·कालिदासकाव्ये
शब्दपरिपाकः
डॉ० नित्यानन्दः
संस्कृतविभागः,
पी०जी०डी० ए० वी० माध्यमहाविद्यालयः
(दिल्लीविश्वविद्यालयः)
नवदेहली
हेमन्त प्रकाशन
दिल्ली

·हेमन्त प्रकाशन
डी-१६, सी० सी० कॉलोनी, दिल्ली-११०००७
डॉ. नित्यानन्द
प्रथम संस्करण
गान्धी जयन्ती, १६७७ (वि० सवत् २०३४)
मूल्य : १०५०००
धितरकः:१ मारतीय विद्या प्रकाशन
१ यू० वी० जवाहरनगर, वगलो रोड, दिल्ली-११०००७
२ मारतीय बुक कार्पोरेशन
पो. बॉक्स नं० २१४४
१ यु० बी० जवाहरनगर, बंगलो रोड, दिल्ली-११०००७
अमर प्रिंटिंग प्रेम (शाम प्रिटिंग एजेन्सी),
८/२५, विजयनगर (स्वल स्टोरो) दिल्ली-११०००६

·SABDAPARIPAKA
IN
KĀLIDĀSA'S POETRY
Dr. Nityanand
Sansk»st Departmenl, P.GD.A.V. (Evening) College,
University of Delhi, New Delhi,
HEMANT PRAKASHAN
DELHI

·HEMANT PRAKASHAN
D-19, C.C. Colony, Delhi-110007.
Dr. Nityanand
First Edition
Gandhi Jayantı, 1977 (Vik. Sam. 2034)
Price : Rs. 50.00
Distributors :
1. BHARATIYA VIDYA PRAKASHAN
1, U.B. Jawahar Nagar, Bunglow Road,
DELHI-110007.
2. BHARATIYA BOOK CORPORATION
Post Box No. 2144,
I, U.B. Jawahar Nagar, Bunglow Road,
DELHI:110007.
Amar Printing Press (Sham Printing Agency),
8/27 l'ijay Nagar, (Double Storey), Delhi-110009

·दिवङ्गतानां
परमपूज्यानां पितृचरणानां
पण्डितगुरदत्तशर्मणां
पुण्यस्मृती
सप्रणति समर्पणम्

·कालिदासगिरां सारं कालिदासः सरस्वती।
चतुर्मुखोऽथवा ब्रह्मा विदुर्नान्ये तु मादृशाः ।।
--मल्लिनाथ:
महाकवि कालिदासं वन्दे वाग्देवतागुरुम् ।
यज्ज्ञाने विश्वमाभाति दर्पणे प्रतिविम्बवत् ॥
-हलायुधः
प्रतिपदमखिलार्थव्याकृतौ क: कृती स्यात्
सुमतिभिरनुभाव्य कालिदासस्य काव्ये ।
प्रभवति परिमातुं को विशेपानशेपान
वपुषि सुकृतिदृश्य विश्वरूपस्य विष्णोः ।।
--पूर्णसरस्वती

·पुरोवाक कालिदासकाव्यरसिकस्य मम सहकर्मिणः पण्डितस्य डाक्टरनित्यानन्दशर्म- महोदयस्य कालिदामकाव्ये शब्दपरिपाकनामक ग्रन्य सानन्द सावहितेन मनमा पाठ पाठ प्रसीदतितमा में चेतः। ग्रन्थोऽयं स्फुटं प्रमारण्यति सस्कृतकवीनां मुकुटमरिणत्वं कालिदासस्य । शब्दप्रयोगविषये न खलु कोऽप्यन्यः कविः सस्कृत- साहित्ये स्वाभिप्रायप्रम्यानचातुरीचतुर कालिदासमतिशेते, इति पत्सत्य नैकोऽपि कालिदासप्रयुक्नः गब्दः परिवर्तयितुं शक्यते, परिवत्यंते चेन खलु तादशी कालिदासाभिमताऽभिव्यक्तिः । कालिदासस्य शब्दपरिपाक: कस्य वा सहदयस्य न श्लाघ्यः यत्र प्रत्येक पदमुचितशब्दार्थसन्निवेशजन्य लालित्यं गुणाभि. मम्बन्धकृतं सौन्दयं तत्तद्विशिष्टशब्दार्थाभिव्यञ्जनसामध्यस्वरूपमौचित्यञ्च प्रमाणयति । प्रलोकमामान्येन प्रतिभाविशेपेणेव महाकवित्वलाभः सम्पद्यते । तदभावे तु न खलु दशसहरणापि छन्दोबन्धेन । अत एवोक्तं श्रीमदानन्दवर्धना. चायण स्वकीये ध्वन्यालोके "येनास्मिन्नतिविचित्रपरम्परावाहिनि ससारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चपा वा महाकवयो गण्यन्ते ।" कविकुलगुरोः कालिदासस्य काव्येषु प्रयुक्तानां देवतावर्गीयाणां प्रकृतिवर्गीयाणां मनुष्य. वर्गीयाणाच शब्दानाममरमेदिनीहलायुधप्रभृतिकोषवलेन व्याकरणप्रमाणेन च शब्दपरिपाधिया श्रीमता नित्यानन्दशर्मणा ग्रन्थेऽस्मिन् यथा पाण्डित्यपूर्ण विश्लेषणं कृतं, न खलु तया कुत्राप्यन्यत्र नयनपथमावहतीति दिया हृदयेन वर्धाप्यते सुहृद्वरो डाक्टरनित्यानन्ददार्ममहोदयः । नंतावदेवापि तु निपातप्रयोगो. चित्य, लिङ्गवचनदीघंसमासप्रयोगोचित्य, दादनियोजनौचित्य, बाक्यारम्भे क्रियापदौचित्य क्रियाविशेपपौचित्य सर्वनामौचित्यञ्चाय च रूढार्थप्रचलित- शब्दानां योगिकार्य प्रयोगाः इत्येतदखिल सोदाहरणं सगास्त्रीमप्रमाणञ्चोपन्य- स्तम् । ग्रन्थोऽयं कालिदामस्य हृदय यथार्थमवबोद कालिदास रसियाना साहाय्य- माचरिप्यन् साहित्यमर्मज्ञानां महृदयानाच हृदयान्यावर्जयिष्यतीति श्रीनित्यानन्द- शममहोदयस्य सवंतः कामये मङ्गलम् । दिल्ली रसिकविहारी जोशी २.१०.१६७७ आचार्यः संस्कृतविभागाध्यक्षरच दिल्लीविश्वविद्यालयः, दिल्ली ·विनयवाक् बाल्यकालादेव कालिदासकाव्येषु ममाभिनिवेशो वर्तते। राजस्थानस्य. कस्मिन् ब्रह्मचर्याश्रमे दशवर्षदेशीयोऽहं पदकस्मिन्नुत्सवे रघुवंशस्यानविलाप. मभिनीतवान् ततः प्रभृत्येव कालिदासस्य शब्दनिचयो ममाङ्गानीवाभूव । कालान्तरेण चाभिज्ञानशाकुन्तलस्याभिनयावसरं प्राप्य कालिदासभारतीमह- मात्मनि मूर्तरूपेणान्वभवम् । एम० ए० परीक्षामुतीयं यदाऽहं कालिदासकाव्य- मधिकरयानुसन्धानाभिला गुरुवर्येभ्यस्तदानीन्तनसंस्कृतविभागाध्यक्षेभ्यो डा० नरेन्द्रनाथचौधरीमहामागेभ्यः प्राकटयं तदा तैरनुमोदितेऽपि ममामिलापे कालिदासमपिकृत्य तु प्रायेण विवेचनीयं पूर्वमेव विवेचितमिति विवाय विषयान्तरं निर्दिष्टम् । किन्तु मम मनसि तदाप्ययं सशयोऽभूत् यत् किं वस्तुतः कालिदासविषयक न किञ्चिदनुसन्धानापेक्षमवशिष्यते । कालो यातः । अभिज्ञान- शाकुन्तलं मेपदूतञ्च पठतः पाठयतो ममाक्ष्णोः पुरतो विद्यमानः कालिदास- शब्दरहं प्रतिक्षणमाकृष्टः। 'जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिमित्यत्र दयितानीवितालम्बनापिनो यस्य स्वकुदालमय्याः प्रवृतेर्जीवित जलं जीवनं वा मूत बद्धमनेनंताशेन जीमूतेनैव स्वप्रिया प्रति प्रेपणे कालिदासपर्यायेषु मेघस्य जीमूतपदोपन्यास एव कीटक् सौन्दर्यमौचित्यञ्चावति । तथंय 'अन्तःसारं पन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्यामि'त्यत्र मेघपयिषु धन एव सान्द्रत्वान्निविडत्वा. दन्तःसारो भवतीत्यत्र धनपदमेव युक्तियुक्तमित्येतादशानन्यानपि बहून प्रयोगान् रष्टवकस्मिन् दिवसे मान्यानां डा. सत्यवतमास्त्रिमहामागानां समसमेतद्विषयिकी पर्चाममुवंम् । पयमेव कालिदासस्य शब्दपरिपाक हरयुपरवा ते महाभागाः 'यस्पदानि स्यजन्त्येव परिवतिसहिष्णुताम् । शान्यायनिष्णाताः शर्मपाकं प्रचक्षते' इति काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तो वामनो- धुत पद्यमुच्चायं मन्ये मह वीजमानमेव प्रायन्छन् । नायं विपयो:- पाधि केनापि सोधरूपेण गृहीतस्त्वमेव तहि 'कालिदासकाव्ये शम्दपरिपाक' दति विषयमवलम्ब्य कार्यमारमस्वेति तरादिश्तेपामेव सुचारुनिर्देशने कापं. मिदमारपवान् । सम्भाति कालिदासीपशन्दाना परिपाकनिकपे कपणस्यातीय महत्वपूर्ण कार्य ममायेऽपियत । ये वाभिधानकोशेषु समानार्थका इति परि. पठिवासादास्त नारयन्त ममानार्यका भवितुमर्हन्ति, भियते हि तेपामयः कयापि ·(xii ) कलपेति । यथेक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्य सान्तर सदपि न तथा विभाव्यते न वा वाचा परिणगद्यते भेदस्यातिसोक्षम्याद तथा ममानार्थकानामप्यवान्तरो विशेषों भवति, न च लक्ष्यते सौम्याद् इति पण्डितवर्यश्चारुदेवशास्त्रिभिर्यलिखितम् 'पर्यायवचनविवेक' इत्यस्मिन् शोधनिवन्धे तदनुसार कालिदास शब्दानामिम- मवान्तर विशेष सविशेषमजानादिति तेन प्रयुक्तानां शब्दाना नयव दृष्ट्या विश्लेपणं मया करणीयमिति सड्न रूप प्रादुरासीद् मे मनसि । गुरुतरकार्य- मिदम् पर डा० सत्यव्रतशास्त्रिमहाभागाना यथावर यथेष्टमार्गमन्दशनेन पूर्तिमायादित्यत्र विषये तेपां मयि महानाभार । शब्दाना विश्लेषणं विभिन्न कोशप्रतिपादिनानान् टीकाकृतामर्थान् वोपलक्ष्यव मया कृतम् । साब्दाना व्याकरणव्युत्पत्तिसाध्या अर्था यदि प्रायेण मया गृहीतास्तत्र न ममवाग्रह. । कविना स्वयं शब्दानां धातुपरक निर्वचन बहुश: कृतं यथा- 'अवश्य धातोर्गमनार्थमर्थविच्चकार रघुमात्मसम्भवम्'; प्रह्लादनाच्चन्द्र. प्रतापात्तपनो यया । तर्थव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृति- रजनात्'; 'उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाझ्या गुमुखी जगाम'; 'क्षतारिकल त्रायत इत्युदनः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु स्ढ'; 'इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात् सर्वदमन. पुनर्यास्यत्याख्या भरत इति लोगस्य भरणाद' इत्यादिषु । कालिदासस्य निपानप्रयोगे, लिङ्गवचनसमासप्रयोगे, इप्रभावोत्पादनार्थ व्याकरणप्रतिबद्धतायाः परित्यागे, वाक्ये शब्दानामानुपूर्वीविधाने गवंत्री नित्य विद्यत इति मम विषयान्तर्गतमिद सर्वमिति विवार्य पट्सु परिच्छेदेपु विभज्य विषमोऽयं मयोपस्थापित. । सौगम्यहतो कालिदासीयपद्यानां ममसख्या सीता- रामचतुर्वेदिसम्पादितकालिदासग्रन्थावलीतः दत्ता। पाठभेदप्रश्ने प्रायेण विद्वद्भिः स्वीकृताः पाठा एव नः शरणम् । नाम्ना 'यथा तु प्रचलित अन्ते चाहं समेपां विद्वद्वर्याणा सुहृद्वर्याणाञ्च कृते स्वकृतशता प्रकटयामि यः समये ममये सम्मतिदानेनाहमुस्कृतो विशेषतश्च पण्डितप्रवराणा व्याकरण- महोदधोना मान्याना चारुदेवशास्त्रिया यर्जटिलेषु तेषु तेषु स्थलेषु मम बह्वीः राला निराकृताः। मम निर्देशकानामाचार्यवराणा डा. सत्यव्रत शास्त्रिमहा- भागाना कृते ममामारप्रदर्शन त्वौपचारिकमेव स्यात् यतस्तेषां सततप्रोत्साहनेन मागंसन्दर्शनेन च किमपि कर्तुमलममतस्ते मम श्रद्धाभाजः। दिल्लीविश्व- विद्यालये मंस्कृतविभागाध्यक्षाणामग्विलशास्त्रपारङ्गताना विद्वद्वरेण्याना डा. रमिकविहारोजोशिमहाभागानामाघमण्यं त्वहं विनयावनतेन शिरसा सनत वहामि येरनुजनिविशेषमह प्रबन्यस्यास्य प्रकाशनाय प्रोत्साहितस्तथा पात्र पुरोवाग्लेखनेनारयधिकमनुगृहीतः। तान् प्रति बहुधन्यवादपुरस्सरो कृतश.

·(xiii ) तामुद्भावयामि । गिवाजीमहाविद्यालये प्राचार्यपदमलवुर्वाणस्य ममाभिग्न- मित्रस्य डा० सूसिंहराणामहोदयस्य मयि महान् भ्रातृस्नेहस्तेन हि सर्वास्वे- वावस्थासु सत्परामर्शदानेनाहमनुकम्पितः । कः शब्दस्तं महानुभावं प्रति स्वकीयां कृतज्ञतां ख्यापयेयमिति न ज्ञायते । ममानुजमलिमस्याल्पे वयस्यकालकालकव. लितस्य दिवङ्गतस्य डा० प्रह्लादकुमारस्य स्मरणं यदायाति तदेवाक्लिन्नाननो भवामि । प्रबन्धलेखनावसरे यहुविघं साहाय्यं मे कृतवानयं पुण्यात्मा । सम्प्रति परमात्मलीनं तं प्रति प्रदासुमनोऽञ्जलिसमर्पणमन्तरा किं यतुं पायते । महदायाससाध्ये मुद्रणकार्य मुद्रणालयाध्यक्षः श्रीशामलालमहोदयो मम यमपवादों यस्यानवरतप्रयासेन मन:कामनया चास्य ग्रन्यस्य पोभन मुद्रण सम्पन्नम् । तथापि स्वलनं नाम मानवप्रकृतिरित्यवघार्यास्मिन् ग्रन्थे या कापि शुष्टिः स्यात्तां समूच्यानुएल्लोयुर्वाग्विदां वरा इति सप्रश्रयं विनिवेदयति- पो० जी० डी० ए० वी० सान्ध्यमहाविद्यालयः विदुषां वांवदः (दिल्ली विश्वविद्यालयः) नित्यानन्दः नवदेहली। गान्धीजयन्ती, १९७७ ·संक्षेपसूची रा० महा० कुमार मेघ० ऋतु० शाकु० विक्रमो० माल. शिशु० नेपघ० श०क०द्रु० पा० अमर. मेदिनी. विश्व খিকা हलायुध० अनेकार्य मो० वि० को रामायणम् महाभारतम् रघुवंशम् कुमारसम्भवम् मेघदूतम् ऋतुसंहारम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् विक्रमोर्वशीयम् मालविकाग्निमित्रम् शिशुपालवधम् नंषधीयचरितम् शब्दकल्पद्रुमः पाणिनिः (मष्टाध्यायी) अमरकोशः मेदिनीकोशः विश्वकोशः यिकाण्डशेष: हलायुधकोशः अनेकार्थसग्रहः मोनियर विलियमकोशः देवीभागवतपुराणम् श्रीमद्भगवद्गीता भागवतपुराणम् दे०भा०पू० भ. गीता भागवत ·विषयानुक्रमणिका xi xiv १.१८ १ १६ १६.६१ २० पुरोवार विनयवाक् संक्षेपसूची प्रथमः परिच्छेदः (क) शम्दपरिपाकस्य परिभाषा (ख) कालिदासस्य व्यक्तित्वं कृतित्वं च (ग) कालिदासशब्दपरिपाकविषये विदुषां मतानि द्वितीयः परिच्छेदः कालिदासीयशब्दानां परिपाकया विश्लेषणम् (क) देवतावर्ग: (ख) प्रकृतिवर्ग: (ग) मनुष्यवर्ग: तृतीयः परिसवः कालिदासस्य निपातप्रमोगौचित्यम् पतुर्यः परिग्वेदः कालिदागस्य लिद्गवचनममामप्रयोगौचित्यम् (7) लिङ्गप्रयोगौचित्यम् (R) यवनप्रयोगौचित्यम् बहुवचनप्रयोगः दिपचनप्रयोगः एकय पनप्रयोगः (ग) दोधंगमामप्रमोगौचित्यम् ७३ १२-१४५ १५२ 0

·( xvi )
१६८-१९०
१८२
१६१-२०८
पञ्चमः परिच्छेदः
कालिदासस्य वाक्ये शब्दनियोजनौचित्यम्
(क) वाक्यारम्भ क्रियापदौचित्यम्
(ख) वाक्यारम्भे क्रियाविशेषणपदौचित्यम्
(ग) वाक्यारम्भे सर्वनामपदौचित्यम्
पष्ठः परिच्छेदः
कालिदासस्य शब्दप्रयोगेऽसामान्यत्वम्
(क) पदार्थप्रचलितशब्दाना यौगिकार्थे प्रयोगः
(ख) शब्दानामसामान्याय प्रयोगः
(ग) इटप्रभावोत्पादनाथं व्याकरणप्रतिबद्धतायाः परित्यागः
उपसंहारः
प्रन्यसूची
शारदानुक्रमणिका
शुद्धिपत्रम्
१६३
२०७
२०६
२१४
२२०
२२३

·प्रथमः परिच्छेदः (क) शब्दपरिपाकस्य परिभाषा 'परिपाका पादोऽयं नितान्त महत्त्वपूणों प्यान्यामापेक्षोऽपि न कविसम्प्र. दायप्रसिद्धऽय व्याम्यात इति विचियमिव प्रतिभाति । अमरहलायुधमेदिनी- प्रतिफोगा घस्य गन्दस्य विपये मौनमेवास्थिताः । यद्यपि यौवामनशिवराम पाप्टेमहाभागः श्रोतारानायभट्टापायच स्वसम्पादितयोः कोशयोः शरद मिमं ममतो नूनं परं तेन न बहु स्पष्टं भवति । श्रीमता प्राप्टेमहामागेन "परिपायपिगइगसतारजसा रोपाचकारित कपि गलिता" "प्रपन्नाना मून: मुऋतपरिपाको जनिमताम्"२ "वीक्ष्य तस्य विनये परिपाकं पाकशासनपद स्पातोऽपि" इत्येभिविभिरदाहरण रस्य शब्दस्य प्रमशः पूर्णविरामः, परि. णामः नैपुण्यञ्चेश्याः प्रकागिताः। श्रीतारानाथमट्टाचार्यमहोदयश्च दान्द. स्तोममहानिधिरिति कोदो नैपुण्यमुत्तमपाकश्चैत्यों प्रादात् । पाकमान्दम्य स्पुत्पत्तिस्तु प्रायशः सर्वरेव कोशकारः कृता पच्यातीवि पनि पाक इति । पस्मिन् सन्दर्भ पाकराजेश्वरेण सप्तप्रकारका: पाका निदियाः यपा- भजन तलनं स्वेदः पचनं वययनं तपा। तादूरं पुटपाकदच पाकः सप्तविधो मतः ॥ परमेतान् पाकानतिरिच्य सर्वपानिर्वचनीयोऽप्येक: पायो भवति शन्दपाक यस्मिन् पो थाम्यालोचकान विहाय कोज्यो विचारयितुं प्रभवेत् । यद्यपि योनग्राह्यगुणापदाय विशेषः गदा, परम्-"एकः पादः सम्यगधीत: सम्प्र. युक्तः स्वर्ग लोके ए फामपुग्मयती" ति तिवचने शब्दपदस्य यो महिमा निहितः म एक हादसाकपदे विद्यते । कः गन्दा कस्मिन् प्रसङ्गे कस्मिन् स्पले स्वत: पूर्णारियायको स्ति, भपि प वन्यचिद् पदविशेषस्य प्रयोगेण सौन्दर्याधिवयं १. मि २. मान. १३१ ३. नंदप० २० ४. १० का ३०ीयः मा3:, पृ० ८६ ·२ कालिदासकाध्ये शब्दपरिपाक: भवति तदभावे चाभीष्टार्थसिद्धिय्याघात इति सम्यग्ज्ञानमेव शब्दपाकः शब्द- परिपाको वा कथ्यते । शब्दस्य परि सर्वतोभावेन पाक एव शब्दपरिपाकः । नास्त्यन सन्देहावसरो यच्छदायी काव्यस्यात्मा । प्रायः मर्व एवाचार्यवराः काव्य- लक्षणं प्रतिपादयन्त शब्दार्थयोः प्राधान्य स्वीकुर्वन्ति । यथा- शब्दार्थों काव्यम्- काव्यालङ्कारः इप्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावलिः काव्यम्-काव्यादर्शः तददोपौ शब्दाथों- काव्यप्रकाशा रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्द' काव्यम्-रसगङ्गाधरः राब्दस्तु साक्षाद् ब्रह्म एव । काव्यादर्गकृताऽयुक्तम्- इदमन्यन्तमः पृत्स्नं जापेत भवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वप ज्योतिराससारं न दीप्यते ॥' प्रतः कवेः शब्दस्योपरि पूर्णाधिकारेण भवितव्यम् । तदर्थ शब्दशास्त्रस्य पूर्णपाण्डित्य निर्विवादमपेक्षते । इदं पाण्डित्यमपि शब्दस्य सम्यक् प्रयोगाभावे व्यर्थमेव । कश्चिच्छब्दः प्रयोज्योऽप्रयोज्यो वा इति संशयो यावदम्ति तावन्न शब्दपरिपाकः । सम्यक् प्रयुक्तः शब्दो यदा परिवर्तनसहत्व त्यजति, यदि तत् स्थाने नान्यः शब्दः प्रयोक्तुं शक्यते, स एव कवेः शब्दपाकः शब्द. परिपाको वा । दाब्दपाकस्यायमेवार्थ: काव्यालद्वारमूत्रकारेण प्राचार्यबरेण वामनेन 'पदाधानोद्धरणम वेक्षणम्' इति सूत्रवृत्ती कृतः-"पस्याधानं न्यास., उद्धरण मपसारणम् । तयोः खल्ववेक्षणम् । अत्रेमौ श्लोको भवतः- प्राधानोद्धरणं तावद् यावदोलायते मनः । पदस्य स्थापिते स्यय हन्त सिद्धा सरस्वती॥ पत्पदानि त्यजन्त्येय परिवृत्तिसहिष्णुताम् । तं शब्दन्यासनिष्पाताः शन्दपाकं प्रचक्षते ॥ अयं दाव्दपाकश्च काव्यमीमांसाकृता राजशेखरेण काव्यपाकविवेचने सविस्तरं व्याख्यातः । मततमभ्यासवशतः सुकवेर्वाक्यं पाकमायाति । "क: पुनरय पाकः' इत्याचार्याः । 'परिणाम' इति मङ्गलः । 'का: पुनरयं परिणामः' इत्या. १. काव्यादर्शः १२४ २. काव्यालङ्कारमूत्रवृत्तिः ११३१५ ·अपमः परिच्छेदः - घार्याः । 'सुपा तिङ्डां च यः श्रवो या व्युत्पत्तिः' इति मङ्गलः । सौशयमेतत् । 'पदनिवेशनिप्याम्पता पाकः' इत्याचार्याः । सदाहु:- प्रावापोद्धरणं तायद्यावदोलायते मनः । पदानां स्थापिते स्थय हन्त सिद्धा सरस्वती । प्राग्रहपरिग्रहादपि पदस्ययंपर्यवसापस्तस्मात्पदानां परिवत्तिवमुख्यं पाक इति वामनीयाः । तदाहुः- यस्पदानि स्यजन्त्येव परिवृतिसहिष्णुताम् । तं शब्दन्यायनिष्णाताः शरदपाकं प्रचक्षते ॥' प्रस्तु. उपर्युक्नस्य सर्वस्य निष्कर्षोऽयं यत्कविना यत्र यत्पदं निहितं तत्स्पाने नान्यः शब्दः प्रयोज्यविपयो यदा भवति कवेस्तामवस्यां सन्दपार्क गन्दविदो विदुरिति । प्राचार्यवामनी न येन केनैव प्रतिपादितं सिद्धान्तं व्याकरोत् यावत्तस्य दृढनिश्चयो नाभूद यदियमुक्तिस्तेपामस्ति ये वस्तुतः शब्दविन्यासे निष्णाताः सन्ति । अयमेव शब्दपरिपाकः प्रकारान्तरेण अन्यरपि फाय्यालोचक प्रसङ्गानुमारं परिणतः। यथा हि प्राचार्यशेमेन्द्रः मौचित्यविचारचर्चायां पदौचित्यसाधने इममेव भावं प्रकारायत्यनेन पद्येन- तिलकं बिभ्रती मूषितर्मात्येकमुचितं पदम् । चन्द्राननेय कस्तुरीकृतं श्यामेय घान्दनम् ॥२ प्राचार्यवयं पानन्दवर्धनोऽपि प्रविवक्षित वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यप्रभेदे पदप्रकाराता सम्पादयन् गव्दपाकमेव पुष्णाति, उदाहरति घ--'क: सन्नद्धे विरहयिधुरा त्वम्युपेक्षेत जायाम्' इति । पत्र सम्पूर्वाद नह धातोः कतरि पते निष्पन्नोऽयं सनः ययादिना सन्नद्ध त्वं यथा संनियम्येति मुस्याय परित्यय यात्यमादयन् विरहिणां कृते मेघस्याधिषकष्टदायहरवं व्यक्ति । मापा तु पदमप्युक्तं यद्-'यत्नतः प्रत्यभिगेयो तो शब्दायी महाकवे'- रिति । पासमानामन्दर्भ पाश्चात्यसमीक्षक रपीदमौचित्यतत्त्वं मम्यगासोचितम् । मयंप्रथम तावद् प्ररम्नुमहाभागः भाषणशास्त्रपराभी औचित्यतत्त्वं विद व्यायाति । म इदं प्रोषन इति नाम्ना व्ययहरति । प्रस्तुशिष्यः थियोफेन्टस्तु १. पाध्यमीमांगा, पञ्चमोऽध्यायः । २. बारिमा ११ ३. पन्यालोकः ३१ (वृत्तिः) - ·४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः प्रौचित्यं शल्या: गुणं मन्यते। डायोनीसियसश्च एतावदाह-लेखस्य यस्मि- निड्गे औचित्य नास्ति तद्यदि पूर्णतया न व्यर्थं तस्य महत्त्वपूर्णोऽशस्तु व्यर्थः स्यादेव । सिसरोमहोदयश्चेदं ईकोरमित्यभित्ते। होरेसविवन्तीलियो चेममो. चित्यसिद्धान्त प्राबल्येन साधितवन्ती। प्राइगलीयो पुटेनहं सिडनी जोन्सन- महोदयो चे सिद्धान्त प्रसारयामासतुः । डाइड-महाभागश्च विचाराणां शब्दा- नाञ्चौचित्यमेव लेखनक्लेति मनुते । तृतीयशताब्दीय पालोचक: लौजिनस- महोदयः स्वकीये 'पान दि सब्लाइम' इति ग्रन्थे अलङ्कारोचित्यं शब्दो- चित्यञ्चेत्यौचित्यद्वयमुल्लिलेख ! तन्मते काव्यकलायां शब्दस्य विद्यते महान महिमा । उचितानां शोभनानाञ्च पदानां प्रयोगेण श्रोतृणां हृदि पाकर्षण- माश्वासनञ्चोत्पद्यते ।' अस्ति तेषु जीवनी शक्तिः । तदविना च काव्य मृतकवत्लक्ष्यते। किन्नाम शब्दौचित्यमिति प्रश्ने विषयानुकूलशब्दप्रयोग एव पशब्दौचित्यमिति तेन व्याख्यातम् । अष्टाविंगतिशताब्दीय: पोपमहांश्च पौचित्यतत्त्व भृश पुपोप । स च ऐसे पान क्रिटिसिज्म' इत्याख्ये ग्रन्थे भावा- नुकूलवर्णानां प्रयोगस्य महत्त्वमदर्शयत् । तन्मते वर्णनार्थस्य प्रतिध्वनिना 'भवितव्यम् । शीतलमन्दसमीरस्य सरणे शब्दा अपि सरसा मन्दगत्या वहन्तः स्युः । यथा-मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वाम् इति । दावा- ग्निवर्णने च- तं चेद्वायो सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः 1४ 1. 'It is probably superfluous to explain to those who already know it how wonderfully the choice of appropriate and highsounding words moves and enchants audience,... for words finally used are in truth the very light of thought.' -'On the Sublime'-Ch.30, 2. "The sound must seem an echo to the sense. Soft is the strain when zephyr gently blows, And the smooth stream in smoother numbers flows; But when loud surges lash the sounding shore, The hoarse, rough verse should like the torrent roar; When Ajax strives some rock's vast weight to throw, The line to labours, and the words more slow.' -Essay on Criticism, Lines 366.371. ३. मेघ० ११० ४. तत्रव ११५५ an ·प्रथमः परिच्छेदः ५ इतिवत् शब्दा प्रोजस्विनः कठोराः सुश्लिष्टाश्च स्युः । एवमस्मदेशीयः पाश्चात्यश्च काव्यशास्त्रसमीक्षकः शब्दपरिपाकस्य गौरव समुद्घोषितम् । यस्मिन् काव्ये चायं शब्दपरिपाको विद्यते नत्र सिद्धा सरस्वतीति निश्चितम् । भवन्त्यल्पा एव ते वाग्देवीप्रसादप्रसादिता: कविवरा येषां काव्ये शब्दपरिपाक: प्राप्यते । एषु विलक्षणप्रतिभाशालिपु कविपु मूर्धन्यः कवि- रस्ति कालिदासो यस्य काव्येषु पदे पदे परिपाक: परिलक्ष्यते। अस्यैव महाकवेः शब्दसागरं तित्तीपोर्नः कविवचोऽनुसृत्य प्राशुलभ्ये फले लोभ इवास्ति । (ख) कालिदासस्य व्यक्तित्वं कृतित्वं च प्राचां सस्कृतकाव्यकृतामितिवृत्तमति तमसावच्छिन्नं वर्तते । तत्रापि कालि- दाससशानां प्रश्रयपिनद्धाननानां लोकप्रियत्वाल्लोकः प्रचारितप्रचुरदन्तकथानां सहृदयराकलितविविधकिंवदन्तीनां समर्पणभावनया वा स्वकाव्यप्रख्यापना- शंसया या कवीतररात्तसमानाभिधानानां कवीनां जीवनं तु भूयो गहरायितमि- त्यही कष्टं वैषां व्यक्तिस्वकृतित्वावधारणम् । तदेवं भूयासि काव्यानि कालिदास- नाम्ना प्रथितानि नयनपयं समायान्ति । किन्तु नैतानि सर्वाण्यस्मदभीतकवेः रघुकारस्य हुत्प्रसूतानीति सहृदयहृदयं समालोचकानां सूटमेक्षिका चास्त्यत्र प्रबल प्रमाणम् । कालिदासत्रयो तु कविवरो राजशेखरोऽपि परिचिचाय।। फाचन किंवदन्ती कविवरं युवावस्यायां स्वाधितामेव शासां छिन्दन्त मूढराज- मिति निदर्शयति । पश्चाच्च कालीदेव्याः प्रसादेन कवित्वलामं वर्णयति । एका किंवदन्ती त विषयलम्पट प्ररयाप्य वेश्यया मारयति चेतहि मन्या तमशेपशास्त्र. पारङ्गत प्रतिभाप्रतिमं ब्राह्मणानामादशंभूतं वर्णयति । यदि काचिदस्मावि खोस्तादात्पूर्व ५१तमे वर्षे मालवाधिपस्य शकारविक्रमादित्यस्य नवरत्नेप्वन्यतम १. एकोपि जीयते हन्त कालिदासो न केनचित् । शङ्गारे ललितोद्गारे कालिदासत्रयी किमु ॥ (सूक्तिमुक्तावलिः) ·•ir कालिदासकाव्य गन्दारिपाक: रल प्रतिपादयति' तदापरा त पोस्तात्परम् एकादश्या शताब्दया धारा• नरेशस्य भोजस्य राजराभाया निवेशथति, राजकवित्वञ्च तरयोद्घोषयति ।' एवं सलु यद्यपि कालिदासस्य व्यक्तित्व वृतित्वम्चोपलक्ष्य इदमित्यन्तया न किमपि निर्णेतु सुशक तथाप्यन्तर्वाह्यप्रमाणान्यनुरध्य विषयेऽत्र प्राच्य विद्या- विशारदराताना तथ्याना समासेन समालोचनमगीक्रियते प्रसनवशात् । प्रादौ तावत् कालिदासस्य कालविषये प्रस्तूयते विचार. । प्रत्र भूयसा विप्रतिपद्यन्ते कालनिर्णतारो विद्वासः । तथापि तदीयकालनिर्णयप्रसङ्गेधोलिखि- तानि तय्यान्यवधानमपेक्षनरी- (१) जनश्रुतिप्रमाणेन कालिदासस्य वेनापि राज्ञा विप्रमादित्येन सह सम्बन्धः। (२) बाणभट्टस्य कृती हर्षचरिते दक्षिणभूपतेः पुलिकेशिद्वितीयस्य सभा- पण्डितेन रविकीर्तिना निवद्धे शिलालेयेच कालिदासनामोल्लेखः । उभौ चमी कविवरो खीस्तसप्तमाताब्द्याः पूर्वा बभूवतुरितीतिवृत्तविद्भिस्सम्यक् रााधि- तम् । मतोऽयं कालः कालिदासस्यावरसीमानमभिव्यक्ति । नातः पर तस्य सदुभावः कथमप्यनुमोदितु पार्यते । (३) कालिदासकृतेः मालविकाग्निमित्रनाटकस्य नेता मगधाधिपस्य पुष्य. मित्रस्यात्मजोऽग्निमित्रो विद्यते । अरय च कालः इतिहासकारः स्त्रीस्ताद पूर्व १५० तमे वर्षे निर्धारितः । इयञ्च चरमसीमाङ्गीकरणीया कालि- दासस्य । अतः सीम्नोरनयोरतराल एव कालिदासस्य कालो निर्णतुमलम् । जेम्सफर्गुसनमहोदयमतं संस्कृतसाहित्यपुनरुज्जीवनविषयक तन्न . १. (क) धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहराबुवेतालभट्टघटकर्परफालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव- विक्रमस्य ॥ (ज्योतिर्विदाभरणम्) (ख) ख्याति कामपि कालिदासकवयो नीता: सकारातिना । २. भोजप्रबन्धः । ३. निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिपु । प्रीतिर्मधुरसान्द्रासु मञ्जरी प्विव जायते ॥ ४. येनाऽयोजि नवेश्म स्थिरमर्थविधी विवेक्निा जिनवेश्म । रा विजयता रविकीतिः कविताधितकालिदासभारविकीतिः ।। 5. Journal of the Royal Asiatic Society 1870, p. 81.

·प्रथमः परिच्छेदः ७ मैक्समूलरमहोदयमत' गुप्तवश्यस्य रामः स्कन्धगुप्तस्य समसामयिकात्वमत- ञ्चेति सर्वाणि मतानि विपश्चिद्भिस्सर्वथा प्रत्यारयातानीति तेषां विवेचन- मनावश्यकमेव । सम्प्रति मतद्वयमेव विचारपद्धतिमारोढुमर्हति-कालिदासस्य खीस्तचतुर्थपञ्चमशताब्यां चन्द्रगुप्तद्वितीयस्य विक्रमादित्यविरुदभाजो नृपस्य प्राथयित्वम्,खीस्तात् पूर्व प्रथमशताब्दयां कस्यापि उज्जयिनीनायकस्य शकारेविक्रमादित्यस्यायित्वञ्चेति । मक्डोनल-कीय-भण्डारकर'-मिराशीमहोदयाः कालिदामस्य गुप्तसम्राजो द्वितीयचन्द्रगुप्तविक्रमादित्यायित्वमूरोकुर्वाणाः प्रतिपादयन्ति पद् बहु कालिदासौ बौद्धकदेरश्वघोपस्याघमणः प्रतीयते । अश्वघोषकाव्याद् भावमादायासो स्वकाव्यकलां ततोऽपि परिमार्जिततरा विकसिततराञ्चकार । कालिदासप्रयुक्ता प्राकृतभाषाऽश्वघोषप्रयुक्तप्राकृतादर्वाचीना वर्तते । कालि- दासकाव्येषु बहुर गुप्तान्वयं प्रति सङ्केताः प्रतीयन्ते। कुमारगुप्तजन्मो. त्सवप्रसङ्ग एव कविना कुमारसम्भवमिति काव्यं नपार्योपायनीकृतं स्यात् । रघुवंशे चतुर्ये सर्गे विहितं रघोदिग्विजयवर्णनं समुद्रगुप्तस्य चन्द्रगुप्तद्वितीयस्य च विजययात्राभिलंब्धप्रेरण प्रतिभाति । प्रत्रव च रघुवंशे तृतीये सर्ग वणितो दिलीपस्याश्वमेधश्चन्द्रगुप्तद्वितीयस्याश्वमेमिङ्गयति । तेनैव च विक्रमादित्य- विरुदधारणावसरे कालिदासस्य 'विक्रमोर्वशीयम्' इति नाटकमभिनीतं भवेत् । मेघदूतोये चतुर्दशतमे पद्ये कालिदासेन स्वसुहृदो निचुलस्य स्वप्रतिस्पद्धिनो योद्धदार्शनिकस्य दिङ्नागस्य चोल्लेसो विहितः । मल्लिनायोऽपि श्लोक मिम तथैव व्यापप्ट । अयञ्च दिङ्नागः खस्ते ३४५ तः ४२५ तमे वर्षे बभूवेति 1. History of Sanskrit Literature (A. Macdonell), 3rd Ed., p.323. 2. Introduction to Meghadila-K.B. Pathak. 3. History of Sanskrit Literature (A. Macdonell), 3rd Ed., p.321 4. A History of Sanskrit Literature (Hindi translation, Dr. Mangal Dev Shastri), p. 88. 6. Journal of the Bombay Branch of the Asiatic Society, p. 308. ६. कालिदास (मिराशी), पृ० ४३ 7. History of Indian Logie (Dr. Satish Chandra Vidyabhooshan), pp. 272.74.

·कालिदासकाध्ये शब्दपरिपाक कालिदासोऽपि तस्मिन्नेव समये स्यात् 1 मिराशीमहोदयस्तु' 'त्वयि विनिहित. भारः कुन्तलानामधीश.' इति भोजराजकृते. शृङ्गारप्रकाशस्याप्टमे प्रकाशे कालिदासनाम्ना उद्धृतमिद पद्यमाधृत्य कुन्तलदेशीयराष्ट्रकूटराज्यवशेन सह कालिदासस्य सम्बध तस्य विक्रमादित्यविरुदभाजश्चन्द्रगुप्तद्वितीयस्याश्रयित्व तेन 'सेतुबन्धम्' इति प्राकृतकाव्यसर्जन 'कुन्तलेश्वरदोत्यम्' इति काव्यप्रणयनञ्चोप- पादयति । एवञ्चासौ कालिदास ख्रिस्तीयचतुर्थशताब्दयाश्चरमे पादे पञ्चशता- ब्दयाश्च प्रथमे पादे उररीकरोति । अय चतुर्थपञ्चमशताब्दराद्धान्तः काम प्रबलः प्रतीयेत परं सन्त्यत्र काश्चन विदुषां विप्रतिपत्तयः । भावसाम्यशैलीसाम्यमाधारीकृत्य अश्वघोपकालिदासयोः पूर्वापरभावनिर्णयो नून न कमपि निश्चित परिणाम प्रति नेमलम् । अस्मन्मते तु अश्वघोष एव कालिदासात् प्रेरणा सम्प्राप्य काव्यमाध्यमेन बौद्धाचारान् सस्कृतानुरागिपु प्रचारयितु सम्प्रवृत्तः। नातः पूर्व किमपि बौद्ध- वाङ्मयं सस्कृतभाषानिबद्धं दृश्यते । कालिदासकाव्यमधिकं परिष्कृतं परिमा- जितञ्चेत्यस्ति परवर्तीति नास्ति कश्चन सद्धेतु.। समानकालिकयोस्समान- भावशैल्यादिकमाश्रित्य प्रवृत्तयोः काव्ययोः काव्यप्वपि भवति हि महदन्तरं रुचि. सन्निवेशवशाद् वा व्युत्पत्तितारतम्यवशाद् वा प्रतिभाभेदवशाद् वा । नतेन पूर्वापरविनिर्णयः कर्तु पार्यते । कोथप्रतिपादितः प्राकृतभापाघारोऽपि निर्म लः । वस्तुतस्तुभयो. प्राकृतं जनसामान्यतयुज्यमान भाषिकं प्राकृतं नास्ति प्रत्युत व्याकरणनियमः परिवर्तितं सस्कृतमेव विद्यते । अपि च बौद्ध- धर्मावलम्बित्वात् अश्वघोषप्रयुक्ते प्राकृते पालिभाषायाः प्रभावः स्वाभाविक एव । किञ्च, भारते बौद्धप्रभाव क्षीणे अश्वघोपीयनाटकाभिनयस्य तु कथैव का, तत्तु अध्ययनाध्यापनक्षेत्रादपि वहिष्कृतमभूत् । परिणामतश्च तदीयप्राकृते किमपि परिवर्तनमशक्यमजायत 1 एतद्विपरीतं कालिदासीयनाटकानि निरन्तर- मभिनीयन्ते स्म । काले काले दर्शकाना सुगम शा तेपु परिवर्तनमप्यापद्यते स्म । गुप्तान्वयं प्रति सकेतविषयकानि प्रमाणानि सर्वथा कल्पनामामाणि प्रतीयन्ते । मल्लिनायस्योदभावनाऽपि भ्रममूला । दक्षिणभारते कान्वी निवसतो दार्शनिकस्य दिङ्नागस्य मध्यदेशवासिना कविना कालिदासेन कोशी प्रतिस्पर्धा! एवमेव सेतुबन्धकुन्तलेश्वरदौत्यकाव्ययो. प्रणेता कालिदासोऽपि प्रस्मदभीष्टकविपुड्गपादन्य एव कश्चिद् भवेदिति अग्रिमसमालोचनया स्पष्ट प्रतिभाति । १. तृतीयशारदीयज्ञानमहोत्सवः, अखिल भारतीयसस्कृतविद्यापीठम् The Rasfrakülas of Kuntal and the Date of Kaldasa, V.V. Mirashı.

·प्रथमः परि वेदः E कालिदासः खीस्तात्पूर्व प्रथमशतान्या भारतभुवमलञ्चकारेत्यत्र सन्ति यहून्युपोद्वलकानि प्रमाणानि । कालिदासः रघुवंशस्य पप्ठे सर्ग नवपञ्चा. शत्तम पद्ये पाण्ड्यानां राजधानीमुरगपुरमुल्लिलेख ।' इतिहासप्रमाणयिते यत् खीस्तप्रथमशताब्या उपरिटाद उरगपुरं न कदापि पाण्ड्यानां राजधानी बभूव । एवमेव मेघदूते विदिशा दशार्णदेशस्य प्रथिता राजधानी निर्दिष्टा। विदिशेयं ख्रीस्ताब्दात्पूर्व शुंगवंशीयनृपस्य राजधानी बभूव । खीस्तात्पूर्व ७२ तमे वर्षे क्षीणे शुंगवंशे विदिशाऽपि राजधानीपदापतिता । तदनन्तरं सा न कस्यापि प्रदेशस्य राजधानीपदं प्राप । अतः कालिदास एतत्कालसमीपवर्ती स्यात् । भारतीयपुरा- तत्त्यसर्वेक्षणाधिकारिभिः भीटास्थाने प्राप्ते मण्डलके शाकुन्तलप्रथमाकस्य दृश्यमङ्कितमिति वरिणतं विद्यते। विवरणकारशा सप्टं प्रतिभाति यदेतन्मण्ड- लक शुंगकालीनम् (स्रोस्तात्पूर्व १८० तः ७२ वर्षपर्यन्तम्) अस्ति । परं पूर्वा- ग्रहपहिलोऽसौ श्यस्याधारं कमप्यन्यं ग्रन्यं तर्कयते । किन्तु महाभारते शकुन्तलो- पास्पाने तदृश्यं नास्ति चित्रितम् । पद्मपुराणे दृश्यमेतद् वणितमस्ति पर तन्नूनं कालिदासात्परवति । मालविकाग्निमित्रे शुङ्गवशसस्थापयितुः पुष्यमित्रस्य तदात्मजस्याग्निमित्रस्य च विषये नंकघटनाजालपरिचितत्वात्कालिदासस्य तात्कालिकत्वं ततः किञ्चित्कालानन्तरभवत्वञ्चाद्धा प्रकटीभवति । भरत- वावये नेतुरग्निमित्रस्य निर्देशोपि विचारणीय: प्रतिभाति । यतो हि भरतवाक्यस्य सम्बन्धो वस्तुना नैव भवति अपि तु तात्कालिकेन नपेण देशेन समाजेन च । एवं खलु कविः कालिदासः खोस्तानात् किञ्चित्पूर्वमेव स्वजनुपा भुवमलञ्चकारेति विदुपां विचारः । किन्तु को न्यासीत्कविवरस्य समाप्रयिता शकानां शातयिता मालवानाञ्च शासिता विक्रमादित्यः । प्राचीन संस्कृतवाङ्मये पारम्परीणासु च भारतीयानु- भूतिपु विक्रमादित्यनामा (न तु विरुदभाक्) कश्चन परमप्रतापवान् मालवेन्द्रः स्मयंते । तस्य गजधानी उज्जयिनी बभूव । मसौ वैदेशिकान् शकानाक्रम्य मध्यभारतीयमालवप्रान्ते मालवगण प्रतिष्ठापयामास तस्मृतिस्पेण ष १. प्रथोरगास्यस्य पुरस्य नायं दौवारिको देवसत्पमेस्य । इनदचकोराभि विलोकयति पूर्वानुशिष्टो निजगाद भोग्याम् ।। रघु० ६५६ २. तेपो दिक्षु प्रथितविदिशालक्षरण राजधानीम् । मेघ० १२६ ३. माशास्यमोतिविगमप्रभृति प्रजानां सम्मत्स्यते न सलु गोप्तरि नाग्निमिग्रे॥ माल०५॥२० ·१० कालिदासकाध्ये शब्दपरिपाक: विक्रमसंवत्सरं प्रवर्तयामाप्त यदद्यापि जन्मपत्रलग्नपत्रदानपसंकल्पपाठप्रभूतिपु सततमविच्छिन्न प्रयुज्यमान दृश्यते । प्रान्ध्रवशीयसातवाहनपेण हालनाम्ना प्रणीताया गाथासप्तशत्या दानशीलस्य विक्रमादित्यस्य निर्देशो वर्तते । अस्य च काल खीस्तशताव्द्याः पश्चान्नेतु न पार्यते ।' तत्समकालीन- कवर्गुणाढस्य पंशाचभापाया रचिताया बृहत्कथाया एकादशशताव्या क्षेमेन्द्रमोमदेवसूरिकृतयो. सस्कृतरूपान्तरयो. वृहत्कथामञ्जयां कथासरित्सागर च विक्रमादित्यनृपस्य कथा विस्तरैगोट्टङ्किता विद्यते । एवमनुमीयते यत्कथा- सरित्सागरस्य मूलस्रोतसः बृहत्कथायाः सर्जनात्पूर्व (प्रायेण खीस्ते ७८ वर्षे) विक्रमादित्यनामा कश्चन नपो म्लेच्छोच्छेदनमापाद्य स्वकीय विक्रमसवत्सरं प्रवर्त- यामास । शतपथब्राह्मणस्य भाष्यकृता हरिस्वामिना अपि प्रतिपादित यत्तेन स्वकीयं भाष्यं विक्रमादित्यकाले कलिसवत्सरस्य ३०४७ तमे वर्षे (खीस्ताब्दात ५५ वर्षपूर्व) रचितम् । अनेनापीदमापतति यत् कश्चन विक्रमादित्यः खीस्ताद पंचाशन वर्षाणि पूर्वम् उज्जयिनी राजधानी कृत्वा मालवदेशं शशास । स्कन्दपुराणे जनानुश्रुतिपुर चाप्यस्य विक्रमादित्यस्योल्लेखो दृश्यते । जैम्सफा सनमहोदयेन' ५४४ खस्ताब्दात् पूर्व नाय विक्रम संवत्सरः क्वचिदप्युट्टइकितोऽवलोक्यते इति या विप्रतिपत्तिरत्र कृता तस्याः समाधान कुर्वद्भिः श्रीवागीश्वरमहोदयः साधु प्रतिपादित यत्कालादस्मात् पूर्व प्रयुज्यमानः कृतसवत्सरो मालयसंवत्सर- श्चापि विक्रमसवत्मरादभिन्नो स्तः । एवं खलु स्पटमेतद् यत् खीस्तात्पूर्व प्रथम- शताब्धा कश्चन विक्रमादित्यनामा साहसाव इति विरुदभार नपो मालवानां शासिताऽभूत् । अस्य राजधानी उज्जयिनी आसीद । महेन्द्रादित्यस्तोऽयं शिवाराधको विद्याव्यसनी कवीनाञ्च सम्भावयिता बभूव । अस्यैव राजसभायां कवेः कालिदासस्य स्थितिः प्रवलं सम्भाव्यते । अयं नृपः शकानां शातयिता 'शकारिः' इति प्रख्यातः । अस्यैव विजयमभिलक्ष्य कविना एकतमस्य स्व- नाटकस्य सज्ञा 'विक्रमोर्वशीयम्' इति कृता । एवं क्वचिद क्वचिच्च विक्रमपदस्य महेन्द्रपदस्य च साभिप्रायः प्रयोगो विहितः । कालिदासस्य जन्मस्थानस्य निश्च रोऽपि तथैव दुरूहो यथा जन्मकालस्य । कालिदासो ह्यस्माक राष्ट्रियकविः । स च बहुशो राष्ट्रगौरवगीतान्यगायद बहूना प्रदेशानाञ्च ययार्यवर्णनं चकार। केचन समालोचकाः 'कालिदास' 1. Early History of India (V. Smith), P. 220 २. विक्रमस्मृतिग्रन्यः, पृ० १६५ (हरिहनिवासस्य लेख:) 3. Journal of Royal Asiatic Society, 1870, p. 81. ४. कालिदास और काव्यकला, पृ० २६ ·प्रथमः परिच्छेदः इति संज्ञामाश्रित्य तं कालोदेव्याः भक्तं वङ्गदेशीयं साधयन्ति । तेषामपरस्तकों मेघदूतस्य 'पापाढस्य प्रथमदिवसे' इति पद्यांशमाश्रित्य वर्तते । इयं सौरमास- गणना बड्गेपु प्रचलिता बभूव । अत एव च जन्मजातसंस्कारवशादसो पास्य तिथे उल्लेखमकृत्वव 'प्रथमदिवसे' इति पदप्रयोगं चके । परं कवेः कृतिपु न किमपि प्रमाणं लभ्यते यत् तं काल्याः भक्त प्रतिपादयेत् । एवमेव 'पापाढस्य प्रथमदिवसे' इत्याश्रित्य वृथवोद्भावनं कवेः रवच्छन्दतायाञ्च निरर्थकमंकुशा. घानं न कथमप्यनुमोदनीयम् । कालिदासो बहुशः विदर्भदेशस्य सजीवं वर्णनं व्यदधात् । 'मालविकाग्नि- मित्रस्य' नायिका मालविका विदर्भराजकन्या वर्तते । रघुवंशेऽपि घिदर्भराज. कुमार्या इन्दुमत्याः स्वयंवरः प्रणयश्च परिणतः । 'मेघदूतस्य' रामगिरिवर्तमानो रामटेक: नागपुरनिकटवर्ती सल्वस्ति । 'ऋद्धां विदर्भाधिपराजधानीम्' इत्या- दीनि भाषितानि विदर्भस्य तात्कालिकी सुरासम्पदं सुराज्यञ्च सम्यग् प्रकट. यन्ति । अपरञ्च कविरात्मनःसमग्रेषु ग्रन्येषु वैदर्भीरीत्याः शोभनं निर्वाहं विधाय तां रीति विद्वन्मान्यां चकार । एभिः प्रमाणः पीटर्सनराजवलिपाण्डेयप्रमुखा विद्वांसः कालिदास वैदर्भ साधयन्ति । परं नैतत्समीचीनम् । नाय कविः विदर्भ- भुवः कस्याप्यंशस्य विशिष्टं वर्णनं करोति । एवमेव कालिदासो वैदर्भी रीति- मड्गीकृतवानिति तस्य वैदर्भसाधनाय नास्ति सम्यक् प्रमाणम् । वैदर्भीरीति- स्तदा विदर्भाद् बहिरपि प्रचलिता सर्वजनमनोभिरामा च वभूव । शास्त्री हरप्रसादः पराजपेमहोदयश्चाकथयता यत् कालिदासेन मेघदूते विदिशां वर्णयता तन्निकटवतिना नीचे गिरिप्रभृतिपदस्थानाना निर्देशोऽकारि । अनेन ज्ञायते यत् कविरिमं प्रदेशं सम्यगजानात् । तद्वर्णनेन प्रतीयते यदयं गिरिरेताश्च सरितः कालिदासस्यात्यन्तं प्रिया प्रासन् । तस्मादसौ मूलतो विदिशानियासी भवेत् । परं नासो विदिशावर्णनं द्वित्रिभिः इलोकरेव समापयेत् इति विदिशाभवं न मन्यन्ते विद्वांसः । तेपाञ्च मते विदिशां प्रति कवेर्न कोप्यनुरागविशेपो व्यज्यते । वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य भूतपूर्वः कुलपति श्री आदित्यनायझा- महोदयः प्राथमिकमेक लेसमाससाद । तदनुसारेण दर्भङ्गाजनपदे वेणीपान्तर्गते उच्चठग्रामे एकाया: प्राचीनायाः नद्या: पश्चिमे फूले भगवत्याः दुर्गाया एका प्राचीना मूतिर्वर्तते । तस्याः पूर्वदक्षिणतः एको वप्रोऽस्ति यः पुराकालान 'कालिदासविद्यापीठ' नाम्ना विस्थातिं गतः लेखपालानां पत्रेषु इयं भूमिः कालिदास की चौपड़ी' इति नाम्ना अंकिता । परम्परानुगतजनश्रुत्या कालिदासोऽत्रव विद्यां लेभे । अनेनानुमीयते यत्कालिदासस्य जन्मभूमिरपि निकपंव कुत्रचिद् भवेत् ।

·१३ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: पर मिथिलायाः प्रकृतेस्तनत्यजनसमुदायान्त.प्रचलिताना सरसानां लोक- गीताना मंपिलसुबुमारीणा चेतोहरस्य सौन्दर्यस्य च सचेप्ट वर्णन कविः कुत्रापि चकारेति तस्य कृतिभिनं ज्ञायते । मिथिला देवभारत्याराधकानामति- प्राचीना प्रख्याता च भूरभवत् । सम्भाव्यते यदुक्तदुर्गामूाः सविधे सङ्घीभूय मैथिल पण्डितसमुदाय कविकुलगुरोः कालिदासस्य विपये काध्याचर्चा विचार- विमर्म वा पुर्वन् भवेत् । कालान्तरै चेय 'कालिदास की चौपड़ी' इति सज्ञा लब्धवती स्यात् । दिल्ली विश्वविद्यालयस्य भूतपूर्वः सस्कृतविभागाध्यक्षः श्रीलक्ष्मीधरपल्ला- महोदयो निम्नतथ्याच्याधित्य काश्मोरदेशः कालिदासस्य जन्मभूरिति प्रत्य- पीपदत् । (१) कालिदासस्य ग्रन्थेषु हिमाद्रेः वर्णनं विस्तृतमतिसूक्ष्मक्षिकया च विहितम् । कुमारसम्भव महाकाव्यं तु हिमालयवर्णनादेवोपक्रान्तम् । 'मेघदूते' वर्णिता यक्षवासभूमि रलका' हिमालयस्थिता एवासीत् । 'विक्रमोर्वशीये' उर्वशीपुरुरवसीः कुमारसम्भवे शिवाशिवयो. प्रणयलीला गन्धमादनपर्वते समपद्यत । कण्वमारीचप्रभृतीनाम् ऋषीणामाश्रमाः हिमाद्रावेव प्रतिष्ठिताः । सरप्येभिरुल्लेखः कवेः प्रभूत हिमालयप्रेम व्यज्यते । सर्वाणि चैतानि स्थलानि काश्मीरेपु सिन्धनद्या उपत्यकायां प्रतिष्ठितानि । (२) काश्मीरदेशीये नोलमतपुराणे कुवेरो दैत्यानां निष्कासाय निकुम्भ न्ययुक्त । रघुवशे वसिष्ठघेनोराकान्ता सिंह प्रात्मान निकुम्भमित्र प्रतिपाद- यति । एव प्रतीयते यत्कालिदासः कश्मीरप्राचीनकथाभिज्ञः। तस्य कृतिपु कश्मीरदेशस्य विशिष्टप्रथानां प्रतिबिम्ब भासते । विवाहकाले कश्मीरदेशे श्वश्र्वा अन्यया वा क्याचित् सौभाग्यवत्या नार्या वरग्रीवायां मालाविन्यासस्य प्रथा पुराकालादागता । स्वयंवरोत्सवे इन्दुमती उपमातुः सुनन्दायाः हस्ता- भ्यामजस्य कण्ठे पुष्पस्रज निधापयति । कश्मीरदेशे धीवरव्यवसायः अत्यन्तं गहितः । 'शाकुन्तले' धोवरप्रसङ्ग इय मान्यता प्रतिविम्बिता लक्ष्यते । (३) कश्मीरदेशकृतौ प्रत्यभिज्ञादर्शने समुल्लिखितं यद् प्रात्मन पावरणं सद्गुरोस्पदेशनात्मदर्शनाभ्यासेन वा क्षीयते, प्रात्मा च स्वपूर्वरूपं प्रत्यभिज्ञाय परमात्मनि लीयते, संत्स्वरूपस्य विस्मृति. नियतिहेतोः सम्पद्यते, नानाकारणश्च तदावरण शनैः दानरपानियते, आत्मा नज विशुदमनाविलं रूपं प्रत्यभिजानाति । कालिदासस्य सर्वेष्वपि नाटकेपु कश्मीरशैववादस्प इय कल्पना दग्गोचरीभवति। 'मालविकाग्निमित्रे' सिद्धादेशेन मालविका वर्षभोग्यमज्ञातवास वसति । अनन्त- रच निजदासीभिः प्रत्यभिज्ञायते। 'विक्रमोर्वशीये' उर्वशी कातिकेयशापेन लता ·प्रथमः परिच्छेदः । जायते । ततश्च सङ्गमनीयमरिणसंयोगेन स्वीयं पूर्वस्पं भजते । 'शाकुन्तले' दुर्वा. ससः पशापेन दुष्यन्तः शकुन्तला विस्मरति । मुद्रादर्शनसमकालमेव चासो पूर्वस्मृति लभते । एभिः प्रसङ्ग: निसर्गत एवेदं सिद्ध्यति यत् कविः प्रत्यभिज्ञादर्शनेन प्रभावित प्रासीत् । (४) 'मेघदूते' अलका कलासपर्वते प्रतिप्टिता इत्युक्तम् । अर्थ कलासः कश्मीरदेशस्य 'हरमुकुट' नाम्ना ख्यातः पर्वतो वर्तते । अलकास्थितस्य यक्षभवनस्य वर्णनं हरमुकुटपर्वतोपत्यकायां स्थितेन पुराभवेन मपग्रामेन अक्षरशः घटते । विविधपुष्पाणां नृत्यगीतानां सुरापानस्य च यद्वर्णनं मेघदूते कृतं तत् कश्मीरानेवानुगच्छति । कश्मीराणामीगेव वर्णनं कल्हणस्य 'राज- तर गिण्यां' विल्हणस्य 'विक्रमाकदेवचरिते' चोपलभ्यते । अत एव स्ववाले उत्कर्ष गतस्य मयग्रामस्य निजजन्मभुव एव वर्णनं वालिदामेन कृतम् । अयं मपग्रामः कश्मीरेषु वर्तते । अतो वक्तुं शक्यते यत् कालिदासः काम्मीरवास्तव्य प्रासीत् । फ्ल्लामहोदयस्य मतमापाततः पर्याप्त प्रबलम स्ति। परं तत्त्वतः समीक्ष्य- माणं न याथायनिकषे स्थातुं प्रभवति । कालिदासकृतिषु का कथा कश्मीरान प्रति विशिष्टाऽनुरागस्य, तन्नामाऽपि न दृक्पथमवतरति । नीलमतपुराणमनु- मृत्य यानि स्थानानि सरितः पर्वतान् तीर्थाश्चासौ कश्मीरेषु प्रतिपादयति तत्सर्वमयथार्थम् । किञ्च कालिदासीयाभिज्ञानशाकुन्तलं महाभारतीय- शकुन्तलोपास्पानाश्रितमस्ति न पुनः नीलमतपुराणमाश्रित्य प्रवृत्तम् । यान् व्यवहारान् याश्च रीतीराधृत्य कल्लामहोदय: कालिदासं कश्मीर साधयितुं प्रयतते ते व्यवहारा: ताइच रीतयः भारते अन्यत्रापि दृष्टिपथ- मायान्तीति नताभिर्युक्तिभिस्तस्य कश्मीरभवत्वं साधयितुं शक्यते । सुनन्दया धान्या वरमालापरिधानप्रसङ्गो वस्तुतः स्वयंवरमहोत्सवे निवः। तेन विवाह- विषये कोऽपि परिणाम विशेपो न व्यज्यते । धीवरस्य कर्म धर्मशास्त्रेषु सर्वत्र गहितं न केवलं कश्मीरेषु । एवमेव सूर्योपामनाशिवपूजनादयो रीतिविदोषा अपि भारते सर्वत्र व दृश्यन्ते न केवलं कश्मीरेषु । कालिदासकाव्येषु प्रत्यभिज्ञा- दर्शनस्य प्रभावोऽपि नियततया निर्धारयितुं नैव शक्यते । वस्तुतो दर्शनमिदं शाङ्कराद्वैतेन भूयसा संवदति । कालिदास उज्जयिनीवर्णने एवं विशेषमादरवान् श्यते । कविरज्जयिनी- वर्णने विशेष पक्षपातं दर्शयति । 'मेघदूते' यक्षः सत्यपि कुटिले पथि श्रीविशाला द्रष्टुं मघं साग्रहम् अभ्यर्थयते । यदि उज्जयिन्याः प्रासादस्थितानां रमणीना कुटिलकटाक्षदर्शनाद वञ्चितः स्यात्तदा तस्य जीवनमेव निम्फलम् । वालिदासः ·कालिदासफाये आम्दपरिपाक: प्रदर्शयति । प्रवन्तिप्रदेशस्य भौगोलिक स्थितेः सूक्ष्मवर्णनं 'मेघदूते' चकार । तनत्याना प्रल्पसरितामपि सनामनिर्देश वर्णनमकरोत् । पालिदासः एकादशश्लोक- रुज्जयिन्या अपरिमितसम्पत्तेः, शिप्रानद्याः वहन्त्याः मसर्गाद युसुमाश्सेप. सुरभिणः समीरस्य, तत्रत्यस्थानानां सम्बन्धे विव्याताना प्राचीनगाथानां तन्न- गरीस्थस्य महाकालमन्दिरस्य सायम् अरातिकाममये प्रवृत्तस्य वेश्यानुत्यस्य, निशि प्रियाइलेपसमुत्सुकाना सारिवाणाञ्च वर्णनं तथा रामणीयकेन चकार यथा उज्जयिन्याः तत्कालीन स्यम् अम्मन्नेवाणी पुरतो मरीनृत्यतीव । नंतावदेव, कालिदासो देवालये पूजार्थ नियुक्ताभिर्देवदामीभिरपि परिचितः । उज्जयिनी वासवदत्तोदयनयोः प्रणयस्य क्रीडास्थली प्रामीत् । फलतः कालि. दास तत्कथासम्बद्धेतिवृत्ताना स्थानोल्लेस विधाय पुरी प्रति पूर्ण पक्षपातं अलकां विहाय कस्याश्चिदपराया: नगर्याः ताम् रमणीयं विशदञ्च वर्णन नाकारि कविना । अलका लौकिका देवनगरी वर्तते । प्रन एव तामुपवर्णयन् कवि स्वकल्पनाशक्त: पर पारं जगाम। मयंलोरस्य यस्याञ्चि- दन्यरया नगर्या तत्प्रेम न विलोक्यतेऽम्य कवेः यदुज्जयिन्या वर्तते। इत्यं कविना उज्जयिनी प्रति तथा पक्षपातः प्रदर्शितः येन सा नगरी कवेः जन्मभूमिगौरवं प्राप्तुमर्हति । इदानी कालिदासकृतीरुपलक्ष्य किञ्चिद् विमृश्यते । भूयांसि खलु काव्यानि कालिदामनाम्ना प्रथितानि । कालेमहोदयेन स्वकीयाभिज्ञानशाकुन्तलस्य भूमि- कायाम् एकचत्वारिंशत् काव्यानि कालिदासनाम्ना समुद्धतानि । किन्त्वेतेपां काव्याना भाषां शैली च सम्यक् विविच्य भारतीयविद्याविशारदा इदं निर्णीत- वन्तो यन्नतानि काव्यानि कवेः रघुकारस्य लेखन्या: ममागतानि । रपुकारेण तु ऋतुराहारं मेघदूतञ्चेति खण्डकाव्यद्वय कुमारसभव रघुवंशञ्चेति महाकाव्यद्वयी मालविकाग्निमित्र विक्रमोवंशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलञ्चेति नाटकत्रयम् इत्येवं सप्त काव्यानि प्रणीतानि । अत्रापि केचित् काव्यकारं कालि- दास नाटयकृतः कालिदासात् पृथक्षुर्वन्ति । तन्न ममीक्षामहम् । उभयोः भावसाम्यं शैलीमाम्यञ्च स्फुट दरीदृश्यते । प्रादौ तरुणः प्रणयस्फूर्तश्च कविराट् ऋतुगंहारास्यं लघुखण्डकाव्यं प्ररिण- नाय । प्रवासी प्रत्येकम् ऋतुषु नागरिकः क्रियमाणानाम् आमोदप्रमोदानां तामाञ्च जीवानां जीवने प्रभावस्य वर्णनमतीव रमणीयतया चकार । प्रथमेयं कृतिरित्यत्र नास्ति काव्येतरसुलभा प्रौढिः । शृङ्गारस्यापि स्यूलरूपमेवान कवि प्रसभमाकर्षति । कवेः कालनिर्णयप्रसङ्गे पूर्व प्रतिपादितं यत्कालिदासो विदिशाशासकस्य ·प्रपमः परिच्छेदः मुंगवंश्यस्य अग्निमित्रस्य समकालिक प्रथवा किञ्चिदूनसमयानन्तरमे- वोजयिन्यामुवास । अग्निमित्रः विदर्भनृपं यज्ञसेनजायासहोदरं मौर्यसचिवं स्ववयो कृत्वा कारावासे न्यक्षिपत् । यज्ञसेनसहोदरो माधवसेनस्तदाऽग्निमित्रण सह सौहार्दमकरोत्, स्वा भगिनीञ्च तमुपनिन्ये । इमां राजनीतिपृष्ठभूमि- माथित्य अग्निमित्रस्य माधवसेनसहोदर्या मालविकया प्रणयस्य विवाहस्य च कथां कालिदासो मालविकाग्निमित्रनाम्नि नाटके व्यवघ्नात् । नाटक- मिदमतीव लोकप्रियमासीत् । तेन चातिशयं प्रभावितो नृपो विक्रमादित्यः कवि- मिमं स्वराजसभायाः प्रमुखं रत्नं चकार । अस्य विक्रमादित्यस्य कम्मिश्चिद विलक्षण विजयप्रसङ्गे कविचक्रवर्ती कालिदासो विक्रमोर्वशीयं द्वितीयं नाटक. मरचयत् । प्राप्ते राज्याश्रये कदाचिद राजादेशेन प्रियया विनयुक्तोऽमी क्वचिदन्यत्र गन्तुं विवशीकृत इतीमामेव व्यधाममो मेघदूनन प्रब टीपरोति । तदनन्तरमसौ कुमारसम्भवं नाम काव्यं निर्ममे । शल्याधारणतन्निश्चमचं यदिदानीमुपलभ्य- मान सप्तदशसर्गात्मक काव्यं नास्ति निखिलं वालिदागविरचितम् । अतः खलु मल्लिनाथस्य अष्टमसर्गपर्यन्तमेव विवृतिम्पलभ्यते । प्राचीनेष्वलद्वारग्रन्थेव- पि अष्टमसर्गादनन्तरपयुक्तानां पद्यानां समुद्धरणं न कुत्रापि दृग्गोचरीभवति । अत्र यत् शिवपार्वत्योः सम्भोगगृङ्गारस्य अश्लीलवर्णनं तदानीन्तनसमाजास ह्य- मभूदतस्तेन कवेः कटुरालोचनाऽभूत् । तेन च हतोत्साहः कालिदासः स्वं काव्यमपूर्णमेव व्यदधात् । परं तन्मत समीचीन प्रतिभाति दण्डिभामहवामना- नन्दवर्धनमम्मटादिभिराचार्यः रसदोपप्रसङ्गेषु न कुत्रचिदप्यस्य सर्गस्य निन्दा कृता । पण्डित राजो जगन्नाथो गीतगोविन्दकारं जयदेवं निन्दति न पुनः कालि- दासम् । अतो वस्तुतः कालिदासेन असर्गात्मकमपूर्णमेव काव्यं प्रणीतमभूत् । केचन कवेरसामयिकनिधनं महाकाव्यस्यापूर्णताया हेतुमाहुः, तदप्यशक्यम् । यतो हि कविरयमेतत्वाव्यानन्तरमेव रघुवंगमभिज्ञानशाकुन्तलञ्च निर्मिमायेत्यत्र नास्ति संगयलवोऽपि । अस्मन्मते तु स्वाश्रयप्रदस्य भूपनेमहिप्या गभिरणीभावे कुमारजन्म प्राशसानः कालिदासः कुमारजन्मावसरे किमपि काव्यमुपायनीवर्तु निश्चितमनाः राजकुमारं शिवकुमारञ्चोभावपि मनसि निधाय कुमारसम्भव- मिति काव्यं प्रारेने। राजकुमारस्य जन्मोत्मवावसरे अपूर्णमेव काव्यं नृपाय समर्पितवान् । स्कन्दोत्पत्तिवर्णनं वस्तुतो नाभूदस्य लक्ष्यम् । तदनन्तरमसो रघुवंशं प्रणिनाय । इदानी तस्य भावेषु प्रौढिः भाषायां परिष्कृतिः गेल्या परिमार्जनं जाने गरिमा काव्यप्रतिभायाञ्च प्रखरता समु.

