·First edition 19t2
Reprint 1923
All Rights ņr-yzed.
BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission
YRINTED AND POULISAD
ET X. 1. DRA
GUJARATI PRINTING PRESS
14S0GT FIT DISGSTOLT,
DOUDAT

·NYAN
॥श्रोः।।
श्रीविधिनाथपञ्चाननभट्टाचार्यविरचिता
JALA
IBRAR
कारिकावली ।
सिद्धान्त कावलीसहिता
21
रक-लल्लुरामतनुजनुपाजीवरामशास्त्रिणा
विषमस्थलोपयुक्तटिप्पणीनिवेशनपुरःसरं
संशोधिता।
मुग्यय्या
'गुजराती' प्रिंटिंग-मुद्रणयन्त्राधिपतिना
प्राकाश्यं नीता।
साके: १८४५
सन १९२३

·भम्य प्रस्थस्य सरितारा राजशासनानुसारण प्रशासशिवा स्वायतीना..
मणिलाल इशाराम देवावीर "गुजराती"
निरिगनात्रि गपप्राध्ये पिया प्रशाशनम् ।
कोर-साधन रिलिग-मुंबई

·SN VAN ॥ श्रीहरित LIBRARY प्रस्तावना अनानन्तसतारघरे स्त्रोपानितरामाभकर्मपरिपाकववाद बम्बम्पमरणानां मस्कृतप्राणिनां सर्वथैताशी गेमुपी जायतेऽई कः? कस्माशगत: ' न गमि- प्यामि सारस्य कोपि नेता वर्तते न वा? वर्तते चेकीकृत वर्तते? इत्यायनेकोमयः स्वान्ते प्रादुर्भवन्ति । तत्प्रचमानार्थमेव दार्शनिक विधायाः प्रादु- मांवरतत्प्रणेतारण कपिलकादमीतमपतझलिमिनिण्यासाख्याः पण्महर्षयः । दर्शनानि च सारस्यबोरिकल्पापपातमीमांसावदान्तारूपानि पट् । पपषि चावात्रौरवृहस्पतिप्रभृतिनास्तिककोटिप्रविष्टानां दर्शनानि समपलभ्यन्ते तथापि मारतीपवैदिकमतावलम्विन्यः संस्कृतप्रजा: सांप्रतकाले संमानपूर्वक लानि नाही. उर्वन्ति । यपि भास्तिकनास्तिकव्यवहारवीन तु “नास्तिको वेदनिन्दकः" इति मानीयमेव तथापि " अस्ति नास्ति दिष्टं मतिः"१११४१६० । मन्ति परटोक इत्येवं मतिर्यस्य स भास्तिकः । नास्ति परलोक इत्येवं मतिर्यस्य स मास्तिक: इति पाणिनिपतझटिनिर्मितसूत्रमाप्पाभ्यां समुत्पनेन श्रमद्वयन निथी. यते शनिमहो दर्शनद्वपसापारः परस्परविचारसांकर्यादुमपविधान्यपि दर्शनानि सभीवीनान्यति वयम् । किं चादिशंकराचार्पसमयापार फेनारि वैदिकमता. वटम्बिनास्तिविदुषास्तिकदर्शनखण्डनाय नोच्चसिता लेखनी तेनैव पातदर्श. - नस्य हिनीयाध्यायस्य द्वितीयपादारम्भे सम्पन्दनप्रतिपक्षभूतानि सांख्यादि. दर्शनानि निराकरणीयानीनि तदर्षः परः पादः प्रीते " इन्रादिनोद्वितम् । अत्र धूमः, कि पासदर्शनमेव मम्यग्दर्शनमितराण्यप्सम्यग्दर्शनानीति ! योवं म्यादि भगरता व्यासेन रिमिति यत्र तत्रेतिहासपुराणे दर्शनकाररणां कपि. लादिमहपाणां प्रशंसा कृता 'दानिकसिदान्तखण्हनाप प्रवर्तस्याचार्पवर्यस्य पड्दर्शनस्थापनाचार्य जगद्गुरश्रीमवराचार्यत्यादिस्वविख्दावल्या पूर्वविनीपर्ण फेनाप्पांचीननपीठस्थापरपराचार्येण प्रतिमिनि भाति । आस्तिनान्त- गतयशिपिरन्यापदर्शनयोः संशिमलारभूतानियोधिका पापसिद्धान्तमुता. बढी प्रति घसिहाबादेशीय विवाहपंधीविषनाथपञ्चामनभट्टाचा विरचिता सा चेयं महत्ता परिश्रपेण संशोध्य विषमस्यदारयुपपुनाटिप्पण्या समक्तास्ति । भस्या मोषनरमण्यस्मत्यादिः बार इत्पाहमहादस्यानिषि सहाय्य कृतमतम्तेपामुपवार मुहर्महुः स्मरामीनि शम् । विद्वत्रपाकाड्डी (रक) जीवराम लल्लुभाइशास्त्री ·॥ विपयानुभाम: ॥ विषयः पृष्टम्. ... ४ ८ .ru ... ... " ... 4.. .. ... ... ... ... ८ " ... ... मटाचरणम् ... पदाविभागः अन्यविभागः गुणविभाग: कर्मविभागः सामान्यनिरूपणम् विशेषनिरूपणम् समायनिरूपणम् अभाविभागः सताना पदार्यानां साधयनिरूपणम् दम्यादिपञ्चानां दम्पगुणकर्मणां च साधम्यम् सामान्यविगेशसमयामावली सरायनिरूपर्ण पारिमाहत्यादीना. मशरणस्वम् দাগনধিত্ব কালেমা अम्पयामिहस्वनिरूपगम् अन्यपासिदानां परिगणनम् इन्यस्य समताधिकारणत्वानं गुणमंतापम्य च मित्यादीनां नवाना माधम्र्यम् शितिजाममनसां सायर्पम पालारागारमादियां शिरसादीनां पचानां चतुर्णी व सार्म्यम् भाायरीरिणां सायम्यम् पृथ्वीनलेजमा लीजयो प्रविनिजमो मायधम् पृधिपत गोगप्पामावामनां साम्पम् धम्यदिग्दर्शनम् वागमभूति के के पति च गुगा इति धनम् वारिकरणम अनिएपणम् जानिरूपणम् धानिरूपगम গালিগন্ন ... ... ... .. ... " " . ... ... " ... ... ...

·पृष्ठम्. ... ... ... ... " ... ... .. ... " ... .. .. " . ... .. .. विषय कालनिरूपणम् दिनिरूपणम् मात्मनिरूपणम् शरीरात्मादि (चाक) मतखारतम् इन्द्रियात्मवादिमतन्त्रण्डनम् मनपात्मवादिमतखण्डनार विज्ञानात्मवादिमतलण्डनम रियविज्ञानारमवादि (वेदाति) मानण्डनम् सारूपमतमण्टनम परदेवादावात्मानुमानादि बर्दियिम् भवमूनिचानुर्विध्यम प्रत्यक्षपविष त्वम् प्राणादिमानापनम नयनयामा कपनम् कप पाएमा स्रगिन्दियनारपान त्याचप्रत्यक्षे कारणकपन छ जानसामान्य कारणम् मनोप्रायकपनम अतीन्द्रियज्ञान पडियमत्यो देवरधन करणकयन च प्रस्मश्शाने व्यापारधन लीविरसनिकपम्प पद्विषत्व च पटोकिप्रत्ययविष्यम सामायटक्षणप्रत्यासत्तिनिरूपणम् मानलक्षणप्रत्यासत्तिनिरूपणम् योगजप्रयासत्तिनिरूपणम् अनुमिनियापारन तत्र प्यारस्य कारणस्य च धनम अनुमिनिकरणे प्राचीनमतमानम् परामर्शदाणम् पतिवणम् पशायणम् देस्यामामविमा भने सरसामासीमाग देवामामधनम भगवावणादि... ४२ ... ... ४३ १८ ४. . " . 3 ...

