·प्रथमसस्करणम्-१९४३
पुनर्मुद्रणम्-१९६२
प्रकागक
मा. पु. पण्डित
श्रीभरविन्दाथम पांडिचेरी-२
प्रकाशनस्य सर्वाधिकारस्थामिनः
श्री दे. सु. विश्वामियमहोदयस्य विशेषानुमत्पर
दे . विश्यामित्रः
थोअरविन्दाश्रम-मुद्रणालय
पारिवेरी-२
79014/611500

·विज्ञापनम् (प्रथमावृतिगतम्) प्राच्येषु काव्यकण्ठगणपतिशास्त्रीति विश्रुतो भगवान्वासिष्ठमुनिबहून् वेद- शास्त्रसाहित्यग्रन्यान् प्राणपीत् । तत्रेद मुख्यतमम् उमासहस्रम् नाम स्तोत्रमाहि- त्यरत्नम् । अस्य प्रकाशनाय स्वर्गस्थस्य गुरोमेन्यकृत. प्रियपुरेभ्य श्रीमहादेव- शास्त्रिभ्य. प्राप्ताधिकार अह महदिदं कर्तव्य सेवनं निर्वतितवानस्मि । एतन्मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नेतव्यम् इति बहूना तच्छिष्याणा चिरन्तनोऽभिलाप: मफलोऽभवदद्य । उपस्थिते विषमेऽस्मिन् मुद्रणप्रकाशनोपकरणेप्वसामान्यश्रमसा- ध्येषु सर्वेश्वरानुग्रहादकल्पे कर्तुमिद कंकर्यमिति गुर्वेतदस्मद्भाग्यम् । अत्र विषये बहव सुहृद कृतज्ञतापुरस्सर स्मरणीया । तेपामिह कतिपयाना वा नामानि मप्रेमगौरवम् उल्लिख्यन्ते- . अस्मत्प्रियसुहृत् सद्दर्शनभाष्य-मातृतत्त्वप्रकागादिपन्थकृत् तत्रभवान् ब्रह्म- श्रीकपालिशास्त्री बाल्यादारभ्य उमासहस्रकवेरन्तेवासी (सम्प्रति श्रीअरविन्दा- श्रमवासी) ग्रन्थस्य सम्पादनेन कविजीवितसडक्षेप-ग्रन्थोपोद्घात-व्याख्यान- विरचनैश्च सस्कृतभारतीम् उपासमानान् सामान्यत , अम्मदादीन् वासिष्ठमुनि- भक्तान् विशेषतश्च अधमीनतानीत् ।। माननीयोऽस्माक सुहृन्मणि.. श्रीमान् सुन्दरपण्डितः (एम्. पि पण्डित, अवोकेट ) असाधारणेनादरेण मुद्रणसामग्रीसम्पादनादिकार्यधुर सुभरा विधाय मुद्रणपूरणाय नक्तदिवं तपसेव परिश्रम कुर्वाण. कार्याणि चालयन् प्रशसनीया मेवामकरोत् इति महनीयमस्येदमाचरितम् ।। आर्योऽस्मदाबाल्यमित्र विश्वामित्रो (डि एम् विश्वामित्र, वकील) वासिष्ठमुनिप्रवरानुचराणामग्रगण्य. सोत्साह ग्रन्थस्य प्रकागन-प्रचारण-औपयिक- प्रदर्शनेन कर्तव्येषु प्रायेण निर्णायकोऽभवत् ।। v

·तत्रभवान् ब्रह्मयोपण्डिनराजुशास्त्री (टि. आर्. सुब्रह्मण्यगाश्री),
आर्य श्रीमान् विश्वनायश्चोभो अरुणाचलवागिनी भगवद्रमणमहर्षिभक्तो
वामिष्टमुने प्रियशिष्यो मुद्रणपत्रिशोघने भूयिष्ठं भागम् अहरताम्, अन्यथा प
प्रकाशने श्रद्धामवनीताम् ।।
अन्ते चेद वक्तव्यम्। अस्मदीयनन्दिनीमुद्रणालयकार्यकारिण चिरजी-
विन अस्मद्दायादकुलपुत्रा सोल्लासं सभक्तिश्रद्धं गुद च मुद्रण रमणीय
निरवर्तयग्निति प्रीतोऽस्मि सुनराम् ।।
शिरसि
२२-१-१९४३
इति सतामाराधक' प्रकाशक',
सीताराम-विघ्नेश्वर-भदति.

·निवेदनम् अत्र प्रथम नावदुमामहस्रम्य आदगंपुम्न कोल्लेखो भवति। ग्रन्यकृता स्व- हम्नलिखितानि चत्वारि पुस्तकानि मिलितानि समवलोक्य प्रकागनाय पुन्नक- द्वयमुपातम् । चतुर्वपि पुस्तके प्रथमम् आन्धलिपियु लिखितम् । इद च प्राचीनं, रचनकालो (को. ग. १९०७) दत्त.। अन्यकृदनुग्रहास्पदेन मान- नोयनास्मन्मित्रेण आर्य-दोरस्वामिना (एम्, दोरस्वामि अय्यर, अडुबोकेट) अयोपयोगाय दसम् । पुम्नकम्य दलानां प्रान्तेषु ना नत्र म्तवकागश्लोक- भागाना क्वचिद् भावप्रदर्गनाय विपया मूचिता.। नवकाना माझ्या. श्लोकाना पाठाः सहन्याः क्रमश्च उत्तरकालीनग्रन्थाद्भिद्यन्ते ।। द्वितीयं नागरलिपिपु लिखितम् । अत्रापि लेखनकालो (श्री अ. १९२२ मवत्सरस्य पूर्वभाग:) दत्त.। 'गिरसि'-नगरात् ग्रन्यकृत. शिष्यवर्गादम्म- स्त्रियमुहृदा श्रीमता मुन्दरपण्डितेन (एम्. पि पण्डिन, अड्वोकेट्) लम्भिनम् । उत्तरकालीनपुस्तकात् भिग्नं म्नवकरलोकमत्र्याकमेए। इदं पुस्तकद्वन ग्लो- काना व्याख्याने क्वचिदुपयुक्तमभूत् ।। तृतीयं आन्धलिपिलिखिनम्। इदमपि द्वितीयमिव 'शिरमि'न. प्रापितम् अम्य प्रकाशनस्य आदर्शपुस्तकं भवति । अम्य लेख्ननकालो न दत्तः॥ चतुर्य भगवान् श्रीअरविन्दः मयि कृपाविशेषणात्रोपयोगाय दत्त्वा मामन्त्र- ग्रहीत् । अस्मं हि ग्रन्यकारः नागरलिपिषु स्वहम्नलिखितमिदं की. म. १९२८ मवत्सरे ममर्पितवान् । अस्मिन् पुस्तके प्रथमदलस्य गिरमि लेखनम्यारम्भ- दिवसः समाप्तिदिवमश्च दत्तो। "यारम्भ:- १५-८-१९२२, समाप्ति- ४-९-१९२२" इति लिखित दृश्यते। अत्र प्रतिस्तवकं विषया. मूचिना.। नास्त्यपरो भेदस्तृतीयचतुर्थयो.। अत्यन्तविरल. पाटभेदो दृश्यमान: व्याम्याने दलस्य पादे वा दत्त.॥ अथ च शिरसि-वकील आय: श्रीमान् विश्वामित्र. स्वीयं पुग्नकप्रनिलखम् आदावेव प्रेपितवान् । अरुणाचलादन्यच्च प्रनिलमपुम्नकमदगि। अनयोः 1 - vii ·पापस्तुल्य एवं पाठः। विचितगाठभेदोकिचित्कर.। यद्यपि प्रकाशनाय ग्रन्यल्लिग्वितपुस्तकलाभेन प्रामाण्यममन्दिाय जान, तथापि पूर्वोतयास्ने पाठ- भदाः मूचिता: ये ग्रन्थकृल्लिखितपुस्तकद्वयस्यान्यतरेण मवादमभजन्न। अलग- तावता आदर्शपुस्तकसम्पादनमधिकृत्य ।। अयेह मुगृहीतनामधेयाना' मुहृदामुपकारिणा मामादममुल्लाग म्मरण भवति-~-अस्मत्प्रियसुहृदायर्यो विश्वामित्र (डि एम् विश्वामित्र, वकील) प्रथममुमासहवस्य मध्याग्यम् अव्यान्य वा प्रकागने बद्धपरिकरो व्याग्न्याविरच- नाय मामुदयोजयत्। मन्यास्यस्योमासहस्रस्य प्रकाराने कुतूहली सस्कृतवा- प्रसिकाग्रणीरुदार श्रीमान् सुन्दरपण्डित. यहुप्रकारैरस्मिन् प्रकाशने स्वीय बहु- मुख सत्त्व व्यलासयत्, आदर्शपुस्तकानि लम्भयित्वा तेपा योधने साहाय्यम- करोत्, व्याख्यानप्रणयनाय मा प्रोत्साह्य अन्यच्च यावदपेक्ष कर्तव्येषु समधि- तवान् । आक्योर्वहुजन्मसञ्चितेव वर्षपूगर्धिता मैत्री अस्य ग्रन्थस्य सम्पाद- नाय व्याख्यानरचनाय प्रकाशनाय च निमित्तमभूदिति दिइमानमुक्तम् ।। अम्मत्त सस्कृतसाहित्यग्रन्थानधीयान सुधीर्नेप्टिको माधवपण्डित (एम् पि. पण्डित, बि ए वि कोम्) सहोदर सुन्दरपण्डितस्य कनीयान् प्रेयान् मम बहुविध माहाय्यम् अकरोत्। इलोकसूचिकापरिकल्पनादिभि. परिथमै. सोल्लास बहुसरा मदीय भारमवतार्य स्वयमवाक्षीत् ॥ अस्मदीयप्रियमुहुदी चिरञ्जीविनी, विद्वद्वरेण्यो ब्रह्मश्रीराजुशास्त्री, नैष्ठिक. साबुसाहित्य श्री विश्वनाथश्चोभी मुद्रणपत्रशोधने माहाय्य कृत्वा अन्यथा च निजोत्साह फलितमकुरुताम् ।। अन्ते चेद भवति। अस्मिन् पावने कार्ये गुरोर्मन्ययकाशने सादर प्रवृ- त्ताय भगवद्वासिष्ठगणपतिभक्तिपराय प्रकाशकाय चिरजीविने श्रीमते सीता- राम-विघ्नेश्वर-भडनये देवतानुग्रहप्रार्थनाभरा अस्मदाशियो भूयस्य सन्तु ।। अम्य ग्रन्थस्य स्वीय प्रकाशनाधिकार अन्यस्मिन्वा सडकमय्य कर्तव्य मुकृत माधितवने अस्मदाचार्यपुत्राय श्रीमने पिरज्जीविने महादेवशास्त्रिणे सर्वेश्वरो दिशतु मर्व कल्याणम् ॥ श्रीअरविन्दाश्रम , नवपल्ली (पाण्डिचेरी, फ्रेंच इण्डिया) चित्रभानु म मार्गशीर्ष पूर्णिमा २२-१२-१९४२ ति वि. कपालिशास्त्री सम्पादक viii ·व्याख्यातुर्विज्ञप्तिः : अथ व्यायामधिकृत्येद वस्तव्यम्। आन्धलिपिलिखितमादपुम्नकमेव इलोकाना व्याख्यानम्याधारोन्मवन् । कविजीवितादि विरचय्य ग्रन्थः मत्र्या- म्यो मुद्रणाय प्रेषित.। ननो मुद्रणे प्रचलति, नागरलिपिलिखित श्रीनरविन्दीयं पुग्नक लब्धम्। देवाद् द्वयोम्नुन्य आमात् पाठः, नया मदकालोकसया- अमाञ्च। द्विवेव म्यलेय दृष्टा पाठभेदा इलोकनाम्याने पत्रस्य पाद वा मूचिता। एकत्र (१५ म्न. ४ ग्लो.) 'विश्ववस्नुष निरलदिशेयः' इति पुस्तकद्वयेऽपि दृश्यते । तथापि 'विगंपा' इति अरुणाचलम्थशिष्यवर्ग- पाठानुमारेण मुद्रितम् । अन्य पारम्य ग्रन्यकृल्लिग्गिन-आदर्गपुग्नकालाम-पि आप्नवाग्विम्वामात् पाठम्य मौष्ठवाच्च ग्रन्यकृता बननरकाले तथा संस्कृतं म्यादिन्यमंसि। अन्यत्र (२५ न २५ श्लो) 'पूर्णाम्बरे' इति आन्धलिपि- लिखितम् अवलोक्य दलोको याम्यात.। मुद्रणानन्तर 'पूर्णाम्बरे' इनि बरुणा- चलपाठ विज्ञाय अपरलब्ध नागरलिपिपुम्नकःपि नया म्यिनं दृष्ट्वा पुस्तक- म्यान्न संस्करणपत्रे 'अम्बरे पूर्णा' इति तदनुमारेण व्याव्या व दत्ता ।। अयह व्याख्याया पूर्वेषा पद्धतिमनुसृत्य बुदिसन्मूना सुखबोबार लोकानाम् अन्वयमुखेन व्याख्यानं विरचितम् । तत्र नत्र निघण्टव उदाहता.। श्यकेप स्थलपु मन्दिग्धेषु वा त्र्यावरण निमपितम्। यत्र इलोकार्यों विस्पष्ट- स्तत्र विग्रहवाक्यदानमात्रेण व्याख्यान ममापितम्। गदपाश्मनि प्रौढस्य क्वेरम्य कविताया मर्वत्र विलमिना। तम्मात् पदप्रयोजनानि पर्याप्तो चंक: पुलाक: स्याल्या निदर्शनाय' इति क्वचिदेव मूचितानि। नानि पुनः पाठक- ह्यानि, विद्वद्रि महृदयराम्वाद्यानीति व्यायाया न गयोऽवकागुम्नेपाम् । अथ प्रतिपादिताचालङ्काराः। नेपा लक्षणोदाहरण 'इनि लक्षणात्' इत्यु- क्नम्थलेषु चन्द्रालोकलक्षणादिति बोध्यम् । अलवारांपपनिप्रदर्शने नालं चन्द्रा- लोक इनि योचित मम्मट-विश्वनाय-दीक्षित-जगन्नाथाना ग्रन्या आथिताम्वत्र ना नामत उल्लिविताश्च । यद्यप्यम्मिन् ग्लोके क्वचिदमवीणालद्वारा याव- - ix ·. अनेक दर्शयितु शक्या., तथाऽपि प्रन्यविम्बरभिया न दगिता. । तावना न समृष्टिसङ्करालङ्कारा नोपपादिता । अलङ्कारनिर्णये प्रायेण कुवलयानन्दकारी- अनुमृत.। यत्रालङ्कारमीमामकाना विप्रनिपतय नय रमगङ्गाधरकारविमों- ज्यन्तमुपयुक्तोऽभूत् ॥ अथ च दण्डिनमनुसृत्य निन्दति आक्षिपति-जयति-प्रतिगतीत्यादिसादृश्य- मूचकपदेषु, प्रयुक्तेषु उपमेत्येव गृहीत, न तु प्रतीपमिति । तावतान प्रती- पस्य पृथगलद्वारता नोपात्ता। अत्र वक्तव्य समासतो भिधीयते । यद्यपि प्रनीपस्योपमाभेदतया पृथगलवारता नाभिमतवैकेया, तयाऽपि अप्पय्यदीक्षितादीनां मतमादरणीयत्वेनावलम्बितम्। तन्मनखण्डनधुरीण: रस- गङ्गावरकारः प्रतीपस्योपमाभेदना प्रतिपादद्भिरपि प्राचामनुरोधेन प्रतीप निरूपितमिति चावधारितम् । अत एवेह व्याख्याया वहुप स्थलेषु प्रतीप प्रति- पादितम् । परन्तु हमति-निन्दति-प्रतिस्पर्धते-द्वेष्टीत्यादीनि पदान्युपमाया चम- कारितया प्रयुज्यन्त। तस्मान तादापदप्रयोगमात्रण प्रनीपमिति वक्तु पुक्तम् । यत्रोपमानतिरस्कार एव चमत्कारप्रयोजकनया विवक्षितरता प्रतीप- मिनि गृहीतं, यत्र माधयमेव चमत्कारितया विवक्षित तत्रोपमवेति च। चम- कारनिदान दो लदारभेदै निदानम् । अय च भेद उमामहपरलोकमेक- मुदाहृत्य प्रदायिप्यते। 'मुहीका मवरतया' (१८ स्न २५ श्लो) इत्यय कवि विप्रगीतप्रहर्षिणीवृतरचितपद्याना द्राक्षामाधुर्य सुधामहिमान गङ्गागाम्भीयं व विवक्षु नेपा द्राक्षादीना माधुर्यादिभिनिय गायति । अतोऽत्रोपमवति कपितं, न प्रतीपमिति, पन कवीश्वरेण प्रोडेन वापि भक्ताग्रगण्येन बद्धा प्रहपिणीघेणी दार्शव मयुरा, मुघेव महिमवती, गॉव गम्भीरेति माघम्यमेव दिक्षित, न सु उपमानभूनासादितिरस्करणमिति ग्रहण मूपपन्न भवेत्महृदया. नाम् । यदीर कविना द्राक्षा मम प्रहषिणीव मधुरा, गना मम प्रहर्षिणीय गम्भीरपायुपमानतिरपार एप पिक्षित इति ग्रहणमुपपन्न भवति महृदयस्य, मदा प्रतीर दुर्वारम् । एव महृदयहृदयमाक्षिकेण विवक्षानिर्णयेन चमतृति. भेदमिदेरणादारभंदी पाय ॥ एवं गर्वत्र प्रतीपरतानियले उपसंद यानु मायेति मा भूत्। फलातया उसमानतिरपारदिवसाया पनीरसंवेनि पापम् । नया च 'स्वति- माग्निनिषिलोरित' (१२ म्न ४ मो) इत्यत्र गमारगरद) परमेश्वर- मामासाना सामयाबीविनाशिताना गोन्दोवी नाप मिडोप. चमत्यार. x ·मानभून-मृगोविलोक्ति-तिरस्कृनिः विवक्षिता चमत्कृतिमादधातीति प्रतीपमेवो- पपादितमिति आलङ्कारिकसरपिदिडमात्रं प्रदर्मिता। अलद्वारतल्लक्षण- निष्कर्पोपपादनेषु आलङ्कारिकाणां विप्रतिपत्तीर्ययाधुनन् अवधाय तत्र यथामति मारामम् आदाय निर्णीता उपपादिताश्च नत्र नत्रालङ्काराः। इदं च स्यात्- मुगममलङ्कारजिनामूना, विद्वासो रसिकारच आराविना स्युरिस्यासे ।। कविजीवितसद्रक्षेपं उमामहबमम्भवमन्दर्भ समासतो ग्रन्यस्योपोद्घातं वाइमुखं व्याख्यायाश्च पश्यता महाशयानां ग्रन्यस्य गरिमा सुगमो भवेदित्य- मंगयम् । यद्यपि अस्मदाचार्यम्य भगवतो वासिष्ठमुनेः लोकोत्तरवाग्विलास- विवरण व नीतोऽस्मि धन्यता, तथापि, यदि मदीयोऽयं परिश्रमः संस्कृत- वाग्रमिकानारावयेत्, यदि च काव्याधीतिनाम् उपकाराय भवेत्, ततोऽपि यदि मुदमावहेदीपद्वा विदुषां. मन्येयव धन्यवरमात्मानम् अनुचरोह घोराणाम् । 'आपरितोषाद्विदुषा न सावु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेनः ।।' २५-१२-१९४३ नि.वि. कपालिमास्त्री.

·विषयसूचिका १ ... ९ वासिष्ठो गणालिमुनि महर्दनन-उपदेशलाभ उमासहस्रम् उमाराहरप्रमा-व्याया प्रथमं शतकम् स्तयकमम्या विषय वृत्त पाश्वम् १९ ३२ २ १. व्योमगरोरा, स्त्रीरूपा च मर्गादिवर्णनम् सगरीरायाश्च माधनम् ४. आध्यात्मिक विभूतय आर्या पञ्चचामर ननुमध्या गीति ३. ४८ द्वितीयं शतकम् ५ परिणय माहाभाग्यम् योपगरीग, मातृगादिविभूतयश्च ८. चरित्रयम् ६८ ८१ ६ उपजाति मदलेगा वमन्नतिलवा अनुष्टुप तृतीयं शतकम् पदमाग লিবানন आर्या लिना xii ·म्नवकमंग्या विषय वृत्त पास्वंम् १३७ ११. पादादिकेगान्नवर्णनम् १२ शृङ्गारवर्णनम् आर्या रयोद्धता चतुर्थ शतकम् कटाक्ष १४. काली गौरी कुण्डलिनी न त्रिष्टुविशेष (उपजाति.) १५८ उपगीति. १६८ म्वागना १७८ कुमारललिता १८९ दायते म्वागतम् अध्यात्म शक्निवैभवम् पञ्चमं गतकम् २०७ मदकरीदाकिन चम्पकमाला पपिपा. कुण्डलिनीममुल्लामञ्च प्रर्पिणी १९. ध्येयललिलारूपम् प्रमाणिका २०. मर्बसारमयी मणिबन्धः २१८ २२६ पष्टं शतकम् . २१. अर्धनारीश्वर २२ हरकुटुम्बकम् २३ प्रकीर्णकम् (गायनीगभितम्) २४. प्रकीर्णकम् अनुष्टुप वियोगिनी नरमनोगमा मुप्रतिष्ठा २३५ २४४ २५४ २६२ सप्तमं शतकम् २५. क्षेत्रमाला २६. अपीतकुचाम्वा इन्द्रवजा दोधकम् २७० २८० xiii ·स्तववमंख्या विषयः वृत्तं पार्वम् प्रचण्डचण्डी २८. रेणुकादिवर्णनम् शिखरिणी वसन्ततिलका २८९ ३०४ अष्टमं शतकम् २९. नवविधभजनम् ३०. मानगपूजा ३१. नामवंभवम् ३२. भक्तिर्योगश्च मदलेखा प्रमाणिका उपजाति आर्यागीतिः ३४० नवमं शतकम् ३४९ ३५९ ३३ जपो योगोऽर्पणं च ३४. प्रार्थना ३५. प्रार्थना ३६. प्रकीर्णकम् वशस्थम् हरिणी शावरी (इन्दुवदना) अतिदावरी (व्रणकम्) ३८२ दशमं शतकम् मत्वविचारः २८. दामहाविद्या. १९. प्रायोयोमशरीग ४०. देवगीतम् अनुप्दर पादावुलयाम् इन्द्रवया पादाकृष्टकम् ४२२ xiv ·उमासहस्त्रम् ·श्रीमहरन्तेवामी गणपतिनिः ·श्रीः वासिष्ठो गणपतिमुनिः उमासहस्रस्य महतोस्य स्तोत्रसाहित्यस्य प्रणेता काव्यकण्ठपदलान्छनो भगवान् अस्मदाचार्यों वासिष्ठगणपतिमुनिः। सर्वतोमुखी चास्य नैष्ठिा- गिखामणेर्माननीयचरितस्य मेघामपी जीवितप्रभा। सा च यत्पमं प्राप्तापि तस्य सोमानमवाप्य स्वायत्तीकरणाय प्रभुरभूत् । वेदाः शास्त्राणि तपो जपः कवितेत्येतानि प्रज्ञां निमर्गज्वलितां समुज्ज्वाल्य जीवितमपूरयनस्य । अत एव राष्ट्रीयविपयो लोकवार्ता सङ्घक्षेम धर्मोद्धारः अस्पृश्यतेत्येवमादिषु सात- मप्यस्य चित्तं कादाचिकेनैव मनस्तेषु व्यापार्य कृतवान्सवस्य कंदर्यम् । बहुविस्तरमस्य चरितं सडक्षेपणाख्यानुमपि बहुशतपत्रात्मकः प्रबन्यो निवद्धमंत । तच्च पावनं माननीयं च कृत्यं कोऽपि पुण्यपुरुषो निपुणतरं निर्वाहयेदित्या. शयाज्य कविजीवितस्य कतिचनांशान् समामतोऽभिधास्यामः, येनास्य महानुभावस्य लोकोत्तरकविनामुल्लासयन्ती जन्मन. सिद्धामाधारणी प्रतिभा च प्रतिभायात्पाठकमहाशयानाम् ॥ अयं च पित्रोस्त्रयाणा पुत्राणा मध्यमः। अस्य जन्मनः प्राक्कासी- क्षेत्रं गतवत. पितुर्नरसिंहगास्त्रिण किमपि देवताप्रमादभरं दिव्यं दर्शनमभूत् । तत्र विघ्नेश्वरमन्निधौ स्थितस्य नस्योपकण्ठमागतः कोऽपि शिः। स च गणाधिपतेर्देवाग्निगंतस्तमुपगम्यानर्धानमगमत्। नतो वाराणम्याः प्रयागता- पिनुरयं : मध्यमः पुत्रो जायत। बहुभिनिदर्शनगंगपतेरेवागतोयं गिगरिनि दापोनरसिंहशास्त्री गणपतिरित्याय नाम चबार। जातस्य गणपतरापछ- वर्ष बालग्रहदोपगो मूदिविकारः प्लीहरोगो ग्वरवायामयाना बहनामा. टपालमभूच्छरीरम् । प्राप्ते तु पठे वर्षे, निमित्तमाग चिकित्माविशेषण .

·सर्वबाधाविनिमुक्तस्य वालस्य बुद्धिभामः सपदि व्यक्तं विलसितुमारभन्त । पूर्वे * वंशजा इवास्य पिताऽप्यायु वेदे दैवज्ञतन्ने तन्त्रशास्त्रे च विशारदः। श्री- विद्योपास्तिरेतत्कुलजाना कुलधनम् । साधुव्युत्पन्नाना नानाशास्त्राभिज्ञाना- मस्मिन्कुले सम्भूतमिम काले ज्यौतिपादिविद्या प्राक्तना' संस्कारा इव स्वयं प्रपेदिरे। दशमे वर्षे पञ्चाङ्गं गणयितु प्राभवत्। द्वादशे मेघसन्देशानु- करणेन भृङ्गसन्देशमिति काव्यमरीरचत् । अन्यानि च पद्यानि कवयन् कवितामविरतमुपास्त ?? साच वशिता मनोरमा 'मतुर्दशवार्षिक बालकवि मोहादिव ववे। वयोऽनुरूप कवितायामौद्धत्यं रामणीयक च तदानीमेव दृष्टे। अयेदं निदर्शनं भवति ॥ । "इह केपाञ्चिदेपा चेन सन्तोषाय का क्षतिः । किमानन्दाय काकानां वालकोकिलकाकली।" -1 इत्यादि। काव्याधीति समाप्य व्याकरणमलद्वारशास्त्रं च शिक्षमाण एव वाल्मीकि-व्यासनिवन्धी सविस्तरं व्यचारयत्। महाभारतं तु बहुकृत्वो- पाठीत् । अनेन सुव्यक्तधीविक्रमो जातः। तपसा सर्व साध्यमिति दृढो- ऽभूनिश्चयः। तदा तपोभिलापी बालो महत्वाकाक्षी पितुरनुमत्या तीर्थ- यात्रामारमत। बाल्य एवं कृतोद्वाहोऽप्यप्टादशवर्षदेशीयो देशान्तरेषु तत्र तत्र दोत्रेषु भुवनेश्वरादिषु तपश्चरसवात्मीत्। प्रागेव पितुर्महीपासकात् श्रीविद्या- दिमन्त्रदीक्षा प्राप्तम्यास्य मन्त्रबलात्तपसा स्तोत्रेण चाराधनेन प्रत्यक्षो भवे. स्माम्बमूनि मर्वेश्वरो भगयानित्यावारपस्दा श्रद्धा पयसा सहावषिष्ट । ततः पानीसत्र गतवतोम्य तस्मिन्काले विश्रुतपाण्डित्यैः शिवकुमारपण्डितः सह परिचयो जातः।। *आन्धगले विद्यामपसनमण्डले 'बौबिलि-मस्थानगः कुमदोपलनामा (क्लवर्गाय)यामोठमलावर्जन्मस्थलम् । अस्य पूर्वे चोलदेशीयकुम्भपोण- मगगगल-वगिमान अग्रहारवामिनः । ऋग्वैदिन. कौण्डिन्यसगोत्राः। সমামােবন্য पाता. पासानदया मंवत्सराः। अम्पलमोमयाजि- पुलोरापय एते॥ पर्जननकालः बहुधान्यकातिवबहलाप्टमी (त्री. श. १८.११.१८७८) ·३ अय काश्यां वसतोम्योगता वार्ता “गौडेषु विश्रुते नवोपनगरे पाण्डि- त्यपरीक्षार्य प्रचलिप्यति पण्डितपरिपद् इति। मुहृदां प्रेरणा तत्र परीक्षि- प्यमापवर्ग प्रवेशलामाय पत्रमेकं शिवकुमारपन्डितेभ्यो लब्ध्वा नवद्वीपं प्रस्थितः। स च लेसः परिपत्कार्यनिर्वाहकेन्यः शितिकण्ठवाचस्पतिन्यो दत्तः। दलस्य शिरसि हनूमन्तं कीर्तयद्रामायणरलोकार्घ "देवासुरसमोकेषु बहुधो दृष्टविक्रमः" इति लिखितमवलोक्य तृप्तो वाचस्पतिरनुमतिमत्य परीक्षा लम्नयामार। आगतः परिषदिवसः। शरीरेण कृगोमा युवा समृतः साहित्यसंपदा मुव- नमेव तृणीकुर्वत्या दृष्टया दीप्तः समां प्रविष्टः। प्रविशन्नेवायनेकर्विधतिवर्षों वषिष्ठं कञ्चन गम्भीराति समुपविष्टं निर्दिश्य पार्दनं प्रदेशरपुरुषमप्रा- क्षीत् "कोसो महाशय" इति। स त्वन्दिकादत्तो नामागुकविरिमं प्रश्नमा- कर्म्य स्वयमुत्तरदानब्याजेनास्य परीक्षा परीक्षक. प्रारब्धवान् । बाल्य एव सिद्धकवेरस्प महान्तमनुनावमाविष्कुर्वन्नयं रसदान्कयाघट्टः। तं किञ्चिदिव सविस्तरमावेदयामः।। अम्बिकादत्त: "सत्वरकवितासविता गौडोहं कश्चिदम्बिकादत्तः" इति स्वकवितासामथ्र्य स्वं देशं नाम च सप्रातं पद्यापन प्रोक्तवान्। अस्माकं युवा कविश्च तत्सदृशमेव पर्च पूरयेदिति परीक्षक्त्य भावमवबुद्धवान् । ततः सपदि प्रत्युत्तरदानाय कवेर्मुखात्सदोगतहृदयसमावर्जनपटुः कोकिलकारली- मञ्जुला निर्गता भारती ।। गणपतिः "गणपतिरिति कविकुलपतिरतिक्षो दाक्षिणात्योहम्" इति पद्यं पूरयित्वा "मवान् दत्तः, अहं त्वौरसः" इति चमच्चकार। नवानम्बि- कादत्तो दत्तपुत्रः, अहं गणपतिरोरस इत्यभिप्रायेणैवमभागीत् ।। तत: परीक्षोपक्रान्ता . पद्यपूरणाय दत्ताः समस्याः। द्वयोरनुष्टुभोर- तरार्धे दत्ते परीक्षकः। पूर्वार्धाभ्यामेवं पूरितवान् परीक्षितः॥ हिडिम्बा भीमदयिता निदाचे धर्मपीडिता। (पूरणम्) स्तनवस्त्रं परित्यज्य वधूः श्वसुरमिच्छति ।। (किन्त्वनवद्यचरिता) इति समस्या॥ “चतुर्पा भाद्रशुक्लस्य चन्द्रदर्शनशङ्कया। (इनि पूरितम्) वत्सरस्वकदा गौरी पतिवक्त्रं न पश्यति। इति समस्या।

·सृतीया समस्या। अत्र चतुर्थः पादो दत्तः निभिः पादरेवं पूरिता !! राहुस्त्रिकोणे च गुरस्तृतीये कलयभावे च धरातनूजः । लग्ने च कोप्ठे यदि बालक: स्यात् सूर्य गशाकेन समं विनष्टः ।। (न त्वमावास्या) चतुथ्य समस्यायां च अन्त्य. पादो दत्तः, एवं श्लोकः पूरितः ।। सतीवियोगेन विषण्णचेतसः प्रभोः शयानस्य हिमालये गिरी। शिवस्य चूडाकलित सुधाराया पिपीलिका चुम्बति चन्द्रमण्डलम् ।। एवं झटिति समस्यापूरणे जाज्वल्यमानाऽस्य प्रतिभाविजृम्भिता निर- गंलवविताधारा विद्वत्समाज सम्मोहयामासेति किमत्र चित्रम् ? तत. परीक्षायां प्रचलन्त्यां द्वौ श्लोको व्याख्यानाय परीक्षकर्दत्तौ। तत्रक: "रतुम क घामाक्षि" इति काव्यप्रकाशोदाहृतरसाभाराश्लोकः। अन्यस्तु रघु- बंशनवमसर्गस्थ "न मृगयाभिरति" रिति । उपत्रान्ता च व्याख्या अनर्गलया धारया वाग्वीर्यागृतमाविष्कुर्वाणा कर्णकुहरैः सभासदां हृदयानि प्रविश्य बहु- तरां रसाणि व्यतानीत्। वयसा यवीयस' तेजसा प्रवृद्धस्याशुधाराकवेरस्य रसनायरङ्गे नृत्यन्ती वाणी क्षणमेकत्र स्खलितेव दृष्टा परिषदग्रासनम- लडकुर्वता स्वयमाशुकविनाऽम्बिकादत्तैन । सर्वासामिति स्थले सर्वपामिति स्वलितम् । लब्धावसरः परीक्षको "विरम तावत्" इत्यवोचत् ।। अम्बिकादत्त.- अनवद्ये ननु पद्ये गये हृद्येऽपि ते स्खलति वाणी। तत्कि त्रिभुवनसारा तारा नाराधिता भवता ।।" (किं मरस्वती नोपामिता स्वया पदेवमपराब्दं प्रयुजस इतीममर्थमभि- पति तदीयश्लोके दोषमद्राक्षीदोपशोप्रमाकं युवा। एवमभियुक्त. प्रत्यभि- योगनेदमाह) गणपति.-"नेह मारगन्दो विशेप्पलिङ्गः सार इति वक्तव्ये सारा तारा प्रति प्रामायामायु प्रयुक्तं भवता" इति यूयमेवमप्राक्षीत् ।।

·"सुधां हसन्ती मधु चाक्षिपन्ती यगो हरन्ती दयिताघरस्य । न तेऽलमास्यं कविता करोति नोपास्यते कि दयिताधंदेहः।" (स्त्री तारा नोपासिता किमिति मा पृच्छसि, त्वया पुमानोपासितः ? इति प्रतिप्रश्न:) अम्बिकादत्त:- "उच्चः कुञ्जर मा कार्कीबृहितानि मदोद्धत.। कुम्भिकुम्भामिपाहारी शेते सम्प्रति केसरी ।।" गणपतिः-पुनश्च दोपः। न कर्मधारयान्मत्वर्थीयः (कुम्भिकुम्भा- मिषाहार इति बहुव्रीहिः स्यात्। हारी केसरी इति प्रासायासाधु प्रयुक्तम्) "समासीनो रसाले चेन्मौनमावह मौकले। लोक. करोतु सत्कारं मत्वा त्वामपि कोकिलम् ॥" अम्बिकादत्तः "ज्योतिरिडगण न किन्नु मन्यसे यत्वमेव तिमिरेषु लक्ष्यसे।" परस्पर- गणपति. "किन्नु दीप भवने विभाससे वायुना बहिरहो विधूयसे ।।" अवान्तरे शितिकण्ठवाचस्पतिरिमं वादमुपसहतुं द्वारमदर्शयत् । व्यक्तिगता निन्दामपवयं, गोड-दाक्षिणात्यावुभावपि परस्परजातिदूषणेनोप- संहरतामिमं घट्टमिति माध्यस्थ्यमकरोत् ॥ अम्बिकादत्त:- "भट्टोऽखिलोट्टोपरि वारवध्वा निपीय मध्वारभते विहारम्।" प्रत्युत्पन्नमतिर्गणपति.. "असुव्ययो वाऽस्तु वसुव्ययो वाऽप्यमी न मीनव्यसनं त्यजन्ति ॥' अथ परीक्षायाः समाप्ती रसिकाग्रणीरम्बिकादत्त. परीक्षा तीर्णवन्तं वृद्धो युवान गणपतिमाश्लिष्यन्नामोदवचनं. सन्नृप्ति प्राचीकटत् ।' गणपतिश्च सवि- नयमवोचत् "वादेऽस्मिन् ममापराधाः क्षन्तव्याः" इति। "सर्वानपराधान् ·तव 'मी'द्वयं- पर्यमानीत्" इति सोऽभणत्। (अमी न - मीनेत्यत्र मोद्वयम्) *तदानीमेवास्मै, काव्यकण्ठ- इत्युपहारः,पण्डितपरिषदा दत्त ॥ पञ्चविशे वर्षे प्रचलति, द्रविडदेशमागतः पञ्चपान वत्सरान् यात्रास्व- यापयत् । प्रयमं काञ्चीक्षेत्रं ततोऽरुणाचलं चागमत् । तत्रकं वत्सरमवा- ‘त्सीत् । तत्रान्तरेऽरुणाद्री वसन्तं "ब्राह्मणस्वामिन" प्रसङ्गतो द्विरद्राक्षीत् । अरुणाचलाप्रस्थाय तदुपकण्ठप्रदेशेषु कञ्चित्कालमुवास।-- ततः परमेवास्य *श्री. श. १९०० सं. निवद्वीपपण्डितर्दत्तं प्रगंमापत्रम् अस्मदाचार्याणा प्रियशिष्य. श्रीमद्भिः के. जि. मुब्रह्मण्यशास्त्रिभिः (अप्पु) सुरक्षित सादरप्रेम्णाऽनोपयोगाय प्रदर्शितम् । मूलपत्रस्यायं प्रतिलेखो भवति ॥ ॥ प्रशंसापत्रम् ॥ । श्रीमद्गणपतिशास्त्रिन् । संसारे बल्वस्मिन् कवित्वमित्यसमुद्रसमुत्यममृतम्। सुदुर्लभ च तत् लोकाधिकसौभाग्यवशात् सुप्रमनदेवानुकम्पया वा यः कश्चिदिह ममधिकुरुले स च भूस्यो:पि स्वर्गीय इति मम्पमालोक्यमानो गुणपक्षपातिभिर्विद्भि- नितरामाद्रियते ॥ अती यदच श्रीमद्भिरसाधारणपवित्वमिह प्रकटय्य सुधियः सर्वे सन्तो- पमादिलाः तेनंव चरितार्या नवद्वीपवामिनः कोविदा ययमशेषगुणकथाम्ने विगारपदनदेशान्तर्गतकलवराईग्रामवसतये श्रीमद्गणपतिशास्त्रिणे तुभ्य. माशीर्वादपूर्वमिमं लोकमुपहराम.॥ प्राचीनस्तं. कविकुलवरः कालिदामादिभिर्या सम्पा वीनिवदनुगवा मैय भूयादिदानीम् । गद्भिर्दसो २ इह रविरः पायरष्ठों पहार हेन धीमानिह भूपि भवानुग्रवालश्चापि भूयात् ।। १८. एकादीयमौरराषएापायरियो । पीपतरामाणप पाननः । গোয়ালা আনা পুলিলানা সানি বললিবিনালি पापले ॥

·जीवितस्यापर: काण्डः। द्रविडदेशक्षेत्राणि गच्छन्-तत्र तत्राप्टावधाननपुगी बुधजनगोष्ठीष्वभिज्ञसभासु प्रदर्शयामास। राजते-स्म नित्यसन्नद्धा - सद्गुणा- लद्वारा सरसकविता दर्शवदा काव्यकष्ठर! - अस्मिन्नेव काले "अग्निमीळ" इत्यारभ्य "सुसहासतो" त्यन्तम् ऋग्वेदं सस्वरमधीत्य सापणीयं भायं च सम- वलोकितवान्। गूडान् - मांत्रवणिकभावांस्तपप्रभावादवबुद्धय गहनानि देव- तातत्त्वानि च विज्ञाय क्वचिदन्तेवासिभ्यः सहृदयेभ्यश्च न्यरूपयत्। जैमिनीच- तर्कवात्तिकादिशास्त्रग्रन्याननन्तरमेव व्यरोरचत्। अस्मिन्नेव सनयेत्य महा- नुभावस्य प्रभावो बहुधा व्यजृम्भत । भगवतो रमगत्य महः करुणाकटाक्ष- स्थास्पदं चाभूत्।- स्वयं च बहुभ्यः शिष्येन्यो मन्त्रदीक्षामदत्त। मन्त्रमूर्त- रस्योपदेशप्रभावः केपाञ्चिदत्मात्वभूतपूर्वेगानुभवात्मना व्यलातीत् । अद्भुत- मासीदिर्द यदस्यैव कण्ठस्वरः जप्तर्युपदिष्टे शिष्ये श्रूयमानो -जपभारमव- तार्य जपं स्वयं निवर्तयत् । अनुचराणामन्येषां वा रसिकाना मध्ये समासीनस्य कथाप्रसङ्गप्वस्य वक्त्रारविन्दान्मुहुर्मुहुरच्छन्दोबद्धव गर्वाणी वाणी वहन्ती सम्मदतरङ्गप्ला- वितानस्मदादीन् पवित्रान् वीर्यवत्तरांश्च ब्यघासीत् । इह स्थालोपुलावन्या- येन कानिचित्प्रास्ताविकानि पद्यान्युदाहरामः। उपविष्टैप्वस्मास्वेक्त्तम- प्राक्षीत् “किमपि ध्यायतीद भदान्" इति । सपद्युत्तरमिदमदत्त- "दगां देशस्यता प्रतिपदमयं ध्यायति जनः" इति तुरीयः पादः प्रथम निर्गतः । तत. क्षणात् शिखरिणीवमिदं पद्यं पूरयित्वा, हरिया द्वे पचे गौते। तत्र- दमेकं भवति॥ "अरिभिरदयः कान्ताय ते मुहुर्मुहुरुद्धतः. करमविकलं दातुं धीरो न कोऽपि विलोक्यते । व तव दयितास्ते ते पूर्व घरे भरताइयो यदजितभुजादुर्गस्थायात्तवाम्ब न भीरभूत् ॥” इति ।। अय मद्रपुर्यामासीद्विश्रुतो विद्वत्कुलशेखरो वेद-वेकटरामशास्त्रो। सह तेन सल्लापे प्रस्ताववशात् किमपि पृष्टोऽयं इटित्येवमुत्तरमत्रवीत्- "स्यतु सर्वशशिरोमणिदीधितिदोषप्रदर्शनेऽपि पटुः । भवता शङ्काः शङ्करहरिणदृशो हासनवशास्त्री।"

·८ बहु मेने। इति॥ (अत्र सर्वज्ञ-शिरोमणि-दीधितिपदेषु श्लेपः। सर्वज्ञस्य महाविदुपः शिरोमणिभट्टाचार्यस्य दीधित्याख्यनैयायिकग्रन्येऽपि दोषप्रदर्शने पटुरय शास्त्री। पक्षे, सर्वज्ञस्य शिवस्य शिरोमणेश्चन्द्रस्य दीधितो दोपदर्शने पटुमंन्दहासो देव्याः) अर्थकदाप्टावधाने घण्टाशतके प्रणीयमाने, घण्टादशाशेन पद्याना पञ्च- विशतिमगासीत् । लेखकाश्च लिखितु नाशक्नुवन् । कीतिशेषो महामना. वि. कृष्णस्वाम्यायं तमदृष्टपूर्व वाग्विक्रममवलोक्य जाताश्चर्योऽस्मदाचार्य बहुधा अन्यदा "पेस्पियर"-प्रणीतस्य "मावत्"आख्यस्य आडग्ल- नाटकस्य कथामनधीताइग्लगिरोऽस्याख्यायाशुधारया तस्याः संस्कृतपदान्य- स्माकमेकेन पृष्टमात्रः, “'डन्कन्' नाप महीपति, समभवत् स्काट्लाण्डुदेशे पुरा" इत्यारब्धवान् ॥ श्री. र. १९०७ सवत्सरात्प्रागेवाष्टावधानक्रीडां समाप्य तपसि गाढा. सक्तमभूदस्य चित्तम्। तस्मादस्मत्समागमसमये काव्यालापानवर्जयन्नपि तीव्र नपनि बद्धदृष्टिरभूत् । प्रसङ्गवशात् अष्टावधानकथा आचक्षाणेऽस्मिन् सकृद्धा द्रष्टव्यमष्टावधानमिति कुतूहलं क्षण मामाविष्टम् । तद्विदित्वा शिष्यवत्सले- मदाचार्य “एपोन्ह प्रदर्शयामि कांचनांशान्" इति ब्रुवत्येव करचन विदिनपूर्व. मंस्कृताभिज्ञ आन्धविद्वानागतः । कुशलप्रश्नात्पर "कवितामधिकृत्य भवभिप्रायो वमन्ततिलक्या वक्तव्य" इत्यभ्यथितवान् । ऐम्बफलो पट्पञ्चाशम्यानात्मक कोष्ठ विलिव्य ययानिर्दिष्ट स्थानप्वक्षर- विन्यामायाचापंहस्ते फलक न्यधान् । स्वय स्थानानि निर्दिष्टवान् । पौर्वा- पर्यव्यतित्रमंण निदिश्यमानेषु स्थानेषु एककमक्षर ययास्थानं न्यास्थदाचार्यः । एरव क्षण विरम्यासरं न्यरनम् । मच्च "नूल" इति स्पले। तत्रव रवितामुद्दिश्य म्य मुन्यमभिप्रायमाविरकार्षीत् । तदिद पद्य भवति । "प्रीति ददाति विपुला थियमातनोनि निर्माति नूनममयं दुरित धुनोति । आरोति हायान्यपि देवतानां सम्मै शुमार न भवेदिता विदोपा ।" "बाम पम पहन" इत्यादि काव्यग्य प्रयोजनमाः। तम्प नूतनरामप. निर्मात्य प भवतीयं योभिवाय पापणापनिगरानामत्यन्नमभिमतो ·८. भगवान् श्रीरमणमहर्षिः ·भवति । "राजा कालस्य कारणम्" इत्याहुः । "कविः कालस्य कारणम्" इति च बहुदेशचरित्रशोधनरुपपादनक्षममित्याचार्यस्याशयः॥ अवधानप्रणयनेषु कविसार्वभौमेऽस्मिन् तत्र तत्र सभासु पद्यानि ब्रुवति, लेखकलिखितेषु पद्येषु इदानी द्वे खण्डकाव्ये एक घण्टाशतकं च लभ्यान्य- वशिष्टानि सुरक्षितानि भवन्ति। अत्र* तत्त्वषण्टाशतकस्थमुपराहारश्लोकमुदा- हृत्य कविवभवघट्टमुपसहरामः । स एष श्लोको भवति॥ वेदान्त्सशास्त्रशतकान्त्सकलान्विचार्य प्राचामृगागमदृशा मतमाददानः । क्षेत्रे फणीश्वरकलाजनितस्य पुसो घण्टाशत गणपतिः कविराडकापीत् ॥ ॥ अथ महर्दर्शनम्-उपदेशलाभः ।। श्री. श. १९०७ संवत्मरे, अरुणाचलक्षेत्रे तपश्चरत्याचार्य सशयातमिव मुहूर्तमात्रमस्य चलित चित्तम् । “अकरव बाल्यादारभ्य शतलक्षजपेन पञ्चा- क्षरपुरश्चर्याम् । जप्ताः -श्रीविद्याद्याश्च मन्त्रा । एकवाराशनोपवासादि- कृच्छ्रवतरपि नाद्यापि भगवान् प्रसन्नोऽभूत् । शास्त्राणि न मृपा भवन्ति । कोऽपि स्यान्मम साधनविधाने लोप । किं करवाणि? अथवा निगमागम- शास्त्रपुराणेतिहासान् सम्यग्विचारितवत श्रद्धावतोऽपि मम तप.स्वरूपमेव न विदितं भवेत्” इति अस्य ध्यायत एव, ज्वलिता काचन धीरिममाविवेश। "इह गिरी गुहाया स वसति ब्राह्मणस्वामी । बहो कालान्मौनमवलम्व्य तपसि तपस स्वरूप तस्य विदितमेव भवेत् । भवतु, अधुनैव त दृष्टवा प्रक्ष्यामि" इति सद्य एव जपस्थल विहायोत्थितः। स सोमवासरः कार्तिक- शुक्लचतुर्दशीदिवसः (क्री. श १८ ११ १९०७), नभोमणेर्नभोमध्यात्पश्चि- माभिमुख चलितस्य गत घटिकाद्वयम्। अनेन गिरिमारह्य बहिर्गुहायाः समु- पविष्टो दृष्टो ब्राह्मणस्वामी। अरुणाचलक्षेत्रे ते कृत्तिकोत्सददिवसा. । तिष्ठति। - *पश्चिमाब्धितीरे "वडभाण्डेश्वरा" स्य बलरामक्षेत्रे तत्त्वघण्टाशतक प्रणीतम् ॥

·१० तेपु ब्राह्मणस्वामिनो वासस्थलमपि जनसङ कुलं भवेत् । तस्मिन् दिवसे तु विजनमासीत् । देवमनुकूलमिति धैर्यमवलम्ब्योत्साहवान्विनयेन स्वामिनं तमुपासर्पत् । निकटं गत्वा दृष्टमात्रस्य तस्य' मौनीन्द्रस्य दक्षिणं चरणं दक्षिणेन हस्तेन, वामं वामेन चोभावप्युपसङगृह्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्योत्याय व्यजिज्ञपत्--"अधीतानि शास्त्राणि। 'बहुगस्तपश्चरितम् । जप्ताश्च.मन्याः तपसः स्वरूपं त्वजानन्तमिवात्मानं पश्यामि। भवानिह तपसि स्थितो वेदेति श्रद्दधे। अनुगृह्यतामयं जन" इति ।। तदा स मुनिपुडगव इमं प्रत्यभिजज्ञे आन्ध्रोऽयं विद्वान् काव्यकण्ठगणपति- शास्त्रीति। यतोऽत्र द्विवेभ्यः सवत्सरेभ्यः पूर्वम् उपितो मौनस्वामिनमेनं द्विर- दर्शत् किलास्मदाचार्यः । तदानीमेक्दा *शुक्लाम्बरधरमिति इलोकस्य ब्राह्मण- स्वामिपरतया तत्सग्निघावेवानेन व्याख्यानमस्मात् गुहावासी। तदानी हर- सहस्र नाम स्तोत्र विरच्यारुणाचलेश्वरमन्निधो गीतवतोऽस्य मधुरविचित्रो वाणीविलासस्तत्क्षेत्रवासिना विदितचरोऽभूत्। आबालवृद्ध कीर्तितकाव्यवैभव- मनं क्षणादमिज्ञाप, वहोः कालादन्तरिव वहिश्च मौनी स्वामी कञ्चित् कालं करुणादृशा मिञ्चन्नेवयमद्रासीत् । तत उभयोरपि जीवितयोर्नूतनं काण्ई सम्प्रवर्तयन्ती मोनिसार्वभौमस्य हृदयातुपदेशमारती काव्यकण्ठाय मुक्तकण्ठ- पवाटा द्राविडया निस्ससार। अयमस्या. संस्कृतानुवादो भवति- "अहम- मिति कुत आयातीति विचारयनुदयस्थले लीयते, तदेव तप.। स्य मन्त्रम्य ध्वनिः कुन उदेतीति विचारित, उदयस्थले मनी लीन भवेत् । तदेव तपः ।" इति। इमं च गुरुपदेश "अहमिति स्मृति, पब नु विभासते। इदमनुस्मरन्मपदि लीयते ॥” इत्यनेन गीतेन अननर निबद्धवान् कविः । गृहीत्वेममुपदेशं तृप्तोऽयमानन्दमग्नः कतिपयघटिकास्तत्र ब्राह्मणस्वामिनोऽधुना मुलबाह्यमानम्य स्वगुरोः पायपलब्धपोः पादारविन्दयोः सग्निधाने ध्यानमा- स्पायोदापातपोधनीयमस्मदाचार्यः। प्रस्थानसमये पार्वतिनं जप्यमान- काञ्चन • अपंप प्रमिली गणेशश्लोबः ।। ब्राह्मणस्वामी चं मुक्लाम्बरधरः शुगकोर्शनपरः । यगडावर पावन्दितो प्यापनगौली विष्णुः। शनीव गंपमानोग्य वर्ग. मनश्चिन ददिरहबार पन्नःकरणरतुष्टय भु पर्ने घरमा पतुभए। उनराएं न विशेष ॥ है ·- पुरुषममुष्य नामधेयमप्राक्षीत् । तस्मादुत्तरं -वचः-- पूर्वाश्रमे वेङ्कटरामार्य इत्याकमे-'रमण' इति-सद्धपमणीयं नाम चकार ।- महानयं- परतत्त्वस्य द्रष्टेति ---हेतोमहपिरिति .निजेष्वनुयायिवर्गप्वख्यापयत्। तदारभ्य रमणो महर्षिरिति प्रसिद्धिः प्रसरन्ती: जयति ।। ततो देव्या प्रसादादेवायं सिद्धो गुरुलंब्ध इति कृतज्ञो भक्तिपरवशतयो- मा देवीमधिकृत्य पद्यानां सहस्रेण “उमासहस्र' नाम स्तोत्रकाव्यमरीरचत् । तच्च विंशत्या दिवसानां समाप्ति नेतव्यमिति घृतव्रतेन समारब्धम् । दिने दिन चलदेवाभूदचनम् । विशे तु दिवसे शतद्वयाधिकानि पद्यानि रचयितव्या- न्यवशिष्टान्यभूवन्। गिरेरक बहिराम्रगुहाया स्वगुरोमहर्षे. सन्निधावुप- विष्टस्तत्कालनिवद्वान् द्विशताधिकश्लोकाल्लेखक. चतुर्भिः शिप्यरलेखयत् । राद्वितीये - मुहुर्ते प्रारभ्याघरात्रे- समाप्तवान् ।.. विजृम्भिताऽस्याऽशुधारा सारस्वतप्रभावस्य । - तावन्तं कालं निमीलितनेत्र उपविष्ट एवासीद् भगवान् महर्षिः। ग्रन्ये सम्पूर्णे त्विदमुन्मीलितलोचनः प्राह "किं मयोक्तं सर्व लिखितम्" इति। - आचार्यस्येतरेपा चायमाश्चर्यमजीजनन्महर्षेः प्रश्न. । भग- वान् महर्षिः--करुणामूर्तिरगाधान्तानात् सद्यो निर्गत. वाह्यस्य भुवनस्य अन्तरस्य, च विशेषमपश्यन्नेवं पृच्छति । . अस्यानुग्रहविशेषादेव प्रेरितो दिव्या- पेश - एप निदानमर्धरात्रान्तरेद ग्रन्थसमापनस्येति प्रश्नस्य भावमवबुद्धम "अय किम् । ...सर्वमनुगृहीतं गृहीत्वा ग्रन्थमिदानी समाप्तवानस्मी" ति गुरो. प्रश्न- स्योत्तरमवोचदन्तेवासी। अत एव प्रथम प्लवङ्गसवत्सरे निबद्धस्योमासह- स्रस्यान्ते लिखितेषु श्लोकेष्वयं दृश्यते-- "यदस्य महत. काले पार यातोऽस्मि कर्मण.। - अनुग्रहोऽयमाचार्यरमणस्य महात्मन.॥" इति । तत्रैव रचनकालोऽपि दत्तो द्वाभ्याम् । -"प्लवङ्ग कात्तिके कृष्ण षष्ठ्या मङ्गलवासरे। स्तोत्रमेतत्समारब्धं तटे शोणधराभृतः।। एकादश्या-शुक्लपक्षे मार्गशीर्षे देदिने । - नीत समाप्ति विंशत्या दिनाना वतिना-मया ।।" इति । इमं पावन ग्रन्यं कालान्तरेषु तपसोऽङ्गतया सप्तवार सस्कृतवान्कवि- कुलेश्वरः। ग्रन्थमधिकृत्यान्यत्र विचार्यते । प्रकृतमनुसरामः॥

·१३ अर्थकदाऽस्मिन्नेव काले रात्री भगवतो महर्षेः सन्निधौ स्वशिप्यः सहा- चार्य सम्पविष्टे, स्तोत्राणि गायति, श्रीमहर्मस्तकादूध्वं नमस्त. किमपि ज्योतिनक्षत्राकृति पटकृत्वस्तस्मिन्नवतीर्णमदृश्यत । अनेनासाधारणदर्शनेन भगवानमण: साक्षात्कात्तिकेयस्याशतो मुवि सञ्जात इत्यस्मदाचार्यस्य प्रत्य- भासीत् । ततः परमेव “यानायात्र न केकिना कुलपति"रिति श्लोकाष्ट- केन स्वगुरुं रमणमस्तीपीत्। ततः क्षेत्रान्तराणि जिगमिपुररुणाचलात् प्रस्था- नसमये महपि गुरुमिद किलापृच्छत् "किमलम् अहमूलान्वेषणमिष्टायसिद्धये, उत मन्त्रध्यानमवश्यम् ?" इति। "आद्यमेव पर्याप्त'मिति प्रतिवचो गृहीत्वा प्रतस्थे । दक्षिणदेशै कन्याकुमारीक्षेत्रावधि बहूनि तीर्यानि गत्वा तत्र तत्र मूर्ती- रस्तोपीत्। पश्चिमाब्धितीरे गोकर्णे कञ्चित्कालमुवास। दीर्घकालवासक्षेत्रेषु विश्रुतम् उत्कलेषु भुवनेश्वरक्षेत्रं प्रयमं गणनीयम्। अत्र हि वाल्ये मन्त्र- साधनेन भुवनेश्वरी किलाराधितवान् । अत्र ह्येव स्वप्ने काचन स्त्री जिह्वा- यामस्य मधु निक्षिप्यान्तर्धानमगात्। अनन्तरमेव कविता वशिताभूदित्या- चार्य मुसादस्माभिः श्रुतम्। आन्ध्रोत्कलमध्ये मध्ये वयसि महेन्द्रपर्वते च तपस्तप्तम्। गोकर्णप्रान्तेषु चिरमवात्सीत्। द्रविडेषु आदाविवान्तेऽप्य- रुणाचलस्थलमेव चिरकालवामभूरभूदस्य । अत्र हि स्वगुरोमहरावासः। यत्र ह्येव पुनः पुनर्गुरमन्निधिमागत्योपितः । अत्रैव महत्यो योगानुभूतयः समपद्यन्त। अवामगुहायां तपमि स्थितस्य महानुभावस्य गिरोग्रन्यिभेदेन शोकपाले भिन्ने। अस्मात् कपालभेदादेव "व्यपोह्य शोर्पकपाले भूरित्यग्नौ प्रतिनिष्ठति" इति श्रुतेगहनो भावः तन्मुखादेवास्माभिरवबुदः ।। अयाम्याय पोगराध प्रायेण ऋग्वेदार्थविचारादिना सम्पूरितम्। मन्त्रा- विचारे दिलक्षणो भवत्यनेन दशिनः पन्या.। मर्ववेदभाष्यकृतं सायणमा- पापं बहुमन्यमानापि तद्भाप्यमाहाय्ये नव बहुषु स्थलेषु महितामु मन्त्रार्थान् अन्यथा स्याम्यामोन् । मान्नवर्णिकाना गहनाबोधनाय ऋग्भाप्योपोदात न्यवघ्नात्। वेदमन्त्रेषु मन्त्रद्रष्टा चाहिनीयाम्य भक्तिः । वेदेषु वचिद् गुप्तान् अरवमन्त्रान् दृष्ट्वा, 'अलौविकोपरायपदावा मन्त्रा' इति सिष्येषु दिवी ति यदा प प्रत्यतिष्ठिपन् । वैदानधित्य आचार्यालयस्येद रिटप द्रष्टव्यम् ॥

·ब्राह्मणानाम् उपनिषदां च मूल मन्त्रमंहिता इत्याचार्यस्य सिद्धान्तः। उप- निषदा विधिशेषत्व यथाऽस्य नाभिमतम्, तथा मन्त्राणा कर्माङ्गत्वनियमोऽपि नाभिमतः। मन्त्रमूलादेव द्वे शाखे भवत.। तत्रका कर्मकाण्डात्मिका अपरा ज्ञानकाण्डात्मिका चेति। कर्मसु विनियुक्ता बह्वो मन्त्रा अध्यात्मपरतया व्याख्येया.। सर्वेषा मन्त्राणा. कर्मपरतया व्याख्यानमसमञ्जसमित्येवमादयो भावाः स्वप्रणीतेषु ग्रन्थेषूपपाद्यन्ते ।। आचार्य पूर्वोत्तरमीमासयोविमर्श कृत्वा ग्रन्थान् न्यबध्नात् । ज्योतिपा- युर्वेदतन्त्रशास्त्रीयग्रन्थाश्च प्रणीताः। भाववैशिष्टचं तु सर्वत्र प्रणोतेषु स्फुट दृश्यते। भारतचरित्रविमर्शने विक्रान्तोऽसी भारतसड ग्रहं नाम विमर्शग्रन्थम् अत्यन्तसरलया रीत्या व्यरीरचत् । चरित्रकथावस्तु निर्माय "पूर्णा" इति कथा नवीनकथाशेल्या सर्वगुणशोभितमा भापया हृदयङ्गमया निबद्धवान् । अत्र नवीना संस्कृतवचनशैली दीर्घसमासजटिलवाक्यविवर्जिता आधुनिका- नामामोदमादधीत। अथोमाशतक, शिवशतक, इन्द्राणीसप्तशती, प्रचण्ड- चण्डीत्रिशती, अग्निवाय्वादिगीतमालेत्यादिपरस्सहस्राणि पद्यानि स्तोत्रगिरां सन्दर्भस्याभिनवानि प्रतिमानानि व्यतानीत् ॥ अथ सस्कृतवाङमयेऽस्यात्यन्तप्रियपूज्यौ द्वौ कोशौ। तत्रैको ब्रह्मकोशः ऋग्वेदसहिता, अन्यस्तु वेदादिशास्त्ररहस्यकोशो महाभारतसहिता। महा- भाष्यं वा पठनीयं राज्यं वा शासनीयमित्यभियुक्ताना प्रशस्तिरस्य सुतराम- भिमता। श्रीणि भाष्याणि रचनरीत्यपेक्षया प्रियतमात्यस्य । तत्रापि पात- जल महाभाष्यम् अग्र स्थानमवहदस्य हृदये। शाबर भाष्यं द्वितीय, शारी- रकभाष्य भगवत्पादाना तुतीयम् ।। सङ्घोदारो देशक्षेम सर्वसमयसामरस्य मान्त्रवर्णिकदेवतातत्वप्रकाशन- मित्येतेष्वाचार्यस्यासीज्जीवितसहधरी ज्वलन्ती महती काडक्षा । तदर्थाः स्तुतयश्शतशो दृश्यन्ते तदीयग्नन्थेषु। बहो. कालात्पूर्वम् एवमगासीत्--- "आनने त्वदीयनाम पावनाच्च पावन यस्य पुण्यपूरुषस्य पूरुषार्धविग्रहे । सैरिभासुरेन्द्रहन्त्रि सम्मदाय भूयसे बन्धनालयोऽपि तस्य नन्दनं वनं यथा ॥" इति। महती काचन दैवी विभूतिर्मानुषी तनुमाश्रित्य भूमौ कञ्चि- कालं विलसितेत्यसरायम् । अथवा वैष्णवसमयजयस्तम्भो निगमान्तदेशिक ·आत्मानं हरेघण्टाया अवतारमाह । नथा बुधरुपपत्तिभूम्नोत्प्रेक्ष्यत इनि चमत्कारेण म्वं भावमाविश्चकार। आनन्दनीथं आचार्यस्तु आत्मान बायो- स्तृतीयं रूपमाहई। गणपतिराचार्यः गणाधिपतेरंशतो जात इति स्वय- मेवोमासहस्रन्यत्र च द्रूते। अतिमानुपवाग्वीर्यसमृदस्तपोधनो बहुलविद्या- विलासी भगवान् वासिष्ठो गणपतिमुनिराचार्यः स्वीयभूविलासलाञ्छनानि सजीवानि स्वीये भक्तवृन्दे गद्यपद्यात्मके वाडमये च निधाय स्वस्थान- मुत्कान्तो विजयते। अन्ने चास्य महनीयं भावमुच्चैधता जयवादेनोमा- महम्रपद्येनोपमहराम ॥ जयतु भरतक्षोणीग्दण्ड विपादविवर्जितं जयतु गणपस्तस्य क्षेमं विधानुमना मुनि.। जयतु रमणस्तस्याचार्यो महर्पिकुलाचलो जयतु च तयोर्माता पूता महेशविलासिनी॥ (उमासहस्र स्न. ३४ श्लो. २४) ॥ उमासहस्त्रम् ॥ महदिदं स्तोत्रकाव्यम्। उमा देवीमधिकृत्य दशभिः पद्यशतकनिबद्धम् । नैष्ठिको महाकविस्तपमोऽङ्गतया स्तोत्ररगासीद् भगवती सर्वेश्वरीम् । अतो मन्त्रप्रायाणि भवन्त्येतानि पद्यानि । एपा केपाञ्चिद्वीर्यवत्तरत्व दुष्टफलक- पवित्रामिनी विवुधवैरिवरूथिनीना पपासनेन परिचारविधी प्रयुक्ना। उत्प्रेदयते दुधजनरुपपत्तिभुम्ना घण्टा हरेः ममनिष्ट पदात्मनेति ॥ (मङ्कल्पमूर्योदयम्) महाभारततात्पयंनिर्णये (अ. ३१ दलो. ८१) "यस्य श्रीप्युदितानी"त्यारभ्य "मध्वो यस्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्य. मृतः वस" इति। :२५७-१९५६ घातृगंवत्मर-श्रावणमुडमनमी ।

·१५ कृती। तया प्रस्फुट भवति भक्तानाम् । सहजनिष्ठस्य सद्गुरोः सन्निधौ तपस्तपता कविना निर्मितोऽयं पावनः पारायणग्रन्थो भवति भक्ताना श्रद्धालनाम्। अत एव प्रथमं ग्रन्थे समाप्ति नीते 'सिद्धगिरा कवीश्वरेणैवमुक्तम्- "यदि गायन्निम ग्रन्थमुत्तरेदापद महिमा स महेश्वर्याः शीर्ष स्यादुन्नतं न मे ॥ अयमम्बापदप्रीतेरुद्गारो वाडमयाकृतिः । अर्थः कश्चिदनेनापि सता यदि मया जितम् ।।" पञ्चविंशतिपद्यात्मकाना स्तबकाना चत्वारिंशता निबद्धेयं स्तोत्रसाहस्री। एकवृत्तनिवद्ध एककोऽपि स्तवक. । अत्र सर्गप्रकारः, सर्वेश्वर्याः परमार्थ- स्वरूपं, वैदिक-तान्त्रिकदेवताना स्वरूपाणि, देवतानुग्रहोपायः, देव्याः प्रसादा- द्योगानुभूतयः, दशमहाविद्यानां तत्त्वं, तासामुपास्तिविधिफलानि, औपनिषद- विद्यासाधनानि-इत्यादीनि गहनानि तपसा शास्त्रचर्चया अनुभूत्या चान्तः प्रविश्य लब्ध्वा रसोत्तरकवितया स्फुटानि सम्पादितानि जेजीयन्ते । अनेन “कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे” इत्यालद्वारिकानामभिमततमं प्रधान काव्यप्रयोजन रिरसो. कान्तस्य कान्तेव रहस्योपदेशात्सहृदयस्य रति कुर्वाणा साध्नोति कवेर्भारती॥ अथास्य ग्रन्थस्य विषयान् कविगीतं श्लोकबूंम. ।। "दर्शित रमणस्यविद्वाक्यमिताक्षरैः । यावच्च पितृपादाना विज्ञातमुपदेशतः ॥१॥ तन्त्रेभ्योऽवगत यावत्प्राचामाचारशासिनाम् । यावत्परमपुण्यासु कुलगोष्ठीषु च श्रुतम् ॥२॥ विदितं विविध यावदितिहासविलोकनात् । यावदप्यात्मना दृष्टं तपता विपुलं तपः ।।३।। अधिकृत्य महामाया भुवनानामधीश्वरीम् । अत्र स्तोत्रे प्रसङ्गेषु समस्तं तत्प्रदर्शितम् ॥४॥" ' यद्यपि वेदवेदान्तयोगतन्त्रादिरहस्यानि भेपजानि मधुरानुपानेनेवानेन स्तोत्रसाहित्येन रोचयन् साधुलोकं वीतशोकं विदधानो रमयति रमणशिष्यः, तयापि न शास्त्रीया एव विषयाः कवितया समाख्याताः। सर्वेश्वर्या अनु- ·तथा प्रहार्थलीलाचारिश्रकीर्तन. काय्यगोभापोषक: व्यस्पित्यूना माहित्यमरणी बोधाय व्युत्पन्नाता प्रमोदाय च प्रभुरयं रसोज्ज्वलगाहित्यमन्दर्भः । चानोमादेव्या. पर्वतराजपृश्या. मम्भववाल्यपरिणयशृङ्गारकथा:- श्रूयन्ते । मन्द- स्मितकरुणाकटाक्षनामवैभवानि रमावहाभिर्वाग्भिणितानि भवन्ति । ओज.- प्रसादमाधुर्य रयंत. शब्दतश्च ‘समन्नता व्याप्तान्येतानि पद्यान्यास्वाद्यतमानि सहृदयाः स्वयमुपादायास्वाद्यानुभवेयुः ॥ "अत्रापि गुणलेगाश्चेदालड्वारिकसम्मता । स प्रताप सरस्वत्या निगच्छन्त्या अनर्गलम् ।।" इति गीत कविना। ग्रन्यमवलोकमानाना निर्मत्सराणामेतत्सत्यं स्फरे- दित्यमंशयम् ।। बहुषु स्तबकेषु प्रवहन् काव्यरसो रसिकानाप्लावयन् विलमतीत्यत्र दिइ- मानं प्रदर्शयाम. । पार्वतीपरमेश्वरयो. शृङ्गारघट्टो द्वादश स्तवके वर्णित.। अय च कुमारसम्भवाप्टमसगं स्मारयति । उभयन शृङ्गारो विषयो रथो- द्धता च वृत्तम्। किंतु जगद्गुरू. सम्भोगवर्णनेनौचित्य पश्यन् परिहरनि चमत्कारेण कविवर्ती ॥ "ब्रह्मचर्यनियमादचञ्चला नायिका यदि लुलायमदिनी। नायकश्च मुमधाणमूदनो वेद को रतिरहस्यमेतयो ।" (म्त. १२ सेयं फक्किया जगत्पितृसम्भोगो वर्णनविषयता न गच्छतीनि समर्थयति । अर्धाङ्गस्तबकस्यादिम पद्य पश्याम.॥ "इन. पीत्वा कुचं स्कन्दे प्रमारितकरे नतः । जयति स्मितमुद्भूतं शिवयोरेकदेयो.॥" (स्त २१ श्लो १) प्रशम्नम्मिग्निवन्धे एककमपि पद्यमुदाहायं पाठपमास्वाद्य च दृश्यते । नत्कि या प्राय कि न त्याग्यम् ? तदिदमभिनवं माननीयं निदर्शन म्तोत्र- गाहित्यम्य, अमृत्यफलं विविदिपूणा, अनल्पबलं भजकलोकस्य, महृदयाना माधूना हृदयान्यावयन्मुदायहं विदामिदमुमासहस्रं विजयनेनरा विजयते- इलो २०) ·ब्रह्मश्रीकपालिशास्त्री ·॥ उमासहस्रप्रभा-व्याख्या ॥ सोभ्यं रसोज्ज्वल: संस्कृतसाहिती खरायमाण उमासहस्रनामा पावन- प्रवन्धः, यस्येयं प्रभाख्या व्याख्या विरच्यते। अते इलोका भवन्ति ।। उमासहस्रमाहित्यं मोरं मण्डलमुज्ज्वलम् ॥ स्वत निझा प्रमा तस्य कस्तां दीपेन दर्शयेत् ।।१।। अयवा भास्करार्चाया दीपोऽङ्गं मुख्यमिप्यते । उमासहस्रमप्येवं प्रभयाऽराध्यते मया ॥२॥ इयमाचार्यपादानां शिप्यमहत्रानतेजसाम् ॥ प्रभा भवति सद्व्याख्या गुरुभावप्रदर्शिनी ॥३॥ गङ्गायास्तीर्थमादाय तस्यां तस्य जलाञ्जलिः॥ दतमय प्रशस्तं चेन प्रशस्ता कयं वियम् ॥४॥ रसिकानां प्रमोदाय व्युत्पित्मूना च बुद्धये ॥ याराधनाय साधूनामेपा भाषा भवेद्यदि ॥५॥ आचार्यवाग्विलासस्य विवृत्या कृत्यकारिणः ।। मम भूयो भवेद् भाग्यं द्विरुक्ता चरितार्थता ॥६॥ इहान्वयमुखेनैव क्वचिदाकादक्षया पुनः ।। रचिता नातिसइक्षिप्ता रुचिरा न च विस्तृता ॥७॥ व्याख्या प्रभास्या शिष्येण दासिष्ठम्य महात्मनः ।। भारद्वाजेन सद्विद्यां विम्रागेन कपालिना ॥८॥ 2

·॥ उमासहस्त्रप्रभा-व्याख्या ।।
शिनी ॥३॥
सोऽयं रसोज्ज्वल: संस्कृतसाहितीमेखरायमाण उमासहस्रनामा पावन-
प्रबन्धः, यस्येयं प्रभाख्या व्यारया विरच्यते। अत्रते इलोका भवन्ति ।।
उमाम साहित्यं सौर मण्डलमुज्ज्वलम् ॥
स्वत मिद्धा प्रभा तस्य कस्तां दीपेन दर्शयेत् ।।१।।
अथवा भास्करार्चायां दीपोङ्गं मुन्न्यमिप्यते ।।
उमासहस्रमप्येव प्रभयाऽराध्यते मया ॥२॥
इयमाचार्यपादाना शिष्यसक्रान्ततेजसाम् ॥
भवति सद्व्याख्या गुरु
गङ्गायास्तीर्थमादाय तस्या तस्य जलाञ्जलि. ।।
दरमध्यं प्रशसां चेन्न प्रशस्ता कयं वियम् ॥४॥
रसिकानां प्रमोदाय व्युत्पित्मूनां च बुद्धये ॥
आराधनाय साधूनामेपा भाषा भवेद्यदि ॥५॥
आचार्यवाग्विलासस्य विवृत्या कृत्यकारिणः ।।
मम भूयो भवेद् भाग्यं द्विरुक्ता चरितार्यता ।।६।।
इहान्वयमुखेनैद क्वचिदाकादक्षया पुनः ।।
रचिता नातिसहक्षिप्ता रुचिरा न च विस्तृता ॥७॥
व्याख्या प्रभास्या शिष्येण वासिष्ठस्य महात्मनः ।।
भारद्वाजेन सद्विद्या विभ्राणेन कपालिना ॥८॥

·उमासहस्रम् [ प्रमाख्यया व्याख्यया समेतम् ] प्रथमः स्तवकः अखिलजगन्मातोमा तमसा तापेन चाकुलानस्मान् ॥ अनुग़लात्वनुकम्पा- सुधाईया हसितचन्द्रिकया ॥१॥ अयोमासहस्रस्यायमादिमः श्लोको भवति । अखिलेति- उमाऽस्मा- ननुगृह्णात्विति विशदं वाक्यम् । तमसा अज्ञानेन तापेन आध्यात्मिका- दित्रिविधदुःखानुभवेन च आकुलानभिभूतानविद्यातिरस्कृतान् तापत्रयार्ता- नस्माननुगृह्णात्विति शेषः । अनुग्रहसाधनीभूतम उमाहसितम् चन्द्रिकात्वेना- रोपितम् अनुकम्पासुघायेति विशिनष्टि। अनुकम्पा दयव सुघा तया आर्द्रया अत एव शीतलया, हसितचन्द्रिकया हसितमेव चन्द्रिका तया। यथा सुधा- र्दा चन्द्रिका तथा दयाद्रं हसितमित्यर्थः। चन्द्रिकया तमो ध्वान्तं नश्यति, तापश्च धर्मः शान्तो भवति। हसितप्रकाशेन अज्ञानहानिर्दु खनिवृत्तिश्च । एवं तमस्तापहरत्वं हसितचन्द्रिकयो. समानो धर्मः श्लेषानुगृहीतः । प्राधा- न्येनानयोः साधयं तु आह्लादकत्व, तच्च गूड व्यङ्गयम्। पन्द्रिका- पक्षे अमृतकिरणशीतलसुखस्पर्शतया व्यञ्जितं, हसितपक्षे दयारूपामृतमय- त्वेन। तापातरमृतं हि भेषजम्। चिदावरकं तमो जाड्यलक्षणम्, आनन्द- प्रतिबन्धकश्च तापः । अनयोरुभयोरुमाहसितानुग्रहानिवृत्तिरिष्यते । सा च हसितस्य प्रकारारूपचिन्मयत्वेन अमृतमयानन्दभितत्वेन च निर्वा- ·२० उमासहस्रम् [प्रथमं गतक उमायाः ह्येति व्यज्यते। चिदानन्दस्वरूपमुमाहसितं ज्ञानप्रकाशस्पर्शनास्माकं जाइपम् अमृतानन्दप्रवेगेन दु.खं च ध्वंसयत्विति तात्पर्यम् ॥ अनुगृह्णातु, अनुग्रहश्च अनुसृत्य ग्रहणम् । अस्माकं च अन्तरं यथा न स्यात्तथा अविच्छिन्नधारया हसितधोरणी करोतु व्यापार- मित्यर्थः। हसितचन्द्रिकया उभामुखचन्द्र आक्षिप्यते। स च नित्यपूर्ण- कलः, न चेत् सर्वत्र व्याप्य अस्माननुगम्य कथं गृह्णीयात् ? अस्मान् अस्मदादीन् भूजुप. सर्वानित्यर्थ, नेदं प्रायिकाभिप्रायम् । विरलानां निधूततमस्तापाना सिद्धानामपि सिद्धत्वम् उमाहसितानुग्रहबलादेवेति वोध्यम् । अखिलजगन्मातृत्वम् उमाविशेषणम् अनुग्रहक्रियाप्रकर्षकम् । स्तावकलोकप्रतिनिधे कविसार्वभौमस्य ग्रन्यस्यादौ उमाहसितनिर्वहणीय- लोकानुग्रहाशासन कवेदृष्टिवैशाल्य महासत्त्वता च द्योतयति। कविगत- परदेवताविषयकरतिभाववनिश्चायम् । श्लेपोज्जीवितं रूपकमलङ्कारः तेना- नुप्राणित वस्तु। आर्यावृतम् ॥१॥ निखिलेषु प्रवहन्ती निरपापिविमर्शयोगदृश्योमिम् ।। अजरामनाममेयां कामपि वन्दे महाशक्तिम् ॥२॥ प्रथमरलोकेन सामुदायिकमाङ्गल्पमाशासितम् । उमाया' अखिलजग- प्रसूत्वेन स्वरूपवृहत्वम् अनुमेयतया ज्ञापितम् । इह तु द्वितीय वन्द्यमानाम् उमा महागक्तिम्वरूपिणी विशिष्टि । निमिलेप्विनि-निविलेषु मर्वेषु वस्तुपु इह अमुत्र वा प्रवहन्तीम् अवि- च्छेदेन सवन्ती, यया तरङ्गिणीतोयप्लावनेन क्षेत्राणि नदीमातृकाणि फलितानि भवन्नि, तया मृष्टो सक्लानि वस्तूनि महाशक्तिमातृकाणि भयन्नि, मपा वस्तूना जीवनाधारत्वेन क्षरन्नी महाशक्ति वन्दे इति शेपः ।। निकाधिविमायोगदृश्यामि निर्गत उपाधिरवच्छेद. देशकालादिः परमान्य विमर्श आलोचनम्म; म एव योगी युक्नावस्थाविशेपः तस्मिन् दृश्या. गृष्मदृग्गोचरा. ऊमंयस्तरङ्गाः यस्याम्तां, देशवालाधनवच्छिन्नाखण्ड- स्दापार्यालोचनात्मको यो निर्दिषयध्यानयोगः ध्यातृध्यानयोनिरन्तरपारा. वन सुपतवयिनिष्ट नरिमन् योगे महारास्या' गवंत्र निरन्तरं द्वारन्त्या परि यायक्षायाम्नाङ्गाः प्रत्यक्षा भवन्तीत्यर्थः । ऊर्मीणामेव योगचक्षु- दम्पयनर्मिमाया. पूर्वापा महाराने । कर्मपश्च भगा प्रयाहरूपिण्या ·प्रथमः स्तवकः प्रभासहितम् बजा महाशक्तेः चलनात्मकाल्यागद्योतकाः। निविपयव्याने उन्मीलितचक्षुपः शक्तिमङ्गानां गोचरीकृतत्वात्, सत्यदृष्टी महाशक्तेः सद्भाव: प्रतिपाद्य- स्वेन गम्य'। अनेन परमार्यदृष्टी गरमद्भाव प्रतिपादयतामेकेषां मतं कदै भिमतमिति मिद्धम्। बाह चान्यत्र 'न तेऽस्ति भावता न शक्ति- रुपिणी हि विद्यमे इनि । अजराम् अविकायंत्वप्रतिपादनपरमिदं विशेषणं मततपरिचलत्यवाह- पिण्याः शक्तय॑यमङ्का मा भूदिति च, अक्षय्यामित्यर्थः । अयसद्भावाया जन्मराहित्यं कथितं, नित्यामित्यर्थः। अमेयां मातु न शक्याम् ‘इयद् बहुलगोलं जगलघु दवाना' इत्यन्यत्रापि स्तूयमानाया महा- दारियतापरिच्छेदो नास्तीत्ययः। अत एव निरूपायीति विगेपणेन महा- शकते: केपाञ्चिदविशेषाणामेव दृश्यत्वमुम्नम्, न तु महागक्ति: साकल्यनाव. गन्तुं मायेति। कामपि अनिर्याच्या निपिलवस्तुजीवनाधारत्वेन्यरोप्वेय तस्या योगचक्षुपा गृह्यमाणत्वात् । जरा-जन्मरहितां मानातीता महनी दाक्ति वन्दे स्तौमि ।। एवं महतोऽम्य स्तोत्रकाव्यम्यादी आयेन इलोकेन लोकानुग्रहाभ्ययन पुरस्कृत्य द्वितीयेन स्वीयध्यानपरिचितस्वरूपव्यापारा महाशक्तिम् अभिष्टुत्य च कपिनवं लोकद्वयन शिष्टमम्मतं ग्रन्थारम्भमङ्गमाचरितम् ।। चतुःस्लवक्रेऽस्मिन्नाद्यगता परदेवतामुमामविकृत्य निगमागमेतिहासपुराणा. घारान् समयमैदानुदाहरन् तत्र तत्र यावदवकागं तेपा गूढार्यान् प्रकाशयन्, उमास्वरूपस्य विवरण तत्साक्षात्कारपयावतीर्णानुभवविगेयान् व्याचप्टे। तदिह प्रथमे स्तबके परापंपध्दवाच्यस्य सत्य तपो-जनाभिवस्य नित्यमेलोरयम्य तत्त्व- कयनेन परदेवतास्वरूपं प्रस्तूयते, तदविकृत्य प्रवृत्तानां कयाना तात्पर्य च ॥२॥ सा तत्त्वतः समन्ता- त्सत्यस्य विभोस्तता तपशक्तिः। लीलामहिलावपुपा हमवती तनुप कुण्डलिनी ॥३॥ सा तत्वन इनि-या महाशस्तिः प्रान्ता मा तत्वत. वस्तुतः विचार- दृष्टया परिसीलनेनेत्यर्थ । सत्यस्य रिमो. पुरुषस्य ईश्वरस्य समन्तात् परितः सर्वत्र तना व्याप्ता तपश्मक्नि: भवतीत्यध्याहायम् । लीलामहिलावापा लोलया महिलायाः स्त्रिया: वपुपा गरीरेण हेमवती हिमवत पुत्री भवति, तनुष अस्मदादीनां शरीरेषु कुण्डलिनीगतिः योगिनां विदिता तन्त्रशास्त्र ·२२ उमासहस्रम् प्रथमं शतक प्रसिदा। महाशक्तेरन विध्ये नावस्थानमुक्तम्। अद्वितीयस्य कस्य सत्या- स्मन ईश्वरस्य भास्करस्य प्रभेव निसर्गसिद्धा सर्वव्यापिनी तपश्शक्तिमहाशक्ते- राद्यं मूलं स्वरूपम्। अनुग्रहार्थं लीलाविग्रहस्वीकारात् हमवतीरूपं द्वितीयम् । अत्र देव्याः प्रत्येकव्यक्तित्वम् अनहगीकुर्वाणान् प्रति उत्तरत्राह । 'एकान्तविदेही तो चेदतिसूक्ष्मौ। लीलातनुबन्धाशक्तावभिधेयो ।' इति। अनुग्रहार्य लीलया शरीरस्वीकारासामर्थ्य कय सर्वशक्ते पुरुषे परस्या शक्ती वा आरो- प्येत? एवमध्यण्ड अधिदैवतं चोक्ते, अध्यात्मं तु कुण्डलिनी तृतीयं रूपम् । उमाया हैमवतीनामग्रहणस्वारस्य तु 'भासुरहेमाभरणा' 'तस्य प्रथमः साक्षी' इति श्लोकद्वयव्याख्याने प्रपञ्चयिष्यामः ॥३॥ परमः पुरुषो नाभि लोकानां सत्य उच्यते लोकः ॥ परितस्ततः सरन्ती सूक्मा शक्तिस्तपो लोकः ॥४॥ अय परमपुरुषस्य तच्छतेश्च सत्य-तपो-जनलोकात्मनावस्थितत्वप्रकार निरूपयति द्वाभ्यां इलोकाभ्याम् ॥ परम इति--परम पुरपो लोकाना नाभि सत्यो लोक उच्यते। उत्त- राधं प्रमान्वयम्। मत्यो विभुरिति पूर्वश्लोकोक्त परमः पुरुष उच्यते। सं एव सत्यो लोकरच आख्यात.। सत्यस्वरूपस्य तस्य अखण्डत्व-वृहत्त्वद्योत- नाय सर्वेषां लोकानाम् आद्यत्वज्ञापनाय च स लोकशब्दवाच्य इति ग्राह्यम् । यथा रयचत्रस्य नाभी मध्ये मूलस्थानभूते सर्वे अराः अपिता: तथा परम- पुरुष मत्ये लोके गर्व लोका. प्रतिष्ठिना इत्यर्थः। दृत्तस्य मूलं मध्यमिव लोकजालस्य मूल केन्द्रं मत्यलोकापरपर्याय परमपुरुप इति विशद भवति । तं परितः तम्य समन्नान् सरन्ती या विनता भूत्वा प्रसरन्ती राजते सा सावितः तपोलोक उच्यते । प्राणिन प्राण इव परमपुरपात् तच्छक्तिनं वियो- ज्या। सत्यस्य तस्य मूदमा शक्तिस्तपशब्दवाच्या निसर्गसिदा। पस्य तच्चरनेरच सत्य-तपो-लोकात्मकत्वमुक्त्वा जनलोकस्वरूपं विवृणोति ॥४॥ मन्तवार्थाना पुष्पाग्नेधूमकल्प उद्गारः।। पाक्तिग्वालाः परितः प्रान्तेप्यभवरजनो लोकः ॥५॥ अति- पुरपाग्ने पुरष एवाग्निम्नस्माद् घूमकल्पः ईपदममाप्तो धूमः घूमारम इत्यर्थः। अन्तगूढार्थाना परमपुरुषस्यान्न: गूढानाम् यस्पष्टा. माम् अम्मनाम्पाना मुग्यमानमग्नालदीनभूताना नानाविधजगजीवापाधि- ।

·प्रथमः स्नग्रयः)
प्रभागहिनम्
२३
भूतानां भूनानां भयतां भव्यानां घोपादाना दयनां परमपुरपादावित्रिय.
मागानां पदार्यानाम् उद्गारो निगमः परित्यासा: परितः परगपुरपगो-
ज्यालानां गमन्नान् प्राग्नेए पर्यन्लेषु जनो लोकोभयन् रियत इत्यर्थः। पया
ज्यसनाइ घूमो नित्य नयागः परित आवृणोनि, सया गत्यलोकात् परम-
पुरषान् व्यजिप्यमाणा: गूढार्याः निगम्य सदीयाक्तितरमान् परित: प्रदे-
पोषु गरनीति भावः। एष एव जनलोक उच्यते यः गायनोकान् पोलोक-
द्वारा मवलोकोपादानल्वेनायिनः। अदमययेयम् । इदं जन-नए:-गत्याम्यं
लोकत्रयम् अवियोग्यं नित्यं घ भवति । परमग्य गगननिगगिदावार,
सरपारच परगपुरुषालगंडार्यायिष्कारकम्यभावाच्च। अत एव लांगंग्यान-
येदिनः गप्नलोकवादिनः गत्यादिलोयत्रयं नित्यमनामादः। परामरीयाह
'जनस्पस्नया गत्यमिगि घायतकत्रयम्' इति । या प विध्यन यंदानिमिः
प्रतिपाद्यमानं गच्चिदानन्दलक्षणम् एकमेवाद्वितीय परं पातु गगंगम्बन्धापेक्षया
लोफत्रयात्मनायस्याय जपतीनि करायः। एवं ग गदेव गत्यं, निदेव
मागनिम्पा, जनम्यानन्द पनि ग्राह्यम् । गन् परम: पुरुष एवं गगंग्य
उपादान निमिन ति यदैनिगम्मतं तत्त्वमभ्युपगम्य सग्य निम्त्वात् हप-
दलपिम्पनिदापना निमिसकारणत्यं, जनयितन्यपकानदारमना उपादान-
कारणाय च एवम्यंव परम्यानम् प्रति सेयम् । पुरुषग्य प्राण पय गप,
क्रियाकारक, परीमिय थानन्दश्च म्यरूपं भवतीत्येतानाम् ।।५।।
अनिमपूमकल्प हो सकमात्यपाग्यपा मारम्॥
एन ततोऽपि गूश्मा
च्याप्तान्तरतः पराशक्तिः ॥६॥
अय प्रिमिः टो: सीजनलोकपी: गम्बन्ध विययन् मयानामर्दन
प्पयहार प निगिनि । अनिगूधमनि-
निगूरमयूमपत्यम् सम्पन्नश्मनया धमाकामिय पितम् यन्यया मा.
ध्यया नाकामना गर्ने सोश नार.. म्या इति नामानांणाभिनितम् म जनलोग
নাৰ বুৰা পা এtিi পণ; আগা গুলা সব
गूधमतरा परा गतिः नम्यानरबग्याय गमपि जनलोक अनगि गजल
स्पर्थः । धूमप्याला लिय जनग्यालग्नपति सम्पाः गामार्य गरीयया
मेयम् । नापः न्यगंवानी, गवतं अकम् अप गरिमन्निनाम्य नियंपन-
मारः। यत एवं जनलोकमानन्दमयं जागा नापया नायं ग्राः ॥६॥

·२४ उमासहस्रम् [प्रथमं शतक गतम्। धूमान्तरोष्मकल्पा शुद्धज्यालोपमा च या शक्तिः॥ तां दिवमाहुः केचन परमं व्योमापरे प्राहः ॥७॥ केचन धूमान्तरस्था शक्तिज्वाला तपशक्तिकलां स्वर्गमाहुरिति मतभेद- माह धूमान्तरेत्यादिना- धूमान्तरोष्मकल्पा धूमस्यान्तरे यथा ऊष्मा धर्म: तथा उद्गीर्यमाणस्य गूढार्थसवातस्य जनलोकस्य अन्त, शुद्धज्वालोपमा या च शक्ति. ता दिव स्वर्गमाहुरेके केचन, परम व्योमापरे प्राहुः । प्रथमम् एकव शक्तिस्तपोल्पा परस्य पुरुषस्योक्ता, अनन्तर सा पुरुप परितः सरन्ती- त्युदिता, ततश्च तस्या. परित. प्रान्तेषु पुरुषान्तगूढार्थमयोद्गारो जनलोको भवतीत्युक्तम् । इह तु जनलोकान्त प्रचाराम् अत एव सोपाधिका शक्ति निरुपाधैर्मूलशक्तेविविच्य विसृज्यमानगूढार्थरूपजनलोकोपाधिका शक्ति स्वर्गमाहु- रेके, अपरे तु इमामेव परम व्योमेति कथयन्तीत्युक्तम्। परमं व्योम तु ऋग्वेदप्रसिद्ध 'ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्' इत्यादी, तथोपनिपत्सु च। तैत्ति- रोयकाश्चामनन्ति यो वेद निहित गुहाया परमे व्योमन्' इति । तस्मादिदमव- एके सृष्टयुपादानद्रव्यमय जनलोकाख्य परमपुरुषानिर्गच्छदर्थजालं स्वर्गमाहु.। केचित्तु तदुपहितज्वालोपमशवित स्वर्गमाहु'; ता च पुनः पर- माकाशपदवाच्या मन्यन्ते ॥७॥ उद्गीर्णघूमफल्पो योऽयमपारो महाजनो लोकः ।। व्योमान्तरिक्षगगन- प्रभृतिभिरिभिधाभिराहुस्तम् ॥८॥ यदि जनलोकोपाधिकाया शक्ते परमव्योमपदवाच्यत्वमुच्यते, तहिं जन- लोकस्य व्योमपदवाच्यत्व चेत्यनयोर्भेदमाह ॥ उद्गीणेति- उद्गीर्णधूमकल्प उद्गीणों धूम इवेत्यर्य. । यो जनो लोकः अयमपारो निरवधि महान् वृहत्त्वलक्षित । त जनलोक व्योम- अन्तरिक्ष-गगनप्रभृतिभि. अभिधाभि. नामभिरित्यर्थ. आहुः। जनलोकस्या- पायादवाच्यत्वे मिद्धे तस्य आनन्दस्वरूपत्वेन प्रतिपाद्यमानत्वात् आनन्द एवा- पास इत्युक्तं भवनि। थूयते च 'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' इति 'आवासशरीर ब्रह्म' 'आनन्दादपंव स्खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि । अत एव छन्दोगनि: आपरायस्य अनुदानत्वमाह ब्रह्मशरीरत्वात् । तस्यैव गर्दजगदुपादानत्वं चेह बोध्यम्। टुनदि समृद्धी इति रामुख्यर्थवानन्दतेर्धातो. निष्पन्नम्य आनन्दादम्य समृद्धिमत्त्व वाच्यम्, एव पूर्णत्वमुक्त भवति ।

·प्रथमः स्तवक:] प्रभासहितम् २५ थाकाशश्च आह समन्तात् काशते इति व्युत्पत्या सर्वत्र प्रकाशमानतया विमुः पूर्णः समृद्ध इति गम्यते। व्योम्नः जनलोकस्य तदुपहिाशक्नेः परमव्योम्त- इचप भेदः। एकत्र आकाशे शक्तिप्रकागो गूढः, अन्यत्र परमाकाशे स्पष्टः । किं च आकाशः केवलदेशवाचकत्वेन न ग्राह्यः, तस्य सर्वमूलकारणावस्थित- परमपुरुपशरीरभूतदिव्यद्रव्यत्वात् ।।८॥ एवं तपोजनलोकयो सृज्यमानलोकाना क्रमश. निमित्तोपादानभूतयोः शक्त्याकाशयोविवेकमाख्याय प्रसङ्गवशात् सर्गपद्धति निरूपयन् परमात् पुरु- पात् पृथक् स्फुरनात्मा जनलोकात् सर्गमनुगृह्णातीत्याह ।। प्रान्तेषु कोऽपि शक्तेः पृयगात्मा वियदुपाधिसङ्गेन । परमात्मनो विभक्तः स्वयमभिमन्ता विनिप्पेदे ॥९॥ प्रान्तेष्विति- शक्ते. प्रान्तेषु उक्तलक्षणायाः शक्तेवलन्त्याः उपान्तेषु तीरेषु, तपोलोक-जनलोकयो सन्धिप्रदेशेप्वित्यर्थः। वियदुपाघिसङ्गेन जन- लोकाकासोपाधिसम्बन्धन कोऽपि पृयगात्मा परमात्मनो विभात ईदृशोमा- विति निश्चेतुमशक्यः परमपुरुषात् यव्यक्तात् पृथक् व्यक्तिमापन्न. स्वयमभि- मन्ता विनिप्पेदे स्वाभिमानवान् स्फूर्ती जात.। परमः पुरुष एव परमात्मा, स सर्वस्मात् परस्तादव्यक्तः सत्य , तस्मादात्मव्यक्तिः शक्तिप्रान्तेषु आकाशो- पाघिसम्पर्कात् स्वाभिमानितया सृष्टेरघ्यक्षोऽभवदिति भाव । अभिमानश्च अभितः स्वीयत्वेनावदोघनं, अहमस्मि इद मदीयमिति ज्ञान, इदमेय सर्गमूल अभिमानी स्फुरमात्मा परमात्मन. पृथग्व्यक्तिरित्यभिप्राय.। पर- मात्मा सर्वस्यापि मूलपुरुषः, तस्य पृथगात्मा व्यक्तिस्तु साक्षादध्यक्षस्य सर्ग- स्य पत्ते इति शेयम् ॥९॥ अय यत्र आकाशस्वरूपे जनलोके शक्तिज्वालया स्फुरनात्मा व्यक्त. म एव दक्ष इति प्रोक्त., तच्छकिनाशायणीति च त्रिभि. श्लोकराह ।। दक्षः परोक्षमदितः पन्या एप त्विषां जनो लोकः ।। सद्गर्भ लग्यात्मा फयिता दाक्षायणी शक्तिः ॥१०॥ दक्ष इति- विपामचिपामैप पन्याः मार्ग. ज्वलिताकाशो दक्ष. परोक्षम् अप्रत्यक्षं गृहभापयेत्यर्थः। उदित. तद्गमें वलिनाकागदशात्मनो गर्ने उदरे अन्तरित्यर्य: लब्धारमा प्राप्तस्वघ्या तयावियोपहितमताका दाक्षायणी भवति ।

·उमासहस्रम्
प्रथमं शतक
तथाऽपि प्रकृतमनुसृत्य हेमं सौवर्ण ज्योतिरस्याः अस्तीति वक्तव्यम् । कथम् ?
उच्यते । प्रत्यकृत् प्रयमं ऋग्वेदाद् दक्षादितिप्रादुर्भावमुल्लिख्य ततस्तवलकार-
शाखिभिराम्नाताम् उमाकयां स्मारयति। अग्निवाय्वो: कि तद्यक्षमित्यज्ञात्वंव
निवृत्तयोः, इन्द्रो ज्ञातु प्रवृत्त., तत्तु यक्षरूपम् अन्तर्दधे। तदा तस्मिन्नेवाकारो
स उमा स्त्रियमपश्यत् । सा तं ब्रह्मत्यवोचत् । तथा च केनोपनिषदि 'स
(इन्द्र.) तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा हैमवती ता हो-
वाच कि तद्यक्षमिति। सा ब्रह्मेति होवाच ॥' अत एव हमवतीमुमा बहु-
शोभामिति प्रयुक्तम्। विशदतरं भवतीदमुत्तरश्लोके ॥१५॥
तस्य प्रयमः साक्षी भवनज़पां नयनशालिनां मध्ये ॥
वपुषः किलादिसुदृशो निरुपमपुण्यो निलिम्पपतिः ॥१६॥
तस्येति- भुवनजुषा जगति प्राप्तस्थितिकाना नयनशालिना चक्षु-
प्मता मध्ये निरुपमपुण्यः असमान सुकृती निलिम्पपति. देवराडिन्द्रः
यादिसुदृशः आदिस्त्रिया. तस्य वपुप प्रागुक्तस्य बहुशोभस्य देदीप्यमान-
विग्रहस्य प्रथम साक्षी अभूदित्यध्याहार्यम् । इन्द्र एव ता प्रथम दृष्टवा-
निति केनोपनिषद्वाक्यवलेनोक्तम् ॥१६।।
अथ तामेव स्वाभिमतामुमामाह ॥
पल्लवमृदु देदिगत- ज्वलनपवित्रं महाभ्रमणिकान्तम् ।।
नवचन्द्रखण्डसौम्यं शिवसुदृशस्तत्स्मरामि ६पुः ॥१७॥
पल्लवमृद्विति- शिवमुदृयो वपु स्मरामि स्पष्टं वाक्यम्। अन्यानि
उमावपुपो विगेपणानि सुवोधानि । मार्दव-पावनत्व-वमनीयता-प्रसन्नताना
क्रमशः किमलयादिगतगुणविशेपैः सादृश्य निर्वयं तद्वपु स्मरामीत्याह । योग-
बलात्स्वभावसिद्धमामाद्वा जन्मान्तरे लोकान्तरे वा दृष्टपरिचितम् उमा-
वपु. कविः स्मरति ॥१७॥
अर्यमामेवोमा पुराणेषु प्रमिता हिमाचलपुत्री गौरी वदन्त्येक इत्याह ।।
चन गोरों देयों शीतादेयतात्मनो जाताम् ।।
कपयन्ति स्त्रियमुत्तम- लावण्यास्वादितो गण्याम् ॥१८॥

·प्रथमः स्तवकः] प्रमासहितम् केचनेति- शीतादेः देवतात्मनः जातां गौरी देवीम् उत्तमलावण्यासु उत्तम प्रशस्तं लावण्यं रामणीयकं यासां तामु लोकोत्तरसुन्दरीषु आदितः आदी साविभक्तिकस्तसिल गण्या गणयितुं योग्यां, रसोत्तरमौन्दर्यसम्पन्नानाम् अग्रे माननीयां स्त्रियं केचन कथयन्ति ॥१८॥ अचलपुत्री गौरीति भक्तगीता कथा सत्याऽप्यस्तु, वस्या मूर्तर्यायाथ्र्य तु तेजोंगविशेष इत्याह । सत्यैव भवनु सेयं कया तयापि प्रभाषितां भक्त: ॥ तां मूर्तिमादिसुदृशो जानीयात्कमपि तेजोंगम् ॥१९॥ सत्यवेति- यद्यपि सेयं कथा सत्यव भवतु, तयाऽपि भक्त: प्रमा- पितां ताम् आदिमुदृशो मूर्ति कमपि तेजोश जानीयात् इति योजना ।।१९।। अथ कथं सा पार्वती वेदे तेजोंश उच्यत इत्याह । मन्यन्ते केपि धनं पर्वतमुक्तं निगूढया वाचा ।। प्रादुर्भवति गभीर- ध्वनिरविपशा यतः शक्तिः ॥२०॥ मन्यन्त इति- के.पि केचन निगूढया रहस्यया वाचा वेद- मापया उक्तं धनं मेघ पर्वत गिरि मन्यन्ते। निरुक्ते निघण्टो त्रिशन्मेपनामसु पर्वतपदं नवमं पग्निम् । यतः यस्मान्मेषात् गभीरम्वनिः गम्भीरघोषा अविषह्मा दुर्भरा गक्तिः विद्युत्पा प्रादुर्भवति प्रकारातां गच्छति ॥२०॥ अप दक्षयागपुराणकथागस्य उपपत्ति गूडायविवरणेन द्वाभ्यां प्रदर्शयति । आकाशो गोलेभ्यो यद्वितरति निजरजश्चयादानम् ॥ नेशाय कोफ्ते सा संसारे दक्षयागकया ॥२१॥ आकार इति- दक्षस्य प्रजापतेर्यजने शिवो नाहूतः, अन्येभ्यो देवेभ्यो वीपि दत्तानि । रुद्रः कुद्धोऽभूत्। पितुर्पागे सन्निहिता दाक्षायणी तत्र ·द्वितीयः स्तवकः अस्मिन् प्रथमशतकम्य द्वितीयस्तबके ईश्वर-यात्योः भेदाभेदस्वरूपम्, अन्योन्यसम्बन्धं समयभेदकयनद्वारा उपपादयति । सडझेपेण सृष्टिप्रकारं निरूप्य अध्यात्माधिवतविचारेण त्रिमूर्ति पञ्चमूत्तिमिद्धान्तोपपादनेन च महा- शक्तिहमा कवेरिप्टदेवता स्तूयते ।। सहादरेण यो वलक्षपारिजातमालया गलस्यलीविभूषया नि विनंव भाषते ॥ महेशपुप्ययोपितो मनोजहास एप मे विभूतये प्रकल्पतां विधूतये च पाप्मनाम् ॥१॥ महेति -य: उमाहास. गलम्यलीविभूपया कण्ठहाराभरणभूतया वल- क्षपारिजानमालया सह यादरेण ध्वनि विनव भापते पारिजातस्य शुभ्र- वर्णवं प्रसिद्धम्, तस्य वर्णान्तरामत्वेऽपि नामत कथन हामोऽपि वलक्ष इति गमयितुम् । उभयोः सावन्मिंत्री, तया सिद्धया, हासो माल्या मह रहम्यभापिते प्रवर्तते। हासाशुकिलामः कण्ठभूपाया. पारिजातमालाया: वक्षस्थले विश्रान्नायाः गुमाया’ प्रान्नेषु बहुमानपुरस्मरं व्याप्रियते। हासस्य दिलाम एव निश्शब्दमापणम्। बादरोत्र बहुमानः । उमाहासस्य पारि- जातमालायामादरः औचित्यपोपक । पारिजातम्य द्युलोकमम्भवत्व, हास- म्पेय गुभ्रत्व, वक्षस्थलस्थित्या हृदयसमीपतिव चादरास्पदं व्यङ्गयम् । महेशपुण्ययोपिन एप: यच्छन्देन परामृश्यमान. मनोनहास में विभूतये प्रकल्पता, पाप्मना विघूनये च प्रकल्पता शिवमुन्दाः रमणीयो हाम. ममै- स्वर्याय, पापविधूननाय च प्रभवत्विति प्राथ्यंते। पुम्ययोपित् सुन्दरस्त्री 'पुण्य तु चादपि' इनि पुण्यागन्दम्य मौन्दर्यपर्यायत्वान्। इह पुण्य सुकृत- वाचा या स्यात्, नहिं असमर्थः, महेनस्य पुष्प गुवृतमेव योपित् पार्वतीति । एवमैके प्रादः ईगस्य तप.पालमुमा, उमायास्तप:फलमीराश्चेति, 'परस्परतपः- ·द्वितीयः स्तवकः] प्रभासहितम् सम्पत्फलायितपरसरौ। प्रपञ्चमाता-पितरो प्राञ्चौ जायापती स्तुमः इति जयदेवः। हासस्य मालायाश्च आनुरूप्यात समालङ्कारः ।।१।। पुनश्च पापफलप्रध्वंसं प्रार्थयते ॥ निरन्तरश्रिते सदा कृपारसप्रवाहिनी विलासिनोतनुविभोः पुमाकृतेविमोहिनी ।। सुपातरङ्गकल्पहासभासुरानना शिवा पदान्जलम्बिनो पुनोतु पाप्मनः फलं मम ॥२॥ निरन्तरेति- शिवा पदान्जलम्बिनो मम पाप्मनः फलं धुनोतु इति सरलं वात्रयम् । शिवां विशिनष्टि । निरन्तरश्रिते निरन्तरम् अविच्छेद यथा तथा श्रिते आश्रिते जने विषये रादा कृपारसप्रवाहिनी अविरतदया- मृतप्रवाहायते भगवतीत्यर्थः । पुमाकृतेः विभोः विमोहिनी विलासिनीतनुः पुरुषाकारस्येश्वरस्य मोहनननी कमनीयस्त्रीशरीरेत्यर्थः। विलासिनीवनुरेक पदं, विलासिन्यास्तनुरिव तनुर्यस्याः सेति । पुमाकृतिविभुः, विलासिनीतनुः सिवेति बैलक्षण्यम् बाकारस्वीकारेण कथितम्। सुधातरङ्गकल्पहासमासु- रानना ईपटूनाः सुधातरङ्गाः सुधातरङ्गकल्पाः हासा: तै: भासुरम् आननं यस्याः सा अमृतवीचिमयहासांशुभिर्भासमाना चन्द्रमुखीत्यर्थः । एकस्या एव द्विघोल्लेखनात् उल्लेखालङ्कारः ॥२॥ अप सृष्टयादिविधात्री सर्वत्र भासमानामपि गुर्वनुग्रहेण विना ज्ञातु विज्ञा अपि न शक्नुवन्तीत्याह ।। करोति या विभति या निहन्ति या जगत्त्रयं समन्ततो विभाति या न दृश्यते क्वचिच्च या ।। अतीव गुप्तरूपिणी गुरूपदेशमन्तरा न शक्यते बुधश्च बोद्धमन्यकारिसुन्दरी ॥३॥ करोतीति- जगत्त्रयं या करोति, या विभति, या निहन्ति, या समन्ततो विभाति यद्यप्येवं त्रिलोकसर्जन-रक्षण-संहरणानि विदधती सर्वत्र भाममाना वर्तते, तथापि या क्वचिन्च न दृश्यते क्वचिदपि दृष्टिगोचरा न भवतीत्यर्थः । 3

·३४
उमासहस्रम्
[प्रथमं शतकं
कुतः ? अतीव गुप्तरूपिणी अत्यन्तमूक्ष्मरूपत्वान्न स्थूलचक्षुपो दृश्या। तर्हि
कोऽभ्युपायो वेत्तु जगन्मातरम् ? गुरूपदेशादन्तश्चक्षुष्युन्मीलिते, सा बोद्ध
शक्यते। तदेवाहोत्तरार्थेन । तच्च स्पष्टम्। अन्धकारिः शिवः तस्य सुन्दरी
शिवा ॥३॥
सर्वेषां भूतानां प्रवोधनादि देव्यैव क्रियत इत्याह ।।
।
महान्धकारयन्धरस्य भूतसञ्चयस्य या
विनिद्रितस्य सर्वयोजघाम्नि मौनमुद्रिते ॥
समन्ततो विजृम्भणाय भासनाय चाभव-
महद्विधाय चेष्टितं ममेयमिष्टदेवता ॥४॥
महान्येति- या देवी मौनमुद्रिते मौनेन निश्शब्देन नादातीताक्षर-
नश्चल्येन मुद्रित अनुद्घाटयतयाऽवरिथने निष्कम्पलक्षणे सर्ववीजघाम्नि सर्व-
स्यापि कारणावम्यानिवानभूते स्याने सूक्ष्माकाशे परमपुरुपशरीरभूते वि.
निद्रितस्य निश्चेष्टस्य महान्धकारवन्धुरस्य महति अन्धकारे बन्धुरस्य विप-
मस्य मलयावस्यायाम् अप्रकागतया गाढान्धकारे व्यवस्थाविरह वपम्य गत-
स्य, निप्णिय-निष्प्रकाशस्य भूतमन्ययस्य सर्वप्राणिसमूहस्य जगज्जीवराशेर्वा
ममन्ततो विम्भणाय भामनाय च त सर्व समन्तात् मर्वत्र स्पष्टता गम-
पित्वा म्वोचितनियाकरण नियोजयितु तथा प्रकाशयितु च महत् चेष्टितं
विधाय महवायं वृत्वा, अभवत् प्राभवत् पाताभूदित्यर्थः। इय या
मवं निद्रित लयदगान प्रबोध्य, विज़म्भयितु भासयिनु च स्वीयचेष्टितवि.
गंपेमागत्। मेय ममेप्टदेवता महाशक्तिरमा न केवल पुराणप्रसिद्ध-
देशनालपरिच्छिमारार-चरिति क्वेरभीष्टदेवीस्वरूपमुक्तम् ॥४॥
मम्या' आदिम पेप्टिन स्तौति॥
महेशगभंत: समातभूनबीजरोशनः
शिरोपविश्वमप्यपारदिप्यभवा ॥
विपित्रोष्टमाया विकृतनापनिदया
जगता अपरागावनारियतिरमना ॥५॥

·द्वितीयः स्तवकः] प्रभामहितम् ३५ महेशेति- अनादिगक्तिरसो जयति प्रागभावो नात्स्यस्या इत्यर्यः । जयति उत्कण वर्तते। अमूमम्विका विशिनप्टि। समस्तभूतवीजकोशतः महेशगर्भतः अपविश्वं किरन्ती सर्वपां भूताना उपादानसामग्रीनिधानात् महेश्वरस्यान्तरात् कारणावस्याकागात् समस्तं जगज्जालम् उद्धृत्य निर्गमय्य विक्षिपन्ती, अपारदिव्यवमवा अपारम् अनन्तं दिव्यं वैभवम् ऐश्वर्य यस्या, सा, विधूततायनिया आद्यया विचित्रचेष्टया वियूता अपास्ता नाथस्येश्वरस्य निद्रा योगनिद्रा यया तया वाद्यया मृष्टयारम्भार्यया विचित्रचेष्टया अद्भुत- त्रियया उपलक्षिता अत एव अद्भुता जगन्नुता समरतलोकरतुना जयतीति वाक्यशेष.1 ईश्वरस्य योगनिद्रातोयवाघे सति, ईश्वर्याः विश्वविक्षेपक चेष्टित न सम्भवति। अत एव तच्चेष्टितमद्भुतं येन सर्वेश्वरः समाधित: प्रवुद्धः ईश्वर्याः विश्वसृष्टिविधानमनुगृह्णाति ।।५।। अथ द्वाभ्या इलोकाभ्यां शिव-शक्त्योर्नामभेदोपपत्ति दर्शयति, तयोभदा- भेदसम्बन्धं च ॥ भवं भणन्ति तान्त्रिकास्त्वदाश्रयं तमव्ययं समामनन्ति वैदिकाः सदचिते सदाह्वयम् ॥ न कश्चिदर्यभेद एतदाख्ययोदयोर्भवे. द्भिदेयमादिमं पदं पुमान्परं नपुंसकम् ॥६॥ भवमिति- सदचिते सद्भिः पूजिते भगवति, तान्त्रिकाः तन्त्रशास्त्र- प्रमाणका आगमिकाः त्वदाश्रयम् अव्ययं त भव भणन्ति तवाश्रयत्वेन स्थितम् अक्षयं तं पुरुष भव इति नाम्ना व्यवहन्तीत्वर्यः। वैदिकाः सदाह्वयम् आम- नन्ति वेदसमयानुगास्तं पुरुष त्वदाश्रय सत् इति गायन्ति। सत् आह्वयः यस्य तं सदाह्वयम् । द्वयोरेतदास्ययोः सत् भव इति एनयोम्निो अर्थ- भेदो न कश्चिद् भवेन्, भवतीति भवः भू सत्तायामिति धातोनिप्पन्न , अस्तीनि सत् अस भुवीति धातोव्युत्पन्नम्। तस्मात् सच्न भवन मतार्थको अर्थभेदरहितो, तयोलिङ्ग एव भेदः भिदेयम् इयं मिदा अयं भेद इत्ययः । आदिमं पदं भवः पुमान् पुल्लिङ्गः परं नपुंसकम् अन्यत् पद मन् नपुसवलिसम्.।।६।।

·३६ उमामहस्रम् [प्रथमं शतक स घेवोऽभिधानतो भवान्यसि त्वमव्यये समीर्यते स सद्यदि त्वमम्ब भण्यसे सती ॥ न तेऽस्ति भावता न शक्तिरूपिणी हि विद्यसे न देनि कालिके कयं सतोऽसतश्च भिद्यसे ॥७॥ स चेदिति-अव्यये सम्बोधनं, सः अभिधानतः भवरचेत् त्वं भवानी असि नस्य भव इति नाम चेत् तव भवानीति नाम । स सत् समीर्यते यदि, अम्ब, त्वं मती भण्यसे म सच्छब्दवाच्यश्चेत् त्व सतीशब्दवाच्या भवसि ते भावता नास्तीति न तव सत्ता अस्त्येव हि यत. शक्तिरूपिणी विद्यसे । कालिके सम्वुद्धिः कथं मतोऽसतश्च मिद्यसे? न वेनि । सदसद्विलक्षणा शक्तिरित्येक प्राहु, कय तदुपपद्यते? शक्तिरूपिण्या. तव सत्ता अस्ति । असद्भावो नास्ति। तस्मात् तव सदसद्वलक्षण्यस्यासम्भवं पश्यामीति भाव. ॥७॥ केपाञ्चिन्मते जगन्मूलम् अमत्, अन्येपा चिति, पुनरितरेषां आनन्दः, एवमेव देवी बहुधा प्रोच्यत इत्याह ॥ जगद्विधानकायंतः पुरा सुरासुरस्तुते त्वमम्ब जीवितं भवस्यभावमूलवादिनाम् ॥ विकल्पदजिता मतिः प्रबोधमूलवादिनां रसोनपेक्ष उत्तमः प्रमोदमूलवादिनाम् ॥८॥ जगदिति- अम्ब मुरामुरस्तुते सम्बोधनं, जगद्विधान कार्यतः पुरा विस्वमर्ज नव्यापारात्पूर्वम् अभावमूलवादिना मते त्व जीवितं भवसि देवानां पूर्ये युगे, 'अमत. मदनायत' 'अमद्वा इदमग्र आसीत्' 'असदेवेदमप्र आसीत् इत्यादिमन्त्रवर्गोपनिपटाक्यानि जगन्मूलम् अभाव एवेति मन्यमानराधारतया स्वीतियने। तेराम् अभावमूलवादिना मते रिमपि जगत्कियाकारकम् अभि- मतम्। तच्च प्राणापरपर्यायं त्रिन्यायायकं जीवितं भवति, यदेवासि त्वं, यन पिना अवपि जगन् ने चलेन् । नासदीयमूक्ने 'आनीत्' इति पठित प्रामपदम् इह स्मभ्यम् । अथ प्रबोधमूलवादिनां मते विरल्पवजिता मति. चिम्वरूपं सत् जगतारणं पश्यता मते चितिरेव तव स्वरूपम् ।

·द्वितीयः स्तवकः प्रभासहितम् २७ प्रमोदमूलवादिनाम् अनपेक्ष उत्तमो रसः आनन्दाज्जगज्जन्म विदता मते, इतरानपेक्षः स्वतन्त्र. रसपदवाच्य आनन्दस्तव स्वरूपम् ।।८।। ईश्वरस्य परा चितिः भवानी, उमा, शिवा इति त्रिभिर्नामभिरभि- धीयत इति सहेतुकमाह ।। भवत्यसावतो भवान्यनादिरन्तवजिता जगन्ति माति नित्यमोरसौ तदभ्यघाय्युमा । रसात्मिकोश्यतेऽखिलरसौ ततः शिवोच्यते परवमोशितुश्चितिस्त्रिया बुधरुदोर्यते ॥९॥ भवतीति---- असो भवति अत. भवानी एपा महाशक्तिः सत्स्वरूपिणी भवतीति भवानी इति व्युत्पत्तेः अनादिः अन्तजिता आद्यन्तजिता काल- अयेऽपि तस्या. सद्भावादित्यर्थः । ओः उपदवाच्यात् शिवात् असौ महाशक्तिः जगन्ति नित्य माति भुवनानि परिमाति, बहुसङ्खघानि भुवनानि शिंवादमेया- दुत्पाद्यमानानि मितानि भवन्ति देव्या। मातीति मा मातभक्ति तत् तस्मात् उमा अभ्यधायि उमेत्युक्तेत्यर्थ. । उमा उ शिव., ओ. तस्य शिवस्य मा मानशक्तिः। उमापदनिर्वचनम् इदम् अपूर्व कविकल्पितमपि तत्त्व- बोधकतया रसायहं भवति । कविनाऽन्यत्र उम् आ इति वर्णद्वयात्मक. उमाशब्द एव आ उम् इति व्यत्यस्तो भूत्वा ओङ्कारः प्रणयात्मा जात इति चमत्कृतम् । कालिदासस्य निर्वचन 'उमेति मात्रा तपराो निषिद्धा, तस्मादुमाख्या सुमुखी जगाम' इति प्रसिद्धम् ॥ अखिलः असौ रसात्मिका उश्यते, तत. शिवा उच्यते रस: आनन्दः उश्यते काम्यते वश कान्तौ इति धातो. वर्णव्यत्ययतः सिद्ध. शिवशब्द., आनन्दस्वरूपतया सर्वैरप्यसौ काम्यमानत्वात् शिवा इत्युच्यते । एवम् ईशितुः परा चिति: बुधैः त्रिधा उदीयते । स्पष्टम् ।।९॥ अथ परा चितिः इच्छा-क्रिया-जानात्मक त्रैविध्यं भजत इत्याह ।। चितिः परव कामना रसेन केनचिद्युता चितिः परव सर्वदाप्यनन्त्यजस्य तु क्रिया।

·३८ उमासहस्रम् [प्रयमं शतक चितिः परंव गोचरावभासिका मतिः स्मृता त्रितवमन्यया चितेश्चिरन्तनरुदीर्यते ॥१०॥ चितिरिति-- परा चितिरेव केनचिद्रसेन युता कामना भवतीति शेषः । रसेन आनन्देन अनुभवयोग्येन युता चित् इच्छा भवति संव कामना, इच्छात एव आनन्दात्सर्जनस्य सम्भव। अत एव प्राक् सृष्टेः 'सोकामयत' इति श्रूयते। केनचित् अनिर्वाच्येन रसेन भोगेच्छाविपयभूतेनेत्यर्थः।। त्रिया तु सर्वदाऽपि अनन्ती अजस्य परा चितिरेव, तु भेदार्थकं काम- नातो भिन्ना क्रिया, सर्वदा अनवरतम् अनन्ती प्राणन्ती अजस्य पुरुपस्य परा चिदेव नान्या! सृष्टः पूर्वमपि प्राणन्नेवासीत्पुरुष., तच्च अनन चियापार एवा अत्र मन्त्रवों भवति-'आनीदवात स्वचया तदेकम्' इति तदेक सन् अवात सृष्टे. पूर्व वायोरसत्यात् श्वसितसाधनवायुनिरपेक्ष रसरूपया स्वघयो- पलक्षितम् आनीत् श्वसदेवासीदित्यर्थः । एवम् इच्छात्मिकां क्रियात्मिका च परा चितिम् उक्त्वा सानात्मिकामाह। परा चितिरेव गोचरावमासिका मतिः स्मृता गोचरावभासिका विषयप्रकाशिका परा चितिरेव मति: स्मृता ज्ञान- शब्दवाच्या भवतीत्यर्थः। एव चिरन्तन: वहो. कालाद् वृद्धविज्ञ. चितेः त्रिता बित्व विकारत्वम् अन्यया उदीर्यते प्रकारान्तरेणोच्यते। पूर्वश्लोके भवानी, उमा, गिति एक. पित्वप्रकाररिचतेरुक्तः । इह अन्य. प्रकार.। अत एवं अन्ययेति उक्तम् ॥१०॥ देव्या. ईश्वरशाक्तित्वात् ईश्वरादभेदे सिद्धेऽपि तस्या पृथग्भावस्य लक्ष्य- माणत्वमाह। चिकोर्षति प्रभो ज्वलत्त्यदीपकीलसन्तते. विकोणधमजालमेतदम्बरस्यलं ततम् ।। विष्टितः पुरासि या शिवप्रभुत्वरूपिणी प्यासनाव लक्षितासि मा सविधि पुष्करे ॥११॥ चिकीतानि.- प्रभो ईश्वरे ननम् एतदम्बरस्यसम् उद्देश्य व्याप्त अरमनक्षिप्रत्यक्ष स्पित ग्वाल त्वदीपतीलसन्तन: यरादान, ज्वलन्यास्तव ज्वाला. मालान विरीधूमजाल विषय, विनि विक्षिप्नानि धूमनालानि ·द्वितीयः स्तबकः प्रभासहितम् यस्मिन् तत् चिकीर्पति कर्तुमिच्छति सति, यदा ईश्वरः सर्वत्र नम.स्थले अतिसूक्ष्मवूमोपमं स्वीयं द्रव्यं विक्षेप्तुमिच्छति इत्यर्यः, तरा विसृष्टितः पुरा प्राक् सृप्टेः या प्रभुत्वपिगी असि ईशितृत्वसामध्यरूपेण स्थिताऽसि । सा त्वं हे सवित्रि जगज्जनयित्रि, पुष्करे पृथक् प्रभुश्च लक्षितासि स्वयं प्रभुरूपेणापि प्रत्येक सृष्ट्याघारे आकागे लबरूपासि। सृष्टः पूर्व पुरुषा- दपृथग्भावेन' प्रभुत्वरूपेण स्थिता शक्तिः सृष्टी प्रवर्तमानायां पृथग्भावेन प्रभ्वी अभ्यलक्षीति भावः ॥११॥ काव्यभाषया सृष्टिपति स्पयिष्यति । वन प्रयम नक्षत्रमण्डलविपान- माह। पुनविपाकतो घनीभवद्भिरक्षिगोचर- स्ततस्ततः समुज्ज्वलं. खसूक्ष्मरेणुगोलकः ॥ अजाण्डवृक्षकोटिकन्दवृन्दवद्वययाः पुरा महेशदृष्टिमप्यमेम्ब मण्डलानि भास्वताम् ॥१२॥ पुनरिति- पुनः पिपारुतः पूर्वश्लोकोक्ताना धूमसदृशमूक्ष्मद्रयाणाम् अम्बरे विसृप्टानां पाकवशात् परिणामविशेपेणेत्यर्य:। पनीभवद्भिः घनभावं प्राप्तः अक्षिगोचरैः दृश्यः ततस्ततः उपर्युपरि पाकप्रभावात् क्रमणेत्यर्थः। समुज्ज्वल: दीप्यमानः स्वमूश्मरेणुगोलकः सम् आकाराः तत्र सुक्ष्मरेणव: अणवः तेपा गोलाकाराः पिण्डा: तं: गोलकै: उपादानभून: भास्वता मण्डलानि सूर्याणा मण्डलानि, दीप्तिमता नक्षत्रागा मण्डलानि वा, सूर्याणामेव अत्यन्तविप्रकृष्टत्वात् नक्षत्रात्मना दृश्यमानत्व कवेरभिनतम् । अजाण्डवृक्षकोटिकन्दवृन्दवत् अजाण्डा एव वृक्षाः तेषां कोटीना बहुमडचा- काना कन्दानां मूलांशानां वृन्देन तुत्वं व्ययाः तं विहिपतीत्पर्यः। वृक्ष- कोटीना कन्दवृन्दानीव ब्रह्माण्डकोटीना मूलमण्डलानि आकाशे नजवमण्डला- कारेण व्यवस्थापितवतीत्यर्थः। बहुमहात्मकस्य एकरस्यापि मूर्यमुटुम्बर तत्तत्कुटुम्बमूलभूत: सूर्य एवेति हेतोः वृक्षस्य कन्द इव सूर्यो ब्रह्माण्डस्यनि रुपितम्। अम्ब, उमे, महेशदृष्टिमयि इति सम्बोधनानि। महेशदृष्टि- मयि, 'तदक्षत' इति ईव सृष्टेनिमित्तम् आहुरोपनिपदाः। सा दृष्टि: जग- निमिरापारणं तपशक्तिरिति प्राग्न्याख्यानम्। तस्मान्नहेरादृष्टिमयोति महा- - .

·४०
उमासहस्रम्
[प्रथमं यातक
शक्तिसम्बोधनमुपपन्नम् । अत्र मयट: प्राचुर्यम् अर्थ: विकारो वा स्यात् ।
प्राचुर्य आनन्दमयवत् स्वरूपपर भवति । विकारार्थे तु सुवर्णस्य कटककुण्डला-
दिवत् महेशदृष्टेर्नानाविधकृत्यपरायणा महाशक्तिरित्यलं विस्तरेण ॥१२॥
अथ छन्दोगराम्नाता तेजोऽवन्नमयी सृष्टिमनूद्य स्वाभिमतमाह। आका-
शादिपञ्चभूतसिद्धान्तदृशस्तैत्तिरीयकाः, तेजः, अप्, अग्नमिति त्रिधातुरूपं सगं
पश्यन्ति छन्दोगाः। कवैराचार्यस्य द्वितीयमिष्टम्। इद विहावधेयम्। तेज-
श्शब्देन प्रकाशकत्वगुणद्रव्यविशेषो ग्राह्य., अप्छब्देन क्षरणधर्मकः द्रुतिशीलो
द्रव्यविशेष., अन्नपदेन प्रकारकत्व दुतिमत्त्वविवर्ज घनं द्रव्य यदेव पार्थिवमु-
च्यते।
तपोऽग्निघूमजालके भवन्ति तेजसाणवो
भवन्ति जीवनाणवो भवन्ति पार्थिवाणवः ।।
क्रमेण तद्विसृष्टिरीशशक्तिपाकवंभवे
सहस्रभानुमण्डलं तु गोचरादि गृह्यताम् ॥१३॥
तप इति-- तपोऽग्निधूमजालके तेजसाणवो भवन्ति अग्नेधूम इव तप-
सोऽम्बरक्षेत्र मृष्टभादी संजसा अणव. अत्यन्तसूक्ष्मा आविर्भवन्ति। जीव-
नाणव. भवन्नि आप्याणव. जायन्ते, जीवनम् अपर्याय., पार्थिवाणवो भवन्ति
घना: भौमाणव उत्पद्यन्ते । क्रमेण तद्विसृष्टि. प्रथम तेजसाणवः, ततो
जीवनाणवः, ततः पार्थिवाणव इति क्रमशः तेषा सृष्टि । कथमिमानि
जायन्ते? आह।
ईशशक्तिपार्वभवे निमित्तसप्तमी, ईशशक्तिकार्यपरि-
पाकप्रभावादित्ययं.। सहस्रभानुमण्डलं तु सूर्यमण्डलमेव गोचरादि गोच-
राणा प्रत्यक्षविपयाणाम् आदि मूलं गृह्यताम् इति ज्ञायताम् ॥१३॥
कुजादीना ग्रहाणा सूर्यमण्डलादेवोत्पत्तिरित्याशयेन सूर्यमण्डलस्य गो.
घरादित्वमुक्तम् । तदुत्तरस्लोकेनाह ॥
मयूखमालिमण्डले निधाय पादमुप्रया
मयूखतापितरूपया त्वयाऽम्ब घेष्टमानया ॥
सोशतः समाहृतः पुनस्त्रिस्परेमि-
पंपापि मङ्गलादिभिः सह प्रहरियं मही ॥१४॥

·द्वितीयः स्तबक:) प्रभासहितम् मयूखेति- अम्ब, मयूखमालिमण्डले सूर्यमण्डले उग्रया तीव्रया चेष्ट- भानया व्याप्रियमाणया मयूखशक्तिरूपया रश्मिशक्त्याकारया त्वया पादं निघाय चरणं निक्षिप्य खकोरातः आकाशनिधानात् समाहृतः पुनः सङगृ- हीतः निरूपरेणुभि तेजोऽबन्नाणुभिः उपादानद्रव्यैः इयं मही पृथ्वी मङ्ग- लादिभिः ग्रहः सह कुजादिग्रहः सह व्यपायि निरमायि। मूर्यमण्डले पाद- निक्षेप. महाननुग्रहः येन तद्द्वारा ग्रहाणामुत्पत्तिरुक्ता। वस्तुतस्तु पादोऽन अंशवाचक. एकेनाशेन विश्वसृष्टि प्रतिपादयितु प्रयुक्तः ‘पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिदि' इति मन्त्रवर्णश्च भवति ॥१४॥ पृथ्व्याः सृष्टिमुफ्त्वा चन्द्रस्याह ।। विसर्जनेन भूपसाऽपि देव्यतृप्तयेयता विचेष्टितं विलक्षणं पुनव्य॑धोयत त्वया ॥ इहान्तरे वसुन्धरा मयूखमालिबिम्बयो- रमुष्य कर्मणः सवित्रि चन्द्रमण्डलं फलम् ॥१५॥ विसर्जनेनेति - देवि, इयता भूयसापि विसर्जनेन अतृप्तया त्वया विल. क्षणं विचेष्टितं पुनः व्यधीयत । अम्ब, ईदृशं बृहन्तं सर्ग विधायापि त्व न तृप्ताऽभवः। अत: असाधारणं किमपि कर्म त्वयाऽचरितं, सृष्टिरेव विसृ- ष्टिविसर्जन वोच्यते। ईश्वरस्य स्वात्मनः कस्याप्यर्थस्य विसर्जनमेव सृष्टि- रित्यभिधीयते, सैषा प्राचा भाषया विसृष्टिर्भवति ‘इय विसृष्टिर्यत आबभूव' इति पारमेष्ठिने सूक्ते, अन्यत्रापि ऋक्सहितायां गीयते। किमपि विलक्षण विपेष्टितं पूर्वार्धे कथितम् । रास्य फल चन्द्रमण्डलमित्यपरार्धेनाह । वसु- न्धरा-गयूखमालिबिम्बयोः अन्तरे इह चन्द्रगण्डलम् अमुष्य कर्मणः फलम् अभूदि- त्यध्याहार्यम् । तस्य विलक्षणचेष्टितस्य फलमेव चन्द्रमण्डलं यद् भूलोकसूर्य- मण्डलयोर्मध्ये प्रादुर्भूय राजते। एव महाशक्तेः विश्वसर्गविधानं सहक्षेपे- पोक्तम् ॥१५॥ अथ लीलास्वीकृतस्त्री-पुरुषाकृत्योः ईश्वरयो अवस्थानमुपन्यस्यते ॥ वधू-पुमाकृती ततो बभूवयुयुवां शिवे त्वमीश्वरश्च लोलया विहर्तमन विष्टपे ।

·१२ उमासहस्रम् प्रियमं शतकं अहो प्रभु नभस्तनुं त्वदीयगर्भसम्भवा. द्भणन्ति फालि तत्र चित्रभापणास्त्वदात्मजम् ॥१६॥ वधू-पुमिति- ततो युवा त्वमीश्वरश्च अत्र विष्टपे लीलया विहां बभूवथुः स्पष्टम् । विष्टपे जगति। वधू-पुमाकृती स्त्री-पुरुषाकारो। अत्र आकारस्य दिव्यत्व बोध्य, न तु भौतिक-करचरणाद्यवयवत्व, व्यक्तित्व- ममिप्रेतम् । तत्र तस्मिन् विपये हे कालि चित्रभाषणाः विचित्रवचनाः नमस्तनु प्रभुम् आकाशशरीरम् ईश्वरं त्वदात्मजं भणन्ति तव पुत्रं वदन्ति । कुतः? त्वदीयगर्भसम्भवात् ईश्वरस्य पुरुषाकृतिस्वीकारेण आदित्यमण्डला- न्तरहिरण्मयः पुरुप अभिप्रेत., उत्तररलोकेषु स्पष्टो भवति। अदितिपुत्र- त्वादादित्यस्य, महाशक्तश्चादितिनाम्नाऽख्येयत्वात् च आदित्यमण्डलस्थ- पुरुषस्य महाशक्तिसम्भवत्वमाहुः। महान्तम् आकाशगरीर प्रभु पति पुत्र वदन्तीति चित्रमेवतत् । नभस्तनु इति पाठे आकाशशरीरे अम्ब इति सम्बोधनम् ॥१६॥ पुरुषं हिरण्मयम् आचप्टे॥ । पुमानयो स विम्बतो हिरण्मयो दिवाकरे घियापि मैव केवलं हिरण्मयेन वर्मणा ॥ इदं तु कार्यरूपमन्यदुच्यते बुधः प्रभो- रिहान्तरे नृणां पुगपुस्तदम्ब बिम्बितम् ॥१७॥ पुमानथो इति- अयो अथ स दिवाकरे पुमान् विम्बतो हिरण्मयः धियाऽपि ज्ञानेनापि हिरण्मयः न केवलं हिरण्मयेन वर्मणैव आदित्यमण्डले यः पुरुषः थुनिषु गीयमानः भ्राजते स विम्वतः आकारेण ज्ञानेन वपुषा च सौवर्ण इति भावः। हिरण्मयत्वं सौवर्ण दिव्यत्वाभिमायम्, अस्मदादि- परिचितभौतिकात्यादिवलक्षण्यादि-द्योतनायंक ग्राह्यम् । यास्वस्तु हित- रमणीय हिरण्यमिनि निर्वस्ति । एवमपि न बाघ दिव्यत्वस्य हितत्वाद. मणीयत्वाच्च। यादित्यमण्डलस्थ: ब्रह्माण्डम्य मध्यवर्ती कारणपुरुष तस्य वपुः कार्यरूपं मानयेषु हृदये प्रतिफलितमित्युत्तरार्धनाह । यम्ब, इदं अन्यन् कार्यरूपं प्रभोः वपु. इह नृणाम् अन्नरे पुनः विम्बित बुरुच्यते

·द्वितीयः स्तवक.)
प्रभासहितम्
कारणरूपस्य हिरण्मयपुरुषस्य सौवर्ग तेजसं शरीरं मनुष्यहृदये प्राप्ताकारं
भवतीत्यर्थः। अत एव सर्वासां विद्यानां दहरविद्यायाः प्राधान्यम् उपनिषत्सु
श्रूयते। 'मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते' इति हृदयस्यं पुरुपमधि-
कृत्य स्तुवदेवंजातीयक वाक्यमुपपद्यते।
पुनः कारणस्मादन्यद्रूपं सृष्टं कययितुम्। अन्तरं हृदयवाचि ।
विम्वितम् धनम् आकृतिमज्जातं, न त्वादर्शविम्बमिव घनत्वादियायार्थ्य-
रहितम् ॥१७॥
यद्येवं पुरुपो दिम्बितः, शक्तिरपि तेन सह विम्बितेत्याह ।।
स्वयं च काञ्चनप्रकाशवर्मणा प्रभाकरे
तयाऽन्तरे नृणां च तस्य विम्बिताऽसि सन्निधौ ॥
रसस्य देवताऽसि देवि पुष्करे दिवाकरे
मयूखदेवताऽसि भोगदेवताऽसि देहिषु ॥१८॥
स्वयमिति- देवि! स्वयं प्रभाकरे काञ्चनप्रकाशवर्मणा, तया नृणा-
मन्तरे च तस्य सन्निधौ विम्बिताऽसि अमुत्र मादित्ये इह नहृदये च पुरुषस्य
सन्निधौ उभयत्र हिरण्मयप्रकाशदेहेन विम्बिता, दीपस्य दीपिकेव शानस्य
शक्तिस्त्वं राजमे। भूर्भुवःस्वराज्यालोक्ये देव्या. देवतारूपभेदं कथयत्यु-
त्तरान। पुष्करे रसस्य देवताऽसि आकारी भुवलॊके अन्तरिक्ष पृथ्वी-
भास्करयोर्मध्ये रसाधिदेवतारूपेण वर्तसे, सोमकलारपेगावतिष्ठस इत्यर्थः ।
सोमो भूत्वा रसात्मकः इति हि स्मर्यते। पदमानं रसात्मकं सोममधि-
कृत्य ऋग्वेद एव स्तोति नवमे मण्डले। तान्त्रिकाश्च श्रीविद्या नित्यचन्द्र-
कलामुपासते।
दिवाकरे मयूखदेवतासि जगज्जीवनाधारभूतधर्मप्रकायद्याविष्कळ
रश्मिदेवता दीप्यसे स्व.के इत्यर्थः। भोगदेवज्ञाऽसि देहिषु भूलोके
अस्मदादिए भोक्तृत्वसामयविशिष्टाग्निशक्तिस्वरूपा ज्वलसीत्यर्थः।
रसापरपर्यायस्य अमृतात्मनः सोमस्य भोग्यत्वम् अग्नेर्भोस्तृत्वं च श्रुतिमतम् ।
'सोमो वा अन्नम् अग्निरन्नाद' इति हि ब्राह्मगम् । पृथ्व्याः अग्निदेवताकत्वात्
भूजुपामध्यात्मनिर्भोक्त्युपपद्यते ॥१८॥

·उमासहस्रम् प्रथमं शतक एवं सोमसूर्याग्निशक्तिदेवतामयी त्रिलोकव्यापारां प्रतिपाद्य ईश्वरेण सहेश्वर्याः पुनः मनुष्यलोक-पितृलोक-देवलोकाधिष्ठानमाह ॥ विसर्जनेन भूयसा नभस्यमत्र भास्करे महीप चाम्बिके युवां विधाय देहिनो बहून् ॥ क्षितेः सुधाकरं गतान्पितृन्विनेतुमय्यये तनू च तत्र बभ्रथः प्रपञ्चराजि मायया ॥१९॥ विसर्जनेनेति- नभसि अन्तरिक्ष भवर्लोके अमुत्र भास्करे आदित्य- लोके महीषु पृथ्वीलोकेषु च बह्वयो भुव, वेदेषु गीयन्ते तिस्र' पृथिव्य' इति, कुजादिग्रहाणामुपलक्षणं वा स्यात् । हे अम्बिके युवाम् ईश्वरी भूयसा विसर्जनेन भूरिसृष्टया वहून् देहिनो विधाय तत्तल्लोकाचितान् जीवराशीन् देवसमूहान्वा उत्पाद्य, क्षिते पृथ्व्या अपादान, सुधाकरं गतान् पितृन् चन्द्रलोकम् इत प्रेत्य धूमादिमार्गेण प्राप्तान् पितॄन् विनतु सम्यक् शासनाय तनू च वभ्रथुः पुरुष. शक्तिश्च पृथक् स्व स्वम् उचित देहं स्वीकृतवन्तावित्यर्थः । लीलाशरीरग्रहणाभिप्रायमेतत् । अव्यये सम्बोधनम्, अक्षय्ये प्रपञ्चराज्ञि सम्बोधन, जगदीश्वरि ॥१९॥ भर्भुव स्वलॊकेषु अधिष्ठानतया विराजमान पुरुषमूर्तिभेद त्रिमूर्तिवादिना- माशयानुसारेणाह॥ मायया नभोऽन्तरे हिरण्मयं विभु प्रचक्षते हरं दिनेशविम्बबिम्बित भणन्ति पङ्कजासनम् ॥ इहास्मदन्तरालयं वदन्ति विष्णुमच्युतं सवित्रि जन्मिनामियं त्रिमूतिवादिघोरणी ॥२०॥ नमोऽन्तरे इति- जन्मिनां सविधि देहिना जनयित्रि! नभोऽन्तरे अन्त- रिक्षान्तरे आकाशादपि मूक्ष्म विभु व्यापक हिरण्मयं पुरुष हर प्रचक्षते शिवमाहुः। दिनेशविम्वविम्वितं पङ्कजासन भणन्ति सूर्यमण्डलान्तर्वतिनं पुरुष ब्रह्माण ध्रुवन्नि। इह अम्मदन्तरालयम् अच्युतं विष्णु वदन्नि अत्र भूलोके अस्माक हृदयमाश्रित्य तिष्ठन्त विष्णु गायन्ति । इय त्रिमूर्तिवादि- धोरणी। स्पष्टम्। धोरणी सम्प्रदाय इत्यर्थः ॥२०॥ - ·द्वितीयः स्तवकः]] प्रभासहितम् पौराणिकमूर्तित्रयमुक्तम् । वेदान्तिनां मतमुपपादयति ।। नभोऽन्तरे प्रचक्षते हिरण्मयाङ्गमीश्वरं दिनेशविम्वपूरुपं हिरण्यगर्भमाख्यया ॥ विराजमानमक्षरं विराजमन्तरे नृणां सवित्रि तत्त्ववेदिनामियं तु नामकल्पना ॥२१॥ नभोऽन्तरे इति- नमोऽन्तरे हिरण्मयाङ्गम् ईश्वरं प्रचक्षते दिनेशबिम्ब- पूरुषम् आस्यया हिरण्यगर्भ नृगाम् अन्तरे विराजमानम् अक्षरं विराज प्रचक्षत इति रोपः। विराट् हिरण्यगर्भ ईश्वरः अय. पुरुषाः क्रमशः हृदये आदित्यै अन्तरिक्षे च कीर्तिताः। सविवि सम्बोधनम्, इयं तु तत्त्ववेदिनां नाम- कल्पना। स्पष्टम् ॥२१॥ अथ प्राचीनं वैदिकं मतमनुसृत्य मूर्तित्रयमुपपादयति ।। हिरण्मपाङ्गमम्बरे वदन्ति सोममम्बिके दिवाकरस्य मण्डले तु विम्बितं पुरन्दरम् ॥ शरीरिणामिहान्तरेऽग्निमालपन्ति भासुरं चिरन्तनोक्तिशिनामियं शिवे प्रणालिका ॥२२॥ हिरण्मयेति- अम्बरे अन्तरिक्ष भुपर्लोके हिरण्मयाङ्गम् ज्योतिर्मयं पुरुष सोमं वदन्ति, हे अम्बिके! दिवाकरस्य मण्डले विम्वितं तु पुरन्दरम् इन्हें वदन्नीति रोपः, इन्द्रस्य सूर्यात्मनाऽवस्थितत्वं वेदे प्रसिद्धम्। मन्नदृष्टिश्च भवति 'यदद्य कच्च वृत्रहन् उदगा अभि सूर्य। सर्व तदिन्द्र ते वर्शे'। इह शरीरिणामस्माकमन्तरे हृदये भामुरं पुरुषम् अग्निमालपन्नि। हे शिवे ! चिरन्तनोक्तिदर्शिना मन्त्रद्रष्टणामियं प्रणालिका पद्धतिरित्यर्थः । अतीतेषु सर्वत्र इलोकेषु हिरण्मयत्वं दिव्यत्वगमकज्योतिर्मयत्वेन ग्राह्यम् ।।२२।। यय पञ्चमूर्तिवादिना मतमुपपादयति ।। इति । "लोकधात्रि कम्' इति पाठभेदः। 'क' प्रजापतिम् ।

·उमामहसम् [प्रथम पतक सरोव्हाक्ष-याग्वधूमनोहरी तु पूर्वय- सुधांशुबिम्बपूरपस्तु रुद्रसंज्ञक: शिये ॥ हिरण्मयोऽन्तरिक्षजात ईश्वरः सदाशियः सदेय वस्तु काञ्चनाङ्गि पञ्चमूर्तिवादिनाम् ॥२३॥ सरोरुहेति- ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-महेश्वर-सदाशिवाख्याः पञ्चमूर्तयः संव- शाक्तागमप्रसिद्धा । सरोरुहाक्ष-वाग्वधूमनोहरी तु पूर्ववत् सरोरुहाक्ष. विष्णुः वाग्वधूमनोहरो ब्रह्मा च पूर्ववत् आदित्यालयो ब्रह्मा अस्मदन्तरालयश्च विष्णुरिति भावः। हे शिवे ! सुधाशुविम्बपूरुषस्तु रुद्रमंज्ञकः सोममण्डल- स्थः रुद्रमूर्तिरित्ययः। अन्तरिक्षजात हिरण्यमयः ईश्वरः भुवर्लोकाधिष्ठाता व्यापको महेश्वर । सदेव वस्तु पर ब्रह्म सदाशिव । हे काञ्चनाङ्गि हिरण्मयगात्रि | पञ्चमूर्तिवादिना सिद्धान्त इत्यर्थ ॥२३॥ अथ प्रथम-द्वितीयस्तवकयोः प्राधान्येन प्रतिपादितानि महेश्वर्या पड्- रूपाणि क्रमेणाह प्रभोरित्यादिना ॥ - प्रभोः प्रमादितस्ततः प्रमावती स्वयं पृथ- ग्विहायसा दारीरिणी प्रभौ ततो हिरण्मये ॥ हिरण्मयाङ्गनाकृतिर्नभोऽन्तरे च भास्करे तयाऽन्तरेषु देहिनां महेश्वरी जयत्युमा ॥२४॥ प्रमोरिति 1- तत्र प्रयम त्रिरूप प्राक्मृप्टे., द्वितीय रूपत्रय सृष्टिसापेक्ष- मिति च ज्ञेयम् । आदित आदो प्रभोः पुरुषस्य प्रमा चित्, ततः स्वयं पृथक् प्रमावती ज्ञानवती, प्रथमम् अव्यक्तात्पुरुषात्परस्मादभिन्ना तस्य चित्तपस्स्व- रूपिणी, द्वितीय स्वरूपं तु पृथगात्मतया सर्गनिमित्तभूता दाक्तिः, तृतीय तु विहायसा दारीरिणी आकाशेन शरीरवती, 'दक्षाददिति'रिति प्रथमस्तबके पटिनम्। ततो नभान्तरे भूर्भुव.स्वरास्यत्रलोक्यसर्गान्त.पातिन्यन्तरिक्ष हिर- ण्मय प्रभो पुरुपे हिरण्मयाङ्गनापतिः, तथा भास्करे आदित्ये देहिनामन्तरेषु हृदयेषु च उमा महेश्वरी जयति उत्कर्पण वर्तते ॥२४॥ स्तवकमुपगहरति॥