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: स्पन्ना । तेन च महाकाव्यमिदं श्रेष्ठं सम्पन्नम् । स्वकीयान्तिमनाटकस्याभिज्ञान- शाकुन्तलस्य रचनामसौ देवालये हिमालये चकार । सत्र च पुनर्जन्मचक्राव परित्राणमाप्तु स्वशेप वयो नीललोहितस्य शिवस्याराधनायां निनाय । (ग) कालिदासशब्दपरिपाफविषये विदुषां मतानि सरस्वतीसमुपासक: कविकालिदासःस्वपीयूपपिन्या लेखन्या यत्किमपि ससर्ज तरकाव्यरसमर्मविपश्चिद्भिर्मुफ्त हृदयेनास्वादितम् । कश्चित्तस्योपमासौष्ठवेना- कृष्टस्तथापरस्तस्य मधुरसान्द्रासु मूक्तिषु प्रीतिमधत्त । अन्ये काव्यवेत्तारः तच्छब्द- विन्यासनैपुण्येन प्रभाविता स्वोद्गारान् प्रकटयान्चक्रुः । तेषु करुणकुमारशास्त्रि- महाभागस्त्वेवमाह -तस्य हि शब्दविन्यामनैपुण्यमीदृशं पत् तदीयकाव्येषु पत्र कुत्रापि पदानां परिवर्तनं परिवर्धनं परिवर्जनं वा सौन्दर्यलाघवायव ।" शब्द- परिपाकमहत्त्वमाकलयन्नेव शास्निवर्यो.न्यत्र लिसति-'यत्र पस्य गव्दस्य विनियोगाद् भावप्रकाशसोप्टवं जायते, यस्य भावस्प विकासान्निसर्गमुन्दरीया- मालेख्यमालानां भूयसी चारुता संवर्द्धते तत्र तेन तथव शब्दा भावाश्च निहिताः। येनंच चित्रेण प्राणेपून्मादो न जायते, येनैव शब्देन कर्णयोरमृतवर्षणं न भवति, न तच्चियं चित्रितं, न वा ताशः शब्दः परिगृहीतः कविना ।' आन्ध्रविश्वविद्यालयीयो विद्वान् सी० कुन्हनराजमहोदयः कालिदासीय- शब्दपरिपाकमभिलक्ष्यवाह यद् नाय कविः छन्दःपूत्ये शब्दांश्चिनोत्यपि तु यादृशाः शब्दा विच्छित्तिविशेष कञ्चिद् ध्वनयन्ति तादृशाः गदारतेन प्रयुज्यन्ते । ई पार श्रीकृष्णमहाभागश्चमं शब्दपरिपाक 'वाक्तत्त्वमित्यभिधत्तै । २. १. 'कालिदासीयकुमारसम्भवम्' सस्कृतमाहित्यपरिपत्, कलकत्ता, Vol. XXXIII/No. 8, Dec. 1950, p. 89. 'कालिदासीयकुमारसम्भवम्' संस्कृतसाहित्यपरिपत्, कलकत्ता, Vol. XXXIII/No. 7, Nov. 1950, p. 81. 3. 'He does not select words because they fit into the metre; he selects words because that word brings out a particular suggested idea'. -Kalidasa-ACntical Study. P. 97.

·प्रथमः परिच्छेदः तन्मते यथार्थकाव्यस्य कस्मिन्नप्यश नकोऽपि शब्दः परिवर्तनसहो भवति ।' वागीश्वरविद्यालङ्कारमहाभागेन तु कालिदासस्य शब्दपरिपाकविपये वक्तं स्वकीय ग्रन्थे । तदनुरूपं हृद्भावाविष्कारिणां दादानां चयनस्य विलक्षणा काचित् क्षमता कालिदासे । यदव सः किञ्चिद्वक्तुमीहते तदेव तदर्थद्योतकानां भूयसां शब्दानां पक्तिस्तम्य सम्मुखमनायासेनोपतिष्ठति तस्य च चयनचतुरं चक्षुस्तन्मध्यादुपयुक्तपदावलिमेव गृह्णाति। न तन्मते कावपि द्वौ शब्दी पर्याय- वाचिनी, प्रकरणानुरूपं तयोर्लक्ष्यार्थस्य व्यङ्ग्याधस्य वा भिन्नत्वात् । संस्कृत- भापायां हरभवपिनाकिक्पानिप्रभृतयः गब्दाः भिवपर्यायवाचिनःमन्यन्ते परं नत- दभिमतं वालिदासस्य । तेनैव तेपांशब्दानां प्रयोग: प्रमङ्गानुसार परिवर्त्य कृतः। विद्यालङ्कारमहोदयानुगारं सौन्दर्यचित्ररचनाविधौ न कोऽपि कविः वर्ण- तूलिकादीन अपेक्षते । स तु तत्स्थाने तथाविधशब्दानां प्रयोगं कुरते ये शब्दाः अस्माकं हस्पटलेऽङ्किताः स्वतः सौन्दयंचित्राणि चित्रयन्ति । पण्डितवर्योऽम्बिकाप्रसाद उपाध्यायः शब्दार्थयोः शब्दस्यैव प्राधान्यमङ्गी- कुर्वन् कवेः शब्दनैपुण्यं नितान्तमावश्यकं मनुते । तदर्यञ्च शब्दशास्त्रस्य पूर्ण- ज्ञानम् अपेक्ष्यते इत्यङ्गीकरोति । अत्र विधी कविसम्राट् कालिदासः शब्दशास्त्र 1. 'Language attains perfection in poetry, for it is in it that the line of cleavage between thought and expression becomes as invisible as possible. That is why in a really poetic piece no word can suffer a change, that is why a real poetry is never translated into another tongue. It is true that word and meaning, thought and expression are inseparable, are but the two sides of the same coin : a fact which was realized by the ancient Indian grammarians : yet in analyzing language we have to speak of word, meaning and the relation between them as separate entities; that is why we often speak of choosing the right expression for the right thought*** Kalidasa has realized this art of speeclı, the essence of poetry which lies in the inseparability of thought and expression. -Etymologies offered by Kálidāsa to his own words, Kalidasa Samiksa, P. 54. २. 'कालिदाग भौर उसकी काव्यकला', पृ० २७२. ३. तत्रैव, पृ० १७४, ·१८ कालिदासकाम्ये शब्दपरिपाक: निष्यात पासीदित्यत्र नास्ति सन्देहलवोऽपि । तत्कृतीनामवलोकनेनैव ज्ञायते पच्छन्दशास्त्र तस्य दैनिकव्यवहारवदभ्यस्तमासीदित्युपाध्यायमहोदयस्य मतम् ।' प्राचार्यवयों वलदेव उपाध्यायश्च 'वर्ण्यविषयस्य वर्णनप्रकारस्य मञ्जुल- सामञ्जस्यमेव कविकालिदासस्य प्रमुखो गुण' इति मन्यते । उपाध्यायमहो. दयस्य मते कविः कालिदासः कश्चिदुपयुक्त. शब्दर्यान् भावान भिव्यञ्जयति मान्य. कनिस्तान भावान् विस्तरेणापि प्रकटयितुमर्ह । पौचित्यस्य तु कविरय मर्मज्ञः । येषा भावाना य. शब्दः निरूपण कलात्मक रुचिर च स्यात् तान् भावान् तैरेव शब्द प्रदयित्या स्वभावुकता परिचाययति कविरयम् । १. 'कालिदाम के शब्दप्रयोग' समीक्षा निबन्ध- कालिदास ग्रन्थावली (सीताराम चतुर्वेदी), पृ० ३२. २. संस्कृत वाङ्मय, पृ० ७१.

·द्वितीयः परिच्छेदः कालिदासीयशब्दानां परिपाकदृष्ट्या विश्लेषणम् कविकुलचूडामणिः कालिदासो व्यञ्जनाकविगंण्यते । अस्य काव्येषु वाच्यातिरिक्तमङ्गनासु प्रसिद्धावयवातिरिक्तं लावण्यमिव किमपि प्रतीयमानं मनोजं वस्तु विराजते ।। इदमनभिहितं वाच्यातिशायि प्रतीयमानं तत्त्वमेव नूनं सहृदयानां हृदयेपु रससञ्चारमापाद्य तान् ब्रह्मानन्दसहोदरीभूतामवस्था प्रापयति । ध्वनित्वेनैव किल कालिदासीयं काव्यमलोकसामान्यं मन्यते । सर्वत्र 'शब्दार्थयोरुभयोरपि ध्वननव्यापारः'२ इति लोचनकारोक्त दिशा ध्वनिकाव्ये प्रत्येक शब्दस्य साभिप्रायत्वं व्यजकत्वं च नितरामपरिहार्यम् । संस्कृतवाङ्-- मये यद्यपि प्रत्येक वस्तुनो भूयांसि नामानि प्रत्येक शब्दस्य च भूयांसः पर्याया वर्तन्ते तथापि तेषु पर्यायेपु मूक्ष्मः कश्चनार्थभेदः दृश्यते । पर्यायत्वं हि तेपाम- दूरविप्रकर्षात् । सोऽयं मूक्ष्मोऽर्थभेदो व्यवहारदिशा निर्वचनदिशा मिथः संवाद- विसवाददिशा वाज्यस्पायर्वोभावयितुं शक्यः । तत्तद्गुणविशेपद्वारेणकमेव वस्तु नानाभिधानतां भजते । तेषु तेप्वभिधानेपु यत्र कस्यापि गुणविशेपस्य प्राधान्येन ध्वननमभीष्टं कवेस्तत्र नानाभिधानेपु कमप्येवमेव प्रयोगविपयतां नयति कविः । तत्र च न वश्चन प्रयासोऽपेक्षितस्तस्य। निसर्गत एव कवरेता. दृशी ममुच्चरति वाक् या विचितिविशेष कमपि पृष्णाति काव्य । तस्य शब्दविन्यासनैपुण्यमीदृश यत्कस्यापि शब्दस्य परिवर्तनं सौन्दर्यलाघवायव । तेन च, तेन प्रयुक्तं न किमपि परिवर्तन सहते । अपारो हि महाकवेः शब्दनिधि- स्तेन विवेचनीयमपि प्रतिपद न विवेपतुमत्र शक्यते । अतः प्रमुखाः केचन शब्दाः कोशकारपद्धत्या 'देवतावर्गः प्रकृतिवर्गों मनुष्यवर्ग इत्येतेषु, त्रिपु वर्गेषु विभज्य विवेचिताः। १. प्रतीयमानं पुनरल्यदेव वस्त्वस्ति वाणीपु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ।। -वन्यालोकः १४ २. तत्रव ११६ (लोचनटीका) ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: (क) देवतायाः एकका अपि देवता माहाभाग्याद् बहुधा स्तूयते । तत्तत्कर्मवैशिष्टयवशादे- केकस्या अपि देवताया बहूनि नामधेयानि भवन्ति । तथा हि भगवान् शाईग- धनुर्धारणात् शाी शाईगपाणिर्वा, पीताम्बरधारणात् पीताम्बरः; सर्वचेतो. हरत्वाद् दुःखहरत्वाद् वा हरिः, परमे व्योम्नि स्थितत्वात्परमेष्ठीति कथ्यते । शिवश्च शङ्करणात शकरः, पिनाकधनुर्धारणात् पिनाकी पिनाकपाणिर्वा, शूलधारणात् भूली, सहारकरवाद् हरस्त्रिनयनत्वात् विनयनस्त्र्यम्बको वा, स्थिरत्वारस्थाएरित्युच्यते, एवमिन्द्रश्च वजधारणाद् वची वज्रपाणिवा, गोत्राणां पर्वताना भेदकत्वाद् गोत्रभित्, पुरा दारणात् पुरन्दरः, ऋतूना शतस्य कर्तृत्वात् शतक्रतुरित्यभिधीयते । एव माहाभाग्यात् कर्मपृथक्त्वाद् वा तैस्तैर्देवैः समुपलब्धानीमानि नामानि कालान्तरेण कोपकारैः पर्यायवचनेषु गरिएतानि । यथा- शम्मुरीश पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः । ईश्वरः शर्व ईशानः शंकरश्चन्द्रशेखरः ॥' परं रामायणमहाभारतादिषु बहुश एकस्मिन्नेव युगपत्प्रयुक्ता इमे शब्दा लक्ष्यन्ते ।२ यदीमे शब्दा एककस्य पर्यायास्तहि न युगपत्प्रयोगमहन्ति । एकैनव शब्देनेष्टसिद्धैः। साध्विदं प्रतिपादित श्रीमद्भिः सत्यवतमहाभागयंदेव वाक्ये युगपत्प्रयुक्तानीमानि पदानि न पर्यायवचनान्यपि तु विशेष्यविशेषणरूपाणि । तेष्वेकं पद विशेष्यमन्यानि तु विशेपणान्येव । भागवतपुराणादप्येभिर्महाभाग- १. The Amarakasa-१२।३० २. दृश्यते चैव वैदेहि शरभङ्गाथमो महान् उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरन्दरः ।। रा०६१२३४६-४७ परिवार्यामृतं तस्थुर्वज्री चन्द्रः शतक्रतुः । महा० ११२६।४० एष रुद्रं महादेवं त्रिपुरान्तकर हरम् । महा० २११७११६ प्रहारपीद् यस्य य पुरन्दरः शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने । भाग० पु. ४।१६।२४ 3. The Rāmāyana-A Linguistic Study, p. 19 ·द्वितीयः परिच्छेदः २ स्तादृशाः प्रयोगाः संकलितास्तेषां च तयैव विशेष्यविशेषणत्वं प्रतिपादि- तम् ।' परवतिनां कवीनां काव्येष्विदं विशेष्यविशेषणत्वं लुप्तं शब्दश्चेमे स्व. तन्त्ररूपेण प्रयुक्ताः । विष्णुरेव योकस्मिन्प्रसङ्गे हरिरन्यत्र विष्वक्सेनोऽपरत्र च शाडूगी। कविभिरेतेपां शब्दानामभेदत्वेनैव यत्रतत्र प्रयोगः कृतः। नेमे शब्दा पर्यायमात्रा एव पर्यायत्वे हि 'कुयो हरस्यापि पिनाकपाणेघैयच्युति के मम धन्विनोऽज्ये' इत्यत्र हरपिनाकपाणिपदयो: सहप्रयोगो व्यर्थः स्यादतः पिनाकपाणि- पदमत्र हरस्य विशेषणम् । एवं कालिदासेन यथास्थानं प्रयुक्तानीमान्यभिधा. नानि विच्छित्तिविशेष प्रकटयन्तीत्यत्र प्रतिपाद्यते । विष्णुः तां तामवस्यां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिम्ना । विष्पोरियास्यानवधारणीयमीवृक्तया रूपमियत्तया वार नानावस्यागतत्वान्महिम्ना सर्वासु दिशासु व्याप्तत्वात् समुद्रस्येह विष्णुना साम्यं यथा विष्णुपदेनातिसमीचीनं न तथान्येन केनापि तत्पर्यायेण । 'वेष्टि व्याप्नोति चराचरं जगत् स विष्णुः यद्वा विशति सर्वस्य ब्रह्माण्डस्यान्तः प्रवि- शति, यद्वा व्यश्नुते व्याप्नोति सर्व जगद्' इति विष्णु रित्येभिनिवंचनविष्णोः व्यापात्वं सिद्धम् । तादृशस्य विपणः स्वरूपमीक्तयेयत्तया वा नूनमनवधार. रणीयमतो विष्णुपर्यायषु विष्णुशब्द वर्जयित्वा कोऽन्य: शब्दस्तथा दश दिशो व्याप्य स्थितस्य सागरस्योपमानतामहति । विष्णुपदस्य चायमेवार्थः कविनान्यत्र विशदं व्याख्यातो यथा- स्थाने त्दा स्यावरात्मानं विष्णुमाहुस्तया हि ते । चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः ॥3 इत्यत्र हिमवतो महत्त्वं प्रत्यापयता स्थाने खलु विष्णुपदं प्रयुक्तं कविना विष्णुपुराणे तु विष्णुपदस्य निर्वचनमेव तथा कृतम्- 1. Synonyms in the Bhāgavatapurana-Annals B.O.R. Institute, Vol. LI, 1971, p. 135, २. रघु० ११५ ३. कुमार० ६२६७ ·कालिदासकाव्ये शन्दपरिपाक: यस्माद्विष्टमिदं सर्व तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुयोर्घातोः प्रवेशनात् ॥' इति । अन्येप्यपि स्थलेषु विष्णुशब्दप्रयोगे कवेरयमेव भावोऽर्भ प्टः । तद् यथा-- येन श्यामं यपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बहणेव स्फुरितकचिना गोपवेशस्य विष्णोः ॥२ विष्णो. सादृश्यान्मेघस्य व्यापकत्वं स्वेच्छाविग्रहत्वञ्च प्रतिपन्न कविना । जानामि त्वा प्रकृतिपुरुपं कामरूप मधोन' इति पूर्वमेवोक्तमस्माभिः । एवञ्च- तेनोदीची दिशमनुसरेस्तिषंगायामशोमी श्यामः पादो बलिनियमनाम्युद्यतस्येय विष्णोः ॥ इत्यम व्यापकस्य विविक्रमस्य विष्णोः श्यामः पाद इव तिपंगायामेन क्षिप्रप्रवेशनार्य तिरश्चीनदयेण शोभत इति तथाविधो मेधः सवंग: कामरूप- श्वेति । पुरुहूतप्रभूतयः सुरकार्योद्यतं सुराः। ग्रंशेरनुपयुविष्णुं पुष्पर्वायुमिव द्रुमाः ॥ विशति सर्वभूतेषु यद्वा विशन्ति सर्वभूतान्यस्मिन्निति विष्णुपदपदार्थात् पुरहूतप्रभृतीना स्वः स्वरविष्णुमनुयान युक्तियुक्तम् । विष्णुपदस्य चात्र नितान्तमौचित्य सिध्यति । विडोजसा विष्णुरियाग्रजेन भ्राना यदित्य परवानसि त्वम् ॥ सर्वशक्तिमान् विष्णुर्यथा वलिनियमनार्थमुपेन्द्रत्वं गतस्तथैव शक्तिसम्पन्नो- ऽपि त्वमनुजस्वाद् भ्राना परवानसोति भावः । विष्णुरपीन्द्रकारणाद् वामनो जातस्त्वमपि भ्रातु. कारणादत्र मम विसर्जने पराधीन इति त्वं प्रशंसाहं एव । एवमन विष्णुशब्देन लक्ष्मणस्योपमानतया शक्तावपि परवत्ताकारणं द्योत्यते । १. विष्णुपुराण ३११४५ २. मेघ० १११५ ३. तत्रैव ११६ ४. तत्रैव १२६१ ५. रघु० १०४६ ६. तत्रैव १४१५६ ·. द्वितीयः परिच्छेदः विष्वक्सेनः निर्वयेवं दशमुखशिरश्छेदकार्य सुराणाम् । विष्वक्सेनः स्वतनुमविभत्सवलोकप्रतिष्ठाम् ।' विषुशब्दो नानार्थो निपातः । विषु नाना अञ्चतीति विष्वक् । विपूची सेना यस्येति विप्वक्सेनो विष्णुः । 'पीताम्बरोऽच्युतः शाङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दन' इत्यमरः । दशमुखशिरश्छेदकार्य निर्वर्तयितु तावद् विष्वक्सेन एवालम् । विष्वक्सेनपदौचित्यं चाव स्पष्टम् । शाईगिन स सेतुं बन्धयामास प्लवगैलवणाम्भसि । रसातलादियोन्मग्नं शेष स्वप्नाय शाईगिरणः॥२ शाईग धनुरस्यास्तीति शाङ्गीं। विष्णुपर्यायेषु शाङ्गिपदप्रयोगोऽत्रात्यन्त. मुपयुक्तः । साईगिणः शयनाय रसातलादुन्मग्नः शेप इव रामारोहणाय सेतु- बंदः । रामोऽपि धनुर्धारी । शागिपदेन चात्र रामस्य धनुर्धारणत्वं ध्वन्यते । प्रभावातिशयत्वं च सूचयितुं शाई गिपदस्योपपन्नत्वम् । एवञ्च- प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणायव प्रवृति वि शामिणः ॥ धर्मसंरक्षणार्या भुवि प्रवृत्तिः शागिण एव युक्तियुक्ता । गाईगपाणि- रेव विघ्नान्प्रतिकर्तुमहंस्तेनात्र शाईगिण इति पदस्यौचित्यम् । तथैवाग्रेऽप्य- स्मिन्नेव सर्गे यथा- तमध्यनन्दप्रगतं लवणारतकमग्रजः। कालनेमियघारप्रीतस्तुरापाडिव शाई गिरणम् ॥ इत्यत्र लवणान्तकस्य शत्रुघ्नस्य शागिणा साम्य यथा सङ्गत न तथा विष्णुना रिणा नारायणेन वाऽन्य केनापि विष्णुपर्यायेण । त्वय्यादातुं जलमवनते शाईगिरणो वर्णचौरे यस्य हस्ते शाईग धनुर्विद्यते तस्यापि वर्णस्य चौरेण नूनमतिकुशलेन ५ १. रघु० १५०१०३ २. तव १२१७० ३. तश्रव ११४ ४. तव ११४० ५. मेघ० ११५० ·१ २४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः भवितव्यम् । तस्मादेव जलमादातुमवनते सति तस्मिन् वर्णचौरे मेघे गगन- गतयो नून दृष्टीरावय॑ त प्रेक्षिप्यन्त इति वर्णचौरस्य मेघस्य कुशलत्वप्रतिपाद- नाय विष्णुपर्यापस्य शाईगिण औचित्यम् । शाईगपाणिः शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाईगपाणी' इत्यत्र शाई गपाणिपदेन विष्णो कठोरत्व द्योत्यते । गवन्न शाहूंगपाणि- भुजगशयन त्यजति तावन्न शापविमोचनमत. कुवेरादप्यधिर प्रभावः शाईग- पाणलक्ष्यते यत्राधीन तयोर्मेलनम् । एव शाईपाणिपदोपादानम् । श्रीमद्रमा. यदुपालसिंहश्चात्र २ शागपाणिपदोपयोजने दार्शनिकमपि किञ्चित्तत्वं सङ्के- तयति स्वकीयाया टिप्पण्यामुदाहरति च विष्णुपुराणादेक पच यथा-"भूतादि- मिन्द्रियादि च द्विधाहकारमीश्वरः। विभर्ति शड्खरूपेण शाईगरूपेण च स्थितम्' इति । अस्य स्पष्टीकरणे च पूर्णसरस्वतीकृता टोकाप्युद्धियते-'तत्व. दृष्ट्या निखिलेन्द्रिय कारणभूतते जसाइकाररूपशाईगधारणात् सकलेन्द्रिय- प्रवर्तकत्वेनापरिलुप्तहरस्वरूपस्य, लोकदृष्ट्या दुनिष्टापनप्रकृष्टदिव्यायुधव- हनाल्लोककण्टकखण्डनव्यापृतस्य कुतो निद्राप्रसङ्ग. कुतस्तरा च प्रबोधशङ्केति व्यज्यते । अतश्चातीतशरत्कालप्रारम्भे शापस्योपालम्भ इति गम्यते । तदानीञ्च तत्प्राप्तिः वर्षयन्त्रिताना प्रवर्तकत्वाच्छरदस्तदारम्भेऽप्यग्य दयितादिसड्गेन निधिपालनादौ स्वाधिकारे प्रमादादित्यवसेयम् ।' इति । केशवः समागतास्त्रलोक्यपुरुषाः सकेशवा लोकपालाः।३ इत्यस्मिन् केवले प्रसगे विष्णुपर्यायेण केशवपदं कविना प्रयुक्तं तच्च लक्ष्मीस्वयवरे समागताना लोकपालाना मध्ये विराजमानस्य विष्णोर्माहात्म्य- मिवोद्भावयितु संगच्छते । 'कः ब्रह्मा, ईशो रुद्रस्तावात्मनि स्वस्पे वयति प्रलये उपाधिरूपमूर्तित्रय मुक्त्वकमात्रपरमात्मस्वस्पेणावतिष्ठत'४ इत्यतादशः केशवोऽप्यत्र विराजते । न कच्चित्तेऽस्मिन् हृदयाभिनिवेश इति लक्ष्मी प्रति वारुणीप्रश्ने ध्वनिः । यद्वा 'कन्या वरयते रूप' मित्यभियुक्तोक्त्या प्रसस्ता १. मंघ० २१५३ २. तव २।५३ स० रमायदुपाल सिंह, पृ० २४४ ३. विक्रम ३०१ रा० क० P०, द्वितीय० काण्डः, पृ० १६६ ·द्वितीयः परिष्दः अभिरूपाः वेशाः सन्त्यस्येत्येतादृशे केशवं प्रति लक्ष्म्या ध्यानाकर्षणतोरत केशवपदोपपत्तिः। पङ्कजनामः उन्नाम इत्युद्गतनामयेयस्तस्यायपार्थोन्नतनाभिरानः। सुतोऽभवत्पङ्जनामकल्पः कृत्स्नस्य नामिन पमण्डलस्य ॥' नृपमण्डलस्य नाभेरुन्नतनाभिरन्ध्रस्योन्नाभस्य विष्णुना साम्ये विष्णुपर्या- येपु सयोजनसङ्गत्या पड्कजनामपदमेव सुतरामुपपद्यते । परमेष्ठिन् पर्यव श्लाध्यते गङ्गा पादेन परमेष्ठिनः । प्रभवेण द्वितीयेन तथैवोच्छिरसा त्वया ॥२ परमे व्योम्नि चिदाकाशे ब्रह्मपदे वा तिष्ठतीति परमेष्ठी विष्णुः। परमै- ष्टिनः पादप्रभवत्वाद् गङ्गायाः श्लाघ्यं युक्तियुक्तम् । यस्यापि प्रभवो महास्तस्य श्लाण स्वाभाविकी। गाकुन्तलेऽपि-'द्वन्द्वं दक्षमरीचिसम्भवमिदं तत्नप्टुरे- कान्तरम्, इति स्रष्टुरेकान्त रत्वं महारीचस्य श्लाघाकारणं वर्णयति कवि- स्तवात्रापि विष्णुपादप्रसूतत्वाद् गङ्गायाः इलाध्यं तच्च परमेष्ठिपदेनाधिक- मुपपद्यते । इति प्रसादयामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्यव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥ इत्यत्रापि महत्ताख्यापनार्थ परमेष्टिपदप्रयोगः । 'महान्तो हि यथार्थवचन- सुलभा इति भावः' इति मल्लिनाथः । 'सकलपरिपूर्ण गुणस्य न चालीकवचोभिः प्रीतिरुपजायत' इति वल्लभाचार्यः । एव खल्वन विष्णुपर्यायेषु परमेष्ठिपदी- चित्यम् । पुरुषोत्तमः हरियंयकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एा नापरः।। हरिविष्णु: केवलः पुरुषोत्तम उच्यते नापरः कश्चित् । अत्र तु हरिपुरुपो- १. रघु० १८२० २. कुमार० ६७० ३. शाकु० ७२७ ४. रघु० १०॥३३ ५. तनव ३२३६ ·१ २६ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः त्तमयोविष्णुपर्याययोर्युगपत्प्रयोगो नितरामुपपन्न. । हरति पापानिति हरिः, यता हरति आकर्षयति सर्वेषा मस्तानां चेतासि स हरिविप्युरेव पुष्पोत्तमः । यद्वा पुरुषोत्तमेत्यभिधान केवल पापहारक चेतोहारक वा हरि सगच्छते नान्य कञ्चित् । क्षराक्षराभ्यां पुरुषोपाधिभ्यामध्यासेन पुरुपपदव्यपदेशाभ्यामुत्तमत्वा- ल्लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम एवान्येषां कल्मपापहरणक्षमो हरिरित्यत्रोभ- यपदौचित्यमुपलक्षते। सतस्तया पुरुषोत्तमे इति भरिणतव्ये पुरुरवसीति तस्या निर्गता वाणी।' इत्यस्मिन्प्रसङ्गे विष्णुपर्यायस्य पुरुषोत्तमपदस्यौचित्य स्पष्टमेव । समा- गतेषु कतमस्मिन् ते भावाभिनिवेश इति प्रश्ने लक्ष्म्याः स्वाभाविकमिदमुत्तरं यद् यः पुरुपेपूतमस्तस्मिन् मे हृदयाभिनिवेश इति प्रसङ्गात् पुरषोत्तम. पदोपपत्ति. पुरुषोतमे इति भवितव्ये पुरुरवसीति कथनमुभयत्र पुरुपदसाम्या- ज्जातमित्युर्वशीप्रसङ्गात् पुस्पोत्तमपदोपादानम् । हरिर्ययकः पुरुषोत्तमः स्मृतः 13 इत्यत्र प्रयुक्तस्य हरिपदस्योपादानन्तु पुरुषोत्तमप्रसङ्गे पूर्वमेव व्याख्यातम् । सर्वचेतोहरो हरिरेव केवल पुरुषोत्तम इति हरिपदौचित्यम् । हरिरिय युगदीघोभिरंवस्तदोयः पतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुभिः ॥ युगदीघोभिहरणकर्मणो हरेः प्रभावातिशयत्व सूच्यते हरिसादृश्याच्च दशरथस्यापि उत्कृष्टप्रभाववत्त्व द्योत्यते । विष्णु प्रबोधयाम्यद्य शेषे सुप्तं जनार्दनम् । चतुर्भुज महावीर्य दुःखहा रा भविष्यति ।। इति देवीभागवतोक्या' चतुर्भुजस्य विष्णोः दुःखहारकत्वाद् हरण- कर्मणो हरेरैव विष्णुपर्यायवन प्रयोगः कवे. शब्दप्रयोगकौशल प्रदर्शयति । १. भ. गीता १५२१८ २. विक्रम० ३०१ ३. रघु० ३।३६ ४. तव १०१६ ५. दे. भा० पु. १२७५ ·द्वितीयः परिच्छेदः २७ रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥' इत्यत्र शब्दगुणं पदमन्तरिक्षं विगाहमानत्वाद् विष्णुपर्यायषु विष्णुशब्द एवोचितः स्यात् । किन्तु रहरि जायां प्रत्युक्ती हरति सर्वेषां चेतांसि स हरिरेव युक्तत रस्तेनात्र कविनाऽन्यशब्दापेक्षया हरिपदं प्रयुक्तम् । रत्नाकर वीक्ष्य जायामनो हत्वा रहसि रामाभिधानो हरिरुवाचेत्यस्मिन् प्रसगे हरिशब्द सङ्गतिः । 'रामस्य हरिरित्यभिधानं निरङ्कुशमहिमद्योतनार्थम्'इति मल्लिनाथः । तिर्यगूर्वमधस्ताच्च व्यापको महिमा हरेः। त्रिविक्रमोद्यतस्यासोत्स तु स्वाभाविकस्तव ॥२ व्यापकत्वमहिमाप्रसङ्गे विष्णुपदमेवात्रोपयुक्तं स्यात् स महिमा न स्थायी, केवलं त्रिविक्रमोद्यते सत्येय हरेापकत्वमहिमा विद्यते न तु सर्वदा, तव हिमवतस्तु स महिमा नित्यसिद्ध इत्यत्र सर्वव्यापकार्य नित्यव्यापकार्य विष्णुपदं कथं प्रयुज्येत व्यापकत्वमहिमाप्राप्त्यर्थ त्रिविक्रमकरणमावश्यकमभूद त्रिविक्रमोद्यम एव लोकानां चेतासि हरति यदयं व्यापको हरिः। एवमत्र हरिपदमेवोपयुक्तम् । शिवः तया प्रवृद्धाननचन्द्रकान्त्या प्रफुल्लचक्षु. कुमुदः कुमार्या । प्रसन्नचेतःसलिलः शिवोऽभूत्संसृज्यमानः शरदेव लोकः॥ शिव कल्याणं मङ्गलं विद्यतेऽस्य इति शिवः । श्यति अशुभमिति वा शिवः। शेरतेऽवतिष्ठन्ते अणिमादयोऽप्टो सिद्धयोऽस्मिन्निति वा शिवः । प्रवृद्धाननचन्द्रकान्त्या कुमार्या प्रफुल्लचक्षु.कुमुदत्व प्रसन्नचेतःसलिलत्व वा कल्याणात्मकस्य शिवस्य स्वाभाविकमित्यत्र शिवशब्दोपादानमत्यन्तमुचितम् । एवमन्यत्रापि- य● द्विनः प्राह तप यत्से वह्निविवाह प्रति फर्मसाक्षी। दिशयेन भर्ना सह धर्मचर्या कार्या त्वया मुक्तविचारयति ।।" मुक्तविचारया त्वया शिवेन (कल्याणात्मकेन कल्याणपरेण वा) भर्ना १. रघु० १३१ २. कुमार० ६७१ ३. तत्रव ७७४ ४. तव ७१८३ ·कालिदासकाव्यै शब्दपरिपाक: सह धर्मचर्या कार्यति वधू पार्वती प्रति द्विजवचने शिवपर्यायेषु शिवशब्दस्यो. चित्य नितान्त संगच्छते । न कस्मिन्नपि धर्मकार्ये त्वया विचारणा कार्या, ते भर्ता स्वयं शिवः । शिवो यस्या भर्ता तस्याश्चिन्ता कुत इति 'शिवेन भत्रे- तिवचन साभिप्राय विद्यते। 1 शम्भुः भविष्यतः पत्युरुमा च शभो. समाससाद प्रतिहारभूमिम् ।' श मङ्गल भवत्यस्मादिति, श सुख भवति भावयतीति वा शम्भुः । भविष्यता पत्या शम्भुना मड्गलहेतुना सुखकरेण भवितव्यमेवेत्यत्र शम्भुपदौ- चित्यं सिध्यति । स ते दुहितरं साक्षात्साक्षी विश्वस्य कर्मणाम् । वृणुते वरदः शम्म रस्मत्सङ्क्रमितः पदः ॥२ वरदः शम्भुस्ते दुहितरं वृणते । सः वरदोऽपि शम्भावयिता शम्भुरपि किमन्यच्छ योऽपेक्ष्यते त्वयेति महरङ्गिरमः उपपत्तौ शम्भुपदे विशेषः । उमा वधूम वान्दाता याचितार इमे वयम् । वरः शम्भुरलं ह्येप त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ॥3 शम्भावयिता मड्गलकारी शम्भुयंदा वरस्तदा कुलोद्भूतिः सिद्धवेत्यस्मिन् प्रसङ्गेऽपि शम्भ पदसड्गतिः सिद्धा । शम्भोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोमिहस्ता न केवल तव पार्वत्या. एवाय शम्भावयिता सुखकरः, अपि तु ममापीति गौरीवक्प्रभृकुटिरचना विहस्येव गड्गा शम्भोः केशग्रहणमकरोदित्यत्र शम्भु- .पोचित्यम् । हित्वा तस्मिन्भुजगवलयं दाम्भुना दत्तहस्ता कोडाशले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी ।' भुजगवलयत्यागे शम्भोः सुखकरत्वमुपपन्नम् । तादृशेन मुखकरेण शम्भुना १. कुमार० ३, ५८ २. तव ६.५८। ३. तत्रैव ६.८२ ४. मेघ०१.५४ ५. तव ११५४ ·द्वितीयः परिच्छेदः दत्तहस्ताया गौर्याः क्रीडाशले पादाचारेण विचरणमुक्तम् । शम्भुपदस्यात्र प्रयोगो युज्यते । शर्वः घमेगापि पदंदा कारिते पार्वती प्रति । पूर्वापराधमीतस्य कामस्योच्छ्वसितं मनः ॥' गृणाति संहरतीति शवों यद्वा शर्वति हन्तीति शर्वस्तारा सहारके शर्वे दारसंजिघृक्षालक्षणेन पार्वती प्रति पद कारिते सनि पूर्वापराधभीतस्य कामस्य मनः मप्रत्याशमभूदित्यस्मिन्प्रसङ्गे शिवपर्यायषु सर्वशब्दस्य महदौचित्यं विद्यते । मूली जितेन्द्रिये शूलिनि पुष्पचापः स्वकार्य सिद्धि पुनराशशंस । शूलिपदेनात्र शिवस्य कठोरत्व सूच्यते । मूलप्रहरणेमो दुरासदेपि तस्मिन् कार्यसिद्धराशंमा कामस्येति तस्य पराकम ध्वनयति । पुर्वन संध्यालिपटहतां शूलिगः श्लाघनीया- मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्पसे गजितानाम् ॥ शूलधारिणः शिवस्य सन्ध्यावलिपटहताया विधानेनाविकलफलप्राप्त्या शूलिनः प्रभावातिशयो द्योत्यते । भूलिपदे तथात्र विशेषः । शूलभूत तदाप्रम त्येव वहिपानां त्रासार्थमस्मिन्नहमदिकुक्षी। व्यापारितः शूलभृता विधाण सिंहत्वमकागतसत्त्ववृत्ति ॥ महान्नियोगोऽयं मे यदहं शूलभृता वनद्विपानां प्रामार्थ व्यापारितः। धूलभूत हि सः, तस्यादेशपालनं मे कर्तव्यमित्यत्र शूलभृत्पदेन शिवस्य शास- कत्वं सूच्यते । स्थाणुः गुरोनियोगाच्च नगेन्द्र कन्या स्थाणुं तपस्यन्तमपित्यकायाम् १. कुमार० ६.१४ २. तब ३।५७ ३. मेघ० १३७ ४. रघु०१३८ ५. कुमार० ३।१७ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: . तिष्टनीति स्थाणुः । तपस्यतः शिवस्य कृते स्थाणुपदं नितान्तमुप- पन्नम् । स्थाणुवन्निश्चलो यस्मास्थितः स्थाणुरतः स्मृत इति पुराणेषु तथंव स्थाणुपदव्याख्या। स माघवेनामिमतेन सख्या रत्या च साशकमनुप्रयातः। प्रगव्ययप्रायितकार्यसिद्धिः स्थाण्याश्रम हैमवतं जगाम ॥' काम सुतरां जानाति यत्स: म्याणुरस्ति । कार्यमतीव कठिनमापतितम् । रस्यापि सागड कामनुप्रयात । स्वाङ्गानामपि व्यपाशङ्का वर्तत एवेत्यत्र स्थाणुपदेन सर्व युज्यते। स स्थाणुः स्थिरमस्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः॥ इति विक्रमोर्वशीये नान्दीपाठे शियपर्यायेषु स्थाणुपदमेवात्यन्तं संगच्छते । य' स्थाणुर्मुमुक्षुभिनियमितप्राणादिभिग्यते मः स्थिरभक्तियोगेनैव सुलभः इत्येताशस्य शिवस्य कृते स्थाणुपदं विना किमन्यत्पद युक्त स्यात् । पराजितेनापि कृती हरस्य यो कण्ठपाशी मकरध्वजेन ।' हरतीति हरः, संहरति लोकान् प्रलय इति वा । संहारवेण हरेण परा- जितोऽपि भामरतो शिरीपपुष्पाधिक्सौकमायो गिरिजाभुजौ कण्टपाशी कृतवा- नित्यत्र शिवपर्यायषु हरपौचित्यम् । येन हरेण वामस्य प्राणा अपहृतास्त- स्यैव हरस्य विजितेनापि बामेन यो वाहू कण्टपाशौ कृतावित्यत्र बाह्रो. कोम- लातिशयत्वं द्योतयितुं हरशब्दे विशेषः । तो नारदः कामचरः कदाचित्कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे । समादिदेशकवधू भयित्री प्रेणा शरीराधहरां हरस्प॥ यः मर्यान् हरति तस्यापि शिवस्य शरीराध हृदय वा इय ते सुता हरिष्य- तीति हिमालय प्रति नारदसमादेशे हरपदं सर्वाधिक मुपपद्यते । कुाँ हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति फे मम धन्विनोऽन्ये ॥५ १. कुमार० ३।२३ २. विक्रमो०११ ३. तत्रव ११४१ ४. कुमार० ११५० ५. तश्रव ३१० ·द्वितीयः परिच्छेदः यः सर्वसंहारक: सर्वान् वा हरति तस्यापि पिनाकपाणेर्यच्युतिमहं कुमुमायुधः कुर्यामित्यर्थे हरपदौचित्यम् । पिनाकपाणिपदोपादानमपि तथैव संगच्छते। श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । यो हरोऽन्यान् हरति तस्य मनः साप्सरोगीतिः कथं हतुं शक्नुयादिति स हरिस्तस्मिन्क्षणे प्रसस्यानपरः स्थित इत्यस्मिन्प्रसाइ गेऽपि हरपदे परिपाकः । कामस्तु वाणावसरं प्रतीक्ष्य पतद्गददयह्निमुखं विविक्षुः । उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुराममर्श ॥२ वह्निमुखं प्रवेष्टुमिन्छुः शलभवत् स कामो हरे महारके बद्धलक्ष्यः सन् पनुयाँ परामृष्टयानित्यत्रापि हरपदप्रयोगे वैशिष्टयम् । अयमेव विशेषोऽन्ये प्वपि स्थलेषु दस्पते । यथा- हरकोपानलमस्म फेवलम् शलमत्वं हरलोचनाचिपु हरदग्धस्य मनोमवद्रुमस्य बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहमा अनापि हरपदे वैशिष्टयम् । बाह्योद्यानस्थ एव हरः स्वशिरश्चन्द्रिकया मलकाहाणि परिमृज्य तेषामन्धकारं हरति स्वहरणकर्मणा। एवमेव- घौतापाड्गं हरशशिरुचा पायकस्त मयूर' इत्यत्रापि हरेणव स्वशशिरचा मयूरस्यापाड्ग प्रामृष्टः, मालिन्यं हृत्वा शुक्लीकृतः। मयूरम्य स्वतः शुषलापाङ्गत्वात् शुक्लता विवक्षिता मालिन्य- हरणेन । एवं शिवम्य हरएक मंत्वाद् हरपदौचित्यम् । परिणेप्यति पार्वती यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः। उपलब्धसुखस्तवा स्मरं यपुपा स्वेन नियोजयिष्यति ॥ ५ १. कुमार० ३.४० २. तनव ३२६४ ३. तव ४,३ ४. तय ४४० ५. मेघ०१७ ६. तवव १२४७ ७. कुमार० ४।४२

·कातिदासकाव्ये पारदपरिपाक:
मंहा रकस्य हरस्य प्रवरणीकरणं न सरल, स तु पार्यतीतपसा प्रवणी-
करिप्यते, तां पार्वती च तदा परिणेप्पति, तथोपलब्धमुखपच स्मरं स्वेन
वपुपा नियोजयिष्यतीत्यत्र हरपदोपपन्नत्वम् ।
होमानभूमिधरो हरेण त्रैलोक्यवन्धेन कृतप्ररणामः ॥'
सर्वसन्तापहरत्वाद सहारकरवाद्वा लोक्ययन्धन हरेण कृतप्रणामो भूमि-
घरो लज्जावानभूदित्यत्र हरशब्दौचित्य सिद्धम् ।
अमूलनखमार्गराजिभिस्तक्षणं इतविलोचनो हरः।
यः सर्वहर्ता तस्यापि विलोचनं हृतमित्यत्र हरपदोपपत्तिः ।
तमसा निशि मूच्छंतां निहन्ये हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥
गंहारकस्यापि हरस्य चूडानिहितत्वात् त्वं श्रद्धेयोऽसि क्षपानाथेति पुरूरवस
उक्ती हरशब्दौचित्यं विद्यते ।
पिनाकी
न खलूगदपा पिनाकिना गमितः सोऽपि सुहृद्गतां गतिम् ॥
पिनाकमस्यास्तीति पिनाकी । पिनाकिन उग्ररूपत्वमुपपन्नमेव ।
तथा समक्षं दहता मनोमवं पिनाकिना भग्नमनोरथा सती।"
मनोरयभड्गः पिनाकिनव शक्यते ।
कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके।
मुगानुसारिणं साक्षात्पश्यामोव पिनाकिनम् ॥
पिनाकिपदौचित्यमत्र स्पष्टमेव।
महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संपति प्राप्तपिनाकिलोलः ।
चकार बाणरसुराइगनानां गण्डस्थलीः प्रोपितपत्रलेखाः॥"
युद्धे बाणप्रहारप्रसङ्गे पिनाकिपदं नितान्तसड्गतं विद्यते।
१. कुमार० ५१५४
२. तव ८७२
३. विक्रम० ३१७
४. कुमार० ४।२४
५. तव ५११
६. शाकु०१६
७. रघु० ६७२

·द्वितीयः परिच्छेदः पिनाकपारिए: फुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽपि।' कुमुमायुधोऽप्यहं पिनाकपाणधेच्युति पुर्यामित्यत्र पिनाकपारिणपदे विशेषः । पिनाफपाणिरिति साभिप्राय विशेपणं पिनाकपाणेर्हरस्य । इयं महेन्द्रप्रभृतीनधिधियश्चतुदिगोशानवमत्य मानिनी । प्ररूपहार्य मदनस्य निग्रहास्पिताकपाणि पतिमाप्तुमिच्छति ॥ वटुवेशधारिण शिवं पार्वतीतपश्चर्याकारणं प्रत्युक्तवत्या सख्या प्रयुक्तेन पिनाकपाणिपदेनाय शिवस्य दाढयं कठोरत्व च सूच्यते । मवः प्रथायमानेन पितुः प्रयुक्ता दक्षस्य कन्या नवपूर्वपत्नी। सती सती योगविसृष्टदेहा तां जन्मने शंलवधू प्रपेदे ॥ भवत्यस्मात्सर्व स भवः शिवः तस्य पत्नी अवमानं कयं सहेत । पित्रा कृतमपमानमसहमाना सा सती योगेन देह विसृष्टवतीत्यम भवशब्दप्रयोगो युक्ति- युक्तः। प्रमो हि वीर्यप्रमयं भयस्य जपाय सेनान्यनुशान्ति देवाः । स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो ब्रह्माइगभूर्य हाणि योजितात्मा ॥ शिववीर्यस्यामोपामुत्पादकशक्ति प्रकटपितुमत्र भवपदमुपात्त पाविना । भय एव विजेतारं सेनानीमुपादयितुमर्ह इत्यत्र भवरायदे विगेपः । को प्रमो सहर संहरेति यावगिरः खे मरुतो चरन्ति । तावत्स घह्निर्भयनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ॥ मदनं भस्मावशेष कारयितुर्वह्नजन्म भवस्य नेपादभूदित्य नापि भवपदी. चित्यम् । यद्यप्याचार्यवर्याः क्षेमेन्द्रपादाः स्वकीयायामौचित्यविचारचर्चाया १. कुमार० ३।१० २. तप ५१५३ ३. तव०१२ ४. तवैव ३.१५ ५. तव ३. ७२ ६. पौचित्यविचारचर्चा कारिका ३८ (वृत्तिः) ·३४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाव: नामौचित्यप्रसङ्गे प्रकृतं श्लोकमुदाहरन्तः रुद्रस्यात्र भवाभिधानेनौचित्यं दर्शयन्ति । श्रीमन्तो वासुदेवविष्णुमिराशीमहाभागाश्चन दोप समर्थयन्ति ।' एतराचार्यवयर्दशितदोपस्य निराकरण तु धाष्ट्यमेव तथापि वढेः प्रभवहेतो- र्भवपद कथ न युक्तमिति विचारणीयम् । वागीश्वरविद्यालद्वारमहाभागास्त्वत्र भवपदस्य युक्तत्वं निदिशन्ति । २ तावद् मवस्यापि कुबेरशंले तत्पूर्वपारिणग्रहणानुरूपम् । प्रसाधनं मातृभिराहताभिर्यस्त पुरस्तात्पुरशासनस्य ॥3 सर्वमस्माद्भवतीति भवस्तस्यापि पुरस्तात्प्रसाधनं न्यस्तमित्येतत्सर्व भवम्य कृते उपचारमात्र सोऽपि तासु मातृप्वादरात् तत्प्रसाधनं केवलं स्पृष्टवान् । भवस्य तस्य विमप्राप्य तस्य चेप एवेष्टमड्गरागादिरूपत्वमाप । एवमत्र भव- शब्दस्य नितान्तमुपपन्नत्वं विद्यते । इमामनूनं सुरभेरवेहि रद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम् ॥४ रोदयतीति रुद्रः । रुद्रस्योजसा सामयन प्रहृतमन्यथा त्वमस्या प्रहर्तु नाहः । प्रोजो रुद्रे युज्यत एवमत्र रुद्रपदे परिपाकः । सपदि मुकुलिताक्षी रुद्रसंरम्मभीत्या दुहितरमनुकम्प्यामदिरादाय दोाम् । इत्यत्रापि रुद्रशब्दे पूर्णचित्यं वर्तते । रुद्रसंरम्भेण भीति: सम्भावनीयव । यो रोदयति तस्मात्कथ न भीतिः स्यादित्यत्र रुद्रशब्दे विशेषः । रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाइने विभक्तं द्विधा। अर्धनारीश्वरेण स्टेण नाट्य स्वाङ्गे लास्यताण्डवभेदयोद्विधा विभवत ताण्डव चन्द्रेणंव क्रियत इत्यत्रापि रुद्रपदोपपन्नत्वम् । १. कालिदा-मिराशी, पृ० २५३ २. कालिदास और उसका काव्यवला, पृ० २७४ ३. कुमार० ७.३० रघु० २१५४ ५. कुमार० ३१७६ माल० ११४ ·द्वितीयः परिच्छेदः १५ त्र्यम्बकः जडीकृतस्त्र्यम्बकवीक्षणेन वन मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥' वीक्षणे प्रभूतप्रभावक्त्त्वं ज्ञापयितुमत्र शिवपर्यायेषु न्यम्वकपदप्रयोगो युक्तः । महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापर अत्रापि त्र्यम्बकपदं शिवस्य प्रभावातिपय द्योतयितुं प्रयुक्तम् अतः खलु स एव महेश्वरो नापरः । प्रासीनमासन्नशरीरंपात स्त्रियम्बकं संयमिनं ददर्श ॥3 त्रियम्बकेति क्वेरापंप्रयोगः । अत्राप्यद्वितीयसामर्थ्यवतः संयमिनः शिवस्य कृते त्रियम्बकपदेऽत्यन्तमौचित्यं विद्यते । शुगोच्छ्रायः कुमुदविशयों वितत्य स्थितः सं राशीमूतः प्रतिदिनमिव अम्यकस्याट्टहास: ॥ पर्वतो राशीभूतोऽट्टहास इत्युत्प्रेक्षितं कविना । स च न यस्य कस्यापि प्राकृतजनस्यापि तु त्र्यम्बकस्य त्रिनयनस्य देवस्य, अत एव तस्य ताश व्यापक- स्वरूपं यत्तस्य पर्वतस्पेण परिणति । चण्डीश्वरः पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्याम चण्डीश्वरस्य । प्रत्र प्रयुक्तश्चण्डीश्वरेति शब्दः सायंकः । सहजकोपनशीला देवी चण्डीमत्र महाकालो भगवान् शिवः तपश्चर्यया प्रसादयामासेति प्रसिद्धम् । पशुपतिः पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्क: ।' पशूनां जीवानां पतिः । तिर्यग्जाती पशुः प्रोक्तः सर्वप्राणिषु पुस्ययम् इत्यमरोक्त्या । इच्छापि जीवसामान्यपर्मस्तस्मादेव पशुपतेरपि पार्वतीसमा- रघु०४२२ २. तव ३४६ ३. कुमार ३४४ ४. मेघ० १.६२ ५. तव ११३७ ६. कुमार० ६६५ ·कालिदासकाव्ये शाब्दपरिपाका . गमोत्सुक्य विद्यत इत्यत्र पशुपतिशब्दे विशेषः । अयमेव भावो मेघदूतीयेऽस्मिन्- पद्ये स्पष्टीकृत । नृत्यारम्भे हरपशुपतेरानागाजिनेच्छाम्।' पशुपनेर्गजाजिनेच्छा स्वाभाविकी तेनात्र पशुपतिपदमत्यन्त समीचीनम् । नीललोहितः संयुगे सांयुगीनं तमुधतं प्रसहेत कः । प्रशाहते निषिक्तस्य नीललोहितरेतसः ॥२ अपि च-- ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः ॥3 इत्युभयत्र नीललोहितपदवशिष्टयम् । विपपाने यो समर्थस्तस्य वीयाँशा- हो कस्त प्रसहेत । नीललोहित एव परिगतशस्तित्वात्पुनर्भवं क्षपयितु समर्थ इति नीललोहितपदौचित्यम् । ब्रह्मा ब्राह्म मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुये कुमारम् । अतः पिता ब्रह्मए एय नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार । अत्र ब्राह्ममुहर्तसम्बन्धाद् ब्रह्मपदोपपत्तिः। तेषामाविरमूद् ब्रह्मा परिम्लानमुखश्रियाम् । सरसां सुप्तपद्मानां प्रातर्दोधितमानिव ॥५ वृहति वर्धत इति ब्रह्मा। प्रवृद्धो दीधितिमान् सूर्यो यथा सुप्तपद्मानां सरसां श्रिय वर्धयते तथैव तेपा देवाना परिम्लाना मुखधियं प्रवर्धयितु वर्घनशीलो ब्रह्मा प्रादुरभूदित्यत्र ब्रह्मपदौचित्यम् । वेधाः तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । १. मेघ०११४० २. कुमार० २।५७ ३. शायु० ७.३५ ४. रघु० ५२६ ५. कुमार० २२ ६. रघु० १२६ ४ ·विदधातीति वेघाः । तेन वेघसा महाभूतसमाधिना दिलीपस्य विधान युक्तियुक्तम् । वैधा विदघ इत्यत्र मयोजनसातिरपि । नूनमात्मसदशी प्रकल्पिता वेघसा हि गुणदोषयोर्गतिः ।। इत्यत्रापि प्रकल्पनाविधी वेघस्पदोपादानम् । पितामहः प्रणेमतुस्तो पितरौ प्रजानां पद्मासनस्थाय पितामहाप ॥ प्रजानां पित्रोः शिवपार्वत्योः पितामहाय ब्रह्मणे प्रणतियुज्यते। पितामह- पदमत्र सड्गतम्। प्रजापतिः प्रजापतिः कल्पितयज्ञमागं शैलाधिपत्य स्वयमन्त्रतिष्ठत् ।।' हिमवते शलाधिपत्यप्रदाने प्रजापतिरैव समर्थः प्रजानामुपरि तस्य पूर्णा- धिकारत्वाद् यथेच्छसाधनसम्प्रदानत्वाच्च । अमिलापमुदीरितेन्द्रियः स्वसुतायामकरोत्प्रजापतिः।। प्रजोत्पतिकाले स्वप्रजापा सरस्वत्यामभिलाषकरणे प्रजापतिपदोपादानमो- चित्यमूचकम्। अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरमूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः५ य प्रजानां पतिः स एवास्या उत्पत्तिकमे चन्द्रोऽभवदित्यनोर्वश्याः सौन्दर्या- तिशयत्वं प्रजापतिपदेन ध्वन्यते । नालं विकर्तु जनितेन्द्रशाङ्क सुराजमनाविभ्रमचेष्टितानि ॥ य इन्दति परमैश्वर्यवान् भवति स इन्द्रः । परमैश्वर्यवत इन्द्रस्यापि येन शडका जनिता स नूनं महान् । उयतपसो महर्षेः प्रभावाधिक्यं द्योतयितुमनेन्द्र- पदोपपन्नत्वम् । १. कुमार० ८६६ २. दत्रव ७८६ ३. तद २०१७ ४. तव ११० ५. विक्रमो० ११० ६. रघु० १३१४२ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः ।। परमश्वयंवत इन्द्रस्य हस्तेन स्पर्शमात्र कामाय प्राशीर्वचनमिवासीत् । इन्द्रपदमत्रापि परमेश्वर्यवत्ता सूचयति । प्राखण्डल: । तमीशः कामरूपाणामत्यासण्डलविक्रमम् । श्रा समन्तात् खण्डयतीत्याखण्डलः पाखण्डलविक्रममपि योऽतिक्रान्तः स रघुः कीदृशः पराक्रमी स्यादित्यत्र रघोविक्रमातिशयत्वं ख्यापयितुमाखण्डल- पदप्रयोगः। वल्मीकापात्प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य । धनु:खण्डमाखण्डलस्य यथा सङ्गच्छते न तथेन्द्रस्य वासवस्य वा। प्राखण्डलसमो भा जयन्तप्रतिमः सुतः। प्राशीरन्या न ते योग्या पौलोमीसदृशी भव ॥४ देवकार्य सम्पाद्यागतस्य दुप्यन्तस्याखण्डलेन साम्पमत्यन्तमुपपन्नम् । गोत्रभित् पक्षच्छिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यमेनं शतशो महीध्राः। गोत्रं पर्वतं भिनत्तोति गोत्रभित् । महीध्राः पर्वताः गोत्रभिदा पर्वताना भेगा प्रात्तगन्धा हृतगर्वा. गरण्यमेन सागरमाश्रयन्त इत्यस्मिन्प्रसङ्गे गोत्रभित्- पदं नितान्तमुचितम् । तुरापाट् तमभ्यनन्दप्रगतं लवणान्तकमग्रजः। कालनेमिवधात्प्रीतस्तुरापाडिव शागिणम् ॥ तुरं वेगं सहत इति तुरापाड् यद्वा तुरं वेग साहयति अभिभवतीति तुरा- पाड् । वामनरूपधारिणो विष्णोरग्रजः तुरापाडिह कथितः । वामनः त्रिवि- . : १. कुमार० ३।२२ २. रघु०४१८३ ३. मेघ० ११५ ४. शाकु०७१२८ ५. रघु० १३१७ ६. तव १५३४० ·द्वितीयः परिच्छेदः कमस्तस्याग्रजेन तुरासाहा भवितव्यमेवेत्यत्र तुरासाहपदमत्यन्तं संगच्छते । तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायम्भुवं यपुः ॥' स्वायम्भुवधामगमने तुरासाहः पुरस्करणमुपपद्यते । तुरासाडितिपदमत्र युज्यते। वचपारिणः जडोकृतस्त्र्यम्बकवीक्षणेन वज्र मुमुक्षन्निव वचपारिणः॥ वन मुमुक्षन् वज्रपाणिजडीकृतः । वन तस्य पाणावेव रुद्धम् इत्यत्र वज्र- पाणिपदप्रयोगः समीचीनः । विडोजाः रघुः शशाङ्काधमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाद्विौजसः ।३ विडति भिनत्ति रिपून इति विड् (भेदने तुदादिः) (इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः, पा० ३.१.१३५) कप्रत्यये विडं भेदकमित्यर्थः । विड भेदकमोजो यस्य स विडोजास्तागस्याद्वितीयबलयुतोऽपि शरारानज्यां स्वपरिणा रघुरलुनादित्यत्र रपोलातिशयत्व सूचयितु विडोजस्पदप्रयोगौचित्यम् । विडोजसा विष्णुरिवारजेन भ्रात्रा यदित्यं परवानसि त्वम् ।। विडोजसा भ्रामा वामनरूपधारिणो विप्पो. परवत्ता युक्तियुक्ता । यथा विडोजसा महपराकमगालिनेन्द्रेण विष्णुरपि परवाननुजत्वात्तथैवाप्रन भ्रात्रा रामेण त्वं परवानसीत्यत्र विडोजसा सादृश्याद्रामस्य प्रभूतपराक्रमत्वं ध्वन्यते विडोजस्पदौचित्य च लक्षित भवति । तव भवतु विडोजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु भेदकेनौजसवेन्द्रः मेघान् भित्त्वा प्रजासु प्राज्यवृष्टिभवितुमहंतीत्यत्र विटोज. स्पदे परिपाकः । त्वमपि विततयज्ञः वचिणं प्रोणयस्वेत्यग्रिमाया पक्त्यां यचिनितिपदमिन्द्राय युज्यते । प्रीणनं वत्रिण आवश्यक नो चेत्नुद्धो भविप्य- तीति चिनितिपदेन ध्वन्यते । ५ १. कुमार० २।। २. रघु० २।४२ ३. तब ३.५६ तयव १४१५६ ५. शाकु० ७१३४ ·४० कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: कुबेरः गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्कष्टुमयं चकमे कुबेरात् ॥' कुम्बत्याच्छादयति धनमैश्वयं वेति कुबेरः । पृथिवी धनरहितां दृष्ट्वा रघु कुवेराद् धनमाप्तुमैच्छत् । यः कुरो धनमाच्छाद्य स्थितस्तस्मातु धनं प्राप्स्याम्येवेन्यत्र कुवेरपदौचित्यम् । एवञ्च तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुबेरादमियास्यमानात् ।। भासुरहमराशिः कुवेराद् धनाच्छादयितुरेव लब्धुं शक्यत इत्यत्रापि कुबेरपदोपादानम् । पूर्वापेक्षी तदनु विदधे कोपवृद्धि कुबेरः। कुवेर एव कोपवृद्धि विधातु गक्नोतीत्यत्र कुवेरगब्दप्रयोगः । फैलासनाथः सामन्तमम्भावनयैव धोरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ।। म तु केवल कैलासनाथोऽह पुनर्भूपतिरिति सामन्तसम्भा वनर्यव कुवेरं वलेन जेतुमिच्छुः स रघुः कलितगस्त्रगर्भ रथमधिशिश्ये । कुवेरस्य कृते कैलास- नाथेतिपदप्रयोगः साभिप्रायः । ऊरूद्भवा नरसखस्य मुने सुरस्त्री कैलासनाथमनुसृत्य निवर्तमाना । कैलामनाथभनुमृत्य निवर्तमाना इति वचसा कलासान्निवर्तनमपि स्पष्टं भवतीत्यत्र कलासनाथपदमुपपन्नम् । राजराजः तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो. रन्तर्वाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यो।' राजराजस्यानुवर इति कुवेरस्याने राजराजपदोपादानेन यक्षस्य महासुख- १. रघु० ५२२३ २. तत्रय ५॥३० ३. तत्रैव १७८१ तव ५२८ ५. विक्रमो० ११४ ६. मेघ०१३ ·द्वितीयः परिच्छेदः विलासित्वं ध्वनितं तेन च विरहस्य दुःसहत्वमतो राजराजपदे विधोपः । घनदः ऋत्विजः स तयानर्च दक्षिणाभिमहाकौ । यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥' महाराजोऽतिथिदक्षिणाभिः प्रचुरं धनम् ऋत्विग्भ्योऽदात् तेनैवास्य धनदस्य च नाम साधारणीभूतम् । कुवेरस्य कृते घनपद यया युज्यते न तथाऽन्यस्पदम् । स्कन्दः तत्र स्कन्दं नियतवसति पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान्व्योमगङ्गाजलाः । रक्षाहेतोर्नवशशिभूता वासवीनां चमूना- मत्यादित्य हुतवहमुखे संभूतं तद्धि तेजः ॥ स्कन्दति स्कन्दते उत्प्लुत्य गच्छति, स्कन्दति शोपयति दैत्यान् वा । इत्यादित्यं तत्तेजो वामवीनां चमूनां रक्षार्थ हुतवहमुखे सम्भृत मिति कात्तिकेय- कृते स्कन्दपदमत्र नितान्तमुपयुक्तम् । रामायणमहाभारतादिपु स्कन्दपदव्युत्पत्ति- रेव तथा वणिता। कुमारः हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाड्युलो। भुजे शचीपनविशेषकातिते स्वनामचिह्न निचखान सायकम् ॥ . १. रघु० १७८० २. मेघ०१४७ श० का दु०पञ्चम: काण्डः, पृ० ४२८ स्कन्द इत्यावन देवाः स्कन्न गर्भपरिस्रवान् । रा० ११७४२८ तत्स्कन्नं तेजसा तत्र संवृतं जनयत्सुतम् । ऋपिभिः पूजित स्कन्नमनयत् स्कन्दतो ततः ॥ महा० वन० २२५.१६-१७ स्कन्नत्वात्स्सन्दतां चापि गृहावासाद गृहोऽभवत् । तत्रव, अनु० ५.८२ ५. रघु० ३१५५ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: युमाररध्वर्थमुपमानरूपेण प्रयुज्यमाने कुमारपदे पौचित्य प्रत्यक्षमेव । ब्राह्म मुहूर्ते क्लि तस्य देवी कुमारफल्प सुपुवे कुमारम् ।' इत्यत्रापि स्कन्दार्थे कुमारपदप्रयोगोऽत्यन्त सङ्गतः । पुरा भगवता कुमारेण शाश्वत कुमारबत गृहीत्वाक्लुपो नाम गन्धमादन- कच्छोऽध्यासितः।२ अवापि कुमारपदमेव सङ्गच्छते । अपर्ण स्थाने तपो दुश्चरमेतदर्थमपर्णया पेलवयापि तप्तम् ।' दुश्चरं तपस्तपने पार्वतीकृतेऽपणेतिपदं नितान्तमुपपन्नम् । कविना स्वय- मेवास्य पदस्य निर्वचन प्राक् कृतम् 1 यथा- स्वयं विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः। सदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदा वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः॥४ अम्बिका प्राशीमिरेधयामासुः पुरः पाकामिरम्बिकाम् ॥ प्रम्ब्यते स्नेहेनोपगम्यत इत्यम्बा । अम्वा एव अम्बिका स्वार्थे, कन्प्रत्ययः । अम्बिकाया. पुर. पाकाभिराशीभिः सवर्धनं युज्यते । अम्बिकापदे चैव विदोपः । गौरी अथोपनिन्ये गिरिश.य गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेण ।' ताम्ररुक करः गौरवर्णाया गौर्या एवोपपद्यते । तेनैवात्र पार्वतीपर्यायेषु गौरीपदोपपत्तिः । १. रघु० ५।३६ २. विक्रमो० ४१७२।७३ ३. कुमार० ७.६५ ४. तव ५।२८ ५ तव ६६० ६. तव ३३६५ ·द्वितीय: परिच्छेदः नवपरिणयलज्जामूषणां तत्र गौरौं घदनमपहरन्ती तत्कृताक्षेपमीशः॥' अत्रापि गौरीपदमेव सर्वाधिकं युज्यते । योः उपात्तविधं विधिवद् गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भदविशेषकान्तम् । योः सामिलापाऽपि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचफाक्ष ॥२ थयति श्रयते वा नीतिज्ञमुद्योगिनं वा सा श्रीः । गुरुभ्यो विधिवदुपात- विद्यस्य यौवनोद्भदविशेषकान्तस्याजस्य श्रियः लक्ष्म्याः ययणाभिलापत्वं युक्ति- युक्तम् । श्रीपदञ्चात्र साभिप्रायम् । एवञ्च- लमेत वा प्रार्थयिता न वा प्रियं धिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् । श्रिया ईप्सितः श्रयितुमभिलपितः कथं तया दुरापो भवेदित्यत्रापि श्रीपद- प्रयोगे महदौचित्य विद्यते । परस्परविरोधियोरेकसंययदुर्लभम् । सङ्गतं श्रीसरस्वत्योर्भूतयेऽस्तु सदा सताम् ॥ संश्रयप्रसङ्गे श्रीपदमत्यन्तमुपयुक्तम् । पद्मा पना पद्यातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीसितम् । पद्मातपत्रेण सेवनं पायव युज्यते न तु लक्ष्म्या नव प्रिया । तेनाम पति पदप्रयोग एवं साधुः । लक्ष्मीः लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचि विजहाति चन्द्रः ॥ १. कुमार०७५६५ २. रघु० ३५ ३. शाकु० ३.१२ विक्रमो०५।२४ ५. रघु० ४.५ ६. तव श६७ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः लक्षयति पश्यति उद्योगिनमिति लक्ष्मीः । स्वदाननसादृश्याद्य लक्षयन्ती सती लक्ष्मी: प्रात्मान विनोदयति सोऽपि चन्द्रः पश्चिमाशां गत', कमधुना सा लक्षयेद् विनोदार्थमतस्त्व निद्रा विहाय स्वमुख तस्यै दर्शय तां परिगृहाणेति भावः । अत्र प्रयुक्त लक्ष्मीपदमतीवोपपन्नम् । (ख) प्रकृतिवर्गः तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तवागमारूढगुरुप्रहर्षः । प्रत्युज्जगाम कथकैशिकेन्द्रश्चन्द्र प्रवृद्धोमिरिवोमिमालिः ॥' चन्दयति प्राह्लादयति चन्द्रति दीप्यतीति वा चन्द्रः ऊमिमालियथा चन्द्रमालादक प्रवृद्धोमिः प्रत्युद्गच्छति तथैव अजागमनेनारूढो गुरुः प्रहर्ष पालादो यस्य स विदर्भराजः अज प्रत्युज्जगामेत्यत्रालादनार्थे प्रयुक्त चन्द्रपद- मप्यत्यन्तमुपयुक्तम् । कविना चन्द्रपदस्य निर्वचनं तथा कृतम्- यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यया ।। निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥३ ग्राह्लादके चन्द्रे हृते यथा कौमुद्याः कौमुदीत्वं [को पृथिव्या मोदन्ते जना यस्यां तेनासौ कौमुदी मता।] न विद्यते सा प्रनप्टा भवति तथैव सा इन्दुमती विनष्टा । अत्रापि चन्द्रपदप्रयोगवैशिष्टयम् । चन्द्रं गता पद्मगुरणान्न भुक्ते पनाश्रिता चान्द्रमसोममिड्याम् ।। चान्द्र मसीमभिस्यां शोभाम् 'अभिल्या नामशोभयोः' इत्यमरः । अमृत- बदानन्दिनी न भुक्ते इति मल्लिनाथपादा अप्यत्र अभिख्यायामाह्लादकत्वम- पेक्षन्ते । चन्द्रपदमदमत्रापि युज्यते । नियमितपरिलेदा तच्छिरश्चन्द्रपादः ॥ १. रघु० २६१ २. तप्रव ३११२ ३. तव ८१३७ ४. कुमार. ११४३ ५. तयंव ११६० ·द्वितीयः परिच्छेदः ४५ चन्द्रस्याह्लादकस्य पादरंशुभिनियमितखेदा निवर्तितपरिश्रमा सतीत्यत्रापि चन्द्रपदेनाह्लादकत्वध्वनिः । प्राह्लादयस्व तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ ग्राह्लादकत्वं चन्द्र स्यात्र रपष्टगेव कथितम् । यथा चन्द्र पालादकः स्व- करश्चन्द्रकान्तमालादयति तथैव पुत्र! त्वमपि मां स्वस्पर्शनालादयस्वेत्यत्र चन्द्रशब्दे परिपाकः । एवञ्च मेघदूनेऽपि- त्वत्संरोधापाविशदेश्चन्द्रपार्दनिशोथे ध्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥ आह्लादकपादैः रश्मिभिश्चन्द्रकान्ता भालादककान्ता मणयः स्फुटजललव- स्यन्दिनो भवन्ति । एवमत्र चन्द्रपदे विशेपः । नेत्रोत्सवो हृदयहारिमरीचिमालः प्रह्लादकः शिशिरसीकरवारिवर्षो । पत्युवियोगविषदग्धारक्षतानां चन्द्रो दहत्यतितरां तनुमगनानाम् ॥3 प्रह्लादकश्चन्द्रोऽपि पत्युवियोगेऽङ्गनाना तनुमतितरा दहतीत्यत्र चन्द्रपदमेव युज्यते । तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविय ॥४ उनत्ति क्लेदयति अमृतधारया भुवं क्लिन्नां करोतीति इन्दुः । क्षीरनिधी फ्लेदनकमणि अमृतवर्षक इन्दुरिव राजेन्दुदिलीपस्त दन्वये प्रसूतः । क्षीरनिधि- सम्बन्धादिन्दोः क्लेदनकर्मत्व सुतरा युज्यते । इन्दुक्षीरनियोजन्यजनकभाव- श्चान्ययापि सौन्दर्येण प्रस्तुतो यथा-- १. विक्रमो० ५।११ २. मेघरा ३. ऋतु० ३६ ४. रघु० २१२