·.. ... ... ... ... " ... ... " ... .. ... ... " ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... विषयः साधारणहेलामासटपणम् असाधारणहेत्वाभासलक्षणम् अनुपसंहाहिलामासटाणम् विलक्षणम् असिद्धिविभागः अमित्रिपोदाहरणानि সেলিল काटाल्पयापदिष्ट (राषिन) क्षणम् দিন যথাসহ गचिहकारणविचारः प्याररणाच्छतिपदा फोगाच्यविप्राः भासदाक्याच्छकिमहः व्यवहारापातिपः धारपपाकिम विवरणाविपदः प्रमिरपरसानिध्यातिपदा पदलणं सवानिरूपणं च পানিবগ सादरोधे परणम् आसत्तिनिम्पर्णध योग्यताविरूपणम भाकालानिम्म तात्पर्यनिष्पर्ण গলপিবলম मनोनिरूपणम् गुणनिरूपणम मुगुणा भंपूर्वगुणाः মুশাস: भोगभितगुणाः एपनिमा: ... ... ... . ... 4.. " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " .. ... सामान्यतः ... " ·S विषय द्वादियनागुणा पकन्टियागुणा अताडिया अकारणगुणापत्रा गुणा अपाक्जमुणा कारणगुणावगुणा करजगुणा असमायिकरणगुणा निमित्तकारणगुणा असमायिनिमित्तकारणगुणा अयाव्यत्तिगुणा स्पनिरूपणम् रस निरूपणम् गधनिरूपणम् पशनिरूपणम् वैगरिकमत पासपत्ति भणप्रडिया नेयायिवमते पाrपत्ति सायनिरूपणम् সাহিত परिमाणनिरूपणम् धन्वनिरूपणम् सागनिम्पणम् विभागनिम्नमा पररवापरतपानिपगम बुद्धिनिरूपणम् सएपनिप्पणम् प्रमानिकपणम् प्रामाण्यम्बनायाचवण्डनम् ध्यानिमाय बयाधिनियम पित्रयागतम् नाशिकमत प्रमाणाशन तमरवहन च भनुपानविय मातिविष्य १०५ ·धम्- M १२६ " ... " " ... ... विषयः म्पतिरेकम्पातिनिरूपणम् भपित्त प्रमाणान्तररवखण्डनम अनुपटम्मत्य प्रमाणान्तरत्वपपहनम् चेटापा प्रमाणान्तरत्ववादनम् ... एसनिरूपणम् इम्यनिरूपण जानिरूपणम् द्वेषनिरूपणम प्रपलनिस्पण गुरुत्वनिरूपणम् स्वस्वनिरूपणम् सहनिरूपणम् संस्कारनिरूपणम् मष्ट (पौष) निरूपणम् শনিবণ ... ... .. ... " ... ... . ... ।। इति विषयानुक्रमः समासः ।।

·॥कारिकावली। नानपरकर गोपटीतलचौराय । तम्मै कृष्णाय नमः संसारम- हीव्हस्प वीजाय ॥१॥ दव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवाय- स्तषाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः॥ २॥ शित्यतेजोमयोमालादिग्देदिनों मनः । दृष्याप्पप गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३॥ स्पर्श:संरूपा परि- मितिः पृयकत्वं च ततः परम् । संयोगध विभागय परत्वं धापरत्वकम् ॥ ४॥ सुद्धिः सुख दुःसमिच्या द्वेषो यो गुरुतकम् इवत्वं सहसंस्कारावष्टं शद एव च ॥ ५॥ उरक्षेपण ततोऽपक्षेपणमानं तथा । प्रसारणं च गमनं कर्मा. पेनानि पञ्च ॥ ६ ॥षमणं रेचने स्यन्दनोयग्वटनमेव । तिगामनम. पत्र गमनादेव सम्यते ॥७॥ सामान्य द्विवियं प्रोक्तं परंभापरमेव च। द्रव्या- वित्रिकटतिस्तु सत्ता परतपोच्यते ॥ ८॥ परभित्रा तु पा जातिः सैवापरत- योच्यते । न्यस्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥ १॥ स्यापकलारपरापि स्यामाप्यवादपरापि च । अन्त्यो नित्यम्यतिर्विधपः परिकीर्तितः ॥१०॥ घटादीनां कपालादी दव्येषु गुणकर्मणोः । तेषु जातेत्र संबन्धः समवायः प्रकी. तितः ॥११॥ अमावस्तु द्विधान्पोन्यतभावभेदतः प्रागमावस्तथा भ्वतो. ऽप्यस्यन्ताभार एव च ॥ १२ ॥ एवं वैविध्यमापनः संसर्गाभाव इप्यते।। समानामपि साप खेपत्वादिकमुच्यते ॥१३॥ध्यादयः पञ्च मावा भने समवायिन । सनावन्तव्यत्त्वाचा गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥ १४ ॥ सामान्यपरिशी. नास्तु सबै जात्यादयो मता: पारिमाण्डल्यभिमानां कारणवसाहतम् ॥१५॥ अन्यपासिदिशन्यस्य नियता पूर्ववर्तिता । कारणवं मवेत्तस्प त्रैविध्यं परिषी. नितम् ॥ १६ ॥ समवापिकारणत्वं शेपमधाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं पापनप. स्तृतीयमुफ निमित्तदेवस्वम् ॥ १५॥ यत्समरेतं कार्य माति ज्ञेयं तु समवा. विजन त ! तास जनक द्वितीयमाभ्यां पर पृतीयं स्यात् ॥ १८॥ येन मह पूर्वभावः कारणमाक्षय वा यस्य । अन्य प्रति पूर्वमात्र माते यत्पूर्वभाववि. ज्ञानम् ॥ १९ जना प्रति पूर्वतितामपरिज्ञाप न यस्य पृश्यते । अतिरित. मचापि यद्भवेत्रियतावश्यकपूर्वमादिनः ॥ २० ॥ एते पञ्चान्ययासिहा पडत्वा- • दिकमादिमम् । घटादी दपरस्पादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ नृतीय व भयोम इगलजनकोपर। पञ्चमो रासमादि स्यादेतेघावश्यकस्त्वती ॥२२॥ समसायिकारणलं दम्पस्पति विज्ञेयमा गुणकर्ममावति क्षेपमपाप्यसमवापि- देवत्वम् ॥ २३ ॥ अन्यत्र निरपदम्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते । शित्यादीनां नवाना दम्पत्वं गुणयोगिता ॥ २४॥ शितिमलं तथा तेज.पवनो मन एव च परापरवर्तक्रियामाश्रया भी । १६ ॥ काललारमदिशा सर्वगत परम ·(१४) महत् । वित्यादिपञ्च भूतानि चत्वारि पति हि ॥ २६॥ श्यारम्मश्चत स्यादयाकाशशरीरिणाम् । अध्यापत्ति पणियो विशेषगुण इप्यते ॥ २॥ स्पदत्यप्रत्ययोगिन प्रथमालय । गुरुणी है रसवती द्वयोन मित्तिको र ॥ २८ ॥ आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिन । यदत्त यस्य सायम् वैधर्म मितरस्य तत् ॥ २९ ॥ स्पगंदयोऽयो वेगाख्य सस्कारो मस्तो गुणा । स्पर्श घटी रूपरंगी इवल तेजतो गुणा ॥३०॥ पदयोऽष्टी वेगव गुरव पदर- त्वकम् । रूप रसस्तपा हो वारिण्येते चतुर्दश ॥ ३१ ॥ लेहहीना गन्धयुता जिताते चतुर्दश । दयारिषट्र, सहयादिपञ्चक भावना सपा ।। ३२ ॥ धर्मा' धर्मों गुणा एन आरमन स्पुणतुर्दश्च । सहपादिपंचक शलदिशो शब्दय ते च से ॥ ३३ ॥ सत्यादय पञ्च धुद्धिरिच्छा यत्रोऽपि च परे । परापरले सख्याया पञ्च पंगत्र मानसे ॥ ३४॥ सत्र शितिर्गन्धहेतुनानारूपवती मता। पडियस्तु रसस्तत्र गन्धस्त द्विविधो मत ॥३९॥ पर्यस्तरयास्तु वित्रयोशनुष्णाशीतपा. कज । नित्यानित्या घसा देथा नित्या स्पादलक्षणा॥ ३६॥ अनित्या तु तहल्या स्यात्सवावयवयोगिनी । साध विधा मरेडमिन्दिए रिपयस्तथा ॥३४४ योनिनादिमोहमिद्रिय घ्राणरक्षणम्। विषयो पशुवादिष पनापशान्त उदाहत ॥ ३८ ॥ वर्णशको रसस्पर्शी जडे मयुरीनटी। हस्तत्र दवत तु सासिद्धिषमु. वाहनम् ॥ ३९॥ नित्यतादि प्रथमरिक दमयोनिनम् । इदिय रसन सिन्धु 'हिमादिविषयी मत ॥ ४० ॥ वाणस्पर्शस्तेजप्तस्तस्याद्रूप यामास्वरम् । नैमित्तिक दवा निन्यतादि च पूर्वगत् ॥ ११॥ इडिय नयन यतिस्वर्णादिविषयो मत । आजोवणाशीत स्पर्यस्तु पवने मत ॥४२॥ तिग्गमनवानेप नेय स्पद शिर पूर्ववनियतायुद्ध देहश्यापि स्वगिदियम् ॥४३॥ प्राणादिस्तु महावापू. परन्तो विषयो मत । आशस्य तु विज्ञेय राम्दो पोषिको गुण ॥ ४ ॥ इन्द्रिय पदेनमे सनप्यपापित जियानां जनक कालो जगतामाप्रयो मन ॥ ४॥ पीहर पणादि स्यादपारित । दरातिपादिमीरेला' नित्या दिगुच्यते ॥१६उपाधिभादेशाविप्राध्यादिव्यपदेशमा । भारमेट्रि- पारपिटाता करण हि सकतम ॥४. रोरस्य न चैतन्य मृतेशु म्याभिचा रत । तथाव परिनिराणामुपधाने पथ स्मृतिमी तथा मानारतम्य तदा म । पाधाप्रपोज्यो विशेषगुणयोगतः ॥ ४॥ प्रयापदमपोय पगरयेत सारपि । महंकारस्यायोग्य मनोमाय गोबर ॥ ५० विदयारिगुणवादिस्त द्विविधा मता । मनमानि मृतिश्च साद. नुमति प्राधा मरपथमप्यनुमिनिस्तयोपपितिशमने । प्राणनादि प्रभेदेन प्ररया रहिए मतम् ॥ १३॥ ग्राणम्य गोधरी गपो गम्पत्ताशित स्मृन ।तमा सो रसमापारलपा शम्दौ.पि च ते ॥ ५३ ५ बरम्प नय- काय गोषोन्याणितति पालतइये । विभागमयोगपरापरत्वस्यत्वं .