·तृतीयः स्तवकः स्तबकेस्मिन् परस्य पुरुषस्य शक्तेश्च शरीरवता अस्ति न वेति वि- कल्पमैदानुपन्यस्य उभावपि लीलाविग्रहधारिणौ प्रतिपाद्य तत्वतस्तयोः स्तुति- गीता ॥ शुस्मितलेशो मातुमरुतान्नः ॥ अन्तस्तिमिराणामन्तं विदधातु ॥१॥ शुभ्रेति- मरुता मातुः शचीदेव्याः शुभ्रस्मितलेशः शुचिर्मन्दहास. नः अस्माकम् अन्तस्तिमिराणाम् अन्तर्वतिनामन्धकाराणा नानाविधाज्ञानानाम् अन्तं विदधातु प्रध्वसयत्वित्यर्थः। महता पिता इन्द्रः म च परमेश्वरः इन्दतेनि- प्पनत्वात्। तस्मादिन्द्रशक्तिः शची, ईश्वरी भवति, इन्द्राणीत्यप्युच्यते ॥१॥ । आधौ भुवनानां माता-पितरौ तौ। देवासुरमत्यर्वन्द्यावविनिन्द्यौ ॥२॥ आद्याविति- तो इन्द्र इन्द्राणी च आद्यौ तयोः पूर्व न कोऽपि जात, वस्तुत. अजानत्वेऽपि सृष्टधपेक्षया मिथुन जातो, भुवनाना माता-पितरी देवा सुर-मत्यें वन्द्यौ स्तुत्यो अविनिन्द्यौ अनवद्यौ जगद्वयापारे स्वयं नियुक्नावपि तदोपरबाधितत्वात् तयोः अनवद्यत्व बोध्यम् । अत एवाविनिन्द्यौ ॥२॥ व्रते पृय कस्तो विप्रहयन्तौ ॥ आहकदारोरं इन्न कपिरन्यः ॥३॥ तो पर चूत इति- मावधिपत्य यहनि मतानि सन्ति । तत्र एक, विग्रहवनी बूते तपोः पृथक् गरीरे म्न इति वदति । अन्यः कविः प्रान्त. पी एशरीर माह ! स्त्रीगुगयोरेकमेव शरीरं विधा विभक्त प्रवीति । अत एव अर्धनारीश्वरय्यपहारो लोके। रविः पलानारामयों वा येन ·तृतीयः स्तवकः] प्रभासहितम् ईश्वरयोरवियोज्यत्वद्योतनाय कर-चरणाद्यवयवत्व प्रकल्प्य द्विधा विभज्य ईश्वर्या वामभागो दक्षिणभाग ईश्वरस्य न्यस्तो॥ शाक्ति तनुशून्या. मीशं च पुमांसम्॥ सन्देहयुतोऽन्यः ॥४॥ वक्ति प्रमदायां ? शक्तिरिति- अन्यः वक्ति छूते। किम् ? प्रमदाया स्त्रियां सन्देहयुतः सोन्य शक्ति तनुशून्याम शरीररहिताम् ईशं पुमास च पुरुषशरीरयुक्तं च वक्तीति शेपः। ईशस्यवास्ति शरीर न शक्तेरिति मन्यते। शक्ते. पृथगा- त्मत्वविषये सन्देहवानन्यः, शक्ते पुरुषे शक्तेरन्तर्भावादिति हेतो. ॥४॥ ईशं च तमेके ब्रह्मकमयान्ये सन्मात्रमशन्ति ॥ गायन्ति न शक्तिम् ॥५॥ ईशमिति - तम् ईशं च शरीरवानीश इति यः प्रोक्तः तमपि सन्मात्र- मुशन्ति केवलं सत्स्वरूपमेवेति कामयन्ते अभिप्रयन्तीत्यर्थः । वश कान्ता- विति धातो. प्रथमपुरुषबहुवचनरूपम् उशन्ति। अय अन्ये न शक्ति गायन्ति, एक ब्रह्म गायन्ति यथोपनिपत्सु ॥५॥ केचित्तनुहीनं शक्ति विदुरस्य प्रज्ञायुतमीशम् ॥ प्रज्ञामविकुण्ठाम् ॥६॥ केचिदिति- केचित् ईश प्रज्ञायुतं किन्तु तनुहीनम् अशरीर, अस्य ईशस्य अविकुण्ठाम् अप्रतिहता तीना प्रज्ञा शक्ति विदुः। ईशस्य अगरीरस्य स्वतन्त्रा प्रज्ञैव शक्तिरित्याहुरित्याशयः ॥६॥ उक्तं दधतस्तः केचित्पुनराहुः ॥ मायातनुबन्ध नायस्य न शक्तेः ॥७॥ उक्तमिति- केचित्पुनः, ये केचन ईशः प्रज्ञायुत. तस्य प्रशव शक्ति- रित्याहुः तरुक्तं प्रज्ञात्मकशक्तिविशिष्टत्वं दधतः धारयमाणस्य नाथस्य 4 ·ईश्वरस्य मायाननुबन्ध मानया लीलया तनुबन्ध गरीरस्वीकारः तम् आहुः, न माने.। लीलाशरीरदत्त्व नायस्यास्नि, न तु शक्तैरिति मन्यन्त इति भावः ॥७॥ नित्यं सशरीरौ येषां पितरौ तौ ॥ एकोऽप्ययवा तान् प्रत्याह निसर्गः ॥८॥ नित्यमिति- येपा मते तो पितरी ईश्वरी ईश्वरश्च नित्यं कालत्रयेऽपि सगरीरो, अयवा, एकोऽपि ईश्वर नित्य सशरीरः, तान् तया मन्यमानान् निसर्गः प्रत्याह स्वभाव. प्रतिवदति, स्वभाव प्रत्युत्तर ददाति, अयमाशयः । गरीरस्य नित्यत्व न क्वापि दृश्यते, दृश्य शरीरमनित्य नश्वरत्वात्। देश- काल-निमित्तापेक्षस्य शरीरम्य नित्यत्वोक्तिः स्वभावविरुद्धा। अत एव ईश्वरयोरीश्वरस्य॑क्स्य वा दारीरनित्यत्ववाद स्वभावेन विरुध्यते। इदमेव गरीरनित्यत्ववाद प्रति स्वभावस्य प्रतिवचनम् ॥८॥ मातापितरौ यत् तावेकशरोरौ ॥ चित्रप्रयनार्या सा काचन लीला ॥९॥ मातापितरादिति- तो मातापितरौ एकारीरौ इति यत् सा चित्र- प्रथनार्या पावन लीला। विधेयप्राधान्यात् सेति स्त्रीलिङ्गम्। चित्रमद्भुतं, ईश्वरयोरद्भुनविठामप्रसामिका एक्शरीरत्वोक्तिरित्ययः । लोभ्या पित्रो पृथक्लरीरत्वम् एकारीरत्वं वा वदता पक्षस्य समाधान- द्वाभ्या मुस्तम् ॥९॥ अथ मन्मात्रमुगनीनि प्रागुपन्यम्नस्य पक्षस्य प्रतिसमाधानमाह ।। सन्मात्ररुपाना कार्य मनुनादौ ॥ धोस्वान्तविकासः स्यात्कारणहोनः ॥१०॥ मन्मानपथानामिनि- गन्मात्रायाना पक्षे ईश्वर. केवलं सत् ब्रह्मति बदनामले पनि भाव.. पायें मनुजादी कारणान् मनो दस्तुनः उताये मानवादी पी ग्यानविराग वारणहीन ग्यात्, धी: बुद्धि म्वान्न मनः सयो- ·तृतीयः लवकः] प्रनासहितम् 34543 विकास. विजृम्भ अन्तकरणादिति. कारनं विना भवेत् । पारणं विना कापोत्पत्तरसम्भवात्, कारणे मुन्मात्र निविशेषे वनि क्यम् अन्तः- करणच्यापारः मुन्नवेत् ? ॥१०॥ या एव यतिन: मायामायित्व स्वपनं स्यापयन्ति । तत्रापि मावा अस्मानिः प्रतिपाद्यमाना शक्तिरेवत्याह ।। अवनिनिरन्या सास्तरतिरिक्ता मायाययगीया ॥ सा कि किम वादः ॥११॥ वदतिनिरिति-अद्धतिभिरन्या पुरुषादन्या दिलना माया आयनीया । सा गनरतिरिस्ता किम् ? यति नातिरिच्चन, शक्तिरेव मेत्यर्थः। विमु वाद:? वादः प्रयोजनं नास्ति ॥१शा प्रज्ञायून ईशः, सा च प्रगव शक्तिः, तस्याः पृयग्नावो नास्तीत्यनित्राय: पप्ठे लोके उपन्यस्त.। तं प्रति न स्यादित्यत्तरमाह ।। न स्यात्पृथगात्मा भारतः रिमपाः ॥ चक्षुः पितचित्ते- दिवाकृतिता वा ॥१२॥ न स्यादिति- पावः गुस्त. पृथक् वात्मा किं न स्यात् ? सक्तः आत्मा अन्य. स्यादेवति भावः। चक्षुः प्रितचित्तः चक्षुरिन्द्रियमाश्रित्य व्याप्रियन्त्याः चित्त: चितः दर्गनेन्द्रियोपहितचंतन्यादिति यादन, पृथक् दिम्बा- कृविना वा किं न स्यादिति नेपः, नेन्द्रियोपहितचनुन्यस्वद दिदाकारनया विक्षेपत्तो विद: बरवदेशिनां सिद्धान्त.। तत्रापि विपयिनः पति- चनुन्यान् निशन एव विषयः विदाकारः। यद्यपि दिषय विपिनोः मूल स्वरूपे चिति बभेदो भवति, तथापि विषयाकारतया दिवमाने पृथग्भाव: विश्वस्य स्थादेव, न चेत् ज्ञातृ-नेयब्यवहार एवं नोपपद्यते । भूतायाः मायापाः गनेर्वा आत्मा पृथग्भवत्येवेति भावः ॥१२॥ नियते अगरीरत्वे दोपमाह ।। एवम् साधि-

·उमासहस्रम्
[प्रथमं शतक
एकान्तदिदेही
लोलातनुबन्धा.
तो चेदतिमूक्ष्मी ॥
शक्तावनियों ॥१६॥
एकान्तेति- अतिसूक्ष्मी प्रमातुं न गयो तो पितरो एकान्तविदेही चेत्
नियमेन गरीरशून्यो चेत्, लीलातनुवन्यासक्तो लीलया गरीरादाने असमयों
अभिधेयो वस्तव्यो। स्वातन्त्र्यं गरीरम्वीकाराय नास्ति तयोरित्यर्थः । सर्व-
तन्त्रम्वतन्त्रयोनित्यम् बगरीरत्वादन्याने को दा नियामको भवति? ॥१३॥
किमपि प्रयोजनमुद्दिश्य शरीर स्यादेवेत्याह ॥
भक्ताननगृहन् दिव्याद्भुतलीलः ॥
तद्विपदन्यो वोध्यो लसदर्यः ॥१४॥
नक्तानिनि- तत् तम्मादुवनाद्धतोः मतान् अनुगृहन् भवतलोकस्य
अनुग्रहं कुर्वन् दिव्याद्भुतलील: दिव्या अद्भुता लीला विलासः यस्य सः
विग्रबन्ध शरीराकारः समदर्थों लमन् प्रयागमानः अयं प्रयोजनरूप यस्य
म., बोध्य ज्ञेय दिग्रह्मन्यस्य लमदर्थत्व विषयम् । मिपि प्रयोजनं
लीलागरीरम्वीकाराय ईश्वरी प्रेरयनि । तच्च प्रेरक नपोर्न बाह्यम्। स्वे.
च्या ईश्वरयो स्वयं नियन्त्रमान्, सर्वानन्वान्च ॥१४॥
अय कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा' इति न्यायेन पुरषत्वम्
बगीनं चेन् युतो न श्रीलं नाङ्गीवियन इनि परदस्तुन पुरुषत्वमा
स्ययनं पृच्छति ।।
॥
स्त्रीत्वं पदि नष्टं
ना या रिम नारी
पुंस्त्वं कुत इप्ट
न स्वादनुमेया ॥१५॥

·तृतीयः स्तवकः] प्रभासहितम् ५३ । तस्मात्पितरौ तो वाच्यो मतिमन्तौ ॥ सूक्ष्मावपि भूयो लोलातनमन्तौ ॥१६॥ तस्मादिति- तस्मात् तो पितरौ मतिमन्तो ज्ञानवन्तौ पृथगात्माना- वित्यर्थः भूयः भूरि अत्यन्तमिति यावत् सूक्ष्मावपि दिव्यत्यावस्मदादि- स्थूलदृग्दुर्लभावपि लीलातनुमन्तो लीलाशरोरिणौ वाच्चो। स्पष्टम् ॥१६॥ सृष्टावत्र ब्रह्माण्डे तयोः मुख्य मूर्तिस्वरूपे द्वे आह ।। नास्मत्तनुवत्ते सशक्तीश्वरमूर्ती ॥ एकाऽमृतरूपा त्वन्या प्रणवात्मा ॥१७॥ नेति- ते शक्तीश्वरमूर्ती शक्तिमूर्ति. ईश्वरमूर्तिरुभे च अस्मत्तनुवन् न अस्माकं शरीरवत् न भवतः। तहि किरपे भवत.? आह । एका मूनि. अमृतरूपा अमृतं रूपं यस्याः सा; अन्या तु प्रणवात्मा मूर्ति. 1 दशक्तिमूर्त. अमृतं शरीरम् ईश्वरमूर्त: प्रणवः गरीरमिति भावः ॥१७॥ तत्र प्रथम प्रणवात्मानं मूर्ति विवृणोति ।। दिव्यं घनतेजः कुर्वद् ध्वनिमन्तः ॥ सम्पश्यदोष मूर्तिः प्रणवात्मा ॥१८॥ दिव्यमिति- अन्त: सर्वस्याप्यन्तरे ध्वनि नाद किमप्यव्यक्तं कुर्वत् तन्वानम् अशेपम् अखिल सम्पश्यत् वीक्षमाण दिवम् अप्राकृतं धनतेजः स्पर्शानुभवयोग्यतया स्थितं तेजः ज्योतिरेव प्रणवात्मा मूर्तिः कथ्यते। अणोरप्यणीयस्त्वेन ब्रह्माण्डकोटिषु सर्वत्र अत्यन्तमूक्ष्मतयाऽवस्थाय अव्यक्तनादं कुर्वत् यज्ज्योतिर्धाजते तदेव प्रणवगरीरम् ईश्वरमूर्तिरिति भावः ॥१८॥ अथ अमृतात्मानं मूर्ति व्याचष्टे ।। दिव्यो घनसोमः स्यन्दन् रसमन्तः ॥ भुजभवनौषं पीयूषारीरम् ॥१९॥ दिव्य इति- अन्न: रसं स्यन्दन् सर्वस्याप्यन्तरे यानन्दपदवाच्यं विश्वभूतसारात्मकं रसं प्रवहन्तं विदधानः भुवनीय मुजन् भोग्यस्य ·५४ उमासहस्रम् प्रथम यतक मुवनजालस्य तत्सारादानेन भोक्ता भवन्, दिव्यः अप्राकृतः घनसोमा अन्तः पिण्ड इव संहतः सोमः, देदे पवमानास्य एव, पीयूपशरीरं पीयूपमयं शरीरम् अमृतात्मा मूर्तिरिति भावः ॥१९॥ अय मूर्तिद्वयस्य प्रणवात्मतेजस. पीयूपात्मसोमस्य च तत्त्वमाह ।। दोघोज्नवलम्बो मोदः परिशुद्धो दिव्यं खल तेजः ।। दिव्यः खलु सोमः ॥२०॥ . वोध इति- अनवलम्ब: निरूपाधिक: बोधः खलु ज्ञानमेवेत्यर्यः, खल्दवचार, दिव्यं तेज उच्यते। परिशुद्धो मोदः खलु दिव्यः सोमः। विषयमनाश्रित्य स्वत सिद्धत्वं परिशुद्धत्वम् । मौद आनन्दः, स एव सोमः । स्पष्टम् ॥२०॥ स्य मूर्याचन्द्रमसो यायाय्यं प्रसङ्गवमादाह ।। सोमांश-महोंगो पित्रो वनानां यातो घनमावम् ॥ सङ्कल्पमहिम्ना ॥२१॥ मोमानि- भुवनाना पित्रोः ईश्वरयोः सङ्कल्पमहिम्ना सङ्कल्पप्रभावात् गोमागमहोगी धनमाव यात: गच्छत.। सोमारा एव पनीमून. चन्द्रः, महोपो घनीभून मूर्य इति । अन्यदवदानम् ॥२१॥ चिन्मयमोगम् यानन्दमयी देवी म्वयं भोग्यतया तर्पयतीत्याह ।। 'याराषपसौदा मानन्दमयानी तं चिन्मयकायम् ॥ स्वं देवि फिलेपम् ॥२२॥ बाराषयमोनि- दैदि। यानन्दमयानी इयम् ईगी व चिन्मया बोपारीर नागम् आगधयगि दिल मानावनायाम् । ईश्वरम्य स्व स्वीय. मानन्दमस गरीरमादित्वा नोगदानेन तम् आराययमीति भावः ॥२२॥ स्वर्गीय मई दिव्य मोर, देनेवर आराप्यत इति देवी सम्बोधयति ।।

·तृतीयः स्तवक:) प्रभासहितम् दिव्यं तव कार्य दिव्ये तव वस्त्रे ॥ दिव्यानि तबाम्ब स्वर्णाभरणानि ॥२३॥ दिव्यमिति- दिव्यं तव कायं प्राग्व्याख्यातम्। दिव्ये तव वस्त्र उभे उत्तरीयम् यन्तरीयं च, अम्ब ! तव स्वर्णाभरणानि दिव्यानि। सर्वाणोमान्य- प्राकृतानि। केनोपनिषद्गीता स्त्री उमा हैमवती वं भासुरहेमाभरणामि- त्यादिना मया गीयमाना, उत्तरत्रापि स्तवकेषु वर्ण्यमानाङ्गवस्त्राभरणा सर्वत्र मया तव दिव्यत्व ज्ञात्वंव स्तूयमे इति कवैरागय । प्राकृतशरीर- वर्णनवत् क्वचिच्छ यमाणमपि मम स्तोत्रं वस्तुनस्तव दिव्यत्वविषयमेवाम्बे- त्ययः ॥२३॥ अत एवाह॥ यद्देवि विलोश्या- ऽस्यप्राकृतकाया ॥ युक्तीः समतीता सेयं तव माया ॥२४॥ यदिति- देवि! अप्राकृतकाया अलौकिकदेहा-पि विलोक्यासि द्रष्टु शक्याऽसि इति यत् सेयं विवेयप्राधान्यान् स्त्रीलिङ्गम्, युक्ती. उपपादन- हेतुक्ती, समतीता अतित्रान्ता तव माया विचित्रशस्ति. अघटित घटनापीय- सीति वा ॥२४|| उपसंहरति स्तबकम् ॥ मव्यास्तनमध्याः : प्रत्ला तनुमघ्याम् ॥ विद्वत्सदसीमाः सम्यक्प्रययन्तु ॥२५॥ नव्या इति- नव्या, अभिनव मृष्टाः कविना इमा. तनुमच्या तनुमच्या- वृत्तगृहीता. कविता प्रत्ना पुराननी तनुमच्या स्त्रियम् उमा विद्वत्मदमि विन- सभायामित्यर्थः सम्यक् प्रथयन्तु प्रकाशयन्तु। विदुपामपि उमानत्त्वस्य दुर्वोपत्वात्, तेषामेव उमाबोघलाभसम्मवाच्च। अत्र समालड्वारः। उभयत्र सनुमध्यात्वान् आनुरूप्य, प्रथिनास्तनुमघ्याः प्रयिता च तनुमध्येति ।।२५।। तृतीयः स्तबकः सव्यास्यः समाप्तः ।।

·चतुर्थः स्तवकः प्रयमशतकस्य चतुर्ये स्मिन् स्तवके अध्यात्म महापारित. कुण्डलिनी- स्वरूपिणी प्रस्तूयते। प्रमङ्गदशात् वाक्याणमनसा तेजोवन्नसारांशानां छान्दोग्यप्रतिपादितानाम् अधिपिण्ड स्थानानि व्याचक्षाणो नैष्ठिक आचार्यः स्वानुभूतीः स्वगुरोर्नगवतो रमपम्य महर्परुपदेशं च कवितया सम्भावयति । स्तवकादिमंगलश्लोक: अमृतांशुविम्वैत्युपक्रम्यते ॥ अमृतांशविम्बसाराद् भूयोऽपि विनिर्गतो भृशं सूक्ष्मः ॥ सारो गौरीयदना दरहासो हरतु दुःखजालं नः ॥१॥ अमृतागुरिति- अमृतागुविम्बमारान् अमृतागोश्चन्द्रमण्डलस्य सारात् स्थिरागात् रमम्पादतिमूदमादपि भूय. मृाम् अत्यन्तमतितरां सूक्ष्म. स्थूल- दृगगोचरः गौरीवदनात् दिनिर्गनः सारः सत्त्वभूतः दरहास: मन्दहासः नः दुःखजालं हरतु अस्मदीयमकलतापापहारको भवत्विति भावः ।। दरहामस्व आनन्ददायकत्वात् दुःमध्यम उपपन्नः । तस्य गौरीवदन- सारत्वोपया रसापरपर्यायमनृतं मूक्ष्मतमं धनीभूत गौरीवदनत्वेन व्यवस्थितम् आक्षिप्यते। बमृतात्मा शनिमूर्तिरतीतस्तवाप्रतिपादितेह स्मर्तव्या। अमृताशुबिम्बैनोरमीयते गौरीवदनम् । सा चोपमा बस्फुटा। अमृताशु- विम्बमारादिति प्रयोगस्येद हृदयम्। यत् प्रारान्नरव्याख्यानेन प्रददर्यते । अमृतादिम्बमाराद् गौरीवदनात् भूपो.पि विनिर्गत. भृशं मूक्ष्मः सारः दरहास: नः दुमतानं हरत्विनि योजना। 'दिव्यो घनसोमः स्यन्दनममन्तः' इति मांमागी पनमा गत इति च प्रागुतम् । तस्मात् चन्द्राबारेण धनभावं पातम्य रमम्प अन्नम्म्यन्दत. मारशब्दवाच्यत्वमिहाभिप्रेतम्। स. यतिमूक्ष्मः अमृतमयः। अमृतादिम्बमाराय्यम् अमृतमद गौरीददन तम्मात् भूयोऽपि पुनरपि विनिर्गत: गारः मारादपि मारः मृग मृमः यमृतम्यरूपः आनन्दमयः दहामः। अन्यत् प्राद। गारादपि मार इत्युवरे, मारालधारः ॥१॥ भगवाया. पापार रिदिप गरीरे मुम्यं स्थानत्रयं चाह कुरेत्यादिना ।।

·चतुर्यः स्तवकः प्रभासहितम् ५७ कुलकुण्डे प्रणुवन्ती मूनि विचिन्तयन्ती चेतन्ती हृदि समस्तजन्तूनाम् ॥ मृत्युञ्जयमहिपि विजयते भवतो ॥२॥ कुलकुण्ड इति- हे मृत्युञ्जयमहिपि ! भवती विजयते। किं कुर्वाणा? कुलकुण्डे मूलाधार प्रणुवन्ती स्तुवन्ती शब्दायमानेत्ययः, समस्तजन्तूनां सर्व- प्राणिना हृदि हृदये चैतन्ती सन्जानाना मंदिस्वरूपिणीत्यर्थः । मूनि मस्तके विचिन्तयन्नी घ्यायन्ती मतिरूपिणीत्यर्थ.॥ परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैषरीति चतुर्या वाचमूचुः प्राञ्चः। पराजया वाक् माद्या मनभिव्यक्ता कुलकुण्डाश्ये मूलाधारे अत्यन्तमूक्ष्मतया वर्तते । वायूपा, चित्तिरूपा, मनास्पति विधा महाशक्नि. अस्मदादीना शरीरे ऋमदा: मूलाधार-हृदय-मस्तकेषु व्यापारवती राजते ।। बस्या: गक्नेरनुग्रहादेव अमृतलं देहवत. शक्यम् अमृतगरीरत्वोक्तस्तस्याः । यत एव सामिप्रायं मृत्युञ्जयमहिपीति सम्बोधनम्। मृत्युञ्जयस्य मृत्यु जितवता रुद्रस्य जगद्राजस्य महिपी कृतामिपेत्रा। मह पूजायामित्यस्मादातोः माते पूज्यत इति महिपीपद निप्पन्नम्। मृत्युञ्जयस्यश्वरस्य पूज्या अमृत- तनुः शक्तिरिति भावः। एवं सम्योधनेन तस्याः सर्वनीवनाधारत्व गम्यम् ।।२।। यय छान्दोग्यश्रुतिवचनादरेण तेजोवनमाराणां वाक्-प्राण-मनसा मूला- धार-हृदय-गिरासि लदयस्यानानि भवन्तीत्याह ।। तेजोजलाप्नसार- स्त्रयोऽणवो मूल-हृदय-मस्तेषु ॥ पाकात निष्पन्ना- स्त्रलोक्यव्यापिकैडम्ब देहवताम् ॥३॥ तेज इति-देहवताम् यम्ब! लोक्यव्यापिके! तेजोनलाग्नसारः अयो- अगदः अणुत्वं मूक्ष्मत्वाभिप्रायम्, मूल-हृदय-मस्ते' एप त्रिषु स्थानेषु ते पाकात् निष्पन्नाः त्वतर्तृक्परिणमनकर्मणा उत्पन्नाः । तेजोवन्नानां स्वरूपं प्राग्व्या- स्यातम्। असायमामयः। तेज मारेग कामोन्मुः मूक्ष्मतमः निष्पन्नः मूना- पारमधिगते। अप्नारेण प्राणोऽगुः हृदये, अन्नसारेण मानसोग्गु. शिरमि चेनि बोम्यम्। इदं सर्व त्रैलोक्यत्र्यापिन्या. महागक्नेः पावक्यिानभावात् अधिपिण्डं निण्पद्यते इति भावः । तया च "यन्नममितं या विधीयते' ·५८ उमासहस्रम् [प्रथमं शतक इत्यारम्य अन्नमय हि सोम्य मनः, आपोमय. प्राणः, तेजोमयी वाक् इति छान्दोग्यश्रुतिर्भवति ॥३॥ यथ शरीरे शक्तिप्रवेशपद्धतिमाह ॥ पूर्ण पारीरशिल्पे द्वारेण ब्रह्मरत्नसंज्ञेन ॥ नाडीपयेन गत्वा तंजसमणुमाविशस्यमेयवले ॥४॥ पूर्ण इनि- है अमेयबले ! तव वलम् इयदिति मातु न शक्यमिति भाव.। शरीरशिल्पे शरीरमेव गिल्य निर्माणं तम्मिन् पूर्ण सति, ब्रह्मरन्ध- संजेन ब्रह्मरन्धं मंज्ञा यस्य तेन द्वारेण मस्तरस्य उपरि भागे मध्ये स्थितेन योगिलोकप्रसिद्धनेनि यावत्, नाडीपर्यन नाडीमार्गम, नाडी नेह स्यूला धमनी वयिता, शिरःप्रदेशमारभ्य मूलाधारपर्यन्तमवस्थितस्य नाडीचऋत्य मध्यगा या नाडी मूधमा शक्तिप्रवाह्निी वर्तते तस्या मार्गण गत्वा शरीरं प्रविश्य, तंजसम् अणुम् आविगसि कुलकुण्डालया परां वाच समन्तादाक्रम्य प्रविशसि। इमामेव मघ्यनाडी मुषुम्नामाहुरेके ॥४॥ एवमामूलम् ऊर्ध्वनः अवदाया. यातायाते वर्तते इत्याह ।। अंदानादिन्यादौ यासि पुनस्तं ततश्च निर्यासि ॥ मार्गाम्यां द्वाभ्यां त्वं नाडयाः पश्चात्पुरश्च सिद्धाभ्याम् ॥५॥ अपरागमनस्य अशेनेति-स्वम् बादौ प्रयमम् अंगेन एकेन कलाविशेषेण आदिश्य प्रविश्य तं देवममन परावायूष मूलाधारमित्ययं., यामि प्राप्नोपि, पुन. नतश्च निर्वामि, मूलाधारान् पुननिर्गच्छमि ऊमिति भाव । उद्गमनस्य च नरो मार्गः, दो स्त। तो क्व स्थितौ ? आह । नाइयाः परचारश्च मिसान्यां द्वाभ्यां मागांन्या यानि पुन, निर्यामीनि मम्बन्धः। ययं मादा या मध्यानाही 'पूगें भरीरगिल्ये' इति रसोरे गीता तम्या: पश्चान्माग ब्रह्मन्दाग मूलाधार प्रति पारिवतरण, मुलायार प्रविश्य, तत. पुन. नाया. उस्ताया. पुरोमागंश आरय ब्रह्मल्यवारण निगमनं च अभिने।

·चतुर्थः स्तवकःj
प्रभासहितम्
अथ शक्तेः पूर्वोक्तविहारस्य आधेयस्य सरोरे आधारम् आचष्टे ।।
यातायातपिहारे मातस्तस्मिन्मवत्यपाधिस्ते ॥
भारम्य मस्तकस्यल- मामूलाधारमस्थिपञ्जरिका ॥६॥
यातेति- मात:! तस्मिन् प्राक्कयिते यातायानविहारे विषयमप्तमी
पश्चान्मार्गावरोहण-पुरोमार्गारोहणात्मके आवर्तने विपर्य নি
यावत् ।
मस्तकस्थलमारभ्य मामूलाधारं कुलकुण्डावधि अस्थिपञ्जरिका अस्य्नां पर
एवास्थिपञ्जरिका ते तव उपाधिर्भवति, आधारो
उक्तप्रकार
नाडीचक्रावरकम् अस्थिपञ्जरं तवेशपरिम्रमात्मकविलासस्याश्रयत्वेन स्वीकृत-
वती त्वमिति तात्पर्यम् ॥६॥
भवति।
अस्याः शक्तेः कुण्डलिनीति नामकरणे हेतुमाह ।।
नृतना बिहरन्तीं त्वाम् उपाधिबीणाकृतेर्जगन्मातः ।।
सादृश्यात्कुण्डलिनी
परोक्षवादप्रियाः प्रनापन्ते ॥७॥
नृतनुदिति- जगन्मात:! नृतनुषु नरारीरेषु विहरन्तीम् उक्तप्रकारेण
सञ्चरन्ती विलसन्ती वा त्वाम् उपाघिवीणाकृतेः उपाघरस्थिपञ्जरिकायाः
वीणाकृतेः सादृश्यात् हेतोः परोक्षवादप्रियाः गूढभापितरलाः कुण्डलिनी प्रभाषन्ते
भणन्ति। मूलाधारान्मस्तकावधि अस्थिपञरस्य शक्तिविहाराश्रयस्य वीणा-
कारसदृक्षत्वात् कुण्डलिनीस्यास्यापत इनि भाव । अस्पिारिकंब सा-
कारतया कुण्डलिनी भवतीत्ययमाशय उपपन्न एव। कुण्डलिनीम् अधिकृत्य
प्राचां मत त्वेवम् । कुलकुण्डाख्ये मूलाधारे भक्ति: स्वपन्नी योगप्रभावात्
जातनबीवा कनं गत्वा सहस्रारं मूनि प्रविशति । यया कुण्डली सर्पः
स्वमोगं मण्डलीकृत्य स्वपन् प्रबोधे भागं दी(कृत्यानतफणः उग्जम्मत तथा
शक्तिरपीति कुण्डलिनीनाम्ना प्रसिद्धा महामक्तिरध्यात्मम्। 'अवाप्य स्वां
भूमि मुजगनिभमध्युष्टवलयं, स्वमात्मानं कृत्वा स्वपिपि कुलकुण्डे कुरिणि'
इत्यानन्दला परितम् इममाशयं विवृणोति ॥७॥

·उमासहस्रम् [प्रथमं शतक शक्तिप्रवाहानुसन्धानं परमो योग इत्याह ॥ नभसः शीर्पद्वारा प्रवहन्तों य इह विग्रहे शक्तिम् ॥ अनुसन्दधाति नित्यं कृतिनस्तस्येतररलं योगः ॥८॥ नमस इति- नभसः आकाशात् शीर्पद्वारा मस्तकद्वारेण विग्रहे शरीरे प्रवहन्ती शक्तिम् इह लोके य योगी साधकः नित्यम् अनवरतं अनुसन्दधाति अन्ववेक्षते, तस्य कृतिनः पुण्यपुरुषस्य इतरोगरलम्, अन्य योगाः नावश्यकाः। प्रसन्नाया. शक्तेरनवरतम् अविच्छिन्नवारया प्रवहन्त्याः अनुग्रहे सिद्ध, अन्येपा योगाना लक्ष्यं स्वतस्सिद्ध स्यात्। तस्मात् नापेक्षिता इति भावः ॥८॥ सर्वेषु समत्वेऽपि तस्याः फलभेदस्त्वस्तीत्याह ।। सर्वेषु विशसि तुल्यं निर्गच्छसि तुल्यमम्ब भुवनानाम् ॥ ज्ञाता चेदसि शक्त्यै न ज्ञाता चेद्भवस्यहकृत्य ॥९॥ सर्वेविति- भुवनानामम्ब सर्वेषु तुल्य सम यथा तथा विशसि प्रविशसि तुल्य सममेव निर्गच्छसि । ज्ञाता चेत् शक्त्यै असि, त्वं विदिता चेत् बलाय प्रभवसीत्यर्थः, न ज्ञाता चेत् अहकृत्यं भवसि । अयं भावः। अम्ब, यद्यपि त्व सर्वेषु समानमेव यातायातविहारेण दर्तसे, तथाऽपि ये त्वा- मदतरन्तीमुद्गच्छन्ती च विदन्ति, ते शनिवृता भवन्ति, ये न विदन्ति ते साहद्वाराश्चेत्यय भेद. ॥९॥ यवतरणध्यानफलमाह ।। यवतरण प्यात घेद आरोहणमद्भतम भयेच्दक्तेः ॥ यरिमन्निदंदारीरं भवति महागुताग्नियन्त्रमिव ॥१०॥ यवतरणमिति- यवतरणं ध्यात पेत् शतरारोहणमद्भुतं भवेत् । या नमस्तः सीद्वारा पवित. शरीरे प्रवन्नी विशनि, तामनुभवन्योन्यवेक्षते तस्य मूगाच्छतिवेगवतरा यारोति, विस्मयार भवति तदारोगा । मरिममारोहण दं भौतिक शरीर मदपुताग्नियन्त्रमिद भवति । बंधुता.

·चतुर्थः स्तवकः] प्रभासहितम् 1 ग्नियन्त्रम्, आप्य ज्योतिबंधुताग्निमाहुः य पार्थिवाग्नेः अन्यः अन्तरिक्षस्थानश्च । पृथिव्यामेव तदाप्यं ज्योतिरभिव्यञ्जयितुं यद्यन्त्रं प्रभवति तद्वद्युताग्नियन्त्र- मुच्यते। इदानीं भौतिकशास्त्रज्ञाः कृतकं तद्वद्युताग्नियन्त्रं नियोपकारकं प्रकाशदायकं च साधयन्ति । इदं च प्रचलल्यस्मिन्युगे सर्वत्र प्रसिद्धम् । ईदृशेन यन्त्रण शरीरमुपमीयते तस्य यो ध्यायति शक्तेरवतरणम् । मानोपमेययोः साधयं तु शक्तिप्रकाशविजृम्भणम् ॥१०॥ उपेक्षिते ध्याने किं भवतीत्याह ।। आरोहणमव्यात हृदयेहङ्कारमात्रनिप्पत्य ॥ तदनु बारीरमिदं स्यात् सुखाय दुःखाय वा ययानोगम् ॥११॥ आरोहणमिति- अध्यातृषु प्रवहन्ती शक्तिमधिकृत्य ध्याने उदासीनतया वर्तमानेषु आरोहणं हृदयेऽहकारमात्रनिष्पत्त्यै भवतीति शेपः । हृदये अशुद्धाहकाररूपा सज्ञा निष्पन्ना भवति, न तु सुद्धाहम्भावस्फूर्तिरूपा निष्ठा । तदनु अनन्तरम् इदं शरीरं यथाभोग भोगानुसारेण सुखाय दु.खाय वा स्यात् । संसृतौ सुख-दुःखानुभवायैव भवति शरीरं, न तु शक्तिप्रकाशविलासात्मकं बंधुताग्नियन्त्रमिव भवेत् ॥११॥ देव्याः सत्तंवोपाधिवशादहड्कृतिभंवतीत्याह ।। या व्यक्तिता जनिमता- महद्वकृतिः सकलभेदधौभूमिः ॥ पृथगिव ताम्बिके सा सतैवोपाधिसंश्रयाद् भान्ती ॥१२॥ येति- अम्बिके ! सकलभेदधीभूमिः सर्वभेदबुद्धयाश्रयभूतेत्यर्थः । जनि- मता व्यक्तिता देहिना पृथगात्मतया वर्तनमित्यर्थः । या अहङ्ककृति: अह- मिद ममैदमिति पृथक्तया प्रतिभासते, सा उपाविसंश्रयात् पृथगिव भान्ती तन सत्तदेश्यलयः। सर्वव्यापिन्याः महासतेः तत्र तत्राविपिण्टमुपहिलाया एब पृथगात्मत्वेन प्रतिभासो तस्माद्वयकिात्पलक्षकाहनकृति- महाशक्तिसत्तव पृथगाभासत इत्युक्तम् ।।१२।। एवं पार्थक्यदृष्टिमेवाविद्यामाहुरिति तां वर्णयति ।। भवति।

·६२ उमामहवम् [प्रथमं शतकं एतामाहुरविद्यां सर्वरसफलयुतस्य बीजं संसारवृक्षराजस्य ॥ प्रारब्धजलेन देवि दोहदिनः ॥१३॥ एतामिति- देवि ! एतामविद्या संसारवृक्षराजस्य बीजमाहुः, वृक्षाणां राजा वृक्षराज. संसार., जनन-मरणात्मकः परिवर्त एव वृक्षराजः तस्य वीज कारणमाहुः। संसारवृक्षराजं विशिनप्टि। सर्वरसफलयुतस्य सर्वे रसा यस्य फलस्य, तेन युतस्य, संसारपक्षे रसाः शृङ्गारादय., वृक्षपक्षे पड्रमाः कट्वादयः, फल प्रयोजन, पक्षे फलमेव। प्रारब्धजलेन दोहदिनः प्रारब्धं कर्मव जलं तेन । दोहदम् स्पृहा अस्यास्तीति दोहदी तस्य, पक्षे वृक्षस्य कुमुमप्रसवात्पूर्व या वाञ्छा सा दोहदमुच्यते। 'तरु-गुल्म-लतादीनामकाले कुगलः कृतम्। पुष्पाद्युत्पादक द्रव्य दोहद स्यात्' इति शब्दार्णवे। अयं विवेक । अविद्या संमारस्य मूल, तस्य नव सन्ति रसाः, प्रारब्धं कर्म इच्छया द्वारा तं पोपयति, यया वृक्षस्य वीज कारणद्रव्य, तत्फलस्य पड्रसाः उक्ताः, दोहदसेकेन यथेष्ट प्रमूते कुसुमानि चेति। रसे, फले, बीजे, दोहदे च इलेपः। तेन सावयव रूपकमलदार ॥१३॥ शरीरे शक्तेरनवरतप्रवाहस्योपायमाह ।। प्यक्तित्वापंकदेहे प्रवहत्यनारतं ते निम्ने फुल्येव जनिमतां मातः ॥ शक्तिश्चित्राणि देवि तन्वाना ॥१४॥ व्यक्तित्वनि- जनिमता मान । देहिना जननि । देवि ! व्यक्तित्वा. पंकदेहे व्यक्तित्वस्य यानस्य पृथगात्मभावस्य अपंके विधेयत्वेन निरवशेष समांक देहे पाक्तिविलामोधिभूने शरीरे ते नव गक्ति चित्राणि अद्भुतानि तन्याना कुर्वाणा अनारल मन्नत प्रवति । अनायागेनाप्रतिहतगतिकया पारया धरतीति द्योतयितुम् उपमानमाह कुत्या निम्न इवेनि । अथरतनतले कुल्या उन्नततलात् प्रवहति तनि। पृथगात्मत्वसमर्पणामावे गापितवारग्यानिदि प्रतिवन्धिरा म्यादिनि गम्यते ॥१४॥ अप पनि इलो हपतस्वम् आचष्टं। यथा निम्न ·चतुर्थः स्तवक ] प्रभासहितम् सारमपामणुभूतं हृदयस्य सूरयो विदुश्चित्तम् ॥ श्रेष्ठं प्राणं केचन पञ्चानिलमूलभूतमाहुरिमम् ॥१५॥ सारमिति- मूरयो विद्वांसः अणुभूतं मूश्मभूतम् अपां सारं प्राणम् याप्यः सारः प्राण इति छन्दोगानां श्रुति: प्रागुदाहृता, हृदयस्यं हृदये स्थाने तिष्ठतीति हृदयस्थं चित्तं विदु. विदन्ति । घात्वर्यानुगमैन इह चित्तं संवित्पर्यायत्वेन बोध्यम्। केयन अपरे इमम् अपां सारं पञ्चानिलमूलभूतं पञ्चप्राणाना कारणभूतं श्रेष्ठ प्राणम् आहुः । उपनिषत्तु उपन्यस्तं मुख्य ज्येष्ठ श्रेष्ठं वा प्रागम् आप्यमारं हृदयस्यानं भगन्तीति भाद. ॥१५॥ मन एव चितसंजं व्यवहरतां विभजनानभिज्ञानाम् ॥ कविलोकव्यवहार- स्तधोनस्तत्वयोर्भवत्यन्या ॥१६॥ मन इति- विभजनानभिज्ञानां व्यवहरतां मनोऽन्यत् चित्तमन्यदिति विवेचनम् अजानन्त एव व्यवहारं कुर्वता जनाना मन एव चितसंज्ञं चित्तास्यं भवति । कविलोकव्यवहार: तदधीनः, कवयोऽपि तम् अनभिज्ञलोकव्यवहारा- नुरोधेन मनश्चित्तपर्यायं प्रयुञ्जते। यद्यप्येव, तथाऽपि तत्त्वधारन्या भवति । तत्त्वविवेचिका बुद्धिस्तु इतरैव, मनः पृथक्, चित्त च पृथगिति ।।१६।। तदनाहतस्य विलसद् दक्षिणतो दहरनामकमहायाम् ॥ दितं कुलकुण्डात्ते काप्यनुगृह्णाति देवि रश्मिकला ॥१७॥ तदिति- देवि ! तत् तस्मात् अनाहतस्य योगिभिर्दृष्टस्य पट्चक्रान्त- भूनस्य वक्षस्थलमध्यगस्यत्ययः, दक्षिणतो दक्षिणपाखें दहरनामकगुहाया दहाराकाशाख्यकुहरे इति भाव , विलसत् चित्त सविद्रूपं ते तव काऽपि रश्मि- कला प्रकाशंगविशेष इत्ययः, कुलकुण्डात् मूलाधाराद् अनुगृह्णाति प्रसादयति । आत्मस्फूर्तिस्यानं दहरामाशाह्वयं हृदय हृदयपीठस्य दक्षिणतो वर्गत इति स्वगुरोमहरपदेशम् आचार्यों रमणगीतायामाह- "तस्य दक्षिगतो घाम हृत्पीठेनैव दामतः । तस्मात्प्रदति ज्योतिः सहस्रारं सुषुम्नया ।।"

·उमासहस्रम् [प्रयमं शतक इति। ननु स्वप्रकागस्यात्मन. स्फूर्तिस्यानं हृदयमिति सिद्ध महरुपदेशे, कथमिदमुच्यते यन्मूलाधारात् काऽपि देव्या रस्मिकला हृदयस्थं चित्तमनु- गृह्णातीति ? नेप दोपः, पाञ्चभौतिकरारीरधारकाणाम् आधाराणा सर्वेषां मूलं कुलकुण्डे प्रसिद्धम् । तस्मान्मूलाधारादेव शक्तिकला हृदयं परित: व्याप्रिय माणानां नाडीना ययाययं व्यापाराय मामयंदानेनानुग्रहं करोति, अत एवा. स्मस्फूरपाघि तत्रानुगृह्णाति । एव मूलाधाराच्छक्तिरश्मिकला उपाधि- पोपिणी महंवृत्तिस्फूर्तये प्रभवति, अयमेव चित्तानुग्रह उच्यते । न पुनरात्मा स्फुरन् स्वप्रकाशस्तत्र शक्तिकलयानुगृह्यते, तस्य स्वत. प्रकाशमानत्वादितरा. नपेक्षमिद्धसत्ताकत्वाच्चेति वोध्यम् ॥१७॥ वितमनु दिलप्टं ते फलयाऽद्रगुप्ठप्रमाणमिव भासा ॥ दर्पणममलब्रह्म- प्रतिविम्वाकर्षकं शिवे भवति ॥१८॥ तथाभूतं चित्तं चितमिति- गिने ! ईश्वरि ते तव कलया रश्मिकलया अंशविशेषेणे- त्यर्थः, दिलप्टम् आलिङ्गितं भासा दीप्त्या अडगुष्ठप्रमाणमिव स्थित, अडगुष्ठ- मात्र. पुरुष इत्युक्ते, वस्तुन. नाडगुष्टप्रमाण पुरुषो नापि तत्स्फूर्तिस्थानं हृदयं वा, अत एव प्रभया बदगुष्टप्रमाणमिव दृश्यते कस्या विद्योगनिष्ठा- दगाया, कि प्रमाण तहि ? अणु मूक्ष्म दुर्दशमिति भाव, हृदयस्यानोपहितचित्प्रकासात्मक, अमलब्रह्मप्रतिविम्बाकर्षक दर्पणं भवति । अणुन्यपि चित्ते गुदं ब्रह्माखण्डम् आत्मरूपेण स्फुरतीनि तात्पर्यम् । चित्त- भुपाधिदर्पणस्थानीयं, शुद्ध ब्रह्म केवलं विम्वम्यानीय प्रतिविम्वस्थानीय आत्मा स्फुरनिति विवेचन भवति । अत्र श्रीमहरक्तिर्भवति- "हृदयकुहरमध्ये केवल ब्रह्ममात्र ह्यामिति साक्षादात्मरूपेण भाति" इति ॥१८॥ अन्नरमावर्मा प्रतिविम्बमझायमेतदीस्प ।। सागठाभ प्रा. मनिनोपापिचंत्तभासते ॥१९॥ अनामिनि- भावामम् आवांग्य अम्भगां मग्य आभेवामा यम्य मत् मन्हलापारण परिपुरद् एलदनरम् आवायम् ईगस्य बकायं प्रतिविम्य ते ·चतुर्य: स्तवकः] प्रभासहितम् तव उपाधिचत्तभासः उपाधिभूचित्तसम्बन्धिप्रमापाः मानेन प्रमाणेन अहगु- प्ठामं प्राहुः। प्रतिविम्बमुद्दिश्य अगुप्ठाम विधेयम्। चिताकारी अशरीरे- स्वरप्रतिविम्बस्य परिस्फुरत्वं बडगुष्ठाकृतित्वं च देव्याः उपाधिभूतचित्त- गृहीतप्रभया सिद्ध इति भावः। अन्यत्सर्वम् अतीतेषु श्लोकेषु व्याख्यानम् ॥१९॥ अय पिण्डाण्डेऽस्मिन् ईश्वरयोः सरूपत्वारूपत्वे व्याचष्टे॥ दम्पत्योवा रूप- कुलकुण्डे हृदये था- प्रतिविम्बौ चक्षुषोः शिवे भवतः ॥ प्यस्पयोरेव कश्चिदुल्लासः ॥२०॥ दम्पत्योरिति- हे गिवे ! वां युवयोः दम्पत्योः स्पप्रतिविम्बो रूपयोः स्वरूपयोः प्रतिविम्वो दो चक्षुपोयोरक्ष्णोः भवतः वर्तते । 'य एपोक्षिणि पुरुपो दृश्यते एप आत्मेति होवाच' इत्यक्षिपुरुषविद्या स्तूयते छान्दोग्य। इह वाम-दक्षिणयोः नेत्रयोयों ज्योतिर्मयो आकारो दृश्येते, तावेव ईश्वर्याः ईश्वरस्य च प्रतिविम्वावुनी। चाक्षुपं ज्योतिरीश्वरयोः प्रतिविम्वत्वेनोस्तम् । तयोरन्यत्र हृदये मूलाधारे च अरूपत्वेनव विलसितं भवतीत्युत्तरानाह । कुलकुण्डे हृदये चाप्यरूपयोरेव युवयोः कश्चिदुल्लासः उल्लासविगेपः । पूर्व- लोरे हृदये प्रस्तुने ईगस्याकार्य प्रतिविम्बमिति सक्तम् ॥२०॥ चित्तं स्तौति ॥ चित्तमणीयो वित्तं हृदयगृहापां निहितं य इदं मूल्ये प्रपञ्चतोऽप्यधिकम् ॥ जानीते स विनहाति बहिराशाः ॥२२॥ चित्तमिति- यः पुमान् इदं चित्तं दहरास्ये हृदये अवस्थितं मूल्यै वर्षे प्रपञ्चनोऽप्यधिकं विश्वस्मादधिकतरम् अणीयः अणुतरं मूक्ष्मतरं हृदयगुहायां निहितं वित्तं धनं, विषय, चित्तमुद्देश्य, जानीते, स पहिराया. विजहाति सर्व- वाह्यकामत्यागी भवति, आत्मलाभेन तस्यात्मनामस्य रावाप्तेरित्यपः ॥ 'परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोपरमात्मनि' इति प्राचामुक्ति.. इतन छान्दोग्यश्रुतिर्भवति-'यच्चाम्येहास्ति यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन् समाहितम्' 'अय ये चास्यैह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लमते, सर्व तदत्र गत्वा विन्दतेत्र लस्यते सत्या: कामाः अनुवापिधानास्तच्यापि हिरण्यनिर्षि निहितमक्षेत्रना 5 ·उमासहस्रम् [प्रथम शतक उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुः, एवमेवेमा. मर्वाः प्रजाः अहरहगच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूडा' इति ॥२१॥ अर्थ साधनदशायां स्वाभिमता हृदयमूला शक्तिज्वालामयों निष्ठामाह ॥ अप्राप्ता मूर्षानं हृदयात् सम्प्रस्यिता धृता नाडया ॥ त्वचिरुक्ता बुद्धि स्त्वयि निष्ठा भवति देवि तनिष्टा ॥२२॥ अप्राप्तेति- देवि! हृदयात्मम्प्रस्थिता उद्गता, मूर्षानं मस्तकप्रदेगम् अप्राप्ता, नाड्या सूक्ष्मया प्राणनाड्या घृता गृहोना त्वद्रुचि: तव रुचिः भा बुद्धिः यता बोध उच्यत इत्यर्थः । तनिष्ठा सा निष्ठा त्वयि निष्ठा भवति । स्पष्टम्। शिरस्नलावधि अगत्वव हृदयादुद्गता अमृतनाड्या गृहीता बोध- ज्वाला या भवति तत्र निप्दैव त्वयि भगवत्या निष्ठा भवतीति तात्पर्यम् ॥२२॥ हृदय-मनसो. मूर्य-चन्द्रयोरिव सम्बन्वं प्रतिपादयति ।। अन्नमया प्राप्त धोज्योतिश्चन्द्रमाकमिव तेजः ।। परिभाप्यते महेश्वरि मन इति सङ्कल्पसम्भवस्यानम् ॥२३॥ अग्नेति- है महेश्वरि । याम् अकस्येदं मौरं तेजः ज्योति. चन्द्रमिव यथा मूर्यचन्द्रममे प्रकाश ददाति तद्वदित्यर्थ , अनमयाणु मानमं प्राग्व्याख्यातं प्राप्नं गत धीज्योति. अतीतस्टोकोक्त हृदयात्प्रस्थित नाड्या घृतं वुद्धिज्योतिः मन इति परिभाष्यते । मनों विभिनप्टि। सङ्कल्पमम्भवम्यानं मन इति सम्बन्धः। हृदयात्प्रस्यिता धीग्वाला मूर्धानम् अप्राप्ता ध्यानेन घृता चेत् निष्ठा भवति, मुल्पसम्भवम्यान शिरः प्राप्ता चेत् तस्यास्ना मन इत्याम्येति भावः ॥२३॥ धन्यपि सध्यम्यान चिच्छरपाम्तिमाह ।। सरपे सन् विपति मनसि विस्फुरन्तों त्वाम् ॥ म सास्ते स जनस्ते महानि महेशवल्लभे धरणम् ॥२४॥ मो इति- है महंगदलभे! वरि! मी मल्पे प्रति- मएस ममि विस्फुरली विधति रा य उपास्ते म अनः ते तव परणं

·पञ्चमः स्तबका
धोखण्डचर्चामिव कल्पयन्त्यो मुहुः कपोलेषु सखोजनस्प।
श्रीकण्ठकान्ताहसिताइकुराणां श्रीमन्ति कुर्वन्तु जगन्ति भासः॥१॥
तथा च
श्रीखण्डेति- श्रीकण्ठकान्ताहसिताडकुराणां श्रीकण्ठस्य शिवस्य कान्तायाः
उमादेव्याः हसितानि अडकुरा इव अभिनवोद्भदा इव तेषां भास शोभा
जगन्ति भुवनानि श्रीमन्ति शोभावन्ति सौभाग्यवन्तीति यावत्, कुर्वन्तु
विदधतु। कीदृश्यो भास.? सखीजनस्य जयादेः कपोलेषु गण्डस्थलेषु थी-
ण्डचर्चा श्रीखण्डेन चन्दनेन चर्चा लिप्ति मुहुः पुनः पुन. कल्पयन्त्य इव
स्थिताः। पर्वतराजपुत्र्याः पार्श्ववतिन्यो सस्यो जया विजयेति च शिव-
पुराणप्रसिद्ध । बह्वीः ससीर्वाल्ये पार्वत्याः कथयन्ति कवयः ।
कुमारसम्भवे 'रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनाम्' इति। कपोलेप्विति बहुवचनात्
द्वयोवंहूनां वा। इवोत्प्रेक्षायाम्। शुभ्राणा मन्दहसिनभासा सखीजनगण्ड-
स्थलेषु गन्धलेपनविधायकत्वमुत्प्रेक्ष्यते। प्रसरन्तीनाम् दरहसितभासा शुभ्र
स्वशीभावहत्वालादकत्वादिधर्मसम्बन्धेन गम्यमानेन निमित्तेन पावस्थितसखी.
जनकपोलोपगतगीतस्पर्शगुखशोभावगन्धलेपकृत्तादात्म्यसम्भावना स्वरूपोत्प्रेक्षा।
मुहु पदेन हसिताडकुराणां निस्सरता पौपियंत्रमवता तत्र तत्र भवेदन्तर-
मिनि न भ्रमितव्यम्। विमृत्वराणा नवनवोढ़ेदानां नरन्तऽपि प्रसार-
भङ्गीमौभाग्यात् प्रत्येक भासमानतया पौन.पुन्येन ससीजनकपोलेपु गन्ध.
पार्पण सम्भावितम्। बहूनामपि उमाहसितममुनेदानाम् अविरामतयक-
रुपयेऽपि नवनवोल्लमुहिम्मल्य लोकोतररामणीयकय्यकम्। माघरवाह ।
'टाणे राणे यावतामुपैति, सदेव रूप रमणीयतायाः' इति ।
पार्वतीहासपोमानां सखीजनकपोलेषु विलामरूपनात् देय्या. सखीनां
प्रायेण मवयमवं गमानापार प घोतिते। तेन घ श्रीकण्ठकान्तात्व-
प्राप्तावपि मनीमरवरी नवोडा देवीनि ध्यन्यते। तथैवास्मिन् स्तवके नव-
यौवनपरिणयसरयाणवार्ता. प्रस्तूयन्ते। एवं गरमभुक्नमाङ्गल्यगम्पादिकाः
पार्वतीमन्दहामममा. प्रार्थनाणभितागीरक्तिभिरभिष्टता. रविनश्यलम् ॥१॥

·पञ्चम. स्तवक:] प्रभासहितम् कोतिर्वलक्षा कुसुमायुधस्य दरस्मितश्रीद्विरदास्यमातु- स्वर्णाद्रिकोदण्डजयोप्नतस्य ॥ पीयसों वो वितनोतु भूतिम् ॥२॥ . कीर्तिरिति- द्विरदास्यमातुः गजवक्त्रजनन्याः पार्वत्याः दरस्मितश्री: मन्दहासप्रभा व: युष्माकं द्राधीयसी दीर्घतरां भूर्ति विभूति चिरस्थायिनी सम्पदमिति यावत्, वितनोतु विदपातु। सा च दरस्मितत्रीः कन्दपंकीति- त्वेनावस्थितेति पूर्वानाह। स्वर्णाद्रिकोदण्डअपोन्नतस्य स्वर्गाद्रिमरुः कोदण्ड- श्चापः यस्य तस्य मेरुधन्वनः शिवस्य जयेन, कर्मणि पाठी, उन्नतस्य उन्नति प्राप्तस्य कुसुमायुषस्य पुष्पवाणस्य वलक्षा शुभ्रा कौतिः समास्या यश इति यावत्" तत्र त्रिपुरध्वंसोद्युक्तस्य शिवस्य सर्वोन्नतेन मेरुणा धनुष्मतः तस्मादनुपो- प्युत्तुङ्गतरत्वं तस्य व्योमकेशस्योग्नेयम्। स्वशरीरदाहेनापि तस्मिन्महीनते भगवति भनें पार्वतीविषयकरतिभावनिर्वाहेण तज्जयः सम्पादितः। च दौलधनुष: पुष्पायुधैन विजयः पञ्चशरस्य अलौकिकं प्रभावं द्योतयति । तादृशा जयेन सिद्धवास्य महोततिरिति नात्र चित्रम्। कीर्तिश्च वलक्षा कामदेवस्य। आब्रह्मकीटं त्रिभुवनजयेन स्मरस्य कीतने तया वलदत्व यया हरविजये रतिनायस्य। अत्र तु जगद्रूपापत्यसम्पादकपार्वतीपरमेश्वरपरि- णयपर्यवसायित्वाज्जयस्य । शिव-शक्तियोगरूपस्यास्य परिणयस्य पावन- समत्वादनङ्गस्य कीर्तिः वलक्षा शुभ्रा निर्मलेति यावत् ।। पार्वतीमन्दहसितप्रभव कन्दर्पकृतहरविजयजातकोतिहेतुरिति सिद्ध हेतुहेतु- मतोः अभेदाध्यवसायात् स्मितश्रीः कुसुमायुपकीर्तिरित्युक्तम्। हेत्वलकारः । 'हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतु केचित् प्रचक्षते' इति तल्लक्षणात् ।।२।। प्रमय्यमानामृतराशियोचि- प्रोद्गच्छइच्छाच्छनुषारकल्पाः ॥ युध्माकमिच्छां विश्चत्वमोघां विघ्नेशमातुर्दरहासलेशाः ॥३॥ प्रमथ्येति- विघ्नेशमातु पार्वत्याः दरहासलेशा: मन्दस्मितलवाः युग्माकम् इच्छाम् वाञ्छाम् अमोघाम् अविफला विधेयविशेषणं विदवतु कुर्वन्तु । गणेग- मातृमन्दस्मितस्तुत्या अभीष्टसिद्धिप्रदायकाशिषः प्रयुक्ताः। पूर्वानकपदेन मन्दस्मितलेशान् विशिनष्टि। प्रमथ्यमानामृतराशिबीचिप्रोद्गच्छदच्छाच्छनुषार- ·७० उमासहस्रम् [द्वितीयं शतक कल्पा प्रमथ्यमानस्य विलोड्यमानस्य अमृतराशेः क्षीरोदस्य वीचिभ्यः अमिभ्यः प्रोद्गच्छन्तः शीघ्रप्रवलमयनात् प्रकर्पण निणना अच्छाच्छा अतिस्वच्छाः तुपारकल्पा. ईपर्नाः अम्बुकणाः प्रसन्नशीकरोपमा इति यावत् । सुनिर्मल- प्रसन्नसुखस्पर्श अमृततुपारः दरस्मितलेशानामुपमितत्वात् सुखस्पर्शकवेद्यत्व प्रायेण स्थूलतया अदृश्यविलासत्वं च ध्वनिते ॥३॥ चन्द्रातपः कश्चन सम्प्रसन्नो मनोभिलाषं सफलीकरोतु महेशनेत्रातिथितर्पणो नः ॥ महेश्वरीहासलवप्रकाशः ॥४॥ चन्द्रातप इति- महेश्वरीहासलवप्रकाश पार्वतीमन्दहासद्योतः नः अस्माकं मनोभिलापम् अभीष्टविशेषं मफलीकरोतु सिद्धं विदधातु । कथंभूतः महे- श्वरीहासलवप्रकाश ? महेशनेत्रातिथितर्पण महेशस्य नेत्रे लोचने एव अतिथी रोजनीयो भोजनायिनौ तौ तर्पयतीति महेशनेत्रातिथितर्पणः सम्प्रसन्न समी- चीनप्रसन्नताविगिष्ट: कश्चन चन्द्रातप ज्योत्स्नाविशेष.। तद्रूपो देवीमन्द- हामप्रकाशोस्मदभीष्टसिद्धि विदधात्वित्यभ्यर्थना। यद्यपि चन्द्रातपहासलव- प्रकागयोस्ताद्रूप्यकथनाद्रूपकमलद्वार, तयाऽपि महेश्वरीहासलवप्रकाशे आरो- प्यमाणम्य चन्द्रातपविशेषस्य महेशनेत्रातिथेयोपयोगित्वात्परिणामोऽलङ्कार. । सुषशीनलामृनगर्भचन्द्रातपविशेषेण हासलवेन महेशनेत्रयोः अमृताशनत्वे सिद्ध, तस्य सर्वेशदृष्टिगन्नर्माणस्य सफलतापोपगमनत्वं मनोभिलाषपूरणेन निर्वाह्य. मिति अलद्वारेण वस्तुध्वनि ॥४॥ पलक्षवलोजपटाञ्चसेन पुरत्रयारातिशलत्रहास- घलेन साधं कृतकेलयो नः ॥ भासो निरासं विपदा त्रियासुः ॥५॥ वलक्षति- पलेन चञ्चलेन, वलक्षवक्षोजपटाञ्चलेन वलक्षं धवलं वोत्रयो म्ननपाः पदाञ्चलं वस्त्रानं तेन साधं घवलोतरीयाप्रेण सहेति यावत् । नकलय पृता' केलय. पगेहागा. याभिम्ना: पुरत्रयारातिकला. हागभाग पानीमन्दहामशोभाः न. अस्माक विपदाम् आपदाम् निरागं नियामुः गर्वाणदिनिवारण विधयामुग्रियाशीपप्रार्थना । देव्याः पुस्मितहाराभासा गुभोनगयवमनचलावलेन सह त्रियमाणाना केलीनाम् आनुरूप्यात् समा.

·पञ्चमः स्तवक: प्रभासहितम् ७१ विश्वनाथन 'समं स्यादानुरूप्येण दलापा योग्यस्य लङ्कारः। तदुक्तं वस्तुन.' इति ॥५॥ भूयासुरायासहराणि तानि स्मितानि भूतेसमृगीदृशो नः ॥ मेषां विपो विभ्रति दिपयूटी- गण्डेप कर्पूरपरागलोलाम् ॥६॥ भूयासुरिति- भूतेशमृगीदृशः शिवसुन्दर्या. तानि, यानि उत्सरान वर्ण्य- मानानि स्मितानि दरहसितानि न: अस्माकम् बायासहराणि धमापनोदनानि भूयामुः। येषां स्मिताना त्विषो भास: दिश एव वयूटयस्तासा गण्डेपु कपोलस्थलेषु दिग्वधूटीगण्डेषु कर्पूरपरागलीला कर्पूरस्य घनसारस्य परा- गाणा धूलीनां लोला विभ्रति । स्मितत्विट्सु कर्पूरपरागगतलीलापदार्था- रोप. पदार्थवृत्तिनिदर्शनाऽलङ्कारः। इमा ललितोपमामाह दण्डी। आ- त्तयोः स्मितत्विट्-कर्पूरपरागपदार्थयोरर्याभेदः, उपमाने उपमेययर्मारोपात् औपम्यपर्यवसायी । तया चोक्तं रसगङ्गाधरकृता 'उपात्तयोरर्ययोराभेद औपम्यपर्यवसायी निदर्शना' इति । उपमेयभूतशिवसुन्दरीस्मितत्विषा कर्पूर- परागगतोपमानधर्मेण मूक्ष्मतया सर्वदिग्व्यापकत्वं सर्वशोभावहत्वं शीतमुख- स्पर्शत्वं च द्योत्यन्ते । शीतलोपचारस्य आयासहरत्वप्रसिद्धः आशीरूप- प्रार्यनस्यौचित्यमवधेयम् ॥६॥ कुर्वन्तु कामं सफलं (त्व) मदीयं कुलाद्रिकन्यासितानि तानि ॥ येषां मयूखैः क्रियते सितारे रुद्यानवाटीय नवो वसन्तः ॥७॥ कुर्वन्त्विति- यानि उत्तरार्धन वक्ष्यमाणानि तानि कुलाद्रिकन्याहसितानि पार्वतीस्मितानि त्वदीय तवेम काम मनोरथं सफल फलित कुर्वन्तु बिदधनु । येषा कुलाद्रिकन्याहसिताना मयूख. किरण. सितारेः हिमाचलस्य उद्यान- वाटीपु उपपनराजिपु नयो वसन्तः कुसुमप्रसपसमयः क्रियते। हमितमयू- खाना नित्यसनिहितत्वात् वमन्तस्य नवत्वम्। तच्च नित्यनुसुमितोप- वनत्व बोध्यम्। उपवनराजिषु नित्याभिनववसन्तविलासाचायकत्वात्तेपा मयूखानाम् अमृतात्मकत्व द्योत्यम्। अमृतकिरणो झोपधीश. ॥ अत्र हसितमयूखानां नववसन्तकरणोपयोगित्व निदध्यते, न तु गम्यमाना.

·७२ उमासहस्रम् [द्वितीयं शतक मृतमयूखानाम् । तस्मादारोप्यमाणानाम् अमृतमयूसानाम् आरोपविपयस्मित- मयूखात्मतया परिणमनात्परिणामालङ्कारः ॥७॥ आप्रेडितं भूषणचन्द्रभासां पुरारिनारोस्मितकान्तयो मे नासाविभूषामहसां द्विरुक्तिः ॥ पूर्णानि कुर्वन्तु समोहितानि ॥८॥ आर्मेडितमिति- पुरारिनारोस्मितकान्तयः पार्वतीमन्दहसितप्रभाः मे मम समीहितानि अभीष्टानि पूर्णानि सिद्धानि कुर्वन्तु। कथभूताः पुरारिनारी- स्मितकान्तयः? भूपणचन्द्रभासा हरशिरोऽलङ्कारभूतचन्द्रकान्तीनाम् आडित द्विस्त्रिरुरतं, पुनश्च नासाविभूषामहसां नासिकाभरणमणिशोभानां द्विरुक्तिः पुनरुक्तिः। स्मितकान्तिपु आरोप्यमाणाना भूषणचन्द्रभासां विभक्तिभेदाद्वैयधिकर- ण्येन रूपकम् । एवं भूपामहसा स्मितकान्तीना च विभक्तिभेदः । स्पकं च विपयरय उपमेपस्य विषयिणा उपगानेन ताद्रूप्याद्रञ्जनं 'विपय्यभेदताद्रूप्य- रजनं विषयस्य यत्' इति रूपकलक्षणात् ॥८॥ एवमष्टाभिः इलोकभंगवत्याः स्मितस्य सर्वजगन्माङ्गल्य-सर्वाभीष्टप्रदाय- कत्वादि स्तुत्या निर्मायेत्यारम्यास्तवकान्त परिणयकल्याणवार्ताः प्रतुष्ट्रपुः तत्र प्रसक्तमङ्गबन्धमोन्दर्यादि देव्याः स्तौति।। निर्माप विश्वालयमम्ब सावं. विहर्तुमिन्टमयि बोर्डमच्छ- स्त्वया समं शिल्पविदा शिल्पी। मारी भवन्ती पुरुषो भवंस्त्याम् ॥६॥ निर्मायनि- साब! स. प्रसिद्धः सन्छन्दवाच्यः शर्वः सवेवरः शिवः स्वयं गिल्पी निर्माणकलाविचक्षण. शिलां वत्तीति शिल्पवित् तया शिल्पविदा स्वपा मम मह विश्वं ब्रह्माण्डमेवालय. निवामप्रदेगः त निर्माय पल्पयित्वा, अयि सम्योधने, वित मन्चरितु वाटिपिति यादत, इच्छन् पाइन्नपि स्वयं पुणे भवन् जापमानः, नारी भवती भुवः पातुर्डीर त्रीरूपतया जायमानां रवा का भर्तुम् एन्छन् नपामपन। उत्पूर्वकरय बहेरेव परिणयार्थत्वेऽपि शिवयो. नारी-पुरुषमायांगायनादन वह्नपर उसनपवित्वनंद पाध्यम् ।

·पञ्चमः स्तवक:j प्रभासहितम् विहारा विश्वनिर्माण गर्नेग अम्बामहवरेण निर्वपिनुमिष्टे, निर्मागासरं स्त्री-पुरुषमावेन भार्या-भर्तृ भावेच्छा मुजाता। तेन गवे दोहरि मर्तरि जाय- माने, यम्बायां च वोडुम् वहींयां भार्यायां पायमानाया कुन: सर्वस्य विहारे- च्यापूति:? विश्वालयनिर्माणप्रारम्भिकेच्या जगन्माता-पितृत्वबीजभूतदाम्पत्य- मावनिर्वाहिका जातेत्ययः ॥९॥ दिव्यं दुकूलं घदलं दधाना वेण्या फणीन्द्रोपमया लसन्ती । प्रफुल्लराजीवविलोचना त्वं प्रपञ्चमतर्नयनान्यहापोः ॥१०॥ दिव्यमिति- अम्ब ! प्रफुल्लराजीवविलोचना विकसितकमलनयना वं प्रपञ्चमर्तुः जगत्पतेः शिवस्य नयनानि त्रीभ्यपि महापीः समाकपः। तादृक सौभाग्यं तव सरोजनत्रयोः, यादृशा हरस्य सोमसूर्याग्निनेत्रापि हृतानि जिता- नीति यावत् । पार्वतीसन्दर्ननपारवश्यात् हरस्य स्खलननेनस्यापि नियित्व- मुक्तं भवति ॥ कयंभूता त्वम् ? दिव्यं दिवि भवं न भौमं घवलं गुनं दुकूलं वसनं दधाना परिदधाना, फणीन्द्रेण भोगिराजेनोपमा सादृश्यं यस्याः तया फणीन्द्रो- पमया देण्या संयतकवर्या लमन्ती राजमाना, तादृशी त्वम् अहापरिनि सम्बन्धः । देणीबन्यस्य भोगीन्द्रस्य च नेल्यममृणत्वादिसायात औपम्यमुक्तम् । परि- धानधवलिमा तु वैपीनीलिमलावष्यं पुष्णाति ॥१०॥ प्रत्यङ्गबन्धं ज्वलदुत्तमं ते नजङ्गराजोपमवैणि स्पम् ॥ मात्मकनिष्ठस्य च विश्वभर्तुः रारापयामास विलोचनानि ॥११॥ प्रत्यङ्गबन्धमिति- प्रत्यङ्गबन्धम् अङ्गबन्ध बदनयशोजमुजलतादी ग्वलन् परिस्फुटम् उत्तमं वरिष्ठं सर्वलक्षणलक्षितमिति यावत् । भुजङ्गराजोपम- वेणि मुजङ्गराजेन नागेन्द्रगोपमा सादृश्यं यस्याः सा वेणी केशवन्धो यस्य तत् ते तव रूपम् बङ्गसौष्ठवमम्पन्नं क्ढे आत्मनिष्ठम्य वात्मनि स्वात्मनि एका केवला निष्ठा दृस्थितिर्यस्य तस्य, चाप्य, विश्वभर्तुजगदीश्वरम्य विलोचनानि बहुवचनान् श्रोग्यपि बारावयामाम तायामाम। लोकोत्तर- सौन्दर्यदर्शनजन्यशीतललया ज्वलनामातृतीयनत्रस्यापि मानि. अभूत् । विधान्तिजनक त्वद्रूपतमाराधनम् । यद्यपि विश्वमर्नु: मिदम्य वात्म- कनिष्टतया अनन्यविषयत्वम् अनिर्वाच्या धीरता च मिद्ध, तयापि तन्नयना- तया- ·उमासहस्रम् [द्वितीयं शतक कर्पकलावण्यसौभाग्यादुमादेवीरूप भगवतो हरस्य हृदयमावज्यं धीरता वि- चात्य तनयनाराधकम् अभूदिति चकाराद् गम्यते। एवं च विषयविमुखस्य कामदाहिनो नयनत्रयतर्पणरूपपदार्थनिष्पत्तरसम्भावनीयवर्णनादसम्भवोऽलङ्कारः 'असम्भवोऽयंनिप्पत्तरसम्भाव्यत्ववर्णनम्' इति तल्लक्षणात् ॥११॥ अभूस्त्वमाद्यस्य मनोमदाय स चापि ते प्रीतिपदं बभूव ॥ न फेवलं वां सकलस्य चासो दाम्पत्यवन्धस्य तदम्ब बीजम् ॥१२॥ सः अभूरिति- अन्व ! त्वम् आद्यस्य सर्वेषां पुरुषाणां प्रथमस्य रावस्यापि मूलभतस्य पुरुषस्येति यावत्, मनोमदाय मनसश्चित्तस्य मदाय हर्षाय 'मदो रैतमि कस्नूर्या गर्दै हमदानयोः' इति त्रिकाण्डशेपः। अभूः आसीः । शिवश्चापि ते तव प्रीतिपदं प्रीतेर्मुदः पदं स्थानं बभूव। एवं पूर्वाधन शिव- यो परसरप्रेमास्पदत्वमुक्त्वा तत्फलितमुत्तरार्धनाह तत् अन्योन्यहांधायकत्वं पां केवलं युवयोरेव दाम्पत्यवन्धस्य जाया च पतिश्च दम्पती तयोर्भाव दाम्पत्यं तदेव बन्धः अन्योन्याविश्लेप्यतारूप. सम्बन्धः तस्य बीज कारणं नामीत् नामवत्; किंतु सकलस्य दाम्पत्यदन्यस्य च लोके सर्वत्र दाम्पत्य- मावस्यैत्यर्थ. वीजमामोत्। युवयोरन्योन्यप्रेमवन्धः प्रथमं युवयोः दाम्पत्य- सम्पादक: अनन्तरं तत्पलिताज्जगद्रुपापत्याज्जायमानम्य मवस्यापि स्त्रीपुरुष- टोरगतदाम्पत्यभावस्य कारणमभूदिति भाव.। बीजमित्यत्र शिवयोरन्यो- म्यप्रेम्पो वीजत्वोत्या तयोम्पित्यस्य वृन्तत्व ध्वन्यते बन्धशब्दप्रयोगात् । 'दन्तं प्रमवबन्धनम्', फलं तु जगद्रूपमपत्यमुग्नेयम्। यसत्यपत्ये जगति जगदीश्वरदाम्पत्यस्य वयात् गयित्यापन। तथा चाह भवभूति:- "अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहमश्रयात् । आनन्दग्रन्यिवायमपत्यमिति पटमते"॥ पनि। यत्र शिवयोः परस्पर्षमाधानरूपोपकारादन्योन्य नामालद्वारः ॥१ सवानिशन्ता मयनान्तवृत्ति हाँस: पुरारेच नवेन्दुहारी ॥ उभौ विशोरापूर्वरज नियंतयामासनुरादिरामे ॥१३॥ समातीनि- आदिरामे ! आदिगुन्दरि भगवति, तब नयनान्नवृत्तिः नयना- नयी. आयोतिवियागः पर्षः, अनिकाला परयन्त बमनीया।

·पञ्चमः स्तवक:j प्रभासहितम् ७५ उमा- तत्र पुरारे: शिवस्य च हास: नवेन्दुहारी नव इन्दुरिव हारी मनोहरः । उभौ त्वन्नयनान्तवृत्तिः पुरारिहासश्च विवाहोत्सवपूर्वरङ्गं विवाहे पाणिग्रहणे य उत्सवः उत्सूते सुखमित्युत्सवः उद्धपः तस्य पूर्वरङ्ग पूर्व रज्योऽस्मिन्निति पूर्वरङ्गः त विघ्नशामकं कर्मविशेष निर्वतयामासतुः निर्वाह्यामारातुः । देव्या. कमनीयकटाक्षविलासरूमा वृत्ति., शिवस्य अर्धेन्दुवद्रमणीयो मन्दहासश्च उभौ मिलितो निष्प्रत्यूहम् उद्वाहमहोत्सवनिर्वाहकावभूताम् इति भाव.। पूर्व- रङ्गमित्यनेन पार्वतीपरमेश्वरयोरुद्वाहस्य नाटयत्वद्योतनेन रूपकध्वनि.। पूर्व- रङ्गरच नाट्यशाला। क्रियमाणो रङ्गविघ्नापहो नान्दीपाठ-गीत- वादित्रादिविविधाङ्गकर्मविशेषोऽपि पूर्वरङ्गशब्देन व्यपदिश्यते । अत्र नयना- न्तवृत्तिरिति स्त्रीलिङ्गस्य हास इति पुंल्लिङ्गस्य च स्वारस्यात् नटी नटश्च पूर्वरङ्ग प्रकुर्वाणौ ध्वन्येते। लज्जितायाः वध्वाः विवाहकाले नयनान्तवृत्तिः औचित्यं पुष्णाति। तया वरस्य मन्दहासश्च । उत्तरत्र च एतच्छायः 'ब्रह्माण्डरङ्गभाजो नटयाः शिवसूत्रधारसहचर्या.' इति श्लोको दृश्यमानो ऽवधेय. ।।१३।। दातुं प्रभः सान्त्वयितुं समर्यः कर्तुं क्षमस्तयितुं च शक्तः ॥ संरक्षतान्मां तव सर्ववन्ये करस्तुषारांशुभृता गृहीतः ॥१४॥ दातुमिति- सर्ववन्चे! सकलरपि स्तुत्ये दातुम् अभीष्ट भक्तलोकायति शेप., प्रभु ईशः। सान्त्वयितु भक्तलोक प्रीणयितु समर्थः । कर्तुम् इच्छानु- सारेण किमपि भेदेनापि साधयितु क्षम, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्वात्। तयितु भसंयितु च शक्तः। एवं सामादिचतुर्विधोपायदक्ष तुषाराशुगृता चन्द्रधरेण शिवेन गृहीतस्तव कर: अर्याद्दक्षिण., विवाहे दक्षिणपाणेरेव ग्रहणस्य विहित. त्वात्। मा संरक्षतात् पालयतु । रक्षणपरो दक्षिणकरो देव्याः प्रसिद्धः । देवीदक्षिणहस्तस्य चन्द्रभृद्ग्रहणेन विशेषितस्य दानमान्त्वनादिसामयं स्वरसता- वह बोध्यम् । एकस्यैव करस्य दान-सान्त्वन-करण-तर्जनोल्लेखनादुल्लेखा- लङ्कारः॥१४॥ स्प्रष्टुं न शक्या परमे परस्त्वं स चास्यया चिन्तयितुं न शक्यः ।। त्वमेव शर्वस्य स एव तेऽम्ब दाम्पत्यमेव युवयोस्तु सत्यम् ॥१५॥ स्पष्टुमिति- अम्ब ! परमे! उत्तमे ! स्व परै. ईश्वरात् अन्य स्पष्टु स चेश्वरः त्वद् अन्यया चिन्तयितु न शक्यः । शर्वस्य त्वमेव न शक्या।

·उमाराहनम्
[द्वितीयं शतक
।
नान्यास्ति। तव स एव नान्योऽस्ति । एवं युवयोस्तु शिव-शक्त्योरेव
दाम्पत्यं सत्यं, अन्यत् दाम्पत्यं न सत्यम् ॥
अत्र शिव-शक्त्योर्दाम्पत्यभावस्य अन्योन्यात्मकत्वमवियोज्यत्व चोक्ते ।
अत एव यत्सत्यं दाम्पत्य तदविकारि भवति नेतरत् ।।
वस्तुतस्त्वेकमेव शिव-शक्त्योर्दाम्पत्यं सत्यं, अन्यानि लोके दाम्पत्यानि
तद्विवर्ताः सर्वस्यापि पुजाते: शिवमूलत्वात् सर्वस्याश्च स्त्रीजातेः शक्तिमूल-
त्याच्चेति बोध्यम् ॥१५॥
निजाद्वतंसेन्दुत इन्दुमन्य मुत्पाद्य ते शम्भुरदाहतंसम् ॥
मूर्तामियासौ शुभगात्रि रात्रि प्राप्य त्वदीयां कमरी चकासे ॥१६॥
निजादिति- शुभगात्रि ! शुभानि मङ्गलानि गात्राणि अङ्गानि यस्या.
सा शुभगात्री तस्याः सम्वृद्धिः, अम्ब ! शम्मः शिव निजात् स्वस्मात् वतंसे-
न्दुतः वर्तसभूत. भूपणभूत इन्दुश्चन्द्रः तस्मात् पञ्चम्यास्तसिल अन्यम् इतरम्
इन्दुम् उत्पाद्य सृष्ट्वा त ते तुभ्य वतम भूपणम् अदात् व्यतारीत्। असो
भूपणचन्द्रः त्वदीया त्वत्सम्बन्धिनी कवरी केशवेशमित्ययः, मूर्ता गृहीतरूमा
रात्रि निशामिव प्राप्य चकासे भासितवानित्यर्थः। उदाहसमये वरेण शिवेन
वध्वं पार्वत्यै उत्तमाङ्गाभरण स्वात्मशिरोभूषणानिष्पाद्य दत्तमिति भावः ।
नल्यसाधाद्वात्रिकबाँस्तादात्म्यसम्भावनया स्वरूपोत्प्रेक्षा। चकास इत्यत्र
हरस्य पिशङ्गजटागतभूपणादपि पार्वत्याः नीलकबरीगतभूपणस्य भासनाति-
शयो द्योत्यते ॥१६॥
बभूवियागेन्द्रगृहे यदा त्वं स चेश्वरस्तत्र चकार वासम् ।।
विलोकमानस्तव देवि विद्युः पाञ्चालिकायाः कमनीयभावम् ॥१७॥
बभूवियेति-देवि ! यदा त्वम् अगेन्द्रगृहे अगेन्द्रस्य पर्वतराजस्य पितुर्ग्रह बभू-
विथ वासमकरोः, तदा यत्तदोनित्यमम्बन्धात् तदेत्यध्याहार्य, तत्र हिमाचले
स ईश्वरश्च वार्म चकार। कि कुर्वन् ? विद्युताञ्चालिकायाः विद्युन्मयी
पाञ्चालिका कृत्रिमपुत्रिका तस्याः तव जाग्वल्यमानविद्युत्कृतपुत्रिकावन स्थिताया
इनि यावत्, कमनीयभावं रामगीयकं विलोकमान आहरन् चक्षुषा वासं
चारति सम्यन्य:। ज्योनिरुग्वलरामणीयकसम्पन्न तन्वीत्व हरनयनाकर्षक
विदित्यनेन गम्यते ॥१७॥

·पञ्चमः स्तवक.] प्रभासहितम् ७७ सिद्ध स वा सापयितुं प्रवृत्तो योग प्रदायो मदनदचकल्ले ॥ घशीति कौति निरिसास्य भतुं तुभ्यं त्वपर्णेति यशश्च कर्तुम् ॥१८॥ सिद्धमिति- बम्ब ! म: प्रसिद्धः मदनः मन्मय: वां युवयोः सिद्ध नित्यं न तु साध्यं योग शिव-दाक्निदाम्पत्यरूपं मम्बन्धं माधयितुं निप्पादयितुं प्रवृत्तः उपकान्तः प्रदग्धः नस्मनाकृतः सन्, गिरिमस्य शिवस्य वची 'जिवन्द्रियः स्दाधीन इति वोति म्याति भतुं पोपयितु तुम्यं तु वपर्णा तपश्चयांयां पर्ण- म्यवहारं च त्यक्तवतीति हेतोः अपर्णेति यमः वर्तुं च चकल्यै प्रबभूव । कृच्छ सप, प्रियलानाय चरितवत्या अपर्गेति नाम देव्याः प्रनिद्धम्। महा- कविश्वाह- "स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्ति परा हि काष्ठा तमनस्तया पुन.। तदप्यपाकीणमिति प्रियददां वदन्त्यपणेति च तां पुराविदः" । (कुमारसम्नवे ५ स. १८ दलो.) इति । पत्र मिदं पार्वतीपरमेश्वर- योगं साधयितुं मदनस्य प्रवृत्तिहतु: गिरिदास्य वशित्वकीतिभरणं हेतुमन् तयो- माया अपर्णेति यग:करणं च। एवं हेतोहॅतुमता सह वर्णनान् हेत्वलकार। तदुक्तं चन्द्रालोक - "हताहेतुमना साध वर्णनं हेतुरुच्यते। अमावदेति गीतां- गुर्मानच्छेदाय मुभ्रुवाम् "॥ इति ।।१८॥ पोरं तपरचेचितं त्वयाऽपि प्रापभर्तुः समनुप्रहाय ॥ विहाय यनं क इहाखिलाम्ब सम्बद्धमप्यर्यमुपंतु जन्तुः ॥१९॥ घोरमिति- बसिलाम्ब ! त्दयापि कन्यां प्रापभर्तुः प्राग्रूपे पूर्वम्गे पूर्व सतीदेनावस्थिताया. यः मतां पतिः तस्य समनुग्रहाय स्वाङ्गीकरणरूप- प्रसादाय घोरं कठोरं तरः अनशनादिकृच्छ्रव्रतमाघ्यं रचितम् अनुष्टिनं चैन्, इह को जन्तुर्जन्मी यत्नं विहाय प्रयलं विनेत्यर्थः, सम्बद्धमपि अर्थ साध्यत्वेन सिद्धत्वन का स्थितम् उफ्पन्नम् इष्टविपयम् उस्तु लनवाम् । मिद्धपूर्वन- नुग्रहनिमितं पोरतपश्चरणं पार्वत्या मध्यावश्यक चेन् किमुत अन्यस्याल्पस्य जन्लोरिष्टायला अत्यन्नमावश्यक: प्रयल इति वक्तबम् ? यावश्यकमेवे- त्ययः। कमुत्यन्यायेनार्यापत्तिरलङ्कारः। 'कमुत्येनार्यसमिद्धिः गव्यापित्ति- रिप्यते इति तल्लक्षणात् ।।१९।।

·७८
उमासहस्रम्
[द्वितीयं शतक
ज्वलरुपर्दो दहनाभालः
भुजङ्गभूपो भसिताङ्गरागः
कपालमाली फरित्तिवासाः ॥
पुष्पपुर्वरो पक्ष्याट्टहासः ॥२०॥
ज्वलदिति-ज्वलत्कपर्दो ज्वलन् भ्राजमानः कपर्दो जटाजूटः यस्य सः,
दहनाकभाल. दहन. अग्निः अङ्कः कलङ्कः . यस्मिन् तत् दहनाई भालं
ललाटस्थत यस्य स., कपालमाली कपालाना शिरोरथ्ना माला सक् कपाल-
माला सा अस्यास्तीनि कपालमाली, करिकृत्तिवासा. करिकृत्तिः गजत्वक
वास. परिधान यस्य सः, भुजङ्गभूपः भुजङ्गाः सर्पा भूषा अलडकृतिर्यस्य
स.। भसिताङ्गरागः भसितं भस्म अङ्गराग. अङ्गलेपो यस्य सः, पुष्पेषु-
वैरी पुष्षेपो. कुसुमवाणस्य मदनस्य वैरी शत्रुः। पुप्पोपवरो इति पाठे पुष्प-
समूहस्य मदनबाणभूतस्य वैरी। कामारेर्वैराग्यप्रसिद्धिमूचकं च शृङ्गाराङ्ग-
भूतपुप्पोपवैरित्वमिति बोध्यम् । परुपाट्टहास. परुपः कर्कश अट्टहासः अति-
हासः यस्य सः, “अट्टावतिशयक्षामा" इति यादव। अतिशयवाचकोट्टराब्दः
अतिक्रमणार्थादट्टतेनिप्पनत्वात् । उत्तरदलोके पुरुष इत्यनेनान्वयः ॥२०॥
मशानवासी पुरपस्चिशूली
दृष्टान्तमर्योऽयमबाप नेत्र
जहार ते चेदनधाङ्गि घेतः ॥
मोतिर्वहिःकारणमाश्रितेति ॥२१॥
श्मशानवामीनि- श्मशानवासी श्मशाने पितृवने वस्तु शीलमस्येति
श्मशानवामी त्रिशूली विमुस शूल विशूलं तदस्यास्तीति विशूली पुरुष. पुमान्
अनघागि अनवद्यगात्रि, ते तव चेतः मन. जहार आचकर्ष चेत्, सर्व-
लक्षणसम्पन्नाङ्गी त्वा जटाजूटनेत्रज्वलन-कपालमालादिभि. अतिघोरजुगुप्सा-
वहः शृङ्गारध्वसन. विशेषितः पुरुषः तव हृदयाकको भूदिति चेत्, तर्हि
प्रीति. प्रियता यहि कारणमाथिता बाह्योपाधिमाथित्य नैव प्रवर्तत इत्य-
यमर्यः दृष्टान्तं निदानम् अवाप लेभे। प्रीतिर्वाह्योपाधिमश्रयेत्यर्थस्य नास्ति
निदर्शनम् । अनेनान्नर एव कोऽपि हेतु: प्रेम्ण इति स्पष्टमवगम्यते ।
आह च भवभूति.- "व्यनिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः न खलु बहि-
पापीन् प्रीतयः संश्रयन्ते" इति । या प्रकृतेनाप्रकृतममर्थनादर्यान्तरल्यासो.
ज्यद्वार. 1॥२॥

·पञ्चमः स्तवकः] प्रभासहितम् ७९ रूपं पुरारेरयया तदेतत् सेयं च चेप्टा समयान्तरेषु ॥ कान्तं वपुः कान्ततराइच लोला- स्त्वया समं खेलितुमेष पत्ते ॥२२॥ रूपमिति- अयवा कविकल्पोऽयं वक्ष्यमापोयः। समयान्तरेषु अन्येषु समयेपू, न तु पार्वत्या सह विहारकाले। तदेतद्रूपं ज्वललपर्दादि प्रागुतं रूपं भवति । मेवं च चेष्टा श्मशानवासादिश्च समयान्तरेषु भवतीत्यध्या- हार्यम् । एप भगवान् तब कान्तः त्वया ममं सैलिनुं क्रीडितु कान्त कमनीयं वपु गात्रं, वान्ततराः कमनीयतराः लीलाच पत्ते धारयते। इच्छानुमारे- गोपपन्नं रूपं स्वीकतुं प्रभुहि गम्नु.॥ एवं च पादत्या सह विहारे कमनीयवपुर्धारी इति गिवयोः शृङ्गार- वर्णने मुक्तभोगिकटकेन पापिनेत्यारभ्य द्वादशनबके वक्ष्यते ॥२२॥ प्रहृष्टयक्षः समवेतसिद्धो नृत्यद्गणेन्द्रो विकसन्मुनीन्द्रः ॥ भूयोऽपि योगो युवपोहिमाद्रो बमार मातमहमद्वितीयम् ॥२३॥ प्रहृष्टेति- मातः! प्रहृष्टयक्षः प्रहृष्टाः मुदिता यदाः देवयोनिविगेपाः हिमाचलवामिनः यस्मिन् स., समवेतसिद्धः समवेता. सम्मिलिताः मिद्धाः सिद्धपुरुषाः यस्मिन् मः, नृत्यगणेन्द्रो नृत्यन गपेन्द्राः प्रमयगणथेष्ठाः यस्मिन् सः, विकसन्मुनीन्दः विक्रमन्तः उल्लसितमानसा. मुनीन्द्राः तापमथेष्ठाः यस्मिन् सः। युवयोः भिवयोः भूयोऽपि पुनरपि योगः प्रकटिनदाम्पत्यः समागमः हिमाद्री हिमाचले अद्वितीयम् अनुपमं महम् उत्सवं यभार पुपोप। प्रहृष्टपक्ष इति पाठे प्रहृष्टो वधू-वरपक्षी यस्मिन्निति विग्रह, पार्वतीपक्ष: हिमवदन्यु- वर्ग:, शिवपक्षस्तु प्रमयगणयक्षराजादिः ॥२६॥ महेस्वरस्त्वां परिणीय लेभे यादात्मजो द्वावनघाङ्गि मुल्यो। एकस्तयोमा॑म्पति विश्वमतुं भूभृत्तटोराश्रयते वतान्यः ॥२४॥ महेश्वर इनि- अनपाङ्गि अनवधविग्रहे, महेश्वरस्त्वां परिणीयोडाह्य यो मुस्यो प्रधानी वो आत्मजो तनुजन्माती लेभे प्राप, तयोयो. एको गणपति विश्वमत्तु भोग्नुं प्राम्यति अति। गणपतेवितत्रियत्वं लम्बोदरत्वादिलक्षितं प्रसिद्धम् । अन्यः भूमृत्तटी: पर्दतभूमीः यायवे याश्रित्य दसति। दत! विस्मये। एको मात्रा प्रमणशीलः, अन्यः न क्वापि गच्छन् मुझेन स्थिरो वसतीति ·८० उमासहस्रम् [द्वितीयं शतक विस्मयः॥ स्कन्दस्य पर्वतगुहावासित्वं नगरप्रकृद्गुहादिनामभिः प्रख्यातम् । ॥ जगत्कुटुम्बयोः शिवयोः सुरासुरमानवादिजनकत्वेऽपि स्कन्द-गणपत्योरा- स्मजातत्वे वैशिष्टयं द्योतयितु तो मुख्यत उक्तौ ॥२४॥ सङ्कतपन्यो जगतां गनन्याः पल्याणवार्ताः कमनीयकोतः ॥ इमाः प्रमोदाय सतां भवन्तु सन्दर्भशुद्धा उपजातपो नः ॥२५॥. सङ्कीर्तयन्त्य इति- कमनीयकोर्तेः रमणीययशसः जगतां लोकानां जनन्याः मातु कल्याणवार्ता परिणयाधिकृतमङ्गलप्रवृत्तीः सङ्कीर्तयन्त्यः समीचीननया गायन्त्यः सन्दर्भशुद्धाः सन्दर्भ पदवाक्यगुम्फनपद्यरचने निबद्ध शुद्धाः निर्दुष्टाः पदपदार्यवाक्यवाक्यार्थदोपरहिता. इमा. एवं रचिताः नः अम उपजातय. उपजातिवृत्तनिवद्धाः श्लोका सता सज्जनानां प्रमोदाय सन्तोपाय भवन्तु कल्पन्ताम् ॥२५॥ पञ्चमः स्तबमः सव्यारयः समाप्तः ·पष्ठः स्तवकः अथ द्वितीयशतकस्य द्वितीयेऽस्मिन् सक्के विश्ववंभवसम्पत्तिर्देव्याः स्तूयते ।। हर्तारः पाशिकोतः कर्तारो नवमासाम् ।। स्कन्दाम्बादरहासाः ॥१॥ भर्तारो मम सन्तु हर्तार इति- शशिकीतः शशिनश्चन्द्रस्य कीर्तः स्यातेः हर्तारः अपहर्तारः आह्लादका अमृतकिरणयशीतिशायिन इति यावत्। नवभासां नवानां प्रत्य- ग्राणां भासां विद्युतीनां कर्तारो विधातारः नवनवविकासशालिनः इति यावत्, अभिनवाभ्युदयविधायकाः आश्रितानामिति वा । स्कन्दाम्बादरहासाः स्कन्दा- म्वायाः पार्वत्याः दरहासाः मन्दहासाः मम भजकस्य भर्तारः पोपकाः सन्तु भवन्त्वित्यभ्यर्थना ॥१॥ दिग्दल्लीप्वतिशुभां कुर्वन्तः कुसुमद्धिम् ॥ भूयास्तव भूत्यै मन्मातः स्मितलेशाः ॥२॥ दिग्वल्लीष्विति-दिग्वल्लीपु दिश एव वल्लयः लताः तासु अतिशुभ्राम् अत्यच्छां कुसुमद्धि कुसुमानाम् ऋद्धि समृद्धि कुसुमप्रसूतिसम्पदं कुर्वन्तः दितन्व- न्त: मन्मातुः पार्वत्याः स्मितलेशा: मन्दहासाः तव भूत्ये ऐश्वर्यायेत्यर्थः भूयासुः इति मङ्गलाशासनम् । अत्र दिश एव वल्लय इति उत्तरपदार्थप्राधान्यादक- पारणापूर्वपदकर्मधारयः समासः, न तु वल्लय इव दिश इति पूर्वपदार्यप्रधान उपमितसमासः, वल्लीप्येव कुसुमद्धिकरणस्य सम्भवात् । अथ स्मितलेशानां कुसुमद्धिकारकत्वोक्त्या तेषाम् अमृतकिरणात्मकत्वं गम्यते, रसात्मनः सोमस्य- वौषधीशत्वप्रसिद्धेः। दिग्बल्लीस्वित्यत्र एकदेशविवति रूपकमलङ्कारः। यथा लताः कुमुमप्रसवसम्पन्नाः स्पृहणीयशोभाः तथा दिशः सर्वाः स्वोचित- रमणीयशोभासम्पन्नाः पार्वतीमन्दहासेभ्य इति भावः । अत्र दिग्वल्लीविति बहुवचनात् सर्वन मन्दहासानां वैभवम् उक्तम् । महाप्रमावस्य मन्दहास- वैभवस्य विलासादेव विश्वस्मिन् सर्वाणि वस्तूनि भूतानि च तत्तद्गुणविशिष्ट- 6 ·८२ उमामहस्रम् [द्वितीयं शतक तया प्रियन्त इति द्योतयितु सर्वत्र दिक्सन्तत्यविच्छेदविकासव्यञ्जकं दिवाली- कुसुमप्रमवसमृद्धिकरणमुक्तम् । अत्र दिक्षु वल्लीत्वारोपः शाब्दः । स्मित- लेशैः कर्तृभिः कुमुमद्धर्यारोपणेनार्यसामर्यादाक्षिप्तः दिग्विकास आर्यः, न चेयमेकदेशवतिन्युपमा विकस्वरकुसुमसमृद्धिमत्त्वधर्मस्य आरोप्यमाणासु वल्लोषु दिगात्मतया वर्तनात् दिक्षु चोपचरितत्वात् ।।२।। एकश्वेत्तव शक्तो ब्रह्माण्डस्य भवाय । कि स्तोत्रं. तव-भूपः ॥३॥ भर्गप्रेमसि हासः क्षण- एकश्चेदिति- भर्गप्रेयसि रुद्रकान्ते मातः, तवएको हास: ब्रह्माण्डस्य विश्वस्य भवाय उद्भवाय शक्तः प्रभुश्चेत्; किं भूयः किं पुनः स्तोत्रं त्व- प्रभाववर्णनपरं भवेत् । हामश्च मन्ततंर मुखविकसितं भगवत्याः । 'हसितवैभवात् सर्वस्मिन् जगत्युत्पन्ने, किं स्तोत्रमलं माहाभाग्यं तव व्याख्या- तुम् ? नेत्यर्थः। स्मितस्य जगत्स्रष्टुत्वं प्रायरा पूर्व-न्यकृद्भिर्वण्यंते । तीकाररपि 'स्मितमेतस्य चराचरम्' इति ब्रह्म 'स्तुतम् ।।३।। उद्याने वियदास्ये कालि त्वां विहरन्तीम् ॥ गोलः कन्दुकंकल्प- रस्पा वाक्किम माति ॥४॥ भाम- उद्यान इति- कालि भगवति वियदात्यै वियन् आकाशम् आख्या नाम यस्य तस्मिन् उद्याने उपवने कन्दुक्कल्पः ईषदममाप्ता: कन्दुकाः मैन्दुकाः तैः गोलागारपीडनवमदृगरिति यावन् गोलः सगोल: रवीन्दुतारकात्मभिः विहरन्नी श्रीहली त्वाम् अल्मा लघ्वी वाक् किमु माति? न मातु शक्नोती. रयर्थः। अनन्तब्रह्माण्डकोटेरदवासं दददावानं तव विहारोपवन चेत् तत्र घराणि ज्योतीपि पीडनरानि घेत, स्वम् इयतीति या प्रमदति ? इयत्तापरिम्हदरहिला भगवती वाग्विवर्य नायतरतीति भावः ॥४॥ वाक् परिच्छेत्तु सीताभवनं से पुप्पोय पालाना का कार्यालय एषः ॥ मातभोजनशाला ॥५॥ । गमिति-मातः! ने नव पम् आरा मर्वय्यापक श्रीरामयनं विहार. ग्पाटम्, एप : भमत्र माश्यिमाटणा पार्यालयः नगरापनिहरदेशः, बह- ·पष्ठः स्तबक:] प्रभासहितम् ८३ लाना बहुलं भूरि मन्नं भोग्यं यस्याः सा इयं पृथ्वी मोजनशाला भवतीति पृथग- घ्याहार्यम् । अत्र देवीविषये भोग-भोजनयोरविशेपो दोध्यः। "को ब्रह्मात्मा- निलापु" इति विश्वप्रकाशः। कः आदित्यः स्वर्लोकः यत्र देवानाम् भाषि- कारिकाणां जगत्कार्यनिर्वाहनमः व्यवस्थाप्यते । अतः कः कार्यालयः उक्तः। खमन्तरिक्ष भुवोको यत्र आकाशे खगोलः कीटनकः विहारो भगवत्याः पूर्वश्लोके गीतः। इयं च पृथ्वी मूर्लोक: यः सर्वैरविकृतर्देवारा भुज्यते देव्या। एवं भूर्भुव स्वरिति लोकत्रयस्य क्रमश: भोजनविहारकार्यनिर्वाह- स्थलत्वं प्रतिपादितम् ॥५॥ बुद्धीनामसि दात्री सिद्धीनामसि नेत्री॥ बीर्याणामसि पेटी कार्याणामसि घाटी ॥६॥ बुद्धीनामिति- बुदीनां नानाशास्त्रीयाणां सकलकलाकौशलाविष्कर्षीणां च घिया दात्री असि, मिद्धीना सर्वोद्यमफलरूपिणीनाम् अणिमाद्यद्भुतरूपिणीनां वा नेत्री प्रापयित्री असि, वीर्याणा पेटी मञ्जूपा असि, सकलविधपराक्रम- निघानभूतेत्यर्थः । कार्याणां कर्तव्यानां कर्मणां घाटी अभ्यासत्ति. असि कार्याण्य- भिमुग्वीभूय तद्भङ्गीत्वेनासन्ना इत्यर्थः । घाटी अभ्यासादनमिति हेमचन्द्रः ॥६॥ विद्यानामसि भावो हृद्यानामसि हावः ॥ देवानामसि लीला दैत्यानामसि हेला ॥७॥ विद्यानामिति- विद्यानां चतुर्दशाना वेदादीना भावोऽसि सकल विद्या- तात्पर्यभूतेत्यर्य.। हृद्यानां रमणीयाना हावो विलासोसि। सर्वेषु रमणी. येप यो विलासो वर्तते, म त्वमेवेत्यर्थः। देवानां लीला असि देवेषु यत्स्पृह- गोयं विलसितं तत् त्वमेव असि, दैत्यानाम् असुराणां हेला अवज्ञा असि, "हला- ऽवज्ञाविलासयोः" इति नानार्थरलमाला, दैत्यकुलतिरस्कर्षीत्यर्थः ।।७।। गन्तणामसि चेष्टा स्याणूनामसि निष्ठा ॥ लोकानामसि मूलं लोकादेरसि जालम् ॥८॥ गन्तणामिति- गन्तणां गतिमतां चेष्टा गतिः असि । गन्तुचरस्य गन्तृत्वा- वि की शक्तिरिति यावत् । स्थाणूनां स्थिराणां निष्ठा स्थितिः बचरस्य

·उमामहग्नम्
। द्वितीयं तक
स्थायित्वसम्पादिकासि इति यावत् । चराचरयोः चरत्व-स्थिरत्वधर्मसप-
पीति वा त्वममीति भाव । लोकानां मर्वेषा मूलं पारणम् -अमि, लोग.
लोकानाम् आदेः जन्मनः जालं मायिकं कारणम् अमि, 'पुमाग्नीपद्रुमै जालो नाली
कोशातकी भवेत्। दम्भेन्द्रजालयो. इलीवम्' इति विकाण्डपः ।।८।।
देवी च्यापकतेजः शक्तिस्तत्त्वविचारे ॥
अत्यन्तं सुकुमारी नारी मूतिविचारे ॥९॥.
देवीति- तत्त्वविचारे तत्त्वतः परमार्थतः विचार विमर्गे प्रियमाणे मुति
देवी भगवती व्यापकतेजनशक्ति. व्यापकस्य सर्वव्यापिनः तेजम: ज्योतिष.
सर्वेश्वरस्य शक्तिः भवति यहा व्यापक्रतेजोरूपिणी शक्तिरिति शाकपार्थिवा-
दिवत्ममास। तत्त्वतः देव्याः स्वरूप सर्वव्यापितेजशक्तिरिति भावः ।
मूनिविचारे मूर्नेः विचारे विग्रहह्नतामपेक्ष्य विचारे क्रियमाणे अत्यन्न मुकुमारी
नारी अत्यन्तकोमलगानी स्त्री पर्वतराजपुत्री उमा भवति ।।९।।
क्व ज्योतिमंहतोऽस्मा दाकाशाप भूयः ॥
तत्सद विनयन्ती सन्वङ्गी वद न नारो ॥१०॥
क्वेति- महतो विभोरस्मादाकाशादपि भूय. महत्तरं ज्योतिः एव ?
महतो महीयस्तग्ज्योतिपदाकाशमतिदोते। तत्सर्वम् आकाशादप्यधिकं ज्योतिः
विनयन्ती जगत्कृत्याय चालयन्ती तन्वङ्गो मुन्दरी नारी स्त्री क्व न ? असम्भवो-
लवारः। तदुक्तं चन्द्रालोके "बमम्भवोऽयनियत्तरसम्भाव्यत्ववर्णनम् ।
को वेद गोपनिगुक: अलमुत्पाटयदिति" इति ॥१०॥
इनः प्रभृति याश्चयं विधानेति पञ्चदगश्लोकावधि एकवाक्यम् ।
।
देवेन्द्राय विभुत्वं मूर्यायोलसलम् ॥
मरमाण दहनाच
ज्योत्स्नामोषधिराजे ॥१२॥
देवेन्द्रायनि- देवेन्द्राय मुरेन्द्राय दिमुत्वम् ईशितृत्वं ददानेत्युतरेण गम्बन्धः ।
एव वक्ष्यमाणाय गर्दमा अपि, मूर्याय महारदमे उपमहनं उसाणा किर-
गाना महप, दनाय । वग्नये ऊप्माणम् उष्णत्व, ओपधिराजे ओषधीना राद
ग: चन्द्रम्नम्मै ज्योत्स्ना घन्द्रिनाम् ॥११॥

·८६ उमासहस्रम् [ द्वितीयं रातक 1- श्रोणीमारनतायां कस्यांचित्तनुगात्र्याम् ॥ ईक्षा यदि शक्तिः कर देतो ननु माया ॥१६॥ थोणीति- श्रोणीमारनतायां श्रोणीभारेण नितम्बगौरवेण नतायां नम्राया कस्याचित् तनुगाभ्यां सुन्दर्या स्त्रियाम् ईदृक्षा इयमिव दृश्यत इति ईदृक्षा एतादृशी शक्तिः भवेद् यदि, इतः अस्मात् का वा माया अघटनघटनापटीयसी सक्तिः। ननु प्रश्ने। इयमेव माया यत् कस्याश्चिमार्यामीदृशी शक्तिरुक्न- प्रकारा विलासिता। 'का वा ते ननु माया' इति पाठे, ते तव का वा माया इतोऽन्येति प्रश्नेन तुल्यमेव तात्पर्यम् ।।१६।। स्पं ते तनुगानं याणी ते मृदुनादा ॥ चापं ते मयुरेक्षः पाणिस्ते सुकुमारः ॥१७॥ स्पमिति- अब! ते तप र तनुमा तनु अल्पम् अस्यूलत्वात् सुन्दरं गानं यस्य तत् सौन्दर्यसम्पन्ना अतिललितगात्रीति यावत् । ते तव वाणी वाक् मृदुनादा मृदुः मम्जुल: नादः स्वरः यस्याः सा कलकण्ठीत्यर्थः ।ते तव चापं धनुः मधुरेक्षः मधुरो रमणीयः इक्षु रसाल:, वसितकामा कामेश्वरीत्यर्थः, कामस्येशुधन्वतया प्रसिद्धः, ते तव पाणिः हस्त: सुकुमारः कोमल: ॥१७॥ ब्रह्माण्ड स्वदधीनं लोले लोवनपुग्मे भीरत्वं प्रकटं ते । थद्धत्तामिह को वा ॥१८॥ लोले इति- लोले चञ्चले से तव लोचनयुग्मे भीरत्वं चकितत्व प्रक्टं प्रकाश भवनि। यद्यप्येव तवाफारम्वरधनुर्हस्नलोचनानि ललितरमणीपानि भन्नि, हयापि तव प्रभावस्वद्विपरीत इत्याहोत्तरार्धन अनन्तरलोकाभ्या बह्माण्डम् इद विश्व स्वदधीन त्वा भवति । इह अस्मिन् विषये सो वा असा विश्वरितु। न कोपीत्ययः ॥१८॥ धूमाणे . भनान्यपि विम्य- मुग्धे गौरि मुलाने। स्पंरपि ताराः ॥११॥ भूभङ्गमिति- गौषि, अप्य ! माघे मुन्दर मुगाणं मुमामले भूभन्न ·पाठः स्तनक:] प्रभासहितम् ८७ भृकुटि कुरुवं चेत् मयि, भूतान्यपि सर्वाणि पृयिन्यादीनि महाभूतानि बिभ्यति स्वमावत्यागेन विलयो वा स्वादस्मामिति पृथ्बादीनां भौतिजायते; तारा अपि तारकाः नक्षत्रान्यपि एजेरन् कम्पेरन् भयान्। 'नीपास्माहातः पवते भीपोदेति मूर्यः' इत्यादिहि घूयते ।।१९।। सुद्धान्तेश्वरि दाम्मो- रिच्छा चेतव कापि ॥ घोरोऽग्निस्तुणगर्ना- दोराग्नेरपि शत्यन् ॥२०॥ गुदान्तेश्वरीति- शम्भोः शिवस्य गुदान्तश्वरि अन्तःपुरमुन्दरि, तव कापि इच्छा अस्ति चेत्, घोरः भीपण: अग्निः ज्वलनः तृगगर्मान् नडका- कुशादेरन्नरान् भवतीत्यध्याहार्यम्। तृणात् घोराग्निजन्न मन्त्रविद्यामु प्र- सिद्धम् । घोराग्नेरपि चैत्यम्। स्वभावत्रम् नमाणं विहाय गीतः यान्तो भवत्यग्निरिति अयं तवेच्छामहिमा। अनुष्णं तृणमपि घोरग्नि जनयति । तृणगादग्निरित्यनेन शरवानी ग्निः मूच्यते। अग्नेरपि सत्यमित्यनेन अपाम् अग्निजन्यत्वम् ‘बग्नेरापः' इति श्रुतिप्रमिदं तत्वं चावधेयम्। बत्र विवक्षा तु न किमप्यशक्यं तवेच्छायाः, वचिन्त्याद्भुतमाविका लं स्वतन्त्रति वोध्यम् ॥२०॥ यय शिव-शक्त्योः कार्यदिमजनमाह।। द्रष्टुं विश्वमपारं मारस्ते दयितस्य । कर्तुं कार्यमशेष श्रीमातस्तव भारः ॥२१॥ द्रष्टुमिति- श्रीमातः! बननि अपारम् अनवधिकं विश्वं जगन् द्रष्टु ते तव दयितस्य सर्वेश्वरम्य भारः जगदभिमुम्वी केवला दृष्टिरेव तस्य कार्यभारः इति भावः। अशेपं समस्तं वायं मृष्टयादिकं कतुं तव भारः। मर्वकार्य- निर्वाहिका त्वमेव, ईश्वरस्तु त्वत्कार्यान्यनुनातिन सामित्वेन वर्तन इत्ययं । तदवोत्तरश्लोफेन स्पष्टयति ॥२१॥ साक्षी देवलमोगः क्तुं ममताहो ॥ हतुं वाखिलमम्द त्वं साक्षाद्धृतदीक्षा रि मासोनि- बम्ब! ईगः ईश्वरः केवलं साक्षी द्रष्टा भवति ।

·८८ उमासहस्रम् (द्वितीयं शतक अखिलं सर्व कर्तुं स्रष्टुं भर्तुं पालयितुम् उताहो अथवा हतु संहत साक्षात् प्रत्यक्षं धृतदीक्षा धृता वद्धा दीक्षा व्रतमित्यर्थः यया सा, सृष्टि-स्थिति-संहारकार्येषु त्वं साक्षाढव्रतेत्युक्त्वा ईश्वरस्य साक्षित्वद्वारा त्वत्कार्येषु अभ्यनुज्ञानरूपः परम्परासम्बन्ध इति गम्यते ॥२२॥ कारद्धारममे यद् तन्मन्ये सुरमान्ये ब्रह्माण्डानि निहसि ॥ घालवाम्ब सदा त्वम् ॥२३॥ कारवारमिति- सुरमान्ये देवपूज्ये उमे अम्ब, यत् यस्मात् ब्रह्माण्डानि जगन्ति कारकारं कृत्वा कृत्वा, आभीक्ष्ण्ये णमुल, निहंसि भनक्षि, तत् तस्मात् त्वं सदा बालव, तव सन्ततं शैशवी दशा इति मन्ये । शैशवदशाया हि वालाः क्रीडनकानि कृत्वा कृत्वा तानि पुनर्भनन्ति। ब्रह्माण्डानां पुन.. पुननिर्माण-संहरणहेतोः बालात्वस्योत्प्रेक्ष्यमाणत्वात् हेतूत्प्रेक्षा। अनेनानायास- सिदानि लीलाविलसितानि भगवत्याः सर्गादिकार्याणीति द्योत्यते ।।२३।। लोलोज्जीवितकामे त्वत्पादार्चनसतं रामे शङ्करसक्ते ॥ भवतं मा कुछ शक्तम् ॥२४॥ लीलोज्जीवितकाम इति- लीलोज्जीवितकामे लीलया उज्जीवितः कामः यया सा तस्या. सम्वृद्धि., हरनेत्रदग्धस्य कन्दर्पस्य अनायासविलसितेन पुनः जीवित दत्तवति, सट्करसक्ते शङ्करे सक्ते अनुरक्ते रामे सुन्दरि ! स्वतसादाचनसवतं स्वच्चरणमेवानुरखतम् भक्त सेवकं मां शक्तं कुरु वलिन विहि, बलं विना यधिलोकमध्यात्म वा में किमपि निर्वाहते। 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्य' न वा लोके किमपि कर्तुं शवयते। तस्मात् पक्निमान् विधीयेयेति प्रार्थयते ॥२४॥ स्तवामुपगहरति ।। एता: पावनगन्धा: हरमयो मरलेखाः साप्रमदे ॥ सम्तोपाय भवन्तु ॥२५॥ एला इनि- मगधमदे गवरमुन्दरि, पावनगन्या: पापमा पवित्रो ·पष्ठः स्तबकः] प्रभासहितम् ८९ गन्धो घाणविषयो यासां ताः एताः हेरम्ब्यो हेरम्बस्य इमाः गणपतेर्मम तव पुत्रस्य मदलेखाः मदधाराः पक्षे मदलेखावृत्तवदाः ते तव सन्तोपाय भवन्तु । अत्र पार्वतीसन्तोपाशंसकमदलेखापदेन अस्य वृत्तस्य मदलेखानामत्वरूपसूच्यार्य- सूचनात् मुद्रालस्वारः॥२५॥ पष्ठः स्तवकः सव्याख्यः समाप्त.

·सप्तमः स्तवकः वाणीसरोरुहशो हयराजहंसो वक्वारविन्दनिलयावहिरागतायाः ॥ आलापकालदरहास इह स्थितानां क्षेमं करोतु सुतरां हरसुन्दरोयः ॥१॥ वाणीति- हरसुन्दरीय. हरसुन्दर्याः पार्वत्या अयम् आलापकालदरहासः आलापकाले सम्भाषणकाले य दरहास. मन्दहास: स: इह स्थितानां भूजुषा सुतराम् अत्यन्तं क्षेमं मङ्गलं करोतु विदधातु। आभाषणसमकालमन्दहासस्य सरस्वतीवाहराजहसेन तादात्म्यमुपपादयन् त विशिनप्टि। वक्त्रारविन्द- निलयात् ववारविन्दं मुखपद्य तदेव निलय. वासः तस्मात् बहिरागतायाः निर्गताया वाणीसरोरुहदृशः वाणी सरस्वती इति सरोरुहदृक् सुन्दरी सम्भावना पूर्वपदः कर्मधारयः, तस्याः हयराजहस हपभूतः राजहसः, स एव आलाप- कालदरहासः इति व्यस्त रूपकम्। वक्वारविन्देत्यत्र हरसुन्दर्या इत्यर्थादव- पयसम्मवस्य सुन्दर्याः सरस्वत्याः वाहनहसः प्रसिद्धः। अरविन्द पत्युः पपयोनेः जन्मस्थलं तत् सरस्वत्याश्च निलयो भवितुमर्हति । तस्मात् स्यान्टवा कयं लक्ष्मीजन्मस्थानं सरस्वतीनिलयो भवतीति। अदं विवेचनीयम् । शुभत्वसाधर्म्यात् राजहस-दरहासयोस्तादात्म्यम् अध्यवसितम् । अन्यत्र वैयधिकरण्येन समासार्थगतेन व्यस्त रूपकम् । नच्च वाणीसरोरह- दूसो बहिरागमनस्य आलापस्य च ताद्रूप्यम्। मन्दहासो वाचं वाह्यति भगवत्या इति भावः॥१॥ गम्यते। मादोसि वागसि विभाऽसि चिदस्यलण्डा सन्टोभवन्त्यपि चिवस्यखिलेन्द्रकान्ते ।। ततामों निखिलनाविनरामष्टिमौत स्वामन्तरिक्षपरिषलप्ततनं नमामि ॥२॥ माः इनि- अखिलेन्द्रमानं गर्वेश्वर गुन्दर भादोर्जग पारणासम्म, ·सप्तमः स्तंबक. प्रभासहितम् शब्दः प्रणवोऽसीति यावत् वागसि कार्यरूपोऽभिव्यक्तः शब्दोऽसीत्यर्थः, विभा असि ज्योतिः असीत्यर्यः, अखण्डा चित् अनशा भेदशून्या प्रज्ञाऽसि खण्डो- भवन्ती चिदपि असि अखण्डम् सण्डं सम्पद्यमानं खण्डीभवत् ततो डीप् खण्डी- भवन्तो अखण्डकैव चित् अनेकखण्डभूताश्चितोऽपि तवैव चिद्रूपाणीत्यर्थः । यथाऽव्यक्तनादात्मनस्तव व्यक्तवागात्मकत्वं, तथाऽखण्डचितः खण्डचिद्रूपत्वं चेति भावः। ईशे ईश्वरि, तत् तस्मात् सकलजगद्भदनिर्माणसमर्थनाद- वाग्विभाखण्डाखण्डचिद्रूपतया त्वदवस्थानाद्धेतोः निखिलशक्तिसमष्टि निखि- लानां सर्वासा शक्तीना समष्टि संहतिम् अशेषशक्तिजालरूपिणीमिति यावत् । अन्तरिक्षपरिक्लुप्ततनुम् अन्तरिक्षे आकाशे परिक्लुप्ता निहिता सिद्धेत्यर्थः, तनुः शरीरमिति यावत्, यस्याः ता नादज्योतिरात्मना आकाशं व्याप्य स्थिता- मिति भाव., तादृशी तयाविघा त्वा नमामि। यद्यपि स्त्रीवेषां परिच्छिन्न- शरीरां त्वां स्तौमि, तयाऽपि तव स्वरूपं ज्योतिर्नादमयं विभ्यिति जाने, तथाविधामेव त्वा नमामि ॥२॥ विश्वप्रसिद्धविभवास्त्रिषु विष्टपेषु याः शक्तयः प्रविलसन्ति परसहस्राः ॥ तासां समप्टिरतिचित्रनिपानदृष्टिः सृष्टि-स्पिति-प्रलयकृद् भुवनेश्वरि स्पम् ॥३॥ याः पाक्तम. • विश्वैति- भुवनेश्वरि लोकराशि! त्रिपु विष्टपेषु लोकेषु भूरादिप विश्वप्रसिद्धविभवाः विश्वस्मिन् ब्रह्माण्डे प्रसिद्धाः विश्रुताः विभवाः सामर्थ्य- रूपाः अर्याः यासां ता, परस्सहयाः सहस्रात्पराः परस्सहस्राः सहताधिका: 'परस्पताधारते येषां परा सहपा शताधिकात्' इत्यमरः । प्रविलरान्ति विलसिता भवन्ति, तासा शक्तीनां समष्टिः संहतिः त्वं, सकलाना विश्वविद्युतानां मृष्टपाद्यधिकृताना शक्तीनाम् एकत्र त्वयि समस्यमानत्वात् ॥ कपम्भूनाऽसि ? अतिचित्रनिघानदृष्टिः अतीव चित्रमद्भुतं निधानं सर्व. सृष्टिसामग्रीनिशेपभूतं दृष्टो यस्या: साः । पुनः कयंभूता? सृष्टि-स्थिति. प्रलपत् राजनरागसहारकारिणीत्यर्थः । न केवलं स्त्रीरूपपरिन्छिन ते स्वामिनि तात्पर्यम् ।।शा ·उमासहस्रम् द्वितीयं शतक जाने न यत्तव जगज्जनयित्रि रूपं सङ्कल्प्यते किमपि तन्मनसो बलेन ॥ सङ्कल्पितस्प बपुषः भितशोकहन्धि विन्यस्यते तव बचोतिगधाम नाम ॥४॥ जाने इति- जगज्जनयित्रि लोकसविति, यत् यस्मात् तव रूपं स्वरूां न जाने न बैनि तत् तस्मात् हेतोः मनसो बलेन भावनावलेनेत्यर्थः, किमपि आराधनार्य रूप सङ्कल्प्यते मयेति शेषः। श्रितशोकहन्त्रि आश्रितजनदुःसा- पनि, सङ्कल्पितस्य तथा भावनातो निष्पादितस्य तव वपुपो गात्रस्य वचो- तिगयाम वचांसि दवनानि अतिगन्त्यतिकामतीति वचोतिगं तत् धाम प्रभाव इत्ययः, यस्य तमाम नामयम् उमेत्यादि विन्यस्यते क्रियते। यद्यपि तव ययार्थरूपपरिज्ञानालामाद्भावनावलाद्रूपं मया कल्पितं मितमेव स्यात्, तयाऽपि क्रियमाणस्य तन्नाम्नः प्रभावस्तु वाचामविषयः॥४॥ कामं यदन्तु वनितामितिहासदक्षा- स्त्वां सर्वलोकजनयित्रि सदेहबन्याम् ॥ सत्यं च तद्भवतु सा तव कापि लीला दिव्यं रजस्तु तव यास्तयिकं शरीरम् ॥५॥ काममिति- सर्वलोकजनयित्रि सकलभुवनप्रमु मात., त्वाम् इतिहासदताः पुरावृत्तायापलाः सदेहबन्धा विग्रह्वती वनितां स्त्रिय कामं ययेप्सितं वदन्तु भगन्तु! सत् तया कपन सत्यं वास्तव च भवतु। कयं स्त्रीविग्रहवत्वं सत्यम् ? याह तव कापि लीला सवंगनायास्तव लोकानुग्रह- निमितको दिलामविशेपः। याप्येवं लीलादिप्रनारीदेपस्वीकार ऐतिहासिकः प्रगिदी भवति, तु तयारि दिव्य दिव्यन्तरिम भवम् आकाशगतमित्यर्य:, सः मृमी रेणुः तव वास्तविकं वस्तुसो निर्दन मन्यं शरीरं वपुर्भवति । भगवाया: बाम्नविकं गरीरमधिात्य प्रयमे गतरे 'सा तत्त्वतः समन्तात् रयादिलोोप प्रतिपादित नत्र तत्र व्याख्यानं प द्रष्टव्यम् ।।५।। भुजम्माभिरहितगरपा मा पनि पामुपटमो विपुलेनरिक्ष।

·सप्तमः स्तवकः] प्रभासहितम् सा ते तनुः मुमहतो वरदे सुसूक्ष्मा तामेव देवसरगि कयपन्ति धीराः ॥६॥ मजन्मति- विपुले विशाले अन्तरिक्ष याका भूजन्मपांमुभिः मुवो जन्म येषां ते भूजन्मानः पांमदः धूलयः तरगतिशुद्धरूपा अहितम अदूषितं शुद्ध निर्मलं रूपं यस्याः सा या कापि पांसुपटली पांमूनां रेणूनां पटली रोहति- विद्यते इत्यध्याहार्यम्। पार्थिवौनिकमम्पर्कशून्या स्वतःसिद्धा स्यूलबुद्धी- न्द्रियातीता योगिजनमूक्ष्मदृग्गोचरा आकाशगतमूक्ष्माणुपटली या वर्तते इत्यर्थः सा वरदे अभीष्टवरदात्रि अम्ब, मुमहनी सुनरां वृहती, वैपुल्यातदालया- काशस्य, मुमूश्मा सुतरा मूक्ष्मा दिव्यदृगेकगोचरत्वात् ते तव तनुः गरीरं भवनीत्ययः। धीराः धियं प्रस्तां बुद्धि रान्ति आददत इति धीराः विज्ञाः तामेव याकाशगरेणुपटली तनुं देवसरपि देवपद्यां देवयानमिति यावत् कय- यन्ति। इदमेव देवयानम् अचिरादिमार्गमाहुः, येन विद्रुप उत्तान्तस्य, कम्बंगतिरकता श्रुनिपु। देवयानात्मिकां भगवत्यास्तनुं पुनर्विवृणोनि ॥६॥ या देवि देवसरणिर्भवमग्नदुर्गा वैरोचनीति फयिता तपसा ज्वलन्ती।। राजोपयन्पमहसा विहिताङ्गरागा सा ते तनभवति सर्वसुपर्ववये ॥७॥ पति- देवि, या भवमग्नदुर्गा भवमग्नानां दुर्गा जन्माम्बुधिनिमग्नाना दुप्यापेत्यर्यः, देवमरणि: देवपद्या विद्वदेकगम्या तपसा स्वात्मनिहितदृढदृष्टिवलेन ज्वलन्ती दीप्यमाना वैरोचनी विशेषेण रोचते इति विरोचनः मूरः ज्वलत्यकार: सविता सर्वेश्वरः तस्येयं वैरोचनी इति कयिता भवतीनि दोपः। सर्वसुपर्व- वर्षे सकलमुरजनस्तुत्ये, मा तपसा ज्वलन्ती वरोचनी ते तनुभवतीति सम्बन्धः। भगवती दुर्गा बरोचनी मन्त्रोपि गायनि-"तामग्निवर्णा तपसा ज्वलन्ती रोपनी कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गा देवी शरणमहं प्रपचे मुनरति तरसे नमः" इति । ता तनु विशिष्टि। राजीववन्धुमहमा राजीवदन्योः सूर्यस्य ममा तेजमा मोरेण ज्योतिपनि यावत्, विहिताङ्गरागा विहितः रचितः अङ्गरागः रजालेपः यम्या. मा। वयं भावः । अम्माल्लोकादुत्वानस्य विदुषः स्वोरगामिनो देवयानस्य ज्योतिर्मागस्य दिव्यरज पटलपूग्तिम्प ·उमासहस्रम् [द्वितीयं शतकं देवीतनुत्वं प्रतिपादितम् । नमोगतस्य दिव्यरजोरूपदेवीशरीरस्य विरोचनरोचिषा अङ्गलेपोर्ण्यत इति महोङ्गरागयोः तादात्म्यसम्भावनया कि गम्योत्प्रेक्षा, उत विषय-विपयिणोर्महोऽङ्गरागयो. विषयस्य महसो निगरणेन विपयिणोऽङ्गरागस्या- घ्यवसानादतिशयोक्तिरिति द्वयोरलवारयोः सन्देहसकरः ॥७॥ प्राणास्तवान हृदयं च विराजतेऽत्र नेत्राणि चात्र शतश: प्रवणानि चात्र । घ्राणानि चात्र रसनानि तया त्वचश्च याचोऽत्र देवि चरणानि च पाणयोऽत्र ॥८॥ प्राणा इति- देवि, अत्र तव तनुत्वेन अवस्थित दिव्यरेणुमये देवयाना- ख्ये अचिार्ग प्रागुक्ते तव प्राणाः जगज्जीवनधारणहेतुभूताः विराजन्तै इति वचनव्यत्ययेन अध्याहार्यम् । हृदयं च मर्वेषां ज्ञानक्रियाविलासाना मूलम् यात्मस्थानं अब विराजते, तथा शतश. नेत्राणि श्रवणानि च घाणानि रस- नानि त्वचश्च वाचश्चरणानि पाणयश्च दिराजन्ते। पाणिपादवाक्प्राणचक्षुः- योत्रादीनां मर्वेषां कम-ज्ञानेन्द्रियाणां समष्टिरस्या: जगत्सवित्र्याः दिव्यरेणु- शरीरेन्वतिष्ठन इत्युक्तम् । हृदयस्यकवचनं वाक्प्राणादीनां बहुवचनं च प्रयुक्ते। अनेन इह व्यष्टिगताना बागादीनां बहुत्वेऽपि, गर्वासां स्पष्टीनां मूलमात्मस्थान- मेकमेव हृदयमिति विवक्षितम् । तया च श्रीरमणगीतायां म्वोपनिवन्धे श्रीमह- रसदेवं हृदयमपिवृत्यवमाचार्यप अम्ययायि- 'अण्ड वपुपि निरोपं निस्सषं हृदये वपुः। तम्मादण्डस्य सर्वम्य हृदयं रूपसङ्ग्रह.' इति भगवत्याः शरीरे सर्वाणि वारसाणचक्षुरादीनि व्यवस्थिनानीत्युक्तेः सर्वेषा तदनन्यत्वं तदुपादानत्वं सदापारत्वं च स्यूलभूक्ष्मकारणावस्यामु प्रतिपादितानीति भयम् ॥८॥ . सर्वत्र पापसि गृणोपि च सर्वतोऽम्द सर्वत्र बादसि विजिप्रसि सर्वतोऽपि गवंत्र ष स्पामि मानरभिन्नाले दापनपानिरितं तव देवि भाग्यम् ॥९॥ गर्दति- अमितराने! अभिषः न मिनः अतीतानागतवमानत्वेन पंथा वित: पाणयम्या: गा गावालिली निपेति यावा, तस्याः मम्युटि:

·सप्तमः स्तबकः] प्रमासहितम ९५ अम्ब, देवि ! त्वं सर्वत्र पश्यसि तव चक्षुषः एव सर्वेषां चक्षुरात्मतयाव- स्थानात्, यद्वा 'चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादियुति प्रसिद्धायाश्चक्षु- {तायास्तव चक्षुषश्चक्षुष्टैनावस्थानात् सर्वत्र स्खमेव द्रष्ट्रीति भावः, एवं शृणोपीत्यादौ त्वमेव थोत्री ध्रात्रीत्यादि बोध्यम् । सर्वतः शृणोपि, मदतः सर्वत्र सादविभक्तिकः तमिल, मवंत्र खादमि, मोक्त्रीत्ययः, सर्वतोऽपि विजि- घसि विगेपेण जिघ्रसि, प्रात्री त्वं, तथा म्पृशसि, एवं सर्वत्र ज्ञानेन्द्रियरूपेण अवस्याय व्यापारान् विदयत् तव भाग्यमस्वयं निगदितुं कथयितुं कः गानुयात् ? न कोपि शक्त इत्यर्थः ।।९।। सर्वत्र नन्दसि विमुञ्चसि सर्वतोम्ब सर्वत्र संसरसि गसि सर्वतोपि॥ सर्वत्र देवि कुएषे तव कर्मजाल- वैचित्र्यमीदवरि निस्पयितुं क्षमः कः ॥१०॥ सर्वत्रेनि- देवि, ईश्वर सर्वत्र नन्दसि मोदसे, आनन्दम्वरूपत्वान् सर्वतो विमुञ्चसि विमृजमि, विमुञ्चन-नन्दनाभ्या पायूपस्थेन्द्रियव्यापारावुक्तो। सर्वत्र ससरसि प्रकरणान् सञ्चरसीत्यर्थः, अनेन पादेन्द्रियव्यापार उक्तः। सर्वतो गर्जसि, अनेन वाग्व्यापारः सर्वत्र कुरपे, पाणीन्द्रियव्यापारस्चोस्तो। तव कर्मजालवैचित्र्यं सर्वत्र कर्मेन्द्रियन्यापाररूपक्रियाकलापानाम् अद्भुतं को निरूपयितुं वर्णयितुं दामः? न कोपि समयं इत्ययः ॥१०॥ विश्वाम्बिके त्वयि दयां पतयः कियन्तो नानाविधायिकलिताः क्षितयः कियत्यः॥ विम्दानि शीतमहसां लमतां रिपन्ति नंतच्च घेद यदि को विपो बहुतः ।।११।। विश्वाम्बिके इति- विश्वाम्बिो. जगन्माइः, स्वपि अधिकरणभूतायां कियन्तः रुचां पतयः पति मूर्या:? नानाविधायिलिताः लवप्रेममुरादि- गमुद्रावलपिताः शितय, भूमयः विपन्य. पति? लगवां रापमानानां गीत- महमा चन्द्राणां बिम्बानि मण्डलानि किन्नि? एनच्च परिन बेदन जानाति, दो बहनो यह जानातीति बनः विधः पगिती भवतीत्यप्या- ·९६ उमासहस्रम् [द्वितीय शतक हारः, सर्वाधारभूतापां त्वयि आधेयभूताः सूर्यचन्द्रभूमयः पृथक् पृषक कति सन्तीति अजानन् पुरुषः कथं बहुजः पण्डितो भवितुमर्हति ? सर्वोऽपि किञ्चिज्ज्ञ एवेत्यर्थः। अनेन बहवः सूर्याः नक्षत्रात्मनाऽवस्थिताः तथा एक- कस्यापि सूर्यकुटुम्बस्य भूमयः, ताः समाश्रित्य चरन्तश्चन्द्रमसश्चेति प्रथम- शतकद्वितीयस्तवकस्थलोकाः स्मरणीयाः । तत्र 'पुनर्विपाकतः' इति श्लोके 'मण्डलानि भास्वताम्' "विसर्जनेन' इति श्लोके 'महीषु चाम्बिके युवाम्' इत्या. द्यवधेयम् ॥११॥ अथ ब्राह्मयादिसप्तमातृकाणा वैभवं पृथक् सप्तभिः श्लोकरभिधीयते ।। अव्यक्तशाब्दकलयाऽखिलमन्तरिक्ष त्वं च्याप्य देवि सकलागमसम्प्रगीते। नादोऽस्यपाधिवशतोऽय वांसि चासि ब्राह्मीं वदन्ति कवयोऽमकवभवां त्वाम् ॥१२॥ अव्यक्तेति--- सकलागमसम्प्रगीते सक्लरागमंस्तन्त्रशास्त्रैः सम्प्रगीते अभि- प्टुते देवि, अव्यक्तशब्दकलया अव्यक्तशब्दः प्रणव, तस्य कलया अंशेनेत्यर्थः, अखिलम् अन्तरिक्षमाकाश व्याप्य स्थिता त्वं नादोऽसि नादशब्दवाच्याऽमि कारणवायूपाऽमीत्यर्थः, अय अनन्तरम् उपाधिवशतः उप समीपे स्थित्वा स्वीर्य रूपमन्यत्र आदधातीति उपाधिः तस्य कार्योपकरणादेवंशतः तन्त्रत: वासि पासि व्यक्ताः वाचोऽपि भवसि इत्यर्थः । प्राक्चोक्नं 'नादोऽसि वागसि' इति । अमुकदभवाम् अमुकं कार्य कारणोमयविधवागात्मकम् ईदृक् वैभवं विभो- र्भावः ऐश्वयं यस्याः ता त्वा कवयः भूरयः ब्राह्मी ब्रह्मण इयं ब्राह्मी तां ब्रह्मयक्ति वदन्ति ॥१२॥ अप वैष्णवी मातृकां व्याचष्टे ॥ नानाविध वनमालसाविति हप. प्तिकनिष्कलगभीरमहस्तरङ्गः ॥ प्यरत विचित्रयसि सर्वमसमक्ते सा पंणवी तव कला कपिता मुनीनः ॥१३॥ मानाविधरिति- भुवनगालमदिति जम्नालजयित्रि, असर्वशक्ते न सर्वा हाया अपना बनल्पपर्यः, गनियरयाः गा तस्याः सम्योपन, व्याप्तक- - ·सप्तमः स्तवकः] प्रभामहितम् ९७ निष्कलगभीरमहस्तरङ्गः व्याप्ता: व्यापिनः कर्तरि क्तः, एकस्य अद्वितीय- स्य निष्कलस्यानंशस्य गभीरम्य अगाधस्य गम्भीरस्य वा महसस्तरङ्गा. भङ्गाः येषां तैः नानाविधः रूपरचक्षुर्णायः साधनः सर्व विश्वगतं वस्तुजातं व्यक्तं पृथक्तया स्पष्टं विचित्रयसि विचित्रम् अद्भुतं करोपि। यया कलया त्वमेवं करोपि, सा तव कला मुनीन्द्रस्तापमोतमः वैष्णवी विष्णोरियं विष्णुशक्तिः कथिता। कारणज्योतिप. कार्यावस्थाया रूपात्मकतासिद्धिः प्रसिद्धा। व्यक्तस्य सर्गस्य रूपसम्पादिका माता विष्णुशक्तिरिति तात्पर्यम् । ॥१३॥ अथ माहेश्वरी मातृकाम अभिवत्ते ॥ व्यक्तित्वमम्ब हृदये हृदये दधासि येन प्रभिन्न इव बद्ध इवान्तरात्मा। सेयं कला भुवननाटकसूत्रत्र माहेश्वरीति कविता तव चिद्विभूतिः ॥१४॥ व्यक्तित्वमिति- भुवननाटकमूत्रमर्षि । भुवनं नाटकमिव तस्य सूत्र. भनि मूत्रधारभूता नायितृत्वान्, तस्या. मम्बुद्धि., अम्ब, हृदये हृदये प्रति- हृदयं व्यक्तित्व पृथगात्मतया अहमहमिति वृतित्व दयामि धारयमे, सर्वस्यापि अहन्तास्पदं हृदयमिति प्रमिद्धे । येन हृदयाधिकरणकव्यक्तित्वघानेन अन्न- रात्मा एकोपि सन्तिरात्मा प्रमिग्न. व मैदवाननेक इव वद्ध इव नित्य- मुरतोपि बन्धवानिव भवति । यया भेदभ्रमजनयिश्या कलया एकोऽप्यन्त- रात्मा अनेक इव अव्यक्नोऽपि व्यक्त इव स्वतन्योऽपि बद्ध इव भवति, सेयं तव कला अंग: चिद्विभूति. चित. अखण्डपनाया: विभूतिरेश्वयंभूना माहे- श्वरी महेश्वरस्येयं महेश्वरशक्नि. कथिता प्रोता। नादात्मिका वाग्विमूति- ाह्मी कला, विश्वरूपस्थितिसम्पत्ति. गोमाविमूतिर्वप्णवी कलेति अतीताभ्या श्लोकाभ्यां प्रतिपाद्य, इह अगणितभेदभमभूयिष्ठजगनाटकमंविधात्री हृदय- स्पेश्वरमाया चिद्विभूति माहेश्वरी कलेत्युक्तम् । अन हृदप-अभिन्न इव-वर- इद-भुवननाटकादिशब्दप्रयोगादीश्वरो हृदयदेगे मायया सर्वमनानि भ्रामयनि- छतीति गीताश्लोकार्योत्रुमन्धेयः ॥१४॥ अय कोमारी मातृकाम् आचप्टे । आहारादिवतातपरिसुद्धसत्त्वे नित्पस्थिरस्मृतियरे विकसत्मरोजे॥ 7 ·उमासहस्रम् द्वितीयं शतक प्रादुर्भवस्यमलतत्त्वविभासिका या सा त्वं स्मृता गुरुगुहस्य सविनि शक्तिः॥१५॥ आहारेवि- आहारशुद्धिवगतः आहारशुद्धिश्च स्थूलतया सात्त्विकाहार- सम्पादिलदेहाश्रितान्त.करणशुद्धिः, मूक्ष्मतया तु विषयेन्द्रियसंयोगेषु 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते' 'इन्द्रियाणि इन्द्रियायें' इति व्यवसायारिमफया बुद्धया प्रकृति- व्यापारात् पृथगात्मानं प्रत्यगवस्थित विदन् यश्चरति तस्य आहारशुद्धि. जायते, आहारश्च आह्रियमाणाः विषयाः, इन्द्रियः आह्रियमाणाना विषयाणा गुद्धि, रागादिभिरलिप्तत्वात्, तद्वशत. परिसुद्धसत्वे परिसुद्धं निर्मलं सत्त्वम् अन्तःकरणं यस्य तस्मिन्, नित्यस्थिरस्मृतिघरे नित्या स्थिरा ध्रुवा स्मृतिः प्रज्ञा तस्या. घरः तस्मिन् विकसत्सरोजे विकसत् उन्मीलित सरोज पुण्डरीक प्रकरणात हृदयं यस्य तस्मिन् जने, अमलतत्त्वविभासिका सुद्धसत्यप्रकाशिका या त्वं प्रादुर्भवसि, आविर्भवसि प्रकामस इत्यर्थः, सा त्य, सविनि जननि, गुरु- गृहस्प कुमारस्य शक्ति. कौमारी शक्ति स्मृता। अब नारदसनत्कुमारा- ख्यायिकाप्रकरणस्य छन्दोगधुतिवचन भवति- 'आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः, सत्त्व- शुद्धौ ध्रुवा स्मृति., स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीना विप्रमोक्षः। तस्मै मृदितकथा- याय तमस: पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारस्तं स्कन्द इत्याचक्षते तं स्कन्द इत्याचक्षते' इति । एवं स्कन्दमनत्कुमारयोरव्यतिरेकमामनन्ति छन्दोगाः । मेयं सनत्कुमारास्यस्य स्कन्दस्य गुरुगुहस्य शक्ति कौमारी शक्तिः इहाभि- रणिता ॥१५॥ अप वाराही मातृका स्तौति ॥ हस्यं यया दिविषदो मयुरं सभन्ते बाध्यं या पिफरं पितरो भजन्ते ।। मानाति चाप्रमसिलोऽपि जनो ययय सा से बराहपदनति कलाम्ब गीता ॥१६॥ हम्पमिति- पया कलया दिविषदो देवाः मधुरं स्वादु हव्यं देवेभ्यो दीयमानम् अत्र लभन्ने प्राप्नुवन्ति, 'हस्यमध्ये देवपत्रे अग्ने' इत्यमरः । यया पिपर: पितृदेवाः रपिपर रोधकं कम्यं पितृभ्यो दीयमानम भजन्ते रोवन्ते, पया बलदेव अतिलोपि अनः मानरः अनं भोग्यमानानि भुक्ने, सा से ·१०० उमासहस्रम् {द्वितीयं शतकं दिद्या तया मूलाग्निचण्डशशिमुण्डतनुप्रभेश्या मूलाग्निरेव मूलाधारस्यः कुल- कुण्डाग्निरेव चण्डः चण्डास्योऽमुरः शशी चन्द्रः म एव मुण्डः एतदाख्योऽसुरः तयोः तनुत्रयोः कवचभूतयोः ग्रन्थ्यो. भेन्या विदारयिश्या चामुण्डया किं न कृतं स्यादिति सम्बन्धः। अत्र देवीमाहात्म्यप्रोक्तस्य चामुण्डया कृतस्य रक्त- चीजामुररुधिरपानस्य चण्डमुण्डनिपूदनस्य च आध्यात्मिक तत्त्वं रूपकापदेशेन उद्घाटितं कविना। तथा हि अष्टमेऽध्याये दुर्गासप्तशत्यां चामुण्डानामलाम- प्रकार: कप्यते- 'यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता। चामुण्डेति सतो लोके स्याता देवि भविष्यसि इति। पुनश्च नवमेऽध्याये रक्तबीजा. मुरप्रस्तावे- 'पलायनपरान् दृष्टा दैत्यान् मातृगणादितान्। योद्धमभ्याययो क्रुद्धो रक्तबीजो महामुरः ॥.... - तस्याहतस्य बहुधा शक्निालादिभिर्मुवि । पपात यो वै रक्नीपस्तेनासञ्छनशोऽमुराः ॥ तश्चासुरासृक्सम्भूतरसुरैः सकलं जगत् । व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम् ।। तान्विपण्णान्मुरा- म्दृष्टा चण्डिका प्राह सत्वरा । उवाच काली चामुण्डे विस्तीर्ण वदनं कुरु । मच्यस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबीजान् महामुरात् । रक्तविन्दून् प्रतीच्छ त्वं वक्त्रे- मानेन वेगिना ॥' इति। अत्र श्लोके चामुण्डाया विभूते: स्वरूपं जान- समाधिकलेत्युक्तम् । जाग्रहशायामेव यः महज. समाधिरेकाग्रध्यानरूपी न तु मुहप्तौ अप्टाङ्गयोगनियाचे लये वा, स एव विचित्रा विद्या कला चामुण्डा. विभूते: स्वरूपम् । अस्याः शक्तिस्तु सङ्कल्पोपसहारादर्घते। इदं सङ्कल्पो- पसंहरणमेव चामुण्डातरक्तबीजामुररपिरविन्दुपानम् । मूलाधाराग्निप्रबोध. नमेव चण्डननुत्रभेदनम् । मूलाग्नेरयोगिषु तमोधूमावृतत्वात्सोऽमुरवत् प्रति- कूलरचण्डो भवति। तत्कवचभेदनं तु तत्रस्यग्रन्यिभेदन येन निरावरणो ज्वलति। योगिषु प्रमिदस्य महमारामताभुमण्डलस्य प्रावरणं मन एवं मुमोमुर, तम्मान्मनमो निग्रहणमेव मुण्डकवचभेदनं, येन सह्मारामृतकिरण- मरीमारदाचामतीमयति योगी। एव रक्तकरानचण्डमुण्डतनुवभेदनरूपेण मालोमहार-मूमाग्निधूमापादरण-महनारावरणप्रभेदनानि यया बन्दया नि- वहिने गा पामुमता विभूतिमहाशातेरमाया इति गहनं योगिजनववेद्य सोपेण दिइमारमुरदशितम् ॥१८॥ एप मरा मारा. संम्नूपेशनीम् एकर महागक्तिर्मापा स्थानमदात् पातुतिय भरत पाह।

·सप्तमः स्तवकः) प्रमासहितम् त्वं लोकराज्ञि परमात्मनि मूलमाया शाके समस्तमुरनर्तरि जालमाया । छापेश्वरान्तरपुमात्ननि योगमाया संसारसश्नहृदयेप्वसि पारामाया ॥१९॥ त्वमिति- लोकराजि, त्वं परमात्मनि मूलमाया भवमि। समस्तमुर- भरि मर्वदेवराजे धक बालमाया असि। लोकयमिदं चन्द्रजालम्। इन्द्र- म्य जालमायाया मन्त्रलिङ्गं च भवति। 'का रूपं प्रतिमा वमूद तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय। इन्द्रो मायानिः पुरुरूम ईयते इति। छायश्वरान्तर- पुमात्मनि छार्यन्वरस्य सूर्यमण्डलम्य अन्तरे यः पुमात्मा पुरुषः विष्णुः तम्मिन् योगमाया नवसि । विप्योर्योगमाया दुर्गासप्तगत्यां गीतामु च प्रसिद्धा। संसारसक्नहृदयेषु संसारे जननमरणात्मक सन्तानां सङ्गिनां हृदयप पाय- माया वन्यजननी माया यमि॥ अत्र प्रथमं केदला परमात्मनः तत: विश्वापेक्षया परमेदरम्येन्द्रस्य शक्ति, नतास्य ब्रह्माष्टम्य पितुः मानौमध्यवर्तिनः विष्णोः, अन्ने चाध्या- त्मं संसारिणश्च माया: चतन्नः एकस्या एव रूपाणीति प्रत्यादि ॥१९॥ एवं क्रियात्वेन विजृम्मिता चतुर्विधां मायापदाच्या महाशक्तिममिष्टुत्य सक्यिाघारभूतां समुपसंहृतस्वात्मविलासां स्वस्यां समाहितसर्वसामा रायस्वरूपा निद्वापदवाच्यां तामेव महागक्ति प्रस्तौति ।। त्वं भूतमरि भवस्यनुभूतिनिद्रा सोमस्य पातरि दिजिसि मोदनिद्रा।। सप्तादबिम्बपुस्पान्मनि योगनिद्वा संसारमानहृदपेप्याम मोहनिद्रा ॥२०॥ त्वमिति- भूतभरि भूतानां प्राणिनां भरि पालक नूनेगे ईश्वरे अनु- मुनिपिणी निद्रा अनुभूनिनिद्रा भवमि, मोमस्य मोमरमप्य पवमानाम्यम्य पारि पानं बुदति दिडोजामि इन्दे, मोदपिणी निद्रा मोदनिद्रा बानन्द नित्ययः। मवनज इन्द्रम्प मोमगत्वं प्रमिदम्। मनावविश्वपुरुषा- मिनि मनास्वविन्द मूर्यविम्ब यः पुष्प नम्पान्मनि दिन्नौ योगनिद्रा, राहो:

·१०३ उमासहस्रम् [द्वितीयं शतक शिर इव पुरुषात्मनीत्यत्र वोध्यम्। संसारमग्नहृदयेषु भवाम्बुधौ मग्नानां जनाना हृदयेपु मोनिद्रा मोहात्मिका निद्रा असि । अग्रेदं बोध्यम् । अव्या- कृतनामरूपं परं ब्रह्म सदेव असदिति श्रुनिषु गीयते- 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति इदमेवासत् तमः इति मन्त्रवर्णेनाभिहितम् । 'तम आसीत्तमसा गूळह- म?' इति, इदं च मूल तमः सर्वलयात्मकं वस्तु स्वास्थ्यानुभूतिरूपं स्वशक्त्या निद्रापदवाच्यत्वं भजते। इमां च महाशक्ति तान्त्रिकाः तामसी काल- रात्रि गायन्ति । संवा निद्रा लयस्वभावा भूतेशे स्वस्थानुभूतिः, इन्द्रे आनन्द- लहरी, विष्णो योगसम्पत्ति., संसारिणि पुरुपे मोहशक्तिश्चेति संक्षेप.॥२०॥ अथ देवीमाहात्म्यचरित्रत्रयप्रतिपादितासु तिसृषु देवीमूर्तिप्वाद्या काली प्रस्तौति । विष्णुश्चकार मधुकैटभनाशनं य. न्मुक्तः सहस्रदलसम्भदसस्तुता सा ॥ काली धनाजननिभप्रभदेहशालि- न्युप्रा तवाम्ब भुवनेश्वरि कोऽपि भागः ॥२१॥ विष्णुरिति- अम्ब भुवनेश्वरि, यन्मुक्तः यया योगनिद्रया मुक्तः विष्णु. मधु-कैटभनाशनं मधुः कैटभश्च मघु-कंटभी एतन्नामानावसुरी तयोशिनं चकार। सहस्रदलसम्मवसंस्तुता सहस्रदलसम्भवेन पायोनिना ब्रह्मदेवेन मं. स्तुता सप्ता, घनाजननिभप्रभदेहमालिनी पनाजननिमा मान्द्रकज्जलामा प्रमा शोमा यस्य सः देहः तेन शालते शोभत इति धनाजननिभप्रभदेह- शालिनी उग्रा 'उद्गीर्णवला मा काली मूर्ति. तव कोऽपि भागः कलाविशेप इति भावः। अमे मप्तशतीप्रथमाध्यायश्लोका उल्लेख्या भवन्ति- 'योग- निद्रा पदा विष्णुजंगत्येकार्णपीने! आम्नीयं रोपमभजत् कल्पान्ते भगवा- सदा दायमुरी पोरी विश्वाती मघु-कैटभी। विष्णुकर्णमलोद्भूती नु ब्रह्माणमुदतो।। स नाभिकमले विष्णो स्थितो ब्रह्मा प्रमापति.। मुष्टाय योगनिहा नाम् एषाग्रहृदयग्थित.॥' इति । चौतरत्र 'एव स्तुता नदा देवी मामी सत्र वैधमा इनि अत्र ताममी योगनिद्रत्ययः, 'उत्तस्थौ प जगनापम्नया मुक्तो उनादन.' अत्र तया योगनिद्रपति बोध्यम्। अन गह होरे. सन्मुक्त इत्यत्र यया योगनिया मुक्त इति प्यास्यातम् ।।२१।। - तथा ·सप्तमः स्तवक: प्रभासहितम् एवं काली मधुकंटभदमनी स्तुत्वा, लक्ष्मी महिपदिनी द्वितीयचरित- देवता देवीमूर्ति प्रस्तौति ।। विद्युत्प्रभामयमघृप्यतमं द्विद्भिः प्रचण्डप्रचण्डमखिलक्षयकार्यशक्तम् ।। पते सविनि महिपस्य वधे स्वरूप तच्चिन्तनादिह नरस्य न पापभीतिः ॥२२॥ विद्युदिति- सविधि जननि, महिपस्य असुरस्य वर्षे हनने विपमै विद्यु- सभामयं वैद्युतज्योतिर्मयं दुर्दर्शमिति भावः, द्विपद्भिः शत्रुभिः अघृष्यतमं अनभिगम्यतमम् अत्यन्तदुर्गममित्यर्थः, यत् ते तव चण्डप्रचण्डम् असिलक्षय- कार्यशक्त स्वरूपम् अभूत् इत्यध्याहार्यम्। तच्चिन्तनात् तस्य चिन्तनात् ध्यानात् नरस्य पापभीतिर्न भवतीति शेपः, महिषासुरवधोद्युक्तं यते दुर्ग दुर्दर्श वैद्युतप्रमामयं स्वरूपं तस्य ज्योतिर्मयवपुषो ध्यानेन सर्वतमोरूपपाप- ध्वंसो भवतीति नात्र चित्रम् ॥२२॥ अथ शुम्भदमनी तृतीयचरितदेवता सरस्वतीमूर्ति स्तौति ।। शम्भं निशम्भमपि या जगदेकबीरी शूलाप्रशान्तमहमो महती चकार । सा कौशिकी भवति कासयशा: मोद- त्मिाङ्गजा तव महेश्वरि कश्चिदंशः ॥२३॥ शुम्भमिति- महेश्वरि ! जगदेकवीरी जगतो लोकस्य एको मुम्यो य. समानौ वा वीरौ शूरौ जगदेकवीरौ गुम्भम् असुर निशुम्भमपि तस्य भानर- ममुर या महती तव मूर्तिरित्ययः, मूलाग्रगान्तमसो मूलस्य आयुधस्याने गान्तं निवीयं महस्तेज. प्रताप इति यावत्, ययोस्ती विधेयविर्भपणं चकार, या ते महती मूर्ति. गुम्भ निशुम्भं च मूलेन निस्तेजस्को व्यपादिनि भावः । काशययाः काशः स्वेतपुष्पविशेषः म इव यशो यस्याः मा गुम्रया - इति यावत्, कृशोदरी तनुमघ्या आत्माङ्गजा तव शरीरमम्भूना सा कौगिकी एननाम्नी देवी तव कोपि भाग. अभाविप इन्ययं.। तया चोकमन्यत्र 'कौशिकी नाम मा दुर्गा हवी गुम्भ-निगुम्मयो.' इति ॥२॥ अथ महाशक्निमिष्टदेवता भरणागनिमुखेन नलप्रसाद याचने ।

·१०४ उमासहस्रम् द्वितीयं रात माये शिये भितविपद्विनिहन्ति मातः पश्य प्रसादभरशीतलया दृशा माम् ॥ एषोऽहमात्मजकलसुहृत्समेतो देवि त्वदीयचरणं शरणं गतोऽस्मि ॥२४॥ माये इति- माये कपटनाटकसूत्रभत्रि, शिवे, मङ्गलस्वरूपे, श्रितविप. द्विनिहन्त्रि, श्रितानामाथिताना विपदामापदा विनिहन्ति विनिवारिणि मातः अम्ब, प्रसादभरशीतलया प्रसादः प्रसन्नता अनुग्रहश्च तस्य भरेण शीतलया शीतया दृशा दृष्टया माम् इमम् जनं पश्य वीक्षस्व । देवि, आत्मजकलत्रसुहृ- त्समेतः मदाश्रितपुत्रदारमित्र. सह त्वदीयचरणं शरण गतोऽस्मि प्रपन्नो- ऽस्मि । दुर्गा भगवती न केवल निजचरणाश्रित जनम् अनिष्टपरिहरणाभीष्टदा- नाभ्यामनुगृह्णाति, अपि तु तम् अन्येषामाश्रयं च विधत्त ति देव्याः परम- कारुणिकत्व-वदान्यत्वे प्रसिद्ध । अत एव मामाश्रितः आत्मजादिभि. सह शरण गतोऽम्मीत्युपपन्नम् । तथा च सप्तशत्या 'त्वामाश्रिता ह्याश्रयता प्रयान्ति' इति ॥२४॥ अर्थभिः वसन्ततिलकानिबद्धः स्तोत्रदेवीप्रीणनाशसया साधुसङ्गानन्दलाभ- प्रार्थनया च स्तवकमुपसहरति । धिन्वन्तु कोमलपदाः शिववल्लभाया- श्वेतो वसन्ततिलकाः कविकुञरस्य । आनन्दयन्तु च पदाथितसाधुसङ्घ कष्टं विधूय सकलं च विधाय चेष्टम् ॥२५॥ धिन्वन्त्यिति- कोमलपदाः कोमलानि ललितानि पदानि यस्याः सा कविकुञरस्य कविश्रेष्ठस्य गणपतर्मम वसन्ततिलकाः एतनामकवृत्तबद्धाः स्तुतयः शिववल्लभायाः उमादेव्या. चेतो हृदयं पिन्वन्तु प्रीणयन्तु । कष्टम् अनिष्टं दुःखं विधूय अपवायं इप्टम् ईप्मित विधाय च पदाधितसाधुसङ्घ परणायितमज्जनसमूहम् आनन्दयन्तु च। इमाभि. मदीयाभिः वसन्ततिलकाभिः स्तुनिमि. द्वे अपि कर्मणी निर्वाह्येता देव्या, प्रीणनकर्मकम् अपर च साधुजना- नन्दनम् ॥२५॥ मप्तमः स्तवक: गव्याव्य ममाप्त.