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनाद् गुरु' प्रहर्पः प्रबभूव नात्मनि ।'
एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः फिरणेष्विवाः ॥२
क्लेदनकर्मण इन्दोः किरणेष्वङ्कस्य निमज्जनं युज्यते । इन्दुपदमेवमत्रापि
नितान्तमुपयुक्तम् ।
तावत्पताकाकुलमिन्दुमौलिरुत्तोरणं राजपय प्रपेदे ।
प्रासादशृङ्गाणि दिवापि कुर्वञ्ज्योत्स्नाभियेकद्विगुणातीनि ॥3
ज्योत्स्नाभिपेकेण द्विगुणद्युतिकरणमिन्दुनवोपपद्यते तेनैवात्रेन्दुमौलिपदं
न्यधाथि कविना ।
पादानिन्दोरमृतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्टान्
पूर्वप्रीत्या गतमभिमुख सन्निवृत्तं तथैव ॥४
इन्दोः क्लेदनस्वभावात् शोतरश्मित्वात् पूर्वप्रीत्या विरहिण्या यक्षिण्या
उपाध्रुसम्भूतेन चक्षुषा इन्दोरमृतशिशिरान् पादान् प्रति गमनं समीचीनमेव ।
इन्दुपदमत्रापि सर्वाधिकमुपपन्नम् ।
वाशी
वक्त्रच्छायां शशिनि शिसिना बहमारेषु केशान् ।
शशिनि वक्त्रछायामुत्पश्यति यक्षः । तस्मिन्नपि तस्याः सादृश्य नास्ति ।
कलकं स्मारयितुमत्र कविना युक्तमिद पद न्यधायि । चन्द्रमसः पूर्णत्वे एव
मुख सारश्यलाभादस्थिरत्वम् ।
तदानीञ्च स्फुटविकटकलकपड्काङ्कतया
तत्सामग्या विरहो ध्वन्यते।' इति पूर्णसरस्वतीपादा अपि ।
लग्नविरेफ परिभूय पद्मं समेघलेखं शनिनश्च विम्बम् ।
तदाननश्रीरलकः प्रसिद्धश्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ॥
१. तत्रैव ३३१७
२. कुमार. १३
३. तत्रव ७१६३
मेघ० २०३२
५. तत्रैव २१४६
६. बुमार० ७.१६

·४७ द्वितीयः परिच्छेद अत्रापि गौरीमुबाद परिभवे शाशिपदमेव सर्वाधिकमुपपन्नम् । छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजामिः ।।' प्रजाभिभूमेश्छाया निमलस्य शशिन. कलङ्कत्वेनारोपितेत्यर्थं चन्द्रकृतेऽ- स्मिन् प्रसङ्गे सशिपदमत्यन्त संगच्छते । रोहिणीपतिः प्रध्यशेत शयनं प्रियासखः शारदाभ्रमिव रोहिणीपतिः ॥२ साभिप्रायमर चन्द्र स्थाने रोहिणीपतिपद प्रयुक्तम् । 'रोहिणीग्रहण- सामादिन्दोरप्यभ्रारोहणे रोहिणीसाहित्यमनुमन्धेयम्' इति मल्लिनाथपादा अप्यत्र रोहिणीपतिपदे वैशिष्ट्य सङ्केतयन्ति । দিলাল इत्यं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदा वरेण । एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूपो जगदेकनाथः ॥ द्विजराजपदेनात्र सयोजनसङ्गतिस्तु विद्यत एव, महत्तरमौचित्यमपि सूच्यते 'सोमो राजा ब्राह्मणानाम्, इति श्रुतेः चन्द्रो द्विजाना राजा । द्विजस्य गृहे यथा निर्धनता विद्यते तथव द्विजराजस्य चन्द्रस्य विम्बे स्वप्रकाशो नास्ति स तु द्विजवद् मन्यं सूर्यमेव प्रकाशं याचते तस्माच्च प्रकाश गृहोत्वा रात्री तस्मै प्रतियच्छति । द्विजस्यापि बुतो धनम् सोऽपि नपादिभ्यो धनं प्राप्य स्वकुटुम्ब पोपयति । रिजराजजातित्वादन रघुरपि धनरहितः तस्यापि स्व धन न विद्यते विश्वजिन्नाम्नि यज्ञे निःशेपवित्राणितकोपत्वाद् । अतः सोऽपि परमेव याचित्वा कौत्साय धन दातु शक्तः । एवमय द्विजराजपद चन्द्रपर्यायेषु नितान्तमुचितम् । 'द्विजराजकान्तित्वेनार्थावाप्तिवैराग्य वारयती' ति मल्लिनाथपादा अपि । सोमः तस्यौरसः सोमसुतः सुतोऽभून्नेत्रोत्सवः सोम इव द्वितीयः ॥४ १. रघु० १४०४० २. कुमार० ८८२ ३. रघु. ५२३ ४. तद १८१२७

·४८
कालिदासकाव्ये पन्दपरिपाक:
चन्द्रपर्यायेष्वत्र मोमपदमेवात्यधिक संगच्छते । सोमसुतस्तस्य हिरण्यनाभस्य
सोम इव नेत्रोत्सव. पुत्रोऽभूदित्यत्र सोमपदौचित्यम् ।
सर्य:
पव सूर्यप्रमयो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः।'
सरतोति सूर्यः। सरणशीलः सूर्य. प्रभवो यस्य तस्य वशस्यापि महान्
प्रसारः विस्तारः तमल्पविपया मतिः कथं ततु पावनोतीत्यत्र सूर्यशब्दे
परिपाकः ।
विस्तारितः कुञ्जरकताले प्रक्रमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥
कुञ्जरकर्णता विस्तारितो रेणुः सूर्यमुपरुरोध । उपरोधः सरणशीलस्य
सूर्यस्व युज्यते । तेनात्र सूर्यपदोपादानम् ।
विडम्बयत्यस्तनिमानसूपं दिनान्तमुपानिलमिन्नमेघम् ॥3
अस्ताचले निमज्जनं सूर्यस्यैवोपपद्यते सरणशीलत्वादतोऽस्मिन् प्रसङ्गे
सूर्यपदोपपत्तिः।
विरराजोदिते सूर्य मेरो कल्पतरोरिव ॥४
उदयनं सरएशोलस्य मूर्यस्यैव युज्यते । प्रायेण कविरुदयनविपये सूर्यपदमेव
प्रयुक्ते । यथा हि-
प्रजाः स्वतन्त्रयाञ्चके शश्वत्सूर्य इवोदितः ॥
एपा सूर्योदय एवं शिखामज्जिता
सूर्योदये भवति या सूर्यास्तमये च पुण्डरीकस्य ।
दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदध्वशेषम्
१. रघु० १२
२. तत्रैव ७३६
३. तत्रैव १६११
४. तत्रव १७४२६
५. तत्रैव १७७४
६. शाकु०४१४१५
माल०४१७
मध० ११४२

·द्वितीयः परिच्छेदः ४६ १ सरणशीले सूर्य दृष्टे सति भवानम्यध्वोपं वाहयेत्, त्वमपि सरणशीलो भवेत्यर्यः । एवगत्रापि गूर्यपदौचित्यम् । सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वाभिल्याम्' यः सरति तस्यैवापायः सम्भवो नान्यस्य । सप्तसन्तिः हविर्भुजामेधवतां चतुणां मध्ये ललाटन्तपसप्तसप्तिः॥ सप्तसप्तिः सप्ताश्वः । सप्तसप्तिपदेनात्र सूर्यस्य प्रचण्डातपरवं सूच्यते । ललाटन्तपसप्तसप्तिस्तपस्वी सुतीक्ष्ण उग्रं तपस्तपस्यतीति भावः। एवञ्च- सर्वइस्रः समस्त्वमिव नृपगुणर्दीप्यते सप्तसप्तिः ॥३ सप्तसप्तिः प्रचण्डातपवान् सूर्यः समग्रनं पगुणस्त्वमिव सर्वैः किरणर्दीप्यत इत्यत्रापि सप्तसप्तिपदेन पूर्णातपत्वं सूर्यस्य लक्ष्यते । उच्छेत्तं प्रभवति यन्न सप्तसप्तिस्तन्नशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः ॥ पूर्ण प्रतापवान् सप्तसप्तिरपि यन्नशमन्धकारमुच्छेत्तु न प्रभवति तं चन्द्र एवापाकरोतीत्यत्रापि सप्तसप्तिशब्दस्य स एवाभिप्रायः । पतङ्गः सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ने निलमाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रमा पतङ्गस्य मुनेश्च घेनुः ॥ पतन् गच्छतीति पतङ्गः सूर्यः । पतङ्गस्य प्रभा दिनान्ते निलयाय गन्तुं प्रचक्रम इत्यत्र सूयंपयिषु पतङ्गपदमत्यन्त समीचीनम् । सायं हि सूर्यस्तथैव पतन्निव दृश्यते । पतङ्गस्य प्रभाऽपि तस्मादुस्लवमानेच निलयाय गच्छति शीघ्रतया संब्रियमाणा पतङ्गेन तेनान पतङ्ग इति पदमेवोपपन्नम् । पतग. शमोऽत्र पक्षिणमपि कदाचिद ध्वनयेत् । पक्षिणोऽपि दिनान्ते निलयाय गग्धन्ति । १. मेघ० २०२० २. रघु० १३४१ ३. माल०२।१२ ४. शाकु. ६३० ५. रघु० २०१५ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: १ जातवेदस् रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियाम्' जात जात वेत्तीति जातवेदा अस्तिः। यो जात सर्व वैत्ति तस्मिन् या विशुद्धा तस्या शुद्धो न कोऽपि सशय इत्यत्र जातवेदस्पदेन ध्वन्यते । अयमेव भावोऽन्यत्रापि यथा- तात सुद्धा समक्ष नः स्नुषा ते जातवेदसि । दौराम्पादक्षसस्तां तु नावत्याः श्रद्धधु. प्रजाः ॥ इत्यत्रापि जातवेदस्पदमेवाग्निपर्यायेषु पवेरभीष्टम। या जातवेदसि नः समक्ष शुद्धा तस्यामश्रद्धाया. प्रश्न एव नोद्गच्छति इत्यत्र जातवेदस्पदे विशेषः । चलनः कृष्यों दहन्नपि खलु क्षितिमिन्पनेतो बीजप्ररोहजनी ज्वलनः करोति ॥ ज्वततीति ज्वलनः । इन्धनेरोग्निज्वलन एव भवतीत्यत्राग्निपयिषु ज्वलनपदमेव सर्वाधिक युज्यते । कृष्णगतिः प्रायोधने कृष्णगति सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । पारा शितां रामपरश्यधस्य सम्माययत्युत्पलपत्र साराम् ॥ प्रतीपो राजा कृष्णगतिमग्निं सहायकं प्राप्य क्षत्रियकालरात्रि जामदग्न्य- परशुधारामुत्पलपत्र सारा सम्भादयति । अत्र क्षत्रियकालरात्रिमतिक्रान्तुं कृष्ण- गतिपदमयन्तमुपयुज्यते । घूमकेतनः निप्रभश्च रिपुरास मूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥ परशुरामः धूमशेपो धूमकेतन इव निष्प्रभोऽभूदिस्यत्र धूमावशिष्टाग्नि- १. रघु०१२।१०४ २. तव १५७२ ३. तत्रव ८० ४. तत्रैव ६।४२ ५. तत्रव ११५१

·द्वितीयः परिच्छदः
विषये धूमकेतनपदादयति पदमुपयुक्तं स्यात् । नान्यदिति धूमकेतनपदे
वैशिष्टयम् ।
हिरण्यरेताः
अंश हिरण्याक्षरिपो. स जाते हिरण्यनामे तनये नयज्ञः ।
द्विषामसह्यः मुतरां तरूणां हिरण्यरेता इथ सानिलोऽभूत् ।'
अग्निवाचकहिरण्यरेतस्पदमेवात्र सर्वाधिक संयुज्यते 'हिरण्याक्षरिपो:'
'हिरप्पनाभ' इत्येतयोः पदयोः संयोजनसङ्गतित्वात् ।
विभावसुः
विभावसुः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव ।
बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पायिवः ॥२
विभा प्रभा तेज एव वसु धनं यस्य स विभावसुरग्निः । सहायभूतेन वायु-
नाग्नेविभावमुत्र, प्रदीप्तत्वाद तारशश्च विभावसुर्दू सहो भवति । अत्र प्रयुक्तं
विभावमुपदमति समीचीनम् । एवमेवात्रापि -
तेषां द्वयोर्द्वयोरक्यं विभिदे न कदाचन ।
यथा वायुविभावस्वोर्यथा चन्द्रसमुद्रयोः ॥3
वायुसाहाय्येनाग्निविभावसुत्वमाप्नोति चन्द्रवृद्धी पालादितो रत्ना-
करोऽपि समुच्छलति । एवमत्र विभावसुचन्द्रसमुद्रेत्येतेषां सर्वेषां पदानामो-
चित्य विद्यते ।
गगनम्
अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण घोरेण नियतंयन्निव ॥४
गच्छन्त्यनेनास्मिन्वेति गगनम् । गगनस्पृशेति कथने गगनपदप्रयोगोऽत्यन्त
सगतः । स्पर्शस्तु गमनेनैव सम्भाव्यते । स्वरो गगनपर्यन्त गच्छतीति भावः ।
आकाशाश्रमत्र गगनपदमेव युज्यते ।
तव ३.३७
१. रघु०१८२५
२.
३. तव १०८२
४. तत्रव ३१४३

·५२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभिर्ने सविता स वितानमिवाकरोत् ।' अश्वखुरोद्धता रेणवो गगन गतास्तच्चाच्छाद्य वितानमिवाकुर्वन् । रेणूनामू- चंगमनेन गगनपदमत्रौचित्यमावहति । हेमपक्षप्रमाजालं गगने च वितन्वता। उह्यन्ते स्म सुपर्णेन वेगाकृष्टपयोमुचा ॥' सुपर्णेन गगने वहन युज्यते यत्र गच्छन्ति तद् गगनमतोऽस्मिन्प्रसङ्गे गगन- पदमेव सर्वोत्कृष्टम् । गगनादवती सा यथावृद्ध पुरःसरा । तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा ॥' अवतरणमपि गगनादेव युज्यते गतिकर्मस्वाद । गगनपदस्यावापि प्रयो- गौचित्यम् । प्रयं च गगनात्कोऽपि तप्तचामोकरागदः । अधिरोहति शैलानं तडित्वानिव तोयद. ॥४ अधिरोहणमपि तथा गगनादेवाभीष्ट कवेः । गगनोज्ज्वलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती ५ अत्रापि गगनपदेन गमनकर्मैव सूच्यते । ध्योमन् रजोमिः स्यन्दनोदूतगंजेश्च घनसन्निभै । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन् व्योमेव भूतलम् ॥' ध्ययति सवृणोत्याच्छादयति सर्व भूतलमिति व्योम । स्यन्दनोद्धृतरजस्तथा व्याप्तं व्योम्नि यद् व्योम्नो व्योमत्वमाच्छादकत्वमेव नष्टम् । धूसरवणेन च तद् १. रघु० ६५० २. तव १०१६१ ३. कुमार० ६।४६ ४. विक्रमो० ११५ ५. तव ५५६ ६. रघु०४२६ ·द्वितीयः परिच्छेदः भूतलमिवालक्ष्यत । गगनचारिभिर्भूतल च व्योमेवादृश्यत भूतले दानवारिवर्ष- काणां गजानां धनसन्निभत्वाद् । गगनचारिणा कृते भूतलमेवाच्छादकं व्योम जातम्, भूतलस्य स्पष्टदृष्टत्वात् गगनस्य च धूलिसंवृतत्वाद् । भूतले तु धूलिन स्ति गजदानवारिसेचनकारणात् । अत्यन्तमुपयुक्तमाफाशपर्यायेषु व्योमेतिपदमत्र कविना प्रयुक्तम् । प्राकाशः छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारतारम् ॥' श्रा समन्ताद कारान्ते सूर्यादयोऽत्रेत्याकाशः। आविष्कृतचास्तारत्वमाकाशे यथोपपद्यते न तथा व्योमनि गगने वा । एवमयप्रयुक्तमाकागेति पदं नितान्तं सङ्गच्छते । अन्तरिक्षम् हृदात्पतज्ज्योतिरिवान्तरिक्षादादत्त जत्रामरणं त्वदीयम् ।' अन्तर् ऋक्षाणि नक्षत्राण्यस्येत्यन्तरिक्षं पृपोदरादित्वादित्वे । अन्तरिक्षात् पतज्ज्योतिरित्यत्र ज्योतिःसम्बन्धेऽन्तरिक्षपदमेव सर्वाधिकमुपपन्नम् । खम खे खेलगामी तमुवाह वाहः सशब्दचामीकरफिकणीकः ।। कीटक सुन्दरं संयोजनमत्र खपदेन विहितम् । खर्वति मनोऽस्मिन्निति खं तस्मिन् से आकाशे खेलगामी खेलं सुन्दरं गच्छतीत्यत्राकाशपर्यायेपु खपदमेव युज्यते । सम्पत्स्यन्ते नमसि भवतो राजहंसाः सहायाः ॥ नह्यते मेघरिति नभः । राजहंससहायभूतो मेघो यम वर्तिप्यते तदर्थ नभ- सदमति समीचीनम् । १. रघु० १३१२ २. तव १६८३ १० क० द्रु०, प्रथमः काण्डः१०, ५४ ४. कुमार० ७।४६ मेघ०११११

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
मेघः
निवृंटलघुभिर्मेघेर्मु क्तवर्मा सुतुःसहः ।।
मेहति सिञ्चतीति मेघः । निःशेषवरणं महनकमणः सेचनकर्मणो
मेघस्यैव युज्यते तेनात्र युक्तियुक्त मेघपदमुपात कविना ।
श्येनपक्षपरिधूसरालकाः साध्यमेघरुभिरायाससः ।।
मेहनकर्मणा मेघेनैव दिशामाई वासस्त्वमुपपन्नम् । मेहनेन सेघनेनंद
वासांस्यााणि भवन्ति ।
तस्यापतन्मूनि जलानि जिगोविन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥
मेघप्रभवा आप इवापतन्नित्यत्रापि मेधादपां पतने मेघस्य मेहनकमव
सूच्यते ।
मेघाः सस्थमिवाम्भोमिरभ्यवर्षनुपायनः ॥४
मेघपदस्य मेहनकर्मस्वमत्र स्पष्टमेव ।
पुरं नवीचारपां विसर्गान्मेघा निदाघालपितामिवोर्वीम् ॥
अपां विसर्गाद मेहनाद् निदाघग्लपिताया ऊा नवीकरणं मेहनकर्मणा
मेधेनैवात्र कथितम् । मेघपदमैवात्र सर्वाधिक सङ्गच्छते ।
अपमेघोदयं वर्षमटकुसुमं फलम् ।
प्रतकितोपपन्नं वो दर्शन प्रतिमाति मे ॥'
मेहनकर्मणो मेघस्योदयं विना दृष्टि महनं नैव संभाव्यते । प्रकृते प्रसङ्गे
मेघपदमतीवोपयुक्तम् ।
तस्मिन्नद्रो कतिचिदवलाविप्रयुक्तः स कामी
नीत्वा मासान्कनकवलयशरिक्तप्रकोष्ठः।
१. रघु० ४११५
२. तत्रैव ११९६०
३. तत्रैव १४.८
४. तत्रैव १५,५८
५. तव १६३८
९. कुमार० ६१५४

·द्वितीयः परिच्छेदः प्रापाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिएसान वप्रकोहापरिपतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ।' प्रस्ताविप्रयुक्तस्वात् कामसन्तप्तस्य यशस्य कामाग्नि मेहनरर्मा मेघ एच. प्रशमयितुगंलमित्यत्रं मेघाब्दे परिपाकः । न हम जलदधनजीमूतादिपर्दस्तदी- चित्यं प्रतिपादयितुं शक्यम् यत्खलु मैपपदैन । मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्ययावृत्ति चेतः ।। मुगिनोऽपि सुरतभाजोऽपि चेतसि मेहनकर्मा सेचनकर्मा मेघस्तारकरमसेचने फरोति यत्तच्चेतः शुइगारवेष्टाविकलं भवति । कण्ठाश्लेपप्रएपयोग्ये जने दूर- संस्थै सति किं न स्यादपि स्वत्ययं स्यादिति सुतरां कविरमापि मेषगम्दप्रयोगे परिपक्वतां गूचति । विक्रमोर्वशीयेऽप्ययमेव भावो विद्यते- एतेन पुननितानामप्युत्कण्टाकारिणा मेघोदयेनानाधीनो भविष्यति ।। इति । प्रमज्योतिरसलिलमरतां सन्निपातः वय मेघः मन्निपातेऽथ मलिलस्य प्राधान्यासेवनकर्मप्रधानता मूच्यते मेघपदेन न सन्देगहारकता । प्रतो मेघपदमेवोपात्तम् । धनः तावदासु विदघे मरुत्सवः सा सपुष्पजलपिभियनः ॥' हन्यते ताडयते उहते वायुनेति धनः । मात्सपत्व पनस्यैव पुग्यते । मर. त्माहरदिय घनस्येतस्ततो गमनम् । यद्वा धनः निविडः सान्द्रः गलमध्यस्थ- त्वाद् 'मूती पनः' इति निपातनात् सिद्धः मम्ता हन्यमानानां तादगाना घनानामेव सपुष्पजलवपणं युक्तियुक्तमतो मेपपयिषु घनपदमुपात कविना 'प्रवृत्तमात्रण पांसि पातुमावतवेगाद् भ्रमता धनेन ।' १. मेध० १४२ २. तव ११३ ३. विक्रमो०४।२।३ ४. मेघ० ११५ ५. रघु० ११३ ६. पा०३।३७७ रघ०१३।१४ ·कालिदासकाट्ये शब्दपरिपाक: आवर्तवेगाद् भ्रमण धनस्यवोपपन्नम् । प्रावतंवेगेन हन्यमानत्वात्ताडभ. मानत्वाद् धनपदोपपन्नत्वम् । प्रामेखलं सञ्चरतां धनानां छापामधः सानुगतां निपेव्य । उद्वेजिताः वृष्टिभिराश्रयन्ते शड़गायि यस्यातपन्ति सिद्धाः ॥ घनत्वाद् निविडत्वाद् घनानामामेसल सन्चरणं युज्यते धनपदश्चात निता. न्तसङ्गतम् । तटाभिधातादिव लग्नपड्के धुन्वन्मुहः प्रोतघने विषाणे ।' विषाणेन प्रोतत्वं स्यूतत्व घनस्यैवोपपन्न धनत्वाद् धनस्यैव च पड्कसादृश्यं युज्यते सान्द्रो धन एव ताहारूपः । एवमत्र घनपदमेवात्यन्त मुपपद्यते । अन्तःसारं धन तुलयितु नानिलः शक्ष्यति त्वाम् । रिक्तः सर्वो भवति हि लघु पूर्णता गौरवाय ॥ जलपूर्णस्य मेघस्य घनत्वं युक्तमेव । तथाभूतमन्तःसारं धनं स्वाम- निलस्तुलयितु न शक्ष्मति रिक्तं तु शक्ष्यत्येव । तेनैव मेघस्य तोयमादाय गच्छे'- रिति जलग्रहणमावश्यक मतम् । वाविनाम मेघायं 'पने ति युक्तं पद प्रयुक्तम् । भवन्नि नमास्तरवः फलागमन वाम्बुमिरविलम्बिनो घनाः ।। नवाम्बुभिर्घनत्वादेव पनाना दूरविलम्वित्वं भवति । घनपदभत्रापि युज्यते। सतमुपरिघनानां वारिगर्मोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः ॥ वारिगर्भोदरत्वाद् घनानां धनत्वगुपपन्नम्, सामान्येन धनपदस्य मधातार्थे प्रयोग करोत्येव कविरन्यत्र । तद्यथा-'वत्यियेन रुखमभ्रधनादिवेन्दोः ।। १. कुमार० ११५ २. तव ७४६ ३. मेघ० १२१ ४. शाकु० ५११२ ५. तनव ७७ ६. रघु० १३१७७ ·द्वितीयः परिच्छेदः ५७ मेघपर्यायेषु पनपदमेवार समीचीनम् । मप्रे यान्ति रथस्य रेणवदमी पूर्णीमवन्तो घनाः।' रयचोण हन्यमानास्ताडघमाना धनारचूरणी भवन्तीत्यत्रापि घनपदमेव सर्वाधिक सङ्गच्छते। नपतमिव लोहिताङ्गः परधनच्छेदसंयुक्तः॥ परपत्वमविरलत्वं मेघपर्यायेषु धनपद एव युज्यते । जीमूतः मन्चुगर्भो हि जीमूतश्चातकरभिनन्द्यते ॥३ जीवनं जलं मूतं बदमनेनेति जीमूतः । अम्बुगर्भस्य मैपस्य जीमूतत्व. मुपपद्यते । चातकश्च जीमूनस्य मेघस्याभिनन्दनमपि स्वाभाविक जीमूते हि तेषा जीवनं मूतं बद्धम् । मेघपयिषु जोमूतपदमतीव सङ्गच्छते । सन्तस्तस्यामिगमनादत्ययं महतः कृशाः । उदघेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वमयिनः ॥ उदघीवनं जलमादाय मेधा जीमूतत्वमाप्नुवन्ति । जलप्रदानेन ध दातृत्य- मुपयान्ति जीमूताः । जोमूतपदमवापि साभिप्रायम् । प्रत्यासन्ने नभसि दपिताजीवितालम्बनार्यों जोमूतेन स्वकुशलमयों हारयिष्य प्रवृत्तिम् ।। जीमूतेन यस्मिन्नधीनमस्ति जीवितं तेनैव स्वकुशलमयी प्रवृत्ति हारपिप्यता दयितानीवितालम्बनार्थिना यक्षेण 'जीमूतेने'ति पदोपन्यासः समुचित एव । 'जीवनाथं कर्म गौवनप्रदेनैव कर्तव्यमिति भाव' इति मल्लिनाथ- पादाः। १. विक्रमो० ११५ २. तत्रव ॥४ ३. रघु० १७६० ४. तत्रव १७७२ ५. मेघ०११४ ·५८ कालिदासकान्ये शब्दपरिपाकः पर्जन्यः स्तूयमानः क्षणे तस्मिन्नलक्ष्यत स वन्दिभिः । प्रवृद्ध इय पर्जन्यः सारड्गरमिनन्दितः ॥' पर्पति सिञ्चति वृष्टि ददातीति पर्जन्यः । तस्मिन् क्षणे अभिपेककाले वन्दिभि. स्तूयमान. स राजा प्रवृद्धः सारङ्गश्चातकरभिनन्दितः पर्पणार्थ सेवनाथ प्रवृद्धः पर्जन्यो मेघ इवालक्ष्यतेत्यर्थे पर्जन्यपदमत्यन्तमुपयुक्तम् । बलाहकः सृथाकुलश्चातकपक्षिणां कुलः प्रयाचितास्तोयभरावलम्बिनः । प्रयान्ति मन्द बहुधारवपिणो बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः ॥२ वारिवाहका वलाहकाः । वलाहकाना तोयभरावलम्बित्वमुपपन्नमेव वारिगर्भ- स्वाद मन्दयानमपि युज्यते सजलमेघस्य गजितानामामन्द्रत्वात् श्रोत्रमनोहरस्व- नत्वमपि युक्तमतो मेघपर्यायेपु बलाहकपदोपादानमत्र सर्वाधिक सङ्गतम् । जलदः मार्गे तावच्छृणु कययतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं सन्देश मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेपम् ।। इत्यत्र 'जतद' इति सम्वोधन सहेतुकम् । जलति जीवयति लोकान् यद्वा जाल यत्याच्छादयति भूम्यादीनिति जलम् । तद्दक्षातीति जलदः । साध्विद मुद्धत- माचार्यवर्ष हजारीप्रसादद्विवेदमहाभाग:-'जलदानेन हि जलदो न हि जलदः पुजितो घूमः' इति । जलदानेन निखिल जगदाप्याययन् जीवनसञ्चारञ्चा- पादयन् जलद एव यक्षपल्यै सन्देशदाने ननु जीवनदाने सम्यगहः । किञ्च जलस्य खिन्नत्वं क्षीणत्वञ्च लोकानुग्रहायव । अतः खलु 'रिक्तोऽसि यज्जलद संव तवोत्तमधीरिति कश्चिदाह । एवमत्र जलदशब्दे प्रयोगचणत्वम् । पुनश्च- १. रघु० १७.१५ २. ऋतु० रा३ ३. मेघ ११३ ४. 'मेघदूत-एक पुरानी कहानी' (डा० हजारीप्रसाद द्विवेदी), पृ० २७ ५. तव ·द्वितीयः परिच्छेदः ५६ तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्या- दवास्यनां स्तनितविमुखो याममात्र सहस्व ।' इत्यत्र जलदेति सम्बोधनात् परोपकारध्वनिना प्रार्थनायामवश्यकर्तव्यत्वं सूचितम् इति भरतमल्लिकपादाः स्वटीकायां विशदयन्ति । विद्युल्लताकार- इचवमाह-~-जलदेति स्वकीयशीकरनिकरशिशिरमारतस्परीन तस्या निर्वापित- शरीरतया सुख निद्रोपपत्तिोत्यते । अथवा स्तनितस्यैव निपेघाद् वृथावस्थान- परिहाराय तत्समीपे स्थित्वव बहिः शनैः शनैनिश्शब्द जलमोक्षणविनोदः कार्य इति व्यज्यते । अथवा विरहिजनजीवितहरत्वेन प्रसिद्ध स्य भवतो दर्शने सा यथा न प्राणान् जहयात् तथा कर्तव्यमिति । एवमन जलदपदे विशेषः। बायु: न वाति वापुस्तत्पावें तालवृन्तानिलाधिकम् ॥ वातीति वायुः । तत्पावें तालवृन्तानिलाधिकं वायुनं वातीत्यत्र यथार्थ- संयोजनं वायुपदेन विहितम् । नोचैर्वास्यत्युपजिगमिषोदेवपूर्व गिरि ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥3 वायुस्यतीत्यवापि वायुरिति युक्तपदं प्रयुक्तम् । तं चेद् यायो सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा' वायो सरति सतीति कथने गतिकर्मणो वायोः सरणमुपपन्नम् । वायुपद- मत्रापि युख्यते। वायुविवाति हृदयानि हरन्नराणां विवातीति कथने वायुपदमेव सुतरी सङ्गच्छते । - १. मेघ० रा३६ २. कुमार. २०३५ ३. मेघ०११४६ ४. तत्रव १५७ ५. तु० ६२४ ·६० कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: । समीरणः 'समीरणोत्येव सरङ्गलेखा पद्मान्तरं मानसराजहंसीम् ॥' सम्यगीरयतीति समीरणः । समीरणोत्था तरङ्गलेखा मानस राजहंसी पद्मात् पद्मान्तर नयति समीरयतीत्यत्र तरङ्गलेखायां नयनधर्म: समीरणधर्मः समीरणोत्यत्वादेव विद्यते । तेनाय वायुपर्यायेषु समीरणपदप्रयोगो नितान्त. मुचितः । धूमो निवत्यंत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः ॥ समीरणेनैव धूमस्यापसारणं युज्यते समीरणत्वादतः समीरणपदमत्र मुतरा प्रयुक्तिमानीतम् । 'समोरएसहायोऽपि नाम्माप्रार्थी दवानलः ॥3 सम्पगीरयित्रा नोदयित्रा वायुना सहायीभूतोऽपि दवाग्निर्जलं दायूं नेच्छत्यपि तु काष्ठादिकमेव दहति । यथार्थमा समीरणपदं प्रायोजि कविवरण कालिदासेन। समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ॥४ हुताशनस्य नोदने प्रेरणे समोरण एव सहायो भवति तेनावापि वायुपर्यायेषु समीरणपदमेव युक्तियुक्तम् । ससीकराम्भोधरसङ्गशीतलः समीरणः कं न करोति सोत्सुकम् ॥ समीरणः क न सोत्सुकं करोति के नौत्सुक्यं प्रति समीरयति प्रेरयतीत्य- त्रापि समीरणपदमुपपन्नम् । पवनः तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारप्तं पवनः सिपेवे ॥ १. रघु० ६१२६ २. तवैव ७५५ ३. तव १७:५६ ४, कुमार० ३३२१ ५. ऋतु० २०१७ ६. रघु० २११३ ·द्वितीयः परिच्छेदः ६१ वायुपर्यायेषु पवनपदमत्र व्यञ्जकमस्ति । यो नप याचारेण पूतः स जगत्पावनस्य वायोरपि सेव्योऽभूदिति भावे 'नाचारः परमो धर्मः इति शिष्ट- वचनमनुसत्य प्राचारपूतत्वात् परमधर्मात्मानौं त राजान पवनोऽपि सिपेवे । पवनपदेनैवमाचारपूतस्य माहात्म्यमिवोद्भावितम् । स क्षेमधन्वानममोघघन्वा पुत्र प्रजाक्षेमविधानदक्षम् । क्षमा लम्मयित्वा क्षमयोपपन्नं वने तपः क्षान्ततरश्चचार ।' क्षमते सहते सर्वमिति मा भूमिः । क्षमयोपपन्न सहनशील पुत्रं मां सहनशीलां सर्वसहां लम्यित्वा प्रापय्य स (पुण्डरीकः) क्षान्ततर: सहनशीलः सन् वने तपश्चचारेत्यर्थेऽत्र भूमिपर्यायेषु मापदोपादानमत्यन्तसङ्गतम् । विश्वम्मरा तया विश्वम्मरे देवि मामन्तीतुमर्हसि ॥२ विश्वं विमतीति विश्वम्भरा। या विश्व विपि सा त्वं देवि मां कथं न बिभरिप्यसीति 'विश्वम्भरे' इति सम्बोधनपदेन घ्यन्यते । पृथ्वीवाचकं विश्व- म्भरे' इति पदमत्र व्यञ्जकम् । प्राराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेविश्वसही विजज्ञे । पातुं सहो विश्वसखः समग्रो विश्वम्मरामात्मजमूर्तिरात्मा ॥3 विश्वम्भरा पातुं सहो विश्वसहः पुत्रस्तेन क्षितेरीश्वरेण विजज्ञे सुपुव इत्यत्र विश्वम्भरेति पदे विशेषः। या विश्व विभर्ति तामपि पातु सहो नूनं प्रभूतशक्तिसम्पन्नो विश्वसह इति यथार्थनामा राजा बभूवेति भूमिपर्यायप्वत्र विश्वम्भरापदमतीवोपपन्नम् । समुद्रः लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाड्मयं नदीमुखेनैव समुद्रमाविशत् ॥ नदीमुखेन कश्चिन्मकरादिर्यथा समुद्रमाविशति तथैव स रघुलिपैर्यथा- १. रघु० १८ २. तत्रैव १५०१ ३. तव १८१२४ ५. तव ३१२८ ·६२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः वद्ग्रहणेन वाड्मयमाविशदित्यर्थे समुद्रशब्दो नितान्तसङ्गतः । समीचीना उद्रा जलचरविशेपा मकरादयो यस्मिलिति समुद्रपदव्युत्पत्तैः नदीमुखेन मकरादीनां यथा समुद्दे प्रवेश: स्वाभाविकस्तथैव लिपेर्यथावदग्रहणेन रघोर्वाड्मये प्रवेशो युज्यते । युक्तियुक्त विद्यतेऽत्र समुद्रपदम् । एवञ्च- तस्मात्समुद्रादिव मय्यमानाद्वृत्तनकात्सहसोन्ममज्ज ।' समुदै मध्यमाने तत्र विद्यमानानामुद्राणां नक्रादीनामुद्वर्तन स्वाभाविक- मतः प्रकृतप्रसङ्गेऽपि समुद्रपद समीचीनतयोपन्यस्त कविना । अन्येष्वपि व्युत्पत्तिलभ्येप्वर्थेषु समुद्रपदप्रयोगः कविना कृतो यथा- अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेला समुद्रा इव न घ्यतीयुः ।। इत्यत्र सह मुदया मर्यादया वर्तत इति समुद्रपदव्युत्पत्त्या समुद्रशब्दो- पादानमतीव समीचीनम् । समुद्रा यथा वेला मर्यादा न व्यतीयन्ति तथव ते कुशादयो राघवा अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां न व्यतीयुरिति समुद्रपदौचित्यम् । पथा वायुविभावस्वोर्यया चन्द्र समुद्रयोः ॥3 वायुविभावस्वोश्चन्द्रसमुद्रयोः सहचरत्व समानसुखदुःसत्वं वा प्रमिदम् । चन्द्रवृद्धौ हि वर्धते समुद्रः । चन्द्रोदयादापः सम्यगुदन्ति क्लिद्यन्त्यत्रेति व्युत्पत्त्या समुद्रपदमत्र समुद्रपर्यायेषु विशेषतः सङ्गच्छते । एवमेवात्रापि । प्रवृद्धी होयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तया विधः ।। शुक्लपक्षे यया यथा चन्द्रो वर्धते तथा तथा समुद्रोऽपि समुनत्ति यया यथा चन्द्रः क्षीयते समुद्रस्यापि तथा तथा समुन्नत्वं नश्यति इत्यत्र समुद्रपदस्यको चित्यम् । मातले ! कतमोऽय पूर्वापरसमुद्रावगाढः कनकरसनिष्यन्दी सान्ध्य इव मेघपरिधः सानुमानालोक्यते । यः समुत्ति तस्मिन्नवगाहनात् कनकरसनिष्यन्दित्वं युज्यते । तथा चात्र समुद्रपदमेवोपात्तम् । १. रघु० १६७६ २. तव १६२ ३. तय १०१२ ४. तश्रव १७७१ ५. नायू०७ ·द्वितीयः परिच्छेदः मिमालो प्रत्युज्जगाम कथक शिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोमिश्विोमिमाली ॥' चन्द्रं ष्ट्वा प्रहृष्टः प्रवृद्धोमिर्भवति तेनात्र समुदाय ऊमिमालिपदमत्यन्त- मुपयुक्तम् । प्रापगा तमलमन्त पति पतिदेवता: शिसरिणामिव सागरमापगाः ।२ अपा समूहस्तेन गह गच्छतीत्यापगा नदी। नद्या मूर्तरूपं प्रदयितुं सुतरां कविरत्र 'पापगा' इति पदं प्रयुक्ते । न खत्वत्र नदीशब्दः सरित्शब्द अन्यो वा कश्चिन्नदीपर्यायस्तथा समीचीनो यथा 'मापगे' ति । अपां स्पष्टश्यत्वात् पति सागरमाप्नुवरयामापगरयां नायिकात्वदर्शनं स्वाभाविक लेनार प्रायोति पदमेवोपपन्नम् । एवञ्च- रान्तानस्तनुमादनष्ट सलिला व्यक्तिं मजन्त्यापगाः । इत्यत्रापि नदीपर्यायेषु प्रापगे'ति पदमेव कविर्युक्तममन्यत । सलति गच्छ- तीति सलिलम् । दूरस्थितत्वाददृश्यत्वाच्च नदीसलिलानां सलिलत्वं न दृश्यते किन्तु सामीप्यात सन्तानस्ता नद्योऽपां समूहेन गच्छन्त्यो दृग्गोचरीभवन्तीत्यापगापदेन यसिध्यति तन्नान्येन नदीपर्यायण । स्रोतोवहा नपं तमावर्तमनोजनामिः सा व्यत्यगादन्यवधूभवित्री। महीधरं मागंवशादुपेतं स्रोतोयहा सागरगामिनीव ॥ स्रोतांसि वहतीति स्रोतोवहा नदी। प्रावतस्य स्रोतस्येवोद्भवत्वादावत- मनोजनाभेरिन्दुमत्या उपमानत्वेन स्रोतोवहेतिपदप्रयोगो नितान्तमुपयुवतः । पुरः प्रतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहो यया ॥ १. रघु० ५२६२ २. तव ।।१७ ३. शाकु० ७८ ४. रघु०६५२ शाकु० २०१७ ·६४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: स्रोतोवहः स्रोतो यथा प्रतिहतमिति कथने तु स्रोतोवहेति नदीपर्यायः मर्वाधिक सयुज्यते । स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य जात. सखे प्रणयवान्मगतष्एिकायाम् ॥' निकामजलामिति विशेषणेन सह स्रोतोवहामिति विशेप्यमेवात्यधिकमु- पपन्नम् । सवन्ती वापीष्विव स्रवन्तीपु वनेषूपवनेविव ।। इत्यत्र नदीपर्यायेषु 'सवन्ती'तिपदस्यवौचित्यम् । अतिथिनाम के राशि शासति सति सार्या भयरहिताः सवन्तीपु नदीपु जलचराणा प्राहादीनामभाषा- वापीप्विव वनेषु च हिस्रकारणां व्याघ्रादीनामभावादूपवनेप्विव विचेरुः । सब- न्तीपु नदीप्वेव ग्राहादीनामागमनशङ्का विद्यते तेनात्र नदीपर्यायेण 'सवन्तीति पदमेव सगच्छते। पद्माकरः मुखः प्रभामण्डलरेणुगोरः पद्माकर चकुरिवान्तरीक्षम् ॥' पद्माकरस्तडागोऽस्त्री इत्यमरः । प्रभामण्डलरेणुगोरखैरन्तरीक्ष पया. फरमिव चरित्यत्र मुखाना पसादृश्यात् पद्माकरपदमेव युज्यते, न तु तडाग- पदम्। लिदगदः संयतविक्रियास्ते हा प्रसन्ना इब गूढनकाः ।। प्रय हृदपदमेव सङ्गच्छते। 'तपागाधजलो हृद' इत्यमरवचनाद ह्रद एव नमाणां ग्राहाणा गूढग्य समयमगाजलरवाद । पत एवं महाकविनापि भाव- मिमर्मवावधायं ह्रदेति युक्त पदं प्रयुक्तम् । १. ना. ६११६ २. रघु० १७.६४ ३. मार० ७.३८ अमर. ११०१२८ ५. रथः ७३० ·द्वितीयः परिच्छेदः वापी यापीष्विव लवन्तीपु वनेषूपवनेप्विव ।' अतिथिनाम्नि राजनि शासति भुवं सार्थाः सवन्तीषु नदीपु वापीविय चेरियन वापीपदमेव पवेरभीष्टं न तु दीधिकेति । 'वापी तु दीधिका' इत्यमरः । उप्याते पधान्यस्यामिति वापी । ग्राहादीनां विनाशात् सार्थानों स्रबन्तीपु नोभिः संचरणं वापीरिवव सुकरं समपद्यत । वापीसाम्येन सवन्तीनो निविघ्नत्वं सुगमत्वञ्च सूच्यते । वापी चास्मिन मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हेमः स्यूता कमलमुकुलः स्निग्यवदूर्यनालः । वापी कमलमुबु ले: म्यूतेति वापीपदं सार्थकम् । वाप्याः कं जलम.अलन्ति भूषयन्तीति तादृशः कमलः स्यूतेति कमलपदेऽपि विशेषः । सलिलम् तस्मिन्काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानाम् । सलति गच्छतीति सलिलम् । नयनाम्यां सलति तेनैवात्र नयनसलिलत्वम्। नयनपदेन सह सलिलपदनियोजनमत्यत्रापि विदधाति कविर्यथा- मानन्दोत्यं नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्तः ५ मपि च- तन्त्रीमा नयनसलिलः सारयित्वा कथञ्चि एवञ्च मत्सम्मोगः कथमुपनमेस्वप्नजोऽपीति निद्रा- माकाइक्षन्ती नयनसलिलोत्पीडरुदावकाशाम् ।' १. तव १७१६४ ममर० १११०१२५ ३. मेघ०२।१६ ४. तव ११४३ ५. तनव २४ ६. तत्र व रा२६ ५. तमंद ॥३३ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: इत्यादिपु सर्वत्र सलिलपदे विशेषः । पर्वतः स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसम्मषः। इत्यत्रानुप्राससौन्दर्यातिरिक्त गिरिपर्यायेषु पर्वतपदस्य सङ्गतिरवलोकनीया। पर्वाणि भागाः सन्त्यति पर्वतः । पक्षोऽपि पर्वतभागस्तस्य शातनश्छेदक इन्द्र इत्यत्र पक्षसम्बन्धे पर्वतशब्दस्यव प्रयोगः संयुज्यते । एवमन्यत्रापि पक्षच्छेदोधतं शक्र शिलावर्षाव पर्वतः॥२ यद्यप्यत्र शिलावर्षणप्रसङ्गात् शंलः शिलोच्चयो वा युक्ततरः स्यात् किन्तु पक्षसम्वन्धात् पर्वतपदमेव कवेरभीष्टम् । उत्पाट्य मेरुशृङ्गाणि झुग्णानि हरितां पुरैः। प्राक्रोडपर्वतास्तेन कल्पिताः स्वेषु वेश्मसु ।' मेरशृङ्गाण्युत्पाटय तारवेण स्वभवनेषु क्रीडापर्वता रचिताः। उत्पाटितः शुगः रचितानां गिरीणां पर्वयुक्तत्वमुपपन्नम्। तेनान पर्वतपदमेव साधु । उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थ यियासो: कालक्षेमं ककुमसुरमो पर्वते पर्वते ते।' पर्वते पर्वत इति द्विस्वत्या प्रतिपर्वतं कालक्षेपस्तु सूच्यत एव पर्वतपद- प्रयोगेण मेघस्य प्रतिभागमाश्रयणमपि ध्वन्यते तेनैवात्र कविना पर्वतपदं प्रायोजि। अपि बनान्तरमल्पकुचान्तरा धयति पर्वत पर्वसु सन्नता। पर्वसु सन्नताया उर्वश्या अन्वेषणे गिरये पर्वतेति सम्बोधनमतीवोपपद्यते । । ५ १. रघु० ३।४२ २. तत्र ४१४० ३. कुमार०२१४३ ४. मेघ० १।२४ ५. विक्रमो०४१४६

·द्वितीय: परिन्दः
शिलोचयः
म पादपोन्मूलमशक्ति रहः शिलोच्चये मूछति मारुतस्य ।।'
शिलाभिरुच्चीयत इति शिलोच्चयः । मारतस्य रहो यत्पादपोन्मूलने शक्तं
किन्तु शिलोच्चये पर्वते न मूच्छति न प्रसरतीत्यत्र पर्वतोन्नत्यं द्योतयितुं
पर्वतपर्यायेषु शिलोचयपदमेव सर्वाधिकमुपपन्नं तेनात्र कविः साभिप्रायमिदं
पदं प्रयुङ्वते ।
एतावदुरवा पिरते मगेन्द्र प्रतिस्वनेनास्प गुहागतेन ।
शिलोचयोऽपि क्षितिपालमुच्चः प्रीत्या तमेवार्थममापतेय ॥२
इत्यत्रापि पर्वतोन्नत्यं प्रकटयितुं कविना "शिलोच्चय'ति पदं प्रयुक्तम् ।
शिलोच्चय एव तमर्थमुच पितुं समर्थः । नात्र तस्मादचलपर्वतगिरिप्रभृतयो
गिरिपर्यायास्तथा युज्यन्ते यथा 'शिलोच्चयेति ।
प्रचलः
विभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकुण्ठितं हो रिपू मम मतो समागसौ।'
इत्यत्र पर्वतस्य दाढ्यं मूचयितुमचलपदप्रयोगः । प्रचलेपि यदण्टितं
तन्नूनमतीव कठोरमस्त्रमित्यचलपदेनव ध्वन्यते ।
मार्गाचलय्यतिकराकुलितेय सिन्धुः।
इत्यत्रापि पर्वतपर्यायवचलस्य प्रयोगस्तदेव तात्पर्य सूचयति । मार्गे
योश्चलः रढः पर्वतस्तेनैवावरोधः मम्माव्यते। अचलादन्यद् किमपि पदमत्र न
पुज्यते । महाकवेरयमेव शब्दपरिपाकः ।
पटवी
प्रटय्यरण्यं विपिनं काननं वनमित्यमरेण वननामसु पठिताः शब्दा न
समानार्थया इति सिद्धं तेषां रामायणमहाभारतादिषु सहप्रयोगदगंनात् ।
१. रघु० २०३४
२. तव २५१
३. तव ११७४
४. कुमार० २८५
५. ममर. २४ार