·परिमाणयुक्तम् ॥ १४ ॥ किया जातिर्योग्यत्तिः समवायच तादृशः । गृहाति चः संबन्धादाटोकोदतरूपयोः ॥ १५ ॥ उद्भूतस्पर्शवयं गोचरः सोऽपि च स्वचः । स्पान्यचक्षपो योग्यं स्पमत्रापि कारणम् ॥ १६ ॥ म्याध्यक्ष वचो योगी मनसा शानकारणम् । मनोमा म दुःखमिच्छा द्वेषो मतिः कृतिः ॥५॥ शानं यनिस्किल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिप्यते । महत्त्रं पट्टिये हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥५८ ॥ विषयेन्द्रियसंबन्यो व्यापार होऽपि पट्वियः। दव्यग्रहस्त संयोगारसंयुक. समवायतः ॥ ६९ ॥ द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः । तत्रापि समोतानां भादस्य समवायतः ॥ ६० ॥ तदृत्तीनां समतसमवायेन तु प्रहः। विशेषणतया सदभावानां यहो भवेत् ॥११॥ यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते । प्रत्यक्षं समवायस्य विशेपणतया मत् ।। ६२ । भटौकिक: संनिकपत्रिविध: परिकी- नितः । मामान्यलक्षणो शानलक्षणो योगजस्लपा ॥ ६३ ॥ भाप्तत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिप्यते । तदिन्तियनतहर्मवोधसामध्यपेक्ष्यते ॥६४ ॥ विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो शानलमणा । योगजो द्विविधः प्रोको गुतपुझानभेदतः ॥६६॥ पुचस्य सदा माने चिन्तालहक्तोऽपरः । व्यापास्नु परामर्गः करणं म्यासिपी- भवेत् ।। ६६ ॥ अनुपायां शायमानं लिहंतु करणं नहि । अनागतादिलिन न स्यादवमितिस्तदा ।। ६७ ॥ध्याप्यस्य पत्तित्वधी: परामर्श उच्यते । व्याति साध्यवदन्यस्मिनसंबन्ध उदाहतः ॥ ६८ ॥ अथवा हेतुमनिविदाप्रतियोगिना। साध्येन हेतोरेकाधिकरण्यं ध्यातिपच्यते ॥६९॥ सिपापयिषपान्या सिद्धिर्षय नवियते । सशस्तत्र दृत्तित्वज्ञानानुमिनिर्भवेत् ॥.. ॥ अनेकान्तो विहशा. प्यसिद्धः प्रतिपक्षितः। कालात्ययापदिष्ट हेवामासास्तु पनपा ॥ ७१ आय: . सापारणम्तु स्पाईसाधारणको परः । तथैवानुपमहासरी प्रियाऽनशान्तिको भवेव ॥२॥ यःसपसे विपक्षे च भवेत्सापारण यस्तूमयस्मामाटत्तः स चामा. धारणो मतः ॥ ७३ ॥ तपैवाउपसंदारी केवदावपिपरकः । यः साध्यनि नैवास्ति 'म विरह उदाहतः ॥ ७१ ॥ आश्रपासिदिराया स्यात्स्वरूपासिदिरप्पम । ध्याप्यतासिद्धिरपरा स्यादसिहितविधा ॥ ७९ ॥ पशासिद्धिर्यत्र पशोभवेन्मणि. भयो शिरिसादोदव्यं पूमरवादवासितिरपारा ॥६॥ व्याप्यवासिदिसरा नीमादिक मयेत् । पिररूपो:परामर्णी हेत्वोः सरमनिपक्षता साध्यान्यो या पयस्वती चाय पाहतः लतिकाटीनटे गन्धादिर साक्ष्यते ॥४॥ • प्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । साहरपधीवादीनां या स्यात्मा करणं मतम् ॥ ॥ वास्यास्यानिदेशस्य स्पतियापार उच्यते । गश्यादिपदानां तु अलिपीरुपमा पदम् ॥ ८॥ परमानं तु करण द्वारं सर परपी: फलं तर शकिपीः महकारिणी १eणा शक्यमंबन्धरतात्पर्यादपपनितः।, भाप्तसियोग्यताकाहा तात्पर्पज्ञानामिप्यते ॥ ४२ ॥ कारण संमिषानं तु परमार ततिच्यते । पात्रता योग्यता परिणीतिना ॥ यत्पदैन .