·अष्टमः स्तवकः समसामभितो हन्ता चण्डिकाहासवासरः॥ सतां हृदपराजीव- विकासाय प्रकल्पताम् ॥१॥ तमसामिति-तमसाम् अन्तर्गतानाम् अनानानां पझे अन्धकाराणाम् अभितः साकल्यन 'साकल्याभिमुखेऽभितः' इत्यमरः, पक्षे सर्वतः हन्ता निवारयिता चण्डिकाहासवासरः चण्डिकाया देव्याः हास एव वासरः दिवम. सता सज्ज- नानां हृदयराजीवविकासाय हृदयमेव राजीवं पद्म तस्य विकासाय उन्मील- नाय प्रकल्पता प्रभवतु। राजीवविकासको वासरः हृदयोन्मौलकचण्डिका- हासः, अर्थदिलष्टम् अमितस्तमोपहत्वम् उभयगतम् । एव विपयिणो वामरस्य रूपेण विषयस्य हासस्य एजनाद्रूपकमलङ्कारः । सेनानुप्राणित वस्तु । राजीवविकासो वासरमापेक्षः। हृदयोन्मीलनं हासमापेक्षम्। हृदयविकासो देव्यनुग्रहबलादेवेति घोत्यो । एवं स्रावकादो यथापूर्व हासस्तुतिभिता आधीः प्रयुक्ता ॥१॥ अनेन सता या निद्रा सर्वभूतानां पोगनिद्रा रमापतेः॥ ईस्पतां सा महाकाली महाकालसखी सई॥२॥ येति- ससे, देवताराधकम् आस्तिकं प्रियं प्रति सम्बोधनम् । या मर्व- भूताना निदा सर्वविस्मरपाल्पा लयावस्था, यव रमापो. विष्णो: योगनिद्रा, महाकालमखी महाकालमेश्वरस्प मत्री देवी सा महाकाली ईइपना स्तूपतां त्वनि रोपः। अस्मिन् स्तबके मप्तशतीचरित्रत्रयप्रसिद्धदेवीमूर्तीना तत्त- मधुटमादिमंहारस्य च प्रस्तावनद्वारा भगवनी नि: स्तूयने। अतीते स्तबके योगनिद्रा व्याख्याता ॥२॥ विरिञ्चिना स्तुते मात. कालि त्वं चेन्न मुञ्चति ॥ मप-टभ-संहारं करोतु कयमध्यतः ॥३॥ विरिञ्चिनेति- विरिन्चिना ब्रह्मणा स्तुने मान. रालि, त्वं न मुञ्चसि

·१०६
उमासहस्रम्
[द्वितीय शतक
त्यजसि चेत् अच्युतमिति दोषः । अच्युतः विष्णुः मधुकैटभसंहार कर्य
करोतु ? न कुर्यात् इत्ययः । अत्र काली, योगनिद्रा हरिनेत्रकृतालया, यां
तुप्टाद ब्रह्मा, यया च मुक्तो भगवान् मधु कैटभं च सञ्जहार । अन्यत्
प्राग्व्यास्यातम् ॥३॥
अथ सप्तशतीद्वितीयचरितदेवतायाः माहात्म्य तुष्ट्रपुः तया निहतस्य
महिपस्य प्रचण्डं साहसम् आधिपत्य द्वादशभिः श्लोकराचष्टे ॥
वासवः कानोकाश- यशोलकुलदिडमुखः॥
महोपवित्रमाद्यस्मा- दासोदाजौ परामुखः॥४॥
वामव इति- महोपवित्रमात् महान् उरः उग्रः प्रचण्ड: विक्रमः परा-
क्रमः यस्य तस्मात् बहुपदवहुव्रीहिः, यस्मान्महिपात् यच्छब्दस्य पञ्चदर्श
उलोके 'महिषं तं महावीर्यम्' इत्पन तच्छन्देन सम्बन्धः, कारानीकाशयशो-
लडकृतदिङमुखः कागनीकार्शन कारपुष्पाभेन शुभ्रेणेति यावत्, यासा अल-
डकुतानि भूषितानि दिमुखानि दिशां प्रदेशाः इति यावत्, यस्य सः सर्वासु
दिक्षु व्यापकविमलइलोको बामवः पूर्वदिसालक: आजी युद्धे परामुखः परा-
चीनः प्रतिनिवृत्त इति यावत्, आसीत् अभूत्। महायशाः देवराडपि
यस्मात्पराजयं प्राप्त इति भावः ॥४॥
यत्प्रतापेन सन्तप्तो
भगवाननलोद्यापि
मन्ये वाडवरूपभूत् ।।
सिन्धवासं न मुञ्चति ॥५॥
भग-
यत्प्रतापेनति- यत्नापेन यस्य प्रभावेण सन्तप्तः जातसन्नाप:
याननलोग्नि: दक्षिणपूर्वदिक्यालः बाहवरूपभूत् बहबायां भवं बारबं रूप
ततिमति और्वोग्निरित्यर्य:, तयाभूतः सन् अद्यापि इदानीमपि सिन्धुवास
समुद्रवामं न मुञ्चति न त्यजति, इति मन्ये गई। वाडवोग्नि. समुद्र
वसनीति पुराणप्रमितिः। अग्नेः सिन्युयामम्य महिामुरमतापजन्यमन्ताप-
दामन हेतुरिति बहेलोहेनुन्वेन मम्भावना हेतूत्प्रेक्षा। पा च मिन्युवामस्थ
पुरागमिः मिविषया ॥५॥

·अष्टमः स्तंबक
प्रभासहितम्
१.७ .
कुर्याणे भूनकदनं
एप एवान्तको माह-
यस्मिन्विस्मितचेतसः ।।
मित्यासीदन्तकस्य घो॥६॥
कुर्वाण इनि- यस्मिन् महिपे भूतकदनं भूताना प्राणिना कदनं नाशनं
कुर्वाणे विदधति सति, एपोमुर एव अन्तको यमः, नाहमिति विस्मितचेतसः
जाताद्भुतमनमः अन्तकस्य दक्षिणदिगीशम्य धीः मति: आमीत्। महिपा-
सुरकृतभूतजातकदनदनात् स्वम्य अन्तका विस्मृत्य म एवान्नक इति
भ्रान्तिरजायतान्तपस्येति पर्यस्तापलव-भ्रान्त्यलद्वारयो. सदर ॥६॥
रणे येनातिरस्कृत्य त्यस्तो राक्षस इत्यतः॥
चिराय हरिदोरोप कोणेशः प्राप्तवान्यशः ॥७॥
रणं इति-पैन महिषण रणे युद्धे कोणेशः दक्षिण-पश्चिमयोयंदन्तरालं
तम्य कोणम्यैग. निती राक्षस इत्यतो हेतोः अतिरम्वृत्य अनवमान्य जाति-
पक्षपातात, त्यामः विमृष्ट: मन् हरिदोगेषु दिक्पालकेषु चिराय यशः प्राप्त-
वान् । राक्षस इति सजातीयपक्षान् हेनोः निमंनिनं महिषेण तिरस्कृत इति
तस्मात् उप्रेमावाचकेवादिशब्दादर्शनाद् गम्योमेशा ॥७॥
सम्भावना।
पग्नियन्तुमास्तस्य कुर्शणमसतोः क्रियः॥
नियन्तुरसतामामी त्याशिनो मलिनं यशः ॥८॥
यदिति--- अमतीः दुष्टा. क्रिया: कुवांगं दुष्कर्माण्याचरन्तमित्ययः, यं
महिपामुर नियन्तु दमयितुम् अराक्तस्य अममर्थम्य अमना पापाना नियन्नुः
निग्रहीतु. .पारिनो वरुणम्य पश्निमदिइनायस्य या मलिनं मन्दमासीत्...
भर्वपापदमनविश्रुतस्य वरुणदेवम्य पनो महिपनियमनागनेमन्दं बभूति भावः ।
अत्र महिपदमनामामध्यहेतुकेन विलियतेन वरुणयनोमालिन्यसिदिम्पेग
वन्दुनोतसा गम्यते । एवं च कपिमाप्तिमिदन वप्नुता बललारध्वनि: nam
गायोपरराभूतो यस्य भाग मारतः ।।
बभूव क्षगदान्तेन रतान्तपरिवारा॥९॥

·१०८ उमासहस्रम् (द्वितीयं शतकं बाहुवीर्यपराभूत इति- यस्यासुरस्य बाहुवीर्यपराभूतो भुजबलपराजितो मारुतः पश्चिमोत्तरदिक्पाल: क्षणदान्तेषु निशावसानेषु प्रायेण प्रायशः रता- न्तपरिचारक: सुरतश्रमापनोदको मन्दो बभूव । महिपपराजितो मारतो दासो भूत्वा मन्दो जात इति गम्योत्प्रेक्षा ॥९॥ निधीन्येन जितो हित्वा स्पष्टं बभाण माधुर्य राजराजः पलायितः॥ प्राणानामखिलादपि ॥१०॥ निधीनिति- येन महिपहतकेन युद्ध जित: राजराजः कुवेरः निधीन् महापधादीन् हित्वा त्यक्त्वा पलायित: सन् अखिलादपि समस्तादपि प्राणानां माधुर्य, महत्यपि कप्टे जीवितम् अत्यन्तप्रियं भवतीत्येतदर्थं वचः स्पष्टं बमाण ध्यक्तं भापितवान् । लघुनि महति वा कप्टे प्राणान् यथाकथञ्चिद्रक्षितुं प्रय- तमानस्य जनस्याधीरताम् आख्यातुं तस्य प्राणाः गुडम्' इति लोकोक्तिः । इमामेवाथित्य 'प्राणाना माधुर्यम्' इति प्रयोग । महिपस्य पुरस्तात् उत्तर- दिक्पालकस्यापि मानादपि निधिभ्यश्चापि प्राणेषु प्रियतरत्वं जनसामान्यस्य- वासीदिति चोतितम् ॥१०॥ यस्मितरपूर्वस्या दिश एकादशाधिपाः॥ कुण्टा बभूवरात्मीय- कण्ठोपमितकीर्तयः ॥११॥ यस्मिन्निति- पस्मिन् महिषासुरे, उत्तरपूर्वस्याः उत्तरस्याः पूर्वस्याश्च पदनरालं सा उत्तरपूर्वा तस्याः दिगः एकादरा अधिपा. रुद्रा. कुण्ठाः मन्दाः आत्मीयकम्टोरमितकीर्तयः यात्मीयः कछः उपमिता सुलिना कीतियपा ते रभूतः, हास्य नीलबष्यत्वं प्रमिदम् । एवादादाणां यशः शुभत्वं विहाय मीलिमानममतत्यर्यात् अपरा समोनिमग्नं जातमिति भावः ॥११॥ - निममदान्तकान्ताना- माननीय निजितम् ॥ ललये य: पुजिवा गरमानी मुधाररम् ॥१२॥ निर इति- मूरमानी आम्मान मूरं मन्यते इति गरमानी यः महिषः नियमुनान्तलाना म्बीयानपुरगुन्द्रीणाम आननंबरे मनरेष निजितं मुषा.

·अष्टमः स्तवक:
प्रभासहितम्
करं चन्द्रं पुनजित्वा सलज्जे लज्जितवान् । प्रार्गव जितस्य पुनर्जयः शूरमा-
निनो लज्जावह एवासीत् ॥१२।।
बालस्येव क्रीडनकः प्रवीरर्यस्य खेलतः।
लोलाकन्दुकधोरासी- देवे दोघितिमालिनि ॥१३॥
वालस्येति-पीडनक. कीडावस्तुभिः खेलतः क्रीडतः वालस्य इव प्रवीरैः
प्रकृष्ट. वीरः खेलता यस्यासुरस्य देवे दीधितिमालिनि मूर्ये प्रीडाकन्दुकधीः श्रीडार्थ
कन्दुकं गोलाकारमिति धी: बुद्धिरासीत् । बालस्य यया कन्दुकादिकीडनके
स्वीयत्व-वश्यत्व-क्रीडायोग्यत्ववुद्धिर्भवति, तथा प्रकृष्टवीरेषु कोडनकवदाचरतः
महिषस्य मूर्ये क्रीडनकवुद्धिरासीत् । तावान् पराक्रमो दर्पश्च तस्य ॥१३॥
नियामाचरशुद्धान्त.
विष्णोः सुदर्शन चक्र
भ्रूविलासनिवारणम् ॥
यस्य नापश्यदन्तरम् ।।१४॥
त्रिपामेति- त्रियामाचरशुद्धान्तभूविलासनिवारण त्रियामाचराणां रात्रिचराणां
राक्षसाना शुद्धान्तस्य यन्त पुरस्य भ्रूविलासाना निवारण राक्षसस्त्रीणा गोकवि-
ह्वलतालम्मकम् इत्यर्थः । विष्णोः सुदर्शन चक्रं यस्य महिषस्य अन्तरं छिदं नाप-
श्यत । महाप्रभाव रक्ष कुलघ्नं विष्णुचक्रमपि तस्य रन्ध्र न प्रापत् प्रहर्तुम् ॥१४॥
महिपं तं महावीर्य या सर्वसुरदेहजा ।
अवघोदानवं तस्म
चण्डिकायै नमो नमः॥१५॥
महिपमिति- तं तयाविषं महावीर्य गुरुपराक्रम महिपं दानवममुरं सर्व-
मुरदेहला सर्वेषां सुराणा देहेभ्यो नायत इति सर्वसुरदेहला या देवी अवधीत्
जधान तस्प चण्डिकायै नमो नमः। सर्वहुनमस्कारार्या। हरादितेन:पुजा.
विर्भूता देवी महिषासुरमदिनीति सप्तशत्या कप्यते- 'तत: समस्तदेवाना तेजो.
राशिसमुद्भवाम् । ता विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिपादिताः ॥' इति ॥१५॥
मुखं तवासेचनक
ध्यायं घ्यायं निरन्तरम् ॥
मृगेन्द्रवाहे कालेन मुस्त्वन्मुखतां गतः ॥१६॥

·उमामहस्रम्
[द्वितीयं शतकं
मुखमिति- मृगेन्द्रवाहे मिहवाहने, मातः, आमेचनक यस्य दर्शनात् तृप्तेः
नास्त्यन्त: तदासेचनकम् अत्यन्तसुन्दरं तव मुख निरन्तरम् अनवरतं ध्याय ध्यायं
ध्यात्वा ध्यात्वा मृडस्तव कान्तः शङ्करः कालेन कालक्रमेण त्वन्मुखतां तव
मुखमिव मुख यस्य सः त्वन्मुखस्तस्य भावस्त्वन्मुसता ता गतः प्राप्त.।
ध्यातुध्येयतादूप्यसिद्धिहि ध्यानस्य फलम् । अत एव शिवस्य मुखे, पार्वती-
मुखमासीदिति गम्योत्प्रेक्षा ॥१६॥
कात्तिकीचन्द्रवदना
अरुणाम्भोजचरणा
कालिन्दीवीचिदोलता॥
जयति विरचिः शिवा ॥१७॥
कात्तिकौति-कात्तिकीचन्द्रवदना कृत्तिकानक्षत्रेण युक्ता पौर्णमासी कात्तिकी
तस्यां यश्चन्द्रः स इव वदनं यस्याः सा। कालिन्दीवीचिदोलता कालिन्दी-
वीचिः यमुनोमिरिव दोलता भुजलता यस्याः सा। अरुणाम्भोजचरणा
अरुणाम्मोजे रक्ताम्बुजे इव चरणे यस्याः सा। त्रिरुचिः तिस्रः श्वेतरणा-
रुणा: रुचय: प्रमा. यस्याः सा गिवा जयति उत्कण वर्तते। चन्द्रोपमितं
वदनं शुक्लं, कालिन्दीवीच्युपमिता भुजलता कृष्णा, रक्ताम्भोजीपमितं चरणं
य लोहितम्। एव लोहित-शुक्र-कृष्णा सिवा विरचिस्त्रिवर्णा रिगुणात्मिका
'अजामका लोहितगुरप्पाम्' इति श्रुतिप्रतिपादिता ब्रह्मस्वरूपिणीन्युक्तं
भवति ॥१७॥
पत्ते कचभरः कालो
पुस्तं दूपं सिवे मप्य-
यहाहर्लोकरक्षकः॥
स्त्वसनाको न नाकराट् ॥१८॥

·अष्टमः स्तवक:) प्रभासहितम् इदमिह वक्तव्यं- सर्वान्तकृत् महाकालो देव्याः केशपाशनयाऽवस्थितः, लोकरक्षको विष्णुश्च वाहुरूपतया, नाकराडिन्द्रस्तु अवलग्नरूपेण स्थितः । कचभर-बाहुकर्तृकयोनिग्रहानुग्रहयोः रातो कराड्भूतावलग्नस्यावशिष्टं कार्य शून्यमेव भवनि । स्वाराज्यमोगस्त्ववशिष्टः । अत एव नाकराजस्य नाको नास्तीति न, अस्त्येवेत्युक्तम्। इदं चोत्तरत्र गीयते कविना। भगवत्याः कुक्षी भूमि-पाताल-स्वर्गलोकाः स्थिता: 'नाकोऽवलग्नमीश्वरि कटिरवनिर्भोगिनां जगनाभि । कुक्षी न केवलं ते वहिरपि वपुपि यो लोकाः ।।' इति चो- क्तम्। तर मध्य एव नाक इत्याह । मध्यस्य सूक्ष्मत्व द्योतयितुम् आकारा- मध्या मध्यान्येत्यादिप्रयोगः कविसमयः। तस्मादिह असग्निव अनिमूक्ष्मो मध्य एव नाका, मध्यस्य शून्यत्वे तत्रारोपितनाकस्यापि असत्त्वशङ्का स्यात् इति सा निरस्यते 'नाकराट् असन्नाको न' इति । मध्यः ( अवलानम् ) अस- भपि नाकराडसम्म, सन्नव नाकराज्यं भोक्तुम् ॥१८॥ स्वदेहादेव या देवी प्रदीपादिव दीपिका ॥ आविर्वभूव देवानां स्तुवतां हमापदः ॥१९॥ स्वदेहादिति- या देवी कौशिकी प्रीपाद् दीपिका इव स्वदेहादेव, स्तुवता स्तोत्रं कुर्वतां देवानाम् आपदः हर्तुम् अपनेतुम, आविर्बभूव सम्भूतेत्यर्थः । प्रयोविशे दलोक ताम् इत्युत्तरेणान्वयः। एकस्या एव देव्याः शरीरादयः गक्तयो देवीमूर्तयः तद्विभूत्या सम्भूताः तस्यामेव लीनाश्चेति तृतीयचरिते स्पष्टमुक्तम् 'ततो देवीशरीरात्तु विनिप्यान्ताऽतिभीपणा। चण्डिका- शविसरत्युग्रा शिया शतनिनादिनी ॥' तथा च शुम्भ प्रत्याह देवी- 'एकंवाहं जगत्या द्वितीया का ममापरा। अहं विभूत्या बहुनिरिह रूपर्यदा स्थिता । तत्संहृत्यामेव तिष्ठाम्यद्य स्थिरो भव ॥' इत्यादि यथावधेयम् ॥१९॥ धर्म-धातुर्य-गाम्भीर्य- वीर्य-सौन्दर्यशालिनीम् ॥ रत्नं नितम्बिनोजातो मेनिरे यां मुरासुराः ॥२०॥ देवा अमुरारच धर्य-चातुर्य-गाम्भीर्य-वीर्य- सौन्दर्यशालिनी घेर्पण पीरमावेन, चातुण पाटवेन, गाम्भीर्येण गम्भीरमावेन, वीर्येण वीरस्वभावेन प्रमावण, सौन्दर्येण रमणीयमावन च शालते इति धैर्या- विचालिनी तां, या नितम्विनौजातौ स्त्रीजाती रत्न प्रशस्तं मेनिरे अमंसत । पो कोशिकी देवी स्त्रीजातावत्युत्तमा मन्यन्ते स्म देवामुराः इति भावः ॥२०॥ पति- सुरामुराः सुरा

·उमासहस्रम्
[द्वितीयं स्तवर्क
यदीय-हुष्कृत्यनले धूम्राक्षोऽभवदाहुतिः ॥
समाप्ति भीषणं याव- वावाप विकत्यनम् ॥२१॥
पदीयेति- यदीयहुडकृत्यनले यस्या इयं पदीया हुडकृतिः हुङ्कारः एवा.
नलोऽग्निः तस्मिन्, धूम्राक्षो नामासुरः शुम्भासुरसेनानीः, भीषणं भयावह
विकत्यनम् आत्मश्लाघनं कर्तृ समाप्ति पूर्ति यावनदावाप यावत्कालं निश्शेष
दाम्भिकमात्मपराक्रमकीर्तनम् अन्त नागमत्, तान्त् अध्याहार्यम्, आहुतिः अभ-
वत् होमद्रव्यमभूदित्यर्थः। देव्याः क्रोधप्रकाशकहुकाराग्नी निश्शेषस्वात्म-
इलाधनस्य यावदन्तं हूयमान एवासीत् धूम्रलोचन इति भावः । असुरात्म-
इलाघावाग्जालस्यको हुङ्कारो देव्याः प्रत्युत्तरमभूत्, येन विकत्यनो भस्मसा-
त्कृत.। अत्र लोकातिमयसम्पत्तिवर्णनादुदात्तालङ्कारः, 'लोकातिशयसम्पत्ति-
वर्णनोदात्तमुच्यते' इति तल्लक्षणात् ॥२१॥
चामुण्डा-शिवदूत्यो य-
भक्षयामासतुर्मूर्तीः
कले दारणविक्रमे।
कीतिभिः सह रक्षसाम् ॥२२॥
चामुण्डेति- यत्कले यम्या' कले कलाभूते अंशाविति यावत्, दारण-
विक्रमे वरपराक्रमे चामुण्डा-शिवदूत्यो चामुण्डा गिवदूती च, रक्षसा
कीतिमिः मह मूर्तीः भक्षयामासतुः ।
न केवल राक्षसाना शरीराणि सज-
हतु तेपा यगासि चेति भावः। चमत्कृतिजनकयो' भक्षितयो रक्षोमूर्ति-
कोत्पामाहित्यात् सहोक्तिरलद्धारः, 'सहोक्तिः सहभावश्चेद् भामते जन-
रजनः' इति तल्लक्षणात् ।।२२।।
यस्याः शूले जगामास्तं यशः शुम्भ-निशुम्भयोः॥
नमामि विमललोकां फोशिको नाम सामुमाम् ॥२॥
पाया इति- गम्या देव्या पूले आयुधे गम्भ-निशुम्भयोः गुम्भस्य
सातुः निगम्भम्य घोभयो यसोश्त जगाम मा प्राप, विमलपलोग
पुष्पीति पारिती नाम प्रमिा तामुमा ममामि। मुम्भनिगुम्भहन्त्री मृतिः
कोशिकीति प्रमिलम्। वीगिरी नाम मा दुर्गा ली. गुम्भ-निशुम्भयोः'
पति पाम् ॥२॥

·अप्टमः स्तवकः] प्रभासहितम् यशोदागर्भजननाद् वन्दे भगवती नन्दा यशोदां गोकुलस्य ताम्॥ विध्याचलनिवासिनीम् ॥२४॥ यशोदेति-- यशोदागभंजननात् यगोदाया नन्दगोपजायाया गर्भ कुक्षी जननात् हेतोः गोकुलस्य श्रीकृष्णवालत्रीडावामस्यानस्य व्रजस्य यशोदां कोर्ति- प्रदा विन्ध्याचलनिवासिनी ता भगवती नन्दां नन्दादेवी वन्दे स्तौमि। कंस- भयाद् गोकुलं नीतः शिशु. देवकीपुत्र , नन्दशिशु, नन्दा च देवकीगृहं नीना। सपा महामायव नन्दा जाना कस प्रतार्य अदृश्याभूदिति भागवतकथा । संपा नन्दा भगवती विन्ध्याचलाधिष्ठात्री इति गीयते। देवीमाहात्म्ये मूर्तिरहस्ये नंद दृश्यते- 'नन्दा भगवती नाम या भविष्यति नन्दजा। सा स्तुता पूजिता घ्याता वशीकुर्याज्जगत्त्रयम् ॥' इत्यादि ॥२४॥ अम्बिकामुपतिप्ठन्ता- मेताश्वण्डीमनुष्टुभः ।। प्रसन्नाः साध्यलङ्काराः सिद्धपक्षणा इव ॥२५॥ अम्बिकामिति- एता अनुष्टुभ. अनुष्टुप्छन्दोबद्धाः स्तुनय चण्डिकाम- म्विकाम् उपतिष्ठन्ताम् उपास्य सेवन्ताम् । का इव ? सिद्धपक्षणा इव, सिद्धा देवयोनिविशेपा पक्षणा. पद्माक्ष्य. सुन्दर्य इति यावत्, ता इव । कथम्भूताः अनुष्टुभ सिद्धपक्षणाश्च ? प्रसन्ना. गव्दार्थप्रसादगुणविशिष्टाः अक्लिप्टा इत्यर्थः, पक्षे स्वच्छाः। माध्वलद्वारा माधवः समीचीना निर्दुष्टा: अल. द्वारा उपमाद्या यासा ता', पक्षे साधव शोभना: अलद्वारा: भूषणानि यासा ताः, उपतिष्टन्तामिति सम्बन्धः। अनुष्ट्रसिद्धपक्षणानां श्लेपो- स्थापितप्रसादसावलद्धारतासाधादुपमालद्वारः ॥ अत्र स्तबके मप्तसनीपोकादेवीमहिमानुकीर्तनात् देवीमाहात्म्ये प्रतिपा. दितायाः देव्यारचण्डीनाम्ना प्रमिः, चण्डिकामुपतिष्ठन्तामित्युतम् ॥२५।। इति श्रीमहपिरमणभगवत्पादान्तेवासिनो वामिष्ठस्य नरसिंहमूनोः गणपनिमुनेः कृतामामहले अष्टमः म्नवकः ममाप्तः। ममाप्नं च द्वितीयं शतकम् । प्रभाग्या व्याख्या च समाप्ता। 8 ·नवमः स्तवकः मर्वातिशायिरामणीयको महाप्रभाव उमादेवीमन्दहामो भगीभेदेनास्मिन् स्तबके स्नूयते ।। शारदवलक्षपक्ष- जागर्तु रक्षणाय क्षणदावमल्यशिक्षकोऽस्माकम् ।। स्थाणुपुरन्ध्रीमुखविकासः ॥१॥ पारदोज्य भारदेति- स्थाणुपुरन्ध्रीमुखविकामः स्थाणोः शिवस्य पुरन्ध्रयाः सुन्दर्या मुखस्य वदनस्य विकास उत्फुल्लभाव म्मितमिति यायन्, जस्माकं रक्षणाय पालनाय जागर्नु जागरूकतया वर्तताम्, अस्मद्रक्षणविधायको भवत्वित्यर्थः । मुसक्किामं विभिनप्टि। भारदवलक्षपक्षक्षणदावैमल्यशिक्षक: भारद वलक्ष. शुक्ल पक्षः तस्य क्षपदानों रात्रीणा वैमल्यम्य नमल्यस्य गिक्षय. अध्यापकः। ज्योत्स्नीवमल्यात् अप्यधिर प्रकाशो वदनविकासस्ये- त्यर्थः। ज्योत्स्नीवमरयस्य उमामुखविकासस्य च प्रकागकतामाधादुपमा रवारः। शिक्षकमब्दस्य मादृश्यमूचकत्वात्, तदुक्तं दण्डिना-- 'प्रतिपक्ष प्रतिद्वन्दिप्रन्यनीवविरोधिन.। मदृक्मदृशमवादिसजातीयानुवादिनः ॥' इत्या: रभ्य 'तत्पदव्या पर घने नम्य कक्ष्या विगाहते। तमन्वेत्यनुवघ्नानि तच्चील तनिषेधति ॥ तम्य चानुकगेतीति गन्दा: मादृष्यमूचकाः । उपमायामिमें प्रोताः क्वीना बुद्धिमौग्यदा. ॥' इति। जागर्नुपद मुमविकासकर्तृकरक्षण- त्रियानवयम्। सम्यार्यमामान्मुपविकामम्य बोधरूपन्वमाक्षिप्यते। तमसि जापे वा नती भयाद् रक्ष्याणाम् उमामुखविकामजागरणमेव महत्वाणं भवति । पथाव्यतमगे म्यिने निद्राणे लोके चराचरात्रोभयम्य गम्भवे सति तग्नि- वारणाय प्रकार: वम्यचिलवती जागरणमलम् । तया भगवतीचित्यवाना- स्मरमुगविकामः पगारगम्यो रक्ष्यान् भयंम्यो मतान् जागरणमात्रेण रा- मीनि माव । घराचरनियन्त्रणममर्या मरा हि मर्वत्र जागति। पीतमाचार्य गितरे- 'सम्मिन्नवरे परे प दिमवादेशश परा जाती गापित. पापा मा दिपाररमिराराम्प नाप ने इति ॥१॥ सवा

·नवमः स्तवकः]
प्रभासहितम्
व्यारयानं हर्पस्य
दिशतु हृदयप्रसाद
प्रत्याख्यानं शरत्सुधाभानोः॥
गौरीवदनप्रसादो नः॥२॥
व्याख्यानमिति- गौरीवदनप्रसादः उमावक्त्रप्रसन्नता नः अस्माकं हृदय-
प्रसादं चित्तवमल्यं दिशतु 'अनुगृह्णात्वित्यर्थः। कीदृशः गौरीवदनप्रसादः?
हर्पस्य व्याख्यानं, तस्याः सहजसन्तोषविवरणं; पुन. कीदृश.? शरत्सुघामानोः
प्रत्याख्यानं, शारदचन्द्रं प्रतिपेपत्यस्याः प्रसन्नता। हर्षव्याख्यानम् इत्यनेन
सन्नोपावहत्वं शरच्चन्द्रनिराकृतिरित्यनेन नर्मल्यावहत्वं उभे च बदनप्रसाद-
स्पोक्ते। उभयोः प्रदानेन हृदयस्य प्रसादलाभो भवितुमर्हति। तदानसमर्थों
वदनप्रसादः प्राथितः। एकस्य॑व द्विघोल्लेखनात् उल्लेखालङ्कारः ॥२।।
-
अन्तर्गतस्य हर्ष. क्षीरसमुद्रस्य कश्चन तरङ्गः॥
हासो हरहरिणदृशो गतपy मन करोतु मनः ॥३॥
अन्तरिति- अन्तर्गतस्य हृदयं गतस्य हर्षक्षीरसमुद्रस्य हर्पः सम्मद एव
क्षीरमयः समुद्रस्तस्य कश्चन तरङ्ग मिविगेपः हरहरिणदृशः ईश्वरकान्तायाः
पावत्याः हामः मुखविकाम इन्यर्थ., मम मनः मानसं गतपचं गतं पर्ल
पापं यस्मात्तत् करोतु। हममुद्रयोः हागतरङ्गयोः आरोपविषयविपयिणो-
रभेदाध्यवमायाद्रूपकमलङ्कारः। पङ्के दलेपः, पापं कर्दमश्च । हासेन
पापापनोदन तरङ्गेण कर्दमापमरणमिनि विवेकः। पङ्कपददिलप्टार्थसाम-
न्मिनश्च पविलं सरस्तटस्थानीयमाक्षिप्यते ॥३॥
दिशि विशि विसर्पदंश- प्रशामिनतापं परारतमालिन्यम् ॥
कुमालानि प्रदिदातु नः पशुपतिहृदपेश्वरोहसितम् ॥४॥
दिशि इति- दिशि दिगि सर्वामु दिक्षु विमर्पदंशुप्रयमिततापं विमर्प-
द्भिः प्रसरद्धिरंगुभिः किरण: प्रममितः शिगिरीकृत: तापो धर्मः यस्य तत्,
परास्तमालिन्यं परास्तम् अपगमितं मालिन्यं मलदपिनत्वं येन तन्, पशुपति-
हृदयरवरीसितं पशुपतेभूतेशस्य हृदयेश्वर्याः पार्वत्याः हमिदं नः अस्माकं कुश-
लानि क्षेमागि प्रदिरानु विदपावित्ययः । तापप्रशमन-मालिन्यपरामनाम्या
हमितम्यामृतविरणत्वं योन्यने तेनोपमाध्वनिः ॥४॥

·उमामहस्रम् तृतीयं शतक अन्तर्गतं च तिमिरं हरन्ति विहसन्ति रोहिणीकान्तम् ॥ हसितानि गिरिशसुदृशो मम प्रयोवाय कल्पन्ताम् ।।५।। - अन्तरिति-- अन्तर्गतं हृदयगतं, च अप्यर्थे, तिमिरम् अन्यकारं, हरन्ति तस्य अपहारकाणि, रोहिणीकान्तं चन्द्र, विहसन्ति तस्य परिहासकानि, चन्द्रों वाह्य तिमिरमेव अपहन्ति; हसितानि तु अन्तर्गततिमिरमपि हरन्ति तस्मा- दुपहसनम्। तथाविधानि गिरिशसुदृशः कैलासनायकान्ताया. हसितानि मम प्रबोधाय कल्पन्ताम् प्रभवन्तु । मम अन्तस्तिमिरापह प्रयोधं विदधत्विति भाव. । अत्रोपमानात् रोहिणीकान्तादुपमेयाना हसितानामाधिस्यात् व्यनि- रेकालङ्कारः। 'आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्यूनताऽयवा' इनि माहित्यदर्पणे तल्लक्षणात् ॥५॥ भूपातुपारदीपिति बोधित्या सह विहायसो रङ्गे। विचरन्पुरहरतरुणी- दरहासो मे हरत्येनः ॥६॥ भूपेति- भूपातुपारदीधितिदीपित्या भूपाभूत. पनमभूत. तुपारदीधिति- हिमागुः हरगिर.स्यश्चन्द्र इति यावत्, तस्य दीधित्या चन्द्रिायेत्यर्थः, सह विहायम आकारास्य रजे नाटयस्थले आकारामेव रजस्थलं राहो. शिर इति- यत् योध्यम्। विचरन् सञ्चरन् विहारं कुर्वग्नित्ययं., पुरहरतरणीदरहासः पार्वतीमन्दहाग. में मम एनः पापं हरतु अपहरतु। आकासरों कान्तेन सह विहरल्याः पावत्या. मन्दहामः हरगिरोभूषणगालचन्दनन्द्रिकया विलसन् ममाघ हररिवनि प्रार्थना। उमामन्दहामम्य हरशिर स्यबालचन्द्रदीधित्या मह विलमनं नदानुरूप्यादुपातम् । द्वयोरनुरूपयोवर्णनात् समालद्वारः ॥६॥ दागोदरहसिता येतामुदयो दिवो ग्यस्मा संहरन्तु दुरितानि ।। भूपातीयूपकिरणस्य 10 पीyि-- रामोदरहमितानि पन्नीमन्दहमितानि अम्मा दुरि- नानि पानि मंहान्नु नागपन्न। मेषा दरहमिवानामुदयः प्रादुर्भावः भूषा. पीवियाय भूपन्दोः शिवगिरस्थस्य शिवगः भवतीत्यध्याहार्यम्। लि. गम्य पसभामा प्रगिरम्। हगितोश्य शिशिरपन्दिरा निरम्मता ·नवमः स्तबक: प्रभासहितम् भवतीत्युक्तं भवनि। दिवमपदार्यमामांन् प्रतापगर्भतिग्मागुत्वं हमिनाना- माक्षिप्यते। तदानुगुम्पेन दुरितसंहरणप्रार्थना पौचित्यं पुप्गातीति बोध्यम् । उमासितानां मूपेन्दोश्च प्रभालक्षणे तुल्ये सत्यपि, हसिनप्रभोत्कर्षण भूपेन्दु- प्रमानिकर्षस्य दिवसपदन गम्यमानत्वात् भूपेन्दुप्रभायासिरोपानात् मौलिन नामालङ्कारः। तदुक्तं साहित्यदर्पण 'मीलित वस्तुनो गुप्तिः केनचितुल्य- लक्ष्मणा' इति । उत्कृष्टगुणेन निकृष्टगुणस्य तिरोयानं मालिनम् इति भावः ।।७।। स्कन्दजननीमुखेन्दो- मुनिमतिकरविणीना- रस्मान्पुष्णातु सुस्मितज्योत्स्ना । मुल्लासकया पदायत्ता ॥८॥ स्कन्देति-- स्वन्दजनननीमुखेन्दोः स्कन्दजनन्याम्मुब्रह्मण्यमातुः मुखमेवे- न्दुश्चन्द्रस्नस्य मुम्मितज्योत्स्ना योभनं म्मिन मुस्मितं तदेव ज्योत्स्ना अम्मान पुष्णातु पुष्टान्विदधात्वित्यर्थः। मुनिमतिकरविणीना मुनीनां मतयो बुद्धय एव करविण्यः कुमुदिन्यस्नामामुल्लामकया उल्लानम्य विकासस्य कया उक्तिः यदायत्ता यदधीना भवतीत्यध्याहार्यम्। रूपकमलवारः । तवाय विवेकः। स्कन्दजननीमुखम् इन्दुम्थानीयं, स्मितं ज्योत्स्नास्यानीयं, मुनिमतयः करविणी. स्थानीया.; मुनिमतीनामुल्लमनं स्कन्दमातृस्मितापीनं, करविणीनामुल्लासन ज्योत्स्नाधीनः। मतिपदमत्र हृदयोपलशकम् उल्लासराब्दस्वारस्यात्। मुनि- हृदयोन्लामप्रसगात् पार्वतीवाचकं स्वन्दजननीपदम् औचित्यपोषक, सन्दस्य सनत्कुमारापराभिधानस्य सर्वेभ्योऽपि मृदितापापेभ्यो मुनिभ्यः ज्ञानदातृस्व- प्रसिद्धः॥८॥ कमनीपकण्ठमाला मुक्तामणितारकावयस्यो मः॥ कामान्वितरतु गौरी- दरहासो नाम भदतांशुः ॥९॥ कमनीति- कमनीयाण्ठमालामुक्तामणिनाकावयायः कमनीयावा मनो. शाया रण्टमालाया वटहारे इत्यर्य., याः मुसामगय. मौक्तिवानी, ता एव तारकाः तारा: नक्षत्राणीत्यर्थः, तामा वयम्पः मना, गौरीदरहानी देवीमन्दहामो नाम प्राराम्ये म्यान इत्ययं., धवलागुपचन्द्रः नः अम्मम्य रामान् वितरतु ईप्सिनानि दातु। रूपरमलद्वारः। अयंद विवेचनीयम् । क्छमालामुलामणिषु मारकारोपण प्रभा-नरललामायात्। कमनीयवं ·उमासहस्रम् तृतीयं शतक तूभयत्र समानम् । दरहासो मुक्तामणीना वयस्य. सहचर.। धवलागु. तारकाणां वयस्यः कान्तः। शोभावहत्वाहादकत्वादि. दरहासववलाश्वोः समानधर्मः। एवं सावयवं रूपकम् ।।९।। अनवद्यकण्ठमाला- मुक्तावलिकिरणनिवहसहवासो॥ हरतु ममाशेपमज्ञानम् ॥१०॥ हरदपितादरहासो अनवद्येति- अनवद्या निर्दोपा कण्ठमालायां या मुक्नावलिः तस्या: किर- पानां निवहस्य समूहस्य सहवासी सखेत्यर्थ.। हरदयितादरहामो हरमुन्दरी- मन्दहासः मम अगेपं समस्तमशानं हरतु । हरति भक्तानाम् अज्ञानमाति वेति हरपदव्युत्पत्तेः, अपाज्ञानहरणे प्रसक्ते पार्वत्या: हरदयितात्वेन कीर्तनम् औचित्यप्रकर्षकम् ॥१०॥ म इव दृश्य उत्तम पूर्ण करोतु मानस- इलाघराघौशनन्दिनीहासः॥ मभिलाषं सर्वमस्माकम् ॥११॥ व इति- अदृश्यः जकार-कारयोः सयोगः ज्ञः तस्मिन् दृश्यः द्रष्टु शवयः वः पवणं इव । म इति लिपी अकार. प्रायो न दृश्यते अत्यन्त- मूपमतया तु दृश्यते। एवमविस्पष्टं मूधर्म च दृश्यः अवर्ण इव उत्तम उत्तष्ट: इलापराधीशनन्दिनीहामः पर्वतराजपुत्रीहामः यम्माकं सर्व मानमम् अभिलापं शाम पूर्ण करोतु। प्रायोदृश्यत्वात् मूक्ष्मन्वान् उत्तमो हामः । तत्तिरीय- प्रातिशाख्ये प्रकार उनमगंज: परितः- मू० १०- वर्णानामानुपूर्वेण पञ्च पञ्च वर्गा.। मू० ११- प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्योत्तमाः। उत्तममज्ञ अवर्णः अदृश्यः प्रातिशाम्पन: बोप्य.) उत्तमः पार्वतीमन्दहास. शदृश्य. मूरिभिजेय. ॥११॥ मातोरमानो यः सापोप्पनल्पश्र्मा गरमसमास्त्ररिपुर चके। हामो नः पातु स शिवायाः॥१२॥ बालावति- यापारमावत: दर्शनमात्रेण गदर शिवम् असमास्त्र. पिरम भगमानि विषमाणि अस्त्राणि आयपानि यस्य सः बन्दाग्नस्य विरम् याग परं विदधे, म अगोप मन्दारि अनन्यरर्मा अनम्यानि ·नवमः स्तवकः] प्रभामहिम् अल्पोऽपि हाम: अधिकानि कर्माणि यस्य स. सिवाया देव्या: हास. न: अस्मान् पातु रक्षतु। हासस्य दर्शनादेव शङ्करो मदनवमङ्गत: वृन इति भावः। स्वददानमाण मकरं कामकिङ्करं चकारेत्यम्य अनल्पकमंगोसम्भाव्यत्व. वर्णनादसम्भवोलद्वारः ॥१२॥ स्मरमतरतमीशं यः करोति भावप्रसङ्गचातुर्या ।। द्विजगणपुरस्कृतोऽय्यानु स शिवाहासप्रवक्ता नः ॥१३॥ स्मरेनि- य. भावप्रसङ्गचातुर्या भावम्य रमनिष्पादकस्य रत्यादेर्भावस्य प्रसङ्गे प्रस्ताव दिपये चातुर्या चतुरम्य भावः चातुरी कुशलता तया करणेन, एव हामपटो, प्रवक्तृपक्षे तु भावम्याभिप्रायस्य प्रमङ्गे आविष्कारे प्रश्नुते चातुर्या कुशलतया करणेन, ईशं शिवं स्मरमतरत स्मरमते कामतन्त्रं रतं निरतम् यास स्तमिति यावत् करोति विदधाति, स्मरमनपरम् इति पाठे स्मरमतं पर प्रधानं यस्य तमिति व्याख्ययम्। द्विजगणपुरस्कृत: द्विजगणेन दन्तपडक्त्या इत्ययः पुरस्कृत. अग्रे स्थापितः एवं हामपक्ष, प्रवनृपक्षे तु द्विजगणेन विप्रवृन्दन पुरस्कृत. पुरस्तादग्रगण्यत्वेन पूजितः, स शिवाहाम- प्रवक्ता शिवाया देव्या हास एव प्रवक्ता प्रवचनकृत् नः अस्मानव्याद्रक्ष्यान्। रूपकमलद्वारः, तस्य सावयवत्व इलेपोत्यापितम्। मावप्रमङ्मचातुर्यत्पनेन गृङ्गाररमनियादकानाम् आलम्बनोद्दीपनविभावानुभावादिनिणाद्यरतिमावम्य कामेश्वरीमन्दहासगर्भत्वं द्योत्पते। द्विजगणपुरस्कृत इत्यनेन दशनाना पृष्ठन. स्थित्या हासस्य पुरस्ताद्विलमितेन दगनानाम् अस्पष्टदशेनं हासस्य मन्दत्वे पि विस्पष्टदर्शनं च गये। हामे प्रवत्यारोपणात् प्रवपनरायं सर्वम् अवाचा हामेनव निर्वाह्यत इति च विरादम् ॥१३॥ रदवाससा रयी मां पावरुदर्श जिगोपोः दारी करः पातु पार्यनीहामः॥ पञ्चपृषतस्य सेनानीः ॥१४॥ रदेटि- रदवारमा अबरपा रयी रयवान् अघर एव रयो वाहनसम्प. त्वयः। कर: किरणः गरी बाणवान् स्वागव एव बागा अम्प, पावाग ज्यन्दनन बन्दसत्रु जिगीपी. जेतुमिच्यो. पञ्चपराम्य पचराणम्य मदनम्य मेनानी: मनिकाधिपति. 'पार्वतीराम. मा पानु रक्षतु। अधर-रथयो. कर.

·१२०
उमासहस्रम्
तृतीयं शतक
शराणा च अभेदाध्यवसायात् वैयधिकरण्येन रूपकमलङ्कारः। ज्वलनाक्षस्य
भगवतो हरस्य कामेन विजये प्रसजिते भगवत्याः चारुहास एव युद्धसभाह
कुर्वन् विजय निर्वहति। तत्र अधर एव हास वहति, अधरे ध्रियमाणस्य
हासस्य मयूखा एवं वाणा भवन्ति। एवं वणितो मन्दहासमहिमा सर्वोत्तर-
रामणीयक पुष्णाति ॥१४॥
शिवहृदयमर्मभेदि स्मितं तददीशवंशमुक्तायाः॥
दशनद्युतिद्विगुणित श्रीकं शोक धुनोतु मम ॥१५॥
शिवेति- शिवहृदयमर्मभेदि शिवहृदयस्य अत्यन्तगाढस्य महेश्वरहृदयस्य
मर्म गूढ जीवस्थान भेत्तु भक्तु शीलमस्येति शिवहृदयमर्मभेदि दशनाना
दन्ताना द्युतिभिः कान्तिभि. द्विगुणिता द्वाभ्या गुणिता श्रीः शोभा यस्य तत्
दशनद्युति-द्विगुणितथीकम् अद्रोशस्य हिमवत. वशस्य मुक्ताया. मौक्तिकमणि-
भूताया. (वश. कुल वेणुश्च, मुक्ता च तत्फल बोध्यम्) तत्प्रक्रान्त स्मितं
मन्दहसितं मम शोक दुःख धुनोतु अपनयतु। शिवहृदयमपि गाहमान भग-
वतीस्मितम् अस्मदादीना हृदय प्रविश्य तद्गत शोकमपनेतु किमु न
शक्तम् ? ॥१५॥
ब्रह्माण्डरङ्गभाजो नटयाः शिवसूत्रधारसहचर्याः॥
श्रीवर्धनोऽनुलेपो मुखस्य हासः पुनात्वस्मान् ॥१६॥
ब्रह्माण्डेति- ब्रह्माण्डमेव रङ्गो नाटयस्थल त भजत इति ब्रह्माण्डरङ्ग-
भार तस्याः, शिव एव सूत्रधार, भरताचार्यों नट. तस्य सहचरी सखी तस्या.
मटपाः, श्रीवर्धन. शोभाप्रकर्षक: अनुलेपः लेपनद्रव्यमित्यर्थः, मुखस्य वदनस्य
हासः अस्मान् पुनातु पवित्रान् करोतु। ब्रह्माण्ड रङ्गस्यल तत्र शिव. सूत्र-
धारः, शिवा तत्सहचरी नटी, शिवामुखहास. नटीमुसशोभावर्धनलेपविशेषः
इत्ययं विवेकः। नटघाः मुख दोभावहेन चूर्णविशेषेण लिप्त, शिवायाश्च
हामेन भाजितम्। मावयव रूपकमलधारः ।।१६।।
अधरमवालझायने नासाभरणप्रभाविलासिन्या ।
रममाणो हररमणी हासयया हरतु नः शोकम् ॥१७॥

·नवमः स्तवक:] प्रभासहितम् १२१ अपरेति- अपरमवालशयने अपरः प्रवाल पल्लवमिव अपरप्रवाल पूर्व- पदार्थप्राधान्यादुपमितसमासः अपरप्रवालकल्पितं शयनम् अपरमवालशयनं तस्मिन् मध्यमपदलोपी समासः, नामाभरणप्रभाविलासिन्या नासाभरणस्य नासिका. भूपणस्य प्रभा मैव विलासिनी विलासवती अङ्गना तया रममाण: रति कुर्वाण. हररमण्या पार्वत्याः हास एव युवा नोस्माकं गोक हरतु दुःखापहो भवतु। नासाभरणप्रभायाः विलासिनीत्वं हामस्य युवत्वं चेत्युभयो. स्त्री- पुसयोः अधरशयने अन्योन्यसङक्रान्तिलक्षणा रतिर्लोकोत्तरसौभावहेति वस्तु रूपकणालङ्कारेण व्यग्यते। ॥१७॥ अधरोष्ठवेदिकाया नासाभरणांशुशावकः साकम् ॥ कुलमखिलमयतु खेल- नद्रिसुताहासयालो नः॥१८॥ अपरोप्ठेति- अपरः अधः स्थित ओष्ठः ददानच्छदः स एव वेदिका वितदि. तस्याम् अवरोप्ठवेदिकाया नासाभरणाशुशावक: नासाभरणाराव एव पारवाः तः नासिकाभूपणकिरणतिराभिः इत्ययं., साकं मह खेलन् जीडन् अद्रिसुनाया. हमपत्या. हास एव बालः न. अस्माकम् असिल सकलं कुणम् अवतु रक्षतु। सामान्यतः प्रतिगृहं गृहद्वाराहिः किञ्चिदुग्नता कुट्टिमा भूमिनिर्मीयते। मा वैदिका उच्यते, वालाना च श्रीडास्थल भवति । रूपके, इमानि विविच्य वोध्यानि । उमाहासो वाल: नासाभरणादाव. शावकाः श्रीडार्थमागता अन्ये शिसव,। अधरोष्ठ एव श्रीडास्थलं वैदिका। शिमु. भ्योऽपि वालोऽपिकः, अधरे भूषणाशुमि. सह मिलन् यथेच्छ विलसनपि हामस्य उत्तरा शोभेति रूपकेण वस्तुप्वनिः ॥१८॥ 1 अत्र अनुलेपनस्य वौसा द्विर्भावः कुचतटोदुकलस्य। हरतु हृदयव्ययो मे हसिते हरजीवितेश्वर्याः ।।१९।। अनुलेपनस्येति- अनुलेपनस्य श्रीमण्डादिश्रीवर्धनलेपनस्य वीमा द्विलिः, पुचाटीदुकुलस्य यशोजवसनस्योत्तरीयम्येति पावन्, द्विभावः हिरावृत्ति. दिगुण- मतंति यावत् हरजीवितेश्वर्या. सर्वेश्वरप्राणनायिकायाः हमिनं स्मित मे हृदय- म्पया हृदयस्य चितम्य व्यथा पीज हरलु। अनुलेपनम्योपर्यन्यदनुलेपनं हगितम उतरीपरयोगन्यदुनरीय हगिमिति गुभत्वमापति हमिते मनु-

·उमासहस्रम्
तृतीयं शतक
लेपन कुचतटीदुकूलं चारोपिते। तैनाभेदरूपकम् । शुभम्य स्मितम्य स्व-
शोभया बदन-वनोजो व्याप्य स्थितस्य सर्वनमंत्र्यसम्पादिका प्रमग्नना हृदय.
ङ्गमत्वेन हृदयव्यथाव्यपोहनाय प्रभवतीति भावः ॥१९॥
गिरिशाङ्गरागभसितं स्वागतवचसाभिनन्ददादरतः ।।
गिरिजालोलाहसितं गरीयसी मे तनोतु घियम् ॥२०॥
गिरिशेति- गिरिमाङ्गरागभसित गिरिदास्य शिवस्य अङ्गरागः देहानु-
लेपनं यद् मसितं भस्म तत् कर्म स्वागतवचसा आगन्तारं प्रति एतु भवान्,
विजयताम्' इत्यर्थकं वचनं स्वागतवचनं, तेन आदरत. आदरात् अभिनन्दत
अनुमोदमानं गिरिजालीलाहसितं गिरिजायाः पार्वत्याः लीलया विलासपूर्वये-
त्ययं. हसितं स्मितं मे मम गरीयसी श्रेयसी धियं तनोतु विस्तृणोतु विस्तीर्ण
करोत्विति यावत् । भर्तुर्भगवतः शिवस्य भस्मोद्धूलिताङ्गधवलिमान वीक्ष्य
शुम्रः पार्वतीहासोऽपि स्वेन धलिम्ना तस्य सवादात् तत्रादरं दर्शयतीति
वस्तुनोपमाध्वनिः ॥२०॥
दयितेन सल्लपन्त्याः सह तुहिनमरोचिशिकिरीटेन ।
वागमतदोऽय्या-
दलसो मामगभुवो हासः ॥२१॥
दयितेनेति- दयितेन प्रियेण गिशुः वाल: तुहिनमरीचिहिमाशु: तुहिन-
मरीचिशिन मयूरव्यसकादिवत्समाराः वालचन्द्र इति यावत् तेन किरीटिना
चन्द्रचूडेन गिवेन सह रॉरलपन्न्याः प्रिय माषमाणाया: अगभुव: पर्वतभुवो
देव्याः वागमतबुद्बुद. वागेव अमृत वाचि अमृत वा तस्य बुबुदः अलसो
मन्दो हामः माम् अव्यात् स्यात् । कान्तेन चन्द्रचूईन प्रिय सम्भापमाणायाः
देव्याः याची निर्गत: हामः अमृतबुद्बुद एवेति अभेदाध्यवमायाद्रूपकम् ।
अमृतस्य धुदुद्दाकाराः दृश्यन्ने वुवुदायंगामर्थ्यात्मल्लापादवियोज्यो मयनादेव
हास आशिप्यते। यथा वुवुदम्य सष्टं दृश्यमानत्वेऽपि मध्यमानममनमा
श्रित्य वर्तनं, तथा सेलापसमकालनिगंतो मन्महाग मल्लापदिलष्ट इति
दोयम् ॥२१॥

·नवर्मः स्तबकः] प्रभासहितम् शुद्धः कुचादिनिलया- दपि मुक्ताहारतो हरपुरन्ध्रघाः॥ पदनयीप्रासादे विलसन् हासोऽलसोऽवतु माम् ॥२२॥ शुद्ध इति– हरपुरन्ध्रयाः पार्वत्या. कुचावेव अद्विः गिरिः स निलय. आवाम. यस्य तस्मात् मुक्ताहारतः पञ्चम्यास्तसिल मौक्तिकहारतोऽपि शुद्धः स्वच्छ वदनश्रीप्रासादे वदनश्रियः वदनलदम्या. प्रासादे मन्दिरे, यद्वा श्रियः लक्ष्म्या: प्रासाद आलय: पद्ममिति यावत् वदनमेव श्रीप्रासादः पञ तस्मिन् विलसन् विलासं कुर्वन् अलसो हामो मन्दहामो माम् अवतु रक्षतु। अद्रे- रुपरिष्टात् स्थित. प्रासादः पुष्णात्यसाधारण रामणीयकम् । तत्र विलसतो लावण्यातिशयं प्रति किम वक्तव्यम् ? वक्षोजगतमुक्ताहारादपि गरीयान् मुझया शोभया गौरीवदनाम्बुजहास इति भाव. ॥२२॥ प्पोंभूते चूते गतवति परिभूतिमसितजलगाते ॥ अनिते सिद्धिमशोके कमलेपि गलज्जयश्रीके ॥२३॥ व्यर्थीति-- चूते रसाले कामस्य पञ्चमु वाणेपु एकस्मिन् व्यर्थीभूते अव्यय व्ययें सम्पद्यमाने भूते विफले जाते सतीति यावत्, असितजलजाते नीलोत्पले वाणे परिभूति गतवति तिरस्त्रियां प्राप्ते सति, अशोके अन्यस्मि- मपि वाणपुणे सिद्धिम् लक्ष्यभेदरूपा सिद्धिम् अनिते अप्राप्ते, कमलेऽपि वाणे गलम्जयश्रीक गलन्ती विगलन्ती जयधीः विजयलक्ष्मी: यस्मात् तस्मिन् सति, उत्तरश्लोकेन सम्बन्धः ॥२३॥ पहुधा विभेद हृदयं हरस्य पाणेन येन गुमवाणः।। तदुमालीलाहसितं मल्लोसममस्तु मे भूत्यं ॥२४॥ वहुति- येन यान सुमबाणः पुष्पवाण. कामः हरम्य हृदय लक्ष्य बहुधा विभेद भिन्तवान् तदुमालीलासितम् मल्लीमुम मल्लीपुष्पं मम भूत्वं विभूत्यै ऐश्वर्यायति यावत्, अस्तु । यंन वाणेनि पुल्लिङ्गेन पन्छाब्देन परामुष्टम्प तत्पदम्य मसालिङ्गं तु उगालीलाहसितस्य विधेयत्वान्, विध. पम्प म प्राधान्यान् युतम्। कामम् भूनादिषु चतुर्प वाणपुणेषु हरहदय- ·१२४ उमासहस्रम् [तृतीयं दातकं भेदने विफलेषु जातेषु उमाहसितमेव पञ्चमस्य मल्लीमुमस्य वाणस्य कार्य निरवादिति कविप्रोटोक्ति.। पञ्चानामपि पुष्पाणा मल्लीवुमुमम्यव अन्या. कारत्व-शुम्रत्वाभ्या मन्देन शुभ्रेण चोमाहसितेनाभेदाध्यवसायो युक्तः ॥२४॥ अमलदरस्मितचिह्ना- कमनीपतमास्वसमा. स्ता एताः सर्वमङ्गला आर्याः ॥ मुपतिष्ठन्तामुमा देवीम् ॥२५॥ अमलेति- अमलदरस्मिचिह्नाः अमलं शुदं दरस्मितं मन्दहमितं चिह्न लक्षणं यासा ताः, सर्वमङ्गला. सर्वत्र स्तवकश्लोकेषु मङ्गल कल्याण यामु ता. स्तबके प्रान्ता एताः आर्या आर्यावृत्तनिवद्धा. स्तुतयः कमनीयतमासु रुचिरतमासु अममाम् अद्वितीया देवीम् उमाम् उपतिष्ठन्ताम् उपासताम् । स्तवके प्रतिश्लोकं मन्दस्मितस्यैव प्रसक्ते मन्दस्मित लिङ्गम् आसामार्याणाम् । सर्वत्र माङ्गल्याशासनादेता वार्या. सर्वमङ्गलाः । एवम् आर्याभिस्मोपस्थानमार- चम्योपसहृतः तृतीयशतके प्रथम, स्तवकः समाप्त. ॥२५॥ नवमः स्तवकः सव्याख्य समाप्त.॥

·१२४ उमासहस्रम् (तृतीयं पातक भेदने विफलेषु जातेषु उमाहसितमेव पञ्चमम्य मल्लीमुमस्य बाणस्य कार्य निरवाहयदिति कविप्रौढोक्तिः। पञ्चानामपि पुष्पाणा मल्लीकुमुमम्यैव अन्या- कारत्व-शुभ्रत्वाभ्यां मन्देन शुभ्रेण चोमाहसितेनाभेदाध्यवमायो युक्त. ॥२४॥ यमलदरस्मितचिह्ना कमनीयतमास्वसमा- स्ता एताः सर्वमङ्गला आर्याः॥ मुपतिष्ठन्ताममां देवोम् ॥२५॥ अमलेति- अमलदरस्मितचिह्नाः अमलं शुद्धं दरस्मितं मन्दहमितं चिह्न लक्षणं यासां ताः, सर्वमङ्गला: सर्वत्र स्तवकश्लोकेषु मङ्गलं कल्याणं यामु ता: स्तवके प्रशान्ता एता: आर्या आर्यावृत्तनिवद्धाः स्तुतयः कमनीयतमासु रचिरतमासु असमाम् अद्वितीया देवीम् उमाम् उपतिष्ठन्ताम् उपाराताम् । स्तवके प्रतिश्लोक मन्दस्मितस्यैव प्रसक्त मन्दस्मित लिङ्गम् आसामार्याणाम् । सर्वत्र माङ्गल्याशासनादेता आर्याः सर्वमङ्गलाः । एवम् आर्याभिस्मोपस्थानमार- चम्योपसंहृतः तृतीयशतके प्रयमः स्तवकः समाप्त. ॥२५॥ नवमः स्तवकःः सव्यास्य. समाप्तः।।

·दशमः स्तवकः यय दामः मनको भगवत्याः कवादिपादान्नस्तुतिः मदनारनापत्पा- । बारभ्यते। - सक्षालनाय हरितां विभूतये लोकत्रयस्य मदनाय धूर्जटे। कात्यायनीवदनतः मानः शान- नियंन्ति अग्रहसितानि पान्नु नः ।।१।। मरक्षालनार्यनि- हरितां दिगां मटक्षालनाय विमलीकरणाय, लोक- म्य विभुवनस्य विभूतये ऐश्वर्याय, धूर्जटेः हरस्य मदनाय कामाय, कात्या- वदनत. कात्यायन्याः दुर्गापा: वदनतः मुखात् शनैः शनैः मन्दं मन्दं नियं- | निगच्छन्ति, निरुपमर्गाद् गत्यर्यवाद् अदादेः इघातोः पतरि परे नियंदिति म्, तन्य नमरप्रयमाबहुवचनानं नियंन्नि, मुत्रसितानि नः पान्नु रक्ष- । जगनमयदरं-गिवसाहवर्गममादकानि नगवतीमन्दर्मितान्यम्मद्रक्ष- वैन स्तुतानि। अब हरितां मुन्नालनायेत्यादिना हेतुमता हेतोः गुन- माना वर्णनात् हेतुरलवार। तया चोतं चन्द्रालोके हतोतुमता मार्च नं हेतुरुच्यते। अनावुदेति भोतांगुर्मानच्छेदार नुध्रुवाम् इति। अप च नमितानां हरितुदशालन-गोत्रपविभूति-यूटिमदनाकन बहुपोलेन- दुल्लेबालद्वारः। विलनाडुलन्यायेन म्मुटावगम्पदालङ्कारयोः हेतूल्लेख- मॅटनात् उनयोः संमृष्टि: ॥१॥ स्वन्पो.पि दिक्ष किरणान्प्रसारयन् मन्दोऽपि बोधममलं दधत्मनाम् ।। शुभ्रोऽपि रामकृदनङ्गवरिणो हामः पुराणमुद्राः पुनातु नः॥२॥ स्वन्योतीति-- म्बगोनि मुतरामन्यो लपुरपि दिन सर्वानु किरणान् गन् प्रमारपन प्रमतान् कुर्वन् मन्दो िबलमोजी मतां मन्जनानाम् अमलं २ वोपं दपन् पारपमागः, गुनोपि परलो बनङ्गवरिष: नामकोः पम्प रागात् गोनवकारः, पुराणमुद्गः पुराणी पुरानी मुदर मुन्दरी या उमापाः हामः नः पुनातु विगुदान् करोत्वित्पर्यः । स्वन्दम्य हामन्च यंत्र प्रमारणे विरोधः, तस्य स्वामाविरदन दिरोधारिहार। मन्दम्य ·उमामहस्रम् [तृतीयं गतकं सदोषघाने विरोधः। ममापि भगवतीहामस्य स्वाभाविकत्वेन परिहारः । शुभ्रो रागद्रञ्जक इति विरोध., अनुरागदिति इलेपमूलको विरोधाभास. । सर्वत्र विरोधाभासोलदार ॥२॥ चेतोहरोऽप्यतिजुगुप्सितो भवेत् सर्वोऽपि जीवकलया यया विना॥ सा धर्यता कयमपारचाता पीयूपसिन्धरखिलेन्द्रसुन्दरी॥३॥ चेतोहर इति- यया जीवकलया विना जीवधात्री जीवनाधायिनी कला सुपमा तया विना जीवनाधानसुपमा वर्जयित्वेति यावत् 'जीवो बृहस्पतिप्राण- जीवनात्मखगेषु वा' इति नानाथरलमाला। कला चागमसिद्धायां विद्यायां च वर्तते। 'अंशमात्रे मूलवृद्धो मुपमा-विद्ययोस्तथा' इति त्रिकाण्डोपः । इह कलाशब्देन मुषमाग्रहणमेव रमणीयम्, अखिलेन्द्रमुन्दरी विशेषणानुरूप्यान् । चेतोहरोऽपि मनोहरोऽपि मर्वोऽपि लोक अति जुगुपिरातो भवेत् जुगुप्मावहो भवेत् । अपारचारुतापीयूपसिन्धु' चारुता सुपमैव पीयूपममृत तन्मयः सिन्धु सागर. चारतापीयूपसिन्धुः अपारोऽनवधि चारुतापीयूपसिन्धु. अनवधिसौन्दर्या- मृतरागि. मा अखिलेन्द्रसुन्दरी अखिलेन्द्रस्य सर्वेश्वरस्य सुन्दरी देवी कथ वर्ण्यता, कथं तादृशी भगवती वर्णनविषयता गच्छेत् ? नेति भाव । अव्यय- लावण्यामृतराशिभंगवत्येव मा जीवनशोभा यामन्तरेण वीभत्सरमावहो भवति सर्वोऽपि लोक.। यस्यां मूलकलाया चास्तायां मत्यां जीवनस्य मम्भव ; सत्येव जीवने अन्यानि अङ्गानि रमणीयानि भासन्ते। तस्मात् सर्वेषाम् अङ्ग- सौन्दर्याणा मूलम् अङ्गिनः सौन्दर्य, तच्च जीवकलेनि बोध्यम् । शरीरात् अपेने मूलसौन्दर्य मृतस्य शरीरम्य अङ्गानां सौन्दर्याणि कथं कम्म वा रोचेरन् ? वरम्यं एव जनयेयुः। जीवकलासम्पन्न एव अगिनि अङ्गाना सारस्यं अङ्गाना अङ्गिना जीवकलावता मंवादादेव तेषा प्रत्येक साकल्येन च रामणीयकनिष्पत्तिरिति बोध्यम् । मवं मृतमसुन्दरमेद विरगम् । रमं मरमं च मौन्दर्य जीवनभूतममृतं, यदसिलेन्द्रसुन्दरीम्वरूपमिनि दिक् ।।३।। मत्र म्नबके भगवन्या. केशादिपादान्ना स्तुनिमारभमाण: सर्वमौन्दर्यमूल- पलां सा वस्नुतो वर्णयितु न कोऽपि प्रमुरिति उपक्रम कुरनै । अस्पत्पदेववनिता च पापियं. भविश्यं तुलयितुं न शक्नुमः ।। तो कि पुनः मकलदेवमुन्दरी- लोकाक्षिपारणतनुप्रभाममाम् ॥४॥ मम्पद्यते। सम- ·दगमः स्तवनः प्रनामम्ि १२७ अत्यल्पति- नत्यसदेववनिताम् अत्यल्यां सामान्यां देववनितां देवाङ्गनां च गन्धर्वादिसाधारणनुरसुन्दरीम् अपि पार्थिवः पृथिव्या इमे पार्थिवाः नौमाः तनावः पदार्थः भूलोकगवरमणीयवस्तुनिरित्ययः नुलयितुं समीकतुं न शक्नुमः न प्रभवामो वयं मानुषाः कवयः। तां प्रकान्तां सकलस्य देवसुन्दरीलोकम्य नश्यां पारणं बताननोजनम् मन्नणमिति यादन् तनुप्रमा गरीरयोभा यस्याः तां सकलदेवमुन्दरीलोकाक्षिपारणतनुप्रभाम् उमा देवी किं पुनः तुलपितु शक्नुमः ? नव अनुमः इत्यापतिः। सामान्यमुरमुन्दरीवर्णनेप्यास्तानां भू- स्थानां मकलमुरसुन्दरीनयनामृतायमानदेहकान्ति भगवतीम् ईदृशीति वर्गपितुं कुतः शक्तिः? || वर्षापयोदपटलस्य सान्द्रता कालाहिभूमिमतिदोघना च ते मूर्यात्मनोमिवनिम्नतङ्गता ।। केदशेप नगनवनेश्वरि प्रयम् ॥५॥ दनि-- वर्षापयोदपटलम्य वर्षामु प्रावृट्काले पोदानां मेघानां पटन्द- म्य ममूहम्य मान्द्रता निविडता, मूर्यात्मजोनिचयनिम्ननुङ्गता मूर्यात्मजाया यमुनाया ऊर्मिचयम्य तरङ्गपटलम्य निम्न गुगता उनवान्तता ननिमत्तेति पावत्, पालाभूिमितिदीर्घता कालः कृष्नः बहिमिपति. मराजः नागराज इत्यर्थः नम्ब दीपंना आपतता, अयम् टसर्वगिष्टया मान्द्रता निम्न-नुगना दीर्घता चेत्येनत्ययं, भर्गभवनम्बरि हरगृहिणि देवि, ने तब देशेषु बन इति क्रियापदमपाहायम् । प्रावृपयायोदपटारे मान्दतामा यमुनावीचिषु निम्न- नुहनंव, दोपे च दीनंद, अयोर्चने उपमानया. कचेय भगवत्याः। एवं बदनाम् उपमानधर्माणाम् एकर देगे ममावेग्रान्नालोपमा, 'मालोपमा यदेकम्यो- पमानं बहु दृश्यते' इति माहित्यदपणे नन्दनपान ॥५॥ ईशानमुन्दरि तवाम्पमण्डला. नीचनिनान्तममतांगमन्डलम् ॥ रो वान रोपनि लोप्टपिण्ड लोके निकृष्टमिह मानवीमुखात ॥६॥ ईगानेनि- ईशानमुन्दरि ! ईश्वरकानं तव आम्बनण्डलात् मुमविम्बात् अमृनागमण्डलं चन्द्रविम्ब नितान्नुमन्यन्नं नावं, अधो निकृष्टनिति पावन् । र लोके मानवीमुग्मात् मानुषीवदनात् लोप्टरिण्ट महिन्डं निकृष्टम् अयमं विवेदिओपन वो वा न कीर्तदति ? सवपि मानपीमुदानिकृष्टमेव

·१२८
उमासहस्रम्
[तृतीयं शतक
मृत्पिण्डं कययेयुः, जीवन्त्या सुन्दर्या मुखस्य जडस्य मृत्पिण्डस्य च यावदन्तरं भवति
तावद्वक्तव्यम् उमास्यमण्डलेन्दुमण्डलयोरिति भावः । अवास्यमण्डल-चन्द्रमण्डल.
योविम्बयोः मानवीमुखलोप्टपिण्डकगतप्रतिविम्वभावेन दृष्टान्तोऽलदारः।
तेन प्रकृतस्य समर्थनीयस्य चन्द्रमण्डलनिकृष्टत्वस्य समर्थनात अर्थान्तरन्यासः ।
प्रकृतार्थसमर्थनस्य अर्थान्तरन्यासस्य प्राधान्यात्तदुपयोगी दृष्टान्तश्चाङ्गम् ।
एवं दृष्टान्तार्थान्तरन्यासयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥६॥
विनत्यमयंभुवनस्थदीपिका पर्बुरुहाणि वदनाय ते बलिम् ॥
नो चेलयं भवति सौरमं मह- द्भिन्ने सुमेभ्य उरुकेशि ते मुखे ॥७॥
विभ्रतीति उरकेशि! उरव
पृथुला केमा यस्याः नस्या'
सम्बुद्धिः, अमत्यंभुवनस्थदीपिकापकरुहाणि अमर्त्य भुवनस्थाना स्वर्गलोकम्थाना
दीर्घिकाणा वापीना पवरहाणि जलजानि ते तव वदनाय वदनकृते बलिम्
उपहार 'करोपहारयो. पुसि बलि ' इत्यमरः । विभ्रति धारयन्ते। गो चेत्
एवं न चेत्, सुमेभ्यः पुप्पेभ्यः भिन्ने इतरस्मिन् ते तव मुखे वक्त्र महत्
सौरम गौगन्ध्यं कथ भवति? तव मुख पुष्ण न भवति, तथापि पुष्प-
मौरभ ता वर्तते, तम्य हेतुर्वतत। सुरलोकवापीवारिजातानि आत्मान तव
वलित्येनापयन्ति। अत एवेग महत्मौरभम् अपुष्पम्य त्वन्मुखस्यैनि हेतुत्व.
गम्भावनया गम्या हेतूत्प्रेक्षा ॥७॥
गीर्वाणलोक्तटिनोजलेयहां
गन्धे शुभं भवतु ते मनोरतिः॥
लोकाधिराति तय वक्त्रसौरभे लोकाधिराजमनसस्तु सम्मदः ॥८॥
गीर्वाणनि- लोराधिराशि! विश्वेश्वरि, गीर्वाणलोकतटिनीजलेरहा
गीर्वाणलोरम्य देवलोकम्य सटिन्याः नद्या. जलेरहा पनाना गुभे योभने गन्धे
परिमले. है नव मनोरतिः भवतु निन रमतामिति यावत् ।
लोराधिराज
मनग. लोवाधिराजस्य विश्वेश्वरय नव पानम्य मनमश्चित्तम्य सम्मदः
प्रीतिस्तु गप पत्रमौरमे वदनपरिमले। तथाविषं गवलमनोहरगुरतो.
गुमनामाग्यानिगापी मांगपिरानमनग्गामादको मुगगन्ध उत्तमाया. पपि.
ग्यातिदेति भावः ॥८॥

·दशमः स्तवकः] प्रभासहितम् को भापतां तव सवित्रि चारता यस्याः शरीरचिसिन्यवीचयः यस्याः स्मितस्य धवलतिलवः ।। शम्पालताः पृयुलदीप्तिभूमयः ॥९॥ वर्णयतु? क इति- सवित्रि! जननि, तव चारलां रुचिरता को भाषतां को वा न कोपीत्यर्य:। तत्र चारुताभापणाशक्ती हेतुमाह। यस्यास्तव स्मितस्य लवः लेशः धवलद्युतिश्चन्द्रः, यस्यास्तव शरीररचिमिन्धुवीचय. शरीर- रुचय: देहप्रभा एव सिन्धुस्तटिनी तस्याः वीचयस्तरमा इव पृथुलदीप्ति- भूमयः पृथुला विपुला दीप्तिभूमयः युतिप्रदेशाः यासां ताः शम्पालताः विद्युल्लताः भवन्तीति दोपः। भगवत्या. मन्दस्मितलेश एव चन्द्रः, तरङ्गिणीमङ्गोपम- देहप्रभा एव विपुलप्रकाशदेशाः विद्युल्लता इति उभयत्र स्मितचन्द्रयोः देह- रुचि-विद्युल्लतानां च तादात्म्याध्यवमायादूपकमलङ्कारः। भगवत्याः स्मित- लेशस्येन्दुरूपत्वात् शरीररुचीनां विद्रूपत्वाच्च भगवत्याः ब्रह्माण्डशरीरत्वं व्यज्यते। तथा चोक्तं गिवरातने- 'विम्वं मेचकतोयजातमुहृदो मन्दस्मितं मुन्दरम्' इति । गरीरप्रभव विद्युत्, विद्युदेव गरीर देव्या इति चेह ग्रन्ये अन्यय, इन्द्राणीसप्तमत्यां च द्रष्टव्यम् ।।९॥ लोकाम्बिके न विलसन्ति के पुरो मन्दस्मितस्प तव रोचिर्पा नियः।। ये तु व्यपायिषत तेन पृष्ठनो हन्तंप काऽपि तिमिरच्छटा भवेत् ॥१०॥ लोकाम्बिके इति- लोकाम्बिके ! जगन्मातः रोचिपा निषेः सर्वासां विपाम् आकरस्य तव मन्दस्मितस्य पुरः पुरस्तात् के वा न विलमन्ति, तव मन्दस्मित- प्रकारे सर्वेऽपि प्रकागा भवन्ति । ये तु तेन मन्दस्मितेन पृष्ठतः व्यघायिपत पश्चाग्निहिताः अघ.कृता इति भाव., व्यधायियत, विपूर्वकस्य दधातेः कर्मणि लुधि प्रयमपुरपबहुवचनान्तं रूपम् । एषु तेषु कापि एवलक्षणेति वक्तुमक्या तिमिरच्छटा तिमिरस्प तमसपछटा परम्परा भवेत्। हन वेदे, पापम् । गर्वतेजोनिधेः स्मितस्य पुरः स्थिताः तेजस्विनो भवेयुः। तेन पृष्ठतः कृतेषु हनवासा कापि तमःपरम्परेति भावः। अनेन निग्रहानुग्रह्मभावानियमम्पन्न मन्दस्मितमिति भावः॥१०॥ किया रदावसिचिमखस्य कि सम्फुल्लता यरधियः किमूमिका।। सन्तोषपापमुर्म न शकूर- प्रेमस्वरसमत देवि ते स्मितम् ॥११॥ 9 ·१३० उमासहस्रम् [तृतीयं गतकं कि वेति- देवि ते तव स्मितं रदावलिरुचि. दन्तपडविनप्रभा वा कि? मुखम्य वदनस्य सम्फुल्लता विकासिता किम् ? वरधियः प्रशस्तप्रज्ञाया. ऊर्मिका ऊमिरेव ऊर्मिका वोचि. किम् ? 'अडगुलीयकमूर्मिका' इति अडगुलीयक- पर्यायतया गृहीते बुद्धः अदगुलीयकमिति भावस्यासङ्गतिरचमत्कारिता च । सन्तोपपादपसुमं सन्तोष एव पादपो वृक्षस्तस्य सुम पुष्पं नु वित। अथवा शङ्करप्रेमस्वस्पं शङ्करस्य प्रेम्णस्त्वद्गतस्य स्वरूपं स्वभावो वेति वितर्क.। रदावलिरुच्यादिभिश्नतुर्धा स्मितस्य वितय॑माणत्वात् सन्देहा- लङ्कारः, 'सादृश्यमूला भासमानविरोधका समबला नानाकोटयवगाहिनी धी- रमणीया मसन्देहालकृति' इति पण्डितराज. ॥११॥ उत दिक्ष प्रकाशपटलं वितन्यता कोटिप्रभाकरविभक्ततेजसा ।। मैत्रेण ते विषमनेग्रवल्लभे पधेरहं क उपमाति पण्डितः ॥१२॥ दिदिवति- विपमनेषवल्लभे! त्रिनेत्रकान्ते पार्वति, दिक्षु प्रकाशपटलं प्रकारासमूह वितन्वता विस्तृण्वता कोटिप्रभाकरविभक्ततेजसा कोटिः प्रभाकरा. मूर्या. तैविभवत स्वभागत्वेन प्राप्त तेजो यस्य तेन ते तव नेत्रेण लोचनेन पझेरह पङ्कजातं कमलं कः पण्डितो वुध उपमाति समीकरोति ? सर्व- दिग्व्यापिप्रमारं कोटिसूर्येभ्यो विभज्य दत्तस्वतेजोभागं त्वग्नेयं क्व? पर- जात पचं क्व ? को वा विबुधस्तथाविधेन त्वन्नेत्रण पङ्कजं तुलयति ? न कोसीत्यर्थः। विषमालद्धार 'चिपमं वय॑ते यम घटनाऽननुरूपयो.' इति तलरक्षणात् ॥१२॥ धोकर्ण एप तव लोचनाञ्चले एतं सवित्रि मम कञ्चन स्तवं भान्त्या दयावयितया प्रयोषितः॥ श्रुत्वा तनोतु भरतापनः प्रियम् ॥१३॥ श्री इनि- वित्रि मतः एप सब श्रीकर्ण, नामारयानात्यूवं श्री. गुप्यो माननाएं प्रयुज्यते प्रोत्रमिति यावत्, 'श्रोत्र सम्पत्' इति श्रुतेः, धीरेव पर्णः श्रीपण; लोपनाचले नेत्रवान बटात मापः, भारपा घोभमानया पादयितया दया अनुकम्पा दयिता प्रियेव क्या प्रबोधिनः रयाजितनि:: मन् एतं मम पच्चन नवं ग्लोरपिापं श्रुत्वा मारण्यं भरतावनेः मारतानाम् अपनेः भूमेः भरतसाम्यति पावत्, थिय तनोतु विदधास्वित्यर्थः । 'मन ·दशमः स्तवक:] प्रमामहितम् श्रीयुत: कर्ण: श्रीषर्ण इति च विग्रहीतुं गत्यम्। तहि श्रीकांस्य भारत- श्रीतननं युक्तम्। अत्रेदमदयेयम् । कविकृतिषु पयेषु केपुत्रिविलेपु इदं पचं दृश्यते- 'नेत्रादपि ते श्रोत्रं सुमगरमत्रो. पुरन्धि मुग्यं नः। श्रोत्र. स्तोत्राद्विमुखे नेत्रं नतगानि कि कुस्ताम्' इति। अत एव कटाशस्वंया दयादयितया कर्णः प्रबोधितः स्तवमाकगयत्वित्युक्तम्। आकर्णनमात्रेण तस्य श्रीमयत्वान् भरतायनियनिननं मुकरम् ।।१६।। स्वा नासिका भवति युजर्ता सतां संस्तम्निनी चलतमस्य चक्षुषः। त्वम्नासिका पुरहरस्य चक्षुषः संस्तम्मिनी भवति चित्रमम्बिके ॥१४॥ - स्वेति- अम्बिके ! युञ्जतां योगसाधनं कुर्वतां सतां जनानां स्वा स्वीया नासिका नासा चलतमस्य चञ्चलतमस्य चक्षुप: नयनस्य संस्तम्भिनी स्थर्य- धात्री भवति। नासा दृष्टि निधाय घ्यायतो योगिन- निमेपोन्मेपजितं भवतीक्षणमिति योगिनां मनम्। तस्माद्योगिनः नामा स्वचक्षुस्मयमाय भवति । तव तु नासा अन्यस्य चाप. स्तम्भनाय इत्युत्तरानाह। त्व- नामिका तव नामा तु पुरहरम्य शिवस्य चक्षुषः मंस्तम्भिनी भवति चित्रमाश्चर्यमेतत् । भगवतीनामापरामगीपकनिमग्ना हरम्य दृष्टिरिति भावः । अत्र कार्यस्य पुरहरचास्मस्तम्मनस्य ततोः अम्बिकानानिकायादच भिन्न- देगत्वादसङ्गतिः बलङ्कारः। 'विरद्ध भिग्नदेयत्वं कार्य देवोरसङ्गतिः' इति नल्लक्षणात् ।।१४॥ विम्वप्रचालनवपल्लवादितः पीयूपसारमरणाद् गुणाधिकः।। गोत्रस्य पुति शिवचित्तरका प्रेष्ठो नितान्तमपरापरोपिते ॥१५॥ विम्बैति- गोत्रस्य पदंतम्ब पुत्रि! देवि विम्बरवालनवपल्लवादितः बिम्बं रक्तं विम्बिकाफलं प्रवाल: रक्तो रनविशेष. नवपल्टवः रक्तो नव- सिलपप आदिः प्रथमः अस्पेनि बिम्बप्रपालनवालवादिः तद्गुणविनानो बहुप्रीहिः तस्मात् पन्चम्यास्तमिल, पीयूषमारनरपात् अमृतरसमरत्वाद्धवोः गुणाधिक: गुणेनामृतपरत्वगुणेनाधिक: गरीमान् अत एव निपचित्तरञ्जक: हहृदयस्य रजकः सन्नोषणः रागस्य जनको दा अपराधरोगी अधर, नीचस्तनः अपरोयरोष्ठोपि नितान्तम यत्पनं श्रेष्ठः।- रक्तादिम्बालादेरपि

·उमासहस्रम्
[तृतीय धनक
अमृतधरत्वाद् गुणाधिक: उपमानोपमेययो. चिम्बाद्यधरयो रक्तिम-मार्दवादिसाधम्र्ये
सत्यपि उपमेये पीयूषसारभरणस्य विशेषरय सत्त्वाहपतिरेकोलद्धारः । अधराय-
रोऽपि श्रेष्ठः इति विरोधः। शिवचित्तरञ्जकत्वात् श्रेष्टत्वे विरोधः परिहृत इति
विरोधाभासः। व्यतिरेक-विरोधाभासयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।।१५।।
दोल्लिके जननि ते तटित्प्रभा. मन्दारमाल्यमदुतापहारिके॥
निश्शेषबन्धदमनस्य धूर्जटे बंधाय भद्रचरिते पभूवतुः ॥१६॥
दोल्लिके इति- जननि, भद्रचरिते भदं मङ्गल चरितं शीलं यस्याः
तस्याः सम्बुद्धि', तटिप्रभामन्दारमाल्यमृदुतापहारिके अपहरन्त्याविति अप-
हारिक, तटितो विद्युत: प्रभाया मन्दारमाल्यस्य सुरलोकजस्य मन्दारपुष्पस्य
च मृदुतायाः कोमलताया अपहारिके ते तव दोर्वल्लिके वल्ल्यावेव वल्लिके
लते, वल्लिके इव दोपौ भुजो, दोर्वल्लिके। निश्शेषबन्धदमनस्य दमयतीति
दमनः निश्शेषबन्धस्य समस्तबन्धस्य दमनस्य सर्वबन्धविनिर्मोचकस्य इत्यर्थः,
धूर्जटे: शिवस्य बन्धाय बभूवतुः। विद्युत्प्रभा-मन्दारमाल्याभ्यामपि मृदुलतरें
तव भुजलते मर्वबन्धनिवारकस्यापि हरस्य वन्धाय आमतुः इति विरोधः प्रेम-
कृताय बन्धायेति विरोधाभासः ॥१६॥
हस्तान्जयोस्तय मृदुत्वमद्भुतं गृह्णाति ये सदयमेव धूर्जटिः।।
अत्यद्भुतं जननि दाढर्घमेतयोः शुम्भादिदर्पविलयो ययोरभूत् ॥१७॥
हस्ताजपोरिति- जननि, तव हस्ताब्जयोः करकमलयोः मृदुत्वं मृदु-
लता अद्भुतम् आश्चर्यकरम् । ये हस्ताब्जे कर्मणी, पूर्जटिः हरः सदयमेव
गृह्णाति, दृढं ग्रहणे हस्तयो' व्यथा स्यादिति भिया अतिमृदुलस्पर्श
तव हस्ताजग्राही मगवान् । तथाऽपि एनयोः जयोहर्ष दृढता अत्युद्भुत
क्यम् ? ययोः हस्ताब्जयोः मुम्भादिदर्पविलयोऽभूत् शुम्भादीनामसुराणा दर्पो
मदस्तस्य विलयो यिनासोऽभूत् । अत्रापि विरोधस्य स्वाभाविकेन हस्तान
प्रभावेण परिहारः ॥१७॥
राजन्तु ते कुधमुपाप्रपायिनो
एतेषु कापन गजाननः हती
लोकस्य मातरनघाः सहस्रशः।
गायन्ति यं सकलदापिसस्करम् ॥१८॥

·दामः स्तबक: प्रभागहितम् राजन्विति-लोकम्य मातः, जगज्जननि ! कुचमुधाप्रपायिनः कुचयोः सुधा स्तन्यं तत् प्रपियन्तीति मातृस्तन्यपायिनः इत्ययः, यनघाः बपापाः पवित्रा इति यावत् ते जनाः कविबुद्धिस्याः अत एव यच्छन्दनिरपेक्षस्तन्छन्दः, सहस्रशः सहस्रधा राजन्तु वहबो लोके भ्राजन्तां नामेत्ययः। एतेषु कुचमुघाप्रपायिषु कश्चन गजानन: गजमुम्बः गणपनिरिनि यावत्, कृती विद्वान् सुकृती वा धन्य इत्यर्थः। यं सकलदायिमत्करं सकलं दातु मीलमस्येति सफलदायी सः मत्करः शोभनो हस्तः यस्य तं गायन्ति की यन्ति विद्वाम इनि भेपः। मात- स्तन्यपायिनां सर्वेषां पन्यतमो गणपतिः, यस्य हस्ने सवंदानसामय्यं वतंत इति भावः । तयाविषः तप कुचमुघाप्रभावः। सफलथापिसकरमिति पाठो- ध्यम्ति। तत्र सकलं पातुं धारयितु शीलमस्येति झयम्। अन्यत् समानम् ॥१८॥ त्यनाभिकपपतितां दृशं प्रभो• नॅतुं विनिमलगुणे पुनस्तटम् ॥ सौम्पत्वदोपहृदयप्रसारितः पाः सविधि तव रोमरानिका ॥१९॥ त्वनाभीति- पिनिर्मलगुणे विशिष्टपवित्रगुणे मवित्रि, मातः, त्वनामि- कूपतितां तव नामिः एव कूप. अन्युः तस्मिन् पनितां, प्रमोहंरस्य दृगं दृष्टि पुनस्नटं तीरं नेतुम् उदञ्च्य प्रापयितु मौम्यत्वदीयहृदयप्रसारितः सौम्येन मुन्दरेण त्वदीयंन तव मम्बन्धिना हृदयेन प्रमारित: पाश एव रज्जुरित्ययः, तव रोमराजिका रोमाजिरेव रोमराजिका नामः उपरि हृदयावधि गता लोमरेमा भवति। तव हृदयं त्वन्नामी सशां हरस्य दृष्टि स्वोन्मुखम् आ- चकति भावं चमत्कनुं नामी कूप, हृदये वशीजमध्ये तटं रोमराजौ पाप तादात्म्येन मम्भावयति। नाम्यादो कपादितादात्म्यमात्र औचित्यं चेत् स्पक प्रतिपत्तिनिवाग। तम्ब तादात्म्यगम्भावनापामौचित्यमुपगम्पोन्साया पर्य- वमानं वाच्यम्। एवं म्पपीनिम्पले.पि उत्येशावगनय्या । नयंव स. मपित चित्रमीपांमायामयम्यदीक्षित-रसन्नु स्वाम् अमितजलरससिः पाद- मूले मीना नाभीमरमि हृदये कौस्तुभाम्या मुरारेः। हाराः कष्टं हरिमणि- मपा वस्त्रपने द्विरेफा: पिश्यावृश्चिारनिारे पोपयोपित्व टाक्षाः ॥ इति उादनम्। वादिवाचक-ययोगाभावपि अत्यनं स्फुटत्वान् याच्यापमान- स्वात् गम्पोसा ॥१९॥ --

·उमाराहयम्
[तृतीयं शतक
.
त्वमध्यमो गगनलोक एव चे- त्यहिश्ययभयविदो न विस्मयः ।।
माजहि सुन्दरि पुरमयद्विप स्त्वं देहिनी विभपनेन गोयसे ॥२०॥
त्वन्मध्यम इति-पुरत्रयद्विपः ग्रिपुरारेहरस्य सुन्दरि भगवति ! त्वन्मध्यम.
तव मध्यमोज्वलग्नः गगनलोक एव अन्तरिक्षलोक एव चेन्, त्वदिव्यभव-
विदः तप दिव्य वैभवं प्राभव व्यापकत्वं वा वेतीनि त्वदिव्यवमववित्
तस्य जनस्य न विस्मयः, न आश्चर्य भवतीति शेपः। तव आकाशमेव
मध्यमिति चेत्, नतदाश्चयं विदुषो जनस्य । उत्तमस्त्रीणाम् आकाशमेव
मध्यमिति वादः कविसमयोऽत्र चमत्कृतिजनकः। कुतो न विस्मयः ? उत्तरा-
घेनाह। हि यस्मादेतो. त्वं प्रा. विद्वद्धिः त्रिभुवनेन त्रयाणां भुवनाना
समाहारः तेन त्रैलोक्येन देहिनी देहवती गीयसे कीयंसे, तस्मान विस्मय
इति सम्बन्ध.। त्रिभुवनमेव तव शरीरं, तत्र मध्यमलोकोऽन्तरिक्षलोकस्तव
मध्यमोऽवलग्न इति महतु ते वैभवं जानतो जनस्य कुतो विस्मय.? ॥
अत्र मध्यमस्य गगनलोकतोपन्यास: दुष्करविषयत्वात् समर्थनसापेक्ष. ।
तस्य त्रिभुवनेन देहिनीति त्रिभुवनमध्यान्तरिक्षलोकताव्यवहरणेन समर्थनात्
वाक्यार्यहेतुकं कायलिङ्गमलङ्कारः 'हतोर्वाक्यपदार्थत्वे फायलिङ्ग निगद्यते'
इति तल्लक्षणात् ॥२९॥
.
नाभिहदाद्विगलितः कटोशिला- भङ्गात्पुनः पतति कि द्विघाकृतः ॥
कान्तोश्यामभिपतः सवित्रि ते
भावारिपूर इभण्डयोः समः ॥२१॥
.
माभीति- सवित्रि मात.! नाभिहदात् नाभिरेव हृदस्तटाकः तस्माद्वि-
-गलित. नि.सृत , कटीशिलाभङ्गात् कटी श्रोणिरेव शिला तस्या भङ्गाद्
भेदनात् पुनः द्विधात. द्विविधः खण्डिन इत्यर्थ, भावारिपूरः भा कान्ति-
रेव वारिपूर: प्रवाह. इभगुण्डयोः गजहस्तयोः समस्तुल्य. कान्तोरुयुग्ममिपतः
मान्नस्य कमनीयस्य अरयुग्मस्य सक्यिद्वयस्य मिपनः व्याजेन सार्वविभक्तिक-
स्तमिल, पतति किं? मम्भावनाया प्रश्नः। नाभि-हृदयोः कटी-सिलयोश्च
साटूप्याद्रूपाम्य प्रतिपत्तिः म्यादपि तादूप्यमम्भावनायामेवौचित्यात् उत्प्रेक्षायां
पर्यवगानम्। ऊरयुग्ममिषन न्याहवात् सापह्नवस्वरूपोत्प्रेक्षा,
गम्या इवादिवाचाप्रयोगात् ॥२१॥

·दशमः स्तवक.) प्रमासहितम् जङ्घायुगं तव महेशनायिके, लावण्यनिरि जगद्विपापिके ॥ अन्तःपरिस्फुरदगुप्तसुप्रभा- धाणादयतूणमुगलं रतीशितुः ॥२२॥ जङ्केति- जगद्विधायिक लोकविधात्रि महेशनायिके देवि, लावण्यनिरि लावण्यस्य रामणीयकस्य निर्झरः.प्रवाह. सोस्या अस्तीति लावण्यनिहरि तव जवायुगं प्रसृतायुग्मं कर्तृ, रतीशितुः मन्मथस्य अन्तःपरिस्फुरदगुप्तमुप्रमावाणा- ढयतूणयुगलम् अन्त.परिस्फुरन्त्यः उज्ज्वलन्त्यः अगुप्ता: व्यक्ता: सुप्रभाः शो- भनरचय एव वाणा. शरास्तैः बाढ्य सम्पन्न तूणयोस्तूणीरयोयुगल युग्मं भवतीति दोपः। तव जड्वायुगल प्रस्फुरन्मदनवाणाना निपङ्गतां भजत इति भावः। अत्रापि गम्योत्प्रेक्षा ॥२२॥ पुष्पास्त्रशासननिशान्तराज्ञि ते श्रोणीभरेण गमने किल श्रम लोकत्रयस्यखलकम्पनं बलम् ॥ प्राप्नोपि केन तव तत्त्वमुच्यताम् ॥२३॥ पुष्पेति- पुष्पास्त्रशासननिशान्तराजि पुष्पास्त्रस्य मन्मयस्य शासनस्य शिवरय निशान्तरय गृहस्य राशि, कामेगपट्टमहिपि, ते तव वलं लोकत्रय- स्थखलकम्पनं लोकाना वये तिष्ठन्तीति लोकत्रयस्थाः सलाः दुर्जना. तेषा कम्पन घर्षणं भवतीति शेषः। तथापि, गमने गमनक्रियाया पादचार इत्यर्थः, श्रोणीमरेण नितम्बमारेण प्रमं ग्लानि प्राप्नोपि किल थाम्यसीत्यर्य, किल सम्प्रदाये। केन हेतुना तव तत्त्वं यायार्थ्यम् उच्यताम् ? कथ्यताम् । त्रिलोकदोर्जन्यदमनं तव वलं, तत्कयमल्पेन श्रोणिभारेण श्रमो भवनि? किमन रहस्यम् ? असत्यपि श्रमजनके कारणे श्रमस्य कार्यस्य सत्त्वात् दिमाव- नाऽलङ्कारः, "विभावना विनाऽपि स्यात् कारणं कार्यजन्म चेत्' इति तल्ल- क्षणात् ॥२३॥ पत्रंथ नित्यविहृतेरभूद्रमा राजीवमन्दिरचरीति नामतः॥ तन्मे सदा भणतु मङ्गलं शिवा पादाम्बसम्भवममेयवभवम् ॥२४॥ पत्रेति- यत्रव यस्मिन्नेव नित्यविहृते. शश्वद्विहरणात् हेतोः रमा लक्ष्मीः नामत: नाम्ना राजीवमन्दिरचरी इति पद्मालयविहारिणी इति अभूत् । लक्ष्म्याः पद्मालयत्वे हेतुः गम्मलेन सम्भावित.। अमेयवमत्र परिच्छेदातीत.

·उमासहस्रम् तृतीयं शतक प्रभावं तत् शिवापादाम्बुसम्भवं उमापादजलजं मे मम सदा नित्यं मङ्गल भणतु कथयतु ! नेह कथनमात्र विवक्षितम्; विधानमेव द्योत्यम् ॥२४॥ केशादिपादकमलान्तपायिनीः कन्तुप्रशासननिशान्तनायिका ।। अङ्गीकरोतु ललिता इमाः कृतो. गौरी कवेश्चरणकञ्जसेविनः ॥२५॥ केशेति- कन्तुप्रशासननिशान्तनायिका कन्तु, काम., 'कन्तुः काम-कुसूलयो.' इति नानार्थरलमाला । तस्य प्रशासनः शिवस्तस्य निशान्तनायिका गृहेश्वरी महेशपट्टमहिपीति यावत्, सा गौरी चरणकञ्जसेविन. पादाम्बुजभजकस्य कवे- मंम, केशादिपादकमलान्तगायिनीः केशानारभ्य पादकमलावधि स्तुवन्तीरिमा. ललिताः ललितावृत्तनिवद्धाः नुतीः अङ्गीकरोतु स्वीकरोतु ।।२५॥ दशमः स्तबकः सव्याख्यः समाप्तः।

·एकादशः स्तवकः - अय अस्मिन् स्तवके पादादिवेशान्तस्तुतिर्भवति। अत्र ययापूर्व हास- स्तुतिपरः प्रयमः इलोक." सपकंतुना प्रयुक्नः दरहासो घरदुहितुः सम्मोहनचूर्णष्टिरीशाने । करोनु मुवनं दोस्माकम् ॥१॥ झपेति-ईद्याने ईश्वरे दिपये, इपकेतुना मौनध्वजन मन्मयनेति यावत्, प्रयुक्तः क्षिप्तः सम्मोह्नचूपमुष्टि: मुम्मोहयतीति सम्मोहनं चूर्ण तस्य मुष्टिः सयाहः घरदुहिनुः पार्वत्याः हामः मम्माकं सगे भुवनं करोतु विदधातु। ईश्वरं स्ववर्ग स्थापयितुं झपकनुप्रयुक्ासम्मोहनचूर्णमुष्टितामापनो पात्या मन्दहामीमा मानुपाणां भुवनम् बन्यः अनुरादिनिराकान्तम् अस्मद्वो कतुं सुतरा समर्थ इति भावः । अत्र हासस्य सम्मोह्नचूपमुष्टित्वेन सम्भाव्यमानतया गम्योटोशा ॥१॥ उपजीवद्भिः कान्ते लशास्ते जगति सुन्दरनविः उपमितुमगङ्गानि तव प्रापो लग्जेऽम्ब यतमानः ॥२॥ । उपेनि- अम्बं, जगति लोके ते तव कान्न: गोमाया: लेगान् लदान् उप- जीवद्भिः आश्रित्य जीवद्भिः मुन्दरंमनोहरभाव: पदार्य: तव बङ्गानि कर- चरणादीनि उपमितुं तुलयितुं यमानः प्रयत्नं कुर्वन्नहं प्रायः प्रायंग लग्न जातलग्नोम्मीत्ययः। लोके मुसादेरासादकत्वादिधर्म घोयितुं मुखाद- न्यत्र स्थितेन स्वतःसिद्धन चन्द्रादिना यौपम्यं दुवः कवयः। इह तु वद- ङ्गसौन्दर्यवर्णने उपमानार्याः सर्वपि लोके मुन्दरा: मादाः त्वताउँब्ध- सत्ताकाः, लत्तान्दः पृथक्कान्त्या रहिताः उन एव न भवन्ति स्व.सिद्धाः । उपमानस्य विषयिणो विषयस्योपमेयस्य च पृयामा मुत्यैव हि उमयो: साघम्यंदनादुपमाया: मम्मवः। तम्मादसम्मवेम्मिन् लदङ्गमान्दयाँपमान- कयनकर्मगि प्रवृत्तस्य मम लज्जा। तयापि न प्रयत्नम्त्यक्तः। अनु एव ·उमासहस्रम् [तृतीयं शतक 'प्रायो लज्जे' नात्यन्तिको लज्जा मम। तस्मात् त्वत्कान्तेरन्यत्र न काऽपि कान्ति. इत्यतः कुत उपमानं स्यात्, अत्र , द्वितीयसदृशव्यवच्छेदफलकवर्णन- विषयीभूतत्वात् अनन्वयध्वनिः । रसगङ्गाधरकारास्तु-सर्वयंवोपमानिषेधो- ऽसमाख्योऽलङ्कारः' इत्याहुः। 'अय च अनन्वये व्यङ्गयोऽपि तच्चमत्कारा- नुगुणतया पृथगलवारता भजते' इति तैरेवाभिहितम् ।।२।। अवतंसपल्लवतुला बिभ्राणं श्रुतिनतभ्रवः शिरसि ।। चरणं व्रजामि शरणं यामं कामारिललनायाः॥३॥ अवतंसेति- श्रुतिनतभ्रवः श्रुतिः वेदः नत5रिव सुन्दरी तस्याः शिरसि अप्रै वेदान्ते इत्यर्यः, अवतंसपल्लवतुला अवतंसार्थेन अलङ्कारार्येन पल्लवेन किसलयन सुला साम्यं विभ्राणं धारयमाणं 'तुला राशी पलाते साम्येऽप्युन्मानसाधने' इति नानार्थरलमाला। कामारिललनाया हरसुन्दर्याः वाम मुन्दरं चरणं पादं, यद्वा दक्षिणेतर, हरस्य वामा हि देवी, शरणं व्रजामि। वेदशिरसि भूषण भवति क्सिलयोपमं देवीचरणम्। 'सर्वे वेदा यादमामनन्ति' इति श्रुति- स्तुन तव चरण मम शरणमिति भावः ॥३॥ । सासुरनयनोन्मादन. मतिमधुरं भाति मतिमता यये ।। जद्धायुगं भवत्याः कुसुमपत्कस्य सर्वस्वम् ॥४॥ परेति- मतिमता धीमता वये स्तुन्ये अम्ब, शङ्करनयनोन्मादनं शिवनयनमम्मोहनम् अतिमधुरम् अत्यन्तरमणीय भवत्या जवायुग प्रसूताद्वयं दुगुमपत्वस्य पुष्पदापस्य मन्मयस्पति यावत्, मर्वस्व सर्वधन भानि राजति । जापुग मन्मयस्य सर्वस्वमिति सम्मावितम् ॥४॥ एरिसोरने प. मन्योन्यस्मरणोतुतामेति ॥ दपि भवस्य तवोर अण्डा प गजेन्द्रवदनरय ।।५।। एति- भवार दि, मगहिपि, नव ऊर. सरिय गजेन्द्रवदनाय गपत: गु एताप प न इमे हे अमीपर्पः। एवोरने एक-

·एकादशः खदक:
प्रनानहिता
१३१
अन्य लोग्ने दर्गने मांग पष्ठी, 'एक दबीहिवन्' इत्यनेन द्वितस्य एक-
शब्दस्य मुलोपः। पुंबद्भावच, अन्योन्यामरनहेनुताम् अन्योन्यन्च परमारस्य
स्मरणस्य हेतोनविस्ताम् एति गच्छनि । कर्मयतिहारे मुवनाग्नि हूँ दाच्चे
इनि वात्तिात् क्रियाविनिमये अन्यादम्य हित्वम् । नवं भावः, हृयोस्-
शुष्टयारेकम्य करोलोक्न मुम्टान्नतिजायते करम्याः गुन्हाया: टोकन करो:
स्मृति वति । एवं वर्ष नान्योन्यम्मारकं भवति । 'मदृशानुनवाद् वस्नुस्मृति:
स्मरसमुचते।' इति माहिदांगलसगात् स्मरगालवारः ॥५॥
नाकोदलग्नमीश्वर
कुक्षौ न केवलं ते
इटिरदरिनॉगिनां जगन्नानिः॥
दहिरपि वधुपि यो लोकाः ॥६॥
नाक इति- टैम्बरि ! ते कुष्मा उरे नाकः स्वगंगाका कदरानं मभ्यम्
अवनिः मूलांक: कटिः योनिः, नागिनां जगत् पाताललोकः नानिः, एवं त्रयो
लोकाः स्वर्गावनिपातालाः मन्ति इति अध्याहार्य । न च ते कुमादेव
नयो लोकाः, वहिरपि दापि अदनानादिनानिस्ताले मन्तीति भावः ।।६।।
मन्ये महाकृपा
यसियेनुकां विशाई
तब वामचन्नुत्रि मदनस्य ।
निशितारापां तु रोमालिम iran
मन्त्र दति- अचत्रि! पावति, तब देनी दन्धपरिष्कृतां कपाशी
मदनस्य महापानं महानं पानं घड्गं मन्यं गई। रोमालि मिति
नु निशिवराग्राम् अतिगर्दन निमितम् देतिन् यत्रं मन्याम्नान् अजिवनुकान्
मनिपुत्रिकां दिग्रह। स्कुटा स्वमाया। [1]
द्विरददइनन पी
यसय्यमीरामृत-
पहननाय सकलनुदनेन ।
मम्बायाः कुचयर्ग नाति ।।८॥
द्विरदेनि- द्विरददरनेन गजमुन्दन गनिनि पात्, पट्टनेन
पवन मुब्रह्मन्येन, अथ अननरं बरभुदनन पीनं पोतं असभ्यतीत क्षेनुं
गाय भय्यं न सम्यम् असत्यं क्षीरं नदेवानृतं दब नदवायाः पार्दवाः कुत्र-
युग म्ननगन्नं जपनि कांग दो ॥८॥

·१४० उमामहस्रम् [तृतीयं धात जगदम्ब लम्बमाना सान्द्रप्रयितमनोज्ञ- पायद्वितये तवागलाद्भाति ।। प्रसनमालेव भजयुगली ॥९॥ जगदिति- जगदम्ब! लोकमातः, तव मुजयुगली वाहुद्वयी आगलात् कण्ठम् आरभ्येत्यर्थः, आद्ध अभिविध्यर्थकः, पारवंद्वितये पार्वस्य द्वितये उमयो' पार्वयोः इत्यर्थः लम्बमाना सान्द्रग्रथितमनोज्ञप्रमूनमाला सान्द्रं निविर्ड यथा तथा ग्रथिता गुम्फिता मनोज्ञा रुचिरा प्रसूनमाला पुष्पमाला इव भाति। कण्ठात् उभयपाश्र्वगा भुजयुगली पुष्पमालेवेति सम्भावनया उत्प्रेक्षालङ्कारः। पुष्प- माला कोमलाऽपि सान्द्रग्रथिता, भुजयुगली च कोमलाऽपि दृढसन्धिबन्ध- सम्पन्नेति गम्यते ॥९॥ जानन्ति शक्तिमसुराः सुपमा सख्यो वदान्यतामृषयः॥ वेद स देवः पुरा भेता ॥१०॥ मृदुतां तदाम्ब पाणे- जानन्तीति- अम्ब, असुरा तव शक्ति जानन्ति, तस्यास्तेपां सम्मर्दन- लाभात् । सम्यः सुपमा परमां शोभा जानन्ति, सहवासभाग्यात्तासा तब पाणे: लोकोत्तरशोमा विदिता। ऋषय. मुनयः वदान्यतां दानशौण्डताजानन्ति, तेषाम् अभीष्टवरलाभात् । पुरा भेत्ता स देव. शिव पाणैर्मृदुता कोमलना वेद पानाति, पाणिग्रहणात् । शक्तेत्यसुराः, सुपमामयीति सख्यः, वदान्येति ऋषयः मृदुलपाणिरिति पुरभिच्च त्वां जानन्ति । वहुभिर्वहुधोल्लेखनादुल्लेखाल- द्वारः ॥१०॥ कम्बुसदृगम्ब जगता कण्ठोऽनघस्वरस्ते मणिवेपोड़नजाकृताकल्पः॥ पूर्जटिदोनयनकर्णहितः॥११॥ कम्ब्यिनि- जगताम् अम्ब ! यात., ते तब कण्ठः कम्बुसदृक् कम्बुना राहन सदृक तुत्यः, मणिवेपोइग्रजाताकल्पः मणिवेपया कण्ठालङ्कारार्थ- रलरूपेण स्थितया उडुयजया उडुरचितया नक्षत्ररचितया सजया मालया वृतः पत्पित. आपल्पः भूषण यस्य स: रत्नमिपेण नक्षत्राणि मालायन्त इत्यर्थः ।

·एकादेशः स्तबकः]
प्रभासहितम्
१४१
अनघस्वरः अनघो निर्दुष्ट: श्रवणसुभग: स्वरः कण्ठध्वनियस्य सः, धूर्जटिदो-
नंयनकर्णहितः धूर्जटे. हरस्य दोष्णः भुजस्य नयनस्य दृष्टेः कर्णस्य श्रोत्रस्य च
हित: अनुकूल: श्रवणरतिजनक इति यावत् । कण्ठस्य कम्बुसादृश्यं धूर्जटि-
दोहितम् आलिङ्गनसुखकरत्वात्, उडुस्रजाकल्पत्वं शिवदृष्टिहितं नयनसुभग-
त्वात्, अनधस्वरत्वं कर्णहितं श्रुतिसुखत्वात्। यथासङ्खपालङ्कारः 'यया-
सङ्ख क्रमेणव मिकाणां समन्वयः' इति तल्लक्षणात् ॥११॥
हरकान्ते वदनं ते
पूर्णोऽप्यवाप कृशता
दर्श दशं वतंसशीतांशुः ।।
प्रायेणासूयया शुष्कः ॥१२॥
हरकान्त इति- हरकान्ते हरसुन्दरि भगवति ! वतंसशीतांशुः हरशिरो-
भूषणचन्द्रः ते तव वदनम् आननं दर्श दर्श दृष्टा दृष्टा, पूर्णोऽपि प्रायेण
प्रायशः असूयया त्वन्मुखप्रभाऽसहनजन्यन गुणवति त्वद्वदने दोषारोपेणेत्यर्थः,
शुष्क: नीरसः सन कृशतां कार्यमवाप। शिवशिरस्थार्घचन्द्रस्यार्घत्वे
उमामुखदर्शनजाता चन्द्रस्यामूया हेतुरिति सम्भाव्यमानत्वात् उत्प्रेक्षा
गम्यते ॥१२॥
चन्द्रं रणाय सकला चपलाक्षीवदनजातिराहयताम् ।
तं तु महसा मुखं ते महेशकान्ते जिगायकम् ॥१३॥
चन्द्रमिति- महेशकान्ते ! सकला चपलाक्षीवदनजाति: चपलाक्षीणां
सुन्दरीणां वदनानां जाति: समस्तः समूह इति यावत्, चन्द्रं रणाय आह्रय-
ताम्। सर्वाणि स्त्रीजातिवदनानि समूह्य चन्द्रं प्रभया जेतु प्रयतन्तामि-
त्यर्थः । ते तव एकं मुखं वदनं तं तु सकलस्त्रीवदनैरभियुज्यमानमपि अजीय-
मानं तमेव चन्द्र महसा रोचिपा जिगाय अजयत्। तथाविधं सर्वशोमाति-
शायि महस्ते मुखस्येति भावः ॥१३॥
घदनकमलं तवेश्वरि
निजित्य कमलजाते-
कमलजयापितं सुधाभानुम् ॥
रमले महदाजहार यशः ॥१४॥

·१४० उमासहस्रम् [तृतीयं दातक जगदम्य लम्बमाना सान्द्रप्रथितमनोज- पाश्वंद्वितये तवागलाद्भाति ।। प्रसूनमालेय भुजयुगलो॥९॥ जगदिति- जगदम्ब ! लोकमातः, तव भुजयुगली वाहुद्वयी आगलात् कण्ठम् आरभ्येत्ययः, आड अभिविध्यर्थकः, पार्वद्वितये पावस्य द्वितयै उमयोः पाश्र्वयोः इत्यर्थः लम्बमाना सान्द्रग्रथितमनोज्ञप्रमूनमाला सान्द्रं निविडं यया तथा यिता गुम्फिता मनोज्ञा रुचिरा प्रमूनमाला पुष्पमाला इव भाति । कण्ठात् उभयपावंगा भुजयुगली पुष्पमालेवेति सम्भावनया उत्प्रेक्षालङ्कार.। पुण- माला कोमलाऽपि सान्द्रग्रथिता, भुजयुगली च कोमलाऽपि दृढसन्धिबन्ध- सम्पन्नेति गम्यते ॥९॥ जानन्ति शक्तिमसुराः सुषमा सत्यो वदान्यतामृषयः ।। वेद स देवः पुरां भेत्ता ॥१०॥ मृदुतां तदाम्ब पाणे- जानन्तीति- अम्ब, असुरा. तव शक्ति जानन्ति, तस्यास्तपा सम्मर्दन- लाभात् । सख्यः सुपमा परमां शोभा जानन्ति, सहवासभाग्यातासां तव पाणे: लोकोत्तरसोमा विदिता। ऋषयः मुनयः वदान्यतां दानशीण्डता जानन्ति, तेपाम् अभीष्टवरलाभात्। पुरा भत्ता स देव. शिवः पाणे दुता कोमलता वेद जानाति, पाणिग्रहणात् । शक्तेत्यसुराः, सुषमामयीति सख्या, वदान्येति ऋषयः मृदुलपाणिरिति पुरमिच्च त्वा जानन्ति। बहुभिर्बहुघोल्लेखनादुल्लेखाल- जारः ॥१०॥ कम्युसदगम्ब जगतां मणिवेपोडसजाकृताकल्पः॥ कष्ठोन्नयस्वरस्ते धूटिदोनंपनकर्णहितः ॥११॥ कम्विति- जगताम् अम्ब | मातः, ते तव फण्ड. कम्बुरादक कम्बुना पादन सदृक् तुल्य , मणिवेषोऽस्रजाकृताकल्पः मणिवेपया पाण्ठालद्वारार्थ- रलस्पेण स्थितया उड़यजया उडुरचितया नावरचितया सजया मालया कृतः पलित: आपल्पः भूपण यस्य सः रत्नमिर्षण नक्षत्राणि मालायन्त इत्यर्थ.।

·एकादशः स्तवक.]
प्रभासहितम्
१४१
अनघस्वरः अनघो निर्दुष्टः श्रवणसुभग: स्वरः कण्ठध्वनियस्य सः, धूर्जटिदो-
नयनकर्णहित: धूर्जटे: हरस्य दोष्णः भुजस्य नयनस्य दृष्टेः कर्णस्य श्रोत्रस्य च
हित: अनुकूल. श्रवणरतिजनक इति यावत् । कण्ठस्य कम्बुसादृश्य धूर्जटि-
दोहितम् आलिङ्गनसुखकरत्वात्, उडुलजाकल्पत्वं शिवदृष्टिहितं नयनसुभग-
त्वात्, अनघस्वरत्व कर्णहितं श्रुतिसुखत्वात्। यथासङ्खयालड्वारः 'यथा-
सवयं अमेणव ऋमिकाणां समन्वयः' इति तल्लक्षणात् ॥११॥
हरकान्ते वदनं ते
पूर्णोऽप्यवाप कृशता
दर्श दर्श वतंसशीतांशुः॥
प्रायेणासूयया शुष्कः ।।१२॥
हरकान्त इति- हरकान्ते हरसुन्दरि भगवति ! वतसशीताशुः हरशिरो-
भूपणचन्द्रः ते तव वदनम् आननं दर्श दर्श दृष्टा दृष्टा, पूर्णोऽपि प्रायेण
प्रायश. असूयया त्वन्मुखप्रभाऽसहनजन्येन गुणवति त्वद्वदने दोषारोपेणेत्यर्थः,
नीरसः सन कृशतां कार्यमवाप। शिवशिर.स्थापचन्द्रस्यार्घत्वे
उमामुखदर्शनजाता चन्द्रस्यासूया हेतुरिति सम्भाव्यमानत्वात् उत्प्रेक्षा
गम्यते ॥१२॥
चन्द्रं रणाय सकला चपलाक्षीवदनजातिराह्वयताम् ॥
तं तु महसा मुखं ते महेशकान्ते जिगायकम् ॥१३॥
चन्द्रमिति- महेशकान्ते! सकला चपलाक्षीवदनजातिः चपलाक्षीणा
सुन्दरीणां वदनाना जाति. समस्तः समूह इति यावत्, चन्द्रं रणाय आह्वय-
ताम्। सर्वाणि स्त्रीजातिवदनानि समूह्य चन्द्रं प्रभया जैतुं प्रयतन्तामि-
त्यर्थः । ते तव एकं मुखं ददनं तं तु सकलस्त्रीवदनरभियुज्यमानमपि अजीय-
मानं तमेव चन्द्रं महसा रोचिपा जिगाय अजयत्। तथाविधं सर्वशोभाति-
शायि महस्ते मुखस्येति भावः ॥१३॥
वदनकमलं तवेश्वरि
निजित्य कमलजाते.
कमलजयाद्दर्पितं सुधाभानुम् ।।
रमल महाजहार यशः॥१४॥

·उमासहस्रम्
तृतीयं शतकं]
वदति- ईश्वरि! तव वदनमेव कमलं वदनकमलं कर्तृ, कमलजयात्
कमलस्य जयात् कर्मणि पष्ठी, दपितं गवितं सुधाभानुम् अमृतांशु चन्द्रं
निजित्य कमलजातेः कमलसामान्यस्य 'जातिर्जातं च सामान्य' इत्यमरः ।
महदमलं शुभ्रं यश: आजहार सम्पादयामास। कमलजयजातचन्द्रदर्पदमनन
कमलजातेरेव यशस्सम्पादितं महेशकान्तामुखेन । अत एव मुखेन कमल-
स्योपमा प्रख्याता। एव कमलजातेर्मुसोपमानतारूपं यशस्सम्पादितमिति
कमलस्योपमानतालाभहेतुसम्भावनाया उत्प्रेक्षा गम्या ॥१४॥
.
लावण्यमरन्दाशा-
मुग्धं मुखारविन्द
भमद्भवालोकबम्भरं परितः॥
जयति नगाधीशनन्दिन्याः॥१५॥
लावण्येति- परितः अभित, लावण्ये सौन्दर्य एव मरन्दे मकरन्दे आशया
अधिकापेक्षया भ्रमन्तः भवालोकाः शिवदृष्टय एव वम्भराः भ्रमराः यस्य
तत् मुग्धं सुन्दरं नगाधीशनन्दिन्या पावत्याः मुखारविन्द मुखमेवारविन्द
कमलं जयति उत्कर्षेण वर्तते। लावण्य-मरन्दयो, भवालोक-भ्रमराणा मुखा-
रविन्दयोश्च ताद्रूप्येण रञ्जनात् रूपकमलङ्कार.। सर्वेश्वरदृष्टिः भगवती-
पदनामृतग्रहणलालसेति भाव. ।।१५।।
शुद्धेन्दुसारनिर्मित- मास्याचं ते भवानि भालमयम् ॥
सकलरमणीयसार निर्मितमर्धान्तरं विधिना ॥१६॥
शुद्धेन्द्विति- भवानि ! शिवे, भालमयं नेह मयटो विकारार्थः, आनन्द-
मयादिवत् प्राचुर्यार्थकः, भालप्रचुरं ते तव आस्यार्धम् आस्यस्य मुखस्य अधं
समभाग: 'पुस्यर्थोऽधं समेगके' इत्यमर । विधिना विधात्रा शुद्धेन्दुसार-
निर्मित शुद्धेन इन्दुसारेण इन्दोः सारेण अमृतेन निर्मित भवति, अत एव धाव.
त्यप्रसरत्यभामयत्वादि मुनस्गोवधिस्य भवति। अर्थान्तरम् अन्यदधु मकल-
रमणीयमारं. राफलाना रमणीयाना सारः स्थिरा निर्मितम्' 'सारो बले
स्थिराश च न्याय्यं क्लीव बरे मिपु'। तव ऊर्ध्वमास्या, प्रभामयममृत-
खण्डम्, अधरमास्याधं धनं राकलमौन्दर्यसण्डम् इति भावः ! सर्व जीवनधारण-
सकलमोगसाधनबलनिधानं तवास्यमिति मायः ॥१६॥

·उमासहस्रम्
तृतीयं शतकं]
रुद्रस्य दुरवगाहं हृदयमपि विम्बापरसोभा प्रविश्य तावतवर्णम् अनुरफ्तं करोति,
बिम्बवदधरस्य रक्तवर्णत्वात् युक्तमेव । रागस्य शिसप्टार्यत्वादनुरक्तं करोतीति
भावः ।।१९।।
गणपतये स्तनघटयोः पदकमले सप्तलोकभवतेभ्यः॥
अपरपुटे विपुरजिते दधासि पीयूपमम्ब त्वम् ॥२०॥
गणपतय इति- अम्ब, त्वं गणपतये तव पुत्राय स्तनघटयोः पीयूपम्
अमृतं स्तन्यरूपेण दधासि धारयसे, सप्तलोकभक्तेभ्यः पदकमले पादारविन्दे
पीयूषं मकरन्दरूपेण दधासि, विपुरजिते कान्ताय हराय अधरपुटे अधरोष्ठतले
रसरूपेण पीयूपं दधासि । एवं पुत्राय, भक्तेभ्य., कान्ताय च तत्तदनुरूप-
रूपेण अमृतं ददासीति भावः ॥२०॥
दक्पीयूषतटिम्यां नासासेतो विनिमिते विधिना ॥
भासां भवति शिवे ते मुखे विहारो निरातः॥२१॥
दृगिति- शिवे, दृक्पीयूषतटिन्या दृक् दृष्टिरेव पीयूपतटिनी अमृतसरित्
तस्या नासासेतो नासा नासिकंव सेतु. प्रवाहप्रतिबन्धकं मृत्पापाणादिनिर्माण
सेतुः उच्यते। तस्मिन् विधिना विधात्रा विनिमिते सति, ते मुखे भासां
कान्तीना विहारः विलामः निरातङ्क: निर्भयो भवति ।
असति सेतो
नदीप्रवाहमयाद्विहारो निहाको न स्यात् । अत एव विधिः नासां सेनुत्वेन
निर्माय, मुखभासः प्रवहन्त्यां दृशि मा भग्ना भूवन्निति दृग्देशस्य मर्यादा
व्यधात्। अत्र दृक्तटिन्योः नासासेत्वोश्च ताद्रूप्यात् रूपकं तच्च, सेतुनिर्मिते.
हेतोः भासा निरातङ्कविहारफलकत्वेन सम्भावनाया फलोत्प्रेक्षाया अङ्गम् ।
एवमुभयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्कर. ॥२१॥
कमलाविलासभवनं करुणाफेलीगृहं च कमनीये॥
हरदयिते विनतहिते नयने ते जननि विजयते ॥२२॥
कमलेति- जननि ! कमनीये सुन्दरे ते तप नयने उभे नेत्रे कमला.
विलामभवनं लवमीविहारगृहं, करुणाकेलीगृह कारुण्यलीलावासभूः, हरदयिते
हरस्य दयिते प्रिये, विनतहिने नग्राणाम् अनुकूले, एवंभूने विजयेते विजयं
बुखः ॥२२॥

·एकादशः स्तदक:] प्रभासहितम् १४५ साम्यप्यङ्गानि श्रीमन्ति तवेन्दुचूडकुलकान्ते । कविनिवनुितिपावे श्रोते देवि श्रियावेव ॥२३॥ माणीति- इन्दुचूडकुलकान्ने! चन्द्रमेखरकुलाशने (कुलयोपे इति च 'पाठः) देवि, तव सर्वाणि अपि अगानि करचरणादीनि मुकलानि श्रीमन्ति श्री: शोभा एषाम् यस्तीति श्रीमन्नि भवन्तीनि गैपः। ऋविनिवहविनुतिपात्रे कविनिवहस्य कविममूहस्य विनुतीनां स्तुतीनां पात्रे आम्पदे सोने उमे पिया- वेद, न तु श्रीमती। विनुतीनाम् आयत्वात् योरम्यावारतरवाच्च प्रोत्रं पात्रं भवति । अन्येपामङ्गानां श्रीमत्त्वमुक्तम्। थोत्रं तु श्रीरदेनि विगैपोस्य अन्येषामङ्गानां च। क्यमिदमुच्चते योनं न श्रीमत् किंतु धीरेदेति ? श्रीकर्ण एप इत्यतीनस्तववलोकव्याल्याने किञ्चित् प्रदगिनम्। पोरमेव थीरित्यत्र श्रीशब्दस्व सम्पदर्यः । छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाटके 'यो ह वं ज्येष्ठ च श्रेष्ठं च वेद' इत्यारभ्य 'अय हेनं श्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं नत्मम्पदसि' इति श्रेष्ठं प्राणं प्रत्याह श्रोत्रमिति श्रूयते। गम्पद्यमानाना रार्वासा विद्याना शब्दात्मकनया श्रोत्रेनस्सन्निहितत्वान् श्रोत्रं सम्पदिति भावः ॥२३॥ अपि कुटिलमलिनमुग्ध स्तब केश: पुत्रि गोत्रमुत्राम्णः॥ विभ्रत्सुमानि कान्यपि हृदयं भुवनप्रमोहरति ॥२४॥ अपीनि- गोत्रमुत्राम्गः पर्वतेन्द्रम्य पुत्रि, देवि तव कैनः कचः कुटिल- मलिनमुग्ध. कुटिलो वक्रः न ऋजुः, मलिनः न मुद्रः, मुग्धः जडत्वात् मूढः च अपि, कान्यपि सामान्यानि मुमानि पुष्पाणि बिभ्रत् दधत् मुवनप्रमो. शिवस्य हृदयं हरति। कौटिल्य-मालिन्यायपकर्षरगुणविशिष्टः वेशः हृदय- माकपंतीति लोकबिरुद्धमेतत् । बय न विरवं, यतः कुटिल: उन्नतानतः केशो दर्शनीयः, मलिनः कृष्णवर्णत्वान् कनस्य मेघ-मयूरादिवर्ण एव मौन्दर्या- दहः, मुग्ध. मुन्दरः । एवं दिरोवस्य परिहारान् किमयं विरोधाभासः; ययवा अपिछब्दस्वारस्यात्, अमत्यपि जगत्प्रभुहृदयाकपरकारणे कार्यस्य हृदयहारि- लस्योरनविभावना दा? इति दिमावना-विरोधाभासयोः सङ्करः। मुन्देह- सङ्करोलङ्कारः ॥२४॥ 10 ·उनानहरून् [तृतीयं पाता पापादिनलान्त माप्टमोन्दपंगापिनीरताः॥ समीकरोतु समो. मोजगात्मनस्यार्याः ॥२५॥ परनि-मो. किस मनांगर पानी मुभरी उमा परणार मुनादर पासिंगालम्प अङ्गम्प प्राएं थेष्टं मोर गानुमामा भीर मानीति परमादितालारमोदरंगापिया ताप्रामसम्म मनाः गर्ग बार्गानि गुनी अजीगरोतु पार॥३५॥ एमाग पY: गप्यारयः ममान।।

·द्वादशः :स्तवकः तवादी भन्दहासः अय शिवयोः गृङ्गाररसभरोज्यं स्तवक बारम्यते। स्तूयते ।। शर्वधर्मगुणशातशास्त्रिका शम्वरारिजयकेतुपट्टिका । मन्दहासकलिका मदापदं पर्वतेन्द्रदुहितुळपोहतु ॥१॥ गर्वेति- अवघयगुणद्यातगस्त्रिका शवस्य गिवस्य वर्यगुणस्य दूरीकन- चैतोविकारं धैर्य तदेव गुणः रज्जः तस्य शाता निशिता शस्त्रिका शस्त्र्येव गस्त्रिका असिपुत्री 'शुल्वं वटारकं स्त्री तु रज्जस्त्रिषु वटी गुणः' इत्यमरः । शम्बरारिजयकेनुपट्टिका अम्बरारे. मन्मयस्य जयकेनुपट्टिका विनयध्यपताका पर्वतेन्द्रदुहितुः पार्वत्याः मन्दहातकलिका मन्दहासः कलिका कोरक इव, माप- द्वयपोह्नममर्यस्य मन्दहासस्य पूर्वपदस्य प्राधान्यादुपमिनसमासः। मदापदं मम विपदं व्यपोहत्वपहरतु । कलिकापदार्यसामय्यांदाक्षिप्यमाणं हासम्य पुप्पत्वं मदनप्रयोज्यवाणत्वं गम्यते ॥१॥ मुवनभोगिकटकेन पाणिना एकदा वाशिकिशोरशेखरः मुग्धगात्रि परिगृह्य ते करम् ॥ सञ्चचार रजतादिमूमिप ॥२॥ मुक्तनि- मुग्धगात्रि! सुन्दराङ्गि, एकदा कदाचिन्, यशिकिंगोरोखरः वालचन्द्रचूडः शिवः मुक्तभोगिकटकेन मुक्त: उन्मुक्त: भोगी मपं एवं कटकं वलयः यस्मातंन पागिना हस्तेन ते तव कर हस्तं परिगृह्य गृहीत्वा रजता. द्विभूमिषु कलामप्रदेशेषु सञ्चचार विजहार! भूषणसर्प स्वहस्तादपसार्य मुन्दरमूर्ति चन्द्रचूड: परिणयाननरं पार्वत्या नह केलामोपान्तेषु विहाराय प्रवृत्त इति भावः । नागभूषण-जटा-गजचर्मादि नीति-जुगुप्मावमिति तत्सर्व परित्यज्य गृङ्गारभावानुगुणेन विक्यिोरघरवेषेण भगवान् शुभ्रण हस्तेन भगवनी हस्ते परिगृह्य विहृतवानिनि विशदम्। परिणयरल्यामदातप्रिस्तावने ·१४८ उमासहस्रम् [तृतीयं शतकं द्वितीयगतकस्य प्रथमस्तवके पुरारे. ज्वलत्कपर्दत्वादि प्रसिद्ध रूप कथयित्वा, समयान्तरेषु 'कान्तं वपु. कान्ततराश्च लीलारस्पया सम खेलितुमेप पत्ते इति ाक्नम् ॥ तत इदानी कमनीयभावेन देव्या सह विहरत परमेश्वरस्य तस्याम् अभिलापगृङ्गारे वक्ष्यमाणे उद्दीपनविभावभूताना सभ्रमरकुसुमितोपवन-हरिण- हारिमञ्जुलकुञ्ज-कोकिलकलादीना वर्णन पञ्चभिः श्लोकः कुरते ॥२॥ तस्य तत्र परितः परिभमन् वल्लभां बकुलपुष्पचुम्बिनीम् ।। पार्वति त्वदलकोपमद्युति श्चञ्चरीपतरुणो मनोऽधुनोत् ॥३॥ तस्येति- पार्वति, तत्र रजताद्रिभूमिपु बकुलपुष्पचुम्विनी केमरकुसुम- रमास्वादिनी वल्लमा प्रिया मधुकरी परितः अभित. परिभमन् त्वदलकोप- मद्युतिः तवालकेश्चूर्णकुन्तल. उपमा सादृश्यं यस्या मा त्वदलकोपमा मा शुनि कान्निर्यस्य म चञ्चरीकतरुण. भ्रमरयुवा तस्य परमेश्वरस्य मनोऽधुनोत् अचालयत्। भ्रमरविलसितपुष्पममृद्धिदर्शनेन पार्वतीकान्तम्य मन कम्पित- मभूत् इत्यर्थः ॥३॥ प्रेयसी पपलचाएलोचना- मुल्लिखन्यपुपि शृङ्गफोटिना। रद्विलोकितनिभदिलोकित पूर्जटेरमदयन्मनो मृगः ॥४॥ प्रेयगीमिनि- पपल-चारलोचना चपले पञ्चले चारणी गुन्दरे लोपने नयने यम्याम्ना प्रेपनी हरिणी मृगकोटिना गृङ्गाग्रेण वपुपि गरीरे चरिल. गन् पण्डूयमान. मृग. हरिण. त्वद्विलोग्निनिर्भ. त्वद्वीक्षितोपमै विलोपित. वीक्षित धूचंटे परमेश्वरम्य मनोऽमदगन् नमोहयन्। हरिप्या हरिणेना. विपतीनिक्लिामनगंन पूटिमानममासम् अभूत्। त्वद्विलोक्निनिर्भरित्यत्र समानस्योगमपत्यप्रायनान्तीपमाह । पूर्वश्लोषेः 'त्वदलकोषमधुति 'इत्य- वारि प्रतीपम् ।। ममममवनानि मामसी. पुषरेगगुरभिः समीरणः॥ पंताला प तिवापरली मोहमीदवार प्राय सेनिरे ॥५॥ मन्चति-रि, मनभवनानि मन्यदललागलागि, मारती लोभि माल गणपुगन्धि. गगीरण बन., पंगा रमणीया प

·द्वादशः स्तवक.]
प्रभासहितम्
पिकवालकाकली बालकोकिलसूक्ष्मकलध्वनिः, एतानि सर्वाणि हरस्य मोह
तेतिरे चक्रु । लतागृह-पुष्प-गन्धवह-वालकोकिलगानानि हरस्य मोहजनकान्य-
भूवन् इति भाव. ॥५॥
अग्रतः कुसुमशोभिता लताः पार्श्वतस्त्वमगपालबालिके ।
सर्वतो मदनशिञ्जिनीयनि धीरता कथमिवास्य चर्तताम् ॥६॥
अग्रत इति- अग्रत: शिवस्य पुरस्तात् कुसुमशोभिता पुष्पभूषिता लता
स्थिता , अगपालबालिके पर्वतराजपुत्रि, पार्वत. पार्वे त्व, सर्वतः परित.
मदनशिजिनीध्वनि. मदनस्य मन्मथस्य शिजिन्या मोा. ध्वनि, कोकिल-
काकली मदनज्यायमानेति भाव । अस्य तव कान्तस्य धीरता धैर्य कथमिव
वर्तताम् ' कथञ्चिदपि धैर्य वर्तितु न शक्यम् । पुरत. पार्वतः सर्वतश्चो-
त्तेजकेषु समापतितेषु पलायितंव धीरता इति भावः ।।६।।
कोरकूजितसमाकुले वने
आजघान मकरध्वजश्शरै-
शम्भुमम्ब तव पाश्वर्वातनम् ॥
रदयन्त्यवसरे हि शत्रवः ॥७॥
कोरेति- अम्ब, कीरजितरामाकुले शुककूजितपरीते वने अरण्ये तव
पाश्ववर्तिन पार्श्वगत शम्भु मकरध्वज. मीनकेतुः मन्मथ. शरैर्वाणराजधान
विव्याध। हि यस्मात अवसरे प्रस्तावे समये प्राप्ते इत्यर्थ , शत्रव. अर्द-
यन्ति पीडयन्ति। प्रकृतस्य विशेषस्य सामान्येनाप्रकृतेन समर्थनादर्थान्तर-
न्यास. ॥७॥
-
ताडितो मकरकेतुना शर-
रंसदेशमबलम्ब्य पाणिना ॥
एकहायनकुरङ्गलोचना त्वामिदं किल जगाद शदूरः ॥८॥
ताडित इति- मकरकेतुना मन्मयेन शरैर्बाणस्ताडितो विद्धः शङ्कर
अमदेश स्कन्ध पाणिना अवलम्ध्य वाणपातजन्यवेदनामसहमान, स्वहस्तेन
तव स्कन्धप्रदेशमुपधाय इत्यर्य., एकहायनकुरङ्गलोचनाम् एको हायन. सपत्सरो
यस्य सः एकायन. रा कुरङ्गः तस्य लोचने इव लोचने यस्यास्ता त्वाम् इद
जगाद किला इद वक्ष्यमाणप्रकार हि उक्तवान् ॥८॥

·१५० उमासहस्रम् तृतीयं शतक फाकलीकलकलं करोत्यसो वाचमगिर सरोजलोचने बालचूतमधिरा कोकिला। गर्दमुन्नतमिपं विमुञ्च ॥९॥ काकलीति- असौ इतः पुरो दृश्यमाना कोकिला पिकवघू: बालचूतं रसालवृक्षकम् अधिरुह्य आरुह्य काकलीकलकलं काकल्या; मूधमाव्यक्तमधुर- ध्वनेः कलकलं कोलाहलं करोति 'काकली तु फले मूदमे ध्वनौ तु मपुरा- स्फुटे कल:', 'कोलाहल: कलकलः' इत्यमरः। सरोजलोचने पाक्षि, वाचम् उगिर विसृज तब कण्ठध्वनि किञ्चित् श्रावय इत्यर्थः, इयं कोकिला उन्नतं गर्दै दर्प विमुञ्चतु। श्रवणसुभगस्वरसम्पत्त्या गवितेत; पुरस्तात् रसाल- वृक्ष समासीना कोलाहल कुर्वन्ती कोकिलाऽस्ते, ततोऽपि श्रुतिसुभगतरस्ते कण्ठध्वनिः मम कर्णामृतायतामिति भावो व्यज्यते ।।९।। फुल्लकुन्दमकरन्दवाहिनो मल्लिकामुकुलघूलिधारिणः ॥ कम्पयन्ति शिशवः समीरणाः पल्लवानि हृदयं च तन्वि मे ॥१०॥ पुल्लेति- सन्धि सुन्दरि, फुल्लकुन्दमकरन्दवाहिनः विकसितमाघीपुष्प- रसवहा: मल्लिकामुकुलधूलिधारिण मल्लीकुद्यलपरागधरा. शिशवः समीरणाः मन्दमास्ताः मे मम हृदयं पल्लवानि फिसलयाश्च कम्पयन्ति चालयन्ति । रागोद्दीपनात् हृदयस्य कम्पन मन्दमास्तकृत्ये, मारतस्य मन्दत्वात् पल्लवाना कम्पनं न तु मलनमपि। वृद्धे चण्डे तु मारने, शाखानामपि स्यात् चलनम् । बत्र मन्दमारतकार्यस्य द्वयोई दय-पल्लवयो कम्पनस्योक्ते: सहार्यस्य चकारेण वाच्यायमानत्वात् सहोक्तिरलङ्कारः, 'सहार्यस्य बलादेक यत्र स्थावाचकं सा सहोक्तिः' इति साहित्यदर्पणम् ॥१०॥ दयोः। वर्णनेन हतयक्षपः धियः सुप्रसनमपुरातीनि ते॥ अङ्गकानि दयिते भाभंक: स्वेदविन्दुहरणेन वाऽनिलः ॥११॥ वर्णन-नि- दयिते! प्रिये, हृतचक्षुषः हृतं चक्षुः दर्शनं यया तस्याः श्रियः गोभायाः वर्णनेन गुणवचनेन, मम दृष्टिमेवापहृतयत्यास्त्पन्छोभाया गुणकीतनेतरयर्थः, २ मुव गुप्रगतमपुरानीनि मुप्रममाः म्वन्धा. मधुराः ·द्वादशः स्तवकः]] प्रभासहितम् १५१ रमणीयाः आकृतयः येषां तानि अङ्गकानि गात्राणि भजे अहं सेवे, क इव? अर्भक. शिशुः अनिल: मारुतः मन्दमारुत इति यावत्, स्वेदविन्दुहरणेन धर्मा- म्वुजालकापहरणेन वा इव, 'उपमायां विकल्पे वा' इत्यमरः । यथाऽयं मन्दमारुत. स्वेदापहरणसेवया तव खेदमपनुदति, एवमहमपि तव स्वच्छा- कृतिसौभाग्यसम्पन्नानि गात्राणि गुणाभिवर्गनेन तव रतये ममामिलापशृङ्गार- बलाय च सेवे॥११॥ तावदेव मम चेतसो मुदे बहमेतदनधाङ्गि वहिणः ॥ यावदक्षिपयमेष विश्लयो गाहते न कबरीभरस्तव ॥१२॥ तावदिति- यनघागि । अनवद्यमात्रि, एप इतो मम पार्वे विश्लयः मुक्तबन्धः तव कवरीभरः केशपाश: अक्षिपयं अदणोनॆत्रयो पन्या. मार्गस्तं मम दृक्पथमिति यावत्, यावन्न गाहते न प्रविशति, तावदेव वहिणः मयूरस्य एतत् पुरो दृश्यमान वह पिञ्च्छं मम चेतसो मनसो मुदे प्रीतये भवतीति यावन्न लभे त्वत्कवरीभारदर्शनसौभाग्यं, तावत् एव मयूरस्य शिखण्ड दृष्ट्वा, मम प्रियायाः कवरीभार इवायं भवतीति तृप्यामि इति भावः । वर्हादपि रुचिरतरश्चित्तरञ्जकः कवरीमार इति वाच्यायमानत्वात् प्रतीपा- लङ्कारो गम्यः ॥१२॥ ोपः। रागवानघर एप सन्ततं एभिरस्य सहवासतः प्रिये निर्मलद्विजसमीपवर्त्यपि ॥ नेपदप्यपगतो निजो गुणः ॥१३॥ अत्र रागवानिति- प्रिये कान्ते, एपोऽधरः तवाघरोष्ठः निर्मलद्विजसमीप- वयपि शुभ्रदन्तनिकटस्थोऽपि सन्ततं नित्यं रागवान् रकाोरण इति यावत्, एभिः द्विजै. दन्तः अस्य सहवासात साङ्गत्यात् ईपदपि किञ्चिन्मात्रमपि निजः स्वीयो गुण, रक्तगुणः नापगत. न विगतः स्थित एवेति भावः । दिलप्टानां राग-निर्मल-द्विजगन्दानाम् अनुरागादिपर्यापपरिवृत्त्यसहिष्णुत्वात् शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपोपमाध्वनि । यथा निर्मलानां शुद्धानां सत्वगुणाना द्विजाना ब्राह्मणाना समीपवत्यंपि जन रागवान् राजसोऽनुराग्येव भवति, नया निर्मलाना धवलाना द्विजाना दन्नाना सरहामि एपोऽधरो रागवान् ·१५२ उमागहनम् [तृतीयं शतक रक्तवर्ण एव। सहवासेन निजगुणापगमो न भवतीति तु उभयत्र समानम् । 'ससर्गजा दोषगुणा भवन्नि' इति न्यायस्य नैसगिकेषु गुणेष्वपवाद इति हेतो. अधरस्य अनपगतरागत्वरूपवाक्यार्थस्य समर्थनात् काव्यलिङ्गमलवार, ॥१३॥ चक्षुषः सुदति ते सगोत्रता कश्यपरपि वसिष्ठबान्धर्व- करवनिशि दिने कुशेशयः ॥ भूसुपर्वण इव द्विगोत्रिणः ॥१४॥ चक्षुप इति- सुदति, शोभना: दन्ता. अस्या. सन्तीति सुदती तस्या. सम्बुद्धि, रुचिरदन्तपडक्तिके, ते तव चक्षुपः नेत्रस्य, निशि रात्री करवः कुमुदः समान गोत्रं कुल यस्या. सा सगोत्रा तद्भाव. सगोत्रता कुमुदकुल- स्थतेति यावत्, रात्री कुमुदायते तव नेत्र, चन्द्रवन्धुतयेति भावः, दिने कुशे- शयः कमल, सूर्यवन्धुतया सगोत्रतेति सम्बन्ध । कस्येव द्विगोत्रिण, गोत्र- द्वयवतः भूसुपर्वण, भूसुरस्य ब्राह्मणस्य कश्यपं. कश्यपगोत्रजः वसिष्ठ- वान्धवः अपि वसिष्ठवराजश्च सगोत्रतेवेति पूर्वेण सम्वन्धः। रात्री काश्यप- सगोत्राः दिने वसिष्ठसगोत्राश्चेति द्वषामुप्यायणान् द्विगोत्रिण. प्राहुः। अत- स्तरिव इत्युपमा। चक्षुप. कमल-करवसगोत्रताकथनेन रात्री कमल न विकसित दिवा कुमुद न, तव चक्षुस्नु सन्तत विकसितम् । तस्माताभ्या- मधिकतर चक्षुरुल्लसितमिति व्यतिरेकोऽलङ्कारो व्यज्यते ॥१४॥ अल्पयाऽप्यतिसमयया स्मित- ज्योत्स्नया गगनगं हरतमः ॥ केवलं सुवचनामृतं किर च्चन्द्रबिम्बमतुपारमाननम् ॥१५॥ अल्पयेति- आनन तव मुखम् अल्पया, गूधमया अपि अतिसमर्थया अत्य- म्त कुगलया स्मितज्योत्स्नया स्मितमेय ज्योत्स्ना चन्द्रिका तया गगनगम् आवा- दागत तमः अन्धवार हरत् अपहरन् केवल सुवचनामृत सुवचनमेवामृत निर्णीत सुवचनामृत 'निर्णति केवलमिति विलिङ्ग त्वेकटत्स्नयोः' इत्यमरः, किरतु वर्ष अनुपारम् थविद्यमानतुहिन चन्द्रविम्बमेव भवतीति शेपः ।। स्मितज्योत्स्नयो-वंचनामृत्योरचन्द्राननयोश्च अभंदाध्यवसायात् साक्यवं समलदारः। तत्र अनुपालया प्रमिदचन्द्रादपि उत्कर्षादधिकाभेद-

·उमासहस्रम्
[तृतीय शतक
मौनस्य अवचनस्य मुद्रया लक्षणेन लसति विलसति सति, प्रतिवचनमदत्वा
तूप्णी स्थितेऽपि त्वद्वदने आसीदेव किमपि विलसितं, तथा त्वन्मुखे विलमित
सति, अयमेव अवसर इति जलचारिकेतनो मकरध्वजो मदनः नर्तनम् आत-
तान स्वीयं नर्तनं विस्तृतवान्। प्रत्युत्तरादानेनैव प्रवृद्धोऽभूदनुरागस्तव प्रियस्य,
येन मन्मथस्तमाविश्योत्तरोतरोपचारान् तव कारयामासेति भाव. ॥१८॥
देवि ते पुरजिता वर्तसितः
मानसं पुरजितोऽमुना हुतं
पारिजातकुसुमलजा कचः ॥
स्मयंते व मलिनात्मना कृतम् ॥१९॥
देवीति- देवि! ते तव कत्र. शिरोजः पुरजिता हरेण प्रभुणा पारि-
जातकुमुमस्रजा पारिजातपुणमालया वतंसित. अलकृत.। यमुना कचेन
पुरजितो विभो शिवस्य मानस हृतम् अपहृतम् । मलिनात्मना अशुभ्रेण पक्ष
पापात्मना कृतं क्व स्मर्यते? न स्मयंत इत्यर्थ । पापः सर्वथा कृतघ्नो
भवतीत्यर्थः। कचस्य काात् जडत्वाच्च मलिन स्वरूपम् ।
दवरेण प्रभुणा कचाय पारिजातप्रसाधन दत्त, तस्य मानसापहरणं कचेन प्रति-
कृतम् इत्यर्थेन देवीकचप्रसाधनकंकर्यलाभरय स्वगनोदानमेव मूल्यमासीदिति
च्यग्यते।
तस्मात् परिवृत्तिरलङ्कारो ध्वन्यते । फचापहृतपुरजिन्मानसा-
पहरणस्य प्रकृतस्य विशेपस्य सामान्यन मलिनात्मकृतघ्नतारूपान्तरेण सम-
र्थनादर्थान्तरन्यासः ॥१९॥
अत्र परमे-
ब्रह्मचर्यनियमादचञ्चला
नायकश्च सुमधाणसदनो
नायिका यदि लुलायमदिनी ॥
वेद को रतिरहात्यमेतयोः ॥२०॥
ब्रह्मचर्यनि- लुलायमदिनी महिषमर्दिनी नायिका भगवती ब्रह्मचर्य-
निययात् अप्राकृतमगेरत्यानित्यानह्मचर्यप्रतादचञ्चला अच्युता स्थिरा यदि,
नायकच गुमवाणगूदनो मन्मयनारानो यदि, एतयो. रतिरहस्य को वेद ?
न कोपि प्रपञ्चमाता-पित्री. पार्वती-परमेश्वरयो अप्रमेयं
रतिस्वरूप
जानाति मातु या प्रभु.। अतीतं श्लोः शृङ्गारोपन्यासात् पामरस्त्रीपुर-
पोचित मानविलागः शिवयोर्मा मृदारोपित इत्यभिप्रायेण वयं लोको
गोतः॥२०॥