·कालिदासकाध्ये. पादपरिपाक. यथा हि- दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् कि तात वनमागतः। इत्यत्र भरण्यं गजाधुपभोग्यम् । धनमानादियुक्त मनुष्यभोग्यमिति बना. रण्ययोर्भधमाह तिलककारो रामः । एवञ्च- शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटय्यो रम्यकानना.' इत्यत्र कानमप दव्याख्यायाँ रम्यकाननाश्चास्वृक्षसड्या इति विशिष्टि रामः । भारते च तथा- निर्जने विपिनेऽरण्ये शकुनः परिवारिता इत्यत्र वेपन्ते जना यत्रेति व्युत्पत्त्या विपिनपदं निर्जनपदेन सहारण्यस्य विशेषणत्वेन प्रयुक्तम् । कालान्तरेण चैतत्पदं काव्यव रिवननामसु स्वीकृतम् । योगवाशिष्ठेऽपि 'जङ्गलारण्यभूमिप्वि"ति कथने 'जङ्गलम्' 'अरण्यञ्चेति वनपर्याययो. सहप्रयोगो विद्यते येनतयोभिन्नार्थकत्वं सिध्यति । भिन्नार्थवानी- मान्यभिधानानि कालिदासेनापि यथास्थानं याथायन प्रयुक्तानि । तथा हि- मध्याह्नऽपि प्रोप्मविरल पादपच्छायासु वनराजिष्वाहिण्डयतेटवीतोऽटवी ।" प्रटन्स्योत्यटवी। प्राहिण्डनेटवीगन्दप्रयोगोऽत्र नितान्तमुपयुक्तः । न तथाऽत्र काननं वनं विपिनं वा प्रयोगार्ह यथेदमटवीपदम् । एवमेव । त्वं तावदटयोतोऽटवीमाहिण्डमानो नरासिकालोलुपस्य जीर्णक्षरय कस्यापि मुखे पतिष्यसि । इत्यत्रापि तदेव तात्पर्यम् । अरण्यम् रामायणटीकाकारस्य रामस्य 'गजाद्युपभोग्यमरण्य'मित्यरण्यपदव्याख्यया सूच्यते यन्नगरादरं सामान्यजनाप्राप्यं वनवारणादिसकुल किञ्चित्स्थानमरण्य- मासीत् । साधारणजनप्राप्यमंतागेकान्तस्थानं तपश्चर्याहेतोस्तपस्विभिरु- १. रा०२।१००५ २. तत्रैव २१४८।१० ३. महा० ११६६१२ ४. योगवाशिष्ठ० ५।५४१८७ ५. शाकु० २,प्रङ्क ६. तत्रैव २ प्रक ·द्वितीयः परिच्छेदः यथा पितमतः मलु कालिदासस्ता स्थानं 'धर्मारण्यमिति यूते। 'अयंते गम्यते य'त्यरण्यपदव्युत्पत्तरपि कवस्तादृशाः प्रयोगाः साभिप्राया लक्ष्यन्ते । हि- तमरण्यसमाधयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोमिना सुतः । पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमपाचतारमनः॥ इत्यत्रारण्यपदमेव युक्तं रोपे वयसि रणेररप्यसमाप्रयोन्मुखत्यात् । प्रयाचतारण्यनियासमात्मनः फत्तोदयान्ताय तपासमाधये ।' सपारामाधये पावत्यारण्यवासयाचनं युज्यते । मनाप्यरण्यपदमैवाभीष्टं कवेः। एवञ्च- प्ररण्ययोजातिदानलालितास्तया च तस्या हरिणा विशश्यसुः ।। मत्राप्यरण्यपदमेव सायु। भवति ! यः पौरवेण राशा धर्माधिकारे नियुक्तः सोऽहमायमिणामविघ्न. क्रियोपलम्भाप धर्मारण्यमिदमायातः । इत्यान्याच- धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकमीतः।' यंपतम्यं मम तायदोहमिदं स्नेहादरण्यौकसः ॥" इति सयंत्रारण्यमिति युवतं प्रयुक्तम् । विपिनम् पन्तै जना यति विपिनमिति व्युत्पत्त्या निर्जन गहनं भयावह स्थान विपिनं भवेत् कालिदासेनाप्यस्मिन्नेया पदमिद प्रयुक्तं यथा- १. पाटेकोशः पृ० २१४ २. रपु० ८।१२ ३. कुमार० १६ ४. कुमार० ५।१५ १. पारु०१।२३।२४ १. सय ११ ७. तब ·७० कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार सः॥' प्रगाढान्धकाराद् यानि विपिनानि तथा भयावहान्यासन् यज्जना भया. कुलास्तेषु वेपन्ते स्म तान्यनेन शक्तिमत्त्वात् प्रकाशानि निवृक्षाणि कृतानीत्यत्र सुतरा कविर्वनपर्यायषु विपिनपदं प्रयुक्ते । एवञ्च- प्रय जातु रुरोग होतवमा विपिने पायचररलक्ष्यमाणः।' इत्यत्रापि वनस्य भीपणत्वमन्धकाराच्छादितत्वं च सूचयितु विपिनपदमुप- न्यस्तम्। शाखी नाम्भसा कमलशोभिनां तथा शाखिनां च न परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यया तयोः प्रीतिमापुरुमयोस्तपस्विन. ॥' शासाऽस्यास्तीति शाखी वृक्षः । यहुशाखायुक्त एव वृक्षः प्रकर्षच्छाया. कारणात् परिश्रम छेत्तुमर्हस्तेनात्र वृक्षपर्यायेपु शाखिपदं साभिप्रायं प्रयुक्तम् । निवातनिष्फम्पतया विभाति योगाधिरहाइ शाखिनोऽपि ॥४ अत्रापि शाखिपदे विशेपः। शाखिनोऽपि निवातनिष्कम्पतया योगाधिरुद्धा निश्चलाना इव विभान्ति । शाखा इह वृक्षस्याङ्गानि तासु कम्पो न विद्यते निवातात् तेन ताभियुक्ता शाखिनः समाधिस्था इव दृश्यात इत्यर्थः। एवमत्र शाखिशब्देन यसिध्यति न तदन्येन वृक्षपर्यायेण । मुदित इव कादम्बातपुष्पः समन्तात् पवनचलितशाखः शाखिमि त्यतीव । शाखिपदमत्रापि साभिप्राय प्रयुक्तम् । नृत्यकर्मणि भावविशेष सूचयितु मङ्गप्रत्यङ्गानां सञ्चालनं वियते । वनान्तोऽपि मुदितः पवनचलितशासः शाखिभिस्तत्कर्म सम्पादयतीत्यत्र शाखाबाहुवा वृक्षाणा कृते शाखिपदमुपयुक्तम्। १. रघु० ४।३१ २. तत्रैव ६७२ ३. तत्रैव ११११२ ४. तत्रैव १३॥१५२ ५. ऋतु० २।२४ ·द्वितीयः परिच्छेदः ६. M. प्रततिः मर्तुः प्रणासादय शोचनीयं दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने । अपश्यता दाशरयो जनन्यौ छैदादिवोपनतरोवंतत्यो ।' व्रततिपदमन व्यञ्जकमस्ति । यथा तरुच्छेदात् तदाश्रिता प्रततिर्भूम्यां लुठति तयेव भर्तुः प्रणाशाज्जनन्यावपि रामलक्ष्मणाभ्यां विलक्षणमिव शोच. नीयां दशां प्रपन्ने । वैघरकारणादलङ्करणरहितयोविक्षिप्तालकयोजनन्यो- व्रततिसाम्यमत्यन्तमुपपन्नम् । ननु व्रततिपदमेव कथमत्र युक्तम् ? कथन्न लतावल्लोवीरुधादिष्वन्यत्किञ्चित्पदं प्रयुक्तमिति विचार्यमाणे एतत्स्पष्टं यदिमे लतावाचकाः शब्दा न पर्यायास्तेषां सहप्रयोगदर्शनात् । रामायणे यथा- न चाय वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः इति । तत्र वल्ल्यो वृक्षाद्याश्रिताः । वोरधो भूम्याघारा इति तिलकटोकाय रामो वल्ली-वीरुधोळक्ततरं भेदमाह । भागवते च तथा- वनस्परयोपषिलतास्वरमारा वीरुधो माः।' इत्यस्य व्याख्यायां धीघरपादा लतावीरुघोविशेषमभिव्यञ्जन्ति 'लता प्रारोहणापेक्षाः । वीरुधः काठिन्यनारोहणापेक्षा' इति । महाभारते तु लताया प्रारोहणापेक्षत्व स्पष्टम् एवोल्लिखितं यथा- सताधर्मा पार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जयपाण्डवाः । न लता बढ़ते जात्वनाश्रित्य महातमम् ॥ इति । अमरेगापि बल्ली तु प्रततिलंता । लता प्रतानिनो वीर इत्यत्र लतापदस्य द्विलत्या वल्लीव्रततिभ्यां वीरुघः स्पष्टतरो भेदः स्वी. कृतः । वल्लोबतत्यो लतापर्यायो, प्रतानिनी च लता वीरुद भवतीति भावः । १. रघु० १४११ २. प्रमर.४१४८।१० ३. तव ३३१०१६ ४. उद्योग.२६४६ ५. अमर०२१४१६ ·७३ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: वल्लीवीरत्पदयोप्टीकाया क्षीरस्वामिपादा अप्येव भेदमभ्यूहन्ति 'चलते वेटते वल्ली गुडूच्यादिधिव्यादिश्च ।' वीरुत्पदस्य टोकायां च जटिला प्रतानशत- गामिनी'ति । अनेनेद निर्णतु सुकर यद् वीरघो भूम्याधारा वृक्षाश्रयमनपेक्ष्य स्वतन्त्ररूपेण प्रतानशतगामिन्यो भूत्वा वर्धन्ते । प्रस्तुते प्रसङ्गे वीरपद कालिदासस्य नवाकाक्षित छेदादिवोपनतरोवंतत्या वित्यत्रोपघ्नतरोरित्युक्त- त्वात् । अपि च वीरुत्पदं कविना यत्र कुत्रापि प्रयुक्त तत्र वृक्षाद्यारोहणप्रसङ्गो नव विद्यते । यथा हि- मभिभूय विभूतिमातवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम् ।' आहोस्वित्प्रसवो ममापचरितविष्टम्भितो वीरुधाम् । वासायं हर सम्भूतं सुरभि यत् पौष्पं रजो वीरुधाम् ।' इति सर्वत्र वीरुधां वृक्षाथितत्व नापेक्षितम् । अत्र च वीरुत्पदमेव लता- पर्यायेपु कवेरभीष्ट प्रतानशतगामिनीत्वातासामेव वनोपवनेषु बाहुल्येन दर्शनात् । भवतु, 'छेदादिवोपनतरोवंतत्यावि'त्यत्र लतापदमेव युक्ततरं स्याल्लतते वेष्टत इति व्युत्पत्या। अथ वा वल्लीपदमेव युक्तं वल्लते वेष्टते संवृणोतीति व्युत्पत्या तस्य व पदस्यौचित्यात् । किमर्थञ्चात्र व्रततिपदमेव कवेरभीष्टम् । उच्यते, लता वा वल्ली वा पदद्वयमपि प्रयुज्यमान वृक्षाश्रितत्वं ध्वनयति । छिन्नोपघ्नतर्वथं न लतापद नैव वल्लीपदं प्रयुज्यते अपि तु व्रततिपदमेवोप- युक्तम् । वैधव्याद् विक्षिप्तालकत्वाज्जनन्योलतासाम्य वा नोपपद्यते अपि तु छिन्नोपध्नत रुव्रततिसाम्यमेव सर्वाधिकं युज्यते । एवमेवान्यत्रापि- तीयाघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्नकदन्तः पादाकृष्टव्रततिवलयासगसञ्जातपाशः। तीबाघातेन तरुभ्रंशात्तदाथितलतानामेव पादाकृष्टानां पाशरूपत्वमुपपन्नम् । तदवस्थानानां लतानां कृते लतापर्यायेपु प्राग्वद् व्रततिपदमेवोपयुक्तम् । पल्लरी मनपायिनि संघयद्रुमे गजभाने पतनाय वल्लरी १. रघु० ८।३६ २. शाकु० २९ ३. विक्रमो० २०१६ ४. शाकु० ॥३१ ५. कुमार० ४१३१ ·सीमा परिन्दा कविना सकृत्प्रयुक्तं वल्लरीपदमस्मिन्प्रसझे नितान्तमुपयुज्यते । वल्लं संवरणम् ऋच्छनीति वल्लरी। संश्रय में गजभग्ने गति पल्लं गता वल्लरी पतनायव भवति । यल्लीवल्लयोंः समप्रकृतित्यादयं तु न कश्चिद्विशेपः किन्तु 'वल्लरी मजरी स्त्रियामि" त्यमरकोशस्य स्वाभिमुकुटसम्मतपाठाद् मञ्जर्या सहप्रयोगेण वल्लरीपदं कोमलातिशयत्वं सद्यः पातित्वञ्च ध्वनयति । तस्मा. देव कविता वल्लीपदापेक्षया वल्लरीपदमेवान युक्तियुक्तं मतम् । आश्रयद्रुमै भग्ने यथा सुकुमारा वल्लरी नकक्षणमपि स्थातुं शक्नोति भर्तृवघे रतिरेव कयमात्मानं धारयेदित्यत्र रत्या वल्लीसाम्यमतीवोपपन्नम् । (ग) मनुष्यवर्गः मनुष्यः मार्ग मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरियायं स्मृतिरन्यगच्छत् ॥ मनोरपत्यं पुमान् मनुष्यस्तेपां मनुष्याणामीश्वरी मनुष्येश्वरस्तस्य धर्म- परनी कपन्न तन्मार्गमनुसरेत् । चारित्रवर्धनपादर्ययाऽस्मिन् प्रसङ्गे स्वकीयायां टोकायामिदं स्मृतिवाक्यमुद्धतम् 'पति धर्मरतं पत्नी साध्वी शुश्रूपते तु या। निरयं त्यनल्पहृदया धर्मपत्नी तु तां विदुरिति । यो मनुष्येश्यरस्तस्य धर्मरतत्वं तूपपन्नमेव । न केवलं स एव तस्य प्रजा अपि मनुप्रतिपादितवर्मानुसारं वतन्ते। मनुप्येश्वरधर्मपत्नीति मायने मनुष्यपदेना दिलीपस्य धर्मनिष्ठावत्त्वं ध्वन्यते । श्रुनेरिवार्थ स्मृतिरन्यगच्छा इति वचसा च तरस्पप्टं भवति । एपन्च- निशम्य देयानुचरस्य याचं मनुष्यदेवः पुनरप्पुवाच ।। इत्यत्रापि मनुष्यपदेन तदेव तात्सर्यमवगम्यते । मनुष्यो देव इवेति मनुप्यदेयः । यो मनुष्यदेवः स कथं धर्माद प्रमायेत् तेनैव तेन मनुष्यदेवनानु- पदमेव क्षत्रियो व्यान्यासः । मनुप्यपदमतोऽस्मिन्प्रसङ्गेऽपि नितर व्यजकम् । १. ममर०२।४।१३ २. रघु० २।२ ३. रेगामाप्रमपि शुष्णादामनोवर्मनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुमिवृत्तयः ॥सव १३१७ ४. तव २०५२ ५. सतासिल प्रायन इत्युदन. क्षत्रस्य गन्दो भुवनेपु स्टः । राज्येन हि तहिरीतवृत्तः प्रामाकोशमली मम ।। -तव २०५३ ·कालिदासकाध्ये शब्दपरिपाकः पुमान् रसातलादादिमवेन पुंसां भुवः प्रयुक्तोद्वहन क्रियायाः।' पा रक्षणे धातोः 'पातेडुमसुन्'२ इत्यौणादिके डुमसुनि प्रत्यये पुमस्पदं सिध्यति । पुसामादिभवेनेति कथने वराहरूपधारिणो विष्णो रक्षणहेतुत्वं ध्वन्यते तेनैव रसातलाद् भुव उद्वहन क्रिया प्रयुक्ता । पुमस्पदमनात्यन्त- मुपपद्यते। एवञ्च- गुरोः स चानन्तरमन्तरजः पुस पुमानाद्य इवावतीर्णः।' प्रायः पुमानिव विष्णुरिव पुसामन्तरज्ञः स अहीनगुर्भूपतिरवतीर्ण इत्यत्रापि पुमस्पदे तदेव रक्षणहेतुत्वं विद्यते । सामादिभिरुपक्रमः कथ जना रक्षणीया इत्येव पुसामन्तरज्ञत्वं तस्माच्च स प्रायः पुमान् आदिरक्षक इवा- वतीर्णः। माज्ञापय जातविशेषपुसां लोकेषु यतै करणीयमस्ति । पुसा ज्ञातविशेष इति संबोधनमिन्द्रस्य शक्तिमत्त्वं ध्वनयति । ये खलु पुमासोऽन्यान् पान्ति रक्षन्ति तेपामपि यो ज्ञातविशेषः स नूनमतीव प्रभुत्व- सम्पन्न इति पुमस्पदेनात्र सूच्यते। मध्यप्रसिद्धं पशसे हि पंसामनन्यसाधारणमेव कर्म ॥ अनन्यसाधारणमप्रसिद्ध कर्म पुंसा यशसे भवतीत्यत्रापि यशःसम्बन्धे पुमपदमेव युज्यते। जनसामान्यार्थेऽपि पुमस्पदस्य प्रयोगो बहुशः कृतः कविनो। परं तत्रार्य विशेपो यत् पुमस्पदस्य पष्ठीबहुवचनान्तप्रयोगमेव प्रायेण कविः स्वकृतिषु विदधाति । तद् यथा- वन्धः पुंसां रघुपतिपर्वरड्कितं मेखलासु ।' १. तव १३.८ २. उणादि० ४,१७८ ३. रघु० १८११५ कुमार० ३१३ ५. तव ३३१६ ६. मेष. १३१२ ·द्वितीयः परिच्छेदः ७५ १ प्रोत्कण्ठयन्त्युपवनानि मनांसि साम् ॥ सरांसि चेतांसि हरन्ति पुंसाम् ॥२ इति सर्वत्र 'साम्' इत्येव प्रयोगः कृतः कविना । पुरुषः जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामपं मघोनः पुरति अग्ने गच्छति (युद्या) इति पुरुषो 'जीवात्मा' इति व्युत्पत्त्या पुरुषपदमत्र नितान्त समीचीन विद्यते । प्रकृतिपुरुषः प्रधानपुरुषः, प्रधानतया यः सर्वदा प्रने तिष्ठतीति यथार्यमत्र पुरुपपद प्रयुक्तम् । तस्याधिकारपुरुषः प्रणतः प्रदिष्टाम्। प्रभापि पुरपपदौचित्यम् । तस्य भोजराजस्याधिकारी नियोगस्तस्य पुरुषः पुर.स्थितः सेवकः प्रदिष्टां निदियामित्यत्र पुरुषपदेन पुर:स्थितत्वं व्यज्यते । पुरि शरीरे शेत इति व्युत्पत्त्यनुसारं 'शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसो'५ इति भागवतवचनानुसार जीवात्मपरमात्मसम्बन्धमपि सुतरां परि- चिनोति कविरेपु स्थलेषु- तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः ॥६ रघुपैः समाधिना नश्वरं शरीरं परित्यज्य तमसः परमव्ययं पुरुपं परमात्मान- माप्नोदित्यत्र जीवात्मपरमात्मनोः सम्बन्धः पुरुषपदेनैव सम्यक् प्रतिपादितः। स्वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्यप्रतिनीम् । तशिनमुदासीनं त्यामेय पुष्पं विदुः ॥ १. ऋतु० ३।१४ २. तव ४ ३. मेघ०१६ ४. तव ५०६३ ५. भागवत० ७.१४१३७ ६. रघु० बा२४ ७. कुमार०।१३ ·७६ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका इत्यत्रापि स सम्बन्धी विशदीकृतः पुरुषपदेन । प्रत्युवाच तमपिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुष पुरातनम् ।। इत्यस्मिन् पुरुषाकृते. रामस्य परमात्मना सह ऐक्य पुरुषपदेनैव प्रतिष्ठा- पितम् । 'न त्व साधारणः पुरुषः त्व तु पुरातन. पुरुपोऽसि इत्यह सुतरा वेद्मि' इति परशुरामवचसि देहलोदीपकन्यायेन पुरुपपदमुभयार्थ प्रकाशयति पुरुषपदस्य चैवमत्र महदौचित्य विद्यते । प्रभु युगान्तोचितयोगनिद्रः सहृत्य लोकानू पुरुषोऽधिशेते ।। कधमत्र पुरुषोऽधिोते इत्येव कथितम्, कथन्न विष्णुरधिशेत इति प्रयुक्तम्, कय वा न 'हरिरधिशेते' इति कथितं लोकसंहरणाद् हरिशब्दौचित्याद, सत्यं, साभिप्राय प्रयुक्त पुरुषपद कविना। सशरीरस्तव विष्णोर्भुजगशयनमपेक्ष्यते प्रजापताभिप्रस्ढाम्बुरुहासनत्वं च पुरुपे हरावेव सम्भवं तैनात्र पुरषपदोप- पत्तिः। शरीरं हि जीवात्मन आधारस्तेन शरीरस्थो जीवात्मा पुरुष इति कथ्यते प्रत एव- पुरुषायुपजोविन्यो निरातङ्का निरीतयः ।। इत्यत्र पुरुषपद विशेषतः प्रयुक्तम् । वर्षशत यावज्जीवात्मा पुरि शरीरे वसतीति पुरपपदैनवावगम्यते शतायुर्वं पुरुपः' इति श्रुतिप्रमाणमप्यत्र विद्यते । पुरुषशन्दातिरिक्त नान्यः शब्दोऽत्र युज्यते । गरीरस्य दृश्यत्वादात्मनश्चास्यत्वाद पुरपे शरीरस्प प्राधान्य यद्वा जीव- स्याधारस्वाद पारीरस्य प्राधान्य 'शरीरमाद्य सलु धर्म साधनमिति कविना स्वयमेवोक्तत्वात् । तस्मादेव पुरपपदोच्चारणे नंव शरीरवान् कश्चिदाकारः पुरः समुपतिष्ठति । शरीरेष्वपि पुंसा प्राधान्याद पुरुषपदं पुस्येव रूढ तेनवा. १. रघु. ११.८५ २. तय १३१६ ३. तव ॥६३ ४. कुमार० ५॥३३ ·द्वितीयः परिच्छेदः स्माकं कविरस्मिन्नर्थेऽपि पुरुषपदं यथास्थानं प्रयुड्क्ते । यथा- पुरुषः प्रवभूवाग्नेविस्मयेन सहत्विजाम् ॥' इत्यत्र शरीरी पुमानेव पुरुषपदेन वोध्यते । यः प्रमृज्य नयनानि सनिकैक्षणीयपुरपाकृतिश्चिरात् ॥ अप्रापि 'मूर्तः पुमान्' इति पुरुषपदेनावगम्यते । प्राकृतिः शरीरिण एव भवितुमर्हति तेन पुरुषपदमेवात्रोपात्तम् । एवञ्च- ददृशे पुष्पाकृति क्षितो हरकोपामल मस्मफेवलम् ॥3 इत्यत्र काम भस्मनः पुरुपाकृतित्वं युज्यते । रमएः संमोग वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायेणते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः ॥ पतिपर्यायेषु रमणपदमेवात्र सर्वाधिकं युज्यते हृदयनिहितारम्भसंभोगा. स्वादनप्रसङ्गात् । कान्तः काम्यतेमाविति कान्तः। महाप विना भर्थे यत्र कुत्रापि कान्तपदप्रयोगः कृतः स नितान्तमुपयुक्तः स्था- पभेव नारायणमन्पयाऽसौ लभेत कान्तं फयमात्मतुल्यम् ॥५ प्रत्र गुणानुम्पस्य इन्दुमतीमतुः कृते कान्तपदं विहाय विमन्यत् पदमुप- युक्ततरं स्यात् । अत्यन्तमेवोपपलमत्र कान्तति पदम् । १. रघु० १०५० २. तनव १२६३ ३. कुमार० ४१३ मेघ० २१२७ ५. रघु० ७१३ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी स्त्रीय कान्तपरिभोगमायतम् ॥' पत्र कान्तपदौचित्ये तु संशय एघ नास्ति । कान्तोदन्तः सुहृदुपपनतः सगमात्किञ्चिदून: २ प्रत्रापि कान्तपदे विशेषः । यः काम्यते तस्योदन्तो नूनमतीव प्रेयान् । वल्लभः वल्लते सवृणोतीति वल्लभः। वरो यदा भायाँ पल्लते संवृणोति ततः प्रभृति तस्य प्रियां प्रति पूर्णवल्लभत्वमपेक्ष्यते । अन्यसङ्क्रान्तहृदयत्वात् तद्- वल्लभत्वमपि क्षीयते। अस्माक कविरिमं भावं मालविकाग्निमित्रे वल्लभपद- प्रयोगेण सुतरां प्रकटयति । यथा- ततः सा देध्या पृष्टा । कि न्ववलोकितो यल्लभजन इति । तयोक्तम्-मन्दो व उपचारः यत्परिजने संक्रान्तं वल्लभत्वं न ज्ञायते । राजो वल्लभत्वं सम्प्रति परिजने विद्यते नास्मास्विति इरावतीवचसि वल्लभपदमतीव व्यञ्जकमस्ति । पिता जगतः पितरो वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी॥४ पातीति पितेति व्युत्पत्त्या पितराविति प्रयोगोऽत्र नितान्तमुपपद्यते । पावंतीपरमेश्वरी जगतः रक्षको पोषकावपीति पितृपदेनात्र द्योत्यते । "पिता मात्रेति द्वन्द्वकशेपोऽयत्र किञ्चिद् विशिष्टमभिव्यनक्ति । अर्धनारीश्वररूपेण यथा पार्वतीपरमेश्वरी सम्पृक्तो तथैव वागविपि सम्पृक्तौ । शिवपार्वत्योः सम्पृक्तत्वमेकशेपेरण पितराविति पदेनात्र सुतरां सूच्यते । प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्धरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥ अत्र तु पितृपदस्य व्याख्येव स्पष्टतः कृता कविना । पितृदाब्दं विहाय १. तद ११३५२ २. मेघ० २।४२ ३. माल०४ अङ्क ४. रघु० ११ ५. तत्रैव १२४ ·द्वितीयः परिच्छेदः ७४ जनको दा तातो घा गुस्वा को वाऽन्यः पादोऽन्न प्रयोज्या) न कोऽपीत्येव कथमीयं भवति । प्रजाः प्रजानाय पितेव पासि ॥ इत्या च पितृपदस्य निर्वचनमिव कृतम्। यथा ते पिता प्रजा पपाद तव त्वं पासि रक्षसीत्यर्थः । पितृपदमन मुतरां संगच्छते । मातरं कल्पयात्वेनामीशो हि जगतः पिता ॥२ पितृपदमत्र रक्षणार्थमिति सम्यक् ज्ञायते। शिवस्य कृते प्रयुक्तमीशपदं पार्थमिमं पुप्यतितराम् । य ईशः स जगतः मष्टा पोपकोनीत्यनुपदं पितेति पदेनावगम्यते। तनयः - पास्य पारिमनन्तकोति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ॥3 तनोति विस्तारयति कुलमिति तनयः । 'वंशस्य कर्तारं तनयं ययाचे' इत्यत्र पुत्रपर्यायेषु तनयपदमत्यन्तमुपपद्यते, वंशस्य करिमिति विशेपणेन साक 'तनये ति विशेप्यस्यवोचित्यात् । प्रथया तनय प्रौरमः तनूद्भवः, तनुजन्मा, इति वच. नात् सुदक्षिणातनौरवोरसस्तनयः काम्यते न पुनरन्येन केनाप्युपायनेति सनय- पदस्मैव प्रयोगौचित्यम् । न हि तेन पया तनुरयजस्तनयाजितपिण्डकाक्षिणः ॥ इत्यत्रापि तनयपदस्यवौचित्यंमिध्यति । पुत्रपदमच नापेक्ष्यते पितृणां मुक्त स्वाद् । सुततनुजवारा प्रभृतीनां पदानामपि न तपाइौचित्य यथा तनयपदस्य, मृत्योरनन्तरं पितणां वंशयिस्तारस्ययावश्यकत्वात् । अंगे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरग्यनामे तनये नयः॥ दिपामसह्यः सुतरा सहए हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत् ॥ २. तव २१४८ ३. कुमार० ६८० ४. रघु० २०६४ १. तव ८।२६ २. तव १६।२५ ·८० कालिदासकाव्ये राब्दपरिपाकः यथा सानिलो हिरण्यरेता प्रवृद्धस्तरूणाममह्यो भवति तथंव विष्णोरंश- भूते हिरण्यनाभे वंशविस्तारके तनये जाते सति स विश्वसहो राजा द्विपामसह्यो ऽभूत् तनयेन तस्य वलप्रवर्धितत्वात् । तनयपदमय युक्ततरं विद्यते । मूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनय निवेश्य ।' वशविस्तारके तनये सर्व राज्यकार्यभारमर्पयित्वा नृपस्य मुक्तचिन्तत्वं निश्चप्रचम् । तेनात्र तनयपद सुतरां सङ्गच्छते । अङ्गना पुरमविशदयोध्यां मैथिलीशिनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनरगनानाम् ॥२ अङ्गानि प्रशस्तान्यस्या इत्यङ्गना स्त्री। (अङ्गात् वस्याणे इत्यनेन न प्रत्ययः) प्रशस्ताङ्गीनामङ्गनानां लोचने कुवलये इव यदि स्यातां तहि समुचित. मेवेद स्यात् । अतः स्त्रीपर्यायेप्वगनापदमेवात्र समीचीनम् । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः फेशेषु लेभे बलमगनानाम् ॥' इत्यत्रापि स्त्रीपर्यायेप्वगनापदमेव युक्तम् । प्रदशरतानि यासामङ्गानि तासां केशेषु कामस्य बलताभ: स्वाभाविकः । यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां यहच्छया विपुरुषाङ्गनानाम् । दरीगृहद्वारविलम्बिविम्बास्तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ॥ जलदाः किम्पुरुषाङ्गनानां तिरस्करिण्यो भवन्तीत्यत्र अङ्गनापदमत्यन्त- मुचित तिरस्करिण्या तावदङ्गानामेव तिरस्करणत्वाद् । स्वेदोद्गमः किम्पुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥५ १. शाकु० ४१२० २. रघु० ११६३ ३. तव १६.५० ४. कुमार० ११४ ५. तव ३३३३ ·द्वितीयः परिच्छेदः अड्गेभ्य एव स्वेदोद्गमत्वात् पत्रविदोपकाणामप्पड़गे रचितत्वादनाङ्गना- पदमेवोपात्तम् । प्राशायन्धः कुमुमसदृशं प्रायशो एजनानां समः पाति प्रगयि हृदयं विप्रयोगे रुणादि ।' अधीरत्वादस्थिरत्वारपाश्चल्याच्चाङ्गनानाम गनात्वम् । ताशीनामङ्ग- नानां मुममुजुमारस्य हृदयस्य सद्यःपातित्वं तु युक्त मेद । एवञ्च- घद्रेः गाहा हरति पवनः किस्विवियुन्मुखीमि- धोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिनागनामिः ॥२ इत्यत्रापि चकितचक्तिमिति पदेनाङ्गनापदौचित्यं मिष्यति, मुग्याङ्गना- नामेव तथात्वात् । विषुद्दामस्फुरितचक्तिस्तन पौराङ्गनानां लोलापागं दिन रमसे लोचनश्चितोसि ॥३ अङ्गनानामेव विद्युद्दामस्फुरितचकितानि लोलापाङ्गानि लोचनानि कथितान्येवमाप्यङ्गनापदमुपपन्नम् । संमोग या हृदयनिहितारम्ममास्यादयन्ती प्रायेणते रमणविरहवङ्गनानां दिनोदा: ॥ गणनया देहलोदत्तपुपाणां भुवि विन्यसनस्य हृदयनिहितारम्भसम्भोगा. स्वादनस्य पाद्वानामेय विषयत्वादत्राप्यगनापदमेव युज्यते । परयुपियोपविषदायरलताना चन्द्रो दहत्पतितरां सनुमङ्गनानाम् ॥ १. मेप० १६ २. सय ११४ ३. तत्रय ११६ ४ सय २२२५ ५. हा ३६ ·कालिदासकाव्ये शन्दपरिपाक: अङ्गनानां तनुं चन्द्रो दहतीत्यत्राङ्गनाशब्द एव सर्वाधिक सङ्गच्छते । पायुवियोगविषदग्धशरैः पूर्वमेव क्षतान्यङ्गानि यासा तासामङ्गनानामित्यङ्ग- नापदेनवाङ्गक्षतिः सूच्यते। अत्यन्तमात्मसहशेक्षणवल्लमाभि- राहो निवरस्यति समं हरिणागनामिः ॥' शकुन्तलासरशेक्षणवल्लभत्व हरिणाङ्गनापदे अङ्गनाशब्देनव विशेषता सूच्यते । तस्मादत्राङ्गनापदं प्रयुक्तम् । प्रबला तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी । इत्यत्र स्त्रीपर्यायप्ववलापदप्रयोगोऽत्यन्तमुपपद्यते । अल्पं बलमस्या इत्य- वला । स्वल्पबलत्वात् सा तपस्विनी किं करोतु यक्षेश्वरस्य प्रबलः शापस्तस्मा- देव कविस्तां यक्षी चकित हरिणीमिव निरीहां निराथितां वर्णयति । उत्तर- मेघेऽपि प्रव्यापन्नः कुशलमवले पृच्छति त्वां वियुक्तः। वियुक्तावस्थायां यक्षः प्रियामवले इति सम्वोधनपदेनाकारयति । अत्राप तस्या निरीहत्वं निराश्रितत्वं च ध्वन्यते । तदुक्तं भरतमल्लिकपाद:-'अबले इति युक्त पदं विरहवेदनया दौर्वल्यस्य स्यापनात् ।' इति । सा सग्यस्ताभरणमवला पेलवं धारयन्ती पायोत्सड्गे निहितमसकृद् दुःखदुःखेन गात्रम् । सय्योत्सङ्गेऽपि दुःखदुःखेन पेलवं गात्रधारणम् अवलायामेव सम्भाव्यते तेनास्मिन प्रसङ्गेऽप्यवलापदोपपत्तिः । प्रयलावेरिणमोक्षोत्सुकानि । १. शाकु० ०२५ २. मेघ० १२ ३. तव २।४३ ४. तत्रैव २।३५ ५. तव २।४१ ·द्वितीयः परिच्छेदः विरहव्यक्तदौर्बल्यादत्रायलापदे विशेपः । प्राचार्यकुन्तकपादा अप्याः- 'मवलाशब्देनात्र तत्प्रेयसीविरवधुर्यासहत्वं भण्यते' इति । एवं पाकुन्तलेऽपि- इष्टप्रयासजनिताम्यघलाजनस्य दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि ॥२ इत्यस्मिम् प्रसङ्गे स्त्रीपयिष्वबलापदमेव युक्ततमं विद्यते । एवं सर्वत्र पबलाराम्दे परिपाकः । कलनम् कलायतमात्मानमवरोध महरयपि । तया मेने मनस्थिन्या लक्षम्या च वसुधाधिपः ॥' कह पासने धातोर्वाहुलकादप्रन्प्रत्यये कृते कलत्रपदं मिति। नापन शिष्यत इति कलयं भार्या । यद्वा गड़ सेचने घातीस्त्रनि परपने मिच्ने रेतोऽस्मिन्निति कलत्रम् । यदा कलं (शुक्र) त्रायते इति व पान पाठी: कप्रत्यये फल अपदम्' इत्येताः कलत्रपदव्युत्पत्तयः रकम निर्दिया, प्रकृतेऽस्मिन्प्रसङ्गे राजलक्ष्म्याः कृते सुदक्षिणायाम्च कृतकलापमान। राजलक्ष्मीस्तेन मुतरां कडयते शिष्यते सुदक्षिणा व नद का परिच रेतस्तस्यां गड्यते । एवमत्र पत्नीपर्यायेपु कलत्रपट टन। एवम्च- धमुधेषमवेक्ष्यतां त्वया यमुमन्या हिकरिता इत्यत्रापि वसुमतीकहनात् शामनानाति । येषु दीपंतपसः परिग्रहो दामहांपों इरपत्र कलत्रपदैना हिल्यादामुदादिन्दमयदें। १. वक्रोक्ति जीवितम् १३२ २. पाक०४१३ ३. रघु० १३३२ पा० १.०१. २६ ५. पु. ८८३ ६. तर ११० ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: फलनवानहं बाले ! कनीयांसं मजस्व मे। इति रामो वृषस्यन्ती वृषस्कन्धः शशास ताम् ॥' कलत्रवानमिति वाक्याशेन वृषस्यन्ती शूर्पणखा प्रति रामस्य रतिविमु- खत्वं ध्वन्यते । (कलवरहित) कनीयास भजस्व इति शासन च कलत्रपदी. चित्य पुष्णातितराम्। तां कस्याञ्चिद्भवनवलभी सुप्तपारावतायां नीत्या रात्रि चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः ।। कड्यते शिप्यत इति क्लत्रपदव्युत्पत्त्या चिरविलसनरूपशासनमत्र कलत्रे- भिव्यज्यते अथवा गडयते सिच्यते रेतोऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या कलत्रपदेनात्र रति- खेदोऽपि मूच्यते। रतिक्रीडानन्तर यया दम्पती विधाम्यतस्तथानापि खिन्न- विद्युत्कलनो मेघः सकलत्रं विश्रमाय निवेद्यते । चिरविलसन च रतिक्रीडा द्योतयति। भवतु । अनिवर्णनीयं परफलत्रम् । इत्यस्मिन् दुष्यन्तवचने परकलत्रमिति पदेन शकुन्तलायाः परोपभुक्तात्वं ध्वन्यते । कान्ता रानावनाविष्कृतदीपमासः कान्तामुखधीवियुता दिवापि । काम्यतेऽमाविति कान्ता यद्वा कान्तियोगात् कान्ता । श्री. कान्तिः कान्तामुख एवोपपद्यते । कान्ताशब्दे तथा विशेषः । तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्ताहृदयं प्रविश्य । कान्ताया एव हृदये कामिनः प्रवेशो युज्यते । कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः १. रघु० १२।३४ २. मेघ० २४२ ३. दाकु० ५११३३१४ ४. रभू० १६।२० ५. तव १६:४० ६. मेघ० ११ ·द्वितीयः परिच्छेदः ६५ या काम्यते तस्या कान्ताया विरहस्तु नूनमत्यधिकक्लेशकरः स्यादत एव 'कान्ताविरहगुरुणा शापेन' इति कथितम् । कान्तावियोगपरिखेदितचित्तवृत्तिः' इत्ययाप्ययमेव भावः कान्तापदप्रयोग विद्यते । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वघितो मेरे अपि च- तालः शिजवलयसुभग तितः कान्तया मे ' इत्युभयत्र स्वपल्याः कृते कान्तापदप्रयोगो यक्षस्य तां प्रति बहुकाम्यत्व सूचयति। तदेपा भवतः कान्ता त्यज वनां गृहाण वा। पूर्वमियं भवता कान्ताभिलपिताऽत एपा भवतः कान्ता पत्नी अस्तीत्यत्र कान्तापदेन ध्वन्यते। स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ॥ तन्मयेन हृदयेन साक्षादिव दर्शनसुखमनुभवता मया या कान्ता इसा सा कान्ता स्वया चित्रीकृता इत्यत्र कान्तापदेन दुप्यन्तस्य बहुकाम्यत्वं व्यज्यते एवमेव- प्रत्र वने भ्रमता यदि त्वया हटा सा मम कान्ता। मां वा नपाशु कलमापिणि ! यत्र कान्ता ॥" हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हुता। मयि च विधुरे मायः कान्ताप्रवृतिपराहमुखः ॥ १. ऋतु०६।२८ २. मेघ० २०१५ ३. तव २०१६ ४. शाकु० ५२६ ५. तद ६।२१ ६. विक्रमो. ४१२० ७. तव ४।२५ ९. तव ४१३४ है. तत्रैव ४॥३६ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपार्कः कान्तां विचिन्त्य सुलभेतरसंप्रयोगाम् ।' इति सर्वत्र कान्तापदेन प्रियाया भूरिकाम्यत्वं सूच्यते । कान्तापदं तथा सर्वत्रोपपद्यते । कामिनी परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ भूयान् कामोऽस्या इति कामिनी तादृश्या चतुरया कामिन्या परिवृद्ध- रागस्य धराधिपस्य हरणमाकर्पणं स्वाभाविकमेव । कामिनीपदमत्र नितान्त- मुपयुक्तम्। कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मदहगनादिषु ।' कामिनः कामिनीसहचरत्वमुपपद्यते । चतुरैः सुरकामिनीजनैः प्रिय यावन्न विलोम्यसे दिवि ॥ भूयान् कामो यासां ता: सुरकामिन्यो ममागमनात्पूर्व त्वा न विलोभय- त्विति शङ्का कामिनीपदेन दृढतामाप्नोति । नेशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥ इत्यत्र कामवशाद प्रियमभिसृतानामभिसारिकाणां कृते कामिनीपदं कविना युक्तियुक्त प्रयुक्तम् । बहुगुणरमणीयः कामिनीचित्तहारी।' अत्र जलदसमयः कामिनीचितहारी कथित. । कामिनीपदस्मिन् प्रसङ्गे नितान्तमुपपन्नं जलदसमये हि कामिनीनां भूयान् कामो विद्यते । जाया प्रय प्रजानामधिपः प्रमाते जायाप्रतिग्राहितगन्यमाल्याम् ।' १. माल० ५।३ २. रम०६।६६ ३. तथव १६५ ४. कुमार० ४।२० ५. मेघ० १११ ६. ऋतु० २२२६ ७. रघु० २१ ·द्वितीयः परिन्दः ६७ प्रजानामधिपोऽपि दिलीपः स्वयं प्रजारहितः किनवर तस्य भार्यायाः कृते प्रयुक्तं जायापदं शुभमाशंसति । जायतेस्यामिति जाया । जायायास्तद्धि जाया- त्वं यदस्यां जायते पुनः' इति मनुः । प्रागभिप्रेतसिद्धिः पश्चाददर्शन मिति शाकुन्तलवचनानुसारं महानाविनान घेनुशुश्रूषारम्भात्यागेव सुदक्षिणाया- मभिप्रेतसिद्धिः काम्यते जायापदप्रयोगात् । जायापदसामर्थ्याद सुदक्षिणायाः पुत्रजननयोग्यत्वमनुसंधेयमिति मल्लिनाथपादा अपि । रत्नाकरं वीक्ष्य मियः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥' गोष्ठीवियम्भे जापापदमा नितान्तमुचितम् । सीतायाश्च भावि जायाव- मन जायापदेन गम्यते। किमामनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोषामुक्त सन्यजामि । इत्येकपक्षाधयविमलयत्वाबासीरस दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥४ जापापदेनान सीताया गर्भिणीत्वं ध्वन्यते। गभिगोत्यागे च महानधर्म इति भावमवधायैव कविना जायापदं प्रयुक्तं स्यात् । कः सन्नद्ध विरहविधुरो स्वय्युपेक्षेत जायां न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥ मेघमन्दर्शनेन सुरताभिलापरप्टया पल्ल्या जायात्वं प्रमुरां भवति । तदा च पुनिमित्त सुरतावहेलनं धर्मलोर एव । तदुक्तं रघुवरो- धर्मलोपमयाद्राजीमतुस्नातामिर्मा स्मरत इति । केवलं परायत्तजीवन एव सुरतोचिते काले जायां ननु पुत्रोत्पादनधर्ममुपै- वितुमर्हति न तु स्वाधीनजीयन इत्याशयः। एव सत्वस्मिन् प्रसङ्गे जायापद- स्यौचित्यम् । ..देव इदानीमेव साकेतस्प घेष्ठिनो बुहिता निवृत्तसपना जापास्य धूयते।' १. मनुस्मृतिः । २. साकु०७२६३० ३. रघु० १३१ ४. रघु० १४॥३४ ५. मेष. १ ६. रप० ११७९ ७. पा. ६।२२।२३

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
इत्यत्र भिणीकृते जायापदमतीव समीचीन विद्यते।
इति च भवतो जायास्नेहास्पृयस्थितिमीरुता'
जायाया स्नेह. स्वाभाविक. । जायास्नेहाच्च पृथस्थितिभोरुत्वमपि
युज्यते।
दयिता
दय्यते रक्ष्यते सा दयिता यद्वा दय्यते गृह्यते (रक्षरणार्थम्) इति दयिता ।
दानगतिरक्षणहिंसाऽदानार्थकाद् दयधातोः ।
निवर्त्य राजा दयितां दयालुः"२
इत्यत्र भार्यास्थाने दयितेति पदमत्यन्तमुपयुक्तम् । दमालुना नृपतिना
दयिताया सुदक्षिणाया निवत्तंन युज्यते । वने हि बहुकष्टं हिंस्रकजन्तूना च
बाहुल्यम्।
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी
यक्षस्य दयिताया रक्षणीयाया जीवितालम्बनायित्वमुपपद्यते तस्मा.
देव स स्वकुशलमयो प्रवृत्ति जीमूतेन शीघ्रातिशीघ्र सूर्चायतुमिच्छति, नो
चेद् विरहव्याकुला प्रिया प्राणान् जह्यात् । दयितापदमत. सर्वयोपपन्नम् ।
दयिताविरहोमादितः फानने भ्रमति गजेन्द्रः॥४
दयिताविरहेणोन्मादितत्वं स्वाभाविकम् । दयिता कथन्न रक्षिता कपन्न
सन्निधापिता किं तस्या मदिरहे भविष्यतीति विरहोन्मादस्प कारणम् ।
दयितेतिपदमत्र तस्माद सुनियोजितम् ।
यनिता
धनिता जात रागस्त्री' इति मेदिनीवचनाज्जातरामायामेव 'वनिते' ति
पद सङ्गच्छते । अस्माक महाकविनाऽपि प्रायेण पदमिदमस्मिन्नेवायें प्रयुक्तम् ।
१. विक्रमो०४१३६
२. रघु० २१३
३. मेष० ११४
४. विक्रमो० ४१३५
५. मेदिनी०६५।१५०

·द्वितीयः परिच्छेदः
यथा हि-
वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता बनान्तात् ।
पपो निमेपालसपक्षमपङ्क्तिरुपोषिताम्यामिव लोचनाम्या'
वनान्तादावर्तमानस्य नृपस्य निभेपालसपक्ष्मपक्या वनितयोपोषिता-
भ्यामिव लोचनाभ्यां पानं तस्या जातरागात्वं सूचयति । तेनान वनितापदो.
पपत्तिः।
मोजोपनीतं च दुकूलयुग्मं जग्राह साधं वनिताकटाक्षः॥२
कटाक्षपाता: जातरागायामेव युज्यन्ते । वनितापदं तथात्र सर्वथा युक्तम्।
उपययो तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः ।
सदृशमिष्टसमागमनिवृति वनितयाऽनितया रजनीवधूः॥'
जातरागा स्त्री यदि समागमसुत्र न लभते तहि तस्याः काश्यं निश्चित
तेनात्र वनितापदं नितान्तमुपपन्नम् ।
विहर्तुमिच्छा वनितासखस्य तस्याम्मसि प्रोप्मसुखे बनव ॥
विहर्तुमिच्छोनू पस्य वनिताससत्वमुपपद्यते । जातरागयव सह विहरणेच्छा
भवति ।
प्रय मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीयं
मनसिजतरुषष्पं रागबन्धप्रवालम् ।
वनिताना जातरागाणामेव नेत्रनिर्वेशनीयं मधु युज्यते । वनितरपदं तथा.
त्रापि सर्वथा समीचीन विद्यते ।
घनेचराणां वनितासखानां दरोगहोत्सड्गनिषक्तभासः।
भवन्ति यत्रौपथयो रजन्यामतलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥
सुरतप्रसङ्गे वनितापदौचित्यं स्पष्टमेव ।
१. रघु० २०१६
२. तबंध ७१८
३. तव ६।३८
४. तत्रव १६१५४
५. तत्रैव १८१५२
६. कुमार० १११०

·क कालिदासकाव्ये प्रदरिया त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहोतालकान्ताः प्रेक्षिष्यात पविकनिता प्रत्ययादाश्वसन्त्यः ।' मेघसन्दर्शनेन वल्लभानामागमनाशया प्रोपितमतका जातरागा जायन्त इति वनितापदोपादानम् । हस्र्येष्वस्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं नयेथा लक्ष्मी पश्यंल्ललितवनितापादरागाकितेषु।' पादरञ्जन जातरागासु वनितास्वेव युज्यत इति वनितापदसङ्गतिः । विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः3 ललितमस्या अस्तीति ललिता सविलासा इति यावत् 'ललितः रूपवेष- विलासादिभिर्मधुरा' इति पूर्ण सरस्वतीपादाः। 'ललितगुणयुक्ता हि नार्यश्च- ञ्चला भवन्तीति विद्युत्साम्यम्' इति भरतमल्लिकपादा अपि । अत्र विद्युतो विशेषामाभा ललितवनितेति पदमेव द्योतयितुमतम् । वनिताना जातरागस्त्री- णमिवान ललितात्व युक्तमिति वनितापदे विशेषः । तस्यारम्मश्चतुरवनिताविभ्रमैरेव सिद्धः। जातरागारणा स्त्रीणां विभ्रमरेव सिद्ध इति वनिताशब्दे विशेषः । केशान्नितान्तघतनीलविकुञ्चिताना- नापूरयन्ति वनिता नवमालतीमिः । कर्णेषु च प्रवरकाञ्चनकुण्डलेषु नीलोत्पलानि विविधानि निवेशयन्ति ॥ जातरागाणा स्त्रीणामेव तथा प्रसाधनकर्म युज्यते तेनात्र वनितापदमत्यन्त. मुचितम् । तथैव च- काचिद्विमूषयति दर्पणसक्तहस्ता वालातपेषु वनिता वदनारविन्दम् । १. मेघ. शर २. तत्रैव २३६ ३. मेघ० २१ ४. सव २०१४ ५. ऋतु० ३।१६ ·द्वितीयः परिग्वेदः दन्तच्छदं प्रियतमेन निपीतसार दन्ताप्रभिानपमकृष्य निरीक्षते च ॥ वनितापदमत्रापि जातरागायाः स्त्रियाः कृते प्रयुक्तम् । सर्वान्तः पुरवनितान्यापारपरिनिवृत्तहृदयस्य । सा वामलोचना मे स्नेहस्यकायनीभूता ॥ सा वामलोचना तथा मे स्नेहस्य कायनीभूता यदन्त पुरस्य जातरागाः स्त्रियोऽपि सम्प्रति मे हृदयं न हरन्ति इति भावेऽत्र वनितापदं जातराणायामेव सम्यक्तया प्रयुक्तम् । अस्तु, शब्दानामित्यन्तया विश्लेपणेनेदमापतति यत्कवेः विलक्षणं शब्दज्ञान- मामीत् । यत्र कुत्राप्ययं यस्य कस्यापि शब्दस्य प्रयोगं विदधाति तय तस्य नितान्तमाचित्य सिध्यति । कालिदासप्रयुक्तपदानि न परिवर्तनसहानीत्येव तस्य काव्येषु सान्दपरिसाको दृश्यते । १. ऋतु०४।१४ माल० २०१४ ·तृतीयः परिच्छेदः कालिदासस्य निपातप्रयोगौचित्यम् शब्देतराणामिव कालिदासस्य निपातप्रयोगोऽपि, सर्वथा सुविमुष्टोऽर्थो- स्कर्षस्य सम्पादयिता व्ययिता विशिष्टकाव्यप्रयोजनसाधयिता च वरीवति । नासो छन्द पूत्र्यं वा केनापि निवन्धान्तरेण वा निपातान् प्रयुक्ते । नास्ति स केवल भावनासवलित कविरेव, प्रत्युत वर्तते त्वसौ काव्यतत्त्वविद्वानपि । निपाताना व्यजकतामसो साघु परिचिनोति । अत एव कालिदासप्रयुक्ता निपाताः न किमप्यन्तर परिवर्तनं वा सहन्ते । तदेवं कालिदासस्य निपातप्रयोग- स्तदीयशब्दपरिपाकस्य महत्त्वपूर्णमड्ग विद्यते । सूधमैक्षिक्तया तस्य काव्येषु निपातानां सम्यगनुशीलनं तदीयकाव्यानामानुपूर्वीमपि प्रमाणेतरः स्थापितां रढं समर्थयति । तथा हि ऋतुसहारमालविकाग्निमित्रादिषु मेघदूताभिज्ञान- शाकुन्तलापेक्षया न्यूनव्यञ्जको सौष्ठवशाली च निपातप्रयोगस्तेपा काव्या- नामापेक्षिकनया पूर्वभावित्वमल्पपरिपाकञ्चाविप्करोति । प्रथम तावत्प्रसङ्गा- नुरोधेन निपातप्रकृतिमभिलक्ष्य किञ्चिद्विवेचन प्रसक्तानुप्रसक्तमिति तदे- वोपन्यस्यते। 'उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति" इति व्युत्पत्त्या निपूर्वका पद धातोः घनि निपात इति पदम् । भावप्रधानेभ्य आस्यातेभ्यस्सत्वप्रधानेभ्यश्च नामभ्य उप- सर्जनीभूनेभ्यश्चोपसर्गेभ्यो विविक्ताः खल्विमे निपातास्ते हि पृथक् सत्तामाव- हन्तो वाक्ये कारकादिसम्बन्धानपेक्षयैव यथेच्छया यत्र तत्र निपातनान्निपाता इत्युच्यन्ते । यथाऽन्यः पदजातराभिधानं क्रियते सथैव निपातरपि । अव्ययस्पा- श्चमे । न तु सर्वेषामव्ययाना निपातत्वमवगन्तव्यम् । कानि पुनः पदानि निपातसज्ञाभाजि इत्यत्र पूर्व प्राचार्या एव प्रमाणम् । तनिपातत्वेन परिगणि- तानि पदान्येक निपातसज्ञामर्हन्ति । प्राचार्यों यास्त उपमार्थीयाः कर्मोपस प्रहार्थी- याश्चेत्येवं निपातान् द्विधा विभज्य प्रयोविंशतिनिपातान् वर्णयति । माधव- भट्ट ऋग्वेदप्रयुक्तानां सख्या विशदधिकशतमाह । किन्तु तत्र केचन शब्दा १. निरुक्तम् १२२२१ २. ऋग्वेदानुक्रमणी ३१०१-१२ ·तृतीयः परिच्छेदः द्रव्याका इति तेषां निपातस्वेनाभिधानमसंगतमेव । तथाप्येतत्तावचिन्तनीयं यदियं निपातानां संभ्या केवलं ऋग्वेदीयनिपातानामेव । इतरसंहितासु ब्राह्मणेषु लौकिकवाड्मये चात्रापरिगणिताः सर्वथा नूतना निपाता अपि गोचरता- मायान्ति । साघु किलाह तत्रभवानाचार्यशौनक: इयन्त इति संख्यानं निपातानां न विद्यते। यशाप्रकरणस्यते निपात्यन्ते पदे पदे॥' तथा च ऋक्प्रातिशाख्ये चोक्तम्- निपातानामर्यवशानिपातनादनयंकानामितरे च सार्थकाः। नेयन्त इत्यस्ति सड़येह वाङ्मये मिताक्षरे वाप्यमिताक्षरे च ॥ निपाताश्चेमे काव्ये यथोचितं प्रयुज्यमाना व्यञ्जकाम्मन्तः काव्यरामणीय- कतामभिवर्धयन्ति इत्यस्ति काव्यशास्त्रियां स्पष्टं मतम् । तथा ह्याह प्राचार्यः क्षेमेन्द्र यौचित्यविचारच याम्- उचितस्थानविन्यस्तनिपातरर्थसङ्गतिः । उपादेयभवत्येव सविर्वरिव निश्चला ॥ इति । तत्र वृत्ति:- 'उपादेयश्चाविभिनिपातरुचितपदविनिवेशितः काव्यस्यार्थङ्गतिरसन्दिग्पा तत्सहायरिव भवति'3 इति । ध्वनिकारश्चाह- निपातानां प्रसिद्धमपोह द्योतकरवं रसापेक्षयोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अस्तु । एवं नाम मिद्धे निपातानामुपयोगित्वे सम्प्रत्यस्मिन् परिच्छेदे महा. कविवालिदासपयुक्तानां केपाञ्चन प्रमुखानां निपातानां विश्लेपणं क्रियते । अथ अथनिपातप्रयोगानेव पूर्व विमृगामः । निपातोऽयं प्रायेणानन्तर्यार्थ प्रयुज्यते । किञ्च-- ॐ कारचायशाब्दश्च द्वावेतो बहाएः पुरा । कण्ठ मित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माइगलिकावुभौ । १. वृहदेवता रा९२ २. ऋग्वेदप्रातिशास्यम् १२।२६ ३. औचित्य विचारचर्चा, कारिका २५ न्यानोक (मावाविश्वेश्वरसम्पादितः,) पृ० २०८ ·फालिदामकाव्ये पारदपरिपाक: इस्यनयाऽभियुक्तोकस्या प्रयाशब्दो मङ्गलमपि शंसप्ति । मन्तिरप्रयुक्तोऽय. पारदः श्रुत्या मङ्गलमारचयती' ति पादूरभाप्यानुसारेणापशब्दो मङ्गलवाची। तेन प अपारम्भे सर्गाद्यारम्भेऽपि प्रथेति निपातः प्रयुज्यते । सवादेषु पनरथेति पद प्रश्नार्थक तिष्ठति । तपा चोक्तम- मगलानन्तरारम्भप्रदमकारस्नेप्वषो प्रय इति ।' पानातर्फे मझलेच कालिदासो ययावसरमतिममीचीनतया निपातमिमं स्वकाव्येषु निवेशयति । बहुधा त्वसौ युगपदेवारम्भमानन्ययं मङ्गलं च व्यनवित । तथाहि- प्रय प्रजानामधिपः प्रमाते जायाप्रतिप्रारितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यज्ञोपनो घेनुमपे मोच ॥ अत्र प्रयुक्तोऽधेनि मन्दस्सर्गारम्भं नियानयनानन्तर्य भाविन्या नन्दिन्याः प्रीत्या पुत्राशसनस्पं मङ्गल चेति सर्व सममुपस्थापयति । प्रथेप्सितं मर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् । निदान मिक्ष्वाकु कुलस्य सन्ततः सुदक्षिणा दोह दलक्षणं दधौ ॥' प्रतिपदमत्र गर्भधारणानन्तरमिति भावं प्रकटयति । गर्भधारणेन च मङ्गलमपि मुच्यते । प्रयोपनीतं विधिवद् विपश्चितो विनिम्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । प्रवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरण ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥ प्रथशब्देनात्र उपनयनानन्तयं शिक्षारम्भः प्रवन्ध्ययनरूपमङ्गलं च सर्व युगपदभिव्यजितम् । प्रथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षा निरवर्तयद् गुरुः । नरेन्द्र कन्यास्तमवाप्य सत्पति तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥" १. अमर० ३।३।३४७ २. रघु० २०१ ३. तत्रव ३१ ४. तव ३।२६ ५. तत्रव ३३३३ ·तृतीयः परिच्छेदः मानन्तर्य माङ्गल्यं चात्र प्रथपदेन मुप्रतिपादितम् । प्रथात्मनः शब्दगुणं गुणन. पदं विमानेन विगाहमानः । रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥' भपराब्दश्चात्र सर्गारम्भ प्रस्थानानन्तयं विष्णुपदविगाहनरूपमङ्गलं च सम- मेवोपस्थापयति । प्रय सर्वस्य धातारं ते सर्वे सर्वतोमुखम् ।। पत्र मयेत्यस्य प्रजापतेराविर्भावानन्त रमित्यर्थः । ब्रह्मदर्शनेन च मङ्गलमपि। एवञ्च- अथ विश्वात्मने गौरी संदिदेश मियः सखीम् । बाता मे मूभृतां नायः प्रमाणोकियतामिति ॥ अथौषधीनामपिपस्य वृद्धौ तिथौ च जामित्रगुणान्यितायाम् । समेतयाधुहिमवान्सुताया विवाहदीक्षाविधिमन्वतिष्ठत् ॥" इत्युभयत्र धानन्तयं सर्गारम्भः मङ्गलं घाथशब्देन प्रब टीभवति । प्रायेण त्वयं निपातः कथावर्णनप्रसङ्गे पानन्तयंभावमेव भूचयति । तथाहि- प्रयायर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः । इत्यत्र कुशलप्रश्नानन्तरमित्यर्थमथशब्दः प्रकटयति । प्रथोरवेशादवतायं पादमाकान्तिसम्भावितपादपीठम् ।। स्मरवाक्यस्मरणानन्तरमित्यथशब्दस्यार्थः । एवमन्यत्रापि । सत्य पवचित्तु सत्यर्थेऽयथशब्दः प्रयुक्तः । तथाहि कुमारसम्भवे- प्रयाजिनापादधरःप्रगल्मवाज्यलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा!" १. रघु० १३।१ २. कुमार० २३ ३. तव ६१ ४. तत्रैव ७१ ५. रघु० १५६ ६. कुमार० ३।११ ५. तत्रव १३०

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
इत्यस्मिन्नत्यनेन 'पार्वत्यां दुश्चरं तपश्चरन्त्याम्' इत्यभिप्रायोऽभि-
व्यज्यते ।
अथ ते मुनयः सर्वे मानयित्या जगद्गुरुम् ।'
इत्यत्र शर्वे दारसजिघृक्षया पार्वती प्रति पदं कारिते सति इत्यथनिपातेन
सूच्यते ।
पक्षान्तरे
निपातानामनेकार्थत्वनियमाद् अथशब्दः क्वचित्पक्षान्तरमाह । तथाहि-
अर्थकधेनोरपराधचण्डाद गुरोः कृशानुप्रतिमाद् यिभेषि।'
प्रथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विष्यति मग्यते हि तत् ।'
इत्युभयन पक्षान्तरे खल्वथशब्दः । अथवेति यावत् ।
प्रश्नायें
प्रश्नार्थकस्यायशब्दस्य प्रयोगस्तु रूपकसंवादेषु दृश्यते । तथाहि
अथ भगवाल्लोकानुग्रहाय कुशलो काश्यपः ।।
अथ माघव्यं प्रति भवता किमेवं प्रयुक्तम् ।।
प्रथ केनेदानीमात्मानं विनोदयामि ।
अथ कय महाराजो गन्तुमिच्छति ।
प्रय मालाविकागतं कोलीनं किं श्रूयते ।
प्रथ क्य तत्रभवती।
१. कुमार० ६.१५
२. रघु० २६
३. कुमार० १४५
४. शाकु० ॥१४॥१५
५. तश्रव ६।३०1३१
६. विक्रमो० २।२।३
तव ४/७४।७५
माल० ३०१
६. तव ३६७
७.

·तृतीयः परिच्छेदः निपातेतरसान्निध्येनायेति निपातो भिन्न किमप्यर्थ प्रकटयति कविकृतिषु यथा- 'प्रय किम्" इति स्वीकारे । 'प्रय तु इति पूर्वतो व्यतिरेके ! प्रय घ3 इति समुच्चये। प्रपघा इति पक्षान्तरे विकल्पे वा। प्रयो मगलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्नध्वयो प्रय' इत्यमरोक्त्या प्रत्यस्य पर्यायत्वेन भयो इति निपातोऽपि तंते । नातिप्रसिद्धमपीमं निपातं कालिदासः कादाचिरका. तया प्रयुञ्जते । तद्यथा- ततोऽवतीपशु करेणुकायाः स कामरपेश्वरदत्तहस्तः । वैभनिदिष्टमयो विधेशा नारीमनासीय धतुष्कमन्तः ॥ अपि च- इति प्रविश्यामिहिता द्विजन्मना मतोगतं सा न शशाक सितम् । प्रयो यस्या परिपायतिनी वितितानजननक्षत इत्युभयत्र भयोनिपात भानन्तपार्थे सम्प्रयुनतः । अपि कालिदासीयकाव्ये अपि इति निपातोऽपि भूयसा नसगिकत्वेन प्रयुक्तः । घ्पजकत्वमप्यस्य स्फुटमानिर्भवति । तयाहि- तदन्यतस्तायदमन्यकार्यो गर्थमाहर्तमहं यतिध्ये । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरधनं नाति घातकोऽपि ॥ १. शाकु० ११२३३२४, २११६३१७ २. तत्रव ५।२७ ३. रघु० १५१ ४. तव ११४; ८१४५, ८१४७, कुमार० ६।२४ अमर० ३१३१२४७ ६. रघु० ७१७ ७. कुमार. ५२५२ ८. रघु० ॥१७ ·कालिदासकाध्ये शब्दपरिपाक: इत्यत्र अपिशब्दस्तदेकशरणत्वसूचनार्थः इति हेमाद्रिः । प्रपिशब्देन चातकस्य जलदकशरणव धोत्यते इति चारित्रवर्धनः। पालोकमार्ग सहसा व्रजरमा कपाधिदुद्वेष्टनधान्तमाल्यः। पदन सम्माविप्त एव तायरकरेण खोऽपि च केशपाशः॥' मन्त्र च 'मपिशब्दः प्रशंसार्थः' इति चारित्रवर्धनः । सुरतधमसम्भृतो मुखे धियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते। प्रय चास्तमिता त्वमात्मना घिगिमा देहभृतामसारताम् ॥ प्रपिशब्देनात्र स्वेदलवस्य क्षणविनाशित्वं सूचितम् । प्राकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी याणं कृपामदुमनाः प्रतिसजहार । पाकर्णकृप्टेपोः प्रतिसंहारो दुष्कर इत्यपिशब्दार्थः । तो निदेशकरणोद्यतो पितुर्धन्विनौ चरणयोनिपेततुः । भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोनम्रयोहपरि वाष्पविन्दवः ॥ मपिशब्दस्त्वेककालद्योतनार्थ इति हेमाद्रिपादानां मतम् । येन रोषपरुषात्मनः पितुः शासने स्थितिमिदोऽपि तस्थुषा। वेपमानजननीशिरश्छिदा प्रागजीयत घणा ततो मही॥ अत्र खलु प्रपिशब्दादाज्ञालङ्घने प्रत्यवायं दर्शयती'ति हेमाद्रिपादाः । एवञ्च कुमारसम्भवे- अध्यापितस्योशनसापि नीति प्रयुक्तरागारिणपिद्विषस्ते । कस्यार्यधर्मों वद पीडयामि सिन्धोस्तटावोष इव प्रवृद्धः॥ इत्यत्र 'अपिशब्दाच्छुक्रशिघ्याणामप्रधृष्यत्वं गम्यते' इति मल्लिनापt . पादाः। १. रघु०७६ २. तत्रव ८५१ ३. तनव ६५७ ४. तनव ११२४ ५. तत्रव ११३६५ ६. कुमार० ३६ ·तृतीयः परिच्छेदः महार्ह शय्यापरिवर्तनच्युतः स्वकेशपुष्परपि पा स्म पते । प्रोत सा बाहुलतोपदायिनी निषेदुषो त्यण्डिल एप केवले ॥' प्रपीतिपदेनात्र पावत्याः पुष्पाधिकसौकुमायं द्योत्यते । द्रुमेषु सख्या कृतजन्मसु स्वयं फलं तपःसाक्षिषु दृष्टमेष्यपि । न च प्ररोहाभिमुखोऽपि दृश्यते मनोरयोऽस्याः शशिमोलिसंधयः ।। स्वयं रोपितवृक्षपलकालेऽप्यस्या मनोरथस्य नाङ्फुरोदयोऽस्ति । फलामा तु दुरापास्ता इति भावोऽपिशब्देन स्फुटतामानीतः। नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वादेकातशत्यात्कदलीविशेषाः।: लवापि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्योरुपमानवाह्याः ॥3 प्रत्र खलु 'अपिशब्दात्करिकदलीमात्रस्य तापपरिणाहो नास्तीति भाव' इति मल्लिनाथपादाः । स्वं पितरणामपि पिता देवानामपि देवता । परतोऽपि परश्चासि विधाता वेधसामपि ॥४ मपिसमुदायोऽत्र माहात्म्यं प्रकटयतितराम् । मेघदूते तद्यथा- मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्ययावृत्ति चेतः । कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किम्पुनरसंस्थे ॥ अत्रापिनिपातः खल्वपरपक्षस्य अन्यथावृत्तित्वप्राबल्यं द्योतयति । अन्तः शुद्धस्त्वमपि मविता वर्णमात्रेण कृष्णः ।" इत्यत्र न केवलं बलभद्रः शुद्धोऽभवत् त्वमपि भावीत्यपेर' इति भरत- मल्लिकपादाः। छायात्माऽपि प्रकृतिसुभगो लफ्यते ते प्रवेशम्।' पत्र च 'मपिशब्दात्प्रवेशमनीच्छोरपीति भावः' इति सुबोधार्या भरत. मल्लिकपादाः । ऋतुसंहारे तया- १. कुमार ५१२ २. तव ४१६० ३. तत्रव ११३६ ४. तव २०१४ ५. मेष० १२३ ६. तत्रव ११५३ ७. तव ११४४

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
असावातोदतरेगुमण्डला प्रचण्डसूर्यातपतापिता मही।
न शश्यते द्रष्टुमपि प्रवासिमिः प्रियावियोगानलदग्धमानस'
मही द्रष्टुमपि न शक्यते। गन्तुं न शक्यते इत्यत्र किन वक्तव्यमित्यर्थः
इति संजीवन्यामपिशब्दाभिव्यक्तिः।
मभिज्ञानशाकुन्तले पुनः-
रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शम्दान्
पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः ।'
नित्यमुखी प्रपि विरही भवतीत्यपिशब्दार्थः ।
प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः ।
वाप्पस्तु न ददात्येना द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥3
प्रत्यक्षदर्गनं पुनरनुपपन्नमित्यपिशब्दध्वनिः ।
कथम् । चक्रवतिलक्षणमप्यनेन धार्यते ।४
इत्यत्र न केवल महापुरपलक्षणमित्यपिशव्दार्यः । मालविकाग्निमित्र
एकश्वयें स्थितोऽपि प्रगतबहुफले यः स्वयं कृत्तिवासाः
कान्तासम्मिनदेहोऽप्यविषयमनसां यः परस्तायतीनाम् ।
अष्टामिर्यस्य कृत्स्नं जगदपि तनुभिविभ्रतो नामिमान,
सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसी वृत्तिमोशः ॥
इत्यस्मिन्नान्दीपये अपीत्यस्य विप्रयोगेण मनोहरो विरोधाभासो व्यक्ति-
मापन्नः।
पृतिपुष्पमयमपि जनो बध्नाति न तादृशं चिरारप्रभृति ।
स्पर्शामतेन पूरय दोहदमस्याप्यनन्यरचेः ॥६
इत्यत्र पूर्वाधंगतापिपदेन मालविकामा अपि रतावधीरवं गम्यते । उत्तरा:
धंस्य च अपिः रक्ताशोकस्य दोहदपूर्ति ध्वना
१. ऋतु० १।१०
२. शाकु० ५२
३. तव ६।२२
४. तत्रव ७१०१६
माल०११
६. तत्रव ३३१६

·तृतीयः परित
शठ इति मयि ताववस्तु ते परिचयवत्यवधारणा प्रिये ।
चरणपतितया न चण्डि तां विसृजसि मेखलयाऽपि याषिता ।'
इति मालविका प्रति अग्निमित्रस्योक्तावुपायान्तरस्यासाध्यता प्रकटी-
भवति । ननु या चरणपतितयापि कोपमवधोरणां वा न जहाति सा कथमन्यथा
प्रसन्ना स्यादिति यावत् ।
अथ कः खल्वपिपदार्थ इति जिज्ञासायां प्रथमं तु पाणिनिरेव नः शरणम् ।
तथा हि-अपिः पदार्थसम्भावनाऽन्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु' इति । अनन्तरं च
कोशकाररपि प्रपिसब्दस्य स एवार्यः कृतः । तद्यथा-
गहासमुच्चयप्रश्नसद्धासम्भावनास्वपि इत्यमरः ।।
तथा युक्तपदार्थे च कामचारक्रियासु च इति विश्वः ।।
कालिदासेन चैतेप्वर्येषु भपीतिनिपातस्य यथास्थानं प्रयोगो विहितः ।
गहोंयां यथा-
दुरितरपि कर्तुमात्मसात्प्रपतन्ते नपसनवो हि यत् ।
दृष्टदोषमपि तन्न सोऽस्यजत्सङ्गास्तु मिषनामनाय ।'
चतुष्कयुष्पप्रकरावकोणयोः परोऽपि को नाम तयानुमन्यते।
बरेयु यद्धालमृगाक्षि मुग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि विलोचने
न शुद्रोऽपि प्रयमसुकृतापेक्षया संभयाप
प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तयोः ।
भपिशब्देनात्र सश्रयाय विमुखस्य निन्दा कृता ।
७
माल० ३२०
पा० १४/६३
. प्रमर० ३.३.२३६
४. विश्व० १८८१३६
५. रघु०८२
१. तत्रच १६४६
७. कुमार० ५६
१. तत्रैव १७२
१. मेष० ११७