·यस्याननुभावक्ता भवेत् । आवाड्डा बरिष्मा तु तात्पर्य परिकीर्तितम् ॥८॥ साक्षात्कार उखादीनां करण मन उच्यते ॥ भोगपशाहानाना सस्याशत्वमि- हेप्यते ॥ ४५ ॥ अथ व्याश्रिता या निर्गुणा निधिया गुणा । रूप रत रूपई- गन्धी परत्वमपरस्वकम् ॥ ८६ ॥ वल महवेगाश्र मत्ता मूर्तगुणा भी । धर्मा. धर्मो भावना च शब्दोबुद्यादयोऽपि च ॥ ८७ ॥ एतेऽभूतगुणा. सर्व विद्धि परिकीर्तिता । सख्यादयो विभागान्ता भयेषां गुणा मता ॥ ८॥ योगी विभागच सख्या द्विवाशिास्तथा । विश्यवस्वादयस्तदेतेऽनेकाश्रिता गुण। ॥ ८९ ॥ अत शेपगुणा सर्वे मता वहत्तयः । उदयादि स्पन्तिा संह सासिदिको दव ॥ १० ॥अदृष्टभावनाशन्दा भी पिता गुणा । सख्यादित रपरत्वान्तो वो सातिदिक्म्तथा ॥९१ ॥ गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा पते प्रमी निता । सल्यादिपरलान्तो द्रवत्व नेह सच ।। १२॥ एते तुदीन्द्रियमामा अथ स्पन्तिशब्दकावायेकेन्द्रियमाया गुरुत्वादृष्टभावना ॥९३॥ भतीन्द्रिपा विभूना तु ये स्युर्वेशे पिया गुणा । पारणगुणोत्पमा पतेत परिकीर्तिता ॥ ९४ ॥ आपाक्नास्त स्पर्धा-ता दवत्ल प तथाविधम् । सहवेगगुरत्वैपकत्व- परिमाणकम् ॥९५॥ स्थितिस्थापन येते स्व कारणगुणोद्भवा । संयोगश विमा- गर पाते तु वर्मना ॥९॥स्पातपरिमाणैक्पृथक्वप्नेहशम्के । भवेदसम. नायित्वमय वैशेषिके गुणे ॥ ९७॥ भात्मन स्पानिमित्तलसम्यस्पगुरस्खयो । धगेऽपि च दवावे च सयोगादिदये तथा ॥ १८ ॥ द्विधैव कारणल स्यादप प्रादे- शिको भवे । वैशेतिको विभुगुण सयोगाविद्वय तथा ॥ १९ ॥ पचांय भने दूप द्रव्यादरसम्भवम् । चाप सहकारिस्थापक्षादिक्मनेकधा ॥१०० जना रिपरमाणौ तत्रित्यमध्यत्महताम् । रसस्त रसनामायो मधुरादिएनेकपा ॥१०॥ महवारी रसहाया नित्यवादि व पूर्ववत् । प्राणवायो भवेदम्पो प्राणस्यैवोपका. एक ॥ १.२ ॥ सौरभशासौरभश्च स द्वैपा परिकीर्तित । स्पर्शस्लगिन्दियमा यस्त्वच स्यादुपकारक । १०३ ॥ अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात्त विविधो मत ।' पाठिन्यादिलिताव नित्यनादि ष पूर्ववत् ॥ १०४॥ एतेषां पाकजत्व तु विती मान्यत्र इवचित् । तत्रापि परमाणो स्पालाको वैशेपिके नये ॥ १५ ॥ नैयायिकाना त नये पणुकामारपीप्यते । गणनाम्यवहारे तु हेतु सख्यामिधीयते ॥ १० ॥ नित्ये नित्यमेवमानित्येऽनित्यमिप्यते । द्विवादप परान्तिा अपेशावद्धिमा मता ॥१०॥अनेकाश्रयपयांना एते सपरिकीर्तिता । अपे धानुदिनाशाय तेगा नाशो निपित ॥ १०८ ॥ भनेरवधुतिया सापेधाव- दिरिष्यते । परिमाण भोमानव्यवहारस्य कारणम् ॥१.१॥ अथ दीर्घ महद स्वमिति सदर रेरित ।मनिरपे तानिरप स्थानित्ये नित्यवाहतम् ॥ ११॥ सम्यान परिमाणाध प्रचवारि जायते । अनिल काही संपाजन्या पालम परिमाण घटादीत परिमागअनुप्यते । प्रथय शिपिलाल्यो ग गोगस्लेन जपते ॥ ११॥ परिमाण लकादरी नाथस्वाभपनापत । - ·मख्यारन परवं स्यारथमत्ययकारणम् ॥११३॥ अन्योन्यामावतो नास्य धरितापयमिप्यते । अस्मारपगिर्द नेति प्रतीनिहिं विटणा ॥११॥ अप्राप्तवास्तु या प्राप्तिः मैर मंगोग इरितः। कीर्तितनिविपस्सेप आगेन्यतर. कर्मनः ॥ ११५॥ तपोमपनियामन्यो भोत्संयोगजोपरः । आदिमः श्येनला. दियोगः परिकीर्तितः । ११६ । मेपयोः निपातो यः स द्वितीय उदाहतः । पाउसहयोगात्संयोगस्तम्भयोः ॥ ११७ । मृतीयः स्यालमजोऽपि पिर परिकीर्तितः । अभियानो नोदनं पशदातुरिहादिमः ॥ १९८॥ शन्दाहदि तीप: स्पादिमागोऽरि शिक्षा मन् । एकरमोदकम्त्वारी द्वयकोंदयोसरः २११९॥ विभागजस्तृतीयः यातृतीयोऽपि द्विधा मन । हतमाविभागोन्यो हवधिमागतः ॥ १३." परस्वं चारवं ध विधि परिकीर्तितमादेशिक कालिक चापि मर्न र दैधिकम् ।। १२१॥ पर भूसंसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भान् । भापरवं तदपत्रादितः स्यादितीरितम् ॥ १२२ ॥ तयारममगीर दिगम्तात्रय शिरपरिस्पन्दभूपत्तहानतो मरन् । १३३ ॥ परत्वमा पर ह सहीपालमत्यादिनः । अत्र स्वममापी म्यासंयोगः कालपिण्दयोः ২৪ ৪ বিনামল নায়ববী নিধন। দু:খ প্রায় সায়া विनितिः ॥ १२६ । अपारशिहायपर: Rm: परिवयते । मनमा प प्रमा पति शिविध जानामिप्यते ॥१३६॥ तन्य सम्पनियां म्पादनमा सा विष्ट पिता राम्रो विपर्यास: मंशयो.पि प्रकीर्तिनः ॥ १२७ ॥ भागे दीवारप. परिमो पीरता मतिः । भविश्यमा या मंग्योर प्रर्यते ॥१२॥ শিগ যা দিয়া হয়। সামান্য খামার विषयः ॥१२९॥सण्यो मतियां पादत्रामावमायो: मालारणापिम्प मान संभयारणम् ॥ १३ ॥ दौरोमाया जनाः प्रमाया गुणी भयेन् । पिनास्पिो दोनो नानाविष: स्मृतः १३ ॥ प्रपत्रे होश मिग- पणम् | सबिना गुगानु पादप समितो गुणः ॥ १३॥ पत्रे सापरिटि तु परामर्श गुमो भवे । प्राय मारयरिम मोपमिती गुनः१५३ धादरे योग्यतापानापन्याप या प्रमा । गुगः स्याद्रम- भित्र मामशेत प्रभा १३४ मा प्रारं पाता नाम पमा सम्मान प्रमा नारि पम: पारिPR : १३६ वारसाहि. पर्म पानणादिनन् । प्रमानं तो पार्ष मेगावनिमः परिवारम्यादी मरधारा Trai मिनार wmuint. सामा पारी 3 नोरयापमपा विनय विमान १८ मारमाEिE: TERIसारे सामप्यमिपारिता मिरा मामोडमापित MAHARI मापनि माnिt.

·(२८) रोपत ॥ ११॥ वैविध्यमनमानस्य कलावविभेदत । वैविध्य तु भोमातेर. स्वपश्यतिरेक्त ॥ १४ ॥ अन्यथग्यास्रि व्यतिरेकाचोच्यते । साध्या भावव्यापाव हेत्वभावम्प, यद्भवेत् ।। १.३ अर्धापनेस्तु नैवह प्रमाणातरमि. प्यते । व्यनिविष्यातिपक्ष्या चरितार्था हि सा यत. ॥१४४॥ सुख तु जगता मेव काम्य धर्मेण जायते । अधर्मजन्य दुख स्यात्प्रतिकूट सचेतसाम् ॥ १५ ॥ निई खले मुखे घेच्छा तरज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायवधी यदि॥१५॥ चिकीलिप्तास्यत्वप्रकारेच्छाच या भवन । नदेव कृतिसाध्ये सापनत्वमतिर्मवेत् ॥ १४७ ॥ पटवविध तस्वमति स्यात्प्रतिवन्धिका। तदहेत- स्वबुद्धस्तु हेतुन्न कस्यचि मते ॥ १४८॥ द्विष्टसापनताशानं भवेदिषस्य कारणम् । प्रतिश्च नित्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ १५९ ॥ एव प्रयल विध्य तान्त्रिक परिकीर्तितम् । चिकिनिसाध्येष्टताभनतमतिस्वथा ॥ १५०॥ उपादानस्प पाध्यक्ष प्रवृत्ती जनक भवेत् । नितिस्तु भवेट्रेपादिष्टसाधनता थिय ॥११॥ यत्रो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीदियो भवेत् । शरीरे प्राणसवारे कारण परिकीर्ति तम् ॥ १५ ॥ अतीन्द्रिय पुष्व स्यात्पृथियादिद्वये तु तव। अनित्य तदनिस्य स्थानित्ये नित्यमुदाहतम् ॥ १५३ ॥ तदेवाममवायि स्यात्पतनास्ये तु कमणि । सामिदिक दवाव स्थानमित्तिर मधापरम् ॥ १५४॥ सासिडिक तु सलिटे द्वितीय शितितेजप्ती । परामाशुजी नित्यमन्यानित्यमुच्यते ॥ १५ ॥नमि- तिक बहियोगासपनीयतादिषु । दवत्व स्पन्दने हेतुनिमित्त सयदे तु तत् ॥ १५६ ॥ हो ज स नित्योऽशावनित्यो वयन्यिसी । तेलान्तर तत्प्रका- रहनस्यानुकूलता ॥ १५ ॥ संसारभेदो गोथ स्थितिस्थापनभावने । मूर्त माने व वेग स्पारगर्मजो वेगज चित् ॥ १५८ ॥ स्थिनिम्थापक्सस्कार जिता चिचतुर्वपि । अतीन्द्रियोऽमी विजय कचित्पदेऽपि पारणम् ॥१५॥ मानास्पात सारो जीवत्तिरतीद्रिय पेशानात्माम्यस्य निश्य कारण मां ॥१०॥ स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामभ्यमी हेतुरुच्यते । धर्माधर्माबदृष्ट स्याहम स्वर्गादिमापनम् ॥ ११ ॥ गणासानादियागादिश्यापार मत कीर्तित । पर्म नाशामपणादिना नाश्यत्तसो मत. ॥ १६२ ॥ अपमों नावादीना हेतुर्निन्दि- नार्मन । प्रायथितादिनाइयो:मो जीवहती तिमो गुणी ॥ १६॥ ॥ मौत वासनान यो सानादपि विनश्यतः । शब्दो ध्वनित्र वर्णश मृङ्गादिभवो पनि ॥ १६॥ कण्ठसयोगादिज या वर्गास्त कादयो मता सर्व दा नभोटत्ति श्रोरोपन गृशते ॥१६॥ वाचीतरह यायेन तत्पत्तिस्तु कीर्विता । पदाव- गोसन्यायादुत्पत्ति कस्यचिन्मते । १६६ ॥ पत्र को विनष्ट ६ इति हे. रनिस्यता । सोय व लिइदिन साजारसमवलम्बते ॥ १६ ॥ तदेवोपधमि. पासनालायपि दर्शनाम् तामारनिया एवेति वर्णा सर्वे मत दिन. ॥१६८॥ । इति श्रीवियनाथपशाननता कास्किावडी समाप्ता। - ·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ कारिकावली। नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय । तस्मै कृष्णाय नमः संसारमहीरहस्य वीजाय ॥१॥ सिद्धान्तमुक्तावली। चूडामणीकृतविधुर्वलयीकृतवासुकिः। भवो भवतु भव्याय लीलाताण्डवपण्डितः ॥१॥ निजनिर्मितकारिकावलीमतिसंक्षिप्तचिरंतनोक्तिभिः । विशदीकरवाणि कौतुकाननु राजीवदयावशंवदः ॥२॥ सद्रव्या गुणगुम्फिता सुकृतिनां सत्कर्मणां ज्ञापिका सत्सामान्यविशेगनित्यमिलिताभावप्रकर्पोचला। विष्णोर्वक्षसि विश्वनाथकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सयुक्तिरेपा चिरम् ॥३॥ विघ्नविधाताय कृतं मङ्गलं शिप्यशिक्षायै निवनाति-नूत. नेत्यादि । न मङ्गलं न विनध्वंसं प्रति नै वा समाप्ति प्रति कारणं विनापि मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्नपरिसमा- १ विविधातायन्यादिग्रन्थेन सुचितं महटस्य विनध्वंसमापनत्वमाशिष्य यावत्पदविशेषशन्यवमापनद्वारा पटान्यत्वं प्रसाध्य निपटनेन हेतुना मग- लाचरणम्यायुतत्व माधयितुमाइते नन्विति । २ ये मङ्गलस्य ममाप्तिमाघनत्व. मम्युपगच्छन्ति तेषामपि मते यारस्यविशेषगन्यत्र सापरितमाह-न वेनि। फरातरामाधनलं तु सर्वसंमतत्वान साधनीयम्।३ निर्विवपरितमात्यधिकरण- दृश्यत्यन्ताभारतियोगित्यापयतिरेकव्यभिचारादित्यर्थः । भव प्रमादन्य. मध्यतिरेक्सदचारल्यभिचारस्वरूपं प्रदर्यते-कारणमा कार्यसवमन्वयसा. बार, कारणामा कायांमायो म्पतिवतइशारः। एवं कारणसले कार्या. भावोऽन्वयव्यभिचार । वारणामा कार्यसा व्यतिरेकम्पमिधारः।