·उमासहस्रम् [तृतीयं शतक मोदकादनपरस्य सृष्टये शक्तिभृत्तनयरलजन्मने क्रीडितं जननि यां किमप्यभूत् ॥ किञ्चिदीयरि बभूव खेलनम् ॥२४॥ मोदकेति- जननि मात., मोदकादनपरस्य मोदकस्य भक्ष्यविशेषस्यादनं भक्षणं परं प्रघानं यस्य तस्य लम्बोदरस्य गणपते सृष्टये उत्पत्तये वा यययो. किमपि श्रीडित रतिविलसितविशेषम् अभूत् । ईश्वरि, शक्ति विभौति शक्ति- भृत् स तनय पुत्रो रत्नमिव तस्य जन्मने जननाय, शक्तिपरस्य कुमारश्रेष्ठस्य स्कन्दस्य सम्भवाय किञ्चित् खेलनं किमपि क्रीडितं बभूव आस ।। गणपति-सुब्रह्मण्ययोर्जन्मनी निमित्तीकृत्य युदयोद्विविधमप्रमेयं विलसित- मासीत्, अत एव तो युवयोस्तनयो नैकस्वभावौ। एको भोजनपर , अन्यः दाक्तिधर । अत्र 'महेश्वरस्त्वा परिणीय लेभे' (२ श १ स्त २४ श्लो) इति श्लोक. सव्याख्योऽवधेय ॥२४॥ माधुरीरसपरिप्लुता इमाः आदधत्वचलनायनन्दिनी- काव्यकण्ठविदुपो रथोद्धताः ॥ मानसे कमपि मोदमुत्तमम् ॥२५॥ माधुरीति- माधुरी माधुर्यम् एव रसः विगलितवेद्यान्तरः अनुभवैकवेद्य. तेन परिप्लुताः व्याप्ताः शिवयोरन्योन्यप्रीतिविलसितनिष्पाद्यमानशृङ्गाररस- पूरिता इत्यर्थः, काव्यकण्ठविदुप. काय्यकण्ठ इति अन्वर्थोपनामधेयत्वेन सता सम्मन. काव्यकण्ठपदलाञ्छन. विद्वान् विबुध तस्य इमा स्तदके गोता. रयोद्धता. एतवृत्तरचिता नुतय अचलनाथनन्दिनीमानमे पर्वतराजपुत्रिकाया. मनसि कमपि मोदम् आनन्दविशेषम् थादधतु जनपन्तु ॥ अय च स्तदक कुमारसम्भवाप्टमसर्गधोरणीमवलम्ब्य निवद्ध इति कालि- दाममाव्यनागा विगदमेव विदित भवेत्। उभयत्र रथोद्धनावृत्तम् । नारी विषय। पाती गम्बोध्य परमेश्वरकृत शृङ्गारोद्दीपन कुगुमितोपवन-गन्ध्या- बाल-गन्यादिवर्णन 'व्याजहार सहयर्मचारिणीम् ।' 'पत्रकान्तिमरणत्रिभागयो.' (कु. म ८. हो. ३) इत्यादिना वर्णितम्। इहापि तथाविध वर्णनं गष्टम् । 'दामिदं विल जगाद गहर.' इत्यादिना पानी प्रतीश्वरकृत वर्णनम्। उपयोंदिपग्नु पक्षणीय,। अद्वितीयम्य कविमावभौमस्य पालि- सामग्य वपिनाया नित्यगज्ञानर्गतामाममावि पाव्याण्टो मुनिरिति तु ·द्वादशः स्तबकः] प्रभासहितम् १५७ सत्यम्। तथाऽपि प्रपञ्चमाता-पित्रो पार्वती-परमेश्वरयोः सुरतवर्णनं कालि- दारा इव अकुर्वन् यथाकथञ्चित् तत् परिवय॑मिति धिया, रत्युत्पादकशृङ्गार- वर्णनस्य 'ब्रह्मचर्यनियमादचञ्चला' इत्यारभ्य 'वेद को रतिरहस्यमेतयोः' इति पर्यवसान समर्थितवान्। वेदवेदान्तमन्त्रतन्त्रज्ञानयोगोपासनाद्युपवृहितस्य भक्तिपरस्य महतोऽस्य स्तोत्रकाव्यस्यानुरूपमेवोमा-महेश्वरयोः अप्रमेय- रतिरहस्यस्तवनेनोपसमाहार्षीत् स्तबकम् ॥२५।। इति श्रीमहर्षिरमणभगवत्पादान्तेवासिनो वासिष्ठस्य नरसिंहसूनोः गण- पतिमुनेः कृतावुमासहने द्वादश स्तबकः समाप्तः । समाप्तं च तृतीयं शतकम् । प्रभाख्या व्याख्या च समाप्ता।

·त्रयोदशः स्तवकः अथास्मिन् स्तवके भगवत्या' कटाक्षमहिमानुवर्णनं भवति । तनादौ हासस्तुति. ॥ भवाम्बुधिं तारयताद्भवन्तं हासोऽद्भुतः कुञ्जरवक्त्रमातुः ॥ यो हन्ति बिम्बाधरलङ्घनेऽपि व्यक्तालसत्यो हरितां तमांसि ॥१॥ भवाम्बुधिमिति- कुञ्जरवक्त्रमातुः गजाननमातुः अद्भुतः आश्चर्यकरः हास. भवन्तं भवाम्बुधि जन्मसागरं तारयतात् तारयतु । तरतेहेतुमण्ण्यन्ता- ल्लोटि रूपम् । द्विकर्मकम्। हासो भवन्त तीर्णभवसागर करोत्वित्यर्थ. । हासस्याद्भुतत्वे हेतुमाह । यो हास. विम्वाधरलङ्घनेऽपि विम्याधरस्य रक्त- फलोपमाघरोष्ठस्य लवन अतिक्रमणेऽपि व्यक्तालसत्व. व्यक्त स्पष्टम् अलसत्वं मन्दत्वं यस्य म हासः दन्नवाससं लड्वयित्वैव मुखानिर्गन्तु प्रभवति । ममीपनमवर्तिनो मुखद्वारि तिष्ठतोऽधरम्यानिक्रमणेऽपि मन्द एवेति भावः । तावान् मन्दोऽपि हरिता दिशा नमामि तिमिराणि हन्ति व्यपोहति । एवमति- मन्दोऽपि गर्वदिक्तिमिरव्यपोहनपटुरत एवाद्भुत इत्युक्तम । मन्दहासकर्तृ- कम्य अमन्दकार्यस्य दिक्तमोहरणरूपार्थस्य निप्पत्तरसम्भाव्यत्वं गम्यते, तेन असम्भवालवारघ्वनिः। विशेषोक्तिशङ्का न कार्या अद्भुतोपादानात् ॥१॥ सक्तः सदा चन्द्रकलाकलापे सर्वेषु भूतेषु दयां दधानः ॥ गौरीकटाक्षो रमणो मुनिर्या मदीयमज्ञानमपाकरोतु ॥२॥ मस इनि- चन्द्रकलाकलापे चन्द्रकला कलापो भूपणं यस्य तरिमन् चन्द्रचूडे शिवे गक्नः कृतसङ्गोत्यन्तमनुरक्त इति यावत्, सर्वेषु सक्लेषु भूतेषु प्रापिषु दयाम् अनुकम्मा दधान विभ्रत् गौरीकटाक्ष पार्वत्याः अपाङ्ग- दान, रमणो मुनिर्वा महपिरिति अगिद्धो मम गुरुरिव 'पता यथा तयवैवं गाये' इति अमर, मदीय ममेदम् अशानम् अपाकरोतु निरम्यतु । चन्द्रचूडे गतिः, पानेनुरागाद् गोरीपटाक्षस्य, रमणम्य मुनेम्तु एकान्तभवनेः, जग- ग्मानु' मजा मवंभूतदयां पटाशी पत्ते, मर्येषु भूतेषु आत्मदर्शनान् गहना ·प्रयोदशः स्तवकः] प्रभासहितम् भूतदया रमणस्य मुनेः। यथा रमणो मर्षिः मम गुरुरज्ञानमपास्यति तथा गौरीकटाक्षोऽपास्यत्विति भावः। पूर्णोपमा ॥२॥ कुपावलोको नगकन्यकायाः करोतु मे निर्मलमन्तरङ्गम् ॥ येनातिः शङ्कर एकतत्त्वं विश्वं लुलोके जगते जगौ च ॥३॥ कृपेति- नगकन्यकायाः पर्वतपुन्याः कृपावलोकः कृपया करुणया अव- लोक: दृष्टिपात. मे मम अन्तरङ्गम् अन्तःकरणं निर्मलं शुद्धं करोतु। येन कृपावलोकेन अङ्कित मुद्रितः शङ्करः आनन्दलहर्यादिप्रणेता अम्बिकामाराध्य तत्प्रसादं लब्धवान् । शारीरकभाष्यकारः अद्वताचार्य विश्वं रामस्तम् एक- तत्त्वम् एकम् अद्वितीयं तत्त्वं याथायं सत्यं यस्य तत् अद्वैतमित्यर्थ. विधेयविशे- पणं, लुलोके ददर्ग, दृष्ट च तत् अद्वैतं जगते जगौ च अगासीत् उपदिष्टवान् इत्यर्थ. ॥३॥ कालीकटाक्षो वचनानि मह्यं ददातु मोचामदमोचनानि ॥ यत्पातपूतं रघुवंशकारं नराकृति प्राहुरजस्य नारीम् ॥४॥ कालीति- काल्याः देव्याः कटाक्ष नेत्रान्तदर्शनं मोचामदमोचनानि मोचा रसातिशयवान् कदलीविशेष. तस्याः मदस्य दर्पस्य मोचनानि अपहारकाणि ततोऽपि रसवत्तराणि इत्यर्थः, वचनानि वाग्वैभवानि मह्यं ददातु वितरतु। यत्पातपूतं यस्य कटाक्षस्य पातेन पूतं पवित्रं रघुवंशकारं कालिदास नराकृति नरस्याकृतिरिवाकृतिर्यस्याः ताम् अजस्य ब्रह्मणः नारी स्त्रिय सरस्वती प्राहु. वदन्ति बुधा इति शेषः। कालीप्रसादलाभेन कालिदासो महाकविरभूदिति ऐतिह्यानुवादेनेदमुक्तम् । तया सोऽवतारः सरस्वत्या इति च । सत्सु सु- प्रख्यातशाकुन्तलादिनाटकेपु कुमारसम्भवे च महाकाव्ये कालिदासकृतिपु, रघु- वंशकारमिति निर्देशन अद्वितीयकविताशोभानामपि सर्वासां कृतीनां रघुवरास्य प्राधान्यमभिमन्यते कविरिति बोध्यम् ॥४॥ युष्माकमग्रयां वितनोतु वाणी मेणोदृगेपा गिरिशस्य योपा ॥ यस्याः कटाक्षस्य विसारि वीर्य गिरामयं मे विविधो विलासः ॥५॥ युप्माकमिति- एणीदृक् मृगीदृक् एपा गिरिशस्य शिवस्य योपा सुन्दरी युप्माकम् अग्रयां श्रेष्ठां वाणी सरस्वती चितनोतु विस्तृणोतु, सारस्वतसम्पत्ति ·उमासहस्रम् [चतुर्थ शतक विदधात्वित्यर्थः । यम्या' गिरिशयोषायाः कटाक्षम्य विसारि सर्वतः प्रसरण- गील वीर्य बल में मम गिरा वाचा विविधो नानाविधोऽयं विलासः। भग- वत्याः कटाक्षप्रभाव एव मम नानाविधवाग्विलासरूपतया जयतीत्यर्थ । विविध इति प्रयोगेण न केवलमाशुधाराकविताऽप्टावधानादिमहाकवेर्मम वाग्वि- लासः। सर्वतोमुख मे सारस्वतवैभवं मद्विरचितेषु निगमागमविमर्शनेषु नानाशास्त्रग्रन्थेषु विलसित धीगुणवता तोपाय भवतीति बोध्यम् । 'हेतुहेतु- मतोक्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते' इति चन्द्रालोकोक्ते. गौरीकटाक्षस्य हेतो. गी. विलासस्य हेतुमनश्च ऐक्यप्रतिपादनात् हेतुरलङ्कारः ।।५।। नगात्मजायाः करुणोमिशाली भीष्मेण तप्तान्भवनामकेन दृगन्तसन्तानधुनीप्रवाहः॥ ग्रीष्मेण युप्मांच्छिशिरीकरोतु ॥६॥ नगात्मजाया इति- नगात्मजाया देव्या पर्वतपुध्याः करुणंव ऊर्मयो वीचय ताभिः गोभत इति चरणोमिशाली, दृगन्तस्य अपाङ्गस्य मन्तानो पिस्तार एव घुनीप्रवाह नदीप्रवाह भीप्मेण भीकरेण भवनामकेन भवो जननं नाम यस्य स भवनामा स एव भवनामकः तेन ग्रोप्मेण निदाघेन तप्तान् युप्मान् शिशिरीकरोतु अभिशिरान् गिशिरान् सम्पद्यमानान् करोतु शीतलत्वित्पर्यः। अत्र सावयव पकमलकार। घोरं जन्मताप भग- वत्या परणापूर्णकटाक्षो व्यपोह्य युप्मान् मुखिन करोत्विति तात्पर्यम् । फरणादृगन्नगन्नानेषु ऊर्मिधुनीप्रवाहा आरोपिना, भवे ग्रीष्मश्च । भीम- त्वं भव-श्रीप्मयो ममानम् । तनान् भवेन दुशितान् ग्रीप्मेण सन्नप्नान् । एवं विवेव ॥६॥ अजयमार्दा दयपान्तरले यथा भवो निम्नगपोतमाने। सन्तापास्ति भवमुन्दरो मे करोतु शीलेन विलोकितेन ॥७॥ अनयमिनि- अल हदो अजयम् अनवरत दयया शृपया पार्दा गग्गा, पपा भव गिव निम्नगया ना गया अजयम् उत्तमा सिरगि थानति गम्बर: भवगुदी गिप्रिया गोनेन पापहाणन विलोपिलेन वीतिन में मम मानि गमागमन गंतु, यगा शिवस्य शिरशि ·त्रयोदशः स्तवक.] प्रभासहितम् सततं सवन्ती गङ्गा तं तत्र आई करोति, तया पावत्या हृदये सन्ततं प्रदह- ती दया तदा करोतीत्युपमालङ्कारः ॥७॥ पुण्या सदापोरवर एव सक्ता पतिव्रतासाम्यमिता तदेशा।। कुलाचलायोश्वरकन्यके मे संहारमहोविततेवियत्ताम् ॥८॥ पुण्यति- कुलाचलाधीश्वरकन्ये पर्वतराजपुत्रि, तव ईक्षा दृष्टि: पुण्या पवित्रा सदाऽपि निरन्तरम् अपि सम्भावनायाम् ईश्वर एव सक्ता सङ्गवती 'गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि' इत्यमरः, अत एव पतिव्रतासाम्यं पति- व्रतया साच्या साम्यं तुल्यताम् इता गता मे मम अंहोविततेः अंह्नः पापस्य विततेः विस्तृतैः संहारं सदोचं नाशनमिति यावत्, विधताम् करोतु विस्तृ- तस्य पापस्य उपसंहरणं कुम्नामित्यर्थः। यथा पतिव्रता पत्युः अन्चन न चलति तया तवेक्षा ईश्वरान्नापसरति। तस्मात्पतिव्रतासाम्यं गतेति उपमा । - यद्यपि ईश्वरादन्यत्र न पतति तथाऽपि पातिव्रत्याभावेन पापसंहार इव तवे- क्षातोऽपि स भवत्विति भावः ॥८॥ शर्वस्य रामे नियमेन होना श्यामा तपेशा गणिकङ्गनेव ॥ नीचेऽपि मत्य निपतत्यनर्घा बिति ना पोडश यः सुवर्णान् ॥९॥ गर्वम्येति- शर्वम्य भर्गस्य रामे मुन्दरि, म्यामा कृष्णा गुन्दरी च तव ईक्षा दृष्टि: गणिकाहगना वारवनिनेव नियमेन हीना नियतानारशून्या एकत्र स्थिती नास्ति व्रतमस्या इत्यर्थः । नीचेऽपि निकृष्टेऽपि मत्य मानुषे स्वयम् अनर्घा अमूल्या, निपतनि यो ना मनुज. पोडमा मुवर्गान् गोभनान् वर्णान् अक्षराणि पोडशाक्षरीमन्त्रमित्यर्थः, पक्षे सौवर्ण घनमित्यर्थः। विभनि घरति। वेश्याङगना यया स्वर्गवति नीचेपि मानुपेनुरक्ता, तया तवेक्षा पोशाक्षरमन्त्रघरे पुरुपेनुग्रहवती । दिलष्टोपमा ॥९॥ पपरयता शितिधारिकत्ये पटाक्षनामा तव कालसर्पः। यं सन्दशत्पेष जगतमस्तं विस्मृत्य चाहो न दधाति मोहम् ॥१०॥ पोति- पये कमले इव आयते दोघे अक्षिणी यस्याः नस्या: सम्बुद्धिः पनायताति, भितिधारिकन्ये भूधरवाले पार्वति, तव पटाक्षो नामाभिधान 1 ·उमामह्यम् { चतुर्थ गत . यस्य स कटाक्षनामा कालसर्प कृष्णमपं: य मन्दगति सम्यक् दंशयते एप म समस्तं जगत् भुवनं विस्मृत्य च विस्मृतवानपीत्ययं., मोहं मूछा न दयानि न वहति । अहो आश्चर्यम्। कटास-कृष्णसर्पयोरभेदानुरजनाद्रूपकमल. द्वारः। मोहाधानकारणे सत्यपि मोहाभावस्य कार्यस्य सिद्धेविगेपोक्तिरल- स च म्पकणानुप्राणितः। कालसर्पात् कटाक्षस्याधिकगुणोक्ति. व्यतिरेक गमयति। रूपकविगेपोवत्योस्तु ममप्रधानः सङ्करः ॥१०॥ ईशद्विषा शैल महेन्द्रफन्य करोति मंत्री विषमायुधेन ॥ प्रभाषते पातकिनश्च पक्षे कुतः कटाक्षो न तवाम्ब मुषः ॥११॥ ईशैति- शैलमहेन्द्रकन्ये पावंति, अम्व, तव कटाक्षः ईगद्विपा ईशं द्वेष्टीति ईशहिट तेन विपमायुधेन मन्मथैन मंत्री मित्रभावं सख्यं करोनि । पातकिनः पातकं पापमस्येति पातको तस्य मदनस्य पक्षे प्रभापते तत्पक्षपाती तत्महायो भवतीत्यर्थः, 'पक्षे महायेऽपि' इत्यमरः । कुतः कस्माद्धेतोः स न मुग्ध मूडः? तब प्राणनायकस्येश्वररय शयोर्मदनरय पक्षबलं दत्वा पापिन तस्य सहायो भवतीति हेतो मूढ एव । ईशद्वैपिण्यपि परमकारणिकस्ते कटाक्ष इति स्तुतिपर्यवसायिनीयं निन्दा। 'उक्निाजस्तुतिनिन्दास्तुतिभ्यां स्तुति- निन्दयोः' इति लक्षणात् व्याजस्तुति अलदार ॥११॥ कृपान्वितः कर्णसमीपचारी श्रीमान्सदा पुण्यजनानुकूलः ॥ साम्यं कुरूणामधिपस्य शम्भोः प्राणप्रिये ते भजते कटाक्षः ॥१२॥ कृपेति-गम्भी. प्राणप्रिये, पार्वति, ते तव कटाक्षः, कृपान्वितः कृपया दयया अन्वितः, वर्णममोपचारी, कर्णयो श्रोत्रयो समीपचारी, थोत्रान्तवि- श्रान्नः कटाक्ष इत्यर्थः, श्रीमान् भोभावान्, मदा पुण्यनगानुकूल: पुण्यजनाना पावननाम् अनुकूल., एवम्भून मन् कुरूणामधिपस्य दुर्योधनस्य साम्यं सादृश्यं .क्थम्? कुणामधिपोऽपि कृपान्दिन. धनुविद्याचार्येण नाम्ना कृपेण अन्वितः युनः, कर्णममोपचारी वर्णस्य बुन्तीपुत्रस्य समीपे चरति, श्रीमान् राज्यलक्ष्मीपान्, पुण्यजनानुकूल पुष्पजनाना राक्षसानाम् अनुकूल.. कटाक्षम्य दुर्योधनमाम्यवर्णन पुण्यजनानुकूलतत्कारण्यवैभवस्य विरुद्धम् । स प विरोध. दयान्वितादिशब्दश्लेषः परिहृतः इति विरोधाभासोलङ्कारः ॥१२॥ भजते।

·त्रयोदशः स्तबकः] प्रभासहितम् कर्णान्तिकस्थोऽपि न धर्मवरी कृष्णोऽपि मातनंकुलं न पाति ॥ शीतोऽपि सन्दीपयति स्मराग्नि हरस्य ते शैलसुते कटाक्षः ॥१३॥ कर्णान्तिकस्थ इति- शैलसुते पावंति, ते तव कटाक्षः कर्णान्तिकस्थ. कर्णस्य दुर्योधनपक्षगस्य कौन्तेयस्य अन्तिकस्योऽपि समीपवर्त्यपि धर्मवैरी धर्मपुत्रस्य वैरी शत्रुर्न भवति, कर्णः धर्मपुत्रप्रतिपक्ष एव प्रसिद्ध., स तथा नेत्युक्तौ विरोधः, प्रोत्रसमीपग. अपि श्रोत्रधर्मस्य श्रवणस्य न वैरी दर्शनश्रवणयोर्मेश्येद। एवं शब्दश्लेषेण विरोधाभास.। कृष्णोऽपि भगवानपि नकुलं पाण्डवं न पाति न रक्षति'। अयमपि विरोध इतिहासस्य। कृष्णोऽपि श्यामोऽपि मलिनवद् दृश्यमानो कुलं न पाति न रक्षति इति न, पात्येवेत्यर्थ.। अत्रापि शब्दश्लेपेण विरोध- परिहारः। शीतोऽपि शीतलोपि हरस्य शिवस्य स्मराग्नि कामाग्नि सन्दीपयति ज्वलयति न तु शामयति, शीतोऽग्निवर्धन इति विरोध । कटाक्षप्रभावस्य स्वाभाविकी कामारिकामाग्निदीपिनी प्रवृत्तिरिति विरोधाभासः ।।१३।। अयं कटाक्षस्तव तोयवाहः कारुण्यकाले परिजृम्भमाणः ॥ गृहेषु लोनान्सुखिनो विहाय निराश्रयान् सिञ्चति विश्वमातः ॥१४॥ अयमिति- विश्वमात. जगज्जननि, अय तव वटाक्ष एतन्नाना तोयवाहः मेघ फारुण्यकाले करुणाप्रदर्शनसमये परिजृम्भमाणः परितो व्याप्नुवन् गृहेषु दारेषु, पक्षे स्वनिकेतनेषु लीनान् मुखिन पामरतया मन्दसुरवमग्नान्, पक्षे निलीनान् विहायोज्झित्वा, निराश्रयान् अनन्याचयान्, पक्षे आवामगृहमना- श्रित्य बहि स्थितान् सिञ्चति सिक्तान् करोतीत्यर्थ. । कारुण्यकाल इत्यत्र रूपकसामर्थ्याद्वर्षाकाल इत्याक्षिप्यते । गृहशब्देन पुत्रदारादयोऽपि ग्राह्या , ये स्वीयत्वेन गृह-पुत्र-वितादीन् परिगृह्याश्रित्य तरात्मान आवृण्वते तेषाम् उचिते काले देवीकरुणाकटाक्ष उपस्थितोऽपि फलप्रदो न भवति । ये पुन स्वीयत्वेन किमप्यनाथित्य निरावरणास्तिष्ठन्ति ते कटाक्षास्पद भवन्तीति भाव । कटाक्ष तोरवायोः कारुण्य-वर्षाकालयोश्च अभेदेन रञ्जनाद्रूपकमलङ्कारः ॥१४॥ कस्यापि वाचा वपुषा बलेन समस्य सर्वैरपि निदेशाः ।। अम्भोधिवेलास्वपि न स्खलन्ति शम्भोः प्रियेऽयं तव दृश्प्रसादः ॥१५॥ कस्येति- शम्भो. प्रिय देवि, सर्वैरपि गान. वाचा वपुषा गरीरेण बलेन वीर्येण च समस्य तुल्यस्य कस्यापि पुरुषस्य निदेशा शामनानि अम्भो- ·१६४ उमामहस्रम् [चतुर्थ शतक धिवेलासु अपि ममुद्रनीरविकारेप्वपि 'अम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि' इत्यमर., न मसलन्ति न स्खलिनानि विफलानि भवन्तीति यत् अयं तव दृकप्रसाद. य. दृष्टेः प्रसादोऽनुग्रह । वाक्शरीरबलैः सर्वैः मानवैः समानः न तु विशिष्ट: पुरुष. अघृष्यगम्भीरमागराणां कल्लोलितानामपि नियमन कर्तुं प्रभवति। बाह्यदृष्टे: माधारण इव दृश्यमानः पुरुषोऽपि त्वत्प्रसादेन उल्लालेषु मागरेप्वपि आज्ञा करोतीति भाव. । मेनुबन्धादिरत्र निदर्शनम् ॥१५॥ द्वारेषु तेषां विचरन्ति शूरः सौयेषु सारङ्गशस्तरुण्यः ॥ प्रमानवाचः कवयः सभासु शर्वाणि ते येषु कृपाकटाक्षः ॥१६॥ द्वारेप्विति-- शर्वाणि, गर्वपत्लि, देवि, येषु ते तव कृपाकटाक्षः, करुणा- वाही कटाक्षः भवतीत्यध्याहायं तेपा द्वारेषु गृहद्वारेषु शूरा. वीराः विचरन्ति वीरपुरुषसमायया ते विक्रान्ता राजानो भवन्ति इत्यर्थः । तेषां सौधेपु प्रामादेषु मारमशः मृगीदृशः मुन्दर्यम्नरण्यो युवतयो भवन्तीत्यध्याहार्यम्, विलमन्तीत्यर्थः। बहुपुण्यफलभोगा' श्रीमन्नो भवन्तीति भावः । तेपा सभामु परिपत्सु राजसदम्मु प्रगल्भवाच: प्रगल्भा अतिप्रौढा वाक् सरस्वती येपा ने कवयः काव्यब्रह्माणः भवन्तीत्यध्याहार्यम् । काल्या. गौर्य, लक्ष्म्याः सम्मत. मरम्बनीतो विद्येति पादत्रयेण श्माः एतत्त्रय कटासवता पुरपेण सभ्यत इत्यर्य। अनेन काली-बदमी मरम्वतीमूर्तिविभूनिगभितः शर्वाणी- कटाक्ष इति गम्यते ॥१६॥ यत्राम्ब ते कोऽपि कटाक्षलेवाः स दुर्जयः सङ्गरसीम्नि शूरः ।। पूर्व दिवं पूरपति विपट्टि स्ततो पशोभिभवमिन्दुगोरः ॥१७॥ यति- अम्ब, यत्र यम्मिन् जने ते नव कोपि यः कोऽपि पटास- लंग पटाक्षलव वर्तते इत्यध्याहार्यम्, म मनग्मोम्नि युदरों दुर्जप. दुःखेन रेनु गाय गुरो वीर मन एवं प्रथम दिवं म्वर्गलोकं द्विषद्भिः गमिवीरैः पूरपनि, स्वर्ग वीरपूग्नि करोती-पयं । पराजितस्यापि वीरस्वर्गलाम प्रमिलः। मत अनना भग भूलोषम् इन्दुगौर इन्दुः मितांगुरिय गौराः तः मु. पगामि यतीति । कटाक्षरतो मनस्य महानवयंप्राप्तिरस्तान ·प्रयोदशः स्तबकः] प्रभासहितम् कटाक्षस्य कालीवैभवम् उक्तं भवति । पूर्व द्विषतां स्वर्गप्रापणं, ततो भुवः शुभ्रं- यंशोभिः पूरणमिति कथनात् कार्यशघ्रयप्रत्यायनार्या अतिशयोक्तिरलङ्कार. ॥१७॥ यं तारकाकान्तकलापकान्ते । न लोकसे कोऽपि न लोकते तम् ।। यं लोकसे तेन विलोकितोऽपि श्रियं समृद्धां समुपैति लोकः ॥१८॥ यमिति- तारकाकान्तस्य चन्द्रस्य कला भाग: कलापो भूपणं यस्य तस्य कान्ते, रमणि, भगवति, य जनं न लोकसे त्वं न पश्यसि तं न कोऽपि लोकते, सोऽविदित. सर्वेरुपेक्ष्यो भवति । अधीः अनामधेय. सर्वथोपेक्षितो भवतीति भाव.. य जनं लोकसे वीक्षसे तेन त्वल्लोकितजनेन विलोकितः वीक्षितोऽपि लोक. जनः 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमर., समृद्धा पुष्कला श्रिय सम्पदं समुपैति प्राप्नोति। यस्मिन् कस्मिंश्चित् जने तव दृष्टेः सम्पर्क साक्षादसत्यपि, परम्परया सति तु स एवाश्रयो भवत्येपाम् आश्रितानामिति भावः। अनेन कटाक्षस्य लक्ष्मीविभूति. प्रस्तुता ॥१८॥ सुपां हसन्ती मघु चाक्षिपन्ती यशो हरन्ती वनिताधरस्य ॥ परिष्करोत्यस्य कवित्वधारा मुखं हरप्रेयसि लोकसे यम् ॥१९।। सुधामिति- हरप्रेगसि, शिवकान्ते, देवि, य लोकसे स्वमीक्षसे, अस्य तस्य जनस्य मुखं वदनं 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमानन लपनं मुखम्' इत्यमर , वाचम् इति यावत् कवित्वधारा काव्यसम्पात' परिष्करोति भूषयति । कथम्भूता कवित्वधारा? सुधा हसन्ती अमृतमुपहसन्ती स्वोत्कर्षात्, मधु च मकरन्द च आक्षिपन्ती प्रतियुधन्ती, वनिताधरस्य योपिज्जनानाम् अधरोष्ठस्य यशः कोति लोभनीयानुतरमधुमधुरमधरमिति सिद्धा ख्यातिमिति यावत्, हरन्ती अप- हरन्ती कवित्वधारा परिष्करोतीति सम्वन्धः। अनेन सरस्वतीविभतिमत्ता कटाक्षस्योक्ता। हसनाक्षेपणहरणान्युपमावाचकानि प्रागुपन्यस्तानि। एकस्याः कवित्वधारायाः बहूपमानदर्शनात् मालोपमाऽलङ्कार. ॥१९॥ सर्वेन्द्रियानन्दकरी पुरन्ध्री विद्याऽनवद्या विपुला च लक्ष्मीः ॥ इयं त्रिरत्नी पुरुषस्य यस्य दुर्गे स्वया दृष्टमिमं तु विनः ॥२०॥ सर्वेति- दुर्ग, देवि, सर्वेषाम् इन्द्रियाणा भोगकरणानाम् आनन्दं मम्मद करोति इति सर्वेन्द्रियानन्दकरी पुररुघ्नी स्त्री सर्वलक्षणसम्पन्नशरीरान्तरङ्गा ·उँमासहस्रम् [चतुर्थ शतक रमणीति यावत्, अनवद्या निर्दुष्टा शुद्धा विद्या, विपुला बहुला लक्ष्मी सम्प- च्च इय त्रिरत्नी त्रयाणा रत्नाना श्रेष्ठानां स्यादीना समाहारः त्रिरत्नी यस्य पुरुषम्य भवतीत्यध्याहार्यम्, इम तं पुरुष त्वया दृष्टम् अवलोकित विद्यः जानीम.। त्वत्करणाकटाक्ष विना एकस्य इद त्रय न सम्भवतीति भावः ॥२०॥ मुधा क्षिपस्पद्रिसुते कटाक्षान् कलासकान्तारमहोरहेषु ॥ इत: फिरेषत्तव नास्ति हानिः सिद्धयत्यभोप्टं च समस्तमस्य ॥२१॥ इतः इह जने मुधेति-- अद्विसुते पर्वतपुत्रि, कलासकान्तारमहीरहेषु कलासप्रान्तारण्य- वृक्षंषु कटाक्षान् दृगन्तदृष्टी मुघा वृथा क्षिपसि किरसि । ईषत् किञ्चित् किर शिप । तव हानिर्नास्ति तयेपत्कटाक्षक्षेपेणेत्यर्थः । न केवल नव हानिनं, किन्तु अस्य जनस्य समस्त सकलमभीष्टम् ईप्सितं मिदपनि मिद्ध भवतीत्ययं । वटाक्षपातेन तव किमपि न हीयते मम तु महान् लाभ। ततो याचे ॥२१॥ शीताचलापीशकुमारि शीतः संरक्षण संश्रितमानवानाम् ॥ दुर्घपंदुष्टासुरमईनेषु नितान्तमुष्णश्च तयावलोकः ॥२२॥ पीतनि- गीताचल्लाधीशकुमारि ! गीतमलेश्वरकन्ये पार्वति, तव अव- मोक दृष्टिपात मथितमानवाना त्वामाथितमनुजाना मंरक्षणे अपने गीतः गीतल दया. ति यावत् । दुर्धर्षदुष्टामुरमर्दनेषु दुःसैन घर्षयितु शक्याना दुषर्षागा दुयाना दुष्टानाममुराणा मर्दनेषु नाइनेषु नितानम् उप्णच तीवो भवन् मापद नि भाव.. एक एवं अवलोक शीत. उष्णच निमितभेदा- अपाययं । एमग्य विधालंगगनादुनमः अलङ्कार ॥२२॥ स्पा समेत विरयानि मात्र अम्बोषधरद तपेक्षितस्य रोति पो इपया सनाथम् ॥ योगाय भेदेन गुणस्य भे ॥२॥ ग्यनि- Pा गण मन एण, मार विश्वाति, सममिति भि. लियन मध्याम. सियारा प्रयोगात् । पृपया सनाय ·त्रयोदशः स्तवकः] प्रभासहितम् सहितं पोषं करोति पुष्णाति इत्यर्थः । अम्ब, औषधस्य भेषजस्य योगस्य प्रमाण- भेदादिसाध्यद्रव्यविशेषसयोजनस्य भेदेन गुणस्य वात-पित्त-कफघ्नतादिगुणस्य भेद दव, तब ईक्षितस्य योगस्य स्पादिसंयोगस्य भेदेन गुणस्य विनाशादिगुणस्य भेदः । तवेक्षित रोपयोगेन विनाशं करोति, कुपायोगेन पोषं करोतीतीममर्थम् औपघस्य योगविशेषेण गुणभेद इवेति उपमया चमत्करोति । योगगुणशब्दो रिलष्टौ ॥२३॥ गाशाय तुल्पोद्धतकामलोभ- शिवप्रिये वीक्षितभेषजं ते क्रोधत्रिदोषस्य भवामयस्प ।। कोणानि भक्त्या बद भोः कियत्या ॥२४॥ नाशायेति- शिवप्रिये ! देवि तुल्यं समानम् उद्धताः दृप्ताः प्रकुपिताइन काम-लोभ-क्रोधा एव त्रिदोषा वात-पित्त-कफा यस्य तस्य भवामयस्य भवी जन्मव आमय रोगः तस्य ते तव दीक्षितभेषजं वीक्षितमेव भेषजम् औषध तत् कियत्या भक्त्या कोणानि ऋयेण आददे, कियत् भक्तिमूल्यं दत्वा तत् सम्पादयेयं भोः वद भण। तुल्यमुद्धताना काम-लोभ-क्रोधाना तुल्यधातुप्रकोपा- स्मकसन्निपातविशिष्टत्रिदोषस्थानीयत्वं, भवस्यामयस्थानीयत्वं, वीक्षितस्य भैषजस्थानीयत्वं, मक्ते. क्रीणानीति क्रियार्यसामर्थ्याक्षिप्तऋयवनस्थानीयत्वं च विवेकेन ग्राह्यम्। सावयव ताप्यरूपकम् ॥२४॥ अभिष्टुतां चारणसिद्धसई स्त्रिष्टुन्विशेषा अपि मर्त्यसूनोः ॥ कृपाकटासविनतान्पुनानां करितः सम्मदयन्तु कान्ताम् ॥२५॥ अभिष्टुतामिति- मयंसूनोः मानवपुत्रस्य मानवगर्मजस्येति यावत्, त्रिप्टुग्विशेषाः त्रिष्टुप्छन्द.प्रस्तारगा. वृत्तविशेषा. अपि, एते मानुपग जेन स्तुना अपोत्यर्थः, चारणाना सिद्धाना च सवेरभिष्टुता स्तुता, कृपाकटाक्ष विन- तान् प्रणतान् आधितान् पुनाना पूतान् कुर्वाणा कपदिन. भिवस्य कान्ता पार्वती सम्मदयन्तु आनन्दयन्तु ।। अत्र स्तवको उपजात्युपेन्द्रवज्रावृत्तानि पद्यानि । अतस्त्रिष्टुब्दिशेपा इति प्रयुक्तम्। उभयोरपि त्रैष्टुभत्वात् । देवयोनिविपैः चारणादिभिः स्तव्या स्तुना च इह मयेन आभि त्रिष्टुभिः स्तुताऽपि आनन्दं लभत एवेति दृढ- घिया ता सम्मदयन्विति कवेराशंसा ॥२५॥ त्रयोदश. स्तवकः सव्याख्यः समाप्तः ॥

·चतुर्दशः स्तवकः अस्मिन् स्तबके देव्या. देश-काल-रूपावस्थानोपन्यासेन · योगानुभवदान- दक्षाया काली, गौरी, कुण्डलिनी इति प्रसक्तायास्तस्याः स्तुतिर्भवति ॥ कारणमखिलमतीना वारणमन्तर्लसत्तमसः ॥ मन्दस्मितं महेश्वर. सुदृशो मे श्रेयसे भवतु ॥१॥ कारणमिति- अखिलमतीनाम् अखिलाना सकलानां मतीनां बुद्धीना ज्ञाना- नाम् इति यावत् कारण मूलं, अन्तर्लसत्तमस: अन्त. लसतो व्याप्रियमाणस्य तमसोऽन्धकारस्य अज्ञानस्येत्यर्थ, वारण निवारण महेश्वरसुदृश. ईश्वर- सुन्दर्या मन्दस्मितं मे मम श्रेयसे कल्याणाय भवतु। सर्वेषा ज्ञानाना कार- णतया स्थितस्य महेश्वरीमन्दस्मितस्य अन्तस्तिमिरस्य मूलाज्ञानस्य निवार- कत्वमुपपन्नम्। तस्मात् ज्ञानलाभ-अज्ञानध्वसाभ्याम् अन्यत् किं परमं श्रेयो- स्तीति तदुभयसाधक महेश्वरीमन्दहसित स्तुतम् ॥१॥ विश्वतनस्तनुगात्रो सर्वस्य शक्तिरवला वग्रमपी पुष्पसुकुमारी ॥ काली गौम्बिका जयति ॥२॥ विश्वनि- विश्वतनु. विश्व समस्त भुवन तनु. शरीर यस्याः सा ब्रह्मा- पहशरीरा इत्यर्थ, तनुगात्री कृमाङ्गो मुन्दरी स्त्रीत्यर्यः, वञमयी स्वायें मयद, यग्रमणिवत् वठोरा, पुष्पमुकुमारी कुमुमवत्कोमला, सर्वस्य सतः शक्ति. मर्वगावित, अवला अविद्यमानवला स्त्री च, काली बालवर्णा, गौरी गौराङ्गी शुभ्रवर्गत्पर्य.. अम्बिका जयति ॥ मार्गरम्य विस्वान्मकत्वात् वृहत्त्वेऽपि ननुत्व तनुगात्रीति प्रसिद्धः, वयवद् दस-बीरावं अपि गुमकोमलत्य स्त्रीदेहत्वात्, मर्वशक्तिरपि स्त्रीरूपत्वा- दवनि मिद्धि, त्यामलले अपि तव काली गोरीति उभयया स्यातेः । यमन्योन्यविनायगा अप्रमेयम्बम्पा भगवती देवोनि भाव । वस्तुत- ·चतुर्ददाः स्तवकः प्रभामहितम् स्तस्याः स्वरूपे एवंविधविरोधो नेत्युत्तरत्र वक्ष्यति। अस्मदादीनां भाषया यो विरोधो लक्ष्यते, स स्वभावतस्तस्याः मर्वथावर्तनात् परिहृतो भवतीति विरो- धाभासोऽलङ्कार.। शर्वम्य शक्तिरिति पाठान्तरम् ॥२॥ तामाहुर्जगदम्बा गारों केचित्परे कालोम् ॥ सा गौरी महिलातनु रम्बरतनुरुच्यते काली ॥३॥ तामिति- केचित् विदः तां जगदम्बा लोकमातरं गौरीमाहु., परे अन्य ना कालीमाहु । उभयथाऽपि एकव सा जगदम्बेत्यर्थः । गा महिलातनुः स्त्रीशरीरा सती गौरी भवति, संव अम्बरतनुः आकाशभरीरा सती काली उच्यते। तस्मान्नामरूपभेदेऽपि स्वस्पेणाभेदा जगदम्वेत्युक्तम् ॥३॥ महिलातनुरम्बा पूर्व स्तुता। इह कात्यास्तत्त्वं व्याख्याय तवैभव स्ताद्वचाचप्टें ॥ पाचकशक्तेः काल्याः केवललिङ्गन भिद्यते कालः ॥ यत्पाकतो गभीराद् भवने सर्वेऽपि परिणामाः ॥४॥ पाचकेति- काल भूतादिव्यवहारहेतु. पाचकशक्तेः पचति मयं परि- पावं करोतीति पाचकः महाकालो रुद्रः तस्य शक्तिः तरया. पञ्चमी, केवल- लिङ्गन लिङ्गमात्रेण भिद्यते। काल पुल्लिङ्गः काली स्त्रीलिङ्ग इत्येप एव भेद काली-कालयोरिति भाव । गभीरात् अत्यन्तमगाघात् यत्पाकतो यम्य कालम्य पाकतः पचनकर्मण. परिपाककार्यात् भुवनं लोके सर्वे सकला अपि परिणामा परिपाकाः भवन्तीनि शेषः । सर्वस्यापि सृष्टस्य वस्तुनः रूपाद्रूपान्तरप्राप्तिर्भवतीत्यर्थ. ॥४॥ सर्वभुवनाश्रयत्वात् काली नाम्ना दिगन्येन ॥ लोके तु व्यवहरणं विदुपां दिक्कालयोक्तिम् ॥५॥. मति- सर्वभुवनाश्रयत्वात् मया भुवनानाम् आश्रय. अधिष्ठानम् अधि- करणम् इनि यापन्, तस्य भावस्तस्माद्धनो काली अन्येन नाम्ना नामान्तरेण ·१७० उमासहस्रम् चितुर्य दातक दिक् देशः भवति, लोके विदुषा बुधाना दिक्कालयोः दिशः कालस्य च व्यवहरणं व्यवहारः, भाक्त गौणम्। पूर्व काली कालात्मेत्युक्तं, इह सा देशात्मापीति कथितम्। विदुपा देश-कालव्यवहारस्तु गौण: न मुख्यः, उभयोरपि मूलरूपं काल्यैवेति सिद्धान्तात्। देशकालव्यापारविवरणेनकव देवीति विशदयति ॥५॥ दिगदितिरगाद्यखण्डा परिणमपित्री स्मृता काली ॥ दक्षस्यका दुहिता सा द्वे गुणभेदमुग्घदृशाम् ॥६॥ दिगिति- दिक् अखण्डा अदितिः अगादि अभ्यधायि । देशस्य विमुत्वात् सकलपरिच्छेदकावकाशोऽपि स्वयम् अपरिच्छेद्यत्वात् अदितिरिति नाम । कथम् ? दो-अवखण्डने इति धातोनिप्पनत्वात् खण्डार्यको दितिगब्द, तस्मादखण्डा अदिनिरिति आध्यातम् । काली परिणमयित्री परिपाकविधात्री स्मृता। सा पाचकशक्लिरिति प्रागुक्ते । एवमुभे अध्येकवेत्याह । दक्षस्य प्रजापतेः एकंव दुहिता पुत्री सती देवी, मा द्वे अदिति. काली इति भवति। केयाम् ? गुण. भेदमुग्धशा, गुणभेदेन सर्वाश्रयस्थैर्य-मर्वपरिणमनगुणयोः भेदेन मुग्धा मूदा दृष्टियपा तेषां गुणभेददर्शनविमोहितबुद्धीनाम् एकापि सती पृथक् दें भवनः ॥६॥ मा देहे देहे सेयं कुण्डलिनी नाम जगदम्या ॥ सा स्पपिति ससृतिमतां पुजानानां प्रबुद्धा स्यात् ॥७॥ देह इनि- मेयम् अदितिः कालोनि नामभेदेनोना जगदम्या लोकमाता देहे देह प्रनिदेह कुण्डलिनी नाम कुण्डलिनीनि भ्याता भवतीति शेप.। मंतिमना मसारिणा पामराणा देदेषु स्वपिनि पामरदेहेषु सुप्ता भवतीत्यर्थः । युम्नानाना योगिना प्रबुदा म्यात् योगिदेहेषु उन्निद्रा भवेत् । कुण्डलिनी प्रति अपमगतके प्याग्यातम् ॥७॥ मूलापानि ग्वनि शिरस्तः शीवति ।। गुणालिनीमपि मग्ये पोणारायनान्यदेपम् ॥८॥ मलेति- मृगापारात् पण्णामाधारवाशामादिमान् अग्निरनि दीप्ती भवनि, शिरानः गहमारा मोमो इवनि अमृन यापपीयः। मह.

·१७२
उमासहस्रम्
{ चतुयं शतकं
ज्वलनश्यिाऽप्यसि इत्ययं । ऊध्वं महतारात् दमि द्रवणक्रियाऽप्यमि, अन-
योरग्नीयोमकार्यज्वलन-द्रवणयोः फलम् अमृतं भोग्यं च त्वं, तस्यामृतस्य
भोक्त्री चित् चितिरपि त्वम् । एवं भोत्री चित्, भोग्यम् अमृत, भोग-
क्रिया ज्वलनद्रवणात्मिका भोगकरणभूतो यग्नीपोमो इति सर्वमपि त्वमेव
भवसि ॥१॥
किन्न सुकृतं मया कृत- मखिलेश्वरि कि.तरस्तप्तम् ॥
मोहयसि मां प्रतिक्षण मानन्दसुधानिधावन्तः ॥१२॥
किन्विनि- असिलेश्वरि ! सर्वेश्वरि मया कि मुकृतं पुण्यं कृतम्
आचरितम् ? नु विन। कि तपस्वप्नम् ? कौगं वा कायक्लैगजनकचान्द्रा-
यणादिवतम् अनन्यविषयघ्यानरूपं वा किं तपः अनुष्ठितम् ? यन्य सुतस्य
तपसो वा फलवेन मयि अमाघारणं प्रसाद कुरुप इत्युत्तरार्धनाह। मा प्रति-
क्षणं क्षणे क्षणे विच्छेदराहित्येनेति यावत्, अन्नः अन्नर आनन्दमुपानिधी
आनन्दामृतमागरे क्रीडयमि नीटन्त कुरुषे ? ईदृगस्य असामान्यविलासलाभ-
स्यानुगुणं मदाचरितपूर्व सुकृतं तपो दा न जाने इति भावः ॥१२॥
सान्तं कि मम दुरितं शान्तं कि देवि ते स्वान्तम् ॥ -
मामप्यपराधिनां प्रथमम् ॥१३॥
अनुगहासि विचित्रं
पाप-
क्षानमिति- देवि! मम दुरितं पापं क्षानं कि कि मोहम् ?
प्रमानं कृतं देवि पृच्छति ।
ते स्वान्न मन गानं किम् ? मम विषय
तव समया गानिर्माता पिम् ? प्रसन्मामि किमित्यर्थः। एवं प्रश्नस्य हेतु-
माहा अपराधिना दोपिणा प्रपममाचं मामपि अनुगृह्मासि अनुग्रहपात्रं
करोपि, विचित्रम् आश्चर्यम् ॥
वयमिह पविरामानम् अपराधिना प्रथममाह ? लोक पापविलमित मम-
म्नं स्वीपदनाभिमान्य अहं पापिनामप्रणीरिति प्रवीति । अनः प्रथमगन्दन
प्रयमगण्यावं गम्यने।
'उदारचरिताना नु वसुधैव कुटुम्बकम्' इति अस्य
महामत्वता यग्यते ॥१३॥

·चतुर्दगः स्तवकः] प्रभामहितम् काले काले सन्ध्या- विच्छिन्नः स्मार्ताग्नि- रूपा नोपासिता भवती ॥ स्त्रेता कुत एव वह्नीनाम् ॥१४॥ काले इति- काले काले श्रोत-स्मातकर्मानुष्ठानाय पिधिविहितेषु काले- वित्यर्थः, सन्ध्यारूपा, सन्धी अहोरात्रसन्यो भवा मन्च्या सा रूपं यम्याः सा भवती न उपासिता मया न मेविता। सायं-प्रातस्सन्ध्यावन्दनमपि न कृतम् । स्मााग्निः औपामनाग्निः विन्छिनः उद्वाहात्परम् आहित-विच्छिन्नम्याग्नेः पुनः मन्धानं न कृतम्। स्माग्निावेव विच्छिने श्रौताग्निविषये का कथेत्याह । वह्नीनां वेता प्रयाणां भाव विता वितंव येता पृषोदरादित्वादेत्वमिनि पूर्वे व्याभ्यातारः, कुत एव? दाक्षिणात्यगार्हपत्याहवनीयाना श्रोताग्नीनां त्रयमेव ता कुतो न विन्टिना विच्छिन्नंव। स्मार्ताग्निविच्छेदे श्रौताग्निविच्छेदप्रसङ्गा- भावात् । एवं विधिविहिनोत-म्मातंकर्माकरणेऽपि मम अनुग्रहं करोपि ॥१४॥ दातुं नाजितमन्नं बहु देवेभ्यश्च भूतेभ्यः ॥ यत्किञ्चिदाजितं या कलत्रपुत्रान्वितोऽझनामि ॥१५॥ दातुमिति- देवेभ्य भूतेभ्यश्च दातुं यहु बहुल ययेप्टम् अग्नं नाजितम् न मम्पादिनम्। यत्किञ्चिदाजिनम् या ईपत्मम्पादितमपि कलत्र-पुत्रान्वित, अनामि भुनन्मि, वैश्वदेवमपि नानुप्टिनम्। पञ्चमहायज्ञेषु वेदपाठः पितृ- तपंणमुभे च वर्जयित्वा अन्ये न अनुप्ठिना.। 'पूनागपर्याध्ययनं ब्रह्मयज्ञ- स्तु तर्पणम्। होमो देवो बलिभोनो नृयज्ञो:तिथिपूजनम्' इति स्मृतिः क्तं. य्यान् पञ्चमहायज्ञानाह। तत्र अनिधिपूजनमणि अकृत्वा म्वार्थपरोऽभवम् इति भावः ॥१५॥ कश्चिदपि पापहारी के गणमभिलक्ष्य मम न पुरश्चरितश्च ते मन्त्रः ।। प्रथमपन्तजंगन्मातः ॥१६॥ कश्चिदिति-- पापहारी पापनामनः करिनी ने नव मन्त्रः न पुर- चाग्निः यथोक्नमहाभि. न जनः । मन्त्रान् बहून् विदमपि तन्त्रोक्न- पिपिना उपपुराँ र अलक्षयम्। जगन्मातः । जगजननि, एवंभूतस्य ·१७४ उमासहस्रम् [चतुर्थ शतकं मम' क गुणम् अभिलक्ष्य विलोक्य अन्त प्रबुध्यसे ममान्तरे जातप्रबोधा दिल- ससि ॥१६॥ तव मयि पृथक्तनूज- प्रेमा चेत्पक्षपातोऽयम् ॥ सोऽयं त्वयि चाम्ब सम्भाव्यः ॥१७॥ अथवा सतां निसर्गः तवेति अम्ब । मयि पृथक् पार्थक्येन विशिष्टतयेत्यर्थः तनूजप्रेमा पुनप्रीतिश्चेत्, यद्यपि लोके सर्वेऽपि तव जाता एव तथापि मयि विशिष्ट- तया प्रीतिस्तवास्ति चेत्, अयं पक्षपातः भवेदिति शेपः। सर्वेपामेकासि त्व हि माता। पक्षपातेऽपि न दोष इति अर्थान्तरं त्यस्यति । अथवा पक्षान्तरे सता सज्जनाना निसर्गः स्वभाव. स पक्षपातः, बहुषु पुत्रेषु कस्मि- श्चित् उचितः पक्षपात इत्यर्थ अम्ब, अयं त्वयि च सम्भाव्यः सम्भवितु शक्यः सम्भवक्षम. इत्यर्थ । अनुग्रहहेतुस्तव पक्षपात एव हेतुः, न पुनर्मम गुण-कर्मादि-योगसाधनविशेषाः मया भुज्यमानस्य योगानुभवस्येति भाव ।।१७।। लक्ष्यं विनय मन्त्रः दध्मस्तद्यदि लक्ष्य कि सिद्धधति कोटिशोऽप्युक्तः ।। तव रूपं गलति हा मन्त्रः ॥१८॥ लक्ष्यमिति कोटिश कोटिसङ्ख्यया जप्तोऽपि पुरश्चरितोऽपि मन्त्रः लक्ष्यं विनंव बहिर्देवविग्रहादी अन्त. आधारचत्रादौ वा ध्यानगम्यं किमपि वयित्वंव कि सिध्यति लक्ष्य विना न मन्त्रसिद्धिरित्यर्थः । तत् तस्मात् लक्ष्य तव ग दध्मो यदि मनमा विभृमो यदि, हा कष्टम् ।। मन्त्रः गलति, जप्यमानो मन्त्र एव हीयते, मनसा नव स्पे लक्ष्ये ध्यायमाने, मन्त्रो जत्रा मनमा त्यक्तो भवनि, इद महत् कष्टम् ॥१८॥ सङ्कल्पानां वाचा. यत्र प्राणो यद्ध- मनुभूतीनां च यन्मूलम् ॥ स्तल्लक्ष्यं देवि ते रूपम् ॥१९॥ सङ्कल्पानामिति- देवि! सङ्कल्पाना चित्तवृत्तिविशेषाणा याचाम् उपतीनाम् उच्पार्यमाणादानामिति यावत्, अनुभूतीना सकलवेदनानां च मूलम् ·चतुर्दगः स्तवकः] प्रभासहितम् १७५ उदयस्थानं यत्, यत्र यस्मिन् प्राण. श्वामवायुः बद्ध. निरुद्धः तत् ने तव रूपं स्वरूपं लक्ष्यं ध्यानगोचर भवतीति शेषः। वाक्प्राणमनोऽनुभूतीनां मूल- स्थान पद् वर्तते तदेव ते रूप ध्यानस्य लक्ष्य प्राप्तव्यं स्थानं भवतीत्यर्थः ॥१९।। नैसगिकस्ववृत्त रहडकृतेर्मूलनन्विष्य ॥ त्यां किल साक्षात्कुरुते रमणमहर्षेरियं दृष्टिः ॥२०॥ नैसगिवेति- नैसगिकी स्वाभाविकी अयत्नसिद्धा स्ववृत्ति स्वा निजा वृत्ति आत्मीया वृति नैसर्गिकम्ववृत्तिः तस्याः अहकृते. अहमहनिति करणमेव अहकृतिः सा च स्वभावसिद्धा वृत्ति., तस्याः मूलम् उत्पत्तिस्थानम् अग्विष्य मृगयित्वा त्वा भगवती चित्स्वरूपिणी माक्षात्कुरुते किल अपरोक्षं पश्यति किल ऐतिह्ये। इयं रमणमहर्षेः मम गुरो दृष्टिः साक्षाद्दर्शन भवति । अहवारस्य मूलान्वेपणेन मूलस्वरूपप्राप्ति. भवतीति श्रीमहर्षे स्वानुभवा- दुपदेशो भवतीत्यर्थः ।।२०।। । मन्य पर्वतकन्ये मम सेयमहङ्ककृतिमहतो ॥ अवतरता वर्षगण- रपि तन्मूलं न लग्धमहो ॥२१॥ मन्ये इति- पर्वतकन्ये । पार्वति मम भेय प्रस्तुता इयं अहडकृति महगी बलिष्ठेति मन्ये त। तत्र हेतुमाह। वर्षगणः अवतरता निरस्त मनोवृत्तिस्थानात् हृदयं प्रति अवरोहता मया तन्मूलम् अहदकृतिमूलं न लाम्, अहो कष्टम् । यद्वा, अवतरता लोकान्तरादिहागत्य प्रयतमानेन मया तन्मूलं तस्या अहङ्ककृतेः मूल वर्षगणः मवत्सरपूगरपि न लब्धम् । 'क्षीणे पुण्ये मत्यलोक विशन्ति' इत्याहु.। स्वर्गम्याः अहटकृतिमूलम्वरूपज्ञानान्मोक्ष- प्राप्नपे मानुष जन्म लभैरनिति तत्त्वम् । अत एव श्रुतिर्भवति- 'इह चेद- वेदीदथ सत्यमम्ति न चेदिहावदीन्महती विनष्टि' इति । 'मध्ये वामनमा- सीन विश्वे देवा उपासते'। इति। इह शरीरम्यं हृदयगं परमात्मानं देवाच उपासने। सम्मादहझारम्य मूलं प्राप्नु परलोकादिह मानुष जन्म मया लव्यम्। एवमवतरणेनापि इयता कालेन न नल्लव्यम् इनि तात्पर्यम् ॥२१॥ ।

·उमामह्यम् [चतुथं शतकं एष प्रौढो भगवति यहुलं गर्जत्यहङ्कारः । एतस्मिन्नयि काले भवती चाबोधि कुण्डलिनी ॥२२॥ एप इति- भगवति । प्रौढः प्रवृद्धः एप मदीयोहङ्कारः बहुलमत्यधिक गर्जति दर्पण शब्दायते इत्यर्थ । अयि मातः। एतस्मिन् प्रौढाहकारगर्जन- वति काले कुण्डलिनीगक्ति भवती च अदोधि प्रबुद्धा असि । । कुण्डलिनी- प्रबोधे अहङ्कारप्राबल्य न स्यान्। नथापि प्रबल एव म इति पुरस्ताद्वक्ष्यते ॥२२॥ - हलव्य तद पश्चात्सम्भूति जानाति न सोऽयमद्यापि ॥ प्रागिव गर्जति धोरं विभेति मृत्योर्न नेदिप्ठात् ॥२३॥ - तवेति- सोऽयमहड्कारः अद्यापि तव पश्चात्संभूति पश्चात्प्रादुर्भाव न जानाति। अज्ञत्वादहवारस्य, त्वं तस्य पश्चादाविर्भवसीति स न वेद । अहवारनाशात्परं पूर्ण कुण्डलिनीप्रादुर्भाव इत्यर्थ । योगसाधने पश्चान्मार्गः पुरोमार्ग इति मार्गद्वय राजयोगसारे प्रतिपादितम्। 'यातायातविहारे' (श १, स्त ४, श्लो ६) इति श्लोके च प्रपञ्चितम् । अहङ्कारे पुरो वर्त- माने सति पश्चात् कुण्डलिनी भगवती प्रबुद्धा विलसति, एतदेव देव्या. परचात्सम्भूतिः ता न जानात्युद्धतोऽय पुरो गर्जनहङ्कार इति भाव । एव प्रागिव कुण्डलिनीप्रवोधात्पूर्वमिव धीर गर्जति घोषयति। नेदिष्ठात् अत्यन्तसमीपात् मृत्योः अन्तकात् न विभेति। मृत्युभौतिरपि तस्य नास्ति । अत एव त ते बलि करवाणि इत्याह ॥२३॥ अत अतिपुष्टमहङ्कारं प्रमयपतिप्र पशुमेत तुभ्यमर्पयते ॥ गणपतिरेकात्तभक्तोऽयम् ॥२४॥ अनिपुष्टमिनि- प्रमयपनिप्राणेश्वरि । भूनेशप्राणनायिके देवि, एकान्त: भक्त अन्तरलमनोनन्यदेवनाकोन्य गणपति तुभ्यम् अतिपुष्ट दृप्तम् एतं मम अहङ्कार पग पलिम् अर्पयते। पुष्ट पमुरेव युक्त होमद्रव्य भवति । न यलिमादाय कुरु घर्तव्यमिति भाय ॥२४॥ 1.

·पञ्चदशः स्तवकः अयास्मिन्पञ्चदशे स्तबके देव्या वैभवप्रसक्त्या तयानप्रकारप्रम्तावो भवति ।। आपदामपहरन्तु ततिं नः सम्पदामपि दिशन्तु समृद्धिम् ।। दन्तकुन्दरुचिदत्तबलानि व्योमकेदासुदृशो हसितानि ॥१॥ आपदामिति- दन्तकुन्दरचिदत्तवलानि दन्ता. कुन्दानि माघीकुमुमानीव दन्नकुन्दाम्तेपा रचिभ्य कान्तिभ्यो दत्त वलं यस्तानि, व्योमकेशसुदृशः व्योम• केशम्य शिवस्य मुदृश कान्नायाः पार्वत्या हसितानि न अस्माकमापदा विपदा तति सहतिम् अपहरन्तु निवारयन्तु, राम्पदा श्रिया समृद्धि पुष्कलना दिशन्तु ददतु । कुन्दकुमुमोपमरुचिरदन्तरुचिभ्योऽपि वलदानकथनात् हसि- नाना शुभ्रशोभावह्त्वं गम्यते। हसितानीति बहुवचनात् क्षणक्षणविलामित्वं च द्योन्यते। आपग्निवारण-गम्पद्वितरणदक्षाणि देवीमन्दहसितानि म्नवादी स्तुतानि ॥१॥ मन्दत्व मल्पमप्यपिकदाक्तिसमृद्ध मन्दमप्यधिकसूक्ष्मविसारम् ॥ मुस्मिनं स्मरविरोधिरमण्याः कल्पता मम कुलस्य शुभाय ॥२॥ अल्पमिति- अल्पं नन्वपि अधिकाक्लिममृद्ध अधिपया अनल्पया गया ममृद पूर्ण, मन्दम् अलममपि अधिक मूक्ष्मविमारम् अधिक मूक्ष्मः अत्यन्त मूक्ष्म वेगमावल्यात् स्थूलद्गगोचर विमारः प्रमारः यस्य तत् स्मरविरोधि- रमायाः कामारिवालाया देश्या' मुम्मिन शोभनमन्दहसित मम कुलस्य माय मङ्गलार वल्पता प्रमयनु । अल्पमचनपरित, मन्दमप्यमन्द विमारि मन्दम्मित मरलबुलमङ्गलापानसमयं प्रापितम् । पि नामापापिनानि माभिधाय म्मरविरोपिरमपदम् । एवं सर्वत्र अन्यो ग्मदिरांप एव पपित.। मुम्मिनप्रभावात् विरोधाभामः । 'हेवानमरामनरखे कामविरोधिनो-

·पञ्चदशः स्तवकः]
प्रनामहितम्
कार्योत्पत्तिश्च मा मता' इति विनादना चन्द्रालोक्लागानुसारेण पात् ।
विरोधानाने तु भुम्मितप्रभावाद् इति विरोधारिइतिहेतुराहायः ॥२॥
पुष्करादविमतो भूवमेनां भूमितशासवरं ममापा ।।
नेय मुञ्चति पदं बत पूर्व मोत्तरं वानि नापुरन्ध्री ॥३॥
पुष्करादिति- इंगपुरन्ध्री ईश्वरपोपा देवी पुनरान् बाकागात पर-
माद्वयोन्न: इत्ययः, रविम्, अनोन्मादवः एनां नुवं भूमि, मित: मूलोकान्
शुशवरं चन्द्रं क्रममाना पादेन गच्छन्नी, पूर्व पदं पादन्यासं नंद मुञ्चति,
उत्तरं पदं च न ब्रीति न, द्रवत्येव, वन आश्चर्यन्। देवी मगदिः
पुष्परान् प्रस्थाय रवी पादं निधने, ततः नुवि, नुतन्चन्द्र। एवं पादविज्ञपे
पूर्वस्मिन् वो निहितं पदम् अविहायव उत्तरं पदं भूमी न्यायति, दनयत्राच-
पक्तपदक्रमा मा बन्ने पाइन्या कुस्ते। इदम् आश्चर्यम्। पूर्व पर्द
मुक्वंत्र उत्तरं पदं न्यस्यति लोक; इयं नु यसाधारणसदरमेनि आम्बरं
जनयत्यम्माम्। भगवत्या उत्तरोत्तरसृष्टी विधीयमानायां पूर्वपूर्वमृष्टिर्न
वक्ता नोपेक्षिता, तत्तस्या बनवमिति तात्यम् ॥३॥
भूपष्विव सरित्रि सुदर्भ मृत्तिकामिव घोप्यस्त्रिलेप ।।
विश्ववस्तुप निरस्तविशेषां
देवि पश्यति सनी विरत्वाम् ॥४॥
भूपप्विति- देवि मवित्रि! जननि, भूपए बामग्र मुक्नं हिर-
यमिब, अखिलेषु घटेपु गुम्नेषु रूपेषु मृनिकामित्र, यया कटकन्चनारिष
स्पेषु मुवमेव तेषां स्वम्पं नवनि, यया च मृनित्र स्व घानां, नया
त्वं मर्दम्य म्वरूपममीत्यर्यः। 'वात्रारम्भ विकारो नामवे मृत्तिवेत्येव
सत्यम्' इति छन्दोगाः। अद्वितीयसवमयी सर्वेश्वरी विधस्य प्रयझेनि
नाव:। निरमंदिगय इति च पाठ निरम्नविरोपामिति पार्ट निर्दोष
त्यां भगवामित्यर्थः। विश्ववना विम्बन्मिन् मर्वत्र बन्नुए पदार्य निर-
मविटीपो निरन्तः पातुः विगो भेदी येन म विधी विद्वान् मती
निविषमतामापावन्दितां त्वा पश्यति ॥४॥

·१८० उमासहस्रम् चिनुमं श किट्टभूतमखिलेश्वरजाये प्राणबुद्धिमनसामिह वर्ग: दृश्यजालमखिलं निजपाके॥ सारभूत इति मूरिजनोक्तिः ॥५॥ विभूतमिति- अखिलेश्वरजाये ! सर्वेश्वरसहमिणि, निजपाके नि म्दीये पाके पचनक्रियामां तव परिणमनकर्मणीति यावत्, अखिलं दृश्यजात ममस्तं दृग्गोचरं स्यूलं वस्तुजालं किट्टभूत पिट्टमिव असारागभून मलं भवनि, 'विट्ट मलो स्त्रियाम्' इत्यमर । प्राण-त्रुद्धि-मनसा प्राणानां बुद्धीना मनमा च वर्ग: समूहः चारभून. मारो भूत: मारतां गत इति मूरिजनोक्ति , विदुषां वचनम्। भूतपदमिह म्वरूपदाचि, न तु मादृश्यपरम् । भूप्राप्ता. वित्यम्य 'आपाता' इति णिवभाव रूपम्। स्यूलं वस्तु सर्व सारांशमावृत्य किट्टवत् स्थितम्। तस्य पचने प्रवृत्ते, तत्तद्वस्तु तत्तत्सार विमृजनि । स्थलन्य विट्टत्वं ततोऽपि मूक्ष्मस्य तत्सारत्वं चाभिप्रेत्य श्रुतय उद्घोषयन्ति । अन एव मूरिजनोक्तिरिति उक्तम् । नया च तैत्तिरीयका. समामनलि 'पृथिव्या औषधय ओषधीभ्योऽनम् अनात्पुरुष वा एष पुरुषोऽनरममयः' इति पुरषम्य मारभूततोक्ता। छान्दोग्य च उद्गोविद्याप्रस्तावे 'पृथिव्या आपो रम' अपामोषधयो रम योषधीना पुम्पो रम पुरुषस्य वारसः पाच ऋग्रम ऋच. माम रमः साम्न उद्गीयो रम' इति स्यूलात् मूक्ष्मस्य मूक्ष्मात् मूमनरम्य च मारामतामाह श्रुतिः । 'अन्नममित वेघा विधीयते।' इत्यु. परम्य छान्दोग्य पछे पाटके अन्नाप्नेजमा माराणा एव मनःप्राणवाचः इति आम्नातम् । ममिदं दृश्यं ब्रह्माण्डम् अम्मदादीनां म्यूटदृष्टः स्यायिवत् भास- मान वम्वपि मश्वर्या महासत्या परिपच्यमान परिणमदेव म्वमारं प्राणा- दिकं दददेव वर्तन इति कवेः हृदयम् ॥५॥ मारमोपरि तिदिन तलं ये पिया मपनतो विदुरेक विपरेषु निखिलेषु निगुटम् ॥ ते भवन्ति विद्यास्वपि लोनाः ॥६॥ मारमिति- विरि! निलेप याविषेषु तेलमिद निमिन्दए मालेप दिए हरण लिएर अलमलवम् एक मुस्ता पहिलीय का मारं पिराशं गाय पर्म, मै शिक्षा बुरामा गुम्ममा परगेन, मपनतः विनोनात् वित माननि, विधिपाम पनि लोना भनि लयं गत्वा स्वात्मना भग्न इत्यर्थः ।

·पञ्चदशः स्तबकः क:) प्रभासहितम् १८१ . 'तिलेषु तलं दधनीव सपिराप. स्रोतस्स्वरणीषु चाग्निः। एवमात्माश्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति' (श्वेताश्वतरोपनिषत् १-१५) ॥६॥ आयसं त्रिभुवनेश्वरि पिण्डं वह्निनेव तपसा तनुपिण्डम् ।। यस्य चिज्ज्वलनजालमयं स्यात् तप्तमम्ब स तवालयभूतः॥७॥ आयसमिति- त्रिभुवनेश्वरि, त्रिलोकनायिके ! वह्निना अग्निना तप्तं ज्वलितम् आयसम् अयसो लोहस्येदम् आयस पिण्डम् इव यस्य तनुपिण्ड तनुरेव पिण्डं घनं वस्तु शरीरमिति यावत् तपसा तप्त सत् चिज्ज्वलनजालमय चिदेव ज्वलनः तस्य जालं सहतिः तद्विकार. स्यात् भवेत् सः जन. तवालय- भूतः भवतीति शेषः । यथा अग्निज्वलितं लोहपिण्डं ज्वलनमय भवति, तथा योगिनः तपस्तप्तं शरीरं ज्ञानज्वालमय भवेत्। यस्य योगिन एव ज्वलित चिन्मयशरीर भवति स धन्यः तक आवासस्थान भवतीति तात्पर्यम् ॥७॥ योऽरणेर्मथनतोऽतिपवित्रं वोतिहोमिव वीतकलङ्कः॥ प्राणमुज्ज्वलयति स्वशरीरात् त्वामसावभयदेऽर्हति यष्टुम् ॥८॥ योऽरणेरिति- अभयदे, देवि । य: वीतकलङ्क. वीत. कल पाप्मा यस्मात् स. अपहतपाप्मा पुरुषः, अरणे. निर्मन्थ्यदारुणः मयनतः विलोडनात् अतिपवित्रम् अत्यन्तपावन वीतिहोगम् अग्निम् इव, स्वशरीरात् निजदेहात् प्राण जीवनहेतु प्राणाख्य पवनम् उज्ज्वलयति 'वायोरग्नि' इति श्रुते. असौ स त्या यष्टु पूजयितुम् अर्हति । यथा मयनादग्निमरणेरुज्ज्वाल्य यष्टुमर्हति यजमान , तथा तपोबलत शरीरात् प्राणमुज्वाल्यव योगी स्वामचितुम् अर्हति । शरीर- मेवारणिः, तपोध्यानादि मथन, कुण्डलिनीप्रेरितप्राणज्वालंब अग्निः इति उप- मानोपमेयविवेक.। एवमन्तर्यागसमाराध्या भगवती प्रतिपादिता। 'स्वदेहमरणि कृत्वा प्रणव चोत्तरारणिम्। ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येत् निगूढवत्' (श्वेताश्वतरोपनिषत् १-१४) । माणता श्वसितमेव विचार्य कुर्वता करणमेव निभाल्यम् ॥ गच्छता गमनमेव विशोध्यं ततनौ मवनमागमबोध्यम्॥९॥ प्राणतेति- प्राणता श्वसना जनेन श्वसितमेव श्वासकर्मव विचार्यम् आलोच्यम्। कुर्वता कर्माणि कुर्वता करण क्रियाप्रचलनम् एव निभाल्य ·१८२ उमासहस्रम् । चतुर्थ दातक निभालयितुम् आलोकितु योग्यम्, आलोचनीयमिति यावत् । गच्छता गमनत्रिया- वता गमनमेव विशोध्यम् परीक्षणीयम्, सर्वत्र निभाल्येत्यादेरावृत्ति.। तन् प्राणन-करण-गमनानाम् आलोचनमेव तनो शरीरे आगमबोध्यम् आगमै. वेदा- दिशास्त्रः सावन. बोध्यम् ग्राह्य मथनं भवतीति शेषः। पूर्वश्लोके मयन- प्रसक्ते तत्स्वरूपमिह व्याख्यातम् । श्वसन् पुरुष. कथं श्वमिमि, क: स्वसिति ? इति विचारयेत् तथा श्वासस्य प्रत्यवेक्षणम् एक मथनं, एव कर्मणि क्रियमाणे, क. करोति कय करोति? इति बुद्धया पश्येत्, एवं निभालन मयन भवति, गमने एवमेव परीक्ष्यम्। इद श्रय देहे प्राणोज्ज्वलन मथन भवतीति निगमागमतात्पर्यम्। इद चावधेयम्। अकुर्वता अगच्छताऽपि दव- सतव भूयते। तथा तूष्णीभावे च श्वसनान्ववेक्षण मयनं स्यात् ! तूणी भवन्, कुर्वन्, गच्छन् वा सर्वथा मथन चालयेत् इति भावः ॥९॥ यो रसं पिबति मूर्घसरोजात् मोमपोऽयमनघः प्रयतात्मा। अग्निहोत्रमखिलेश्वरि नित्यं मूलकुण्डदहनस्थितिरस्य ॥१०॥ यो रममिति- यो योगी मूर्धसरोजात् मूर्धनि शिरसि यत् सरोज सह- मारकमलं तस्मात् रस यवन्त पिवति अय सोऽनघ. अपामा प्रयतात्मा प्रयतो नियन आत्मा अन्तःकरण प्रकृति. शरीर वा यस्य स सोमप. सोमं पिवतीति मोमपो भवतीति नेपः। शिरस्नो द्रवतो रसस्य सोमात्मत्वात् अस्मिन्नन्त- गि यजमानस्य मोमपानस्वरूपमेव निरूपिनम् । अखिलेश्वरि सर्वेश्वरि, अम्ब! अग्य मोमपस्य नित्य मदा अग्निहोत्रं, कालनियमी वहिर्याग इव नास्ति, कुन ? अम्य नित्यं विच्छेदराहित्येन मूलकुण्डदहनस्थिनिः मूल मूला. धार एव कुण्ड नत्र यो दहन. अग्नि. तम्य स्थिति. जाग्रत्तया वर्तनं भव. तीनिशंप. । नित्य कुलकुण्डाग्निस्थितेरग्निहोत्रं नित्यमिति भाव. ॥१०॥ चिन्मयी पिबप्ति सोमिमं कि सोम एव किमसावसि मातः।। पोयसे पियसि च स्वयमेवा पेयपातयुगल किम् भूरवा ॥११॥ चिन्मयीनि- अम्बा रख चिन्मयी भोपत्री मती इम मोम गयारात् यन पिगि पिम् ? मान., लम् अमो गोमः पीयमानरम एवागि पिम् ? अथवा पेप-यात मुगल पेय पात् प प्रयपातणी तयो. मुगल दयं भूत्वा स्वय ·पञ्चदशः स्तवक:] प्रभासहितम् पीयमे पिदसि च किमु? त्वमेव पात्री त्वमेव पेयं च भूत्वा उभ्यधर्ममव- लम्बसे किम् ? चिन्मय्यास्तवंकस्या एव भोक्तृता भोग्यता च भवतः किम् इति भावः ॥११॥ तंजसं कनकमग्निवितप्तं तेज एव कनकाङ्गि यया स्यात् ।। मोदरपकलया तव तप्तं तन्मयं भवति मोदजपिण्डम् ॥१२॥ तंजसमिनि- कनकाङ्गि! मुवर्गविग्रहे तेजोमयगरीरे इत्यर्थः, मुवर्णस्य राजसत्वात् अग्निवितप्तं विशुद्धर्य अग्निना विनप्त तंजम तेजोमयं कनक हेम तेज एव यया स्यात् भवेत्, आकरजं तेज एव गुवर्गमित्याहुः मन एव तंजसमित्युक्नम् । तव मोदम्पकलया मोदस्पस्य आनन्दस्वरूपस्य कलया अर्शन तप्तं तपमा साधितं संस्कृतमिति यावत्, मोदजपिण्डम् आनन्दजानगरीर तन्मयं मोदमयम् आनन्दमयमेव भवति। यया आकरज कनकरूप तेज संस्काराय अग्नितप्तं सत् तेज एव भवति, तया 'आनन्दाद्धचंव बल्विमानि भूतानि जायन्ते' इति श्रुतिमिद्धम् आनन्दजातं शरीरपिण्ड तव आनन्दकन्यैव मंस्कृतम् आनन्दमयमेव भवतीनि तात्पर्यम् ॥१२॥ कापि मोदलहरी तव वीचि निर्गता दाशतारसुधाग्यः॥ पूरपत्यसिलमब शरीरं नेह वेनि परमे जउभागम् ॥१३॥ कापीति- अम्ब ! परमे उत्तमे, दगगतारमुधाब्धे सहस्रारमुधामाग- रात् निर्गता तव मोदलहरी आनन्दलहरी कापि वीचिमि. अखिलं शरीरं पूरनि यात्मना पूरितं करोति । इह शरीरे जडभागम् अचेतनाग न वेनि। सलारान् निर्गत्य मर्वं मम देहम् आत्मना पूरयन्न्या: मुघावीचे मर्मय दना प्राना या सर्व चिन्मयं मम गरीरम् अनुभवामि इति भावः ।।१३।। सेयमुतमतमा निपतन्ती शीतलाशातारपयोदात् ॥ प्रेरितादखिलराति भवत्या बुद्धिसस्यमवताहसदृष्टिः ॥१४॥ मेयमिति- अघिलराजि! अम्ब, मेय नयाविवयं मयंदानीमनुभूयमाना उत्तमतमा रमवृष्टिः रम एव वृष्टिः वरंग गोतनात् मुन्दम्पर्माद् भवत्या प्रेरिताद् दागतारपयोदात् दगातार सहस्रारमेव पयोद मंपन्नम्मान् निपतनी अघो व्याप्नुवनी, वृद्धिमम्यं युद्धिर्योच एव सस्य क्षेत्रात धान्यम् ·१८४ उमासंहस्रम् चितुर्थ शतकं अवताद्रक्षतु । शरीरमेव क्षेत्र तत्रोदितो बोध एव सस्यं सहस्रार मेघ. रस एव वृष्टि. इति विविच्य ग्राह्यम् । स्फुटं रूपकम् ॥१४॥ दुग्धसिन्धमयनादमृत वा शब्दसिन्धुमयनात्प्रणयो वा ॥ लभ्यते सुकृतिभिस्तव वीचि. मूर्घकञ्जमयनाइस एषः ॥१५॥ दुग्धेति- अम्ब ! दुग्धसिन्धुमथनात् क्षीरसागरमथनात् अमृतं वा इव, शब्दसिन्युमथनात् शब्द एव सिन्धुः मागर. तस्य मथनात् प्रणवो वा इव, मूर्षकञमयनात् शिर.कमलस्य सहस्रारस्य मथनादेष रसः तव आनन्दस्व- रूपाया वीचिस्तरङ्गः सुकृतिभिः पुण्यद्भिर्लभ्यते प्राप्यते। यथा सुधाब्धेः मयनात् तत्सारभूतममृतं लभ्यते, यथा शब्दानां मयनेन तत्सारः प्रणवो लभ्यते, तथा सहस्रारमथनात् सोमरस तवानन्दकला लभ्यत इति भावः ॥१५॥ अस्थिप प्रवहति प्रतिवेगं मज्जसारममृतं विदधाना ॥ बिभ्रती मदमनुष्णमदोषं मूर्धकजनिलये तव धारा ॥१६॥ अस्थिप्विति- मूधंकज सहस्रारकमल निलय. आलयः यस्या. तस्याः मम्बुद्धि, मूर्धवजनिलये, अम्ब ' तव धारा मोमरमसम्पात इत्यर्थः, अस्थिषु मज्जमारम् अस्य्न. अन्तर्द्रवसार, तस्यापि सारभूतम् अमृतं विदधाना वितन्वाना अनुष्ण न उप्णम् अदोषम् अविद्यमानदोष मद बोधविशेष, मदसामान्यं तु मदोष विम्मृतिकारवदोगदूषित, उष्णं तापद च, अतथाविध मद बिभ्रती धारयमाणा प्रतिवेग बेगे वेगं प्रतिप्रवाहम् इत्यर्थः, 'वेगः प्रयाहजवयोरपि' इत्यमरः । प्रव- हति । "मग्जन्"गद नकारान्त. टावन्नोप्यभ्युपगम्यते 'ऊप्मया सामूप्मा- ऽपि मग्योती मग्नया मह इति द्विरुपकोगम् उदाहरति तत्त्वबोधिनीकारः। मजस्यस्थिषु इनि मग्ना अस्थिसारः ॥१६॥ तत्तिरीयापितो रसलाभः सोऽयमेव सकलापमवये ॥ एतदेव द्वामिमलनाये तात्रभाषितपरामृतपानम् ॥१॥ नतिरपति- गालागमवष्य ! गर्ववेदस्तुर्य, अम्य, माध्यमेव इहान. भूपमानः मनील प्रवहन गरमारगोम. एव नतिरीयरथितः तैत्तिरीयभुती

·पञ्चदशः स्तवक:j
प्रभासहितम्
१८५
'रमो वै म., रमं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवनि' इनि कयिन: रमलाम. भव-
तीत्यच्याहार्यम्। भोः भगिमण्डलनाये! मोममण्डलनायिके एतदेव तन्त्र-
भापितपरामृतपानं तन्त्रशास्त्रेषु भापितं प्रोक्नं परम् उत्कृष्टम् अमृतपानं
भवति वैदिका. बहिर्यागे मोमरममिव तान्त्रिकप मध्ये कोलावारा: बहिः देव्यै
निवेदितं मुरामृतं पिबनि। उभयोम्नत्त्वमन्तरदोपानुष्णमदमोदलहरीघायी
सहस्रारमोम एवेति निर्गयः ॥१७॥
मसोममजरामरस्पे युक्त वीक्षणकरेण निपीडप ॥
शम्भुसुन्दरि मुनोमि घिनोमि त्वां प्रदीप्तकुलकुण्डनिशान्ताम् ॥१८॥
मूति- गम्भुमुन्दरि ! गङ्करकाले, अजरामररूपे अजर जरारहितम्
अमररूपं देवरूपं यस्याः तस्याः सम्वृद्धि., मूर्धमोम मूर्धनि यः सोमो
रमवान् त युक्तवीक्षणकरेण युक्तं योगस्यं वीक्षणम् आलोकनमेव करतेन
निपीडय मुनोमि मवं करोमि, अभिपवणफलक मोमं निप्पीडप रसमादाय
पथा सब करोति यजमानो यागे तयाहं मूनि सोमं निप्पीडप ततः
पवमान रस गुनोमि। निपीडनमापन वहिर्याग फरः, इह योगदृष्टिः इति
तात्पर्यम्। तथा मुन्वा प्रदीप्तकुलकुण्डनिगाना ज्वलितकुलकुण्डाग्निनिलयां
मूलाधारम्या त्वां पिनोमि तर्पयामि।
एवमग्नीपोमीयमन्नयंजनं मया
नियत इति भाद. 1॥१८॥
दृष्टिरेव रविदोधितिषणा
शोपंकजमिन प्रविशन्ती ॥
शोतलामृतमयो सल भूत्वा
योगिनो द्रवति मोदकला ते ॥१९॥
अर्य
दृष्टिरिनि- दृष्टिरेव योगदृष्टिरव उपा चण्डा रविदीधिनि, रवः
पूपंस्प दीपिनि कानि., गौपंकजसचिन महमारकमलस्यं चद्रं प्रपिगन्नी
गीतलामृतमयी भूत्वा ते नव मोदकला मती ददति यवति ।
न म्वयंप्रकागचन्दः उन्ना मूयंत्रानि. एव चन्द्रबिम्ब प्रति-
फलिता गीतला चन्द्रिया भवतीनि देववित्मिवान्न। अम देव्येव प्रथम
योगिनो योगदृष्टि महयार प्रविम्य नतोमनमपीम् आनन्दरहरीमाहराति
इति भाव. ॥१९॥

·१८६
उमासहस्रम्
चतुर्थ शतक
मूर्धनि द्रवति योगयुताना चक्षुपि ज्वलसि शङ्करभामे ।।
तिष्ठसि स्थिरपदा कुलकुण्डे बाहातः स्खलसि नंद्र कदाऽपि ॥२०॥
मूर्धनीति- शङ्करभामे शिवप्रिये ! अम्ब ! योगेन युताना योगयुताना
नित्ययोगिना मूर्धनि गिरसि द्रसि तव तत्रस्थसोमात्मक्त्वात्, चक्षुषि तेषा
दृष्टौ ज्वलसि दीप्यसि तव वस्तुतो द्रष्टत्वात्, कुलकुण्डे मूलाधारे स्थिर-
पदा स्थिरम् अचञ्चलं पद म्यान यस्या. सा मती तिष्ठसि स्थिताऽसि ।
वायत. उक्तेभ्य म्यानेभ्यः वहि कदापि नैव स्खलसि च्युताऽसि। योग-
युताना शिरोऽक्षिकुलकुण्डेपु स्थिरस्थितिका त्वं तेभ्यो न कदापि च्यवसी-
त्यर्य: ॥२०॥
सा यदि वति मोदकला स्यात् सा यदि ज्वलति चित्कलिफा स्यात् ।।
सा परा स्थिरपदा यदि तिष्ठ त्यक्षरा भवति काचन सत्ता ॥२१॥
मेति- सा देवी द्रवति सोमो भूत्वा सवति पदि, मोदकला स्यात्
आनन्दकला भवेत् । मा ज्वलति यदि दीप्ता यदि, चिदेव कलिका
चित्तलिका स्यात् चिन्मयी भवेत् । परा मा ईश्वरी रिपरपदा निश्चल-
स्थाना तिष्ठति यदि, अक्षरा असण्डसत्ता भवनि। एकव सोमात्मिा
थानन्दमयी, दजोहपिणी चिन्मयी, अक्षरस्वरूपा सती
इत्येकस्याः
स्थान-नियाभेदेन त्रितोताऽपि वस्तुत सा सर्व भवति चिदानन्दमयीति
भावः ॥२१॥
पश्यता नयनमण्डलवृत्ति गृहसे विमचलाधिपकन्यं ॥
जानता दातारविलास
स्पृश्यले विदितमम्ब रहस्यम् ॥२२॥
पश्यनेनि- अचलाधिपकन्ये पावंति ! नयनमण्डलवृत्ति नयने ने मण्डले
मटणाकारे मपूरय्यमकादिवसमासः नयनमण्डले तयो वृत्ति व्यापारं दान-
नियाम् इरप, पन्यता योगिना स्वं गृह्यगे सन्यमे दृष्टः द्रष्दर्योगिनस्त्य.
प्राप्तिरियर्थः। दासतारदिलाम
मयारम्य विलमितं रसवणात्मक
जानना अपमपमान योगिना व पायमे मम्य पाविषयमनामीत्यर्थ.।
अब, हाय विनिम्। इष्टान्या स्वा चिन्मयी माभापुरल, महया.
रामनाशनेन आनन्दमपी स्वामुपलमने, रम्य मातम् ॥२॥

·पञ्चदर्श: स्तबक: प्रभासहितम् १८७ य्याप्तशक्त्यसुबलेन लसन्तो चन्द्रबिम्बमनसा विहरन्ती भानुविम्बनयनेन तपन्ती ॥ सा पुनर्यात मूनि वसन्तो ॥२३॥ व्याप्तति- व्याप्तदात्यमुबलेन व्याप्ना, कर्तरि क्तः, विम्ची शक्तिरव अमुबल प्राणयल तन लसन्ती बीन्ती मर्वत्र व्याप्रियमाणा सर्व व्यापारयन्ती चत्यर्थ., भानुविम्बनयनेन भानुविम्वमेव नयनं चक्षुम्नेन तपन्ती तपः कुर्वन्त्री, चन्द्रविम्यमनमा चन्द्रबिम्बमेव मन तेन विहरन्ती विचरन्नी, गा देवी पुनः देहे मूनि गहमारे वगनी जयति। ब्रह्माण्डे व्यापकगनिरंच तस्याः प्राणः, मूर्य एव चक्षु, चन्द्र एव मन 'चन्द्रमा मनमो जात, भक्षो. मूर्यो अजायत' इति मूर्यम्य चक्षुरात्मकत्ल चन्द्रस्य मानसत्वं च श्रूयते । अत्र शिवगतकम् एवम् आह 'मोर मण्डलमुज्ज्वलं तव नपः स्वासश्चरन्मास्त:' इति । आदित्यस्य नपस्त्वं चक्षुस्त्वं च ध्रुतिप्रतिपादिनम् । एव ब्रह्माण्डारीरा भगवती पिण्टाण्डे सहस्रारे विलमतौति भावः ॥२३॥ - स्वागतं सकललोकनुताय स्थागतं मपि भृशं सदया स्वागतं भवनराजमहिप्य ॥ स्वागतं दशातारमिताये ॥२४॥ म्बागतमिति- गफललोकनुनायं ममरतजगन्दिताय देण्य म्बागतम् । आगच्छतु महादेवोनि प्रोनिगौरववननम् । भुवनराजमहिप्य मदेवरहृदयेत्रर्य स्वागतम्। मयि भने भृगम् अत्यन्नं मदयाय मकरणार्य, ईदृगीर्योगा- नुभूतीरतुगृह्य स्वा कृपा प्रदगितवत्यै स्वागतम । दगगतारं महमारम् इनाय प्राप्ताय स्वागतम् । या मर्वलोकमंस्तुना मवेश्वग्नायिका मंव मयि मकरुणा मम महमारे सविलामेदानी विजयते इति भाव.। कवी योगिनि तस्या. गायनानिष्ठाय म्वागतोक्निरियं स्तवकोपमहारावमरे दत्ता ॥२४॥ सत्वविक्षितिभुजो ललितामिः स्वागतं भगितमस्तु भवान्य स्वागताभिरनधाभिरिमाभिः । खेलनाय शिर एतदिताय ॥२५॥ मनवोनि- मलविभिनिमज. मताम् अन्यहिताना वीना मिनिभुत्रः रान. पूजनीयर विनोकगाम्य 'मन्यं माथी विद्यमान प्रारमहिने च सन' ·१८८ उमाप्सहस्रम् [चतुर्थ शतक . इत्यमरः। अनधाभिः अविद्यमानदोपभिः लक्षणसम्माभिः ललिताभिः कोमलपदाभिः, पसे कोमलमात्रीभिः, इमाभिः, स्वागताभिः सुखेनानायासेन मागतामि. प्रवृत्ताभिः म्ागतावृतरचिताभिः स्त्रीलिङ्गसामाङ्गनाभि, एतत् मम मिरः सहस्रारं मेलनाय विलमनाय इताय प्राप्ताय भवान्य भव. महिल्यै पार्वत्य स्वागतं मुबागमनविजयप्रायन भगितम् उत्तमस्तु भवतु । प्रातार्य पद मूयार्यस्य स्तवकवृत्तस्य मूचनात् दलेपोत्यापितो मुदा पञ्चदशः स्तवरः सम्याग्य ममाप्त ।

·पोडशः स्तवकः अय पोडगः कुमारललिताम्नवक: प्रारभ्यते। योगानुभवानुरूपा स्तुतिः पूर्वस्नवकवत् प्रवर्तते ।। महोविहतमोहं महेशमहिलायाः ॥ स्मितं वितनुतान्मे गृहेषु महमप्रघम् ॥१॥ मह इति- महमा तेजमा विहतोपनो मोहोमदोघो यस्य तत् महेग- महिलायाः महेश्वर्याः स्मितं मन्दहमितं गृहेषु आवामम्यलेषु वनचं प्रशस्त मह- मुत्सवं 'क्षण उद्धों मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः, वितनुतान् विस्तृणोतु विस्तीर्ण विदधात्विति यावत्। गृहेप्विति बहुवचनान्, अहं यत्र यत्र बसामि रात्र तत्र मोहापहमहेश्वरीमन्दसितकार्यों महोत्सवो भवत्यिति भावः । मयि महेम्बरीमन्दम्मितविलामेन दूरीकृतमोहो महोत्सवो मया म्यीयमानेषु स्थलेषु प्रचलत्विति गम्यते ॥१॥ इपहलगोलं जगल्लघु दधाना ॥ पितामहमुखर प्यखण्डितविधाना ॥२॥ इयदिति- इयत् एवम् अतिवृहत् इति विगालदृष्टया हस्तनिर्देशन इय. दित्याह, बहुलगोलं बहुला गोलाः यस्मिन् तत् जगन्, नक्षत्रात्मना से भाम- माना. अमवयाः भुवनगोला: यस्मिन् वर्तन्ने तदिदं जगन् विश्वं लघु श्रमेण विना मुभरं दबाना बिम्रती पितामहमुखैरपि ब्रह्मादिभिरपि अम- ण्डितदियाना अपण्डितम् अप्रनिहनं विधान कार्यविधिर्यम्या: मा, तनोत्विनि उत्तरेण सम्बन्धः ॥२॥ अदुष्टचरितेभ्यः सुभान्यभिदधाना ॥ कुलानि मलिनानां हतानि विदघाना ॥३॥ अदुप्टैति- अदुष्टचरितेभ्यः अदुष्टानि अदोपद्रपितानि चरितानि गीलान्याचरणानि येषा तेभ्यः शिष्टाचारभ्य इति यावत्, शुभानि ·१९० उमासहस्रम् [ चतुर्थ शतक भणन्ती, मङ्गलानि अभिदधाना शुभोक्तिर्देव्याः शुभाधानानाति- रिच्यते। मलिनाना पापाना टुप्दाना कुलानि हतानि प्रणष्टानि विदधाना कुर्वाणा ॥३॥ दुकूलमरुणांशु प्रभं परिदधाना॥ क्षितीशितुरधीना ॥४॥ हरस्य रजतादि- दुकूलमिति- अरुणाशुप्रभ वालाांशुसन्निभं प्रातस्मन्ध्यारागरञ्जितं दुकूलं वमन परिदधाना वसाना, रजताद्रिक्षितीशितु. कैलासराजस्य हरम्य अधीना आयत्ता। शुभ्रविग्रहस्य हरस्य रजतगिरीशस्य रागजन्मने प्रभवति अरणवसनम्। रजतारुणपदप्रयोग औचित्यप्रकर्षक: ॥४॥ मुनीन्द्रकृततन्त्र- उमा बलमलं न. प्रसिद्धबहुदाना ॥ स्तनोत्वतुलमाना ॥५॥ मुनीन्द्रेति- मुनीन्दकृततन्यप्रसिद्धबहृदाना, मुनीन्द्र आगमिक. ऋषि- श्रेष्ट कृतेषु नन्वेषु तत्वशास्त्रेषु प्रसिद्ध बहु अमित दान यस्या. सा। अभी- प्टयहृदायिनी भगवतीति तन्त्रग्रन्थेषु प्रसिद्धम् । नेदम् अवितमिति द्योतयितु मुनीन्द्रनमित्युक्तम् । अतुलमाना असमानपरिमाणा इयत्तापरिच्छेदरहिता अप्रभेनि यावन्, एवम्भूता भगवत्युमा नः अम्माकम् अल पर्याप्त बल वीर्य तनोतु करोत्विति भावः ॥५॥ निरस्तविष पद् दधाति मतिकोलाम् ॥ समस्तजगदीश प्रतिसाव मतेपम् ॥६॥ निम्नति- ममग्नजगदी मवललांवश्वरि ! निरस्तविषया निरस्ताः निराधना विषया. पा.य. या ना मनिकोला पोला :वालेय मनि बुद्धि मगिरीमा बुमिनाला ता दधाति धाग्यंत पुरण इग्यध्याहामिति गत्, इस तव पतिर्मना, निर्विषपा युदिग्वाटा धार्यमाणा निगमवाच्येति भाव । निविषयवृदिधारणंव देवीपारणेनि नारायंम् ।।६।।

·पोडशः स्तबकः]
प्रभासहितम्
श्रुता प्रवणचित्तं
पता हृदि वियत्से
स्मृता नरमपापम् ॥
गतस्वपरभावम् ॥७॥
श्रुतेति- श्रुता सती नरं प्रवणचित्तं प्रवणं प्रह्व चित्तं चेतो यस्य
तं विधत्से, यस्त्वां शृणोति तस्य चिनं त्वयि प्रर्ह विधीयत इत्यर्थः ।
स्मृता सती नरम् अपापं विधत्से, यं स्मरनि त्वा तमपाप्मानं करोषि ।
हृदि हृदये धृता ध्यानेन गृहीता सती नर गतस्वपरभाव गतः विगतः
स्वश्च आत्मा च परश्च आत्मतरश्च स्व-परी तयोर्भाव. यस्मात्तं विधत्ले,
हृदये स्थितिपद गताऽसि तस्य आत्मेनरभेदबुद्धिम् अपहसि
यस्य
इत्यर्थः ॥७॥
अहंमतितटिन्याः
त्वमेव किल सेयं
सतामवनि मूलम् ॥
महर्षिरमणोक्तिः ॥८॥
अहमिति- सता सज्जनानाम् अवनि पालनि, अहंमतितटिन्या' अहमति-
रेय राटिनी लवन्ती सस्या. मूलम् उत्पत्तिस्थानं त्वमेवासि फिर इति ऐतिह।
मा प्रसिद्धा इय महपिरमणोक्ति.) महर्षेः मम गुरो. रमणस्य उक्ति. ।
अहमिनि स्मरणस्य मूल चित्स्वम्पमिनि प्रसिद्धो महयरुपदेश.। तटिन्या प्राये-
णाचल एव उत्पत्तिम्धानम्। नटिनीगब्दमामात् अहवारमूलस्याचलरव-
माक्षिप्यते ॥८॥
अहंमतिलताया स्त्वयोशवपु कन्दे ॥
स्यितोऽम्ब
भुवनस्य
प्रविन्दति रहस्यम् ॥९॥
अहमिनि- ईशवधु ईश्वरकान्ते । अहमतिलतायाः अमिनि मतिः
महंधी. मंव लता वल्ली तस्या. कन्दे मूले त्वयि चिदूपिण्या स्थितो
योगी भुवनस्य विश्वम्य रहम्यं विन्दति प्राप्नोति। अहषियो मूल
जन्मम्यान चित्स्यम्प त्वमेवामि, नत्र म्यितस्य भुवनम्य
विदित भवतीत्ययमयः अन्धी-लनयोः अम्बा-वन्दयोन्च ताप्यर पकेण
वास्तव तत्त्व
कषितः ॥९॥

·१९२ उमासहस्रम् [चतुथं गतकं यदेतदखिलाम्ब प्रसिद्धमिव दृश्यम् ॥ तवैव किल जालं गतो भणति मूलम् ॥१०॥ यदेतदिति- असिलाम्ब, सकलजननि ! यत् यस्मात् एतत् प्रसिद्धमिव निस्मन्देह निश्चितमिव स्थितं दृश्यं जगत् तवंव जालं विधैयविशेषणं जाल- विद्या मायेत्यर्थ., मूल गतः अहम्मतिमूलं प्राप्तः योगी भणति, तस्माद् भुवन- स्य रहम्यं प्रविन्दतीति पूर्वेण अन्वय.। मूलस्वरूप प्राप्य स्थितः दृश्य मवं निश्चितसत्यमिव मासमानमपि केवल मायिक जालमिति पश्यति । तम्मात्तथा भगति ॥१०॥ प्रपश्यसि पराची जगद्विविधभेदम् ॥ स्वतः किमपि नान्य प्रतीचि पुरतस्ते ॥११॥ प्रपश्यसीति- पराची पराचीना वहिर्मुखी सती जगत् विश्वं विविधभेद विवियो नानामकारः भेदो विशेषः यस्य तत् प्रपश्यसि । भोः प्रतीनि अन्तर्मुखि अम्ब ! ते तव पुरत. पुरस्तात् स्वतोऽन्यत् आत्मन इतरत् किमपि न, नास्ति । त्वं पराग्दृष्टि: मती नानाभेद पश्यसि । अत एव जगतः स्थितिः, प्रतीच्या अन्नदृष्टे. त्वमेव सर्व भवसि त्वत्तोऽन्यत्किमपि नास्तीति भावः ॥११॥ स्तुता भवसि शश्वत् पृता भवसि योग स्मृता च भजने त्वम् ॥ तता भवसि बोघे ॥१२॥ म्तुति- त्वं भजने स्तुता स्तोतृभिः भजक. विनुना भवसि, गवत् स्मृता ध्यातृभिः ध्याता च भवमि योग धृता योगिभिर्भूता भवमि, बोये जाने सना व्याप्ना भवगि। म्नुनि मृत्यादीना फलमाहोत्तरदलोकेन ॥१२॥ स्तुता दिवासि कामं स्मृता हरसि पापम् ।। पताऽपिरापत्य तता भवसि मुपत्यं ॥१३॥ म्नुति- अनुता मनी शामम् अभीष्ट दिशमि ददामि, स्मृता प्याना मती पार हामि ध्यानार पवित्रपगि, पना योगेन पता सती अधिनस्य बाल ·पोडशः स्तवकः प्रभासहितम् गक्तयं असि प्रभवसि समुद्धा शक्निमादधामीत्ययं.। तता व्याप्ता ज्ञानसिद्धः व्याप्तिमती सती मुक्त्यै मोक्षाय अमि प्रभवसि । अभीप्टद स्तोत्र, पापघ्नं ध्यानं, भक्तिप्रदो योगः, मुक्तिप्रद ज्ञानमिति फलितार्य. ॥१३॥ प्रमाधति न शुद्धः ॥ विशुष्यति यताशी प्रमादरहितत्य स्फुट लससि कम्जे ॥१४॥ भवति । विशुध्यतीति- यतागी नियताशन' आहारनियमवान् विगुध्यति विशुद्धो शुद्ध' नया विगुदः न प्रमाद्यति न प्रमतो भवति अस्त- लितमीलो भवतीत्यर्थः। तथा प्रमादरहितम्य अप्रमतस्य म्फुट विकमिते कजे कमले प्रकृते सहस्रारे लममि पीडमि ॥ नियतागनात् विशुदि. विशुद्धरप्रमादोऽप्रमादात् देवीकृतकज्जलसमिति गृहीनमुक्तरीत्या अर्थश्रेणेः वर्णनादैकावलिरलड्वारः। 'गृहीनमुक्तरीत्यार्थ- ग्रेणिरेकावलिर्मता' इनि तल्लक्षणात् ॥१४॥ नटोच पद नाटयम् ॥ स्फुटं यदि सरोज करोपि यतयुद्ध जंगजननि शोष ॥१५॥ स्फुटमिति- जगज्जननि लोकमातः! सरोज महनार कमल म्पुट वियमित भवति पदि, यतयुद्ध. यता नियता बुद्धिः यग्य तम्य वशिनमनस इत्यर्थः, शीर्षे शिरसि नटो इव रङ्गस्थले नाटयकारिणीव नाटय पटु निपुण कगेपि, नटमि विलसमीति यावत् ।।१५॥ शिरोगतमिदं नः प्रफुल्लमपि पप्रम् ॥ अनत्पमकरन्द स्वमम्य भव भूङ्गी ॥१६॥ शिर इति- ययि अम्ब! न: अस्माकं शिरोगतं मस्तकस्थम् इद प्रफुल्लं मम्पग्विामित पपं समलम् अनल्पमकरन्दम् अनल्य बहल: मररन्दः पुष्परमः पस्य नत् अमितमध्विति यावत्, मवतीनि गंप । त्वं भूत्री मधुकरी भय, व तन समन्ती पानी मवेति प्रायते ॥१॥ 13 ·उमासहस्रम् चितुर्थ शतकं सरोजमतुदन्ती महामयुकरि त्वं पिवाम्ब मकरन्दम् ॥ भजेमंदममन्दम् ॥१७॥ सरोजमिति- अम्ब | सरोज सहवार कमलम् अतुदन्ती अपीडयन्ती मकरन्द पिब, कमलाद्रसादानकाले कोमल कमल लुलित मा भूत्; यथा कमलं पीडित न भवति तथा रम ग्रहीतु जानामि । अत एव महामधुकरि निपुण- तमभृङ्गि इति सम्बोधनं, सर्व बहुल मधु पातु शक्नोपीति च द्योतयितुम् इद सम्योधनम्। त्वम् अमन्दम् अधिक मद वोधविशेप भजे प्राप्नुहि। योगा- नुभवविशेपाणा प्रादुर्भावदशासु योगिन. शारीरकव्यथाः स्युः। अत एव कोमल कुमुम मा पीड्यतामिति रूपकेणानुप्राणित बस्तु ॥१७॥ अमङ्गलमितः प्राड मपेशवधु भुक्तम् ॥ सुखान्यनुभव त्वम् ॥१८॥ इतः परममेये अमङ्गलमिति- ईश्वयु ईश्वरयोपे, अमेये मानातीते ! इत. प्राक् इत. पूर्व मया अमङ्गलम् अशुभ दुसमिति यावत् भुक्तम् अनुभून, इत' पर एवं मुखानि अनुभव दु ग्यानि सर्वाणि मया अनुभूतानि, मुखानि त्वम् अनुभव । तव मुयायव मया दुखमनुभूतम्। त्व तु मोदमयी मोदायवासि इनि भावः । दोधात्याक् मयं षष्ट भोत्रा अवुद्धनानुभूयते। बोपात्पर मुखे प्राप्ते अबुद्धस्य भोक्तृत्वमेव नश्यनि, नदा भोत्री देव्यति 'मयि' इति 'मया' म्याने पाठभेदो भवति । मयि त्वया अम्बया इत प्राक् अमङ्गल भुक्त, इनः पर मुसान्यनुभव । मर्वथा त्वमेव भोक्त्री भवमीत्यर्थ । मदुरगं सर्व यिनेपालगव इति भावः ॥१८॥ भाव। महारतिक्षामे এবামবাৰেী पिदोश्वरि पुराभूत् ॥ ममास्ति न विमरवम् ॥१९॥ भहानियमादिति- ईवरि! पुरा ईसबोधात्सूर्यम् अहातिवशात् मर• साराधीनगदेनो मे पिन् मम चितिः अभूत् । यम्नुनम्नु रव चिन, मम पित ·पोडन स्तवकः प्रभासहितम् तावकी एव, अहङ्कारान्मदीया साभूत् । इदानी सा तव चित् अभवत् । नम्मात मम विभुत्वं चित्प्रभुत्व नास्ति, मम चिन. प्रभुत्व त्वदीयमेवेति भावः ॥१२॥ यदाऽभवदियं मे तवेश्वरि भवन्ती तदाऽन्वभवदातिम् ।। भुनक्तु शमिदानीम् ॥२०॥ यदेति- इयं चित् यदा मे मम अभवत् अहवारवशात्मदीयाऽभव. दित्यर्थ., तदा आति व्ययामन्वभवत् अनुभूतवती। इदानी सम्प्रति, भो ईश्वरि ! तव भवन्ती त्वदीया सतीत्यर्य, शं सुर्व भुनक्तु अनुभवतु । त्वे दुखं निममत्वे तु परं मुखम् इति सर्वसिद्धान्तमारः प्रसिद्धः ॥२०॥ मम- करोत्वियमहन्ता विवादमयनाऽपि ।। तयाऽपि पुरतस्ते महेश्वरि विवीर्या ॥२१॥ करोत्विति- महेश्परि! इयम् अहन्ता अयमहम्भावः अनुनापि यद्यपि इदानी विवादं विविध वादं व्यवहारं करोतु 'विवादो व्यवहारः स्यात्' इत्य- मरः। तथापि ते तव पुरत. पुरस्नात् विवीर्या विगतवीर्या नियत्वा भव- तीति शेप.। क्वेयमहन्ता क्व च त्वम् ? ॥२१॥ इयं च तव पुढे- इमामपि कुरु स्वां यंतो भवति यत्तिः ॥ क्षमावति विरोपा ॥२२॥ इसमिति- इय बुद्धेः वृत्ति. धीवृत्तिश्च यत. यस्मात् हेतो. तव भवति स्वदीया भवति, ततः इमामपि वृत्ति विरोपा रोपहीना गान्ता सती, क्षमा. वनि शानिमति देवि! म्वा म्बीयां कुरु स्वीकुरु। उय धीवृत्तिस्त्वदीया सदोशित्री त्वमेव, तस्मात् तामपि अङ्गीकुरु इति भावः ।।२२।। । सुधारिपरिह-मात स्तरङ्गमातमालो ॥ चिदयपुरमत्र प्रभापदमदभम् ॥२३॥ मुपाविरिति- मातः! इह शरीरे मुधाब्धिः अमृतमागरः तरङ्गाणा. मूर्मीणा शताना शतसहपाकाना माला पक्तिरस्यास्तीति तरङ्गयतमाली ·उमामहस्रम् [चतुर्थ गतक बहुलवीचिरस्तीत्यर्थः। अनेन सहसारविलमितमुक्तं तन्त्रशास्त्रेषु सहकार- म्यव सुधासिन्धुरिति वर्ण्यमानत्वात् । अय गरीरे अदभ्रमनल्प प्रभापद प्रभाना रुचां पदं स्थानं सर्वनेजोमूलस्थानमित्यर्थः। चिदभ्रपुरं चिदाकाश- पुर ब्रह्मपुर दहरमिति श्रुतिप्रसिद्धं भवतीत्यर्थः । अनेन मूर्यमण्डलतया शास्त्रेषु उपदिष्टं हृदयमुक्तम् । आहाराय अमृताब्धेरमृतं भवति, निवासाय दहर. आकाशो भवति । तस्मात् विजयम्ब देवि । ॥२३॥ कुरु त्वमिदमेक निजालयशतेषु ॥ मवित्रि हिरास्मिन् ययेष्टमयि देहे ॥२४॥ कुर्विति- अयि मवित्रि जननि । निजेपु स्वीयेषु आलयाना वास. गृहाणा तेषु इद मम देहम् एक कुरु, त्वद्वासविलामस्थानेप्विद परिगण्यता- मित्यर्थ. । अम्मिन् देहे अधिकरणे मयि देहभूत, देहात्मनि ययेप्टम् इष्ट- मनतिक्रम्य स्वच्छन्दन विहर विहार कुरु विलसतु भवतीति यावत् ॥२४॥ कुमारललितानां करोतु मुदमेपा कृतिर्गणपतीया ॥ कपदिदयितायाः ॥२५॥ कुमारेनि- गणपतरिय गणपतीया कुमारललितादृतरचिताना कुमार- दलिताना कृतिः एषा स्तुनिम्या पविता वपदिदयितायाः परमेश्वरप्रियाया मुद प्रीनिं करोतु ॥२५॥ इति श्रीमहपिरमणभगवहादानेवामिनो धामिष्ठम्य नरसिंहमूनोः गण• पनिमुनेः वृतादमामहये पोटग म्तयकः गमाप्त.। गमाप्नं च चतुर्य गवकम् । प्रभाग्या ध्यान्या ५ ममाना।।

·सप्तदशः स्तवक
पापषिपूतौ निर्मलगङ्गा तापनिरासे चन्द्रमरीचिः ॥
भर्गपुरन्ध्रीहासकला मे भद्रममिङ कापि करोतु ॥१॥
पापेति- पापविघूतो पापानाम् अंहसा मालिन्याना च विधूतो अपनोदने
निर्मलगङ्गा पावनी स्वर्णदी, तापनिरासे तापस्य ऊष्मण. दु खस्य च निरासे
निराकरणे चन्द्रमरीचि. शीतला अमृतमयी च चन्द्रकान्ति , एवम्भूता कापि
भर्गपुरन्ध्रीहासकला भर्गस्य रुद्रस्य पुरन्ध्रधाः महिप्या. हासस्य कला सुषमा
अशो वा मे मम अमिश्र शुद्धम् असासर्गिक भद्र कल्याण करोतु । पापशमने
गगा, तापहरणे चन्द्रमरीचिरिति द्विधा हासकलोल्लेखनात् उल्लेखालङ्कार. ॥१॥
शिष्टकुलानां सम्मदपित्री
कष्टमपारं पावजषो मे
दुष्टजनानां संशयित्री
॥
विष्टपराती सा विधुनोतु ॥२॥
शिष्टेति-शिष्टकुलाना सज्जनवशाना सम्मदयित्री आनन्दविधात्री, दुष्ट-
जनाना खलाना सरामयित्री दयित्री सा विष्टपराज्ञी भुवनेश्वरी पादजुपः
पादगेविनो में मम अपारम् अनवधिक कष्टं दुख विधुनोतु अपहरतु ॥२॥
नूतनभास्वसिम्बनिभाइघ्रि शीतलरश्मिोपिमुखाम्जाम् ॥
ख्यातविभूति पुष्पारारेः पूतचरित्रां योपितमीडे ॥३॥
नूतनैति- नूतनभाम्बढिम्बनिभाइघि नूतनो नदो भास्वान् अबस्नस्य
विम्बनिभो विम्योपमो अडघ्री पादो यस्यास्ता वालमूर्यप्रभचरणा, गीनल-
रश्मिषिमुमारजा गीतलरक्ष्मेः चन्द्रस्य द्वेपि द्विपत् मुखम् अजमिव यम्यास्ता
पजिन्वरमुगारविन्दा, म्यातविभूनि म्याना विश्रुता विभूनिरस्वयं यम्याम्ना
पूतनरित्रां पापनपथा पुषगरारे. पुष्पवारिलो निवस्य पोपित स्त्रिय
पार्वतीम् ईडे स्तोमि ॥३॥

·१९८ उमासहस्रम् [पञ्चमं शतक उज्ज्वलतारे योम्नि लसन्ती सारसबन्यो भाति तपन्ती ॥ शीतलभासा चिन्तनकी पातु कुलं मे विष्टपभों ॥४॥ उज्ज्वलेति- उज्ज्वलतारे उज्ज्वला: भास्वरास्ताराः नक्षत्राणि यस्मि- स्तस्मिन् व्योम्नि आका लमन्ती क्रीडन्ती, भाति भासमाने सारमवन्धी कमलगुहृदि भास्करे तपन्ती तप आलोचने इति धातोनियनत्वादालोन- यन्तीत्युपपन्नं मूर्यस्य चक्षुस्त्वात्तपस्त्वाच्च । शीतलभासा चन्द्रेण साधनेन चिन्तनकी चिन्तयन्तीत्यर्य, चन्द्रममो मनस्त्वश्रुतेः। विष्टपभों लोक- धायी मे मम कुलं पातु रक्षतु ॥४॥ प्राणमनोवाग्व्यस्तविभूति. लॊकविधातुः काचन भूतिः ॥ पुष्करपृथ्वोपावकरूपा शुष्कमचं नः सा विदधातु ॥५॥ प्राणेनि- प्राणमनोवाग्व्यस्तविभूति प्राण-मनोवाग्भि. व्यस्ता विभक्ता विभूतिरश्वयं यस्या मा लोकविघातुः सर्वलोकम्रष्टुरीश्वरस्य काचन भूति- रैस्वयं पुष्कर-पृथ्वी-पावकरूपा पुष्करम् आपः, पृथ्वी भूमिरममिति यावत्, पावकोऽग्निश्च पुष्करपृथ्वीपादका तेषा म्पाणि यस्या. सा अवनतेगोषणा 'कवन्धमुदक पाय: पुष्करं सर्वतोमुखम्' इत्यमर, न. अस्माकम् अघं पाप गुष्कं नीरमं निम्मारं विदधातु। अवनतेजसाम् अणिष्ठायाः इह मा. प्राणमनोवाग्धातव. विभूतित्वेनोसा., इदं च पूर्व व्याख्यानम्। अनेन प्राण- मनोवाक्तम् अथ ध्वंमयितु प्रभ्यो पुष्करादिरूपेणावस्थिता देवी प्राषिता भवति ॥५॥ इष्टफलानामम्ब समृदय चेष्टितलेशोहोषितानि कप्टफलानो तत्क्षणपूर ॥ विष्टपनि स्वामहमी ॥६॥ पति- विष्टपति! मोफराशि अम्ब, इष्टफलाना अभीप्तिमुख पलाना ममम पूगंगापदे, पष्टपलाना दु मानुभवाना तरक्षणपूत्यं सयो. नागार मेप्तिमाहीतिति पेप्टिनगन पचपनविशेषण उद्दीपिता उता गनियंग्याता गम् : मोमि ।।।।

·सप्तदश. स्तवर्क प्रभासहितम् १९९ भूमिहाप्रस्थापितभाण्डा यो मयु पायं पायमजलम् ॥ विस्मृतविश्वो नन्दति मात स्तत्र किल त्वं धाम दधासि ॥७॥ भूमीति- मात.! यः भूमिरुहाग्रस्थापितभाण्डात् भूमिरहस्य वृक्षस्य अग्ने उच्च स्थाने स्थापिताग्निहिताद्भाण्डात् पात्रात् मधु मदकर पेयम् अजस्रं सततं पाय पाय पीत्वा पीत्वा विस्मृतविश्व. सन् विस्मृतं विश्वं जगत् येन सः नन्दति मोदते तत्र तस्मिन् त्व धाम स्थान दधासि विपि, किल सम्प्रदाये। अत्र शरीरमेव वृक्षः तस्यान शिरः तत्र सहस्रारं भाण्ड तत्र मधु सोमरसो. अमृत तस्य पानेन ब्रह्मानन्दजः मद: तेन विश्वविस्मरणम् । नारिकेलताला- दिवृक्षापे मृद्भाण्डं स्थापयित्वा मद्यमाददते लोके। अधिक तत्पानेन मत्तो भूत्वा जगदिस्मरति। अत्र विषयस्य देहसहस्रारादे. स्वशब्देनोल्लेखन विना विषयिवाचकेनैव भूमिरुहाग्रादिना ग्रहणात् विषयनिगरण भवति। अनेन शरीरादेविषयस्य भूमिरुहादिविपयिरूपतया आहार्यनिश्चयात् विषयनिगरण- पूर्वकमध्यवसानमाहुः। तस्मात् रूपकातिशयोक्तिरलङ्कार रूपकातिशयोक्ति. स्याग्निगीर्याध्यवसानत.' इति तल्लक्षणात् ॥७॥ कोऽपि सहनरेप मुखानां शेष इतीडयः पन्नगराजः ॥ उगिरतीदं यददनेभ्यो देवि तनौ मे तद्वत पासि ॥८॥ कोपीति- कोऽपि अयमीदृगिति निर्देष्टुम् अशक्यः, मुखाना सहस्र. सहस्र- वदनः आदिशेष इति ईडय स्तुत्य पनगराजो नागेन्द्र', एकेन 'मुखेन वक्तु- मशक्यमस्य वीर्यम् । अत एव सहस्रर्वदनानामीड्य इत्युक्नम्। यत् यस्मात्, इदम् अर्थाद्विप मे मम तनो वपुपि उगिरति तत् तस्मात् पासि रक्षसि, बत हा कष्टम् ! अयं भावः । महायोगे देव्यनुगृहीते प्रचलति, कस्याश्चित् सिद्धेः पूर्वम् अमृतमथनसमये अमृतात्माक् गरलम् इव निस्सृत्य देहमावृणोति, तत्र दुर्भरस्नाप विषज इव भवति इम स्वानुभवम् अत्र प्रस्तौति योगनिष्टः कविः ।।८।। साकममेये देवि भवत्या पातुमहन्ता यावदुदास्या ॥ तावदियं तो मूर्खयतोदो पनगराजोद्गारजघारा ॥९॥ माकमिति- अमेये मानानीने देवि। भवत्या माकं त्वया सहेत्यर्थः, पातुम् उद्गीणं गरल भोक्नुमित्यर्थः, यावत् अहन्ना अहम्भाव: उदास्या ऊध्वं- ·उमागहनम् [पञ्चम शनर मासितु योग्या औदासीन्येन स्थया भवतीत्यर्थः, तावत्, देवि, इयं पनगराजो- द्गारजधारा पनगराजस्य शेपस्य उद्गारजधारा विषघारा ताम् अहन्नाम् अहम्भाव मूर्छयति मोहयति । त्वया अमृतवाहिन्या मह अमृतात् प्राक् निस्सरद्विपं भोक्तु यावत्कालम् अहन्ता औदासीन्येन भवेत् तावत्कालम् इयं विपधारा ता मूर्षिना करोति । किं करवाणि? अस्या दशायाम् अनुभूतान् क्लेशान् पुनराह॥९॥ साम्पति चिन्ताजीवितमस्या मिन्द्रियसत्ताऽप्यस्तमुपैति ॥' याति निरुद्धा हा गलदेशे संदायमेषा मातरहन्ता ॥१०॥ शाम्यतीति- मातः जननि । अस्यां विषधारायां चिन्ताजीवित चिन्नायाः जीवितं शाम्यति शान्तं भवति, चिन्तनं मृतप्रायं भवतीत्यर्थः। इन्द्रियसत्ता चक्षुरादीन्द्रियाणा सत्ता वर्तनम् अस्तमुपैति नाशं गच्छति, एषा अहन्ता गल- देगे कण्ठप्रदेश निरुद्धा स्तम्भिता सती संशयं याति, किमिदं योगे वर्तमानस्य शक्तिविलासवतो मम मृत्युरापतित इति सन्दिग्धे ।।१०॥ गौरि महेशप्राणसखोमां पाहि विपन्नां मातरहन्ताम् ।। सा यदि जीवेदीश्वरि तुभ्यं दासजनस्तामर्पयतेऽयम् ॥११॥ गौरीनि- गौरि महेशप्राणसखि, ईश्वरस्य जीवितसखि मात.! विपन्ना नष्टाम् ईदृशीम् आपद प्राप्य नश्यन्तीमित्यर्थः, इमाम् अहन्ता पाहि रक्ष। ईश्वरि, मा जीवेद्यदि, दासजन: किकरोयं जन तुभ्यं तामहन्ताम् अर्पयते। योग- साधनविशेष प्रवृत्ते अवान्तरक्लेशेषु ईदृदोषु अनाविलयो न कदाऽपि स्पृह- कुन ? परम्य देव्यै समर्पणीयस्याहम्भावस्य दुखेषु पतनात् पुन- देवानां वर्धन मम्भवश्चेति तादृशी मा भूत् दमास्या अहनाया इत्येवमुक्तम् । असुद्धा चेदहन्ता, सा न कदाप्यर्पणमनुमन्यते अर्पणीया च न भवति, अत आह ॥११॥ स्वरस्मृतिवीर्याच्छान्तिसमुद्धां मातरहन्तां शुद्धतमां मे ॥ मात्मभूमिप्यां कमिदानों शान्तपियस्ते कोऽस्ति विकल्पः ॥१२॥ विदिनि- मात । मानविय मे मम इमाम् अहला स्वत्स्मृतिवीर्यान् नव स्मृनि मागं ध्यानमिति यादन्, नम्य बलान् गान्तिममृदा चान्त्या णीय.।

·मुप्तदशः स्तबकःj प्रमाहितम् गमेन समृदां मम्पूर्णाम् अत एव शुद्धतमाम् यत्पन्नगुदाम् आत्मनिप्याम् आत्मनो मुजिप्या नियोज्यां 'नियोज्यविदुयप्यमुनिप्परिचारकाः' इत्यमरः, कतुं विधातु ने तब को विकलोम्नि, वितर्कोम्नि? कुतः ग ? मास्तु मंशय इत्यर्थः ॥ १॥ मन्दरधारी नामृतहेनु- मुकिरजर्नामृतहेतुः ॥ मन्यनहेनुस्मामृतहेतुः सवंबलात्मा नार्वपुरन्ध्री ॥१॥ मन्दरति- मन्दरधारी अमृतमयने मन्दरगिरि पृतवान् को हरिः अमृनहेतुः न, वामुकिग्य रग्नु मयनवटी 'रस्त्रिषु वटी गुमः' इत्यमरः, सोन्मृतहेतुर्न, मन्यनहेतुः मन्यनत्य विलोडनस्य हेतुः कारण मा मयंबनामा गवस्त्र बलम्ब आना जीवभूता यहा सर्व ममप्नं बलम् माना गरीरं यम्या. सा गवंपुरन्धी गर्वाणी दुर्गा अमृतहेतुः अमृतलासकारण भवतीत्ययः । पि मन्दरमन्या वामुकिरच महकारिणी भवनः, नयाप मन्यनस्य मुख्य निर्मितं दुर्गा भगवत्येवेत्यर्य: ॥१३॥ अमृतमन्यनवृत्तान्तम्य गूढं नत्वं द्वान्यामाह ।। प्राणिहारोरं मन्दरीलो मूलमरोनं कच्छरराजः ॥ पूर्णमनन्नं क्षौरसमुद्रः पछगदोपा वामुकिरज्नः ॥१४॥ प्राणानि- प्राणिनगर प्राणिनो जन्मिनः शरीरं मन्दरमः मन्दगवन्तः, मलमगेर मुलापारक्म कच्छपराज. मंगट येन मन्दरी वृत., पूर्णम् अनन्नम् आमा ददराश्यं हृदयं क्षीरसमुद्रः दुग्याषिः, पृष्टगाना दीपास्थिदरः वामुकिरन्यः ॥११॥ दक्षिपनारी निरमेना वामगनाडी दानवमेना।। साक्तिविलासो मन्यनहन्य शोपचारा पापि मुपोक्ता ॥१५॥ दक्षिति- दक्षिणनारी मुहम्नाया. मध्यानाडया अपमध्यगा रिङ्ग- साम्या निर्जरमेना देवसेना मति, वामगनाही इलाम्बा दानवगना

·२०२
उमासहस्रम्
[पञ्चमं शतकं
असुरसेना भवति, शक्तिविलासः शक्तविलास: त्रीडा मन्यनकृत्यं मयनकर्म
भवति। शीर्षजधारा सहस्रारकमलाग्निस्स्रुता काऽपि मोदधारा सुघा अमृतम्
उक्ता॥१५॥
कष्ठनिरुद्ध भूरिविषाग्नौ तंजसलिङ्गावासिहरेण ॥
त्वदलजातं स्वादमृतं को देवि निपोय प्रेत इह स्यात् ॥१६॥
कण्ठेति- देवि!
भूरिविपाग्नी अमृतमन्थनसमये प्रथमं विनिर्गत
वासुकिमुखात् भूरिणि विष एव अग्नी तेजसलिङ्गावासिहरेण तेजोमयलिङ्ग-
निवासिना रुद्रेण कण्ठनिरुद्ध कण्ठे निरुद्ध प्रतिरुद्ध सति, स्वदलजातं तव
वीर्यात उद्भुतं स्वादु मधुरम् अमृतं निपीय नितरां पीत्वा इह को वा प्रेन'
स्यात् न कोपि शरीरपाते प्रेतलोकं गच्छतीत्यर्थः। अमृतमथने प्रथम
निर्गनं गरलं हरेण कण्ठे निरद्धं, तथा विपप्रसारम्य प्रतिरोधे विहिने,
त्वलादमृतं जातं तत्पाता न प्रेत स्यात् इति भाव । तेजसलिङ्गा-
वासिहरेणेत्यत्रंद वक्तव्यम्। पट्चक्रभेदमार्गानुष्ठायिना समये मूलाधारा-
दाजाचत्रावपि अग्नि-सूर्य-मोमात्मक खण्डत्रय व्यवहियते तत्रादौ मूलाधार-
स्वाधिष्ठाने अग्निमण्डलमाहु । तदेव तेजस मूलाधारे लिङ्गमिति
तत्रम्यो भगवान् हर एव विपप्रमार कण्ठस्थल एव प्रतिष्ट-
वानित्यर्थ.1
दह योगनिष्ठम्याचार्यस्य कवे अरुणाचलाने निवमतः अयम्
अनुमोन्भूत् । अरणाचललिङ्ग नंजमनिन पुराणप्रमिदं तत्रावामिना हरेण
भगवता मम वण्ठ एव निस्दा विपमदधारा, अनम्न्दहलादमृत जानम् अपि-
यमिति भाव ॥१६॥
भाप्यते।
पेन विमुस्ते माति मार्यो यत्र शिवे स्वं क्रोडसि हष्टा।
पामापूर्ण तं पदमा
वर्षय पुत्रनुपहपाने ॥१॥
पति- गिवे भगवति । येन मदन में विमु. प्रभु दावं, शिव. माति
हप्पति मोहनशीमनुभवतीयपं, यत्र पर स्वं हप्टा मन्तुष्टा गती त्रीमि
विटगि, मामामुलम् मानन्दमारग माम् अनुपमा प्रमाण
धारे पूर्व पंथं गतो वधर यमान दु॥१॥

·सप्तदश: स्तंबकःj प्रभासहितम् २०३ यो मदमोवृडमार्गमुपेक्ष्य स्वविभुपूज्ये गर्वसमेतः॥ आहरति श्रीबाह्यसमृद्धया ना सुरया वा मोऽसुर उक्तः ॥१८॥ य इति- स्वविभुपूज्ये, स्वविभुणा स्वर्गराजनेन्द्रेण पूज्ये आराध्ये अम्ब ! यो ना मज. गर्वसमेन: गर्वेण अहङ्कारेण समेतो युक्तः सन् 'गर्वोऽभिमानोऽहकार.' इत्यमर. ईदृडमार्गम् ईदृक् एवविध. पूर्वश्लोकोक्तः मार्ग. सम्मदमूलमार्ग. यस्य त मदं हर्षम उपेक्ष्य निरस्कृत्य श्रीवाह्यसमृद्धया श्रिय. सम्पद वाह्यया समृया बृद्धया सुरया वा मदिरया वा मद हप॑म् आहरति सम्पादयति, स अमर उक्तः। अकृत्रिमानन्दमूल मदमनपेक्ष्य बायपूजासामग्रया धनसाध्यया हालया वा यः पुमान् मदं लभते सोऽसुर एव, न दिव्यमार्ग भजते । स च दिव्योऽध्या उतरत्र कऽपि यजनो' इत्यादि श्लोकेषु वक्ष्यते ॥१८॥ ताम्यति तीवाफेननिषेवी क्लाम्यति सवित्पत्रनिषेवी ॥ भ्राम्यति हालाभाण्डनिषेवी शाम्यति शोषंद्रावनिषेवी ॥१९॥ ताम्यतीति- तीन नितान्तम् अफेनम् अहिफेनाख्य मादकद्रव्य निवत इति तीवाफेननियेवी नाम्यति खिद्यति । सवित्पत्र मादकद्रव्यविशेष भापया 'गजा' इति प्रख्यात निपेचत इति सवित्पत्रनिषेवी वलाम्यति ग्लायति क्षीण. हों भवत्यन्त इत्यर्थः। हालाभाण्ड सुरापूर्ण भाण्ड पानपात्र निपेवत इति हालाभाण्डनिषेवी अमितमुरापायी इत्यर्थः, भ्राम्यति भ्रान्तो भावति । शीर्ष- द्रावनिपेवी तहवाररससेवी तु शाम्यति मान्ति गच्छति, एप विपः माद- कानाम् अहिपेनादीना सहस्राररममदस्य चेत्युक्तम् ॥१९॥ अस्तु विरेके पथ्यमफेनं पत्रमजोर्गवस्तु निषेय्यम् ॥ अस्तु हित तद्यमणि मद्यं संसृतिहारो देवि रसस्ते ॥२०॥ अस्त्विनि- अफेनम् अहिफेन मादकद्रव्यं भेषजतया प्रयुक्त सत् विरेके अजीयादिजन्ये विरेचने अतिसारादौ रोगे वा पथ्यं हितम् अस्तु भवतु । पर मवितात्रम् अजीर्णषु मन्दाग्निपु निषेव्यं जठराग्निदीपनाय सेव्यम् अस्तु । यमणि भयरोगे मद्य मुग हितम् अनुकुलम् अग्नु । देवि, अम्ब! ने तव ·उमासह्यम् [पञ्चमं शतक रसः सहस्रारसोमरसस्तु संसृतिहारी जनन-मरण-भ्रान्तिहृत् भवति। अहि- फेनादि भेषजे प्रयुक्त गुणाय, अन्यथा 'तु दोपायेति कृत्वा महतो तत्सेवनेन अदोपेऽपि, अन्येषां दोषावहमित्याह ॥२०॥ नेय महान्तस्सत्त्वसमृद्धाः अल्पजनानां मादकवस्तु सर्वमध्यप्यम्ब' घलन्तु ॥ प्राशनमोशे नाशनमुक्तम् ॥२१॥ नैवेति- अम्ब, ईशे ईश्वरि । सत्त्वसमृद्धाः सत्त्वेन समृद्धा सारसम्पूर्णा. महासत्त्वाः महान्तः पुरुषाः सर्वमदेषु, सर्वेष मदेषु अहिफेनादिषु नंव चलन्तु न किमपि मादक वस्तु मेवन्ताम् । तेषामदोषेऽपि, तद्दर्शनेन अन्येऽप्यल्पाः ताननुसृत्य पतिता: म्युरितीय प्रार्थना। अल्पजनानां सामान्यानाम् अल्प- सत्वाना मादकवस्तुप्राशनं मदकरद्रव्यनिवेवण नाशन पानकम् उक्तं भवति ॥२१॥ केऽपि यजन्ते यन्मएमांस स्त्वां त्रिपुरारे वितनाये ॥ अत्र न यागो दूषणभागी द्रव्यससङ्गो दुष्यति यष्टा ॥२२॥ केपीति- त्रिपुरारे: रुद्रस्य जीवितनाथे' प्राणेश्वरि, देवि! केऽपि तान्त्रिकाः त्वा मयु-मासः मकारपञ्चकान्तर्गतः मधे मासश्च यजन्ते इति यत् अत्र विषये यागो यजनकर्म दूषणे दोषे भागोऽस्येति दूपणभागी न भवनि. एव मधु-मास त्वद्यजनकर्म न दोषाय भवति। किन्तु द्रव्यससङ्ग सङ्गेन वर्तते इति समङ्ग द्रव्ये मधु-मामांत्मके ससङ्गः मनु-मासमक्तो यष्टा याजक' दुप्यनि दोषी भवति । येन केनापि साधनेन यजन गुणायंव। मधु-मास- समङ्गस्तु दोपदेवेत्ययं. ॥२२॥ दक्षिणमा सिद्धपति भवतः सय्यसरण्यां सिद्धपति वीरः ॥ मेश्वरि सव्य नाप्यपसव्ये सिद्धपति विम्ये त्वध्वनि मौनी ॥२३॥ दक्षिणेति-रि दक्षिणमार्ग समयावारपये भक्त. मिपनि सिदो भवति उपामको भाती भवतीत्यर्य, भक्तिरव प्रधान, समयाचारेण देवी- मपागमानम्येति भाव.। मध्यमरण्या वाममार्ग बोर. गिढपति । वाममार्ग, ·मनदमः नवकः] प्रभामहितम् २.५ कुलाचारपयः, तत्र मकारपञ्चकं प्रवानं तन्योक्तम् । तेनोपाममानी वीरो भवनि। एतन्मार्गावलम्बी कोल: वीरभावं भजने इत्यर्थः। मौनी सव्ये अवनि वाम मार्ग न मियनि, असमव्ये अपि अवनि दक्षिणेऽपि मार्ग मोनी न मिद्धपनि, किन्तु दिव्ये अध्वनि मागे सिदधति मिदिमधिगच्छनि इत्यर्यः । तान्त्रिका पगुभावो वीरभावो दिव्यभाव इति मात्रयमाहु । ना आद्यौ भादो पूर्वपिनोक्त्वा तृतीयः उत्तरायनोत्तः । तम्यव म्वरूपं विवृपोनि उत्तरदलोकेन ॥२३॥ नाचनभारो मापि जपोऽम्यां दिव्यसरण्यां भव्यतमायाम् ॥ केवलमम्बापादसरोज मिचलमत्या मृग्यमजनम् ॥२४॥ नार्चनैति- भय्यतमायाम् अत्यनगुमायाम् अम्या मरणो दिव्येऽध्वनी- त्ययः, अर्चनमारो पूजनोपकरणमामग्रीसम्पादनमारो नाम्नि, नापि जप. यथा- विधि मन्त्रपुरश्चरण वा नास्ति। केवल निर्धारितम् यम्बापादमरीज देवी- पादारविन्दमेव निम्चलमन्या अचञ्चलधिया ऐकाग्रणेत्ययः, अजयं नित्य मृग्यम् अन्येप्यम्। नित्यं देवीपदान्वेषणमेव दिव्या मार्गः, म च न वहि- रङ्गपूजापति जपादि वादानं ॥२४॥ काचिदमूल्या चन्पकमाला- अस्तु गणेशस्येश्वरकान्ता- वृत्तनिबद्धा मजलमाला ॥ कण्ठविलोला चम्पकमाला ॥२५॥ याचिदिति- गणेगम्य गणपतेः कः काचित् चम्पकमालावृत्तनिवदा चम्पकमालाम्येन वृत्तेन निवदा रचिता अमूल्या अनघां मन्जुलमाला मृदु- मधुरपदायंगुम्फितपद्यपक्ति, कोमलमक् च नम्पकमाला चणकणमाला भूत्वा ईश्वरवान्नाकम्पविलोला ईश्वरकान्नाया: ईश्वर्याः कण्ठे गले विलोला नरला अस्तु। ईश्वयाः कण्ठे ममेय स्तुतिः चमकपुष्पमालायनामित्यर्य.। अमृल्यामजुनमाले लिष्टं विशेषणे । कृष्ठविलोलत्यत्र कण्ठे नाद इति लक्षणया न्याय्याने भगवत्या. कश्वनौ मम कृति. चलरिवति भाव., 'क्ष्यों वाचवम म्यान्मग्निधाने गले दनों' इति नानार्यरलमाला। एकानमक्तेन ·उमामहस्रम् [पञ्चमं शतकं पुत्रेण मया रचितामिमा स्तुति श्रुत्वा, सापि देवी अमूत्यरमणीया निव- दवानयं मे पुत्र इति स्वय ता मूक्ष्मतः भणतु ।। अत्र चम्पकपुष्पमालाया उपमानभूताया. प्रकृतोपयोगित्वेन विषयभूत- चम्पकमालास्तुतिरूपतया परिणमनात् श्लेपोत्यापितः परिणामोङ्कारः ॥२५॥ सप्तदश. स्तबकः सव्यास्य ममाप्त.।।

·अष्टादशः स्तवकः अयास्मिनप्यादगे नवके देवीक्ष्मम् अभिवन्यं नम्य पिण्टाण्डे तत्वम् उद- घाटयति ॥ पन्वन्त्यस्तिमिरतति हरितटीनां पिन्वन्त्यः पुरमयनस्य लोचनानि ॥ स्कन्दाम्बाहसितरचो हरन्तु मोहं मान्द्रं मे हृदयगतं प्रसह सधः ॥१॥ धुन्वन्त्य इति- हरितटोना हरिता दिनां तटीना प्रदेगाना तिमिरततिम् अन्धकारविस्तृति धुन्वन्त्यः अपहरन्त्यः, पुरमयनस्य पुरारे: रुदम्य नयनानि पीण्यपि घिन्वन्त्य प्रीणयन्त्यः स्कन्दाम्बाहसितरुचः मुब्रह्मण्यमातमन्दस्मित- प्रभाः मे मम हृदयगतं हृदय गतम् अन्न म्यिनं मान्द्र घनं मोहम् अवोध मय. मादि प्रमय बलात्कृत्य हरन्नु। हृदयगं मूलाज्ञानम् अपहरन्नु, मान- दायिकरणगुरोः मुब्रह्मण्यम्य जनन्या मन्दस्मितप्रभाः प्राषिताः। हृदयग-नमोपहरणाय मन्दाम्बापदोपादानं रमणीयमौचित्यावहम् ॥१॥ तस्मात सन्याना विनतहितं विरोपिवर्ग पन्वाना बुधजनमोदमादयाना । समाही त्रिदिवयरारसातलानां रुद्वापो भणतु शिवानि मत्कुलस्य ॥२॥ नन्यानेनि- निहितं विनोभ्यः प्रणतन्यो हितं श्रेयः नन्वाना कुर्वाणा विरोधिवगं त्रुगणं पुन्याना वम्पयनी दुर्गनित्ययः, युपगनमादं भूरि- नानाम् आनन्दम् आदधाना प्रनयन्नी, त्रिदिव-पग-रमानलाना त्रिदिवस्प म्वगंग्य घरायाः मूमेः रसातलम्य पानालम्य च मम्राप्ती चक्रवनिनी रहाणी मतुलस्य मम वगम्य गुमानि भगतु मङ्गन बानु अनुगलास्वित्ययः ।।२।।

·उमासहस्रम् [पञ्चमं गतकं योऽम्ब त्वां हृदि विदयत्तटित्प्रकाशा पीयूपद्युतिमदहन्मुखारविन्दाम् ॥ अन्यत्तु स्मृतिपंथतो धुनोति सर्व कामारेः सुदति न तस्य भयसाध्यम् ॥३॥ योऽम्बनि- अम्ब, कामारेः रद्रस्य मुदनि मुन्दरि ! तटित्प्रकाशां विद्यु- निभा पीयमद्युतिमदहृन्मुखारविन्दा पीयूषद्युते: अमृतांगोश्चन्द्रस्य मद हरतीति मदहत् मुम्बम् अरविन्दमिव यस्यास्तां त्वा हृदि हृदयं विदधत् आकलयन् अन्यन्मर्वम् इनरत्मकल तु स्मृतिपयतो स्मरणमार्गात् यः धुनोति दूरीकरोति, नम्य भुवि इहलोके अमाध्य न, सर्व शक्यं भवतीत्यर्थः ॥३॥ कालाभ्रद्युतिमसमानवीर्यसारां शाक्यूमिनमकरशुक्लयोरदंष्ट्राम् ॥ यो घोरो मनसि दधाति भर्गपत्नि त्वामस्य प्रभवति सङ्गरेप शस्त्रम् ॥४॥ पालानि- भर्गपत्नि, स्वहिपि! कालामधुनि नीरमेयप्रभान अममानवीयंसाराम् असमान अद्वितीयः वीर्यमारः पराक्रमवलं यम्या मा ता गम्यूमिनमकरमुक्रधारदादा शुक्लाः धवलाः घोराः भीषणा च दप्दा कमलदला. मुक्लधोरदंष्ट्रा सक्तीनामूर्मयो वीचयः नागु भमा. भ्रमप. भ्रम- पानीति यावत् 'प्रमो प्रमो' इत्यमरः, ते एव कराः अंगवः यामा ता, पता शायमिनमान् कुर्वनीति गम्यूमिघ्रमकयंः ममामे पुवद्भाव. दादा यम्याः ना, म्बीययवसभीषगराष्ट्राभिः समितरङ्ग भमि कुर्वाणा, म्बीय. धवराष्ट्रागद एव भक्तिारममा इति वा भावः। मूर्ति पाली ध्येयतोता। ना रया यो धीर मामि स्वाति धारयते अन्य नग्य पातु गहरेषु मरेषु गम्त्रम् आयुष प्रभवनि जयसमर्थ भवति ॥ अनंन याराही प: प्राजस्तरियारोमदनाङ्गों सापति त्रिपुरमिनो विधितरवाम् ॥

·२१०
उमासहस्रम्
[पञ्चमं शतकं
.
घरसि, वमिद जानीमः विद्यः । नगाधिनायकन्ये पर्वतराजपुत्रि! अयं
प्रदन भवति।
तमाह। ते तव कीदृश, किमिव दृश्यते इति कीदृश, कथं.
भूत रूप स्मरारि मदनशत्रु मदपति मोहयति। स्वेच्छया रूपाणि धतुं
प्रभ्वी त्वमिति विदितम्। तयाऽपि कामशत्रु वशयितु, किं रूपं
धारयसे? ॥७॥
चार स्पादलमिति दक्तुमम्ब शक्यं
रूपं ते न वदति कोऽपि कीदृशं या ॥
सम्मोहं परमुपयान्ति कान्तिभाण्डे
कामारेरपि नयनानि यत्र दृष्टे ॥८॥
पाविधि- अम्व अल पर्याप्त चारु सुन्दरं स्यात् भवेदिति वक्तु
मक्यम् । मदनारि · मदयितु रूप यावत् चारु रूपम् अपेक्षित तापश्चारु
इति यघन मुलभमेव । तथापि कोऽपि नर सुरो वा ते तव रूपं कीदृशम्
इति न वदति। कान्तिभाण्डे कान्तीना कमनीयरुचा भाण्डे आधारपाने
तेज.पुञ्जनिघानभूते पत्र यस्मिन् तव रूपे दृष्टे सति कामारेरपि ' मन्मप.
गोरपि नयनानि त्रीणि परम् अत्यधिक सम्मोहम् उपयान्ति मोहवराङ्गतानि
भवन्ति। तत्ते रुपं न कोऽपि वदतीति सम्बन्ध. उत्तरवाक्ये यति
यच्छन्दोपादानात् नदिति पूर्वप्राध्याहायंम् ।।८।।
.
सङ्कल्पः किमु तव भूपणान्यपूर्व-
छिल्पोन्द्राः किम विदधुर्षयात्र लोके ॥
तत्स्वर्ण भगवति को मणीनां
हि रूपं भवति तत्र योजितानाम् ॥९॥
मररिति- भगवति, तव मल्पः भूषणानि अभूवन् विमु? पर
मानव तयामरणानि प्रादुर्भूतानि थिम्? पथा अन लोके तपा शिल्पी:
मा. शामा स्वर्णकारा विदयु, भूपणानि पत्रः रिमु? तत्स्वर्ण की
पपानतं, पेन भूपगानि विधीयन्ते ? तर भूपणेषु योनिताना गविताना
मगीना एलानां पर पिम् ? ॥९॥

·अष्टादगः स्तवक:] प्रभासहितम् यान्यङ्गायखिलमनोजसारभूता- न्यतेषामपि किमु भूषणरुमे ते ॥ होस्विल्ललिततमानि भान्ति भूयो भूषाभिविकृततमाभिरप्यमूनि ॥१०॥ पानीति- उभे भगवति ! यानि ते तव बङ्गानि गात्राणि अखिलमनो- जसारभूतानि सकलरमणीयवस्नुमारभूतानि मवन्तीत्यध्याहार्यम्, तेपाम् एत- पामपि भूपणः विमु? भूपणः प्रयोजनं नास्ति, सुन्दरतमानाम् अङ्गानाम् उत्कधिानस्य कुतोऽवकागः? आहोस्वित् अयया अमूनि निसर्गरमणीयानि अङ्गानि विकृततमाभिः अतिशयेन विकृताभिः कृतक्त्वात् भूपाभिः ललिन- तमानि अत्यन्तकोमलानि भूयो विशेषतो भान्ति । अमवा तव अङ्गानां नैसर्गिकरामणीयतस्य अत्युचर्यः भूपाणा कृनकरामणीयकैन मुनरां स्पष्टो भवतीति भाव.॥१०॥ मुक्ताभिर्भवति तवाम्ब किन्नु हारः पीयूषधुतिकरसारनिर्मलाभिः ॥ मुण्डा घलघलान्दमादर्घाद्धः सङ्घर्षात्रिभुवनसार्वभौमभामे ॥११॥ मुक्ताभिरिति- अम्बा पीयूपधुतिकरसारनिर्मलाभिः पीयूपश्रुतेश्चन्द्र- मसः कराणां किरणाना सारस्तुपार इव, चन्द्ररश्मेहिमगमत्वान्, निर्मलागि. स्वच्छामिः मुक्ताभिः मौस्तिकमणिभि. तव हारः कि नु भवति? विभुवन- सार्वभौमभामे त्रिलोकचक्रवतिकुटुम्बिनि ! उत, सङ्घर्षात् अन्योन्यतीनघर्षणात् घलघलगब्द घलघलायमानं ध्वनिम् आदद्भिः वितन्वद्भिः मुण्ड: नरकलेवरैः भवति हारः? दक्षिणकालीमूर्तेर्मुण्डमाला तन्त्रप्रसिदा। अत पृच्छति सुन्दर्यास्तव कि मुक्ताहारः कण्ठे सत मुण्डमाला? इति ॥११॥ वस्त्रं स्यादि तव सर्वशास्त्रगम्ये कापसिं दिवि च तदुद्भवोनुमेयः ।। क्षौमं चेजगवति तस्य हेतुभूताः । कोटाः स्पर्गगनजगत्यपोति वाच्यम् ॥१२॥ वस्त्रमिति- सर्वशास्त्रगम्ये सनिगमागमादिशास्त्र. गाये प्रतिपाद्ये अम्ब ! MA- ·उमासहस्रम [पञ्चमं शतक भा- तव कार्पाम कार्पासीफलतन्तुनिर्मित वस्त्रं वसनं यदि स्यात्, दिवि च यु. लोकेऽपि तदुद्भव. तस्य कार्यासस्य उद्भवः उत्पत्तिः अनुमेयः ऊहः । पति ! क्षौमं चेत्, तव वस्त्रं कौशेय चेत्, 'क्षोमं नेह वाल्कं भवति कोटा- प्रसक्त , गगनजगत्यपि अन्तरिक्षलोकेऽपि तस्य हेतुभूताः कोटा: क्रिमयः स्यु. रिति वाच्य कोशेयस्य क्रिमिकोमोत्यत्वात् ॥१२॥ - रुद्रस्य प्रियदयितेऽथवा सुरद्रु- भूषाशां मणिकनकप्रकल्पितानाम् ॥ वस्त्राणामपि मनसे परं हितानां कामं ते भवति समर्पक: समयः ॥१३॥ रुद्रस्येति- रद्रस्य प्रियदयिते प्रेयसि रागे! अथवा पक्षान्तरे, सुरद्ध देवतर. कल्पतरु. कर्ता, मणिकनकप्रकल्पिताना मणिभिः रत्न: कनकेन स्वर्णेन प्रकल्पिनाना निर्मिताना भूषाणा परम् अत्यन्तं मनसे हितानां 'मनोहराणाम् इत्यर्थः, वस्त्राणामणि काम नितान्तं समर्थः निपुण समर्पको भवति । तरर्वा तव वस्त्रभूपणसमर्पणनिपुणो भवतीत्यर्थ ॥१३॥ कल्प- सुस्फन्धो यहुविटपः प्रवालशोभी सम्फुल्लप्रसपसुगन्धवासिताशः ॥ वृक्षः कि भगवति कल्पनामकोऽयं सङ्कल्पः किम तव कोऽपि देवि सत्यः ॥१४॥ मुम्वन्ध इति- भगवति देवि ! मुम्वन्धः योभनः स्कन्यः प्रकाण्डो पस्य ग.. यहुविटपो बहुबहुलो पिटपो वृक्षविस्तारो यस्य सः, प्रवासैः किमलपः गोभत इनि प्रयालशोभी, मम्फुल्लामवमुगन्पयामिता: मम्फुल्लानां विमि. नाना प्रमदाना दुगुमाना गुगन्धेन आमोदेन यामिता आता दियो यस्य । पल्लनामर: इल्यो नाम यम्स म. कल्पनाव पल्पनामकः अयं वृक्षाः किम् ? उन मन्यानद पोषि मदूल:? ॥१४॥ अप पारधेनु-वल्पवृक्षाणाम् अध्यारमं तत्वमाह ।।

·अष्टादशः स्तबकःj प्रभासहितम् २१३ सङ्कल्पान भवति कल्पपादपोऽन्यः स्वर्दोग्ध्री पुनरितरा न कुण्डलिन्याः ॥ यः कुर्याद् द्वयमिदमुद्गतात्मवीयं कारुण्यात्तव भुवि चास्य नाकभाग्यम् ॥१५॥ . सङ्कल्पादिति- अम्ब ! सङ्कल्पात् कल्पपादपः सर्वदायी कल्पवृक्षः अन्यः न भवति । कुण्डलिन्याः शक्तेः स्वर्दोग्ध्री कामधेनुः न पुनरितरा भवति । य. इद द्वय सङ्कल्पः कुण्डलिनीति द्वयम् उद्गतं प्रबुद्धम् आत्मवीर्य स्वबल यस्य तत् कुर्यात् विदध्यात् अस्य तस्य तव कारुण्यात् भुवि भूलोक एव नाकभाग्यं स्वर्गलोकभाग्यं भवतीति शेष. ॥१५॥ आपीनं भवति सहस्रपत्रकजं वत्सोऽस्याः पटुतरमूलकुण्डवह्निः॥ दोग्धाऽत्मा दहरसरोरुहोपविष्टो मौनं स्यात्सुरसुरभेस्तनूषु दोहः ॥१६॥ आपीनमिति-सहस्रपत्रकजं सहवारकमलम् आपीनम् ऊधो भवति 'ऊवस्तु क्लीबमापीनम्' इत्यमरः । अस्या. सुरसुरभेः कामधेन्वाः, कुण्डलिनी काम- धेनुरिति प्रागुक्तेः। वत्स पटुतरमूलकुण्डवह्निः पटुतर निपुणतरो मूले मूला- धारे एव कुण्डे कुलकुण्डे य. वह्निः अग्नि कुण्डलिनीप्रसूतो मूलाग्निरेव वत्स इत्यर्थः, दहरसरोरहोपविष्टः हृदयाकाशसमासीन आत्मा दोग्धा भवति । मौन शान्तिसमृद्ध निरस्तनिखिल विषयं तनुषु शरीरेषु दोहः दोहनक्रिया भवतीत्यर्थः॥१६॥ दोग्ध्रधास्ते भगवति दोहनेन लब्ध यत्साग्निप्रथमनिपानसद्रवायाः ॥ दुग्धं स्वादमृतमयं पिबन्ममात्मा सन्तृप्तो न भवति दुर्भरोऽस्य कुक्षिः ॥१७॥ दोग्ध्या इति- वत्साग्निप्रथमनिपानसद्रवायाः वत्सोऽग्निः मूलकुण्टाग्निः तस्य प्रथमेन निपानेन नितरा पानेन द्रवेण सहिताया. सद्रवाया. पत.