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
सरसिजमनुविद्धं शवलेनापि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोलम लक्ष्मी तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥'
अपिपदमत्र शैवलस्य च गर्हाया विद्यते । वल्कलेनापि तुच्छेन इति अपेरर्थः
इति कुमारसन्तोपिणीटीकायां श्रीमद्रमेन्द्रमोहनवसुमतम् ।'
मपि निर्विघ्नमनोरयो दिवासंकेतो मियुनस्य ।'
भपिशब्देनात्र इरावत्या राज्ञः निन्दा सूच्यते ।
समुच्चया-
प्रजानां विनयाधानादक्षणा मरणादपि ।'
प्रपत्ता प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्वजेदपि ।
कायेन वाचा मनसाऽपि शस्यद् यत्सम्भृतं वासवधर्यलोपि ।'
सखा दशरयस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् ।
साभिज्ञानप्रहितकुशलस्तद्वचोमिर्ममापि
प्रातः कुन्दप्रसवशियिलं जीवितं धारयेयाः॥
संक्षिप्येत क्षरण इव कथं दीर्घपामा त्रिपामा
सर्वावस्थास्वहरपि कर्य मन्दमन्दातपं स्यात् ।।
मालक्षयत्साध्वससन्नहस्तः सस्तं शरं चापमपि स्वहस्तात् ।।
१. शाकु० १११६
२. तत्रव-रमेन्द्रमोहनवसुविरचिता कुमारसन्तोषिणोटीका, पृ० ६८
३. माल०४।१।१६
४. रघु० १२४
५. तत्रैव १६०
६. तव २५
७. तत्रव १३१
८. मेघ० २०५३
.. तव २॥
१०. कुमार० ३३५१

·तृतीयः परिच्छेदः १०३ गरणयस्यवदानविस्मितो भवतः सोऽपि न सस्क्रियागुणान् ॥' षष्ठे काले त्वमपि लमसे देव विश्रान्तिमह्नः। कार्यसिद्धिपयः सूक्ष्मः स्नेहेनाप्युपलभ्यते ॥' इत्यादिपु प्रसङ्गेष्वपिशब्दः समुच्चये सम्प्रयुक्तः । प्रश्नायें-- रघुवंशे यथा रघुः कौत्सं पृच्छति- प्रपि प्रसन्नेन महषिरणा त्वं सम्यविनीतानुमतो गृहाय । मप्याजया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि सम्मावयितुं वनामाम् ।। कुमारसम्भवे च पार्वती प्रति बोरुक्तिः अपि क्रियार्य सुलभं समित्कुश जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते ।। अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे।" मपि प्रसन्न हरिणेषु ते मनः। शाकुन्तले च दुष्यन्तः पृच्छति--- प्रपि सन्निहितोऽन कुलपतिः। प्रपि तपो वर्धते। प्रय च सपोः शकुन्तला प्रति प्रश्न: हला शकुन्तले ! अपि सुखपति ते नलिनीपत्रातः।" १. शाक७१ २. विक्रमो०२१ ३. माल०४१६ ४. रघु० ५।१० ५. तत्रव ५॥३३ ६. कुमार० ५।३३ ७. तत्रैव ५१३३ ८. तव ५।३५ ६. शाकु० १।१३।१४ १०. तत्रव १०२३३२४ ११. तत्रव ३१६७ ·१०४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका गौतमी च शकुन्तलां कुशल पृच्छति- जाते ! अपि लधुसन्तापानि तेऽङ्गानि ।' विक्रमोर्वशीये पुनः पुरुरवसः प्रश्नः- अपि ज्ञायते कतमेन दिग्विमागेन गतः स जाल्मः। भरतशिष्यो गालव. पृच्छति- अपि गुरोः प्रयोगेण दिव्या परिषदाराधिता । उर्वश्याः चित्रलेखा प्रति प्रश्न:- अपि रोचते तेऽयं ममाल्पामरणमूपितो नीलांशुकपरिग्रहोऽभिसा. रिकायेषः। पुरुरवसो हरिणीपति प्रति प्रश्न:- 11 मपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु मालविकाग्निमित्रे यथा- बकुलावलिका मालविकां कुशलं पृच्छति- मपि सुखं सख्याः। राजा च धारिणी पृच्छति- देवि । अपि सह्या वेदना ।' शंकापाम- शुद्वेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चः शिरसा सतीय ।' इत्यत्र क्षुद्रसंरक्षणाशड्का अपिपदेन सूच्यते । वनज्योत्स्ने ! चूतसङ्गतापि मां प्रत्यालिङ्ग इतोगतामिः शाखाबाहुभिः 'मपि' इत्यनेनात्र अन्यवन्धुजनानां विस्मरणशका सूचिता । १. शाकु० ३।२२।२३ २. विक्रमो० ११४५ ३. तत्रैव ३018 ४. तव ३१० ५. तव०४१६० ६. माल० ३।१०।११ ७. तत्रव ४१३३४ ६. कुमार० १।१२ ६. शाकु. ४।१२।१३ .' m ·तृतीयः परिच्छेदः १०५ सम्भावनायाम- धनुतोष्यस्य दयामावमात्यातमन्तःकरणविशङ्कः।' प्रपौतिनिपातेनान भयसम्भावना प्रदशिता । अपि प्रमुः सानुशमोधुना स्यास्किमुत्सुकः शक्रमितोऽपि हन्ता।' इत्या अपिशब्दः सम्भावनायाम् । न स्यादन्योऽम्यहमिय जनो यः पराधीनयत्तिः। 'मपि सम्भावनायाम, गोऽन्य इतरो जनः महमिव यथाहं तथा पराधोन- वृत्तिः परवराचेप्टो न स्यात् न भवेत् स क उपेतेत्यन्वयः । इच्छयाऽहं जायां नोपेक्षितवान् किन्तु यक्षेश्वरवरात्वादिति भावः ।' इति सुबोपाटीकाया भरत- मल्लिकपादाः। भूयश्चाह त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रा गत्वा किमपि रदती सस्वनं विप्रवुद्धर।। अत्रापि अपिशब्दः सम्भावनायाम् । अपोत्यनेनात्र अहमित्यध्याहियते । महं तु शयने प्रासं त्वमपि तत्रैव शयने प्रासीः, प्रहं कण्ठाश्लिष्टोऽभूवं त्वमपि कण्ठलग्ना भूः, अह तु निद्रायामवर्ते त्वमपि निद्रावशंगता इति सर्वत्रा. पीतिपदेन गम्यते तदेव च सण्डितायाः स्वप्ने 'सान्तहाँसम्' इत्यस्य सङ्गतिः स्यात् । मालविकाग्निमित्रे इरावती च- अपि सत्य एप लोकवादः । इत्यत्र अपिपदेन लोकवादस्य सत्यतां सम्भावयति । 'नाम' इति निपातेन युक्तोऽपिशब्दस्तु सर्वत्र सम्भावनायामैव कविकृति पूपलम्यते । तथाहि- मयत्पनिष्टादपि नाम दुस्सहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरोशी।। १. रघु० २।११ २. तत्रैव १४१८३ ३. मेघ. ११ ४. तव २२५४ माल० ३।१२।१३ ६. कुमार० ५।४२ ·कालिदासका ये शब्दपरिपाका अनिष्टादीदशी मनस्विनीनां प्रतिपत्तिः सम्भवेदित्यर्थः । सम्भावनाप्रश्ने च अपि नाम इत्यस्य प्रयोगो रूपकेषु बहुशो दृश्यते । शाकुन्तले यथा- अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात् ।' इत्यत्र दुष्यन्तेन शकुन्तला असवर्णक्षेत्रसम्भवा सम्भाव्यते । अपि नाम मृगतृष्णिकेव नाममात्रप्रस्तावो मे विषादाय कल्पते ।। भत्र च दुप्यन्तो मृगतृष्णिकायाः सम्भावनां करोति । विक्रमोर्वशीये च- अपि नाम स राजपिरुद्धरति हृदयशल्यम् । मपि नाम पुनरप्युपकारिणमेनं प्रेक्षिष्ये।। इथं तु चिन्तयामि अपि नामाहं पुरूरवः भवेयमिति ।" प्रपि नामोवंशी । अपि नाम सा सुतनुरस्योपत्यकायामुपलभ्येत ।' अपि नामवं स्यात् । इति सर्वत्र अपिपदं सम्भावनायाम् । पाहो पाहो उताहो किमुत विकल्पे कि किमूत च माहो प्रश्न विचारे च इति मेदिनी। उपर्युक्तकोशलब्धेवर्थेषु कालिदासः कथं सौन्दर्येण पदमिदं निदधाति स्वकाव्येष्विति शाकुन्तलीयेऽस्मिन् पद्ये दृश्यतां तावत्- १. साकु० १।२०१२१ २. तश्रव ७।२०।२१ ३. विक्रमो० १६५६ ४, तत्रैव १३१६२० १. तत्रव ३१० ६. तत्रैव ३१४१५ ७. तय ४४७४८ ८. तत्रैव १६२० १. ममर० ३४.५ ... मेदिनी० १८०१ ·तृतीयः परिच्छेदः १०७ वारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः॥' प्रत्र पाहो इति निपातेन सुष्छु पक्षान्तरमुपन्यस्तम् । यदि सत्यमेव स्वकीयान् दारान् त्यजामि तदा पापभाग् भवेयम् । अथ च परस्त्रीस्पर्श करोमि तहि महत्पापं समाश्रयेन्माम् । तदत्र कि गुरुलाधवं स्यादितिविचार. गर्भः प्रश्न पाहोपदेन सूचितः । एवञ्च- माहो स्विरप्रसवो ममापचरितविष्टम्नितो वीरपाम् । इत्यत्रापि 'माहो' इति निपातेन पक्षान्तरेण साक वितर्कगर्भः प्रश्नोऽपि सुतरां सूच्यते। अत्यन्तमात्मसदृशेक्षणयल्लमामि- राहो निवरस्यति समं हरिणागनामिः ॥' इत्यत्र सम्यक् पक्षान्तरनिष्पत्तियुगपच्च कुतूहलगभंः प्रश्नः समुपस्थापितः । एवमन्यत्रापि । इति इति हेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्ति । इत्यमरः । हेतो 'इति'- न मे हिया शंसति किञ्चिदीप्सितं स्पहावती यस्तुपु केषु मागयो । इति स्म पृच्छाअनुवेलमादृतः प्रिवासखोस्तरकोशलेश्वरः ॥५ मागधी ह्रिया किञ्चिदीप्सित न शसति अस्मादहेतोः प्रियासखीरनुवेलं पृच्छति स्म । 'इती'त्यत्र हेतो। मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति में। यवनीयमिदं व्यवस्थित रमण वामनुयामि यद्यपि ॥ १. शाकु. ५९ २. शाकु०५६ ३. तव श२५ ममर० ३।३।२४५ ५. रघु० ३५ ६. कुमार० ४१२१

·कालिदासकाध्ये शब्दपरिपार
मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं जीविता इति हेतोरिदं वचनीयं तु
व्यवस्थितमित्यत्र 'इति' हेतावेव ।
मद्गहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण
प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ।'
मम गेहिन्याः प्रिय इति हेतोस्त स्मरामीत्यर्थः । अत्रापि हेताविति विद्यते।
देव्या दत इति यदि व्यापार व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् ।'
देव्या दत्त इति अस्मात्कारणात यदि मे शरीरे व्यापार व्रजसीत्यत्र
'इति' हेतो।
नाहंति कृतापराधोऽप्युत्सवदिवसेषु परिजनो बन्धम् ।
इति मोचिते मयते प्रणिपतितुं मामुपगते च ॥
उत्सवदिवसेषु परिजनः बन्ध नाहति इति अतो मते मोचिते इत्यत्र 'इति'
हेतो।
प्रकारवचने 'इति'-
इति विज्ञापितो राजा ध्यानस्तिमितलोचनः ।
क्षणमात्रमृषिस्तस्यो सुप्तमीन इव हदः ॥
इति पिशापित एवं विज्ञापित इत्यर्थः ।
उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्या सुमुखी जगाम ॥'
उमा इति उ मा एवं तपसो निषिद्धा । प्रति पदं प्रकारवचने वर्तते ।
इस्याल्पाते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा।
यारपाते एवमाख्याते इत्यर्थः ।।
प्रताशा दति'-
दिलीप ति राजेन्दुरितुः ।
भर दिलीप इति प्रसिद पति यावर
पुन: दो मुनिरिति मुहः
१०
.
१. गेम
पार.
1

·तृतीयः परिन्दः '.. केवलं राजपूणे प्रसिद्ध इत्यः। वीरसूरिति प्रसिद्ध इति यावत् ।' पाडायाम 'इति'- पुराणमित्येव न साधु सर्वम् । इति निपातेनात्र शङ्का सूच्यते । इति शङ्कायाम् इति मल्लिनायपादाः । अवधारणेच इति यया- शिरोषपुष्पाधिकसौकुमायों वाहू तदीग्राविति मे वितर्कः ।। इत्यत्र इतीतिनिपातोऽवधारणे प्रवर्तते । इव इति निपातः सादृश्ये वर्तते । अतः कालिदासेन स्वकाव्येषु इवे- नासंख्याता मनोहरा उपमा उत्प्रेक्षाश्च कल्पिता: । उपमा कालिदासस्य इतीयं लब्धातिशयप्रचारा भरिणतिरेव तदीयोपणनामनवद्यत्वं वैशचं सौष्ठव- मौचित्यमनित रसाधारणत्वञ्चाजसाऽविष्करोति । उपमाग्रहणं त्वत्रोपलक्ष- पार्थमेव । तेन च सर्वेऽप्यौपम्यगर्भा प्रलङ्काराः कविवरेणानेनानुपमत या प्रयुक्ता इति नास्ति विसंघादावकाशः। एवं खलु तत्प्रयुक्तस्य इवेति निपातस्यौचित्यं नितरामाविर्भवति । तदीयोपमा प्रहोरात्रं सहृदयरनुशील्यन्त एवेति नास्त्य- दकासास्तद्विवेचनस्य । परं निपातोऽयं वचिद नितान्तसौन्दर्यावह इत्यपि द्रष्टव्यं तावत्- ततोऽवतीर्याशु फरेणुकायाः स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः । यंदर्भनिदिष्टमयो विवेश नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः ॥ स अजो वंदर्भनिदिष्टमन्तः चतुष्कं नारीमनांसीव प्राविशत् । पत्र मल्लिनाथपादास्तु उत्प्रेक्षामेव मन्यन्ते परं सुमतिविजयपादानां मते इवदादा- योऽत्र सहाथै व्याख्यायते । नारीमनोभिः सह चतुष्कमध्यं प्राविशत् इति । नारी. मनास्यपि विवेशेत्यर्थः । चतुष्कमन्तः प्रदेशेन साकं नारीमनांस्यपि प्राविशत् सौन्दर्यातिशयत्वादिति भावः । १. माल० ५११६ २. तवंद १२२ ३. कुमार० १४१ ४. रघु०७१७

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिसाक:
एवमत्र इवेतिनिपातस्यौचित्यं सुविशदं प्रतिभासते।
उ सम्बोधनरुपोक्त्योरनुकम्पानियोगयोः ।'
इति सानुकम्पसम्बोधनवाचिना उ इति लघुनिपातेन ।
उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्या सुमुखो जगाम ।'
इत्युमापदस्य निर्वचनं कृत्वा कविः किमपि प्रत्युत्पन्नमतित्व प्रकटयति ।
कश्चित
कच्चित्कामप्रवेदने' इत्यमरः ।
कच्चिदिति निपातः कामप्रवेदने इप्टप्रियप्रने वा प्रासङ्गिक्तया प्रयुक्तो
महती शोभामावहति । रघुवंगे यथा-
प्रापाद्यते न व्ययमन्तरायः कच्चिन्महस्त्रिविघं तपस्तत् ॥
कच्चिन्न वाग्वादिरूपप्लवो वः अमच्छिदामाथमपादपानाम् ॥'
तदडूशय्याच्युतनामिनाला कच्चिन्मगीरणामनधा प्रसूतिः ॥
तान्युञ्छषष्ठा कितसकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कच्चित् ॥
नीवारपाकादि फडंगरीयरामध्यते जानपदैनं कश्चित् ।'
इति पञ्चसु पयेषु वरतन्तुशिष्यं कौत्सं प्रति रघोरिष्टप्रश्ने कचिदिति
निपातः प्रयुक्तः।
कच्चिद् मतः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति ॥
इति मेघदूतीये पद्ये कच्चित् कामप्रवेदने वर्तते । प्रोपितभर्तृकाणां कृते
पतिस्मरणादितरत् तद्गतप्रश्नानुयोगाद् ऋते च किं वा अभीष्टं जीवितसाधनं
स्यादिति प्रश्नार्थे कच्चिदितिनिपातस्य प्रयोगः सर्वथा समीचीन एव । प्रश्नोऽयं
१. मेदिनी० अव्ययवर्गः ४-५
२. कुमार० १२२६
३. प्रमर० ३१४११४
४. रघु० ५५
५. तव ५६
६. तत्रव २७
७. तव शम
८. तत्रव ५
६. मेष. २०२६

·तृतीयः परिच्छेदः तस्या अभीष्टतमोऽभूदिति च ध्वनिः । तद च- धित्सोम्य व्यवसितमिदं बन्युरयं त्वया मे' इत्यादिप्वपि बोध्यम् । वातासम्माध्ययोः किल' इत्यमरः । किलाग्दस्तु वार्तायां सम्माध्यानुनमार्ययोः ३ इति विश्वः । वार्तायामरुची किल' इति त्रिकाण्डोपः । किले तिनिपातो वा यामंतिह्ये प्रसिद्धावषधारणे तु बहुशः प्रमुनत एव हेतो सम्भावनायामरुचायलीकेऽप्यस्य यथोचितप्रयोगः प्रयांसनीयः । हेतौ 'फिल'--- ब्राह्म मुहूर्ते फिस तस्य देवो कुमारकल्पं सुपुवे कुमारम् । प्रतः पिता ब्रह्मए एव नाम्ना तमात्मजामानमर्ज चकार ॥ ब्राह्म मुहूर्ते किल यतो देवी कुमारं सुषुवे इत्यत्र किल हेतौ विद्यते । स तो कुशलवो मृष्टगर्भवलेदो तदाख्यया। कधिः कुशलवावेव चकार किल नामतः ॥ किल तस्माद हेतोरित्यर्थः। सम्भावनाय 'किल'- छायामडललक्ष्येण तमश्या फिल स्वयम् । पपा पपातपमेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥ प्रत्र किलेति सम्भावनायामिति मल्लिनाथपादाः । १. मेघ० २५७ २. अमर०४।३।२५४ ३. विश्व० १६१६१ ४. त्रिकाण्ड० ३३३१४६७ ५. रघु० ५।३६ ६. तव १५३३२ ५. तव ४१५ ·कालिदासकाव्ये सब्दपरिपाक: प्रालिङ्ग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रियाताः पूर्वस्पृष्टं यदि फिल भवेदङ्गमैमिस्तयेति ॥' पक्षान्तरसम्भावनायामत्र 'यदि किस' इति प्रयुक्तम् । पक्षान्तरे घेद्यदि घ इति यदिपदार्थः। 'वातासम्भाव्ययोः किल' इति च किलपदस्याशयः तेनैव प 'वाताः' 'एभिः' इत्येतो बहुवचने प्रयुक्तो। अयं भावो यदहमुत्तरदिदाः समागच्छन्तं प्रत्येकं वातमनया सम्भावनया प्राश्लेपयं स्यामयमेव तवाङ्गस्पद प्रथममवाप्त' इति टीकाकृता भरतमल्लिकपादानां मते किलेत्यस्य सम्भा- बनायां प्रयोगः। "वयस्य ! साधु मनसा समयिता प्रापत्प्रतीकारः किस ममोधानप्रवेशः सञ्चान्ययेवोपपन्नम् । इत्यस्मिन् पुरूरवसः उक्ती किलेति सम्भावनायाम् । ममोद्यानप्रवेश प्राप- प्रतीकारः किल प्रापरप्रतीवारो भवेदिति सम्भावना । प्रलोके "किल'- प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष । इत्यत्र किलेत्यनेनाद्धा सिंहस्यालीकत्वं सुष्ठु द्योत्पते । नन्दिनीमायारचितः सिंहस्तामाक्रम्य स्थित इति भावश्चाविर्भवति । इत्यं च किलेति लघुतरेण पदेनैव कदाचिन्नन्दिनी दिलीपस्यान्तर्भावं भवितं वा परीक्षितुकामा मायया सिंहमुत्पाद्य तेन चारमन्याक्रमणं दर्शयित्वा दिलीपः स्वप्राणपणेन मां रक्षति न वेति परीक्ष- मामासेति सर्व प्रकटीभवति । तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनम् । इत्यत्रापि “किल' अलीके वर्तते । प्रतितुच्छत्वादसाधकमेवेत्यर्थः इति मल्लिनाथपादाः। प्रयची 'किल'- तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोफशड्कुः प्लक्षप्ररोह इव सोपतलं बिभेद । प्राणान्तहेतुमपि तं मिषजामसाध्य लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने ॥ १. मेघ० २।५० २. विक्रमो० २१४१५ ३. रघु० २।२७ ४. कुमार० ५।६४ ५. रघु० ८।६३ ·तृतीयः परिच्छेदः गोकशङ्कुस्तस्य हृदयं प्रसह्य किल विभेद इत्यत्रारुची किल विद्यते । एवञ्च- सा किलाश्वासिता चण्डी भर्ना तत्संभ्रतो बरो। उदवामेन्द्रसिक्ता भूबिलमग्नाविवोरगौ ।' ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विददार स्तनौ द्विजः प्रियोपमोगचिहनेषु पोरोमाग्यमिवाचरन् । फलनिन्दागुरुणा किलवमन्याहतं कीतिविपर्यपेस । अयोधनेनाय इवामितप्तं वैदेहिबन्धोई दयं विदद्रे ॥ इत्येषु रघुवंशीयपद्येपु किलेत्यरुचावेव । कुमारसम्भवे च- स्फुरन्नुचि सहसा सृतीयादणः कृशानुः किल निष्पपात। मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति मे ॥५ इत्युभयत्र किलेत्यरुची वर्तते । शाकुन्तले यथा- कुतः किल स्वयमक्ष्याकुलीकृत्याधुकारणं पृच्छसि ।। इति विदूपकवचने किलेत्यरची। न किल श्रुतं युवाम्यो यद्वासन्तिकस्तरुमिरपि देवस्य शासन प्रमाणीकृतं तवापयिमिः पत्रिमिश्च । इत्यत्र कञ्चुकिकथनेऽपि किलपदमरुवावेव । अनपत्यश्च किल तपस्वी। प्रथापि किलेत्यरुचावेव । विक्रमोवंशीये च- १. रघु० १२१५ २. तत्रव १२१२२ ३. तद १४१३३ ४. कुमार० ३७१ ५. तर ४२१ ६. पाकु० २।२।३ ७. तर ६३४ F. तव ६।२२।२३ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः (सकरण) उर्वशी किल तं रतिसहायं राजविममात्येषु निवेशितराज्य- पुरं गृहीत्वा गन्धमादनवनं विहर्तुगताः।' प्रणिधानस्थितया चित्रलेखया उर्वशीगतमत्याहितमुपलभ्य किलेतिपदमत्र साभिप्रायमरुच्यथं प्रयुक्तम् । अन्यत्रापि- गृहोतामिपः किल गृध्रः पादपशिखरे निलीयमानोऽनेन लक्ष्यीकृतो बारपस्य । इति तापसीकथने किलशब्दोऽरुचौ विद्यते । मालविकाग्निमित्रेऽपि- प्रत्रभवतः किल मम च समुपल्लवयोरिवान्तरमिति तत्रभवानिमं मां ध शास्त्र प्रयोगे च विमृशतु । इत्यस्मिन्वाक्ये हरदत्तेन गणदासकथने अलीकत्वारोपणं किलेतिनिपातेन सुतरां युज्यते । सखि, बहुशः किल मर्ता विप्रलब्धः।। न भर्ता त्वया पुनर्विप्रलव्धव्य इति किलपदेनवान व्यज्यते । अवधारणे"किल:- न किलानुयपुस्तस्य राजानो रक्षितुर्मशः। नैवानुययुरित्यर्थः। प्रसो महाकालनिकेतनस्य वरान्नदूरे किल चन्द्रमौलेः । तमित्रपक्षेऽपि सह प्रिपाभिज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान् ॥ किलेत्यप्रावधारणे प्रयुक्तः । नित्यचन्द्रिकाविहारत्वमेतस्यैव नान्यस्येति भावः। सरपुस्ते स किल शतकतोरजग्यस्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता।' १. विक्रमो० ४।२।३ २. तव २१०१११ माल० १११२।१३ ४. तव ४।११।१२ ५. रघु० १।२७ ६. तव २०५३ ७. तव ६३४ ·तृतीयः परिच्छेदः अत्रापि किलेतिपदं दानवगणस्याजय्यत्वावधारणायें प्रयुक्तम् । वार्तायां किल'- वार्तायामंतिो वा तु किलेतिपदं बहुशः प्रयुक्तम् । यथा- सतारिफल प्रायत इत्युदप्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रुढः।' एवञ्च- स किल संयुगमूनि सहायतां मघवतः प्रतिपय महारयः । स्वभुजवीर्यमगापयवुच्छ्रितं सुखवपूरवधूतभयाः शरैः ॥' कोशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्यरविघातशान्तये । काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते ॥3 बभूव बचाकरनूपरणायाः पतिः पृथिव्याः किल यन्त्रणामः।४ इत्यादिपु किलेति वार्तायामेव विद्यते । शाकुन्तले च किलेति वातयां यया- शरणोत्वार्यः गौतमोतीरे पुरा फिल तस्य राजर्षेरुग्ने तपसि वर्तमानस्य किमपि जातशकदेवमनका नाम अप्सराः प्रेषिता नियमविघ्नकारिणी। सहनं किल यद्विनिन्दितं न खलु तत्कर्म विवर्जनीयम् । एतां किल मातापितरावात्मानं च वर्जयित्वाऽपरो भूमिपतिता न गृह्णाति। विक्रमोर्वशीयेऽपि तथा- या फिल स्त्री इमं प्रदेश प्रविशति सा लताभावेन परिणंस्यतीति । सर्वाङ्गीणः स्पर्शः सुतस्य किल तेन मामुपगतेन । पालादयस्य तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव १. शाकु०६।३० २. रघु० ६२६ ३, तर १२१ ४. तनैव १८१२१ ५. साकु० २२३।२४ ६. तय ६१ ७. तनंच ७।२०१२१ विक्रमो०४७२।७३ ६. वव ५.१०१११ .

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका मालविकाग्निमित्रे च- चेटि निपुणिके ! शृणोमि पहुशो मदः किल स्त्रीजनस्य विशेषमण्ड. नमिति । ह्यः किल तत्रभवतीरावती रुजाकान्तचरणां देवीं सुखपृच्छिका गता। अथ फिल देव्यैवं पण्डितकोशिकी भरिणता इति सर्वत्र किलेति वार्तायामेव । ऐतिहह्ये 'किल'- ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरङ्गमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः । धनु तामनत एव रक्षिणां जहार शाः किल गूढविग्रहः ।। वस्तेन ताक्ष्यात्किल कालियेन मारण विसृष्टं यमुनौकसा सः । वक्षःस्थलव्यापि रुचं दधानः सकौस्तुभ हपयतीव कृष्णम् ॥ च रतः किल दुश्चरं तपस्तृणविन्दोः परिशक्तिः पुरा। प्रजिघाय समाधिभेदिनों हरिरस्म हरिणी सुराङ्गनाम् ॥ गुरोपियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातल संक्रमिते तुरङ्गे । तदर्थमुरूमवदारयद्भिः पूर्वः विलायं परिवधितो मः॥ इति रघुवंशीयपद्येषु किलेत्यति। विद्यते। प्याजे 'किल'--- शब्दास्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णेलोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् ॥' इत्यत्र 'किल' व्याजे वर्तते । यद्यपि किमपि विशिष्टं कथयितव्यं नाभूत तथापि तवाननस्पर्शलोभात् किञ्चिद् ब्रुवन्निव तव श्रोत्रं निकपा नजमानन- मानयमिति गम्यते । माल०३।१२।१३ २. तत्रव ४१२ ३. तव ४१२ ४. रघु० ॥३६ ५. तत्रव ६४६ ६. तव ८७१ तव १३३३ ७.

·तृतीयः परिच्छेदः - खलु खत्वितिनिपातस्य प्रयोगस्तु सर्वाधिको विद्यते । प्रायेण त्वस्य प्रयोगो वाक्यालङ्कारे कृतो दृश्यते कविभिः । कालिदासस्तु विभिन्नेप्वर्येष्विमं प्रयुक्ते । हेतौ 'खलु- तस्मं निशाचरेश्वर्य प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः ॥' तदिदं गतमीहशों दशां न विदीयें कठिनाः खलु स्त्रियः ।। अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे शरीरमाचं खलु धर्मसाधनम् ॥3 कार्यप्रयुक्ता खतु कार्यविद्भिविज्ञापना भतपु सिद्धिमेति ॥ सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिल्पाम् ॥ प्रियमपि तय्यमाह शकुन्तला प्रियंवदा । अस्याः खलु-६ अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं स्वयि । प्रापन्नामयसनेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः ॥ एयं वक्तुकामोऽस्मि-मा भवानङ्गानि मुञ्चतु । दृढं खलु त्वयि बद्धभावा उर्वशी न सा इतोगतमनुरागं शिपिलयति इति । बुभुक्षितस्य बाह्मणस्य जीवितमवलम्बतां भवान् । समयः खलु स्मान- भोजन सेयितुम् ।' स्यादेयम् । प्रतः खलु।" - १. रघु० १२०६६ २. कुमार० ४॥५ ३. तव ५६३३ ४. तव ७१६३ ५. मेघ० १२० ६. साकु. ११६२० ७. तव २०१६ विक्रमो० २।२७११८ ६. तव २।२१।२२ १०. तव ५३ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: - नैतदेवम् । पण्डितकोशिकी खलु भगवती पक्षपातिनावह देवी च।' तेन खलु बहुमानं वयितुं वयस्यया सह निगडमन्यने कृता मालविका । तस्माद् हेतोरित्यर्थक. खलुशब्दः । प्रवधारणे 'खलु- एकान्तविध्वंसिपु मद्विधानां पिण्डेप्वनास्था खलु मोतिषेषु ।' अनास्था खलु अनास्था एवेत्यर्थः । विदितं खलु ते यथा स्मरः क्षणमप्युत्सहते न मां विना। विदितं खलु विदितमेवेत्यर्थः । स्थाने खलु विस्मृतिनिमेपेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि । मगवन वरः खल्वेषः । नाशीः ।। पाषकः खलु वचनोपन्यासः । उत्सपिरणी खलु महतां प्रार्थना । उपकृतं खलु दानवेन्द्रसंरम्भेण ।' अनुत्सेकः खलु विक्रमालङ्कारः। अनुग्रहः खल्वयं नोपरोधः ।" अहो कुम्भोलकः कामुकश्च परिहरणोया खलु चन्द्रिका । प्रतिधोरे खलु पुत्रफः सेनापतिना नियुक्तः ।३ १. माल०११।१६ २. तव ४११५१६ ३. रघु० २१५७ ४. कुमार० ११५३ ५. शाकु० ३०१२।१३ ६. तव ४७1८ ७. तत्रव ११६१८ ८. शाकु० ७।१२।१३ ६. विक्रमो० ११० १०. तव ११७१८ ११. तत्रव ३।१२।१३ १२. भाल०४॥६७ १३. तत्रव ५।१४११५ ·तृतीयः परिच्छेदः १२६ साधारणः खलु तासा मम चायमभ्युदयः ।' इत्यादिपु सर्वत्र खलुनिपातोऽवधारणे प्रयुक्तः । जिज्ञासायां 'खलु'- न खलूग्ररुपा पिनाकिना गमितः सोऽपि सुहृद्गतां गतिम् ।। इत्यत्र 'जिज्ञासानुनये खलु' इत्यमरोक्तिं प्रदाय मल्लिनाथपादा अपि जिज्ञा- सायामेव पलुपदं मन्यन्ते। स ते ससा मधुरप्पस्मिन्क्षणे न दृश्यते सोऽपि तव गति न सलु प्रापित इति कामपन्या जिज्ञासा सूच्यते सल्विति पदेन । शून्यं खल्विदम् । न कोऽप्यत्र दृश्यते । कुत्र खलु तिष्ठति माडव्यः । कुत्र वा विद्यते स कुरणपाशन इति दुप्यन्तस्य जिज्ञासा सूचयति सलुशन्दः । वयस्य न खलु दूरं गता देवी।। देवी समीपे तु न तिष्ठति, दूरं गता न वेति पुरूरवसो जिज्ञासा खलुपदेना- वगम्यते । किन्नु सलु, को न सलु, क्व न खलु इत्यादिषु वितकंगभंप्रश्नेषु जिज्ञासा- प्रावल्यसूचकाः खलुशब्दास्तथाहि- अनसूपे ! को न खल्वेष चतुरगम्भीराकृतिमधुरं प्रियमालपन्प्रभावधानिय लक्ष्यते। किन्नु खलु यया वयमस्यामेमियमप्यस्मान्प्रति स्यात् । शकुन्तलामनोभावं ज्ञातुं प्रवलेच्छा दुष्यन्तस्य हदि विद्यते । किन्नु खल्वार्यपुत्रो भवति । १. माल०५।१७।१८ २. कुमार० ४१२३ ३. शाकु० ६२७५२८ ४. विक्रमो० ३११४११५ ५. शाकु० १०२३।२४ ६. तत्रव १२८१२६ ७. तत्रव ५।१६।१७ ·० कालिदासकाव्ये शब्दपरिमांकः इत्यत्र शकुन्तलाया मनसि दुष्यन्तस्य प्रतिक्रियायं जिज्ञासा खलुनिपातेन द्योत्यते। किन्नु खलु स्यात् ।' नेपथ्ये 'पाश्चर्य प्राश्चर्यमि'त्याकण्यं दुष्यन्तस्य हृदि तसारणं ज्ञातुमीहा प्रबला खलु। का नु खलु धन्या स्त्री या अनेन प्रार्यमानात्मानं कृतार्थयति । इत्यत्र सेयं मुवंशी जिज्ञासते । को नु खल्वेप सवारणासनः पादपीठे स्वयं महाराजेन संयम्यमानशिखण्डक- स्तिष्ठति । मत्रापि खलुपदमुवंश्या जिज्ञासाप्रावल्यसूचकम् । किन्नु खलु साम्प्रतं भर्ता भएति ।। इति मालविकाया उत्कटा जिज्ञासा सलुपदेन सूचिता । एवमन्यत्रापि । मननये 'खलु'- न खलुन सतु पारणः सन्निपात्योऽयमस्मिन् ।' मृदुनि मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः । खलुनिपातेनात्र वैखानसकृतोऽनुनयः सूच्यते । मा खलु चापलं कुरु । प्रत्रापि तापसीभ्यां सानुनय निषेधः खलुपदेन वोध्यते । सखि मदनः खलु त्वामाज्ञापयति । तच्छीघ्र नय मां तस्य सुभगस्य वसतिम् । १. शाकु० ५।२६।३० २. विक्रमो० २।६३ ३. तनव ५।११।३ माल०५।११।१२ ५. शाकु०१।१० ६. तत्रव ७।१३।१४ ७. विक्रमो० ३३०

·तृतीयः परिच्छेदः
खलुपदमत्र उर्वश्याः सखी प्रति सानुनयनिवेदनं सूचयति ।
न खलु कुपितेदानों त्वम् ।
बकुलावलिकायाः मालविका प्रति सानुनयप्रश्नः खलुशब्देन वोध्यते ।
सान्त्वने 'खलु'-
प्रयवा भवितव्यता खलु बलवतो।'
मोः किमेतत् ? अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि ।'
इति शकुन्तलाविरहसन्तप्तहृदयं दुष्यन्तं प्रति विदूषकस्य सान्त्वनायां
सलुपदस्यौचित्यं स्पष्टम् ।
पूर्वापेक्षायां 'खलु'-
अनुदियसं खलु परिहीयसेऽङ्गः ।।
पूर्व स्वभावत एव कृशा, अधुना ततोऽसीति भावः ।
काकुप्रश्ने 'सत्'-
खल्वक्षिदुःखितोऽभिमुसे दीपशिखां सहते ।
दीपशिखां सहते किम् इति काकुः । न सहते इति भावः ।
एवं भावविशेपान् सूचयितुमेव कविना खलुनिपातस्य प्रयोग उपात्तः ।
रूपकेषु मनोभावा अभिनयेन साक शब्दरपि स्पष्टीकरणमपेक्षन्ते इति हेतो.
निपातानां यथोचितप्रयोगेगतत्कार्य सम्यक् सम्पद्यते । कालिदासश्चान नितरां
निपुणः । अत एवासौ पद्यकाव्यापेक्षया ईशानां निपाताना प्रयोगं रूपकेप्यधिक
करोति । खलुनिपातस्य तु विशेषतः । यः खलु पादशास्त्रानभिज्ञः स खल्बी-
सानां निपातानां प्रयोगं वाक्पभूपामा पदपूरणार्थक वा मन्यते । परं यः
व्यरसमर्मज्ञः स मुतरां जानाति यन्नाय कविः क्वचिदपि निपात रर्थक
प्रयुक्ते ।
एपा खतु केसरिणी त्वा तद्धयिष्यति यदि तस्याः पुत्रकं न मुञ्चसि ।।
१. माल०४।१०
२. सापु०६८
३. तव ६८
४. तनव ३१७
५. विक्रमो० २।२१०२२
६. शाकु० ७१४१५

·१३२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: इत्यस्मिन् सर्वदमनं प्रति प्रयुक्ते तापसीवाक्ये खलुपदेन वाक्यभूपया सह निश्चयस्यावधारणस्य वा भावोऽपि विद्यते । यद्येन न मुञ्चसि निश्चय त्वां केसरिणी लवयिष्यतीति सलुपदेन स्पष्टीभवति । अपि चात्र खलुशब्दः सिंह- शिशुदन्तान् गणयितुमिच्छतः सर्वदमनस्य कृते समीपस्या केसरिणी सूचयितु सहायकः। - चावाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये।' च पादपूरणे पक्षान्तरे हेतो विनिश्चये ।। इति प्रभृतिषु कोशप्रतिपादितेप्वर्थेषु कालिदासेन प्रयुज्यमानः च इति निपातः सर्वथा व्यञ्जको विद्यते । तथाहि- प्रयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोमिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यः ॥३ इत्यस्मिन्पद्ये लघुतमेन 'च' इति निपातेन व्यथाया असह्यता ध्वन्यते । निपातोऽयमत्र द्विः प्रयुक्तः । तेन विरहेण समं काकतालीयन्यायेन समुपागतो वृष्टिकाल: क्षते क्षारं निक्षिपतीति सूच्यते । तुल्यकालद्योतकं चद्वयमन्यत्रापि द्रपन्यं तद् यथा- विपादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मित कुमारमैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वशिष्ठधेनुश्च यदृच्छमागता श्रुतप्रमावा ददृशेष्य नन्दिनी ॥४ द्वी चकारी तुल्यकालापेक्षा गम्यते इति वल्लभपादाः । द्वौचकारावविलम्ब- सूचको मल्लिनाथपादाः। ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः। अन द्वी चकारौ तुल्यकालं गमयतः इति हेमाद्रिपादाः। १. अमर० ३।३।२४१ २. त्रिकाण्ड० ३३१४६५ ३. विक्रमो० ४।३ ४. रघु० ३४० ५. तव १०६

·१२४
कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका
इत्यत्रापि चद्वयमुभयप्राधान्यार्थम् ।
बिरोधगमकं चद्वयम्-
न सुलभा सकलेन्दुमुखी च सा किमपि चेदम नगविचेष्टितम् ।'
'चकारद्वयोरुपादानमुभयोविरोधगमकम् इति मल्लिनाथपादाः ।
अपराधिनि मयि दण्ड संहरसि किमुद्यतं फुटिलकेशि ।
वर्धयसि विलसितं त्वं दासजनायाद्य कुष्यसि च ।।२
इति नृपस्योक्तौ चकारेणकतस्तु विलासाभिवर्धनमपरतश्च कोपकरणमि.
त्यनयोरतिशयविरोधित्वमनौचित्यसङ्गतिश्च प्रकटीक्रियते ।
विनिश्चयोत्कय 'च'-
त्वमेव हव्य होता च भोग्यं भोक्ता च शाश्वतः।
धेयं च वेदिता चासि ध्याता ध्येयं च यत्परम् ॥३
चकारपञ्चकेनात्र विनिश्चयोत्कर्षों द्रष्टव्यः खलु ।
अप्यय 'च'-
वन तपोवीर्यमहत्सु कुण्डं त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ॥
त्वमस्त्र सर्वतोगामि अपि साधकमपि इत्यर्थः ।
नूनमतीत्य हरितो हरीश्च वर्तन्ते वाजिनः ।
हरितो हरीनपोत्यर्थः।
यद्ययें 'च'-
सेव्यो जनश्च फुपितः कयं नु दासो निरपराधः॥
इत्यत्र चो यद्यर्थे । उपास्यो जनश्चेत् कुपितो दासस्तहि कथ निरपराध
इति भावः ।
१. विक्रमो० २।
२. माल०३।२२
३. कुमार० २०१५
४. तयंव ३।१२
५. शाकु० शाह
वि ०२।२०
E

·तृतीयः परिच्छेदः
१
हेतो 'च'-
तां चावश्यं दिवसगगनातत्परामेकपत्नी-
मव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् ।'
प्रत्र चशब्दो हेती निपातानामनेकार्थत्वात् । यतः शकुन त्रयमीददा
अतस्तां मत्प्रियां त्वमवश्यं द्रक्ष्यसि इति भरतमल्लिकपादाः ।
समुच्चयायें 'च'-
अनुचितन पुरविरहं नाहंसि तपनीयपीठिकालम्बि ।
घरणं इजा परीतं फलमापिरिण मां च पीडयितुम् ॥
इत्युक्ती चकारः समुच्चयार्थक: मालविकाचरणनृपान्तःकरणयोः सम
तत्वेन पीडा द्योत्तयति ।
एवं खलु समुच्चयार्थे वा अन्वाचयार्थे वा अन्यस्मिन् कस्मिंश्चित
वा प्रयुज्यमानश्चकारः किमपि विशिष्टं ध्वनयति कालिदासीयकाव्येषु ।
तु स्याद् भेदेऽवधारणे इत्यमरः।
तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे।
पक्षान्तरे वियोगे च प्रशंसायां विनिग्रहे ॥ इति मेदिनी ।
भेदे 'तु'-
पदारय राजपकुमार तसया यशस्तु रक्ष्यं परतो पशोधनः।
काम कन्तविथान्ते विशाले तस्य लोचने ।
घभुप्मत्ता तु शास्त्रेण सम्मकार्यादशिना ।
प्रजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः ।
जयमघोपयदस्य तु केवलं गजवती जवतीयहया चमूः ॥
१. मेघ० राह
२. माल०४।३
३. प्रमर० ३।३।२४२
४: मेदिनी० १८०१६
५. रघु० ३।४८
६. तव ४।१३
७. तव १०

·फालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: दौरात्म्याद्रक्षसम्तां तु नात्रत्याः श्रद्दधुः प्रजाः ॥' प्रवृद्धी हीयते चन्द्र. समुद्रोऽपि तयाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चामूसाविव क्षयी ॥ चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुड्यते पनाधिता चान्द्रमसीमभिस्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंधयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ निवेदितं निश्वसितेन सोमणा मनस्तु मे संशयमेव गाहते ।। इति सर्वत्र 'तु' भेदे प्रयुक्त । अपि च- अतनुपु विमवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्नं बन्धुकृत्यं प्रजानाम् । छाया न मूच्र्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दपंगतले सुलभावकाशा ॥ अस्तु तावदेवं यया भवानाह । पुत्रसंवरणे तु विमिव कारणं तत्रभवत्याः। इत्यादिषु 'तु' भेद एव । अवधारणे 'तु'- इमामनूनां सुरमेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम् ॥ रुद्रौजसा तु रुद्रौजसा एवेत्यर्थः । त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यममी गुरणास्त्वया। विरहे तव मे गुरुध्ययं हृदयं न स्ववलम्यितुं क्षमाः ॥ १. रघु०१५७२ २. तत्रैव १७१७१ ३. कुमार० ११४३ ४. तत्रव ५।४६ ५. शाकु० ॥ ६. तत्रैव ७१३२ ७. विक्रमो० ५७९ ८. रघु० २।५४ ६. तत्रैव ८६० .

·तृतीयः परिच्छेदः १२७ ते तु त्वत्सङ्गम एव सुखकारिणो नान्यथेति भावे 'तु' अश्रावधारणे विद्यते । भृङ्गं स दातविमयायिकृतः परेषामत्युच्छित न मम न तु दीर्घमायुः ॥' 'तु' इत्यत्राप्यवधारण। धेयसामुपदेशात्तु वयमत्रांशभागिनः॥ उपदेशात्तु उपदेशादेवेत्यर्थः। समस्तापः कामं मनसिजनिदायप्रसरयो- नं तु ग्रीष्मस्ययं सुमगमपराद्धं युवतिषु ॥ युवतिषु ग्रीष्मस्य वं मुभगमपरादं न तु नवेत्यर्थः । एवञ्च- फुपिता न तु कोपपारणं सादप्यात्मगतं स्मराम्यहम् । न तु स्मरामि नैव स्मराभीत्यर्थः । उपचारविधिमनस्विनीनां न तु पूर्वाश्यतिकोऽपि मादशून्यः ॥ न तु नैवेत्यर्थे तु अवधारण एव । समुच्चये 'तु'- तस्त्रयाणां शिणियथापूर्वविशुद्धिमिः । पायुदेहातिग. पोतं रुधिरं त पतरियमिः ॥ रुपिरं तु रधिरम्चेत्यर्थे तुनिपातोऽय ममुच्चयाथें प्रयुक्तः । कयं तु इत्ये- वान युज्यते कथन्न 'च' इति निपातम्य प्रयोगो विहित पति प्रश्ने स्पष्टमिदं प्रतिभाति यत्कवि: ममुच्चयेन सहैवान्यदपि किञ्चित् तुमिपातेनाभिव्यन्ज. यितुमिच्छति यच्चगव्देन न सम्भाव्यते । वारणास्तथा वेगेन देहं विभिध निर्गता मद् रुधिरस्पर्णोऽपि नाभवत् । ते च ययापूर्वविशुद्धयः स्थिताः । तस्तु केवलमायुरेय पीतं न तु रधिरं तत्तु पतरिभिः पीतम् । एवमत्र समुच्चयेन सहैव पक्षान्तर- १. रघु०६।६२ २. कुमार० ६७४ ३. शाकु० ३७ ४. विक्रमो०४।२६ ५. माल०३३ ६. रपु० १२०४८ ·१२८ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: मपि तुनिपातः प्रकटयति यदन्येन केनापि समुच्चयार्थकेन निपातेन न शक्यते । तुनिपात एवात्र तथा सर्वाधिक संयुज्यते । एवञ्च- हरस्तु किञ्चित्परिलुप्तपश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः।' इत्यत्र हरस्तु हरोपीप्यर्थे तुनिपातः समुच्चयार्थे प्रयुक्तः । कथञ्चान होऽपि विञ्चित्परिलुप्तधैर्य इति नोक्तम् हरस्तु किञ्चित्परिलुप्तधैर्य इति वक्तव्ये तुनिपातस्यैव प्रयोगे को विशेष इति प्रदने विचार्यते यत्तुनिपातोऽत्र समुच्चय भेदं चोभयाथ युगपदेवाभिव्यनक्ति । न तु प्राकृतजनवदत्यन्तलुप्त- धैर्य इति भाव इति मल्लिनाथपादा अपि । एव यत् तुपदेन सम्भाव्यते न तद- पिपदेनान्येन वा केनापि समुच्चयार्थकेन निपातेन । नाकरोदपकुतूहलं हिया शंतितुं तु हृदयेन तत्वरे ॥२ तु अत्रापि समुच्चये। प्रजागराखिलोभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः। बाप्पस्तु न ददात्येना द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥3 अन तुनिपातः समुच्चयेन सह पक्षान्तरमपि प्रकटयति । वाप्पस्तु इत्यस्य स्थाने वाप्पोऽपि 'वाप्पश्चेति वा प्रयोगो न कवेरभीप्टः । तुपदस्य प्रयोगो राज्ञः मानसिकी व्यथां विरहदौर्बल्य मसहापत्वं वा ध्वनयति । पिपदेन चपदेन वा न तध्वन्यते यत्तुपदेन । न चकार शरीरमग्निसात्सह देव्या न तु जीवितामया ॥४ न तु जीविताशया न पुनर्जीविताशयेत्यन्यवः । माननेन न तु तावदोदवरश्चक्षुपा चिरमुमामुखं पपौ ॥ न तु तावद् न पुनस्तावद् इत्यर्थः । न तु सुरतमुखेभ्यश्छिन्नतप्को पमूव ।। १. कुमार० ३।६७ २. तव ८१० ३. पाक०६।२२ ४. रघु० ८७२ ५. कुमार० ८८० ६. तव VIE ·तृतीयः परिन्देदः १२६ न तु न पुनरित्ययः। कामं प्रिया न सुलमा मनस्तु तद्मावदर्शनाश्वासि ।' मनस्तु मनः पुनरित्यर्थे तु अत्र पक्षान्तरमाह । प्रस्माकं त प्रतिदिन मियं साधयन्ती प्रतिष्ठा सेवाकारा परिणतिरभूत्स्त्रीषु कष्टोऽधिकारः ॥ प्रस्माकं तु अस्माकं पुनरित्यर्थः । सषं माममु ते प्रियाविहरजा त्वं तु ययां माग्नुभूः ।' अत्रापि तुपदैन पक्षान्तरमाह । सकलं मम सदृशमेव ते अनुभूयते । केवलं चाहं प्रियाविरजां वेदनामनुभवामि । त्वं पुनर्माऽनुभूरित्याशीः । पश्चातापे 'तु'- मुखमंसविवति पश्मलादयाः कथमम्युनिमितं न चुम्बितं तु ॥ अत्र तुपदेनानुनापः प्रक्टीभवति तावता (चुम्बनेन) च कृतकृत्यता स्या- दिति भावः कश्चन ध्वन्यते 11 एवं 'तु' इति लघुनिपातः क्वचिद् भेद क्वचिदवधारणे क्वचित्समुच्चये क्वचिस्पक्षान्तरे अन्यत्र चानुतापे प्रयुक्तः स्वाभिव्यक्तिं सुतरां पुष्णाति कवि- कृतिषु। नन भावप्रायल्यायं विच्छितिविशेपार्थ च कालिदासो बहुशो विध्यम पटयितुं नदयस्य प्रयोगं विदधाति । तथा चाधिकारसूत्रम्- स्मृतिनिश्चयसिद्धार्येषु नयप्रयोगः सिद्ध इति । तपाहि- न च न परिचितोन चाप्यगम्य- श्चकितमुप॑मि तयापि पावमस्य । १. शाकु० ॥१ २. विक्रमो०३१ ३. तव ४१४७ ४. पाकु० ३२३ ५. ध्वन्यालोकः (माचार्यविश्वेश्वरकृतव्यास्या, १० २०४) ६. माल. ०११ ·१३० कालिदासकाव्ये पादपरिसाक: 3. द्रष्ट न वेद इति मालविकाग्निमित्र हरदत्तोक्तो नयेनातीव चमत्कारिकतया विध्यर्यो घटितः। द्वौ निषेधौ प्रकृतमयं गमयत इति वृद्धा । विघ्यर्थ एवाभि- प्रेतश्चेत्तत्व थ न साक्षादेवाभिहितः । सत्यम् । नन्वेतदेव खलु कवेनिपातप्रयोगी- चित्यम् । नन्दयघटितविध्यर्थोऽवधारणार्थ निश्चयार्थञ्चाप्याह । विच्छित्युपच- पञ्च कश्चिदुपजनयति । नचतुष्टयेन चात्राऽनुप्रासोऽपि । एवमन्यत्रापि यथा- नासो न काम्यो न च वेदसा न सा मिन्नरुचिहि लोकः प्रमो काम्यो न इति न, फाप ए. एवेत्यन्वयः। पृष्टा जनेन समुदुःखसुखेन नेयं न वक्ष्यति इयं शकुन्तला मनोगतमाघिहेतुं । तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका त्वमलको रष्ट्वा न ज्ञास्यसे इति नवयं विध्यर्थं घटयितुमेव प्रयुक्तम् । 7. प्रश्नानुधारणानुज्ञानुनयामात्रणे ननु इत्यमरकोशलब्धेषु प्रायशः सर्वेव तद्यया- प्रश्ने 'ननु'- ननु मवानपि इति विदूषकस्य प्रश्नो ननु . १. रघु० ६।३० २. शाकु० ३६ ३. मेघ० ११३७ अमर० ३।३।२४८ ५. विक्रमो० २।२।३ ६. माल० १।१५।१६ ·तृतीयः परिच्छेदः . " इति परिवा जिकां प्रति राज्ञः प्रश्नो मालविकाग्निमित्र । ननु गौतमक्षधनमप्यायों हृदये करोति।' इति देव्या धारिण्याः प्रदनः। एवञ्च- प्राय गणदास ! ननु दशितोपदेशा ते शिष्या। मनु तत्रैव देवी तिष्ठति । इत्यादिषु । अवधारणे 'ननु- उपपन्नं ननु शिवं स्वड्गेषु यस्य मे वधीना मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ यस्थापना त्वं तिहर्ता तस्य मे सप्तस्वड्गेषु सिदमुपपानं नु उपपन्न मेये- रयवधारणे ननुनिपातः । वपुषा करणोम्भितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । गनु ततनिषेचिन्दुना सह दीपाचिरपति मेदिनीम् ॥ तलनिकबिन्दुना सह दीपाचिदिनीमुपति ननु उपत्यैव । नन्वत्रावधारणे इति मल्लिनायपादाः। राजसत्त्वमवधूय मातृकं पित्र्यमस्मि गर्मितः शमं यदा । नन्यनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्यपमनुग्रहीकृतः ॥' मनुग्रहीकृतो ननु भनुग्रहीकृत एवेत्यर्थः । एतावता नन्वनुमेयशोमिकाञ्चीगुणस्थानमनिन्दितायाः। मारोपितं पगिरिशेन पश्चादनन्यनारीकमनीयमम॥ एतायता नन्वेतापतयेत्यपः। १. माल० २०६७ २. सव २।१०।११ ३. तव ५३३५ ४. रपु० १६० तव ७३८ ६. तत्रय १९९० ७. धुमार० १३५ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः । इति मालविकाग्निमित्र हरदत्तोक्तो नञ्वयेनातीव चमत्कारिकतया विध्यर्थों घटितः। द्वौ निषेधौ प्रकृतमथं गमयत इति वृद्धाः ! विध्यर्थ एवाभि- प्रेतश्चेत्तत्व थ न साक्षादेवाभिहितः । सत्यम् । नन्वेतदेव खलु कवेनिपातप्रयोगी- चित्यम् । नदयघटितविध्यर्थोऽवधारणार्थ निश्चयार्थञ्चाप्याह । विच्छित्युपच- पञ्च कञ्चिदुपजनयति । नचतुष्टयेन पात्राऽनुप्रासोऽपि । एवमन्यत्रापि यथा- नासो न काम्यो न च वैद सम्यग् द्रष्टुं न सा मिन्नर चिहि लोकः ।' अमी काम्यो न इति न, काम्य एव; सा सम्यग् द्रष्टुं न वेद इति न, वेद एवेत्यन्वयः। पृष्टा जनेन समुदुःखसुखेन वाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमापिहेतुम् ॥२ इय शकुन्तला मनोगतमाधिहेतुं न वक्ष्यत्येवेत्यन्वयः । तस्पोत्सड्ने प्राधिन इव यस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् । त्वमलकां दृष्ट्वा न ज्ञास्यसे इति न ज्ञास्यस एवेत्यर्थः । इत्यादिपु प्रसङ्गेषु नवयं विध्यर्थं घटयितुमेव प्रयुक्तम् । ननु प्रश्नानुधारणानुनानुनयामन्त्रणे ननु ४ इत्यमरकोशलब्धेषु प्रायशः सर्वेप्वर्थेषु नन्वितिनिपातस्य प्रयोगो निभाल्यते। तद्यथा- प्रश्ने 'ननु- ननु भयानपि तममवत्या उर्वश्या दर्शनपयं गतः। इति विदूषकस्य प्रश्नो ननुपदेन सूच्यते । ननु स्वाङ्गसौष्ठवातिशयमुभपोप्टयती भगवती ।। १. रघु० ६१३० २. शाकु० ३६ ३. मेघ० ११३७ ४. अमर० ३।३।२४८ ५. विक्रमो० ॥२॥३ माल० ६१।१६ ·" तृतीयः परिच्छेदः इति परिवाजिकां प्रति राज्ञः प्रश्नो मालविकाग्निमित्र । ननु गौतमवचनमप्यार्यों हृदये करोति ।' इंति देव्या पारिण्याः प्रश्नः । । एवन्ध- प्राय गणदास ! ननु दर्शितोपदेशा ते शिष्या । भनु तद देवी तिष्ठति । इत्यादिषु । अवधारणे 'ननु'- उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वड्गेषु यस्य मे । दयीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ यस्यापदी त्वं प्ररिहर्ता तस्य मे सप्तरवड्गेषु शिदमुपपन्नं नु उपपन्नमेवे- स्यवधारणे ननुनिपातः। धपुपा करणोभितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । ननु तैलनिषेकविन्दुना सह दीपाचिरुपति मेदिनीम् ॥ तैलनिकबिन्दुना सह दीपाचिदिनीमुपंति ननु उपत्येव । नन्वत्रावधारणे इति मल्लिनाथपादाः। राजसत्त्वमवधूय मातृर्फ पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा। मन्यनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययमनुग्रहीकृतः॥' अनुग्रहीकृतो ननु अनुग्रहीकृत एवेत्यर्थः । एतायता नन्वनुमेयशोनि काञ्चीगुणस्मानमनिन्दितायाः.। पारोपितं यदगिरिशेन पाचादनन्यनारीकमनीयमद्धम॥ एतावता नन्वतावर्तवेत्यर्थः। १. माल०।६७ २. सव २।१०।११ ३. तत्रव ५२३३५ ४. रपु० १६०। ५. तत्रव ७१३८ ६. तव १९९० ७. कुमार० ११३५ ·१३२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: नम्वीहशानि तपस्विन्या मागधेयानि ।' इति शाकुन्तलगते सानुमतीवचने नन्वित्यवधारणार्थकपदम् । नन्वेतस्य व्रतपरिग्रहस्यायं प्रभावो यदेतावन्मन्त्रित प्रार्यपुत्रः।। मत्र नववधारण एव । ननु कलहप्रियोऽसि । विजयी भवत्वार्यः । ननु विजयाम्यायन्यहमार्यस्य । ननु मत्सम्पर्कमुपलभ्य । इत्यादिषु ननुशब्दोऽवधारणसूचकः । अनुनये 'ननु'- मनसापि न विप्रियं मया वृत्तपूर्व तय किं जहासि माम् । ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वपि मे भावनिबन्धना रतिः ।। प्रजविलापान्तर्गतेऽस्मिन्पद्ये ननुपदेन सानुनयसम्बोधनं प्रसङ्गानुकूलमेव । तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् । विधुरा ज्वलनातिसर्जनान्ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ॥ इति रतिविलापे सानुनयनिवेदनं ननुपदेन सूच्यते । नन्वात्मानं बहु विगणयन्नात्मनवावलम्बे तत्कल्याणि स्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम् ।' मेघदूतीयेऽस्मिन्पद्येऽपि नन्विति सानुनयसम्बोधने । तेन १द्यादावेवास्य प्रयोगो नितरामुपपन्नः। प्रलमावेगेन । नन्वय पयिता जनस्तव समीपे वर्तते ।। १. शाकु० ६७८ २. विक्रमो० ३.१३३१४ माल०१।१५।१६ ४. तत्रैव १११६४२० ५. तव ४११२ ६. रथ० ८।३२ ७. कुमार०४१३२ मेघ० २।५२ ६. शाकु० ३।१८।१६ ·तृतीयः परिच्छेदः ननुरन दुष्यन्तस्य सानुनयकथनसूचको निपातः। ननु वार्यतामेष घृष्टः। इत्यत्रापि ननु इत्यनुनये विद्यते । भट्टिनि परिवर्तनविमाविताक्षरं भूर्जपत्रं खल्वेतत् । हन्त, मट्टिन्या एव नूपुरकोटघा लग्नम् । ननु वाच्यतामेतत् ।' इति विक्रमोर्वशीये ननुपदं निपुरिणकायाः सानुनयनिवेदनं सूचयति । कुप्यसि कुवलयनयने चित्रापितचेष्टया किमतन्मे । ननु तव साक्षादयमहमनन्यसाधारणो दासः ॥ इति मालविकाग्निमित्रे नपस्योक्तो अवधारणानुगतोऽनुनयो व्यज्यते । माक्षेपे 'ननु'- नन्विति परमताक्षेपानुपणापृष्टप्रतिवचनेषु इति दण्डनाथोक्त्या पाक्षेपेऽपि ननुपदं प्रयुज्यते । कालिदासेनापि यथा- प्रलपत्वेष धंधेपः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम् । नन्विति विदूपकमताक्षेपे प्रयुज्यते सेनापतिना। मनु मवानग्रतो मे वर्तते । इति विदूषककथने ननुपदनाक्षेपे वर्तते । भवन्तं त्यक्त्वान्यः कः सुन्दरी विद्यते इत्याक्षेपः । ननु सस्याः शकुन्तलाया सौमाग्यवेवताऽर्चनीया । सखि ! अवचितानि बलिकर्मपत्तिानि कुसुमानि इति प्रियंवदामतमन- सूयपाक्षिप्त नन्विति निपातमवलम्ब्य । नववसरोपसर्पगीया राजानः । १. शाकु०६।१८।१६ २. विक्रमो०२।१८।१६ ३. माल०४।१० ४. शाकु० २।४।५ ५. तनव ७८ ६. तत्रैव ४१०१ ७. शाक० ६।१२ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: इत्यत्रापि ननु इति परमताक्षेप एव । ननु प्रयम मेघराजिदं श्यते पश्चाद्विद्युल्लता ।' सख्या विना त्वं मा न नन्दयसीति नृपोक्तो चित्रलेखामाः साक्षेपं प्रतिवचनं मनुपदेन सूच्यते । ननु दृश्यत एव सा । वयस्य परं मुहूर्तादागमनं देव्याः । तद्विविक्ते कथयिष्यामि स्वामवस्था- मिति पुरूरवसः कथनं 'नन्विति विदूषकवाक्येनाक्षिप्यते । हेतो 'मनु'- रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्या घात्रा द्विधंव ननु धूर्जगतो विमक्ता 13 ननु सखोगामी दोष इति व्यवसिताऽपि न पारपामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकण्वस्य दुष्यन्तपरिणीतामापन्नसत्त्वां शकुन्तला निवेदयितुम् ।। इत्यत्र नन्विति हेतो। ननु समदुःखगतः पीयते लोचनाम्याम् । ननु समदुःखगतः समदुःखगतत्वादित्यर्थः । अधिकारे 'ननु'- मा भयो । ननु मत्समीपे वतिष्यसे । इति दुष्यन्तोक्तो ननुपदे अधिकारभावो विद्यते । 1 -- - प्रतिवचने 'मनु'- ननु प्रणयिजनः। १. विक्रमो० २११४१५ २. तव ३७८ ३. रघु० ५।६६ ४. शाकु० ४३४ ५. विक्रमो० १।१२।१३ ६. शाकु० २।१६।१७ ७. विक्रम० १।१२।१३

·तृतीय. परिच्छेदः
अयि कः इति चित्रलेसाप्रश्ने उर्वश्याः प्रतिवचनम् ।
ननु मरिणतमेव म्लानकमलनालायमानरङ्गः ।
किन्नु खलु साम्प्रतं भरिएप्यति इति उर्वश्या वितक चित्रलेखायाः प्रति-
वचनम्।
सम्बोधने 'ननु'-
नन्वतेऽमृतगर्माः सेव्यन्ता चन्द्रपादाः।
इत्यत्र विदूपकस्य पुरूरवसं प्रति सम्बोधनम् ।
मनु मरणामि तस्मिासाधनोये कार्य कृतो मयोपायोपक्षेपः ।
इति मालधिकाग्निमित्र विदूषकस्य भग्निमित्रं प्रति सम्बोधनम् ।
सम्भ्रमे 'ननु'-
मनु प्रवैश्यताम् ।
मम्याभिः प्रेपितमाप्तिहरं ज्ञात्वा दुष्यन्तः सम्भ्रमेण दोवारिकमाशापयति
नन्वितिनिपातसाहाय्येन ।
पापारम्भे 'नन'-
नन्वेकस्मिन्दिवसे नवमालिकामण्डपे मलिनोपत्रमाजनगतमुदकं तव हस्ते
सन्निहितमासीत् ।'
इत्यत्र शकुन्ततया नन्विति पदेन वाक्यमारभ्यते ।
एवमुपरिलिखितेन नन्वितिनिपातस्य कविकृतिषु बहुधा प्रयोगो लक्ष्यते ।
नाम
नाम प्राकाश्यसम्माध्यमोघोपगमकुरसने । इत्यमरः ।
नाम कोपेभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि.च: .
सम्भाव्यकुत्साप्राकाश्यविकल्पेण्यपि दृश्यते ॥ इति मेदिनी ।
१. विक्रमी० २।१२।१३
२. तव ३३९१०
३. माल०३।३
४. शाकु० २२।१६।१७
५. सव २०२२
६. ममर० ३३२५१
७. मेदिनी० १८३१५२०५३