·. कारिकावली। तिदर्शनादिति चंन । विगीतशिष्टाचारविपयत्ये। सफलले सिदे तन च फलजिज्ञासायां संभवति अदृष्टफलरसनाया अन्याय्यत्वात् उपस्थितस्वाच . क्लप्यते । इत्यं च यत्र मङ्गलं न दृश्यते तत्रापि तत्कल्प्यते, यत्र च सत्यपि पङ्गले समातिन दृश्यते तर सरो विनो चिनमाचुर्य या बोध्य, प्रचुरस्यास्यैव निराकरणकारणत्वं, विध्वंमस्तु मङ्गलस्य द्वारमित्याहुः पाश्च; नव्यास्तु मङ्गलस्य विनध्वंस एव फलं समाप्तिस्तु बुद्धिमतिभा- दिकारणलापात् । नव स्वतःसिद्धविनविरहवता कृतस्य मङ्गदस्य निष्फलत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः, विनगया नदाचरणात् । तथैव शिष्टाचारात् । नच तस्य निष्फल्रत्ये तद्रोबायेदोमामाण्या- पत्तिरिति वाच्य, सति बिन तनावस्यैव पेदवोधितत्वात् । अत ' एव पापभ्रमण कृवस्य प्रायश्चित्तस्य निष्फलतेऽपि न नहोषक- वेदप्रामाण्यम् । मङ्गलं तु विनध्वंसत्रिशेपे कारणं विघ्नध्वंसत्रिशेगे च विनायकस्तवपादादि । चिञ्च चिनात्यन्ताभार एव समाप्ति साधनं प्रतिबन्धकसंसर्गाभारस्यैव कार्यजनकन्या । इत्यं च नास्तिकादीनां ग्रन्थेषु जन्मान्तरीयमङ्गलजन्यस्तिषसः, स्वत:- सिद्धविनात्यन्तामारो वास्तीति न व्यभिचार इत्याहुः ॥ संसा. रेति । संसार एव महारदो वृक्षस्नस्य वीनाय । एतेन ईश्वरे प्रमाणमपि दर्शितं भवति । नयाहि । यथा बगदिशार्प फजन्य तया सित्यङ्करादिकमपिानच नवलपस्सदादीनां संभवतीत्यत. • महल सादम-भवितशिष्टाचार विषयवान-इत्यनुमान महायस्य सप. म सापकम् : मार ममामिला समात्य-यापलये सति सपायाद- प्रतिपरिवानुमान महलस्य ममातिसापनमानम् ३ विस्ताराटिका यश मतिरागामिगोचरा | प्रजा मनोमेशादिनी प्रतिभा निद्धः । ४ मगट वेद- बोधिततपशामटौरियाविशीतपिटाचाविश्यवार, ददिवदिल्यादिनानु- मिर -समातिकामी महटमाधरदिति ! ५ रियङ्करादित कार्य गर्नुजन्य कार्य- स्वाइ, पारिवन् पवमानमीपरमझाय मानम् । " ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। स्तत्कर्तृत्वेनेश्वरसिद्धिः नच । शरीराजेन्यत्वेन कर्वजन्यत्वसाधकेन सत्यतिपक्ष इति वाच्यम् , अमयोजकत्वात् । ममै तु कर्तृत्वन कार्य- वेन कार्यकारणभाव एव अनुकूलतः । “ द्यावाभूमी जनय. न्देव एकः" "विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता" इत्यादय आगमा अप्यनुसंधेयाः ॥१॥ पदार्थान्विभनते- दव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः॥२॥ अत्र सप्तमस्याभावत्वकथनादेव पण्णां भावत्वं प्राप्त नेन भावसेन पृथगुपैन्यासो न कृतः । एते च पदार्या वैशेषिक प्रसिद्धा नैयायिकानापप्यविरुद्धाः । प्रतिपादितं चैवमेव भाप्ये । अत एवोपमानचिन्तामणो सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्या- दीनामतिरिक्तपदार्थत्वमाशङ्कितम् । ननुं कथमेते एव पदायां शक्तिसादृश्यादीनामप्यतिरिक्तपदार्थत्वात् । तथादि । मण्यादि. समपहिनेन चहिना दाहो न जन्यते तच्छ्न्येन तु जन्यते । तत्र मण्यादिना वह्नौ दाहानुकूला शक्ति श्यते उत्तेजकेन मण्या- द्यपसारणेन च जन्यत इति कल्प्यते । एवं सादृश्यमप्यति- रिक्तः पदार्थः । तद्धि न पट्मु भावेष्वन्तर्भवति सामान्येऽपि १ क्षिरयदुरादिकं वजन्यं शरीराजन्यवाद, भागवत् । २ मप्रयोगा स्वात् । व्यभिचारशड्डोत्याने तनिधर्नकावाटतकामावादित्यर्थः । अपांव वादि- प्रयोगे शरीराजन्यत्वमस्तु कर्तजन्य मान्नु इत्याकारिता यदि व्यभिचारशहा जायते तदा तद्वारोवाटली नास्तीति । ३ सिद्धान्ते तु यदि वजन्य । स्थात पार्यत्वमेव न स्पादित्यनुकूलतः ४ पदापां द्विविधा, मावस्यामा पायाभावरूपाः परियाः, अभावरूपानुधिा इत्येवं पृथगुपन्पासो न एवंप्रकारोपन्यासस्तु न्यायसार स्पष्टः । ६ कमाइनितमुत्राणां माय ६ प्रभाकरमते । ७ ग्रन्थमुपपादयति नन्विति । ८ नास्ति कवितादृशः पदार्थों यः सामान्यतरेषु वर्तमानः सन् सामान्य पिका सायं तु मवतितयानि पम्पोतिरिन मिति भावः ।। . द्रव्यादिपामारपदा ·४ A H. प कारिकावली। सत्त्वात् । यया गोलं नित्यं तयाश्वत्वमपीति सादृश्यातीतः नाट्यभावे सत्वेन प्रतीयमानत्वादिति चेन, शिष्टवद्यादेहादिकं प्रति स्वातन्त्र्येण मध्यभावादरेव वा कल्प्यते । अनेनैव सामञ्जस्ये कल्पनानौचित्यात् । न चोत्तेजके सति कर्य दाह इति वाच्यम् । उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभाषस्य स्वात् । सादृश्यमपि न पदार्थान्तरं किंतु तद्भिन्नत्वे सति भूयोधर्मवलम् । यथा चन्द्रमिन्नत्वे सति सुखे चन्द्रसादृश्यामिति ॥ २॥ द्रव्याणि विभनते~ क्षित्यतेजोमरुद्धयोमकालदिग्देहिनो मनः । द्रव्याणि क्षितिः पृथिवी, आपो जानि, तेजो पहिः, मरुद वायुः, व्योम आकाशः, काल: समया, दिगाशर, देही आत्मा, मनः, एतानि नव व्याणीत्यर्थः । ननु द्रव्यत्वनातौ कि मानम् । नहि तन्त्र प्रत्यक्ष प्रमाणं, घृतमतुप्रभृतिषु द्रव्यत्याग्रहादिति चेन्न । कार्य- रामवायिकारणतारच्छेदकतया संयोगस्य विभागस्य वा समवा- १ पदकान्तमणिरेव प्रतिबन्धः किम्नु उत्तेभर मर्यकान्तमणि- स्तरभारिशिष्टशन्द्रकान्तमणिदाह प्रति प्रतिवन्धर । अपरं च, उत्तेजनामाव. विशिष्टचन्द्रकान्तमभावम्य दाहं पनि कारणातास्ति । २ समरामेन कार्य- स्वामिन प्रति या तादात्म्येन पारणता सा अवश्यमेव मिचिद्धमारिवास्ति। सधर्म एपपरपा जातिरिति । भशनुमानप्रयोग:-ममायकवाजिन- कार्यवारच्छिन्न-यातानिक पितनासम्यमान्यावच्छिना या कारणता सा বিপি এগোই গালিবনাবাগোনা। সই গান যান it, খাৰণ ৰ দাশ ও সাঘশান্তিপণ্য খাবাংলিমনমার संयोगाम्यति । भनुमानयोगस्तु-समयापमंन्यात्रिसंयोगवारिकार्य- तागिरिना मादरम्पबधापतिमा या कारणगान प्रामम् । पे r ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। पिकारणतावच्छेदकतया तत्सिद्धेरिति । ननु दशर्म द्रव्यं तमः कुतो निोक्तं तद्धि प्रत्यक्षेण गृह्यते, तस्य च रूपबचात् कर्मवचाच द्रव्यत्वं, तच गन्धशून्यवान पृथिवी, नीलरूपयत्त्वाच न जलादिकं, तत्सत्यक्षे चालोकनिरपेक्षं चक्षुः कारणमिति चेन्न, आवश्यकते- जोभावेनोपपत्तौ द्रव्यान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । रूपवत्ता प्रतीतिस्तु भ्रमरूपा । कर्मवत्तामतीतिरप्यालोकापसरणौपाधिकी भ्रान्तिरेव । तमसोऽतिरिक्तत्वेऽनन्तात्रयवादिकल्पनागौरवं च स्यात् । स्वर्णस्य यया तेजस्यन्तर्भावस्तथा वक्ष्यते । गुणान्विभनते- अथ गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३॥. स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम् । संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४॥ बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा देपो यलो गुरुत्वकम् । द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं शब्द एव च ॥ ५॥ एते गुणाचतुर्विंशतिसंख्याकाः कणादेन कण्टतः शब्देन च दर्शिताः । तत्र गुणत्वादिकजातिसिद्धिरये वक्ष्यते ।। ३-५ ।। कर्माणि विभजते- उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुश्चनं तथा । प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ।। ६ ॥ कर्मत्वजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा । एवमुत्क्षेपणवादिकमपि ॥६॥ मते विभुदयस्य संयोगस्तेशं संयोगवाच्छिमा पायंता अप्रसिदा विभूनामिव · सरसंयोगस्यापि नित्यतयाऽतिप्रतक्तत्वात आह-विभागम्य नि ।' समवाय- संबन्धा त्रिविभागलावनिकायनानिरपिता तादात्म्यमंधावरिता या कारणतेत्यादिप्राग्वदेवानुमानप्रयोगः । १ प्रपला गुणा:-एवं स्वान्ते पटनान् । १७ गुणा: कादरवणोना:- शम्देन विनाः।