·२१४
उमासहस्रम्
पञ्चमं शतक
दुग्धाया दोग्ध्रया. धेन्वाः तव कर्मणि पष्ठी दोहनैन लब्ध दुग्ध स्वादु
मधुरम् अमृतमयम् अमृत, स्वार्थे मयट् पिबन् मम आत्मा जीवः सन्तप्तो न
भवति, लब्धादधिक पातुमिच्छति, तावता पीतेन अमिति न तृप्ति गच्छति ।
हेतुमाह, अस्य ममात्मनः कुक्षिः उदरं दुर्भर. दुःखेन भर्तु पोपयितुं
शक्य.। बहुलभोजिन. अल्पमशनं नालम् ॥१७॥
वत्सोऽग्निः पिबति दृढाघ्रिरम्ब पश्चा-
दभान्तं पियति दुहत् पुरोऽन्तरात्मा ॥
बुद्धि च वति पयः प्रतिप्रवोहं
दोग्ध्रघास्ते द्रव इह कुण्डलिन्यपारः ॥१८॥
वत्म इति- वत्सोऽग्नि. दृढानिः सन् इतस्ततोऽस्सलितपदक्षेपः सन्
पिवति दुग्धम् । पुरः पुरोभागे अन्तरात्मा दुहन् दोहन कुर्वन् अश्रान्तमविरत
पिवति। प्रकृष्टो दोह. प्रदोह प्रदोहे प्रदोहे प्रतिप्रदोहं पयः दुग्ध वृद्धि च
व्रजति, वर्षमानमेव भवति। दुग्धमुपर्युपरि प्रस्रुतमेव भवति न तस्य हासो
भवति।
भोः कुण्डलिनि देवि! दोग्घ्रधा. कामधेन्यास्तव द्रवो दुग्धरस.
अपारः अमित इत्यर्थः॥१८॥
सोमस्य मिममाहुरम्ब केविद्
दुग्धाटपेरमृतरस गन्ति के पिता
बाप्पं केम्प्यभिदपते तु कौलकुण्ड
पीनोपस्वमितरे भणन्ति धेनोः ॥१९॥
मोमायनि- अम्ब ! इम रगं वेचित् मोमस्य व गोमलतारम चन्द्र
पिरणामृत वा आहुः। केपि दुग्धाधे धीरगागरस्य अमृतरमम् अमृतमेव
र गारं पनि भपनि। केपि जन्य तु पुलकुण्ठस्य मूलाग्निकुण्डम्य द
फोलपुर्ण पापम् अमाय अभियने वदन्ति। तो सु धनी: पामधेनी.
पानापागप पीनाय पीपरपोषग. पापीनग्य पर एवं भणन्ति पनि।
एष पहपोपालगोगद्वार,॥१९॥

·अष्टादशः स्तबकः] प्रभासहितम् २१५ रस: सोमरसः मूले त्वं ज्वलदनलप्रकाशरूपा वीणायां प्रबलमहामदोप्मरूपा ॥ शीर्षाब्जे सततगलद्रसस्वरूपा भ्रूमध्ये भवसि लसत्तटित्स्वरूपा ॥२०॥ मूले इति- त्वं मूले मूलाधारे ज्वलदनलप्रकाशरूपा ज्वलतो दीप्यतो. उनलस्य अग्नेः प्रकाश: रूपं यस्या: सा, वीणायां वीणास्थिदण्डे प्रबलमहा- मदोष्मरूपा प्रवलस्य महतो मदस्य सम्मदस्य ऊष्मा रूपं यस्याः सा, शीब्जेि सहस्रारकमले सततगलद्रसस्वरूपा सततम् अजस्रं गलन् स्वरूप यस्याः सा, भ्रूमध्ये आज्ञाचक्रे लसतटित्स्वरूपा लसन्ती विलसन्ती तटित विद्युत् स्वरूपं यस्याः सा मवसीति सर्वत्र अध्याहार्यम् ॥२०॥ हार्दै चेदवतरसौह पुण्डरीके छापावत्सकलमपि प्रपश्यसि त्वम् ॥ आदा दशशतपत्रमद्रिपुत्रि स्याश्चेत्वं भणसि जगत्सुपासमुद्रम् ॥२१॥ हार्दै इति- अद्रिपुत्रि पार्वति । इह, हृद इद हार्द तस्मिन् हा पुण्ड- रीके हृदयकमले अवतरसि चेत्, त्वं सकलमपि छायावत् प्रपश्यसि। हृदि स्थितस्य पुरुषस्य विश्वं छायामयम् अवास्तवं भातीत्यात्मविदनुभवसिद्धम् । दशशतपत्रं सहनारकमलम् आष्टा स्याश्चेत्, त्वं जगत् विश्व सुधासमुद्रम् अमृतसागर भणसि। हृदयस्थस्यात्मनोज्यत्सर्वं छायामयम्, आत्मन एद सर्वात्मकत्वात्, सहस्रारगतस्य सर्वममृतमय भवति । सर्वस्य जगतस्तदात्मक- त्वेनानुभूतेः ॥२१॥ नेत्राभ्यां सरसिम्हच्छदायताभ्या वक्त्रेण प्रविमलहासभासुरेण ॥ प्रत्यक्षा मम मनसः पुरः पुरन्ध्री कामारेः परिणतमस्मदीयभाग्यम् ॥२२॥ नेत्राभ्यामिति-- कामारेः पुरन्ध्री शिवप्रेयसी देवी, सरमिरहच्छदाय- नाभ्या पबदलदीर्घाभ्या नेत्राभ्या, प्रविमलहासभामुरेण प्रविमलेन प्रकृष्ट- ·उमासहस्रम् [पञ्च तक शुभ्रेण हासेन भामुरेण उज्ज्वलेन वक्त्रेण वदनेन मम मनसः पुरः अग्रे प्रत्यक्षा जाना प्रसन्ना देवी उपलब्या । अम्मदीयभाग्यम् अगदीयं भागधेय परिणत फलितम् । प्रसन्नदेवीदर्शनादन्यत् किमस्ति महत्तरं फलं सुकृतस्य ? ॥२२॥ पुण्यानां परिणतिरेव भूतभर्तुः सिद्धानां बलनिधिरेव कोऽपि गूढः ॥ भवतानां दृढतरिरेव शोकसिन्धौ मग्नानां मम जननो महीधपुत्री ॥२३॥ पुण्यानामिति- मम जननी महीघ्रपुत्री पर्वतपुत्री देवी भूतभर्तुः भूते. दाम्य शिवस्य पुण्यानां सुकृतानां परिणति: परिपाक: परमेश्वरस्य तप- स्मम्पत्फलमेवेत्यर्थ । सिद्धानां देवयोनिविशेषाणाम् अणिमायष्टश्वर्यसिद्धिमता वा कोपि गूढ गुप्तः वलनिधि बलस्य निक्षेप एव भवति। दोकसिन्धी दुःखजलभो मग्नानां भक्ताना दृढतरिः दृा अस्खलितगतिका तरिनॉकंव बहुधोल्लेखादुल्लेखः। पुण्यपरिणतिरूपादीनां ताप्येण रूपणात रूपकं चेति रूपकोत्यापितोलेसात् रूपकोल्लेखयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।।२३।। . भवति। उद्धत विनतजनं विषादगात् संस्कतं भुवनहिताप योगमुक्तम् ॥ संतुं खलकुलमुदतं च दर्पाद् भगस्य प्रियतरणो सदा सदीक्षा ॥२४॥ उदमिति- भगस्य रदम्य प्रियतरुणी प्रेयसी देवी विनतजनं प्रणत भक्तजन विषादगतात् विपाद. गोरः एव गों निम्नतलं तस्मादुन्तुम् उद- चपितु, योगयुक्तं योगनिष्ठास्थित जन भुवनहिताय लोपोयमे संस्मत दिगुट . ति गर्वात् उस्त एवं मणकुलं दुर्जनकुलं सतुं ध्वमयितुं व पदा अदिल दीशया गर यांने इनि मदीदा पतरता भवतीति शेषः॥२॥ महारा मपरतया मुषां मरिम्ना गाम्भीर्यापुरतटिनी र नियन्ती ॥

·अष्टादशः स्तवक: प्रभासहितम् २५७ दाणोचरितपरा प्रहर्षिणीनां श्रेणीयं जयतु गणेश्वरेण बद्धा ॥२५॥ मृवीकामिति-- मधुरतया माधुर्येण मृढीका द्राक्षा, महिम्ना माहात्म्येन मुधाम् अमृतं, गाम्भीर्यात् गम्भीरतया सुरतटिनी देवनदी गङ्गां च निर्जय- न्ती शर्वाणीचरितपरा शर्वाण्याः दुर्गाया. चरितं कथा परं प्रधानं यस्याः सा गणेश्वरेण गणपतिना बद्धा निवद्धा इय प्रहर्षिणीनां प्रषिणीवृत्तानां श्रेणी माला जयतु उत्कर्षण वर्तताम्। नेह प्रहर्षिणीयेण्याः बहुधौन्लेखनादुल्लेखो मृद्वीकादीर्माधुर्यादिभिर्जयन्तीति उपमामूचकजयन्तीपदप्रयोगात् एक- स्या बहूपमानकथनादायी मालोपमालद्वारः ॥२५॥ भवति। अष्टादशः सव्याख्यः समाप्तः।"

·एकोनविंशः स्तवकः अपाङ्गगोमाभदवर्णनपरोन स्तवकः। अत्र ध्येयं ललितास प्रति- पाद्यते॥ प्रफुल्लकल्पपादप प्रसूनसद्यशोहरम् ॥ महाजं घुनोतु ते महेशसुन्दरीस्मितम् ॥१॥ प्रफुल्लति- प्रफुल्लकल्पपादपप्रमूनसद्यशोहरं प्रफुल्लम्य कल्पपादपस्य कल्पतरोः प्रमूनस्य पुष्पस्य मद्यायः हरं हरतीनि हरं तन् महेगसुन्दरीस्मितं परमेश्वरीचारमितं ते तव महारजं महतीं रु रुजां रोगमित्यर्थः, धुनोतु अपहरतु। विकसितमुरलोककल्पमुमस्य, स्पृहणीयदर्शनस्य, सर्वाभीप्मित- सिद्धिप्रदम्य, अमरलोकजन्यत्वात् सर्वरोगनिवारणस्य या स्पातिः, तामप्यति. घोते महंगीमन्दम्मितम्। सर्वप रोगेषु महान् भवरोगः तदपहरणफलामाभिवं प्रयुद्धक्ने ॥१॥ मुनीन्दमूलवैदिन धनञ्जयप्रबोधनम् ॥ पनीन्द्रहाईपेटिका कवाटक्यभेदनम् ॥२॥ मुनीन्द्रनि- मुनीन्दमूलवेदिभूधनञ्जयप्रदोधन मुनीन्द्रामा मूलं मूलाधार एक वैशिभू. परिपना मूमि. नत्र यो धनन्जय. अग्नि तम्य प्रयोपन, योगि. जनमूलाधाराग्निप्रदोयरित्ययं., यतीन्द्रदपेटिक्वाटवन्धमंदनं यतीन्द्रापा ममिनार इयं हार्दा पेटिका पटी तम्याः क्वाटस्य अररम्य भेदनम् उद्- 'वाटमरर ममे' इति अमरः। योगमागिणा मूसाग्नि उपल. पत्. मानमागिमा हृदयमानीलम इत्ययः, अम्दिवाम्पिमित्युत्तरंणान्वय.॥२ पाविधिभ्यिापर हिवानिमित्तगोपनम् ॥ ममारिबारिमा भव स्वपनारसंपनम् ॥३॥ पाधिानि- पाविधिषिमाध्यातिनिधिन शिपिमननियम्य पी. विधि विापर प्रधान वा पाविधिक्सिारग. हिमालया माग ·एकोनविंशः स्तंवक्र: प्रेमासहितम् २१९ चितानां गोधनं गुद्धिकरम् अम्बिकास्मितं श्रीमातृमन्दहसितं मम अमप्रताप- रोपनं पापपराक्रमप्रध्वंसन भक्तु। गात्रोतकर्मानुष्यायिना चित्तशोधक देवीस्मितं मम पापापनोदनं भवतु इति भावः ॥३॥ सुवर्णसालजिका अतीव मार्दवान्दिता चरेव सोमयाधिका ॥ नदेव पुष्पिता लता ॥४॥ मुवर्णोति- चरा चरतीति चरा जङ्गमा सुवर्णसालभजिका कनक- पाञ्चालिका इद गोमया कान्या अधिका, अमितप्रनेत्ययः। नदा अभिनवा पुष्पाण्यस्याः सञ्जातानीति पुष्पिता लता इव अतीव अत्यन्त मार्दवान्विता मृदुलतायुक्ता, जङ्गमा स्वर्णपुत्रिकेव स्पृहणीयगोभा, प्रत्यप्रकुमुमितवल्लीव कोमला चेत्पर्यः॥४॥ सुपर्वमौलिरत्नमा- विराजिमपादुका ।। मरालिकानिमन्त्रक- प्रशस्तरत्ननूपुरा ॥५॥ मुपति- सुपर्वमौलिरत्नमाविराजिहेमपादुका मुपर्वणां देवानां मोलीना किरीटानां रत्नानां मानिः कान्तिभिः विराजिन्यो विभ्रान्यिा हेमादुके स्वर्णोपानही यस्याः सा पादूरव पादुका 'जय पादुका, पादूरुपानत् स्त्री' इत्य- मरः। मरालिकानिमन्वक्त्रस्तरत्ननूपुरा निमन्त्रयत्याह्वयनीति निमन्त्रका मरालिकानां हंसीनां निमन्त्रक: प्रगमनः श्रेष्ठ: रत्नखचिनो नपुरः पारटक: रलनूपुरः यस्याः मा, हंसकाइतहसवधूः हंसगनिरित्यर्य: ॥५॥ वलक्षदोधितिप्रमा- मुनीन्द्रसुद्धमानस- दिशेपहननावली ॥ प्रमेयपादसौष्ठवा ॥६॥ वलक्षेति-पलक्षदीधितिप्रभाविपन्नवावली बन्दमदिन: धवलांगोः नन्द्रम्प प्रभाविशेषान् कान्तिविपान् हरति इति प्रमाविपत् नवानाम् आवली राजि: यस्याः मा, चन्द्रपमानिभायी नलाारस्या इन्ययः। मुनी दगुदमानमप्रमेयपादसौष्ठवा मुनीन्दागां मुद्धन मानन प्रमेव प्रमानु योग्य ·२२० उमासहस्रम् [पञ्चमं शतक भयं पादयोः सौष्ठवं प्रशंसनीयता यस्याः सा, सुष्ठमावः सौष्ठवं, 'मुष्ट प्रासने' इत्यमरः। निर्मलमुनिजनमानसावासित्वात् देवीपादयोः, मुनिमानस- प्रमेयं देवीचरणसौष्ठवमित्युक्तम् ॥६॥ घनीभवत्तटित्प्रभा- मतगजेन्द्रनासिका. प्रवाहकरूपनद्धिका ।। मनोजसरियनोमिनी ॥७॥ पनीभवदिति- पनीमवत्तटित्प्रभाप्रवाहकल्पजविका अपनो घनः सम्पद्य- मानो भवन् घनीभवन् पिण्डीभवग्नित्यर्थः, तटित्प्रभाप्रवाहः विद्युत्रमाप्रवाहः ईपदसमाप्तः सः जई एव जचिके प्रमृते यस्याः सा, पिण्डोभूतविद्युत्प्रभामे अस्याः जई इत्यर्थः। मतङ्गजेन्द्रस्य गजथैष्ठस्य नासिका शुण्डा इव मनोजे धारणी मक्यिनी ऊरू ताभ्यां शोमत इवि मतङ्गजेन्द्रनासिकामनोशमत्रिय- शोमिनी करीन्द्रकराभे करू अस्या. इत्ययः ॥७॥ प्रसूनसायकागम प्रवादचञ्चकाञ्चिका ॥ विशालदेशचुम्बितो. स्लसनितम्बमण्डला ॥८॥ प्रमूनैति- प्रमूनमायकागमप्रवादचुञ्चुकाञ्चिका प्रसूनसापकस्य मन्मथस्य यागमस्य सन्त्रस्य प्रवादचुञ्चः प्रवादन वित्ता प्रतीता काञ्ची मेखला यस्याः सा, वामतन्त्रप्रवचननिपुणा मेखला अस्या इत्ययः । तिन वित्तरचुञ्चपूण पति चुञ्चषु । विमालवेराचुम्बितोल्लमनितम्बमण्डला विशालकः विपुल- कचः भूम्बितं सृष्टम् उल्लसत् नितम्बमण्डल श्रोणिप्रदेशो यस्याः सा । अमयतः कचः बानितम्ब सम्बनेस्या इत्यर्थः ॥८॥ अगापितहति. प्रपूर्णपिशालिनी ॥ अपाररिपन्निवा. निपाननाभिदीपिरा ॥९ अगानि- अराडाना हाताना पिण्डानां पिहाना ध महाया ममूहल अपूर्ण दुखिरहर न गालले नि अगापिण्डहरियलि• मालिनी दिसा: पानपः पारीणीय दिव्यरानियाराणि, पानिपान ·एकोनविंशः स्तबकः] प्रभासहितम् २२१ निधिः अपारं दिव्यकान्तिवानिधानं , यस्याः सा नाभिःधिकेव वापीव नाभिदीपिका, अपारदिव्यकान्तिवानिधाना नाभिदीधिका यस्याः सा अपार- दिव्यकान्तिवानिधाननाभिदीपिका ॥९॥ बिसप्रसूनसायक- जगत्मयोवसजनो- च्छुराभरोमराजिका ॥ पजीव्यदुग्धभृत्कुचा ॥१०॥ बिसेति- बिसप्रसूनसायकच्छुराभरोमराजिका बिसयुक्त मृणालयुक्त प्रसून पुष्पं सायको बाणो यस्य तस्य मन्मथस्य छुराभा छुरिकामा रोमराजि: यस्याः सा। रोमराजिरस्या. कन्दपस्य निशिताया शस्त्रीवेत्यर्थः, जगत्वय्या त्रैलोक्या वसद्भिः जनः उपजीव्यं दुग्ध स्तन्य विभृत इति दुग्धभृतौ कुची यस्याः सा जगत्लयोवसज्जनोपजीव्यदुग्धभृत्कुचा ॥१०॥ महेशकण्ठबन्धक- प्रशस्तबाहवल्लरी ॥ समस्तविष्टपाभय प्रदायिपाणिपङ्कजा ॥११॥ महेशेति- महेशस्य कण्ठस्य बन्धको आलिङ्गको प्रशस्ती वाहू वल्लयों मञ्जयों इव यस्या. सा महेशकण्ठबन्धकप्रशस्तवाहुवल्लरी। समस्ताय विष्ट- पाय जगते अभयं रक्षणं दातुं शीलमस्येति समस्तविष्टपाभयप्रदायि पाणि, पङ्कजमिव यस्याः सा समस्तविष्टपाभयप्रदायिपाणिपङ्कजा ॥११॥ विलोलहारमौक्तिक- विशुद्धसुन्दरस्मित- प्रतानसंवदस्मिता ॥ प्रकाशभासिताम्बरा ॥१२॥ विलोलेति- दिलोलाना लानां हारमौक्तिकानां कण्ठमालामौक्तिकानां प्रतानेन विस्तरेण संवदत् सवाद कुर्वत् सामरस्य भजत् स्मितं मन्दहसित यस्या सा विलोलहारमौक्तिकप्रतानसवदस्मिता। विशुद्धस्य निर्मलस्य सुन्दरस्मितस्य रमणीयदरहसितस्य प्रकाशेन भासितं प्रकाशितम् अंबरम् आकाशं यस्याः सा विशुद्धसुन्दरस्मितप्रकाशभासिताम्बरा। महोज्वलमस्याः स्मितं सर्वव्यापीत्यर्थः ।।१२।।

·२२२ उमासहस्रम् [पञ्चमं गतक सुकोमलोष्ठकम्पन प्रभीतदुर्जयासुरा ॥ सुयुक्तकुन्दकुटमल- प्रकाशदन्तपडक्तिका ॥१३॥ सुकोमलेति- सुकोमलस्य सुतरां मृदुलस्य ओष्ठस्याघरस्य कम्पनात् स्पन्दनात् प्रभीता , दुःखेन जेतु शक्या. दुर्जया. असुरा. यस्या. सा सुकोमलो- प्ठकम्पनप्रभीतदुर्जयासुरा, अस्या. रोपलाञ्छनाधरकम्पमात्रेणासुराणा नाश भौतिरित्ययः। मुयुक्ता दृढसन्दृया कुन्दकुटमलप्रकाशा माघीमुकुलामा दल. पद्धक्तिर्यस्या सा, सुयुक्नकुन्दकुटमलप्रकाशदन्तपक्निका ।।१३।। शाररसुधांशुमण्डल- प्रभाविगहणानना ॥ सुधामरन्दवज्जपा सुमोपमाघराघरा ॥१४॥ गदिति- शरदः ऋतो. सुधांशुमण्डलस्य चन्द्रमण्डलस्य प्रमाया विगर्हणं निन्दकम् आननं मुखं यस्या. सा सरत्सुधाशुमण्डलप्रभाविगर्हणानना। शर- च्चन्द्रादनिरिच्यते मुखमस्या सोमयेत्यर्थः। मरन्दो मकरन्दः अस्यास्तीति मरन्दवत् तेन जपामुमेन रक्तपुष्पेणोपमा सादृश्यं यस्य सः जपासुमोपमः, मुघापूर्ण जपामुमोपम अधराघर. यस्या सा। जपाकुमुमं रक्तं मरन्दवच्च, अपरच रखत अमृतवाश्च ।।१४।। तिलप्रमूनचाप्ता. पहासिभासिनासिका। मदीनमाभनासिका दिलम्यिदिव्यमौक्तिका ।।१५।। निलेनि- निलप्रसूनचास्तापहासिमामिनासिका तिलप्रमूनस्य मनोहरनाम् अपहमिनु पीलमन्या इति तिलप्रगूनचास्तापहामिनी भासिनी नामिया यम्या' मा, नवीनं में नक्षत्र तम्य आभा इवामा यस्य तत् नागिनाया विलम्यि दिव्यं मौक्तिक मुक्ताफलं पम्याः सा नवीनभाभनासिगा- दिलम्बिदिप्यमोस्तिवा, नामिनाया नवोदितनक्षत्रम् इवोरम्बलं भूपणमौक्ति- मन्याः इत्ययं ॥१५॥ पिटापििम्बत स्वापरनपुग्ला ॥ महामानरङ्गित प्रभावालिलोपना ॥१६॥ विनि- विगुल्यो ग्वायो. गायो कपोलयो बिम्बित स्वरूप यसो. ते विगुलगारिदिनम्वरूपं पुष्टले गलगचित कुण्डले पगंभूषणे पायाः चाला

·२२४
उमासहस्रम्
[पञ्चमं सतर्क
मूलाधारमाहुः तान्त्रिका। कुलाग्निकुण्टे मूलाधाराग्निकुण्डे गेते इति कुला-
ग्निकुण्डशायिनी। जगत्कथाविधायिनी जगतो विश्वस्य कयायाः चरित्रस्य
विधायिनी विधात्री जगत्कार्यप्रचलनं जगत्कया ता विपतमाविति भावः॥१९॥
नभस्तले बलेश्वरी घरातले क्रियेश्वरी ॥
दिवाकरे विभेश्वरी सुधाकरे रसेदवरी ॥२०॥
नमस्तले इति- नमस्तले आकासदेने वलस्य सर्वस्यापि पराक्रमस्य ईश्वरी
वलेश्वरी। घरातले भूतले कियेश्वरी मर्वस्या अपि क्रियाया. ईश्वरी,
दिवाकरे मूर्ये विभेश्वरी विमाना विषाम् ईश्वरी, मुघाकरे चन्द्रमसि रमेश्वरी
रास्य ईश्वरी। अब बल-निया-विभा-रसादिरूपेण नत्र तत्र भासमाना
तन्मयी ईश्वरीति वा दोध्यम् ॥२०॥
महेसायेदमदीपिका
अशेषज्ञोपवासिनी
जगत्त्रयप्रमापिका ॥
समस्तहृन्निवासिनो ॥२१॥
महेोति- महेदावेदमदीपिका महेश्वरगृहस्य दीपिका, गृहिण्या विना
गृहं गन्यम् अन्धकारमय' हि भवति । जगत्लयप्रमापिका जगत्त्रयस्य
त्रैलोक्यम्य प्रमापिका प्रनापिका प्रपूर्वकस्य माङ् मान इति घातोहंतुमय-
'नात् डोपि रूपम्। प्रोपसर्गस्य माते. मानह्नत्वात् त्रैलोक्यमानप्रवति-
केत्यपः। मान् झिायामिति घातौनिष्पत्ती संहन्त्रीत्यर्थः। तच प्रत
दरस्पात नेष्टम्। अरोपतीपंगामिनी मपा शिरस्सु सहस्रारेषु शास्तीत्यर्थः ।
ममनहग्निवामिनी मचा हृदयंषु निवमतीत्ययं ॥२१॥
प्रशस्त गुणस्तरे गणप्रकदायिनी ।
विचिन्तने विचिन्तन विशिष्टनास्तिपापिनी ॥२२॥
पुति- गुणम्न गुणम्न प्रतिगुणम्नवं गुणप्रवर्षदायिनी स्तोत्रम्पः
गुणमा मद्गुणोयपं ददाति यर्थः । विचिननं विचिन्तन प्पाने ध्यान
प्रतिापानं विषिष्टाविधायिनी अपि पित विपत्ते दरवर्ष ॥२२॥

·एकोनविंशः स्तवकः] प्रभामहितम् २२५ भ्रमाकुलेन दुस्तरा अमन्यकेण दुभंरा भवालमेन दुर्गमा । जगत्त्रयेण दुर्जया ॥२३॥ भ्रमेति- भ्रमाकुलेन भ्रमेण आकुल: विक्षिप्तचेताः जनस्तेन दुस्तरा दुःखेन तर्तुं शक्या, म्रमशून्यस्यव मुतरेत्यर्थः। भवालसेन भवेन जननेन अलमो मन्दः तेन जन्मनिमानतया मंसारित्वादलमेन मन्देन जनेन दुर्गमा दुखेन गन्तुं शाया, अनलसस्यैव सुगमत्यर्थः। अमन्नकेण न विद्यते मन्त्री यस्य सोऽमन्त्रः स एवामन्त्रकस्तेन दुर्भरा दुःखेन भर्नु गया। सुभरेत्यर्थः। जगत्त्रयेण दुर्जया जेतुमराक्येति भावः ॥२३॥ मन्त्रवरस्य मुवर्णवेलधारिणी समस्तमोदकारिणी ॥ विलासिनी निरामया विचिन्त्यतां मनस्त्वया ॥२४॥ सुवर्णेति- सुवर्णचेलधारिणी हेमवस्त्रधारिणी, समस्तमोदकारिणी मपा- मानन्दकृत, निरामया नीरोगा अत एव न तदाथितानामनारोग्यं, दिनासिनी विलामवती देवी, मनः रे मानम! त्वया विचिन्त्यता घ्यायताम् ॥२४॥ पदाजवन्दिनः कवे रियं प्रमाणिकावली ॥ महेवामानसेश्वरी- गृहे महाय कल्पताम् ॥२५॥ पदाति- पदाम्जवन्दिनः पादारविन्दस्तुतिपाठकस्य क्वर्गणपनेर्मम इय प्रमाणिकावली प्रमापिकानाम् प्रमाणिकावृत्तनिवज्ञानां कृतीनाम् आवलो माला महेगमानसेश्वरीगृहे महेस्वरहृदयेश्वरीवामगृहे महाय उत्सवाय कल्पताम् प्रभवतु ।।२५॥ एकोनविंशः स्तवकः सव्वास्यः समाप्तः ।। 15

·विंशः स्तवकः
अथ विशे स्तवके सर्वेश्वर्याः विश्वस्मिन् विभूती प्रतिपादयन्
निगमागमसारभूतानि परतत्वसाक्षात्कारसाधनानि कवितारामणीयकविसा-
रीणि योगनिष्ठेन कविसार्वभौमेन गीयन्ते । अतोऽत्र सर्वसारमयी देवी
स्तूयते।
प्रीतिविकासे स्वल्पतमो
अद्भुतहासो विश्वसुवो
रोपविशेष भूरितरः ॥
रक्षतु साधु हन्तु खलम् ॥१॥
प्रीतीति- प्रीतिविकासे प्रीतेविकामे विकसिते आविष्कार इति यावत्
स्वल्पतमः अतिलघुमन्द इत्यर्थः, रोपविशेषे रोषस्य क्रोधस्य विशेपे प्रकाशे
व्यक्ती इत्यर्थः "विशंपोऽवयवे व्यक्ती तिलकेत्यन्तभेदके' इति नानाथरत्नमाला,
भूरितरः भूयान् अट्टहास इति यावत्, विश्वसुवो विश्वं जगत् मूने
इति विश्वसूः तस्याः अद्भुतहास. आश्चर्यकरो हासः माधुं सज्जनं रक्षतु
सलं हन्तु, सज्जनरक्षा दुर्जननिग्रहं च करोत्विति भावः ।
हासेन
मन्दतमेन प्रेमाभिव्यक्ति, अगन्देन तु रोपव्यक्तिरिति एकेनैव अल्पता•
जल्पताश्रयणेन विरतम् आचर्यत इति अद्भुतो हासः। पूर्वः चारतमो
हाम. मायूं रातु, अपर: भूरितरः सलं हन्तु इति प्रमेणान्वयः अनेन
यथामवयमलद्वार॥१२॥
सरजनषितानन्दकरी
लोकसावित्री मारपरी
संश्रितपापत्रातहरो ॥
स्तान्मम भूयो भद्रकरी ॥२॥
मरगि- मग्गचित्तानन्दकरी मम्जनानामानन्दविधायिनी, संधित
पारवालहरी आश्रितानानां पापप्रणाशिनी, नाकघरी स्वोपमचारिणी
लोरमपित्री जगमननी मम मूयः अधिक भाकरी करयाणकृत् स्तात् भवतु ।
म्यादिति पाठान्तरम् ॥२॥

·विश: स्तरक] प्रनासहितम् २२७ अर्चनकाले रूपगता चिन्तनकाले प्रागगता संस्तुनिकाले शब्दगता ॥ तत्त्वदिचारे सर्वगता ॥३॥ अर्चनैति- बर्चनकाले पूजनसमये रूपगता स्पं मना पूज्यै मूर्विविद्युपे प्रमन्ना भवनि, संम्नुनिकाले स्तोत्रवेलाया शब्दगना दाव्दं गता गदपिणी भवनि, चिन्तनकाले आलोचने ध्याने क्रियमाणे मति प्राणगता प्रापस्था भवति, तत्त्वविचारे मर्दगता मदम्बसपिणी नवति॥ अर्चने देवीस्प चक्षुष. प्रतिष्ठा, मनोत्रकर्मणि वाचः गन्दै प्रतिष्ठा, चिन्तन मनमः प्राण प्रतिष्ठा, तत्त्वविचारे तु प्रनायाः मर्वत्र प्रतिष्ठा । एवम् अर्चन-स्तवन-ध्यान-तत्त्वविचारेषु नत्र तोचितां प्रतिष्टां गता भगवतीति तस्या ध्येयत्वे बनवं कीर्तितम् ।।३।। उज्ज्वलस्ये नत्यकरी गोपिनपे सिदिकरो निष्पनरूपे मुप्तिकरी ॥ गोचरस्ये बन्यकरी ॥४॥ उग्ज्वलेति- उगन्दलम्पे उगवले गोनमाने मरे प्रातिविगे नृत्य- करी लास्यकरी मदं लोके लावन्यं तस्याः रल्लमिनं नृत्य भवति । यदनुग्ग्बल दृश्यते तत्र मा नास्ति इति न, नियमपे निप्प निम्मोने म्प मुनि यरोतीति मुप्तिकरी वत्र गोना निद्रा दधातीति भावः । गोपितम्प गोपित गूदे रहम्यै अदृश्ये इति यावन्, रूपे मिद्धिकरी अंतहिती दह-महबारादी मिद्धि दधानि। गोचरम्प गोचरे दृट्ये म्यूले स्पे वन्यकरी बन्यत्, वाह्ये विषये प्रनामाः बन्धः म्पष्ट. विश्य: मर्यापि भानन्याबरकः, अत एव मानबन्धको ज्ञेयः। नम्नाता बन्धविधात्री ॥४॥ अम्बरदेवो भन्दवनी काञ्चनवी रूपाती पावकताते स्पर्मदनी ॥ सागरकाञ्च्यां गन्यवनी ॥५॥ अम्बरेति-अम्बरदेगे आगमन्दवता गदाम्याः बस्तीति सब्दवती आमागरम गन्दो गुणः, गुगाभाचे गणितो गुणिलं निहन्त, आरामादिगा- गन्दगुणवत्वे देव्याः प्रति दिने आवायादेः नादाम्पेन ममवाप्न दा न नापि मम्बन्यन गन्दादिगुमायापिनी भगवतीति विपिनम् । अय प ·२२८ उमासहस्रम् [पञ्चमं शतकं पशब्दवतीत्यादी मतुपा शब्दादेः स्वाम्यं देव्याः उक्तम्। अनेन आकाशादि. गुणिनां रवरूपेण वर्तगाना देवीति च तस्या. सर्वस्वरूपत्वं च गम्यम् । एव. मम्बरदेशे गुणवती यः शब्दो गुणः सोऽस्याः इति शब्दवती। पावकताते पावकस्य अग्नेः ताते जनके 'वायोरग्निः' इति श्रुते, वायो गुणवति स्पर्शी गुणोऽस्याः इति स्पर्शवती। काञ्चनवीयें काञ्चनस्य सुवर्णस्य वीर्ये तेजसि, आकरजं विकृतिमत्तेज सुवर्ण प्राहुः, रूप तेजसो हि गुण., तदस्या. इति रूप- वती। सागरकाञ्च्या पृथिव्यां गुणवत्या गुणो गन्धोऽस्याः इति गन्धवती ॥५॥ अप्स्यमलासु स्पष्टरसा चन्द्रविभायां गुप्तरसा ॥ संसृतिभोगे सर्वरसा पूर्णसमाधावेकरसा ॥६॥ अपिस्वति- अमलासु शुद्धासु अप्सु स्पष्टो व्यक्तो रसः अन्गुणो यस्या. मा, चन्द्रविभायां चन्द्रकान्तो गुप्तरसा गूढो रमो यस्या. सा, चन्द्ररश्मिषु रस. सूक्ष्मः न स्पष्टः। संमृतिभोगे संसृतेः भोगे लोकविषयानुभवे इत्यर्थः, सर्वरमा सर्वे रमाः शृङ्गारादयः अनुभवकवेद्या. यस्याः सा, पूर्णसमाधौ सम्पूर्ण- निस्तरङ्गमनस्समाघाने एकरसा एकोऽनन्यो रस. आनन्दो यस्या. सा ।।६।। चक्षुषि दृष्टिदशाततमा आत्मनि दृष्टिश्शुद्धतमा चेतसि दृष्टिश्चित्रतमा । ब्रह्मणि दृष्टिः पूर्णतमा ॥७॥ पशुपीति- चक्षुपि दर्शनेन्द्रिये साततमा तीव्रतमा दृष्टि. सा दृग्वीयं भवति इत्यर्थः। चेतमि मनमि चित्रतमा दृष्टिः अत्यन्तमद्भुना सा, वैचित्री मानस्यां दृष्टी वैचित्री भवति । आत्मनि मुद्धतमा दृष्टिः नैसर्गिकत्वात् रहनेति यावत्। ब्रह्मणि पूर्णतमा परिपूर्णा दृष्टिः तस्य सर्वद्रप्तृत्वात् ॥७॥ सौर्षसरोजे सोमाला भालसरोजे पत्रकला ॥ एसरोजे गूर्यकला मूलसरोगे पतिकला 10 नीति- पीपंगरोगे महारतमले मोमपला पन्द्रकला घान्द्री गोमा र पदमपलामिदः। भालमरो बाजारामले भूमध्ये पाला इन्द्र

·विशः स्तवक:]
प्रभासहितम्
प्रभा विद्युत् भ्रूमध्ये तटिप्रभा देवीति तन्यविदो विदुः। हाईसरोजे हृदय-
कगले गूर्यकला सूर्यप्रभा हृदयस्य सूर्यमण्डलात्मकत्व मूलाधारस्य अग्निमण्ड-
लात्मकत्वं च योगिषु प्रसिद्धम् । मूलसरोजे वह्निकला, मूलाधारकमले
अग्निज्वाला ॥८॥
.
स्यूलशरीरे कान्तिमती
स्वान्तशरीरे भोपवती
प्राणशरीरे शक्तिमती॥
बुद्धिशरोरे योगवती ॥९॥
स्यूलेति- स्यूलशरीरे पाञ्चभौतिके देहे कान्तिरस्या इति कान्तिमती,
प्राणशरीरे भौतिकजीवनधारणे प्राणमये देहे शक्तिरस्या इति दाक्तिमती,
स्यान्तशरीरे मानसदेहे भोगोऽस्या इति भोगवती, मनसः सुखदुःखाद्युपलब्धि-
साधनत्वात् । बुद्धिशरीरे मनसोऽपि सूक्ष्मे बौद्धे देहे योग. आरमरवरूपनिष्ठा
अस्या इति योगवती ॥९॥
सारसवन्धोरज्ज्वलभा करववन्धोस्सुन्दरभा ॥
घद्युतवहूरद्भुतभा भौमकृशानोर्दोपकभा ॥१०॥
सारसेति- सारसबन्धोः कमलगुहृदो भास्वरस्य उजावलभा भ्राजमाना
दीप्तिः, करववन्धोः नन्द्रयरा. सुन्दरभा रमणीयशोभा, वंद्युतपढे विद्युतोय
वैद्युतो यह्निः तस्य वाताग्ने. अद्भुतभा अद्भुता विचित्रा भा प्रभा, भोम-
कसानो: भोमाग्नेः भौतिकाग्नेः दीपकभा ज्वलनदीप्ति: ॥१०॥
पोपवराणामायुधमा
भूमिपतोनामासनभा
योगिवराणामीक्षणभा ॥
प्रेमननीनामाननभा ॥११॥
पोति- पोषयराणा योदयष्टानाम् आयुधमा आयुधस्य मा प्रभा,
योगिवराणा योगीदानाम् ईशगभा दृष्टिप्रभा, भूमिपनीना राताम् आसनभा
गिहामनप्रभा, प्रेमवतीना स्त्रीणाम् आननमा मुगमोभा ॥११॥

·२३०
उमासहस्रम्
[पञ्चमं शतक
शस्त्रधराणां भीकरता
यन्त्रधराणां चालकता
शास्त्रधराणां बोधकता ॥
मन्त्रधराणां सायकता ॥१२॥
शस्त्रेति- शस्त्रधराणा खड्गधराणां भीकरता घोरता, शास्त्रधराणा
विदुपा बोधकता बोधजनकत्वम्, यन्त्रधराणां यन्त्रिणा चालकता चालन-
निपुणतेत्यर्य:, मन्त्रधराणा रहस्यालोचनभृतां साधकता
सिद्धिनिष्पा-
दकत्वम् ॥१२॥
गानपटूनां रञ्जकता घ्यानपटूनां मापकता॥
नीतिपटूनां भेदकता घूतिपटूनां क्षेपकता ॥१३॥
गानेति- गानपटूना गीतनिपुणानां रजकता श्रोतृपु प्रीत्यापायकत्वम्,
ध्यानपटूना ध्याने चिन्नने समाहितेन मनसा आलोचने पटूनां मापकता मान-
कारकत्वं, ध्यानवलेन यं कमपि विषयम् अभिसन्धाय इयानयम् इति निर्णय-
ज्ञान मान भवति, तत्कारका. ध्यातारो मापका., तेषु तद्धर्मरूपेण वर्तते देवी-
त्ययः, नीतिपटूना राज्यतन्त्रे लोके च सामाग्रुपायो नीति. तत्र कुमला: भेदो-
त्पादने ममर्या. तद्भाव भेदकताधर्मेण तेप्ववस्थितेत्यर्थ., धूतिपटूना धूतो
कम्पने अन्येषां चालने इत्यर्यः, तत्र पटूना क्षेपकता क्षेपणसामर्थ्यरूपेण वत-
मानेत्यर्य: ॥१३॥
दीधितिपारा लोक्यता
शापधारा चिन्तयतां
जीवितधारा वर्षयताम् ॥
माइकधारा द्रावयताम् ॥१४॥
दीपितीनि- लोरयता पश्यना दीधितिधारा तेजोधारा चाशुषेण तेजसा
हि पश्यन्ति।
तत्र दृष्टी पतंजम्नम्याविच्छिन्नमन्ततिरित्यर्थः, यतंयता बनु
भाषाया दीप्तो प इति णिविकरणम्यादातो गरि पटीबहुवचनं दीप्यता
ज्वालाजीवनाना जोदितपाग भवति। चिन्नयना ध्यायना ज्ञापकपारा शनि-
पारा, प्रादयता वारपाणा मादकता मदनरसामध्यंग्, अन्न. सोमं सुन्यता
योगिना बहिर्वा यत्रमानाना गोमपायिना यो गद , माय पनयित्री धारा
दीनि भाव ॥१॥

·विशः स्तबक:] प्रभासहितम् मन्त्रपराणां वाक्यबलं योगपराणां प्राणवलम्। आत्मपराणां शान्तिवलं धर्मपराणां त्यागमलम् ॥१५॥ मन्त्रपराणामिति- मन्त्रपराणां मन्त्रजपप्रधानाना पायवलं वाग्रूपं वलं वाग्वीयं, योगपराणां योगनिष्ठानां प्राणवलं प्राणस्पं बलम् आत्मपराणा ज्ञान- निष्ठानां शान्तिवलम्, शान्तिरूपं वल, धर्मपराणा धर्मप्रयानाना त्यागवलं दानहेतुभूतस्वीयत्वत्यजनसामर्थ्यमेव वलम् ॥१५॥ सूरियराणां यादवलं मत्यंपतीनां सैन्यबलं घोरवराणां बाहबलम् ॥ रामवतीनां हासबलम् ॥१६॥ मूरिवराणामिति- मूरिवराणा बुधश्रेष्ठाना वादबलं प्रवचनसामर्थ्यम्, वीरवराणा चाहुयलं भुजपराक्रमः, मत्यंपतीनां राज्ञा सैन्यबल सेनंव बलं, रागवतीनाम् अनुरागिणीनां हसिते विक्रम. ॥१६॥ वैदिकमन्त्रे भाववती शाबरमन्ये कल्पवती तान्त्रिकमन्त्रे नादयती ॥ सन्ततमन्त्र सारवती ॥१७॥ वैदिकेति- वैदिकमन्त्र गायत्र्यादो भाववती, वेदमन्त्रार्यप्रतिपाद्यत्वा- तस्याः स्वाध्यायस्य फलवत्त्वेऽपि अर्यावगति. मुख्यत्ययः । तान्त्रिकमन्त्र श्रीविद्यादौ नादवती, तर नादस्वरूपेणावस्थानात्तस्या.। मन्त्रजपपुरश्चर्यया तस्याः प्रसादो लभ्यते इति आगमिकः समयः। शाबरमन्ये प्राकृतानां भापया व्यवहारसिद्ध मन्त्र कल्पवती, तर फ्ल्पः क्रियाकलापस्य म्योपकरणादेः प्राधान्यात् । सन्ततमन्त्र हंसमन्त्रे अपाध्ये उच्छ्वसित- निश्वरितान्यवेक्षणरूपे सारवती सारः रिपरांशः तदती स्थयं स्वरूपम् यस्याः इत्यर्य. ॥१७॥ ब्रह्ममुखारने वाग्वनिता यक्षसि विष्णोः श्रीललिता। साम्भारोरे भागमिता विवारोरे प्योम्नि तता ॥१८॥ मर- बानि- ब्रह्ममुगाब्जे ब्रह्मदेवम्य मुगारविन्दै वाग्वनिता स्वती । विष्णो वानि सनिता मावण्यमयी श्री लक्ष्मीः। गम्भुः

·२३२
उमासहस्रम्
[पञ्चमं शतक
शरीरे शिवस्य देहे भागम् अर्थम् इता गता देहा, हरस्येयम् उमा।
विश्वशरीरे विश्वं शरीरं यस्य तस्मिन् सर्वेश्वरे व्योम्नि आकाशे तता
व्याप्ता ।।१८॥
भूप्रहगोलः फन्दुफिनी
यावदनन्तं भविनी
विष्टपघाने कौतुकिनी ॥
प्राणिषु भूयस्सम्भावनी ॥१९॥
भूग्रहेति- भूः, ग्रहा. मङ्गलादयः, गोलाः खगोलाः ज्योतीपि च तैः
भूग्रहगोल: कन्दुकिनी भूरादयो ग्रहाः नक्षत्राणि क्रीडाकन्दुकानि भवन्त्यस्या. ।
विष्टपधाने लोकधारणे कौतुकिनी कुतूहलमस्याः ।
यावत् वमविनी वैभवम् अस्याः । आकाश यावत् अस्ति तावत् विभुत्व-
मस्याः, प्रामवं व्यापकत्व च। प्राणिपु जन्मिपु भूयः पुनः सम्भविनी
पुनर्जन्म अस्याः ॥१९॥
यावदनन्तम् आकाशं
कञ्जभवाण्डे मण्डलिनी प्राणिशरीरे कुण्डलिनी ॥
पामरभावे सल्ललना
पण्डितभावे मोदघना ॥२०॥
कञ्जेति- कञमवाण्डे ब्रह्माण्डे मण्डलिनी सूर्यादिमण्डलरूपिणी मण्ड-
लिनी, प्राणिशरीरे देहिना देहे कुण्डलिनी आधारशक्तिः, पामरभावे अज्ञा•
निनोभिप्राये .सल्लसना सती स्त्री। पण्डितभावे पण्डितानाम् अभिप्राये मोद-
घना यानन्दघना सान्द्रानन्दरूपिणी इत्यर्य: ॥२०॥
नायपि पंसा मूलयती तथ्यपि शक्त्या व्याप्तिमती ।।
ध्याप्तिमतीत्वे गुप्तिमती चित्रविचित्रा कापि सती ॥२१॥
नारीति- नारी स्त्री अपि पुसा पुरुषेण मूलवती पुरषो मूलमस्याः
इति भाव,
पुरुषस्य शक्तस्य हि सा शक्तिः। सन्वी गुन्दरी, मूक्ष्मा अपि
प्यानिमती विची। प्यानिमनीत्वे गुप्तिमती, सर्वत्र व्याप्तापि गूढा
चित्रविचित्रा अद्भुतात्यद्भुता कापि गती देवी। गर्वत्र विरोधात् अद्भः
तत्वम् । अपारदभवस्वभावाद् विरोधाभाग ॥२१॥

·विद्यः स्ववकः प्रभासहितम् २३३ दीधितिहपा चित्तमयो प्रागदारोराऽप्यद्वितयो । ब्रह्मारोरं ब्रह्मविमा बाविमतिब्रह्म परम् ॥२२॥ दीवितीति- दीधितिरूपा दीधितिः दीप्तिः सं यस्याः मा ज्योति. म्स्वरूपा चित्तमयी चित्तरूपिणीत्ययः, मानतेजनारभेदात् भानस्यैव चित्तम्पेगा- वम्यानाच्च । प्रापगरीरा प्राणः गरीरं यस्या, सा प्राणदेहापि द्वौ अपरको अस्याः इति द्वितपी न द्विनी नदिनवी न द्विप्रकारा इत्यर्थः। अस्याःप्राण- गरीरे मत्यपि एकारीरदेति विवक्षितम्। ब्रह्मणः परीरं देहः ब्रह्मगरीरं, ब्रह्मविमा ब्रह्मणः प्रमा, ब्रह्मविभूतिः ब्रह्मणो विभूनिरविर्यम्। परं ब्रह्म च सा भवति ॥२२॥ - विष्टपमाता भरिकृपा विष्टपस्पा शिष्टनुता विष्टपराजी भूरिबला ॥ विष्टपपारे शिष्टमिता ॥२३॥ विष्टपेति- विष्टपमाता लोकजननी सती भूरिकृपा बहुकारण्या विष्टपराज्ञी लोकाधिरामी सती भूरिबला वहन्तिका आधिराज्याय अपेक्षित हि बहलं वलम्। शिष्टनुता मिष्टानः नुना स्तुना विष्टपस्ता विष्ट जगन् सं यम्पा. मा, विष्टपपारे विष्टपाना लोकाना पारे शिष्टम् अवगैषम् इता गता लोरानीत्य अवमिष्टा, बाल्ययेऽपि मत्याः लोहानामन्ने अवशिष्टि- स्पपद्यते। शिष्टिमिता इति च पाठः ॥२३॥ दुन्नमूलोच्छेदकरी दीनमनातिम्वंसकरी ॥ धोबललक्ष्मीनारायं पुष्पकुलं नः पानु शिवा ॥२४॥ दुनि- दुर्जनाना मूलम्ब उन्हें करोतीनि दुर्जनमूलान्छेकरी, दीनबनानाम् था: चमं करोनीति दीननानिध्वंमारी, गिवा मगलापिणी, धीरललामीनाया घोटि: वल वायं सदमी: मगन् च यामा नागेन गर्मन मगम् अपुष्ट नः यम्मान पुन्यले पुश्य पवित्र कुल मानवाल विसंपत. भारतापास वा पान रखनु ॥२४ ·उमासहस्रम् [पञ्चमं शतक चन्द्रकिरीटाम्भोजदृशः शान्तिसमुद्धं स्वान्तरिमे ॥ सम्मदयन्तु धोत्रसुखाः सन्मणिबन्धाः सूरिपतेः ॥२५॥ चन्द्रेति- श्रोत्रसुखाः श्रवणसुभगाः सुरिपतेः पण्डितसार्वभौमस्य इमे सन्मणिबन्याः सन्तः निर्दोपाः गुणवन्तश्च मणिबन्धवृत्तनिवद्धाः स्तवा. चन्द्र- किरीटाम्भोजशः चन्द्रमौलिसुन्दर्याः पार्वत्याः शान्तिसमृद्धं शान्त्या समृदं पूर्ण स्वान्तं मानस सम्मदयन्तु आनन्दयन्तु ॥२५॥ इति श्रीमहर्पिरमणभगवत्पादान्तेवासिनो वासिष्ठस्य नरसिंहसूनोः गणपति- मुने. कृतावुमासहस्र विश: स्तबकः समाप्तः । समाप्तं च पञ्चमं शतकम् । प्रभाख्या व्याख्या च समाप्ता ।।

·एकविंशः स्तवकः परमेश्वरार्धाङ्गभूताया: पार्वत्या. स्तवो भवत्येकविशे स्तबके । इतः पीत्वा कुचं स्कन्दे प्रसारितकरे ततः ॥ जयति स्मितमुद्भूतं शिवयोरेकदेहयोः ॥१॥ स्तनन्धयः इत इति- स्कन्दे शिशी मुब्रह्मण्ये इत. एकतः फुध पीत्वा, ततः अन्यतः प्रसारितकरे प्रसारितौ करो येन तस्मिन् सति, एकदेहयोः एको देहो ययो. तयो. शिवमोः शिवा पार्वती शिवः परमेश्वरश्च तयो., पुमान् स्थित्येक- शेषः। उद्भूत जातं स्मितं मन्दहसितं जयति उत्कर्षेण वर्तते । कुमारो वामभागे स्तन्यं पीत्वा मातु. दक्षिणकुचं स्तन्यपानाय ग्रहीतु हस्तो प्रसारयति । शिव. पिता हि मातु दक्षिणो भागः । तत्र क्व कुच.? कयं तज्जानाति शिः ? एकदेही पितराविति कयं वेद स्तनन्धयः? एकं कुचं पीत्वा अन्यस्मै कुचाय करप्रसारस्तु शिशूना स्वभावत- प्रवर्तते। जातस्यदृशी दशां दृष्ट्वा जनफयोरतितरा पुत्रविषया रतिः स्मितेन प्रकाशा भवति । स्कन्दालम्बनस्तन्यपानोद्दीपनविभावायाः दक्षिणस्तनार्यकरप्रसारणानुभावायाः जनकोभयार्धाङ्गस्थितसञ्चारिभावायाः पुत्रविषयरतेरभिव्यक्निः ।। यद्यप्यत्र जनकयोः एकदेहत्वहेतुकस्य कुमारकरप्रसारणस्य वैफल्यात् हामः स्थायी भावो ध्वन्यते, तथाऽपि स व्यभिचारितां भजमानः पुषविषय- रतिपरिपोपको भवति । 'रत्यादयोऽप्यनियते रमे स्युव्यभिचारिण' इति स्थिते, पूजारस्येव पुत्रविषयरतेरनुच्छियमानत्वात रतिरेव स्थापिगन्दवाच्या ॥ स च हासः पुनरत्पद्यमानो व्यभिचार्यवेत्यालङ्कारिक: समयः । हासाच उत्तमानामल्प एव भवति । तदुका दर्पणकृता ज्येष्ठाना स्मितहसिते मध्याना विमिनावहमिते च । नीचानामपहसितम्' इति । अत्र जत्पित्रोः शिवयो. उचितम् उत्तम हसित स्मितपदेनोप्तम्। अत्र अपत्यलिताभूतदाम्पत्यसम्पग्नपरदेवताविषयक. कषिगतो रतिभाव. ध्वनिन अयम् । मत्र एतापनिपायोर्म नानाबनम्। पचायोगश्चानुभाव ·उमासहस्रम् [पप्ठं शतक इति बोध्यम्। जयत्ययेन नमस्कारस्याक्षेप.। स्वकियावर्णनात् स्वभावोक्नि. स्फुटोऽलङ्कारः। 'स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम्' इति प्रकाश- लक्षणात् ॥१॥ एकतो मणिमञ्जीर- अन्यतो नूपुराहोन्द्र क्याणाहूतसितच्छदम् ॥ फूत्कारकृततद्भयम् ॥२॥ एकत इति- एकतः वामा मणिमञ्जीरक्वाणाहूतसितच्छदं मणि- मञ्जीराणां रत्नखचितपादकटकाना वाणेन नादेन आहूता: आकृष्टा. सित- च्छदाः हंसा. यस्य तत्। नूपुरध्वानमाकर्ण्य हसा. अस्मज्जातीया हसी काचनेहेति आगच्छन्तीत्यर्थः, हंसगतिकं वामार्थमिति यावत्। अन्यत. दक्षिणत: नूपुराहीन्द्रफूत्कारकृततद्भयं नूपुराहीन्द्रस्य भूपणसर्पराजस्य फूत्वारेण, दवसितध्वनिना कृतं जनित तद्भय सितच्छदभय यस्य तत्। दक्षिणाधरुद्र- पादसर्पफूत्कारात् वामादेवीपादाहूतहंसाना भीति, जायते। अतिसौम्य- दर्शनरोद्रदर्शनयोः वामवामेतरार्धयोः भिवयोः भङ्गयन्तराश्रयेण गम्यमानत्वात् पर्यायोक्तम् अलङ्कारः। यस्मिरचालवारे व्यङ्गयं वाच्यपरम् । तेन अयं वाच्यसिद्धयङ्गगुणीभूतव्यङ्मयभेद इति ध्वनिकारानुयायिनः । रसगङ्गाधर- पृद्भिरक्तं लक्षणं मूपपन्नम् 'विवक्षितार्थम्य भङ्गयन्तरेण प्रतिपादनं पर्या- योक्तम्' इति । इतः पर प्रायेणापोडसपद्यमयमेवालङ्कारः । लोके 'वस्तु में हृदि सग्निदधातु' इति वाक्यसमाप्तिः ॥२॥ सप्तदश- गीर्याणपृतनापालं बालं सालयदेकतः । उत्सम गणसम्राज मर्भकं विभदन्यतः ॥३॥ गीर्वाणनि- एक्न: मव्यन. गीर्वाणपतनापाल देवसेनापति बाल कुमार म्वन् पालयत् ग्रीष्टयत् रिपतमित्यर्य.। लालयत् दल विलाग इति गन्धिारणपातीतुमचि पत्रन्त नामकप्रपमैकवचनान्तम् । धन्यत: अप- मम्पतः गमगाव गणानिम् अवं शिशुम् उत्पन अ विधत् घरत, स्वित्यतरेणान्वय वामभागे रकन्दा दक्षिणभागे गणपतिरित्युक्ने, मासितः शशिधर कुमारः, गणपतिपय निवानिलयः ·एकविंशः स्तबक.] प्रभासहितम् २३७ ओंकारवदनश्चेति गिवांगभूयस्त्वं ज्येप्टम्य, कनीयसस्नु गम्यंगभूयस्त्वं चेति तत्त्वमवधेयम् ।।शा विम्बितब्रह्मचारि- कवाटानिभं विन- कोककस्तनमेकतः ॥ वृक्षः केवलमन्यतः ॥४॥ विडम्बिरोति- एकतः याने भागे विडम्बितब्रह्मचारिकोकस्तनं ब्रह्मचारी अगृहस्योऽभार्यः कोक्दचक्रवाकः ब्रह्मचारिकोक: विम्बिनोनुकृतो ब्रह्मनारि- कोको येन मः विम्बितब्रह्मवारिकोक, म एकस्तनो यस्य तत्, नत्रवाक- मियुनस्य स्तनयुग्मोपमानना प्रसिद्धा, वामभाग एव कुचः कुचान्तरामत्वात वियुक्तकोकोपमत्व देवीभागम्यस्योक्तम् । अन्यतः दक्षिणा कवाटापनि वैमा दिद्योतनाय पुवक्षम. कवाटेनौपम्यमाहुः, कवाटाघमदृगं केवलं वक्षोज- रहिन पुस्त्वलक्षणं वक्षः उर न्यलं विम्रत् धारयमाणं वम्विनि उत्तरेणान्वयः ॥४॥ सेनान्या स्वादितस्तन्य मनुफत्कुर्वनैकतः ॥ फूत्कारमुखरं नाग मप्र जाप्रतमन्यतः ॥५॥ सेनान्यति- एकत: पार्वतीमागे अनुफतुवंना अनुमृत्य फूत्कारं कुर्वता उत्तरोत्तरम्नन्याम्वादनवेगोत्यमुग्नम्नन्यादाममघर्षचं मीत्कारं कुर्वतेत्यर्थः । मेनान्या मेना नयतीति सेनानी. स्कन्दम्नेन आस्वादितं स्तन्यं यस्य तत्, अन्यतः रुद्रमार्ग फूत्कारमुसरं फूत्कारेण स्वमिनमीवारेण मुखरं गन्दायमानम् उन क्रुद्ध जाग्रनम् बनिद्रितं नागं सर्प विमन् इति उत्तरदलोकन अन्वयः ।।५॥ एकतो दोलतां विभन्- मृणालश्रीविडम्बिनीम् ॥ माण्डालाण्यानं चण्डं दोर्दण्डमन्यतः ॥६॥ एक्त इनि- एक्नः वामत: मृणालयीविडम्बिनी मृगालम्य पपनालस्य श्रिय गोमां विडम्बपति अपहमतीति मृणालयाविम्बिनी ता, दोलंतेवता दोलखां मुजलना मौतुमार्गमम्मन्ना विनत्, अन्यत: दशित : गुण्डाल- गुदाने गाम्येन्द्रम्य गुण्डाल. गाः ऐरावत. तस्य गुण्डापाः करस्यानेयामा ·२३८ उमासहस्रम् [पष्ठं शतकं यस्य तत् ऐरावतहस्तोपममित्यर्थः, चण्डम् उग्र विक्रान्तम् इत्यर्थः, दोर्दण्ई दो. हुर्दण्ड इव तं विभ्रत् ॥६॥ कुत्राप्यविद्यमानेऽपि परस्परकरस्पर्श- वन्दनीये तदा तदा ॥ लोभतो विहिताञ्जलि ॥७॥ कुति- वन्दनीये वन्दितुम् अभिवादयितु योग्ये शिवाभ्यां पूजनीये इत्यर्थ कुत्रापि अविद्यमाने असत्यपि, तदा तदा काले काले परस्परकरस्पर्शलोभत परस्परस्य करस्य स्पर्श लोभात्, विहिताञ्जलि विहित. बद्धः अञ्जलि: हस्तद्वयमयोगरूपः नमस्कारसडक्षेपः येन तत् परशब्दस्य क्रियाविनिमयविवक्षाया द्विर्भावः, असमासवद्भावात् सुर्वक्तव्य इति परस्परशब्दव्युत्पनिरवधेया। वामवामेतरौ करी अन्योन्यस्पर्शमुखगृध्यया मिलतः। तथा सयोगः अञ्जलि- वन्धो भवति। सर्वलोकवन्दनीयस्य प्रकृतस्यार्धद्वयस्य अञ्जलिविधि. समर्थन- सापेक्षः दुष्करविषयत्वात्तस्य । स च परस्परकरस्पर्शलोभेन पदार्थगतहेतुना सम- थित इति काव्यलिङ्गमलङ्कारः 'हेतोर्वाक्यपदार्यत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्' ॥७॥ माक्रनीलसवर्णत्वाद ऊर्वापराङ्गसापेक्ष- भागयोरभयोरपि ॥ सन्धिनानगलस्थलम् ॥८॥ पति- उभयोरपि वामदक्षिणयोर्भागयो. इन्द्रनीलसवर्णत्वात्, समानो वर्ण. ययोस्ती सवर्णो इन्द्रनीलेन सवर्णो इन्द्रनीलमवर्णी तयोर्भावः भस्मात् हेतोः। कण्टप्रदेशे वामभागः देव्याः फालीत्वात् नीलः, दक्षिणभागेऽपि नील: शिवस्य गुमानस्य कण्ठे नीलत्वान् । एव कण्ठे सर्वे अपि नीले, पय शायेते पार्वत्याः कष्टाधं शिवस्य वण्ठाधं घेति चेत्, उच्यते उभयोः कण्ठायोः यत्र सभा- गमः तम्य ज्ञानं कण्ठादुपरि दक्षिणा पत्र शिवानश्वेतिमा निवर्तते, नीलिमा ध प्रदर्तत एवं सम्ठम्यायामागे प यत्र नीलिमा निकांत, प्रतिमा प प्रवर्तने, नत्पन्ध्यवलोकन कण्ठस्थग्दम्य अदय स्त्रीपुमीय वामदक्षिणगम् अयम् । तदाहसपनोनरायन । ऊध्वं च अपर च अधिरे ते अङ्गे तयोः सापेस उर्वापरानमापेक्ष गन्ध्योगानं मधिज्ञान यस्य तत् अर्ध्वाधरागगापेश. सन्धिमान तत् गसम्पर्म माथन यम्य नत् परित्यायुक्तरेणान्वयः ।।८।।

·एकविंशः स्तवक:] प्रभासहितम् २३९ एकतः करवश्रेणी- निद्रामोचनलोचनम् ॥ अन्यतः कमलावास क्षणाधायकवीक्षणम् ॥१॥ एकत इति- एकत: वामत. करवश्रेणीनिद्रामोचनलोचनं करवश्रेण्याः कुमुदपरक्तेः निद्रामोचन विकसने चन्द्रात्मकं लोचनं यस्य तत्, चन्द्रसूर्ययो- मियामेतरनेत्रत्वं प्रसिद्धम् । अन्यत. दक्षिणत: कमलावासक्षणापायकवीक्षणं कमलावासः लक्ष्मीनिलयः कमलं तस्य क्षगस्योत्सवस्य आधाययम् उत्पादक कमलविकासनं सूर्यात्मकं लोचनं यस्य तत् ॥९॥ एकतश्चक्षुषा चार- तारेणाधीतविभ्रमम् ॥ अन्यतः पाणिपायोजे खेलतो मृगवालतः ॥१०॥ एकत इति- एकत: वामे चारुतारेण चारः कमनीया तारा कनीनिका यस्य तेन चक्षुपा नयनेन, अन्यतः दक्षिणे पाणिपाथोजे करकमले खेलतः श्रीडतः मृगवालतः हरिणशिशोः अपीतपित्रमम् अधीतः शिक्षितः विभ्रमो विला- मो यस्य तत् । दक्षिणतः शिवहस्ते क्रीडतो बालहरिणात् वामार्धभूताया देव्याश्नक्षुविलासं शिक्षमाणं रमणीयम् इत्यर्थः ।।१०॥ एकतो भालफलके काश्मीरेण विशेपितम् ॥ अन्यतोऽक्षणेनैव रतिभ्रूविभ्रमहा ॥११॥ एकत इति- एकतः वामपावें भालफलके भाले फलकमिव तस्मिन् ललाटफलके कारमीरेण केसरेण काश्मीरदेशोद्भवसुगन्धद्रव्येण विशेपितम् अल- कृतम् । अन्यतः रतिभूविभ्रमहा रते: मन्मथकान्तापा: Vवो विनमं विलास द्रुह्यतीति रतिभ्रूविभ्रम ध्रुक् तेन मन्मथदाहित्वादतिविलासापहेन अर्पक्षणेनंव तृतीयस्प अग्निनेत्रस्य अर्धमेव दक्षिणे शिवभार्ग अवशिष्टं, तेन अर्घदृष्टपे- स्यर्थः, विशेपितमिति पूर्वणान्वयः । एवकारेण पूर्णक्षणं नावश्यमभूत् रति- कान्तदने इति भावः॥ एकतः शीतलालो साघुलोकशियङ्करम् ॥ अन्यतः प्रज्वलत्प्रेस दुष्टगोष्ठीभयङ्करम् ॥१२॥ एषत इति- एक्तः वामा, पीतलालोकं नीतल आलोक आलोरनं यस्प तत्, साधुसोकशिवकर सज्जनससमावहं शिष्टानुग्रहहारसमित्यर्षः ।

·२४० उमासहस्रम् [पष्ठं शतकं अन्यत दक्षिणार्धे दुष्टगोष्ठीभयङ्करं दुर्जनसङ्घभीतिकृत् दुष्टनिग्रहकारकमित्यर्थः । प्रज्वलत्प्रेक्ष प्रज्वलन्ती प्रेक्षा दृष्टिः यस्य तत् ।।१२।। एकतो मणिताटङ्क प्रभाघोतकपोलकम् ॥ अन्यतः कुण्डलीभूत- कुण्डलीभूतकुण्डलि ॥१३॥ अन्यत. शिवा, एकत इति- मणिताटङ्कप्रभाधौतकपोलकं मणिखचित' ताटङ्कः कर्ण- भूपा, मणिताटङ्कस्तस्य प्रभया शोभया धौतः शुद्ध कपोल: यस्य तत्, ताटङ्करत्नप्रभापरिष्कृतं गण्डस्थलं वाममित्यर्थः। कुण्डलीभूतकुण्डलीभूतकुण्डलि अकुण्डलं कुण्डलं मण्डलाकारं सम्पद्यमानो भूतः कुण्डलीभूतः मण्डलाकारीभूत. कुण्डलीभूतः कर्णवेष्टनीभूत. कुण्डली सर्पः यस्य तत्, वर्तुलाकारेण कर्णभूपणतया सर्प. अस्मिन् स्थिा. इत्यर्थः ।।१३।। एकतः कुन्तलान्विभ- दिन्द्रनीलोपमद्युतीन् । पाटलांशुच्छटा जटाः ॥१४॥ अन्यतः पावकज्वाला- एकन इति- एकत. वामे इन्द्रनीलोपमद्युतीन् इन्द्रनीलेनोपमा यामा ताः, इन्द्रनीलोपमाः ताः द्युतयः कान्तयः येपा तान् कुन्तलान् कचान् विभ्रत् । दक्षिणे पावनज्वालापाटलांगुन्छटा. पावकज्वालानाम् अग्निज्वालानां पाटलांगूना श्वेतरक्तभामा छटाः रेखा इव रेखा यास ता' जटा: वियत् ॥१४॥ अन्यतः एक्तः वेगपान कोणेनोरसि भामुरम् ॥ अन्यतो लम्बमानस्प भोगिनो हरता थियम् ॥१५॥ एक्न रि- अन्यत: दक्षिणा सम्बमानस्य भोगिनः हारभूतग्य गर्षम्य श्रियं गोमा हरला अपहरमा, एक्तः वामा उरमि पक्षगि वीणेन विक्षिप्तेन जपान भामुरम् उगम्बलम्। शिवहारभूपामुगङ्गगोमानिशायी वामवासि पीर्णो देवीराम. इयर्थः ।।१५।।

·एकविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २४१ . अवतंसितमम्लान पारिजातरूजकतः ॥ विमलोल्लोलमालिन्या विबुधापगयाऽन्यतः ॥१६॥ अवतंसितेति- एकतः स्त्रीभागे अम्लानपारिजातस्रज्ञा प्रत्यग्रपारिजात- पुष्पमालया अवतसितमलडकृतम्। अन्यतः पुरुषमागे विमलोल्लोलमालिन्या विमलाना प्रसन्नानाम् उल्लोलाना कल्लोलाना महातरङ्गागामित्यर्थः, 'महत्मू- ल्लोलकल्लोलौं' इत्यमरः, माला अस्या इति विमलोल्लोलमालिनी तया विबुधापगया देवनद्या गङ्गया अवतसितमिति पूर्वेणान्वयः ॥१६॥ रौप्याचलकृतावासं प्राप्यं युक्तेन चेतसा ॥ वस्तु रामापुमाकारं हृदि सनिदधातु मे ॥१७॥ रौप्येति- रौप्याचलकृतावासं रौप्याचले रजताद्री कैलासे कृतः आवासः येन तत् 'रामापुमाकारं रामा स्त्री पुमान् पुरपश्च रामा-पुमामो तयोरा- कारावियाकारी यस्य तत् स्त्री-पुरपाकारं यस्तु मे मम हृदि हृदये सग्नि- दधातु सानिध्यं करोतु ॥१७॥ कान्ताविग्रहे मात.. जटाश्चिकुरास्तव ॥ युक्तकालामयिभमम् ॥१८॥ कान्तेति- कान्तस्य पत्युरधं समो भागः कान्ताधं विग्रह. शरीरं यस्या तस्या. मम्बुद्धिः कान्तार्थविग्रहे मातः, जटार्धाः जटायाः हरजटाया. अधं समामः येषा ते व्यधिकरणबहुव्रीहि., 'पुस्यर्थोऽधं समेंऽशके' इत्यमरः, तव चिकुरा: कचा: अदभ्रसन्ध्याभ्रयुक्तकालाविभ्रमम् अदभ्राणामनल्पानां सन्ध्या- भ्रेण मन्ध्याकालनभसा युक्ताना कालाभ्राणा श्यामलमेघाना विभ्रम विलास दति बिभ्रनि । अत्र चिकुरेषु कालाभ्रत्वारोपानिदर्शनालङ्कारः। चन्द्रा. लोके 'वाक्यायोः सदृगयोरक्यारोपो निदर्शना' इत्युक्त्या 'पदार्थवृत्तिमप्यके पदन्त्यन्या निदर्शनाम्। त्वनेत्रयुगलं पते लीलां नीलाम्बुजन्मनो.॥' इति तल्लक्षणात् ॥१८॥ दम्पत्योपुययोरेष लोपो यन्नास्ति मलजे ॥ यामं पावं विभोः शेतुं दातुं ते दक्षिणः करः ॥१९॥ दाम्पत्योरिति- शेतुं सायनाय विभोः शिवस्य तव दक्षिणाधस्य वाम पावं नाम्नि तस्य त्वयासनत्वात् । दातुं दानाय ते तव दक्षिणः करः 16 दधत्यदभ्रसन्ध्याभ-

·२४२
उमासहसम्
[पष्ठं तक
अत एव देव्या.
नास्ति तस्य शिवार्धगतत्वात् । एवम् उमयं नास्तीति यत् एष दम्पत्यो.
जाया च पतिश्च दम्पती तयोः युवयोः लोपः भवति ।
बामो हस्तो दानाय प्रसिद्धः इति गम्या हेतूत्प्रेक्षा। शिवस्यापि स्वाश्रय-
त्वात् शयन पावनिरपेक्षम् । अशयान: शयानो वा स एवाश्रयो भवति
हि जगज्जन्मादेः शक्तेः ॥१९॥
लोके स्त्री स्तनयुग्मेन पुष्णात्येकं सुतं न वा ॥
स्तनेनकेन पाणि पुष्णासि त्वं जगत्प्रयम् ॥२०॥
लोक इति- लोके स्त्री जातानेकवचनं, स्तनयुग्मेन एक सुतं पुष्णाति
न वा। स्तन स्तन्यद पुत्रमेकम् अपि भतुं समर्था वा न वेति संगय-
ग्रस्त: विपयः। शर्वाणि, देवि ! त्वं तु एकेन स्तनेन जगत्त्रयं पुष्णासि
पोपयसि अत्र न मशयः। अद्भुतस्ते महिमा ॥२०॥
खिद्यन्ति योषितः कुक्षौ वहन्त्योभंकमेककम् ।।
अर्धकुक्षौ दधासि त्वं त्रिलोकीमम्ब लीलया ॥२१॥
विद्यन्ति इति- अम्ब! योषितः स्त्रियः कुक्षी उदरे एककम् एकमेव
अर्भक शिशु वहन्त्य. विभ्रत्य. खिद्यन्ति थान्ता भवन्ति । त्वं तु अर्धकुक्षी
अन्यार्घस्य हरभागत्वात् उदरार्धे त्रिलोकी त्रयाणा लोकानां समाहारः जगत्त्रय
लीलया अनायासेन दधासि धारयसे ॥२१॥
अनुरूपा शिवस्य त्व-
मनुरूपः शिवस्तव ॥
मलद्धारोऽनुस्पो या मकलङ्कोऽर्भकः शशी ॥२२॥
अनुरूपेति- भिवस्य त्वम् अनुरूपा सदृशी, तव शिवोऽनुरूपः सदृशः, वा
युवपोरनुरूपः सदृशः अलङ्कारः अकलड्डू, अद्भरहित: अर्मकः शिशु. शशी
चन्द्रः प्रसिद्धचन्द्रादतिरिक्तो वालचन्द्रः युवयोः सदृशोऽलङ्कारः ।। पूर्वार्षे
अन्योन्यालङ्कारः, उत्तरार्धे समोऽलङ्कारः ॥२२॥
सर्वव तव देहांसो हरस्व हरस्य यः ॥
प्राणास्तु जगतां यात्रि
हरस्य त्वं हस्तव ॥२३॥

·एकविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २४३ वर्तते। यद्य- तवेति- तव देहांग: तवंव, वामभागस्त्वदीय एव न तय हरस्य स्वाम्यं य' हरस्य देहाश' सः हरस्येव, न तत्र तव स्वाम्यमस्ति । प्येवम् उभयोर्देहभागौ संविभक्ती, तथापि, भोः 'जगता धात्रि लोकनि ! हरस्य त्वं प्राणाः असि, तव हरः प्राणा भवति । एव युवयो' युवाम् अन्यो- न्यप्राणतां मजमानौ भवथ.1 अन्योन्यालङ्कार. ॥२३॥ अविभक्तं भवानि स्वं सकृत्सफरणं चेतः भवस्य तव चोभयोः ॥ सङ्कल्पपतु नरिशवम् ॥२४॥ अविभक्तमिति- भवानि, देवि। भवस्य शिवस्य तव च उभयोः अवि- भक्तं विभागेन विना एकतया स्थितं स्वं स्वीयं सकरण सदयं चेत: मानसं न: अम्माकं गिवं कल्याण मकृत् एकवारं सङ्कल्पयतु युवयो. शरीरमेव विभवतं, प्राणाश्च तस्य त्वं, तव न सः, मनस्त्वेकमेव । अमोघसद्य फल- त्वात् सङ्कल्पस्य सदिति उक्तम् ॥२४॥ भवस्य भागमुत्सज्य भजत्वनुष्टुभामासां भवानी भागमात्मनः ॥ सप्टानां नारसिहिना ॥२५॥ भवम्येति- भवानी देवी नारसिहिना नरसिंहमूनुना कविना गणपतिना सृष्टाना निमितानामासाम् अपितानाम् अनुष्टुभाम् अनुष्टुनियद्धाना कृतीना मध्ये भवस्य शिवस्य भागम् उत्सृज्य शिववर्णनपरं पद्यभाग तस्मै विमृज्य यात्मनो भागं स्वोचितं पद्यभाग भजतु स्वीकरोतु ॥२५॥ एकविंशः स्तवकः सव्यास्यः समाप्तः ।।

·द्वाविंशः स्तवकः अथ द्वाविदो स्तबके कलारानाथप्रभाववर्णनोपन्यामेन कैलासपतिकान्ता- सौभाग्यानुवर्णनं भवति। तथा हरपृटुम्बकं कीत्यंते। स्तवकादी यया- पूर्वं हसितस्तुति.॥ अखिलस्य विकासकारणं वितनोतु विशेषतः शिवं प्यसनि शानिजनावनेषु नः ॥ शिवराजीवदृशो दरस्मितम् ॥१॥ अखिलेति- अखिलस्य सर्वस्य विकासकारणम् उन्मीलनहेतुभूत, ज्ञानिजना- वनेषु शानिजनानां पालनेषु व्यसनि व्यसनम् अस्येति व्यसनि ससङ्गमित्यर्थः । यद्यपि व्यसनपदं कामजे दोपे वर्तते, तथाऽपि ज्ञानिपु वात्सल्यातिशयद्योतनाय प्रयुक्तम् । शिवराजीवदृशः शिवसुन्दर्याः दरस्मितं मन्दस्मित नः अस्माकं शिव मङ्गलं विशेषतः सुतरां वितनोतु विदधातु । मुखस्य विकसितं मन्द. स्मितम्, अनेन विश्वम् उग्निद्रं जायते। उज्ज्वलत्वादस्य स्वाभाविकं प्रकाश- पालनम्। अत एव अवोधस्य सर्वस्य वोघाधायक, बुद्धस्य सर्वस्य बोध- रक्षकम् इति सर्वस्यापि अप्राप्तलाभ प्राप्तरक्षणं च विदधदिदं स्मितम् अस्म- द्योगक्षेमात्मकं कल्याणं करोत्विति प्रार्थना ॥१॥ विकले सकले सुरव्रजे ग्रजति श्यामलिमानमच्युते ॥ जगतस्सदयो हलाहलं चुलुकीकृत्य भयं नुनोद यः ॥२॥ विकले इति- सकले समस्ते सुरखजे देववृन्दे विकले निष्प्रभ विषण्णे जाते इति यावत्, अच्युते हरी श्यामलिमानं श्यामलरय भावः तं श्याम• लिमानं काप्यं व्रजति गच्छति सति अमृतमयनममये प्रथमनिर्गतवासुकि- शिरोगरलप्रतापात् हरी च निष्प्रभ जाते, सदयः परमकारुणिक: यो भगवान् हलाहलं महाविषं चुलुकीकृत्य अचुलुक चुलुक सम्पद्यमानं कृत्वा प्रसूति कृत्वे. त्पर्यः, 'चुलकः प्रमनी भाण्डे' इति नानार्यरत्नमाला। जगतो भयं नुनोद अपानयन्। तेनेति उत्तरेण दशमलोकस्येनान्वय. ॥श।

·द्वाविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २४५ निगमस्तुरगी भुवा रयी कनकाद्रियरेण कार्मुको विधिना सारथिमान् विभेद यः ॥ कमलाक्षेण शरो पुरत्रयम् ॥३॥ निगमैरिति- निगमः वेदैः सुरगी अश्ववान् त्रिपुरयुद्धे शिवस्य वेदा एव वाहा अभवन् । भुवा भूम्या रथी रथवान्, विधिना सारथिमान् ब्रह्मव सारथिरभूत् । कनकाद्रिवरेण मेरुपर्वतेन कार्मुको धनुष्मान्, कमलाक्षेण विष्णुना शरी वाणवान्, भूत्वा यः त्रिपुर विभेद भञ्जयामास। तेनेत्यु- तरेणान्वय.। रूपकम् ।।३।। अजितस्य च गाढमतारः पदजायुधधारया रयाद् कमलाकान्तपुरस्सरस्सुरैः ।। वधमाधत्त जलन्धरस्य यः ॥४॥ अजितस्येति गाढमत्सरः गाढो दृढो मत्सरः द्वेषः असुरशुभे इति नेपः, येषा ., यहा 'मत्सरी मक्षिकक्रोपो' ति त्रिकाण्डशेप., अत्यन्तक्रुद्धरित्यर्थः, कमलाकान्तपुरस्सरैः विष्णुप्रमुखः सुरैः देवैः अजितस्य जलन्धरस्य एतन्नाम्नो सुरस्य वधं, यः भगवान् पदजायुधधारया पदज नख- मेवायुधं तस्य धारया निशिताग्रेण रयात् सत्वरम् आधत्त चकारेत्यर्थः । जल- न्धरासुरवधो लिङ्गपुराणे (९७ अ.) कीत्यंते-'जलन्धर इति ख्यातो जल- मण्डलसम्भवः। आसीदन्तकसङ्काशस्तपसा लब्धविक्रमः।। निशम्यास्य वच. शूली पादाडगुष्ठेन लीलया। महाम्भसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रभावहन् ।। ..... कृत्वार्णवाम्भसि सितं भगवान् रथाङ्गम्' इत्यनन्तर- श्लोके अन्ते च 'कुलिशेन यथा छिन्नो द्विधा गिरिवरो द्विजा.। दैत्यो बलवान् अञ्जनाद्रिरिवापरः ॥' इति ॥४॥ पपात कमलासनकजलोचनौ छललिङ्गस्य शिरोड्घ्रि वीक्षितुम् ।। बत राबराहभूमिको यतमानावपि यस्य न प्रभू ॥५॥ कमलेति-• कमलासनकजलोचनो पायोनि-पुण्डरीकाक्षी ब्रह्मा विष्णु- श्चेत्यर्थः, कर्तारी, यस्य छललिङ्गस्य लिङ्गवेषस्य भगवत. शिरोऽघि शिरसः अधेश्च समाहार शिरोऽनि तत् मस्तक पादौ च वीक्षितुं द्रष्टु हंसवराह- भूमिको हंसो वराहस्य नयो भूमिके वेपो ययोः तो सन्तो यामानावपि ·२४६ उमाराहयम् [पष्टं दातुर परिश्रम कुर्वाणावपि, यत खेदे हा कष्टं। न प्रमू न ममर्यावभूतामिति अध्याहार्यम् । ब्रह्मा शिवस्य गिरो द्रष्टु हमवेपो भूत्वा नमस्तल उत्पात, विष्णुः पादी द्रष्टु वराहो भूत्वा भुवमुच्चमान, तयापि तो नागवतामित्ययं । आद्यन्तवजितं भगवतः आदिम् अन्तं च को वा पश्यतीति गम्पम् । यत. मानौ च न यस्य दाक्नुतः इति च पाठः ।।५।। नयनं निटलान्तरस्थितं विघटम्येपदिवान्वितो रुपा ॥ भवनश्यनिर्जयोनतं मदनं गाढमदं ददाह यः ॥६॥ नयनमिति- यो भगवान् निटलान्तरस्थितं ललाटमध्यस्थितं नयनम् अग्नि- नेत्र रुपा क्रोधेन अन्वितः ईपदिव किञ्चित् विघटय्य उद्घाटय उन्मीलितं कृत्वा भुवनत्रयनिजयोन्नतं लोक्यस्य जयेन उन्नतम् अत एव गाढमद नितान्न- रूपं मदनं मन्मयं ददाह दम्यवान् ॥६॥ सकले धवलः कलेवरे अमृतांशुरिवादधाति यः हरिनीलोपलमजुलः क्वचित् ॥ परमामक्षिमुदं प्रपश्यताम् ॥७॥ सकले इति- यः सकले कलेवरे देहे घवल: सर्वाङ्गभ्र. इत्यर्थः, क्व- चित् कुत्रापि हरिनीलोपलमञ्जुल: हरिनीलोपल इव इन्द्रनीलमणिरिव मञ्जुल: रमणीयः, अर्थात् कण्ठे नील., सर्वत्र गुभ्राङ्ग. ईपत् एकत्र इन्द्र- नीलसवर्ण. श्यामलः अन एव अमृतांगुरिव मृगाङ्कः सितासुः चन्द्र इव प्रप. दयता जनानां परमाम् उत्कृष्टाम् अशिमुद नयनप्रीतिम् आदयाति विर्मा। शिवचन्द्रगत-क्वाचित्कनीलिम-मशिशुभ्रत्व नेत्रानन्दकरत्व-साधात् । लदारः स्फुटः ॥७॥ उपमा- अवतंसतुपारदीपिति धुतिभिर्यस्य यशोभररपि ॥ सममच्छतरीकृतो दिशा- मक्काशस्सुतरां प्रकाशते ॥८॥ अवतंसेति- यस्य भगवन अवनसतुपारदीधितिद्युतिमिः अवतसः भूपण- भूतः तुपारदीधिनिहिमागुः चन्द्रः तम्य द्युतिभि कान्तिभिः यद्योभररपि यग- ·द्वाविंशः स्तवकः प्रमामहितम् २४७ - सामतिगयंदन 'ययानिगयो मरः' इत्यमरः। ममं मह दिशामदकायः सानु दिन अमित बानाग इत्यर्य: मन्नरीकृतः निर्मलाकृतः मन् मुनरां प्रकागने गिदमिररचन्द्रद्युतय इव शिवयगोनिययाश्च दिशः सर्वाः पूरयन्तीति भावः । यत्र हरमिरचन्द्रद्युतीना यगोमरमाहिवत्य चमवृतिजनकत्वान् महावितरल- कारः ॥८॥ गगनानलजीवनानिल सिनिमोमारपसोमवाजिभिः ॥ महतो बत यस्य मूतिनि नंदनं फ्रान्तमिदं समन्ततः ॥९॥ गगनेति- गगनानलजीवनानिलक्षितिमोमास्मनोमयारिभिः गगनम् बाका- मः, अनलोग्निः, जीवनं जलं, अनिलो वायु:, मिति: पृथ्वी, मोम- रचन्द्रमाः, बरगः मूषः, सोमपाजी पवमानश्च तैः पञ्चभूतानि मूर्याचन्द्रग्सी यजमान आत्मा चत्यैवं यस्य महतः भगवतो मूतिभिरप्टामिः इदं नुवनं जगत् ममन्नतः सर्वतः श्रान्त ब्याप्त, वन आश्चर्यन् ।। सह तेन पवेन राजते दगुधापारिणि कापि राजते। दनिता नवतापनाशिनौ चरणमेप्यनिवेदिताशिनी ॥१०॥ सहेति- तेन तथादिन पवन पत्या सह राजते रजवस्या राजतः तम्मिन् दमुपाचारिणि भूवरे रोप्याद्री कलामे इति यावत् , नवतापनाशिनी जन्मदुःखच्चमिनी चरणयोः प्रेप्येष पादकिङ्करैण निवेदितं म्बीकरणापापित अनाति मुक्त इति चरमप्यनिवदिवामिनी कापि वनिता स्त्री राजन विजयते। सर्वेश्वरमनाया कलासे कृतवामा पंजीयते इति भावः ॥१०॥ वनितापुरुषो पुरातनो दिमले योमनि देवरस्पती॥ भवनत्रितयस्य तो विनू रजनादादिह सिद्धदम्मतो ॥११॥ दनितेति- पुरातनी पुराणो दनितापुरपी स्त्री पुरुषच विमल गुभ्रे चिन्मये निलपे दनि यावन, व्योमनि आकामे देवौ च तो दम्पनी च देव. दम्पती भवन: इनि गेपः, अवनवितवच विनू ईघरी नो इह भूवि रखता ·२४८ उमामहया [पात द्रौ कलामे सिद्धदम्पती सिद्धी सिद्धपुरुषौ दम्पती भवत', पुराणपुरुषो पुराणों यो ईश्वरी दिवि द्युलोके देवदम्पती तायेव इह पार्वती-भिवी कलामवामिनी सिद्धपुरुषो स्तः ॥११॥ गजचर्मघर: कपालभद् गहनायो गृहिणी तु कालिका ।। रुधिराविलमुण्डमालिनी कथितो तो बत पण्डितः शिवो ॥१२॥ गजेति- गजचर्मधरः शिव. गजस्य त्वचं परिपत्ते, कपालभृत् कपाल विति । एवंभूतो गृहनायो गृहपति. ईश्वरः, गृहिणी ईश्वरी तु वालिवा कालवर्णा सर्व कालयति अन्तयतीति वा कालिका, रुधिराविलमुण्डमालिनी रुधिरेण शोणितेन माविला कलुपा मुण्टानां मूना माला राजिरस्या अस्तीति रुधिराविलमुण्डमालिनी 'मुण्डो दैत्यान्नरे राही मूनि' इति नानार्थरलमाला। एवम् उभी घोरदर्शनी अशिवरूपी यपि पण्डितः विज्ञः शिवो कथिती। अब विरोयः, वेण अशिवावपि स्वस्पेण नित्यमङ्गली पण्डितविदिताविति विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥१२॥ स किमिन्दुकलाशिरोमणिः किमुताइलोलकपालभूषणः। किममे भवती कपालिनी किम विभाजितरलमालिनी ॥१३॥ स इति- स: शिवः इन्दुकलाशिरोमणि. चन्द्रकलाचूडः किम् ? उन यश्लीलकपालभूषणः अश्लील जुगुप्सावह कपालाना भूपणं यस्य सः? उमे देवि! भवती कपालिनी कपालिनः पत्नी कपालमालाधरा किमु ? विभ्रा- जिनाना भास्वराणा रलाना मगीना माला हारः अस्या अस्तीति विभ्रा. जितरत्नमालिनी विमु? किमभावपि अन्योन्यानुरूपस्पृहणीयवेषौ, उत अनुः रूपयोरवेपौ? ॥१३॥ रमसेऽम्ब कपालमालिनी वचिदीशेन कपालमालिना ।। अतुलप्रमनिष्कमालिना स्वचिदत्यत्तमरत्नमालिनी ॥१४॥ रमसे इति- अम्ब ! क्वचिन्, काले देदो वा कपालमालिनी सती कपाल. मालिना कपालिना ईगंन पन्या रममे, क्वचिन् कस्मिश्चित्समये देशे वा ·द्वावियः स्तवकः प्रमातिन् अत्युत्तमरत्ननादिनी पोरं वेपन् निन्दा सहनीवदाना मनिहाराटनाङ्गी सती, अनुला बनुपमा प्रना यांना येपाम् तपाम् अतुलनामा निकानां सुवर्माना माला हान्पति अतुलप्रमनिष्कमाली तेन गिन मुन्दरेण सस रवि कुलं ।।१४॥ युदयोमस्तस्ननूनदों बलवन्तो भुवनप्रकम्पताः ।। शाहिदीधितिहारि पद्यमों निगमे पावनमम्ब गीयते ॥१५॥ युवयोरिनि- युवोः शिवयो. ननूमुदः यात्मजाताः परत: वायवः सर- मामकाः देवाः दलदन्नः बलिन: मुवनप्रकमना: भुवनानां लोकानां प्रकपनाः चालका: भदन्तीत्यत्र्याहार्यम् । गमिदीधितिहारि चन्द्रकान्तरमनीयं चन्द्र- कान्यनियापि वा पावनं विमल यद्यमः येषां मस्तां य: कौतिः निगम गोरठे मन्त्रद्रष्ट्रनिः । मित्रो मस्तृित्वायनान् पारमश्वार्यक्रन इन्द्रलं तयो- रुतं भवति। तदत्रयोः गमेशत्रुमारयोर्मरत्वं च । तन् पुरन्नाहक्ष्यते ॥१५॥ गुस्मत्तमममचारिणा- मममब्रह्मनिषाननायरुन् । तद देवि शिवे तनूनुवां महतामन्यतमं प्रचक्षते ॥१६॥ गुरमिति- देवि, निवे! वनचारिणां घुलोरचारिनां 'द्योदियौ द्वे स्त्रियाम् वनन्' इत्यमरः, दिविपदाम् उननं घेऊं गुरु बृहविम् अवमब्रह्मनियाननाप- कम् वनमः द्वितीयः ब्रह्मनां वेदमन्यामां निधानन्य नियः नायकः तम् अघि- प्यातुदेवं, दागम्पतिमिति यावत्, वृहस्पति-दागसत्यारव्यतिरकमामनन्नि वैदै। तब तनवाम् आत्मज्ञानानां मस्ताम् वन्दतमम् एकं प्रचक्षते बाहुः वित्रा दति मेयः। पुरानेषु सत्य ब्रह्मणम्पन: नामनेदी सविशेषश्च भवन इयाह॥१६॥ द्विरदं दबने महामदं सितइन्तन्छबिपौतरिक्रम् ॥ इतरत्र मुहावराति विदुरस्पद दिवसमतम् ॥१७॥ द्विरदमिति- महमदं महान् गुरुः मदः दानालापियर्यः, यम्ब ठं मिनु. दनच्छविचौदिस्नटं मितम्य घटस्य दलस्य छत्रिनिः कान्तिभिः धौत ·उमासहनम् -- [पठं तक शोधितं दिगा तटं यस्य तं, ददने मुखे द्विरदं गजें, मुमान् दहनादितरत्र अन्यत्राङ्गं नराति नररूपं गजमुन्न विघ्नेश्वरम् इत्यर्थः, अभ्यंब पूर्वोत्तम्य ब्रह्मणस्पतेः मरुताम् अन्यतमस्यद अद्भुतं गजमुमान् अर्धनराकृतेश्च विचित्र विवतं रूपभेदमापनं विदुः विज्ञा इति दोपः। ब्रह्मणस्पतिगणपत्यारव्यतिरेक प्रतिपादयन् मन्त्रवर्गोत्र मवति-'गणाना त्वा गणपति द्वामहे कवि कवीना- मुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत या न: मृण्वभूतिभिः सीद सादनम् ।।' इति । ज्येष्ठमभिवर्ण्य कनिष्ठं कुमारं प्रस्तोति ॥१७॥ यतिलामरनिर्जयोन्नतः प्रयने तारकदानवो बली। हतवीर्यमदो बभूव यद्- घनत्यायघतेजसा जसा ॥१८॥ अखिलेति- प्रयने प्रख्याने यशसि असिलामरनिर्जयोन्नतः सकलमुराणां निर्जयेन उन्नतः सर्वदेवजयेनोनसपशा इत्यर्य: वली बलवान् तारक इति दानवः तारकामुरः, यद्घनशक्यायुपतेजसा यस्प देवस्य घना सत्वरिता शक्तिरेव आयुषं तस्य तेजसा प्रतापेन यज्ञसा झटिति हृतवीर्यमदो हतः अपहृतः वीर्यात् मदः दर्पः यस्य स बभूव । यच्छन्दस्य स इति उत्तरेण सम्बन्धः, 'माग्झटित्यञसाऽलाय द्वार मा सपदि द्रुते' इत्यमर, यः तारकामुरं शक्त्यायुधैन जितवान् इत्ययः ॥१८॥ अत्र यमले हृदि निर्मलाशना.. च्छियिले प्रन्यिचये नराय यः॥ परिपक्वपिये प्रदर्शयेत् तमसः पारमपारवंभवः ॥१९॥ यमले इति- अमले सुद्धे हृदि हृदये निर्मलासनात् सुद्धाहारात् प्रन्यीनाम् अविद्यानन्यीना चर्य समूहे शियिले वियुक्ने सति, परिपक्वधिये परिणतबुद्धये मराय मानवाय अपारदमवः अपारम् अनवधिकम् वैभवम् ऐश्वयं यस्य सः, यो गुहः तमसः पारं दर्शयेत् स इत्युत्तरेणान्वयः। नरस्य शुद्धाहारात् अविद्या- ग्रन्योना विलसने, हृदये च निर्मले सति, तस्म पुप्यपुरपाय तमसः पारं दांयति सन्दो भगवानिनि छान्दोग्यश्रुत्याचारयमतिः। तया च श्रुति.- 'बाहारसुदी मत्त्वादिः मत्वगुदी ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वप्रन्योना विप्र.

·द्वाविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २५१ मोक्षस्तन मृदितकपायाय तमतः पारं दर्गपति भगवान् सनकुमारस्तं स्वन्द इत्याचा तं स्कन्द इलाचक्षते इति॥१२॥ द्रविडेय शित्वमेत्य यो गिरिशतोरुदिौरपापिनीम् ।। अमृतद्रवतारहारिणी निगमानां निववध संस्तुतिन् ।॥२०॥ बिहेविनि- यः द्रविडेयु द्रविडे देये मिगुत्वम् एत्य जातः गंगवं प्राय पेशवदयापामेदेति भादः, गिरिशरलोकविशेषनायिनी मिरियम शिवस्व श्लोकस्य यसः विमेयं वाहुल्यं गायतीति गिरिलो विशेषगापिनीन्, स्मृत- वतारहारिणीम् अमृतरसतारांशमनि अाहस्तीन् अमृतरमातिमादिनीन इत्यर्य:, निगमाना वदोषना मंस्तुति निवदन्य विरचपानाम। द्रविडशिशुः श्रीज्ञान- सम्बन्धमूर्तिः अन्य वन्दादतारत्वम् आहुः । सौन्दर्यलहयाँ 'वब स्तन्वं मन्,' इति लोके उल्लिखितः द्रविइशिशुः सम्बन्धमूतिरिति प्रतीयते। वयं देवा- रात्वं द्रविडवेदप्रदन्यं तिवद्धवान् ॥२०॥ मुवि नहकुमारिलायरा महमेत्याध्वररक्षणाय यः॥ दरजमिनिभाषिताशय बहुलानिः सल क्लिनिदधौ ॥२१॥ मुोति- य. भट्टकुमारिलास्थया कुमारिलमट्टनाम्नेत्यर्य: मुदि भूतले भवं जन्म एव लन्दा अध्वररक्षणाय वैदिक्षम्य अन्दरस्य ऋो: रसमाय वर- मिनिभाषितामयं वरस्य मुनिश्रेष्ठस्य मिनेनापितन्य वचनस्य बापमनि- प्रार्य बहुलामिक्तिनिः ताम्किात्तिनि: दवा खल पोषयामानंद। कुमा- रिलनट्टः मिनिप्रीतपर्मनीमांसानोडलकान् तन्त्रवादिलोकवानिकटुष्टीका- स्यान् अन्यान् घरचयत् त स्कन्दाराजात इत्वविह्यम् ॥२१॥ अधुना विद्युनोति यस्तमो विदुरप्रेशिनमारोयकम् ॥ रममाश्यमहर्षिदेपन- निदरोगाचलचाएकन्दरः ॥२२॥ अनैति- यः देवः अधुनापि न केवलं पूर्वमेव सम्बन्धकुमारिलबेगा- भ्याम् अवती कार्यभारमुदाह इदानीमपि पिदयोगाचलचास्कन्दर भित्रं

·२५२
उमासहनम्
पिठं तक
गोणाचलस्य अरमाचलस्य चार मनोहरं कन्दरं गुहा येन सः बरणगिरिगुहा-
वासी रमपास्यर्पि. रमप इति आध्या नाम यस्य म मर्पिः तस्य वर्ष
वाह्यं रूपं विनीति रमणास्यमर्पिवेपन्त् दिवुषप्रेक्षितमागंरोधक विदुवैः
विज्ञः प्रेक्षितस्य दृष्टस्य मार्गस्य ज्योतिरग्ग्दलमार्गस्य रोचक प्रतिबन्धकं तमः
अन्धकारम् अविद्यामिति यावत् विधुनोति यपसारयति । बनेन कदि: स्वीय-
माचार्य महर्षि स्कन्दादनतिरेकं पश्यतीति बोध्यम् ॥२२॥
स गृहोऽतिमहो महामहा-
जगतामधिराशि कोऽपि ते
स्त्रिदशानां प्रयितश्चमपतिः॥
सुतरां प्रीतिपदं कुमारकः ॥२३॥
स इति- जगतां लोकानाम् अधिराशि चक्रवतिनि! स गुहः य एव-
म्भूतः स स्वन्दः अतिमहः यतीव महः रत्सदो यस्य सः अमितोत्सवः, महा.
महा. महत् बृहत् महः तेजः यस्य स: बृहत्तेजाः, प्रयित: प्रख्यात: निशाना
देवानां चमूपतिः सेनापतिः देवसेनापतिः, कोपि निर्वक्नुमशक्यः ते तव मुनरां
नितान्तं प्रीतिपदं प्रेमासदं कुमारकः अल्पायें क्प्रत्ययः वाल: इति यावत् ।
गणपतिश्च शिवाम्यः इति कयनावसरे शक्तिप्रियः स्वन्दः शक्तिघर इति
प्रागुवनम् ॥२३॥
जपनि त्रिपुरारिभामिनी गणपत्यादिमस्त्प्रमूरमा।
सममून सुरारिपूतये
त्रिदशानामपि या चमूपतिम् ॥२४॥
जयतीति- त्रिपुरारिभामिनी त्रिपुरारेहरस्प भामिनी जापा, गणपत्या
दिमएनमूः गमपतिरेव आदिः प्रपमा मल् तस्य प्रमूः जननी । “गुरमुतमम्'
इति इलाके ब्रह्मणम्पमरुत्त्वं, तम्य गणपतित्वं ज्येष्टत्वं च अनन्नरलोरे
गीतम्। उमा जति प्रापॅन दर्तते।
या मुरारिधूतये अमुरध्वंसनाय वि.
दशाना देवानामपि चमूपनि सेनानीम् अमूत्र उनपानाम ॥२४॥
स्वाटदायाभिधायिनी गंगनापस्य विपोगिनीरिमाः।
अवधारपद प्रसन्मया भगनाप्रिपनम्बिनी चिया ॥२५॥

·द्वाविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २५३ स्वेति- नगनाथप्रियनन्दिनी पर्वतराजप्रियपुत्री स्वकुटुम्बकथाभिधायिनीः स्वस्य कुटुम्बस्य कुलस्य कथाम् अभिदघत इति स्वकुटुम्बकथाभिधायिन्यः ताः, अत्र देव्याः पति-पुत्राणा कथाप्रस्तावनात्। गणनाथस्य गणपतेः कवे: इमाः वियोगिनी. एतनामकवृत्तनिवद्धाः स्तुतीः प्रसन्नया प्रीतया सन्तुष्टया धिया अवधारयतु निश्चिनोतु। स्वकुटुम्बकथा मयोल्लिखिता समीचीना न वेति तद्विज्ञा सैव पर्यालोचयतु ॥२५॥ द्वाविंशः स्तबकः सव्याख्यः समाप्तः।।

·त्रयोविंशः : स्तवकः, त्रयोविंशश्चतुर्विशश्च , प्रकीर्णकस्तवको। तनायं गायत्रीगभितः। -'तत्। इत्यादि यात्'अन्ताः चतुर्विशतिवर्णा. क्रमशः पद्यानां तृतीयपादेषु चतुर्थवर्णा. सन्दृश्यन्ते ॥ किरदिवामृतं किरणमालया ॥ जयति तत्सितं शिववस्मितम् ॥१॥ किरदिति- किरणमालया अंशसमूहेन अमृतं किरदिव वर्षदिव स्थितं सित शुभ्रं तत् प्रसिद्धम् अस्माभिः स्तबकानामादौ स्तूयमान शिववधूस्मितम् उमादेव्या. मन्दहसितं जयति । सितस्मितप्रसारस्य अमृतवर्षणसम्भावनाया उत्प्रेक्षा रफुटोऽलङ्कारः। तेन शिववधूमुखस्य चन्द्रेणोपमा गम्यते। ॥१॥ तव पदं परे मम गुहान्तरे ॥ विकसितं मुदा ॥२॥ स्फुरतु सर्वदा नवेति- परे उत्तमे ! तव पद चरण मम गुहान्तरे गुहायाः अन्तरे हृदयाम्यान्त: इत्यर्थ. हृदयस्य गुहात्वेन श्रूयमाणत्वात् "निहित गुहायाम्' इत्यादि वचनं श्रुतिप्रसिद्धम्, मुदा प्रीत्या विकसितम् उन्मीलित मत् मर्वदा अविरतं म्फुरतु ज्वलतु ॥२॥ पदमपोऽम्बुमा. मदनविदिपः मफिल भिद्यते॥ सदनराशि ते॥॥ पदमिति- मदनविद्विषः कामारे: शिवस्य मदनराशि गृहेश्वरि, अम्ब ! ते नव पदं परणम् अघोम्बुजान उम्बुिवं महसारं तददाया अथोम्बु हृदयं तम्मान मिल भिधने मंवान्यद्भवति । तय पदमेव बमल भवन, ·प्रयोविंशः स्तवकः प्रभासहितम् २५५ अत एव तत्सर्वदा ममान्तरे विकसितं स्फुरत्विति मया प्रार्थितम्। 'पदमदो- ऽम्बुजात्' इति पाठे, अदः ते पदम् अम्बुजात् सहस्रारात् न भिद्यते ॥३॥ विमुतयोररी. कृतबहूद्भवो॥ विदधतुजंग स्त्रयमिदं शिवी ॥४॥ विभुतयेति- विमुतया व्यामितया सर्वव्यापकमावादेतोः उररीकृतबहू- द्भवो उररीकृतः अङ्गीकृतः बहूनाम् उद्भवः सम्भवः याम्यां तो शिवी पार्वती- परमेश्वरी इदं जगत्वयं भूर्भुवःस्वराख्यं त्रिभुवनं विदवतुः निर्ममाते । सर्व- व्यापकत्वात् नानात्वाङ्गीकारेण त्रैलोक्यविधातारावभूतामित्यर्थः ॥४॥ तव तु खेलने नलिनजाण्डकम् ।। गिरिशवल्लभ भवति कन्दुकम् ॥५॥ तवेति- गिरिशवल्लभे शिवप्रेयसि! यद्यपि युवाम्या विमुभ्यां विहितं जगत्त्रयं, तु तथाऽपि तव सेलने जीडने नलिनजाण्डकं ब्रह्माण्डमिदं कन्दुकं श्रीडावस्तु भवति ॥५॥ सकलमस्त्यमे सदभयङ्करे। तव करे परे किमपि नो नरे॥६॥ सकलमिति- उमे भगवनि सदमयङ्करे! सतां मज्जनानाम् अभयङ्करे रक्षाप्रदे परे उत्तमे तव करे हस्ते सकलमस्ति, नरे मनुजे किमपि नो नास्ति, सर्व त्वदायत्तम् । यत्किमपि मनुजायत्तं दृश्यमानमपि मानुषमात्रस्य वशे नास्ति किमपीत्यर्थः ॥६॥ किमिव दयंता उडमणिनजा- कशशिकुण्डला॥ प्रविलसद्गला ॥७॥ किमिवेति- कशशिकुण्डला क: मूर्यः शशी चन्द्रश्च कुण्डलो कर्णा- लङ्कारो यस्याः सा मारुते वेघसि अध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः' इत्यमरः ।

·उमासहस्रम् [पष्ठं शतकं उडुमणिलजाप्रविलसद्गला उडून्येव नक्षत्राण्येव मणयः रत्नानि तेषा सजया मालया प्रविलसन् उज्ज्वलन् गल: कण्ठो यस्याः सा, किमिव वण्यंताम् ? वर्णयितुं कथ शक्यते सा देवी यरयाः अत्युज्ज्वलात्यन्तदूरस्थानि सूर्य-चन्द्र- नक्षत्राणि कर्णभूपण-कण्ठमालापदानि भजन्ते ? अमेया वृहती अत्युज्ज्वला देवीति भावः ॥७॥ भण निरन्तरं बहुगुणाममाम् ॥ गतभपं विधे- हमलवाणि माम् ॥८॥ भणेति- अमलवाणि! अमले- शुद्ध वाणि वाक् भोः सम्बुद्धिः, बहु- गुणाम् अगण्यगुणगणाम् उमाम् उमेति नाम निरन्तरं सदा भण उच्चारय । एवम् उमानाममणितेन माम् इमं गतभयं गतं भयं यस्मात् तं भयवजित विधेहि । सर्वदोमानामकीननेन भीतिः सर्वा पलायते इति भावः ॥८॥ अव जहीहि या नन् भजाम्यहम् ॥ भवनत्रि ते चरणमन्वहम् ॥९॥ अवेति- अव रक्ष जहीहि वा त्यज वा, भो' भुवनभत्रि जगद्वात्रि अम्ब ! अहम् अन्वहम् अहन्यहनि प्रतिदिनं ते तव चरणं पादं भजामि ननु मम त्वत्पादभजनं नित्यं स्यात् । रक्षणमरक्षणं वा त्वदिच्छा. धीनम् । रक्षणफलनिरपेक्षामजनं मम स्वाभाविकमभूत् । तदपि तत्प्रमाद एवेति योध्यम् ॥९॥ मेवे एव। गणपतेः शिर:- कमलचुम्बिनी॥ ध्यमकुटुम्बिनी ॥१०॥ भयतु गोपति- गणपतेरिति- गोपनिम्याग्दिनी गोपनिध्वजम्य वृपमध्यजस्य युः म्दिनी गृहिली देवी गणपते. मम शिर यमलं सहयारकमलं पुम्यतीति गिर समसपुम्बिनी भवतु। योगविभवानिमितं गणपतिभिर वमलं मकरन्दलि- मिति गम्यते। तदानक्षमा देवीवात्रमयोग । मन. गा मधुपरापतामिति ·अयोधिः सवकः प्रनासहितन् २५७ चुम्बनार्थसामात् बामिप्यते । देवाः मर्वभोसत्वं नास्य योगिनः नोग्य- त्वं चोक्न भवतः ॥१०॥ दहरमग्ननं परमदेवते विश्वतं जनम्॥ नपसि पाम ते॥११॥ दहरेति- परमदेवते परमे देवि ! दहरमन्जनं दहाव्ये हृदय मजनम् अवगाहनं विदघतं कुर्वागं जनं हृदयम्यवस्नुलाभाय कप मम्जन्नं जनमिव- त्वयः, ते तब घाम स्थानं नयमि प्रापयनि। त्वमेव हृदयगं परं वम्विनि भावः ॥११॥ जननि विज्ञता अनुमवस्तु ते भवतु धीमताम् ॥ करणया सताम् ॥१२॥ । जननीति- जननि माव:! धीमतां वुद्धिमतां जनानां विनता पाण्डि- त्वं भवतु नस्तु, तु किंतु मुतां सम्जनानाम् अनुनयः तत्वोपलव्यिः । तव वरुणया कृपया नवनि इन्ययाहाम्। पण्डिताना शास्त्री ज्ञाननेव म्यात्, तत्त्वमाक्षालारस्तु भगवतीप्रसादलभ्यः । पण्टिनीसण्डितो वा मुज्जन एवं नम्य प्रमादस्य पात्रं भवति । यद्रा, धीमतां विज्ञता भवतु, ते अनुभवम्नु मतां करणया भवति, सत्पुरुपद्वारा भगवत्यनुग्रहलानसिद्धेः ॥१२॥ मचलया पिया हृदि गवेषणम् ।। वृपयप्रिया- नगरसोयनम् ॥१३॥ बचलयति- बबलया निश्चलया एकापयेत्यत्रः, घिया बुद्धया हृद्धि हृदये गवेषणम् वन्दपणम् उ दृषहप्रियानगरयोधन विधेये दृपहपस्य पनवाहनस्य प्रियायाः पार्वत्याः नगरस्य पुरस्थ आवामस्यलस्य मंवित्म्यान- स्येति यावत्, गोधनं परीक्षणं गवेषणमव हृदयगोपनं भवतीत्यर्थः । हृदय शुद्धे तत्र सिक्षा भगवती मामाच्या स्यात् ॥१३॥ 17 ·२५८ उमाराहस्रम् [पठं शतकं न पिजहामि ते अवनि धीमता- घरणनीरजम् ॥ मव न वा निजम् ॥१४॥ नेति- धीमताम् अवनि बुद्धिमज्जनरक्षिणि, देवि! ते तव निजं स्वं चरणनीरज पादपङ्कजं न विजहामि न त्यजामि, अव पाहि वा न वा ॥१४॥ पदमुमेऽम्ब ते पलितमस्तकाः हृदि विचिन्वते॥ परमदेवते ॥१५॥ तव पदं पदमिति- परमदेवते उमे अम्ब! पलितमस्तका: पलितं मस्तकं येषा ते, पलितं जरसा जातं केशशौक्लयं, पलितकेशमस्तका. वृद्धाः हृदि हृदये विचिन्वते मार्गयन्ते। वर्षपूगध्यानरतानां वयोवृद्धधा मस्तकानि पलितकेशानि जायन्ते। त्वं सर्वेषां न सुलमा। घ्यायध्यायं देहो वयसा जीर्यति ॥१५॥ स्वयमनामये सकलधात्र्यसि॥ निजमहिम्नि सा क्त्वमयि तिष्ठसि ॥१६॥ स्वयमिति- ध्यातृणाम् एवं कालवशात् जरा आपतति त्यदलाभात्, त्वं तु स्वयम् अनामये अरोगे नित्यकुशले सकलयात्री असि सर्वपोपिणी भवमि । सा तपाविया त्वं निजमहिम्नि स्वे महिम्नि महत्त्वे अस्पृष्टामये तिष्ठमि । तस्मातव न कापि पतिः, यावप्न तव महामहिम्नि स्थिति लभने, ताव- दोगादि जराहेतु भजमान एव भवति देहो जनस्येति भावः ॥१६॥ स्थितिमसापर्य विपिपिक्षिप- स्तव पदाम्युगे। स्पलसपोरजे ॥१७॥ स्थितिमिति- म मर पदाम्बुजे रिपति स्थिरी निष्ठाम् असाधयन् अमापन् मलमधी: पलसा मन्दा पीः मनिः यस्य मा जामतिः अनः विपि ·त्रयोदियः स्तवकः] प्रभासहितम् २५९ देवम् अपिक्षिपति प्रतिक्षिपति उपआलमत इति पावन्। त्वच्चरपस्थिनि- लव्यये पुरषकारोवम्या, नत् अजानन् मन्द. देवं नत्र हेतुरिति गहते ॥१७॥ स्यतु मदापदं शिववयूपदम् ॥ यदृषयो विदुः स्त्रिमयनास्पदम् ॥१८॥ म्पत्विति- शिवदयूपदं पार्वतीचरण मदादं मम दिस म्पनु बन्नयतु । पो अन्तक्मणीति धातोलोटि हाम्। यत् शिवदधूपदं कर्म, ऋषयः मुनयः विनुवनास्पदं त्रैलोक्याश्रयम्यानं विदुः जानन्ति ॥१८॥ गुणगर्ण पूर्ण- गतभयोभव स्तव शिव शिवम् ॥ मदमितो नवम् ॥१९॥ गुणगामिति- भिवे, अन्न! नव गुणगणं गिवं वल्यानं गुनगणं गुणानां गणं ममूहं गृणन् स्तुवन्, नवं नूतनं मदं हर्ष 'हम्यामांरवन्मदः' इत्यमरः, इन. गतोऽहं मतमयः भयजितः अभवम् । म ते कल्यापगुनगणस्तवमहिमा येनामिनदहलानो भयप्रणामश्च मदत:-।।१९।। तव कृपावसात तदिदमव्यये। जननि नः प्लुति स्तर पर ये ॥२०॥ तवेति- यव्यये वधये जननि मानः! तव वड्यये चरणाय नः यम्माकं दुनिः प्वदनम् उत्पतनं नदीति यन् दुदिदं नव कृपावनात् नव- तीति मेपः। अस्माकं त्वच्चरपोन्मनगमनं त्वत्वमादिलामादेव मम्मदति, नेहास्माकं पोल्पं हेतुरिति भावः ॥२०॥ नयनदृश्ययो- रयि यदन्तरम् ॥ तदमरस्तुते तद दयुः परम् ॥२१॥ नम्नति- अयि बमरस्तुते - देवदिनून! नयनदृन्दयोः, नयनस्य दर्शनं ·२६० उमासहस्रम् [पष्ठं शतक फुर्वतो नेपस्य दृश्यस्य दर्शनविषयस्य च यदन्तरं यन्मध्यं योऽवकाश इत्यर्थः, तत्तव परं वपुः उत्तमं शरीरं भवति । दृग्-दृश्ययोरन्तरं आकाशमेव भवति, वस्तुतः दृग्-दृश्यान्तरं चिन्मयमाकाशं विदुः। दृग्-दृश्ययोरन्तरस्य दर्शन- क्रियाव्याप्यत्वात् दर्शनस्य ज्ञानरूपत्वाच्च । तस्मात् चिदाकाशो वपुः परं परस्या देव्या इति बोध्यम् ॥२१॥ अहमिति स्मृतिः क्य न विभासते॥ इति विचोदयन् महति लोयते ॥२२॥ अमृतसञ्जके सुखचिदात्मके ॥ मतिमदयिते जननि धाम्नि ते ॥२३॥ (युग्मम्) अहमिति- अहम् इति स्मृति: स्मरणं क्व नु कुत्र विभासते इति विचोदयन् वृत्ति प्रेरयन् विचारयन्नित्यर्थ, पुमान् महति बृहति, अमृत- सञ्जके अमृतं सज्ञा नाम यस्य तस्मिन् सुखचिदात्मके सुख चित् च आत्मा स्वरूपं यस्य तस्मिन् मतिमदयिते बुद्धिमद्भि. प्राथिते ते तव धाम्नि स्थाने लीयते लीनो भवति । अहमिति धियो भानं षय, क्वेदमहम्प्रत्ययास्पदमिति मूक्ष्मया बुद्धघा विचारयन् पुरुषः अमृताभिधाने चिदानन्दस्वरूपे तव स्थाने लयं प्राप्नोतीति भावः ॥२२-२३॥ अयि मुदास्पदं स्पृशति ते पदम् ।। श्वसितयात्रया सततदृष्टया ॥२४॥ अयीति- सततदृष्टया सततं सदा दृष्टया वीक्षितया श्वसितयात्रया प्वसितस्य प्राणवायोः यात्रया गत्यागतिस्पयेत्यर्थः, सापनेन मुदास्पदं मुद प्रीतेः आस्पदं स्थानं ते तव पद चरणं स्पाति, साधक इति शेषः। वासस्य यातायातविहारान्ववेक्षणेन साधनेन आनन्दनिलयं तव पदम् अश्नुते कृतीति भावः ॥२४॥ प्यतु सत्कवे. गणपतेरिमाः॥ मरमनोरमाः॥२५॥ मगभुषो मुर्द ·त्रयोविंशः स्तवकः प्रभासहितम् २६१ दयविति- सत्कवेः, अदुष्टस्य गुब्दार्यमायुर्यादिगुणवतः कायस्प रच- यितुः गपपतेर्मम इमाः नरमनोरमाः एतद्वृत्तकलिताः स्तुतयः नगभुवः पार्वत्याः मुदं प्रीति दघनु वितु ॥२५॥ त्रयोविंशः स्तवकः सव्याख्यः समाप्तः ।।

·चतुर्विंशः स्तवकः
अयं च प्रकीर्णकः स्तबकः ॥
चन्द्रिकासित
भूतले सतां
चण्डिकास्मितम् ॥
भातु भूतये ॥१॥
चन्द्रिकेति- चन्द्रिकासित ज्योत्स्नेव शुभ्र चण्डिकास्मित चण्डिकायाः
स्मितं मन्दहसितं भूतले इह जगति सता शिष्टाना भूतये ऐश्वर्याय भातु
राजताम् ॥१॥
भालचक्षुष श्चक्षुषां धनम् ॥
किञ्चिदस्तु मे
शस्तवर्धनम् ॥२॥
भालेति- भालचक्षुपः भाले ललाटे चक्षु. नेत्र यस्य तस्य हरस्य चक्षुषा
प्रयाणा नेत्राणा घन सम्पद्भूत भोग्यं किञ्चिद्वस्तु उमाख्यमित्यर्थः, मे मम
शस्तवनं दोमवर्धनम् अस्तु भवतु । 'भावुक भवुकं भव्यं कुदालं क्षेममस्त्रि-
याम्।
शस्त च' इत्यमरः। हरविणेत्रतर्पणम् उमाख्य धन मम क्षेम-
कृदस्तु ॥२॥
साधुसन्तति-
पोरदानवा-
क्षेमकारिणी॥
नीरदारिणी ॥३॥
सायिनि- साघुमन्ततिक्षेमकारिणी साधुजनसन्ततः कल्याणाधायिनी,
पोरदानवानीरदारिणी घोराणा भयङ्कराणा दानवानाम् अगुराणाम् अनीक
मन्यं दारयति भञ्जयतीति पोरदानवानीवदारिणी ॥३॥

·चतुर्विश. स्तवकः] प्रभासहितम् योगयुक्तस- पादसेवक- चित्तचारिणी॥ प्राज्ञतारिणी ॥४॥ योगेति- योगेन साधनेन युक्शाना सम्पनाना सतां पुरुषाणां चित्तषु चरतीति योगयुक्तसच्चित्तचारिणी, पादयोः सेवकान् भजकान् प्राज्ञान् विदुषः तारयतीति पादसेवकप्राज्ञतारिणी, तान् भवाम्बुधि तारयतीत्यर्थः ॥४॥ पुष्पवाणजि नेत्रहारिणी॥ पातु मां जग- च्चक्रचारिणी ॥५॥ पुणेति-- पुष्पवाणजिग्नेयहारिणी पुप्पदाणं मन्मयं जयतीति पुष्पवाण- जित् हरः तस्य नयनानि हरतीति पुप्पवाणजिन्नेवहारिणी कामारिनेमादक- मस्याः रूपमित्यर्य., एवम्भूता जगच्चऋयारिणी भुवनसाम्राज्यमी मां पातु रक्षतु ॥५॥ द्वादशान्तभू- सर्ववाङ्मय- जातमारिका। स्पककारिका ॥६॥ द्वादशा- द्वादशान्तेति- द्वादशान्तभूजातशारिका द्वादशान्तं सहस्रारादप्यूर्ध्वम् आहुः तन्त्राणि, स एव भूजातो वृक्षाः तत्र स्थिता शारिका पशिविरोपः । न्तास्ये वृक्षे पक्षी भूत्वा स्थिता। सर्ववादमयस्य सर्वस्य शब्दप्रपञ्चस्य एककारिका एका मूत्रप्रायपद्यरूपा भवति । अल्पाक्षरत्वे सति बहर्यज्ञापक दलोकं कारिकामाहुः। समस्तशब्दब्रह्मसारांशोमावित्ययः ॥६॥ पुण्यकर्मसु योगसालि स्वच्छमस्तका। छिन्नमस्तका ॥७॥ पुष्पेति- पुण्यकर्मसु पुण्यानि कर्माणि येपा तेषु स्वच्छमस्तका स्वच्छ निर्मल मस्तकं गिरी यस्या. मा, पावनकर्ममता शिरः मुद्धम् अस्या. स्वा. म भवति, तत्र कृनावामत्वावस्याः। योगगालिप योगेन पोनिष्ठया पालन

·उमासहस्रम्
[पष्ट शतक
इति योगशालिनः तेषु छिन्नमस्तका छिन्नं मस्तकं शिरो यस्या. सा। योग-
निप्ठेषु शिरोग्रन्थिविशेषाणा भेदनेन अस्या: निरर्गलप्रसादधारा प्रवर्तते, तस्मात्
छिन्नमस्तका। प्रचण्डचण्डीप्रस्तावे छिन्नमस्तातत्त्वावसरे पुरस्तादिदं प्रपञ्च.
मिप्यते ॥७॥
आत्मनि स्थितेः राम्प्रदायिका॥
सर्वजन्मिना सम्प्रतिका ॥८॥
-
आत्मनीति आत्मनि आत्मस्वरूपे स्थितेनिष्ठायाः सम्प्रदायिका । सर्व-
जन्मिना सर्वेषा देहिना सम्प्रवर्तिका। सर्वेषामपि देहिनां प्रवर्तयित्री जन्मतो
निवर्तयित्री, अत एव आत्मनिष्ठायाः निवृत्तिलभ्यायाः दात्रीत्युक्ता। निवर्तिका
प्रवर्तिका उभे च सेति भावः ।।८।।
मां पुनातु सत् पूज्यपादुका ॥
भाललोचन-
प्राणनायिका ॥९॥
--
माभिति- सत्पूज्यपादुका सद्भिः पूज्ये आराध्ये पादुके उपानही पस्या.
सा, भाललोचनप्राणनायिका भाललोचनस्य ललाटनेत्रस्य रुद्रस्य प्राणनायिका
हृदयेश्वरी मां पुनातु शुद्धं करोत्वित्यर्थः ॥९॥
.
दानतो यदाः
सम्पदो मः
पौरपाद्रमा॥
शीलतः क्षमा ॥१०॥
दानत इति- दानत: दानात् अन्येभ्यः द्रव्यत्यागात् यश. कीतिः भवति
इति अध्याहार्यम् । पौरुषात् पुरुषकारात रमा लक्ष्मीः सम्पद्भवतीत्यर्ष. ।
सम्पदः धियः मदो हषः भवति । गीलत. सद्वृत्तात्, 'शोलं स्वभावे सद्वृत्त'
इत्यमरः, क्षमा शान्तिः सहनाक्तिः भवति ॥१०॥
सत्यतो जग-
ममतो दिदि
स्यत्र गौरवम् ॥
स्थानमुरग्वलम् ॥११॥

·चतुर्विशः स्तवक.]
प्रभासहितम्
सत्यत इति- सत्यत: सत्यवादादित्यर्यः, अत्र जगति गौरव गुरत्वं पूज्य-
त्वं भवति । यज्ञतो यागात् दिदि स्वर्गे उज्ज्वलं भ्राजमानं स्थान भवति ॥११॥
संयमादध-
योगतो महा-
नातवीतता।
सिद्धिशालिता ॥१२॥
संयमादिति-- सयमात् सम्यग्यमन संयम. तस्मात् इन्द्रियनिग्रहात्, अष्टाङ्ग-
योगे उत्तराङ्गत्रयं धारणाध्यानसमाध्यात्यं संयम उच्यते, तस्मात्संयमा-
दिति वा । अघवातवीतता अघवातात् पापजालाद् वीतता विगतत्वं विमुक्त-
त्वं भवतीति यावत्। योगतो अव्यात्मयोगनिष्ठात: महासिद्धिशालिता
महतीभिः सिद्धिभि: सम्पन्नता भवति ॥१२॥
दानारि हे
सर्वसत्फला-
पादसेवया ॥
याप्तिरप्रया ॥१३॥
सर्वेति-दावनारि, रुद्रपत्नि अम्ब ! अग्रघया श्रेष्ठया ते तव पादसेवया
सर्वसत्फलावाप्ति: सर्वेषां सत्फलानाम् अवाप्ति. लव्धिर्भवति। यशोरमामदा.
दीनाम् उक्तानां लाम. दान-पौष-सम्पदादिभ्यो भवतीति सत्यमेतत् ।
त्वत्तादमेवया तु सर्वाण्येतानि उपगतानि भवन्ति । सर्वेषा पुण्यकर्मणा गति-
स्त्वत्पादसेवेति वोध्यम् ॥१३॥
नोद्यमेन या -
सिद्धिरुत्तमा॥
विश्वनायिका वीक्षितेन सा ॥१४॥
नेति-- या उत्तमा मितिः उद्यमेन प्रयत्नन न भवतीति शेप., सा
सिद्धिः विश्वनायिकाचीक्षितेन भवति ।
पुरपकारस्य असाध्या सिद्धिः विश्वे-
स्वरोवाक्षितस्य साध्यत्ययः ॥१४॥
-
सम्पदा रमा भारती गिराम्॥
स्वं शिवे प्रभुः
प्राणसंविदाम् ॥१५॥

·२६४
उमासहस्रम्
[पष्ट शतक
इति योगशालिनः तेषु छिन्नमस्तका छिन्नं मम्तक शिरो यस्याः सा। योग-
निष्ठेषु शिरोग्रन्यिविशेषाणा भेदनेन अस्याः निरगलप्रसादधारा प्रवर्तते, तस्मात्
छिन्नमस्तका। प्रचण्डचण्डीप्रस्ताव छिन्नमस्तातत्यापसरे पुरस्तादिदं प्रपञ्च.
यिष्यते ॥७॥
आत्मनि स्यितेः सम्प्रदायिका ॥
सर्वजन्मिनां सम्प्रवतिका ॥८॥
आत्मनीति आत्मनि आत्मस्वरूपे स्थितेनिष्ठाया. सम्प्रदायिका। सर्व-
जन्मिना सर्वेपा देहिना सम्प्रवर्तिका। सर्वेपामपि देहिना प्रवर्तयित्री जन्मतो
निवर्तयित्री, अत एव आत्मनिष्ठाया: निवृत्तिलभ्याया. दात्रीत्युक्ता। निवर्तिका
प्रवतिका उभे च सेति भावः ॥८॥
मां पुनातु सत्-
भाललोचन प्राणनापिका ॥९॥
पूज्यपादुका ॥
मामिति- सत्पूज्यपादुका सद्भिः पूज्ये आराध्ये पादुके उपानही यस्या
सा, भाललोचनप्राणनायिका भाललोचनस्य ललाटनेग्रस्य रदस्य प्राणनायिका
हृदयेश्वरी मा पुनातु शुद्ध करोत्वित्यर्थः ॥९॥
दानतो यशः
सम्पदो मदः
पौरपाद्रमा ॥
शीलतः क्षमा ॥१०॥
-
दानत इति-दानत: दानात् अन्येभ्यः द्रव्यत्यागात् यशः कीतिः भवति
इति अध्याहार्यम् । पौरुपान् पुरुषकारात् रमा लक्ष्मीः सम्पद्भवतीत्यर्थः ।
सम्पद थिय: मदो हर्षः भवति। पोलत. सद्वृत्तान्, 'नीलं स्वभावे सद्वृत्तं'
इत्यमरः, क्षमा शान्तिः सहनशक्ति: भवति ॥१०॥
सत्यतो जग-
पतो दिदि
त्यत्र गौरवम् ॥
स्पानमुन्यालम् ॥११॥

·चतुर्विगः स्तवकः]
प्रमासहितम्
सत्यत इति- मन्यतः सत्यवादादित्यर्थः, बर जगति गौरवं गुस्त्वं पूज्य-
त्वं भवति । यजतो यागान् दिदि स्वर्गे उगवलं भ्राममान स्थान भवति ॥११॥
संयमाघ-
द्वातदीनता ॥
सिटिशालिता ॥१२॥
योगतो महा-
संयमादिति- संयमान् सम्यग्यमनं संयमः तस्मात् इन्द्रियनिग्रहात्, अष्टाङ्ग-
योगे उत्तराङ्गत्रय
धारणाध्यानसमाध्याश्यं सयम उच्यते, तस्मात्मयमा.
दिति वा। अपवातबीतता बघवातात् पापजालाद् बीनता विगतत्वं विमुक्त-
त्वं भवतीति यावत्। योगतो अध्यात्मयोगनिष्ठात: महामिद्धिशालिवा
महतीभिः सिद्धिभिः सम्पन्नता भवति ॥१२||
शवनारि ते
सर्वसत्फला-
पादसेवया ॥
वाप्तिरप्रमया ॥१३॥
शनि-शर्वनारि, रुद्रपलि बम्ब! यग्रथया येष्टया ते तव पादमेवया
मर्वमहालावाप्नि: मवेषां मत्फलानाम् अवानि: लविभवति। यहोरमामदा.
दीनाम् उक्ताना लामः दान-पोरए-मम्पदादिभ्यो भवतीति मत्यमेतत् ।
त्वत्पादमेवया तु मायेनानि उपगतानि भवन्नि। मपां पुन्यकर्मणां गनि-
म्वत्सादमेवेति बोध्यम् ॥१३॥
नोधमेन या
विश्वनापिका-
सिदिरतमा॥
धोशितेन सा ॥१४॥
नंनि-या उतमा मिदिः उद्यमेन प्रयत्नेन न भवतीति नेपः, मा
मिदिः विश्वनायिकादीक्षितन भवति।
पुरषकारस्प बसाध्या मिद्धि. विश्वे.
वरीबीक्षितस्य माध्यत्ययः ॥१४॥
सम्पदा रमा
भारती गिराम्॥
स्वं शिदे प्रमः
प्राममविदाम् ॥१५॥

·उमासहस्रम्
पिष्टं तक
इति योगशालिनः तेषु छिन्नमस्तका छिन्नं मस्तक शिरो यस्याः सा। योग-
निष्ठेषु शिरोग्रन्थिविशेषाणां भेदनेन अस्या. निरगलप्रसादधारा प्रवर्तते, तस्मात्
छिन्नमस्तका। प्रचण्डचण्डीप्रस्तावे छिन्नमस्तातत्त्वावसरे पुरस्तादिदं प्रपञ्च.
मिप्यते ॥७॥
आत्मनि स्थितेः सम्प्रदायिका॥
सर्वजन्मिनां सम्प्रतिका॥८॥
आत्मनीति आत्मनि आत्मस्वरूपे स्थितेनिष्ठायाः सम्प्रदायिका। सर्व-
जन्मिना सर्वपा देहिनां सम्प्रवर्तिका। सर्वेपामपि देहिना भवर्तयित्री जन्मतो
निवर्तयित्री, अत एव आत्मनिष्ठाया. निवृत्तिलभ्याया. दात्रीत्युक्ता। नितिका
प्रवर्तिका उभे च सेति भावः ॥८॥
मां पुनातु सत् पूज्यपादुका॥
भाललोचन प्राणनायिका ॥९॥
मामिति- सत्पूज्यपादुका सद्भिः पूज्ये आराध्ये पादुके उपानही यस्याः
सा, भाललोचनप्राणनायिका भाललोचनस्य ललाटनेत्रस्य रुद्रस्य प्राणनायिका
हृदयेस्वरी मा पुनातु शुद्ध करोत्वित्यर्थः ।।९।।
दानतो यशः
सम्पदी मदः
पौरपामा॥
शीलतः क्षमा ॥१०॥
दानत इति- दानत: दानात् अन्येभ्य. द्रव्यत्यागात् यश. कोति. भवति
इति अध्याहार्यम्। पौरुपात् पुरुपकारात् रमा लक्ष्मी: सम्पद्भवतीत्यर्थ. ।
सम्पदः पिय. मदो हर्ष. भवति । पोलतः सदृत्तान्, 'गील स्वभावे सदृत्त'
पत्यमरः, समा शान्ति. सहनशक्तिः भवति ॥१०॥
सत्यनो जग-
पाहतो दिदि
स्यत्र गौरवम्॥
स्यानमगम्यतम् ॥११॥

·उमासहस्रम् [पष्ठं शतक सम्पदामिति- सम्पदा श्रिया रमा प्रभुः ईश्वरी भवति, गिरा बाचा भारती सरस्वती प्रभुः नायिका भवति, शिव त्वं, प्राणसविदां प्रभुः जीवन- धारण-क्रियाकरणादिहेतुभूतानां प्राणाना वाह्यज्ञानेन्द्रियमनोबुद्धधाद्याधारभूताना चिता संविदा च प्रभुः अधीश्वरी क्रिया-ज्ञानशक्तीनामीश्वरीत्यर्थः ॥१५॥ चक्षुषा नभो. लक्ष्यधारिणा ॥ देवि धारणा ॥१६॥ सिद्धपतीव ते चक्षुति- देवि ! नभोलक्ष्यधारिणा नभ आकाशमेव लक्ष्य दृष्टिगम्य ततुं शीलमस्येति नभोलक्ष्यघारि तेन चक्षुषा ते तव धारणा त्वत्स्वरूपग्रहण- धारणमित्यर्थः, सिद्धयतीव सिद्धा भवतीत्यर्थः। इव वाक्यालद्वारे। आकाश- मेव सदयत्वेन चक्षुपि धृतं चेत् दृश्यान्तराभावात् शून्यतयाऽभासमानस्य वस्तुतो विमुतयाऽवस्थितस्य देवीस्वरूपस्य ग्रहणे धृतिस्सिदयतीति भावः ।। औपनिषदं समयमवलम्व्ययम् अक्षिपुरुपविद्या भवति ॥१६॥ आमिरो घ- देवि विन्दति प्राभितोऽनिलम् ॥ स्वमुनिवलम् ॥१७॥ यागिर इति- देवि! नाभितः नाभिदेशादारभ्य आशिरः शिरोदेश- पर्यन्त, आज अभिविष्यर्षकः। अनिलं प्राणवायू दपत् पारपमाणो मुनिः स्वत् स्वत: यलं विन्दति प्राप्नोति। नाभिस्थलात् मस्तकपर्यन्तं प्राणधार- न शक्तिमान् भवतीत्यर्थः। नेह प्राणायामन स्वारास्तम्भ, उपदिष्टः । ध्यानबलेनंषा स्थितिभवतीति गमयितु मुनिपदमुपासम् । ध्यमेवीपनिपदी मवर्गविद्या भवति ॥१७॥ महान्तरे पहिलोपनम् ।। तरसमिति र स्यादुपासनम् ॥१८॥ हहिति-त्रि मातः! हाहानरे हृदयगुहायाम् अन्त यत् विमो. पन पान भनि, गत् गर उसामन ग्यात् भग। स्य दक्षिणा

·चतुर्वियः सवकः]
प्रभासहितम्
२६७
भवति, एवम् अशिपुरपविद्या संदर्गविद्या दहरविद्या च उपनिषदिष्टाः मापा-
न्तरेण सुगमाः प्रतिपादिताः ॥१८॥
काप्यहम्मति• र्गावरं दिना ॥
लोकपानि ते पमावना ॥१९॥
कामीति- लोकवात्रि, जगद्भत्रि! गोचरं विना विपर्यन दिना कापि
अम्मतिः अहमिति मतिः बुद्धिः। इदम्माव एव गोचरः। - इदम्प्रत्यय-
निरपेक्षं अहम्प्रत्ययार्यबोयो न जायते लोके। तदिह कासीत्युक्तम् । इद-
म्भावविरहमस्मीति सत्तामात्रदोष इत्यर्थः ।
सा मुद्धा अस्मितावृद्धिः ते तव
रूपभावना तव स्वस्पनिष्ठा भवतीत्यर्यः। इपमपि छन्दोगराम्नाटा बवा.
नरविद्या भवति ॥१९॥
अस्पमण्डनं
साडनं पर
कोपि विद्यपा॥
प्राह ना पया ॥२०॥
बमोति- कोपि विद्वान् विद्यया चिता यमण्डनम् अविभाजनम् असि
इनि प्राह। बडि विभाउने महि च, माइते इति अनुदात्तको धातुः,
तस्माद् भावे ल्युट यमण्डनम् अविनागम् अविभाज्यचित्का त्वमिति यावत् ।
परः ना बन्यो मनुजः यया विद्यया वं सम्डनं विनायचित्केति प्राह ।
उमो पो भवनः। तत्र एक. तव चिने: मदो नास्तीति, अस्तीत्पन्यः इति
नात्पर्यम् ॥२०॥
मातरेतया
एकया तनू
जीयते त्वया।
भिन्मया घिया ॥२॥
मानरिति- एक्या एलपा त्वया तनूभितया तनपु मिन्नया धिया
पीपने मात्र प्रयोगः। मान:! एकव एपा वं गरीरेषु पृपर पृषक् विद्य-
पातेन मानेन पगि इनि मावः। गरीरदृष्टपा निभान, अन्यया स्वप-
मनडामोति नारायंम् ॥२१॥

·२६८
उमासहस्रम्
[पाठ शतक
बाह्यदर्शने
यन्यया भव-
विश्वपद्धिला॥
स्यम्ब केवला ॥२२॥
वाह्येति-- अम्ब! बाह्यदर्शने स्थूलायो बहिर्दृष्टी विश्वपशिला विश्वेन
दृश्येन जडेन सर्वेण पङ्किला कर्दमवती । विश्वस्य दृश्यत्वेन जडत्वात् भेद-
बाहुल्यात् च अनमल्यं द्योतयितु विश्वस्मिन् विश्वाकारेण भासमानाया देव्याः
पङ्किलत्वं लक्षणयोक्तम् । अस्वच्छेत्यर्थः। केवला एका सती अन्यथा भवसि
सूदमाया दृष्टी स्वयं स्वच्छेत्यर्थः ॥२२॥
खण्डवाणां
अस्यभिन्नचित्
भासि भोगिनाम् ॥
कापि योगिनाम् ॥२३॥
खण्डवदिति- भोगिनां विषयभोगवतां नृणां मनुजानां खण्डवत्, स्वयम्
अखण्डाऽपि सण्डवद्भासि। योगिना युक्तचेतसां ज्ञानिना कापि अनिर्वाच्या
अभिन्नचित् अखण्डा चितिरसि ॥२३॥
बरप एप पद्
मोक्ष एप यद्-
भासि खण्डिता॥
भास्पसण्डिता ॥२४॥
वन्ध इति- खण्डिता भिन्ना भेदवती भासि इति यत्, एष बन्धी
भवति ।
भेददान बन्धः। अखण्डिता अभिन्ना अभेदस्वरूपा भासीति
यत्, एप मोमो भवति। अभेददृष्टिरेव वन्धान्मुक्तिः ॥२४॥
एतदीभितुः
सोप्रतिष्ठसद्-
पलि हन्मदे ॥
गीतमस्तु ते॥२५॥
एतदिति- ईशिनुः पलि! ईश्वरभायें, एतत् भयोक्नमिदं सौप्रतिष्ठ-
मद्गीतं गुप्रतिष्ठाया एतनामकवृत्तस्य इदं सौप्रतिष्ठं तच्च तत् सद्गीतं प
गोपनिष्टमद्गीत, एनत् गीतवालं ते सव हन्मुदे हृदो हृदयस्य मुदे प्रीतये
अग्नु ॥२५॥

·1 चतुर्विशः स्तवकः] प्रभासहितम् २६९ इति श्रीमहपिरमणभगवत्पादान्तेवासिनो वासिष्ठस्य नरमिहमूनोः गण- पतिमुनेः कृतावुमासहस्रे चतुर्विशः स्तवक: समाप्तः। .. समाप्तं च षष्ठं शतकम् । प्रमास्या व्याख्या च समाप्ता ।

·पञ्चविंशः स्तवकः अय भरतखण्डस्य आसेतुहिमाचलपुण्यक्षेत्राणि अधिष्ठाय विश्रुतानां देवी- मूर्तीनां स्तवोऽस्मिन् पञ्चविंशे स्तबके भवति। आदौ दक्षिणदेगस्थलानि प्रस्तूयन्ते। तत्र अर्वाचीनतम कन्याकुमारीति प्रथितं क्षेत्रमारभ्य तदधिष्ठात्री कन्याकुमारी स्तौति ।। कन्याकुमारी सुतरां वदान्या मान्या समस्तः प्रकृतेरनन्या ।। माक्षेपर्क सागरबुदानां हासं विधत्तां जगतः सुखाय ॥१॥ कन्येति- सुतरां नितान्तं वदान्या दानकुशला समस्तैः नरः सुरा मान्या पूज्या, प्रकृतेरनन्या प्रकृतेरविरोषा प्रकृतिरेवेत्यर्थः, 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतेः ईशस्य मायाशक्तिरेव प्रकृतिर्बोध्या । कन्याकुमारी एतनाम्ना प्रसिद्धा वाला देवी सागरबुद्दानां समुद्रफेनोद्गम- बुदाकाराणाम् आक्षेपकं प्रतिषेधक हासं जगतः लोकस्य सुखाय विधताम् विदधातु। यनवरतोत्तरङ्गतरङ्गधवलफेनवुदाक्षेपको हास इत्युक्तेः अभि- नवनित्योदयशुम्रशोमातिशायी कुमारीहास: जगन्माङ्गलिक: स्तूयते ॥१॥ सेतुबन्धप्रसिद्ध रामेश्वरक्षेत्र तत्र प्रसन्नायाः पर्वतवर्धनीदेव्या. स्तवेन प्रस्तौति । रम स्वचेतो मदमत्सरादे- भिक्षस्व काले तनुरक्षणाय ।। वोलस्व रामेशवयूपदार्ज मोक्षस्थलामे यदि तेभिलापः ॥२॥ रोनि-- भो.! ते नव मोमस्वयमे मोश. एव वं धन ताय लाभे अभिलापो भवति यदि, मदमत्मरादः मदो दर्पः मत्मरोन्याभद्वेषश्च आदी यस्य नग्मात् दोपात् इस्पर्यः, सद्गुणसवितानो बहुव्रीहिः, स्वतः स्वं चेत:

·पञ्चविंशः स्तबक] प्रभासहितम् २७१ मनः कर्म रक्ष त्रायस्व । तनुरक्षणाय शरीररक्षायं काले क्षुनिवृत्तये भिक्ष- स्व भोजनं याचस्व । रामेशवधूपदान्जं रामेशस्य वध्वाः पर्वतवर्धनीदेव्याः पदाब्जं चरणारविन्दं वीक्षस्व पश्य। मुमुक्षु प्रति सम्बोधनम् । तव आत्म- प्रेप्सायाम् इमानि मुख्यानि कर्तव्यानि, मदमात्सदिमनसो गोपन, शरीरधार- णाय भिक्षा, पर्वतपर्धनीपाददर्शनं च ॥२॥ मधुराभेनाधिदेवतां सुन्दरेश्वरसनाथा मीनाक्षी देवी स्तौति ॥ लोकस्व दूरीकृतभक्तशोकं हालास्यनायेक्षणपुण्यपाकम् ॥ भोतिः सखे चेद्भवतः पवित्रं ज्योतिविशेष जलचारिनेत्रम् ॥३॥ लोकस्वेति-सखे ! भवतः जन्मपर्यायात् भवशब्दात्तसिल, जन्मनः भीति भवति चेत् दूरीकृतभक्तशोक दूरीकृतः भक्तानां शोकः येन तत् भक्त- लोफदु.खघ्नमित्यर्थः। हालास्यनायेक्षणपुण्यपाक हालास्यस्य मयुरापरनाम- धेयस्य क्षेत्रस्य नायस्य सुन्दरेश्परस्य ईक्षणस्य दृष्ट: पुण्यस्य पार्क परिपार्क फलभूतमिति यावत्, जलचारिनेत्र जलचारिणौ मीनी इव नेत्रे यरय तत् मीनाकारचारनेत्रमित्यर्थः । यहा जलनारिणः मीनस्य नेत्र दीक्षितमिव नेत्र यस्य तत्। मोनवत् वीक्षितेनैव पोषयति निजान् जातानित्यर्थः । तत् ज्योतिविशेष किञ्चन ज्योतिः लोकस्व पश्य ॥३॥ . जम्बुकेश्वरक्षेत्रमूर्तिम् अखिलाण्डनायिका वन्दते ॥ यो लोकते तामखिलाण्डराजी- मज्ञानविध्वंसविधानविज्ञाम् ।। अम्बां परां जीवनलिङ्गशक्ति भूयः स कायं न भवे लभेत ॥४॥ य इति- यः अखिलाण्डराज्ञीम् अखिलानामण्डानां ब्रह्माण्डानां राशी- मीश्वरी, अज्ञानविध्वंसविधानविज्ञाम् अज्ञानस्य सनिर्यहेतोः विध्वंसस्य विना- शस्य विधानस्य विज्ञा वेत्त्री, जीवनलिङ्गशक्ति जीवनलिङ्गस्य जीवन जले स्थितं लिङ्गं जम्बुकेश्वराख्यं शिवलिङ्गं तस्य शक्ति परामम्बा लोकते पश्यति, सः भूयः पुनः भवे जन्मनि कायं देहं न लभेत न प्राप्नोति । तस्य नास्ति ·२७२ उमासहस्रम् [सप्तम शतक दक्षिणदेशे प्रसिद्धेषु पञ्चभूतक्षेत्रेषु जम्बुकेश्वरक्षेत्रम् पुनर्जन्मेति भावः। आप्य प्राहुः ॥४॥ बिभ्रत्सहस्रं च मुखानि शक्तो वक्तं गुणान् कः कमलालयस्य । जन्मापि यत्र प्रभवेज्जनानां मुक्त्यै मुनीनामपि दुर्लभाय ॥५॥ विदिति- कमलालयस्य कमलालयक्षेत्रस्य द्रविडभापया 'तिरवारूर' इति विश्रुतस्य चोलमण्डलस्यस्य, त्यागराजसनाथया त्रिपुरसुन्दर्या अधिष्ठित- स्य गुणान् धर्मादिपुरुषार्थसिद्धिदान् गुणान् वक्तुं वर्णयितु कः सहस्र मुखानि विनत् च महसमुखः अपि को वा शक्त. ? आदिशेप इव सहस्रमुखोऽपि पुरुषो न प्रभुरित्यर्थः । यत्र क्षेत्रे जन्म जननमपि मुनीनां ध्याननिष्ठानाम् अपि दुर्लभाय मुक्त्यै प्रभवेत्। एतत्क्षेत्रे जननमपि मोक्षप्रदम् ॥५॥ 'व्याघ्रानिवाताशनपूजितस्य नाटयस्यलोनायिकया शिवस्य । नेयाघ्वभाजा शिवकामया वो मित्राणि कामाः फलिनो भवन्तु ॥६॥ व्याति- मित्राणि, भो. सखायः ! व्याघ्राज्रिवाताशनपूजितस्य व्याघ्राइघ्रिणा व्याघ्रपादेन मुनिना वातागनेन शेषेण च, पतञ्जले. शेषावतारः "प्रसिद्ध । पतञ्जलिव्याघपादाभ्यां पूजितस्य शिवस्य चिदम्बरनटराजप्रभोः नाटपस्थलीनायिकया रङ्गस्थलाध्यक्षया नेत्रावभाजा दृष्टिपय गतया भिव- कामया शिवकामेश्वर्या वः कामाः मनोरया फलिन. भवन्तु मिदधन्विति भावः। चिदम्बरक्षेत्राध्यक्षनटेश्वरप्रियायाः शिवकामेश्वर्या. दर्शनेनाभीप्टार्य- सिद्धिरस्त्वित्यपं.। पञ्चभूतक्षेत्रेषु चिदम्बरम् आकारक्षेत्र प्रसिद्धम् ॥६॥ मालोक्तेजीतकुचामपि त्वा मालोलचित्तामरणाचले यः।। निवेदयान् पर्पसुपांवरने सर्वे पो तस्य भवन्ति कामाःut यालोक्ने इति- अयि पर्वमुपागुवात्र पूर्णचन्द्रवदने अम्ब ! निवेदवान् विषयविद्वेपन्या चित्तवृत्तिनिवेदः मदान्, य पुमान् अरुणाचले तेजसलिने भरणाचलेश्वरे आलोलनित्ताम् अनुरागवगात् तत्र यालोलं विलसच्चित्तं यस्याः ·. पञ्चविंशः स्तदकः] प्रभासहितम् २७३ ताम् अपीतकुचाम् एतदास्यया स्यातां त्वाम् आलोकते पश्यति, तस्य दशे सर्वे कामाः भवन्ति। अरुणाचलसतायाया अपीतकुचाम्बिकायाः दर्शनात् सर्वे कामाः स्वाधीना भवन्तीत्यर्थः। कवेः स्वगुरुलामोत्र क्षेत्रे, चिरकालवास- श्च ॥७॥ पः फुण्डलीपट्टणराजधानी- निस्सारमानन्दकयाविहीन मालोकते कामपि · कृत्तमस्ताम् ।। संसारमेतं स जहाति बुद्धधा un य इति- यः कुण्डलीपट्टणराजधानी कुण्डलीपट्टणं कुण्डलोपुरं राजधानी मुख्यनगरी यस्याः तां कामपि कृत्तमस्तां छिनमस्तां देवी रेणुकास्याम् आलो- कवे वीक्षते, स.. निस्सारं सारहीनं नीरसमिति यावत्, आनन्दकयाविहीनम् आनन्दकथया आनन्दवनसापि हीनं वजितम् एतं संसारं जननमरणाख्यं बुदया जहाति त्यजति विरक्तो भवतीत्यर्यः। द्रविडभाषया 'पडवीडु' इति प्रसिद्ध रेणुकाक्षेत्रं कुण्डलीपट्टणमुक्तम्। कवेः तपस्यलेषु मुख्यमेकमिदं क्षेत्र बोध्यम् ॥८॥ दृष्ट्या वधमादिपुरीश्वरस्प तस्यान्तरङ्गं पतसर्वसङ्ग यो लोचनारोचकमापनोति ।। भूपोमबारोचकमावणोति ॥९॥ दृष्ट्वेति- आदिपुरीश्वरस्य आदिपुरी विश्वोतियूर' इति पावनं क्षेत्र तदीवरस्य वधू देवी त्रिपुरसुन्दरीं दृष्ट्वा वीटय यो जनः लोचनारोचकं लोचनयोः अक्षणोः यरोचकं दृश्यविषयद्वेषं जुगुप्साम् इति यावत्, आधुनोति निवारयति, दर्श दर्श पुनर्दयनीयमिदं पश्येयमिति यः सफलनेत्रो भवति, तस्य अन्वरङ्गम् अन्तःकरणं धुतसर्वसङ्गं धुत: नष्टः सर्वेपु सङ्गो पस्य तत्-सङ्ग- रहितं सत् भूयोमवारोचकं भूयोमदे पुनर्जन्मनि अरोचकं जुगुप्सामावृणोति भाच्छादपति। त्रिपुरसुन्दरी दृष्टदतान्तरङ्गं निस्सङ्गं भूत्वा, पुनर्जन्मनि तस्याः दर्शनं लभ्यते इति हेतोः तत्र जुगुप्सा न जायते इति तात्पर्यम् ॥९॥ काञ्चो रमण्याः कुष्तां गृहस्ये बवागर्मुदं कामपि किङ्किणीनाम् ॥ काञ्चो भुवः पुष्यपुरी यतीन्द्र त्यामम्बिकानामरवपिनोतु ॥१०॥ 18 -- ·२७४ उमासहस्रम् [सप्तमं शतकं . " : काश्चीति- गृहस्ये जने रमण्या: स्वप्रेयस्याः काञ्ची मेखला 'स्त्रीकटयां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा। क्लीवे , सारसनं . च' इत्यमरः। किङ्किणीनां क्षुद्रघण्टिकानां क्वाणः नादः कामपि मुदं प्रीति कुरुताम् । भोः यतीन्द्र, भुवः भूलोकस्य काञ्ची एतदास्या मेखलास्थानीया वा पुण्यपुरी अम्विकानामरवः कामाक्षीति स्याता क्षेत्राधिराज्ञी तस्याः अम्बिकायाः नाम- रवैः कामासीनामध्वनिभिः त्वां धिनोतु प्रीणयतु । काञ्चीक्षेत्र दक्षिणे, तदध्यक्षा, कामाक्षी।' पञ्चभूतक्षेत्रेषु पृथिवीक्षेत्रमिदं प्राहुः ॥१०॥ एवं. दक्षिणदेशस्थलानि अभिष्टुत्य आन्प्रदेशस्थलं कालहस्तिक्षेत्रं गायति ॥ 'श्रीकालहस्तिस्थलदर्शनस्य फैलासवीता पुनरुक्तिमाः॥ ज्ञान प्रदातुं चरणाश्रितेभ्यो जानाम्बिका यत्र निबद्धदीक्षा ॥११॥ श्रीति- श्रीकालहस्तिस्थलदर्शनेन कैलासवीक्षा कलासदर्शनं पुनरुक्ति- माहुः। क्षेत्रमाहात्म्यविद इत्यर्थः। कैलामनिविशेष कालहस्तिक्षेत्रमिति यावत् । यत्र चरणाश्रितेभ्यः निज चरणं शरणं गतेभ्य. पुण्यपुस्पेभ्यः शानं प्रदातुं ज्ञानाम्बिका एतन्नाम्ना विश्रुता क्षेत्रमूतिरम्बिका निबद्धदीक्षा घृतव्रता विजयते इति शेष.। . इदं च वायुक्षेत्र विश्रुतम् ॥११॥ , . धोरीलङ्गस्य विलोकनेन सङ्गेन होनो भविता मनुष्यः ।। पामास्ति पत्र भमरालकायाः शान्तभम तद् भमराम्बिकायाः॥१२॥ श्रीलेति- श्रीशैलशृङ्गस्य 'दत्तमण्डलाये । आप्रदेशभागहरे श्रीशैल- क्षेत्र सुप्रसिद्धम्। तस्य शिखरस्य विलोकनेन दर्शनेन मनुष्यः सङ्गेन हीनो निस्सङ्गो भविता भवेदित्यर्थः, यत्र क्षेत्रे सान्तमं शान्तो विरतो भ्रमः यस्मिन् तत् 'भ्रान्तिविजितम् इत्यर्थः, भ्रमरालकायाः अमरा इव अलका पस्यास्तस्याः भ्रमराम्यिकायाः तत् प्रसिद्धम् धाम स्थानम् अस्ति । श्रीरालेश- वान्ता देवी भमराम्दिका क्षेत्रदेवता ।।१।। पश्चिमास्पितीरे उसरफेरसभागस्ये गोकर्णक्षेत्र विराजमानाया मद्रकर्णीति विस्पाताया. देव्या. महिमानमाह ।। - ·पंञ्चविंशः स्तबकः] प्रभासहितम् २७५ तीरे विपश्चितर पश्चिमान्धे- “गॉफर्णगां लोकय भद्रकर्षाम् ।। बुद्धि शिवां सर्वमनोरयानां - सिदि च यद्यस्ति मनोऽधिगन्तुम् ॥१३॥ . तीर इति- विपश्चिद्दर पण्डितश्रेष्ठ, शिवां कल्याणी बुद्धि सर्वमनो- रयानां सर्वेषां मनोरथानां कामानां सिद्धिं च अधिगन्तुं प्राप्तुं ते तव मनो मानसम् अस्ति यदि, पश्चिमा धेः पश्चिमसमुद्रस्य तीरे वेलायां गोकर्णगां गो- कर्णक्षेत्रे कृताधिष्ठानामित्यर्थः, मद्रकर्णीम् एतदात्यया प्रथितां काली लोकय पश्य ॥१३॥ वय महाराष्ट्रदेवागं करवीरक्षेत्र प्रशंसति ।। पाम्नि, प्रसिद्ध करवीरनाम्नि . पुण्याभिधानां कृतसन्निधानाम् । देवी परां पश्यति यो विरक्तो मुक्तैः स पाणिग्रहणाय शक्तः॥१४॥ 1 धाम्नीति– करवीरनाम्नि करवीर नाम यस्य तस्मिन् प्रसिद्ध धाम्नि स्याने क्षेत्र इति यावत्, कृतसग्निधानां सान्निध्यं कृतवती प्रसन्नामिति यावत्, पुण्याभिधानां पुण्यं पावनम् अभिधानं नाम यस्यास्तां, यहा पुण्या इति अमि- घानं यस्यास्ता परां देवीं यो विरक्तो वैराग्यवान् जनः पश्यति, स मुक्तः स्त्रीलिङ्गस्वारस्यात् मुक्तिनाम्न्याः स्त्रियाः पाणिग्रहणाय परिणयाय शक्तःक्षमः मुक्तिकान्तारतये प्रमुरिति भावः ॥१४॥ . ज्ञान दृढा ते यदि कापि काक्षा. नानेहसं. मित्र मघा क्षिपेमम् ।। सेवस्व देवी तुलजापुरस्यां . नव स्वरूपादितरा किलेयम् ॥१५॥ ज्ञान इति-मित्र सखे! ते तव ज्ञाने दृढा काका वाञ्छा भवति यदि, इमं गच्छन्तम् अनेहनं काले मुपा वृया न क्षिप, कॉलं व्ययं मा कृपाः। तुलजापुरस्पा देवी सेवस्व । इयं स्वरूपात् आत्मरवरूपात इतरा न, किल ऐतिहो। सर्दस्याप्यात्मनः यनन्यभावेन राजमानां तुटजापुरस्थां देवी - मजेत्ययः ॥१५॥ अय = उत्सलदेशस्थले तूर्यते ।

·२७६
उमासहस्रम्
[सप्तमं शतक
गोपालिनोवेषभूतं भजस्व लोलासी तां भुवनेश्वरस्य ।
. इष्टं हृदिस्य तब हस्तगं स्यात् कष्टं च संसारमयं न भूयः ॥१६॥
गोपालिनीति- गोपालिनीवेपभृतं गाः पालयतीति गोपालिनी तस्याः
वेप वाह्यरूपं विमर्तीति गोपालिनीवेषभृत् तां वल्लवीवेपामित्यर्थः, भुवनेश्व.
रस्य उत्कले' प्रसिद्धस्य स्वनामक्षेत्रेश्वरस्य लीलासखी विलासिनी देवी भज-
स्व. सेवस्व । भजसि चेत्, हृदिस्थ हृद्गतम् इष्टं तवाभीष्टं हस्तगं फलितम्
स्यात् भवेत्। संसारभवं संसारात् जन्म-मृतिरूपात् भ्रमात् भवः उद्भवो
यस्य तत् कष्टं दुःखं च भूयः पुनः न भवेदिति शेषः ॥१६॥
आराध्यते वैतरणीतटस्या येनेयमम्बा विरजोभिधाना॥
आराधितं तेन समस्तमन्यत्
सारो परायामयमार्यगीतः ॥१७॥
आराध्यते इति- वैतरणीतटस्था वैतरणीनदीतीरकृतावासा विरजा:
अभिधानं नाम यस्याः सा इयं विरजोदेवी येन याराध्यते तेन अन्यत् सम-
स्तम् धाराधितं भवेदिति दोपः। तस्याः सर्वात्मकत्वात्, सर्वस्मिन् तस्यों
निहिते तस्याम् आराधितायां सर्वम् आराधितं भवति । अयम् आर्यगीतः पूज्यः
विद्धिः गीतः धरायां भुवि सारः। अन्यत् सर्व निस्सारं, विरजोदेवीभजन-
मेव मुदि सर्वसारं गायन्ति दिशा इति भावः ॥१७॥
अप बङ्गदेशस्थलमाह ॥
सङ्गीयमान स्थलमार्गबन्द न्वारकाणां सरितस्तदेऽस्ति।
पः कालिका पश्यति कालकेशी तत्रास्प कालावपि मैव भोतिः॥१८॥
पङ्गीयमानमिति- आर्यवृन्दः अभियुक्तस ः समीयमानं सदीत्यं-
मान स्थल क्षे वृन्दारकाणां देवानां सरितो नद्याः तटे तीरे गङ्गातीरे प्रत्यर्थः,
अस्ति वर्तते। तत्र स्यले कालकेशी कालाः केशाः यस्याः तो कालिका यः
पश्यनि वीक्षते अस्य तस्य कालीदर्शनमाग्यवतो जनस्य कालादपि मृत्योरपि,
नैव भीति: भवतीति पेपः, मृत्योरपि भीः नास्ति चेत् अन्यस्मात् का भी: ?
नवानकुतोभयो भवति ॥१८॥

·पञ्चविंशः स्तबकः] प्रनासहितम् २७७ यय कामरूपदेशस्य कामस्पक्षेत्र कीर्तयति ॥ नोलावलं सिद्धसमूहसैव्यं भद्रा परा काचन गृहमद्रा लीलानिकेतं प्रवदन्ति यस्याः। कामेश्वरी सा भुवनस्य मूलम् ॥१९॥ नीलाचलमिति- सिद्धसमूहसेव्यं सिद्धजनसमुपास्यं नीलाचलम् एतनामक क्षेत्र यस्याः देव्याः लोलानिकेत लीलावासं प्रवदन्ति बुधा इति शेषः। काचन गुह्यमुद्रा योनिमुद्रा रहस्यरूपा सा परा भद्रा शिवा कामेश्वरी भुवनस्य जगतो मूलं भवतीति शेषः। देव्येव सर्वस्य जगतः जनिस्थानमिति लक्षयितुं गुह्य- मुवि तान्त्रिकै: कय्यते ॥१९॥ यथ मगधदेशस्थलकीनं भवति ।। माङ्गल्यगौरीपददर्शनस्य आचारपूर्तरधिगम्यमप्र कर्ता तु भूत्वा मुकृतस्य मर्ता। स्यानं प्रपद्येत पतो न पातः॥२०॥ माङ्गल्येति- माङ्गल्यगौरीपददर्शनस्य माङ्गल्यमय्याः गौः पादयोः दर्शनस्य कर्ता तु गौरीपददर्शनं कृतवांश्चेदित्ययः। स दर्शनकृत् सुतस्य पुण्यस्य भर्ता धारक: पोपकरच भूत्वा आचारपूर्वः सदाचारपवित्रः पुरुषः अधि- गम्यं लम्पम् अग्रघं ठं स्थानं परमं पदं प्रपद्यैव गच्छन्, यतो यस्नात् स्थानान्न पातो भवति, यच्युतं पदं भजते इति भावः ॥२०॥ अयोतरदेशस्यले द्वै आह ।। वाराणसो भमगिरेरनूनं अप प्रजानां विघतान्नपात्रा क्षेत्रं पवित्रं भवनत्रयेऽपि ॥ गौरी स्वयं यत्र विशालनेवार॥ वाराणसीति- वाराणसी कामी मुवनत्रयेपि लोक्यपि पवित्र पावनं गुमगिरेः कलामम्य मनूनं नुस्मममिययः, संत्रं भवति, या क्षेत्र गौरी विधान ·२७८ उमासहस्रम् [सप्तमं तक नेवा विशालाक्षी प्रजानामर्ये प्रजापोपणाप स्वय विधृतानपात्रा विधृतम् अग्न- पूर्ण पात्रं यया सा अग्नपूर्णा सती विराजते ॥२१॥ १. बुन्दारकाराधितपादपद्मा ५ नन्दामिमामिन्दुसमानवश्राम् ।।- : FE. आलोक्य विन्ध्याचलवासिनों ना नालोचयेत्संसृतितो भयानि ।।२२।। 'वृन्दारकेति- वृन्दारकाराधितपादपमा सुरजनाचितचरणारविन्दाम् इन्दु- समानवक्त्रां चन्द्रसुन्दरमुखी विन्ध्याचलवासिनीम् इमा नन्दां भगवतीम् आलोक्य ना नरः मनुजः संसृतितः संसारात् भयानि न थालोचयेत् न पश्येत् विन्ध्यगिरिकृतनिवासां 'नन्देति विश्रुतां मूर्ति प्राप्य तदर्शनात् संसृतिभीति- विमुक्तो भवति नर इति भावः ॥२२॥ अथ मालवदेशीय-अवन्तीपुरीश्वरी स्तौति ॥ आनन्ददेहामिह मुक्तिसंज्ञा नारी परीरब्धमना मनुष्यः॥. दूती मोतु प्रमयेश्वरस्य कान्तामवन्तीपुरनायिका ताम् ॥२३॥ " यानन्द इति- आनन्द एव देहो यस्या. ता मुक्तिसज्ञा मुक्तिः इति संज्ञा सङ्केतो नामेति यावत् यस्या. ता नारी स्त्रियम् इह भुवि परीरब्धूमना परीरम्घुम् आलिङ्गितुम् मनः यस्य स मनुष्य. प्रमथेश्वरस्य भूतपतेः शिवस्म कान्ता रमणीम् अवन्तीपुरनायिकाम् अवन्तीपुराधिष्ठात्री देवी दूती विधेय- विशेषण, वृणोतु। मुक्तिस्त्रिया रन्तुकामेन पुसा ता सङ्गमयितु भगवती दूती दौत्यकर्मरता भवतीति तात्पर्यम् । मुक्तिकाम प्रति मोक्षस्य सम्पाद- यित्रीति भावः ॥२३॥ अय कलासस्तुतिः ॥ यत्रालयिकृता सहाहं . भात्रा मुहुः खेलितवान्वनेषु ।। # सिददेवपिनत स्मसमि कलासमायासगिरि जनन्याः॥२४॥ यति- पत्र कलागे पोप अपलच्छिदाता गिरिल्यकृता सुब्रह्मण्येन पनीयगा यात्रा गह अहं गणपतिः मुहः अभीरण बेलितवान् श्रीनिवान् ·पञ्चविंशः स्तवक:] प्रभासहितम् २७९ . अस्मि, तं सिद्धदेवपिनुतं सिद्धपुरुषः देवः ऋपिमिश्च स्तुतं, जनन्याः पार्व- त्या: आवासगृहं कैलासं गिरि स्मरामि घ्यायामि ॥२४॥ स्तवकोपसंहारस्तुतिः ॥ पूर्णाऽम्बरे शीतकरेषिकारं वित्रत्यगेन्द्र पवले सलीला।। क्षेत्रेप काश्यादिप गप्तशक्ति- गारोन्द्रवज्ञासु च सग्निपत्ताम् ।।२५।। 1,. पूर्णाऽम्बर इति: अम्बरे आकाशं पूर्णा, धवले . सिते .अगेन्द्रे हिमाचले सलीला सक्रीडा, शीतकरे चन्द्र अधिकारं विभ्रती, चन्द्रे स्वामाज्ञां लीलया प्रयुञ्जाना, ततोऽप्यधिकशोमा देवी गौरी, काश्यादिषु क्षेत्रेषु गुप्तशक्तिः गुप्ता गूढा शक्तिर्यस्याः सा, इन्द्रवज्रासु च इन्द्रवज्रावृत्तनिवदास्विमासु स्तुतिपु, चकारात् काश्यादिपु क्षेत्रेषु सन्निधत्ते इति सत्यम्, इमासु स्तुतिप्वपि साग्निध्य करोतु । अनेन वीर्यवत्यो दृष्टफलकाश्च भवन्त्वित्युक्तम् ॥२५।। पञ्चविंशः स्तवक: सव्याख्यः समाप्तः ॥

·पड्विंशः स्तवकः अयास्मिन् पड्दिर्श स्तवके अरुणाचलक्षेत्रे प्रसन्नाम् अपीतकुचाम्बिका स्तौति ॥ आगमविन्मतिकरविणीनां बोधमजस्लमसो विदधानः।। पातु महेशवधूवदनांशो हासशशी सकलानि कुलानि ॥१॥ आगमेति- आगमविन्मतिकरविणीनाम् आगमविदां वेदादिप्रमाणभूत- शास्त्रज्ञानां मतयः एव करविण्य: कुमुदिन्य: तासाम् यजसं नित्यं बोषं ज्ञान, पक्षे विकास विदधानः कुर्वाणः महेशवधूवदनाशः महेश्वरीमुखमण्डलकलेत्यर्थः, हासशशी हास एव शशी चन्द्रः सकलानि कुलानि पातु रक्षतु । अत्र हास एव दासी इति मयूरव्यंसकादिसमामाश्रयणात् परिणामालङ्कारः। नेह आरो- प्यमाणस्य शशिनः यारोपविषयहासात्मना परिणति विना सकलकुलरक्षणो. पयोगित्व सम्भवति। न च हास. शशीव इति उपमितसमासाश्रयणात् पूर्व- पदप्राधान्यमस्तीति पशुपम् । सामान्यधर्माप्रयोग एव उपमितसमास: आय- पणीयः, 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति उपमितसमासानुशास- मात् । इह तु बोघं विदधान इति वोधविधानसामान्यप्रयोगाच्च । उत्तर- पदस्य विषयिणः शशिन: प्रकृतविषयहासात्मना परिणामो दुरः ।।१।। मायतलोधनचुम्बितकर्णा शोणनगेशमन:प्रियवर्णा दानयशोजिततोयदकर्णा। नाशयताज्जगदातिमपर्णा ॥२॥ यायतेति- आयतलोचनचुम्बितवर्णा मायताम्या दीर्थाभ्यां लोचनाम्या धम्बितो को प्रोत्रे यस्याः सा, कन्तवियान्तनेनेत्यर्थः। पानयशोजित- तोपदकर्णा दानंन यशः तेन जितः तोयदः मेयो वर्षक: इव कर्ण: कौन्तेय, यस्याः सा अभीष्टदानदात्याग्जातया की तोयवर्षक मेघमिव याचितदान- दो कौन्तेयं जितवतीत्यर्थः, कौन्तेययशोनिशायिनी दानकोति: देव्याः इति यावत्। गोषनाशमन प्रियवर्णा पोषनर्गशम्य अरुणाचलेश्वरस्य मन.प्रियः ·पविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् २८१ हृदयङ्गमः वर्णो रजको रागः यस्याः सा, बरुणाचलेश्वरहृदयरञ्जनौत्यर्थः, अपर्णा दुर्गा जगदाति लोकस्य पीडां नाशयतात् ध्वंसयतु ॥२॥ देवतुरङ्गदिलोचनभाग्य वेदशिरोनिचपरपि मुग्यम् ॥ शोकविदारिसुधाकिरणास्पं सोपगिरौ समलोकि रहस्यम् ॥३॥ वेदेति- वेदतुरङ्गदिलोचनभाग्यं वेदास्तुरङ्गा वाहा यस्य तस्य शिवस्य विलोचनानां भाग्यं पुष्यफलं, त्रिपुरसमरे हरस्य वैदा: वाहाः अभूवनिति पुरा- णम् । वैदशिरोनिचयः वेदशिरसां वेदान्तानां निचयः समूहैरपि मृग्यम् अन्वे- प्यम्, शोकविदारिसुवाकिरणास्यं शोकं विदारयितुं शीलमस्येति शोकविदारि दुःखध्वंसं तत् सुधाकिरणः चन्द्र इव दास्यम् आननं यस्य तत्, रहस्यं गूढं तत्त्वं शोणगिरी अरुणाचले समलोकि समदारी मया दृष्टमित्यर्थः ॥३॥ मुञ्च समस्तमनोरयला संशयमद्य करामलकाभे ।। दृक्पयमाप नगेन्द्रतनूजा सोहमितः परमन्तरराजा ॥४॥ मुञ्चेति-- करामलकाभे करे हस्ते मामलकं फलं तस्य यामा इव मामा यस्य तस्मिन् समस्तमनोरयलाभे सर्वकामसिद्धौ दिपये अद्य संशयं मुञ्च सन्देहं मा कृथाः इति मनः प्रति सम्बोधनम् । करगतामलकमित्यत्र लोक- वादानुकरणेन अयत्नसिद्धम् अभीप्सितं बोध्यम्। 'सहस्व कतिचिन्नासान् मोलयित्वा विलोचने' इत्यादाविव लोकोक्ति नामालङ्कारमाहुः। असन्दिग्ध- मनोरयलाभविपर्य हेतुमाह । नगेन्द्रतनूजा पर्वतराजपुत्री पार्वती दृक्पयं दृष्टिमार्गम् आप प्राप्ता इत्ययः। दुप्करः सर्वमनोरयलामः। स समर्थन- सापेक्षः। नगेन्द्रतनूजादर्शनलाभेन स समर्थितः । तस्मात् यापार्यहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः। सोहं तथा प्राप्तदेवीदर्शनोऽहम् इतः परम् अन्तर- राजा अन्तरे अन्तरङ्गे हृदये राजा ईश: यस्य सः, यद्वा अन्तरं हृदयं राजा यस्य सः अस्मीति अध्याहार्यम्। माहमितः परम् अन्याधीनो बाहवराङ्गतो भवामि। तत्र दर्शनभाग्यमेव हेतुरिति भावः ॥४॥ सिल्पविदा प्रतिमो प्रविशन्ती स्वल्पविदा तरणाय चकास्ति। सोणघरामति सम्प्रति लाया हन्त चिरादियमेव ममाम्बा ॥५॥ शिसविद इति- शिल्पविदः गिन्यं वेतीनि शिपवित् तस्य विग्रहादि- ·२८२ उमासहस्रम् 1 [सप्तमं शतक निर्माणकलादेदिन: प्रतिमा तनिष्पादिता भूति प्रविशन्ती स्वकल्या शिलिप- कृतविग्रहविशेषम् आविशन्तीत्यर्यः, स्वल्पविदा येदवेदान्तादिपाठेरगस्यत्तधिया मन्दज्ञानिनामपि तरणाय जन्मतरणाय चकास्ति ज्वलति देवोत्यध्याहायम्, शोणधराभूति अरुणाचले सम्प्रति अघुना' लब्धा मर्यति ' शेपः हन्त आश्चर्ये, चिरात् वही. कालादियमेव मम अम्बा। एलावन्तं कालभिमा- मविदित्वा जीवितमयापयम्। अधुनव ज्ञात्वा. इमा प्राप्तवानस्मि- ॥५॥ भारतभूषलयेत्र विशाले सन्त्वनधानि यहूनि गृहाणि ॥ मास्यविगीतसुधाकरबिम्बा शोमगिरौ रमतेन मदम्बा ॥६॥ भारतेति- अत्र अस्मिन् विशाले विस्तीर्णे भारतभूवलये भारतभूमि- मण्डले अनघानि शुभानि बहूनि गृहाणि देवीनिवासाय सन्तु भवन्तु। एवं सत्त्वपि, अत्र शोणगिरौ अरुणाचले आस्यविगीतसुधाकरबिम्बा आस्येन मुखेन विगीतं निन्दितं सुधाकरस्य चन्द्रस्य विम्वं यस्याः सा, चन्द्रबिम्बसोभाति- शायि विकसितं प्रसन्न वदनं देव्याः इत्यर्थः। मंदम्वा रमते रता भवति । पद्यपि पावनानि रमणीयानि भरतखण्डे निवासस्थानानि भगवत्याः सन्ति, तथापि, अत्रैव अरुणाचले सोल्लासविशेष सुप्रसन्नरतेति भावः ॥६॥ धारितसंधितपातकजाला वारिधिवीचिनिरष्टकुशलीला॥ वारिजपत्रविडम्बननेत्रा धारणराजमुखेन सपुत्रा ॥७॥ धारितेति- वारितसंश्रितपातकजाला चारित निवारितं सथितानाम् आयितजनाना पातकजालं पापजाल यया सा। वारिधिवीचिनिरङकुशलीला वारिधेः मागरस्य वीचय ऊर्मय इव निरहकुशा अप्रतिहता लीला सततविलासो यस्याः सा, विशद्वलनवनवोन्मेपविलासशालिनीत्यर्थः । वारिजपत्रविडम्बन- नेत्रा वारिजपत्र कमलदले विडम्बयत उपहसत इति वारिजपत्रविडम्बने ते नेत्रे यस्याः सा, कमलशोभातिशायिनी नेत्रे अस्याः। वारणराजमुर गजमुखेन गणपतिना सपुत्रा पुत्रवतीत्यर्थः ॥७॥ बायतपश्यनासितकेशो : तोयजदाणरिपोह दयेशी काशगुमास्याः परमंपा' पाशभिदस्तु सदेन्दुषिभूषा ॥८ बायतेनि- आयतकत्रयनागितकेगी आपता: पोर्पा: पत्राः कुटिला घनाः .

·इविंशः स्तवक:] 'प्रभासहितम् २८३ सान्द्राः असिताः कृष्णाश्च केशाः कचाः यस्याः सा । तोषजवाणरिपोः कमल- पुष्पयाणपात्रोः कामारेः रुद्रस्य हृदयेशी प्राणेश्वरी, काशसुगाच्छयशाः काश. सुममिव कारापुषमिव अन्धं सुनं यशः यस्याः सा। परमा श्रेष्ठा। इन्दुविभूपा चन्द्रचूडा एपा अम्बा तव पामिद् पाशम् आविद्यकं जन्मादि- बन्धं भिनत्ति छिनत्तीति पाशभित् अस्तु भवतु ॥८॥ पहजसम्भवपूजितपादा पद्धविनासनपावननामा ॥ किङ्करकल्पलता परमेयं शङ्करनेत्रसुपा शरणं नः ॥९॥ पति- पङ्कजसम्भदपूजितपादा पङ्कजसम्भवेन पायोनिना ग्रहाणा पूजितो पादौ यस्याः सा। पद्दविनाशनपादननामा पर्दू पाप्मान विनाराय- तीति पविनाशनं पावनं नाम यस्याः सा। किङ्करकल्पलता किराणा सेवकाना भक्तानां कल्पलता इप्टार्यदात्री. स्वलंता। परमा सर्वोत्तमा। गकरने गया शम्भुलोचनयोरमृतायमाना प्रीतिकरीत्यर्थः । इयम् अम्वा नः अस्माकं शरण रक्षणं भवतीति शेपः ॥९|| चञ्चलदृग्विनतामरवल्ली पञ्चपपत्कशरासनमिल्ली ॥ काञ्चनगर्भमुखप्रणुतेय' पञ्चमुखप्रमदा पारणं नः ॥१०॥ चञ्चलेति- चञ्चलदृक् चञ्चले विलामपिरोपाच्चले दृशौ यस्याः सा। विनतामरवल्ली विननानां प्रणतजनानाम् अमरवल्ली कल्पलना ईगितार्य- दायिनी। पञ्चपुपत्कशरासनमिल्ली पञ्चपृपत्वस्य मन्मयस्य शरामनं धनुः मिल्ल्पो ध्रुवी यस्या. सा, देव्याः ध्रुवी कामस्य धनुरित्ययः। 'हिल्लिका भ्रू- लताया स्यात्' इति नामकल्पद्रुम.। 'वदनस्मरमानत्यगृहतोरणमिल्लिका' इत्यत्र ललितासहस्रनामभाष्ये झिल्ली पूरिनि व्याख्यानम् । काञ्चनगर्भमुम्ब- प्रशुता काञ्चनगर्भो हिरण्यगर्भो ब्रह्मा स मुझे अप्रे यंपा ते फाञ्चनगर्भमुखाः ब्रह्मादपः त. प्रणुता संस्नुता इयं पञ्चमुषत्रमदा पञ्च मुसानि ईमान- तत्पुरुष-अघोर-वामदेव-गद्योजातात्यानि यम्य सस्य पञ्चमुखस्य परमेश्वरस्य प्रमदा योपा नः अस्माकंभरणं रक्षणं भवतीनि दोषः ॥१०॥ मम्य विषय भटामिदनादीन् नूपुरनादविभीषिकर्यपः ।। हन्त जहार बलेन मनो में गोपनगामिनियासिनि तेतिः ॥११॥ अम्बेति- गोगनगारप्रिनिवामिनि वरणाचलप्रदेशवामिनि अम्ब ! " .

·२८४ उमासहस्रम् [राप्तमं शतक ते तव एपः अघ्रिः पादः नूपुरनादविभीषिकया पादकटकध्यनिना मत्सनेन मदनादीन् कामादीन् भटान् विध्य अपसार्य स्वयमेव मे मनः बलेन जहार मन्मानसं प्राप्य आचकति भावः। कामादिभट: रक्षितं मे मनः तव पादा. गौरवकाशं न प्रादात् । तथाविधं मानसम् अपहृतवत्यसि, हन्त आश्चर्यम् तावास्तव पादमहिमा ॥११॥ कर्णपुटे कुरु मुग्ध ममोक्ति मुञ्च धनादिपु मानस सवितम् ॥ शोणगिरीन्द्रवधूपवभक्ति पोलय शीलय यास्यसि मुक्तिम् ॥१२॥ कर्णपुट इति- मुग्ध मूढ मानस ! मम उक्ति व्याहृति कर्णपुटे कुरु शृणु, धनादिपु आदिशब्देन कान्तादिविषयभोगेषु सक्तिम् थामक्ति मुञ्च सङ्गं परित्यजेत्यर्थः। शोणगिरीन्द्रवधूपदभक्ति अरुणाचलेश्वरप्राणनायिकाचरण- भक्ति शीलय शीलय वीप्सायां द्विरुक्तिः, अभ्यासादाचर, मुक्ति थास्यसि, मोक्षं लप्स्यसे इत्यर्थः ॥१२॥ जीर्णतरे जरयाऽखिलदेहे , बुद्धिबलं च विलम्पत्ति मोहे । हन्त सयित्रि तपन्मतिरन्ते सेवितुमिच्छति ना चरणं ते ॥१३॥ जीर्णतर इति- अखिलदेहे सर्वस्मिन् शरीरे जरया वयोवृद्धया जीर्ण- तरे अतिशयन जीणे क्षय गते सति, मोहे शानलोपे बुद्धिवलं विलुम्पति ह्रास- यति सति, सविधि जननि ! तपन्मतिः तपन्ती मति. बुद्धि यस्य सः तापा- तंबुद्धिरित्ययः, मा नरः अन्ते देहावसानसमये ते चरणं सेवितुम् इच्छति, हन्त खेदे, इदं कप्टम्। शरीरेन्द्रियादिपाटदे सति त्वचरणसेवारतिः न जायते प्रायशो नरस्येति शोचनीयमिदम् ॥१३॥ तन्त्रविदो नवयोनि तु चर्क होणपरापरस्पमुगन्ति ॥ अर्धममुष्य वपुर्मदनारे धमगेममुते सब गात्रम् ॥१४॥ तन्नेति- तन्त्रविद. दातागमदिशा: नवयोनि नव पोनयः यस्य तत् पत्र तु ग्रीचत्रम् एव गोणघराघररूपम् अरुणगिरिरूपम् उरान्ति कामयन्ते, पारयांद्रष्टेः सम्प्रमारणम्, बदन्तीति यावत्। अमुष्य श्रीचक्ररूपस्य गिरेः ·पट्विधः स्तवकः] সমাষবিদ २८५ अर्थ मदनारेः शिवस्य पपुः शरीरं, अगेन्द्रसुते पाति देवि! तव गात्रम् अर्घम् । यत् तन्त्रशास्त्रपु प्रसिद्धं श्रीचक्रं श्रीपुरम् इति विश्रुतं तदेव अरुणगिरिस्पेण राजते इत्याहुः, तत्रापि शिवयोः युवयोः शरीरं विभक्तं पत्युरघं तवामिति वक्तव्यम् । सर्वोऽपि गिरिः शिववपुः, न वा सर्वमपि श्रीचकं त्वद्वपुः । 'चतुभिः गिवचाश्च शक्तिवत्रश्च पञ्चमिः। नवयोन्या- त्मकं चक्रं श्रीचक्रं शिवयो वपुः ॥ इति। तस्मादरुणाचल: सर्वोऽपि शिव- सारीरमिति न तथ्य, तत्र तव शरीरमागोऽप्यस्तीति भावः ॥१४॥ तया चाहुः मस्तु नगेश्वरनन्दिनि लिङ्ग तंजसमेतविहापि तवांशः ॥ योतगुणस्य विना तव योगं देवि शिवस्य कुतः खल तेजः ॥१५॥ अस्त्विनि- नगेश्वरनन्दिनि पार्वति । एतत् अरुणाचलाख्यं तंजसं तेजोमयं लिङ्गम् अस्तु भपतु । दक्षिणदेशे पञ्चभूतोत्रेषु काळ्यादिषु अरुणा- चलस्य तंजसक्षेत्रत्वं पुराणप्रसिद्धम् । इहापि तेजसे लिङ्गोऽषि, न केवलं गिरी तव अंशो भागो मयतीत्यध्याहार्यम् । देवि, अम्ब ! धौतगुणस्य निर्गुण- स्य परब्रह्मस्वरूपम्य शिवस्य तव योगं विना सम्बन्यं विना कुतः स्खल तेजः? तेजो नैव स्यादित्यर्थः। निर्गुणस्य परस्य पुरुषस्य शक्तियोगेनैव मगुणत्वं भवति। तेजश्च गुणः, तेजसं लिङ्गं च गुणि भवति । गुणेन जसा विना गुणिनो लिङ्गस्य तंजसत्वमेव न सिद्धपत्। भैपजे, अनभि. प्यागुणस्य द्रव्यविरोपस्य भैपरययोगेन जो वीयं भवति । क्लिष्टः गुण- योग-तेजस्सन्दपमाध्वनिः । समर्थनीयस्य तंजसलिङ्गादेवी शरीरस्य उत- रार्धवाक्यान समर्थनात् कायलिङ्गम् अलद्वारः ॥१५॥ स्यापितमूर्तिरिय तव मन्या प्रयितुं जगरीपरि रम्या । गोपनगामिदं तब रूपं कौतपितं मगजे पुतपापम् ॥१६॥ स्थापितेति- जगदीवरि अम्ब ! नासा नतुं योग्या सम स्थापितमूतिः गिरिधानप्रतिमा पूजयितुं रम्या भवति । नगजे पार्वति! पुरापापम् अप- पापम् योगनगार्धम् अगावलापम् इदं तव सं नीतपितुं रम्पनि पूर्वगा. करपरणाययययमम्पन्ना सिल्पिता ते मूतिः कापिकपूजनविश्या ज्यय:।

·२८६
उमासहस्रम्
[सप्तमं शतक
रमणीयाः' भवति । पर्वतार्थ ते गावं तु वाचिषपूजनविपर्य रमणीयम् ।
मानसं तु उभयत्र गम्यम् ॥१६॥ ।
शोणनगार्घतनोऽनिशम पारपसेऽपि गुहं रमणारयम् ॥
आगतमध्ययि हा मुहुरम्बो च्चाटयसे गण मनु कस्मात् ॥१७॥
शोणेति- अपिशोणनगार्थतनो अरुणाचलार्धाङ्गि! अनिशमश्रान्तम्
अङ्के उत्सङ्गे रमणाख्यं श्रीमहर्षि गुहं स्कन्दावतारं धारयसे। अयि अम्ब !
मुहुः पुनः पुनः आगतमपि गणपं . गणपति कस्मात् हैतो: उच्चाटयसे ननु
दूरीकरोष्येव ? कनीयासं गुजम् अङ्के निधाय लालयमि, ज्यायामं दूरीकुरुणे,
कुत एतत् ? अरुणाचलस्य कटकम् अधिशेते भगवान्महर्षिः, अघुनाऽपि
तत्पादं न त्यक्तवान् । गणपतिस्तु मुहुर्मुहुः नाविच्छेदेन तत्र चासमकरोदिति
गम्यते ॥१७॥
T
बर्षे रमणाय नु दातुं मानववेषयराय गुहाय ॥
शोणनगार्थतनो बहु दुग्ध मातरपीतकुचेह विभासि ॥१८॥
अङ्केति- शोणनगार्धतनो- अरुणगिरीश्वगर्षाङ्गि, मातः ! मानयवेप-
धराय मानुपरूपघृते रमणाय अङ्कजुषं अई जुपते सेवते इति अङ्कजुट तस्मै
उत्मङ्गभाजे गुहाय देवाय तव पुत्राय बहु दुग्धं स्तन्यं दातुम् अपीतकुचा न
पीती अपीतो कुचो यस्याः सा सती इह क्षेत्रे विमासि नु- राजसि किम् ?
नु वित। क्षेत्र अपीतकुचेति देवीनाम ॥१८॥
पूर्णसमापिवशात् स्वपिपि त्वं • पीतमपोतकुचेऽम्ब न वेसि ।।
यजुषा रमणेन मुतेन । -प्रेक्ष्य यथेष्टमुरोल्हदुग्यम् ॥१९॥
पूर्णति- अपीतयुधे अम्ब ! पूर्णसमाधिवशात् सम्पूर्णसमाधित: विस्मृत.
सकलवापप्रपञ्चैव त्वं स्वपिपि सुप्ताऽसि । अत एव अजपा उत्पङ्गमाजा
रमन महपिणा व मुनेन उरोव्हदुग्धं वमोजक्षीरं स्तन्यं यथेष्टम् इष्टम-
मादिकम्प स्पिनम् यमितम् प्रेक्ष्य दृष्ट्या पीतम् न वेत्मि न 'पानीपे ॥१९॥

·पवियः स्तदकः]]
प्रभासहितम्
२८७
शानरसाह्वयमम्ब निपीय
ज्ञानमयोऽभवदीश्वरि सर्वः
स्तन्यमसौ रमणो मनिराट् ते ।।
पुप्पति येन तन हि तदात्मा ॥२०॥
.
-मानेति- अम्ब, ईश्वरि! असी रमगो मुनिराट् मुनीन्द्रः ते ज्ञानरसा-
ह्वयं ज्ञानमेव रसः अमृतं स बाह्वयो नाम यस्य तत् ते तव स्तन्यं निपीय
नितरां पीत्वा, ज्ञानमयः मन् स्वायें मयट्, सॉग्मवत्। सर्वस्यापि यात्म-
नोनयत्वात्। येन हेतुना तदात्मा स ज्ञानरसः आत्मा स्वरूपं यस्य सः तनु
देहं पुष्यनि पुष्णाति हि, पुष्टां करोतीत्यर्यः ॥२०॥
प्रीतिपदाय पयोधरकुम्भात् पार्वति धीमयदुग्धमपीतात् ॥
अस्तु गुहाय शिव बहु दत्तं किञ्चिदिवेश्वरि धारय मह्यम् ॥२१॥
प्रीतीति- पार्दति ! अपीतात् पयोधरकुम्भात् स्तनकुम्भान् घीमय-
दुग्धम् धीमयं वुद्धिमयं दुग्धं ज्ञानरसमयमिति यावत्, प्रीतिपदाय प्रेमास्पदाय
गुहाय स्कन्दाय वह अमितं दतम् अस्तु, दीयतां नाम ।' ईवरि! मां
किञ्चिदिव स्वल्पे वा धारय ।
गृहाय ययैप्टं देहि मह्यं तु स्वल्पं वा
दातुं प्रसीद। दातुमदातुं वा वं प्रभ्वीति गमयितुम् ईश्वरीति सम्बोधनम्,
न मावरिति ॥२१॥
प्रोमिमं यदि घेति तनूजं दालमुते मदवारि दधानम् ।
मास्तु पयो वितरानपमन्नं येन दयानि महेश्यरि शक्तिम् ॥२२॥
प्रोडमिति-लसुते पार्वति! मदवारि दानजलं दयान विधन गज-
मुगत्वात्, इमं तनूजं गणपति प्रोडं प्रदृदं वेत्सि यदि जानासि पदि, स्तन्य-
पानदयामतीत्य पुष्टो युवा प्रवृद्धो न स्तनन्धय इनि मां मन्यमे चेदित्यय:,
तहिं पयः स्तन्यं मास्तु न दीयताम् । यनपं मुनं मर्वश्रेयस्करम् अग्नं विवर
देहि, महेश्वरि! येन यग्नेन शक्ति दयानि। शक्तियारणसामपंप्रदम् अग्नं
देहीति भावः ॥२२॥
स्वाजितमेव मया पदि मोग्य
सम्मद एव ममाखिलमातः ॥
आशिपमपपतमामयि दरवा प्रेपय यानि जयानि परित्रोम् ॥२३॥

·२८८ उमासहनम् [सप्तम तक स्वाजितमिति- अखिलमातः विश्वजननि ! •मया स्वाजितम् आत्मना सम्पादितम् एव अन्नं भोज्यं यदि, प्राप्तवयस्कस्त्वम् मन्नार्यसम्पादनक्षमः स्वय- माय मुद्रक्ष्व चेति भणसि यदि, एवमपि मम सम्मद एवं हर्ष एव, सानन्दं सम्मतं मम इत्यर्थः। अयि सर्वजननि ! अप्रमतमा प्रशस्ततमाम् आशिषं दत्त्वा आशीरुक्ति प्रयुज्य मां प्रेषय, यानि अहं गन्धानि, परित्री भूमि जयानि। प्रास्थानिकमङ्गलाशंसीनि ते वचनानि सर्वत्र भुवि मम जय- प्रदानि भवेयुरिति नात्र मम संशयः ॥२३॥ विद्युति विद्युति वीक्ष्यविलासा यीक्षितकर्मणि लक्ष्यरहस्या ।। पार्वणचन्द्रमुखी ललिताङ्गो तंजलिङ्गसखी पारणं नः ॥२४॥ विद्युतीति- विद्युति विद्युति तटिति तटिति प्रतिविद्युत् वीक्ष्यविलासा वीक्ष्यो दर्शनीयो विलासो यस्याः सा, एककस्यामपि क्षणप्रभायां देव्याः विलासो दृश्यः इत्यर्थः। वीक्षितकर्मणि दानकर्मणि लक्ष्यरहस्या लक्षयितुं मूक्ष्मतो द्रष्टु योग्यं लक्ष्य रहस्यं यस्याः सा। दर्शनविधाने तस्याः रहस्य- माकलनीयमिति भावः। तस्या. एव दृष्टिरूपत्वात् दर्शने तद्रहस्यं लक्षणी- यमित्याशयः। पार्वणचन्द्रमुखी पर्वणोऽयं पार्वणश्चन्द्रः पूर्णचन्द्र इत्यर्थः, स इव मुखं यस्या- सा, ललिताङ्गी कोमलदेहा तेजसलिङ्गसखी तंजलिङ्ग- रूपिणोऽरुणाचलेश्वरस्य प्रेयमी नः अस्माक शरणं रक्षणं भवतीति दोपः ॥२४॥ मातरपीतकुचेऽरुणला घोश्वरभामिनि भामहनीये ॥ साय विधाय समर्पयते ते बोयकमाल्यमिदं गणनायः ॥२५॥ मातरिति- अपीतकुचे अरुणशैलाधीस्वरभामिनि अरुणाचलेशगाये भा- महनीये भया प्रभया महनीय पूजनीय मातः अम्ब ! इदं दोपकमाल्यं दोषक- वृत्तथित मालाय हितं माल्य पुष्पं माधु निर्दुष्टं गुणशोभितं विधाय ते तुभ्यं गणनाप: गणपतिः समर्पयते बङ्गीकुरुप्वेनि प्रार्थना ॥२५॥ । पदवियः स्तवकः सव्याल्पः समाप्तः।।.

·सप्तविंशः स्तवकः अप भगवती प्रचण्डचण्डी कदिरभीष्टां मूर्ति मनविशे लवके सौति ।। विद्युन्वन्ध्वान्तानि प्रतिदिशमयम परिहरें- ट्रिय यातन्वानस्सपदि दशमयन् दुःस्वपटलम् ॥ सहस्राराम्भोजे दवमसदृशं मे प्रजनयन् प्रचण्डायाश्चण्डयास्सितहसितलेसो विजयते ॥१॥ विधुन्वनिति- प्रचण्डायाः प्रकर्षण चण्डाया: उप्रायाः पापेप्विति प., चण्डमाः चण्डीदेव्याः सितहसिनलेगः शुभमन्दहामः विजयते अत्युत्कण पते । किं किं कुर्वन् ? प्रतिदिनं दिगि दिशि सर्वामु दिदिवत्यर्य. वान्नानि तमासि विधुन्वन् अपहरन्, अधर्म निःश्रेयसप्रतिबन्धकं पाप्मानं परिहरन् निवारयन्, श्रियं सम्पदं व्यातन्वानः विदधानः, दुःसपटलं दुःखानाम् अनिष्टाना तापदानां कप्टानां पटलं समूहं सपदि क्षणात् गमयन् व्यपोहन्, मे मम सहन्नाराम्भोजे शिरसि सहस्रदले असदृशम् बसमानं द्रवं रमममृतधारामिति यावत् प्रजनयन् उत्पादयन, विजयते इति शेषः। अत्र सितहमितलेशस्य सकलपुरुपायंविधा- यकत्वमुक्तं पूर्वान । तथा प अधर्म परिहरन् इत्यनेन धर्मसिद्धिः, पियं प्यातन्वान इत्यनेन अर्यलब्धिः, दुःखपटलं समयन् इत्यनेन मुखप्रदकामावाप्तिः, प्वान्तानि विधुन्वग्नित्यनेन मोक्षोपयोगिप्रकाशोपलव्यिश्चेति दोघ्यम् । एवं प्रमाविमिष्टो भगवत्याः मन्दहामो मम सिर:कमले विलसन् अमृतं सावय- तीति कवेरनुभूतिः तृतीयपादेन कोनिता। दशमहाविद्यामु छिन्नमम्नां देवीं प्रचण्डचण्डीमाहः तन्त्रशास्त्राणि। तस्या एवावतारो मूनिमेदो रेणुकेति साम् उतरस्तबके प्रस्तौति ॥१॥ परीगा चोपप ज्वलितदवकीलोन्द्र सदा दिनमाणो गोप्वमृतकरदिम्बेन सुलिनम् ॥ विरोधिप्दान्तानां तरनतरणिप्रामवहरं प्रमायावतपाचरणमसा हन्तु विमदम् ॥२॥ 19 ·२९० उमासहस्रम् [सप्तमं तक । अरीणामिति- प्रचण्डायाः चण्डयाः प्रचण्डचण्डीदेव्याः चरण पादः 'चरणो. ऽस्त्रियाम्' इति नपुंसकेऽपि वर्तते, असता सलाना विभवम् ऐश्वयं हन्तु नाश- यतु। कीदृशं चरणम् ? पादत्रयेण विशिनप्टिं। अरीणां शत्रूणा शोषु शिरस्सु ज्वलितदवकीलीन्द्रसदृशं ज्वलितो दीप्तः दवे वने यः कीली ज्वाली अग्निः स इन्द्र इव तेन सदृशं दीप्तदावाग्निश्रेप्टेन तुल्यमित्यर्थः, 'दव-दावी वनारण्यवह्नी' 'वह्नयोलिकीलावचिहेंतिः शिखा स्त्रियाम्' इत्यमरः। वि. नम्राणां विनतानां भक्तानामिति यावत्, शोषु शिरस्सु अमृतकरविम्वेन चन्द्रविम्बन तुलितं सदृश, भक्तानाम् उपासकानां सहस्रारस्थितं सत् अमृत. वर्षीत्यर्थः। विरोधिध्वान्तानां विरोधिनां ज्ञानप्रतिवन्धकानां ध्वान्ताना तमसां तरुणतरणिप्राभवहरं तरुणतरणे: बालार्कस्य प्राभवहरं' वैभवापहरं ध्वान्त- विध्वसने, बालादिपि पटुतरमित्यर्थः। एवम् एकस्य चरणस्य अग्नि-चन्द्र- सूर्यादिकार्यातिशयकारित्वोल्लेखनादुल्लेखालङ्कारः । आद्यपादत्रये उपमालङ्कारः। तिलतण्डुलन्यायेन स्फुटावगम्यमेदयोरुभयोः मेलनादुपमोल्लेखयोः संमृष्टिः ।।२।। भजे भासां शाला निखिलधिषणानां जनिभुवं बलानामापात्री निखिलभुवनेनस्य दयिताम् ॥ भजन्ते या गोतमधुसमयमाद्यपिकवधू. फलालापा हृद्यहंयवदनप रहदशः ॥३॥ भने इति- भागां खियां शाला निलयमुर्व ज्योतिपामाश्रयस्थानमिति यावत्, निविलपिपणाना सर्वासां प्रशानां जनिमुवं सकलानां - लोकशास्त्र- प्रशानाम् उत्पत्तिम्यानम् इत्यर्थः, बलानां विद्या बुद्धि-पराक्रमादिबलानाम् आपा. श्रीम् उत्पादयित्री निखिलमुपनेन्द्रस्य सर्वलोकेश्वरस्य दपिना प्रेयसी भजे सेवे। मा मयुगमपमात्तिकवफ्लालापाः मपुश्चत्रमामः तस्य समये काले वगन्नवाल इत्यर्ष,, मादन्तीना हप्यन्तीना पिपवधूना स्त्रीकोपिलानां बला. ला व बलालापोऽव्यक्तमपुरमापणं यागा ताः, पारान्तिाहर्पोटेकप्रेरित- अवगुभगोविनम्बरा इत्यप, हरवदनारदाः हपवदनाः किनराः तेषां पहा पपाश्य. गुन्दर्यः पिमराङ्गनाः, यहा हरवदनाः 'सुरजवदनाः परंपरा अतना विर्य इति धर्मधारयः ममामः, स्यास्किारः किम्पुएप. तुरनपदनों मयु'यमरः। दधः हृदयङ्गमः गीत: गानः भजन्ते सेवन्ते पी. नुजनीयर्थः। मपंग्पोनिनिधि गलपिपप्रमोइस्पानं निमित. - ·सप्तविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् बलापायिनी यामम्वां किपर्यः स्तुवन्ति तां भजे इति भावः। अनेन हिमा- चलवामिनी देवी स्तुतेति गम्यते, तत्र हि किप्परीणां 'वासः । कुमारसम्भवे. ऽपि 'भिन्दन्ति मन्दां गतिमश्वमुख्यः' इति महाकविः ॥३॥ - " 7 सा - ज्वलन्ती जोभिमहिषमयने या तव तन. सन्ती लावण्यगिरिवारमणे या तव तनुः॥ विना 'कोषप्रीती न किमपि तयोमैदकमभूत् । तयोराद्या दुर्गा भवति ललिताऽग्या मुनिनुते ॥४॥ ज्वलन्तीति- मुनिनुते ऋपिमि: स्तुते देवि! महिपमयने महिषासुर- मदने विपये तव या तनुः मूर्तिः तेजोभिः प्रतापः ज्वलन्ती दीप्यन्ती अमूत् इत्यस्याहार्यम् । गिरिगरमणे शिवरतिविपये तय या सनः मूर्तिः लावण्यः रामणीयकः लसन्ती पिलसन्ती अभून् , तयोरुभयोस्तन्वोः भेदक विशेषदर्शक कोषप्रीती विना फोघं प्रीति च वर्जयित्वा न किमपि अभूत् । तयोः द्वयो. मूयो: आद्या तेजोमिः' ज्वलन्ती कोषाविष्टा दुर्गा भवति; अन्या लावण्यः लमन्ती प्रीतिविशिष्टो ललिता गौरी भवति। एकंच 'वं दुष्टमथने दुर्दी दुर्गा, शिवरमगे प्रियदर्शना शिवा च मवमीति भावः । तेजोभिरिति वचनेन सर्वेभ्योऽप्यनेभ्यः सहृदयभेदकस्य रोदतावहस्य प्रतापस्य बहुशो विजम्भणं ' द्योत्यते। तया लावप्पलसन्तीत्यनेन सर्वाङ्गसौन्दर्यविलसितं शिव- रतिपोपकं गम्यम् ॥४॥ . . न . सहवं भानूनां भवति दिवसानामपिपतेः सही शोर्षाणां भवति भुजगानामधिपतेः ।। सहस्र नेत्राणां भवति.विधानामधिपतेः सहस्र वाहूनां भवति समपे हमवति ते ॥५॥ महसमिति- दिवसानाम् अह्वाम् अधिपतैः मूर्यस्य भानूनां किरणानां सहस्र - भवति। सहनांगः मूर्यः प्रमिद्धः। भुजगानां सर्माणाम् अधिपते: पस्य , पीपणां गिरसां गहरां भवति। आदिशेषः सहनीप- पुराण- प्रसिद्धः। वियुपानां देवानाम् अधिपते: देवराजम्पेन्द्रस्य नेत्राणां सहर्ष भयनि । छन्दः सयासो वियुतः । -भोः हेमवति उमे देवि ! समये अवमरे समि है ·२९२ उमासहस्रम् [सप्तमं शतक तव बाहनां सहनं भवति। दुष्टशिक्षणाय प्राप्ते काले बहुधा तव पराक्रमो विजृम्भते इति भावः ॥५॥ प्रसनो धक्वेन्दुनं च नयनयोः कोऽप्यरुणिमा न कम्पो बिम्बोप्ठे स्मितमपि लसत्काराविशदम् ॥ सरोजामः पाणिः किणविरहितः कोमलतमो. ज्वलच्छूलं त्वासीजननि सव शुम्भाय भयदम् ॥६॥ प्रसन्न इति- जननि मातः! वक्वेन्दुः तव मुखचन्द्रः प्रसन्नः स्वच्छ. रोपलाञ्छनं न किमपि दृश्यते तत्र। नयनयोः नेत्रयोः कोऽपि कोधमूचको. रुणिमा रक्तिमा च न भवति। विम्बोष्ठे बिम्बाधरे कम्पः क्रोधव्यञ्जको वेपथुः न भवति। स्मितमपि मन्दहसितमपि लसत्काशविशदं काशपुष्पमिव धवलं भवति । सरोजामः कमलसभिभः कोमलतमः अतिललितः पाणि: हस्तः किणविरहित:, किशन मुहुर्मुहरायुधग्रहणेन जायमानो प्रन्थिः किणः तेन विरहितः वर्जितः। आयुधग्रहणलक्ष्म न किमपि दृश्यते हस्ते। एवं वक्वेन्दु. नयन-विम्योप्ठ-मन्दस्मित-पाणिकमलानि लावण्यमयानि प्रियदर्शनानि भवन्ति । तु तपाऽपि ज्वलत् दीप्यत् तव शूलम्. आयुषं सम्भाय असुराय भयदं भय- प्रदम् आसीत् । परप्रसनतादिसौम्यगुणाननुरूपस्य भयकरशूलस्य असक्तेः दिपमालद्वारः। 'अननुरूपसंसर्गो विपमम्' इति रसगङ्गापरलक्षणात् ॥६॥ पपे शुम्भस्यासीतष जननि पा काचन तनु- पानापपाः दाक्ती शशिकिरणसारोपमाचिः ॥ हा प्यायं प्यार्य स्मरहरसखि प्याकुलभिवं मनो मे विधान्ति भगति भगतो कल्पलतिके ॥७॥ - वर्षे इति- पननि ! शुम्भस्य गुम्भासुरम्य वर्षे ध्वंगे अप्रपाः थेप्टाः गतीः ब्रह्मापौरभूपाः पाना विधाणा शशिकिरणमारोपमाचिः शशिकिरणस्य पन्द्रपिरणाय मारेण अमृतन उपमा यस्याः, मा पचिः गोमा यस्याः सा, या भर पाचन अनिर्वासनः मूर्तिः आसीत्। परमासुरदमनरामये 'बसा- वलेपार दुष्टे स्वं मा दुर्ग गमावह । अन्यासां बलमाथिस्य युध्यसे पानि. मानिनी ।' मनोमा दुर्गा गर्वाः स्वा विभूती: स्मारमन्युपपदस्य ·सप्तविंशः स्तवकः) प्रभासहितम् एकंव युद्धाय सन्नद्धाऽभूदिति देवीमाहात्म्यम् आह। ईदृशी शुम्भसंहारिणी सम्पूर्णा या तव मूर्तिरभूत, तामिमां ध्यायं ध्यायं ध्यात्वा ध्यात्वा मुहर्मुहु- रेतयानेनेत्यर्थः, भोः स्मरहरसखि कामारिप्रेयसि! भजतां भक्तानां कल्प- लतिके अभीष्टदापिनि! इदं व्याकुलं विकोणमातं मे मम मनो विश्रान्ति भजति वियमसुखमनुभवतीत्यर्यः ॥७॥ यदि त्वं संहारे पटुरसि सविधि विजगत- स्तदेतत्वां पाचे सरसिव्हगर्भादिविनुते ॥ इमे में पाप्मानो भगवति नदन्तो बहुविधा- स्तदेषु प्रख्यातं प्रतिभयतमं दर्शय बलम् ॥८॥ .. यदीति- विजगतः त्रयाणां जगतां समाहार: त्रिजगत् तस्य सवित्रि जननि, सरसिरुहग दिविनुते ब्रह्मादिसंस्तुते देवि! त्वं संहारे काय पटुः 'निपुणा असि भवसि यदि, तत् त्वा एतत् वुद्धिस्थम् याचे प्रार्यये । भगवति ! - बहुविधाः नानाप्रकाराः इमे मे मम पाप्मानः पापानीत्यर्थः, गर्जन्तो नदन्तः •भवन्तीति शेषः। वीर्यवन्ति पापानि इत्यर्थः। तत् तस्मात् प्रख्यातं पियुतं प्रतिभयतमं भयं प्रतिगर्न प्रतिभयम् अतिशयेन प्रतिभयं प्रतिभयतम भयङ्करराम 'भयङ्करं प्रतिभयम्' इत्यमरः । बलं दर्शय । पाप्मनां विध्वसे -सव संहारसामथ्यं प्रकटयेति प्रार्थयते ॥८॥ विभेदोरः क्रोधात्कनककशिपोरधितनया- कुचप्रावोल्लोडरतिशितशिखयः किल नखः ।। स्वया पता शक्तिनरहरिनारीराय जगतां विनेने पुंसेऽस्म जननि रणरङ्गस्यलरमे ॥१॥ विभेदेति- रणरङ्गस्थलरमे रणरङ्गस्यले समराङ्गणे रमे विजयदात्रि लक्ष्मि जननि मात:! यः अधितनयाकुनशवोलोई: अधिवनयायाः सागर- पुण्या: लक्ष्म्याः कुलावेव प्रावाणी शाणोपलो तयोः उल्ली: पितः अत एवं अतिमितशिखः अनिशिता: निशिता: शिपाः कोटयोमाणीत्यर्थः, येषां तः नवः ', कनकशिपोः हिरण्यकनिमो दैत्यश्वरस्य उरः वक्षः क्रोधात् रोषात् विभेद ·'उमासहस्रम् 'सप्तमं शतक विदारयामास, किल ऐतिह्ये। इति वदन्ति पुराणानीति भावः। अस्मै तस्म जगतां दिन 'शासित्रे पुसे 'नरहरिशरीराय नृसिंहाय "पुरुपाय त्वया शक्ति- दत्ता। नरसिंहमूर्तये नारसिंही 'गक्तिः' हिरण्यकशिपुवधाय । त्वया दता। लोके तु विष्णुः तं दैत्यं निजधानति वदन्ति ॥९॥ - L अजेयस्त्रलोक्यप्रकटितपताकः पलभुजां विडोजा यत्कारागृहपरिचयी पदाक्तिवदनः ॥ • : सहस्रारं साक्षाढतनरशरोरं तमनयंत् तवंदावेशेन प्रियपरशुरम्ब द्विजशिशः ॥१॥ अजेय इति- अम्ब! अजेयः जेतुं योग्यः यः न जेयः अजेयः लोक्य- प्रकटितपताकः लोक्ये त्रिभुवन प्रकटिता स्थापिता पताका जयध्वजो येन सः, पलभुजां राधासाना विडोजाः इन्द्रः राक्षसेश्वरः पक्तिवदनो दशग्रीवो रावणः यस्य ' कारागृहस्य • बन्धनागारस्य परिचय: संस्तवः अस्यास्तीति यत्कारागृहपरिचयी बमवत् इत्यध्याहार्यम्। 'साक्षादृतनरशरीरं प्रत्यक्ष स्वी- कृतमानुपविग्रहं सहस्रारं सहसदलचनं तं कार्तवीर्यमर्जुनं द्विजगिराः ब्राह्मण- 'वालः 'प्रियपरशुः प्रियः परशः कुठार: आयुधं यस्य स'परशुधारी रामः तवैव 'आवेशेन ' यावेशवलेन अजयत् जितवान्। , राक्षसेश्वराय : त्रिलोकविजयिने रावणायापि कारागारबन्धनं दत्तवान् कार्नवीर्यः । स च सहस्रारचत्रस्येव मानुषं स्पं, अत एव सहस्रबाहुरिति प्रसिद्धः । तं परसुरामो जितवान् । मार्तवीर्यगाभीप्सिता धेनुम् यदत्तवन्तं जमदग्नि स! निजपान । तत्पती. पाराय परशुराम. पुत्र. 'प्रयमं रार्तवीर्यमनन्तरं धरियवर विरसप्तकृत्वः निर्मू- सितवान् इति पुराणकया ॥१०॥ . स्वतीया सावाषितस्सरलजगदन्तेऽप्यनला पुरा गर्यस्यान्ते तनयमपि हित्वा भूपरिपुम् ।। अविज्ञवाइस मामलकुलोन्माविषये राहम हिरवा शानिमिव पये गलति मा ॥११॥ - दी-यपि यम्व! गरमागदन्नेनी गलौरविनारोपि मनसा ·सप्तविंशः स्तवकः] प्रमासहितम् २९५ गलति इव। ययान्ता त्वदीया तवेयं पूर्वोक्ता पदावेगेन परसुराम: कार्तवीर्य जितवान् सा पति: पुरा पूर्व कार्यस्य परशुरामप्रतिज्ञानक्षत्रवधाक्ष्यस्य कार्यस्य अन्ते नव- साने नृपरिपुं क्षत्रियायु परशुरामं हित्वा विहाय काकुत्स्यं श्रीराम दामन. कुलोन्माषविधये रावराक्षसकुलध्वंसाय अविशत् प्राविगत् । कैव ? प्रभा पने दिने दिनान्ते इति भावः, सहना हित्वा मुक्वा भगिनं चन्द्र यया दिनान्ते रविं विहाय चन्द्रं गच्छति मा तथा कार्यान्त परारामं हित्वा तव संहारशक्ति: श्रीरामं प्रविष्टत्वयः। परशुरामो महा- विप्योरववारस्तया श्रीरामच। उभावपि समकालिको रामायगरपया विश्रुतौ। कयं तहि उनयोरवतारत्वनिति संशयं परिहरति । अवतारतत्त्व. विदो नैष्ठिकस्याचार्यस्य कवेरसमाययः। सर्वप्वदतारेपु अवतारपुरुषद्वारा महायक्तिरेव कार्य निर्वहति । भुजबलदन्धिानां वर्धन तपोबलप्रदर्शनं परा- समावतारस्य कार्यमभूत्। तस्य कार्यस्य निर्वर्तनानन्तरं सा स्तिः धर्म. विद्वेषिराक्षसकुलनिर्मूलनाय राममाविष्टा । प्रधानमल्लन्यायेन रावणे निर्म- यिते राससकुलमुन्मूलितं स्यादिति राक्षसेटवरोन्मायः कृतो भगवता राम- भद्रेण । तदेव द्योतयितु कुलपदं प्रयुक्तम् । कुलपदेन रावणस्य रादामकुलं प्रारं, न तु कुटुम्वं तस्य। अब भायाः सहस्रांगुशशिरूपानकापारमंथयमात् पर्यायः। 'पर्यायो यदि पर्यावरस्याने संश्रयः' इति तल्लागान् । यद्यपि सहलांशुसंश्रयणं कठनो नो तयापि सहना हित्वैति तत्सरित्यागकपनेन पूर्व तन्मयय आक्षिप्यडे, ठेन पर्यापनिर्वाहः। बर दिनगि हित्वा कानु- स्थं प्रविष्टायाः शक्तः, सहस्रां हित्वा शशिनं प्रविष्टायाः नापाश्च, एका- अपरित्यागपूर्वान्यायस्पसायादुपमालङ्कारः। एवं पर्यायस्पोरमाशिरस्त- स्वान् पर्यायोपमयोरङ्गाङ्गिमावेन सङ्करः ॥११॥ - हते सोमवाते भगवनि भवत्यव स पुरा- मरिः कौति सायं चतुरमतिरायाति समये ॥ स्वया लोकवाणे जननि रचिते राक्षसश्याद् पहोवान बिमिलनि द दुनोम्देव निपुगः ॥१२॥ हस पति- भापति देवि! लोवाने जगवाले भवयंव ते सहने मति, अनुरमनि. दुपारधीः म महारदिनि प्रस्यात: पुरामरि: पिपुरानाः हर भी प्रयत् ति म्याति लाई ममये पारंवमानाले आपति ·उमासहस्रम् सप्तमं शतकं आगच्छति। जननि ! राक्षसवघात् रक्षःकुलप्रध्वंसाढेतोः त्वया लोकत्राणे जगद्रक्षणे रचिते विहिते सति, कुतोऽपि स्यानात् एप निपुणः कुशलो विष्णुः यशः जगत्त्रालेति कीर्तिम् अवाप्तुं लब्बु मिलति समागच्छति । हरे संहार- कारिणी शक्तिः, विष्णो स्थितिकारिणी च त्वमेव शक्तिस्त्वदीया एवेति वा भावः ॥१२॥ स्वरूपं ते वचं वियति रजसा सूक्ष्ममहसा- मुपाधिस्ते स्तोमो भवति चपला काऽपि तनुमा ।। अद्धा ते व्याप्तिबलमखिलदत्तं बलनिः सहस्रांशः स्वस्य प्रभवसि समस्तस्य च शिवे ॥१३॥ स्वरूपमिति- शिवे अम्ब ! वधं कुलिशमायुधं ते तव स्वरूपं प्रकृतिः भवति, वियति आकाशे रजसा रेणुरूपाणां सूक्ष्ममहसा सूक्ष्माणां महसां ज्यो- तिपां स्तोमः समूहः ते तव उपाधिः अवच्छेदक आथयः भवति, चपला तटित काऽपि तनुभा शरीरप्रभा भवति । ते तव व्याप्ति. सर्वव्यापिता अरुद्धा अप्रतिहता। स्वस्प बलनि, अमितबलराशेः सहस्रांश अल्पिष्ठोंश, सहय- घरदोऽयधिकंद्योतकः, अनिलदत्तम् अखिलाय विश्वस्मै दत्तं वलम् भवति । समस्तस्य सर्वस्यापि प्रभवसि त्वं प्रभुरसि। ज्योतिर्मय्याः सर्वव्यापिन्यास्तव अमेयवलस्यात्यल्पा एवं विश्ववलमिति माव. ॥१३॥ . पतः कालथ्याजापति भुवनं पंद्युतमहः- प्रभावात्काली स्वामपि विदुरतः पण्डितवराः ॥ प्रमोः स्त्रं भूत्वा दहमि यदरीजवपुषण प्रचण्डो घडी तद्भगवति भणन्त्यक्षपयले ॥१४॥ पन इति- अपि अम्ब! यतः यस्मात् कालव्याजात बालस्य मिपं. स्ययः वएतम मापात् विदुम् इदं वंद्युतं तन्मह. ज्योतिः तस्य प्रभावात् प्रभाविपत् महिम्नति यावत्, नुवनं विश्वं पथमि पवयं करोपि। भग. ती पालन मानेन मयापि पा विरते इति प्रतीतिभवति, भातुमस्तु कंपनपोतिप्रभाव पात्रो निर्वाह्यने। पासा: पाक पनि म तय. मिनि माहप। यम्मा मायमामात् पगि बत: भग्मात् मम्मान् पगित.

·सप्तविंशः स्तव] प्रभासहितम् वराः विज्ञाः त्वां काली विदुः। कालो-कालयोः लिङ्गमात्रभेद इति प्रागु- कतमिह स्मार्यम् । अक्षयवले न विद्यते क्षयो यस्य तत् वलं यस्याः सा, तस्याः सम्बुद्धिः अव्ययशक्तिके भगवति, यत् यस्मात् प्रभोरिन्द्रस्य परमेश्वरस्य शास्त्रम् आयुधं भूत्दा वयवपुपा वचं कुलिशमेव वपुः शरीरं तेन अरीन् गन् दहसि दाधान् करोपि, ठत् तस्मात् प्रचण्डां चण्डी प्रचण्डचण्डी देवों त्वां भणन्ति पण्डितवराः। इदि परमश्वर्य इति घात्वर्यानुगमात् इन्द्र एव परमेश्वरः, तस्य शक्तिरिन्द्राण्येव प्रचण्डचण्डी इति कवे: आशयः। महाकालस्य रुद्रस्य पत्नी काली, इन्द्रस्य प्रचण्डचण्डी, उमे अपि एकंव। कार्यभेदात् नामभेद इति भावः ॥१४॥ अपि त्वामेवेन्द्रं कथयति मुनिः कश्चिदजरे त्वया शस्त्राचं तं भगति तु परस्तत्वविपिः ।। पुर्वा माता-पुत्री भगवति विभाज्यौ न भवत- स्ततो धोनां हेपा विधजनगोष्ठीषु गतयः ॥१५॥ अयि इति- अयि बजरे परारहिते नित्ययौवने अम्ब! पश्चिन्मुनि: ऋषि: तत्वदर्शी त्वामेवेन्द्रं कथयति. लिङ्गभेदमतय्यं पश्यन् तत्त्वतस्त्वमेवेन्द्रो भगवान् परमेश्वरः. इति वीति । परोन्यः तत्त्ववित् तत्त्वज्ञानी ऋपिदंप्टा तम् इन्द्रं त्वया शस्त्रायं शस्त्रवन्तं भगति, न त्वमेवेन्द्रः किंतु तस्य वायुघं शक्तिः त्वमसीति व्रते। वस्तुतस्तु नगपति ! युवां वं शक्तिः स भगवा- निन्दः उभावपि मातापुत्रौ न विभाज्यो अवियोज्यौ परसरसंलिप्टो भपतः । अत: हेतोः विबुधजनगोष्ठीप विद्वज्जनपरिपत्सु धीनां बुद्धीनां द्वेषा सिकारा इत्यर्य: गतपः सरणयो भवन्तीनि दोषः बागयो द्विधा भवतीत्यर्य, गतिस्तु गमने मागें दवाया बुद्धपपाययोः' इति नानार्यरलमाला। तत्वदृपिरिति घ पाठः ॥१५॥ विकुर्वाणा विवं विविधगमदः परिणमद् विपन्थाना भावान् भुवनतिरोशय भवतः ॥ वितन्वाना सर्व पलपरलं काचिदरितुं विचिन्वाना जन्तोः कृतसवमीसा विजयते ॥१६॥ विकुणिनि- बाचिन् दिगीति वानुमगाया महागतिः परिणम परि- ·२९८ उमासहस्रम् .:. सप्तमं पतक पच्यमानं विश्वं जगत् विविधगुणभेदैः विविधैः गुणभेदैः सत्त्वादीनाम् ' अंश- भूयस्त्वाल्पीयस्त्वविनिमयेन बहुल दैरित्ययः, " विकुर्वाणा, परिवृत्तं कुर्वाणा, परिणामि जगत् नानाविधगुणभेदविशिष्टं. विदभानेत्यर्थः। भुवनगतिरोधाय भुवनस्य जगत: गतेः चलनस्य रोपाय भवतः भवतेः शतरि द्वितीयावहुवचन प्रभवतः कल्पमानानिति यावत्, भावान् चेष्टाः इत्यर्थः, विधुन्वाना निवार- यन्ती भावः सत्ता स्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु'- इत्यमरः। विश्वगतिरक्षिणी विश्वेश्वरी विश्वगतिप्रतिबन्धिकाः आसुरीश्चेष्टाः निवारयन्तीति भावः। अचलं चलनरहितम् अक्षरं शवं भगवन्तं परमेश्वरं चलवत् चलमिव वितन्वाना विस्तृण्वाना विततं कुर्वाणा। अक्षरमपि ईश्वरं जगदपेक्षया विश्वस्य विततो क्रियमाणायां तेन सह तं सर्वाश्रयं विततम् अत एव चलन्तमिव विदघतीत्यर्थः । जन्तो. जन्मिनः कृतलवमपि कृतस्य कर्मफलस्य लवं लेशमपि अवितु रक्षितु विचिन्वाना गवेपयन्ती, प्राणिना कर्मणः, लेशमपि तदक्षणाय' जागरूकतया मार्गयमाणेत्यर्थः। एवम्भूता ईशा ईश्वरी विजयते वैशिष्टयेन जयति ॥१६॥ -- । प्रभा भानोर्यबद्भपति सकलस्मापि तपनी प्रचण्डा पाक्तिः सत्यखिलभुपनेशस्य सपतः ॥ सुपांशोग्र्योत्स्नेव प्रमवयसि चेतः प्रविशतो भवन्ती भूतादेदहरकुहरं मोदलहरी ॥१७॥ " . प्रति- अम्च! तपत: ज्वलतः सकलभुवनेशस्य सर्वलोकेश्वरस्य प्रबण्डा पक्निः पण्डी सती सकलस्य विश्वस्य तपनी तपनशक्तिः मानोः सूर्यस्य प्रभा परन् यया तुभ्यं यत्यपः तया भवसि । । दहरकुहर हृदयाकाश प्रविशतः भूनादेः भूतानां पृथिव्यादीनां प्राणिना वा आदेः मूलभूतस्य वात्मनः 'अंगुष्ठ- मात्रः पुरुषोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये रानिविष्टः' इति हि धूयते । तस्मान हृदिस्परय अन्तरात्मनः इत्यर्थः, मोदलहरी आनन्दलहरी भवन्ती, सुधांशोः मोमाय ज्योत्स्नंष गौम्पप्रभेष पेत. मन. प्रमदशि प्राण हर्पयसि। मूर्पप्रभे- पापा शक्ति प्रपटपनि, चन्द्रप्रभव सौम्या आनन्दम् आपत्गे इति भावः ॥१७॥ । प्रया गौरी पा समलि पधारदिनुते ग भीमः राम्भुर्ण विभुरभयर पारगुहाम् ॥

·सप्तविंशः स्तवक:] प्रभासहितम् . तयोरेक रूपं तव 'सहविमोः खेलति मह- 'त्यमप्मिनाकाशे धवलमहसि क्रीडति परम् ॥१८॥ 'प्रचण्डेति- बसुरुद्राकविनुते ! वगुरुद्रादित्य. कमशो भूरादिलोकत्रया- धिकारिक: देवः विनुते सन्नुते त्वं प्रचण्डा चण्डी उग्रा वा गौरी सौम्या वा यसि उभयया वा, भवसि, पादसुहृदां पादयोः बन्धूनां भक्तानाम् अभयदः त्राणप्रदः स विभुरीस्वरः भीमो वा उग्रो वा शम्भुः सुखमयः सौम्यो वा भवति ।. . सहविमोः दिमुना सह वर्तत इति सहविभुः तस्याः सेश्वरायाः तब तयोरुक्तयोः चण्डीगोरोल्पयोरेक रूपं महति अमुष्मिन् परस्मिन् याकाशे खेलति। श्रीहति अर्यात् चण्डीरूपम् । परम् इतरद् गौरीरूपं धवलमहसि सोमे प्रीति ! आकाश: प्रतापशक्तिः सौरमेव वद्युती चण्डो, सोम्या सोममा गौरीति प्रागुक्तम्। उत्तरत्र चेदं- सप्टं व्रते ॥१८॥ विमक्ता या द्वैया त्वमसि गाने शीतमहस- स्तया रम्य विम्ब ज्वलितललितस्त्रीतनुविधा ॥ तयोहीगाने जननि कतमा मे जननमः पुराजन्मन्यासीद्विकटमयवोपंव सुपवे ॥१९॥ .:'.निभातेति- या त्वं द्वधा द्विप्रकारेण विमता.ज्वलितललितरपीननुविधा 'ज्वलिता प्रतप्ता ललिता.कोमला च स्त्रियास्तनू देही तयौविधै इव विघे यस्याः • मा ज्वलिता चण्डी ललिता गोरी इति स्त्रीरूपप्रकारद्वयवतीत्ययः, सा लं गगर्ने - आका ज्वलिता, चण्डो असि, तया शौतमहसः सोमस्य रम्ये मनोहरे विम्बे मण्डले ललिता गौरी असि । ईचाने ईश्वरि जननि ! तयोः चण्डीगोर्योः मध्ये कतमा मति: पुराजन्मनि पूर्वजनने मे मम जननमः उत्पत्तिस्यानम् आसीत्, कि मम चण्डोगर्मो जननभूरासीत् उत गौरीगर्भः? हि कथय । अयवा उमेव चण्डव बिकट गजाननं पनि सुपूर्व प्रमूतवती। विकट इति पाम गज- मुखत्देन विकटस्पत्वात् । विकटं करालं घोरमित्यर्थः, 'विकटः पृयुले रम्य विशालविकरालयोः' इति नानार्यरत्नमाला। आकाशे प्रवान्ती चण्डव गणपतिममूत वेति विकल्पेन प्रश्नः। उत्तरेण पर्धन स्वयं समापते ॥१९॥ मोमाद् दृष्टेनं भवति भिदा सपि करयो- नं भेरारनं स्यात्नमभिविमानग्यवशतः॥

·३०० उमासहस्रम् -- [सप्तमं शतक . भिवा तन्धोरेवं न भवति भिदाय तव शिवे वियद्देशे चण्डयां सितमहसि गोयो. च भवति ॥२०॥ दृशोरिति- दृशोयोरक्ष्णो दात् पृथक्त्वात् दृष्टे: दर्शनस्य फाऽपि भिदा पृषक्ता न भवति । द्वयोरक्ष्णोः एकमेव दर्शनं, न दर्शने मैद इत्यर्थः । कर- योहंस्तयोदात् कृतं निष्पादित वस्त्वित्यर्थः न वा भिन्नं भवति । एकमेव वस्तु द्वाभ्यां हस्ताभ्यां कृतं हस्तभेदादेतोः न भिन्नं भवति । शिव अम्ब ! - एपम् अनया रीत्या, अभिविमानक्यवशत: आत्मीयत्वेन विशिष्य मानयतीत्य- भिविमानः, अभिविपूर्वकात् मनु अवबोधन इति धातोर्ण्यन्तात् पशि अभि- 'विमान इति रूपं, स्वीयोत्कर्षाववोधनम् इत्यर्थः। तस्यक्यस्प अभेदस्य . वरातः पशाखेतोः तन्योः शरीरयोभिदा भेदः तव भिदाय भेदाय न भवति । विय- देशे आकाशे तपन्त्यां चण्डयां देय्यां सितमहसि चन्द्रे विलसन्त्यां गोर्या च विजयमानकव भवति भवतीत्यध्याहार्यम् ॥ दृदयेन दृष्टिद्वयं न भवति, करद्वयन कृतद्वयं च न भवति। एवं चण्डीगोरीशरीरभेदाद् देवीस्वरूपस्य न भेदो भवतीत्युक्तम् । यथा द्वयोः दुगोः एकमेव दर्शनं, यया च द्वयोः करयोः एकमेव कृतं, तया चण्डीगौरी- शरीरपोः एफमेव परीरिस्वरूपमिति गम्योपमा। अनेन दर्जनस्य दृद्वयमिप, कृतस्य कखमिव देवीस्वरूपस्य पण्डीगौरीशरीरद्वयं 'स्वभावसिद्धमिति चोत्यवे। दारीरभेदात् स्वरूपमेदो न भवतीति प्रकृतोपपाद्यम् अर्य प्रति पूर्वार्धगनवाश्यद्वयार्पस्यानुमितिकरत्वेनोपपादकत्वात् कायलिशमलवारः । नेहा- पान्तरल्यासः पाइपः, प्रकृताप्रतियोः सामान्यविशेषमावादर्शनात् । 'अनु. 'मिनिसरन मामान्यविगेपभावाभ्यामनालिङ्गितः प्रकृतार्योपपादकत्वेन विव. शितोषकाम्पसिङ्गम्' इति रसगडापरकाराः ॥२०॥ HT FEE शीर्ष रितिलपायापदियो मनुष्याणां मस्ते गलारसा परिणलिते। मुम्ना मारा सनुपरणसम्परहिला पहिल्या पाना विगतचिरनिद्रा विलससि ॥२१॥ नति- अगिालपाधि शिवधि आगमविरः साविका: कात्रो. मिाजानित इति पार, ना गोfre for Mfgः मानिला

·सप्तविंशः स्तबक]
प्रभासहितम्
३०१
छिन्नमस्तामाहुः। यत् यस्मात् बहुलतपसा बहुलेन गाडेन तपसा तपोनिष्ठया
दिदलिते द्विधा विशीर्ण मनुष्याणां मस्ते शिरसि सुपुम्नायाम् एतदाख्यायां
ज्योतिवाहिन्या नाड्यां मध्यनाडयां तनुकरणसम्पर्करहिता देहेन्द्रियादिसम्बन्ध-
पजिता निलपा सती बहिरशक्त्या शरीरावाहिब्रह्माण्डगतमहाशक्त्या युक्ता
संयुक्ता विगतचिरनिद्रा उन्नितस्वापा मरीरे जातप्रवोधा कुण्डलिनी त्वं
विलससि, तस्मात् विदुरिति पूर्वेण सम्बन्धः। योगिपु कुण्डलिनी प्रबुद्धा
मुषुम्नायां वहन्ती शरीरमनाश्रित्य शीर्षकपालं भित्त्वा निर्गत्य दहिह्माण्ड-
शक्रया युक्ता बाह्याभ्यन्तरयोर्यातायातविहारेण विलसतीति इममर्यम् अन्यत्र
प स्वानुभूत्या कविते। 'तव न्टिनं मस्तम्' इति पाठान्तरम् ॥
जीवतो योगिनः शीर्षकपालभेदनम् श्रुत्यनुभवसिद्धम् । 'व्यपोह्य पीपं-
कपाले' इति तैत्तिरीयश्रुतिः। इममेवाभिप्रायं स्मारपति अधुनाऽपि सम्प्र-
दायः मन्मृतस्य तुरीयाश्रमिकगरीरस्य सननायूर्व तच्छिरः नारिकेलफल-
भिद्यते ॥२१॥
उताहो तन्यङ्गपां भृगकुलविधाभ्यां पितृगिरा
तनूजेन छिन्ने शिरसि भयलोलाक्षिनलिने ।
ज्यपास्तेजो भीमं निजमपि यदक्षुदमनघं
सदाहुस्त्वामम्द प्रयितचरिते कृतशिरसम् ॥२२॥
उताहो इति- उताही विकल्पे, अथवा छिन्नमस्तात्वप्राप्त: हेत्वन्तरं
विकल्पने। मुगुकुलविघाभ्यां भार्गववंशविधायिन्यां तन्वङ्गपा सुन्दा जम-
दग्निमार्यायां रेणुकायां भयलोलाक्षिनलिने भयेन लोले चकितै असिनलिने
नयनकमले पस्य तस्मिन् शिरसि मस्तके तनूरेन पुत्रेण परसुरामेण पितृगिरा
पितुगंमदग्नः वाचा तदादेखनेत्यपः, छिन्ने सति, अपि देवि! निनं स्वीयम्
अक्षुदम् उत्तमम् मन पवित्र भीमम् उग्रं तेजः ज्योति: ज्यघाः निहितवत्परि
निपूर्वकस्य घाञ्-यातोः मुड़ि मध्यमपुरुषकवचनम् । सत् तस्मात् अम्ब
प्रचिवपरिले विद्युतचरित्रे । त्वां कृत्तशिरसं कृतं छिनं शिरो यस्यास्ता
यिनमस्ताम् बाहः वदन्ति। परसुरामेण मातुः शिरसि छिन्ने तस्या भग-
पत्या प्रचण्डचण्डया स्वं तेजो निहितम् । वेन हेतुमा रेणुका प्रचण्डपाही.
लेजरका भूत्। प्रचणची प छिन्नमस्तेति कीरयते, स्वतेनोवासभुवो रेण-
कासाः स्तशिरसवात् ॥२२॥

·३०२ उमासहस्रम् [सप्तमं शतकं -- हुतं घाराज्वालाजटिलचटुले शस्त्रदहने I 11 तपस्विन्याः कार्य भगवति यदाऽम्ब त्वमविक्षः ॥ तदा, तस्याः कण्ठप्रगलदसृजः कृतशिरसः बन्धन प्राप्तो भुवनविनुतः कोऽपि महिमा ॥२३॥ 1 - -- हुतमिति- अम्ब । त्वं यदा पाराग्वालाजटिलचटुले अविच्छिन्ना धारा- पारा ज्वाला धाराग्वाला तया जटिले मान्द्रे चटुले शीघ्र अत एव 'प्रचले दास्त्रदहने बड़गाग्नी 'वाच्यवच्चटुल शीधम्' इति विश्व', तपस्विन्याः ताप- स्या. अदण्डयत्वात् दोचनीयाया वा रेणुकायाः वायं देहं यदा अविशः प्रवि- प्टाऽसि, तदा कृत्तशिरस. छिन्नमस्तायास्तस्या रेणुकायाः कण्ठप्रगलदसृज' कण्ठात् प्रगलतः निर्गच्छतः यसृज. रुधिरात् भुवनविनुत. लोकसंस्तुत योपि महिमा महान् प्रभाव. क्वन्धन शिरोवियुक्तक्लेवरेण प्राप्त लब्ध । एव लोके रेणुकायाः क्वन्धोऽद्यापि पूज्यते ॥२३॥ अत -- निस्त्वत्तो हत्या भगवति न लग्जे भुवि सूजन रसक्षोणीर्वाणोस्त्वदमलयास्सौरभजुषः ॥ नृपोद्यानात्मनोत्करमपहरन् भक्तिनटनं दितन्वानस्तस्म मुहुरुपहरसेवक इव ॥२४॥ . निधेरिति- भगवति ! त्वदमलयवस्मौरमनुषः तवासलाना । स्वछाना माया बीतींना सौरमं सौगन्थ्य उपन्ते सेवन्ते इति स्वदमलपरास्सौरमजुप ता रसोणीः रणभूमीः वाणी: गिरः रसपूरिता पाच इरमः , रम, निधे गरमोत्तरवाङ्मयनिधानभूतायारस्वतः हत्वा आदाय भुमि इह लोके गजरह न लग्ने नलग्नितोरिम। स्वतावनीतिगन्धवाहिली: रसपरिप्ता वाणी. सरवत एर हत्वा धामा नाट्यस्पेण पुननिमिति विधाम, मदीमेयं पविवा- मृष्टिरिति पारे स्यादेव मम सजा। नपापि न , कुन: उतपनो- पमपा हेतुमाह। वह म साने, व मृपोचानात् नृपरम प्रमोरधानार उता गूनोपर पुणरागिमाहरन् स्वीयमिव श्राददाता, भविषनटर्न भरते प्रभा गगौरवानुरागार ननं दासपेटिनः मनं दिवाल' पुणः मर पुन पुन नरम माय महान् जीयोपानानानं प्रगूनोपरम् महान् ·सप्तविंशः स्तवक:] प्रभासहितम् पनौकुर्वन् सेवकः किङ्कर इव न लज्जे इति पूर्वेण सम्बन्धः। त्वत्तो निधे. रित्यनेन देव्याः प्रसादविशेषेण लब्धंयं कविता इति गम्यते। . मुवि सृजन् इत्यनेन अभिनवेयं मे निर्मितिरिति द्योतितम् ॥२४॥ दधानास्सन्तोषं मनति सुकवीनामतितरां ददानाः प्रत्यर्प विषसदते भावमलपम् ॥ कुलानामुत्साहं सपदि विदयानाशिववधू- पराणां शोमन्तां जगति शिसरियो गणपतेः ॥२५॥ दघाना: इति- सुकवीनां सत्कवयो रसास्वादनपटवः निर्मत्सराश्च, अत- स्तेषां मनसि सन्तोषम् अतितरां विशेषतः दधानाः विप्राणाः। विबुध- सदमे विद्वत्परिपदे अलघु गुरुं प्रत्यग्रम् अभिनवं भावम् अभिप्राय ददानाः वितरन्त्यः। शिवववूपराणां शिववधूः भगवती परं प्रधानं येषां तेषां देवी- भक्तानां कुलानां सङ्घानाम् उत्साहं विक्रममम्पन्नं व्यवसायं सपदि क्षणात् विदयानाः कुर्याणाः गणपतेः कवेः शिखरिण्यः शिसरिणीवृत्तनिवताः स्तुतयः जगति लोके धोभन्ताम् दीप्यन्तु, शोभमाना भवन्तु इति यावत् ॥२५॥ सप्तवियः,स्तवकः राव्याख्यः समाप्तः।

·अष्टाविंशः स्तवकः अथास्मिन्नष्टाविंश स्तववेऽपि रेणुका भगवती प्रस्तुत्य अन्याश्च क्षेत्रमूर्ती स्तौति॥ सम्बन्ध। अन्तर्वलक्षपरिधिममादधानो वक्त्रस्य पूर्णतुहिनधुतिमण्डलस्प ॥ हास करोतु भवता परम प्रमोद शुद्धान्तपङ्कजश प्रमथेश्वरस्य ॥१॥ अन्तरिति- प्रमथेश्वरस्य परमशिवस्य शुद्धान्नपङ्कजदृश अन्त पुरसुदर्या पार्वत्या हाम भवता परमम् उतम प्रमोदमानन्द परोतु । हास पूर्वा धेन विशिनप्टि। पूर्णतुहिनद्युतिमण्डलस्य पूर्णचन्द्रविम्बस्य वक्त्रस्य वदनस्य व्यस्त रूपकम् । अन्तर्वलक्षपरिधिभ्रमम् अन्त अन्तरे परक्षस्य शुभस्य परिधे परिवेपस्य भ्रम भ्रमणम् आदधान उत्पादयन् हास प्रमोद क्रोविति मुख परित हासप्रभाया मण्डलाकारो विलास इति द्योतयितु भग- वत्या मुखचन्द्रस्य 'हास परिवेपायत इत्युक्तम् । रूपकम् अलङ्कार ॥१॥ सम्मोहनानि तुहिनांशुक्लापरस्य सञ्जीवनानि सरसीव्हसापक्स्प ॥ सन्दीपनानि विनतेषु जनेषु शक्ते सहर्षणानि मम सन्तु शिवास्मितानि ॥२॥ मम्मोहनानीति- तुहिनांशुरलापरस्य चन्द्रपण्डमृत शिवस्य सम्मो हनानि मोहजनवानि, सरसोरहसायकस्य अरविन्दवाणस्य मन्मथस्य हरनेत्र. दयस्य सम्लीवनानि जीवनाधायवानि, विनतेपु विनमेषु जनेषु भक्तेषु शक्ते- म्मन्दीपनानि उत्तेजवानि वीर्यवर्धनानीति यावत् शिवास्मितानि पार्वतीमन्द- हरितानि मम सहर्पणानि पंजनकानि सन्तु भवन्तु । शिकास्मितानो सम्मोह्न-सम्जीवन-रान्दीपन-सहपंगत्वानि बहूनि उल्लिखितानि । सोमवार ॥२॥ दत उल्ले.

·अष्टाविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् । पापानि मे हरतु काचन कृतशोर्या माता पदाम्बुजजिप्यवितीर्णहा ॥ या भातलोकवरदानविधी विनिद्रा वासं *कमण्डलपनोपुलिने करोति ॥३॥ पापानीति- पदाम्बुजमुजिव्यक्तिीर्णहर्षा पदाम्बुजयोः भुजियेभ्यो भक्ते. भ्यः वितीर्ण: दत्तः हर्पः सम्मदः यया सा, काचन कुत्तशी छिपतिरस्का माता मे मम पापानि हरतु व्यपोहतु। या देवी भक्तलोकवरदानदियों भक्तजनेभ्योऽभीष्टवरदानविधाने विनिद्रा जागरूका सती पुण्ये पावने कम- पहलघुनीपुलिने कमण्डलुनदीसकतप्रदेश वासं करोति । 'य: कुण्डलीपट्टणराज- पानीम्' इति (२५ स्त. ८ श्लो.) इलोके यस्मिन् क्षेत्र प्रतिप्तिा मूर्तिः स्तुता तव कमण्डलुनदी भवति । तस्मात् संव रेणुका अत्र कीर्तिता ॥शा पष्ठावतारजननावनिरेकवीरा भीमा धुनोतु दुरितानि गणाधिपस्य । या भक्तरक्षणविधावतिजागरका पुण्ये कमण्डलानीपुलिने कास्ति ॥४॥ पप्टैति- पाठावतारजननावनिः पष्ठः अवतारः परशुरामः तस्य जन- नावनिः उत्पत्तिभूः जननीत्यर्यः। एकवीरा अद्वितीयदीरा एकवीरेति विद्युता या भीमा चण्डी भीमा देवीति विस्याता देवी गणाधिपस्य गणपतेः दुरितानि पापानि पुनोतु निवारयतु । या देवी भक्तरक्षणवियो भक्तजनपालनकर्मणि अतिजागरूका अत्यन्तं सावधाना मती पुण्ये पवित्र कमण्डलपुनीपुलिने कम- ण्डलनदीसकतदेशे चकास्ति विभाति ॥४॥ । दाय घेद् गतरजा मुनिरादिदेश विच्छेद वेदहणस्तनयः सपित्रीम् ॥ * मय रेणुकादोरे सङ्कटसमये रिणवागीतम्' पप्रेरणा गीतवान् नैष्ठिकः पविः। उपपलपतामिदं गीतमालायामन्दगंतं कालान्तरे मुद्रित. ममूद ॥ 20 + ·उमासहस्रम् 1 [सप्तम पतक .. दाझं शरीरमसिलप्रभुरीशवित. पंद्याविवेश घ कया परमाद्भुतेपम् ॥५॥ छेदायेति- गतरजाः गतं नष्टं रजः क्रोधगुणो यस्य सः सात्त्विको मुनिः जमदग्निः छेदाय रेणुकाशिरःकर्तनाय आदिदेश चेत् आजप्तवांश्चेत् । बढ्द- गुणः अनेकसद्गुणः तनयः परसुरामः सवित्री जननी चिच्छेद चेत् । अखिल- प्रभुः सर्वेश्वरी ईशशक्तिः ईश्वरसाक्तिः दाह्यं दाधुं योग्यं शरीरं मृतं कले- वरम् “आदिवेश प्रविष्टा च यदि, धकारादेतानि सर्वाणि संवृत्तानि पेत् इयं परमाद्भुता अत्याश्चर्यकरी कया। शान्तस्य मुनेः क्रोधः, पुत्रस्य मातृशिर- इच्छेदः, ईशशक्तेः मृतशरीरावेशः इत्येतत्सर्वम् आश्चर्यक्रम् इत्यर्थः ॥५॥ . पुत्रः प्रियस्तव शिरः सहसा धकतं कृत्ता घ र्षभरिता भवती ननर्त ॥ नो तस्य पापमपि नो तव काऽपि हानि-:..' नशिोऽस्प हा भुजभुवामभवद्विपाकः ॥६॥ पुत्र इति- प्रियः पुत्रः परशुरामः तव शिरः सहसा- अविचारितं चकर्त 'अतकिते तु सहसा' इत्यमरः। प्रियः अप्रियं घोरं कर्म कृतवान् । कृत्ता छिना च भवती हर्षभरिता आनन्दपूरिता सती ननत नृत्तं चकार । तस्य पापमपि मातृवधपापं च न, देवि ! तवापि शिरच्छेदान हानि न कापि क्षति:। ' अस्य कर्मण: विपाकः परिणाम. भुजमुवां क्षत्रियाणा' नाशोऽभवत् । हो आश्चर्यम् ! असम्भवमिवेदं चरितं प्रतिभातीत्यर्षः ॥६|| + - पूर्वोक्ता कथामविश्वस्य भूतार्थमाह ॥ '. अम्बंध ला सुरभिर नभूपतियों योरिमहार स.प. भार्गव आजहार ॥. तस्या हतेः परगृहस्पितिरेव हेतु. गंन्पर्वदर्शनकथा रिपुकल्पितंत्र mom अम्बेति- ‘मा मुंरमिः कामधेनुः अम्बर श्रीमातेव पूज्यत्वात् नान्मा केवला गौः। याम् अनभूपतिः अर्जुनमहाराषः वार्तवीर्यः बहार हतवान, ·अष्टाविंशः स्तवक] : प्रमानहितम् . यां स च भार्गवः परसुराम आनहार आनीतवान् । परगृस्थितिरेव पत्र- गृहवास एव तस्याः हतेः वधस्य हेतुः। गन्धर्वदर्शनकया गन्धर्वदर्शनमोहिताम् अत एव अपराधां रेणुकां हन्तुमानप्नवान् मुनिरिति कया रिपुकल्पितंव भार्गवरात्रुभिः कल्पिता न यथार्या ॥७॥ छिन्नानि नो कति दारोरनृतां सिरासि तत्पूज्यते जगति रकमेव शोपम् कृत्ता: कलेबरवतां कनि नामयो न चेतो घिनोति सुरभिमंगनामिरेकः ॥८॥ छिन्नानि इति- शरीरमृतां देहधारिणां शिरांमि कति न छिन्नानि ? वहनि लोके शिरांमि हिनानि छिद्यन्ते च। तया:पि देवेकमेव जगति लोके तन् पुराणप्रसिद्ध रेणुकं रेणुकाया इदमेव गोपं निरः पूज्यते । कलेबरका परीरिणां नामयः मध्यवर्तिप्राण्यङ्गानीत्यर्य: पति न कृत्ताः छिन्ना.? वहतो नामयः कृत्ता एव भवन्ति । तयापि तेषु मृगनाभिः कस्तूरिकामृगस्य नाभिः एक एव घेतो मानसं घिनोति तर्पयति । अत्रोत्तरार्धपूर्वाधंगतोपमानोपमेय- वाक्यार्थघटकथर्मयोः रेणुकशीर्षपूज्यत्व-मृगनाभितोधिन्दनयोः बिम्बप्रतिबिम्ब- भावाद् दृष्टान्तोमवारः। प्रकृतवाक्यायघटकानामुपमानादीनां साधारणघमं- स्य च विम्बप्रतिविम्बमा दृष्टान्त इति पण्डितराजः ॥८॥ . प्राणा सन्ति सिरसा रहिते दरोरे लोलासरोजति शिरस्तु करेऽस्य हत्तम सनिघ्नमेतदलितं च पियंव घोराः पश्यन्तु नन्दनगरे तदिदं विचित्रम् ॥९॥ प्राणा इति-शिरमा रहिने गरीरे गिरोहीने देहे प्राणा: वन्ति, अस्य घरीरस्प बरे वृतं डिनं शिरः लीलामरोजति लीला मरोजं कमल लोला- मरोरं तदिवापरतीति लीलासगेजति, आचारे क्वि । एवरखिलन विश्वं च तनिम्नं तम्य करपतगिरमः परीरम्य निनम् अधीनं भवतीत्यभ्या- हाम्। नन्दनगरे कुण्डलीपत्तने नदिदं विनियम् अद्भुत धीराः विद्वांमः पियव पश्यन्तु । कुण्डलीपुराव्य क्षेत्र प्रादरिन रेणुकामूति: एवं पूज्यते ।

·३०८
उमासनम्
[सप्तम शतक
धीराः पियैव परपन्तिवत्यनेन दशमहाविद्यामु प्रथितायाः छिन्नमस्तायाः गूढ़
तत्त्वम् अनेन विचित्ररूपवर्णनेन विदुषां विदितं स्पादित्यभिप्रायः । अन्पन
च प्रचण्डचण्डीप्रस्तावेप्रतिपादितम् ।।९।।
प्राणेश्वरी विधिपुरे लसतः पुरारे-
रङ्गीकरोतु शरणागतिमम्बिका मे ॥
सर निपीम पदुरोग्हकुम्भदुग्प
सम्बन्धमूर्तिरभवत्कविचक्रवर्ती ॥१०॥
प्राणेश्वरीति- विधिपुरे ब्रह्मपुरे लसतः विजयमानस्य पुरारे: शिवस्य
प्राणेश्वरी अम्विका मे शरणागति प्रपतिम् अङ्गीकरोतु अभ्युपगच्छतु ।
लब्ध प्राप्तं यदुरोरुहदुग्ध यस्याः उरोरुह्योः वक्षोजयोः दुग्धं क्षीरं स्तन्यमिति
यावत् निपीय पीत्वा सम्बन्धमूर्तिः ज्ञानसम्बन्ध इति प्रसिद्धः शवसमयाचार्यः
कविचक्रवर्ती अभवत् । ब्रह्मपुरं चोलदेशगतं सम्बन्धमृत जन्मक्षेत्रम् । त्रि-
वर्षों बाल एव कविः देवाराख्यं द्राविडवेदप्रवन्धं निर्माय शिवमाराषितवान् ।
भगवती तस्मै स्तन्यं ददो। तन्महिमैव तदीयो वाग्विलास इति ऐतिहम् ।
'मीहाळि' इति द्रविडेषु विश्रुतमिदं स्थलम् ॥१०॥
अप्राप्य लोकरचनावनपातनेषु
यस्यास्त्रयोऽपि पुरुषाः करुणाकटाक्षम् ॥
नैवेदाते किमपि सा जगदेकमाता
भद्रा परा प्रकृतिरस्त्वघनाशिनी नः ॥११॥
अप्राप्येति- त्रयोऽपि पुरुषा
ब्रह्म-विष्णु-रुदाः लोकरचनावनपातनेषु
क्रमशः लोकसर्जन-रक्षण-संहारेषु विषय यस्याः करुणाकटाक्ष करणापूर्णनेत्रा.
स्तदर्शनम् अप्राप्य अलब्ध्वा किमपि न ईशत एव किमपि स्व कर्म सृष्टपादि
क नव प्रभवन्ति। मा जगदेकमाता लोकसवित्री भद्रा मङ्गला परा
प्रकृतिः मूलप्रतिर्महामाया भगवती न: अस्माकम् अपनाशिनी पापविध्वंसिनी
अस्तु भवतु। पापनामाख्यं चोलदेशक्षेत्रमस्ति । तत्र विराजमाना मूर्तिः
स्तुता ॥११॥

·अप्टाविंशः स्तवक.]
प्रभासहितम्
राका प्रबोधशशिनो हृदयोदयस्य
नौका विपन्जलनिधी पततां जनानाम् ।।
वेदध्यजस्य ललिता विचिः पताका
काचिन्ममास्तु शरणं शिवमूलटीका ॥१२॥
.
राकेति- हृदयोदयस्य हृदयादुदयः उद्गमः यस्य तस्य प्रयोघशशिन:
प्रबोधः ज्ञानमेव शमी चन्द्रः तस्य राका पूर्णिमा उदयशब्दार्थसामात् हृदय
सागरारोप: आक्षिप्यते। प्रबोधचन्द्रपूर्णिमेत्यर्थः। विपज्ज्लनियो आपरसमुद्र
पतला मज्जता जनानां नौका तारिणी, वेदध्वजस्य वेदा ध्वजः केतुर्यस्य रास्य
वेदगिरीश इति प्रसिद्धस्य काञ्चीमण्डलस्थक्षेत्रविशेषरयाधिष्ठातुरीश्वरस्य
विरुचिः तिसो लोहितगुगलकृष्णाः रजस्सत्त्वतमःप्रभाः रुचयः कान्तयो
यस्याः सा पताका वैजयन्ती काचित् शिवमूलटीका शिव एव मूलं सूत्र-
मिव दूरवगाहं तस्य टीका व्याख्या प्रकाशिका ललिता देवी त्रिपुरसुन्दरी
वेदगिरिक्षेत्राम्बिकायाः त्रिपुरसुन्दरीति नाम प्रसिद्धम् । सा अम्बा मम शरण
रक्षणमस्तु। ललिताया देव्या नौकाद्यभेदारोपाद्रूपकमलम्सारः । एकस्या एव
नौका-राका-पताकात्वेन उल्लेखनात् रूपकशिरस्क उल्लेखोऽलङ्कारः ॥१२॥
मौलो महेन्द्रसुदृशस्सुमनोनिकाय-
संशोभिते सदसि मान्य इवाभिजातः ।
रेणुश्च पच्चरणभूर्लभतेसपीठ
प्राणाय सा भवतु भूतपतेवंधूनः ॥१३॥
मौलाविति- यच्चरणभूः पस्याः चरणयोः भवतीति यच्चरणमूः रेणुश्च
धूलिरपि सुमनोनिकायमंशोभिते मुमनसा पुणाणां निकायेन समूहेन सशोमिते
'अय समिणां. स्थानिकायः' इत्यमरः, महेन्द्रसुदृशः महेन्द्रसुन्दर्याः मौलो
चूदाया गुमनोनिकायमशोभिते सुमनसा शुद्धमनसां देवाना वा निकायेन धन्देन
संशोभिते विराजिते सदसि सभापा मान्यः पूज्यः अभिजातस्सत्तुलन इच
अग्रपीठं प्रथमासनं लभते प्राप्नोति, सा भूतपते: रुद्रस्य वधूः देवी नः अस्माक
प्राणाय रक्षणाय भवतु।
भगवत्याः धरणरेणुः देवराजमुन्दरीचूडाया पूग्यं
स्यानं भजन इति भावः। सुमनामन्दः लिप्टो व्याख्यातः। पूर्णोपमा.
लहारः ॥१३॥

·उमासहस्रम्
[सप्तम शतक
+
अम्बावृणोति परितोऽप्ययमन्धकारो
मारमानमेव मम कि तु कुलं च देशम् ॥
शीघ्र मदीयहृदयोदयपर्वताने
योमानदेतु तव पादमयूखमाली ॥१४॥
अम्बेति- अम्ब! अयमन्धकारः गन्तव्यमार्गप्रकाशावरकमज्ञानमित्ययं.
मम आत्मानमेव केवलं परितोऽभितः न आवृणोति, किन्तु कुलम् अस्मदीयं
भारतीयं मानुषं वा सङ्घ देशं च भारतदेशं च आवृणोति। मदीयहृदयो-
दयपर्वताग्रे ममेदं मदीयं हृदयं तदेव उदयपर्वत: उदयाद्रिः तस्याने श्रीमान्
लक्ष्मीवान् पादपक्षे, रोविमान् सूर्यपक्षे, तव पादमयूखमाली पाद एव मयूख-
माली सूर्यः शीघ्रम् उदेतु उद्गच्छतु। आत्मान कुलं देशं चावृण्वन्तम्
अश्रियम् अन्धकार निवारयितु भगवत्याः पाद एवं क्षम इति वस्तु हृदय-
पादयोः उदयपर्वत-मयूसमालित्वारोपाम्या रूमकेशानुप्राणितम् ॥१४॥
कष्टं धुनोतु मम पर्वतपुत्रिकायाः
प्रत्यग्रपङ्कव्हयान्धवकान्तिकान्तम् ।।
अम्भोपहासनमुखामरमौलिरल.
ज्योतिविशेषितगुणं धरणारविन्दम् ॥१५॥
कष्टमिनि- प्रत्यापकरहबान्धवकान्तिकान्तं . प्रत्यग्रस्य अभिनवस्य पर
एहस्य कमलस्य बान्धवस्प वालाकस्येत्पर्यः, कान्तिरिक कान्त कमनीयम्, अम्भो.
रहागनमुसामरमालिरलज्योतिविपितगुणम् अम्भोरुहारानमुखाना ब्रह्मादी.
नाम् अमराणा देवाना मोलिपु यानि रत्नानि पयादीनि येषां ज्योतिभिः
तेजोभिः विपित: प्रवाशितः सर्वजगदन्यत्वादि गुणो यस्य तत्, पर्वतपुत्रि.
पार्वत्याः परणारविन्द पादरमल मम कष्टम् अनिष्ट धुनोतु ध्यपो.
बाप
ग्यानिमितानि समरे गिरि जिगीपोः
रामाय रंगनियहरय निमन्त्रणानि ॥
पापन्नु मे विदारमात्तिायाः
पारारविमरटरणितानि तानि ॥१९॥

·अष्टाविंशः स्तंवकः] प्रभासहितम् ज्याशिञ्जितानीति- समरे 'युद्धे गिरिशं शिवं "जिगोपोः जेतुमिच्छोः कामस्य मन्मयस्य ज्याशिम्ञितानि मौर्वीश्वणितानि, हंमनिवहस्य हमसमूहस्य निमन्त्रणानि आह्वानानि, हंसगतिरिव गमनं तस्याः इति भावः। अद्रिकुमा- रिकायाः पार्वत्याः तानि प्रसिदानि पादारविन्दकटकववणितानि पादकमल- भूषणवलयशिञ्चितानि मे मम विपदं पुन्वन्नु। देव्याः पादहंसकम्यनयः शिव वयित मदनधनुयाघोषायमाना भवन्ति इत्यर्यः ॥१६॥ . यः सर्वलोकमयनं महिपं जिगाय पस्यव कम दमनं च तदन्तकस्य ॥ नारीनराकृतिभूतो महसस्तमधि मीरनादमधुरं शरणं व्रजामि ॥१७॥ य इति- यः अप्रिः सर्वलोफमयनं सर्वान् लोकान् 'मनातोति सर्व. लोकमथनः तं महिषम् 'अमुरं जिगाप जितवान्, यस्य ' अरेव तत् कर्म अन्तकस्य यमस्य च दमनमभूत् इति मध्याहार्यम्, यमेनाप्पय्यस्य महिषस्य जयात् अन्तकोप' अ. महिषध्वंसकर्मणा जित एवेत्यर्थापतिः। मनीर- नादमधुरं नूपुरध्वनिमुभगं तं नारी-नराकृतिभृतः स्थीपुरुषाकारधारिणः महस: ज्योतिपोडषि पादं शरणं प्रजामि प्रपत्रोम्मोत्ययः। शिवशात्योरेकथरीर: त्वप्रसिदः, महसो नारी-नराकृतिमृत्दम् ॥१७॥ आपनमहोप्रदिपरासिनिमग्नमेतं होने वदोपचरणं शरणं प्रपन्नम् ॥.. उतमम्ब करुणापरिपूर्णचिते वित्तशामित्रकुलनारि तवंव भारः ॥१८॥ आपदिति- करुणापरिपूर्णचित्तं दयाभरितहृदय, वित्तमित्रकुलनारि दिलेगम्प धनाधिपस्य कुवरस्य मित्रस्य शिवस्य कुन्नारि दुलाङ्गने अम्ब ! आपल्यहोविपराविनिमग्नम् आद्विपदेव महोगविपरागि. अतिपोरगरल. मागरः तस्मिन् निमग्नम् अनः पलित, स्वीयचरणं त्वदाद मारण प्रपत्र गर. प्यत्वेनाधिनम् एत मामुदतुम् उदयितु नवंव भार, नान्यम्य, यदेपोड़ तारणोऽम्म ॥१८॥ -- ·उमासहस्रम् [सप्तमं शतक। लोकाधिराशि पतितं विपदन्यापे संख्ददृष्टिमभितस्तिमिरच्छटाभिः ॥ . मातः समुद्धर कृपाकलिते मुडानि पुत्रं करेण जगतामभयङ्करेण ॥१९॥ लोकेति- लोकाधिराशि जगदधीश्वरि, मुडानि मृडस्य शिवङ्करस्य शिवस्य पलि, कृपाकलिते दयावन्धे मातः! विपदन्धकूपे विपदापदेव अन्ध- स्तमोव्याप्तः कूपोन्धुः तस्मिन् पतितम् अत एव अभितः सर्वत: तिमिर- च्छटाभिः तमोलेखाभिः संरुद्धदृष्टि संपदा प्रतिरुद्धा दृष्टिदर्शनं यस्य तं पुत्रं मां बगतां लोकानाम् अभयङ्करेण रक्षकेण करेण हस्तेन समुदर बहिः प्रका• शभूमिमानय ॥१९॥ अस्प स्वदीयपदपङ्कजकिङ्करस्य दुर्भाग्यपाकविफलीकृतपौरपस्य । प्राणेश्वरि प्रमयलोकपतेरुपायं दोक्षस्व तारणविधौ निपुणे स्वमेव ॥२०॥ अस्येति- प्रमथलोकपतेः भूतेशस्य शिवस्य प्राणेश्वरि पार्वति अम्ब ! रदीपपदपराजकिदरस्य त्वत्पादारविन्दभक्तस्य, दुर्भाग्यपाकविफलीकृतपौरुषस्य दुर्भाग्स्यस्य दुर्विषैः 'भाग्यं स्त्री नियतिविधिः' इत्यमरः । पाकेन परिणामैन विफलीतं व्यर्थीकृतं पौरुषं पुरुषकार इत्यर्पः यस्य तस्य अस्य मम सारणवियो तारणकर्मणि निपुणे कुराले अम्ब ! स्वमेव उपाय साधनं वीसस्व पश्य उपायं दृष्ट्वा मां तारय । जितपौरुष देवं जेतुम् उपायं प्रसभा देव्यैव प्रष्टुमर्हति ॥२०॥ मृत्युञ्जयोपमपिपीसटे निपणे ताटलान्तिबहुलीहतमांगोभे ॥ माणिपारालसत्करपारिजाले माते पुप्ताचलपतेहि पातक ॥२१॥ मापमिनि- गपश्योरमपितोटमटे गायत्रयाय शिवाय ऊररेव मणिः पर पाए तस्मिन् निपने भाषीने शिवदामापीठस्ये, नारंपानि ·अष्टाविशः स्तवकः प्रभासहितम् बहुलीकृतगण्डशोभे ताटङ्कयोः कापरणयोः कान्तिभिः बहुलीकृताः भूयिष्ठाः कृता: गण्डयो: शोभाः यस्यास्तस्याः सम्बुद्धिः। माणिक्यक पलसत्करवारि- जाते माणिक्यसचिठवलयशोभमानहस्तकमले, कुलाचलपतेः पर्वतराजस्य जाते पुत्रि! नः अस्माकं पातकं जहि नाशय ॥२१॥ किं ते वपुर्जननि तप्तसुवर्णपोरं कामारिमोहिनि किमिन्दुकलावलक्षम् ॥ पाकारिनोलमणिमेचककान्त्यताहो मन्यूकपुष्पकलिकारचि वा स्मरामि ॥२२॥ किमिति- जननि ! उप्नसुवर्णगौरं स्फुटकाञ्चनमिव गोरं ते तव वपु- दहें स्मरामि ध्यायामि किम् ? कामारिमोहिनि शिवसम्मोहिनि देवि ! इन्दु- कलावलक्षं चन्द्रकलायवलं ते दपुः स्मरामि किम् ? उताहो अथवा पाकारि- नीलमणिमेचककान्ति इन्द्रनीलरत्नश्यामलकान्ति वपुः स्मारमि किम् ? बन्धूक- पुष्पकलिकारुचि रक्तकपुष्पकोरककान्ति वपुः स्मरामि वा? किंवर्णा वं मम ध्यानगोचरा भवसीति चतुर्वर्णाः मूर्तीरुदाहृत्य पृच्छति। किं सौवर्णपोता गौरीमूर्तिः, उत सोमकलाधवला सरस्वतीमूर्तिः, होस्वित् इन्द्रनीलामा कालीमूर्ति:, वन्धकारणमा लक्ष्मीमूतिः मया ध्येयेति प्रश्नः एकव वहुमूर्ति- मैदा देवी गुणमैद-फलमैदाविष्काराय प्रम्वी भवति । 'अतोऽयं प्रश्नः । 'तप्तसुवर्णवर्णम्' इति च पाठः ॥२२॥ अय द्वाभ्यां दशमहाविद्यारूपिणी भगवती नामतो व्याचष्टे.॥ त्वं सुन्दरी नुपतिजातिजितस्त्वमम्या धूमावतो त्वमजरे भुवनेश्वरी त्वम् ।। कालो त्वमीदवार काभकधारिणो त्वं सारा समाधिविपद्दलनासिधारा ॥२३॥ त्वमिति- त्वं सुन्दरी त्रिपुरसुन्दरी, इमामेव श्रीविद्यारूपिणीमाहुः । नृपनिजातिजितः क्षलियजानिजयिनः परशुरामस्य यम्बा रेणुका, छिन्नमस्ते- त्ययः। अजरे जराजितं त्वं धूमावती ज्येष्ठा, इमामेव धूम्रबाराहीमाहुः ।

·उमासहस्रम् [ सप्तम शतक । . ईश्वरि, त्वं भुवनेश्वरी, काली त्वम् इयं दक्षिणाकालीत्यप्युच्यते। त्वं शुका- भंकधारिणी कीरवाल हस्ते दधाना श्यामला मातङ्गी असि । आश्रितविष. द्दलनासिधारा आश्रितजनानाम् आपच्छेदिनी शस्त्रकोटिः तारा त्वमसि । ताराभेदावेद नीलसरस्वती एकजटा च ॥२३॥ त्वं भैरवी भगवती बगलामुखी त्वं रामा च सा कमलकाननचारिणी त्वम् । कलासवासिनयनामृतभानुरेखे. को वेद ते. जननि जन्मवतां विभूतोः ॥२४॥ त्वमिति-- त्वं भगवती भैरवी भवसि, इमां त्रिपुरभैरवीमाहुः । बगलामुखी, इमां सर्वस्तम्भनकरी' बकमुखी पीतवर्णापाहुः। कमलकानन- चारिणी पपवन शरिणी सर रामा स्त्री पशलया लक्ष्मीस्त्वमसि एवं दशमहा- विद्यामूर्तीरुक्त्वा देवी सम्बोधयति । कैलासंवासिनयनामृतभानुरेखे कलासंवासिनः शिवस्य नयनानाम् अमृतभानुरेखे चन्द्रलेखे शिवनेत्रपेयाङ्गि, जन्मवतां प्राणिना जननि, ते तवं विभूती: को वेद जानाति ? न कोपीत्यर्थः ॥२४॥ पुन्वन्तु सर्वविपदः सुकृतप्रियाणां धुन्वन्तु पाखिलसुखान्यपलालसानाम् ॥ आवग्यं भूरिकवर्ण पुरजित्तदण्या- चितं वसन्ततिलकाः कविमतुरेताः ॥२५॥ धुन्वन्विनि- कविमन: कवीश्वरस्य एता वसन्ततिलका एततरचिताः नुनयः पुरजित्तहण्याः हरमुन्दः पार्वत्या. भूरिकरुणं 'पांग्यकारुण्यं वित्तं हृद- यम् आवग्यं आयुष्य मुहरियाणा मुकृतेषु पुण्येषु प्रियाणां साधुजनानां सर्व विपक्ष: गर्वा मापदः धुन्वन्तु प्यायन्तु। अपलालमानाम् अपेषु पापेषु लालसा महान मिलापो येषा तेपा सलानाम् अस्सिलमुमानि सर्वाणि मुखानि च पुन्य- 'तु अपनयन्तु ॥२५॥ इति श्रीमहपिरमगभगवरसादानेवागिनो पामिष्ठम्य नरसिंहमूनो: गण- पनिपुनः तामामहर्ष अष्टाविंश. सबर. ममाप्त, ममानं च गप्न गायू । प्रभास्पा मास्वाप ममाना 11

·एकोनत्रिंशः स्तवकः
एकोनत्रिी स्तबकेऽस्मिन् नवविध भजनं प्रस्तूयते ॥
आयुष्या भुवनाना चक्षुष्यास्त्रिपुरारेः ॥
कुर्वन्तु प्रमदं नः पार्वत्याः स्मितलेशाः ॥
आयुप्या इति- मुवनानाम् लोकानाम् आयुः जीवनं प्रयोजनम् एषाम् इति
आयुष्याः सकलभुवनजीवनार्या : इत्यर्थः। त्रिपुरारेः शिवस्य चक्षुष्याः चक्षुषे
हिताः शिवनयनतर्पकाः, मार्वत्याः स्मितलेशाः मन्दहासाः नः अरमाकं प्रमदं
प्रहर्ष कुर्वन्तु ॥१॥
.
नात्यर्याणि निरयं, नेतव्यानि दिनानि ॥
अम्बायाश्चरितानि श्रोतव्यान्यनवानि ॥२॥
नेति- अत्याणि अतिमूल्यानि दिनानि निरयं निष्प्रयोजनं यया तथा
न नेतव्यानि यापयितव्यानि । सर्वस्याप्यायुषो मितत्वात् दिनानि न व्यर्यानि
कार्याणि। सत्यवायुपि तकृतकृत्यं भवेत् । तस्मादाही 'अनपानि पाद-
नानि अम्बायाश्चरितानि थोतव्यानि । देव्याः पावनचरिवयंदणेन श्रोत्रेन्द्रिय
कृतकृत्यं भवति, आयुषो.दिनानि, सार्यानि स्युः। अनेन श्रवणं नाम नव.
विघभजनस्यादिमम् उक्तम् ॥२॥
उद्योगं कुरु जिह्वे संहत दुरितानि ॥
पूताम्पतिस्तायाः,. कोयन्तां चरितानि ॥३॥
उद्योगमिति- जिह्वे रसने ! दुरितानि पापानि संहतुं नाशयितुम् उद्यो-
गमुद्यम कुरु। अद्रिसुनापाः पावत्याः पूतानि पवित्राणि चरितानि कोय॑न्ताम्
स्वयेति दोष.1 पार्वतीपवित्रचरित्रकीर्तनेन तव पापसहारोद्योगः फलितो भव-
नीत्वर्यः। पूर्व श्रवणेन्द्रियस्य कर्तब्यम् उक्तम्, इह वागिन्द्रियस्य । अत्र
कीर्तनमुक्तम् ॥३॥

·उमासहस्रम् [अष्टम शतक अय त्रिमिः स्मरणं सनियम प्रतिपादयति । थोसक्तिविनिवार्या , चिन्ता कापि न कार्या ॥ नित्यं चेतसि धार्या दीनानां गतिरार्या ॥४॥ श्रीति-श्रीसक्तिः श्रियां सम्पदि सक्ति: सङ्गः. अर्थप्रत्यर्थ,विनिवार्या, काऽपि चिन्ता न कार्या, न केनापि हेतुना मनो व्याकुल स्यात् । दीनाना सर्वथा बलहीनाना गतिः शरणमार्या पार्वती चेतसि- मनसि नित्यमनवरत धार्या निर्धयेत्यर्थः।। अर्थसङ्गव निश्चिन्ततया मनसि भगवती ध्यानेन धार्या स्यात् ॥४॥ । ज्ञातुं या गवितुं या श्रोतुं या श्वसितुं या ॥ द्रष्टुं याऽन्तरशक्ति- . स्तिष्ठात्र स्मृतिरेषा ॥५॥ शातुमिति- या ज्ञातुं विषयान् बोटुम् अन्तरशक्तिर्भवति, तथा या गदितुं वाच वक्तुम् अन्तरशक्तिः, या श्रोतु शब्दान्, या च इवसितुम् उच्छ्व- सितुम् निश्वसितुम् वा अनितुं, .या द्रष्ट रूपाणि च च अन्तरशक्तिर्भवति तस्याम् अन्तरशक्तौ तिष्ठ, एषा स्मृतिः भवति, स्मृतिश्च शप्तिः केवला सवित् ॥५॥ - ". विभाजीनशतामं विधार्ण शिरसोन्दुम् ।। स्मर्तव्यं जगदम्बा. रूपं या पुतपापम् ॥६ विधाजीति- विभाजितु पीलमस्येति विभाजि विदीप्यत्, इनशतामं इनाना मूर्याणां शतस्य आभेवामा यस्य तत्, इन्दं चन्द्रं शिरसि विनाणं धारयमाणं, घुनपापं धुतम् अपहत पार्प कलुपं भक्तानां येन तन् जगदम्बा- रूपं वा स्मतंय्यम् ध्यातव्यम् । पूर्वलोके स्मृतिः स्यादित्युक्तम् । तया कर्तुम् माती भास्करमामं विघाप्रमानं चन्द्रचूडम् अम्बापा. रूपं या ध्येयमिती- होपासनविषा स्मृतिपर्यायवेनोक्ता ||६|| अम विभिः पादोदनं प्रतिपाते " पेवा स्यात्परितप्त प्रायश्चित्तमपेन ॥ सापीपरसेवा मारिधातममीषाम् ॥७॥ ..

·एकोनविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् ३१७ - येपामिति- येषां जनानाम् अपन पापेन चित्तं मनः प्रायः प्रायेण पहरा इत्यर्थः, 'प्रायो भूम्नि' इत्यमरः, परितप्तं जातानुता दूनमिति यावत्, स्यात् भवेत्, अमीषां तेषां रुद्राणीपदरोवा देवीचरणमननं प्रायश्चित्तं पापापनोदक कर्म भवतीति शेपः। 'प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते। तपो- निश्चयसंयोगात् प्रायश्चित्तमितीर्यते' इति हेमाद्रिः। यत्रेदं बोध्यम् । यदा पापेन चित्तस्य परितापो जायते सोनुतापे पर्यवस्यति । तया तापवतां भगवत्पादसेवा नामस्मरणं वा प्रायश्चित्तं भवति । असत्यनुतापे भगवनाम- म्मरणादिः न ऋजुः भवति, ततो न तत् पापापनोदकं प्रायश्चित्तं भवति । अत एवाहुरभियुक्ता:- कृते पापे तापो वं यस्य पुंमः प्रजायते। प्रायश्चित्तं तु तस्यकं हरिसंस्मरणं परम्' इति ॥७॥ सद्दीप्तं पदपुग्म सेवे पत्र भवन्ति ॥ अमुल्यो दश भानो र्भानूनां शतकानि ॥८॥ तदिति- तत् तस्मात् दीप्तं ज्वलितं पदयुग्मं देवीचरणयुगलं सेवे मजे, पत्र पदयुग्मे भानोः मूर्यस्य मानूनां किरणानां दश शतानि दश अगुल्य: परमापा भवन्ति । पादयस्य दवाङ्मुल्य एव भानो: दशयतकानि इति तादूप्येणोक्तम् । अत एव दीप्तमिति विशेषणम् ॥८॥ नो चेत्कुप्यसि किञ्चिद् याचे वाचमतीते ॥ सेवा मातबरो विष्टं मे कुरु मा दा ॥९॥ नो चेदिति- वाचमतीठे पानामगोचरे, मातः! नो दुप्पमि चेत्, झिम्चिद्याचे प्रार्थये। कि त ? सेवां मया क्रियमाणाम् उरीकुवंङ्गोकुरु, इप्टं ममाभीष्टं कुरु वा मा वा। बभीष्टं देहि वा मा वा, सेवां तु बङ्गी. . अप दाभ्याम् अचनमाह ॥ सर्वागीचरणा पोठं पोवराणाम् ॥ सम्यस्यानमिदं स्या दुशण दुरितानाम् ॥१०॥ मानिीति- पीवरसाणां पोतानां कुत्सारी छन्, दुष्टपुष्टानामित्सर्पः

·३१८
उमासहसम्
[अप्टमं शतकं
.
उप्राणां घोराणां दुरितानाम् इदं शर्वाणीचरणार्यापीठं दार्वाणी- पर्वस्य सर्व-
पाहिमकस्य शिवस्य पत्नी तस्याः चरणा पीठं, पादपूजापीठं , वध्यस्थानं
बोध्यमिति भावः ॥१०|| , ,
स्कन्दाम्बापदपीट स्पृष्टं चेदलमाप्तम् ॥
एक सुममंह स्स्वेक कुलिझ स्यात् ॥११॥
स्कन्दाम्बेति- स्कन्दाम्बापदपीठस्पृष्टं स्कन्दाम्बायाः पार्वत्याः पदयोः
पादयोः पीठेन स्पृष्टं वलं वीर्यम् आप्तं लब्धं चेत्, अंहस्सु हन्तव्येषु पापेषु
विपये एककं सुमं पुष्पं एककं कुलिनं वयायुधं स्यात् ।
देवीपादपीठस्पर्म-
लघवलं मुमम् अंहस्संहारे वनायत इति भावः ॥११॥
अप सप्तभिर्वन्दनमाह ॥
अम्मोजोपममपि साम्भोः पट्टमहिष्याः ॥
यहस्संहतिमा संहतुं प्रणमामः ॥१२॥
अम्भोजेनि- गम्भोः शिवस्य पट्टमहिप्पाः महादेव्याः अम्भोजोपमम् अर-
विन्दमनिमम् अघि चरणम् उपा भयङ्करीम् अंहस्संहति पापसन्तति
संतुं प्रणमामः। पापप्रणाशनप्रयोजनोस्माकं देवीचरणारविन्दयोः प्रणाम
इत्ययं. ॥१२॥
.
कालीपददेई मालोकं प्रणमन्ति ।
नयी किञ्चिदशपय नालोकं मम वाक्यम् ॥१३॥
य इति- ये जनाः बालीपददेष कात्याः देव्याः पदयोः चरणयोः वेपम्
भारल्पं प्रमापिटं वायम् आवारम् इति यावत् अलीकम् अप्रियम् यथा तपा
न प्रगमनि मावेन प्रीत्या पे नमम्पुर्वन्ति, एषां तेषां न रिश्चिदमाक्यं,
गर्व शरयं भवति। मम पापम् अलीकम् अनृतं न, तप्यमित्यर्थः ।
सासशिलादिप्रतिमायाम् अलानं पादं ये ऋजुभानाः प्रशमन्ति सपा सर्वत्र
पतिः म्यादिति भावः, 'आरम्पदेपो नेपथ्य प्रतिरमं प्रमाधनम्' 'अलीक व.
प्रियन्ते' एपमर ॥१॥

·एकोनविंशः स्तवः] प्रभासहितम् वासस्तेऽत्र समाप्तः परतो दज दूरम् ।। काली सरनारों कालेऽस्मिन् प्रणमामः ॥१४॥ वास इति- पङ्करे पाप, अत्र अस्मिन् मयि ते तव वासः समाप्त: अव- मितः। इतौम्मात् दूरं व्रज अहि, अस्मिन् काले शहरनारी शङ्करस्त्रिय काली प्रणमामः 1 यहस्संहाः काल्या: प्रणामममयः अस्माकमागतः, इन: परं तव वध एव, दूरं गच्छेति भावः ॥१४]] आशा रे तदवस्या भूभागानटतस्ते ॥ कामानां पवन पारः कामारेनम मारोम् ॥१५॥ आगेति- रे सखे ! भूभागान् भूगोलखण्डान् वहन् देगान् अटतः सञ्च- रतः ते तव माद्या अपिकापेक्षा 'आशा तृष्णापि चायना' इत्यमरः। तद- वम्या मा अवस्था दया यस्याः सा, नित्यमदतनव आगायाः अटनदगंव, न मिदिरेकर स्थिति: स्यादिति भावः । कामाना मनोरणानां पारः क्व? क्वाप्यन्नो नास्ति। तस्मात्कामारेः कामयत्रोः निवस्य नारी देवी नम प्रगम ॥१५॥ धन्यास्ते तुहिनादेः कन्यां ये प्रणमन्ति ।। 'अन्यानुनतमोर्पा- ग्मन्ये वन्यलुलायान् ॥१६॥ पन्या इति- ये तुहिनाः हिमाचलस्य कन्यां पार्वती प्रमन्नि नम. सुर्वन्ति, ते धन्याः माग्यगालिनः। उनतमीपनि उन्नतानि चीणि घिरांसि येषा तानन्यान् इतरान् वन्यलुलायान् वने भवान् लुलायान् महिषान् मन्ये । 'ललायो महिलो वादिषत्वासरसरिभाः' इत्यमर। येपा शिरांमि देव्यं मतानि ते भाग्यवन्त: वस्तुत: उग्रता भवन्ति। यन्येषां पिरामि एव उन्न- सानि यथा महिषाणाम् ॥१६॥ पादाम्मोजममापाः प्राशास्मंप्रणमन्तः॥ गृहन्ति थियमस्मिन् राजन्ती निजतरत्या ॥१७॥ पादेति-- 1- उमायाः पार्वतमाः पाताम्मोत्रं सम्प्रणमन्न: नमस्तुर्वन्तः पानाः मस्मिन् पादाम्मोरे सरन्ती चोममानां प्रियं निरयया स्वया शस्त्या ·३२० उमासहस्रम् [अप्टर्म शतक । गृहन्ति आददते। प्रणामात्पादारविन्दधियो ग्रहणं प्राशानां स्वरावस्या सम्पद्यते ॥१७॥ मन्दाराद्विसुतारी दातारी सदृशौ स्तः ।। उत्कण्ठः फलमाधा- दन्यस्मानतकण्ठः ॥१८॥ विशेपः। मन्दारेति- मन्दाराद्विमुताइघी मन्दारः इप्टार्यदायी देवतरः अद्विसुता; हनिः पार्वतीपादश्च उमौ सदृशौ समानौ दातारौ दानदक्षो स्तः । अयं तु आद्यात् मन्दारवृक्षात् उत्कण्ठः उद्गता: कण्ठाः येषां तः, मिरस उपलक्षणं कण्टः, ननमितशिरस्करिति यावत्, फलं लभ्यत इति शेप.! वृक्षात् फलमर्थयमानः शिर उन्नमितं हि भवति । अन्यस्मात् अद्विसुताडप्रेः ननकण्ठः नम्रशिरोभिः फलं लभ्यते ॥१८॥ कालस्यापि विजेतुः शर्वाष्याश्चरणस्य ॥ एपोहं कविलोक- मापालोऽस्मि भुजिप्यः॥१९॥ पालस्येति कालस्यान्तरस्यापि विजेतुः विजयिनः शर्वाण्या: देव्या. चरणम्य पादस्य भुजिप्यः किर्र एपोव्हं कविलोषमापाल: कविकुलाधीशो जातोऽस्मि । तत् एतत् पार्वतीपादमक्तेर्माहात्म्यं यदहं क्वीश्वरोऽभवम् । या दास्यमुक्तम् ॥१९॥ इह सस्यमाह ॥ रक्ने बॉय रान पदाणीपदपत्रे ॥ घेतः पुष्पति शोमा सारस्सारवतोपे ॥२०॥ रक्ने इति- घेतः रे मन:! रक्ते रक्तवर्णे द्राणीपदप पावंतीपार- बमले रागं प्रेमागं दर्थय। तत्र प्रीतिं कृत्वा अभ्यासक्लान् प्रवाशय। तथा परोपि चेत् यः स्यादित्यर्यान्तरं म्यस्यनि । सारवतः बलवतः अये पुर- स्नात् मार दलं गर्भा पुष्यति वर्षयति ।, रागरक्तपदयो: लेपः। घेतो रामदार रहतम् अनुरस्तम्, रापीरदपर्व प रस्तं रक्तवर्ण र अनुरक्तम् श्रीनिमत् इति यावत्। यनुरक्तस्य पुर अनुरागो वर्षने। 'सारो बले स्पि. रामे ग्याम्पे बलीव दरे पिपरपमरः ॥२०॥ ।

·एकोननिंग: स्तवकः] 'प्रभासहितम् अप यात्मनिवेदनमेव परा भक्तिः प्रेमरूपा मुक्तिप्रदेति चतुभिः आत्म- रतिम् अम्यापदमक्तिरूपामभिवते.।। संशोघ्यागमजालं सारांश प्रवदामः ॥ स्कन्दाम्बापदभक्ति भुक्त्यै चाय विमुक्त्य ॥२१॥ संगोध्येति-'आगमजालम् आगमाना वेदानां तन्नाणाचे प्रमाणशास्त्राणां जालं वृन्दं संशोध्य परीक्ष्य सारामं ता मुरयमंगं प्रवदाम.।, तं वदति । स्कन्दाम्वापदभक्तिः भुक्त्यै ऐहिकामुनिकभोगाय अय विमुक्त्यै न मोक्षाय च भवति। सर्वपुरुषार्यदा स्वर्गापवर्गदा मा भक्तिरित्ययः ॥२१॥ पात्सल्यं गतिहीने- प्यायुष्यं सुकृतस्य ॥ भूयोभिः सह सत्य पोहेतुष्विह मुख्यम् ॥२२॥ वात्सल्यमिति- गतिहीनेषु मर्वयोपायहीनेषु - दीप्विति यावत् 'गतिस्तु गमने मार्ग दगायां युदघुपाययो.' इति नानार्यरत्नमाला। वात्सल्यं प्रीतिः मुकृतस्य पुण्यम्य आयुष्यम् आयु. प्रयोजनमस्येत्यायुष्यं भवति रक्षाविहीनेषु जनेषु प्रीति: पुण्यवर्धनी भवति इत्यर्थः। भूयोभिः बहुतरः जन. सह सत्य मौहार्दम् इह लोके श्रीहेतुपु श्रियः घोभायाः यगम इति यावत् हेतुपु निमि- तेषु मुख्य भवति। बहुजनसख्यं वर्षोवर्धनमिति भावः ॥२२॥ पसायं पुष्यति कामं प्रेमा स्यप्रमदायाम् ॥ पार्वाणीपदभक्ति नित्याय प्रमदाय ॥२३॥ इलाध्यमिति- स्वप्रमदापा स्वस्यां स्त्रिया, नान्यस्त्रिया, प्रेमा दलाध्य कीर्तनीयं श्रेष्ठं कामं पुष्यनि वर्षयति। गर्वाणीरदक्निः उमाचरणप्रीतिः निरयाय अच्युताय प्रमदाय आनन्दाप भवतीति गैपः ॥२३॥ एवं यहुभेदा मिनरपापियाणाम् ॥ ररयाल्या इतिरन्तः सा गूते फतभेदान् ॥२४॥ एकति- एवं पूर्वपलोरटयोसविधया एका रत्याश्या रनि: प्रीति: आग्या पस्याः मा अन: अनरे दृतिः प्रीतिग्मगति. विषयानाम् उपाधीनाम् भिन्न- 21 ·३२२ उमासहस्रम् [यष्टमं यतक स्वात् बहुभेदा बह्वः वात्सल्य-प्रेम-भक्त्यादयो भेदाः विशेषाः यस्याः सा सती फलभेदान् सुकृतायुप्यरलाध्यकामनित्यप्रमदादिफलभेदान् प्रसूते । "रतिः काम- प्रियाप्रीत्योः' इति नानार्यरत्नमाला ॥२४॥ हर्ष कञ्चन मातु- मंतो भक्तिभरेण ॥ सन्वनेष विधता हेरम्यो मदलेखाः ॥२५॥ हमिति- भक्तिमरेण भक्त्यतिशयेन मत्तः हृष्टः, मदलेखाः एतद्वृत्त. वडा नुतीः तन्वन् कुर्दभेप हेरम्बो गणपतिः कविः मातुक्ष्मायाः कञ्चन कमपि हर्ष सम्मदविगेपं विधत्ताम् । मत्त: दानधारया गजमुखत्वात्, मद. लेखाः मदजलरेखाः तन्वन् हेरम्बो गजानन इति मत्त-हेरम्व-मदलेखापदेषु इले- पेण, मदलेसायुतः पुष्ट: गजमुखः मातुरुमायाः पया हपं विधत्ते तयेत्युपमा. ध्वनिः। पुष्टं पुत्रं दृष्ट्वा मातुर्जायते हि हर्षः ॥२५॥ एकोनविंशः स्तवकः सव्याख्यः समाप्नः॥

·त्रिंशः :स्तवका
विशेस्मन् स्तवके ध्यानावाहनामनाथुपचारा अध्यात्मपूजा कीत्यते ।
तत्रादौ हासस्तुतिः ॥
कृतेन ता निसर्गतो घृतेन नित्यमानने ॥
सितेन शीतलजा स्मितेन शं तनोतु मे ॥१॥
कृतेनेति- निमगंत: स्वभावान् कुनेन सहमिद्धनेत्यर्थ, मानने मुखे
नित्यमविरतं धृनेन भृतेन मिनेन धवलेन स्मितेन मन्दहमिनेन सा तच्छन्द-
वाच्या सर्वेश्वरी गीतशलजा पार्वती मे मम में मुखं तनोतु करोतु ॥१॥
प्रतिक्षणं विनश्वरा- नये विसृग्य गोचरान् ॥
समचंयेश्वरी मनो विविच्य विश्वशायिनीम् ॥२॥
प्रतिक्षणमिति- अये ! मन इति सम्बोधनम् । प्रतिक्षणं दाणे क्षणे विन.
श्वरान् नस्यतः गोपरान् गन्दादिविषयानिन्द्रियार्यान् विमृग्य परित्यज्य, मनो
विविच्य विवेचनं कृत्वा, चित्तवृनीः पृथक्त्यापसायं अवशिष्टो विश्वगायिनी
विश्वस्मिन् गेते इनि विश्वगायिनी ता वृत्तीनां विषयाणा च आधारतया
अवतिष्टमानां भगवतीम् ईश्वरी ममचंय पूजय । अनेन पूजोपचारेप प्रपम
ध्यानमुक्तम् ॥२॥
विगुददर्पणेन यां
विधारिते हृदाम्ब मे.॥
मपि प्रयच्छ सन्निपि निजे वपुष्यगात्मजे ॥३॥
विगुति- अपि जगात्मजे पार्वति सम्म! “मानुनयं मुम्बोधनम् ।
विगुददर्पणेन वा निर्मलेन मुकुरेणेव 'वना यया तवैवं माम्ये' इत्यमरः । मे
मम हा हृदयेन विधारिते सम्पाते निजे वपुषि स्वीये शरीरे मप्रिधि
सनिार्पणं प्रपन्छ देहि। निर्मलदर्पणे व मम प्रमग्ने हृदये स्थिति कुर्वति
अव शरीरे सानिध्यं पुर। बनेन गावालमुस्तम् ॥३॥

·उमासहस्रम् [अष्टमं दातक सितं यदस्ति पडुजम् ॥ पुरस्य मध्यमाधित अजाण्डमूल्यमस्तु ते. सुचिते तदासनम् ॥४॥ :.. . पुरस्येति- सुराचिते देवपूजिते यम्ब ! पुरस्य शरीरस्य मध्यं मुख्य मूलस्थानं हृदयम् आश्रितं यत् सितं श्वेतं पङ्कजं पुण्डरीकम् यस्ति, अजाण्ड ब्रह्माण्डं मूल्यम् अर्घ, यस्य तत् ते तव आसनम् अस्तु भवतु। मम हृदया- रविन्दं तवासनं भवतु । हृदयारविन्दस्य ब्रह्माण्डमुल्यत्वं श्रुतिरुद्योपयति । किं तदा विद्यते यदन्वेष्टव्यमिति प्रस्तुत्य छान्दोग्याष्टमप्रपाठके श्रूयते । 'स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहित उमावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसौ उभी विद्युमक्षत्राणि यन्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन् समाहितम् इति । अनेन आसनमुक्तम् ॥४॥ अखण्डपारपा द्रव प्रवेन्दुदोषरप्रिये ॥ मदीपभक्तिजीवनं रघातु तेऽम्ब पाद्यताम् ॥५॥ अखण्डेति- नवेन्दुशेसरप्रिये यालचन्द्रचूडप्रेयसि अम्य ! अखण्डपारया अविच्छिभया धारया द्रवन् सक्त् मदीयमक्तिजीवनं मदीया भक्तिरेव जीव- नंम् उदकं ते तव पाद्यतां पद्भपाम् इदं पाद्यं तस्य भाव. पाद्यता ता दधातु विभ। निरन्तरपारा मे प्रीतिस्तव परणयोः पाद्यायनाम् इति भाव.। पाचोपचारः उक्तः ॥५॥ विवासनापमानस प्रसारतोसमम्ब मे ॥ समस्तरानि हस्तयो रनर्धमध्यमस्तु ते ॥६॥ विधामनेति- बम्ब, ममनराज मर्वेश्वरि! मे मम विवागनापमानस. प्रगाोय विगत. वामनाना मस्कारविशेषाणाम् ओष: समूहः यस्मातस्य मानगम्य प्रमाः नमन्यम् एव सोपम् यम्बु ते तव हम्नयोरतर्षम् अमू. स्पम् अयम् अपिर पूगार्यम् प्रस्तु। अप्पोपहारे मन:प्रमादस्तोपवदा.