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
-
प्राकाश्ये 'नाम'
नामेति निपात. प्राकाश्ये प्रसिद्धी वा बाहुल्येन प्रयुक्त एव काव्येषु कालि.
दासकृतिष्वपि यथा-
वैवस्वतो मनु म माननीयो मनोपिरणाम् ।।
अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥
राजा प्रजारज्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम ययार्थनामा 13
मनु म मनुरिति प्रसिद्ध., नन्दिनी नाम नन्दिनीति प्रसिद्धा, परन्तपो
नाम परन्तप इति प्रसिद्ध इति सर्वत्र नामेति प्रसिद्धी ।
के प्रायां परित्रातुम् । दुष्यन्तमाकन्द । राजरक्षितव्यानि तपोवनानि
नाम।
तपोवनानि राजरक्षितव्यानीति सर्वविदितमित्यर्थ: ।
दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्ठि ! वैम्बिकानां कुलयतम् ।
तन्मे दीर्घाक्षि ! ये प्रारणास्ते त्वदाशानिबन्धनाः ॥
दाक्षिण्य बैम्बिकाना कुलव्रतमिति सर्वज्ञातं तथ्यमिति नामेति प्राकाश्ये
प्रयुक्तः।
प्राकाश्यातिरिक्तमन्येष्वप्यर्थेषु प्रयुक्त नामेतिपदं कवेर्वदुष्यं पोषयति ।
सम्मायनायो 'नाम'
न खलु घोमतां कश्चिदविषयो नाम ।'
धीमता कश्चिदविपयो नैव सम्भाव्यते इत्यर्थः ।
अचेतनं नाम गुणं न लक्षपेन्मयैव कस्मादयधीरिता प्रिया ।
१. रघु० २११
२. तव श८२
३. तत्रैव ६२१
साकु० ११२२।२३
५. माल०४११४
६. शाकु०४।१७११८
७. तय ६१३

·तृतीयः परिच्छेदः १७ प्रचेतनं मन्ये गुणं न लक्षयेदित्यर्य नामेति सम्भावनायामेव । किमिव नामायुष्मानमरेश्वरालाहति।' अपिनिपातेन मुक्तस्तु नामेतिनिपातः सवंत्र सम्भावनार्थमेव सूचयति यपा- भवत्यनिष्टादपि नाम दुस्सहात्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीदृशी । रे 13 नामेत्यत्रापिना सह सम्भावनाद्योतकः । एवञ्च- मपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् । यघेवमपि नाम विधर्म लभेय ।। अपि नाम मृगतष्णिकेव नाममानप्रस्तावो मे विधादाय कल्पते' अपि नाम स राजपिरुद्धरेन्नो हृदयशल्पम् ।। अपि नाम पुनरप्युपकारिणमेनं प्रेक्षिष्ये । इदं तु चिन्तयामि अपि नामाहं पुरूरवा मवेयमिति । मपि नामोर्वशी अपि नाम सा सुतनुरस्योपत्यकायामुपलभ्येत । अपि नामयं स्यात् ।" इत्यादिषु सर्वत्र नामेति सम्भावनायां विद्यते । १. शाकु० ७।३ २. कुमार० ५५४२ ३. शाकु. १।२०१२१ ४. तव २१०१ ५. शाकु० ७।२०१२१ ६. विक्रमो० ११५१६ ७. तत्रव ११६२० ६. तव ३१० ६. तव ३३१४३१५ १०. तत्रव ४४७१४६ ११. तव ५।१९२० ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका कुत्सायां 'नाम'- चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः परोऽपि को नाम तवानुमन्यते । अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयोविकीर्णकेशासु परेतभूमिषु ॥ परोऽपि शत्रुरपि को नामानुमन्यते । न कोपीत्यर्थः । नामेति कुत्सायामिति मल्लिनाथपादाः । १ को नामोष्णोदकेन नवमल्लिका सिञ्चति । इत्यत्रापि नामेति कुरसायाम् । प्रतनुषु विमवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ॥ नामेत्यनेनात्र बन्धुजनस्य कुत्सा विहिता। राघवपादास्त्वत्र सम्भावनायां नामेति निपातं मन्यन्ते परं कुत्सनमेवान कवेरभीष्टं तच्चानुपदं त्वयि तु इत्यनेन सुच्यते । संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा । इत्यत्रापि नामेतिपदं दुष्यन्तेनात्मनः कुत्साया प्रयुक्तम् । एवञ्च- मया नाम शुष्कघनजितेऽन्तरिक्ष जलपानमिच्छता चातकायितम् ।। भवति ! युक्तं नाम प्रत्रभवति प्रियवयस्योऽयमशीको ननु वामपादेन तार- यितुम् । इत्यादिपु नामेति निपात: कुत्सार्थकः । मोधे 'नाम' कमिदं नाम भवन्त एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाता १. कुमार०५।६८ २. शाकु० ५८ ३. तव ६२ माल०२।१०।११ ५. तत्रव ३११७६१८ ६. पा०५।१६।१७

·तृतीयः परिच्छेदः
१३४
इत्यस्मिन् शाङ्गरवकथने नामेतिनिपातः क्रोपे प्रयुक्तः।
मभ्युपगमने 'नाम'-
प्रलं विचार्य । अनियन्त्रणानुयोगस्तपस्विजनो नाम।'
सेवितं नामावुत्तेन ।
एवं नाम घोषयितव्यम् ।
अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्गात् ।।
सेव्यो जनश्च कुपितः कयन्नु दासो निरपराधः ॥४
मतुरनुकूतं नाम मयाचरितम् ।।
इति सर्वत्र नामेत्यभ्युपगमे प्रयुक्तम् ।
नु पच्छायां विकल्पे व इत्यमरः ।
नु स्पात्प्रश्ने विकल्पापतीतानुनयार्ययोः । इति विश्वः ।
'नु' इति लयुनिपात. कालिदासकृतिषु कियतीमभिव्यञ्जकता द्योतयतीति
अधोलिखितरुदाहरणरभिलक्ष्यते--
अस्थाः सर्गविधी,प्रजापतिरमूच्चन्द्रो. नु कान्तिप्रवः
भृङ्गारकरसः स्वयं नु मदनो मासो न पुष्पाकरः ।
वेदाभ्यासजडः कयं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो
निर्मात प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥
१. शाकु. १०२४।२५
२. तत्रैव ६११२
३. तव ६२३३२४
४. विक्रमो०२२०
माल०५।१६।२०
अमर० ३२३१२४०
विश्व० १०८।३१
विक्रमो० २२०

·४. कालिदासकाव्य शब्दपरिपाकः इत्यस्मिन्पद्ये नुत्रयेण किमपि मनोहार्युत्प्रेक्षितं कविना तृतीयचरणे 'कथं नु' इति निपातद्वय चाक्षेपे वर्तते । कि किशुकः शुकशुरच्छविमिन भिन्न कि कणिकारकुसुमैन कृत नु दग्धम् ।' इत्यत्र नु निश्चये । दग्धं कृतमेवेत्यर्थः । प्रवातनीलोत्पलनिविशेपमधोरविप्रैक्षितमायताया। तथा गृहीतं नु मृगागनाभ्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥ अत्राधीरविप्रेक्षितस्यान्योन्योत्प्रेक्षण 'नु' इति निपातेन मनोज्ञ खलु । प्रत्र मल्लिनाथपादाः-"अत्र विवक्षितस्य परस्परग्रहणस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षेति केचित् ।" विकल्पार्थे 'नु'- क्व नु मा स्वदधीनजीवितां विनिकीर्य क्षरणमिन्नसौहृदः । श्व नु ते हृदयङ्गमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधु । चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा। रूपोच्चयेन मनसा विधिना कृता नु ।" इत्यत्रापि न विकल्पे । विधिना मनसा कृता नु मनसा कृता वेत्यर्थः । वित 'न'-- स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिप्टं नु तांपत्फलमेव पुण्यम् । इत्यत्र नुचतुष्टयेन कीडशो मनोहारी वित प्रक्रियाभिव्यजिता। 'कथ, कि, क्वा'दीनां निपाताना साक 'नु' निपातः कविना वितर्क वितर्क- गर्भप्रश्ने वा बहुशः प्रयुक्तः । यथा-- प्रलमामरणं कयं न ततव नेष्यामि निवापमाल्यताम् ।' १. ऋतु० ६।२७ २. कुमार०११४६ ३. तर १६ ४. तनव ४२।४ ५. शाकु०२१६ ६. तब ६१० ७. रघु० ८०६२ ·तृतीयः परिच्छेदः मदिराक्षि मदाननापितं मधु पीत्वा रसवत्कयं न मे' प्रवस्तुनिबंधपरे फयं नु ते करोऽयमामुक्तविधाहकौतुकः ।' वैश्लप्यं मम तावदीहशमिदं स्नेहादरण्यौकसः पीडयन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखनवः ॥' दाममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से त्वया रचितपूर्वम् । उटजद्वारविरुढं नीवारबलि विलोकयतः॥ कथं न तं बन्धुरफोमलाइगुलि करं विहायाप्ति निमग्नमम्मसि ।' सेव्यो जनश्च फुपितः कयं न दासो निरपराधः । अविनोददीर्घयामा कयं न रात्रिर्गमयितव्या । गौतम ! कयं न ते सखी मा प्रतिपालयति । कथं न खल्वस्मात्सङ्कटादात्मानं मोचयिष्यामि ।' इत्यादिषु सर्वत्र 'कथं नु' इति वितर्के युक्तः । एवञ्च- किं नु खल्विमं जनं प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनीयास्मि संवृत्ता। - कि न खलु तत्रमयतो दुप्यन्तस्य युक्तरूपमस्माभिः सन्देष्टव्यम् ।' भोः किं नु तत्रमवती रक्तकुक्लपपल्लवशोमिनाऽग्रहातेन मुखमपवार्य चकितचकितेव स्थिता।२ १. रघु० ८०६८ २. कुमार० ५।६६ ३. शाकु०४६ ४. तत्रैव ४१२१ ५. तव ६१३ ६. विक्रमो० २२० ७. तव ३४ माल०४४६७ ६. तत्रव ४११७८ १०. शाकु० १११३३१४ ११. तनव १६१६ १२. तब ६।१८१६

·१४२
कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
इत्येषु प्रसङ्गेषु किं नु' इति वितर्के युज्यते ।
एवमन्यत्रापि यथा-
प्रये कि नु खलु मद्विज्ञापनानन्तरमाानां कुररोगामिवाकाशे शब्दः
थूयते ।
हजे तिपुणिके ! किन्नु खल्वेतज्जीणंचीवरमिवेतोमुखं दक्षिणमारुतेना.
नीयते।
कि नु खलु निरभ्र विद्युत्संपातः।
कि न खलु साम्प्रतं भर्ता भरणति ।।
इति सर्वन 'किं नु' इति वितकें विद्यते ।
क्य नु इत्यपि तथा
'क्व नु संस्थिते क्मणि सदस्यरनुज्ञातः श्रमालान्तमात्मानं विनोद.
यामि ।
सखि ! क्व न खलु स प्रापन्नानुकम्पी भवेत् ।'
रपताशोक ! कृशोदरी क्व नु गता त्यवत्वानुरपत जनम् ।
इत्येषु प्रसङ्गेषु च 'क्व नु' इति वितप्रश्ने समीचीनतया प्रयुक्तः ।
-
या
या स्याद् विकल्पोपमोवितः पादपूरणे।
समुच्चये च विनम्भे नानार्थातीतयोरपि ॥
इति कोशलब्धेष्वर्थेषु कविना वेतिनिपातस्य यथास्थान प्रयोगो व्यधायि ।
१. विक्रमो० २२:३
२. तत्रव २।१८।१४
३. तव ५।१८।१६
माल०५११११२
५. शाकु० ३१४१५
६. विक्रमो० १०
७. तव ४।६२
६. मेदिनी १८०७४

·तृतीयः परिच्छेदः
विकल्पे 'वा-
अप्याशा शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि सम्मावयितुं धनान्माम् ॥'
श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥२
प्ररावणमरामं वा जगदति निश्चितः ॥3
च्युतकेशरदूषितेक्षणान्यवतंसोत्पलतानानि वा ॥४
घिभूषणोद्भासि पिनद्धभोगि वा गजाजिनालम्बि दुफूलधारिया।
कपालि वा स्यादयवेन्दुशेखरं न विश्वमूतरवधार्यते वपुः॥'
कीवसौन्दर्यमत्र वात्रयेणाहितम् ।
प्रणयिषु वा दाक्षिण्यादयवा सद्वस्तुपुरुषबहमानात् ।
शृणुत जना प्रवधानाक्रियामिमां कालिदासस्य॥
इत्यत्रापि 'वा' इति विकल्प प्रयुक्तः ।
उपमायां 'वा'-
व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पडूशेषमिव धर्मपल्वलम् ।
राशि तत्कुलमभूक्षयातुरे वामनाचिरिव दीपभाजनम् ॥
व्योम वा व्योमेव । वाशब्द इवार्थे । यथाह दण्डी-इववद् वायथाशब्दो
इति । इति मल्लिनाथपादाः ।
जाता मन्ये शिशिरमपिता पमिनी,वामरूपाम्।
इत्यत्र पद्मिनी वा पद्मिनीमिवेत्यर्थः ।
स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोण वोपयुज्यते ॥
१. रघु०५।११
२. तत्रव १०३२
३. तव १२१८३
४. कुमार० ४१५
५. तत्रव ५७८
६. विक्रमो० १२
रघु०१६।५१
मेघ०२।२३
६. माल० ५२१२

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
पत्रोणं वा पत्रोणमिवेत्यर्थः ।
समुच्चये 'वा'-
हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नो विशुद्धिः श्यामिकापि वा।'
च्यामिकापि वा श्यामिकापि चेत्यर्थः ।
राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तः प्राणपक्रोशमलीमसैर्वा ॥२
विषमप्यमतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया ॥3
विष्णोरियास्यानवधारणीयमीहक्तया रूपमियत्तया वा॥
इति सर्वत्र 'वा' इति निपातः समुच्चये विद्यते ।
सा वा शंभोस्तदीया घा मूतिर्जलमयी मम ॥
प्रत्र वाशब्दो द्वन्द्वार्थे न त्वन्यार्थे इति मल्लिनाथपादाः ।
न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे ॥
न वा न च इत्यर्थः।
स्फुलिङ्गो वा नाग्नेहनमभिवष्टं यत इदम् ।'
स्फुलिङ्गो वा न स्फुलिड्गोऽपि नेत्यर्थः । अपि च--
छेदो दंशम्य दाहो वा सतेर्वा रक्तमोक्षणम्।
मत्र वाद्वयेनोपायान्तरमुभयोश्च समानोपयुक्तत्वं सूचितम् ।
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः।
१. रघु० १११०
२. तत्रव २।५३
३. तव ८४६
४. तत्रव १३१५
५. कुमार० १६०
६. शाकु० ६.१८
७. विक्रमो०४१६३
माल०४४
६. मेष. ११५८

·तृतीयः परिच्छेदः इत्यस्मिन् प्रसङ्गे च वेति निपातः खल्वर्थान्तरन्यासद्योतने स्वचमत्कृति प्रकटयति । एवमत्र कालिदासप्रयुक्तानां केपाञ्चन निपातानामौचित्यदृष्टया विवेचनं विहितम् । एतदतिरिक्तं भूयांसोन्येऽपि निपाता महाकवेः काव्येषु यथोचितं यथास्थान निवेशिता विद्यन्ते । विशेषरांश्च नाटकीयसंवादेषु । हपं विस्मय- विपादादिसूचका विविधभावानुरूपं प्रयुक्ता निपाता यथा-दिष्ट्या - हन्त - अङ्ग - अहो - अविहा - अये - अयि - अहह - प्रा. - हला- अम्मो - भोः पिक - हा प्रभृतयः । सर्वत्र च ते सुविमृश्योपन्यस्ताः । कविवरेणानेन प्रयुक्तानां निपातानामुपयुक्त विवेचनेनेदं स्पष्टमापतति यदेते निपाता न केवलं वाच्यार्य- मेव मभिदधति अपितु काव्यसन्दर्भ किमपि विशिष्टमथं व्यञ्जयन्ति । इत्थं ते रसपर्वणायां निमित्तानि भवन्ति । यत्र च कोऽपि विशिष्टो ध्वनिर्नास्ति तत्रते प्रसङ्गानुकूलं मर्वथा समुचितास्सार्थका एव । अपि च कालिदासीयनिपातप्रयोगेऽर्थवविध्यं दश्यते । क्वचिस्वसो कोशेष्यप्रतिपादितेष्वप्यर्थेषु निपातानामनेकार्थत्वनियममनुपालयन् प्रसङ्गानु- रूप स्वर निपातान् प्रयुक्ते । न हा विषये दोषसम्भावना शक्या । दोष इति कालिदासे न घटते । यं स्वयं वाग्देवी वश्येवानुवर्तते तस्य को नु निर- इकुशत्वमुद्भावयेत् ।

·. चतुर्थः परिच्छेदः कालिदासस्य लिङ्गवचनसमासप्रयोगौचित्यम् (क) लिङ्गप्रयोगौचित्यम् महाकविः शब्दानां यथास्थानप्रयोगे लिङ्गविधानेऽपि सुतरां निपुणः । एकत्र शब्दस्य पुल्लिङ्गरूपमस्याभीष्टमन्यत्र च स्त्रीलिङ्गरूपम् । उपमानोप- मेययोलिङ्गसाम्य त्वस्य कवेरनुपम चातुर्यम् । अन्येऽपि कविवरा उपमानोप- मेययोलिङ्गसाम्ये सतर्का नो चेल्लिङ्गभेदो नामोपमादोपः प्रसज्येत । उपमानो- पमेययोलिङ्गव्यत्यासो लिङ्गभेद' इति वामनेनापि यथोक्तमुपमादोपप्रसङ्गे । परमिदं लिङ्गसाम्यं यथास्माकं कवेरस्ति स्वाभाविकं सुरुचिपूर्ण सुललितं च न तथान्यस्य कस्यापि कर्वेरिति तस्योपमासौष्ठवेन सम्यक् सम्पाद्यते। तथाहि- दिष्टपा शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान् । श्रद्धा वितं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ॥ इत्यत्र लिङ्गसाम्ये यत्सौन्दर्य विद्यते तदस्य कवेः पब्दज्ञान शब्दपरिपाकै वा सूचयति । उपमा कालिदासस्येति भरिणतिर्लोकविख्याता। तेन लिङ्गसा. म्यस्योदाहरणान्यपि कवेरसंख्यातानि । तेषु कानिचिदुल्लेखाण्येिव यानि काव्यरसिकानां मनासि प्रसभं हरन्ति । यथा हि- चागर्याविव सम्पृक्तो वागर्यप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी॥3 इत्यस्मिन्नाद्ये रघुवंशीये श्लोके पार्वतीपरमेश्वरयोरुपमानीभूतो वागयों नितान्तमुपयुक्तौ । वागिति पद शन्दपदस्य पर्यायत्वेन कोशकारैः स्वीकृतम् यथा- वावाण्यां गौरणवृत्त्या सा शम्दे वक्त्रेऽपि च स्त्रियाम् इति । १. काव्यलकारसूत्रवृत्तिः ४।२।१२ २. शाकु०७२६ ३. रघु० ११ ४. वाङ्मयार्णवः ५२५५ ·चतुर्थः परिच्छेदः वागर्थाविव सम्पृक्ती वागर्यप्रतिपत्तये इत्यस्य स्थाने शब्दार्थाविव सम्पृक्ती पान्दार्थप्रतिपत्तये इति पाठमपि प्रयोक्तुमलमासीत्कविः । पश्चाद्वतिभिः कवि- भिरालोचकर्वा 'शब्दायौं' इत्येव प्रायेण प्रयुक्तम् । "सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे" इति भाष्यकारवचनात शब्दार्थयोनित्यसम्बन्धाद- स्मिन्प्रसङ्गे पार्वतीपरमेश्वरयोनित्यसम्पृक्तता प्रतिपादयितुं 'शब्दार्थो' इति प्रयोग उपयुक्ततरः स्यात् छन्दोऽपि न दुष्येत किन्वस्माकं कवैस्तु 'वागयो' इति प्रयोग एवाभीष्टतम पासील्लिङ्गसाम्यकारणात् । 'वकारस्यामृतबीजरवात. प्रचयगमादिसिद्धि' रिति प्रयोजनान्तरं मल्लिनाथपादा निर्दिशन्ति । प्राचार्यवर्या डा० हजारीप्रसादद्विवैदिमहाभागास्तु वावपदप्रयोगे कालिदासस्य कामप्यलोक- सामान्यतिनी प्रतिभा प्रदर्शयन्ति । तेषां मते यत्तत्त्वं कञ्चिदथं प्रब टयेत् तद् वाग वा वचनं वा कथनीयम । मालविका भावमनोहरं नृत्यमकरोत् तस्या प्रङ्गसञ्चालनेन गीतस्य कश्चिदर्थः जातः कालिदासानुसारमिमान्यड्गान्यन्त. निहितवचनानि सन्ति, यानि न शब्दायन्ते सर्वमथं सूचयन्ति । अभिव्यक्तेयं- दस्ति माध्यम तद वचनं वा वाग् वा । वाचा च यत् प्राकाश्य तदस्त्यर्थः। लोके यत्किमपि दृष्टिगतं तदभिव्यनक्ति किञ्चित् ! सर्वोऽयं संसार एवात्र देवरचितं काव्यम् ऋपिर्यथावोचत्-'पश्य देवस्य काव्यं न विभेति न ऋष्यति' । अस्तु वाक्पदस्य प्रयोगोऽत्र विस्तृतेऽयं कृतः । नृत्यं नाट्यं चित्रं वस्तु किम्चेदं विश्वं विश्वमेव वाक । प्रनयंव चाभिव्यक्तमथं यथाशक्ति वयं गृहीमः विश्वमिदं वागर्थयोः सम्पृक्तताया सोला। पार्वती च शिवस्य लीलासखी। इयं लोक- रचना तस्याः क्रीडा, चिन्मय: शिवस्तस्याः सखा, सदानन्दश्च तस्या आहारः वागर्थयोराश्रयभूमिः सज्जनहृदयमेव तस्या वासः । तथा हि ललितासहस्र- कोडा ते लोकरचना सखा ते चिन्मयः शियः। पाहारस्ते सदानन्दो वासस्ते हृदयं सताम् ।। इति ।' एवं पार्वतीपरमेश्वरयोरुपमानत्वेन वागर्थयोः प्रयोगः कवेः पादपरिपाक- परिचायक: । लिङ्गसाम्यञ्चान सविशेषमवलोकनीयम् । इदमेव च लिङ्गवशिष्ट्यं कवेरन्यकृतीनां प्रारम्भिकपद्येप्वपि धणोपरी. भवति । तथा हि- - महाभाष्यम् १११ माल० १०८ पॉरन्तनिहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थ; ३, कानिदास की लालित्ययोजना, पृ. ६०-६१ ·१४० कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः प्रत्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः।' इत्यत्र नगाधिराजस्य हिमालयस्योत्तरस्यां दिश्यवस्थानं दम्पत्यो. सम्मेलन ध्वनयति मतो दिशि इति स्त्रीलिङ्गपदस्यौचित्यम् । यक्षश्चके जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु यति रामगिधिमेषु ॥२ इत्यस्मिन्मेघदूतस्य प्रारम्भिके पद्ये 'यक्षः वसति चाके' इति वचसा प्रकृति- पुरुपयोः सम्बन्ध एव कवेरभीष्ट इति द्योत्यते । एवञ्च- प्रत्यक्षामिः प्रपन्नस्तनुमिरवतु वस्तामिरटामिरीशः॥ इति शाकुन्तलीये नान्दीपाठे ईशस्याप्टाभिस्तनुभिः प्रपन्नत्वेन तनुभिरिति स्त्रीलिङ्गपदप्रयोगेण प्रकृतिपुरुषयोः सम्पृक्ततव प्रकटीभवति । मालविकाग्नि- मित्रपि तथा- अष्टामिर्पस्य कृत्स्नं जगदपि तनुमिबिभ्रतो नाभिमानः सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसी वृत्तिमोशः॥" इत्यत्र स एव भावः कविद्यते । अपि च- वेदान्तेषु यमाहरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी। इति विक्रमोर्वशीये नान्दीपद्ये पुरुषस्य मम्बन्धे रोदसीति स्त्रीलिङ्गपद- प्रयोगेण कविना प्रकृतिपुरुषसम्बन्ध एवावस्थापितः । उपमानोपमेययोलिङ्गसाम्यस्यान्यान्युदाहरणानि यथा- विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥' १. कुमार० १११ २. मेघ० ३. शाकु० १११ माल०११ ५. विक्रमो० १२१ ६. रघु० १५६ ·. चतुर्यः परिछेदः १४६ स्वाह्या हविर्भुजम् अरुन्धत्या तपोनिधि वशिष्ठम् इत्यत्र उपमासौन्दर्याति- रिक्त लिङ्गसाम्यमपि दर्शनीयम् । एवमेव- प्रमा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः ।' इत्यत्राप्यवधेयं लिङ्गसाम्यम् । विमावमुः सारथिनेव वायुना धनव्यपायेन गमस्तिमानिव । बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥२ इत्यत्र वायुना धनव्यपायेन कटप्रभेदेन रघृणा विभावसुर्गभस्तिमान् करीव दिलीप इति मर्वत्र पुल्लिङ्गपदानामवस्थितिरवलोकनीया । स राज्यं गुरुणा दतं प्रतिपद्याधिकं बमो। दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः ॥ पत्र गुरुणा सवित्रा हुतासनो राजा तेजो राज्यमिति उपमानोपमेययो- लिङ्गसाम्यमुपपन्नम्। यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोफेन चैतन्यमिवोपरम्मः ॥ लोकेन उप्परस्मैः चतन्यमिव त्वया गुरोः ज्ञानमिति सर्वत्र लिङ्गसाम्यम् । चैतन्यमिति प्रयुक्तं न तु प्रकाशः ज्ञानमित्यस्य लिङ्गसाम्यात् । सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्री यं यं व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इध प्रपेवे विवर्णमावं स स भूमिपालः ॥५ दीपशिसेवायेन्दुमती नरेन्द्रमार्गा? इव भूमिपालः इत्युभयत्र लिङ्गसाम्यं प्रशंसनीयम् । सोऽभयर परवधूसमागमः प्रत्ययंप्रकृतियो निमः ।। प्रत्ययप्रकृतियोग इव वरवधूसमागमोऽभवदित्यत्र लिङ्गसाम्यमत्यन्तमुप- पन्नम् । १. रघु० २०१५ २. तत्र ३।३७ ३. ती ४१ ४. तत्रैव १४ ५. तप ६७ ६. तव १९५६ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव धर्मपल्वलम् । राशि तत्कुलममूक्षयातुरे वामनाचिरिव दीपभाजनम् ॥' इत्यत्र कुलमित्यस्योपमानीभूतानि पदान्यपि नपुसकलिङ्गस्यय नियोजिता. नीति कवे शब्दचयनचातुर्यमेव सूच्यते । तया दुहिना सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रमामण्डलया चकासे । विदूरभूमिळवमेघशब्दादुद्धिन्नया रत्नशलाकयेव ॥ रनशलाकया विदूरभूमिरिव दुहित्रा सवित्री चकासे इत्यत्रापि लिङ्ग- साम्यमवेक्षणीयम् । एष चारमुखि योग्यतारया युज्यते तरलबिम्बया शशी । साध्वसादुपगतप्रकम्पया कन्ययेव नवदीक्षया वरः कन्यया वर इव शशी योग्यतारया युज्यते इत्युभयत्र लिङ्गसाम्यम् । शाकुन्तले यथा--- मनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं करहै. रनाविद्ध रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने मोक्तारं फमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥४ इत्यस्मिन्पद्ये रूपमित्यस्य पुष्पं किसलयं रत्नं मधु, फलमित्येतान्युपमानानि मुविमृश्य नपुंसकलिङ्गन प्रयुक्तानि । तपति तनुगानि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव । ग्लपयति यया शशाडून तया कुमुदती दिवसः ॥५ मदनः न तथा त्वां यया माम्, दिवसःन तथा कुमुदती यथा शशामिति सर्वत्र लिङ्गसाम्यं विद्यते । १. रघु० १६०५१ २. कुमार० ११२४ ३. तव पा७३ ४. शाकु. २०१० ५. तव ३॥१५ ·चतुर्थः परिम् अदा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ॥" इत्यत्रगतं लिङ्गसाम्यं तु भाग्यपितम् । विक्रमोर्वशीये छ- प्राविभूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि. नॅशस्याचिहुं तभुज इय च्छिन्नमूयिष्ठधूमा। 'मोहेनान्तर्यरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा . गङ्गारोधःपतनकलुषा गच्छतीव प्रकाशम् ॥ इयमुवंशी रात्रिः अधिः गङ्गा इव लक्ष्यते । प्रमोर्वश्या तपमानतां गताः सर्व स्त्रीलिङ्गशब्दाः सौन्दर्यमावहन्ति। एषा मनो मे प्रसभं शरीरात पितुः पवं मध्यममुत्पतन्ती । सुराङ्गना कति खण्डितामात सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ॥3 यथा राजहसी मृणालारसूत्र तथा सा शरीराद मे मनः कर्पति इति लिङ्गा. नुसारमुपमानोपमेयपदानां चयनमत्रापि द्रष्टव्यम् । मालविकाग्निमित्रेऽपि तावद्- महं रथाङ्गनामेव प्रिया सहचरीव मे । अननुज्ञातसम्पर्को पारिणी रजनीव नौ ॥४, लिङ्गसाम्यमस्मिन्रलोकेऽपि रम्यम् । उपमानोपमेयलिङ्गसाम्यादतिरिक्तमप्यस्य कलिङ्गानुकूलपदविन्याराः सुतरां संलक्षणीयः । यया रघुवंशे- जाने मौनं क्षमाशको त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुवन्पित्वात्तस्य सप्रसवा इव ।। इत्यत्र यया ज्ञानेति पदं नपुंसकलिङ्गवाच्यस्ति मौनपदमपि तथा। यथा क्षमाशब्दः स्त्रीलिङ्ग तथा शक्तिशब्दोऽपि स्त्रीलिङ्ग । एवमेव . त्यागपदं १. शाकु०७।२९ २. विक्रमो० ॥ ३. तत्रव १२० ४. माल०५ ५. रघु० ॥२२ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः पुंल्लिङ्ग, इलाघाविपर्यय इत्यपि पुल्लिङ्ग । एकस्मिन्नेव वाक्ये त्रयाणां लिङ्गाना युगपदविन्यासः कवेः शब्दविन्यासकौशल प्रतिपादयति । अवकाशं किलोदवानरामायाभ्यथितो ददौ । अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥' इत्यत्र 'ददाविति क्रियायाः कर्मवेन 'करम्' अवकाशम्' चेत्युभावेव पुल्लिङ्गवाचिनौ शब्दावत्यन्त मुपयुज्यते । न ह्या 'स्यानमिति पद प्रयुक्त पुल्लिङ्गदाचिना करशब्देनासंयोगात् । तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं पलान्तो मन्मयलेख एप नलिनोपत्रे नखरपितः। हस्तात् भ्रष्टमिदं विसामरणमित्यासज्यमानेक्षणो निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छक्नोमि शून्यादपि ॥ इत्यस्मिन् शाकुन्तलीये पद्ये प्रथमे पादे शय्या इति स्त्रीलिङ्गपदं, द्वितीये मन्मथलेख इति पुंल्लिङ्गाद, तृतीये च विसाभरणम् इति नपुसकलिङ्गपदं विधाय कविना लिङ्गत्रयस्य युगपन्निसर्गसुन्दरः प्रयोगोऽदशि । एवमेव- प्रस्मानसाधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चः कुलं चात्मन. स्त्वय्यस्याः कथमप्ययान्धयकृता स्नेहप्रवृत्ति च ताम् ।' इत्यत्र 'सयमधनान्' 'बुलम्' 'स्नेहप्रवृत्तिम्' इति लिङ्गत्रयस्य कर्मवेन- कस्मिन्नेव वाक्पे प्रयोगः कलिङ्गविधानधातुर्य पुष्णातितराम् । . (ख) वचनप्रयोगौचित्यम् लिङ्गविशेषस्य यया क्वचित्तवेराग्रहो दृश्यते तर्षव केचिद स्पलेषु वचन विशेषम्याग्रहेणापि विम प्राइपं शट्रपरिपाक पोपतित राम् । भि- प्रायमिव युतश्चित् स बहुवचनं प्रयुकतेन्यत्र च द्विवचनमेकवघनमपि वा। १. रप० ४१५८ २. पाकु०३।२३ ३. सद ४११७ ·चतुर्यः परिच्छेदः १५३ बहुवचनप्रयोगः यक्षश्चके जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुपु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥' इत्यस्मिन् मेघदूतीये प्रथमे पद्ये 'रामगिर्याश्रमपु' इति बहुवचनप्रयोगेण यक्षस्य प्रियाविरहे इतस्ततो भ्रमण सूच्यते । विरहसन्तापवशादेक त्रास्थातु- मशक्यत्वादाश्रमादाश्रम पर्यटन्नेव काल कथञ्चिद् यापयति स्म। तथा हि- प्रनवस्थितचित्तस्य न जने न वने रतिः इत्युक्त्या न तस्य मनो विरहवेदनया क्वचिदेकस्मिन् स्थले विषये वारमत । अतः खलु सः प्रियाया अङ्गानि श्यामा- लतासु, दृष्टिपातं चकितहरिणीप्रेक्षणे, वक्त्रच्छायां शशिनि, केशान् शिखिना वहंभारेषु, भ्रूविलासान् नदीवीचिपूरप्रेक्षमाण इतस्ततो भ्राम्यति । साध्वत्र कविना बहुवचनप्रयोगो विहितः । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणाम् यक्षेश्वराणामिति गौरवे बहुवचन युज्यते । कुबेरस्य प्रभूतप्रभाववत्त्वात् । कुबेरोहि यक्षाधिपतिपक्षम्म तदर्थ बहुवचनप्रयोगः पादरार्थे वा कृतः स्यामिसेवक. सम्बन्धात् । गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमायमालाः विष्यन्ते नयनसुभगं से मयन्तं बलाकाः ॥' पत्र बलाका इति बहुवचने बहुस्त्रीसहायता मेघस्य द्योत्यते । बहुस्त्री- युक्तता च तस्य नयनसुभगस्य सौभाग्यातिशयत्वमेव मूवपति । अयमेव चाशयो रघुवंशेऽपि- मुसापरणेषु प्रकृतिप्रगत्माः स्वयं सरङ्गापरवानवक्षः । मनन्यसामान्यफलप्रवृत्तिः पिवत्यसो पाययते च सिन्युः॥ इत्यत्र मुशार्पणेषु इति बहुवचनामयोगी विद्यते । सागरस्य बहुवल्लभा नदी- रूपाः सन्ति, ताभिश्च प्रतिस्पर्धयेव बहुविधमुसार्पणं क्रियते । तरङ्गाधरदानदक्ष- १. मेघ. ११ २. तत्रव १७ ३. तव ११९ ४. तत्रैव १३९ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपार्क स्यानन्यसामान्यवृत्तः सागरस्य चवं मुखार्पणेप्विति बहुवचन प्रयोगेण सुभगत्व सूच्यते । एवञ्च- पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकोतूहलानाम् ।' अत्र नेत्रकौतूहलानामिति बहुवचन साभिप्रायम् । विविधा नार्यस्तत्र सन्ति । काश्चित प्रोपितभर्तृका. काश्चिन्मानिन्य , काश्चिदनुरक्ताश्च । तासा तत्र यथासम्भव दृष्टिपाताः। अत एव बहुवचनप्रयोगः । गत्युत्कम्पादलकपतितर्यत्र मन्दारपुष्पः।। इत्यत्र मन्दारपुष्पैरिति बहुवचनप्रयोगेण प्रसाधनसामग्र्या बाहुल्यं मादक- सुगन्धातिपयत्व च द्योत्यते यतो हि भूमिपतितानां मन्दारपुप्पाणामेव बाहुल्य विद्यते केशपाशनिवेशितानां तु गणनव का ! अपि चानेनाभिसारिकाणां गति- वेगत्वं त्वरातिशयत्वं वा ध्वन्यते । तस्यास्तोरे रवितशिखरः पेशल रिन्द्रनीलः3 पेशलैरिन्द्रनीलरिति बहुवचनमत्र शिखराणा वाहुल्यं रचनावैविध्यं च ध्वनयितु प्रयुक्तम् । यथाहः पूर्णसरस्वतीपादा: "बहुवचनेन च शिखरबाहुल्यं निर्माण व विर्य च प्रतीयते" इति । अयवेन्द्रनीलमणीनां नैकत्वं वैविध्य वा बहुवचनेन ध्वन्यते । न कर्नेकविधर्वा इन्द्रनीलमणिभी रचितशिखर इति कदा. चित्तात्पर्य स्यात्कवेः। तात्तः शिजवलयसुमगनर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवस विगमे नीलकण्ठः सुहृद वः ॥ तालरिति बहुवचन प्रयोगोऽधानेकविधचातुर्य परिणामतः तस्लीनता मनोविनोदे च व्यस्ततया दुखापनोदनप्रयत्न चाभिव्यञ्जयति । तालदानस्य पौन:पुन्यं वा ध्वनित स्यात् । प्राचार्या अभिनवगुप्तपादा प्रप्येवमाहु- लोचने- १. मेघ० ११५० २. तय ११ ३. तव २०१७ ४. व २०१६ ·चतुर्थः परिच्छेदः तालरिति बहुवचनमनेकविध वंदग्ध्यं ध्वनयन् विप्रलम्भोद्दीपकतामेतीति।' प्रायेणते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः ।। -विरहेविति बहुवचनमत्र चिरविरहपूचकमन्यथा रमणविरहे इत्येकवचना- न्तेनापि कार्य सिध्यत्येव किन्तु रमणविरहेप्विति कथनेन विरहावस्थाया दैर्ध्यमसात्वं च प्रकटीभवति । रमण्यंदा यदा विरहो भवति तदैत एवाड्ग- जानां विनोदा इत्येवमर्थापिते विरहावृत्ति वा बहुवचनमत्र ध्वनयेत् । अन्यत्रापि तथा- संक्षिप्येत क्षण इव कयं वीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्यहरपि कयं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्यं चेतश्चटुलनयने दुर्लमप्रार्यनं मे गाढोष्माभिः कृतमशरणं त्यद्वियोगव्ययाभिः ॥३ इत्यत्र व्ययाभिरिति बहुवचनेन विरहपीडाधिक्य सूचितम् । वियोगे व्यथा बहुगुणिता सती अधिकाधिक पीडयति । तेनैवात्र यक्षस्य दुर्लभप्रार्थनेय पद् दीर्घयामा त्रियामा क्षण इव संक्षिप्येत सर्वावस्थास्वहरपि मन्दमन्दातपं स्यादिति । रुद्धापाङ्गप्रसरमलकरञ्जनस्नेहशून्य प्रलकरिति बहुवचन प्रयोगोऽत्र निरोधातिशयत्वं द्योतयति । अन्यत्र तु शुद्धस्नानात्परुपमलकमि त्येकवचनं प्रयुङ्क्ते कविरयम् । अत्र प्रयुक्तमेकवचन- मपि यथा साभिप्रायं तच्चकवचनप्रसङ्ग वर्णयिप्यते । मामाकाशपरिणहितभुन निर्दयाश्लेपहेतो- लंग्यायास्ते कयमपि सति स्वप्नसन्दर्शनेषु । स्वप्नसन्दर्शनस्याविनाशिस्वात्कविनात्र स्वप्नसन्दर्शनेष्विति बहुवचन- १. लोचन (चौखम्बा) पृ० ३५४ २. मेघ० २।२७ ३. तब २।४८ ४. तद २०३५ ५. तत्रैव २०३३ ६. तत्रैव ११४६ ·१५६ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः प्रयोगः साभिप्राय विहितः स्वप्नसन्दर्शनेप्वपि प्रिया कथमपि लभ्यते । स्वप्न- सन्दर्शने तु प्रश्न एव न विद्यते । बहुवचनेन विषयान्तरचिन्ताभावान्मनसः सातत्यवासितायाः स्वप्नोन्मेपप्रमोपयोस्तडित इव तस्याः क्षणे क्षणे दृप्टरवं नष्टत्वं च ततश्च स्वस्य वार वार व्याकुलत्वम्, तेन च द्रष्टणामतिकरुणार्द्रता- जनकत्वं च द्योत्यते इति पूर्णसरस्वतीपादाः । अपि च प्रियाविरहव्याकुलत्वाद् वार वार निद्राभङ्गत्वाच्च यक्षस्य न कोऽपि स्वप्नश्चिरायाभूत् । यदैव स निद्रा लेभे स्वप्ने प्रियाया गाढालिङ्गनाय स्वभुज प्रसारयन्नेवानन्दमाप्नोत् । पुनः पुनस्तादृशः स्वप्नः स्यादिति स्वप्न- सन्दर्शनेष्विति बहुवचनप्रयोगौचित्यम् । प्रालिप्यन्ते गुणवति मपाते तुपाराद्रिवाताः पूर्वस्पृष्टं यदि फिल भवेदनमेमिस्तवेति ।। अत्र बहुवचने विशेषः । उत्तरदिश आगतानां सर्वेषामेव वातानामालिङ्गनं करोमि न जाने को वातस्त्वदड्गस्पर्शसुखलब्धः स्यात् । अत एवात्र सम्भाव- नायां 'किले ति निपातस्य प्रयोगो विहित. । स्नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते स्वभोगादर इत्यत्र 'स्नेहानिति बहुवचनप्रयोगो यक्षस्य प्रियां प्रति स्नेहातिशयत्व- ज्ञापनार्थ कृतः। उपात्तविषं विधिवद् गुरुभ्यस्तं यौवनोभेदविशेषकान्तम् । श्रीः सामिलाषाऽपि गुरोरनुजां धीरेव कन्या पितुराचकाक्ष ॥3 गुरुभ्य इति बहुवचनप्रयोगो नानाविद्यावाप्तिमत्त्वमजस्य सूचयति । नैकेन गुरुणा सोऽध्यापितः अपि तु तत्तद्विद्याविचक्षणेभ्यो गुरुभ्य. स उपात्तविद्यो जात इति तस्य विविधविद्यावेचक्षण्य बहुवचनप्रयोगेणात्र लक्ष्यते । विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं निपेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा । जगच्छरण्यस्य निराशिषः सतः किमेमिराशोपहतात्मवृत्तिमिः॥४ १. मेघ०२१५० २. तत्रैव ६१४६२१५५ ३. रघु० ५१३८ ४. कुमार० ५७६ ·चतुर्थः परिच्छेदः प्रथमं मङ्गलं निषेव्यते इत्येकवचने मङ्गलमिति कथयित्वा पुनः किमेभि- मङ्गलैरिति बहुवचन प्रयोग पूर्वापरविरोधः प्रतीयेत, पर विरोधः कालिदासे न घटते । मल्लिनाथपादरप्यस्य निराकरणं सम्यक् कृतम्-"पूर्व मङ्गलमित्येक- वचनस्य जात्यभिप्रायत्वादेभिरिति बहुवचनेन परामर्शो न विरुष्यते। इटावा- त्यनिष्टपरिहाराथिनो हि मङ्गलाचारनिवन्धः तदुभयासमृष्टस्य तु यथाकथ- ञ्चिदास्ताम् । को दोप इत्यर्थः ।" इति । द्विवचनप्रयोगः हेमपात्रगतं दोामादधानः पयश्चरुम् । अनुप्रवेशादायस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहम् ॥' अत्र दोामिति द्विवचनपदं साभिप्रायं कविना प्रयुक्तम् । प्रायपुंसोऽ- नुप्रवेशात् पयश्चरुस्तथा दुवंहो जाती यत्तद् हेमपात्रं पस्मिन् पयश्चररासीदेकेन दोपणा वोढुमशक्यमभूद् दोामाहितम् । 'दोभ्यामि'ति द्विवचनेनातिगुरुत्वं सूच्यते' इति चारित्रवर्धनपादा अपि । एवञ्च--- सपदि मुकुलिसाक्षी कद्रसंरम्भभीत्या दुहितरमनुकम्प्यामदिरादाय दोयाम् ।। इत्यत्रापि दोभ्यामिति द्विवचनप्रयोगो नितान्तमौचित्यमावहति । अनेन पार्वत्याः सौकुमार्यातिशयत्वं पितुस्ता प्रत्यनुकम्पातिपयत्वञ्च द्योत्यते । प्रा. यान्तं कश्चिदुपद्रवं दृष्ट्वा भीता काचिद् वानरी यथा स्वशिमु वक्षसि विधाय वृक्षाद वृक्षमुत्प्लवते तथैव न्द्रसंरम्भभीत्या दुहितरं दोभ्यामादाय हिमवान् द्रुतपदं तस्मात् स्थानादधावत् । एवं 'दोभ्यामि'ति द्विवचनपदमनातीव व्यञ्जकम् । एकवचनप्रयोगः मध्ये क्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डः ॥ इत्यस्मिन्मेघदूतीये पद्ये स्तनपन्दस्यकवचने प्रयोगो युक्तियुक्तो विद्यते स्तनी द्वौ रतः, द्वावेव वर्णनीयो कथं स्तन इत्युक्तम् । युनतम्, विदग्धा नायिका १. रघु० १०५१ २. कुमार० ३७६ ३. मेघ० ११८ ·१५८ कालिदासकाव्ये शम्दपरिपाक: स्तनमैकमेव दर्शयन्त्यन्यथा घाष्ट्यप्रसङ्गात् । तथा च- आवृणोति प्रयत्नेन विदग्धकस्तन सदा विषयोति तथा कं यूनां चिप्तापकर्षणे ।। इति भरतमल्लिकपाधा. स्वकीयायां मेघदूतटीकायामुदाहरन्ति ।' एवम न स्तन इत्येकवचने विशेषः। शुद्धस्नानापध्यमलकं नूनमागण्डलम्बम् ।। 'अलकमित्येकवचनमव विरहिण्या: केशविन्यास राहित्ये शुद्धस्तानाजटिलत्वं सूचयितुं साभिप्रायं प्रयुक्तम् । तेलादेः प्रयोगाभावे साम्प्रतमलका नालका अपि तु परुपत्वाद् अथितस्वाच्च मलक भूत इत्याशयः । त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शड्के मगाया इत्यत्र नयनमित्येकवचन साभिप्रायं प्रयुक्तं कविना। स्त्रीत्वौचित्यादेक- नयनस्य तदपि वामस्यैव स्पन्दनं शुभाशसि । सव्येनेय स्फुरत्स्त्रीणा दसति प्रियसङ्गम् इत्युक्त्यात्र सध्यनेत्रमिति योजनीयं तच्च 'वामाचास्या कररह- पदमुच्यमानो मदीयरित्यत्र चकारात् सिध्यति । पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सस्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणो कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जधान ॥५ चरणो रजयित्वा अनेन (चरणेन) स्पृशेति यदेववचनमत्रावारितं कविना तत्तस्य विदग्धमतित्वमेव निर्दिशति । मल्लिनाथपादा अप्यस्मिन्प्रसङ्गे एवमाहुः रजने द्वयोरपि नियमाचरणावित्युषत्वाप्यौचित्यात्ताडनविधावेवत्तरपरा. मर्श इत्याहुः । १. मेघ०१।१८ (भरतमल्लिकटीका) २. तत्रैव २१३३ ३. तव २।३७ ४. तत्रैव २।३७ (भरतमल्लिक्टीका) ५. कुमार० ७.१६ ·चतुर्पः परिच्छेदः एतगिरेमात्यवतः पुरस्तादाविभवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् । मवं पयो यत्र धनमया च त्वद्विप्रयोगाधु समं विसृष्टम् ॥' पनवं पयो भया च विप्रयोगात्रु इत्युभयप्रेकवचनप्रयोगो जात्यकवचनम् इत्यनेन तु सिघ्यत्येव परं करत्र किमपि विशिष्टाभीष्टमस्तीत्यवधारणीयम् । प्रकृत्या धीरो रामो न सहसा रोदितुमारभत । पीरस्वभावात्तेन बहुकालमात्मा स्थिरीकृतः किन्तु नवजलघरेण यदा स्वकीयं नवं पयो विसृष्टं तदा तेनापि विरहविधुरेण पक्ष्मलग्नं मुक्तास्थूलं विप्रयोगाथ भूमो विसप्टम् । यदि कश्चिद् दर्शकस्तत्र भवेत्तेन रामस्याथु एव सप्टं स्यान्नत्वपूणीति यावत् । शाकुन्तलेऽपि तथा-- प्रवच कपोलपतितं दृश्यमिदं वरिणकोच्छ्वासात् ॥' इत्यत्र मथु इत्येकवचनं नितान्तमुपयुक्तम् । चित्ररचनावसरे कदा प्रथु चित्रापितायाः शकुन्तलायाः कपोले पतितमिति न ज्ञायते वणिकोच्छवासादेव पश्यं भवति तदिति दुप्यन्तस्य विरहमन्यहृदयावस्था तु सूच्यत एव, एक्वपना- स्मकेनाथुपदेन भावगाम्भीर्यमपि तस्य लक्षितं भवति । अन्यथा कथमेक मेवात्रु कपोले पतितं कथनाथूरिण तत्र विसृष्टानि । युक्तम् । गभीरधीजनो न सामान्यजनवन्मुक्तकण्ठ रोदिति । स तु यावावयमधुविन्दु पदमप्येव निश्पदि दुखातिशयस्वमसहमानस्यैव तस्य नेत्रा नि:सरति न त्वरिण लुठन्ति । एवमकवचने यदौचित्यमस्ति तत्व वे: शब्दपरिपार सूचषम् । रम्यास्तपोयनानां प्रतिहतदिघ्नाः कियाः समयलोक्य । शास्यसि फिपद्भुजो मे रक्षति मौकिरणाडू इति ॥' भुन इत्येकवचनेन पराउनपेक्षरयं ध्वन्यते । एक एव भुजो यदा विघ्नान- पोहित पाक्यस्तदान्यस्य कापेक्षा । साध्वत्र मविरेकवचनस्य प्रयोगं विदधाति । पायुष्मन्, एतौ पुत्रप्रोतिपिशुनेन चक्षुषा दियोकसां पितरायायुष्मन्तमवलो. कमतः।४ इति मातलिवचने चापा' इत्येकवचनप्रयोगेण कपिरदितिकश्यपयोः पुन. १. रघु० १३१२६ २. कु० ६.१५ ३. तय ११३ ४. तद ७२५२ ·फालिदासकाव्ये पादपरिपाक: प्रीतित्वात् स्तिमितनयनत्वं मूचयति । एकवचनञ्चवं साभिप्रायमत्र प्रयुक्तम् । जात्यैकत्व तु सिध्यत्येव । एवमुपयुक्तरुदाहरणरिदं सिध्यति यरक विवुलावतसस्य कालिदासस्य वचन- प्रयोगेऽपि परिपाक इति । (ग) दीर्घसमासप्रयोगौचित्यम् महाकविकालिदासस्य कृतयो वैदर्भीप्रधानाः । वैदर्भी सर्वोत्कृष्टा रीतिर- स्तीत्यालङ्कारिकाः । अनयैव च रीत्या कविरसी स्वकीयानि काव्यरत्ना. न्यलञ्चकार । वैदर्भीरी तिसन्दर्भ कालिदासो विशिष्यते इति नितरां युक्ति. युक्तं केनापि काव्यरसनिष्णातेन भरिणतम् । प्रोजप्रसादमाधुर्यप्रभृतयो वैदर्भी- रीतिपोषका गुणाः कालिदासकाव्येषु सर्वत्र लावण्यमावहन्ति । तस्मादेव पाश्चिदेवमाह- अनघा गुणसम्पूर्ण समुचितविधितिरोतिरसो । प्रस्तुतरससन्दोहा सरस्वती जयति कालिदासस्य ॥ इति । सरलातिसरलः सुललितपदबन्धः कविरयं यथेप्टप्रभावमुत्पादयन् काव्य- रसपिपासूनां मनोभावानुसारं काव्यसरणि सञ्चालयति । इष्टप्रभावोत्पादनार्थ त्वयं वैदर्भीनियममप्युल्लड्ध्य दीर्घसमासानां प्रयोगं विदधाति यत्र तत्र । वंदर्भापरिभाषाप्रसङ्गे समासाभावता सर्वेरेवालङ्कारिकः प्रतिपादिता। तथा सापि समासामावे शुद्धवंदर्भो' इति वामनः । पत्र वृत्तिश्च सापि वैदर्भी शुद्धवैदर्भी भण्यते, यदि समासवत् पदं न भवति । यदत्यर्थं च स तया वशंवदीकृतः स्थानानुप्रासवदसमासं योगवत्तिगर्भ च जगाद सा वैदर्भी रीतिः२ इति राजशेखरः । माधुर्यव्यञ्जकवणे रचना ललितात्मका । प्रवृत्तिरल्पवृत्तिर्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥ इति विश्वनाथः । १. काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः १०२।१६ २. काव्यमीमांसा तृतीयोऽध्यायः ३. साहित्यदपरणः ६।२-३ ·चतुर्थः परिच्छेदः वृत्र्तरसमासाया वैदर्भी रीतिरेकय' इति रुद्रटः । एवं समासराहित्यमल्पममासत्वं वा वैदर्भीरीतेच्यो गुणोऽस्तीति सर्वत्र लक्ष्यते । अस्माकं कवेरपि नास्ति दीर्घसमासेप्वासवितस्तथापि प्रसङ्गानुकूलं तेन बहुशो दीर्घसमासाः प्रयुक्ताः । एतदेवार प्रतिपादनीयं यद् वैदर्भीप्रियः कविर- यमिप्टप्रभावोत्पादनार्थ दीर्घसमासानपि यथावसरं प्रयुक्ते । शताश्चेदशाः प्रसङ्गा वर्तन्ते कविकृतिषु पत्र दीर्घसमासप्रयोगो नितरामौचित्यसूचकः प्रतिभाति। यथा हि- रपुर्वरो- अयातिग्यक्रियाशान्तरयक्षोमपरिपमम् ।' इत्यम दिलीपमुदक्षिणयोर्दीर्घाघ्वलसने रथक्षोभपरिधमापिक्यं तस्य पातिथ्यक्रियया शान्तिरित्युपरमो यथा दीर्घसमामेन प्रभाव्यते न तथा लघु समासेन । तच्छिष्याध्ययननिवेदितायसानाम् । रात्रैरवसानसूचने वसिष्ठशिष्याणामध्ययनसंलग्नत्वमत्र दीर्घसमासेन सम्यगुपपादितम् । मत्तमरदनोत्कीर्णटपकतविक्रमलक्षणम्।। विकूटपवंतविशेषणे दीर्घममासप्रयोगः सुतरामुपपन्नः । मारावक्षेपणीयाश्मनिप्पेपोत्पतितानलम् ॥ रघोः पर्वतीयगणोरयुद्ध वणंने नाराचाश्मघर्षणप्रमावोस्पादने प दीर्घ- समामौचित्यं विद्यते नूनम् । शापयन्यितपातस्त्ययतात्कारकवग्रहः । शापपन्वितत्वात् कचग्रहो यद्यपि पौलस्त्येन न कृतस्तपापि दीर्घसमास- १. काव्यालङ्कारः १६ २. रघु १५८ ३. तव १५ ४. तत्रव ४५६ ५. तत्रय ४७७ ६. सव २०१७

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
प्रयोगेण बलात्कचग्रहणभाव: सम्यगुपस्थापितः ।
जलजासिगदाशाई गचकलाञ्छितमूतिमिः ।।
घामनस्य सवंचिह्नसमन्यितत्वमुत्कृष्टत्व चात्र दीर्घबन्धेन सूच्यते।
दिग्विजम्मितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः ।।
रामरावणयोर्जयशब्दस्य दिग्विज़म्भणे दीर्घसमासप्रयोगो दर्शनीयस्तावत् ।
रामशिरश्छेददर्शनोभ्रान्तचेतनाम् ।
इत्यत्र सीतापा उद्घान्तचेतनात्वं दीर्घसमासेन सम्यगुपलक्षितम् ।
गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रसाधनः ।।
मेघनादास्त्रवन्धने दीर्घबन्धः समुचितः ।
स मारुतिसमानीतमहौषधिहृतव्यथः ।
मारुतिना महीपधिसमानयनं तत्प्रयोगेण च लक्ष्मणव्यथाहरणमिति दीर्घो-
पक्रमो दीर्घसमासेनैव चरिणतः ।
नामाङ्करावरणशराड्कितकेतुष्टिम् ।।
हरिसहस्रभुजस्य रथस्य विशेषणे दीर्घसमास उपपन्न एव ।
यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोमलोलकमलाः
दीपिकापां विशेषणे दीर्घसमासः स्वाभाविकः ।
कुमारसम्भवे यया-
प्रावजितजटामोलिविलम्पिशशिकोटयः ।।
रुद्रमूर्ना विशेपणे दीर्घसमासप्रयोगेण रुद्राणां प्रभावातिशयो धोत्यते ।
तादृशाः प्रभावशालिनो रुद्रा अपि साम्प्रतं कथं क्षतहुङ्कारशसिनो जाता इति
वेधसः प्रश्नः ।
१. रघु० १०१६०
२. तत्रव १२१७२
३. तत्रैव १२१७४
४, तव १२१७६
५. तत्रव १२१७८
६. तत्रैव १२।१०३
७. तत्रव १६18
८. कुमार० २।२६

·चतुर्थः परिच्छेदः
१६३
मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोमिना।'
इन्द्रनेत्रसहस्रकृते दीर्घसमामोपपत्तिः।
सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताइकुरास्त्रः।।
दीर्घसमासेनात्र मधुमखस्य कामस्य कार्यपरता द्योत्यते ।
संतानकतरुच्छायासुप्तविद्यापराध्वगम् ।
विद्याधरपक्तयोऽध्वगपतयस्य सन्तानकतरुच्छामासु सुप्ता इति समासेन
कदाचिद् ध्वनितं स्यात् ।
प्रणामादरखस्तजाम्बूनदवतंसकाम् ।
अरुन्धतीप्रभूतिभ्यः पार्वतीप्रणामोपक्रमे दीर्घसमासः प्रयुक्तः । तथावनता
मा यत्तस्याः कर्णकुण्डलेऽपि यस्ते।
मेघदूते च--
वाह्योधानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकापौतहा ॥
हरशिरदचन्द्रिकया अलकाहाणां सततधावनमत्र दीर्घसमासेन परिलक्ष्यत
एव । न हम्यं पौत हम्यंपड्वतयो धौता इति युक्ततरं प्रतिभाति ।
गण्डस्वेदापनपनराजापलान्तकोत्पलाना'
पुष्पलावीनां यमसेदातिगयत्वं मूचयितुं दीर्घसमाम उपपन्नः ।
तोयकोडानिरतपुवतिस्नानतिक्तः
सतततिक्तत्वं मरतां द्योतयितुं दीर्घसमासप्रयोग: स्यात् ।
स्वन्निप्यन्दोच्यसितवसुधागय सम्पर्फरम्पः ।
पायोवंसुधागन्धसम्पर्गतिशयत्वं प्रकटयितुं दीर्घवन्धौचित्यमत्र विद्यते,
१. कुमार० २।२६
२. तत्रैव २०६४
३. तव ६९
४. तव ६१
५. मेघ १८
६. तय १२७
७. तव ११२६
८. तर १४४

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः १ तद् यथा- तुमुलफरकावृष्टिपातावकोपान' करकावृष्टिपाते दीर्घसमासत्व युक्तियुक्तम् । यतो हि तेन भूयान् प्रदेश मावृतो भवति । दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः२ दशमुखभुजबाहुल्यसूचने दीर्घसमास. । कनकसिकतामुष्टि निक्षेपगूढः। कन्यानां क्रीडाविरतत्वदर्शनाय दीर्घबन्यप्रयोगः । ऋतुसंहारे च- नदीपर्वतोपवनवनान्तानां वर्णने प्रयुक्ता दीर्घसमासा द्रष्टव्यास्तावद-~ चञ्चन्मनोजशफरीरसनाकलापाः पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपवितहाराः। नद्यो विशालपुलिनान्तनितम्बबिम्बा मन्दं प्रयान्ति समदाः प्रमदा इवाय ॥४ इत्यत्र नदीनां शफरीरसनाकलापप्रसङ्गे धवलमरालश्रेणीहारवर्णने च दीर्घसमासप्रयोगः साधीयान् । एवञ्च- कारण्डवाननविघट्टितवीचिमालाः कादम्बसारसचयाकुलतीरदेशाः। कुर्वन्ति हंसविरुतः परितो जनस्य प्रोति सरोरुहरजोरुणितास्तटिन्यः ॥ इत्यत्रापि तथैव नदीवर्णने दीर्घसमासप्रयोगः । नानामनोजकुसुमद्रुमभूषितान्तान हृष्टान्यपुष्टनिनदाकुलसानुदेशानू । १. मेघ० ११५७ २. तत्रव १२६१ ३. तव २६ ४. ऋतु० ३।३ ५. तत्रव ३८ ·चतुर्यः परिच्छेदः शालेयजालपरिणशिलालतान्तान दृष्ट्या जन: क्षितिभूतो मुदमेति सर्वाः॥' सुविशालानां क्षितिभृतां वर्णने दीर्घसमासत्वमत्र युक्तियुक्तम् । शेफालिकाकुसुमगन्धमनोहराणि स्वस्यस्थिताण्डजकुतप्रतिनादितानि । पर्यन्तसंस्थितमगीनयनोत्पलानि प्रोत्कण्ठयन्त्युपवनानि मनांसि पंसार इत्यत्रोपयनाना कुसुमगन्पातिशयत्व पक्षिकुलपतिनादितत्वं मृगकुलसंकुन- त्वञ्च दोघंवन्धरपस्थापितम् । सम्पन्नशालिनिचपायुतमूतलानि स्वस्यस्थितप्रचुरगोकुसशोमितानि । हंसः ससारसकुलः प्रतिनादितानि सोमान्तराणि जनयन्ति नृणां प्रमोदम् ॥' सीमान्तराणां प्रसङ्गे चात्र दीर्घसमासप्रयोगः । सीमान्तरदर्शने यथा दीपंष्टिरपेक्ष्यते तथैव सीमान्तरवर्णने दोघंयन्धौचित्यम् । बनान्तवर्णनेऽपि तया दीर्घसमासोपपन्नत्वं दर्शनीयम्- पटुतरदवदाहोच्छुकसस्यप्ररोहाः परुपपवनयेगोरिक्षप्तसंगुष्कपः । दिनकरपरितापक्षीणतोयाः समन्ताद् विदपति भयमुच्चोंश्यमारणा यनान्ताः ॥ भयप्रदानां वनानानां यएँने दीर्घसमासाः समुपपिताः। जापुम्सले यया-- सीवापातप्रतिहततपस्कन्पालानंफदन्तः पाराष्टवततिवसपासङ्गसजातपासः ।। १. ऋतु० ६२७ २. तव ३३१४ ३. त३१६ ४. सव २२ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपांकः १ स्यन्दनालोकभोतगजस्य विशेषणे दोघंवन्धप्रयोगेण तस्य क्रियास्वरूपस्य यथार्थवर्णनमालक्ष्यते । व्रततिवलयपासवर्णने दीर्घसमासौचित्य प्रगसनीयम् । अनवरतधनुयास्फालनकरपूर्व अनवरतघनास्फालनप्रसङ्ग दीर्घबन्धत्व नितान्तमुपयुक्तम् । विक्रमोर्वशीये च- तरुकुसुमकिसलयभूपितनिजदेहप्राग्मारः। प्रियाविरहोन्मत्तगजेन्द्रस्य विशेषणे दीर्घसमासत्वमुपपन्नम् । पूर्वदिक्पवनाहतकल्लोलोद्गतवाहुघाड्गन त्यति सललित जलनिधिनायः । हंसविहङ्गपकुड्कुमशङ्खकृतामरणः करिमकराकुलकृष्णकमलकृतावरणः । वेलासलिलोवेल्लितदत्तहस्ततालोऽवस्तृणानि दशदिशो रुद्ध्वा नवमेघ- कालः॥ जलनिधिनाथवर्णने दीर्घसमासप्रयोगः सङ्गतः । अभिनवकुसुमस्तव किततरुवरस्य परिसरे मदकलकोकिलकूजितरयझङ्कारमनोहरे।। इत्यत्र नन्दनवनवणंने दीर्घसमामत्व तदनुरूपमेव । उत्कण्ठाघटमानषट्पदघटासद्धहृदष्टच्छवः इत्यत्र पट्पदघटां वर्णयितुं दीर्घबन्धौचित्य विद्यते । मालविकाग्निमित्रे पुनः- सर्वान्तःपुरवनिताव्यापार प्रतिनिवृत्तहृदयस्य । अन्त पुरवनिताव्यापार प्रतिनिवर्तनोपनमै दीर्घसमासप्रयोगः सुतरामु. पपन्नः। १. सा. २१४ २. विक्रमो० ४१५ ३. तय ४१५४ ४. तत्रय ४१५६ ५. तव ४१६२ १. माल. २०१४ ·चतुर्थः परिच्छेदः १६७ विकीर्ण कुरवकफलजालकमिद्यमानसहकारम वसन्तता परिणामाभिमुखस्य यौवनस्य विशेषणत्वे दीर्घवन्धोऽयमतीव " समीचीन:41 तूणीरपट्टपरिणद्धभुजान्तराल- मापार्णिलम्बिशिखिबहकलापचारि । कोदण्डपाणि विनदरप्रतिरोधकाना- मापातदुष्प्रसहमाविरमूदनीकम् ॥ सन्यवर्णनप्रसङ्ग दीर्घसमासानां प्रयोगो युक्तियुक्तः । उपर्युक्तेपूदाहरणेषु च सर्वत्र प्रसङ्गानुकूलं दीर्घवन्धौचित्यं परिलक्ष्यते। सारांश: शब्दानां यथार्थप्रयोगवत् प्रसङ्गानुकूलं यथोचितलिङ्गविधानमपि कालि. दामस्य वैशिष्टयम् । एवमेव क्वचिद् बहुवचनप्रयोगेण क्वचिद् द्विवचनप्रयोगेण क्वचिद् एकवचनेन भावविशेष: प्रकटीक्रियते । वैदर्भीप्रियोऽपि कविरय मिष्ट- प्रभावोत्पादनाय वैदर्भीनियमानुल्लध्य प्रसङ्गानुसारं दीर्घसमासान् यदि प्रयुड्वते तत्कवेः समुचितपदप्रयोगपरत्वमेव । माल. १४ २. व ११.