·. कारिकावली। नन्वत्र भ्रमणादिकमपि पश्चकर्माधिकतया कुतो नोक्तमत आह- भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोवंज्वलनमेव च । तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥७॥ सामान्य निरूपयति- सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ ८॥ तल्लक्षणं तु नित्यत्वे सति अनेकसमवेतत्वम् । अनेकसमवेतलं संयोगादीनामप्यस्त्यत उक्तं नित्यत्वे सतीति । नित्यत्वे सति समवेतत्वं गगनपरिमाणादीनामप्यस्त्यत उक्तमनेकेति । नित्पत्ये सति अनेकत्तित्वमत्यन्ताभावेऽप्यस्त्यतो वृत्तित्वसामान्य विहाय समवेतत्वमित्युक्तम् । एकमात्रव्यक्तित्तिस्तु न जातिः तथा चोक्तम्- “व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽयानवस्थितिः । रूपहानिरसंवन्धो जातिवाधकसंग्रहः"॥ १॥ द्रव्यादीति । परत्वमधिकदेशत्तित्वम्, अपरत्वमपदेश- वृतित्वम् , सफलनात्यपेक्षयाऽधिकदेशत्तित्वात् सत्तायाः परत्वं तदपेक्षया चान्यासां जातीनापपरत्वम् ॥ ८ ॥ परभिन्ना च या जातिः सैवापरतयोच्यते । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥ ९ ॥ १ तमध्यमिक्वादातारात न जाति । तुन्ययक्तिमत्वाद्धरत्व क्लशवं न जातिद्वयम् । कीर्णत्वाद्भुतत्व मनत्य च न जानि । अनाथाभयान्सामान्यत्व म माति । विशेषस्य म्यानम्वभावम्य रूपहानि स्यादतो विपत्व न जाति । ममवायमान्यापावा समवायत्वममारत्व च म जाति । परस्परात्यन्ता- भावममानाधिकरणधर्मयोपत्र समारंश सकर । यथा मृतत्वाभावति मनमि मूक्तं वर्नते मूर्तस्वाभापति चामागे भृतत वर्तनानीरसव समावेश पुषि- पाश्चितुष्टये । तम्मादतनय शानिम्प नाम्नि ।

·सिद्धान्तमुगावलीसहिता। व्यापकत्वात्परापि स्याड्याप्यत्वादपरावि च। पृथिवीत्वायपेक्षया व्यापकत्वादधिकदेशत्तित्वात् द्रव्यलादेः परवं, सत्तापेक्षया व्याप्यत्वाद् अल्पदेशरत्तित्वाच द्रव्यत्तस्या- परलं, तथा च धर्मद्वयसमावेशादुभयमविरुद्धम् । विशेष निरूपयति- अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्तिविशेषः परिकीर्तितः ॥१०॥ अन्ते अवसाने चर्वत इत्यन्त्यः, यदपेक्षया विशेपो नास्तीत्यर्थः। घटादीनां द्वघशुकपर्यन्तानां तत्तदवयवभेदासरस्परं भेदः, परमा- शूनां परस्परभेदको विशेष एव । स तु स्वत एव व्यावृत्ता, तेन तत्र विशेपान्तरापेक्षा नास्तीति भावः ॥ ९ ॥ १० ॥ समवायं दर्शयति- घटादीनां कपालादी द्रव्येपु गुणकर्मणोः । तेपु जातेश्च संवन्धः समवायः प्रकीर्तितः॥ ११॥ अवयवावयविनोज तिव्यमत्योर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावनो- नित्यव्यविशेषयोश्च यः संपन्यः स समवायः । सपवायलं नित्य- संबन्धत्वम् । तत्र प्रमाणं तु गुणक्रियादिविशिष्टयुद्धिर्विशेषणवि. शेयसंवन्धविषया, विशिष्ट्युदित्वात् ,दण्डीपुरुप इति विशिष्टयुद्धि- यद इत्यनुमानम् । एतेन संयोगादियाघासमवायसिद्धिः न च स्वरूपसंबन्धेन सिद्धसाधनम् , अान्तरं या, अनन्तस्वरूपाणां मंत्र- न्धत्वकल्पने गौरवाहायवादेकमवायसिद्धिः । न च समवायस्यै- फर वायौ रूपवत्तापुद्धिप्रसङ्गः, ना रूपममवापमयेऽपि रूपामा- चात् । न चैरममावस्य वैशिष्टयं संबन्यान्तरं सिम्येदिति वाच्यम् , योगदम्परायोग मानिनयगुणयोरता भयोमादीना ।. भगतनिरपराधांना पम्पमरन्योतीनिदिनां मीमांसकाना मतननात्यानेन सिममान जातम् । समयमामा नाना पापिका- मामांना जामम् । ३ यदि मन ए पनि हाई स्पसमवायम्स नया पशवायम्य एकात्यायी माता प्रमाणे यार। बाप ·कारिमावली तस्य नित्यत्वे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटाभावयुद्धिमसङ्गात् । घटामावस्य तत्र सचात् । तस्य नित्यत्वात् , अन्यथा देशान्तरेऽपि तत्सतीतिर्न स्यात् । वैशिष्टयस्य च तत्र सचान । मम तु घरे पाकरक्ततादशायां श्यामरूपस्य नष्टत्वान तद्वत्तायुद्धिः । वैशिष्टय स्यानित्यत्वे वनन्तवैशिष्टयकल्पने तवैव गौरवम् । इत्यं च तत्त कालोनतत्तदूतलादिकं तत्तदभावानां संबन्धः ॥११॥ अभावं विभजते- अभावस्तु द्विधा संसर्गान्योन्याभावभेदतः । प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥१२॥ एवं विध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते । अभावत्वं द्रव्यादिपट्कान्योन्याभाववत्तम् । संसर्गाभावान्यो- न्याभावमेदादित्यर्थः। अन्योन्याभावत्यैरुविषत्वाचद्विभागाभावा- संसर्गाभावं विभजते । प्रागभाव इति । संसर्गाभावत्वम् , अन्योन्याभावभिनाभावत्वम् । अन्योन्याभावत्वं तादास्यसंवन्धा- वच्छिन्नपतियोगिताकाभावत्वम् । विनाश्यमाववं मागभावन्वम् । जन्याभावलं ध्यसत्वम् । नित्यसंसर्गाभावत्वम् अत्यन्ताभारत्वम् । यत्र तु भूतलादौ घटादिकमपसारित पुनरानीतं च नत्र घटकालस्य संबन्याघटकनया अत्यन्नाभावस्य नित्यत्वेऽपि घटकाले म घटा- त्यन्ताभावबुद्धिः । तत्र उत्पादत्रिनागगाली चतुर्थोऽयमभाव इति केचित् । अत्रधंसपागभावपोरधिकरणे नात्यन्ताभाव इति प्राची- १ भन्यथा यदि घरापापम्पानियत्वं मन्यते तदा घमन्यांशेऽपि घटा- मावस्य प्रतीतिनं स्पा-कामान् घटामावस्यकत्वात् । २ ननु ममाय एक इति वादिनम्नव मात भनिसंयोगालातरी घरे पृथितम्य श्यामपस्य गमवा- पानीपन भाइ मम विति। ३ अगभारम्प मन्योन्याभावयटिनमन्नि-- भये चाग्पोम्यामात्रम्य लक्षण मामान्यपणाभाटिनम म्ति । एवं चे समायोज्याश्रयदारपुष्टम् । सम्मानामगाव-सामानाभिारण्यापतरसंवन्धा- पवित्रप्रतियोगितामतामारपवाभावम्य रुपणम् ।