·विशः स्तवकः] प्रभासहितम् ३२५ महेन्द्रयोनिचिन्तनाद् भवन्भवस्य बल्लभे ॥ महारसो रसस्त्यया निपीयतां विशुद्धये ॥७॥ महेन्द्रेति- भवस्य शिपस्य वल्लभे प्रिये ! महेन्द्रयोनिचिन्तनात्, सुषुम्ना- नाडीमार्गे तालुकयोरन्तरे य: स्तन इवावलम्वते स इन्द्रयोनिरुच्यते, तन्मार्ग- ध्यायिनां रसः सवतीति योगिनां सिद्धान्तः। तैत्तिरीयारचामनन्ति-'म य एपोन्तह दय आकारः तस्मिमयं पुरुषो मनोमय.। अमृतो हिरण्मयः । मन्तरेण तालुके। य एष स्तन इवावलम्बते सेन्द्रयोनिः। यत्रासी केशान्तो निवर्तते। व्यपोह्य शीर्षकपाले' इति । एवं महतः इन्द्रयोनेः सुपुम्नामार्ग- वर्तितालुकान्तरोपनिह्विकाया. चिन्तनेन ध्यानेन भवन् सवन् महारस. श्रेष्ठ- स्वाद: रमोऽमृतरसः त्वया विशुद्धये मम सरीरशुद्धिसम्पादनाय निपीयताम्, त्वं पिवेत्यर्थः। नाहं रसास्वादं करोमि, त्वमेव कुरु, तस्मादिदं शरीरं शुदं तव वासाय स्यादिति भावः। अनेन पानीयोपचारः कृतः ॥७॥ सहपत्रपङ्कज- द्रवत्सुधाजलेन सा ॥ सहस्रपत्रलोचना पिनाकिनोऽभिषिच्यते ॥८॥ सहनेति- सहस्रपत्रपङ्कजद्रवत्सुधाजलेन सहस्रारकमलात् इवता स्रवता अमृतरसेन पिनाकिनः शिवस्य सहस्रपत्रलोचना पङ्कजाक्षी सुन्दरी सा भगवती अभिषिच्यते सहबारामृतरसेन देवी स्नपयामीति भाव. । अनेन कवेष्टिक- शिरोमणेरन्त:शरीरे प्रसन्ना देवी योगात्याविष्कृतसहस्रारामृतेनाभिषिक्नेति स्फुटम् । अनेन स्नपनमुक्तम् ॥८॥ ममाजित पदिन्द्रियः सुख सुगात्रि पञ्चभिः ।। तदम्ब तुम्पमपितं मुपास्यपञ्चकायताम् ॥९॥ ममेति- सुगापि शोमनाङ्गि अम्ब ! मम पञ्चभिरिन्दियः चक्षुरादि- भियंत्सुखं दर्शनयवणादिजन्यम् आजितं सम्पादितं, तत् तुम्म सुघाख्यपञ्च- कायता गुषा अमृतम् आव्या नाम यस्य तन् पञ्चकं मुधास्पपञ्चकं तदि. थानरतु। आवारे क्याड लोट् । पञ्चामृतायामित्यर्थः। नुमारेण राह्मगोपचारेषु पञ्चामृतस्नानं मुप्रसिटम् ।।९।। मम्प्रदाया- ·उमासहस्रम् । अष्टमं शतक वसिष्ठगोत्रजन्मना द्विजेन निर्मितं शिवे ।। इदं शरीरमेव मे तवास्तु दिप्यमंशुफम् ॥१०॥ वसिष्ठेति- शिवे भगवति! वसिष्टगोत्रजन्मना वसिष्ठवंशजातेन द्विजेन कौण्डिन्येन ब्राह्मणेन निर्मितम् उत्पादितम् इदं मे शरीर तव दिव्यम् अंशुकं दुकूल भवतु। क्यम् इदमुच्यते यत् स्व देहं स्वेनव निर्मितमिति ? मास्तु शङ्का । नैष्ठिक आचार्य: तपोबलेन अन्तर देह देवीवसनयोग्यं निर्माय तसरि- पाकमहिम्ना भौतिक भौम देहह्मपि देव्याः दिव्यदुकूलायतामित्युक्तवान् । वसनोपचार उक्तः ॥१०॥ विचित्रसूक्ष्मतन्तु न्ममेयमारमनाडिका ॥ सुखप्रयोपविग्रहे मखोपबीतमस्तु ते ॥११॥ विचित्रेति- सुखप्रबोधविग्रहे सुखमानन्द. प्रवोध: ज्ञानं च विग्रहः शरीर यस्या. तस्याः सम्बुद्धिः, चिदानन्दशरीरे अम्ब! विचित्रम् अद्भुतं सूक्ष्मम् अन्तः- स्पशंगम्य सूक्ष्मदृग्गोचरं तन्तु सूत्र विभर्तीति विचित्रसूक्ष्मतन्तुभृत् इय मम आत्मनाडिका हृदयात् आत्मज्योतिर्वहन्ती सहस्रारं प्रस्थिता मध्यनाडी ब्रह्म नाडी अमृतनाडीति आत्मविद्भिः गीता नाही ते तव मखोपवीतं यज्ञोपवीतम् यस्तु भवतु। वस्त्रानन्तरमुपवीतधारणम् उक्तम् ॥११॥ महविचिन्यतो मम स्यकोयतत्ववित्तिजम् ॥ इदं तु चित्तसौरभं सिवे तवास्तु चन्दनम् ॥१२॥ महदिति- महत् गर्वोत्कृष्ट तत्त्वं वस्तु वा विचिन्वत: गवेपयतो मम स्व आत्मव स्ववस्तस्येद स्वकीयम् आत्मीय तत्त्व याथाप्यं तस्य वित्तिवेदनं ज्ञानं तस्माज्जायत इति स्वकीयतत्त्ववितिजे स्वात्मीययायाध्यज्ञानजातम् इदम् चित्त- सौरमं तु मनस्सौगन्थ्यमेव, भोः शिवे ! तव चन्दनं गन्धोऽस्तु। विचारारगुवासितं मनः, तस्मातदेव ते गन्पायनाम् इति भावः । अनेन गन्ध- पारणं कीर्तितम् ॥१२॥ महेनानारि नि:पर तियाध्यमुच्यारिसरा॥ तयानि समर्वको ममास्तु जीवमादतः ॥१२॥ मरंगीति- महण्नारि महराले महेदवार मत निस्वमन् बहिर्गन्छन् तरव-

·त्रिशः स्तवकः]
प्रभासहितम्
३२७
तया उच्छसन् अगच्छन् अयं मम जीवमास्त: उच्छ्वासनि.श्वासात्मक:
प्राणवायुस्तव अनि सन्तत समर्चकः पूजकोऽस्तु। मम प्राणवायुरेव पूजा.
पुष्पायतामित्यर्थः, पुपानोपचारः उक्तः ॥१३॥
विपाककालपावक प्रदीप्तपुण्यगग्गलः ॥
सुवासनाख्यधूपभूद्
भवत्वयं ममाम्ब ते ॥१४॥
विपा ति- भयं मम विपाककालपावकप्रदीप्तपुष्पगुणुलुः विपाककाले
परिपाकसमये यः पावकोऽग्निः तेन प्रदीप्तं ज्वलितं पुण्यं सुकृत तदेव
गुग्गुलः
मुगन्धधूपद्रव्यम् इत्यर्थः, ते तव सुवासनाख्यं सुगन्धास्यं धूपं बिभर्तीति सुवास-
नाख्यधूपमृत् भवतु। मम पुण्यपरिपाकवशात् या: सुवासनाः शोभनसस्कार-
विशेषाः भवन्ति ता एव तव धूपाय भवन्त्विति भावः । धूपः समर्पित.॥१४॥
गुहावतारमोनिना मयोश्वरि दौपिता ॥
इयं प्रबोपदीपिका प्रमोदवापिकाऽस्तु ते ॥१५॥
गुहेति- ईश्वरि ! गुहावतारमोनिता गुहावतारेण स्कन्दशिनातेन मौनिना
रमणेन महपिणा मयि प्रदीपिता प्रज्वालिता इयं प्रबोधदीपिका शानदीपिका
ते तप प्रमोददायिका आनन्दप्रदास्तु भवतु। एवं दीपो दर्शितः ॥१५॥
.
इमामयि प्रियात्प्रियां
महारसामहस्कृतिम् ॥
मियं त्वया निरामये ॥१६॥
निवेवयामि भुज्यता-
इमामिति- अयि निरामये नीरोगे अम्ब! प्रियात् प्रियाम् अत्यन्तप्रिया,
महारसां महान् रसः आस्वादो यस्यास्ताम् इमाम् अहकृति निवेदयामि तव
भोजनायेति शेषः। इयं त्वया भुज्यता भक्ष्यताम् । महप्रकृतेमंहारसत्व
मक्षणीयत्वं द्योतयितुमुक्तम् । दोपभूयिष्ठा अप्यहद्वकृतिक्षिता न रोगाय
भवतीति गमयितु निरामये इति सम्बोधनम्। महारसेति विशेषणेन मह-
स्कृतिः सुद्धति गम्यते। असुद्धायाम् अहस्कृतो स्वनिवेदनस्यासम्भवो बोध्य.
अहकृतो अशुद्धायामपि तद्ग्रसने समर्या सा निरामया, किमुत गुदायाम् ?
एवमहारार्पणं महानदेयम् उक्तम् ॥१६॥

·३२८ उमाराहन अष्टमं शतक सरस्वती सुघायते मनो दधाति पूगताम् । "हृदेय पत्रमम्बिके अयं समेत्य तेऽर्यते ॥१७॥ सरस्वतीति- अम्विक ! सरस्वती वाक् सुधायते लेपायते 'सुवालेपो- ऽमृतं स्नुही' इत्यमरः, ताम्बूले पत्रस्य लेपनं भवतीत्यर्थः। मनः चित्तं पूगता क्रमुकफलता दपाति 'पूग, अमुकवृन्दयो.' इत्यमरः, हृदेव हृदयमेव पत्रं नाग- वल्लीदलं भवति। अय, सरस्वती मनः हृदिनि प्रय समेत्य ते तुभ्यं ताम्बू- लाय अप्यते ॥१७]] विनीलतोयदान्तरे विराजमानविग्रहा ॥ निजा विभूतिरस्तु ते. तटिल्लता प्रकाशिका ॥१८॥ विनोलेति- विनीलतोयदान्तरे श्यामलमेघस्यान्तरे विराजमानविग्रहा विधाजमागशरीरा निजा स्वीया विभूतिः, कलाविशेषः.. तटिल्लता ते तव प्रकाशिका अस्तु। अत्र अन्तः . स्फुरन्ती तटिलतवाभिप्रेता 'तटिल्लता समरुचिः षट्चक्रोपरिमंस्थिता' इति हि कीर्तितम्। तन्त्रशास्त्रेषु तटि. स्वरूप अनाहतायश्चक्रेषु वदन्ति केचन, आज्ञाचक्रात् ' उपरीत्यन्ये। अनेन नीराजनमुक्तम् ॥१८॥ । स्वरोज्यमन्तरम्बिके द्विरेफवस्वरत्सदा ॥ ममाभिमन्य घोसुम ददाति देवि तेरपये ॥१९॥ स्वर इति- अम्बिकं ! अयम् अन अनरे स्वरः शुद्धः प्राण: द्विरेफ- वत् भ्रमरवत् मदा स्वात् शब्दायमानः अव्यक्तनादायमानः इति यावत्, मम धीमुमं बुद्धिपुणम् यभिमन्य - जप्त्वा से तव वाघ्रये चरणाय दाठि मर्षयति। म्व गदोपतापयोरिति घातो. निष्पन्नः स्वररादः 'नादार्थको नेयः । अयमेव स्वरः प्राणम्य मूल स्वास्प उद्गीथापरनामपेयमाहुरीपनिषदाः । 'मादित्य रीय.' 'म्बरदेति' इत्यादिश्रुतिः । तम्मादयं स्वर पर मुख्य प्राशम्यम्पाया व्यारयावात् ' अध्यातनाये गवंगदमाचलप्रति पनि पाहाम्। स्मादस्य अप्नाव युकाम् । येन भिमन्त्रितं धीगुमं देवीपरणाय गमय। एवं गोषवारपूजावमानं मन्त्रपुण मपितम् ॥१९॥ - ·विशः स्तवक:]] प्रभासहितम् . . मदम्ब सोऽत्र रानते इहेदमवधेयम् । नैमित्तिवपूजामु आवाहिताया: देवतायाः ययास्यानप्रतिष्ठा- पनरूपं विसर्जनं प्रसिद्धम् । इह तु नित्येयमाध्यात्मिकी पूजा। तस्मान्नेहा. वाहनारया पूजा विसर्जनावसाना भवितुमर्हति । अतो मन्त्रपुप्पोपचारेण पूजाविधि समाप्य नास्ति विसर्जनमिति ब्रूते ॥ तवार्चनं निरन्तरं यतो वियातुमस्म्यहम् ॥ न विश्वनायपनि ते विप्तजन विधीयते ॥२०॥ तवेति- विश्वनायपलि विश्वेश्वरमहिषि ! तव निरन्तरम् अविच्छिन्नम् अर्चनं पूजनं विघातुं कर्तुम् अहमस्मि । यतः यस्मात् हेतोः ते तव विसर्जन त्वत्कर्मकविसर्जनं न विधीयते, नास्ति त्वहिसर्जनविधिरिति भावः, ततः वि- धातुमस्मीति पूर्वेण सम्बन्धः ॥२०॥ वियोग इन्दुधारिणा न चेह विश्वनापिक ॥ तटिल्लताशिलान्तरे ॥२१॥ वियोग 'इति- विश्वनायिके विश्वेश्वरि अम्ब! इन्दुधारिणा चन्द्र- सरेण शिवेन परमात्मना वियोगश्च न भवति । सहमारकमलस्म धारकः आत्मा हृदयस्यः तेन नास्ति वियोग इति भावः । मदम्ब! स सहस्रार- चन्द्रधर हृदयाकाशगः शिव. परमात्मा तटिल्लताशिखान्तरे नाभ्यामुपरि भास्वत्या. तटिल्लतायाः विद्युल्लतायाः शिखाया: ज्वालायां अन्तरे मध्ये राजते ज्दलति । 'अघो निष्टया दितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति' इत्यारम्य 'नीवारमूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा । तस्याः गिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः' इति हिं श्रूयते। हृदयात्महनारं प्रस्थिता ज्योतिर्वाहिली नाही पूर्वम् उपन्यस्ता, तत्र नाडया स्थितस्य पुरुषस्य कथं हृदयेन वियोगो भवति ? पूर्वदलोके विसर्जनं न विधीयते इति निरन्तरपूजनस्य हेनुरुक्तः। इह इन्दु- धारिणा वियोगादेव पूजनविच्छेदस्य सम्भवः, स तु नेत्युक्तम् । . यती निरन्तरपूजासामग्री में सिद्धति द्योत्यते ॥२१॥ इदं शरीरमेक विभाच्य नव्यमन्दिरम् ॥ विहारमत्र सेश्वरा भवानि कर्तुमर्हसि ॥२२॥ इदमिनि- भवानि ! इदं शरीरम् एक्कम् एकाकिनम् 'एकाकी त्वेक एकक: -- ·उमासहस्रम् জিন এর इत्यमरः सजातीयसहायशून्यमिति यावत्, नव्यमन्दिरं नूतनप्रासादं विभाव्य विदोपण भावयित्वा अभिमान्येत्यर्थः, अत्र सेश्वरा ईश्वरसहिता विहारं सञ्चार क्रीडनमिति यावत् कर्तुमर्हसि । ईश्वर्याः सहस्रार मुख्य स्थानम् ईश्वरस्य हृदयम् । यत एव सेश्वरेत्युक्तम् ॥२२॥ जडेविवालसेविव प्रयोजनं न निद्वया ॥ विहर्तुमेव पाच्यसे हृदोशसमराति मे ॥२३॥ जडेविति- ईशसपराज्ञि ईश्वरगृहापिराज्ञि अम्ब ! जडेषु अशेष, अलसेषु मन्देप इव निद्रया न प्रयोजनं भवति। जहेषु ज्ञानरिक्तेषु अलसेषु क्रियाशून्येषु देवी निद्राति । तेन तेप्विव अप्रयोजना निद्रां मयि मा कृपाः इत्यभ्यर्ययते । मे मम हृदि हृदय विहतुं सञ्चरितुमेव त्वं याच्यसे प्राय॑से ॥२३॥ अयं तवानिमः सुतः नितो मनुष्यविग्रहम् ॥" तनूजवेश्मसौष्ठवं महानि पश्य कीदृशम् ॥२४॥ अमिति- यय तव अग्रिमः ज्येष्ठः सुतः गणपतिः मनुष्यविग्रह मानव देहं श्रितः प्राप्तः। महानि अम्ब ! तनूजवेश्मसोप्टव तनूजस्य पुत्रस्य वेश्मनः गुहस्य शारीरस्य सौष्ठवं मुष्ठभावं कौश, पश्य, कीदृशी सुस्थितिरस्येति वीक्षस्वैति भावः ॥२४॥ गणेशितुर्महाकवे. रसौ प्रमाणिकावली ॥ मनोम्युने महेल्परोप्रपूमने शरबताम् ॥२५॥ गणेशितुरिति- महाकवेः गणेशितुः गणपतेः अग्रो प्रमाणिकावली प्रमाणिकावृत्तनिवसाना इलोकानाम् आवली संहतिः महेश्वरीप्रपूजनेषु देवी- पूरनंपु मनोम्बो पूजकस्य चित्तकमले सन्यताम् उच्चायंता ध्वन्यतामिति यावत् ॥२५॥ त्रियः स्तवर. सम्पास्पः समानः ॥

·एकत्रिंशः स्तवकः एकत्रिगेऽस्मिन् स्तबके भगवतीनाममहिमानुकीर्तनं भवति । दरस्मितश्रीकपटा सुपर्व स्रोतस्विनी पर्वतजास्यजाता ॥ पडूं मम क्षालयताद संसारमग्न हृदये विलानम् ॥१॥ दरेति- पर्वतजास्यजाता पर्वतजायाः पार्वत्याः आस्यान्मतात् जाता उदिता दरस्मितीरपटा दरस्मितथीः मन्दहामप्रभा कपटः व्याज. यस्याः सा, मुपस्रोतरिवनी देवनदी गङ्गा रासारमग्ने संसारे जननमरणात्मके मग्ने हृदय दिलग्नं सक्तम् अशेषं समस्तं मम पत पार पक्ष कदमं सालयतात् वियो- घयतु। अब कपटेति प्रयोगेण उपमेयभूतां दरस्मितथियम् असत्यां कृत्वा उपमानभूता सुपर्वस्रोतस्विनी स्थाप्यते। तस्मादपति. अलङ्कारः । तदुक्तं प्रकाशे- 'प्रकृतं यनिषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपति.' इति ॥१॥ हराट्टहासेन समं मिलित्या पित्रेव पुत्रो गुरुणेव शिष्यः ॥ विभाजमानो मम शं करोतु हासाकुर केसरिवाहनायाः ॥२॥ हरेति- पित्रा समं सह पुत्र इव, गुरुणा ममं शिप्य इव, हराट्टहासेन हरस्य शिवस्य अट्टहासेन अमन्दहासेन समं मिलित्वा सङ्गम्य विभ्राजमानः उज्ज्वल: केसरिवाहनायाः दुर्गादेव्याः हामाङकुरः मन्दहास: मम शं सुखं करोतु । पिता-पुत्राविव गुरुमिप्याविव हराट्टहास-देवोमन्दहामी सङ्गतौ मुखं में ताम् इति प्रार्थना। हराट्टहामो भयङ्करः देवीमन्दहासरचारिति प्रसिद्धिः । पिता-पुत्रयोरिव गुप्-गिप्ययोरिव तयोः सङ्गतिः हररौद्रवायाः शान्ति स्याप- यति। अनेन सेश्वराया. केसरिवाहनायाः मन्दहासानां रामगीयकं लोको. तरममावरच द्योतिती ॥२॥ नमशिवाय भणत द्विपादो युप्मारमप्रयां पियां दपत्यं ।। आधारचशितुरस्विकार्य ब्रह्माण्डचक्रस्य विधायिकाये ॥३॥ नम इति- द्विपादः! दी पादौ येषां ते द्विपाद:, भोः मनुजा इति ·३३२ उमासहस्रम् अप्टमं शतक - 1 . सम्बोधन, युप्माकम् अनया श्रेष्ठां धिषणां प्रज्ञा दपत्य विभ्रत्यं शिवाय नम. नमोवाक भगत ब्रून, न चेत् को विशेयो द्विपदा चतुष्पदा च जन्तूनाम् ? कीदृश्यं शिवाय ? आधारभकेशितु मूलाधायधिशायिन. गणपतेरम्विकार्य मात्रे ब्रह्माण्डचक्रस्य ब्रह्माण्डवृन्दस्य विधायिकाय विधाश्य स्रष्ट्रय । अध्यण्ड विश्वविधात्री अधिपिण्ड सर्वाधारमूलाधिष्ठातुः जननी देवी। । तस्यै नम- स्कुरुत ॥३॥ नदन्ति गावोऽपि विशिष्टकाले.. ध्वम्बेति यो नाह्वयते स कि ना ।। लक्ष्यं पुनः प्राणवदस्तु सर्व सर्वस्प चान्तहि परास्ति शक्तिः ॥४॥ नदन्तीति- गावोऽपि गोवत्सा अपि विशिष्टकाले दोहनसमये ,प्राप्ते नद- न्ति अव्यक्तं शब्दायन्ते। य: विशिष्टकाले अनुग्रहप्राप्तिसमये, अम्ब ,इति नाह्वयते स मनुजः किम् ? गावो मातृर्जानन्ति, तस्माप्नदन्ति स्तन्या- दानाय। मनुजो न जानाति अम्बा, तत् क्व वा तामाह्वयतु ? तदाह । लक्ष्यं पुनः यदुद्दिश्य सम्बोधनं क्रियेत, तल्लक्ष्यं लक्षयितुं योग्य, लक्ष दर्शना- नयो., दृश्य, पाणवत् प्राणा अस्य सन्तीति प्राणवत् सर्वम् अस्तु भवतु ।। हि यतः सर्वस्य चान्तः परा शक्ति. अस्तीति शेषः। यतः रावस्य अन्त- वंतिनी परा शक्तिः, तत: सर्व लक्ष्य भवति ता देवीमाह्वातुम् । "मानुपाः यद्यम्बा न याहयेयुस्ते गोम्योभ्यधमा: ॥४॥ आत्मन्पुतान्यत्र विधाय लक्ष्य तां भक्तिमाद्यामखिलेप सुप्ताम् । यावत्प्रयोघ मुहुरातपस्य प्रबुध्यते सा यदि किन्वसाध्यम् ॥५॥ यात्मनीति- आत्मनि स्वात्मनि उत अन्यत्र स्वस्मादितरण व 'लक्ष्य विधाय' घोगोचरं लक्ष्यतया हृदि निघाय अखिलेषु सर्वेषु सुप्ताम् अप्रबोधेन स्थिता तामाद्यां शक्ति यावत्प्रदोषं यावान् प्रबोप. यावत्प्रवोघं प्रयोधपर्यन्तम् याहयम्व आह्वान पुग। सा प्रबुध्यते यदि, तवाह्वानवलात् सा प्रबुद्धा पदि, पिन्वगाध्यम् ? सर्व शक्यमित्यर्थः ॥५॥ पे नाम शान्ति परमां वहन्तो मामानि होतासलपुरिमकायाः । सहोतंयन्नो दिमने वसन्ति जयन्ततातादपि से अपन्ति ॥६॥ यनि-ये प्रना. परमा भेला पानि पलों विधतः पीनाचलपुतिः ·एकत्रिंग: स्तवक:] प्रनासहितम् कायाः पार्वत्याः नामानि सङ्कीर्तयन्तो गायन्तः विजने विविक्ते स्थले वसन्ति । नाम सम्भाव्य। 'नाम प्राकाश्यसम्भाव्ये कोपोपगमकुल्सने' इत्यमरः। ते जयन्ततातादपि जयन्तजनकादिन्द्रादपि जयन्ति उत्कण वर्तन्ते। पार्वतीनाम- सङ्कीर्तनपराः जनसङ्गरहिते स्थले वसन्तः कृतिनः गान्तिसम्पन्ना देवराजा- दप्युत्कृष्टतरजोवना भवन्तीत्यर्थः ॥६॥ नामानि सद्धोतयतां जनानां कारुण्यवत्याः करिवात्रमातुः ॥ पुनर्जनन्या जठरे निवासा दायासवत्ता भवतीति मिथ्या ॥७॥ नामानीति- कारण्यवत्याः कृपालोः करिवक्त्रमातुः गजानगजनन्याः पार्वत्याः नामानि सङ्कीर्तयतां गायतां जनानां जनन्याः मानुः जठरे उदरे पुनः निवासाद् गर्भवासात् इत्यर्थः यायामदता आयासः यमः तद्वत्ता पुनर्जननार्य- गर्मदामदुःखमिति भावः भवतीति मिय्या अनृतम् । देवीनामसङ्कीर्तनपराणां न पुनर्जन्म, सत्यमेतदिति भावः ॥७॥ पापस्समन्तात्समभिवतोऽपि विश्वस्य ते विफममस्मि धीरः ॥ म चेसने भवतो ब्रवीति नामानि शीतांशुमतो हतोऽहम् ॥८॥ 'पारिति- भोः रमने रमं जानातीति रसज्ञा तत्सम्बुद्धिः निढे ! समन्तात् सर्वनः पापैः कलुपरमिद्रुतोऽपि आक्रान्तोऽपि ते तव विक्रमं विश्वस्य श्रद्धाय पोरः अभीरः अस्मि । चीतांसुभृतः चन्द्रधारिणः शिवस्म, अत्रोमा- स्तुतिप्रसङ्गात् चन्द्रधारिण्याः पार्वत्या इति वक्तव्यम् । चन्द्रचूडपल्यपि चन्द्र- घरेति प्रसिद्धः। नामानि भवती न द्रवीति चेत् रमने त्वं न मणसि चेत् अहं हतो भवामीति मेषः। गत्यन्तरविरहात् । जिह्वावले वदश्रद्धः देवीनामानि गायन् अहं सर्वाणि पापानि ध्वंसयितुं प्रभवामि । यदि सा जिह्वा नोच्चार- येनामानि, का गति:? |८|| देहोति सम्पत्तवरपिताना धारेण घोएं कुरुषे परेषाम् ॥ भवानि भद्रे भुवनाम्ब दुर्ग पाहीति नायाति किमम्द जिह्वे ॥९॥ देहीति- अम्ब जिह्वे रसने ! परेषाम् अन्येषां सम्पल्लवदपितानां सम्मल्लवेन लक्ष्मीलेगेन दपितानां गर्विताना द्वारेषु गृहद्वारेषु देहि इति पोष ·उमासहस्रम् [अप्टमं शतक अल्प- दानार्ययाचापोषं कुरुपे। भवानि भवस्य पनि भद्रे सर्वमङ्गले भुवनाम्ब लोकमात. दुर्गे! पाहि रक्ष इति घोपः किं नायाति नागच्छति । सम्पदाऽपि गवितानाथित्य देहीति नीचां याच्या विनिन्द्य, भवानीत्यादि- नामकीर्तनं सर्वाभीष्टदमुत्तमं चेत्युक्तम् ।।९।। वाक्यानि यक्तुं यदि ते रसने रसोज्ज्वलानि व्यसनं गरीयः ॥ कि वा नमोन्तानि सुधां किरन्ति नामानि नो सन्ति कुमारमातुः॥१०॥ वाक्यानीति- रसज्ञे ! रसज्ञा नामरसास्वादनपटुः तस्याः सम्युद्धिः रसने रसोज्ज्वलानि रसः शृङ्गारादिभिरुज्ज्वलानि देदीप्यमानानि वाक्यानि काव्यानि वक्तु ते तव गरीयः गुरुतरं व्यसन तीवकामनं यदि भवतीत्यध्याहार्यम् । 'व्यसनं विपदि भ्रंशे दोपे कामजकोपजे' इत्यमरः । सुघाम् अमृतं किरन्ति विक्षिपन्ति नमोन्तानि, नमःपदान्तानि कुमारमातुः देव्याः नामानि कि वा नो सन्ति ? मत्येव अमृतवर्षीणि देवीनामानि, यानि कीर्तितानि रसोज्ज्वल. वागमृतवैभवातिशायीनि भवन्तीति भावः ।।१०।। पद् गीयते दालसुताभिधानं तदेव बोध्यं सुकृतं प्रधानम् ॥ अज्ञानिलोकस्य कृते भणन्ति यज्ञादिपुण्यानि पराणि विज्ञाः ॥११॥ यदिति- यत् शैलमुताभिमानं शैलसुनायाः पार्वत्याः अभिधानं नाम गीयते तदेव प्रधान सुकृतं पुण्यं बोम्य ज्ञेयम्। अज्ञानिलोकस्य अशानिनाम् अविचारधिया लोकस्य सङ्खस्य कृते अव्ययं निमित्तेनेत्यर्यः अज्ञानिजनार्य विगाः बुपाः यज्ञानि अग्निष्टोमादीनि पराणि प्रपानानि पुण्यानि भणन्ति । मनस्य परमपावनत्यमोपचारिक वस्तुतो देवीनामकीर्तनमेव उत्तम पुण्यमिति भावः ॥११॥ माम्ना प्रयुक्तेन जगहो स्यात् नाम्ना सदोक्तेन जगदिनेत्री ॥ पदोमर्य सम्पगि कृती यो भये भयं तस्य कुतोऽपि न स्यात् ॥१२॥ गाम्नति- प्रयुक्तैन अनुष्ठितेन माम्ना प्रियवचसा प्रियवचनप्रयोगेणेत्यर्थः जगत् को स्यात् । गामोरायन लोको वायितुं वयः । पोनिन नाम्ना मन्नानाममदीर्तन जगदिनेत्री पगनायिका वरी पर्ने गदा उस्तेन ·एकनियः स्तवकः] प्रभासहितम् स्पात् परांवदेति भावः। यः कृती धन्यः इदम् उनयं सम्यग्वेद पानाति, तस्य नवे जन्मनि कुतोपि हेतोः भयं न स्यात् । उगराङ्गतं चेत् जन्मनि मुखमेव भवति, तस्मान ततो भयं मदति। देवी भक्तिपाधवद्धा वशंवदा पदि जन्ममयमेव न भवति। सर्वथापि जन्मनो मयं न भवति जगति सामप्रयोगिणो नाममजकस्पेति भावः ॥१२॥ सङ्कीर्तनात्तुष्यति पायोपा तुष्टा त्वमोष्टं न ददाति नंपा ॥ इमं त्वविज्ञाय जगत्युपायं प्रजन्त्यपाय बद्धा मनुष्याः ॥१३॥ सङ्कीर्तनादिति- सर्वयोषा शिवमुन्दरी पार्वती मङ्कीर्तनात् नाममजनात् तुप्पति तुष्टा मदति। तुष्टा सन्तुष्टा तु एपा अमीष्टम् ईप्सितं न ददा- तीति न ददायेव । जगति लोके मनुष्याः इमम् उपायं कार्यसाधनम् अवि- मायाविदित्वा यहृषा नानाप्रकारेण अपापम् अनिष्टं व्रजन्ति गच्छन्ति ॥१३॥ भापे भुजङ्गामरपरियाया नामानि कामानितरान्विहाय ॥ मपि प्रपञ्चातिगपोरकृत्य करोतु किं मां तरपेपत्यम् ॥१४॥ भाष इति- भुजङ्गामरणप्रियायाः भुजङ्गाभरणस्य नागभूपणस्य शिवस्य प्रियायाः प्रेयस्याः पावत्याः नामानि इतरान् कामान् विहाय परित्यज्य तदेक- कामो भूत्वा भाषे भगामि। प्रपञ्चातिगपोरकृत्यं प्राञ्चमतिगच्छतीति अपञ्चातिगम् अचिन्त्यं पोरं चण्डं कृत्यं कर्म पस्य तमपि अचिन्पचण्डकर्मा- पमपि मां तरणेः विवस्वतोपत्वं वैवस्वतः अन्तकः किं करोतु ? देवीनामकरवं माम् अविघोरागमपि न दाधिनु रातो यम इति भावः ॥१४॥ पजेन दानः कठिनवता सिद्धि य इच्छेत्स ग्रहोतुमिच्छेत् ॥ मातुः शयानोछूतले शाडू महेन्वरों कोर्तयतस्तु सिदिः ॥१५॥ यशेनेति- यः पनेन सोमपागादिना दान: भूगयानादिदानः कठिनाव: तपोभिः कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः वा 'यज्ञो दानं तपरचेति पावनानि मनीषिणाम् इत्युपदिष्टः साधन: सिदि शक्तिशान्तिसमृदां स्थितिम् इच्छति, स मातु: जनन्याः अङ्कतले उत्तने शयानः सन् शशाङ्कं चन्द्रम् इच्छेत् । मात्र- चयितस्य वालस्य चन्द्रलब्धिरिद यज्ञादिभिः सिद्धिरिति तात्पर्यम् । महेश्वरी कोईयवस्तु, देवीनाम मधीतयत एव सिद्धिः भवतीचि अध्याहार्यम् ॥

·उमासहस्रम् [बटम पत अत्र यज्ञादिभिस्मितीपणं मावदायितस्य गिगोश्चन्द्रेपणमिवेति उमयो- पातयोः अर्थयोरभिदस्मादृश्ये पर्यवस्यति। तस्माग्निदर्शनालङ्कारः। तदुक्तं जगनायपण्डितः उपपत्तयोरर्थयोराभेद औपम्पपर्यवसायी निदर्शना इति ॥१५॥ रहस्पतन्त्राणि विविच्य दूरं य्यार्ज विमुच्य प्रवदामि सारम् ॥ नामैव कामारिपुरन्धिकापाः सिनिदानं न मखो न दानम् ॥१६॥ रहस्येति- रहस्यतन्त्राणि रहस्यानि दुर्वोपानि तन्त्राणि शास्त्राणि दूरं दी विविच्य विचार्य व्याज कंतवं विमुच्य त्यक्त्वा निष्कपटमिति . यावत् . सारं मुख्यांशं प्रवदामि। किं तत् ? कामारिपुरन्घ्रिकाया. शिवमहिप्या. पार्वत्याः नामव सिद्ध. सर्वपुरुषार्थसिद्धः निदानं मूलकारणं भवतीत्यध्याहार्यम्, न मखो यज्ञो न दानं वा ॥१६॥ पीयूपमोपन्मधुरं भगन्ति ये 'नाम रामायरपानलोलाः ॥ कामारिरामाह्वपगानलोलाः - कवीश्वराः काजिकमालपन्ति ॥१७॥ पीयूषमिति- ये रामाघरपानलोला नाम अङ्गनाजनाधरपानसतृष्णाः प्रसिद्धाः, नाम प्राकास्ये, ते इति बघ्याहार्यम् यत्तदोनित्यसम्बन्धात्, पीयूषम् ईपन्मधुर विञ्चिदेव मधुरं मणन्ति कथयन्नि। पीयूपे माधुर्यमगीकुर्वन्ति, रामाघरमिव न तन्मधुरमिति तैपामनुभवः । कामारिरामाह्वयगानलोला: कामारिरामाया: पार्वत्याः आह्वयम्य नाम्नो गाने लोला. सतृष्णाः कवीश्वरा तलीयूषं काज्ञिकम् आरनालकम् आलपन्ति वदन्ति। सर्वोत्तररमातिगायि नामगानामृतमायुयं ते विदन्तीति भावः। 'पारलालकमोवीरकुल्मापाभि- पुतानि च। बदनीमोमपान्यामरकुजलानि च काजि इत्यमरः ।।१७।। . मुपापटः कोऽप्यपरो वधूनां करिस्सुपातोपपरोऽभिषेयः । भय मुपायोदिवितानमाली नामप्रणादो मगकायकायाः ॥१८॥ गुति- पूनां स्त्रीगाम मघर: पपरोष्ठः कोपि मुपाचटः पीयूपपूर्ण- कुम्भविपः भवतीति परः। अपि पावनिर्माता गुयातोपपः पीयूपी मेयः अभिषेपो वाच्यः। नगन्यायाः पर्वतपुयाः अर्थ नाममा नाम- ·एकत्रिमः स्तवकः] प्रभासहितम् ध्वनिः सुचावीचीनां पीयूपोर्माणां वितानाना विस्ताराणां माला पडक्तिरस्येति मुघावीचिवितानमाली अमृतसागर इति यावत्। कान्तावर-कवि-देवीनाम- गत-मुधामाधुरीणां प्रमाणतोऽप्युतरोत्तरगरीयस्त्वं कोर्तितम्। 'ऋतुविस्तारयो. रस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके' इत्यमरः ॥१८॥ सुरालये भातितरां सुर्घका सुधा परा वाचि महाकवीनाम् ।। बिम्बायरे कञ्जदृशां सुधाऽन्या सुघेतरा नामनि लोकमातुः ॥१९॥ सुरेति-- सुरादये स्वर्ग एका सुवा किमप्यमृतं भातितराम् अतिपेन भाति। महाकवीना वाचि परा अन्या मुधा अन्यदमृतं मातीति शेषः । कञदृशां सुन्दरीणा विम्बापरे अन्या मुघा मानि। लोकमातुः नामनि इनरा सुधा। मुरालयादिषु सुधादिगेपाः वर्तन्ते । कत्र मुरालय-मुषादीना- मप्रस्तुतानां लोकमातृनाम्न. प्रस्तुतस्य च एकधर्मान्वयाद्दीपकमलबार । 'वदन्ति वयावानां धर्मेश्यं दीपक बुधाः' इति नल्लक्षणात् ॥१९॥ माधुर्यमामात्यधरे वधूनां चकोरबन्योः शकले प्रप्तादः ॥ त्रिस्रोतसो वारिणि पावनत्वं त्रयं च नाम्नि त्रिपुराम्बिकायाः॥२०॥ माधुर्यमिति- वधूनाम् अङ्गनानामवरे माधुर्यम् आभाति। चकोरबन्यो- श्चन्द्रस्य शकले खण्डे प्रसाद, प्रसन्नतामाति । विस्रोतसो गङ्गाया. वारिणि तीर्थे पावनत्वं पवित्रता आमाति। त्रिपुराम्बिकायाः नाम्नि त्रयं च पूर्वो- क्नमाधुर्य प्रसाद-पावनत्वानि त्रीण्यपीत्यर्वः आमातीति रोपः। वजनापर- माधुर्यादिभ्योऽपि त्रिपुराम्बिकानाम्नो वैशिष्टयावयतिरेक: अलद्वारः ।।२०।। या माधुरी प्रेमभरेण दष्टे जागति कान्तावरदन्तचेले ।। सा दृश्यते भक्तिभरण गीते घरापराधीशसुताभिधाने ॥२१॥ येति- प्रेमभरेण प्रेमातिशयेन दप्टे कान्तावरदन्तचेले कान्तायाः वरे श्रेष्ठ दन्तचेले दन्तवामसि अघरे या माधुरी जागनि विलमति, सा माधुरी भक्तिरेण गीते कीनिते घराघरायोगमुताभिधाने घराघराधीयस्य पर्वतपतेः मुनाया. उमादेव्या. अभियाने नामनि दृश्यो॥२१॥ 22

·उभासहयम
[अप्टमं गत
.
यत्ते जगल्लम्पट केपि वर्णा स्तन्मेऽमृतं नाम नगात्मजायाः ॥
लालामयो यो मम त बबीपि सुधामयं स्त्रीदशनच्छदं त्वम् ॥२२॥
यदिति जगल्लम्पट जगति लोके लम्पट लोल जगद्गुनो! लोका-
सक्तचित्तेत्यर्थः यत् नगात्मजाया. पार्वत्या' नाम ते तव केऽपि वर्णा. अक्षरा.
केवलम् अक्षरविशेषाः प्रतिभान्तीत्यर्थः, तत् मे मम अमृत भवति, न तु
तोत्र
केऽपि वर्णा एव।
यः मम लालामय भवति, लालव लालामय , स्वार्थ
मयट, स्यन्दिनी 'सृणिका स्यन्दिनी लाला' इत्यमरः । मुखात् नि प्यन्दी
द्रव इत्यर्थः, तं व सुधामय सुवाप्रचुरं प्राचर्य मयट् स्त्रीदशनच्छदम् अङ्गना-
घरं ब्रवीपि। एवमुभयोः रसग्रहणे विपरीतभाव ॥२२॥
उच्चारमोच्चाटितपातकानि नामानि जिह्वे भुवनस्य मातुः ॥
तदा वदामो मघचूतरम्भा-
रामाधरास्ते रुचये यदि स्युः ॥२३॥
उच्चारयेति- जिह्वे रसने। उच्चाटितपातकानि दूरीकृतपापानि भुवन-
स्प मातुः जगज्जनन्याः नामानि उच्चारय भण। तदा त्वया नामसूच्चरितेषु,
मधुचूतरम्भा मधु मकरन्द चूतम् आम्रफल रम्भा रसवती कदली रामाधर
कामिनीविम्बाघरदच एते ते तव रुचये अभिरुचये स्युर्यदि भवेयुर्यदि, वदामः ।
त्वया देवीनाममु कीर्तितेषु मध्वादयस्ते न रोचेयुरिति वयं दृढं विन इति
भाव.. 'नगकन्यकाया' इति च पाठ ॥२३॥
माक्षेपमिक्षोरधिकं विधत्ते पीयूषदोपानभितोऽभिधत्ते ॥
कान्ताधारपदुरन्तवादः कपदिकान्तावरनामनादः ॥२४॥
आपति- वान्नाथरारम्यदुरन्तवाद
कान्ताधरेण अङ्गनाधरोठेन
बारम्पो दुरन्नवादी दुमान्नवादो यम्य म:, कपदिकानावग्नामनादः पार्वती.
प्रशम्ननामध्यनि., इक्षो रमवत इशुम्षण्डम्याधिकम् आक्षेपं निषेधं विधत्ते
अभितः मर्दनः पीयूपदोषान् अभिधत्तं अमृतस्य दोषान् ब्रूते ।
देवीनामनादामनम्य पानायरेणीपम्यवादी दुमान्न एव । नामागुतेन परा-
भूमावातम्येति भाव ॥२४॥
पियासहोनस्तरामगोप्य मामानुभावं मगकम्पकापाः ।।
जयन्तु सिरपि गीयमानं गायत्य एता उपनातयो नः ॥२५॥

·एकत्रिमः स्तबक.] प्रभामहितम् विश्वामति- विम्वामहीनः प्रधानन्य. मुतरामबोध्यम् अग्राह्य, मिद्ध- रपि गीयमान नगरन्यकाया: पवंतपुश्याः नामानुभावं नामप्रमावं गायन्त्यः कौतंयन्त्यः न अम्माकम् एता उपजातयः उपजातिवृत्तबद्धाः म्नुतयः जयन्तु ॥२५॥ एकत्रिमः म्नबक: मन्याम्य: समान: ॥

·द्वात्रिंशः स्तवकः द्वात्रिंशेऽम्मिन् स्तवके योगिनो भक्तस्य च भेदम् उपन्यम्य अध्यात्म हवन- मैदान निरूपयति ॥ विदधातु सम्पदं मे सकलजगन्नायनयनहारिज्योत्स्नः ॥ शोतोऽन्धकारहारी हासशशी कश्चिदङ्करहितो मातुः ॥१॥ विदधात्विति- सकलजगनाथनयनहारिज्योत्स्न. सकलजगन्नायस्य सर्व- लोकेश्वरम्य नयनान्यपहरति दति नयनहारिणी ज्योग्ना चन्द्रिका यस्य स', मनोहरतया मर्वेश्वरनेत्रप्रीणनचन्द्रिकेति यावा, अन्धकारहारी शीत' गीतल तापहर इति यावत्, तिमिरध्वमी अविद्यापह कश्चित् अङ्करहितः अकलङ्कः मातुरुमाया हासाशी हासः शशीव चन्द्र इव मे मम सम्पदं विदधातु । हासगशीत्यत्रोपमितसमाम. पूर्वपदार्थप्राधान्यात् । हामस्य सम्पद्विधायकत्वो- पपतेः। अङ्करहित शशीत्यनेन व्यतिरेक । अब विपयिणः शगिनः विषय- भूतहासात्मक्तया परिणमनादेव मम्पद्विधानरूपप्रकृतोपयोगित्वसिद्धेः परिणामा- लङ्कारः ॥१॥ करणारसाईहृदया हृदयान्तरनिर्यदच्छवोचिस्मेरा ॥ प्रमयविरप्रियतमा पादप्रेप्यस्य भवतु कल्याणाय ॥२॥ करणेति-- करणारमाहृदया दयाभरितचित्ता, हृदयानरनियंदच्छवीचि. मेरा हृदयानरामियन्तीभि, अच्छाभि, वीचिभि. स्मैरा उल्लमिता प्रमषेश्वर- प्रियतमा भूतंगप्रेयमी पार्वती पादप्रेव्यम्य चरणकिङ्करस्य कल्याणाय मनः लाय भवतु बल्यताम् । हत्यान्नरेन्यत्र उत्तरङ्गितदयारसः हृदयान, यदने विम्भने अन म्मेव तस्य योग्यम् ॥२।। भारणानिहार हपनि हाम्म पधिप्रोक्तम् । तक भमि मिह मन्यात भूगभलंसने ॥३॥ पारति- भार ! काल-कार्यविभेदात् पारणं कार्य प पारण-मायें ·द्वात्रिंशः स्तवकः] प्रभासहितम् तयो. विभेदात् भेदात् ऋषिप्रोक्तम् ऋषिभि. द्रष्टभि. प्रोवत यत् तद रूप- द्वितयं रूपस्य द्वी अवयवो यस्येति द्वितयं द्वे रूपे इत्यर्थः, भवतीत्यभ्याहार्यम् । भूतमतः भूनेगस्य लन्दने सुन्दरि पार्वति, तत्र स्पद्वितये एक रूपमिदं जगद्भत धातुं भवतीति शेषः। अन्यद्रूप तु विहाँ विलासाय भवति कारणरूपम् इर्द भर्नु, कार्यरूपमिह विहर्तुमिति भावः ।।३।। श्रोतुं स्तोगविशेष भक्तविशेषं च बोद्धमयमोदृगिति ॥ दातुं च वाञ्छितायं तव मातश्चन्द्रलोकहपं भवति ॥४॥ श्रोतुमिति- मातः अम्ब । स्तोत्रवि पं श्रोतु भसीता स्तुनिमाकर्ण- यितुम्, अयम् ईदृक् अयमिव दृश्यत इति ईदक जय भवत्त. एवंविघ इति मक्त- विशेपं याथातथ्येन बोद्ध नातु च वाञ्छिनार्यम् अभीप्सितम् अर्थ दानु च नव चन्द्रलोकरूप कार्यरूप भवति । अध्यात्म चन्द्रलोक मलारमिति त्ववयम् । 'चारुयुवतिम्प भवति' इति पाठान्तर भवति ॥४॥ कोकिशोरन्यायात् कारणरूपं तवाम्ब योगी पते ॥ ओतुकिदोरन्यायाद् भक्तं परिपासि कार्यरूपेण त्वम् ॥५।। कीदौति- अम्ब ! कीशकिगोरन्यायान् मर्कटगिन्यायेन 'मकंटो वानर. तव कारणस्प मूलम्वरूपं योगी धत्ते धारयते। मकंट- निशुः स्वप्रयत्लान्मागरं गृह्णाति, तहत् म्वात्मबलेन योगी तब स्यम्पं गृह्णाति । ओनुकिशोरन्यायात् मारिशिगन्यायेन, 'मोनुबिडालो मारि.' इत्यमरः । त्व कार्यम्पेण स्वीयेन पूर्वश्लोकोक्नेन चन्द्रलोकरूपेण चारुपवतिरूपेण वा भान परिपामि। यथा मार्जारी निज शिगु गृहीत्वा रक्षनि तया भक्तम्य मार देव्यव विति। भरतम्य योगिनश्च भेदं निम्पयितु इन्द्राणीमप्नगत्या गीत मदलेखाहमिहादाहरामः- गन्तव्यं स्वरधीने निम्मेयार्पणमूरम् । विभ्राणा नमि त्वं मार्जरीव किशोरम्' | गृलनम्बरनाथासम्बामरलयवन्ध.। कीन- म्वेद विशोरी योगी गच्छति गम्यम्' ।। इनि ॥५॥ यारणा न चेत्त्व- च्यवते योगी महेशानयनज्योत्स्ने । नायं ममेति भाव स्तद यदि सघः सवित्रि भरनं त्यजसि ॥६॥ दृति- महेगनयनज्योत्स्ने इन्वरनयनचन्द्रिव भगवति ! दुधारणा दवा की.' इत्यमरः।

·उमासहस्रम् । अष्टमं श अप्रमत्ता धारणा घृनि: न चेत् न भवति चेत् योगी त्वन् त्वत्तः च्यवने च्युतो भवति । स्वल्पेनापि प्रमादेन स्वबलावलम्बिनो योगिनः भंगो भवति । सवित्रि मात अयं मम न, मदीयो न भवतीति यदि भावो भवति, सद्य सपदि भक्तं त्यजसि, यः सम्पूर्णम् आत्मार्पणं न करोति सः भक्तः सवित्र्या नायें मदीय इति त्यक्तु शक्य.! आत्मार्पणसूरे भक्ते विपये नायं मदीय इनि भावो न जायते मातु ॥६॥ शियिलपतियोंगो स्याद् बाविषनितान्तमाकृष्टो यः ॥ स्वोयमतिलप्यति ते भक्तेऽहन्ताप्रसारकलुषे मातः ॥७॥ गियिलेति- मातः! शिथिलवृतिः गिथिला अदृढा धृतिः धारणा यस्प म., यो योगी बाहविपर्यः शब्दादिभिः भोग्यनितान्तमधिकमाकृष्ट: गृहीतो भवनीति शेष बहिराकृष्टस्य योगिन' धारणा दृढा न भवति. अनो भंशो भवतीति भाव । अहन्नाप्रमारकलुपे अहन्ताया. अहकृते. प्रसारेण व्यापनेन कलुपे अगुची भक्ने ते तव स्वीयमति. स्वीय इनि मति: धी. लुप्यति लुप्ता मदनि । पूर्णममर्पणलक्षणाया भनेर्लोपजननी अन्ता। सत्या तस्या मानु भनविषये स्वीयताधीविरमति। एवं भक्तस्य भ्रंशो भवति ॥७॥ साह कृतिर्न भक्तिः समाहादिपमा तिनं सर्वेश्वरि ते ॥ अविनानन्तायेतद् भक्तो योगी च नव सिद्धौ स्याताम् ॥८॥ साहनिरिति- मन्दरि ! अहत्या मह वर्तते इति माहइकृतिः ने नव भक्तिः न भवति। वाह्यविषयः मह वनंते इति सबाह्यविषया ते नव भूतियारणा न भवति । एतनत्वम् अविनाननी अबुद्धवन्ती भक्तो योगी न मिदो नंब म्याता भवताम्। भक्ति अदात्या अमम्पृक्ता निः वाह- विपश्चनि भक्तो योगी च जानीयाताम् । न चन् सिदि न द्रश्यनः इति भावः ॥८॥ व्यषित्रत्वादपि यस्य प्रियं त्वदीयं समिति पादाम्भोगम् ॥ सोनभुनातिर्भपतो भगवति किकिकरोति नास्मिन् मपति ।।। पतिवादिति- मविति मान ! यम्य व्यक्तित्वादपि ग्यम्य पृषगा. मवार स्वीय नर पासाम्भोर पादारविन्द त्रिय भवति, मः भम. पद्धता ·द्वात्रिंशः स्तवक:) प्रभासहितम् ३४३ - यात् शक्तिः अमुनाः आश्चर्यकर्यः शक्तयः यस्य म सन् अस्मिन् जगति लोके कि कि न करोनि ? मर्यं कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथा कतुं वा प्रभवतीति भाव ॥९॥ व्यक्तित्वलोभविवशे सिद्धः कामोऽपि भवति समवच्छिन्नः ।। प्राप्तोऽपि सलिलराशि सलिलानि घटः कियन्ति सङगृह्णीयात् ॥१०॥ व्यक्तित्वेति- व्यक्तित्वलोभविवर्ग व्यक्तित्वे स्वायपृथगात्मत्वे यः लोम. अमिलापः तेन विवर्ग पराधीन जने काम मनोरथः सिद्धोऽपि पूर्णोऽपि सम- वच्छिन्नः सर्वथा परिच्छिन्नो मितो भवतीति यावत् । मलिलरामि सागरं प्राप्नोऽपि घटः कुम्भः कियन्ति किरप्रमाणानि सलिलानि जलानि सद्गृह्णी- आददीत ? 'स्वल्यमेवाम्बु लभते प्रस्यं प्राप्यापि सागरम्' इति प्रमिदोज्य न्यायः । सर्वकामसम्पूर्तीना निधानभूतं देवीप्रसादं प्राप्यापि अहवारलोभिनः कामविगैप: पूर्णों भवन्नपि अवच्छिन एव भवति न तु परिच्छेदरहितस्य प्रसादमाहात्म्यस्य वैभव गृह्णाति। अवज्ञालकार। दीयदेवीप्रसादगुणप्रयुक्तगुणाधानाभावादवज्ञा। 'ताभ्यां तो यदि न म्यातामव- मालकृतिस्तु सा' इति चन्द्रालोक । (ताभ्या गुणदोपाभ्या तो गुण- दोपी) ॥१०॥ जीवनव नरो यः सायुज्यं ते प्रयाति दाम्भोः प्रमदे ॥ सर्व कामास्तस्य प्रयान्ति वामाशु वीत विविधभान्तेः ॥११॥ जीवग्निति- गम्भो शिवम्य प्रमदे कान्ने भगवनि ! यो नर जीवनव ते तव मायुज्यं मयुक्त्वं प्रयानि गच्छति जीवन्मुक्तो भूत्वा त्वया मन्नत पुरती भवतीत्यर्थ । वीविविधभ्रान्ने: चीना विगता विविधा नानाप्रकारा मान्नि: मिथ्याध्यवगितिः यरमात् तस्य वग सर्वे कामा. मनोरथा: प्रयान्ति जीवन्मुक्तम्य त्वत्मायुज्यमम्पन्नम्य वगित्वं मिदं मवनीति भावः। 'यापूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप. प्रविशन्नि यत्। तद्वत्तामा य प्रविशन्ति म। म शानिमाप्नोति न कामकामी।।' इति हिस्मयते। अन्यस्य कामस्य अन्य- गच्छन्ति । व्यक्तित्वं तुभ्यमिदं मनीषा मे प्रदत्तमधिकारिप्या ।। बहकालभोगमलतो वियदति देहो मदम्ब कि करवाणि ॥१२॥ व्यक्तित्वेति- मदम्ब मम मान.! अधिकारः योग्यता अम्या अम्नीति ·उमासहस्रम् [अष्टमं शनक अधिकारिणी तया मम मनीषया बुद्धचा इदं मदीयं व्यक्तित्वं पृथगात्मत्व प्रदत्त मर्पितम्। बुद्धः सरकारविशेषजन्यो वलविशेष एव व्यक्तित्वार्पणे- ऽधिकारः। देहस्तु ता बुद्धि नानुसरतीति तत्र हेतुमाहोत्तरार्धन । देहः अय पाञ्चभौतिकपिण्डः बहुकालभोगबलत. चिरन्तनभोगपरिचयवशात् हेतोरित्ययं. विवदति विवाद कुरुते व्यक्तित्वमर्पयित बुद्धि नानुवर्तते। किं करवाणि' तत्र त्वमेव शरणमिति भावः। 'विभापा विप्रलापे' इति विप्रलापार्थकस्य विपूर्वकस्य वदतेरात्मनेपदविकल्प.। तस्माद्विवदतीति साधु ।।१२।। - स्थूलेन वर्मणा सह सूक्ष्मा कलहं मतिनं कर्तुं शक्ता ॥ सुतरां बलवति मात चला गहाण स्वयं त्वमस्मात्स्वीयम् ॥१३॥ स्थूलेति- स्थूलेन पुष्टेन वर्मणा वपुषा सह सूक्ष्मा मतिः कलह वि- वाद कर्तुं न शक्ता समर्था भवति । मात.! सुतरामत्यन्तं बलवति बला- ढये, स्वयं त्वम् अस्मात् मत्तः स्वीय त्वदीय यद्वतंते तत् बलात् प्रमह्य गृहाण आदरस्व। व्यक्तित्वार्पणे मया बुद्धिः त्वदधीना कृता। तंप्न सहते, तस्मात्वमेव मदीय शरीरगतं व्यक्तित्व च बलात्कृत्य कृपा कुरु॥१६॥ दारीर तु सर्वेषां हृदि यस्मा स्वमसि प्राणात्मिकाम्ब हेतोस्तस्मात् ॥ अखिलप्राण्याराधन माराधननिविशेषमापुनि सव ॥१४॥ मपामिनि- अम्ब ! यस्मादेतो. त्व सर्वेषा भूताना हृदि हृदये प्राणा- त्मिवा प्राण. आत्मा स्वरूप यस्या मा प्राणात्मा मैय प्राणात्मिका असि, तस्मादेनोः अगत्रि पर्वतपुत्रि ! अखिलपाण्याराधनं मर्वप्राणिना प्रीणनं तवा- रापननिर्विरोपं त्वदाराधनादनतिरिक्त भवति। सर्वेषु प्राणम्वरूपेणासि, तन. प्राणिनाम् आराधनं स्वदारापनमेनि अमदायम् ।।१४॥ मुद्धति केपि मानौ तस्मात्प्राप्तिस्तवेति सम्पत्यन्तः ॥ अपरे प्राणित गति साक्षात्राणारिमति सेप्यन्तरिति ॥१५॥ नाहनीति- र जनाः मानी आनी उद्धति हदनं कुर्वन्ति । सामान् आनो हवनात नव प्राप्ति इन्धिः भवतीति सपश्यन्तः से तथा जुलतीति

·द्वाविंशः स्तवकः]
प्रभासहितम्
३४५
सम्बन्ध.। अग्नी हुत त्वां प्राप्नोतीति दृष्टा अग्निहोत्रं कुर्वन्तीत्यर्थः । अपरे
अन्य प्राणिषु प्राणवत्म जन्मिपु जुह्वति। तेषु प्राणिपु अन्त. अन्तरे माक्षात्
प्रत्यक्षं प्राणात्मिका प्राणस्वरूपिणी अमीति हेतो प्राणिषु जुह्वति इति
सम्बन्ध.. इदमेक प्राणाग्निहोत्र भवति ॥१५।।
प्राणिप्वपि यः प्राणं भूतादिमनादिमात्मनि स्थितमनघम् ॥
सततमुपास्ते योगी
तस्मिन् होमेन तेऽम्ब तृप्तिस्सुलभा ॥१६॥
प्राणिप्विति- भूनादि भूतानाम् आदि कारण, अनादिम् अविद्यमान-
कारणम् आत्मनि स्थितम् अनघ पवित्रं निलेपमिति यावत्, प्राणिषु भूतेषु
प्राण योपि योगी सततम् अनवरतम् उपास्ते, तस्मिन् योगिनि विषये, होमेन
प्राणोपास्तिरूपेण हवनेन, अम्ब ! ते तृप्ति मुलभा भवतीति शेप ॥१६॥
आत्मनि योऽम्ब श्रेष्ठ प्राणे प्राणान् जुहोति दहराभिमुखः ॥
त्वदूपे हतपापे तेन जितं सकलमीशचित्तारामे ॥१७॥
आत्मनीति- ईगचित्तारामे ईशचित्तम् ईश्वरहृदयम् आराम विहारो.
पवनं यस्यास्तस्या. सम्युतिः अम्ब । यः दहराभिमुखः हृदयाकादाभिमुखः सन्
त्वद्रूपे तव स्वरूपमूते हनपापं अपहनपाप्मनि आत्मनि स्वात्मनि श्रेठ प्राणे
मुष्यवाणं प्राणान् जुहोनि, तेन पुण्यात्मना मकल जित भवति ॥१७॥
उपसहृतमखिलेभ्यो विषयेभ्यो निनिमेषमन्तःकृष्टम् ॥
हृदि वृद्धपदेन चक्षुः स्त्वदूपे हूयते मदम्य प्राणे ॥१८॥
उपमहमिनि- मदम्ब मम मात । अखिलेभ्यो निखिलेभ्यो विषयेभ्यः
यायेभ्यः स्पेभ्य. उपमहृत निवारितं निनिमे निमीलनरहितम् अनःपृष्टम्
अनर्मुख कृतम् इत्ययं, चक्षुनत्र हदि हृदये दृइपदेन दृढ गाई पद म्यान यस्य
नेन योगिना त्वद्रूपे तव म्वम्पे प्राण हूयते। हृदये लव्धम्यिनिक. योगी
शून्य निविषय निमेषवर्जम् अन्तर्मुपदर्मन स्वदूपं प्राणे जुहोति । इद दहर-
निष्ठम्य प्राणाग्निहोत्र भवति ॥१८॥
अन्तमवरं निगूढ़ श्रेष्ठप्राणस्य देवि तव भागम्य ॥
पदिय प्रणयार श्रवर्ग सव भवति जगदम्ब हुतम् ॥१९॥

·३४६ उमामहयम् अष्टमं शतक अन्तरिति- अम्ब देवि! तब भागस्य यंगस्य श्रेष्ठमाणस्य, आग्नेविरफु- लिङ्गश्रुतेः मुस्यप्राणस्य ब्रह्मणांगत्व सिद्धम् । तस्मात् इह देव्याः भागः श्रेष्ठ. प्राण उक्त। तस्य निगूढ नितरा गुप्त प्रणवाव्यम् अन्नस्स्वरम् अन्तरनाद शवदिव आकर्णयदिव श्रवण धोत्रेन्द्रियं भवतीत्यध्याहायम् । तव श्रेष्ठप्राणान्त स्वरे जगत् हुत भवति । पर्वम्या अपि जगद्विषयकवृत्तेः मन्द- रूपेणान्तरवस्थानात् सर्वशब्दमूलप्रकृती प्रणवायं प्राणस्यान्तस्वरे जगतो हवन भवतीत्यभिप्राय.. इदं च प्राणोद्गीथोपासनमाहुरोपनिषदा. ।।१९।। सर्वेषां मन्त्राणा स्तोमागां शचितनार्य प्रकृतौ ॥ गूढं सदा स्वरन्त्या प्राणत्या त्वयि जुहोति मौनो वाचम् ॥२०॥ सर्वेपामिनि- ईशचित्तनाये शिवहृदयेश्वरि । सर्वपा मन्त्राणा मात्राणां च प्रकृतो मूलस्वरूपभूतायां गूढ गुप्त मदा म्वरन्त्या नदन्त्या प्रागन्न्या श्वस- त्या त्वयि देव्या मोनी शान्तिमम्पन्न. वाच जुहोनि । सर्वामा वाचामुप सहारम्नत्कुतो प्राणोद्गोयं भवति । इट मन्त्रोद्गीथोपासमाहुः ॥२०॥ . देहे स्खलात मनश्चेत् विषयेषु हुतं दधानि विषयात्मत्वम् ॥ आवृत्तं यदि देहाद् सूक्ष्मायां त्वयि हुतं त्वदाकृति भवति ॥२१॥ देह इनि- 'मन देहे स्वलति चेत्' मानसम् अन्तरात् च्युतं सत् शरीर- गत भवति चेत् विषयेषु शब्दरूपादिपु हुत तन्मन विषयात्मत्वं विषयरूपता दधाति विभनि। देहात् शरीरात् आवृत्त निवृत्य अन्तर्मुख जानं तदेव मूक्ष्माया त्वयि देव्या हुत त्वदाकृति तव आकृतिरिवाकृति. यस्य नत् त्वद्रूप भवति । बहिः विषयगम्नं मनो विषयम्पम, अन त्वद्गत त्वद्रूपं च भव- तौरपर्यः ॥२१॥ स्वप्रसनमाणाना- मनुभूतौः प्राणशक्तिसात्कुर्वाणः ॥ कं नार्पयते भोग भगवति ते सर्वलोकपापियवनिने ॥२२॥ त्वगिति- मलाम्पाधिववनित सर्वलोकेश्वरकाने भगवति । प्राणाना त्वर: म्पन्द्रियम्य, रमनम्य निहन्द्रियस्य, घ्राणस्य गन्धेन्द्रियम्य धानुभूतीः प्राणक्तिगात् प्राणाक्यपीन कुर्वाण योगी के भाग ने तुभ्यं न वग्रमन- ·द्वात्रिंग. स्तंबकः] प्रभासहितम् अर्पयते? सर्वमपि भोगम् अर्पयते। सर्वासामनुभूतीना प्राणशक्तिरेवाधार- भूता प्रकृतिभवति । अवस्नदवीना क्रियन्ते सर्वा अनुभूतय । प्राणरास्ते- स्त्वत्स्वरूपत्वात् त्वय्येव मर्वभोगसमर्पण करोनि योगीत्यागय ॥२२॥ गच्छन्कुर्वन्विसृजन रममाणश्चाम्ब सकललोकाधीशे । यः केवलां क्रियामपि चिन्तयते तेन नित्ययज्ञः क्रियते ॥२३॥ गच्छन्निति- सकललोकाधीगे, सर्वलोकेश्वरि अम्ब | य. गच्छन् पद्भया ब्रममाण, कुर्वन् हस्ताभ्या कर्माणि कुर्वन्, विसृजन् पायुनोत्सृजन्, रममाण: मुरते प्रवर्तमानश्च, केवला क्रिया गमनादिरमणान्तेषु पादादिकर्मेन्द्रियव्यापा- रेषु यत् क्रियासामान्य वर्तते तदित्यर्थ , चिन्तयते अविगिष्टा त्रिया ध्यायति, तेन पुरुषेण नित्ययज्ञ क्रियते तस्य जीवनमेव यजनं भवति । तस्मात्स नित्ययाजी ।।२३।। सर्वेषामग्नीना प्राणाग्निस्तव विभूतिरुक्तः श्रेष्ठः ॥ तस्मिन्हुत तु सुहुतं द्रव्याणि धियः श्यिाश्च मन्त्रः प्रणवः ॥२४॥ मर्वेषामिति- सर्वेषामग्नीना श्रोताना म्पार्तानां भौतिक-वैद्युत-गौराणा वा तव विभूति कला प्राणाग्निः श्रेष्ठ उक्तः। तस्मिन् प्राणाग्नौ मुन्य- प्राणे इत्यर्थः हुतं तु मुहुतं मुष्ठु हुतं भवति । धिय बुद्धय क्रियाः कर्माणि पदव्याणि होमद्रव्याणि भवन्नि। मन्यम्नु प्रणव योऽन्तःस्वरमुद्गीय उच्यते ॥२४॥ आर्यागोतीनामय- मपरीकृतमधुसुधादिमापुर्यरसः ।। वर्गो गणपतिवदना- निष्क्रान्तो भवतु सर्वसुसाः प्रोत्यं ॥२५॥ आति-- गणपतिवदनान् गणपने क्वे. बदनात् मुखात् निप्तानः, अधरीकृतमय-मुधादिमायुयंरमः अपरोक्ता. नौचंः कृता मघ-मुबादीना मक- रन्दामृतादीनाम् आदिगन्देन द्राक्षादयो ग्राह्याः, माधुरमः माधुरीदद. येन मः आर्यागोनीनाम् एतवननिवद्धाना नुनीना वर्ग. गग गर्यमुदा गर्वाश्याः पावंन्या प्रीत्यं मुदं भवतु क्त्यनाम् ॥२५।।

·३४८
उमामह्यम्
अष्टमं शतकं
इति श्रीमहर्पिरमणभगवत्पादान्लेवासिनो वासिष्टस्य नरसिंहमूनोः गणपति
मुनेः कृतावुभावहरे द्वात्रिंश: स्तवकः समाप्तः ॥
समाप्त च अष्टमं शतकम् ।
प्रभाल्या व्याख्या च समाप्ता ।।

·. त्रयस्त्रिंशः स्तवकः अम्बिमेस्मिन् म्नवर्क मन्त्रमूनिभेदाना म्वरूपफलोपन्यानेन तन्नपानां मन्ययोगे पर्यदमानं प्रदश्चं, जपो योगोर्पणम् इति अब न प्रतिपादयति । सुधां किरन्तोसिलतापहारिणों तमो हरन्तः पटलेन रोचिषाम् ॥ श्रियं दिशन्तो दिशि दिश्यसायां जपन्ति शीताद्विमुतास्मिताकुराः ।।१।। मुवामिनि- अखिलतापहारिणी सर्वदुःसरामनों तापत्रयरामनी पजे धर्मो- पदमनी मुपां किरतः विक्षिपन्नः, रोचिषां महमा पटलेन ममूहेन तम तिमिरं वाह्यं पक्षे आन्तरम् अज्ञानं हरत: निवारयन्न: दिगि दिगि मर्वत्र विशु अमक्षया क्षयरहिता प्रियं शोभा पझे समदं दिशन्नः प्रदगंपन्तो गीतादि- मुतास्मिनाकुराः पर्वतराजपुश्या मन्दहामाः जयन्नि उत्कर्षण वर्तन्ते । मुघा. नमः-श्रीपदेपु . दलेप.। तेन स्मिताइकुरार्यमामात् गीतादिसुनावदनस्य चन्द्रत्वमाक्षिप्यते। दिलष्टं रूपकमल द्वारः ॥४॥ कृपाकटाक्षस्तव केन वाप्यते महेनाशदान्तपुरन्ति कर्मणा ॥ निरन्तरं मन्त्रजपेन वा मते. विशोषनेनोत मनोपंगेन वा ॥२॥ कृपेति- महेगगुदान्तपुरन्धि महेश्वरान पुरमहिप ! तव कृपाकटाक्षः वरगादृगन्नपातः केन वा मंगा अनलिनेन बाप्पने लम्यते? निरन्तरम् अनवरत मन्त्रजपेन मन्त्रपुरश्चरन वा, उन मतेः दिगोधनेन चिनगोपन वा, मनोरणेन वा,. आहोम्बित् चित्तम्बद मम्मूगोषणेन वा इनि विकल्पन प्रश्न: वियते। एवम् उपापत्रयम् अन्यम्य, तम्प प्रत्येकं फलमाह विमो. पनादित्यादिना ॥२॥ विलोपनादेवि मतेः प्रगृह्यने मनोगेनेगर प्रमोदमि ।। अपेन मन्त्रस्य शुभम्य वर्षमे जगलपोशात्रि श्लेबरान्तरे ॥३॥ विनादिति- उगवरोषात्रि विगेरमत्रि देवि! मते बुढेः विगो- ·३५० उमासहस्रम् [ नवमं शतक तत्र बोधे देवी धनात् प्रगृह्यमे प्रकर्पण गृह्यसे, विचारेण मतो परीक्षितायाम् असद्वृत्तय पलायिता. भवन्ति सदृत्तिरेका बोधस्वरूपिण्यवगिप्यते । गृहीता भवति। ईशवधु ईश्वरकान्ने । मनोपणेन मनस. एव सम्पूर्णदानेन प्रसीदसि प्रसन्ना भवमि। मनोपणन देव्यामेव मर्यो भारो न्यस्तो भवनि । नतः प्रीता माता प्रसन्ना स्वय कर्तव्य कर्तु भारं वहतीत्यभिप्राय.। शुभस्य मन्त्रस्य महामन्त्रस्य श्रीविद्यादे पञ्चाक्षराष्टाक्षरादे प्रणवस्य वा न तु क्षुद्र- मन्त्रम्य जपेन कलेबरान्तरे जप्तुः गरीरान्नरे वर्षमे वृद्धि प्राप्नोषि। मोध्यं जपमहिमा येन जप्तुः शरीरे भगवती पुरश्चरणवलानुगुण्येन स्वयम् अभि- व्यज्यते ॥३॥ मनःप्रतापस्य भवत्यसंशयं प्रवर्धनं वैदिकमन्वचिन्तनम् ॥ प्रशस्यते प्राणमहःप्रदीपने दयान्विते तान्त्रिकमन्प्रसेविता ॥४॥ मन इनि- दयान्वित कृपालो अम्ब। वैदिकमन्त्रचिन्नतं वैदिकानां तत्सवितुरित्यादीना मन्त्राणाम् ऋषिदृष्टाना चिन्तन ध्यान मन प्रतापस्य चित- प्रभावस्य प्रवर्धनं भवति, अगंगय नेह मन्देहो भवति । वेदमन्त्राणां वाक्य- बन्धात्मकतया नान्त्रिकमन्त्रापेक्षया पिगिष्टम् अर्थप्राधान्य बोध्यम् । मन्त्रा- यदिनारादोधो जायने । अत मन प्रतापवर्धनम् इत्युक्तम् । तान्त्रिकमात्र मेविता तान्त्रिकमन्त्रान् श्रीविद्यादीन् सेवितु शीलमस्येनि तान्त्रिकमन्त्रमेवी तस्य भाव तान्त्रिकमान्त्रमेदिना तान्त्रिकमन्त्रोपामनमित्यर्थः, प्राणमह.प्रदीपने प्राणमहम प्राणनेजम प्रदीपनं प्रज्वलने विषये प्रशम्यते प्रशस्ततया कोत्यंते इति भाव। तान्त्रिकमन्त्राणा हीङ्कारादिदीजाक्षराणा पुरश्चरणेन प्राण- नाहीविरद्वारा नादाभिव्यक्ती जाताया प्राणप्रभावो विजम्भने। तथा च प्रागुक्तम्- 'वैदिवमन्त्र भाववती तान्त्रिकमन्त्रे नादवती' इनि (स्त. २० पलो. १७) ॥॥ तथाम्बिके तान्त्रिकमन्त्रमुत्तम स्तवातिगं यः कनकालि सेवते ॥ विचित्रपत्रादिव बंपत महा स्ततो विनियंभुवनं विगाहते ॥५॥ नवनि- पनपानि स्वर्गगरी अम्बिने । य म्नवानिग म्नोत्रातीतम् उत्तम श्रेण नव नाविरमन्त्र भवने उपाम्ने, तन. नम्मादपासगात् विपिन ·अम्बिाः स्तवमः] प्रभामहितम् यया लोके पन्त्रादिद अद्भुतयन्त्रादिव बंधुन विनम्नटिन इद महाँ ज्योतिः विनिर्यत् विनिर्गच्छद् भुवन जगन् विगाहने विगिष्य प्रदिगनि। पूर्वश्लोके तान्त्रिक मन्त्रम्य प्राणज्वलने प्रगस्तिरकता। मेह अममा व्याभ्याता । भौतिकमामग्रीभिरभ्यो विद्युच्छन्ति जनयितु यन्त्रविषो निर्मीयते सम्मात् पवाद्विद्युच्छक्तिराविष्कृता वहिर्जगनि प्रमरति, नया नान्त्रिकनन्तमायनेन माधकात् वैद्युतज्योतिरादिष्कृत मत् यहि, मर्वत प्रसरतोन्यभिप्राय. ॥५॥ न तर चेतो विकृतेवो भवे म तम्य दृष्टिविविधप्यने । न तस्य रोगरपकृप्यते वपुः सवित्रि यस्ते भजते महामनुम् ॥६॥ नैनि- मवित्रि मात | य: ने नव महामन महामन्त्र भजने मेवते. तम्य चेतः मनः विकृतेवो न भवेत् विकाराधीन न स्यात्, न विनियत इति यावत् धीरो भवति इत्यागय । नम्य दृष्टि विषयं. न विकृप्यते, दृष्टिरिनि युद्धपलक्षणं तम्य वृद्धि वलात् आऋष्ट्र न प्रभवन्ति । तथावियो बलवान् म भवति इत्यागय । तम्य वपुः परीर रोग. व्याधिभिनपिकृष्यते। च्याधि- मिरवाधितं भवनि नम्य गरीरम् । योगाग्निमय भवति तस्य देहनिति भावः । 'न तम्य गैगो न जरा न मृनुः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्' इनि हि श्रूयते। कम्नहि म महामनुः यस्य मायनेन चेतोविकार-विषयावृष्टि-रोगाणां निरम्बारी भवति? आहोत्तरदलोकेन || - • स्मरन्ति मायां गगनाग्निशान्तिभिः सहाच्छभासा सहिताभिरम्बिके । तथा रमशा दृहिणाग्निशान्तिभि- भगन्ति दोग्ध्री तु सषष्ठविन्दुभिः ॥७॥ म्मरनीति- अम्बिक अम्ब। अच्छभामा शुधकिरणेन चन्द्रण पूर्णान: म्पारेणेति यावत्, सहिनाभि. युक्ताभि. गगनाग्निनानिभिः गगनम् आगो बारः, अग्नि, रेफ, मान्निगेकार. आमि: मह मायां म्मरनि अनुम्बार- युनय-रव-ईवणे ह्रीम् इन्यक्षरंग इत्ययं माया वदति। मायावीज हीद्वारमाहुः। तथा अच्छभामा चन्द्रेण अनुम्बारेण मह हिनाग्निगानिभि हिलो ब्रह्मा कारः अग्नि, रेफ गालिगकार माभिः चार-रेफ-वार: टीम इत्यारेण रमजाम् आदः रमनावीर कीम् इति नयमिदम् । दोधी चैनवीन तु माष्टविन्दुनि. मम् आनाग पठ. स्वर. कारः, बिन्दुरनुस्वार, - ·३५२ प्रभासहितम् [नवमं शतक एभिः हूम् इत्यक्षरेण भणन्ति । इलोकेन ॥७॥ महामनुप्रयमुदत्वा तद्देवताः प्राहोत्तर- अभण्यताधा भुवनेश्वरी बुध. रनन्तरा मातरगादि कालिका-॥ प्रचण्डचण्डी परिकीतितापरा त्रयोऽप्यमी ते मनवो महाफलाः ॥८॥ अभण्यतेति- मात ! आद्या माया होकारवाच्या बुधै भुवनेश्वरी अभ- प्यत अभ्यघायि। यथा वैदिक प्रणव ओकारः, तथा तान्त्रिक. प्रणवो ह्री- कारो वोध्य । अनन्तरा रमशा कीकारवाच्या कालिका अगादि अवोचि । अपरा तृतीया दोग्ध्री हंकारवाच्या प्रचण्डचण्डी परिकीर्तिता। अमी अयो- ऽपि ते नव मनव, मन्त्रा. महाफलाः। प्रचण्डचण्डीमेव छिन्नमस्ता बन. वैरोचनीमाहू. ॥८॥ इत्यर्थः। उपाधिपूतं शुचि नाभसं रजो दधाति साक्षात् भुवनेश्वरोपदम् ॥ तदाश्रया ध्यापकशक्तिरद्भुता मनस्विनी काचन कालिकेरिता ॥९॥ उपाधिपूतमिति- गुचि गुद्धम् अन्यमम्पर्करहितम् स्पा.सिद्ध, उपाधिभूतं सर्वम्यापि लोक्स्योपादाननया आश्रयभूत नाभस नभम आकाशस्यैद नाभमं रेणुरणः सर्वजगदुपादानमूलद्रय्यभूताकागाणुरित्ययं । 'आकाशो गोलेभ्यो यद् वितरति निजरजश्चयादग्नम्' इत्यादौ प्रथमस्तबके तघ्याम्यानं चायमर्थः प्रपञ्चित । तथाविधं नामर्म रज. भुवनेश्वरीपद भुवनेश्वरी इति पदम् अभिघान माक्षाद्दधाति विमति। भुवनमूलस्वरूपम् मावागरज भुवनेन्यरीत्यभिधीयत इति भावः । तदाश्रपा नाभगरज.समा- श्रया मनस्विनी प्राना वाचन अनिर्वाच्या अद्भुता व्यापकताक्ति: वालिका रिला प्रोता! मर्वय्यापिनी नियक्ति. कालिकेत्युच्यत इति भाव ।।९।। असतीया मूनि स्वम्पन आह ॥ समयसामाग्यभूतः प्रवर्तिका विशाललोकत्रयरङ्गनतिश ॥ परारमाणामपिनायिकोच्यते प्रचणचण्डीति कला साविति ते ॥१०॥ अमत्यनि- वित्रि मार! अमत्यंगामाग्यमृत देवगम्यभराय पन्द्राय परमवाय प्रवतिरा, न भुवन प्रवर्तयन्ती, सिंगालोपत्रपरगनतिरा विशाल ·प्रयस्त्रिशः सवकः] प्रभासहितम् भूर्भुवः स्वरिति लोकत्रयमेव रङ्ग. रङ्गस्थल नत्र ननिका नटी, परानमाणां विविधविक्रमाणाम् अधिनायिका अधिदेवता ते कला प्रचण्डचण्डी इति उच्यते। अनेन अस्या शची इन्द्राणी इनि नामानरम् उक्तं भवति । किया- भक्तिरेव प्रधान प्रचण्डचण्डया., व्यापिनी ज्ञानमक्तिः काल्याः, उनयमूलं भुवनेश्वरीति या महामन्यायदेवनाविभूतय. परदेवनायाः प्रतिपादिता. ॥१०॥ स्मरन्मन रोदिति भक्तिमांस्तव प्रगहा पादं मुनिरम्ब लम्बते । फलं चिराम प्रयमः समाप्नुयात् परो मरन्दं पद एव विन्दति ॥११॥ स्मरग्निति- अम्ब ! तब मनुं मन्त्रं स्मरन् घ्यायन् भक्तिमान् रोदिति, रोदनं च प्रमादाभ्यर्थनोपलक्षणम् । मुनिः नपस्वी नेप्टिक पादं त्वच्चरणं प्रगृह्य गृहीत्वा लम्बते, लम्बनं चाश्रयणलक्षकम् । प्रयमः मन्यध्यायी चिराय फलं ममाप्नुयात् लभत न तु मद्य फलं लभने। परः मुनिः पदे एव मरन्द पदारविन्दरमं विन्दते प्राप्नोति मन्त्रजापो चिराय फलं लभते, तदनन्तरमेव फलस्यान.सारं, पदे लम्बमानः मुनिम्तु र मद्य एवं लभत इनि पादलम्बिनो मुनेः वैशिष्टयं बोध्यम् ।।११।। पदं तयान्विष्टमनेकदा मुदा हृदन्तरे स्पृष्टमिवेदमम्बिके । पलायतेभ्योऽहमनन्तरं झचा परात्पर रोदिमि मन्त्राग्दतः ॥१२॥ पमिति- परात्परे अम्बिके ! अनेकदा बहुपारं मुदा प्रीत्या हृदनारे हृदयस्यान्त. मन्विष्टं गपितम् इदं तव पद चरणं स्पृष्टमिव भवतीत्यभ्या- हार्यम् । मूहूर्तमा वकृत्वः स्पृष्टं न तु मम्यग्गृहीत्वा पुनमित्ययं । नया- विषस्पर्गफलमाह 'अहम् अपः पलायने' बहघी: त्वत्पदस्यगंमाम अयो गच्छनि, स्वयं गलतीत्यर्थः। अनन्नरं पुनः पदस्पर्माला शुधा गोफेन मन्त्र- सदतः मन्त्राल्देन साधनेन मार्ववित्तिकम्तसिल रोदिमि । किं करवाणि? आत्मनिष्ठा मन्त्रयोगं च पर्यायेण अनुष्ठितवान् मानाः कदि. इत्यस्मात् अवगम्यते ॥१२॥ भगन्ति सन्तो मरतां सवित्रि से महामन स्वत्पदमास्करातपम् ।। ततो हि मूला:स्वर एष निर्गत- स्नपत्योपं जरमन्महोमयः ॥१३॥ मगनीति- मना मदिति इन्द्रम्म मायतिमात् इन्द्राणी सत्मविशे 23

·[नवमं पातक
उमासहस्रम्
तम्याः सम्बोधनम् इन्द्राणि, प्रचण्डचण्डि ! सन्नः विद्वांस. ते तव महामनु त्य-
त्पदभास्करातपं त्वत्पदं त्वच्चरणमेव भास्करानपः सूर्यप्रकाशस्त भणन्ति क्थ-
यन्ति। हि यस्मात् हेतो', ततः तस्मात् पदात् मूलात् स्थानात्
निर्गत.
महोमय: ज्योतिर्मय. एषः स्वरः मन्त्रनाद. अघोष पाप्मसमूहं जरयन् क्षपयन्
तपति ज्वलतीत्यर्थः। त्वमहामन्यस्य स्वरः त्वत्पदज्योतिर्मयो भवति । अत
एव पापानि तापयन् दीप्यति ॥१३॥
सवित्रि साक्षाच्चरणस्य ते प्रभां विधारयस्तज्जनिमूलमार्गणे ॥
मुहुर्मुहुस्सोऽहमजे घृतोद्यमः पथा महों रमणो बभाण यम् ॥१४॥
सवित्रीति- मवित्रि जननि, अजे स्वयम्भु ! साक्षात् प्रत्यक्ष ते तव चर-
पस्य पदम्य प्रभा दीप्ति 'महोमय एप स्वर.' इति पूर्वश्लोके प्रोक्तं, तस्मात्
मन्त्रस्वमित्यर्य , ता विधारयन् धारयमाण सोन्ह बहो. कालान्मन्त्रसाधन
दुर्वाणोह मुहुर्मुहुः अभीक्ष्णं पया मार्गेण तेनेत्यध्याहार्यम् उत्तरवाक्ये यच्छब्द-
स्थितः। धृतोद्यम. घृतो गृहीत. उद्यम प्रयत्नो येन सः भवामि । यं पन्यानं
रमणो महर्षिः बमाण । जप्यमानस्य मन्त्रस्य मूलान्वेषणं मूलस्वरूप प्राप-
यति, तदेव तपस्स्वरूपमिति श्रीमहर्षिणा दलितः पन्याः इति भाव. ॥१४॥
महम्पदार्थों यदि चिल्लता तता किमेष दोग्ध्रीमनुभावतोऽपरः ॥
यह' यदि प्राणनिनादवखरी न कूचं आल्यातुमसेति शक्यते ॥१५॥
यहमिनि- अहम्पदार्थः अहमिति पदम्य अर्थ. शाक्यसम्बन्धी लक्ष्योऽपं.
तता विम्नना चिालता प्रसादल्ली भवनि यदि, एपः अहमोऽर्थः दोरीमनु
भावतः दोध्रीमनुः हवार तम्य भावतः अर्थात् पर अन्यः किम् ? नेत्यर्थः ।
अहम् इति पदं प्राणनिनादवंगरी प्राणनादम्य स्थलाकृतियदि भवनि पूर्ण
हमारण्य पूर्घ इति मजा दोग्ध्रीमनु अमा न मा, न प्राणनिनादवारी
इनि आप्पात या 'न गायले। • हापदाय अर्थः चिदेव, दोग्नी.
मनोरप्पर्पः चितिरेव ।
एवम् अहमद प्राणनाः दारोऽपि प्राणनार
एष। नरमात् गातो न भेदो भवायुभयोरहम्पद-भोग्नीमन्योः इति
आगरः ॥१५॥

·प्रयस्त्रिशः स्तवकः]
प्रभामहितम्
परे तु यां चेतनशक्तिमामन- न्त्यभागि सा कुण्डलिनीति तान्त्रिकः।
विलक्षणा नाम चमत्कृतिनंडान् प्रतारयत्यागमसारदूरगान् ॥१६॥
पर इति- परे इनरे तु पक्षान्तरे, या घेतनगक्तिम् आमनन्ति कीर्त-
यन्नि, सा तान्त्रिक: शाक्तागमिकः कुण्डलिनी इति अमाणि अवोचि । विल-
क्षणा विगतलक्षणा असाधारणी चमत्कृतिः वैचित्री आगमसारदूरगान् तन्त्र-
शास्त्राणां सारमजानतो जहान् प्रतारयति वञ्चयति व्यामोहयतीति यावत् ।
नाम कुरमायाम् । तान्त्रिक: चितिशक्तेः कुण्डलिनीति नामकरणं विलक्षण-
श्चमत्कारः। कुण्डलिनीपदश्रवणात् शब्दबोधे सर्प एव उपस्थितो भवति न
चेतनमाक्तिः। अत एव विलक्षणोऽयं चमत्कार. ॥१६॥
भवत्यखण्डानुभवः प्रबोधिना- मतीव सूक्ष्मानुभवश्च योगिनाम् ।।
करं गतास्सर्ववियाश्च शेरते महेश्वरीमन्त्रपरस्य सिद्धपः ॥१७॥
भवतीति- प्रबोधिना प्रदोष एषामस्तीति प्रबोधिन जानिन तेपाम्
भवण्डानुभवो देशेन कालेन वा अपरिच्छिन्नौजुभव. भवति। योगिना पट्-
चदनमार्गानुयायिनाम् अतीव अत्यन्तं मूक्ष्मानुभवच भवति । भूक्ष्मत्वं
स्थूलसूक्ष्मगरीरावस्थितम्य योगमागिणः अन्नदृष्टिगम्यत्वं, न तु अल्पत्यम् ।
प्रबोधिनस्तु वाह्याभ्यन्तरभेद एव न अस्नीति बोध्यम्। महेश्वरीमन्त्रपरम्य
देवीमन्यसाधक्स्य सर्वविधाः सकलप्रकारा: मिद्धय. अद्भुनाः शक्तयः करङ्गताः
हस्तगताः शेरते हस्ते शयिता भवन्ति, वराङ्गता इति यावत् ।।१७।।
सहयसलपानि जनूंपि वा मम प्रियाणि भक्तिस्तव चेद्भवे भवे ॥
सव स्मृति चेद् गलपेन सम्मदं करोति मोसोऽपि ममेराबल्लभे ॥१८॥
मलेति- ईशवल्लमें ईश्वरप्रिय अम्ब ! भव भवे जन्मनि जन्मनि प्रति-
जन्मति यावा । तव सम्बन्धिनी भक्तिश्चेत् भवतीत्यप्पाहायम् ! मम
स्वपि भक्ति: प्रतिजन्म स्थिता चेस्यियः। सहस्रगदपानि गहलं पदपा
येपा तानि जनूपि जन्मानि बमहपानि जन्मानि वा मम प्रियाप्येव स्य,
मोसोपि तव स्मृति त्वद्गतं मदीयं ध्यानं गलयेन् च्यावयेत् चेत् मम मम्मद
मानन्दं न करोति।
मम मुक्तैरपि त्वपि भक्तिरेष गरीयसीत्यर्थः ॥१८॥

·उमासहस्रम् [नवम शतक ३५६ विनैव दृष्टि यदि सत्प्रशिष्यते न सत्तयाऽयः फलहीनया तया ॥ इदं तु सत् किन्दसतो विशिष्यते न तात मुक्तोपलयोस्तदा भिदा ॥१९॥ विनेति- दृष्टि विनव प्रज्ञा वर्जयित्वा सत् प्रशिप्यते यदि सन्मात्रमव. शिष्टं भवति यदि, तया फलहीनया सतया अर्थों न, किमपि प्रयोजनं न भवनि। इदं तु सत् अप्रज्ञतायामप्यवशिष्टं च सत् असतः विशिष्यते कि नु? ईदृशः सतः भावस्यं अमन अभावस्य च शून्यस्येत्यर्थ , को विशेष.? तातं, अङ्ग तदा तथाविधीयां दशाया मुक्तोपलयो. मुक्तस्य पुरुषस्य उपलस्य पापाणस्य च न भिदा भेदो न भवतीत्यर्थः। तम्मात् सर्ववृत्तिविरहितायां मुक्तावस्थायाम् अवयिष्यमाणाया मत्तायां स्यादेव प्रज्ञा, न चेन् सा निरर्येति भावः ॥१९॥ गुचां निवृत्तिपदि मुक्तिरिप्यते सुसंप्रवृत्तियदि नात्र विद्यते ।। सदेव चेत्तत्र मतिर्न भासते जडं विमुक्ताद्वचसंव भिद्यते ॥२०॥ शुचामिति- गुचा गोकानां निवृत्तिः मुक्नि. इप्यने यदि, सर्वदु.स. निवृत्तिर्मुक्ति. उच्यते चेत् अत्र मुक्तौ सुखप्रवृत्तिनं विद्यते यदि, आनन्दानुभवो नास्ति चेत्, सदेव केवलम् अवशिष्यते, तत्र मतिः युद्धि. न भासते पेज, जई वस्तु विमुक्तात् पुरपात् वचमा एवं वचनमात्रेण भिद्यते। जडस्य मुक्तपुरपस्य प भेद एव न भवति। मुक्तो न केवल व्यतिरेकेण दुःखनिवृत्तिः अन्व- येन आनन्दप्रवृत्तिश्च भवत.। तथा न फेवला सत्ता अवशिष्यते, तत्र चिदपि वर्तते, मन चिस्वरूपत्वात् ॥२०॥ मतिः पराघो प्यवहारकारणं भवेतातीची परमार्यसम्पदि। उभे रिपौयाय मतिविगाहने पदाच मूर्ना घस सिख इप्यते ॥२१॥ मनिरिनि- परापी हिमगी मनिधि. प्यवहारवारणं लोके व्यवाहतिः हेतुभाति। परमापंगादि परमपुरणार्यप्राप्ती प्रतीची भवेत, मनिरल पी भवेत् । पम्य मतिः ना उभे सिजो पगरी प्रतीची व विगारते प्रविति, ग योगी पदाच पादेन मुर्गा प गिरमा र मिर: प्यने ।

·त्रयस्त्रिंशः स्तवक:
प्रभासहितम्
३५७
पादो हृदयाकामः मूर्षा सहस्रारम् । हृदयेन सिद्धः प्रत्यष्टिसिद्धः
सहस्रारेण पराग्दृष्टिसिद्धः पराग्दृष्टिः सर्वेषाम् अवशतया वर्तते। प्रत्यग्-
दृष्टिसिद्धस्यैव पराग्दृष्टी स्ववतया सिद्धः सम्भव.। जीवन्मुक्तस्य पुरुप-
स्यैव प्रतीच्यपि प्रशा स्वां स्थितिमजहती वहिपहारक्षमा भवति; इम-
मेवागय प्रकारान्तरेण वाजसनेयिनां श्रुतिराह- 'विद्या चाविद्या च परतवेदो-
अविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्यया अमृतमश्नुते ॥' इति ।।२१।।
भयं सह।
दृढं पदं यस्य मतेः सदाऽन्तरे स ना धियोऽप्रेण बहिश्चरन्नपि ॥
सवित्रि मग्नस्त्वयि सम्प्रकीर्यते न तस्य भोः सञ्चरतोऽपि संमृतेः ॥२२॥
दृढमिति- सवित्रि जननि यस्य मतेः बुद्धः पदं लक्ष्यं स्थानम् अन्तरे
हृदये सदा अनवरतं दृढ गाढं भवतीत्यध्याहार्यम् । स ना मनुष्य. वियः बुद्धे.
अप्रैण, न तु मूलेन, अत्यन्तबाह्यागेनेत्ययः, वहिर्विषयेषु चरन् सञ्चरमपि
त्वयि चित्स्वरूपिण्यां मग्न. गाड प्रानस्थितिकः सम्प्रकोपी। हृदये स्पिनि-
पद प्राप्तस्य पुरुषस्य बुद्धिः बहि. प्रवृत्तापि विपर्ने बाध्यत इति भाव ।
अत एव 'सञ्चरतोऽपि तस्य समृतेः भी: न' जनन-मरण-मंसरणजन्मभय न
भवति । सिद्धस्य पुल्पस्य हृदयस्थाने दृढस्थितिपदम्य परमात्मसाक्षालारा.
दमृतम्वरूपप्राप्तिः निगमागमपुरागेतिहामेषु प्रमिद्धा। तस्य जीवतो मुक्तस्य
न कुतोऽपि समृति. संभवति । तस्मात् मंसृतिभीतिरपि न जातु भवति ॥२२॥
विचिन्तने चिन्तनशक्तिमभृतां विलोकने लोकनशक्तिमुग्विलाम् ॥
प्रभापणे भाषणमाक्तिमुत्तमां निभातयंस्त्वां विषपनं जोयते ॥२३॥
विचिन्तन इति- विचिन्तन घ्यानकर्मणि अद्भुना चिन्तनहानि ध्यान-
मस्ति त्वा निमालयन् पश्यन्, विलोक्ने दर्शनमणि उगवला लोकनशक्ति
दर्शनशक्ति त्वां निभालयन्, प्रभाषणे प्रवचनकर्मणि उत्तमा भाषणशक्ति
वचनशक्ति वा निमालयन् नैष्ठिा पुरुष. विश्यः इन्द्रियारक. न बीयते
न पराभूयते। एकंवाम्बा आश्चर्यकरी चिननकी, प्रदीप्ता दर्शनको,
उत्तमा बाक्ठक्तिश्चेति वियोगाम्यमाना जितेन्द्रियत्वम् आवस्यपामवनि
भावः ॥२३॥

·३५८ उमासहस्रम नवमं शतक विलोकमानस्य विलोकन कवे- विलोक्यमानेष विहाय, सक्तताम् ॥ विलोचने सन्निहिता निरन्तरं बिघूतभीतिविधस्तुता शिवा ॥२४॥ विलोकमानस्पति- विधूतभीतिः विधूता अपहृता भीतिः मृत्युशिरस्का सकलविधा भीतिराश्रितजनस्पति शेष यया सा, विवुधस्तुता विबुधैविद्भिः देवैर्वा स्तुना नुता शिवा भगवती, विलोक्यमानेषु दृश्येषु विषयेषु सक्तनां सङ्गं विहाय त्यक्त्वा विलोकन दर्शनकर्म विलोकमानस्य पश्यतः कवे. कान्त- दर्शिनः काव्यम्रष्टुः, विलोचने दृष्टौ सग्निहिता कृतसन्नियाना भवतीति शेप.! विषयमङ्गवर्ज विषयेषु प्रवर्तमानायाः दृष्टः द्रष्टा भवति कविः । तस्य दृष्टी नित्यसन्निहिता सर्वभयापहा भगवतीति भावः ॥२४॥ } अयं भयानां परिमार्जकस्सतां समस्तपापौघनिवारणक्षमः ॥ मनोजवंशस्यगणो गणेशितु- मनो महेशाब्जदृशो घिनोत्वलम् ॥२५॥ अयमिति- मता सज्जनानां भयाना नानाविधाना परिमार्जक: निवारक: समस्तपापौघनिवारणक्षमः समस्ताना पापानाम् ओघ: ममूह. तस्य निवारणाय प्रध्वसनाय नमः ममता, सकलपापसमूहविध्वसनसमर्थः इत्यर्थः, गणेपितुः कवेः मनोमवंगस्थगणः मनोजो रमणीय: वशस्थगण: वंशस्थवृत्तरचितपद्यवर्गः महे- गाजरः महेशस्य महेश्वरस्य अन्जदृशः पङ्कजाक्ष्याः महादेवसुन्दर्याः पार्वत्याः मन. चन, अल पर्याप्त अत्यन्तमिति यावत् घिनोतु तर्पयतु ॥२५॥ अम्बिग. स्तवकः राव्याम्यः समाप्त. ॥ .

·चतुस्त्रिंशः स्तवकः चतुस्विरोऽस्मिन् नबके मानुप्यकमाङ्गल्याय भरतखण्डक्षेमविधित्सया भगवती बहुधा प्रार्ययते। विदितमहिमा विश्वाधानादनेकविधाभतात् प्रयितचरित: शालोकप्रतापविवर्धनात् ।। प्रकटितगणः पापध्वान्तप्रसारनिरोपनात् प्रदिनातु शिवाहासो भासां निधिः कुशलानि मे ॥१॥ विदितेति- अनेरवियामृतात् अनेकविधानि नानाप्रकाराणि अमृतानि आश्चर्याणि यस्य तस्मात् विश्वायानात् विश्वस्म सफलस्य जगत: आधानात् उत्पादनात् विदितमहिमा पिदितो जातो महिमा प्रभावो यम्य म.। नाना- विवाद्भुतनमृद्धजगत. सर्जनात् देवीहासस्य महिमा स्पष्टं जायत इत्ययं । गलोकप्रतापविवर्धनात् गवंस्य रुदम्य आलोकस्य दर्गनस्य प्रतापस्य विव- धनात् पोपपात् प्रथितरित प्रथिनं विग्यातं चरित चेप्टिनं यस्य मः । देव्याः हाम: परमेश्वरदप्टः वीर्यवर्वन इनि नम्प चर्या प्रमिद्धेति भावः । पापवानप्रमारनिरोधनातु पापान्येव ध्वान्नानि नेपा प्रमारस्य व्यापनस्य निरोपनात् प्रतिरोधनात् प्राटितगुण. प्रकटितः प्रकागित. गुगः नेजो-वल. वीर्यादि. यस्य म। भामा निधि, रुचाम् आकर. गिवाहामः पादतीहामः में मम कुगलानि क्षेमाणि प्रदिगतु विचातु। अब विविधाद्भुतविम्वा- पानात् माधनात् माध्यस्य महिम्नो मानं प्रतिपादितम्। एवं गिवद्ग्वीयं- वनात् मापनात् चरितम्य माध्यम्प, पापत्रमारनिरोचनात् गुणस्य चेन्यतो- जमातालद्वारः, तदुक्त साहित्यदर्पणे 'अनुमानं तु विचित्या शानं माध्यस्य मापनम्' इति । विच्छित्तिरिह चित्रीति चोपम्। पदमिनिकरणम् अनुमानमिति अनुमानालद्वारलान रनगङ्गाधरागन, नयापि अनुमान- 'मालद्वारयमित्य स्थाव चमवृतिः। बविप्रतिभालमितत्वेन चमवाग्मेिं, अनुमानम्म माम्बालदारता भवति। मुवनयानन्दारस्तु लभगमनुत.

·उमासहस्रम् नवमं तक मपि तैरदाहृतेन पद्येन लक्षणं सुबोध भवति- "विलीयमानविहर्गनिमीलद्भिश्च पहजः। विकमन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः!' इनि ॥१॥ । हृदि करुणया पूर्णा बाह्वोबलेन महोयसा पदकमलपोलंक्षम्या भक्तजनरुपजोभ्यया ॥ मुखसितकरे लावण्येन त्रिणेत्रदृशां बलं बहु विदधता काली माताऽवतात्पदसेविनम् ॥२॥ हृदीनि- हृदि हृदये करुणया पूर्णा, वाह्वोः भुजयोः महीयसा महत्तरेण बलन पूर्णा, भक्तजनरुपजीव्यया आश्रयणीयया लक्ष्म्या, पक्षे शोमया सम्पदा वा, पदकमनयोः पादारविन्दयोः पूर्णा, त्रिणेत्रदृशां हरस्य नेत्राणा प्रयाणा बहु बल विदघना लावण्येन रामणीयकेन मुखसितकरे ववचन्द्रे पूर्णा माता काली पदमेविनं पादभजाम् अवनाद्रसतु। अत्र करुणादीनां हृदयाद्याययभेदेन एक- स्या एव मातुः काल्या बहुधोल्लेखनादुल्लेखोलटारः ॥२॥ जगदपिपया सिद्ध योग्पपाययोत रसजया मुनिजननुतं देवीमन्नं जपेद्यदि मानवः ।। अमृतजलदोभूतः पूतः प्रपोगविदोपवित् म इह वसुधालोके धारा गिरामभिवति ॥३॥ जगदिति- जगदधिपया मुवनेश्वर्या अथवा दोग्धपा प्रचण्डचण्डया, उन रमाया वाल्या वा इदं मूनिश्य नदीजत्रय च अनीने स्तबके व्याप्याने गिड सम्पन्न मनिनननु नपदिभि स्तुतं देवीगल मानवो मनुज. जपेद्यदि, सः अमृतजदीमृत अनमृताला अमृतबलदः सम्पद्यमानो भूतः अमनवी जात पर्पः पूत पवित्र प्रयोगविगेपवित् प्रयोगविशेषान् माध्येषु विपर्य प्रयोग- भतान् देनि नानातीनि प्रयोगविशेषवित् मन् इह वमुपालो भूलोक गिरी पापा पागः अभिवति । गर्वमुपायहा अमनमाया वाणी. वर्षनीति यावत् ॥३॥ ममभिमुमोनूता तोररी पमलालपा एगायटापूर्णस्य समेत्य नियते ॥

·चतुस्त्रिय: - स्तबक: प्रभामहितम् सविधमिदं विश्वं तस्य प्रयाति पुनर्वाम् प्रथितयशसा सिद्धीनां चाप्यम भजतेप्टकम् ॥४॥ इममिति- इमं देवीमन्त्रजापिनम् अनभिमुखी अभिमुखी सम्पद्यमाना भता अभिमुखीभूता शातादरी कृमोदरी कमलालया लक्ष्मी. हयगजघटापूर्णा हय- रश्वः गजाना घटया करिसमूहन च पूर्णा सनी अभ्यर्ण समीप निपवते । 'करिणा घटना घटा' इत्यमरः। पुन. कि च विबुदेवं. मह वर्तन इनि मविबुधम् इद विश्वं जगत् तस्य वा प्रयानि वगङ्गनं भवति । गक प्रथितयशसां विश्रुतस्यातीनां मिद्धीनामष्टकं अणिमादिमिदयष्टकं चापि भजते मेवते ॥४॥ अमुम् उपा- सुविमलघियत्तस्य क्रोधाद् दृगम्पतद्युती रिपुजनवधूगण्डाभोगो भवेदुत पाण्डुरः ।। सपदि भुवनय्याप्तं चाप्तः प्रमाणपुरस्सरं भणितमजरं भद्रं ज्योतिः परं हृदि भासते ॥५॥ मुविमलेति- मुविमलधियः अत्यन्तविशुद्धबुद्धम्नस्य देवीमन्त्रभृतः श्रीपान रोपात् रिपुजनगण्डाभोगः गारवीणा कपोलदेविप्नारः दृगम्युयुतयुगि. मन् अधुजलापनकान्तिः सन् पाण्डुरः विच्छाय. शुक्लो भवेत्। नस्य कोषात् चणां प्रध्वंमेन तत्स्त्रीणां वैधव्यापनरयुधारया वदनवोहरणं भव. तीत्यागयः। भुवनव्यानं विश्वं व्याप्य म्यिनम् आप्नं. वयोविद्यावृद्ध प्रमाण- पुरम्मरम् अनुभवजन्यवाक्यपूर्वक मित्पर्य. भणित प्रतिपादिनम् अजयम् अवि- कार्यम् मद्रं शोभनं परं ज्योति मपदि मद्य हदि तस्य हृदयं नामने। तम्य भोघे जायमाने क्षणात् तम्य हृदये मत्र्यापि पारमश्वरं ज्योति: ज्वलति । अत एव म त्रीव: गम्पोवंधव्याधायिविश्मी भवति । अत्र ममर्थनीयम्य पूर्ववाश्यापंगतस्य रिपुवपूगण्डाभीगपाण्टिम्न: उत्तरवाक्यार्थेन हृदयगनपारम- स्वरज्योतिर्भामनेन समर्थनात् वाक्यार्यहतुक. वायरिङ्गमरवार । प्रागुक्तम् ॥५॥ अदपमरिभिः कान्ते राष्ट्र त्वमीरवार रक्षिका मुमतारमुसंपूने चित त्वमानवार रभिरा ।।

·उमासहस्रम् नवमं शतक प्रबलदुरितम्रस्ते वंशे त्वमीश्वरि रक्षिका ऽप्यसूजति जलं मेघे मोघे त्वमोश्वरि रक्षिका ॥६॥ अदयमिति- राष्ट्र देशे अरिभि. शत्रुभिः अदयं निष्करुण यथा तथा कान्ते आक्रान्ते सति, ईश्वरि ! त्व रक्षिका शरणमित्यर्थः। चित्ते मनमि मुमशरमुख. कामादिभि. कामक्रोधादिभिरिति यावत् धूते चालिते सति, अपहृत इति यावत्, ईश्वरि ! त्वं रक्षिका असि वंशे मानवकुले प्रवलदुरितः बलिष्ठपापं. ग्रस्ते गृहीते सति ईश्वरि त्व रक्षिका भवरि, मेघे मोघे विफले, जलम असृजति अवति मनि अवग्रहे इत्यर्थः ईश्वरि ! त्वं रक्षिका। सर्वत्र त्वमेव रक्षा भवसि ॥६॥ भगवति निजी साक्षात्पुत्रौ वृहस्पतिपावको गणपतिगृहावतो येपान्तरव्यवहारतः ॥ भरतधरणोखण्डे हेतोः कुतः कृतसम्भवो कलकलयुते काले देवि व्यधाः कथय द्रुतम् ॥७॥ भगवतीनि- भगवति अम्ब निजी स्वीयौ साक्षात्पुत्रौ तनूजो बृहस्पति- पावको वृहस्पनिब्रह्मणस्पनि. पावकोऽग्निश्च एका वेषान्तरव्यवहारत अन्यो वेप. पान्नर नेन व्यवहार न माविभक्तिकस्तसिल गणपतिगुही बृहस्पति- रेव गणपनिवेष, पावक एव गुहवेप., उभी च भरतधरणीखण्डे भारत- भूमण्डं कलकलयुतं कोलाहलयुते अम्मिन् काले कुन. कस्माद्धतोः कृतसम्भवो म्वीकृनजन्मानो विधेयविशेषण व्यधा अकापी, द्रुत कयय वद ॥७ - समपमपि से पत्वा पादाम्बुजं रमणः मुतो गिरिवरगृहास्वन्तः शान्तो नयेद्यदि नाद्भुतम् ॥ स्थलविरहतः स्वोपस्याने किमत्र समागतो म पदसि कुतः कार्य ताम कुलाचलकरपके ॥८॥ ममानि- अयि अम्ब ! युतः पुत्र रमण. तम्य गुहावनागेवर पुत्रावं, ने पादाम्बर पया पहल्या, अत एव पल: पाल आत्मनिष्ठया मालि. मामा पर्व. गिरिवला गिरिधरम्य अगायनाय गुहागु पदपवनात् नरा पारा वागभूरियागप, गमय पाल नपेद्यदि पापयंचदिन अभूतम्र

·चतुस्वितः स्तवकः
प्रभासहितम्
नाश्चर्यजनकम्। स्वीयस्थाने जन्मभुवि स्थलविरहतः वासस्थलदियोगात
स्थलाभावाद्धेतोरिति यावत्, अन समागतः किम् ? भोः कुलाचलकन्यके
पार्वति । तस्मै कुतो हेतो कार्य यत् कर्तव्यं तत् न वदसि ? वासभुवं विहाय
कार्यविशेषायवेहागत., न तु नत्र वासस्थलाभावात् । तस्मै स्व कार्य न
वदमि, नस्मातव पादं धृत्वा शान्तिसमृद्धो जयनि । नवादेश ज्ञापयसि चेत्,
सत्यं तत् करिप्यत्येव निस्सङ्कल्पो महामना. म महर्षि. ॥८॥
परिभणति चेन्टिष्यव्यूहे महाद्भुतसङ्गती.
जननि रमणो योगीशानस्ततो बहु नो फलम् ॥
अमिततमया दृष्टेः शक्त्या कदा सरीण नये-
दपयपतितं धात्रीलोकं तदेव वदाम्बिके ॥९॥
परिभणतीति- जननि। योगीशान: योगीश्वर रमण शिष्यव्यूहे शिष्याणा
उपदेशयोग्याना व्यूहे वृन्दे महाद्भुतसङ्गतीः महतो: अद्भुता: आश्चर्यकरी:
सङ्गतीर्घटना. परिमणति कथयति चेत्, ततो तथा भणितात् न. अम्माक बहु
फलं भवति इति अध्याहार्यम्। अम्बिके, अपयपतित न पन्थाः अपयं तत्र
पतित मार्गभ्रप्टमिति यावत् धात्रीलोक भूलोकम् अमिततमया अतिवहुलया
दृष्टः गक्त्या वीक्षिनवलेनंत्ययं कदा मरणि नयेन् पन्यानं प्रापयेत् तदैव दद।
नयतेतिकर्मत्वात् मरणिम् अप्रधानम् कर्म थानीलोक प्रधानम् ।।९।।
.
अहमिह कुतो हेतो तो विषण्णतमे स्यले
चरणकमलच्छा मायापिराजि विहाय ते ॥
परमकरणो घोरः शापः किमेष सविधि से
किमपि भूवि वा कार्य कतुं नियोजितवत्यसि ॥१०॥
अहमिनि- मायाधिराजि मायेश्वरि अम्ब ! ते तव चरणकमलच्छाया
विहाय इह भूलोके विषण्णतमे शोभूकयि; म्यले अहं कुतो हेतो. जात. जन्म
पानवान्। मरित्रि मात ! एप. परमवरुण, परम. अत्यषिक: बाण मोक:
यम्मान्य ने नव भाप' विम्? वा अथवा भुवि भूमी किमपि कार्य करें
नियोजितवती प्रचोदितवन्याम । किमह तप गाविपादिह पनित, उत
कार्यविर्गपं व त्वया प्रेषित. ॥१०॥

·उमासहस्रम् বিব রুক प्रजति विलयं स्नेहो दूरमवासपशादिति प्रवदति बुधः कश्चित्सत्यं प्रमाति तदम्बिके । भगवति निजे कुक्षौ जात दिवो परणीगतं स्मृतिसरणितो दूरे हा हा करोषि रुषा यया ॥११॥ व्रजाति- अम्विके ! दूरपदासवशात् प्रियजनवियोगजनकस्थलान्तरवा- साढेतो. इत्यर्य , स्नेह. प्रेमा विलय नाशं गच्छनीति कश्चिदुध. बुद्धिमान् लोके प्रवदति तत् सत्य प्रभाति प्रतिभाति । भगवनि अम्ब ! दिवो द्युलोकात् घरणीगतं भुव गत, निजे स्वीये कुमो उदरे जात रुपा यया रोपेणेच स्मृति- सरगिन स्मृतिपथात् दूरे करोपि, हा हा महत् कष्टम् इदं न मा स्मरसि, कोपेनेय मा दूरीकुरपे ॥११॥ मम तु विमला हृद्या विद्या महेश्वरि पाभव- मनसि च परा चित्रा शक्तिश्चिरन्तनि याऽभवत् ॥ पक्षसि ध महामं श्लाघ्य पदोडयतमेऽभवत् तदपि गलितं मतो पित्तत्रयं भवतो भुवि ॥१२॥ ममेति- महेश्वरि । मम या विमला सुद्धा हृद्या मनोजा विद्या तु अ६. धारणे, निश्चितम् अभवत्। भोचिरन्ननि, मनमि च या परा थेप्टा वित्रा अद्भुता शक्तिाच अभवत् । ईचतम अत्यन स्थ, वाम यवने यानि पेत्यर्थः, यत् इलाध्य प्रगस्य महत् भाग्य वैभवम् अभवत्, तत् इद वितत्रय हुधा युददिया, मानमी चित्रा शक्तिः, वाचि वैभवमिति यत् सम्पत्मय मम दह जन्मन' पुरा आमीद नत् भवि भूमी मदतः जन्मन हेतोः मतः म मम मकामादिश्यप, अपि अम्ब ! गलिनं विगवम्। दिव्या मम सहगोता सम्पानदी भूमम्पनो गलिना। अधुना नद्वामनदावमिष्टेति गम्यम् । गुर पिया दिधिनमागवितग्विीमियत वयस्प पविगत लामीम्जीविताले पनि निगराणा सर्वेपा दिसिमेवेदम् । सम्माद गलितगादेन रामणि वागनामावाशिमग्यापनम् ॥१२॥ पाधि मा पा पोरं सुरुनगु गाजिना पएमायो शिनं मुगा मरम्॥

·नम्विगः स्तदकः] प्रनामहितम् अतिकट फलं तस्याश्नामि धितो नरविग्रह प्रमयनृपते ये पाये जनन्यव मामिमम् ॥१३॥ कृतमिति- अपि अम्ब 1 मया घोर भयङ्करं पापं दुकृतं कृतमाचरि- नम् । यत् यतः अहमदयोऽकरुण मुस्मनु मत्कर्मानुष्यानेषु मङ्गिनाम् याम- कताना नृणा मुहुर्महुः गावत् विघ्नम् आचरम् अका वम् । ततो मया पाप- माचरितमिति सम्बन्धः। विघ्नेश्वरो विघ्नकारीति प्रमिद्धिः । वस्तुतस्तु पूजितः म विघ्नविधानको भवति । नस्य विघ्नकर्मण' अतिकटु अत्यनम- स्वादु फलम् अदनामि मुनग्मि अनुभवामि। नरविग्रह मानवशरीरं श्रितः प्राप्नोम्मीति रोपः। प्रमयनृपतेः भूनेगम्य गिवम्य जाये प्रेयमि, माये महा- नाये, जननि ! इमम् ईदृगावस्य माम अव रक्ष ॥१३॥ न भवसि दृशोर्माग लोकाधिराति कुतो गिरो न च बहुकृपे स्वप्न वा त्वं प्रयच्छसि दर्शनम् ॥ अपनयास नो सन्देहं वा परोक्षकृपावसा- दपि सुरनुते लग्ना कार्यान्तरे किमतादया ॥१४॥ नैति- लोकाधिराजि जगदीश्वरि, बहुकृपे प्रभूनकरणे, अम्ब ' दृशो' मागें कुतो न भवमि, दृक्पय न गच्टसि, को हेतुः स्वप्ने वा गिरः वाच' दर्गनं वा न प्रयच्छसि ददासि, वाचं दर्शनं वा स्वप्नदमायामपि न ददामि । परोशपावगाहा अप्रत्यक्ष वा कृपावात. येन केनापि निमित्तेन सन्देहं नो न अपनमि निवारयसि । मुरनुते देवस्तुते ! अपि प्रश्ने, कार्यान्नरे लाना, कि त्वम् अन्यस्मिन् कार्य गना मती मम गन्देह नापनयमि उन अदया ? कि नव नास्ति करुणा अत एवेयम् उपेक्षा? ॥१४॥ निरवधिशिवे माहात्म्यं ते भगन्ति महर्षयो मनसि करणा न न्यूना ते पया प्रपिताः कयाः ॥ तदिदमसिल मिय्या स्यादित्यसाम्यमुदीरित पदसि विमुतो पुने किया भयेदिह कारणम् ॥१५॥ निरस्पीति- निरधिशिवे अपरिमितरल्याण ! महर्षय ते तव माहा. रम्य मंगनि। यया वयाः त्वत्सम्बन्धिन्यः प्रथिताः प्रायोता. नपेत्यदा- ·उमामहस्रम् [नवमं यतकं हाय, ते तव करुणा न न्यूना, अधिकव भवति । तव कारुण्यमधिकमिति चरित्राणि विश्रुतानि। तत् तस्मादिदमसिल महपिभिः भगितं कारुण्यप्रथन- कयाश्चेत्येतत्ममस्तं मिथ्या अनृतमिति उदीरितु वक्तुम् असाध्यं अशक्यम् । पुत्ने गणपती मयि विमुखी पराधमुखी भवमोति यत् इह अस्मिन् दिषये किं वा कारण भवेत् ? कारणं भण ॥१५॥ भुवनभरणं नाल्पं कार्य न देवि तव क्षणो गुरु च बहुलं कृत्यं नित्यं तवास्ति न तन्मृषा ॥ न तव कठिनं मोनं निन्द्यं तयाऽपि न पार्वति स्मर सकृदिमं दीनं पुत्रं तदेव ममाधिकम् ॥१६॥ भुवनेति-- देवि ! भुवनभरणं जगत्पोषणम् अल्पं कार्य न, तत्सुमहदेव भवति, तर क्षणो न, निर्व्यापारता कदापि नंद भवति । 'निर्व्यापारस्थितिः कालविशेषोत्सवयो क्षणे' इत्यमरः । तव नित्यं कृत्यं गुरु दुर्भर बहु बहुलं च अम्नि। न तन्मृपा मिथ्या भवति । यद्यप्येवं समस्तं तथ्यमेव तथापि तव कठिनम् अविचाल्य मौनम् अवचनतेत्ययं, न निन्द्य न, दूप्यमेव । पार्वति अम्ब ! इम दीनं दुर्बल पुत्त्र मकृत् एकवार म्मर चिन्नय, तदेव मम अधिक भवेदिति दोपः ॥१६॥ म भवति मुपापारावर्षादयं मुदितस्तनो मपमदमुषर्षा वाचा सन्न धाप्ययमुदतः ॥ सद पदयुगे निष्टालामान तृप्यति प्राप्ययं भगवनि चिरात् सन्देश ते मुतः प्रतिवीक्षते ॥१७॥ नंति- अय तव भरत पुत्र तनो गरीर मुघाधारावर्षात् महयारामनमःपाः मात् न मुदितः म गन्तुष्टः । गर्गरे योगवलादमृनवर्पण मलोपतो सत्यपि न भवति में मन्नोर । मथुपदमुपा मधुना मगदम्य मदं गर्ष मुनि मोरपनीति मपमहमुषः मामा वाचा मर्गात् मननादित्पर्य , अयं कपिनोंदनः प्रगम्भा, रगोनरकाम्यनिमिया मन्मप्यौटायहेती औदल्यं मे न भवति । पक्ष्या पापाविन्द निष्ठाामान् च रिपतिप्राप्रिप, अप न तृप्यात पायुगनिफालाभेन निहती मायपि गारिन में तृप्तिः । भगवन! सन्देश तव पारित पिरात् पोः पाला ते व पुत्र प्रतिवीमा प्रनिरालयमारने ।

·धनुस्निगः स्तबक:] प्रभामहितम् अत्र आद्यपादनये, कारपणेषु गरीऽमृतवर्षादिषु मन्स्वपि, कायांणां मुदि- स्वादीनामदर्गनान् विपोक्तिरलद्वार, कार्याननिदिगेपोक्तिः मति पुष्कल- कारणे' इति तल्लक्षणात् । चतुर्यपादगनवास्यान देवीसकागात् मन्देश- प्रतीक्षणेन हेतुना आद्यपादत्रयगतवाक्यार्याना तनी मुदितत्वाभावादीना समर्थ- नात् काव्यलिङ्गम् । तस्य विशेषोक्तिमत्वङ्गम् । नीरक्षीरन्यायेनोनयोमलनान् अङ्गाङ्गिभावेन मङ्करः ॥१७॥ किमिह भुवने कर्तव्यं मे किमर्यमिहागतो. ऽस्म्यवनि जगतां कं वोपापं श्रये निजाक्तये ॥ किमपि किमपि स्वान्ते ध्वान्ते पया परिदृश्यते स्फुटमभयदे वक्तुं किञ्चिमं त्वमुरोकुरु ॥१८॥ किमिति- अभयदे सर्वभयेभ्यो रक्षित ! इह भुवने मूलाके मम मे कि कर्नव्यम् ? इह किमर्थम् आगतः, जन्म प्राप्तवान् ? उगताम् अवनि रक्षिक ! निजातये म्बीयाक्तिलाध्य क वा उपाय माघनं धो आथये? क्मिपि किमपि यत्किञ्चित् मया चिन्तयितुम् अशक्य त्वया तु दर्शयितु शक्यं तस्व- मित्यर्थः, यथा येन प्रकारेण मम स्वान्ते मनसि ध्वान्दै अन्धगरे अपि परि- दृश्यते तथा म्फुटं प्रकाग निम्मन्देहं वक्तु किञ्चिदीपत् अमं प्रयामम् इगे- पुर अङ्गीकुरु ॥१८॥ न मम परमे मुस्तावाधान वा विभवाष्टके न च गजघटापूर्णायां वा महेश्वरि सम्पदि । न च मघमचां वाचां सर्गे निरगंलवैभवे मनिवि कुतो जातः सोऽहं तदेव समीयंताम् ॥१९॥ नेनि- परमे श्रेळं अब मम मुतो मांश इत्यर्पः, आगा दीर्घा तृष्णा न अस्ति इनि दोष, 'आगा तृष्णापि चायना इलनः। विनवाष्टके अणि- माघप्टेम्वर्य वा नास्त्याया। महेवरि । गजघटापूर्माया गरसमूहह्ममुदाया सम्नदि थियो च नास्ति आगा। मयुमुचा मकरन्दनियन्दिनीना वाचा गिरा निसंलयनवे निष्प्रतिवन्धममुखमम्पाते मर्ग मर्जने च इत्यर्यः, नास्त्याशा ।

·३६८ उमासहस्रम् [नवमं शतक 7 मुनिभुवि ऋषीणां भूषण्डे अस्मिन् भारतभूमो ग त्वत्पुत्लोऽहं कुनो जान' ममेह जनने कि कारणम् । तदेव कारणं ममीयंनाम, उच्यता त्वयैनि गेपः ॥१९॥ प्रथममनघं वाञ्छाम्यन्नं सदारसुतातिये. भंगवति ततः पादद्वन्द्वे तवाविचलां स्थितिम् ॥ अय सुरजगद्वार्ताशानं सवित्रि ततः पर मुनिभुवि भवे हेतुं ज्ञातं मृगाक्षि पुरद्विषः ॥२०॥ प्रथममिति- भगवति ! प्रथमम् आदौ सदारमुतातिर्थः दाराः भार्या सुना पुन्या अतिथय आगन्तवश्च ते सह वर्तते इति सदारसुतातिथि, तस्य ममेति शेप, अनघम् अदुष्ट पावनम् अन्नं वाञ्छामि, इच्छामि । पादद्वन्द्वे अविचला स्थिरां स्थिति निष्ठां वाञ्छामीति शेपः। पुरद्विषः मृगाक्षि पुरारिसुन्दरि पार्वति ! अथ तदनन्तरं सुरजगद्वार्तानानं देवलोकवृत्तान्त- ज्ञानं वाञ्छामि। ततः पर मुनिभुवि भारतदेशे भवे मर्म जन्मनि विषये हेतु ज्ञातु वाञ्छामि। एवं मम वाञ्छापरम्परा भवति ॥२०॥ तत' अनन्तर तव यदि तव कृपा पुरे भक्ते पदाम्बुजवन्दिनि प्रतशतकृशे शीर्षाम्भोजामृतं त्वयि जुह्वति ।। भरतपरणीसेवालोले भवप्रियमामिनि स्वयमुपदिशामुष्मै योग्य विधानमनाविलम् ॥२१॥ यदीति- भवप्रियमामिनि शिवप्रियजाये अम्ब ! पदाम्बुजवन्दिनि पादाः रविन्दस्तोतरि, प्रतशतकृशे प्रतगतः व्रताना नियमाना शनः बहुभिः कृच्छ - राहारादिनियमः कृगे शरीरे शीर्षाम्भोजामृतं सहयारनियन्दि अमृतं स्वाय देव्या जुह्वनि होम कुर्वनि, भरतधरणीमेवालोले भारतभूमिकंवयंनिरते भक्ते पुत्त्रं तव कृपा करुणा अस्ति यदि, स्वय त्वम् अमुष्मं पुत्राय अनाविलम् अवलुपं स्वच्छमिति यावत्, योग्यम् उचित विधानं विधि पद्धतिमित्यर्थः उपदिन ॥२१॥ जननि जगतां स्वल्पे कामेऽप्ययं स्वयि लम्बते पुरमिरवले मध्ये कामेऽप्ययं त्वयि सम्पते ।।

·चनुस्त्रिशः स्तवकः] प्रभामहिाम् महलकरणे श्रेष्ठे कामेभ्ययं त्वयि लम्बते भगवति परे वीते कामेऽप्ययं त्वपि लम्बते ॥२२॥ जननीति- जगता जननि मातः अय जन' कामे स्वल्पेऽपि त्वयि लम्बते त्वाम् एव आश्रयते। पुरभिदवले इन्द्रसुन्दरि । कामे मध्येऽपि नाल्ये नानल्पे वा त्वयि लम्बते। बहुलकरणे बहकृपे । श्रेष्ठ उत्तमे कामेऽपि अय जनः त्वयि लम्बते। भगवति परे अम्ब कामे वीतेऽपि विगतेपि अयं त्वयि लम्बते। सकामो वा निप्कामो वा त्वामेवाथितोऽस्मि । सर्वोऽपि भारी मया त्वत्पादारविन्दयोरेव न्यस्त इति भाव ॥२२॥ - तनुभवि मयि प्रीत्या वाम्ब त्रिलोकविधायिके पदयुगरते वात्सल्याद्वा पुरारिपुरन्टिके ॥ स्वविमलयशोगानासक्ते कृपावदातोऽयवा परुपमजरे मौन त्यपत्वा स्फुटीकुरु मे गतिम् ॥२३॥ तन्विति- त्रिलोकविधायिके निजगद्धाति । मयि तनुभुवि पुन्ने प्रीन्या था, पुरारिपुरन्छिके शिवप्रेयमि ! पदयुगग्ने चरणभक्ने, वात्मल्यात् भक्ता- नुरागावा, अथवा स्वविमलयशोगानासवते त्वदीयपावनतिगानरते कवी कृपावशतः कारण्याढा अथवा, भोः अजरे जरारहिते देवि । परपं कठिन पोरं वा मौनम् अवचनत्व त्यक्त्वा मे मम गनि गन्तव्योपायं म्फुटीकुर प्रवाशय । 'गतिस्तु गमने मार्ग दशाया बुद्धघुपाययोः' इति नानार्यरत्नमाला ॥२३॥ जयतु भरतमोणीखण्ड विषादविजितं जयतु गणपस्तस्य क्षेमं विधातुमना मुनिः ॥ जयतु रमणस्तस्याचार्यो महपिकुलाचलो जयतु च तयोर्माता पूता महेशविलासिनी ॥२४॥ जयत्विति- भरतवाणीगण्ड भारतपण्डं विषादविजित दुमशून्य मत् जयतु उत्तण वताम् । तस्य भारतवण्डस्य क्षेनं कल्यान विधातुमनाः विषाणु क्तुं मनः यम्य सः मुनिम्तपम्वी मणमः गणपतिः जयतु । नम्य गण- पतेनेराचार्यः महपिलाचलः महर्षिः कुलाचल इव ह्मिवानिव प्रत्यादिगुग- 24 ·उमासहस्रम् [नवौ मतक गर्णहिमवतोपमेयो रमणः जयतु। तयोर्माता गणपति-रामणयोर्माता जननी पूता महेशविलासिनी महेश्वरकुटुम्बिनी जयतु । अब उत्तरोतरस्य पूर्व- पूर्वविशेषणभावेन भरतखण्ड-नरोमविधायि-तदाचार्य-तन्मानन्ताना गृहीत- मुक्तरीतेरेकावलिरलङ्कारः। 'गृहीतमुक्तरीत्याऽर्थश्रेणिरेकाबलिर्मता' ॥२४॥ गणपतिमनरेषा भाषा विदां हृदयङ्गमा सुफयिमुहृदः शारदरत्युवला हरिणीततिः ॥ ललितचतुरंभविन्ती सुरूपवनान्तरं मदयतु मनः कामारातेनिगान्तमृगीदृशः ॥२५॥ गणपतीति- सुकविसुहृदः मुकवीना मरमसत्कवीना मुहत् प्रियरतस्प गणपतिमुनेः एषा भापा वाणी विदा विदुषां हृदयगमा रमणीया शब्दः प्रयुक्तः अत्युग्ग्वला बहुगोभमाना हरिणीनतिः हरिणीवृत्तनिवस्तुतिविततिः ललित- चतुरः ललिनः कोमले. चतुरः षटुभि भावः अभिप्राय. सुरूपवनान्तरं सुरूपाः बुधाः वनानीव सुरूपवनानि तेषाम् अन्तर हृदय यानी गच्छन्ती 'प्राप्नरूप- मुरूपाभिरूपा बुधगनीजयो.' इत्यमरः। कामारातेः शिवस्य निशान्तमृगीदृशः गृहमुन्दर्याः मनः मदयतु हर्पयतु ॥ यत्र दलेपः। तस्मान् पक्ष हरिणीततिः मृगीणा ततिः ललितवतुरः योमलैः कुगलंदच भावः रमणीयमावः मुरूपवनान्तरं सुस्पम्य मनोजस्य वनस्य अन्तरं अन्न. यानी प्रविगन्नी मृगीदृग. मनो मदयतु । यथा हरिणीततिः कोमलचतुरभाव. मुन्दरं यन प्रविशन्ती मृगीदृशः मनो मदपनि नथा एषा हरिणीनतिर्मापा पार्वतीमनो मदपतु इति भावः । इलेपोत्यापित उपमाध्वनि. ॥२५॥ अन्यापारयातम् । एवं पस्त्रिाः स्तवरः मम्मास्यः समाप्तः।

·पञ्चत्रिंशः : स्तवकः पचत्रिगेऽस्मिन् स्तबके भगवत्याः कटाक्षं प्रार्ययमानस्तम्या भक्ति तदाभावसकीर्तनेन पुष्णाति। गापरीप्रम्नारगन इन्दुपदनावृत्तेन निवद्धोऽयं स्तबकः ॥ अन्यतमरा दशशिविभामभिदधाना कान्तिमलमास्पकमलस्प विदयाना ॥ अन्यकविरोधियितास्मितलवथी- र्भातु भुवनस्य सकलस्य कुशलाय ॥१॥ अन्धेति- गशिविमा चन्द्रप्रभाम् अन्वतमसं गाडान्धकारम् अभियाना नग- नी, आस्पकमलस्य मुखपगम्य वानि नोभाम् अलं विघाना अलद्रकुर्याणा बन्धक विरोधिदयितारिमतलवत्रीः अन्य विरोधिनो हरम्य दयिताया, पात्या म्मितम्य मन्दहामस्य लवस्य लेगस्य श्री: गोभा सकलम्य भुवनम्प कुगलाय क्षेमाय भानु भामताम् । मन्दहामनोभायाः पुरस्तात् चन्द्रनिमिरायते। अपि च मा मुखपाकान्ते पायते। उभपत्र तेजमोऽपि मूलतेगो देवीम्मितलवधी. - रिति घोत्पते ॥१॥ भाहि विविधा कृतिमती द्विजसमहे पाहि गतिहीनमखिलेश्वरि कुलं म .॥ देहि बहालमनकाप परमेत याहि नगनन्दिनि पः शिवलभम् ॥२॥ नाहीति- अपिलेदवार दिवाधिराति नगनन्दिनि पार्वति ! निममूहे दिजाना द्विजन्मना जन्मना मम्मबारेण च हिताना पाह्मणाना ममूह ममानं विविण नानाप्रपारा मनी निमदी इतिः प्रयत्लोमा अम्नानि त्रिपती माहि भामम्द । दिनममूहे तव भानात् मयंग्यारि लोरम्य श्रेयो भवेत् ।

·उमामहलम् [ नवम तक गतिहीनम् उपायहीन न. अम्माक कुलं पाहि रक्ष। बहकालभजकाय दोघं- कालभक्ताय मह्यम् एत दर देहि। गतिहीनस्प अस्माकं मानवकुलस्य भारतकुलस्य वा रक्षादानमेव वर प्रार्यये। शिवलक्ष चन्द्रघवल यग' याहि प्राप्नु हि। तेन वरदानेन तव गुमं यमः स्यात् ॥२॥ वारयति घोरतरपातकसमूह वर्धयति धर्ममपि शर्मफरमन्ते ।। फिरजनस्य न किमावहति भव्यं शङ्करपुरन्धि तव पादपरिचर्या ॥३॥ वारयतीति- गङ्करपुरन्धि शिवमहिपि ! तव पादपरिचर्या पादयोः परिचर्या शुश्रूषा घोरतरपातकसमूहम् अतिभयावहपापनिवह वारयति निवार- अन्ते परिणती शर्मकर सुखकर धर्ममपि वर्धयति पीपयति। धर्मश्च हृदयाभ्यनुज्ञानसम्पन्नः सतामानारो बोध्यः। किङ्करजनस्य भक्तस्य किं भव्यं कुशल नावहति ? सर्वाणि कुगलानि धत्ते इत्यर्थः ॥३॥ यति। यस्य मनुजस्य हृदयेऽस्ति सदये ते नाकवरसेव्यमयि पादसरसीजम् ॥ तं भजति पद्ममुखि पनवनवासा लाभभवने भवतु नामरपुरोधाः ॥४॥ यस्यति- मदये कारण्यवति अयि अम्ब ! यम्य भनुजस्य हृदये नाकार- मेव्यं नाकचरं स्वर्गमन्चारिभिः देव सेव्यं पूज्य ते तव पादसरमीजं चरण- कमलम् अस्नि, भो. पद्यमुखि कमलवदने । पग्रवनवासा कमलालया लक्ष्मीः भजनि मेवते । लाभभवने प्राप्तिगृहे लक्ष्मीप्राप्तिस्थले अमरपुरोधा देवपुरोहितः बृहस्पतिः न भवतु । तस्य पादभजवस्य देवगुरोरनुग्रहो न भवतु। मनबुद्धिमपि त सदमीः प्राप्नोतीति भावः ॥४१॥ यखिलमोनिगणगीतगुणमालं कालभपहारिकपणारसमरन्दम् ॥

·पञ्चविंशः स्तवक:) प्रभासहितम् ३७३ अद्वितनयाडघिजलजन्म हृदये स्या- दष्टमगतोऽपि विदधातु रविनः किम् ॥५॥ यदीति- अखिलमोनिगणगीतगुणजालम् अखिलेन समस्तेन मौनिना नैष्ठि- काना गणेन वर्गप गीतं कीनिनं गुणाना कारुण्यादीनां जालं पटलं यस्य तत्, कालभयहारिकरुणारममरन्दं कालान्मृत्योर्मय हतुं शीलमस्येति कालमयहारी स करुणारसमरन्द. करुणारस एवं मरन्द मकरन्दः यस्य तत, अद्वि- तनयाइनिजलजन्म पार्वतीपादपङ्कज हृदये स्यादि भवेद्यदि, अष्टमगनोऽपि चारवगात् जन्मरागेरष्टमस्थान प्राप्तोऽपि रविनः शनैश्चर. कि विदधातु बुरु- नाम् ? न किमपि दुख दातु प्रभवतीत्यर्यः । चारवयात् चन्द्ररारिष्टमगो मन्दी विविधान्यशुभानि ननोतीति ज्योतिषप्रसिद्धम् । हृदयम्य देवीचरण ग्रहगतिवीर्यमपि जेतु प्रभ्विनि भाव: ॥५॥ लेखललनाकचसुमः कृतलि ते यो भजति पादपूणिमालिनमनन्ते ॥ निस्तरति नूनमयमस्तमितमोहः मोकतिमिरं सकललोकगणमात: ॥६॥ लेयनि- मकललोकगणमातः, सर्वनगज्जालजननि ! लेसललनाकचमुमः देवागनाजनशिरोवालधारमान्य. कृतलि कृतः वाचरितः बलिः पूजा यम्म तं ते तव पादघृणिमालिन पाद एव पृणिमाली अगुमाली मूर्यस्तं यो भनि मेवते अय म भजकः अस्नमितमोहः अस्तमिलः नाराङ्गतः मोहः अज्ञान- मित्यर्थः यस्य सः, गोकनिमिर गौक एव निमिरम् अन्धकारः तं निम्नरनि अतिगन्धति, नूनं ध्रुवम्। पादे पूणिमालिन: गोके तिमिरस्य चारोपणात् रूपकमलशारः ॥६॥ पोतकरदहरवश्वजलनाते मौतगिरिनन्दिनी तपाइपिजसजातम् ॥ यः स्मरति देवि हृदि यिस्मरति सोज्यं विष्टपमदोषमपि पटततिमुक्तः || गीतवरति- शीतकापहरदावलजाने चन्द्रापिबदनामल, गोन.

·३७४ उमासहस्रम् নিম এক गिरिलन्दिनि हिमवत्युषि तव अघिजलजातं पादप यः हृदि हृदये स्म. रति ध्यायति सोध्य कष्टनतिमुक्तः कप्टनतिभिः दु.खसन्ततिभिविमुक्त. सन् अशेष ममस्त विष्टप लोकमपि विम्मरति । पदत्यानजपरमानन्दपारवस्यात् जगद्विस्मृतिः, न तु निद्रा-मदादिपारवश्यादिव । कप्टततेनिंद्रादौ विस्मरण- मेव भवति, न तु सा विमुक्तिः भवति ॥७॥ सक्तिरयि यस्य तव पादसरसीजे शक्तिपरमातरनलाभगृहनाय ॥ पूर्णशशिजैनमुखि पुण्यपुरुषोऽसौ स्वर्णशिखरीव बुधलोकशरणं स्यात् ॥८॥ सक्तिरिति- अयि शक्तिघरमातः सुब्रह्मण्यजननि, अनलाक्षगृहनाथे अन- लोऽग्नि अक्षिणि भालनेत्रे यस्य, यद्वा अनलोक्षि तृतीय यस्य तस्य हरस्य गृहनाये गृहिणि, पूर्णशशिजंत्रमुखि पूर्णचन्द्रजित्वरवदने ! यस्य तव पादसर- सीजे चरणकमले सक्तिः सङ्गः असो पुण्यपुरुषः स्वर्णशिखरीव मेरुगरिरिव बुवलोकारण विद्वल्लोकरक्षण स्यात् भवेत् ॥८॥ वैरिगणनिर्दलनखड्गदरपाणे वाससि पदोर्दशनवाससि च शोणे ॥ नेत्रमिषपावकविशेपितललाटे पापमखिलं जहि भृगाधिपतिघोटं ॥९॥ वैरीति- वैरिगणनिर्दलनमगवसाणे शत्रुममूहन्छेदनसड्गहस्ते । वामसि वसने पदोश्चरणयो दरानवाससि अपरे च गोणे रक्ते, रक्ताम्बरा अरुण. चरणा विम्बाघरा चैत्यर्थः। नेत्रमिषपादकविशेपितललाटे नेत्रस्य मिर्पण म्याजेन यः पावकोऽग्निस्नेन विशेषितं भूपित ललाटं भाल यस्याः तस्या मम्बुद्धि., अग्निनेत्रम्य शिवम्य पल्या; अपि अग्निनेत्रं भवति । पोटे ! मृगाधिपनि: मिहः घोटक एव घोटो वाहो यस्या. तस्याः सम्वृद्धि. मिहयाहने इत्यर्थः। 'घोटके वीनितुरगनुरगावतुरङ्गमाः । वाजिवाहार्व- गन्यवदयमन्यवमप्नयः' इत्यमर। अखिल समस्तं पापं जहि हत कुरु॥९॥ मृगाधिपति .