·पञ्चमः परिच्छेदः कालिदासस्य वाक्ये शब्दनियोजनौचित्यम् शवशास्त्रनिपुणो महाकविः कालिदास शब्दानां चयने तु दक्षोऽस्त्येव, शब्दानां यथास्थानविन्यसनेऽपि सोऽद्वितीयः । संस्कृतव्याकरणस्य पूर्णत्वाद् तदा. श्रित वाक्य केनापि प्रकारेण कथनीयं भवति । कर्तृपदं पूर्व सात् क्रियापद वा क्रियाविशेषणपदं वा व्याकरणदृष्ट्या न किमप्यन्तर विद्यते । विद्यतेऽन्तरं केवलं प्रभावोत्पादने । क्रियापदस्थ वाक्यारम्भे नियोजनेन कदाचिद् यः प्रभावो भाव्यते न स कस्याप्यन्यस्य पदस्य प्रयोगेण । सर्वनामपद कदाचिदतिप्रभावकारि क्रिया- विशेषणपदं कदाचित् शब्दन्यायनिष्णातस्य कालिदासस्य सुविदितमिदं तथ्यम् । संस्कृतभापायां शब्दविन्यासस्येदं स्वातन्त्र्यं पद्यरचनायामतीव सहायक भवति । अस्मादेव कारणात् सस्कृतकविः शब्दानामानुपूर्यप्रयोगेण सारल्येन च्छन्दासि रचयितुं शक्नोति । तल्कि कालिदासोऽपि केवलं छन्दसा रचनाथं शब्देषु पौर्वा- पर्यभावं मनुते । मैवम् । नासौ कवि. छन्दसामधीनः, महाक्वेरस्य तु हृदय- सागरादनायासेन निस्सृताः समुचितस्थानविन्यस्ताश्च शब्दाः सुतरां प्रभावो. त्पादकाः भवन्ति । मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वाम्' इति वाक्यस्य पदशय्येव मन्दभावं प्रकटयति । वाक्यारम्भे न्यस्तं मन्द मन्दमिति क्रिया- विशेषणपदञ्चोच्चार्यमारणमेव समग्रभावं प्रकट यति । गच्छति पुरः शरीरं घावति पश्चादसंस्तुतं चेतः ।। इत्यत्र वाक्यारम्भे गच्छतीति क्रियापदं यथा प्रभावोत्पादकं न तथाऽन्य- स्किञ्चित्पदम् । कर्तृपद शरीरमिति न तथा महत्त्वपूर्ण यथाऽस्य गमन किया। तेनैवात्र गच्छतीति क्रियापदस्यैव सर्वतः प्रागुपादानमभिप्रेतं कवेः द्वितीयेऽपि पादे तथैव धावतीति क्रियापदमेव कर्तुः पूर्व साभिप्रायं निहितम् । चेतस. पश्चादावने बलप्रदानहेतीर्घावतीति पूर्व कथितम् । एवञ्च प्रतिवात नीयमान- स्य इत्यत्र नीयमानस्येतिपदस्य पादान्ते निधानेन हादुत्सारण स्पष्टं भवति । कालिदासस्य शब्दविन्यासकौशल तु प्रतिपदमेव दृश्यते। किन्त्वस्मिन् परिच्छेदे १. मेघ० ११० २. शाकु. १३३२ ·पंञ्चमः परिच्छेदः फेवलं वावयरम्भप्रयुक्तानां ब्रियापदानां क्रियाविशेषणपदानां सर्वनामपदाना- चौचित्यप्रदर्शनार्थमुदाहरणानि प्रस्तूयन्ते । (न) वाक्यारम्भ क्रियापदौचित्यम् जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः ।' इत्यस्मिन् रघुवंशीये श्लोके दिलीपचरित्रवर्णने वाक्यारम्भे जुगोप इति क्रियापदं समुचितभावप्रवोधने नितान्तमुपयुक्तम् । जुगोपात्मानम् इत्येताव- च्छवणेन निस्सन्देहमोत्सुक्यमेका जिज्ञासा वोत्पद्यते कि महाराजो दिलीपोभ्या- स्मनो रक्षामपक्षत, किं तस्यापि कस्माच्चिद् भयमासीद् यत्स पात्मान जुगोप एवमेतामुत्सुकतामुत्पाद्य तदनन्तरमनुपदमेव 'यत्रस्ते'ति पद प्रपुज्य जिज्ञासा- निवारणं कृतम् । जुगोपात्मानं न तु भयादपि तु बासरहितः सन् । अनया वाक्यरचनया यः प्रभावः पाठकस्य हृदयपटलेऽङ्कितो भवति स नान्यथा प्रयोगेण सम्भाव्यते । द्वितीये पादेऽपि यया भेजे धर्ममनातुरः इत्यत्रापि भेजे इति क्रियापदमेव पूर्वमुपात्तम् । भेज इत्यस्य पदस्योच्चारणेनैव प्रश्न समुत्ति- प्ठति किं भेज इति । तदनन्तरं कथितं धर्ममिति धर्जिने किं विघ्नो न कश्चि- दायातः श्रेयासि वहुविघ्नानीति वचनाद् एवमस्या' शङ्कायाः समाधानमनातुर इति पदोपादानेन कृतम् । एतत्स्थाने अनातुरो धर्म भेजे इति प्रयोगे न तावती प्रभावोत्पादनक्षमता विद्यते । एवं पत्र तयात्मस्य वाक्यविन्यासस्याव- श्यकतापेक्षिता तत्र तयंव कविना विहिनम् । अस्यैव श्लोकस्य तृतीयपादे यथा अनुराददे सोऽर्थम् इत्यस्यां वाक्यरचनायाम् अगृप्नुर् इति पदमेव सर्वतः प्राक् प्रयुत्तम् । किमर्थम् ? सोऽर्थमादद इत्यस्य पूर्वप्रयोगो मनसि किमपि पुणाभावगुत्पादयति । भावोऽय येन नोत्पद्यतेत्यस्माद्धेतो. सर्वप्रथमम् अनु- रिति वचसा स्पष्टं यत्तस्य राजो नासीद्धनलोलुपत्वं स तु प्रजानां हिताय व धनमाददे । एवमेव पराक्तः सुखमन्वभूद् इति याक्ये अराक्त समायिशेषण- पदस्य सवंत: प्राक प्रयोगो दिलीपचरित्र सुतग प्रस्तानि । सुखमन्यभूद् इत्येतस्य पूर्वप्रयोगो नून नपस्य चरित्रे किमपि हीनत्वमुत्पादयेत् किन्तु सर्वतः प्रार दिपलपदम् असक्त इति प्रयुज्य तदनन्तरं सुसमन्वभूव इति प्रयोग वस्तु- स्थिति स्वतः स्पष्टीकृत्य दितीपचरितमप्युन्नायितम् । दुदोह गां स यज्ञाय सस्याप मघवा दियम् । १. मु. १०२१ २. तत्रव १२६ ·१७० कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाका इत्यम्मिन् वाक्ये दुदोह इति प्रियापदस्य पुरस्करणं दोहनकर्मणः प्राधान्य- सूचनाय विधीयते यच्चन्द्रदिलीपाभ्या युगपत् सम्बद्धमस्ति । शशाम वृष्ट्याऽपि विना दवाग्निरासोद्विशेषा फलपुष्पवृष्टिः।' दिलीपे वन प्रविष्ट सत्येव दवाग्निः शशामेति कथनाय गशामेति क्रिया- पदस्य वाक्यारम्भे निधान महाकवेरेव तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पद इति वाक्यं स्मारयति द्वितीये च पादे प्रासीदिति क्रियापद फलपुष्पवृद्धः सत्ता प्रकटयितु- मथ वा सत्तारूपपरिणाम प्रदर्शयितुमेव पुरस्स्थापितम् । प्रत्यावीच्चनमिपुप्रयोगे तत्पूर्व भङ्ग वितथप्रयत्नः। इत्यत्र प्रत्यववादिति क्रियापदस्य वाक्यारम्भे स्थितिः पूर्वपद्यस्यान्तिमपदेन शिथिलीचकारेत्यनेन सह समुच्चयसम्बन्धं प्रकटयितु नितान्तमुपयुक्तास्ति । प्रात्मन्यवज्ञा शिथिलीचकार । प्रत्यवबीच्च इत्येतादृशः प्रयोगो महाकवेर्भाषा- प्रवाहे सुगमता परिलक्षयति । प्रवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजः पौरयोपितः। इत्यत्र माङ्गलिकानां लाजाना वर्षणकर्मणः प्राधान्याद् अवाकिरन् इति क्रियापदस्यैव पूर्वोपपत्तिः । अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रशिजितः । वर्मभिः पवनोद्भूतराजतालीवनध्वनिः।। वाहानां गात्रशिजितवमंभिस्तालीवनध्वनेरभिभावनमेव शिजनोत्कर्षे हेतुस्तेनात्र अभ्यभूयत इति क्रियापदं सर्वत. प्राक् प्रयुक्तम् । अनयत्प्रभुशक्तिसम्पदा वशमेको नपतीननन्तरम् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्चशरीरगोचरान ॥ अजस्य रघोश्चोभयोरेव अनयदिति क्रियापदेन सम्बन्धात् प्राधान्यद्योत- १. रघु० २।१४ २. शाकु०७।३० ३. रघु० २०४२ ४. तव ३२२७ ५. तत्रैव ४१५६ ६. तत्रव १६

·१७१
पञ्चमः परिच्छेदः
नापं वारपारम्भे क्रियापदस्य प्रयोगो युज्यते ।
प्रकरोदचिरेश्वरः क्षितो द्विपदारस्मफलानि भस्मसात् ।'
प्रकरोद् इति क्रियापदं वाक्यारम्भे प्रयुज्य कविमहाराजस्याजस्य क्रिमा-
शक्तिमसूपयत् अपि च प्रकरोद् इत्यस्य प्रयोगेणका जिज्ञासा समुत्पाद्यते कः
प्रकरोद् किमकरोद् इति तदनन्तरञ्च सष्टीकृतवान् कविः पचिरेश्वरः (मजः)
प्रकरोद् द्विपदारम्भकलानि भस्मसादकरोद् । एवमेतत्सर्व काव्यरचनायाः स्वा-
भाविकमुपक्रममुपलक्षयति ।
नियंयावय पौलस्त्यः पुनर्मुदाय मन्दिरात् ।
प्रानन्तर्यसूचकाद अथेति निपातात्यागेव निर्ययाविति क्रियापदस्य प्रयोगः
प्रासादान्निष्क्रमणे रावणस्य नितान्तमौद्धत्यं सूचयति । यथा कश्चितिराहो गर्जन
कन्दरान्निगच्छति तस्य पादोपक्रममिव लक्षयितुं नियंयाविति क्रियापदस्य
वाक्यारम्भे प्रयोगः ।
प्रवैमि चनामनर्धेति किन्तु लोकापयादो बलवान्मतो मे।'
अवमीति क्रियापदस्य सर्वतः प्राक् प्रयोगेण रामस्य मानसिको व्यपा
सुतरां लक्ष्यते । सोताया अनघात्वं च अवमीत्यस्य पूर्वप्रयोगादेव स्पष्टीकृतम् ।
जगहुस्तस्य चित्तज्ञाः पदवी हरिराक्षसाः।
इत्यत्र वानरः राक्षसंश्च रामपदव्या ग्रहणमेव प्राधान्येन सूचयितव्यमस्ति।
तेनात्र जगृहुरिति क्रियापदमेव पाक्यारम्भे प्रयुक्तम् ।
मर्वमि कार्यान्तरमानुषस्य विष्णोः सुतात्यामपरी सनं स्वाम् ।
नागराजस्य कुमुदस्य कुराविषयक ज्ञानं द्रढयितुमेयात्र प्रवेमोति क्रियापदं
वाक्यारम्भे प्रयुक्तम् ।
शुशुभे तेन चाहान्तं मङ्गलायसनं महत् । ।
१. रघु० ८२०
२. तव ११८३
३. तत्र १४१४०
४. तय १५IRE
५. तत्रैव १६२
१. तत्रब १७२६

·१७२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: मङ्गलायतनम्य शोभासम्पन्नत्वमेवात्र प्राधान्येन वर्णनीयमस्ति तेनैव शुशुभ इति क्रियापदस्य प्राक् प्रयोग । एवमग्रिमे पद्येऽपि-- बभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यमवाप्य सः ।' इत्यत्र राजकुमारस्य शोभासमुदयत्वसूचनार्थ बभाविति क्रियापदस्यैव वाक्या- रम्भे विधानम् । अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। प्राशीनमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वाऽपि तन्मुखम् इति महाकाव्यारम्भविधि- विधानात् वस्तुनिर्देश एव कुमारसम्भवारम्भाय महाकवेरभीष्टस्तत्रापि हिमाचल- स्प सर्वेपा विदितत्वात् ख्यातिमभिव्यञ्जयितुम् अस्तीति क्रियापदस्य सर्वतः प्राक्प्रयोगो विहितः । अपि च- अस्ति क्रियापदोपादानात् सदा सम्बन्ध उक्तस्ते वास्तेर्वर्तमानविहितः प्रत्ययः, तथा च नित्यानां सदा सम्बन्धवत्वाद्वर्तमानविहितप्रत्ययो भवतीति युद्धाः । इति भरतमल्लिकपादाः । एवमत्र महाकाव्यारम्भे वाक्यारम्भे च अस्तीति क्रियापदस्यौचित्यं स्पष्टम् । प्रवैमि ते सारमतः खलु त्या कार्य गुरुण्यात्मसमं नियोक्ष्ये ।। ते कामदेवस्य सार सुतरा जानामीति भावं स्पष्टीकतु वाक्यारम्भे प्रवमीति- क्रियापदं प्रयुक्तम् । असून सद्यः कुसुमाग्यशोकः स्कन्धात्प्रभुत्येव सपल्लवानि । पादेन नापक्षत सुनसरोपा सम्पर्कमाशिजितनूपुरेण ॥१ पाशिञ्जितनपुरेण सुन्दरीणा पादेन सम्पर्कमनपेक्ष्यवाशौक: कुसुमाग्यसूत इत्यत्र तरो. पुष्पप्रसवस्य प्राधान्यमभिलक्षयितुमत्र असूतेति क्रियापदं वाक्या- रम्भे प्रयुक्तम् । १. रघु० १७१३० २. कुमार० ११ ३. तव (रामधनकाव्यतीर्यसम्पादितम्, पृ०४) ४. तव ३३१३ ५. तत्रव ३३२६ ·पञ्चमः परिच्छेदः १७३ स्मरसि स्मर मेखलागुणरुत गोरस्सलितेपु बन्धनम्।' प्रश्नार्य स्मरसीति क्रियापदस्य वाक्यारम्भे प्रयोगः सर्वथा समीचीनो विद्यते। क्रियतां कथमन्त्यमण्डनं परलोकान्तरितस्य ते मया । क्रियतामिति क्रियापदस्य वाक्यारम्भे प्रयोगोन्त्यमण्डनस्यामम्भ- वत्वसूचनायं कृतः । कामपल्या प्रान्तरिकी व्यथा असामध्यंचानेन सम्यम् व्यज्यते। इयेप सा फतुमवन्ध्यरूपता समाधिमास्य तपोमिरात्मनः । प्रयन्ध्यरूपताकरणे पार्वत्या अभिलापोरयपं प्रक्रयितुं कविना इयेपैति क्रियाशब्दस्य वाक्यारम्भे प्रयोगः कृतः। उवाच चनं परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एकमात्य माम् ।। पार्वत्याः प्रत्युत्तरदानस्य महत्त्वं सूचयितुमत्र उवाचेति क्रियापदस्य सर्वतः प्राक स्थितिः। अवमि पूतमात्मानं द्वयनव द्विजोत्तमाः । मूनि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च यः॥५ इत्यत्र मुनिजनपादक्षालनजलस्य गङ्गाजलमाम्यं प्रग्यापयितुम् अवमीति क्रियापदमादौ प्रयुक्तम् । मेने मेनाऽपि तत्सर्व पत्युः कार्यमभीप्सितम् । भवन्त्यव्यभिचारिण्यो भर्तुरिष्ट पतियताः ॥ परयुरभीप्मितकार्यस्याङ्गीकरणमेव पतिव्रतानां परमं प्रतमतः गर्पतः प्रार मेन इति क्रियापदेन सत्गाम्यमुपस्यापितम् । १. सुमार० ४८ २. तव ४१२२ ३. तव ५२ ४. तव ५६७५ ५. तव ६५७ ६. तव ६८६ ·१७४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिसाकः पभूव भस्मय सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेखरधीः । उपान्तमागेषु च रोचनाको गजाजिनस्यव दुकूल मावः ॥' भस्मैव सिताङ्गरागो बभूव, कपालमेवामलशेखरश्रीर्वभूव, गजाजिनस्यवो- पान्तभागेषु रोचनाको दुकूलभावो बभूवेति सर्वेषु बभूवेति क्रियापदस्य सम्बन्धादस्य वाक्यारम्भे विधानं युज्यते । सस्वजे प्रियमुरोनिपीडिता प्रायितं मुखमनेन नाहरत् ।' पार्वत्या स्मरातिशयत्वं सूचयितुमत्र सस्वज इति क्रियापदमादौ प्रयुक्तम् । सस्वजे सा न तु निष्पन्दमास्तेत्यर्थ स्पष्टयितुमेव क्रियापदस्य प्राग्विधानम् । पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निमितं मितकथे विवस्वता। पश्येति क्रियापदं वर्ण्यमानं प्रत्यवधानार्थमा सर्वतः प्राक् प्रयुक्तम् । उत्तरन्ति विनिकोयं पल्वलं गाढपडुमनियाहितातपाः । दंष्ट्रियो वनवराहयूयपा दष्ट मगुरबिसाइकुरा इव ॥ वन्यवराहाणां पल्वलात् निर्गमनमूचनस्यैवात्र प्राधान्याद् उतरन्तीति क्रियापदस्य वाक्यारम्भे विधानं युक्तम् । प्रापृच्छस्व प्रियसखममुं तुङ्गमालिङ्गप लिम् दयिताजीवितालम्बनार्थी यक्षः मद्य एव मेघं प्रियासविधे प्रापयितु- मिच्छति तेनैव स पापच्छस्वेति क्रियापदेन वाक्यभारभते । कामी स्वतां पश्यतीति अस्यैव महाकवेवंचनादत्रापि स्वाभिप्रायरूपताकारणात पाध्यमापादयितुं यक्षो ननु कालिदास प्रापृच्छस्वेति क्रियापदं मर्वतः प्राक् प्रयुक्ते। उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियायं यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरमो पर्वते पर्वते ते ॥ इत्यत्रापि यक्षः प्रतिपर्वत नानाविधरम्यस्थानावलोकनेच्छया मेघस्य १. कुमार० ७।३२ २. तव ८।१४ ३. तत्रव ८।३४ ४. तव ३५ ५. मेघ०१।१२ ६. तत्रव १२४ ·पञ्चमः परिच्छेदः प्रियासमीपे प्राप्तो विलम्बमवधारयन् वतिप्यमाण तत्सर्वं तत्रस्थ एवोत्प्रेक्षते । तत्सवं विलम्ब कारणं तस्याक्ष्णोः पुरतः प्रतीयत इत्यस्माद्धेतोरनायाममैव तस्य मुखादुत्पश्यामीति क्रियापदं सर्वतः प्राङ् निस्सरति । एवञ्च- उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धमिनाजनामे सधःकृत्तद्विरददशनच्छेदगोरस्य तस्य ।' इत्यत्राप्युत्प्रेक्षासूचनस्य प्राधान्यात् तदर्थक्रियापदमेवारम्भे प्रयुक्तम् । संक्षिप्येत क्षण इव कयं दीपंयामा नियामा। दुर्लभप्रार्थनत्यमुपदर्शयितुमेवात्र वाक्यारम्भे विधिलिङि क्रियापदस्य प्रयोगो विहितः । श्वसिति विहगवर्ग: शोर्णपर्णद्रुमस्थः ।' इत्यत्र विहगवर्गस्य श्वासप्रक्रियामूचनाय स्वसितीति क्रियापदस्य वाक्या. रम्भे प्रयोग उपपद्यते । द्वितीये पादे तु क्लान्त कपिकुलं प्रति संकेतयितु कपि- कुलमिति पदस्यय पूर्यविधानम् । तृतीये पादे पुनः तोयमिच्छतो गवययूथस्य सर्वतः भ्रमणमूचनार्य भ्रमतीति क्रियापदस्य पूर्वमुपादानम् । तुरीये च पादे धारभकुलं प्रति मंकेतप्रदानायं तस्यव पूर्वप्रयोगः समुचितः एवं यत्र क्रियायाः प्राधान्यमभोप्टं तय क्रियापदं वाक्यारम्भे प्रयुक्तं यत्र च कत पदप्राधान्य तत्र कर्तृपदमेव पूर्व प्रयुक्तम् । तपंवान्यत्रापि- ज्वलति पवनयुद्धः पर्वताना दरीषु स्फुटति पटुनिनादैः शुष्कवंशस्यलीषु । प्रसरति तणमध्ये लघवृद्धिः क्षणेन ग्लपपति मगवर्ग प्रान्सलग्नो दयाग्निः ॥ इत्यत्र क्रियायाः प्राधान्याद क्रियापदमेव सर्वत्र पुरः स्थापितम् । १. मेप० १६३ २. तत्रव २०५१ ३. ऋतु० १२३ ४. तव १२५

·कालिदासकाव्ये पाब्दपरिपाक:
घहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति व्यायन्ति नृत्यन्ति समाधयन्ति ।
नद्यो घना मत्तगजा बनान्ताः प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवङ्गाः॥'
यथासंख्यनियमेनात्र क्रियापदानामेव पूर्वप्रयोगो नितान्तमनोहारी ।
दधति वरकुचाग्ररुन्नतरियष्टिर
इत्यत्रापि हारयष्टिधारणस्यैव प्राधान्येन कथनात् दघतीति क्रियापदेन
वाक्यारम्भः।
गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गमस्ताडितम्
सेनापति प्रति दुप्यन्तस्य ममादेगरयापनार्वमत्र गाहन्तामिति प्रियापदस्य
वाक्यारम्भे प्रयोग. समुचितः। गाहन्तामिति सर्वतः प्रागुच्चारणेन प्रादेशोऽयं
सर्वथा परिपालनीय इत्यवगम्ते ।
तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मा पुनदहत्येव ।
ग्लपयति यया शशाङ्कन तथा हि कुमुहती दिवसः ॥
पूर्वस्मिन् पद्ये निपुण तपति बलीयस्त्वयि वृत्तमनोरथाया प्रजानीति
शकुन्तसावचः श्रुत्वा प्रत्युत्तरदाने तपतीतिक्रियापदस्यैव सर्वतः प्रागुक्तिः
श्रुत भवत्या वचनमित्यर्थ मनायासेन सूचयति । द्वितीये च वाक्ये ग्लपयतीति
क्रियापदं स्वमतपोपणार्थमारम्भे प्रयुक्तम् ।
यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनां
ओषधीपते रस्तशिखरं प्रति यानमेव सूचयितुं यातीति नियापदस्य वाक्या.
रम्भे प्रयोगः ।
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया
शकुन्तलायाः प्रस्थानमति कष्टदायकमिति यास्यतीति क्रियापदस्य पुर:
स्थित्यैव द्योत्यते।
१. ऋतु० २११६
२. तव २।२६
३. शाकु० २।६
४. तत्रैव ३३१५
५. तत्रव ४२
६. तत्रव ४६

·पञ्चमः परिच्छेदः
यास्यत्यय शकुन्तले ति कथनोपक्रम एव कण्वस्य वैक्लव्यं सूचयति ।
भवन्ति नमास्तरवः फलागम:'
इत्यत्र वाक्यारम्भे भवन्तीति क्रियापदं फलागमस्तरूणां नम्रत्वस्यावश्य
म्भावित्वं सूचयति।
ज्वलति चलितेन्षनोग्निः ।।
परिणामस्य पूर्वोक्त्या प्रभावोत्पादनादन ज्वलति इति क्रियापदेन चलिते
न्धनस्याग्नेः परिणामख्यापनं कृवम् ।
सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः।'
इत्यत्र कर्ममु सिद्धेरेव कारणस्य प्रख्यापनार्थ सिघ्यन्तीति क्रियापद
वाक्यारम्भे प्रयुक्तम् ।
प्राहुादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणम्
मुनीनां कथनस्य महत्त्वं सूचयितुमेवात्र प्राहुरिति क्रियापदं प्रयुत्तम् ।
उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं'
फलात्पूर्व कुमुमस्योत्पत्तिवर्णने उदेतीति क्रियापदमेव सर्वतः प्राक्
प्रयुक्तम् ।
प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिव
राजा प्रकृतिरञ्जनं कवेः सर्वाधिकमिष्टम्। राजा प्रकृतिरजनादित्युक्तमेचा-
नेन रघुवंशे । स एवाभिलापोऽस्यात्रापि प्रकटीभवति प्रवर्ततामिति क्रियापदस्य
वाक्पारम्भे प्रयोगात् ।
मुञ्चति न तावदस्याः कम्पं कुसुमसमबन्धन हृदयम् ।
१. साकु० ५।१२
२. तव ६।३१
३. तय ७४
४. तनव ७।२७
५. तद ७३०
६. तत्रव ७३५
विक्रमो० ११८

·१७८
कालिदासकाव्य शब्दपरिपाक:
हृदयकम्पस्येयत्कालं स्थिरता 'मुञ्चति न' इत्यस्य वाक्यारम्भे प्रयोगेश
सुतरां गम्यते । अपि च मुञ्चति न इत्युच्चारणमेवोर्वश्याः परित्रास भावं
दर्शयति।
तिष्ठत्कोपवशात्प्रमावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ।'
क्व नु खलु सा रम्भोरुगंता स्यादित्यात्मगत प्रश्न कृत्वा वाक्यारम्भे
सम्भावना विधिलिङि क्रियापदस्य प्रयोगो नितान्तमुचितः प्रतीयते ।
मालोकयति पयोदान्प्रबलपुरोवातताडितशिखण्डः ।।
पत्र मेघालोकनेन मयूरस्य भृशमोत्सुक्य सूच्यते । एवमेव पुरूरवसोऽपि
तावत्प्रियादर्शनोत्सुक्य प्रबलं विद्यते तस्मादेव स्वाभिप्रायसम्बन्धाद् वाक्यारम्भेऽत्र
पालोकयतीति क्रियापदं प्रयुक्ते कविः ।
प्राभाति मणिविशेषो दूरमिदानी पतत्रिणा नीतः।
नक्तमिव लोहिताङ्गः परुषधनच्छेदसंयुक्तः ।।
मणिविशेपस्य आभवान विशेषतो वर्णनीया तेन तदर्थ क्रियापदमाभाती-
त्येव सर्वतः प्राक् प्रयुक्तम् ।
किमिदानी शरासनेन । वारणपयमतीतः स क्रव्यभोजनः। तथा हि इति
कयनानन्तरं राज्ञा पतत्रिवर्णनमेव समुचितमासीत् किन्तु मणिविशेषस्याभया
पक्षिवर्णनं तु दूरगतं मणेराभावर्णनमेव प्रमुखं सजात तेनान वाक्यारम्भे
मामातीति क्रियापदमेव प्रयुक्तम् ।
कुप्यसि कुवलयनयने चित्रापितचेष्टया किमेतन्मे।
मालविकायाः कोपकारणं पिपृच्छिषताग्निमित्रेण कुप्यसीति क्रियापदं वाक्या-
रम्भे नितान्तमुपयुक्तं प्रयुक्तम् ।
किमेतत् । कुप्यसि मे इत्या स्थाने कुप्यसि मे किमेतदिति कयनं सातिराम
प्रभावमुत्पादति।
१. विक्रमो०४९
२. तब ४।१८
३. तत्रद श४
माज०४११०

·पञ्चमः परिच्छेदः १७६ विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं तव चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥' भयरयागं विशेषयितुमेवात्र विसृज इति कियापदं वाक्यारम्भे प्रयुक्तम् । द्वितीये वाक्येऽपि क्रियापदेन नृपतिना स्वाभिलाप एव प्राधान्येन भूचितः । अतिमुक्तलता यथा सहकारमालिङ्गति तथव त्वमपि मामालिङ्गेत्यालिङ्गनाय निवेदनमेवात्र प्रधानं विद्यते तस्मादेव परिगृहाणेत्यस्य क्रियापदस्य वाक्यारम्भे साधुप्रयोगः। उपर्युक्तरुदाहरणस्तावत् क्रियापदानां वाक्यारम्भे प्रयोगौचित्यं सुतरां प्रतिभाति । (ख) वाक्यारम्भ क्रियाविशेषणपदौचित्यम् क्रियापदमिव क्रियाविशेषणपदमपि वाक्यारम्भे प्रयुक्तं कवेः कञ्चिद् भावविशेष प्रकटयति । यथा- अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेय सङ्गतम् । शुभंयुना द्वितयेन सङ्गतत्वाच्छोमाधिक्यवर्णनमत्राभीप्टं विद्यते तेन वाक्या- रम्भे अधिकमिति क्रियाविशेषणपदमेव निहितम् । ध्र वमस्मि शठः शुचिस्मिते ! विदितः केतववत्सलस्तव । 'परलोकमसन्निवृत्तये यदनापृच्छय पतासि मामितः ॥3 अनापृच्छ्य परलोकगमने कंतववत्सलत्वज्ञानमेव कारणमित्यदद् द्रढयितुं कविना ध्रुवमिति क्रियाविशेषणपदं वाक्यारम्भे प्रयुक्तम् । सदयं युभुजे महाभुज. सहसोद्वैगमिपं प्रजेदिति । प्रचिरोपनता स मेदिनों नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥४ नवोढा वधूः सदयमेव भोक्तव्या नो चेत्सा उद्वेगं व्रजेदिति भावमवधार्य सदयमिति क्रियाविशेषणस्यैव प्रयोगो वाक्यारम्भे कुतः । १. माल०४१३ २. रघु० ८६ ३. तव ८१४६ ४. तव ८७ ·पश्यम, परिच्छेदः १८१ सत्रः प्रवालोगमधारपत्रे नोते समाप्ति नवचूतगाणे। निवेशयामास मधुदिरेफान्नामाक्षराणीव मनोमवस्य । मधुः सद्यः द्विरेफान् निवेशयामास इत्युत्तरार्दै सङ्गतस्यापि सद्य इति क्रियाविशेपरणपदस्य वरक्यारम्भे प्रयोगेण करिस्तात्कालिकं सम्भमत्र नपच सुतरां प्रकटयति। भूपश्चाह त्यमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे। यक्षपल्मामौत्सुक्यमुत्पादयितुं भूय इति पदस्य वाक्यारम्भे विधानमतीवो. पपन्चम् । मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यया त्वा' अलका प्रति मे प्रेरयितुं तदनुकूलवातावरणसूचनाय मन्दं गन्दमिति क्रियर- विशेपरपपदस्य पूर्वप्रयोगोऽत्यन्तं स्वाभाविकः । प्रसंशय क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदायमस्यामभिलाषि मे मनः । सर्वतः प्रायसंशयमिति पदप्रयोगो दुष्यन्तस्य मनोदाढ्यं सूचयतितराम् । कारपर्यन निर्वर्णयितुं च रूपमिच्छन्ति तत्पूर्वसमागमानाम् । न च प्रियेष्वायतलोचनानां समप्रवृत्तीनि विलोचनानि ॥५ पूर्वा स्त्रीणां कौतुहलम् उत्तरार्द्ध च निसर्गशालीनत्वम् । कौतूहलप्रदर्शने घ कास्न्यनेति पदस्यब प्राक् प्रयोगो युक्तः। कविहृदये यो भावः समुत्पद्यते सस्य सर्वाधिकपोपः शब्द एव सर्वप्रथम हृदयपटलेफितो भवति, बहिस्च निस्सरति । तत्पूर्वसमागमानां रूपस्य कात्स्न्यन निर्णनेच्छवान स्त्रीया परेनू- हल सूचयति । तेनाव कात्स्यनेति पदस्यैव पूर्वोपपत्तिः । १. कुमार० ३।२७ २. मेघ २१३४ ३. तत्रव ११० ४. शाकु० ॥२१ ५. माल.

·१२ कालिदासकाव्ये शब्दपरिसाक: (ग) वाक्यारम्भ सर्वनामपदौचित्यम् शब्दप्रयोगाणां सूक्ष्मातिसूक्ष्मविषयेऽपि दत्तावधानो श्यते कविः कालिदासः। सर्वनामपदाना प्रयोगेऽप्यस्य वचक्षण्य विद्यते। यत्र कुत्रापि सङ्केतवाचीनि सर्वनामपदानि प्रयुक्तानि तत्र इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतरवतिन्येतदो रूपम् । प्रदसस्तु विप्रकृष्ट तदिति परोक्षे विजानीयात् इति कथनं सम्यक्तया घटति । एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् ।' इत्येकस्मिन्नेव वाक्ये सर्वनामत्रयस्य प्रयोगः क्वे: शब्दप्रयोगवैदुष्यं सुतरी पुष्णाति । पुरः स्यितायाः कन्यायाः कृत इयमितीदमो रूपं सन्निकृष्टत्वाद तदनन्तरवर्तिन प्रात्मनः कृत एत इत्येतदो रूपं पश्चाद्वतिनीना दाराणा कृते 'अमीत्यदसो रूप युक्तयुक्तं प्रयुक्तम् । सङ्केतवाचिन इमे सर्वनामशब्दाः प्रायेण वाक्यारम्भ एव युज्यन्ते। कालिदासेनाऽपि ते प्रायशस्तथैव प्रयुक्ताः । तथा हि- प्रमुं पुरः पश्यसि देवदारं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन ।' न सन्निकृष्टमपि तु किञ्चिद्रे वर्तमानं देवदारु प्रति सङ्केतार्थममुमिति पदस्य वाक्यारम्भे प्रयोगः संयुज्यते । वृक्षस्यासन्निकृष्टत्वादेव अमुमिति पदानन्तर पुर इति पदप्रयोग पावश्यको जातः। एवमत्रादसो स्पमेव सङ्ग- च्छते । तथैव च- प्रसौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः । असो महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः। प्रसौ महेन्द्राद्विसमानसारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च । प्रसो कुमारस्तमजोऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येव पति जयन्तः।' मी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारम्धनवोटजानि ।' १. कुमार० ६०६३ २. रघु० २०३६ ३. तव ६२१ ४. तनव ६।३४ ५. तत्रव ६१५४ ६. तय ६७८ ७. तंत्रव १३३१२ ·पम्पमा परिच्छेदः प्रमूविमानान्तरलम्बिनोना थुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनरम् ।। प्रमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्यानासंदशितमेखलानि । प्रमो शिरोपप्रसवावतंसाः प्रशिनो वारिविहारिणीनाम् । अमी च कथमाहित्याः प्रतापक्षतिशीतला। प्रमो हि धोयंप्रभवं भवस्य जयाय सेनात्यमुशन्ति देवाः । अमुना ननु पाश्र्ववतिना जगदाज्ञां ससुरासुरं तब अमुनंव कपायित्तस्तनो सुभगेन प्रियगावमस्मना ।' प्रदः शरच्यं शरभङ्गनाम्नस्तपोवनं पावनमाहिताम्ने १८ अमी वेदि परितः क्लृप्तधिष्ण्याः । प्रदः सुरेन्द्रस्य फूतापराधान् प्रक्षिप्य देश्यान लपणाम्बुराशी। वायव्यमस्त्रं शरघि पुनस्ते महोरगः श्वामिव प्रविष्टम् ॥" इत्यादिपु सर्प वाक्यारम्भे प्रयुक्तमदतो रूपं विप्रकृष्टस्थानभावं सुचारुतया ध्यनक्ति । एवमेव सन्निकृष्टस्य संकेतवाचिन इदमो रूपं वाक्यारम्भे यब यह प्रयुक्त तत्र तत्रारयन्तमुपपन्नम् । यया- अयं सुजातोऽनुगिरं समालः प्रवालमादाय सुगन्धि यस्य । पयाकुरापाण्डुकपोलशोमी मयावदंसः परिकल्पितरते " इत्मत्र वाक्यारम्भे व्यय मितीदमो रूपं प्रयुज्य करितमालवृक्षस्य चपर १. रघु. १३१३३ २. तत्रव १३३४२ ३. तत्रद १६६१ ४. कुमार० २१२४ ५. तत्रव ३१७ ६. तत्रव २६ ७. सबब ४१३४ ५. तव १३.४५ ६. पाकु० ४८ १०. विक्रमो०१०१६ ११. रघु० १६१४६ ·पञ्चमः परिच्छेदः १८५ सम्बन्धमभिलषितुकामया सुनन्दया कृतः अनेनेतीदमो रूपस्य प्रयोगो नितान्त- मुपयुक्तो विद्यते । प्रथमपरिचयार्थ तु सा असावित्यदसो रूपमेव प्रयुक्त इति सविशेषं द्रष्टव्यम् । एवञ्च- अनेन सम्बन्यमुपेत्य दिष्ट्या मनोरथप्रापितमीश्वरेण । मूर्षानमालि ! क्षितिधारणोच्चमुच्चस्तरं वक्ष्यति शैलराजः॥' इत्यस्मिन् कुमारसम्भवीयपद्ये अनेनतीदमो रूपमीश्वरस्य शिवस्य महत्त्वमाख्यापयति । वटुवेशधारिणं शिवं प्रति पार्वतीपरिचयप्रदानावसरे पार्वतीसखीवचने 'इयम्' इतीदगो रूपपत्यन्तमुपपन्नम् । यथा- इयं महेन्द्रप्रभृतीनपिश्रियश्चतुर्दिगोशानवमत्य मानिनी । प्ररूपहायं मदनस्य निग्रहात्पिनाकपाणि पतिमाप्तुमिच्छति ॥ शिवोक्तावपि तथा- इयं च तेऽन्या पुरतो विडम्बना यढया वारणराजहार्यया । विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥3 इत्यत्र इयम् इति पदं वाक्यारम्भे प्रयुक्तं विडम्बनायाः पुरः स्थिति सम्य- ग्रूपेण स्पष्टीकरोति । अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको विशङ्कसे मोर पतोऽवधोरणाम् । इति दुष्यन्तस्य अयम् इति पदेन वाक्यमारभ्यात्मानं शकुन्तलासम्मुखे सहसा प्रकटनमत्यन्तमुपपन्नम् । अयमरविवरेभ्यश्चातनिष्पाद- हरिमिरचिरभास तेजसा चानुलिप्तः । १. कुमार० ७१६८ २. तत्रव ५१५३ ३. तत्रव ५७० ४. शाकु० ३।१२ ·१८६ कालिदासकाध्ये सब्दपरिपाक: गतमुपरि घनानां वारिगौंदराणा पिशुनयति रपस्ते शोकरक्लिन्ननेमिः ॥' इन्द्रसारथि रथं दर्शयतो दुष्यन्तस्य पाश्यारम्भे भयम् इति पदेन सङ्केतः सयुज्यते । एवञ्च- इदं किलाप्याजमनोहर वपुः२ इदमशिशिररन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृत' इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निहिते हृदयं मम ।' इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति इत्यादिपु वाक्यारम्भ इदमो रूपं सन्निकृष्टस्य सङ्केतं समभिव्यञ्जयतिन प्रयं च गगनात्कोऽपि तप्तचामीकराङ्गदः।' इति विक्रमोर्वशीये समीपमागच्छन्त चित्ररर- प्रति सूतस्य प्रयम् इति पदेन सङ्केतो युज्यते। प्रयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे ।' प्रत्युत्पन्नयोगस्य विप्रयम् इतिपदेनाभिव्यक्तिः सम्यकृता। प्रयमचिरोद्गतपल्लवमुपनीतं प्रियकरण हस्तेन । इत्यत्र अयम् इति पदं समीपस्थस्य गजस्य कृते सम्प्रयुक्तम् । इदमसुलभघस्तुप्रार्थनादुर्निपारं प्रथमपि मनो मे पञ्चबाणः क्षिरणोति ।'. १. शाकु० ७७ २. तत्रैव ११८ ३. तत्रैव ३११ ४. तत्रव ३३१७ ५. तत्रैव ५।१६ ६. विक्रमो० ११५ ७. तत्रैव ४११० ८. तव ४१४४ है. तत्रैव ३१६ --

·पञ्चमः परिच्छेदः
१९७
इदं रुपति मां पद्ममन्तः कूजितषट्पदम् ।'
इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा ।
इत्यादिष्वपीदमो रूपं सन्निकृष्टस्य सड़केताय वावमारम्भे नियोजितम् ।
अनेन तनुमध्यया मुखरनपुराराविरणा
भवाम्बुष्कोमलेम चरणेन सम्मावितः।।
वाक्यारम्भे प्रयुक्तम् अनेनेति पदं चरणस्य महत्त्वाख्यापने सहायक
भवति ।
इमा परीप्सुर्दुर्जाते पराभिभवकातराम् ।।
इत्यस्मिन्पद्ये सन्निकृष्टाय मालविका परिद्राजिकया प्रयुक्तम् इमाम् इति
पदं युक्ततरम् ।
यथाऽदसो रूपमिदमो रूपं वा वाक्यारम्भे प्रयुक्तं कवेरभीष्टसकेतद्योतनाय
अलम तथैवैतदो रूपमपि यत्र तत्र वाक्यारम्भे प्रयुक्तमिष्टार्थप्रतिपत्तये साधु ।
यथा-
एते वयं सकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटले पयोधेः ।
प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्कूल फलावजितपूगमालम् ॥५
इत्यत्र एते वयम् इति प्रयोगेणैव वार्ताक्रमे किमपि परिवर्तनं नूतनत्वं
मूच्यते । प्रात्मानं प्रति सङ्केतः कविनाऽन्यत्राप्येतदी रूपेण कृतः। यथा-
एते वयममी दाराः कन्यैयम् इत्यस्मिन् कुमारसम्भवीये पद्ये ।।
एतगिरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखिशृङ्गम् ।
पत्र प्रयुक्तम् एतद् इति पदमाविर्भवतः शृङ्गस्य समीपतरवर्तिस्व सुतरा
सूचयति ।
१. विक्रमो०४१४०.
२. तर १२
माल०३३१७
४. तत्रव ५।११
५. रघु० १३१७
६. कुमार० ६६३
रघु० १३३२६

·१८६ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: एपा त्यया पेशलमध्ययापि घटाम्बुसंवधितबालचूता।' इत्यत्र दृश्यमानायाः पञ्चवटया: सड़केतार्थ वाक्यारम्भे प्रयुक्तमेतदो रूपं समीचीनम् । स्थूलष्टया स्वेतददसोः रूपाणा प्रयोगेषु न कोऽपि भेदो लक्ष्यते किन्तु कालिदासप्रयुक्तेष्वेषु प्रयोगेषु सूक्ष्मेक्षिकया इदमन्तर स्पष्ट भवति । अन्तरिक्षमार्गाद् विमानेनायोध्या गच्छन् रामो यदा दूरस्थं किमपि सीतायै दर्शयति तदा स अदसो रूप प्रयुक्ते, अपरस्मिन्नेव क्षणे विमानवेगाद् यदा सद् वस्तु समोपतर भवति तदा स एतदो रूपेण सङ्केतयति । तथाहि- असो तपस्पत्यपरस्तपस्वी नाम्ना सुतीक्षणश्चरितेन दान्तः ॥ इत्यत्र सुतीक्ष्णं प्रति सकेताय प्रदसो रूपं प्रयुक्तम् । तस्यैव कृते च पुनः एषोऽक्षमालावलयं मृगारो कण्डूयितारं कुशसूचिलावम् । समाजने मे भुजमूर्ध्वयाहुः सध्येतरं प्राध्यमितः प्रयुक्ते ॥३ इत्यत्रैतदो रूप प्रयुक्तम् । एकस्यैव विषयस्यार्थे उभयरूपप्रयोगेण कविना भेदो नितरा स्पष्टीकृतः । अदसो रूप तदा प्रयुक्तं यदा विमानः सुतीक्षणात किञ्चिद् दूरमासोद, समीपतरवतित्वे च विमाने सुतीक्ष्णस्यैव कृते एतदः प्रयोगः कृतः। एवञ्च- पारास्वमोद्गारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गाप्रलग्ना-बुदवप्रपद्धः। बध्नाति मे धन्युरगानि चक्षुईप्तः ककुमानिव चित्रकूटः ।। दूराच्चित्रकूटपर्वत दर्शयितुम् मसावित्यदसो रूपं प्रयुक्तम् । यदा च विमानश्चित्रकूटपर्वतस्योपर्यायाति तदा तस्योपकण्ठे वहन्ती मन्दाकिनी त्ष्ट्वा तदर्थ मेतदो रूपं प्रयुक्तम्- एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरमावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली फण्ठगतेव भूमेः॥ अन्ययाऽपि तयंवैतदो रूपेण समोपतरवर्तित्वं सूच्यते । १. रपु० १३.३४ २. तत्रव १३१४१ ३. तव १३.४३ ४. तव १३.४७ ५. तद १३४८

·पञ्चमः परिच्छेदः
कुमारसम्मवे यया-~-
एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः ।
होयमानमहरत्ययातप पीयरोग पिवतीय बहिणः ॥'
इत्यत्र गन्धमादनवने सम्मुखस्थस्य वृक्षस्य शिखरे कृतास्पदं बहिणं प्रति
शिवेन सड्केत 'एप' इत्येतदो रूपेणैव कृतः ।
एतदन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दीर्घनयने ! विज़म्मते ।।
अत्रापि सम्मुखे प्रसरन्तमन्घतमसं प्रति एतद् इति पदेन सङ्केतः ।
एतदुच्छ्वसितपीतमन्दवं योढमक्षममिव प्रभारसम् ।
मुक्तपट्पदविरावमञ्जसा मिद्यते कुमदमानिवन्धनात् ॥'
समीपस्थं कुमुदं प्रति एतद् इत्यनेन पदेन सड़केतो युज्यते ।
एष चारुमुखि ! योग्यतारया युज्यते तरलबिम्बया शशी।
प्रत्यक्षमवलोक्यमानं शशिनं प्रत्येतदो रूपेण सङ्केतः समीचीनः ।
मेघदूते च पुरः स्थितं कञ्चिद विषयविशेपं प्रत्येतदो रूपेणंव वाक्यारम्भ
सङ्केतः । तथा हि-
एमिः साघो हृदयनिहितलंक्षगर्लक्षयेथाः
एतस्मान्मां प्रियकुशलिनभिज्ञानदानाद्विदित्वा
एतत्कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावतिनो मे
एभिलक्षण: एतस्मादभिज्ञानदानाद, एतत्प्रियम् इति सवंत्रतदो रूपस्य
वाक्यारम्भे प्रयोगेण तत्तद्विषयस्य महत्त्वं प्रख्यापितम् ।
शाकुन्तलेऽपि-
एषाऽपि प्रियेण विना गमयति रजनी विषाददोघंतराम्।'
१. कुमार० ८।३६
२. तव ८.५५
३. तत्रव ८७०
तत्रव ६७३
५. मेघ० २।२०
६. तव २१५५
तव १५८
साकु. ४१६

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक:
समीपवर्तिनीमातुरां चक्रवाको प्रत्यनसूयाया एतदो रूपेण सङ्केतो युज्यते ।
एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती मयन्तमनुरक्ता।
प्रतिपालयति मधुकरो न खलु मघु त्वया विना पिवति ॥'
कुसुमलताप्रियातिथि मधुकरं प्रतिपालयन्ती मधुकरी प्रति नृपस्य एपा
इत्येतदो रूपेण सड्केतो युक्ततरः ।
एष त्वाममिनवकाठशोरिणतार्थों
शार्दूलः पशुमिव हन्मि चेष्टमानम् ।।
स्वस्य समुपस्थिति महत्त्वञ्च दर्शयितुमिन्द्रसारथिनाऽत्रप इति पदं
सम्प्रयुक्तम्।
विक्रमोर्वशीयेऽपि तया-
एताः सुतनु मुखं ते सत्यः पश्यन्ति हेमकूटगताः ।
सखीजनः कुन खलु भवेद् इत्युर्वश्याः प्रश्ने दृग्गोचरीभूताः सखी: दर्शयतः
पुरूरवसः एता इत्येतदो रूपेण सङ्केत उपपद्यते ।
एषा मनो मे प्रसभं शरीरात
पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती।
सुराङ्गना कति खण्डिताप्रात्
सूत्रं मृगालादिव राजहंसी ॥४
शरीरात् प्रसभ मनः कर्षन्तीमुर्वशी प्रति एषा इति वाक्यारम्भे प्रयुक्तं
पदं नृपस्यान्तर्वेदनामुद्भावयति ।
प्रत्र त्वयं निष्कर्पो यत्कविना सड़केतपदानि सुविमृश्य वाक्यारम्भे न्यस्तानि ।
प्रत. खलु विप्रकृष्टस्य वस्तुनः सङ्केतार्थमदसो रूपं सन्निकृष्टस्य वस्तुनः
कृते इदमो रूपं, समीपतरवर्तिनश्च विषयस्यार्थमैतदो रूपं यथास्थानं प्रयुक्तम् ।
१. शाकु० ६१६
२. तत्रव ६।२६
३. विक्रमो० ११२
४. तनव ११२०

·पप्ठः परिच्छेदः कालिदासस्य शब्दप्रयोगेऽसामान्यत्वम् गन्दविरकविः कालिदासोन कदापि शब्दप्रयोगे परतन्त्रः। तयाऽसौ पादान प्रयुक्त यथा विच्छित्तिविशेषः कश्चन समुन्मिपति । स्वानुकूलार्थ शब्दप्रयोगेणेट- प्रभावोत्पादनेऽस्य कवेवैशिष्ट्यं दृश्यते । क्वचित्त्वसौ शब्दप्रयोग नितान्तम- सामान्यरवं प्रदर्शयति । नके तादृशाः शब्दास्तस्य कृतिषु प्रयुक्ता ये खलु रूढपयं. मपहाय यौगिकायें प्रयुक्ता रूढियोगापहारिणीति न्यायमनादृत्य । एवमेवाप्रच- लितेप्वप्वपि प्रयुक्ताः केचित् शब्दाः कदिना । क्वचिच्च शब्दसंस्कारोऽपि नापेक्षितस्तेन स चाऽपि नाहेतुकः । तत्र गूढः कश्चनाभिप्रायः कवेरिति नो मतम् । एतरसवं परिच्छेदेऽस्मिन् सोदाहरणं प्रतिपाद्यते । (क) रूढार्थप्रचलितशब्दानां योगिकार्थ प्रयोगः अत्यन्तम मारपातमस्य गुरुमावि दुःखमत्यन्ततुप्तप्रियदर्शनेन ।' अत्यधिकमित्यरयन्तपदस्य रूढायः। प्रतिमान्तोऽन्तमिति च यौगिकार्यः । कपिनास्मिन्नेवाऽत्यन्तपदमत्र प्रयुक्तम् । परयन्तं सततं निरन्तरं वा लुप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन सम्पेतरैणाणेत्यर्थः । रूढापिटाया यौगिकार्य एवात्रोपप- द्यते । प्रियदर्शनमत्यधिकं न किन्तु न शाश्वतकासाप लुप्तमिति भावः । किया तयात्यन्तवियोगमोघे पुर्यामपेक्षा हतजोयितेऽस्मिन् ।' इत्यत्रापि प्रत्यन्तवियोगमोष इत्यस्यास्यन्तेन पुनः प्राप्तिरहितेन सततेन वियोगेन मोघ इत्यो न त्यत्यन्तेनात्यधिकेनेति । प्रपिच- परयन्तमेव सहशेक्षणपन्तमामिराहो नियत्स्यति समं हरिएानामिः ॥ १. पृ० १४१४६ २. राव १४०६५ ३. तय १२५ ·१६२ कालिदासकाव्ये पाब्दपरिपाकः . इति दुष्यन्तोक्तामप्यत्यन्तमित्यस्य सततं नित्यमित्येवार्थ: हरिपाङ्गना. भिम गोभिः महात्यन्तमाजन्मैव निवत्स्यति इत्यर्थद्योतनिकायां राघवभट्टपादाः । अत्यन्तमेव यावज्जीवमेवेति कुमारसन्तोपिण्यां रमेन्दमोहनवमुमहाभागाः । नम्रः भूपतेरपि तयोः प्रयत्स्यतोन्नयोरुपरि धाप्पविन्दवः ॥' नम् धातो, 'नमिकम्पि-इति र प्रत्यये निष्पन्नो नम्रशब्दो विनयान्वितायें रूढः । किन्तु कालिदासः शब्दमिममनेको नत प्रणतो वेति यौगिकार्ये प्रयुइवते । प्रकृते प्रसङ्गेऽपि नम्रयोपरि इति कथने नम्रपदं यौगिकार्थे विद्यते, नम्रयोः प्रणतयोरित्यर्थः । निघ्नस्य मे भतनिदेशरीक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बमूव नम्रः॥२ इत्यत्रापि नम्रति शब्दो यौगिकार्य एव विद्यते। देवि ! भत निदेश- रोक्ष्य क्षमस्वेति लक्ष्मणो नम्रः प्रणतो बभूवेत्यर्थः । एवमन्यत्रापि यथा- प्रखण्डितं प्रेम लमस्व पत्युरिन्युच्यते तामिरुमा स्म नम्रा।' नम्रा प्रणता उमा ताभिः सतीभिः पत्युः शिवस्य भखण्डितमक्षतं प्रेम लभस्व प्राप्नुहि इत्युच्यते स्म अभिहिता इति मल्लिनायपादाः। योगीमारादलसगमना स्तोकनम्ना स्तनाम्याम् ।। स्तोकनमा ईषन्नतेत्यर्थः। भवन्ति नम्रास्तरवः फलागम. नवाम्युभिर्दूरविलम्बिनो घनाः । तरवः फलागमनंम्रा नता भवन्तीत्यर्थः । साभिप्रायमिवात्र नम्रतिपदं प्रयुक्तम् । स्वभाव एवंष परोपकारिणाम् इत्यस्यार्थान्तरन्यासे फलागमस्तरूणां नम्रत्व विनयान्वितार्थत्वमपि ध्वन्यते । प्रयोगः विश्वावसुप्राग्रहरेः प्रवीणः संगोयमानत्रिपुरावदानः । १. रघु० १११४ तत्रव १४१५८ ३. कुमार०७।२८ ४. मेघ० २०२२ ५. शाकु० ५।१२ ६. कुमार० ७१४८ + ·पाठः परिच्छेदः प्रकृष्टा संसाधिता वीणाऽस्य । यद्वा प्रवीणयति वीरगया प्रगायतीति प्रवीणपदस्य यौगिकार्थः। अस्मिन्नेवार्थे पदमिदमत्र निहितं विद्यते । प्रवीणः वीणावादने निपुर्ण विश्वावसुप्रमुग्वैर्गन्धर्वः संगीयमानत्रिपुरावदान इत्यर्थः । प्रवीणेति पदं लोके च वीणया गायकस्य नैपुण्यप्रसिद्धेस्तत्तुल्यनं पुण्यात तथात्वे नेपुण्यार्थे रूढं दृश्यते किन्तु कवेरत्र यौगिकार्थ एवाभीष्टः, स च नितान्तमुपप- न्नो गन्धर्वाणां वोणावादने प्रकृष्टत्वात् । राहायः प्राकलाशाद्विसफिसलयच्छेदपाथेयवन्तः । सम्पत्स्यन्ते नमसि भवतो रानहसाः सहायाः ।। सह प्रयते गच्छनीति सहाय इत्यस्मिन् यौगिकार्थे सहायेति शब्दः प्रकृते प्रसङ्गे प्रयुक्तः । राजहंसा आलाशान्नभसि भवतः सहायाः सहयायिनः सम्पत्स्यन्त इत्यर्थः । शब्दस्त्वयमनुकूलार्थेऽनुचरार्थे सहायकार्थे वा रूढः । कवि- रसावप्यन्यत्र रूढार्ये शब्दमिमं प्रयुक्ते यथा- मधुश्च ते मन्मथ साहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव । इत्यस्मिन् प्रसङ्ग तु सहाय इत्यस्य सहकारी वेत्यर्यो न तु सहचरः सहयायी वेति साहचर्यादिति कथनानन्तरं महायः सहचर इति कथने पुनरुक्तिदोपप्रसङ्गात् । राजहंसाः सहायाः सम्पत्स्यन्त इत्यत्र तु सहयायिन इति यौगिकार्थ एव कवि- सम्मत:। (ख) शब्दानामसामान्यार्थ प्रयोगः असामान्येषु केषुचिन्नूतनेष्वेवार्थेषु शब्दान् कविवरोऽयं काव्येषु प्रयुञ्जानो दृश्यते । यथा हि- अन्यतिष्ठत् यज्ञानयोनित्वमवेश्य यस्य सारं धरित्रोधरणक्षमं च । प्रजापतिः कल्पितयनमार्ग शैलाधिपत्यं स्वयमन्वतिष्ठत् ॥ श्त्या अन्वतिष्ठदिति क्रियापदमसामान्ये प्रदानायें प्रयुक्तम् । प्रजापतिः १. मेघ० १११ २. कुमार० ३।२१ ३. तनव ११७ ·१६४ कालिदासकाव्ये पादपरिपाक: स्वयमेव कल्पितयसमागं शैलाधिपत्यमन्वतिष्टत् ददाति स्मेत्यर्थः । अनुपूर्वोऽय स्थाधातुः प्रायेण फर्मकरणे कर्मसम्पादने वा प्रयुज्यते । वाविः स्वममेव प्रयुड्वते बहुशो यथा- विवाहदोक्षाविधिमन्वतिष्ठत् ।' इति कौमारे। माज्ञापयतु भार्य. को नियोगोऽनुष्ठीयताम् । इति । किमनुतिष्ठति भगवान्मारीच: । इति च शाकुन्तले । नात ! गुरोर्वचनमनुतिष्ठ इति विक्रमोर्वशीये । ससि! अनुतिष्ठात्मनो नियोगम्' इति मालविकाग्निमित्र च । एव सर्वत्र सम्पादनायें क्रियापदमिद प्रयुक्तम् । शंलाधिपत्य स्वयमन्व- तिष्ठत् इत्यत्र तु प्रदानार्थ एव कवेरभीष्टः । नूतने सल्वर्थे क्रियापदमिद कविनाय प्रायोजि। उदितम् कुले प्रसूतिः प्रथमस्य यसस्मिलोकसौन्दर्यमिवोदितं वपुः।' त्रिलोकसौन्दर्यमिवोदितमेकन समाहृतं समुदितमित्यभिनवार्य उदितपदमत्र विद्यते । अन्यत्र तु उत्यिते उद्गते वृद्ध वा उदुपसृष्टाद् इण. क्ते यद्वा वदेः क्ते निष्पन्नमुदितपद च कथिते भवति । असामान्यार्थे तथा प्रकृतेऽस्मिन् प्रसङ्गे पदमिदं निहितम् । उन्मुखी तया ध्याहृतसंदेशा सा बभौ निभूता प्रिये । चूतयष्टिरियाभ्याशे मधौ परमतोन्मुखो ॥ उन्मुखी इतिपदमत्र प्रचलितार्थ परित्यज्याभिनवे मुखरार्थे प्रयुक्तम् । पर- १. कुमार० ७१ २. शाकु०११।३ ३. तत्रव ७।१२।२ विक्रमो० ५।१२।३ ५. माल० १३३ ६. कुमार० ५।४१ ७ तत्रव ६२

·पष्ठः परिच्छेदः
भृतया उन्मुखी मुसरा इत्यर्थः । अन्यथास्य पदस्य प्रयोग उद्गतमध्वं मुखमस्या
इति विग्रहादूस्पेि उद्युक्ते वा लम्पते यथा--
इत्याएयाते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखो सा.
त्वामुत्कण्ठाच्छ्वसितहृदया वोदय संभाव्यचंवम् ।'
इत्यत्र उन्मुखी मस्यिा इत्येवार्थः ।
गन्धः
पक्षच्छिदा गोत्रमिदात्तगन्धाः दारण्यमेनं शतशो महीनाः। इति ।
केनात्तगन्धो माणवक इत्युभयत्र गन्धेति शब्दः गर्वे प्रयुक्तः ।
सामान्यतस्तु शब्दोऽयमामोदे विद्यते । यथा-
जाधारपेयधिकसुरुमगन्यमानाय चोयाः ।।
अपघ्नन्तो दुरितं हत्यगन्धैर्यतानास्त्वां वह्नयः पावयन्तु ॥१
इत्यादिपु।
अथवा गन्धशब्दः सम्बन्धे श्यते यथा-
धापश्चार्य गवति मधुरं धातकस्ते सगन्धः ।
इत्यत्र मल्लिनाथपादः सगवः सम्बन्धी चेत्युभययान्वयो दत्तः ।
सर्वः सगन्येषु विश्वसिति" इत्यत्र सगन्धेषु सम्बन्धिप्वित्ययें ।
कालान्तरे च शन्दोऽयं कोशकार: गर्वेऽपि स्वीकृतः । यथा-
मात्तगन्योऽभिभूतः स्यात् इत्यमरः ।
गन्धो गन्धक मामोदे लेने सम्बग्घगर्वयोः इति विश्वः ।।
१. मेघ० २०४२
२. रघु० १३१७
३. शाकु० ६॥२५॥३
४. मेघ० ०२२
५. साफ० ४१८
६. मेघ० ११०
साक.० ५२११२
प्रमर० ३।११४०
१. विश्व० ८८

·कालिदासकाध्य पादपरिपार: गम्यः पयः लयोऽपि ध इति निकाशेपः।' नेत्रम् विस्तारितः कुञ्जरकशंताल प्रमेयोपरोय सूर्यम् ॥ नेत्रक्रमेयांशुकपरिपाटघा सूर्यमुपस्रोधाच्छादयामास इत्यर्थः । नेत्रपदमत्रा- शुकायें प्रयुक्तम् । सर्वयाभिनयोध्य प्रयोगः । कोशकारपचास्मादेव प्रसङ्गान्ने त्र- पदमंशुकायें गृहीत स्यात् । स्यान्गटाशुकयोत्रम् इत्यमरः । ने मयिगुणे वस्त्रे तपमूले पित्तोचने । ने रथे ध नाड्यो घ नेग्रो नेतरि मेघवत् ॥ इति विश्वः । नेत्रं मयिगुणे वस्त्रमेये मूले ट्रमस्य च । रथे चक्षुपि नद्यां च नेत्री नाटपां च योपिति ॥ इति मेदिनी। नेती इति भाषायामपि वस्त्रार्थ एव नेत्रशब्दप्रयोगोऽत्र कालिदासोपनत्वं ध्याहन्ति । अन्यत्राप्यस्य पदस्यांशुका प्रयोगो नातिदुर्लभः । न्यायः उघातः प्रणयो यासां न्यायस्त्रिभिरुदीरणम् ।' विभिन्याय रुदात्तानुदात्तस्वरितरित्यर्थः । शब्दार्णवपतिनाऽमुना कविनव न्यायेतिपदं स्वरार्थे सर्वप्रथमं प्रयुक्तमिति सान्दविदो विदन्ति । नीयन्त एभिरर्थ- विशेषा इति न्यायाः स्वरा इति मल्लिनाथपादाः । प्राप्टेमहामागास्त्वम न्यायपदस्य पद्धतीत्यर्थ गृह्णन्ति । किन्तूदीरण- मित्यनेन सह सङ्गतिस्तु स्वरार्थ एव वर्तते । मलि थपादानां टीका चात्र युक्तव। १. त्रिकाण्ड० ३।३।२१० २. रघु० ७.३६ ३. अमर० ३।३।१८० विश्व०१२८१४३ मेदिनी० १२६२५४ कुमार०२।१२ ७. प्राप्टेकोशः पृ० ६४३ ·षष्ठः परिच्छेदः प्रजावती प्रजावतो दोहदर्शसिनो ते तपोयनेषु स्पृहयालुरेव ।' तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तवली प्रजावती।। इत्युभयत्र प्रजावतीपदं भ्रातृजायार्थे सर्वप्रथमं कविरसो प्रायुक्त । कोश- कारश्चेदं पदमस्मिन्नेवायें प्रयुक्तम् । प्रजावती भ्रातृजाया इत्यमरः। प्रजावती भ्रातृवपूः स्मृता च इति हलायुधः प्रजावती सन्तानवतीति सामान्याः । प्रतियातना स्तम्भेषु योपित्प्रतिपातनरनामुस्कान्तवर्णक्रमधूसराणाम् । इत्पत्र प्रयुक्तः प्रतियातनाशब्दः सामान्ये प्रतिमेत्य विद्यते । कोसकार कान्याकारणचास्मिन्नर्थे स्वीकृतमपि । यथा- प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया । प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिः।' इत्यमरः । अनिविदा या विदये विधामा पृथ्वी पृथिव्याः प्रतियातनेव इति मापः। प्रत्युपसृष्टाद् यतेरिणचि युचि प्रतिपावनमित्यस्य सामान्येन तुल्यरूपयातन- मित्यर्थः। प्रसिद्ध तस्मादधः किञ्चिदियावतीविसंस्पृशन्तो तपनीयपीठम् । सालक्तको भूपतयः प्रसिद्धर्ववन्दिरे मोलिभिरस्य पादौ ॥ १. रघु० १४१४५ २. तप १५।१३ अमर० २०६।३० ४. हलायुध० ५०४ ५. रघु० १६११७ अमर०२।१०।३५ ७. शिशु० ३१३४ रघु० १८१४१ ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः प्रसिदशब्दो भूपिते ख्याते चार्थे प्रसिद्धः किन्तु कविरसी शब्दमिममत्रो. लतार्थे विदधाति । भूपतयः प्रसिद्धरुन्नतमोलिभिर्मुकुटर्ववन्दिरे प्रणेमुरिति मल्लिनाथपादाः । अलङ्कृतरिति हेमाद्रिपादाः । मल्लिनाथपादानां मतमत्र समीचीनं प्रतीयते । भूपितार्थे च पदमिदमन्यत्र प्रयुक्ते कवियंथा- यया प्रसिद्धमंधुरं शिलीरुहैजंटामिरप्येवम मूतदाननम् ।' तदाननघोरलकः प्रसिद्धश्चिच्छेद सादृश्यकथाप्रसङ्गम् ।। इत्युमयत्र 'प्रसिद्ध स्यातभूषितौ'3 इत्यमरोक्त्या भूषितार्थे प्रसिद्धेतिपदं प्रयुक्तम् । किन्तु मल्लिनाथपादाना प्रसिद्धशब्दस्य उन्नतार्थग्रहणे विप्रतिपत्तिरिय मापतति यदयमों नैकेनापि कोशकारेण कृतो नवकेनापि परवतिना काव्य- कारेण उपात्तः । अपि च कालिदासेनान्यत्र भूपितार्थे रयातार्थे चैव प्रयुक्तः स्यात् । शब्दोऽयमस्मिन्प्रकृते स्थलेऽपि जातु भूपितार्थ एव प्रयुक्तः स्यादिति विचारणीयम् । पारा प्रये दक्षिणेन वनधारा प्रियाचरणनिक्षेपशंसी नपुररवः धूपते पावदेनमनु- गच्छामि। धाराशब्द: सामान्येन जलसम्पात एव प्रयुज्यते । अन्येऽपि प्रचलिता बहवो. ऽ कोशकारनिर्दिष्टाः । यथा- धारा संन्याग्रिमस्कन्दे तुरङ्गगतिपञ्चके । घटादिच्छिद्रसन्तत्योः प्रपाते स्याद्रवस्य च ॥ इति मेदिन्याम् । पारोत्कय सङ्गायग्रे संन्याग्ने वाजिनां गतो। जलादिपाते सन्तत्या इत्यनेकार्थसङ्गहै । १. कुमार. २१ २. तव १६ ३.. प्रमर० ३१३३१०४ विममो०४२७२ ५. मेदिनी. २७१५० ६. अनेरापं० २।४३५