·-- 3 सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। नमतं, श्यामटे रक्तो नास्तीति रक्तपटे श्यामो नास्तीतिघीय भागभावं घंसं चावगाइते न तु तदत्यन्ताभावम् । नच्यास्तु तत्र विरोधे मानाभावात् ध्वंसादिकालावच्छेदेनाप्यत्यन्तामात्रो वर्तते इति माहुः । नन्वस्तु अभावानामधिकरणात्मक लायवादिति चेन्न, अनन्ताधिकरणात्मकत्वकल्पनापेक्षयातिरिक्तकल्पनाया एव लयीयस्त्वात् । एवं च आधाराधेयभावोऽप्युपपद्यते । एवं च तत्त- च्छब्दगन्धरसायभावानांप्रत्यक्षतमुपपद्यते । अन्यथा तत्तदधिक- रणानां तत्तदिन्द्रियाणामग्राह्यत्वादप्रत्यक्षलं स्यात्। एतेन ज्ञानविशे- पकालविशेषाद्यात्मकत्वमत्यन्ताभावस्येति प्रत्युक्तमप्रत्यक्षलापत्तेः। इदानी पदार्थानां साधये वैधाय च वक्तुं मनमते- समानामपि साधय ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥ १३ ॥ समानो धर्मो येषां ते सधर्माणः तेषां भावः साधय समानो धर्म इति फलितार्थ: । एवं विरुद्धो धो येषां ते विधर्माणः पां भावो वैधम्र्य, विरुदो धर्म इति फलितार्थः । ज्ञेयत्वं ज्ञानविषयता सा च सर्वत्रैवास्ति ईश्वरादिज्ञानविषयतायाः कैवलान्वयित्वात् । एवमभिधेयत्वप्रमेयत्वादिकं बोध्यम् ॥ १२ ॥ १३ ॥ द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः । सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाद्या गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥१४॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणां साधर्म्यमनेकत्वं समरायित्वं च। यद्यप्यनेकत्वमभावेऽप्यस्ति तथाप्यनेकत्ये सति भावन्वं पञ्चानां साधर्म्यम् । तथा चानेरुभावनिपदार्थविभाजकोपाधिमचमिति फलितोऽर्थः । तेन प्रत्येक घटाहावामाशादौ च नान्यातिः। सपवा- यित्व च समवायसंबन्धेन संवन्धिलं न तु समवायवत्वं सामान्या- १ एवं चति । अभावम्यानिरिकत्वस्वीरे । ३ तथा चेति । भनेकमाव- पदाच वर्तमाना या परार्थविमानिस पवमलादिरूपा-साधिस्तारसोपा. मिमिन्पर्श ।

·: २० कारिकावली। दावभावात् । तथा च समेतचिपदार्यविभाजकोपाथिमचमिति फलितोऽर्धः । तेन नित्यद्रव्येषु नाव्याप्तिः। सत्तावन्त इति । द्रव्यगुणकर्मणां सत्तावचमित्यर्थः 1 आदिरिति । यद्यपि गुणक्रियाशून्यत्वमायक्षणे घटादावतिव्याप्तं क्रियाशुन्यत्वं च गग- नादारतिव्याप्त तथापि गुंगववृत्तिचर्मवर्च कर्मवत्ति पदार्थ- विभाजकोपाधिपत्वं तदर्थः । नहि घटवादिकं द्रव्यत्वं वा गुण- वदति कर्मपदवृत्ति वा किंतु गुणत्वादिकम् । तथा आकाशवा- दिकं तु न पदार्यविभाजकोपाधिः॥ १४ ॥ सामान्यपरिहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मताः। पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ १५ ॥ सामान्यानधिकरणत्वं सामान्यादीनामित्यर्थः । पारिमा- ण्डल्पेति । पारिमाण्डल्यमणुपरिमाण कारणत्वं तद्भिनानामि- त्यर्थः । अणुपरिमाणं तु न फम्यापि कारणम् । तद्धि स्वाश्रयार- धद्रव्यपरिमाणारम्भकं भोत् तच न संभवति परिमाणस्य स्वसमानजातीयोत्कृएपरिमाणजनकवनियमान्महदारब्धस्य महत्त- रत्ववडणुजन्यस्याणुनरत्वरसङ्गान् । एवं परममहत्परिमाणमतीन्द्रि. यसामान्य विशेपाच योध्याः । इदमपि योगिभत्यक्षे विपयस्य न धारणवम् । ज्ञायमानसापान्यं न मत्यामत्तिः । ज्ञायमानं लिई भानुमिनिकरणमित्यभिप्रायेणोक्तम् । मानसमत्यक्षे आन्ममहत्त्वस्य कारणवान्महत्तरिमाणं कालादेवोंव्यम् । तस्यापि, १ ममवनपदायें वर्तमाना या पदापविभाजिगपत्वगुणवादिष्पाउपापि- ग्नाtinरिमत्वम् । चनाशारारिमसम्म परमाणु मचाताव्याप्ति.।२ गु नवर पर दम्यं तशर्तमान यद गुगत्वाति धर्मम्नाशयमवातम् । नियावद यह प्रय नबावनमाना या पदार्थरिमान गुणवादिरूपाधिम्नानागरिमापनित्यर्थ । । भर पन्धी नीनाना मनम्ति बनानाति सम्मान तामानविषयी- भून सामान्यायमानमामान्यम् ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । न कारणत्वमित्याचार्याणामाशय इत्यन्ये । तन ज्ञानातिरिक्त मत्येवाकारणताया आचार्यरुतत्वात् ।। १५ ।। ननु कारणवं किम्, अत आह~- अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता! कारणत्वं भवेत्तस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ समवायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं न्यायनयज्ञेस्तृतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् ।। १७॥ तस्य कारणत्वस्य ।। १६ ॥१७॥ यत्समवेतं कार्य भवति ज्ञेयं तु समवायिजनक तत् । तत्रासन्नं जनक द्वितीयमाभ्यां परं तृतीयं स्यात् १८ तत्रेति । समवायिकारणे आसन्नं प्रत्यासन्न कारणं द्वितीय- मसमायिकारणमित्यर्थः । अत्र यद्यपि तुरीतन्तुसंयोगानां पटा- समवायिकारणत्वं स्यात् । ऐवं वेगादीनामभिघातायसमकायि. कारणत्वं स्यान् । एवं ज्ञानाटिकमपीच्छाद्यसमवायिकारणं स्यात् । तथापि पटासमवायिकारणलक्षणे तुरीतन्तुसंयोग- भिन्नत्वं देयम् । तुरीनन्तुसंयोगस्तु तुरीपटसंयोग प्रत्यसमवायि- कारणं भवत्येव ! एवं वेगादिकमपि वेगस्पन्दाघसमयायिकारणं भवत्यैवेति, तत्ततार्यासमनायिकारणलक्षणे तत्तद्भिनत्वं देयम् । १ भयान-तुरीनन्तुसपोगो:पि, अनुयागिरलेन सन्तममरेनोऽग्नि-एवं पर. अपकार्यम्य जनफोरप्यास्ति तथा चोक्टाणभ्य तत्र मचादनिध्याप्तिरिति भाव । २ना तुरीनन्नुभयोग पर प्रति अममवापिकारणचे को दोष इति चेल । भममत्राधिकारनामा कार्यनाश इति नैयापिकानां सिद्धान्तान, यदि तुरी- सन्तुर्मयोगपि पटायाप्तमाथिकारण म्पानदा तपाने पटनाश. स्यालत्तु टोके न दृश्यते । ३ अषांद-पटम्यासमवापिकारणलणे तुरीनन्तुर्मयोगभित्रले सनीनि निशनीयम्घासमाविकारालणं चारपासंयोगभिनन्ये सनीति निरंशनीयम् ।