·उमासहस्रम् [ नवमं शतक तव राज्यकौशल नास्तीति वक्तव्यम् । यथाईकरणीयकृतिनित्यं यथाहा: योग्याः करणीया. कृतयस्तासु नित्य स्थिर चरणाम्बुरुहमृत्यं पादारविन्दभटम् यादिश आज्ञापय ॥१२॥ पञ्चसु विहाय मनसः कमपि सङ्ग पुत्वधनमित्रजनबान्धवधूप ।। एप भजते जननि पादजलजं ते पालय नु मुञ्च नु तवोपरि स भारः ॥१३॥ पञ्चस्विति- जननि मात । पुत्त्रधनमित्रजनवान्धववधूषु पुत्त्रे धने मित्र- जनं वान्यवे वध्वा च एवं पञ्चस्वपि कमपि यथार्ह वृत्तं सङ्ग विहाय त्यक्त्वा एपोज्य जन ते तव पादजलज भजते सेवते। पालय नु रक्ष वा मुञ्च नु त्यज वा तवोपरि स भारः । पुत्त्रादिपूज्झितमङ्गस्त्वय्यह भार निक्षिप्त- अत पर त्वमेव प्रमाणम् ॥१३॥ वान् । वधरमुख्यसुरसञ्चयकिरीट- स्यापितमहाघमणिरजितनखाय ॥ जीवितमदापि जगदीश्वरि मदीयं पादजलजाय तव पालय ने मा वा ॥१४॥ वति- जगदीश्वरि वज्रधरमुख्यानाम् इन्द्रादीना मुराणा सञ्चयस्य ममूहम्य किरीटेकुटं ग्यापितनिहितः महा: अधिकमूल्यैः मणिभिः रत्न- विरोपं जिना. अपितवर्णाः नखा. पदरुहाः यस्य तस्मै तव पादजल- जाय पादारविन्दाय मदीय जीवितम् वदायि दत्तमित्यर्थः । पालय नु र वा मा वा त्यज देत्ययं ॥१॥ देहि अगदोपरि न वा मदभिलाषं पाहि करणापनि म वा कुलमिद मः ।। लपरपामिनि मुरामुरनिषेप्यं पारकमा सव परे न विमहामि ॥१५॥ दहानि- प्रगतीमार! मभिलाष गम अभिटाप मनोरष देहि या न ·पञ्चविंश स्तवकः] प्रभासहितम् ওও घा, करुणावनि ! नः अस्माकम् इद भारतीयं कुलं पाहि रक्ष वा न वा । शूलधरकामिनि रुद्रकान्ले परे अम्ब । मुरामुनिपव्य देवासुरमेव्यं तव पाद- कमल न विजहामि त्यजामि ॥१५॥ पासि किल पादयुगकिरसमूह हंसि किल पापततिमापदि नुता त्वम् । दन्तिवदनप्रसु वदन्ति मतिमन्तो मातृतमिदं भवतु नाकिजनवण्यं ॥१६॥ पासीति- पादयुगकिकररामूह त्वच्चरणभजकलोक पासि किल रक्षमि, किल वार्तायां, रक्षसीत्याहुरित्यर्य । 'वार्ता सम्भाव्ययो किल' इत्यमर. । आपदि विपदि आपतिवाया नुता म्नुता व पापनि दुरितमहर्ति हमि किल ध्वसयमीनि वार्ता, भो' दन्तिवदनप्रसु गजमुखमान । मतिमन्त वदन्ति एव भन्ति । नाकिजनवण्ये स्वर्गवासिभिर्देवै. स्तुन्य ! इदं मनिमद्भिरुच्यमानम् अनृतं न भवतु मृषा मा भूत् ।।१६।। शक्रमनदेवततिवन्दितविसृष्ट वक्रघनकेशि चरणे तव लठन्तम् आपदि निमानमिममाश्रितमनायं नन्दियसुन्दरि न पालयसि केन ॥१७॥ गति- वश्वनकगि कुटिलमेघश्यामलकचे ! पत्रमुखदेवततिवन्दित- विसृष्टं इन्द्रादिदेवबन्दवन्दितै विमृष्ट मुक्त च तव चरणे लुठन्त सदिलप्यन्नम् आपदि दुरवस्थाया निमग्न, भो नन्दियमुन्दरि वृषवाहनम्य गिवस्य कान्त, अम्ब ! आथित त्वा प्रपन्नम् अनाय नायरहितम् इम जन केन हेतुना न पालयसि न रमसि? ॥१७॥ ॥ घोपमयमम्ब विदधाति पदलग्नो नावसि पुराणि किम नारि बधिरासि ॥ वन्दिसुरवृन्दनुतिभाषितहृतं वा कर्णयुगलं तव कपालिकुलयोपें ॥१८॥ घोपमिति- अम्ब ! पलान. पदयोः चरणयो. लग्न: सस्त. अय घोष

·३७८
उमासहस्रम्
नवमं शतक
विदधाति ऋन्दतीत्यर्थः, पुराणि नारि पुरातनपुरुपि ! नावसि न पासि, बधिरा
प्रहतयवर्णेन्द्रियाऽसि किमु ? कपालिकुलयोपे शिवाङ्गने ! तव कर्णयुगलं श्रोत्र-
युग्म वन्दिसुरवृन्दनुतिभापितहृतं वा स्तुतिपाठकदेववृन्दस्तोत्रवचनैरपहृतं वा ?
मम घोपस्य अनाकर्णनस्य किं कारणम् ? कि वाधिर्यम् ? उत सुरजनस्तोत्रे
चित्तं तवावहितम् ? ॥१८॥
अम्ब भव बिम्बफलकल्परदचेले
दशम्बरसपत्नवलकारिवहुलीले ॥
प्रागमृतभानुमकुटस्य मदयित्री
तं कुरु ततः परमरोकृतमदर्यम् ॥१९॥
अम्बेति- बिम्वफलकल्परदचेले । ईपदून विम्बफल रक्तपलं विम्बफल-
कल्प रदचेलं दानवामोऽधर इत्यर्य , यस्यास्तस्या. सम्बुद्धिः, शम्बरमपत्न-
बलकारिबहुलीले । सम्बरमपलस्य मन्मथस्य बलकारिण्यो बहमो लीला
यम्यास्तस्या सम्बोधन, प्राक् प्रथमम् अमृतभानुमुकुटस्य चन्द्रचूडस्य शिवस्य
मदयित्री पंयित्री भव । ततः अनन्तर त परम् ईश्वरम् उरीकृतमदर्थम्
उरीकृतः अङ्गीकृतो मदर्थः मम विषय. यस्य त विधेयविशेषणं कुर। शिव
मदयितु प्रभुरसि त्व, तम्मात् प्रयम त हर्षयित्वा वाय, अनन्तर मत्प्रस्तावः
वियना तदगीकाराय ॥१९॥
निर्मलमुपाकरकलाकलितमस्ते
धर्मरतपालिनि दपावति नमस्ते ॥
एतमव देवि परणाम्यव्हवन्धं
शोनपरणोपरसुते गमय नान्यम् ॥२०॥
निर्मनि- निर्मलमुधाकरपलालितमस्ने । निर्मलया स्वच्छया सुधा.
करपलया चन्द्रकलया पलित बदम् अलवानमिति यावत् , मस्त शिरो यस्या-
म्तम्या मम्बुटिः। धर्मरतपालिनि धर्मामताना रशिक, दयावति! ते नमः।
ददि। परनाम्यायन्य चरणाम्दाह पादारविन्द यन्पुः यम्य मम् एन भक्वम्
जब गा। शीतपरणीधरगुतं पार्वति । अन्य प न गमय प्रापय, माग्नु
ममाधोगति ॥२०॥

·पंत्रियः स्तवः] प्रभाततिम अद्विकुलपालककुलघ्दनपताके भद्रगजगामिनि दरिद्रमयि मत्या ॥ क्षुदमिव सोच्यमिनमधिजलजाप्तं वदयिते ननि पाहि न जहीहि ॥२१॥ अद्विकुलति- अद्विकुलपालककुलध्वजपताके हिसवढंगवन्ति ! ध्वज- पताकयोः मामान्यविशेषरूपयोः झटिति वोबनायं गोवलीवदन्यायना प्रयोगः। नेह पुनरुक्तिः। भद्रगजगामिनि मतगजगमन ! 'भद्रश्चापि गजान्नरे इत्य- मरः, अयि अम्ब ! मत्या दरिद्र, मंकोगलायाशिताया: प्रनायाः जनता मतिदारिदयं दोध्यम् । गोच्यम् बनुकम्पनीयम् अघ्रिजलजास्त पदार- विन्दबन्युम् इमं मा, रुद्रदयित पाईति ! पाहि पालय, क्षुद्र नीचमिव न जहीहि न त्यज ॥२१॥ अस्नु तव पादकमले स्थितिरजस्रं नास्ति परदुःखविवो हृदि तु शान्तिः ॥ अस्नु करुणेयमयमस्नु मतिलोपः कष्टमिदमम्द मम भूरि परिशिष्टम् ॥२२॥ अस्त्विति- अम्ब ! तव पादकमले अजवं नित्यं मम स्थितिरम्नु। पर- दुःहविवो परेपाम् अपामस्मादृशां दुःवः विवने महानुभूत्या परदर्ग हदि हृदये नु मम गान्ति: नास्ति। इयं वरुणा मम परदुःखपारवश्यजननी अस्तु । इयं कृष्णा बुद्धिहीन वेति चेत्, अयं मतिलोपः बुद्धिलोपदन अग्नु भवतु। मम इद मूरि अमित कप्टं दुःत परिमिष्टम् अवधिष्टम् । मतिलोपः, करपा, अन्ने अवशिष्टं कष्टमित्येतानि सन्तु । हृदये शान्यभावात् तस्य तव पादकमले स्थिति प्रार्थये ॥२२॥ दुःखमुखभेदरहिता न मतिरामोत् साधुखलभेदरहिता न मतिरासीत् ॥ भाग्यमतिमान्यमय दा मम तदेत- म्मारिह सङ्घमजन यदवकासः ॥२३॥ दुर्मनि-मानः ! दुःखमुन्नभेदहिता दुःम प्रतिकूलानुभवः, मुखम् अनु- ·३८० उमासंहनमें नवमं शतक कूलानुभवश्च तयो देन रहिता वर्जिता मतिधीर्मम नासीत्। साधुसलभेद- रहिता सज्जन-दुर्जन-भेदरहिता मतिमंम नासीत् । शास्त्राणि समबुद्धिमुप. दिशन्ति, मम तु तादृश्यभेदधीः नास्तीत्येष दोप: स्यादिति चेन्माऽस्त्वित्याह। अथवा तदेतत् अतिमान्यम् अतीव पूज्यं मम भाग्यम् । यत् यतः इह भुवि सवभजने जनसमुदायसेवने अवकाशो भवति, तन्मम भाग्यमिति सम्बन्धः । असत्या सुखदुःखसाधुखलभेदबुद्धी न स्यात्सङ्घसेवावकाशः । भेदबुद्धिर्भाग्य- मिति समर्थन दुष्करम् । तस्य सङ्घभजनावकाशलाभरूपेण बाक्यार्थेन सम- र्थनात् काव्यलिङ्गमलकार: ॥२३॥ अस्तु मम भेदमतिरस्तु मम पक्षो पत्नपरताऽस्तु मम माऽस्तु च विमोक्षः ।। मोक्षमयि वेनि कुलकष्टततिमोक्षं प्रेषय सकृत्तव महेश्वरि कटाक्षम् ॥२४॥ अस्त्विति-- मम भेदमतिः भेदबुद्धिः साध्दमाध्वादिभेदबुद्धिरस्तु । मम पक्ष: माधनयोग्यायः अस्तु भवतु। 'पक्ष. पतो कुचयो. पावं सम्यों नृपः गजे म्याच्चुल्लिरन्ध्रे च बले साध्यविरोधयोः' इति त्रिकाण्डशेषः । मम यत्नपरता अस्तु उद्योगो भत्विन्यर्थ । विमोक्षश्च ज्ञानलभ्यो जन्म- बन्धविनिर्मोक्षरच माऽस्तु मा भूत। अयि, महेश्वरि अम्ब ! कुलकप्टतति. मोक्ष भारतीयकुलदुश्वमन्नतिविमोचनमेव मोक्ष देमि जानामि । तस्मात् तव पटाक्ष दृगन्तपात महत् एकवार प्रेषय। येन मदभिमतम् उपनं मोर धुल. पटनिवृत्तिरूपम् भयेति भाव. ॥२४॥ पाश्वरगणेन मुखरेत्र गणनाये विष्णयासीसमय मिष्णमुखपाचे ॥ अम्ब सपना पुरु शिवभूरि निरर. स्वकिरणार्मविभूषितललाटे ॥२५॥ मागणनि-ईसवय ईश्वरसुगन्ध्रि जिष्णमुमवन्य विष्वादिभिः मु. स्यं निरम्पविराम विभूषितममा निरण बलान म्परिणा- भाग भागवालेन अपंचदति यावत्, विभूषितम् अलात मलाट याया।

·पश्चरिंग सदकः] प्रमानतिम् १८१ म्नम्या: सम्वृद्धिः, शिवहरि मारिणि अम्ब । यावरगणन, चतुर्दशाक्षग भक्वरी, दाववर्याः गवरीयन्दम. इमे मावग: नंया गणेन समूहन मुबरे सदायमान विष्णुयशमि विष्णोया इब यगो यम्य नम्मिन् गणनाये गणपती मयि करुणां कुरु मुदया भव। विष्णुयममीन्यत्र विष्णुगदी विनंबर- वाचितया ग्राह्यः । 'मुक्लाम्बरधरं विष्णुम्' इति मृप्रमिलांकन अवयवार्य- मजहत् विष्णुपदं विभुत्वाद्विघ्नम्दरम् अभियने ॥२५॥ पञ्चविगः म्नवर: मत्र्याभ्यः ममाप्तः ।।

·पत्रिंशः स्तवकः अथ पति स्तबके तिगावरीप्रस्तारगतेन तूणकवृत्तेन निवद्धा रमणीय- मन्दार्था भगवतीस्तोत्रगीतिः ॥ उन्नतस्तनस्यलोविलोलहारमौक्तिक- प्रातदोधितिप्रतानबद्धसोहृदा सदा ॥ अन्धकारिकामिनीदरस्मितघुतिघुनो- त्वन्धकारमन्तरङ्गवासिनं घनं मम ॥१॥ उभतेति- मदा सर्वदा उग्नतायामुत्तुङ्गाया स्तनस्थल्या विलोलाना हार- मौवितकाना कण्ठमालामुक्तामणीना प्रातस्य ममूहम्य दीधितीना विद्युनीता प्रताने विस्तार वद्ध गौहृद मम्य यया मा, अन्धकारिकामिनीदरस्मितयुनि. यन्धकारे. गिवम्य कामिन्या पार्दत्या. दरस्मितस्य मन्दहामन्य द्युनिर्भाः अन्न- रणवामिनम् अन्तरङ्गे अन्न करणे वसतीनि अन्तरङ्गवामी त मम धनम् अन्यसारं तिभिरम् अनामिति यावत् घुनोतु प्रहन्तु ॥१॥ सम्यरस्यले पुरा पुरन्दरो ददर्श यां याँ यदन्ति पर्वतप्रसूतिमतिहासिकाः ।। सा परा पुरामरेः पुरधिकाखिलाम्बिका पुत्रकार ममते ददातु दक्षिणं करम् ॥२॥ अयोनि- आवरायले आकागे पुरा पूर्व पुरन्दर; इन्दो या ददा. 'म नम्भिन्ने धारा स्त्रियमारगाम यगोभमानामुमा हमवतीम्' इति तोपनिषदि पता देवी मामिनी पवानित्यर्थ । अन्यत् प्रथमानवा. याम्यानम् । याम् ऐतिशागिता: पुगवनवित. पर्वतमानि गर्वनमाता पार्वती दनि । nfor: गुगमरः पिगन्नग्य शिवम्य पुरधिमा महिला अमितान्दिा - मापरा ·पत्रिंशः स्तवक:] प्रभासहितम् ८३ विश्वमाता, मांगते अधः आपग्जलधी मज्जते इत्यर्थः, पुत्त्रकाय मह्य दक्षि- णम् अभयदानदक्षं करं हम्नं मजनमुद्धर्तुमित्यर्थः, ददातु ॥२॥ पादपङ्कजे घृता नरैरवाह्यभक्तिभिः पाणिपङ्कजे धृता नवेन्दुखण्डयारिणा॥ चाहेमहंसका मनोजरत्नकङ्कणा लोकजालपालिनी पुनातु मां विलासिनी ॥३॥ पादेति- नरैः मानवैः अवाह्यभक्तिभिरन्तरङ्गभक्न पादपङ्कजे घृता गृहीना, नवेन्दुखण्डधारिणा बालचन्द्रशेवरेण शिवेन पाणिपङ्कजे घृता गृहीता, शिवस्य पाणिगृहीतीत्यर्थः, चारुहेमहंसका रमणीयस्वर्णनूपुरा, मनोजरत्नकङ्कणा रुचिरमणिमयहस्तवलया लोकजालपालिनी सर्वलोकरक्षिका विलामिनी रामा मा पुनातु पवित्रं करोत्वित्यर्थः ॥३॥ उक्षराजवाहनस्य जोविताद् गरीयसी पक्षिराजवाहनादिवयंमानवैभवा ॥ केकिलोकचक्रवर्तिवाहनेन पुत्रिणी वारणारिसार्वभौमवाहना गतिर्मम ॥४॥ उक्षेति- उक्षराजवाहनस्य उपभवाहनस्य शिवस्य जीवितात् प्राणेभ्योऽपि गरीयसी अधिकतरप्रियेत्यर्थः, पक्षिराजवाहनादिवर्ण्यमानवैभवा विष्ण्वादिभिः स्तूपमानश्वर्या, केकिलोकचक्रवर्तिवाहनेन मयूरसार्वभौमवाहनेन सुब्रह्मण्येन पुत्रिणी पुत्रवती, गुहाम्बा इत्यर्थ., वारणारिमार्वभौमवाहना सिंहराजवाहना दुर्गा मम गतिः शरणम् ॥४॥ . बालकुन्दकुटमलालिकान्तदन्तपडक्तिका कुण्डलानुबिम्बशोभिशुद्धगण्डमण्डला ॥ विभ्रती रतीशवेअविभम भ्रदोर्पगं शुनभानुशेषरस्य सुन्दरी प्रणम्यते ॥५॥ वालेति- बालकुन्दकुट्मलानिकान्तदन्नपद्धक्तिका वालानाम् अप्रवृद्धाना कुन्दपुमलाना माध्यमुकुलानाम् आलि: पक्निरिव माध्यकलिकावलिरिवे-

·उमामहस्रम्
[नवमं गतक
-
त्यर्थः, कान्ना कमनीया दन्नपद्धक्तिर्यस्याः मा, कुण्डलानुविम्बशोभिमुद्धगण्ड-
मण्डला कुण्डलयो ताटङ्कयोः अनुबिम्वाभ्या प्रतिविम्वाभ्या गोभिनो भ्राज-
मानो गण्डमण्डली कपोलविम्बी यस्याः मा, तावती दर्पणस्वच्छता गण्ड-
म्थलयोः। रतीरावेत्रविभ्रम रतीशत्रस्य मन्मथदण्डस्य विभ्रमो विलास इव
विग्रमो यस्य तन् ध्रुवोर्यगं भ्रूयुगल विभ्रती धारयमाणा शुभ्रभानुशेखरस्य
चन्द्रचूडस्य मुन्दरी देवी प्रणम्यते ॥५॥
आजिदक्षवाहवैरियातुधानबाधितं
या ररक्ष देववृन्दमिन्दिरादिवन्दिता ॥
सा कटाक्षपातपूतभक्तलोकपातका
पावकाक्षसुन्दरी परात्परा गतिर्मम ॥६॥
आजीति- आजिदक्षवावरियातुधानबाधितम् आजो सडग्रामे दो
निपुणो वाहवरी महिष. यातुधानो राक्षसः महिषासुर इति यावत्,
तेन
वाधित देववृन्दम् इन्दिरादिवन्दिता लक्ष्म्यादिस्तुना मती या ररक्ष । सा कटाक्ष-
पालथतमक्तलोकपातमा कटाक्षपातेन दृगन्तपातेन घूनानि निघूतानि भक्त-
लोकपातकानि भजालोरपापानि
यस्याः सा । पावकाशमुन्दरी वह्रिनेत्रस्य
रद्रस्य मुन्दरी परात्परा अम्बिका मम गनि: भरणम् ॥६॥
तारकाधिनायचूचित्तरगनतंको
मन्दहासमुन्दरास्यपङ्कजा नगात्मना ॥
दोनपोषकृत्यनित्यबददिरय्यया
गहते गणाधिपेन सर्वतो नृणा पदे ॥७॥
नारवेति- नारवाधिनायचूचित्तरङ्गनतंकी तारवाधिनाथः नक्षत्रपति.
चाया मिराया दम्य सम्प चिनमय रगः नाट्यम्याद नत्र गर्नयो नृत्य
बुवंती, शिवदयविदामिनीत्यर्थ.। मन्दहामगुन्दराम्यादूजा मन्दहागेन दर
मिनेन गुन्दर मोगा आग्पाद बदनवमल ग्रन्या गा, नगात्मना
पानी, दोनोनित्यवदामि दीनजनपापकृत्य निरय वदा निहिता बुधि:
पग्या मा, अपपा असया गर्द मरणं नृणा गणाधिपन मर्वतः माम्पेिन
मारपनि यावत् गृप्यते ॥3॥

·पत्रिंशः स्तवकः] प्रभासहितम् ३८५ अप्टमोराशासखण्डदभजनालिका विष्टपत्रयाधिनायनानसस्य डोलिका ।। पापपुजनाशकारिपादफजपूलिका श्रेयसे ममास्तु शललोकपालवालिका ॥८॥ अष्टमीति- अप्टमीशशाङ्कखण्डदर्पभञ्जनालिका अप्टम्याम् अष्टमीतियो यः शशाङ्कखण्ड: अर्थवृत्ताकारः तस्य दर्पस्य भञ्जनम् अलिक ललाट यस्याः सा चन्द्रार्धाकारललाटस्यलेत्यर्यः । विष्टपत्रयाधिनाथमानसस्य त्रिलोकनाथस्य गिवग्य चित्तस्य डोलिका आन्दोलनभूता । अस्यां शिवचित्तं डोलायत इत्यर्थः। पापपुञ्जनागकारिपादकजधूलिका सकलदुरितविध्वसिनोस्याः पादा. रविन्दरेणवः । शैललोकपालवालिका पर्वतराजपुलिका मम श्रेयसे अस्तु ॥८॥ सानुमत्कुलापिनायवालिकालिकुन्तला जनमेय काऽपि तप्तहेमप्तालभन्जिा ॥ भक्तियुक्तलोकशोकवारणाप दीक्षिता शीतशीतवीक्षिता लघ स्यतादघं मम ॥९॥ सानुमदिति - सानुमत्कुलाधिनाथयालिका मानुनरकुलं पर्वतकुलं तस्याधि- नाथस्य हिमवत: वालिका, अलिकुन्तला कापि तप्तहेमसालभजिका तप्त- वाञ्चनपाञ्चालिका जङ्गमा बरा इव दृश्यमानेत्यर्थः। भक्तियुक्तलोक- गोकवारणाय भक्तजनदुःखध्वंमाय दीक्षिता धृतवता । शीतशीनदीक्षिता अनियोतलदृक्पाता, मम अघं दुरितं लघु द्रुतं स्यतात् खण्डयतु ॥९॥ पुण्यनामसंहतिः पुरारिचित्तमोहिनी पुष्पवाणचापचारुझिल्लिकाखिलाम्बिका ।। पुण्यवरिपुष्टदुष्टदत्यवंशनाशिनी पुत्त्रकस्य रक्षणं पुरातनी करोतु मे ॥१०॥ पुण्येति- पुण्यनामसंहति: पुण्या नाम्नां महतिः यस्याः सा। पुरारि- चित्तमोहिनी गिवहृदयमम्मोहिनी। पुष्पबाणचापचारझिल्लिका पुष्पवाण- चापः मन्मथधनु: चारू रमणीये झिल्ल्यौ ध्रुवौ यस्याः सा। पुण्यवरिपुष्ट- 25 ·३८६ उमासहस्रम् [नवमं शतकं दुष्टदत्यवंशनाशिनी पुण्यस्य शुभस्य पावनकर्मणः वैरिणः शत्रवः पुष्टाः दुष्टाः दैत्याः असुराः तेपा वंशस्य नाशिनी। पुरातनी पुराणपुरुषी पुत्वस्य मे मम रक्षण करोतु ॥१०॥ क्षाममध्यमस्थली सुधाघटोपमस्तनी कृष्णसारलोचना कुमुदतीप्रियानना ॥ भ्रूविलासधूतधर्यकाञ्चनाद्रिकाका काचिदिक्षुकार्मुकस्य जीविका जपत्युमा ॥११॥ क्षामेति-- क्षाममध्यमस्थली क्षामा कृशा मध्यमस्थली यस्याः सा तनु- मध्येत्यर्थः, सुघाघटोपमस्तनी सुधापटोपमो अमृतकुम्भसन्निभौ स्तनो यस्या' सा, कृष्णसारलोचना हरिणाक्षी, कुमुद्वतीप्रियानना कुमुदतीप्रियश्चन्द्रः स इवा. ननं यस्या सा चन्द्रवदनेत्यर्थः, भ्रूविलासधूतधैर्यकाञ्चनादिकार्मुका भ्रूविलासेन निघूत घयं यस्य सः काञ्चनादिकार्मुकः मेरुधन्वा रुद्रः यस्या: सा, इक्षुकार्मुक्स्य इक्षुधन्वनो मदनस्य काचित् जीविका जीवनोपायभूता उमा जयति ॥११॥ लोहितावलेश्वरस्य लोचनत्रयोहिता लोहितप्रभानिमज्जदग्जजाण्डकन्दरा ॥ हासकान्तिवय॑मानसारसारिमण्डला पासमत्र में करोतु मानसे महेश्वरि ॥१२॥ लोहितेनि- लोहिताचलेश्वरम्य अरणाचलेश्वरस्य शिवस्य लोचनत्रयी. हिता नेत्रत्रयस्याप्यनुकूला, लोहितप्रभानिमज्जदम्जजाण्ठकन्दरा लोहितप्रभायाम् अरणकान्ती निमज्जा अन्जलाण्डं ब्रह्माण्ड कन्दरं दरी इव यस्याः सा, हास- शान्तिवध्यमानमारमारिमण्डला हासान्त्या स्मितभया यध्यमानः पोष्यमाणः गारसारिमण्डल: गारमारे पनिष पदम्य मण्डलो यस्याः मा, महेश्वरी पर में मम मानगे धागं करोतु ॥१२॥ दक्षिणेक्षणप्रभाविम्भिताभ्यसम्भवा पाममिवामनेत्रपामतृप्तरवा ॥

·पत्रिंशः स्तवकः] प्रभासहितम् ३८७ . एकतः परः पुमान्परा वराङ्गनान्यतः शुभकोतिरेकमूर्तिरादधातु नशिवम् ॥१३॥ दक्षिणेति- दक्षिणेक्षणप्रभाविजृम्भिताम्युसम्भवा दक्षिणेक्षणस्य प्रभया विजृम्भित विकसितम् अम्बुसम्भव पङ्कज यस्याः सा, दक्षिणनेत्रस्य मूर्यात्म- कत्वप्रसिद्धः, काममित्रवामनेत्रधामतृप्तकरवा काममित्रस्य मन्मयहितकारिणः वामनेत्रस्य धाम्ना तेजसा तृप्त करव कुमुदं यस्याः सा, वामनेत्रस्य चन्द्रा- त्मकताप्रसिद्धः, शिवाघशरीरिण्या उमाया दक्षिणाक्षि निवभागे वर्तते, तच्च उग्ररश्मिरित्युपपन्न, वामाधे तु सीतरश्मिरिति युक्तम् । परः पुमान् पुरुपः अन्यत. वामभाग परा वराङ्गना स्त्री, अत एव एकमूर्तिः एकविग्रहा शुभ्रकीतिः विमलयगा. सर्वकल्याणाधायित्वात् , नः अस्माक शिवं कल्याणम् आदयातु आतनोतु ॥१३।। एकत: दक्षिणभागे - शुम्भदैत्यमारिणी सुपर्वहर्षकारिणी शम्भूचित्तहारिणी मुनोन्द्रचित्तचारिणी ॥ कामितार्यदायिनी फरिप्रकाण्डगामिनी वोतकल्कमादधातु विघ्नराजमम्बिका ॥१४॥ गुम्भेनि- गुम्मदत्यमारिणी, शुम्भामुरसहारिणी सुपर्वहर्षकारिणी सुपर्वणां देवाना हांकारिणी सन्तोषकारिणी, शम्भुचित्तहारिणी शिवस्य मनसः अप- हारिणी, मुनीन्द्रचित्तचारिणी ऋषिजनमानसेषु विहारिणी, कामितादायिनी इटार्यदात्री, करिप्रकाण्डवत् गजश्रेष्ठबन् गच्छनीति करिमकाण्डगामिनी अम्बिका विघ्नराजं गणपति वीनकल्कं विगतवन्मपमादधातु करोतु ॥१४॥ देवतासपत्नवंशकाननानलच्छटा वारणारिसार्वभौमवाहना घनालका ॥ मन्दियाहनस्य कापि नेमन्दिनी मुभा नेवलाञ्यितालिका सुतं पुनातु कालिका ॥१५॥ देवनेति- देवनामपलवसकाननानलच्छटा देवतामपत्नानाम् अमुराणां वंग: कुलं, पक्षे वेणुः स एव फाननम् अरण्य नस्य अनलन्छटा अग्निवाला, अमुर• ·३८८ उमामहसम् [नवमं शतकं कुलमीत्यर्थः। वारणारिमार्वभौमवाहना मिहेन्द्रवाहा दुर्गा, घनालका धन इव श्यामला अलका यस्या. मा, यद्वा सान्द्रकचभारा । नन्दिवाहनस्य वृप. वाहस्य शिवस्य नेत्रनन्दिनी नयनानन्दिनी काऽपि चन्द्रिका । नेत्रलाग्छि- तालिका नेत्रेण लाञ्छितम् अद्वितम् अलिक ललाटं यस्याः सा, ललाटनंत्र- युक्तेत्यर्थः, कालिका मुतं पुत्र गणपति पुनातु मुदं करोतु ॥१५॥ राजसुन्दरानना मरालराजगामिनी राजमौलिवल्लभा मृगाधिराजमध्यमा ॥ राजमानविग्रहा विराजमानसद्गुणा राजते महीघरे मदम्बिका दिराजते ॥१६॥ राजेति- राजसुन्दरानना राजा चन्द्र इव सुन्दरम् आननं यस्याः सा इन्दुमुखी इत्यर्थ., मरालराजगामिनी राजहसगमना, राजमौलिवल्लभा चन्द्र- शेखरप्रिया, राजमानविग्रहा देदीप्यमानशरीरा, विराजमानसद्गुणा शोभमान- कारण्यादिगुभगुणा, मदम्बिका ममाम्बा राजते रजतस्यायं राजतस्तस्मिन् महीघरे पर्वते कैलासे विराजते विजयते ॥१६॥ पवंचन्द्रमण्डलप्रभाविडम्बनानना पर्वताधिनायवंशपावनी सनातनी ॥ गर्वगन्धनादिनी विभावरोविचारिणां शर्वचित्तनायिका करोतु मङ्गलं मम ॥१७॥ पर्वेति-पवंचन्द्रमण्डलप्रभाविडम्बनानना विडम्बयतीति विडम्बनं परिहासः इत्ययः, पर्वचन्द्रमण्डलप्रभायाः पूर्णेन्दुविम्बशोभायाः विडम्बनं परिहासि आनन मुम्ब यस्याः सा, पर्वताधिनायवरापावनी पर्वताधिनाथस्य हिमाचलस्य वशस्य पावनी स्वजन्मनेति शेषः। सनातनी नित्या। विभावरीविचारिणा रात्रि. चरागा राक्षसाना गर्वगन्ध दल नाशयतीनि गवंगधनाशिनी। सर्वचित्त- नायिका शिवहृदयेन्दरी मम मङ्गलं भद्रं करोतु ॥१७॥ । ओजसाच तेजसच जन्मभूमिरम्पता नोलामबदमौलिरागमस्तुता ॥

·पविगः स्तवक: प्रभासहितम् ३८९ घोतरागपाशजालनारायद्धफणा विश्वपालिनी मया महेश्वरी विचिन्त्यते ॥१८॥ योजम इति- ओजमः दीप्ते. 'ओजो दीप्ती बले' इत्यमरः, तेजस. प्रता- पस्य च अच्युता च्युतिरहिना स्थिरा जन्मभूमिः उद्भवस्थलो, नीलकम्ज- बन्धुबदमौलि: नीलकजस्य नीलोत्पलस्य वन्युरिन्दुः तेन ग्दा मौलि: चूटा यम्या: मा, आगमस्तुता वेद मनुता। वीतरागपागजालनागवदकङ्कणा वीन- रागाणा पाचजालनागाय बद्धकणा घृतवता । विश्वपालिनी जगदक्षिका महेस्वरी मया विचिन्त्यते ध्यायते ॥१८॥ अण्डमण्डलं यया निरन्तरं च पच्यते संस्फुरत्यशेषभूतहार्दपीठिकासु या ॥ स्वासदृष्टिसंविदूप्मनादयारियमंभि- र्यामुपासते विदो नमामि तां परात्पराम् ॥१९॥ अण्डैति- यया च अण्डमण्डल ब्रह्माण्डजाल निरन्तरं पच्यते परिणमन नीयते, सर्व विश्वम् अनयम परिणामवशं गत भवतीत्ययं.। अपभूतहाद- पीठिकामु मकलपाणिहृदयपीठेप या सस्फुरति ज्वलनि अहमस्मीति मंविद्रूपण जयतीत्यर्थः । श्वासदृष्टिमविद्रूप्मनादवारिवत्र्मभिः स्वास. प्राणवायः दृष्टिः एक मंचित् चित् ऊमा जीवाग्निः नादः गग्दः वारि पल रम इति यावत् एनेपा बत्मभिर्मार्गः विदः विद्वांसः याम् उपामते परात्परा ता नमामि । स्वामादिवत्मभिरूपासितामित्स्यः। अवेदमवपम् । वागोपागनं प्राणोपासनं संवर्गविद्या, दृष्टिरित्यनेन अशिपुरुषविद्या, संविदित्यनेन वैश्वानरविद्या, ऊष्मे- स्पनेन मुख्यत्राणविद्या, नादेत्यनेन उद्गीयविद्या, वारीत्यनेन रमोगाम्नि., इमा- मेव सहनारामृतास्वादनं चन्द्रकलावियेति तान्त्रिकाः प्रागुः ॥१९॥ पञ्चपामवेपत्परात्परा मुराचिता पञ्चवक्त्रपग्रवञ्चरोकलोकना ॥ पञ्चकान्तरङ्गमसञ्चयप्रणाशिनी प्रेतमन्चापिनी कुर्त चिराप पातु मे ॥२०॥ पश्चेति- पञ्चयग्मवेषभूत् दसवपत् दयमा विद्यामिरा हि देवी, या पशावतारशक्तिमत्वात् दावेपमत्वम् । पराभरा मुगरिता देवपूजिता, ·उमासहस्रम् [अष्टमं शतक पञ्चवक्त्रवत्रपअचञ्चरीकलोकना पञ्चवक्त्रस्य शिवस्य वक्त्र पमिव तत्र चञ्चरीक इव लोकन दर्शनं यस्या. सा, गिववस्त्रपये देव्या. दृष्टिः चञ्च- रोकायत इत्ययः। वञ्चकान्तरङ्गशत्रुसञ्चयप्रणाशिनी वञ्चकाना द्रोहिणाम् अन्तरङ्गगणां कामत्रोपलोममोहमदमात्सर्याणा सञ्चयस्य विनाशिनी, प्रेतो मञ्चः पर्यङ्क इव प्रेतमञ्चस्तस्मिन् शेते इति प्रेतमञ्चशायिनी 'पञ्चप्रेतासना- सीना' इति कीर्तिता देवी, रुद्रप्रेतादुपरि नग्ना स्थिता कालिका आराध्यते, सर्वसंहारे कृते सा तत्प्रेतमधिशेते इति वा बोध्यम् । मे मम कुलं चिराय पातु रक्षतु ॥२०॥ कर्मणा ययाविधि द्विजातयो यन्ति या ब्रह्मणा यथाश्रुतं स्तुवन्ति यामधोतिनः ॥ चेतसा ययागुरूक्ति चिन्तयन्ति यां विदः सा परा जगत्त्रयोजनन्यजा जपत्यमा ॥२१॥ कर्मणेति- या द्विजातयः वणिकाः यथाविधि विधिमनतिक्रम्य शास्त्रो- क्नविधिनेत्यर्थः, कर्मणा यजन्ति पूजयन्ति । याम् अघोतिन. स्वाध्यायिनः यथाश्रुतं श्रुतमनतिक्रम्य ब्रह्मणा वेदेन स्तुवन्ति कीर्तयन्ति, यां विदः विज्ञाः ययागुरूक्ति गुरूपदेशानुसारेणत्यर्थः । चतसा मनसा चिन्तयन्ति ध्यायन्ति । सा पराशतिः जगत्त्रयोजननी पिलोकमाता उमा जयति ॥२१॥ वामुदेवजापया विनम्रया निविता पामदेवचाटुचित्रवाश्यबन्धलालिता ॥ वासवादिदेवतामयप्रणादहर्षिता पारपत्वपानि मे वसुन्धराभूतस्मुता ॥२२॥ पामुददति- विनम्रया प्रहया यामुदेवमायया लम्या निविता । वाम देवराद्वपित्रवाक्यवन्धलालिता वामदेवाय गिवस्य वाटुना मधुरेण चित्रणा मन वाक्यवान सागिता प्रीधिता। यामवासिंवनाजपप्रणारिता न्दादिमुत्रनविनयपोरेण पिता। वसुन्धराभन. भूभुतः मुता पार्वती मे मम अपानि पानि वारपतु ॥२।।

·ट्त्रिंशः स्तवक:] प्रभासहितम् पूर्णिमासुघामरीचिसुन्दरास्थमण्डला फुल्लपनपत्रदीर्घसम्प्रसग्नलोचना ॥ पुण्यभूनिवणाय पुत्रमेतमुद्यतं पूर्णकाममादधातु पादलग्नमम्बिका ॥२३॥ पूर्णिमेति- पूर्णिमामुघामरीचिमुन्दरास्यमण्डला राकेन्दुमुन्दरमुवी । फुल्ल- पद्मपत्रदीर्घसम्प्रमन्नलोचना स्वच्छविकसितकमलदलायनाक्षी अम्बिका पुण्यनू. निषेवणाय पुण्यभुवो भाराभूमेः निपवणायोद्यवम् एत पादलग्नं चरणलम्बिन पूर्णकामम् अवाप्तमनारयम् आदधातु विषताम् ॥२३॥ लालयन्ति बालकं वतंसशीतदीधिति शोलयन्ति सूक्ष्मतां मनांसि योगिनामिव ।। कालयन्तु पापिनां कुलानि संहतोस्सतां पालयन्तु च स्मितानि योषितः पुरद्विपः ॥२४॥ लालयन्तीति- वतंसशीतदीधिति निवशिरोभूपणचन्द्रं वालकं सालयन्ति प्रेम्णा कामयमानानि प्रीणयनीति यावत्, योगिना मनामि इव मूक्ष्मनाम् अस्यूलवा तनुता गोलयन्ति अभ्यम्पन्ति, योगिना मनासि यथा अभ्यासबलात् कृमता यान्ति तया मन्दता यान्ति इति स्मितविशेषणम् । पुदिपः पुरा- लवस्य एदस्य योषितः पार्वत्याः स्मितानि पापिनां कुलानि कालयन्तु अन्त- यन्तु। मना सज्जनाना सहनीः ममूहान् पालयन्तु ।।२४॥ पादसेविनः कवेमनोहरातियश्वरी- वर्ग एष नाटयकारिनिरोगणो यया ॥ सोकबालवयतिपुष्पयोपितो मन- सम्मदाय सापुरष्टवारणाय कल्पताम् ॥२५॥ पानि- पादमविनः चरणमास्य कवेः गगरतः एषः मनोहानि- परवरीवर्गः मनोहरः रमणीयोतिगावरीछन्दोनिवदम्नुतिरगः, पपा नाटपगारि- निरीगनः नाटपरिपीना निरिणीनाम् अमरसुन्दरोगा गणः ·उमासहस्रम् [नवमं शतक अप्सरोगण इवेति यावत् । लोकजालचक्रवर्तिपुण्ययोपितः त्रिलोकसार्वभौम- स्य परमेश्वरस्य सुन्दर्याः मनस्सम्मदाय चित्तालादनाय साघुकष्टवारणाय सज्जनानिष्टनिवारणाय कल्पना प्रभवतु ॥२५॥ इति श्रीमहपिरमणभगवत्पादान्तेवासिनो वासिष्ठस्य नरसिंहमूनो. गण- पतिमुनेः कृतावुमासहस्र पट्त्रिंशः स्तवकः समाप्तः । समाप्तं च नवमं शतकम् । प्रभाख्या व्याख्या च समाप्ता ॥

·सप्तत्रिंशः स्तवकः सप्तत्रियस्मिन्नाचार्यस्तत्त्वदर्शी स्वाभिमनं तत्त्वसिद्धान्तमनिमूधमगभी- रागयाभिः कारिकाभिः मडक्षेपतः प्रतिपादयति । स्तवकादी मन्दहास देव्याः सङ्कीर्तयन, तस्य स्वरूप साक्षात् परतत्त्वमेवेति प्रस्तौति ।। उद्दीपयतु नश्याक्ति मादिशावतेदंरस्मितम् ॥ तत्त्वं यस्य महस्तक्ष्म- मानन्दो वेति संशयः ॥१॥ उद्दीपयत्विति- आदिशक्ते. सवसिा शक्तीनाम् इच्छाज्ञानक्रियात्मिकाना सृष्टिस्थितिलयतिरोधानानुग्रहकारिणीनां च या आदिः तस्याः मूलशक्तेः दर- स्मित मन्दहसित वदनविकसितमिति यावत्, न. अस्माके शक्तिम् अस्मत्सत्ताया अन्तर्गताम् अनभिव्यक्ता निद्रिताम् उद्दीपयतु उज्ज्वलयतु, अस्मासु निमग्ना शक्तिम् उद्धृत्य विजृम्भयतु। कि तत् दरस्मितं यदेव प्रायंते? आह। यस्य दरस्मितस्य तत्त्व स्वरूप 'तत्त्व विलम्बमाने स्यात् स्वरूपे परमात्मनि' इति नानार्यरत्नमाला । मूक्ष्मम् अलौकिकम् अन्तर्दृष्टिगोचर महो ज्योतिरानन्दा वैति माया भवतीति शेषः। तमोपहत्वात् किमिद मह इति दुःखापहवात् किमयमानन्द इति सन्देह इत्यर्थः । वस्तुतस्तु एकमेव तत्स्वरूप ज्योतिः आनन्दरच भवति। तत्पुरस्तात् स्पष्टं भविष्यति ॥१॥ अय प्रथम परतत्त्व प्रतिपादयति- पूर्ण प्रज्ञात सद्ब्रह्म तस्य ज्ञानं महेश्वरी॥ महिमा तेज आहोस्यि न्छक्तिी प्राण एव वा ॥२॥ पूर्णमिति- पूर्ण पूर्णत्वावच्छिन, पूर्णत्व च स्वतरान्यूनानतिरिक्तत्वा. पच्छिन्नप्रतियोगितारम्, असमाम्यधिकम् अद्वितीयमेकमित्यर्थः। प्रनात प्रज्ञान- धर्मि विषयितन्याभिव्यक, सत् सत्ताप्रत्ययगोचर ब्रह्म भवतीत्यध्या. हारम् । यस्यवस्य पूर्णत्व प्रजात सत्तेत्येतानि स्वरूपधर्मतया स्थितानि तत् महान्युक्तम् 'तस्य भान महेश्वरी तस्य धमिभूतस्य ब्रह्मणः शानं महेस्वरी- ·उमासहन्नम् दिशमं शतक स्युच्यने । ज्ञानं च संवित् । यद्यपि शायनेनेनेति करणव्युत्यत्या वृतिर्ज्ञानं भवति, तथापीह भावव्युत्पत्त्या ज्ञप्तिानमिति संविद्भवति । पूर्ण ज्ञानं सत्यम् इति ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमुक्तम्, , पर्मिणस्तस्य ब्रह्मणः ज्ञानं धर्मो महेश्वरीति च। तं च धर्म नामान्तरतोऽभिधत्ते। महिमा महत्त्वधर्म', तेजो ज्योतिः, आहोस्वित् शक्ति प्राण एवं वा, स धर्म उच्यते। ज्ञानेन प्रका- शकत्वं, महिम्ना व्यापकत्व, तेजसा पाचकत्व, गक्त्या विश्वधारणसामर्थ्य प्राणेन जीवितस्पत्वं चेति प्रकाशकत्व-विभुत्व-पाचकस्व-विश्वजीवितघारण- सामर्थ्य-लक्षणलक्षिता महेश्वरी प्रज्ञातुः ब्रह्मणो ज्ञानम् इति सिद्धम् । अत्रा- चार्यप्रोक्ती इलोको भवत.-- 'ज्ञानं प्रकाशकत्वेन महिमा व्यापकत्वतः । सन्ततात्पचनातेजः शक्तिविश्वस्य धारणात् ॥ प्राणो जीवितरूपत्वात्सेयमीशान- पायिनी। मूल सर्वविकाराणा प्रकृतिः परिकीर्त्यते ॥' इति । प्रज्ञानं ब्रह्म तस्य ज्ञानं महेश्वरीति उक्तम् ॥२॥ अय ज्ञातृज्ञानयो. अद्वत सम्बन्ध दृष्टान्तेनोपपादयति- प्रचक्षते चिदात्मत्वं ज्ञातुनिस्य चोभपोः ॥ प्रदीपस्प प्रभायाश्च ज्योतिराकृतिता यया ॥३॥ प्रचक्षत इति- ज्ञातुः धर्मिणः ज्ञानस्य धर्मस्य चौमयो. चिदात्मत्वं संवि. स्वरूपत्व प्रचक्षते आहुः । सत्र दृष्टान्तमाह! यया प्रदीपस्य प्रभापाश्च उभयो. ज्योतिराकृतिता ज्योतिराकृति: स्वरूपं ययोस्ने ज्योतिराकृती तयो भावः ज्योतिरातिता ज्योतिस्स्वरूपना भवति तयंति पूर्वेण सम्बन्ध. ॥३॥ यद्येव प्रदीपप्रभयोरिवाग्न्युष्णतयोरिव वा मानुज्ञानयो मम्बन्धो भवेतदा गुणगुणिगम्बन्धम्नयोविशेष्यविशेषकभावो वाच्य इनि पेनेत्याह - चित एकपदार्यत्वा चिरिचतान विशिष्यते ॥ तस्मा गुणत्वं ज्ञानस्य नाहरेण निराकृतम् ॥४॥ चित इति- पिन. मविद. एकपदार्थत्वात् एष. पापः पदनिष्टपति- विषय अभिषय नि पारस, गम्य भावनामात् पिटानिष्टतानपिपपी.

·सप्तत्रिंशः स्तवकः] प्रभासहितम् १९५ स्वरूपत्वादित्यर्थः। चिन् मा चिता स्वयंव न विशिप्यते । दिमिष्टप्रत्य- यस्य सम्बन्चान्तरसापेक्षत्वात् । स्वस्य स्वन दिगिष्टता न मङ्गटन इति तस्मात् ज्ञानन्य ज्ञातम्बम्पत्वात् गुगल गवरेण भगवता शङ्करा- वतारिणा अनाचार्येण मगवत्याइरिति यावत् निराकृतम् । मायग्रन्येषु उपपत्तिपूर्वकं तथा प्रकरणग्रन्येषु च निरम्नम् ॥6॥ भावः। - 1 अय ज्ञातृज्ञानयोः प्रदीपप्रभयोरिवकस्वम्पानभ्युपगमे दोपमाह ज्ञानुर्ज्ञानं स्वरूपं स्या न गुमो नापि च क्रिया ॥ यदि स्वस्य स्वरूपेण वैशिष्ट्यमनस्थितिः ॥५॥ ज्ञानुरिति-- ज्ञातुर्विपपिचैतन्याभिव्यज्ञाम्य ज्ञान चनन्य स्वरूप म्यान् । ज्ञानं ज्ञातृगतं न भवितुमर्हनि। नापि च क्रिया, नातृकर्तृका किया वा भवितुमर्हति । 'महिमा तेज आहोम्बित् शक्ति प्राण एव वा' इत्युक्ने । जानं मातृगुणो मा नून्, अस्तु ज्ञातृक्रिोति गट्टायां तन्निरामाय न गुणों नापि कियेति निपेघोक्ति.। यदि स्वस्य स्वरूपेण वैगिष्टयं भवेत्, अनवयिति. स्थात् अनवस्यादोप, आपद्येत । अयं भाव.। म्वस्य ज्ञातुः स्वरूप ज्ञानेन वैशिष्टयं विशेषणप्रयुक्तत्व यदि भवेन्, म्वरूपम्य नानस्प तत्स्वरूपतया वैगि- चं, तस्यापि पुनः तत्म्वरूपेणेति अनापि भवेदुपाद्योगपादकत्रयाह. । नम्मादनवधिककार्यकारणप्रवाहापत्ति. मा भूदिनि नानुनिन स्वरूपेण वैशि- प्टपं नेप्यते ॥५॥ - अप मातृनानयोरेत एव पदार्यश्चत्, कुतो द्विषा व्यवहारः? ज्ञानं च मातृगन, मान च मानवदिति दाह वाचव शश्यते करें विभागस्स्वत्वहपयोः नान भूत्या ततो देत सच्चस्त्योर्म्यावहारिकम् ॥६॥ वायनि- स्वयम्पयो. म्वस्व स्वरूपम्य च उभयोः विभाग विवर वाचव गर्नु गवयते। वाचेति मनम उलझनम् । पया प्रदीरस्य प्रमावारच प्रयकरणं याचा मनमव वा गश्यते न नु वन्नुत. अनुभवन, नया भातुर्मान- ग्य च विजन वाचिकमेव न वाम्नवम्, अनुभूत्वा न क गया। वन- नग्मात् मन्हान्योः मत गनेत्र, दनं निंद , द्विधा पृथग्भाग इति

·उमासहस्रम्
[दशर्म शतक
यावत्, व्यावहारिक व्यवहारसिद्ध, न तु वस्तुगतम् । अत्र अयमभिसन्धिः।
द्रव्याश्रितगुणनियादीना पृथक्सदार्थत्वं नाभिमतम् । भारीरकभाध्ये द्वितीया-
घ्यायस्य द्वितीयपादे 'अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा' इति मूत्रव्याख्याने भगव.
त्पादः निपुणतरमिदमुपपादितम्- 'अथ भवति द्रव्याधीनत्व गुणादीनाम्' इति
प्रकृत्य 'तस्माद् द्रव्यात्मकता गुणस्य, एतेन कर्मसामान्यदिशेपसमदायाना द्रव्या-
स्मरता व्याख्याता' इत्यादिना। अथ च क्वचिद् गुणः विशिष्टत्वं सतो ब्रह्मण
उच्यते श्रुतिस्मृतिपुराणेप्विति चेत्, गुणाः धर्म उपचरिताः, धर्मपरतया ग्राह्या
इत्याचार्यस्याशयः । अत्रायमरय इलोको भवति 'प्रज्ञानस्य गुणत्वं यत्
प्रज्ञातुर्देव्यता च या। धर्मत्वादपि धर्मित्वात्तद् द्वयं चौपचारिकम् ॥ इति ॥६॥
उक्तं ज्ञातृज्ञानयोरेकमेव स्वरूपम्। तयोः द्विघाभाव. व्यवहारमात्रः
वस्तुतो नति। जानाते: सकर्मकत्वात् कस्तहि ज्ञानगोचरः? यश्च ज्ञानस्य
विषयों भवति स ज्ञातुरन्य एव स्यात् । असति च जेये सतो नातृत्वमेव न
सिदभेत् इति सकायामाह -
ब्रह्मज्ञानस्य पूर्णस्य
विषयो धौदीयते ॥
सा ब्रह्मणो व्यापकत्वा दस्तुतो नातिरिच्यते ॥७॥
ब्रह्मेति- पूर्णस्य अभिन्नस्य ब्रह्मज्ञानस्य ब्रह्मण. सतः ज्ञातुः ज्ञानस्य विषयः
घो अन्तरिक्षम् आकाम इति यावत्, उदीयंते उच्यते । सा च णैः वस्तुतः
मनी ब्रह्मस्वरूपत्वात् नातिरिच्यते न व्यतिरिकता। कुतः? ब्रह्मणो व्याप-
यत्वात्।
द्वितीयकारिकाया व्याख्याने घ 'महिमा व्यापकत्वतः' इति प्रति-
पादितम् । ब्रह्मणो बृहत्वम् एव महत्त्व भवति । तच्च प्यापरतया
भागासरूपेण गृह्यते । तस्माताका विम् ब्रह्म, स्वीय घ्यापरत्वं ब्रह्मगानस्य
विषयो भवतीत्यर्थः। तस्मादस्य वस्तुतः सतोम्यतिरेकः ॥७॥
आवासयोत्पत्तिविनागो यूयंते, क्यं तत् नित्यम् अनादनन्तं ब्रह्म भव-
तीनि पदाह -
विलासादपि सहोपात सर्गप्रलपपोईपोः ॥
प्रमानस्य पुती अम्मनाशाभौ यि ॥८॥

·सप्तत्रियः स्तवकः] प्रभासहितम् ३९० विकासादिति- सर्गप्रन्यययोः मगम्य सृष्टः प्रन्यन च विलयस्य द्वयोः विकासाद्विम्भणात् सङ्कोचात् मडग्रहादपि हेतोः प्रज्ञानस्य दिवः आकाग- पियो ब्रह्मणो जन्म-नागो उत्सनि: नाइवामी वरुनो। विकासास्वृष्टिः मङ्कोचाच्च प्रलयः। जगत. मृष्टिप्रन्टययोः मत्त्वात् तन्मूलस्य आवागस्यापि उत्पत्ति-व्यनिर्मवति । वस्नुतनु म. आकागो ब्रह्मवनवमेव भवति, तनो- त्पद्यते। तैत्तिरीयाणामुदात्तिधुनिम्नु जगत्सृष्टयपेक्षया ॥८॥ अनुत्पनमाकागं ब्रह्माननिरेकादित्याह- धर्मभूतं परस्पदं न कार्य परमं नमः ॥ यखण्डत्वान्न विकृति विश्वस्मिन्नप्रकृतित्वतः ॥९॥ पर्मभूतमिति- परस्य ब्रह्मणो घमंभूतं धर्मता गतम्, इह भूतभन्दः स्य- म्पदाची, न गूपमा, इद परमम् उतमं नमः परमयोमपदवान्यन् अन्तरिम् न कार्य, नयद ब्रह्मत्वात् विश्वकारणवान्न । यन एव छान्दोग्यश्रुति- राकागम्यानुतात्ति श्रादयति प्राणन्य च। कुनोनुतात्तिः? पूर्ण ब्रह्म उन्- महन्वं चासण्डम् । यमण्डत्वात् हेतोः न वितिः। विकृतित्वे तु कार्य म्यात् । तत। प्रन्युन विश्वस्मिन् मर्वत्र विक्रियमाणे अवभिप्यमागम्य विमो- गुकायस्य प्रकृतित्वं भवतीति हेतोः न विकृतिरित्ययः। प्रकृतित्वं च उरा- दानकारणं बोध्यम्। एवं परम्प ब्रह्मगो धर्मिनो धर्म एव आकारामिति पिगम्। धर्मश्च मावादनन्यः 'यस्मिस्तत्त्वं न विहन्यतं म भावो घम' इति महाभायशरः। एवम् उपपद्यते- 'आकागधरीरं ब्रह्म इस्पादियुतिः । मजानुः मुतः परमात्मनः प्रशानस्य विषयतया व्यासमानागं स्वं वपुरित्यु- मम् । अनेन पमिगो बमवं प्रतिपादितम् ॥९॥ धर्मस्य दभवमाह- याको परमे दीप्यत् प्रज्ञानं परमात्मनः ॥ एराप्रत्यायवृद्धोम पभोरमभवन्महः ॥१०॥ आकाश इति- आसरा विपर्य स्वशरीरभूने दीयत् ज्वलन् परमात्मनः बन्योति नित्यं म्पुरतः अहम्पसरमास आत्मनः मकः प्रजानन् एकापवान् पोलामा म्वम्मिद घनतया दिहतो: म्याम्पादिति पावत्, ·उमासहन्नम् [दशमं शतक प्रवृद्धोप्मगभीर प्रवृद्धेन ऊष्मणा धर्मेण तपसेत्यर्थः गभीर गम्भीरं महस्तेज. अभवत् । प्रज्ञानस्य व्यापकत्वे एकाग्रतया अवस्थानात् तपोविजृम्भणेन पाचकत्वलक्षणं तेजस्व समपद्यतेत्यर्थः ॥१०॥ । एतावतोक्तमयं सक्षिप्य प्रज्ञानस्य त्रिधाऽवस्थान निष्कृप्टमाह - त्रिधैवं धर्मभूतस्य ज्ञानस्य विकृति विना ।। शुद्धत्वविषयत्वाभ्यां महस्त्वाच्च दशात्रयम् ॥११॥ विधैति- धर्मभूतस्य विकृति विना विकृति वर्जयित्वा स्वस्थस्य अत एव प्रकृतिभूतस्य ज्ञानस्य प्रज्ञानस्य, एवम् उक्तप्रकारेण विधा त्रिप्रकारेण दशा- अयम् अवस्थात्रयं भवतीति शेषः । कुत शुद्धत्व-विषयत्वाभ्यां शुद्धत्वात् प्रकृतित्वेन स्थिने, विषयत्वाच्च व्यापकत्वेन स्थितेः, महत्त्वात् विकृति- निमित्तस्य तपोवैभवस्य तेजम. पाचकत्वेन स्थिते: च इति तिखो दशाः प्रज्ञान- स्य भवन्ति इत्यर्थः । अनेन प्रज्ञानस्य धर्मस्य प्रज्ञातृगता स्वरूपेणावस्थिति. शुद्धा दशा। आकाो विपये व्यापकता विषयदशा, तपोवैभवजा पाचकता महस्त्वदशा चेत्युक्तं भवति । एव दशावयवत् प्रजान सतः प्रशातुब्रह्मणों धर्मो भवति, म एव महेश्वरी परा शक्तिरुच्यत इति बोध्यम्। प्रथमस्तबके ध्याच्याया च निखिलजगत्कारणप्रसङ्गे थाकाश' उपादान कारणं, निमित्त- कारण तु नपः उभेऽपि कारणे एक एव सर्वशक्त इत्युपपादितं द्रष्टव्यम् । प्रशानम्य दगात्रयमित्यत्र वतिपर्यायदशापदार्थसामर्थ्याच्या एक्स्य दीपस्य एक- म्मिन्नेव काले तिम्रो यर्तयः वर्तन्ते, नया एकस्यैव प्रशानम्य समानवालं दशा- प्रयमिति गम्यते। सम्मात् प्रज्ञान त्रिमुखतया शुशा स्वस्थितिम् अजहत् मारास व्याय तपमा विश्वपरिपाक विधत्त इति फलितम् । भानन्दो ब्रह्म, यायागारीर ब्रह्म, यदेप आरुशो आनन्दो न स्यादित्यादिश्रुतय. आपरासस्य ब्रह्मण विश्वोरादानारणता प्रतिपादयनि। 'नदक्षत, म तपोजप्यत, सौ.' नामयत' इत्यादिवावयानि अननम्नपतो द्रप्टुब्रह्मणः जगनिमित्तकारणता. मुदपोपयनि । 'गोन्जम् अम्मीनि व्याहरतु मतोऽहम् नामाभवत्' इत्यादिश्रुति- म्नु विवसायंवारणभावमापनमपि म्यत कार्यकारणजितं शुद्ध मब्रह्मेति माय निन्यगुदना योपनि। एवमपि दशात्रयम् उपपचन इत्पलम् ॥११॥ प्रय नामावादापामानिम्मिन् दिमिने, तर धरमदादीनां जन्मगु ·सप्तविंशः स्तवकः] प्रभासहितम् ३९९ च निष्पादितेषु, सर्व जगत् स्वतन्त्रमिव स्वत.सिद्धमिव सामान्यप्रतीति. स्यूल- धियां साधारणी भवति । तत्र विचारः क्रियते विज्ञान इति- विज्ञाने भाति ये भान्ति भावा द्रव्यगुणादयः ॥ न किञ्चिदनुभूयन्ते विज्ञानोपरमे तु ते ॥१२॥ विज्ञान इति- विज्ञान विशिष्टज्ञाने वृत्तिविशिष्टज्ञाने भाति सति ये भावा. पदार्थाः द्रव्यगुणादयः आदिशब्देन कर्मसामान्यविशेपसमवायाः प्राह्याः भान्ति भासन्ते धीगोचरा भवन्ति । ते भावाः विज्ञानोपरमे तु विज्ञानस्या- भाने निद्रादौ न किञ्चित् नाल्पमपि अनुभूयन्ते। विज्ञानभानाधीनमेव द्रव्या- दिभावाना भानमित्यर्यः ।।१२।। अन विज्ञानं वृतिविशिष्टज्ञान विपयिगतं बोध्यम् । तेन विपयिज्ञानस्य प्रकाराकत्वं ज्ञेयरय विषयरय प्रकाश्यत्वं चोक्ने भवतः । तदाह विषयः स्वतः प्रकामो न भवतीति- एवं स्वतः प्रकाशत्वं विषयाणां न दृश्यते ॥ सिद्धिश्च परतो न स्यात् सम्बन्धं कञ्चिदन्तरा ॥१३।। एवमिति- विषयाणा स्वत. प्रकाशत्वं न दृश्यते । सत्येव प्रकाशके विज्ञान विषया. प्रकाशा. भवन्ति । परत. अन्यत: स्वतोऽन्यस्मात् कञ्चित् मम्वन्धमन्नरा केनापि सम्बन्धन विना मिद्धिश्च न, विषयाणां विषयत्वेना- विपयाणा विपयत्वसिद्धिः विषयिण. सम्बन्धं विना न भवति । ज्ञातुः सम्बन्ध वर्जयित्वा विषयाणा ज्ञेयत्वं न भवति। तस्मात् इदं द्वयं बोध्यम्। विषयाणां नास्ति स्वत. प्रकाशः, प्रका- शत्वं तु विज्ञानभानायत्तम्। स्वतो विषयत्वसिद्धिश्च न भवति, विपयिज्ञातृ- मम्बन्धात् तु भवति ॥१३॥ भवत्वेवं स्वतोपकासत्वं स्वत.मिदमभावश्च । विषयिणो ज्ञातुः भिन्नाः मावा. वर्तन्त एवेति चेदाह- दृश्यते विषयाकारा पहले स्मरणे च थोः ॥ प्रज्ञाविषयतादात्म्य मेवं साक्षात् दृश्यते ॥१४॥ वस्थिति. न स्यात् । अयमयः।

·४००
उमासहस्रम्
[ दशमं शतकं
दृश्यत इति- ग्रहणे पदार्थावबोपने, म्मरणे अवबुद्धानां भावानां स्मरण
च, धीः बुद्धिः वृत्त्यात्मकं ज्ञानमित्यर्थः विषयाकारा विषयरूपेणावस्थिता
दृश्यते । एव ग्रहणम्मरणात्मकस्य विज्ञानस्य विपयाकारतयाऽवस्थानात् हैनो
प्रमाविषयनादात्म्य प्रज्ञायाः धीवृत्ते. विषयस्य च तादात्म्यं तदाकारतासम्बन्धः
साक्षात्यदृश्यने, सर्वेपामनुभवसिद्धम् इति भाव, 1
प्रशाया वृत्तेः विषया-
द्भिनत्वे सति विपयादभिन्नत्वेन स्थिते वृत्तिविषययोः तन्तुपटयोरिव
तादात्म्यमम्बन्धो बोध्यः ।
सद्भावस्य विषयाकारतया मानं वृति-
वैभवात्, यथा तन्तूनां पटात्मकता तन्तुवायच्यासामर्थ्यात्, तया एक्स्यव
ब्रह्मणः नानाभावत्वेन विषयात्मकता नपोवैभवकृतेत्यव-
गन्तव्यम् ॥१४॥
मत
आकाशस्य
तदाहोत्तरवारिकया-
न घेत्ममष्टिविज्ञान-
विषयव्यष्टिवितान-
विभूतिरखिलं जगत् ॥
तादात्म्यं नोपपद्यते ॥१५॥
न चेदिनि- अखिलं जगत मवंत विषयापारणावस्थितम् इद विश्वं सम-
प्टिविज्ञानविभूनिनं चेत्, ममद समुदायभावापन्नम्य पूर्णग्य मतो मूलपस्तुन
इत्यर्थ. विज्ञानम्य नपामहिम्ना व्याप्य स्थितस्य विशिष्टज्ञानम्य विभूतिर्षभर
न भवति चेत्, विषयपप्टिविज्ञानताशाम्य विषयस्य प्रहायानगोचररय पदा.
पंप, पष्टिविगानम्प पृषगवभाममानविज्ञानम्य प उभयो मातरम्यं भेदे.
प्यमान्य. नोपरचने नयुक्तो भवति ।
अम्मदादीनां प्रजाविषय-
नातरम्प प्रामुषतम् । इह तम्य हेतुरुच्यते। ममप्टिविज्ञानस्य जगताप
नादरम्पादेव ममप्टरल प्रयगवभागमानम्य स्पष्टिवितानस्य नशिपयाय प
नादरम्यं मम्मदतीग्दागय । उमयोम्नावरम्यमम्बन्प प्रतिरापमाने तर
में चेत् सम्बन्धों न गम्भदेत् ॥१५॥
भंभव म्याताम् ।
विया भेः प्राया बर्भर निगमाषष्टे-
पपारमारिविज्ञान
पूर्फ मटिरिहान
प्प अधिरिति यम् ॥
णिनि प्रानिाना ॥१६॥

·मप्तत्रियः स्तवकः]] प्रनासहितम् ४०१ यनि- अम्मदादिविनाने अम्मदादीना विनानं व्यष्टिविनानं धीवृता- दिति यावत्, घेयं व्यानगोचर जप विषयभूत बुद्धिः ज्ञानम् इति यथा दय भवति, नया पूर्ण अवई ममप्टिविनाने विनिर्दिवामिया विषयाकारा नेपा, प्रकृति नाकारा मूलनानम् इगि द्वय भवति ।।१६।। अय ज्ञानम्मेव जयाकारतया परिणामो भवतीत्याह- परिणामो पपा स्वप्न गृष्मस्प स्यूलरूपतः ॥ जाप्रत्प्रपञ्च एवं स्या तयेदवरमहाचितः ॥१७॥ परिणाम इति- यथा मूक्ष्मम्य ज्ञानम्य म्यूलम्पन प्यूलाकारनया परि- णामः विकारः स्वप्नो भवनि, नया ईश्वरमहाचिन टेम्वरम्य महाचित: महत्या मूमनमाया: कारणभूनाया चिन प्रनाया. ममप्टिविनानम्पनि यावत्, परिणाम एव एप जाप्रतापञ्च. म्यात् । अम्मदादीना जाग्रददस्थाया यो विश्वविम्नारो म्थूलनया गोचरो भवति, म मूक्ष्मतमम्य ममप्टिविज्ञानम्य परिणामविपोम्मदादीना पीपरिणाम. स्वप्न इव भवनि इत्ययं. ॥१॥ अथ प्रकृतिविकृत्योविशेष ज्ञापयनि- विकृतिस्सर्वभूतानि प्रकृतिः परदेवता ॥ सतः पादस्तयोराधा विपादी गीयते परा ॥१८॥ विकृतिरिनि- मर्वभूतानि मर्वाणि भूतानि नातानि भुवनानि प्राणिनी वा दितिरुच्यन्ते। विकृतित्वं च प्रतिपरिणामन्यम् । परदेवता पग देवना मती गक्ति. महेश्वरीति वाच्या परम्य ब्रह्मणो धर्ममूना प्रकृनिर्भवनि। प्रमा. नस्य दगात्रय प्राग्व्यान्यातम् । नत्र निमृपु दमामु एका व्यापकता आराम- पिणीन्यूक्तम् । नदिह परदेवतायाः मर्वभूनप्रकृतित्व स्पष्ट प्रतिपादितम् । यपि मर्वाणि भूतानि मनो व्याकृतानि विकृतिरिक्तम्, नयापि अबण्डम्प पूर्णम्य मतों ब्रह्मणोऽव्ययत्वम् अविकार्यन्व च द्योतयितुम् अत एवंद मवं विनिमंदतानि मन्त्रवर्ण म्मापति । नयाः योगद्या विति मयंभूतान्मित्रा मतो ब्रह्मण. पादोज्पागो नपति पादाम्य विश्वा भूतानि' इति श्रुते.। परा अन्या प्रति. परदेवता विषादी भूयिष्ठभाग गोयते भवति "विसादयामृत दिवि ॥१८॥ 26 ·४०२ उमामलम् [दशमं शतक अथ प्रकृतेः पादत. विश्वविकृतिप्रादुर्भावे कथं तम्या एकस्मिन्नेव काले अविकायंत्व विकारहेतुत्वम् उभयमप्युपपद्यते ? तदाह- ? कबलीकृत्य सङ्कल्पा- नेकाऽपि स्पायथा मतिः ॥ देवतापि तया परा ॥१९॥ भूतानि कवलोकृत्य कवलीकृत्येति- मया मति अस्मदादीना बुदिः एकाऽपि सङ्कल्पाननेकान् करलीकृत्य ग्रसित्वा आत्मसात्कृत्य स्यात्, तथा परा देवनादपि भूतानि सर्वाणि जातानि कबलीकृत्य म्यादिति मम्बन्ध. 1 यथा सङ्कल्पाना बहुत्वे भिन्नत्वेऽपि, ते सर्वेऽपि पृथक् साकल्येन च बुद्धः परिणामा भवलि, बुद्धेश्च सङ्कल्पात्मकपरिणामेन न हानि ॥१९॥ एव परस्या देवताया जाताना भूताना बहुत्वे भिन्नत्वेऽपि सर्वाणि च पृथक् माकल्येन च परदेवतापरिणामा एव भवन्ति, तरयामेव तदाकाराणि भवन्ति इत्यर्थः। तस्माद्भेदलक्षणम्य सर्वस्य सर्गः सहृतिश्चकत्रैवेति हेतोरेका- नेकयोरविरोध इति उपपादयति भूतानामित्यादिना- भतानामात्मनस्सगें प्रभवेदेवता श्रेष्ठा संहृतौ च तथा मनि ॥ सङ्कल्पाना यथा मतिः ॥२०॥ त्ययः। भूतानामिति- आन्मनः सत. पूर्णान् परमात्मन. भूताना सर्गे मृष्टिविषय, तथा तस्मिन्नेवात्मनि महती महारविपये च श्रेष्ठा देवता प्रभवेत् ममर्थे- आत्मन, सर्वस्य भूतनातम्योत्पतिरात्मन्येव लयश्च भवन., पर. देवतायाः प्रभावादित्यर्थ.। तच्च दृष्टान्लेन दढयनि । यथा मतिः स्वात्मनः मङ्कल्पानामुदये स्वात्मन्येय विलये च प्रभवति, तथेति पूर्वण मम्बन्ध.। ममप्टे. व्यप्टेवा विज्ञानम्प मवोच-विकानावेव मर्ग-प्रलयो बोध्यो। न प्रागुता पारिका। मट्वाचे प्रशा शून्यवद्भवतीनि हेतो, वस्तुत. पूर्णापि प्रज्ञा पृन्यमिन्युच्यने कश्चित्। आचार्यतस्तदेप दलोको भवनि- 'महोवे अन्यवधशा विधाना ग्वाधये भवेत्। तम्माचन्याम्यया मेयमुच्यने कश्चि- दीप' नि ॥२०॥ - तथा ·मप्तत्रिंगः स्तवकः] प्रभासहितम् ४०३ कय तहिं परा देवतयं स्वरूपतो ज्ञायतेम्मदादिभिरिति प्रश्ने, ब्रूते-. अनुभूत्यात्मिका सेय- मौशशक्तिः परात्परा ॥ आधारचक्रे पिण्डेषु विराजति विभिन्नवत् ॥२१॥ अनुभूत्येनि- अनुभूत्यात्मिका अनुभूतिरात्मा स्वरूप यस्या मा, एवं कौनिता प्रज्ञानुः मतो धर्मभूना प्रज्ञानात् प्रकृने विश्वविकृतिहेतु. विज्ञानमयी इयं पगतारा ईशक्ति, ईश्वरशक्ति महेश्वरी एकैद पिण्डेषु पाञ्चभौतिकपु देहेषु विभिन्नवत् विभिन्नया तुन्य पृथक् एककस्मिन् देहे विभक्तेव आवारनके देहधारणस्य आधारभूते मूलाधाराव्यस्थाने विराजति । मषामपि देहेषु प्रत्येक विभक्तव अविभक्ता कुण्डलिनीगब्दवाच्या परात्परा विभामते । अनु- भूत्यात्मिकेत्यत्र इदमवधेयम् । अनुभूति साक्षाद्वदनम्। विगलिनवेद्यानरो धनोनुभवः। यद्यपि वृत्तिविषयग्रहणम्मरणादिभ्योऽयम् अनुभवो निप्पाद्यने- ऽभिव्यज्यते वा तथाऽपि निष्पन्नोनुभवम्तु वृत्तिविषयनिरपेक्षो भामते। अत एव विगलितवेद्यान्नरोज्नुभव इति कीर्त्यते । ॥२१॥ - एव विश्वकारणभूतायाः परस्या. गनेरधिपिण्ड मूलाधार कुण्डलिनी- पण अवस्थानं प्रतिपाय तस्याः कारणभूताया मूक्ष्मम्थूलभेदैन पिण्डे शाखा- योनि शक्तिद्वय निरूपयति- मूक्मस्थले ततः शाख विद्युच्छक्तिसमीरवत् ॥ तत्राद्या ज्ञानशक्तिस्स्यात् क्रियाशक्तिरनन्तरा ।।२२।। विवेत्यर्थः। मूमैनि- ततः तम्या आधारचक्रेजस्थितायाः परस्या. शुक्नः गूदमस्यूले मूहमा च म्थूला च माखे द्वे विद्युच्छक्तिममीरवत् विद्युच्छक्ति आका सर्वत्र व्यापिनी मूक्ष्मा गक्ति समीर वायुः जगत्प्राणश्च ताभ्या नुल्यं, ता- यद्यपि ममीगेपि मूक्ष्म एवाम्माक, विद्युच्छक्त्यपेक्षया ममीरस्य स्यूलत्व स्पर्गगम्यत्वात्। तत्र तो शाखयोराद्या मूश्मा विद्युच्छत्तिस्थानीया भानमति: स्यात् । अनन्तरा तदनुपनिनी स्थूला गाना त्रियागक्ति. स्या- अप श्रीमहर्षेः उपदेशसारदलोको भवति- 'चित्तवायद- चिन्त्रियायुनाः गासयोयी गादिनमूलका' इति ।।२२।। दिति सोपः।

·उमासहस्रम् [दशमं शतक अथ शक्तिद्वयी विवृणोति- ज्ञानेन्द्रियाणि प्रथमा विभूतिर्मनसा सह ॥ कर्मेन्द्रियाणि त्वपरा - विभूतिस्सहसा सह ॥२३॥ जानेन्द्रियाणीति- मनमा मह ज्ञानेन्द्रियाणि चक्षुरादीनि प्रथमा विभूति. मूक्ष्मा ज्ञानशक्ति. भवति, मनमति अन्त.करणस्योपलक्षणम्। सहसा मह बलेन ओजसेति यावत्, कर्मेन्द्रियाणि वागादीनि अपरा विभूति स्थूला क्रिया- शक्तिरिति बोध्यम् ॥२३।। एवं परस्याः देवतायाः तत्वमुपदिश्य, तत्प्राप्त्युपायमाचप्ट- क्रियामूलमुत ज्ञान मूलं किमिति चिन्तयन् ।। आत्मशक्तिमितो विद्वा- नमृतत्वाय कल्पते ॥२४॥ त्रियामूलमिति- क्रियामूलं क्रियागते. मूलम् उत ममुच्चये ज्ञानमूल भानगतमूल च विमिनि चिन्नयन् ध्यायन् उभयो: मूल क्वेति एकाग्र• ध्यानेन जिनाममान पुरष' आत्मनि म्वक्तिम् इत. प्राप्त विद्वान्सन् अमृतत्वाय कल्पते प्रभवति अमृतो भवति इत्यर्थः ॥२४॥ उपमहानि स्तवकम्- गभीरास्मुतरामेताः कालिकातत्वकारिकाः ॥ धियो भामो गणपते. भवन्तु विदुषां मुदे ॥२५॥ गभीरा इति- गणपतः मम गुलाया पिय. युझं भागः पतयः एता. नरके उपरा. मुनगम अत्यन्नं गभीग' अगाथा: पालियानत्त्ववारिकाः पालि. पापा: पदेवतायाः नरदम्य सम्पम्य प्रतिपादिवा: पारिता. पिदुपा मुदै प्रीमये भवन्तु ॥५॥ गणधिनः गयरः सम्याम् ममाण ॥

·अष्टत्रिंशः स्तवकः दममहाविद्या. पूर्वमुल्लिखिताः, तामा स्वरूप निथ्य नटुपातिकलानि व्याचप्ठे अस्मिन्नत्रिो स्तबके ॥ दूरीकुल्नाद् दुःखं निखिलं रचितस्याम्भोमृद्भ्यां यदभू- दुर्गापास्तद्दरहसितं नः ॥ ल्लेपनममलं ब्रह्माण्डस्य ॥१॥ छन्दोगाना श्रुति.। दुरीकुरुनादिति- दुर्गाया अम्वाया नन् दरहसिन मन्दस्मितं न अस्माक निदिल दुखं दूरीकुरुतान् दूरीकरोतु अपहरत्विनि यावत् । यन् दर- हसितम् अम्भोमृद्भ्याम् अम्भमा मृदा च रचितम्य निर्मिनस्य ब्रह्माण्टम्य अमल स्वच्छं लेपन वर्णविलपन तेज अभूत् । अम्भीमद्भयामित्यनेन ब्रह्मा- ण्डस्य भाण्डत्वमाक्षिप्यते। ब्रह्माण्ड नेजोऽनन्नस्त्रिभि. धातुभि मुटमिनि तस्मादम्भमा अद्भि, मृदा अन्नेन च सृष्टस्य अणिछो धानुस्तेज एव मूल सृष्टिपूरकं व्यापक च भवति। तच्च तेज: दरहसितेना- कतम् । तेजसा विना अवघ्नमयस्य ब्रह्माण्डस्य गोभव न स्यात्, गोभाविन- पेण रहितं च निस्तेजो भवेत् ब्रह्माण्ड, अन एव न दृश्य स्यात् । तस्मात् ब्रह्माण्टस्य दृश्यत्वमिदये गोभावह भवति व्यापक दरहमितम्। मृजल- निमितस्य यया भाण्डस्य वर्णलपेन गोभावहत्वं नया अवनमृष्टस्य ब्रह्माण्टस्य व्यापक भोभावह तेजो भवनि दरहसितमित्युपमाध्वनि. ॥१॥ जन्ती जन्ती भुवि खेलन्ती देवे देवे दिदि दीप्यन्ती भूते भूते नभसि लसन्ती ॥ पृपगिव पूर्णा संविग्नयति ॥२॥ जनाविनि- भुवि भूलोके जन्नो गन्नौ जन्नुप प्रत्येक खेलनी पीदन्नी, नगि अन्तरिक्ष भुवर्लोके भने भूत भूतेषु देवयोनिविषेषु प्रत्येक लमन्नी विलसन्नी, दिति लोके निलोक देव देवे प्रनिदेन दोगली ज्वलनी, सपित् चिति. एकापि पृथगित भित्र जपति ।।२।।

·उमासहस्रम्
हदराम तक
दहरसरोजाद् द्विदलसरोज द्विदलसरोजाद्दशशतपत्रम् ॥
दशशतपत्राहं देहात् सकलं विषयं संविद् व्रजति ॥३॥
दहरेति- सवित् चिति. दहरसरोजात् हृदयकमलात् द्विदलसरोज भ्रूमध्य-
कमलम् आज्ञाचक्र, तस्य द्विदलत्वं तन्त्रेषु प्रमिसम्, व्रजति प्राप्नोति । द्विदल-
सरोजात् आज्ञाचक्रात् दयरातपत्रं महस्रारं व्रजति । दशशतपत्रात् देहं शरीर
व्रजति, देहात् सकलें वाह्य विषय प्रति । अब चितो मूलस्थानं हृदयमिति
तत्र प्रारम्भात् स्पष्टं भवति । स्वगुरोमहर्षेरुपदेशोज्य श्रीरमगगीताया सवि-
स्तरमुक्त.। 'तस्मात्प्रवहति ज्योति महस्रार मुगुम्नया । सर्व देह सह-
सारात् तदा लोकानुभूतयः' । (तस्मात् हृदयात्) (रमगगीता अ. ५, श्लो
६-७.) ॥३॥
वह्निज्वाला समिमिवषा सकलं देहं सवित्प्राप्ता ॥
पुगिव भूता म्यपगतवोर्या
भवति सयूमा संसाराय ॥४॥
वहीति- एपा मवित् हृदयनिलया वह्निज्वाला अग्निज्वाला ममिमिव
इन्धनम् इवेत्यर्थः । सकल देह व्याप्ता पृथगिव भूता वस्तुतोऽवण्डाऽपि भिमेव
जाता अत एव व्यपगतवीर्या क्षीणवला गधूमा अस्वच्छा जडसम्पर्कादशुद्धा
भावृतति यावत्, ससाराय बन्धाय भवति । राविद स्वस्थानात हृदयात् देहे
स्खलन ससारहेतुरित्युक्तम् ॥४॥
अथ प्रशास्खलन हेतुकमसारस्य स्वरूपमाह-~-
अशानुभवस्मुखदुःखाना मवाहकतिरनता भवति ॥
अपवेद सकल भिन्न प्रतिभासेत प्रजास्वलने ॥५॥
अति- अत्र अस्मिन् प्रशाम्मलने निमितगप्तमी, मुखदुःमानामनुभवः ।
अब अहमतिः अनुना मृपा भवति । रात्या अहतिस्तु पूर्णाहम्भावस्थितिः
अहमाश्रयस्वरूपसनि., मा नंवाहकृतिादवाच्या । अहस्कृतस्तृनत्वं तु .
नाम्पद देहादी अहलाप्रतीनिोवेनि योध्यम् । अव इद मकलं जगत् भिन्न
भंदवा पृथगवस्थितं प्रतिगागेन । प्रमाया अम्मलने नेप दुगानुतमेदवाम
गंगार स्वारियर्थः ॥५॥

·अष्टविंशः स्तवकः]
प्रभामहितम्
तस्मादस्य ममारस्य निवृत्त्युपायो नित्यया निष्ठया भवतीति तत्यकारमाह-
ददाशतपत्राद् द्विवलसरोजं द्विदलसरोजादहरसरोजम् ॥
अवतरतीशा येयामेया तेषामनित्या निष्ठा ॥६॥
दशगतपत्रादिनि- ईशा ईश्वरी मदिन येषा योगिना दगमतपत्रान् गह-
सारात् द्विदलगरीजम् आनाचक्रम् अवतरति, द्विदलमरोजादाजाचकान् दहर-
मरोज हृदपकमलम् अवतरति, तेपा नित्या अन्त अचञ्चला सिद्धा निष्ठा
भदीनि श्रेष। सहवारं मन स्थान, स्वोदयस्थान हृदयं विहाय गिरमि
स्थितस्य विक्षेपस्तम्मान समारो भवति। तस्य प्रतिषिया सहयारादानात्रा-
द्वारा स्वमूलस्थानप्राप्तिरेव । नत्र निष्ठा नित्यत्युक्तम् ॥६॥
अय उपासनप्रकारान्नराण्याह-
अथवा देहादावृत्तस्स मन्यतमस्यामामु स्यल्याम् ॥
आधारस्य कुलकुण्डे या
स्थितधीनित्या निष्ठां लभते ॥७॥
अथवेति-- अथवा पक्षानरे, देहान् शरीरादावृत्त: परावृत्य अन्नर्मुख गन्
वक्ष्यमाणामु म्थलीषु अन्यनमस्याम् आमु यह्वीष्वेकस्या स्थल्या स्थाने इत्यर्थः ।
आधारस्थे मूलाधारस्थे कुलकुण्डे कुण्डलिनीनिवामाग्निकुण्डे वा स्थितपी. स्थिता
धी. प्रज्ञा यस्य मः प्राप्नम्यिनिपद: नित्या निष्ठा लभते ॥७॥
अय ललितात्रिपुरसुन्दर्यादीना महाविद्याना स्वरूपाण्युपास्नीरचाह
सामतपत्रे साक्तिललिता बचवतो सा द्विदलसरोजे ।
दहराम्युरहे भद्रा कालो मूलाधारे भरव्याख्या ॥८॥
दर्शनि- दशगतपत्रे सहस्रारे महाका ललिता त्रिपुरसुन्दरी राजने ।
गा भक्ति- द्विदलमरोजे भाले आनाच वयवती ऐन्द्री गरिन. वनवैरोचनी
यिनमाना प्रचण्डचण्डी इति नामभिराभ्याता विलसति। दहराम्बुरहे हृदय-
कमले दहराराम भद्रा काली माङ्गल्यावहत्यात् भद्रकाली भाजते। मूला-
पार कुलबु भरण्याम्या भैरवी माय्या नाम यम्या. मा ति त्रिपुर-
भैरवीत्ययः ज्वलति ॥८॥

·४०८
उमासहस्रम्
दिगमं शतक
खेलति ललिता द्रवति स्थाने छिन्नग्रन्थिनि राजत्येन्द्रो ।
बद्धकवाटे भद्रा कालो तपसा ज्यलिते भैरव्याख्या ॥९॥
खेलतीति- द्रवति अमृत वर्षनि म्यान महनारे ललिता त्रिपुरसुन्दरी
खेलति विलमनि। महनारे ललिनाविलामात् मोमरमो नि.प्यन्दत इत्यर्थः ।
छिन्नमयिनि छिन्नो अन्यि यग्निन् तस्मिन् स्थाने आनाचक्रे इत्यर्थः, 'आज्ञा-
चक्रान्तरालस्या रुद्रग्रन्यिविभेदिनी' इत्युक्ने., भाले रुद्रग्रन्थिविभेदे मति ऐन्द्री
ववरोचनी राजति विद्योतते। बद्धकवाटे बद्ध कवाटम् अरर यस्य तस्मिन्
हृदये भद्रा काली भवति । म्वस्थल विहाय देहादी व्याप्य व्यपगतवीयां न
भवति, किंतु हृदये मंवित्स्थान गुप्ता म्फुरतीत्यर्थः । नपमा ज्वलिते मूला
ग्निकुण्डे भैरव्याख्या त्रिपुरभैरवी दीप्यतीत्यर्य ||९||
अय कालोछिन्नमस्तयोरधिपिण्ड भेदे सत्यपि अध्यण्ड नेत्याह-
यद्यपि कालीयनश्वयों
ओजस्तत्त्वस्ययादण्डे
स्माता भिन्न इव पिण्डेषु ॥
न दो शक्ते दो भवतः ॥१०॥
यद्यपीनि- यद्यपि कालीवचेश्वयों भद्रा काली छिन्नमस्ता च उभे पिण्डेप
भिझे पृथगिव म्याता भवेताम्, नगामीति अध्याहार्यम्, ओजस्तत्त्वस्य वीर्य-
स्वरूपस्य एंक्पात् एकत्वादभेदान् अण्डं ब्रह्माण्ई शरते द्वौ काली, तपेश्वरीति
भेदी न भवत ॥१०॥
एवम दो यपि कर्म
इंपाद ध तत्रापि स्यात् ।।
रांव पचन्ती भुवन काली संव दहन्ती सनन्त्री ॥११॥
एपमिति- यद्यपि एवम् ओजस्तत्त्वार्यायान् उभयोरभेदो भवति, समा-
श्री कमंधात् वर्मणो धात् हिवारदात् नत्रापि ब्रह्माण्डेपि पं दिपार
स्व स्यात् भवेत्। मित् पमपम्' आह । गय गति भुवनं पमन्नी
गाली भवति । गंन गपित गन् अगुगती दहनी ऐन्द्री प्रगण्डवाडी
भवति । ६६ व पापपरतम् ॥११॥

·अष्टविनः सबकः]
प्रमामहितम्
४०९
पिण्डे चाण्डे जङ्गमसार
विषयदशायां देवीभूता
सुद्धा प्रज्ञा मुन्दयुक्ता ॥
मेयं भुवनेश्वर्याख्याता ॥१२॥
पिण्ड इति- पिण्डे गरीरे अण्डे ब्रह्माण्दे च जङ्गमगार अङ्गमाना चरागा
भूनाना मारः रम गुद्धा निर्मला प्रज्ञा प्रविन सुन्दरी त्रिपुरसुन्दरी उत्ता।
अन्नहिश्च मर्वत्र मूलाधनया म्यिता चितिरेव मुन्दरी । विषयदनाया
विषयाकारतया अवनिष्ठमानाया देगीभूना आकायाकारा भूत्वा पर्व ब्याजा
सा इयं चिति भुवनेश्वरी आम्बाता। गुद्धा मदित् मुन्दयेव विषयाकारता.
याम् आकागदेवगा भुवनम्वरीत्युक्तम् ॥१२॥
शून्यप्रश्या या चिल्लीना
कलितसकलब्रह्माण्डां तां
प्रलये ब्रह्मांग जन्मिए सुप्तौ ॥
कवयः श्रेष्ठां ज्येष्ठामाहुः ॥१३॥
शून्येति- या शून्यप्रन्या गून्यामा गन्यदन् प्रतीने वनुनप्नु न शून्य-
वर्थः चित् मविन प्रन्दर्य विश्वविल्यदयाया ब्रह्मणि लीना उपमहता, सुन्नी
निद्राया जन्मिषु देहिए लीना लय गता भवति, कलिनमकलब्रह्माण्डा मिन-
समस्तलोका ता चित कवयः कानगिनः श्रेष्ठा प्रास्ता ज्येष्ठा देवी-
माहुः ॥१३॥
निदायिस्मृतिमोहालस्य- प्रविभेदस्सा भवमग्नेय ॥
एवंद रयाजानेषु
प्वस्तविम्ल्पः कोपि समाधिः ॥१॥
निनि- मा ज्येष्ठा देदो भवमग्नं भवे जन्मनि मानेषु अनःपनि
ममारिषु निद्राविस्मृतिमोहालस्याविभेदं. निद्रा मुनिः विस्मृति. स्मृतिध्वमः
मोहः मूढता अनानम् आलस्य मान्यं च एषा प्रविमद. भेद. महतम्नममो
विकारविशेषरिति
यावन्, वत्त इति गंप, एपंव देवी ज्येष्ठा युस्मानंए योग
दुर्वागंप योगिषु इति यावत् , वनविवल. निविषय. कोष समाधिः
ग्यात् । प्राक नगन या दिन् गून्यंव म्यिता नम्याः ज्येष्ठात्वम् उर.
मम् । नापि प्रा . 'नागडामा नो महागान 'नम ग्रामी-
समका गूहम' साहो लबर्गा भूपन्त ॥१॥

·उमामहस्रम् दिगमं ना ऐन्द्रो शक्तियंक्तवला चेद् भिग्ने स्याता शीर्षकमाले ॥ तस्मादेता चतुरवचस्या परिभाषन्ते छिन्नशिरस्काम् ॥१५॥ ऐन्द्रीनि- ऐन्द्री शक्तिः प्रचण्डचण्डयाख्या व्यक्तबला चेत् योगिनि विम्पविक्रमा चेत् मीयंकपाले गिर कपाले द्वे भिन्न विभिप्ने स्याता भवताम् । योगिना वपालभेद प्रसिद्धः । इद च प्राग्याम्यातम्- 'व्यपोह्य शीर्ष- कपाले भूरित्यग्नी प्रतितिष्ठनि' इति श्रुतेरयों योगिजनानुभवैकवेद्य.। जीव- स्वाचार्यपादेषु आसीत् कपालभेद इति प्राक्प्रपञ्चितम् । तस्मात् हतो. एताम् ऐन्द्री चतुरवचस्का चियभापणा. छिन्नशिरस्का छिन्नमस्तां परिभाषले परिभाषया ब्रुवते ॥१५॥ भवति परा वाग्भरव्यारया पश्यन्ती सा कथिता तारा ।। रसनिधिमाप्ता जिह्वारङ्गं मातङ्गीति प्रयिता सेयम् ॥१६॥ भवतीति- परा वाक् आधारचक्रनिलया तुरीया वागिति प्रसिद्धा भैर- व्याप या त्रिपुरभैरवी भवति । सा पश्यन्ती वाक् मणिपूरनिलया कारणावस्था वागिनि तन्त्रशास्त्रेषु विश्रुता तारा देवी कथिना। मेय वाक् रमनिधि रमाना निधि निधानभूत जिह्वारङ्ग रसनाभुवम् इत्यर्थ., माप्ता वैसरी मानली इति प्रमिद्धा दशमहाविद्याम् ॥१६॥ पिण्डे चाण्डे स्तम्भनदाक्ति- सर्व व्यक्ता: किरणा: कमला बंगला मातस्तव महिमकः ॥ बाह्यो महिमा भवनाम्य तव ॥१५॥ पिण्डे इति- मात.। पिण्दं देहे अण्डे ब्रह्माण्डे च, एक एव महिमा, स च स्तम्भनगक्ति. वगला भवति । भुवनाम्ब जगन्मान ! मवें व्यता. गटा. किरणाः अंगवः कमला लक्ष्मीर्भवति। गा च तव बायो महिमा । र गर्वत्र अन्नबंद्दिश्च स्तम्भन शक्ति बगलामुखी, जगनि स्पष्टा मपि गोभा लामी' ।।१७॥ . एव दरमहाविद्याना तत्वानि स्थानानि न सडाहतः प्रतिपाद्य, वासा ·अष्टत्रिंशः स्तवक:] प्रमामहितम् प्रमादलाभोपायोपास्तिविवाः उपदिशन् ललितादिकमलाना विद्या वर्णयनि- मोघे बोघे बोद्धशक्ति सङ्घल्लानां पश्चाद्भान्तीम् । अविमुञ्चन्यो मनुते धोरो यतिश्चिद्वा ललितावति तम् ॥१८॥ बोध इति- 'सङ्कल्पाना पश्चाद्भान्तीम्' उदिताना प्रत्येक प्रवृताना चित्तवृत्तीनां पश्चात् नदाधारतया माक्षित्वेन च स्फुरलीम्, अन एवं वोधै बोचे प्रतिबोध बोद्ध ज्ञातु शक्ति ग्रहणमामयंमित्ययं , अविमुञ्चन् अत्यजन् यो धीरो यत्किञ्चिद्रा यत्किमपि मनुते चिन्तयनि, त ललिता वि- पुरसुन्दरी अवति रक्षति। प्रनिसङ्कल्प पश्चात् स्थिता वोधगदित दृढ धृत्वा य, मङ्कल्पाननुमन्यते तम्य ललिताया. प्रसादी भवतीत्यर्य.। ललितात्रिपुर- मुन्दर्युपास्तिरुक्ना ॥१८॥ दृष्टौ दृष्टी दष्टुश्शक्ति लोचनमण्डलमध्ये भान्तीम् ॥ अविमुञ्चन्यः पश्यति धीरो यत्किञ्चिद्वा तमवत्येन्द्री ॥१९॥ दृष्टाविति- लोचनमण्डलमव्ये अक्षिपुरुषविम्बमध्ये भानी विद्योतमाना दृष्टो दृष्टो प्रतिदृष्टि द्रष्टुः शक्ति दर्शनरातिम् अविमुञ्चन् अनहत् दृढ गृहन यो पीरः यत्किञ्चिद्वा यत्तिमपि पश्यनि, नम् ऐन्द्री प्रचण्डचण्डी अवति रसति। दर्शनक्ति दृढ घृत्वा य. दर्शन व्याप्रियते तस्य छिन्न- मस्ताया. अनुपहो भवतीत्यर्य: ॥१९॥ प्राणसमीरं विदधानमिमं नित्या यात्रामत्र दारोरे ॥ घरणे परणे परिसोलपति स्पिदृष्टिर्यस्तमपति काली ॥२०॥ प्राणेनि- अत्र शरीरे नित्याम् अश्रान्ना यानां जीवितयात्रा विदयानं समययन्नम् म प्राणसमीरं प्राणवायु चरणे चरणे एवं सम्मिन् यातापान- मञ्चरणे य: स्थिरष्टिः अचम्चनजागरूक. मन् परिगीलयान अन्ववेशते, न कालो अनि यति। उन्ठानि.स्वामर्गानमनुमत् गन्मूल प्राप्नुवन् । 'गामुपास्त, ग सापट भवति ॥२०|| ·४१२ उमासहसम् -दिमम शतक स्थूलविकारान्परिमञ्चन्त्या मज्जन्त्या या दहराकाशे निर्मलनभसि स्थितया दृष्टया ॥ लोकेश्वर्याः करुणा लभते ॥२१॥ ग्थूलेति- स्थूलविकारान् सर्वत्र वहिदृश्यमानान् परिपुथ्नन्त्या वर्जयन्या निर्मलनमि मुद्ध रूपरहिते आकागे म्यितया दृष्टया, दहराका हृदये मज्जन्त्या अन्त प्रविगन्त्या दृष्टया वा, उपासकः लोकेश्वर्याः भुवनेश्वर्या करुणा कृपा लभते । बहिर्भूमानम् अन्नईहर वा आममानः भुवनेश्वरीप्रमाद- भाग्भवति ॥२॥ सर्वविकल्पापरिभ्यान्त विमलं मौनं महदवलम्ब्य ॥ केवलमेकस्तिष्ठति योऽन्त स्तं सा ज्येष्ठा कुरुते मुरतम् ॥२२॥ मति- सर्वविकल्पान् मर्वान् विकल्पान् चित्तवृतीरित्यर्य., परिभूष निर- स्कृत्य अन्न विमल प्रमग्न महत् गुरु मौन निश्शदभावम् अवलम्ब्य आश्रित्य य केवलम् एक एव निरालम्बतया निष्ठति न सा ज्येष्ठा देवी मुक्न मोक्ष- मम्पन्न कुस्ते विधत्ते । निर्विकल्पनिप्ठया ज्येष्ठानुग्रहो भवति ॥२२॥ मूले स्थित्या भैरव्याख्या तारा देवीमुद्गोयेन ॥ सेवेतार्यों विदितरहस्यो मातङ्गों तां गुणगानेन ॥२३॥ मूले इनि- विदितरहस्य उपास्तिरहस्यज्ञानवान् आर्यः मूले मूलाधारे स्थित्या निष्ठया भैरव्याल्या त्रिपुरभैरवी सेवेत भत। उद्गोयेन सर्वनाद- प्रकृनिमूतेन केवलस्वरेण ओमित्युपास्येन, तारा देवी सेवेत । गुणगानेन स्तो. ग्रंण ना मानगी मेवेन । परया मूलवाचा भैरवी, कारणवाचा उद्गीयन तारा, खर्या मातङ्गी च प्रसन्ना भवन्ति ॥२३॥ आसनबन्धादचलो भूत्वा रुद्धप्राणो बगला भजते । अभितो म्याप्त व्यक्तं तेज. कलयकमलाकणां लभते ॥२४॥ पागति- प्रारानबन्धान आगनरस गियरमुखरय योगशास्त्रप्रगिदामा सनापन्यतमस्य वा बन्धात् अवलो दुटो भूत्वा रुद्धप्रा. सिद्धकुम्भक. सा ·अप्पनियः स्तवकः] प्रभासहितम् बगलां बगलामुखी भजते उपास्त । अभितः मर्वन व्याप्न व्यतं स्पष्टं तेजः कान्नि कलयन् गृह्णन् कमलाकरुणां लभते लक्ष्मीकृपा प्राप्नोति । आमन- बन्धेन स्थिरो वगितप्राणो बगलाप्रमादलामवान् भवति । मनो व्यापिनी गोमा घ्यायन् लक्ष्मीकटाक्षपात्रं भवति ॥२८॥ म्तवकमुपमहरति- एकविधादो बहुभेदायो शक्तिरनन्ता परमेशस्य । सभजनमागं गणपतिमुनिना पादाकुलकरेवं विवृता ॥२५॥ एकेनि- आदौ एकविधा एकप्रकारा मूगलक्ति अयो तत बहुभेदा अनेकदा परमेशम्य अनन्ना अन्नहिता पनि गणपतिमुनिना पादाष्टकं वृत्तरेवं मभजनमार्ग भजनमार्ग. उपामनापा मह वर्तत इति मभजनमार्ग पथा तया विना व्यान्याना ॥२५॥ अष्टनितः म्नवर. मन्याम्यः ममाप्न. ।।

·एकोनचत्वारिंगः स्तबकः प्रभामहितम् ४१५ प्रचण्डचण्डी काल्योरोजस्त्वसाम्यादेकं तत्व, कर्मधानामभेद इति बोध्यम् । काली पाचकास्ति सम्बोधयति- गोलानि कान्यप्यधुनोद्भवन्ति पान्त्यम्बिके कान्यपि वृद्धिमत्र जोयन्ति कान्यप्यखिलेशकान्ते ॥ पाके भवत्याः परितः प्रवृत्ते ॥३॥ गोलानीति- अखिलेशकान्ने मवेश्वरसुन्दरि, अम्बिके । भवत्या. तव अत्र अस्मिन् पाके परिणमनविधाने परिन. सर्वत. प्रवृत्ते प्रचलति मति, कान्यपि गोलानि गोलाकाराणि भुवनानि ब्रह्माण्डानीति यावत्, अधुना मद्य उद्भवन्ति जायन्ते कान्यपि गोलानि जीर्यन्ति क्षय यान्ति। पुन कान्यपि गोलानि वृद्धि यान्नि वर्वन्तै । मकलभुवनजन्मवृद्धिक्षयकारी तव पाक इत्यर्थः । केचिद् भुवनेषु जायमानेषु, अन्यानि क्षीयमाणानि, पुनरितराणि वर्धमानानि म ते पाकम्य महिमा येन एकस्मिन् काले देगभेदेषु विविध कर्म । भवन्ति। निपाद्यते ॥३॥ भासां यिनेत्रा महता पहेश्च भूरिप्रमाणप्तमीदाकान्ते ॥ एकंकमण्डं तव लोमवच्चे कस्ते महद्भाग्यमिह अवोतु ॥४॥ भामामिति- ईशकान्त ईश्वरप्रिय ! महना बहुप्रमाणेन भामा पा विनंत्रा मूर्यण, बहुमहयगुणितभूमण्डलप्रमाण मूर्य इति यगोलनत्वना प्राह ! भूरि- प्रमाण. प्रभूतप्रमाणः कुजादिग्रहश्च युतम् एककम् अण्डं सुन ब्रह्माण्ड तव लोमदत् लोग्ना तुल्यं त्वतनूरहवत् भवति चेत्, ते नव महत् भाग्यम् ऐश्वर्यम् इह अम्मामु को प्रवीनु ? न कोऽपि वक्तु शक्तः। यया पृथिव्या लोमवत् वनस्पतयो जायन्ने, तनूरहारच अस्मदादिशरीरेभ्यः, तथा देवीगरीरान् परमाकागान् नत्र ना रोहनि ब्रह्माण्डानि अमरयानि। 'एतावान् अम्य महिमा' ॥४॥ नापस्य ते रूपमणोरणीयो भातस्वदीयं महतो महोयः ॥ जानाति यो देवि रहस्यमेतद् प्याल्यातुमेप प्रभवत्योषम् ॥५॥ नापम्यनि- मार.! ननद नाथम्य ईश्वरम्य म्पम् अणोरणीयः मूक्ष्मात् गुटमार भवति । त्वदीयं म्प महतो महीय., गुरोपेतरम् अत्यन्नं वदित्यर्थः

·उमासहस्रम्
दिगम गतक
'अणोग्णीयान् महतो महीयानात्मान्य जन्तोनिहितो गुहायाम्' इति उभे अगो-
रणीयस्त्व सुधमत्वात् चित्स्वरूपत्वादन्ननिहितत्वाच्च, महतो महीयस्त्व 'तु
विकासित्वात् बृहत्त्वात् मत्मिकत्वाच्च। देवि ! य एतद्रहस्यं जानानि स
एष' अशेष समस्तं व्याख्यानु विशेषेण वक्तु प्रभवति शक्नोति ।
पुरुषम्य द्रष्टुः अणोरणीयस्त्वम्, आत्मगक्ने वैभवाविष्कारान्मह्नो महीयस्त्वं
चेति बोध्यम् ॥५॥
आत्मनः
यद् गजितं यारिदघर्षणेषु
यल्लोकराशि स्फुरितं तदेत-
शारदस्तवायं सुगभीरघोषः ॥
दुग्गम्भितं किञ्चन कान्तिवीचेः ॥६॥
-
यदिति- अम्ब । वारिधर्षणेषु मेघाना सङ्घर्षणेषु यत् गजिनं स्तनितं
भवति, अयं सुगभीरघोष मुतरा गम्भीरनिर्घोष तव शब्दो भवति ।
म्तनितमुद्दिश्य विधेयस्य शब्दम्य प्राधान्यात् अयमिति पुंल्लिङ्गः ।
लोकराशि
जगदीश्वरि। यत् म्फुरित क्षणं ज्वलितं मेष्विति शेष., तदेतत् कान्निवीचे.
तब प्रभोमें किञ्चन उज्जृम्भितम् उलमितं भवति ॥६॥
इन्द्रस्य वचं ज्वलितं कृशानो ज्योतिस्सहस्रच्छदवान्धवस्य ।।
पीयूषभानोहसितं विसारि जीवस्य चक्षुर्मम तात देवम् ।।७।।
इन्द्रयनि- तान अङ्ग ! इन्द्रभ्य वज्र विद्युद्रूप तेज , कृमानोरग्ने ज्वलि-
नं ज्वलन, सहयच्छदबान्धवस्य पनवन्धो मूर्यम्य ज्योति., पीयूषभानोरमृता.
मोचन्द्रम्य विमारि प्रसरत् हसितं प्रकाश इत्यर्थः, जीवस्य देहिन. पशु प्रष्ट
नेज., मम देवम् सर्वत्र ज्योतिर्मय मम देवस्वम्पमिति भावः । एकमेव ज्योनि
इन्द्रम्य वगं फुगानोग्यलित मूर्यम्य ज्योति. चन्द्रम्य मह चक्षुपस्तेज इनि
उपाधि दानामय्यापारभदों भवतीत्यनः तदार ज्योतिरेक ममोपास्य देवमिन्यु-
मम् ॥७॥
पत्यद तेजः प्रविभक्तम विनाशामललोचमे ॥
गू ताबासाहे समस्ता इन्तानभिन्न प्रणमामि देवम् ॥८॥

·एकोनचत्वारिंगः स्तवः] प्रभामहितम् यस्येनि- यस्य देवस्यैव नेजः अर्कविद्युच्छमाहानललोचनेषु अझै सूर्य विधुनि क्षणप्रभाया गगाके मोमे अनलेनी लोचने चक्षुपि र प्रविन पृथ- गिव मिन्नं, आकागगृहे आकागमेव गृह नम्मिन् ममन्नान् मर्वन गृहं गुप्तम् अन्नानभिशं अन्तस्य अवये. अनभिजम् अविदितावधिम् अनवधिकमिति यावत्, तत् देवं प्रणमामि ||८|| जापत्सु बुद्धिनिमिपत्सु निद्रा घोरेप निष्ठा चपलेप चेष्टा शुष्कय पक्तिस्तहगेय वृद्धिः ।। देवी ममापत्तिमपाकरोतु ॥९॥ जाग्रदिति- जाग्रत्मु बुद्धिः वोयम्पेण स्थिता निमिपन्मु निमीलिननयनेषु निद्रा मुनिन्पेग स्थिना, गुकेषु विगतरमेदु पवित पाकपि गो, नरुणेए पावनमपन्नेषु वृद्धिः पुष्टिम्बका, धीरेषु दिवजितमनोविकारेषु निष्ठा वा स्थिति., चपलेषु चञ्चलेषु चेष्टा चलनयायम्यिता, देवी ममापनिमादन अपाकरोतु दूरीकरोतु । एकम्या एव वुद्धिनिद्रादिभिः बहुषोल्लेबनादुन्दया- उदार.॥९॥ विद्याश्तो दादविधानशस्ति बॉरस्य सहप्रामविधानमाक्निः ।। नारीमगेर्मोहविधानदाक्ति लाव किञ्चिरपारमारतेः ॥१०॥ विद्यावत इति- विद्यावतः विदुषो वादविधानतिः वादनिर्वाहममयंता, वीरम्य विक्रमवत. मग्रामविधानममिः युद्धकरणकुशलता, नारीमणेः म्बीरन- म्य मोडविपानगक्ति. मम्मोहनपटुता इति गक्तित्रयम्, अपारणले. अनन्नाया महागते निम्वित् अनं लगत्रय यो लवा एव भवतीन्यपं. ॥१०॥ उत्मापन्ती तपतां मनासि माक्षोमपन्तो हदयं सलानां सञ्चोदयन्ती च महाश्यिासु ॥ सम्मोहयन्ती च परावतानः ॥११॥ उत्साहपनीति- माता नामि निछता मनांगि उत्माहपनी उपोत्रपती नेपा मनम्मु उन्गाहानि विदधतीययः, महात्रियागु महतीषु मियानु नानि मञ्चोदपनी प्रेरयमाणा, बलाना हृदयं मसोमपनी पर्षपनी, मम्मोहपन्नी 27 ·४१८ उमामहम् [दनाम शतकं तेषा हृदये व्यामोह विदधाना परा अम्बिका नः अम्मान् अवतात् रक्षतु। तपोनिष्ठानामनुग्रहं सलाना निग्रह च कुर्वाणा परा गनिरस्मद्रक्षा भवत्विनि भाव, ॥११॥ सञ्चालयन्ती सकलस्य देहं जेतुः प्रतापेऽस्ति पलायनेऽस्ति व्यानस्य शक्त्या परितो लसन्त्या॥ भीतस्प चेयं निखिलेशशक्ति. ॥१२॥ सञ्चालयन्तीति- परितः सर्वत. लसन्त्या विलमन्त्या व्यानम्य वायो व्यापनशीलस्य प्राणस्येत्यर्थ., शक्त्या सकलस्य जनम्य देह चालयन्ती निखिलेश- भक्तिः सर्वेश्वरशक्ति: जेतु. युद्ध जयवतः प्रतापे अस्ति । भीतम्य युद्धात् इति शेप., पलायने पराजयेन धावनेऽप्यस्ति । जयिनः प्रतापे, जिनम्य भीत्या पलायने च, उभयत्र मेव चालकसक्निः इति भावः ॥१२ । एक स्वरूपं बहुचित्रयोगात् सम्यादा स्व विभुमर्पयन्ती सन्दर्शयन्ती विविधं जनेभ्यः ।। सर्वादिमायव महेशजापा ॥१३॥ एकमिति- एक म्वरूप निज प वहृचित्रयोगात् बहुभिः चित्रकलाभिर्यो गात् मम्वन्धात् अनेकाद्भुतकल्पनेनेत्यर्थ विविघं नानारूपं जनेभ्यः मन्दा- यनी एकमेव म्वम्पम्य अद्भुनविशेष नानारूपतामा गद्य प्रदर्शयन्नीत्यर्थः, यद्वा यथा चित्रालाविगपं एकमेव बविध प्रदर्श्यते, नया स्वरूपमेनः बहु- रूप प्रदर्शयन्ती, जनेभ्य. इत्यनेन मूलम्वरूपाशानिभ्य. इत्यर्थ.। सम्यग्दृगे मापदृष्टय यथार्थदर्शनाय मानिने स्व विभु प्रभुम् ईश्वरम् अमेयन्ती ददती मम्पा- दयम्नीत्यर्य। एवम्भूना मर्यादिमाया गर्वग्य विश्वम्य आदिमाया मूलमाया भावितरेव महेमजाया महेश्वरप्रेयमी भवतीति मेष ॥१३॥ परमधयेताखिलसङ्गतिस्त्या म्यानन मन्त्रेण गुणस्तव ॥ लोरपसाधाग्यपरपरस्य सदान्तकान्ते स ती मनुष्यः ॥१४॥ यनि- अब ! लोक्यमामाग्यधुरपरण्य विभुगनराग्यभारवहस्य सर्व वाग्य शुसानले अन परमुन्दरि। . अविष्टमानि. अमिलेन मकलेन

·एकोनचत्वारिंग: स्तबकः]
प्रभासहितम्
विन्दन मङ्गतिः हृदयङ्गमना नंदाद इति यावत, यम्य मा, अविन्दन मङ्गत.
मन् त्वां घ्यानेन अन्नमननेन मन्त्रेण जन गुणन गुणमङ्कीर्तन मंश्रयेत,
म मनुष्य. कृती घन्यः ॥१४॥
मूलाग्निमुद्दीप्य शिरमानाडू
तस्मिन्नगाघौश्वरकन्यके त्वं
सन्द्राव्य यस्नपंयते कृती त्वाम् ॥
प्रादुर्भवन्ती न किमादयासि ॥१५॥
मूलति- मूलाग्नि मूलाबारे कुलकुण्डाग्निम् उद्दीप्य उग्ग्वान्य गिरगगाई
मसारमोम मन्द्राव्य स्यन्दयित्वा य कृती धन्यम्बा नर्पयते प्रीता करोति,
नगाधीश्वरकन्यक पार्वति । नस्मिन् प्रादुर्भवन्नी प्रकागा भवन्नी व किं. न
आदधामि ? मर्वमपि तस्मिन् उत्पादयमीत्यर्थः ।।१५।।
पन्या सहवारसरोनमध्ये
सोमस्थहयां भजतेरम्ब योगी ।
तस्पान्नरः शान्तिमपंति तापो बाहास्य का नाम क्यापकस्य ॥१६॥
य इति- अम्ब ! यो योगी महनारमरोजमध्ये मिरमि मलारपयान्नरे
मोमबम्पा चन्द्रमपिणी त्वां भजने मेवने, नम्य योगिन आनरः आध्यात्मिकः
नापः शान्तिम् उपति गान्तो मवति । बन्यकम्य कुत्माया कन्, कुत्सितम्य अल्प-
म्प वाद्यम्य नापम्य धर्मम्य वा नाम क्या वाह्यतापः मानो भवतीनि
रिम वक्तव्यम् ? ॥१॥
दर्गन पोन्तदंहदतीर्णः
प्राप्नोति सोन्यं पुरमद्वितीय
प्राणेन वाचा महमा पिपा वा ।।
यत्र स्वमीशा सह चित्रलीला ॥१७॥
दति-प: दण्डेन वीणाम्पिदण्डेन पचान्मार्गण, पुरोमार्गः पश्चामा
पति मार्गदयं प्राक् प्रतिपादितम्। प्राणेन वायुना वा वाचा मन्त्रण महमा
तेजमा धिया बुढया वा माधनेन दहरे हृदयावा अवतीनों भवति, मौत्र्यम्
अदितीयम् एकं पुरं ब्रह्मपुरं प्राप्नोनि, या न्वम् ईशा ईश्वरेण मह चित्रलीला
पिया अमृता लीला: पम्पा: मा भवमि इति मेषः ॥१७॥

·४२०
उमामहन्त्रम्
दिगमं गतकं
तयोदितं विश्वविनेषि मन्त्रं यस्ते नरः संयमवानुपास्ते ॥
रुद्राणि सान्द्राम्बुदकेशपाश पार्शविमुक्तः स जयत्यशेषम् ॥१८॥
तन्वेति- विश्वविनेत्रि जगन्नायिके। तन्त्रोदित तन्त्रमास्त्रप्रतिपादितं मन्त्रं
वीर्यवत् अक्षरात्मकं यः नरः सयमवान् 'मयमश्च धारणाध्यानसमाधयं' इति
पातञ्जला., अत्र मनोवा इत्यर्यः, तद्वान् मन् उपास्ते भजते । रुद्राणि रद्र-
पनि, सान्द्राम्बुदकेशपाशे घनमेधकचमारे, अम्ब ।
म पागं. अविद्यावामने-
रितपुत्रदारादिसगजः वन्धः विमुक्त अशेष समम्त जयनि ।।१८।।
-
अथ तन्त्रोदित श्रीविद्यास्य मन्त्रराज द्वाभ्याम् उदरति। श्रीविद्याया
पञ्चदशाक्षरमन्यम्य बण्डत्रयान्मवम्य प्राधान्यात् पञ्चदशीमाह-
पग्रासनो दादावर्णशान्ती दम्भोलिपाणि वनाविनाया ॥
गीर्वाणमार्गो भगुरजपोनि रन्ते तयानेच हलां पिराजी॥१९॥
जम्मस्प हन्तानलशान्तिचन्द्रः
सयुक्त ऊष्मा गलदेशजन्मा ।।
दन्तस्पलीसम्भव अमवणों वाणीपतिवंगधरमच लग्जा ॥२०॥

·उमासहस्रम् [दशमं शतक एवम् उपास्यमानाना सर्वेषां मन्त्राणां प्राणेन मायुज्यं भवतीति तत्त्वम् । तत्र विशेषत, पञ्चदशाक्षर्याः मिद्धिः। नस्या भन्याक्षराण्येव देव्या. अवयवताम् भजन्त इति आगम.। तमनूद्य आनन्दलहर्या--'शिवः शक्तिः काम' इति मन्त्रोद्धारदलोके-'भजन्ते वास्ते तव जननि नामावयवनाम्' इत्युक्तम् । सहस्र- नाममु च-'मूलमन्त्रात्मिका मूलकूटत्रयकलेवरा' इत्यादि च कीतितम् ॥२३॥ एकाक्षरीः पञ्चदशाक्षरी वा यो भक्तियुक्तः प्रजपेदमुष्य विद्याः प्रकृष्टाः सकलेशशक्तेः ॥ प्राणो वशे निस्तुलसिद्धियोनिः ॥२४॥ एकेति- एकाक्षरीः 'ह्री की हूं, श्रीम्' इत्याद्या. क्रमशो भुवनेश्वरी-वाली- प्रचण्डचण्डी-ललितादीना बीजाक्षररूपिणीः, पञ्चदशाक्षरी वा, सकलेदागक्तः परश्या देवतायाः प्रकृष्टा विद्याः दशमहाविद्या वा यो भक्तियुक्तः प्रजपेत् निस्तुलमिद्धियोनि. अनुपमसिद्धीनाम् उदयक्षेत्रभूत. प्राणः अमुष्य तस्य वर्ग भवेत्। वशिताया प्राणशक्नो मर्वा मिद्धयो हस्तगता. भवन्ति ॥२४॥ एताः कवीनां पकिङ्करस्य गीतास्सभक्तिहमिन्द्रवजा: पूताः प्रमोदं परमावहन्तु ॥ श्वेताचलाधीश्वरवल्लभायाः ॥२५॥ एता इनि-- एना: पूना. पवित्रा भक्निद्रवेण भक्तिरसेन सह वर्वत इति सविताव गोता. बवीना पदविरग्य चरणभजनस्य गणपतः इन्द्रवजा इन्द्रवाचावृत्तबदा. स्तुतय. स्वताचलाधीश्वरवल्लभाया: कलामपतिप्रेयस्या. पार्व- त्याः पर श्रेष्ठ प्रमोदम् आनन्दम् आवहन्तु आदधतु ॥२५।। एकोनचरताग्नि, स्तवक: गयाभ्यः रागात.)

·चत्वारिंशः स्तवकः चत्वारिंगेऽम्मिन्नुपसंहारम्नबके परदेवनाया विश्वम्मिन्नन्नहिश्च धीम- त्गृजितेषु स्थानेषु विभूनिय समुपास्यत्व मुबोध प्रतिपादयन्ति, वेदवेदान- नान्त्रिकयोगमारभूतानि तत्त्वानि प्रकाशयन्ति, विबुधानामवुधाना च मुग्रहाणि रमणीयगानानि देवगीतानि गीयन्ते। मामयतु पापं दमयतु दुःखं हरतु विमोहं स्फुटयनु दोषम् ॥ प्रययतु शक्ति मन्दं हसितं मनसिजशासनकुलसुदृशो नः ॥१॥ यमयविति- मनसिजगासनकुलमुदा. कामारिकुलाङ्गनाया मन्द हसित दरस्मित नः अम्माक पाप दामयनु निवारयतु, दुयं दमयनु ध्वमयनु, विमोह व्यामोह भ्रमं हरतु अपहरतु, बोचं जान स्फुटयतु विकामपनु, यक्ति प्रययतु आविष्करोतु ॥१॥ आर्दा दपया पूर्णा सारत्या अखिलपुरन्ध्रीपूज्या नारी दृष्टिवझंवदविष्टपराजा ।। मम निशेषां विपदं हरतु ॥२॥ आति- दयया कृपया आदां, गत्या पूणां, दृष्टिवावददिष्टपराठा दृष्टेः दृा. वावद, नगङ्गतः विष्टपाना लोकाना ग़जा निष्टपरात्र या गा दर्शनधितमरेवरा इत्ययं, अमिलपुरन्ध्रीपूज्या मकरस्पांजगमान्या नारी पो निशेषा गमम्ता मम विपदम् आरदं हरतु ।।२।। इतः प्रभूति गुर प्रोत्यारभ्य सृष्टी मर्वत्र नत्र तत्र आधिभेदेषु उपा. म्यतया ग्यितं देवम्य स्वरूपं गायनि-- राशि मोरो र तर सिसमति कामो देवम् ॥ मुनि परावृष्टि तानिभाने महिना बंदम् ॥३ ·४२४ उमासहस्रम् दिशम शतक । शुद्धेनि- शुद्धब्रह्मणि शुद्ध सकलनिवालविभजनाविपये द्वन्द्वातीते स्वत. सिद्ध वस्तुनि ब्रह्मणि मोद. आनन्दो देवम्। तत्र आनन्द स्वरूपं देवस्ये. त्यर्थः । सिसृक्षति अष्टुमिच्छति तन तस्मिन् -ब्रह्मणि काम. इच्छा देवम् । 'सोकामपत बहु स्या प्रजायेय' इति श्रुतिप्रतिपादिता ब्रह्मणि या सर्जनेच्या सव स्वरूप देवस्य। एवं मोद. कामः इत्यादि. देवस्य स्वरूपमिति उत्तर- आपि बोध्यम् । पदार्थान् भावान् वस्तूनीति यावत्, मृजति उत्पादयति ब्रह्मणि दृष्टि: दैवम् । ईक्षणादिप्रवेगाना सृष्टि. 'तदक्षत' 'तदनुप्रविश्य' त्यादिश्रुति- सिदा। ईक्षणात् मृष्टिनिर्वाह्यन इनि हेतोः सर्जने प्रचलति दृष्टि, देव- मित्युक्तम् । सृप्टे. प्राक् तत्कामो देव, मृष्टौ तु दृष्टिः, उभयत पूर्वम् आनन्द. यस्मादेव सृष्टं. सम्भवः। तान् मृष्टान् पदार्यान् विभ्राणे धारयमाणे ब्रह्माणि महिमा सर्वत्र व्याप्य धारणात् महत्त्व देवम् ॥३।। विकृतौ विकृतौ प्रकृतिदेवं विषय विषय सता पम् ॥ दृष्टो दृष्टौ प्रमितिदेवं ध्याने घ्याने निष्ठा देवम् ॥४॥ विकृताविति- विकृती विकृती एककस्या विकृती प्रकृति: अविनियमाणा देवम् । वस्तुषु नामरूपाभ्या व्याश्रियमाणेषु या अविकार्यतयाऽवशिष्यते मा प्रकृति. देवम्। विपर्य विपर्य सर्वेषु गोचरेषु अस्तित्वनावभासमानेषु तत्र तत्र या अस्तित्वातीतहेतुर्भवति मा सत्ता देवम्। दृष्टी दृष्टौ प्रतिदर्शनकर्म प्रमिति प्रमा बुद्धिरिति यावत् देवम्। ध्यानं ध्याने प्रतिध्यान निष्ठा दहा स्थिति. देवम् ।। स्फूतों स्फूतों माया दवं तेजसि रोगसि लस्मोरवं चलनं चलने शक्लिदेवम् ॥ शाम्मे माद वाणी वम् ॥५॥ स्फूढाविति- स्पूतो म्पूतों स्फतिः स्फुरण स्पन्दनं बम्पमिति यावा प्रनियमन मग या माया महायित: मा देवम् । सम्पनहेतुल ब्रह्मणः तिए प्रगिसम् भीपारमादानु. पदले 'भयावस्याग्निम्नपति' इत्याप: । 'बम- ना' रवि वरनाधिकरणापस्य प्रमगृतम्य शारीरकमाये मंद सरव गा. पार मारयान एम्। पर परिवहन यासिरामगी, या ·चत्वारिंशः स्तबक:) प्रभासहितम् ४२५ बिना चलनं न सम्भवति, सा देवम्। अनि तेमि प्रतिरः प्रतिगोन नक्ष्मीः या कानि: भवति मा देवम्। गद गद प्रतिभब्द वापी वाक् ययोनार्यमाणः श्रवणविषयों भवति मन्द. मा दंवम् ।।५।। हृदयं हृदये जीवदवं शो सो घ्यायईवम् ।। चलपि चषि रानद्दवं मूले मूले प्रतपदवम् ॥६॥ हृदय इति- हृदये हृदयं प्रतिहृदय जीवन प्राणत् जाग्रदिनि भाव., देवम् । ग्री गीप गिरम्मु घ्यायन् चिन्तनकारि दबम् । चक्षुपि चक्षुपि राजन् ज्व. लन् देवम्। मूले मूले मूलाधारचक्र प्रतपत् प्रज्वलद् देवम् ।।३।। अभितो गगने प्रसरदवं पृयिदीलोके रोहदंदम् ॥ दिनकरबिम्ब दीप्यहवं सितकरबिम्बै सिञ्चवम् ॥७॥ अभिन इति- अभिन. गगर्न आका प्रमरत् व्याप्नुवन् देवम् । पृथिवी- लोके भूमी रोहत भूनं वृक्षादिरूपेण जायमान दंवम् । दिनकरबिम्बे मूर्य- मण्डले दीप्यत् माम्वरं देवम्। मितकरविम्यं चन्द्रमाले मिञ्चन् अमृत मिन्चत् देवम् ।। शाबंधावं देवं देवम् नामनाम राध्यं रंवम् ॥ स्मारस्मारं घायं देवं वारवार स्तुत्यं दयम् ॥८॥ प्रावमिति- श्रावधाव श्रुत्वा श्रुत्वा देश पुन. पुन. श्रवणेन आवृत्ति- बलान् वैयं मेयं देवम्, नामनाम नत्वा नत्वा राज्य माध्यं शश्वानमाराध्य दैवम्, म्याग्म्मार स्मृत्वा स्मृत्वा स्मरणावृत्तिबलान् धा धारणयोग्य देवम्, वारवार वृत्वा वृत्वा ब्रहमी वरन म्मुन्य मांगसम दंवम् ॥८॥ भूनिए पदनां प्राहां दई महिनामानी तयं इंदम् ॥ तपता नीरें पुष्टं देवम् यतिनां हृदये शिष्टं देवम् ॥९॥ श्रुतिविनि- वटूना ब्रह्मनारिमा ग्वाध्यायिना युनिस बाशा ग्राह्य गंध, तग रगया एव र. जाधम म., नामाननस्य । न ·४२६ उमासहस्रम् [दशमं शतक गहमेधिनाम् आनौ सयंम् अग्निहोत्रण नर्पयितु योग्य देवम् । नपता तपोनिष्ठाना गोर्षे गिरमि पुष्ट वृद्ध देवम् । यतिना हृदये दहरे गिप्टं नितिकतया स्व- रूपेणावशिष्टं देवम् ॥९॥ नमता पुष्पः पूज्यं देवं मुनिना मनसा ध्येयं देवं कदिना पद्याराध्य देवम् ॥ यतिना स्वात्मनि शोध्यं वैवम् ॥१०॥ नमतेति- नमता जनेन पुष्प पूज्यमयं देवम् । कविना काव्यनिर्मात्रा पधाराध्यं पयः आराध्यं राज्यं देवम् । मुनिना मननगीग ऋषिणा मनसा ध्येयं ध्यातु योग्यं देवम्। यतिना यमवता नैष्ठिकेन स्वात्मनि गोष्यं गोप- यित गवयं देवम्। स्वमूलस्वरूपभूतं देवम् । नितालुप्पवर्जितं मुद्धम् उपा- मिनु युक्नो हि यती ॥१०॥ स्तुवतां वाचो विदयदेवं जपतां शक्ति प्रययवं स्मरतां चेतः स्फुटयईवम् ॥ नमतां दुरितं दमयहवम् ॥११॥ म्तुवामिनि- स्तुपता स्तोत्र बुवंता वाच गिरो विदधत् स्तुतिसमर्थाः दुवंत देवम् । म्मरता ध्यायता छत चित स्फुटयत् विकासयत् देयम् । जपला मन्त्रजप कुवंता शक्ति प्रयपद्विम्मयत् देवम् । नमता नतिं कुर्वना दुरित पाप दमयत् प्रणामयन् देवम् ॥११॥ वाचो विनयरहो देव समाधिनयमन व प्राणान्दिनपदिषुति देवम् ॥ मुखादिनयात्म्य धम् ॥१२॥ दान दति- वह्नौ अनी स्पिन गत् वाचो गिरः विनयत् व शिक्षय- दुर्गादादिति यावा। 'अग्निवं वाग्भूत्वा मुष प्रावियत्' इति अग्निदिवतो. पताविलि दिति अनरि व्यानं ग्योरपीयर्षः स्थित गत् पालन जिनदत् नियत देवम् । पर पियत कामान दिनयत् निक्षत् देवम् । इन ia गाण पदलो गा| fri मुशार गतान नितिनं मया पिन माग (1:10 एवं मामि।

·चत्वारिंगः स्तनक:]
प्रभासहितम्
४७
.
मय स्थित बुद्धीविनयन् उपदिगत् देवम् । मूर्यम्य धीविनंतृत्व विद्युत वेद ।
नत्र 'पियां यो न: प्रचोदयात्' इनि मविनृमन्त्र एवालम् ॥१॥
हृदये निवसद् गृहईवं वस्नो निवद्विसृजदेवम् ॥
कण्ठे निवसत्प्रवदईवं कुक्षौ निवसत्प्रपचवम् ॥१३॥
हृदयं इति- हृदयं निवसत् हृदयप्य मत् गृहत् वृध्यमानं देवं माशि-
नया विद्यमानत्वात्। वम्नी नाभरयप्रदेश वमन् मन् विसृजत् नमंन्याय
उत्सर्ग कुर्वन् देवम्। कर्ण निवमन् मन प्रवदत् प्रवचनं कुर्वन् देवम् । कुमा
उदर निवसत् प्रपचन् भुक्त पक्वं कुर्वन् देवम् ॥१३॥
देहे निवमद्विचलदेव पञ्चप्राणाकारं वंदम् ॥
भागि समस्तस्याने वं स्वाहाकारे तृप्यवम् ॥१४॥
-
देह इति- देहे निवमन् म्धिरं मन् विचलच देवम् । देहे अम्य न
चंद्वाम., देहस्य चलन न भवेत्। पञ्चप्राणावार प्राणापानां ममानन्चौदान-
व्यानां च पञ्चप्राणाः तेपामाकार इव आकागे यम्ब नत् देवम्। समस्तम्य
सर्वस्यापि भोक्तुरग्ने भोग्नं भागि भागवत् देवम् । अग्नस्य नोमुमरम्बसे
निष्यन् न भोजयति।
नम्मादम्य मुज्यमान मवम्यान भागो भवति । म्बा-
हारे देवतृषिवाचके तृप्यत् प्रीयमाणं देवम् ॥१४॥
अय म्रूपतया देवं प्रन्यङ्गस्तवेन गायनि-
विभग्रारोदेवं वं अगदरस्मितविभाः गम् ॥
अगमापहरिकुरं देवं विनमवासस्थानं बंदम् ॥१५॥
विदिति- नारीवर्ष म्यांम्पं विभ्रत् देवम्। शुधदरमितविभ्राट
गुधेत मिन दररिमन पदमिनेन विमाने इनि विभ्राट् देवम्। अम.
महाविदुर गंवदपंहाग्यमारं देवम्। विभावामरान विदागावामम्यलं
देव ॥१५॥

·४२८
उमासहस्रम्
[दशम शन
शीतज्योतिर्वदनं देवं
लावण्यामृतसदनं देवं
हचिबिन्दूपमरदनं देवम् ॥
स्मररिपुलोचनमदनं देवम् ॥१६॥
गीतज्योतिरिति- गीतज्योनिवंदन गीतज्योतिश्चन्द्रः स इव वदनं यस्य
नवम्। रुचिबिन्दूपमरदन रुचीना कान्तीना विन्दुभिः पृपतेः उपमा मादृ-
श्य यंपा ते रुचिविन्दूपमा, ते रदना दला यम्य नइंचम् । लावण्यामृत-
मदन लावण्य रामणीयकमेवामृन तस्य मदन गृह देवम्। स्मररिपुलोचन-
मदन स्मररिपो कामारे. हरस्य लोचनाना मदन हर्पण देवम् ॥१६॥
लक्ष्मीवोचिमदलिकं देवं प्रशावीचिमदीक्षं देवम् ॥
तेजोवीचिमदधरं देवं सम्मदवीचिमदास्यं देवम् ॥१७॥
लक्ष्मीति- लक्ष्मीवीचिमदलिक लक्ष्म्या श्रियः वीचय. ऊर्मय. अस्य
सन्तीति लक्ष्मीवीचिमत् तत् अलिक ललाट यस्य नत् देवम् ।
प्रज्ञावीचि-
मदीक्ष प्रज्ञावीचिमती चिम्मिती ईक्षा दृष्टिर्यस्य तत् देवम् । तेजो-
वीचिमदधर तेजोवीचिमान् तेज.स्तरङ्गवान् अपरः अधरोष्ठो यस्य तद्देवम् ।
सम्मदवीचिमदास्य सम्मदवीचिमत् आनन्दोमिमत् आस्यम् आननं यस्य तत्
देवम् ॥१७॥
करणोल्लोलितनेत्र देव
कुसुमसुकोमलपात्र देव
भोकाराभश्रोत्रं देवम् ।।
कविवाग्दभवपात्र वैवम् ॥१८॥
वा
.
करगति- परगोलोलितनेत्र करुगोल्लोपिते कपातरङ्गित नेत्र परय तत्
देवम् । श्रीवारामनार श्रीकारस्य नागरलिपी आन्धलिपी
निम्यमानग्य 'श्री' इत्यक्षरम्य आमा इवाभा ययो ते श्रीकाराभं तेश्रोने
पम्प नत् देवम् । तद इन्द्राणीसप्तशत्या 'श्रीलिपिद्युतिसुन्दरकां' इति
गीतम् । बुमुममुकामलगात्र कुमुमम् इव मुतरा कोमल ललित गात्र वपुः यस्य
मन् देवम् । मविवादभवपात्र वेवांची वैभवस्य ऐश्वयंम्य पात्र कदिवर्णना-
र देवम् ॥१८॥

·चत्वारिंग: स्तबकः]
प्रभामहितम्
४२२
हिमदति शंले व्यक्तं देवं सितगिरिशिखरे कोडदेवम् ॥
तुम्वरुनारदपोतं वं सुरमनिसिद्धध्यातं देवम् ॥१९॥
हिमवतीति- हिमवति गले पर्वतराजे व्यका म्पप्टम् उमारूपेण प्रकामं
देवम्। मितगिरिशिवरे कैलामादिङ्ग क्रीटत् रममाणं देवम् । तुम्बुरुनारदगीत
सुम्बुरुणा गायकभक्तन नारदेन भक्तामरेण च गीतं देवम्। मुरमुनिमिद्ध-
ध्यानं मुरः देवः मुनिभि. ऋपिभिः मिद्धश्च ध्यानम् एकाग्रतया प्रणिहितं
देवम् ॥१९॥
क्वचिदपि रतिशतललितं देवं क्वचिदपि सुतरां चण्डं दंपन् ।
भक्तमनोनुगवेयं देवं योगिमनोनुगविभवं देवम् ॥२०॥
-
वचिदिनि- क्वचिदपि रनिदाननलिन रतीनां क्रीडाना गर्न ललिन मौम्य
देवम्। क्वचिदपि मुनराम् अत्यन्त चण्डम् उग्र देवम्। भक्तमनोनुगवेप मक्त-
मनोनुगः भक्तजनमनोनुमारी वेष. वाह्यावार: यम्य नन् देवम् । 'यो यो
या या ननु भक्त श्रद्धयाचितुमिच्छति। नम्य नम्याचला श्रद्धा नामेव
विदयाम्यहम् ॥' इति। योगिमनोनुगविभव योगिमनोनुगों योगिजनमतो-
नुमाग विभव ऐश्वर्य यम्य
नत्। उपपद्यते चैतदमोपवाद्योगिजन-
मङ्कल्पम्य ॥२०॥
चरिते मपरं स्तुपतां देवं चरणे मधुरं नमतां देवम् ।।
अयरे मधुरं शम्भोर्दवं मम तु स्तन्य मधुरं देवम् ॥२१॥
परिन इनि- स्तुवता मोतृणाम् अय, चरित म्वचयांया मधुरं देवम् ।
रमणीयवृत्ता भगवती स्तोतृषु विषये कारुण्यप्रदर्शनात्। नमता नमस्कुर्वता.
मर्य, चरणं स्वीयै पादे मधुरं रमणीय दैवं, नमस्कुर्वता चरणमाघुर्व विदि-
नम्। गम्भोः शिवम्य अर्य, अघरे मधुर देव, उमादयस्य शिवरमणी-
मम तु गणपतः पुत्रस्य अर्थ, म्नन्यं मधुर देवं मातुः मन्परम
खात्।
गियुर्वेति ॥२१॥

·४३० उमामहस्रम् दिगम गन भुजभूतविष्टपभारं देवं लालितनिर्जरवीरं देवं पदधृतसम्पत्सारं देवम् ॥ रक्षितसात्त्विकधीर देयम् ॥२२॥ भुजभृत इति - भुजभृतविष्टपमार भुजाभ्या बाहुभ्या भृतः वोट' विष्टपभार लोककार्यभारः यम्य नत् देवम्। पदधृतसम्पत्मार पदाभ्यां धृत सम्पदा मार बलं यम्य तत्। लालितनिर्जरवीर लालिना. निर्जरवीरा. देववीरा येन नन्। रक्षितमात्त्विक्षीरं रक्षिताः सात्विका. धीरा येन तत् दैवम् ॥२२॥ चिच्छपत्यात्मकमधितनु देवं श्रुतिषु शिवेति प्रथितं देवं तटिदाकृत्यधिभूतं देवम् ॥ जपति जगस्त्रयविनुतं देवम् ॥२३॥ चिदिति- अधिननु तनो गरीरे चिच्छस्त्यात्मक चितिशक्तिस्वरूपं देवम् । अधिभून भूने बाह्ये वस्तुनि तदिदाकृति विद्युदाकार देवम्। श्रुतिषु वेदेषु शिवा इति प्रथितं विधुत देवम्। जगन्त्रयविनुत त्रिलोकसंस्तुत देव जयति, प्रकर्षण वर्तते ॥२३॥ रमणमहपरन्तेवासी मध्यमपुत्रो नरसिंहस्य ॥ वासिष्ठोऽयं मरुतां मातु- गणपतिरडाघ्र शरणमुपति ॥२४॥ रमण इति- रमणमहर्षेः अरुणाचलवासिनः अन्तेवासी शिष्यः तेनानुगृहीत. स्वात्, नरमिहस्य मध्यमपुत्र, अनेन कवे. पित्त्रोः आत्मना सह त्रय पुत्राः इति ज्ञायते। नत्र मध्यमोऽमी वासिष्ट वसिष्ठगोत्रजः अय गणपति माना मातुरिन्द्राण्या अघि चरण शरणमुपैति प्राप्नोति ॥२४॥ त्रिभुवनभर्तुः परमा शक्ति- तनतिरेषा गणपतिरचिता सिकलसवित्री गौरी जपति ।। पादाकुलकप्रान्ता जयति ॥२५॥ त्रिभुवनैति- त्रिभुवनमर्नु. त्रिलोकेश्वरस्य परमा मर्वोत्कृष्टा गति मवाटसवित्री विश्वजननी गौरी उमा जयति । गणपतिरपिता गणपतिनिबदा

·चत्वारिमः स्तबकः]
प्रभासहितम्
पादाकुलकमाना पादाकुलवानि एतदाम्यवृत्तनिबद्धानि पद्यानि प्रान्ते प्रकृष्ट
अन्ते यस्याः सा एपा ननुति तस्या गौर्याः नुनिः उमामहस्रम्तुतिः जपति
उत्कर्षण वर्तते।
तदिदमुमामा वामिष्ठगणपतिमुनिप्रणीतं विजयनेतराम्
विजयतेतराम् ॥२५॥
इति श्रीमहपिरमणभगवत्पादानेवासिनो पामिप्दम्य नरसिंहमूनो गणपनि-
मुनेः कृतावुमामहरी चन्वारिंग' म्नवक. ममाप्त ।
समाप्त च दशम शतकम् ।
॥ उमामहलं ममाप्तम् ॥
मंपा स्तुनिरमा देवीमधिकृत्य महात्मना ।
दातकर्दशभिर्गीता चतुःस्तवकराम्मितं. ॥१॥
अत्रम्थविषयान्मर्वान्वृत्तानि च यथाक्रमम् ।।
मङ्कीर्तयामः पना कण्ठस्थपदलब्धये ॥२॥
आर्याभिराचे स्तबके व्योमात्मा म्बीतनुर्नुना ।।
मर्गादिवर्णनं प्रोक्त द्वितीये पञ्चचामर ॥३॥
तृतीय तनुमध्याभि. संदेहायारच मापनम् ॥
चतुयें गीतिभिर्गीता आध्यात्मिर विभूतय. In
उपजातिभिमदाह पार्वत्या. पञ्चमे स्मृन.॥
पप्ठे तु मदलेखाभिर्माहाभाग्य जगत्मुव. ॥५॥
मातुराकागदेहाया मातृकादिविभूतयः ।।
वमन्ततिलकावृत्तः सप्तमे तबके नुताः ॥६॥
अष्टमेनुष्टुभ. गुमाः प्रमताभीष्टदापिनीम् ॥
चण्डिकामुपतिष्ठन्ते चरितत्रपनामिनीम् ॥७॥
नवमें स्तवर्क रम्यं तमम्तापहरं परम्
मम्मितं महेश्वर्या आभिरभिवते ॥८॥
वृत्तः संगादिपादानं मौन्दर्य ललिवामिः ॥
नपा पादादिगानम् आर्यामिदनोत्तरम् ॥९॥

·उमामहयम्
अभिवणितमायाया द्वयोः स्तवकपोस्नत. ॥
रमोदताभि. शृङ्गारवर्णनं द्वादों कृतम् ॥१०॥
त्रयोदरी जगन्मातुः कटाक्ष उपजातिभिः ।।
चतुर्दशेऽय स्लवके गस्ताभिरुपगीतिभिः ॥११॥
काली गोरी परा देवी गीता कुण्डलिनी तथा ॥
उदीणं स्वागत देव्या स्वागताभिरनन्तरे ॥१२॥
कुमारललितावृत्तरध्यात्म शक्तिवभवम् ॥
षोडशे विवृतं सर्वमथ सप्तदगे परा ॥१३॥
मक्तिश्चम्पकमालाभिदिव्या मदकरी स्तुता ॥
प्रहर्षिणीभिर्धाराभिगिरामप्टादशे त्वथ ॥१४॥
कुण्डलिन्या. समुल्लासश्चित्रो व्याख्यायते मताम् ॥
तथा रूपविशेषाणाम् साक्षात्कारश्च कीयंते ॥१५॥
एकोनपिंगे स्तबके ललिलाया महतरम् ।।
प्रमाणिकाभिरग्रयाभिध्येय रूप प्रगीयते ॥१६॥
मणिवन्धस्तथा विशे मर्वसारमयी स्तुता ॥
एकदिन हरााङ्गी सम्प्रगायन्त्यनुष्टुभ ॥१७॥
वियोगिनीभि-विशे गीतं हरकुटुम्बकम् ॥
अथ प्रकीर्णको तत्र त्वेका नरमनोरमा ॥१८॥
गायत्रीगभिताऽन्या तु सुप्रतिष्ठा मरत्प्रभा॥
क्षेत्रमालेन्द्रवाभिः पञ्चविंश प्रगीयते ॥१९॥
पनि दोघवर्गीता मातापीतकुचाम्बिका ।।
प्रचण्डचण्डी गायन्ति गिखरिष्यस्त्वनन्तरे ॥२०॥
वमन्ततिलकावृत्तरप्टाविंगे मनोहरः ।।
उगम्वल स्तबके गीतं रेणुकाभिवर्णनम् ॥२१॥
मदलेम्बाभिरेकोननि नवविध लघु ॥
अनघं भजनं गी भक्तलोकमुदावहम् ॥२२॥
नि प्रमाणिकावृत्तातुर्मानमपूजनम् ॥
एनिगेम्बिकानाम्ना माहारम्यमुपजानिभिः ॥२३॥

·प्रनानातिन् जागीतिनिराधानो भक्तियोंगोन्दननरे ॥ वन्किो तु दंगल्यपी योगोगा नया हरिणीमदरीन्यां तु क्रममा प्रार्थना द्वयोः । नयाविरकवरीमिश्त्र पत्रिगं तु प्ररोगान् ॥२५॥ व्यापभनेय तत्त्वानि मन्ननिने त्वनुष्टुभ ॥ नतो दामहाविद्याः सानाकुलमनीतर ॥ एकोनचत्वाग्मिं तु नदके जातीनुवः ।। महिमा ब्योनहाया इन्द्रवग्राभिरीडित: ॥२॥ चत्वारिन्निने म्नाने पुस्पार्यकरं परम् ॥ देवीन महामार पादनाना च पावनम् ॥२८॥ इस महलं पद्यानामधिकृत्पाखिलेश्वरीन् गीतं प्रशस्तं महतां माननीयन मूरिणा ॥२९॥ वृतन त्या भारत्या प्रतिमानमहीपता ।। नपमोशनपा कर्म गनपा कायवेपसा ॥३०॥ निर्मिता रनिनि पनिभूरम्बापदपायो । स्तुति. कामना मंपा कृतिगंगरतेगुरोः ॥३१॥ वेदगास्त्रादिदिद्याम्चिलोडनेन महात्मना ॥ स्तोत्रमाहित्यममृतं भूमुरेण समाहतम् ॥३२॥ मेव्यता काव्यरसिकमंज्यता भजनायिभिः । महत्त्वकादशिनि मद्भिरिदमादीयतामिति ॥३३॥ व्याम्या महायामाबध्य प्रभामेना मुनिराम् ॥ कृतकृत्योऽस्मि तस्यालेवामी पुत्र इव प्रियः ॥३॥ मेयं प्रणीता साहित्यगुणालङ्कारसारगा ॥ जगदम्बापदप्रेमरसाविर्भावजीवना ॥३५॥ आनृष्यं लेमतो वापि गुरोर्गन्तु प्रकल्पताम् ॥ इति यलोनमारज्यस्सम्पूर्णस्तत्प्रमाइतः ॥३६॥ न पाण्डित्यप्रवर्षोत्र न वा तस्य प्रशासनम् ॥ विद्यामन्तानविच्छंदवारण मूलकारणम् ॥३३॥ 28 ·उमामहन्नम् अधीतस्तानपादेभ्यस्स्वाध्यायस्सामगाखिना ॥ बाल्ये काव्यानि शास्त्रं च तया शब्दानुशासनम् ॥३८॥ श्रीविद्या च मया लब्धा तथव पितृपादत ॥ अय देवप्रसादेन प्राप्ताद् गणपतेर्मुने. ॥३९।। साहित्यशास्त्रविज्ञानं दर्शनाला गतीरपि । देवतातत्त्वमीमांमा मन्त्रयोगस्य साधनम् ॥४०॥ वेदार्यपद्या गहना रमण परमं गुरुम् ॥ मर्वाण्येतानि मम्प्राप गुरुनायाद् गिरा प्रभोः ॥४१॥ तदा गुणलेगाश्चंद्रचिनाया कपालिना ।। ममर्यास्तत्र गुरवा हेतव पुरुषास्त्रय. ॥४२॥ गुरुविश्वेश्वरी जीयाज्जीयाद् गणपतिगुरुः ।। रमणो मुनिराट् जीयाज्जीयात्स परमो गुरुः ।।४।। इदम्प्रमू परा जीयादुमा जीयात्पुरातनी ॥ उमामहस्रमामूर्य जीयाज्जीयात्प्रभोज्ज्वलम् ॥४४॥ इति श्रीमहपिरमणभगवत्पादानुध्यातश्रीभगवद्वासिष्टगणपतिमुनिप्रवरान्ते- वामिन पूर्णयोगाचार्यधीमदरविन्दभगवत्पादानुध्यातस्य भारद्वाजस्य विश्वेश्वर- मूनो. कपान्दिन कृनि उमामहप्रभाध्या उमासहस्रव्याख्या समाप्ता ॥

·उमासहस्रश्लोकसूचिका पावम् ... ३२४ .... ... .... २४४ २५० १७१ १४९ ૨૮૬ २५७ १६० २२० अगेनादिश्यादी अखण्टधारया अखिलजगन्मातोमा अविलम्य अबिलामर अग्निस्त्वं अग्रतः अजुपे अचलया अजय अजाण्डपिण्ड अजितन्य अजेय अण्डमण्डल अतिपुष्ट अतिसूक्ष्म अत्यल्प अत्रानुभव अपवा देहा अदयमरिभि. अदुष्ट अद्विगुल अनिभिः अधरप्रवाल अपरोष्ट ३८९ ४०६ ४०७ ·उमामहान दलोकः पाश्चम ... २८३ ३१० .... ... अम्बरस्यले यम्ब विधूप अम्बावृणोति अम्बिकामुप अम्मच अम्भोजोपम अयं कटाक्ष अयं तवाग्रिमः अयं भयानां अयि त्वामेवेन्द्र ... ... ३५८ ... ३६० अयि मुदाम्पदं अरीमा गीप १०८ ... .... १३८ ... ... अन बन्यमप्यधिक अन्यया अब जहीहि अवतमनुपार अवनमाल्टद भवनसित अवतरण अविरत अध्यक्त अष्टमी अम्नु तव अग्नु नगेन्दर अम्न मम ६० ... ... ... ... ... २८ १८० अग्नु दिर ... अम्पिप अन्य स्वाय अस्द मगनं १८॥ ३१२ २६३ ... ...

·४३८ मामहस्रम् इलोक पार्श्वम् ... २६० ... २६ ३९७ २९ ३२८ २८० ३८४ ३४५ २६४ ... अहकृति अहमिति अहमिह अहम्पदार्थों अहम्मतित अहम्मतिलताया आकाशस्य आकाशे आकाशो आक्षेप आगमवि आजिदक्ष आत्मनि यो आत्मनि स्थिते आत्मन्युता आधी आधारचक्र आनन्ददेहा आपदामप आपन्महोम आपीन आग्रेडित आयतलोचन आयतवन आयम आयुष्या आराधय आराध्यते आरोहण आ ... ४८ २७८ १७८ ... ... ७२ २८० २८२ ... ... ... ३१५ ... ... २७६ ... ४२३ ...

·दोकादिका ४११ लोकः पार्वम् ३४७ ११८ आर्यागीनी आलोक्ने आलोकमात्र आगा रे आगिरी आश्चर्य ६६ ८. आमनबन्धा आहार इन: पीत्वा दंपरी इसमभिमुखी मामयि ३०७ इपहुन्टगोलं ४९ १०० ... १८ ३.८ ईगडिया ईगानमुन्दरि टक्न दघत मराज उन्चारयो उमलतारे उग्दलापे माहो उन्मानि उद्गीनघूम उहौतु उतुं उसाने १९८ 33 ८ ·इलाकविका लोक. पारम् एवमादि एप प्रौदी ऐन्द्री गति. आजमदच कन्चमदाण्डे ३८८ २३२ २३. ११७ १४ कन्याकुमारी बबलीकृत्य मनीय कमलादिलाम वमलामन कम्बदगम्ब कममारमा वरगोलोन करानि या क्रोश्चिय संपुट ३४० (२८ २८४ ३९० ३१. वमंगा या यविधि पष्ट पनौतु कम्पारि गाली मानिदमूल्या २०५ २४१ पान्दार पर मात बाबदामति २६० ·इसीमिता लोक. पाश्वम् एवमादि ... ... एप प्रौती ... ... ... ... ३८८ ... २३२ २०२ ... ... ४०२ ११७ ... ... ... पंन्द्री शक्ति आजमरच कम्जभवाण्डे कण्ठ कन्याकुमारी कबलीकृत्य कमनीय कमलाविलारा कमलागन कम्बुसदृगम्ब करणारसा करणोल्लोल करोति या करोत्विय कणंपुढे कान्तिा यमंणा पा पग्निपि पद पुनातु कम्पापि पावली मानिदमूल्या २४५ १४० ३४० ४२८ ... ... ... ... ... २८४ ... ... ... १५० २०५ २७३ २४१ লা पाशि मांद पायहानि ८८ ·दलोरमूविका दलांक पारवंम् एवमादि एष प्रोटी गंन्द्री शक्ति आजमश्न कन्चभवाण्डे ३८८ २३२ ... ११७ कन्याकुमारी बबलीकृत्य रमनीय धमलादिलाम कमलामन कम्बमदगम्ब १४० ३४० ४२८ ... ... २८४ करणांल्लोल करोति या करोत्विय पणंपुटे पनि रमणा यथा पश्चिम स्ट धुनोतु म्यारि गगाली मापिरमून्या ... २०३ राना नाम मांस गन्यमति १८३ ८८ ·ग्लोरमूत्रिका दलोकः पाश्वम् २०४ ४०० CY १७२ १८६ केनित्तनुहीन कपि यज केमादि कॉ.पि महलं को भापता क्रियामूल क्वचिदपि क्व ज्योनिः भान्लं धाममध्य म पीडामवनं पण्डवणा विद्यन्ति मेलति गगनानिल गन्छन् कुर्वन् पजनम गणपतये गतिमने गणानः गगेगितुः ८२ ::: २६८ २४० १०८ २८० ३४० २१८ ... ८३ ४.४ ... १२२ गनीराः गानटूना गिरिमागगग गीगंगाना गोपनीर गुमान गुमान गुरमनम ·उमासह पार्वम् इलीक. ३२० ... २२० ... गुहावतार गोरालिनी गोलानि गोरि घनीनव घोरं घोपमय चक्षुविधाय पशुपः चक्षुधा घापि चञ्चल चन्द्रकिरीटा ३०७ ४२१ .. ૨૨૮ २८३ ... ... मन्द्रिका परणादि ... ... ... सामुदा १८ ... ... पिनि रिया ... तिम परब रितमारी (४ १८२ मिनी मोर किसान ·लोप मूषिका पार्वम् २७ १४० ३६० ... ... १३५ ... ... दलोकः जगतां माता जगदम्ब जगदधिप जगहियान जवायुग जविवालमे जननि जग जननि विज्ञता जन्नो जन्ती जम्मम्य जपनि त्रिपुरारि जयतु भरत माप्रत्यु पानन्नि गानीमा ... २५७ ४०५ ४२० २५२ :: २०९ २८४ ... ... जीनंतर जीवनय युद्धति ... ... मान या ४०४ ... गातुर्मान गानग्माद्वय गाने जानेन्द्रिय ग्रागिचितानि पररर ग्मनन्त्री मसेतुना ... बनारसर ...

·४४८ उमामहरम पार्वम् श्लोकः दहरसरो ... दातु नाजित ... ८१ २२३ दातु प्रभुः दानतो दिक्षु दिगदिनि दिग्वल्ली दिवाकरायुनो दिव्यं धन दिव्यं नव दिव्यं दुकूलं दिय्यपुमा दिथ्यो पन दिगि दिमि दीपितिधारा दीपितिम्पा ... ... १८४ ... ... ... दुर्वन दुष्टानिगि दूरीमा इसीयूष ... ... ... दाम एपिरंप पम्पारणा मात रोटी ...

·पन्लोरमूनिता ४. ... दलोर: देवता दविते देवी देवेन्द्राय देहि जग दहीति ८४ ८. 608 देहे निवम देहेप्विय देह, पलनि दोगनपा दोवल्लिक विरंप ... ... इन विश्व ८० ... दारेषु ... दिग्दनन सन्माने पर्मत पाम्नि प्रमिदं ... १०४ ... पुन्ननु पन्वर पूमानगम परंपात ... न पेग्म म गरम पो 29 ...

·४५० उमामह्यम् पार्चम दलोर: ३३२ ... ... ... ... ६० २२४ २२३ ... नदन्ति न भवति न भवसि नमसः नभस्तले नमोन्तराल नमोलरे नभोज्नरे हिर नमः शिवाय नमता पुषः न मम परमे नयन नयनं ३६७ २४६ २५८ न विज ... नव्याम्नन न यात नारी नात्यपाणि मागि नाभिार मामानि नार्षन Trift २०५ लिपि गि ...

·स्टोरमूचिका लोगः पानम निजमुद्धान्त निजात १०८ नित्य म ... ... ... ... .. ... नित्यमब्ज निद्रायिम्मनि निधीन् निम्त्वत्ता निरनर निरवधि निरम्न निर्मनसुधा निर्माय नीलानल ود नूतनुए वाम्या नैव महा 3 नेमगिर नो नेयुष्यमि नोदमैन जगभव ... ... पञ्चा ... पदमपी पामु माता ...

·रसोनिका इलोकः पारम् ... २८६ पुण्यात्र पूर्ण पूर्णसमाधि पूर्णाम्बरे पूर्णिमामुया पूणे विय पूर्ण शरीर प्रचक्षते प्रचण्डा प्रतिक्षणं प्रत्या प्रयममनय प्रपन्यमि ... ... ३.८ ... ०१८ प्रभा भानो प्रभोः प्रमा ... ... प्रमम्पमाना प्रमन्त्री ... ... ... प्रमून प्रष्ट प्रानता प्रागममीर प्रागमनो प्रागार प्रामात प्रापितारी ... प्रागंबरी मानोर ·लोकमूरिका दलोकः पानम् ... ... . ३५३ भगवति भजे भामा मग निरन्तर भगन्नि भदं भगन्नि भवति परा भवत्यखण्डा भवत्यमावती भवम्य भवाम्बुपि भाति मीन मारतभू भालचक्षुष. 3 भाष भुजगा भामा भामुर भाहि मुगभूत भुवनमरण भुवि भट्ट अपर भूजन्म 0. भूमि भगा मुग्न भूग समान ·श्लोक्मृतिका लोक. पास्वम् मायं ... मा पुनातु ... २६४ माये २८२ माहा मुमभागि मुताभि मुख मुच ममम्न मया मुनीन्द्र मुनीन्द्रमूल मूनि मूघमोम मुताग्नि मूलाधारा मूले ल मुले ग्थिन्या मन्यजयोग मटीग मोहरान मानी २१८ १८६ १८५ २१५ पनाका ৪ নিল प गुपनी ·श्लोक्मूचिरा लोर. पास्त्रम् या माधुरी या व्यक्ति पवयो युप्मान वाली ३१८ .. चन विनु नाम यंपा म्या .. ... ... यांगन पांधवराणा पो मद योम्ब पारणे यो रम यो गा २२९ २०३ २०८ १८१ १८२ २०९ २७१ ३२० २०० १०७ यो गीत नंदगंय म्बनी रण पना ... ... रमनमहा ग्ममंत्र २४८ मगदाना गरनु गमुन्ग १८८ मान ...

·४५८ उमासहलम् पात्रम इलोक ... यते जग. ... ३३८ १०६ २७८ १६४ ... यत्प्रतापेन यवाचल यमाम्ब यत्रव ययाविधि ... ... २१८ ४०० यथाऽम्म यदाऽभव यदि तव यदि त्व यदीय यदेत २६८ २९३ ११२ १९२ ४१६ ३३४ यद् गजिन यद् गीयते यदि यद्यखिल यद्यपि काली ३७२ ४०८ ... यद्वति ... १०८ ३७२ यगांदा यस्मिनुतर यस्य मनुजम्य यस्त्वा यस्या. सम्यय यस्मभयंता यातायात ... .. . ... यावि रा निहा ... मान्यता ·लोकचिका लोकः पार्वम् वमिष्ठगोत्र ३२६ वस्त्रं स्यात् ४०६ ४२६ ... ३७२ २७७ २८२ १०६ वह्निग्वाला वाक्यानि वाव वाचो विनय वाणीमरोह वातायामित वात्सल्य वारयति वाराणमी वाग्निसधित बामब बामस्त वासुदेव विकले विकामा विकुर्वाणा विकृति विकृती विचित्र विचिन्नने विज्ञाने विम्बित विदधातु विदिनमहिमा विद्या त्वियं विद्यानामसि विद्यावतो ३९० २४४ २९७ ४०१ ४२४ ३२६ ... ०३७ ३४. ४२१ ·लोरमूचिका इलोकः पार्वम ६२६ ... ४२६ ९० ३२१ ... २७७ २८२ १०६ ... ... ... वमिष्टगोत्र वस्त्रं स्यात् वह्निज्वाला वाक्यानि वाव वाचो विनय वाणीमगेरह वातायामित वात्सल्यं वारयति वाराणमी पारितमथित बामव वागग्ने वासुदेव विवले विकामा विकुर्वाणा विकृति. विकृती विचित्र विचिन्नने विज्ञान विम्बित विदधातु विदितमहिमा विद्या स्वियं विद्यानामसि विद्यावती ... २४४ ... ... ४०१ ... ३२६ ८३ ·इलोकमृचिका दनांक: पार्वम् ३७४ ... ३४३ ... दैग्गिण व्यक्तित्वं व्यक्तित्वमम्ब व्यक्तित्वलीन व्यक्तित्वादपि व्यक्तिन्वाक মন্ত্রী व्याम्यान व्याघ्राधि व्याप्तमक्यमु व्याप्तापि व्यायद बजनि विन्टय ३४२ ६२ १२३ ... ... ફર १८७ ... १० ... ३६४ ... ... अक्ति ननु ... ... २३८ नीट त्रमुग ... 393 १६८ ... १४७ समयनु भरत्युषा दावषय गर्वनारि गम्य गर्वाणि मस्त्रधराणां भावपर शाम्पनि पारदवस शिपिलवृद्धि पिरोगत ... ३८० ००० ३४२ ·श्लोरमूचिका ४.५ पार्वम् लोकः ... ... ३०५ १२५ २६५ ... . २४६ २४८ २५२ १७४ पप्टावतार मंशालनाय संयमादप संशोध्यागम मकलमस्युम माले धवल. म किमिन्दु मानः मनिरपि म गुहो सङ्कल्परक्त मङ्कल्पाना सङ्कल्पान मङ्कल्पे सङ्कल्पः सङ्कीर्तय सङ्कीर्तना सङ्गीयमान स चेद् भवो मज्जन सञ्चालय सतवि सत्यतो सत्याः सत्पद २१० ८० २७६ २२६ ४१८ १८७ २६४ २६ २९ ... सन्तु ५० २६५ ... सन्मान सम्पदा समयमपि 30 ...

·उमामहस्रम् लोकः पार्वम् ... २८१ १२० १९७ ... ... ... ... गिल्पविद शिवहृदय शिष्ट गीतकर गीतज्योति शीताचला नीमरोजे गुवां निवृत्ति ४२८ २२८ १२३ ४२३ १४२ ४८८ १८० : : २८ ४०५ मुखग्रह्मणि गुदाने शुदेन्दु गुम्मित गुम्न गुम्नग्य पराया गोगनगा समान श्राद थार धीरण धीपाट श्रीया धीनट भीमग्नि भता पहिर धोनी यान ry ... ... ... ... ...

·लोकमूचिका ४६५ दलोकः पार्वम् ... ३०५ १२५ ३२१ २५५ २४६ ૨૪૮ १५८ ३७८ २५२ १७४ ... पप्ठावतार मंक्षालनाय संयमादय संशोध्यागम मालमस्त्यमे मकले घवलः स विमिन्दु मतः मतिरयि म गुहो मङ्कल्परक्त मङ्कल्पाना सङ्कल्पान मल्पे सङ्कल्पः सदीय सङ्कीर्तना सङ्गीयमान म चेद् भवो मज्जन मञ्चालय गत्कवि सत्यतो मत्याः सत्यव मन्तु सन्मात्र सम्पदा समयमपि 30 ८० ३३५ २७६ ... ... ... ... २२६ ४१८ १८७ २६४ २६ ... १५५ ... ... २६५ ३६२ ...

·श्लोकमूचिका उलोक. पाश्वम् १८० ... २२९ मारमीश्वरि मारस मिद्धम या सुकोमलो २२२ मुधा फिर ... २२५ २१९ सुधा हम सुधाघट: मुधाब्धि मुपर्वमौलि मुरालये गुवर्णचल मुवर्णमाल मुविमलधिय. मुंबन्धी मूक्ष्मस्थूल मूरिवराणा सेनान्या मेयमुत्तम मोमस्य मोमाग स्कन्दजननी स्कन्दाम्बा २३१ २३७ १८३ ... ... ३१८ १९२ १९२ स्तुना दिशसि म्तुता भवसि स्तुवता. ५२ स्त्रीत्व म्थाणु स्थापित स्थितिमसा २८५ २५८

·ग्लोरमूरिता
नोर.
पाश्चम
हतं धारा
इते लोक
हृदये नियम
हृदयं हृदय
हृदि करुणया
हृद्गुहानरे

·संस्करणम् पावंम् पस्ति. ८ ० पूर्वन्या १०८ १२२ १७८ २२ २७ वित्रुधा विद्वान १८ ०८ अगदम् पदानि पद्यानि नवरशार नन्दवचार पूर्वम्या- मयनादेवेति पदे पटसा आदौ पठनीये न वन्ने पावननाम् पावनानाम् हेनानम हेदनाम विविधा दाम भावनि भवति मम्बन मम्वत भेदादन भेदाद्भिन्न भिद्यन भिद्य ने दुर्भाग्म्यम्य दुर्भाग्यम्य म्मारमि म्मगमि अहम् अहम् विधा नि विपानि प्रवनिका प्रवतिरा गोभूकपिळे गोर भूयिष्ठं मुभ मन्दी मन्दो भनानाम् भूतानाम् वचस्का दचस्काः ३२३ ६ ४ ४०२ १० १४ २ ·संस्करणम् पार्वम् परनि. ८ १ २८ १०८ १२२ १६२ २२ ०० २७ २०३ ०८ अमुद्धम् गुदम् पदानि पद्यानि नबन्दार नटवकार पूर्वम्या- पूर्वम्या मयनादेवति पद पटक्ने आदो पठनीये न न्वन्ने पावननाम् पावनानाम् हेवानम हेननाम विविबुधा द्वाम विवुधा विधाग भावनि भवनि सम्बन भेदादग्न भेदाद्धिन भिद्यते भिने दुर्भाग्म्यम्य दुर्भाग्यम्य म्मारमि म्मगमि अहम् अहम् विषा नि विपानि प्रपतिका प्रनिरा योभूवयिप्टे गोकभूयिष्ट गुभ शुभ्र मन्दी मन्दी भनानाम् भूतानाम् बचम्का वपस्काः ३१२ ६ ३२७ ३५२ २३ ३०२ ४१० २