·पष्ठः परिच्छेदः
१९२
किन्तु नितान्तमसामान्यार्थकमेव कविर्वनधारापदं प्रयुक्ते । वनधारा
वृक्षपवितरित्यर्थः । एवं वनधारापदस्य वृक्षपवितरित्यर्थो नव एव । प्राप्टे-
महाभागाश्चेममर्थ स्वकीये कोशे स्वीकुर्वन्ति । एवं च मोनियर विलियममहा-
भागामपित
विवादः
तस्याननादुच्चरितो विवादश्चस्वाल वेलास्वपि नागवानाम् ॥3
इत्यत्र विवादेतिपदमपूर्वप्रयुक्त आदेशार्थे कविना प्रयुक्तम् । अन्यत्र पास्य
प्रयोयो विचारे तके व्यवहारे कलहे वा विद्यते यथा-
प्रमत्यंभावेऽपि कपोश्चिदासोदेकाप्सरः प्रथितयोविवादः
इत्यत्र कलहे विवादपदं विद्यते ।
एप विवाद एव प्रत्याययति ।'
इत्यत्र वियादपदं प्रतिवादापम् ।
तेन हि प्रस्तूयतां विवादः ।।
इत्यत्र च शास्त्रायें प्रतियोगितार्थे वा विवादेति शब्दः प्रयुक्तः ।
विशेषः
पुपोप लावण्यमयान्विशेषाज्योत्स्नान्तरापोव कलान्तराणि ॥'
विशेषपदमत्रासामान्येऽवयवायें निहितम् । केवलेऽस्मिन्प्रसङ्ग कवि.
रसाववयवार्थकमिदं पदं प्रयुक्ते । प्राप्टेमहाभागश्च गृहीतोऽयमर्थः । भने-
कार्यसंग्रहेऽभ्यस्मिन्नर्थे पदमिदं लभ्यते विझेपस्तु व्यक्तावयवेऽपि च । प्राधिये
१. प्राप्टेकोश पृ० १३८६
२. मो० वि० को० पृ० ६१७
३. रघु० १८४३
४. तय ७५३
५. शाकु०७।२०१३
६. माल०१११५१
७. कुमार० १२५
८. माटेकोश पृ० १४७२

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
चाथ शुश्रूपोपासनाश्रवणे द्वयोः' इति । अन्येष्वर्थेषु तु कविरिद पदं बहुशः
प्रयुक्ते।
किन्त्वङ्गार्थेऽवयवार्थ प्रयोगस्तु कवेविशेषः ।
मुख्याथं विहाय भावसादृश्यादन्या शब्दान् प्रयुड्वते कविरयम् । यथा-
पालोकः
उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावः ॥
पालोकशब्दस्य मुख्यार्थस्त्वस्ति दर्शन मिति । किन्तु नृप दृष्ट्वा वैतालिका-
दिभिर्ज येत्युच्चारणमप्यालोक इत्यस्माकं कवेर्मत तेनैवास्मिन्प्रकृते पद्ये कवि-
रालोकेति पद जयशब्दार्थ प्रयुक्ते ।
पालोकस्य शब्दं वाचकमालोकयेति शब्दं जयशब्दमित्यर्थः । 'मालोको
जयशब्दः स्याद'इति विश्वः इति मल्लिनाथपादा अपि स्वकीयायां टीकायां
प्रददति ।
ययावुदीरितालोकः सुधर्मानवमा समाम् ॥'
इत्यवापि जयशब्दार्थ प्रयुक्तमिदमालोकपदम् । उदीरितालोक उच्चारित.
जयशब्द इत्यर्थः । अन्यत्र तु दर्शने प्रकाशे वा शब्दोऽयं प्रयुक्तः कविना यथा---
प्रस्नवेनामिवर्षन्तो वत्सालोकप्रतिना ॥
मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्ययावृत्ति चेतः।"
यदालोके सूक्ष्मं प्रजति सहसा तद्विपुलताम्।
इत्यादिपु दर्शने ।
पालोकमार्ग सहसा व्रजन्या कयाचियेष्टनवान्तमाल्यः ।
१. अनेकार्थ. ३१७८५
२. रघु० २।६
३. तव १७२७
४. तव श८४
५. मेघ०१३
६. शाक० र
७. रपु० ७६

·पप्ठः परिच्छेदः २०१ इत्यत्र प्रकाशे लक्षणया गवाक्षे पदमिदं न्यधायि । राहगालोकमार्ग गवाक्ष- पथं अजन्त्या इति मल्लिनाथपादाः । उपरागः विपि चाकारमनितानां मुसालिनी हैममिवोपरागम् ॥' मृणालिनी हेमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिवानिवृतानां दुःखितानामा- कारं विपि चेति मल्लिनाथपादाः। उपरागशब्दोऽयमत्रोपद्रवायें प्रयुक्तः । शब्दश्चायं सूर्याचन्द्रमोग्रंहणार्थे रूढो यथा फविनान्यय प्रयुक्तः-- उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहणी योगम् ।' किन्तु राहुणा शशिनः केतुना सूर्यस्य चोपरागे कोऽप्युपद्रवो यथा कार्यते तस्मादस्मिन्प्रकृते पद्ये कविना भावसादृश्यादुपरागशब्द उपद्रवार्थे प्रयुक्तः । कवेर- स्माकमिदमेव शब्दप्रयोगेऽसामान्यत्वम् । परागः प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययो पश्चाद्रयादीति चतुरस्कन्धेव सा चमूः ॥' इत्यत्र परागपदमसामान्ये धूल्यर्थं प्रयुक्तम् । सामान्येन त्विदं पदं पुष्परज. स्येवोच्यते । परमस्माकं कवेरनैनासामान्यासाधारणधूल्यर्थप्रयोगेण कोशकाररपि पदस्यास्य ताहार्थो गृहीतो यथा- परागः कोसमे रेणो स्नानीयादो रजस्पपि ॥ इत्यमरे । परागः सुमनोरेपो यूलिस्नानीययोरपि । इति मेदिन्याम् । मले रजस्यपि परागः । इति हलायुधै । पिलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केसकवहमन्यः । १. रघु० १६७ २. शाकुर० ७.२२ ३. रघु० ४१३० अमर०३।३।२१ ५. मेदिनी० २४१४० ६. हसायुषः ८०६ ७. रघु०६।१७

·२०२
कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः
वहशब्दः पिच्छे विशेषतो मयूरपिच्छे एव प्रसिद्धः। कविनापि बहशो-
ऽस्मिन्नेवार्थे प्रयुक्तः । यथा-
प्राप्ता दवोल्काहतशेषबहीः क्रीडामयूरा वनहिणत्वम् ॥'
यद्वापुरन्विष्टमः फिरातरासेव्यते भिन्नशिखण्डिबहः॥
ज्योतिलेखावलयि गलितं यस्य बहं भवानी ।
इत्यादिषु । किन्तु कोमलस्वसादृश्यात् कुसुमकिसलये बहंशब्दस्य प्रयोगः
कवेरसामान्यत्वसूचकः । केतकबह केतकदलम् इति मल्लिनाथपादाः । पमरादि-
कोशकाररपि तदर्थकोऽयं शब्दो गृहीतः यथा-
दतेऽपि वहम इत्यमरः ।
वह पिच्छे दलेऽस्त्रियाम् इति मेदिनी।
सुभगः
निष्ठ्यूतश्चरणोपरागसुभगो लाक्षारसः केनवित् ।
सुभगशब्दोऽत्र योग्यार्थे प्रयुक्तः चरणोपरागसुभग: चरणोपरागयोग्य
इत्यर्थः । सम्भवतः सुभगशब्दस्य शोभनार्थत्वात् प्रियार्थत्वाद्वा प्रियं वस्तु योग्यं
भवतीति भावादः सुभगैत्यर्थः कवेरभीष्ट स्यात् ।
अवतारः
अवोपसृष्टात् तृधातोघंनि अवतारेतिपदं देवादीनामवतारे रूढं यथा-
विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे" इति भागवते ।
धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गमा रघुवशे।
१. रघु. १६.१४
२. कुमार० ११५
३. मेघ०१।४८
४. अमर० ३।३।२३६
५. मेदिनी० १७५६
६. शाकु०४१५
भागवत० २०६५
रघु० १०१८४

·पप्ठः परिच्छेदः २०३ किन्तु कविरसौ कस्यापि वस्तुनोऽवतरणे उत्पच्यामपि पदमिदं निघत्ते यथा- अगच्छदशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥' कमलाच्चिरोत्पन्नात् । नवावतारमचिरोत्पन्नमुत्पलमिवेत्यर्थः अवतारपद- मत्रोत्पन्नेत्यर्थकम् । एवमन्यत्रापि- गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः ।। परीवादस्य नवो नूतनः प्रथमोऽवतार प्राविर्भावो मे मा भूदित्यत्रावतार- पाब्द आविर्भावार्थे प्रयुक्तः । एवञ्च- ततो वसन्तावतारसमये तस्या उन्मादयितृ रूपं प्रेक्ष्य ।। प्रेक्षता भवान्वसन्तावतारसूचकमभिरामत्वं प्रमदवनस्य ।। प्रयव प्रथमावतारसुभगानि रक्तकुरखकाण्युपायनं प्रेष्य नववसन्सा- बतारव्यपदेशेनेरावत्या निपुरिएकामुखेन प्राथितो मवान् ।। इति सर्वत्र ऋतूद्भवे पदमिदं निहितम् । अवधि: अवधिशब्दः कालसीम्नि प्रसिद्धः परमस्माक कविः कालेऽपि शब्दमिममेक- स्मिन्प्रसङ्ग प्रयुक्ते यथा- सम्बघ्नता कामिजनेषु दोषाः सर्वे निदाघावधिना प्रमृटाः ॥ निदाघावधिना ग्रीष्मकालेन । अवधिस्त्ववधाने स्यात्सोम्नि काले विलेऽपि च इति विश्वः । इति मल्लिनाथपादाः । समाधिः प्रणिपाने चित्तकाग्रताया ब्रह्माणि मन.स्थिरीकरणे वा प्रसिद्धमिदं पदं १. रघु० ३३६ २. तव ५।२४ ३. शाकु० २२३३२४ विनमो०२२६७ माल० ३।२।३ ६. रमु १६:५२ ·२०४ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: कविना केवले नियमाऽपि प्रयुक्तं तच्चासामान्यमेव यथा--- सा भूघराणामधिपेन तस्यां समाधिमत्यामुदपादि भध्या।' समाधिमत्या नियमवत्यां तस्याम् इति मल्लिनाथपादाः । ब्रह्मणि मनोनिधानार्थ तपश्चर्याया वा चित्तकाग्रयाय नियमविशेषा- चरणादेतोः सामान्यनियमाचरणेऽपि समाधिपदस्यात्र प्रयोगः कवेः शब्दप्रयोगे- ऽसामान्यत्व प्रकटयति । तपश्चर्यादीना नियमार्थे तु शब्दोऽय बहुशः प्रयुक्तो यथा- अयाचतारण्यनिवासमात्मनः फलोदयान्ताय तपासमाधये ॥ यदा फलं पूर्वतपःसमाधिना न तावता लम्यममस्त फाक्षितम् ।' सारथिः विभावसुः सारथिनेव वायुना धनव्यपायेन गमस्तिमानिव ।। इत्यत्र सारथिपदं सहायकार्थे प्रयुक्तं न तु सूतार्थे । सारथिना सहाय- भूतेनेति मल्लिनाथपादाः । सारथिः सञ्चालनात् स्वामिनः सहायको भवति तस्मादेवात्र भावसादृश्यात सहायार्थे सारथिपदोपपत्तिः । नूनमसामान्य एवायं प्रयोगः । प्राप्टेमहाभागगृहीतोऽयमर्थः स्वकोये कोशे। इदमेव चोद्धरणमस्मिन्- प्रसङ्ग तैर्दत्तम् ।" अमरविश्वमेदिनीप्रभृतिषु संस्कृतकोशेषु मायमर्थो लभ्यते । द्रविणः महीनगुर्नाम स गां समग्रामहीनबाहुद्रविणः शाशास!" इत्यत्र द्रविणशब्दः पराक्रमे कविना प्रायोजि । शब्दोऽयं अहोनबाहुद्रविरण: समग्रभुजपराक्रम इत्यर्थः । औपचारिकोज्य प्रयोगः । द्रविणं नाम सुवर्ण भवति । तच्चोत्कृष्टं किमपि वस्तु । बाह्वोरप्युत्कृयत्व भवति । किञ्च तदुस्कृष्टत्वं पराक्रम एवेतीदं द्रविणपद पराक्रमार्थे सङ्गतम् । शब्दोऽय प्रायेण घनायें प्रयुज्यते किन्तु कोशकारले परानमे चापि गृहीतो यथा-- १. कुमार० १०२२ २. तव १६ ३. तत्रव ११८ ४. रघु. ३३३७ ५. प्राप्टेकोश पृ०८४३ ६. रघु० १८११४ ·पप्ठः परिच्छेदः २०५ द्रविणं तु बलं धनम्' इत्यमरः । द्रविणं न द्वयोविते काञ्चने च पराक्रमे इति मेदिनी। द्रविणं काञ्चने धने पराक्रमे बलेऽपि स्यात् इति हेमचन्द्रः । काञ्चनेऽप्यस्य प्रयोगं विदधाति कवियंथा- तेषां सदश्वमूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः ।। द्रविणाना हिरण्यानाम् । हिरण्यं द्रविणं द्युम्नम् इत्यमरः । राशय एवोपदा उपायनानि इति मल्लिनाथपादाः । ध्वान्तम् अध्यानमध्वानविकारलध्यस्ततार ताराधिपखण्डधारी ॥ ध्वान्तपदं सामान्येनान्धकारवाचकमस्ति यथा-- अन्यकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्र तिमिरं तमः। इत्यमरः । किन्तु तमसः पर्यायत्वात तमोगुणे ध्वान्तपदमत्र निहितम् । अध्वान्त- विकारलयः न ध्वान्त विकारेण तमोगुणविकारेण रागादिना लभ्य इत्यर्थः । नितान्तमसामान्यार्थकोऽय ध्वान्तशब्दः कविनात्र प्रयुक्तः। अध्वानमध्वान्तेति संयोजनसङ्गतिरप्यत्र कवेरभीप्टा लक्ष्यते । कुलिशम् तत्रावश्यं बलपकुलिशोद्घट्टनोद्गीणतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरयुयतयो यन्त्रधारागृहत्वम् । इत्यत्र शतकोटिवाचिता कुलिशशब्देन कोटिमात्रमस्मिन्प्रसङ्गे गृहीतं कविना । १. अमर० ३।३।५२ २. मेदिनी०४८५१ २. भनेकार्थ. ३२१६-२१७ ४. रघु०४१७० ५. कुमार०७४ प्रमर०१३ ७. मेघ० १६५ ·२०६ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाकः इदश्चात्र कवेरसामान्यत्वम् । शतकोटिशब्दः कुलिशपर्यायस्वेत कोशे विद्यते यथा-- हादिनी वन्नमस्त्री स्यात्कुलिशं भिदुरं पविः । शतकोटिः स्वरु. शम्बो दम्मोलिरशनिद्वयोः।' इत्यमरः। दुदिनम् द्विषां विषा काकुत्स्यस्तत्र नाराचदुर्दिनम् ।। इत्यत्र दुदिनमिति पदं मेधाच्छन्नदिने रूढमपि लक्षणया वर्पण धारासम्पात इत्यर्थे प्रयुक्तम् । नाराचदिनं विपह्य नाराचानां बाणाना दुदिन धारासम्पातं वा विषह्य त्यर्थ.. अलक: समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीम् ॥3 मलकपदं चूर्णकुन्तले रूढं यथा कोशेऽपि मलकाश्चूर्णकुन्तला इत्यमरः।४ परमलति भूषयतीत्यलक इति व्युत्पत्तिलभ्यार्थात्पदमिदं लक्षणया केश- संस्कारे प्रकृते श्लोके निहितं प्रतीयते । अनलकान्हतभर्तृकतयाऽलकसस्कार- शून्यानिति मल्लिनाथपादाः । अनलकानलकानवमामित्यत्र सयोजनसङ्गतिर्यम- कालङ्कारसङ्गतिरेवैवमसामान्यायंग्रहणे कारण लक्ष्यते । करणम् उपमानममूद्विलासिनां फरणं यत्तव कान्तिमत्तया । इत्यत्र गात्राथें प्रयुक्त. करणशब्दः यद्यपि कोशेषु तदर्यकोऽपि लभ्यते यथा- करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रिपेष्वपि इत्यमरः । - १. अमर० ११११४७ २. रघु. ४।४१ ३. तव ६।१४ अमर० २२६६६६ ५. कुमार० ४१५ अमर० ३।३३५४ ·पप्ठः परिच्छेदः २०७ तथापीन्द्रियायं एदास्य प्रसिद्धो यया कविरन्यत्र प्रयुवते- घपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् ।' सन्देशाः क्व पटकरणः प्राणिमिः प्रापरणीयाः। इत्यादिपु । किन्विन्द्रियाणां शरीरस्थत्वात् करणशब्दोऽपि लक्षरणया पारीरायें प्रयुक्तः । अन्यत्रापि देहार्यप्रयोगो यथा-- यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्भुतपापाः । इत्यत्र करण विगमाद्ध्वं देहत्यागानन्तरमित्यर्थः । भारीरम यथा करणशब्दो लक्षणया शरीराथें प्रयुक्तस्तथैव शरीरशब्दो लक्षणया इन्द्रियाऽपि कविता निहितो यथा- अन्तःशरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं दिनेता। इत्यत्र अन्तःशरीरेप्वन्तःकरणेषु शरीरशब्देनेन्द्रियं लक्ष्यत इति मल्लिनाय- पादाः । (ग) इष्टप्रभावोत्पादनार्थ व्याकरणप्रतिबद्धतायाः परित्यागः इप्टप्रभावोत्पादनार्थ क्वचित्कवियाकरणप्रतिवद्धतामपि नापेक्षते । काव्यालद्वारिकास्त्वेनं च्युत सस्कृतिदोषमाकलयन्ति । महामहोपाध्याया वासु- देवविष्णुमिराशीमहाभागाः स्वकीये कालिदासे ति नाम्नि ग्रन्धे च्युतसंस्कृति- दोपप्रसङ्ग कानिचिदेतादृशान्युदाहरणानि निर्दिशन्ति येषु महाकविरयं व्या- करणनियमानुल्लध्य स्वतन्त्रप्रयोगं कुर्वाणो लक्ष्यते। पालद्वारिकाणां क्या- करणानां धा मते तत्र च्युतसस्कृतिदोपो व्याकरणदोपो वा प्रसज्येत परं काव्यपीयूपपायिनां सहृदयानां काव्यरसिकानां कृते न तत्र कोऽपि दोपः । ते तु काव्यप्रवाहिताः काव्यरसनिझरियां निमज्योन्मज्जन्तः परमालाद- हादिता इवात्मानमनुभवन्ति । काव्यरसिकहृदयेन तावत्तै दोपा निराकरण- महंन्ति पपा- १. रपु० ८।३८ २. मेष. १३५ ३. तय १३५५ ४. रघु० ६१३६ ५. कालिदास-वा. दि. मिरासो, पृ० २५१ ·२०८ कालिदासदाव्ये शब्दपरिपाक: निमिद्यविग्रहमशोपितलिप्तपुइखस्तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ।' इत्यत्र कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति विपर्यासनिवृत्त्यर्थ व्यवहितनिवृत्यर्थ- ञ्चानुग्रहणम् इति भाष्यकारवचनात् पातयामास इत्यस्य पातया प्रथममास इति व्यवहितप्रयोगोपाणिनीयः । किन्तु प्रसङ्गानुकूलप्रभावोत्पादने तथा प्रयोगो नितान्तमौचित्यमावहति । पत्री शरः कीदृशः प्रशोणितलिप्तपुड्खः स महिप- विग्रह निभिद्य तं पातया प्रथममास पश्चात् स्वय पपात । पातया प्रथममास इति कयनेन महिषपातने उपक्रमविशेष इवात्र सूच्यते। भ्र भेदमात्रैण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नहुपं चकार । भ्रू भेदमात्रेण मघोनः पदात् यो नहुपं प्रभ्रंशयाञ्चकार इत्यस्य स्थाने प्रभ्रंशया यो नहुपं चकार इति प्रयोगेण निःसंशयमधिकः प्रभ्रंशने महरंग- स्त्यस्य प्रभावः मूच्यते । संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन । इत्यत्रापि सयोजयां विधिवदास इति प्रयोगः संयोजनकार्य विधिवत्त्वं प्रभावयितुं कृतः । एवञ्च- शेषाङ्ग निर्माणविधी विधातुर्मावण्य उत्पाद इवास यत्नः । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री। इत्यादिषु प्रसङ्गेषु अस् धातोलिटि तादृक् प्रयोगोऽपि अस्ते भूः इति पाणिनिसूत्रविरुद्धस्तथापि कविता काव्यरसप्रवाहे तादृशाः प्रयोगाः कृताः । नाने व विभाव्य यत्कविरसी व्याकरणनियमेष्वसावधानः । सस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषितश्च" इति वचसा स स्वयं व्याकरण- नियमान् प्रति जागरूको लक्ष्यते । किन्विष्टप्रभावोत्पादनाथ काव्यप्रवाहे विहितोऽपि ताग दोषस्तस्य गुणसन्निपाते निमज्जति । १. रघु० ६।६१ २. महाभाष्यम् ३ अ० १ पा० ३ मा०४० सू० ३. रघु० १३१३६ ४. तत्रैव १६८६ ५. कुमार० १॥३५ ६. रघु० १४१२३ ७. कुमार० १२८ ·उपसंहारः कालिदासकाव्ये शन्दपरिपाक इति परिच्छेश्पडात्मकोऽयं प्रवन्धः समाप्ति पतः । किं तावदा प्रतिपादितं काश्च पुनरुपलब्धय इति प्रश्ने प्रथमं त्विदमेव वक्तव्यमस्ति यद्विद्वद्वयरद्यावषि कालिदासस्य शब्दविन्याससौन्दर्यविषये संक्षेपेणव यत्र तत्र निर्देशः कृतः किन्तु वामनोवृतशब्दपरिपाकपरिभाषया कालिदासीय- शब्दानां तथाविधविश्लेषणस्यायं प्रथमो नूतनश्च प्रयासः । वामनोद्धतशन्द- परिपाकपरिभाषया कविप्रयुक्तराब्दस्थाने नान्यः शब्दः प्रयोज्यविपयो यदा भवति तदा तं शब्दपाक इति सन्दविदो विदन्ति । कालिदासीयशब्देषु पेयं . परिभाषा सम्यग् घटत इति द्वितीये परिच्छेदे प्रतिपादितम् । यथा विष्णुपदं यत्र प्रयुक्तं सत्र विष्णुपर्यायेषु शगपाणिविष्वक्सेनो हरिर्वा नव युज्यते । विष्णो. रिवास्यानवधारणीयमीढक्तया रूपमियत्तया वा इत्यत्र विष्णुपदं वर्जयित्वा- ऽन्यत्पदं यदि प्रयुज्येत न तपार्थसङ्गतिः स्यात् । एवमेव शापान्तो मे भुजगशय. नादुस्थिते शाईगपाणावित्पत्र शाईगपाणिपदे विशेषः । शिवपर्यायषु यत्र भवपदं प्रयुक्तं तदेव समीचीनम् । यथा-प्रमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जयाय सेनान्यमुसन्ति देवा इत्यय शिववीर्यस्यामोपामुत्पादकशक्तिं प्रकटयितुमत्र भवपदमुपात्तं कविना । 'स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः इत्यत्र च शिवस्य कृते स्थाणुपदमेव सायंकम्' । 'हरकोपानलभस्म केवलम्' 'हरदग्धस्य मनोमवद मस्य' इत्यादिपु हरपदमेव शिवाय सङ्गच्यते न पात्र शिवपदं भवपदं वा युज्यते । एवमे सग्निपयिषु जातवेदस्पदं यत्र कवि: प्रयुडको तत्र कपमन्यत्पदं युवततरं स्यात् । यथा हि-'रमुपतिरपि जातवेदोविशुद्धा प्रगृह्य प्रिया मित्यत्र यो जा जातं वेत्ति तम्मिन् विगुदायाः प्रियायाः गुदी न कोऽपि संशय इति जातवेदस्पदेव ध्वन्यते । मेपपर्यायेषु यत्र धनपदं प्रयुक्तं तदेव युक्ततमम्, यत्र च जीमूतपदं प्रयुक्तं तदपि न परिवर्तनसहम् । स्त्रीपर्यापेषु वुतश्चिद् भवलापदमेवा. परिहामन्यत्र व दयितापदस्य नितान्तमौचित्यं विद्यते। वस्तुतस्तु कासिदास. मते न दो गन्दी पर्यायो। पर्यापचनस्य परिमापां कुर्वमिवारदेवशास्त्रि । भिजातम्'-के नाम पर्यापवचनाः। ये पर्यापणार्य अवन्ति ते पर्यायवचनाः ।।

·२०८ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक. निमिद्यविग्रहमशोपितलिप्तपुड्खस्तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ।' इत्यत्र कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि इति विपर्यासनिवृत्त्यर्थ व्यवहितनिवृत्त्यर्थ- ञ्चानुग्रहणम्' इति भाष्यकारवचनात् पातयामास इत्यस्य पातया प्रथममास इति व्यवहितप्रयोगोऽपाणिनीयः । किन्तु प्रसङ्गानुकूलप्रभावोत्पादने तथा प्रयोगो नितान्तमौचित्यमावहति । पत्री गरः कीदृशः प्रशोणितलिप्तपुड्सः स महिप- विग्रह निभिद्य तं पातयां प्रथममास पश्चात् स्वय पपात । पातया प्रथममास इति कथनेन महिपपातने उपक्रमविशेष इवात्र सूच्यते । भ्र भेदमात्रेण पदामघोनः प्रभशयां यो नहुपं चकार । भ्र भेदमात्रेस मघोनः पदात् यो नहुपं प्रभ्रंशयाञ्चकार इत्यस्य स्थाने प्रभ्रंशयां यो नहुपं चकार इति प्रयोगेण निःसंशयमधिकः प्रभ्रशने महरग- स्त्यस्य प्रभावः सूच्यते । संयोजयां विधिवदास समेतवन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन । इत्यत्रापि सयोजयां विधिवदास इति प्रयोगः संयोजनकार्य विधिवत्वं प्रभावयितुं कृतः । एवञ्च- शेषाङ्गनिरिणविधी विधातुविष्य उत्पाद्य इवास यरनः । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री। इत्यादिपु प्रसङ्गेषु अस् धातोलिटि तारक प्रयोगोऽपि अस्ते भू: इति पाणिनिसूत्रविरुद्धस्तथापि कविता काव्यरसप्रवाहे सादृशाः प्रयोगाः कृताः । मानेनैव विभाव्य यत्कविरसी व्याकरणनियमेष्वसावधानः । सस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषितश्च इति वचसा स स्वयं व्याकरण- नियमान् प्रति जागरूको लक्ष्यते । किन्त्विष्टप्रभावोत्पादनार्थ काव्यप्रवाहे विहितोऽपि तादृग् दोपस्तस्य गुणसन्निपाते निमज्जति । १. रघु० ३६१ २. महाभाष्यम् ३ अ०१पा० ३ प्रा० ४० सू० ४. तत्रैव १६००६ ५. कुमार० ११३५ ६. रघु० १४१२३ ७. कुमार० ११२८ ·उपसंहारः कालिदासकाव्ये शम्मपरिपाक इति परिच्छेदपडात्मकोऽयं प्रवन्धः समाप्ति पतः । किं तावदा प्रतिपादित काश्च पुनरुपलब्धय इति प्रश्ने प्रथमं त्विदमेव वक्तव्यमस्ति यद्विद्वद्वयरद्यावधि कालिदामस्य शब्दविन्याससौन्दर्यविषये संक्षेपेणव यत्र तत्र निर्देशः कृतः किन्तु वामनोदृतशब्दपरिपाकपरिभाषया कालिदासीय- शब्दानां तथाविधविश्लेपणस्यायं प्रथमो नृतनश्च प्रयासः । वामनोद्धृतशब्द- परिपाकपरिभाषया कविप्रयुक्तशब्दस्थाने नान्यः शब्दः प्रयोज्यविषयो यदा भवति तदा तं शब्दपाक इति शब्दविदो विदन्ति । कालिदासीयशन्देपु पेयं परिभाषा सम्यग् घटत इति द्वितीये परिच्छेदे प्रतिपादितम् । यथा विप्णुपदं यत्र प्रयुक्तं तत्र विष्णुपर्यायेषु शाङ्गपाणिविष्वक्सेनो हरिर्वा नव युज्यते । विष्णो. रिवास्पानवधारणीयमीहतया रूपमियत्तया वा इत्यत्र विष्णुपदं वर्जयित्वा- ऽन्यत्पदं यदि प्रयुज्येत न तथासङ्गतिः स्यात् । एवमेव शापान्तो मे भुजगशय- नादुस्थिते शाईगपाणावित्यत्र शाहूंगपाणिपदे विशेषः । शिवपर्यापेषु यत्र भवपद प्रयुक्त तदेव समीचीनम् । यथा-अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जपाय सेनान्यमुशन्ति देवा इत्यत्र शिववीर्यस्यामोधामुत्पादकवितं प्रक्टयितुमत्र भवपदमुपात्तं कविना। 'स म्यागणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः इत्यत्र च शिवस्य कृते स्थाणुपदमेव सार्थकम्', 'हरकोपानलभस्म केवलम्' 'हरदग्धम्य मनोभवट्टमस्य' इत्यादिषु हरपदमेव शिवार्ये सङ्गच्यते न पात्र शिवपदं मयपदं वा युज्यते । एवमेवाग्निपयेषु जातवेदस्पदं यत्र पविः प्रयुइवते तत्र कपमन्यत्पदं युक्ततरं स्यात् । यथा हि-रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धा प्रगृह्य प्रिया'मित्यत्र यो जातं जातं वेत्ति तस्मिन् विगुदायाः प्रियायाः शुद्धो न कोऽपि संशय इति जातवेदस्सदेनैव ध्वन्यते । मेघपर्यायेषु यत्र धनपदं प्रयुक्तं तदेव युक्ततमम्, यत्र च जीमूतपदं प्रयुक्तं तदपि न परिवानसहम् । स्त्रीपर्यायेषु कुतरिषद भवलापदमेवा. परिहामन्यत्र च दयितापदस्यैव नितान्तमौचित्यं विद्यते। वस्तुतस्तु कालिदास- मते न दी गन्नौ पर्यायौ। पर्यापश्चनस्य परिमापां कुर्वभिश्चारदेवशास्त्रि । भिकातम्'–ो नाम पर्यायवचनाः। ये पर्यापणापं युवन्ति ते पर्यायवचनाः ।।

·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: पर्यायो नाम परिपाटीक्रमः । इदमुक्तं भवति ये शब्दा असलियुक्ता प्रसहोच्चा- रिता एकार्थस्य वाचकास्ते पर्यायवचनाः समाख्यायन्ते । इदश्चातोऽर्यादापद्यते य एकार्थका इति कोशेपु पठिता लोके वा तथात्वेन परिगृहीतास्ते चेयुगप- द्वाक्ये प्रयुक्ता स्युर्नेकार्थकाः स्युः। अवश्य तत्र विशेषेण केनापि भवितव्यमनि- तिन । अर्थगरयों हि शब्दप्रयोगः । अर्थस्य चैकेन सम्प्रत्ययादितरस्य वयर्यप्रसङ्ग इति सुव्यवस्थितः पर्यायवचनाना सममप्रयोग इति । एव--'कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणेर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये' इत्यत्र हरपिनाकपाणिपद- योयुगपत्प्रयोगेण कोशप्रतिपादित शिवपर्यायत्वं कालिदासस्य नापेक्षितम् । हरिययकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः इत्यत्र हरिपुरुषो. समयोः पर्यायत्वराहित्य स्पष्टमेव । अभ्रधनी कोशेषु मेघपर्यायत्वेन स्वीकृती पर 'वात्ययेन रुचमभ्रषनादिवेन्दोः' इत्यस्मिन् रघुवंशीय पद्ये घनपदस्य सघातायं जानता कालिदासेन अन्तः सारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वाम् इत्यत्र मेघार्थे घनपद साभिप्राय प्रयुक्तम् । कवेर्यत्र तत्र शब्दानां स्वतः निर्वचनं. तस्य शब्दपरिपाकमेव प्रकटयति । • निपाताश्छन्दःपूत्यै वाक्यालद्वारे वा प्रायेण प्रयुज्यन्त इति वचः कालि- दासे न सत्यम् । सार्थका एव निपातास्तेन यथास्थान प्रयुक्ता इति निपाती- चित्यप्रसङ्गे विशद व्याख्यातम् । उ तु नु चेत्यादयो लघुनिपाता अपि कथम- भिव्यञ्जकाः कालिदामकृतिप्विति निभालनीयमेव । मयं च निपातानां सुप्रयोगोऽपि कवे. शब्दपरिपाकः । उपमानोपमेययोलिङ्गसाम्यदर्शनमस्य कवेर्वैशिष्टयम्-'श्रद्धा वित्तं विधि- श्चेति त्रितय तत्समागतम्'; 'ज्ञाने मौनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः' अस्मान साधु विचिन्त्य संयमधनानुचःकुलं चात्मनस्त्वय्यस्याः कथमप्य- वान्धवकृता स्नेहप्रवृत्ति च ताम्' इत्यादिपु युगपल्लिङ्गत्रयस्य विधानं क्वेः, शब्दप्रयोगनैपुण्यमेव प्रत्यापयति । 'वागर्थाविव सम्पृक्तो वागर्थप्रतिपत्तये' इत्यत्र कवेगिर्थशब्दयोः स्त्रीपुल्लिङ्गयोः प्रयोगे स्त्रीपुसयोः पावंतीपरमेश्वरयोरप- मानरूपैरण प्रयोगे शब्दपरिपाक एव पदानां विशिष्टवचनविधानमपि साभिप्राय- मेव प्रतिभाति । स्निग्धच्छोयातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु इत्यत्र बहुवचनप्रयोगो युक्तियुक्त. । विरहसन्तापवशादेकत्रास्थातुमशक्यरदादाश्रमादाश्रमान्तर पर्यटनेव कालं पाञ्चिद् यापपति स्म यक्षस्तेनात्र कविना रामगिर्याश्रमेष्विति बहुवचन प्रयुक्तम् । 'मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः' इत्यत्र स्तन इत्येक वचनमेव युक्तियुक्त प्रयुक्तम् । विदग्धा नायिकाः स्तनमेकमेव दर्शयन्त्यन्यथा धाष्ट्यप्रसङ्गाद । अस्तु, तण वचनविशेषस्य क्वचित् क्वचित प्रयोगे कवे. शिष्टचम्। 1 .

·उपसंहार वंद रीलिपोपकोऽपि कविरिष्टप्रभावोत्पादनार्थ दीर्घसमासान् यदि भयुक्ते तदम्यस्य पदविन्यासकौशलम् । 'यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोमलोल- कमलाः इत्यत्र दीधिकारणां विशेषणे दीर्घसमासः स्वाभाविकः। आवजित- जटामोलिविलम्बिशशिकोटयः' मम रुद्राणां प्रभावातिशयं द्योतयितुं दीर्घसमासो युज्यते । एवञ्चेष्टप्रभावोत्पादनाय वाक्ये कः शब्दः प्रथम प्रयोज्यः कश्च पश्चा- दित्यस्मिन्विषयेऽपि कविः सतर्को लक्ष्यते 'शशाम वृष्टयापि विना दवाग्निरासीद विशेपा फेनपुष्पवृष्टिः' इत्यत्र . सशामेति क्रियापदस्पद पूर्वप्रयोगेण दिलीपस्य वनप्रवेशपाल सुस्पष्ट भवति । 'सदय बुभुजे महाभुजः सहसोडेगमियं प्रजेदिति' इत्यत्र सदयम् इति क्रियाविशेषणपदस्यैव पूर्वप्रयोगो युज्यते । नवोढा वपूः - सदयमेव भोक्तव्या नो चेत्सा उद्धगं व्रजेदिति हेतोः 'सदयम्' इति सर्वतः प्राक प्रयुज्य कविना नवोढोपभोगे सतर्कता ज्ञापिता । एवमेव 'इदमस्तु सन्निकृप्टे समीपतरपति चतदी रूपम् । प्रदसस्तु विप्रकृष्टे' इति कथनं सम्यक्तया घटत इति तथाविधसयोतवाविना सर्वनामपदानां वाक्यारम्भे प्रयोगण लक्षित भवति 'प्रदः शरण्यं शरभङ्गनाम्नस्तपोवन पावनमाहिताग्नेः' इति विप्रकृष्टस्य तपोवन. स्या पदसो रूपम्, 'इदमुच्छ्वसितालक मुग्यं तव विधान्तकय दुनोति माम्' इति सन्नियाष्टमुसार्थ इमो रूपम् । 'एपाऽपि प्रियेण विना गमयति रजनी विपाददीपंत राम्' इत्यत्र समीपतरतिनीमातुरां चक्रवाकी प्रत्यनसूयाया एतदो रूपेणव सङ्केतो युक्तः । अप्रचलितेप्वसामान्येप्वर्थेषु शब्दानां प्रयोग शब्दवित्कविः कालिदास एवं फर्तुमलम् । सदियोंगापहारिणीति नियममनारस्य रूढार्थप्रचलितान् पादान यौगिका वहसः प्रयुज्य साहसमाचरितवान् कविरपम् । यथा-प्रत्यन्ते- तिपदमत्यधिकमिति रुलायें अनलितमपि फविना प्रारयातमस्य गुरुभावि दुःख. मरपन्तलुप्त प्रियदर्शनेन' इत्यत्र पतिव्रान्तोऽन्तमिति यौगिकार्य एव प्रयुक्तम् । प्रत्यन्नं सतत निरन्तरं वा लुप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन सय्येतरेणादणेत्यर्थः । स्वाय पिक्षया यौगिकार्य एवात्र सङ्गतिस्तेन कविना तव प्रयोगो विहितः प्रियदर्शनमत्यधिक न किन्तु शाश्वतकालाय नुप्तमिति भावः । तथव प्रवीणेति पदं नपुण्यार्य एवं किन्तु कविरयं विश्वावमुप्रापहरः प्रवीणः संगीयमानत्रिपुरा- वदान.' इत्या प्रकृष्ट मंसाधिता वीणास्य यता प्रवीणपति वीणया प्रगाय- तीति प्रवीणपदस्य यौगिकार्य प्रयोग करोति मच प्रयोगो नितान्त मुपपन्नो गन्धर्वाणां वीणावादनप्रात् । करिना नूतनवर्षेषु प्रयुक्ताः केचन गदाः पला लोरे ते तेष्वर्थेषु गृहीताः। पत्र पोशकाराः प्रमाणम् । प्रजापती ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: दोहदशसिनी ते तपोवनेषु स्मृह्यालुरेव इत्यत्र प्रजावतीपदं भ्रातृजाया सर्व- प्रथमं कविरसो प्रयुकते कोशकारश्चानन्तरमस्मिन्नेवायें रूढितं पदमिदम् 'प्रजावती भ्रातृजाया' इत्यमरः 'प्रजावती भ्रातृवधूः स्मृता च' इति हलायुधः । इष्टप्रभावोत्पादनार्थ कविरय क्वचिद् व्याकरणप्रतिबद्धता नापेक्षते। तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् सयोजयां यो नहुप चकारेत्यादिपु प्रसङ्गेषु पातया- मास संयोजयामासेत्यव्यवहितप्रयोग एवं व्यावरणसम्मतः । व्यवहितप्रयोगे तु च्युतसस्कृतिदोप दर्शयन्ति काव्यालोचकाः । केचन विद्वासश्च पातयामिति भिन्न पदम् प्रासेति भिन्नमिति साधयन्ति तन्न समीक्षासहम् । क्थन्नेदं स्वी- क्रियते यद् वागर्थप्रतिपत्तिमाप्तेनापि कविना पवचित्क्वचिदिष्टप्रभावोत्पादनार्थ व्याकरणप्रतिबद्धताया. परित्यागः कृतः । निरङ्कुशा हि कवयः इति प्राचा- मुक्तिः । अस्तु, कालिदासीयशब्दानां परिपाकदृष्ट्या मूल्याङ्कनानन्तरमसम्मति- प्रश्नोऽपि कश्चिदुत्थाप्येत यत् किं कालिदासस्य प्रत्येक पदं परिवर्तनासह, न विद्यन्ते कि तादृशाः प्रयोगा यत्रकस्य शब्दस्य स्थानेऽन्यः शब्दः प्रयुज्येत । एवं चेत् 'स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम्' इत्यस्मिन मेघदूतीये पद्ये बाप्पपदस्य स्थाने तत्पर्यायोऽश्रुशब्दः किन्न प्रयोज्यो भवति । 'मोहान्मया पूर्वमपेक्षितस्ते यो बाप्पविन्दुरधर परिवाघमानः' इत्यत्राश्रुबिन्दुरिति कथन्न युज्यते । हिरण्मयी कोपगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतिता नभस्तः इत्यत्र सुवर्णस्य कृते हिरण्यपदं प्रयुज्याग्रिम पद्ये तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुबेराद- भियास्यमानात् इत्यत्र हेमपद कथं तस्यैव सुवर्णस्य कृते प्रयुक्तम् । उच्यते- नेतद् यत्कालिदासोऽश्रुवाष्पयोर्भेद न जानाति । कथं हि सः 'विललाप स वाष्पगद्गद सहजामप्यपहाय घोरताम्', 'कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुपश्चिन्ता- जड दर्शनम्' 'वाप्पेण प्रतिपिद्धऽपि जयशब्दे जित मया' इत्यादिषु कण्ठरोध- प्रसडगे वाष्पपदमैव योजयेन्नाश्रुपदम् । यद्वा- 'प्रानन्दजः शोकजमध्रुवाष्प- स्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद' इत्यत्रावाष्पयोः सहप्रयोग भेददर्शनार्थ वथं कुर्यात् । अश्रुवाष्पयो दप्रकाशने प्राचा प्रयोगा एवान शरणम् । तद्यथा-'अथूरिग मुमुचुः सर्वे वाप्पैण पिहिताननाः' 'वाप्पैः पिहितकण्टश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्' 'अश्रुपूर्णमुखी दीना वाप्पगद्गदभाषिणीति 'वाप्पकण्टोऽधुलोचन' इति च महा- भारते प्रयोगान् दृष्ट्वा स्पष्टमिदं भवति यत्प्रवाह पातो वा प्रभुणो भवति न तु वापस्थ ! वाष्पेण तु कण्ठरोधो' जायते । भेदोऽयं कवेः कालिदासस्यापि सुविदित इति पूर्वोक्तकण्ठरोधप्रसमस्पलक्ष्यते । नेत्रजलार्थे त्वनेन कविना ·उपसहारः २१३ प्रायेणाश्रुपदं प्रयुक्तं तद्यथा -'मुञ्चन्त्यधूणीव लताः' 'अश्रु च कपोलपतितं श्यमिदं परिणकोच्छवासात्' 'मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वशुलेशाः पतन्ति' 'नवं पयो यत्र घनमंया च त्वद्विप्रयोगात्र समं विसृष्टम्' इत्यादिषु । प्रयोगरेभिरयुवा- प्पयोः स्पप्टेऽपि भेदे नेत्रजलार्थ वाष्पपदप्रयोगो यदि दृश्यते कविकृतिषु तत्र परम्परंव कारणम् । वस्तुतो भाषायां परिवर्तनस्यास्मिन्नुपफमे शब्दाना पर्याप- तास्वीकरणमपि शनैः शनैः प्राचलत् । रामायणे तावद्-'कौसल्या व्यसृजद् वाप्पं प्रणालीव नवोदकम्' 'वाप्पप्रस्रवणमुखरित्यादिषु वाप्पस्य स्पष्टतो नेत्र- जलायें प्रयोगान् दृष्ट्वा कालिदासेनापि तथानुकरणं परम्परया कृतम् । हेम- हिरण्यादीनां सुवर्णजातीनामपि पर्यायत्वेन प्रयोगस्यंतदेव कारणम् अन्यया हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नी विशुद्धिः प्यामिकापि वा इत्या सुवर्णपर्यायेपु हेम- पदमेव युक्त विद्यते । स्वर्ण सुवर्ण कनक हिरण्य हेम हाटकम् इत्यादीनि सुवर्ण- नामानि पर्यायत्वेन पठितान्यपि न पर्यायवचनानीति सुतरां सिध्यति । रामा- यणादिषु तेषां सहप्रयोगदर्शनाद पारिभापिकः टीकाकारश्च भेदस्यापनात् । यथा हि-'सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने' इत्यत्र सुदर्णेन सुवर्णरूपेण हिरण्येन द्रव्येणेत्यर्थः इति रामायणे तिलकटोकाया रामः । माल्यदामदीपहिरण्य- हेमरजतादि समासोक्त्या पठिते घरकवचने टीकाकारेण चक्रपाणिना हिरण्य- शब्देनापटिनं हेम गृह्यते, हेमशब्देन च पटितमिति हेमहिरण्ययो दो व्या. ख्यातः । प्रनेनंतरस्पष्ट पत् सुवर्णहमहिरण्यकाञ्चनकार्तस्वरजाम्यूनदादयो न पर्यामा मपि तु जातिविशेषाः । कालिदासेन चंतासा जातीनां ययास्थान प्रयोगो विहितः । प्रवृते तु यथा घटितसुवर्णहतोहमपरप्रयोगः । श्यामिया- मिश्रणं विना न सुवर्ण पयितु शक्यते । मिथितायां च श्यामिकायर्या तद् घटितं स्वणं हेम उच्यते । ताररास्य हेम्न एव विशुद्ध. श्यामिकाया वा परीक्षाप्रश्नः। तथापि कविना हेमकुम्भकाचनकुम्भहिरण्यकुम्भादीन् अपवम् कृत्वा तेया पर्यायत्वं दर्शितम् । भत्र पर्यायताफमस्य शनैः शनैः प्रसिद्धिरेव कारणम् । अपारः सतु कालिदासस्य पादनिधिः । तस्म कृतयः प्रायेण शन्परिपाक- गुणालता: राहृदयहृदयान्यावर्जयन्तीति नातिचित्रम् । क्य कालिदासकाव्य भय च मेन्यविषया मतिरिति सम्मतया जानतोऽपि ममायमुडुपेन सागर तितीपारिवास्ति प्रयास इति मत्या वागर्थविदोधाप्ट्यं मिदं क्षन्तुमाः । कालि- दासकाव्यरसपिपासूना काव्यममंजानां कृते विञ्चिदप्युपयोगित्वमस्मिन् अन्य स्यात्तदेवात्मानं कृतकृत्यमाकलमियामीति राम् ।

·ग्रन्थसूची (१) प्राधारग्रन्थाः कालिदास-ग्रन्थावली रघुवशम् कुमारसम्भवम् सीतारामचतुर्वेदिसम्पादिता, भारतप्रकाशनमन्दिर, अलीगढ, २०१६ वि० मल्लिनाथ-वल्लभ-हेमाद्रि-दिनकरमिश्र चारित्र. वर्धन-सुमतिविजयादिटीकाविशिष्टांशयुतम् (हरि- दामोदरवेलकरसम्पादितम्) निर्णयमागरप्रेस, बम्बई, १९४८ गोपालरघुनाथनन्दर्गीकरसम्पादितम् (चतुर्थ- सस्करणम्), मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली १९७१ मल्लिनाथ-भरतमल्लिक - नारायणनाथटीकायुतम् (रामधनकाय्यतीर्थसम्पादितम्) कलकत्ता सस्कृत सीरीज नं० १३, मैट्रोपोलिटन प्रिंटिंग एण्ड पब्लिशिंग हाउस, कलकत्ता, १६३५ मो०रा० कालेसम्पादितम्, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, १६६७ वल्लभटीकायुतम् (हुल्शसम्पादितम्) बङ्गाल एशियाटिक सोसायटी, कलकत्ता, १६११ मलिनाथटीकायुतम् (मो० रा० कालेसम्पादितम् पोडशसंस्करणम्), बुकलर्ज पब्लिशिंग के, महेण्डले बिल्डिंग, बम्बई, १९५६ भरतमल्लिकटीकायुतम् (जतीन्द्रबिमलचौधुरी- सम्पादितम्), प्राध्यवाणीमन्दिर, कलकत्ता १९५० काशिनाथबापूपाठकसम्पादितम्, प्रोरियण्टल बुक सप्लाइंग एजन्सी पूना, १९१६ लालरमायदुपालसिंहमम्पादितम्, लोकभारती का- सन, इलाहाबाद, १९६५ मेघदूतम् ·ग्रन्थसूची ऋतुसंहारम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् २१५ उत्तरमेघः सारोद्धारिणीसनाथः संस्कृतसाहित्य- परिपद, प्रति० १५-१६ १९३२-३४ मणिरामकृतया चन्द्रिकाटीकया समेतम् (प्राचार्य- नारायणरामसंशोधितम्) निर्णयसागरप्रेस, वम्बई, १९५२ राघवभट्टटीकायुतम् (मो० रा० कालेसम्पादितम्) बकस लर्ज पब्लिशिंग क० बम्बई, १६५७ रमेन्द्रमोहनवसुकृतया कुमारसन्तोपिणोटोकया युतम्, मॉडर्न बुक एजन्मी प्रा० लि०, कलकत्ता, १९७० मयूरेश्वरकृतयार्थप्रकाशिकयोभासितम् (मो० रा० काले सम्पादितं तृतीयं संस्करणम्) सुधाकर मुद्रायन्त्रालयः, बम्बई, १९१२ रङ्गनायकृता प्रकाशिका कोणेश्वरकृता कोणेश्वरी काटयवेमकृता कुमारगिरिराजीया इति टीका- प्रयोपेतम्, संस्कृत अकादमी, उस्मानिया विश्व- विद्यालय, हैदराबाद, १९६६ काटयवेमटीकायुतम् (शेषाद्रिप्राय्यरसम्पादितम्) ज्ञानप्रकाशमुद्रणालयः, १८६६ विक्रमोर्वशीयम् मालविकाग्निमित्रम् (२) मूलसंस्कृतप्रन्याः अष्टाध्यायी ऋग्वेदानुक्रमणी पौचित्यविचारचर्चा कथासरित्सागरः काव्यप्रकाशः बालमनोरमा मुद्रणालय, मैलापुर, मद्रास, १६३७ कुन्हनराजासम्पादितम्, मद्रास विश्वविद्यालयग्रन्थ- माला, १९३२ मनोहरलालगोडसम्पादिता, भारतप्रकाशनमन्दिर, अलीगढ़ मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, १९७० चौखम्बा संस्कृत मीरीज माफिस, वाराणसी, १९५१ बिहारराष्ट्रभाषापरिपद, पटना, १९५४ चौखम्बाविद्याभवन, वाराणसी, १९५८ सत्यदेव चौधरी मम्पादितः, वासुदेवप्रकाशन, दिल्ली, १६६५ काव्यमीमांसा काव्यादर्शः काव्यालङ्कारः ·ग्रन्थसूची २१७ उपाध्याय, भगवतशरण द्विवेदी, हमारी प्रसाद कालिदासं नमामि, रणजीत प्रिंटर्स एण्ड पब्लिशर्स, दिल्ली, १९६६ मेघदूत-एक पुरानी कहानी, हिन्दी ग्रन्थ रत्नाकर प्रा. लि., बम्बई, १९५७ कालिदास की लालित्ययोजना, नैवेद्य निकेतन, वाराणसी, १९६५ हिन्दी मेघदूत विमर्श, इन्डियन प्रेरा (पब्लिकेशन्स) प्रा. लि., इलाहाबाद, १९५८ कालिदास, हिन्दी ग्रन्थरत्नाकर, प्रा. लि. बम्बई, पोदार, कन्हैयालाल मिराशी, वासुदेव विष्णु रन्जनगरिदेव विद्यालद्वार, वागीश्वर शास्त्री, मङ्गलदेव मेघदूत-एक अनुचिन्तन, गगरी प्रकाशन प्रा. लि०, पटना, १९६० कालिदास और उसकी काव्यकला, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, १९६३ सस्कृत साहित्य का इतिहास (अनुवाद), मूललेखक --ए० बी० कीय, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली १६६० निरक्तमीमांसा, इण्डोलोजिकल बुक हाउस, दिल्ली २०२६ वि० शास्त्री, शिवनारायण (4) ENGLISH WORKS Bhandare, L.S. Imagery of Kalidasa, Popular Prakashan, Bombay,1968 C. Kunhan Raja Kalidasa, Andhra University, Waltair, 1956 Dwivedi R.C. Principals of Literary Criticism in Sans. krit, Motilal Banarsi Das, Dellhi 1909 Hillebrandt Alfred Kalidasa - An Estimate of his Literary Merit, Translated from German by Dr. S.N. Ghoshal, World Press Private Ltd., Calcutta, 1971 Kalla, Laxmidhar Birth Place of Kalidasa, Delhi University Publications, No. 1, 1966 Karmarkar, R.D. Kalidasa, Karnatak University, Dharwar 1000 ·कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: काव्यालङ्कारसूत्रम् गाथासप्तशती देवीभागवतपुराणम् ध्वन्यालोकः निरुक्तम् नैषधीयचरितम् बृहद्देवता भगवद्गीता भागवतपुराणम् भोजप्रबन्धः महाभारतम् हिन्दी अनुसन्धान परिषद्, दिल्लीविश्वविद्यालय- प्रन्धमाला, १९५४ जगन्नाथपाठकसम्पादिता, चौखम्बा संस्कृत सीरीज माफिस वाराणसी, १९६६ पण्डितपुस्तकालय, काशी १९५६ प्राचार्य विश्वेश्वरसम्पादितः ज्ञानमण्डल लिमिटेड, वाराणसी, १ ६२ छज्जूरामशास्त्रिसमादितम्, मेहरचन्द लक्ष्मण- दास, दिल्ली, १९६३ निर्णयसागरप्रेस, बम्बई, १९५२ चौखम्बा सस्कृत सीरीज; वाराणसी, १९६३ गीता प्रेस, गोरखपुर, नित्यानन्दब्रह्मचारिसम्पास्तिम्, वृन्दावन, १६६० निर्णयसागरप्रेस, बम्बई, १९२९ भण्डारकर प्रोरियण्टल रिसर्च इस्टीट्यूट, पूना नीलकण्ठटीकासमेतम्, चित्रशालाप्रेस, पूना, १९२६ हरियाणा साहित्य सस्थान, गुरुकुलझज्जर, १९६३ निर्णयसागरप्रेम, बम्बई, १९१६ तिलकटीकायुतम्, निर्णयसागरप्रेस, बम्बई १९१५ राधेश्याममिधसम्पादितम्, चौखम्बासंस्कृतसीरीज, माफिस, वाराणसी, १९६७ संस्कृतिसंस्थान, बरेली, १९६७ हरगोविन्दवास्त्रिसम्पादितम्, चौखम्बा विद्याभवन वाराणसी, १९५५ चौखम्बासंस्कृतसीरीज माफिस, वाराणसी, १९५५ गायकवाड मोरियण्टल सोगेज, १९५८ चौसम्या विद्याभवन, वारागागी, १९५८ महाभाष्यम् रसगङ्गाधर रामायणम् वक्रोक्तिमीवितम् विष्णुपुराणम् शिशुपालवधम साहित्यदर्पण मूक्तिमुक्तावलिः हर्षचरितम् (३) पानिकप्रन्याः नाप्यार, वनदेव संस्कृत वाङ्मय, पारदा मन्दिर, वाराणसी, ·प्रन्यसूची २१७ उपाध्याय, भगवतशरण द्विवेदी, हमारी प्रसाद . कालिदासं नमामि, रणजीत प्रिंटसं एण्ड पग्लिशर्स, दिल्ली. १९६६ मेघदूत- एक पुरानी कहानी, हिन्दी ग्रन्थ रत्नाकर प्रा०लि, बम्बई, १९५७ कालिदास की लालित्ययोजना, नवेद्य निकेतन, वाराणसी, १९६५ हिन्दी मेघदूत विमर्श, इन्डियन प्रेस (पब्लिकेशन्स) प्रा० लि., इलाहाबाद, १६५८ कालिदास, हिन्दी ग्रन्थरत्नाकर, प्रा. लि. बम्बई, पोद्दार, कन्हैयालाल मिराणी, वासुदेव विष्णु रजनसूरिदेव विद्यालङ्कार, वागीश्वर शास्त्री, मङ्गलदेव मेघदूत-एक मनुचिन्तन, नागरी प्रकाशन प्रा. लि., पटना, १९६० कालिदास और उसकी कायकला, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, १६६३ सस्कृत साहित्य का इतिहाम (अनुवाद). मूललेखक -ए. बी. कीथ, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली १६६० निरुक्तमीमांसा, इण्डोलोजिकल वुक हाउस, दिल्ली २०२१ वि० शास्त्री, शिवनारायण (4) ENGLISH WORKS Bhandare, L.S. Imagery of Kalidasa. Popular Prakashan, Bombay, 1968 C. Kurhan Raja Kalidasa, Andhra Universily, Waltair, 1056 Dwivedi R.C. Principals of Literary Criticism in Sans. krit, Motilal Banarsi Das, Delhi 1060 Hillebrandt Alfred Kalidasa - An Estimate of his Literary Mierit, Translated from German by Dr. S.N. Ghoshal, World Press Private Ltd., Calcutta,1971 Kalla, Laxmidhar Birth Place of Kalidasa, Delhi University Publications, No. 1, 1956 Karmarkar, R.D. Kalidasa, Karnatak University, Dharwar 1960 ·२१८ कालिदासकाव्ये शब्दपरिपाक: Longinus Macdonell, A A Panda Pitambar On the Sublime, tr. from Greek by T.S. Dorsch, Penguin Book Ltd., England, 1970 A History of Sanskrit Literature (3rd Ed.), Munshi Ram Manohar Lal, Delhi 1958 Kalidasa in his own words, Town Press Balasore, 1960 An Essay on Criticism, ed. by Walter Jackson Bate Harcourt, Brace & World Inc. 1952 An Interpretative Study of Kalidasa, M/S Sumudran, Calcutta, 1968 The Ramayana-A Linguistic Study, Munshi Ram Manohar Lal, Nai Sarak, Delhi, 1964 Pope Alexander D. Sharına Shastri Satya Vrat (५) शोध-निबन्धाः अम्बिकाप्रसाद उपाध्याय कालिदास के शब्द-प्रयोग, समीक्षा निबन्ध, कालि- दास ग्रन्थावली, भारतप्रकाशन मन्दिर, अलीगढ, २०१६ वि० करुणकुमारशास्त्री कालिदासीयकुमारसम्भवम्, सस्कृतसाहित्यपरिषद, कलकत्ता Vol. XXXIII/No.8/Dec. 1950. चारुदेवशास्त्री पर्यायवचनविवेकः Proceedings and Transactions of The A.I.O.C (Sixteenth Session). University of Lucknow Vol. II, Oct. 1951 द्विवेदी, हरिहरनिवास वक्रम अनुश्रुति, विक्रम स्मृतिग्रन्थ २००१ वि० राजपुरोहित, भगवतीलाल कालिदास के निवंचन, The Vikram, journal of Vikram Univ. crsity, Vol. X, 1967 Bhattacharya, Ram Senses of 'च', Poona Orientalist Vol. Shankar XVIII, Jan-Oct. 1953 Chowdhury, Tarapada Linguistic Abberations in Kalidasa's Writings, Journal of the Bihar Rescarch ·ग्रन्य सूची २१६ Mirashi, V.V Sharma, E.R Srikrishna Society, Vol. XXXVI, Parts 3-4, Patna, 1951 The Rāstrakūtas of Kuntal and the date of Kālidāsa, Extension Lecture Seriess Shri Lal Bahadur Shastri Sanskrit Vidyapeeth, Delhi Etymologies offered by Kalidasa to his own words, Kalidasa Samiksa, Sri Venkateshwar University, Tirupati, 1902 Synonyms in the Bhagavatapurāna, Annals B.O.R.I Vol, LI, 1971 Shastri, Satya Vrat (६) कोशप्रन्याः भनेकार्थसङ्ग्रहः अमरकोशः मेदिनीकोशः याङ्मयाणवः शब्दकल्पद्रुमः शब्दस्तोममहानिधिः हलायुधकोशः चौखम्बा संस्कृत सीरीज वाराणसी, १९६६ रामाश्रमीव्यास्यायुतः चौखम्बा संस्कृत सीरीज माफिस, वाराणसी, १९७० चौखम्बा संस्कृतसीरीज ग्राफिस, वाराणसी १९६८ ज्ञानमण्डल लिमिटेड, वाराणमी, २०२४ वि. मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली, १९६१ चौखम्बा प्रकाशन, वाराणसी, १९६७ हिन्दी समिति सूचना विभाग उत्तरप्रदेश, लखनऊ, १६६७ Nanartha Sangraha, Publication Board, Assam Gauhati, 1969 Sanskrit English Dictionary, Prasad Prakashan, Poona, 1950 Kalidasa Koša, Cliowkhamba Sanskrit Scrics office, Varanasi, 1969 Sanskrit English Dictionary, Oxford University Press, 1956 Anundoram Barooh Apte, V.M Bancrjce, Suresh Chandra Monier 'Villiams ·शब्दानुक्रमणिका पृष्ठम् २०६ ३ ७७ ८४ ४१ २०५ भगना प्रचलः अटवी अत्यन्तम् अथ मथो अन्तरिक्षम् अन्वतिष्ठत् अपि प्रपा प्रबला अम्बिका भरण्यम् अलक: अवतार: अवधि: प्राकाशः प्राखण्डल: प्रापगा पालोकः माहो इति पृष्ठम् शब्दः Co करणम् कलत्रम् ६७ कान्तः १६१ कान्ता कामिनी किल ५३ कुबेरः १६३ कुमारः ६७ कुलिशम् ४२ कृष्ण गतिः ८२ केशवः ४२ कैलाशनाथ. दमा २०६ खम् २०२ खलु २०३ गगनम् गन्धः ३६ गोत्रभिद् गौरी २०० घन: ૨૪ ४० ११७ १६५ ४२ १२२ इव १०७ चण्डीश्वरः चन्द्रः जलद: १०६ जातवेदा जाया १६४ जीमूतः ज्वलनः २०१ तनयः तु तुरापाट् उदितम् उन्मुखी उपरागः कमिमाली कच्चित् ५७ ७६ १२५ ·पान्दानुनमणिका २२१ पृष्ठम् ५८ ध्यम्बकः दयिता दुदिनम् द्रविरणम् द्विजराजः धनदः धारा धूमकेतनः ध्वान्तम् नन ७७ ४० ३४ ४३ ३६ ८८ नमस् नत्रः नाम नीललोहितः १४२ ५६ ६६ पृष्ठम् शब्दः ३५ बलाहकः ८८ ब्रह्मा भवः २०४ मनुष्यः मेघः रमणः १६८ राजराजः ५० २०५ लक्ष्मी: १२६ वज्रपाणिः वनिता ५३ वल्लभः १६२ वल्लरी १३५ वा वापी १३६ वायुः विडोजाः १६६ विपिनम् २५ विभावसुः E विवादः ४३ विशेष ६४ विश्वम्भरा २५ विष्णुः विवसेनः ५८ वैधा: ६६ प्रतिः ६० व्योमन् म्भुः शारीरम् हार्वः ७४ पाशी ७५ शासी २५ सागपाणि १६७ शिलोच्चयः गिवः १९२ पूलमत १६७ प्ली २०१ १६६ न्यायः पछजनाभः पतङ्गः पना पप्राकरः परमेष्टिन् परागः पर्जन्यः पर्वतः पवनः पशुपतिः पिता पिनाकी पुमान् पुरुषः पुरुषोत्तमः प्रजापती प्रतियातना प्रवीण: प्रसित वहः २१ २३ २८ २०७ २६ २४ ७ २६ २६ श्रीः

·२२२
कालिदासकाव्ये शन्दपरिपाक:
पृष्ठम्
४१
२६
सप्तसप्तिः
समाधिः
समीरणः
समुद्रः
सहायः
सारथिः
सुभगः
सूर्यः
सोमः
पृष्ठम् धारदः
४६
२०३
स्थाणुः
स्रवन्ती
६१ स्रोतोवहा
१६३
२०४ हरिः
२०२ हिरण्यरेताः
४
४७
३०
२६

·शुद्धिपत्रम् पृष्ठे पत्तो भगुवम् १२ मथिलः २२ मौन २३ १७ शाईगिपाणि ६ हरिस्तस्मिनक्षरणे ३३ २२ विनारवायां ३४ येप पनायैव ६२ १५ सम्यगुदन्ति विदधाति ७० १२ वृद्धः ७६ सशरीस्तव दानगति रवाश FE यत्रोषधयो नितान्त पतनील उपादे यभवत्येव भूपरवाह १० समुपल्लययो ३. माल० ११२।१६ १६ विधाय ६ पापश्य १८६ प्रत्युत्सन्नयोगस्य विमयम् मैथिलः मघोनः शाहुंगपारिण हरस्तस्मिन् क्षणे विचारचर्चायो वेप पायव सम्यगुन्दन्ति विदयाति वृक्षः सशरीरस्पद पानगतिरक्षण यत्रौपचयो नितान्तघननील उपदेर्भवत्येव भूपरचाह समुद्रपल्वलपो ३. माल० १।१२।१० निधाय पतपश्च प्रत्युत्पन्न वियोगस्य मयम् ७ पा०टि.