·कारिकावली। आत्मविशेषगुणानां तु फुयाप्यसपयायिकारणत्वं नास्ति तेन तभिन्नत्वं सामान्यलक्षणे देयमेव । अब समवायिकारणे प्रत्या- सन्नं द्विविध कार्यकार्थप्रत्यासच्या कारणकार्थप्रत्यासत्या च । आधं यथा । घटादिकं प्रति कपालसंयोगादिकमसमवायिका- रणम् । तत्र कार्येण घटेन सह कारणस्य कपालसंयोगस्यक- स्मिन्कपाले प्रत्यासत्तिरस्ति । दितीयं यथा । यटरूपं मति कपालरूपमसमनायिकारणम् । सत्र स्वगतरूपादिकं पति सपनायि- कारणं घटः, तेन सह कपालरूपस्यैकस्मिकपाले प्रत्यासत्ति- रस्ति । तथा केचित्समवायसंबन्धेन कैंचितस्वसमवायिसम- वायसंबन्धेनेति फलितोऽर्थः । इत्यं च कार्यकार्यकारणकार्या- न्यतरप्रत्यासत्या समवाधिकारणे प्रत्यापन कारणं ज्ञानादि- । भिन्नमसमवायिकारणमिति सामान्यलक्षणं पर्यवसन्नम् । आभ्यां समसायिकारणासमवायिकारणाभ्यां परं भिन्नं कारणं तृतीयं निमिनकारणमित्यर्थः ।। १८ ॥ इदानीमन्पयासिद्धत्वमेव कियतां पदार्थानामत आह- येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य । अन्य प्रति पूर्वभावे ज्ञाते यत्पूर्वभावविज्ञानम् ।।१९।। जनकं प्रति पूर्ववृत्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते । अतिरिक्तमथापि यद्भवेनियतावश्यकपूर्वभाविनः २०, यत्कार्य प्रति कारणस्य पूर्वरत्तिता येन रूपेण गृद्यते तत्कार्य प्रति तपमन्यथासिद्धमित्यर्थः । यथा घटं प्रति दण्डत्वमिनि । द्वितीयप- न्यया सिद्धमाद। कारणमिति । यस्य स्वानयेणान्वयव्यतिरेको मस्ता,कि तुकारणमादार्यवान्वयव्यतिरको गृवते तदन्यथासिद्धम् । १ सपा घर प्रति कपाटमयोग ममवापसरन्यन असमाविकारणमस्ति । २ सपा पर प्रति वराट म्मममवाशिममतत्वसंपन्धन कारणमस्ति । पाना तामपवापि का नरममतोमा ।

·१३ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। यथा दण्डरूपम् । तृतीयमाह । अन्यं प्रतीति । अन्य प्रति पूर्वत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्वदृत्तित्वं गृह्यते तस्य तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटादिकं प्रत्याकायस्य तस्य हि घटादिकं मति कारणत्वमाकागवेनैव स्यात् । आकाशत्वं हि शब्दसमवायिकारणत्वम् । एवं च तस्य शब्द प्रति जनकलं गृहीत्वैव घटादिकं प्रति जनकलं ग्राद्यमतस्तदन्यथासिद्धम् । ननु गन्दाशयत्येन तस्य कारणत्वे काऽन्यथासिद्धिरिति चेत्, पञ्चमीति रहाण । नन्याकागस्य सन्द मति जनकत्ये किमवच्छेदकामिति चेत्स्वचादिफ विशेषपदार्थी वेति । चतुर्थमन्यथासिद्धमाह । जनकं प्रतीति । यत्कार्यजनकं प्रति पूर्वत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्वदृत्तित्वं गृह्यते तस्य सत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्धलम् । यया कुलालपितुर्य प्रति । तस्य हि कुलालपितृत्वेन बदं मति जनकत्वे एवान्यथासिद्धिः । कुलालत्वेन जनकत्ये विष्टापतिः, कुलालमात्रस्य घटे प्रति जनकत्वात् । पञ्चमपन्ययासिद्धमाह । अतिरिक्तमिति । अवश्यसनियतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभये तद्भिनमन्यथासिद्धपित्यर्थः । अत एव प्रत्यक्षे पहचं कारणम् । अनेकद्रव्यवत्त्वमन्यथासिद्धम् । तत्र हि महत्वमवश्यं कसं नैनानेछ- व्यवत्त्वमन्यथासिद्धम् । नच वपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम् , महत्ववनातः कारणतायन्दकन्ये लाघवान् ॥ १९ ॥ २० ॥ एते पश्चान्यथासिद्धा दण्डवादिकमादिमम् । घादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ तृतीयं तु भवेद्योम कुलालजनकोऽपरः । पञ्चमो रोसभादिः स्यादेतेष्वावश्यकस्त्वसौ ॥२२॥ रासभादिरिनि । यद्यपि यत्किविहटल्यक्ति पनि रासमस्य नियनपूर्ववर्तित्वमस्ति, तवापि घटनानीय प्रति सिद्धकारण- भार्दिण्डादिभिख तयक्तेरपि मंभरे रासभोज्ययासिद्ध, इति A ·कारिफावली। मावः । एतेविति । एतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु मध्ये पञ्चमोऽन्य- थासिद्ध आवश्यकः, तेनैव परेपां चरितार्थत्वात् । तथाहि । दण्डादिभिरवश्यकतृप्तनियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसंभवे दण्डत्वादि- कमन्यथासिद्धम् । ने च वैपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम्', दण्डत्वस्य कारणत्वे दण्डपटितपरम्परायाः संवन्धत्वकल्पने गौर- धात् । एवमन्येषामप्यनेनैव चरितार्थत्वं संभवतीति ॥२१ ॥२२॥ समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञेयम् । गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयमथा यसमवायिहेतुत्वम् ।।२३।। गुणकर्मति । असमवायिकारणत्वं गुणकर्मभिन्नानां वैधयं न तु गुणकर्मणोः साधर्म्यमित्यत्र तात्पर्यम् । अथवा असम- यायिकारणतिसत्ताभिननौतिमचं तदर्थः। तेन ज्ञानादीनाम- समवायिकारणत्वविरहेऽपि न क्षतिः ॥ २३ ॥ अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आथितत्वमिहोच्यते । नित्यद्रव्याणि परमाण्याकाशादीनि विहायाश्रितत्वं साधर्म्य- मिरपर्यः । आश्रितत्वं तु समवायादिसंबन्धेन रत्तिमच्चम् । विशे- पणतया निन्यानामपि कालादौ वृत्तेः । इदानी द्रव्यस्यैव विशिष्य साधये तुपारभने- वित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वगुणयोगिता॥ २४ ॥ ma १ मंचति । सम्पर्य प्रति दरम्य कारण स्वीपिपते दण्होत्या. मिति गहा। समाधानम-पदि दणस्यम्प कारणता मन्यते नदा घाय- जग्यामिवतामरतन पारणसा म्बीक्या-दण्डाय फेवलं म्यजन्यप्रमियत्ता- न पारणायमस्ति च प्रथमसंस्य दयटितपपराहपसंबधापन गौरकम । १ भन्यधाम्मगिरगुणेघप्याप्तिः । गुगलकमंन्यताविरूपमित्पर्ध । ४ याविच पामाण भाषाशादिपधमेनानि निन्यस्याणि ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। क्षितिजेलं तथा तेजः पवनो मन एवं च। परापरत्वमूर्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी ।। २५॥ पृथिव्यप्तेनोवाघुमनसां परत्वापरत्ववच मृतत्वं क्रियावचं वेग- बचं च साधर्म्यम् । नच यत्र घटादौ परवमपरत्वं का नोत्पन्न सत्राच्याप्सिरिति बार्य, परवादिसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्य- जातिमत्स्य विवक्षितत्वात् । मृतत्वमपकृष्टपरिमाणवचम् , तच तेपामेव, गगनादिपरिमाणस्य कुतोऽप्यपकृष्टत्वाभावात् । पूर्ववत् कर्मवत्वं कर्मसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यनातिमत्त्वं, गवत्वं वेग- वत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमर्च च योध्यम् ॥ २४ ॥२५॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् । क्षित्यादिपञ्च भूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि॥२६॥ कालाफाशात्मदिशां सर्वगतत्वं सर्वमृतसंयोगित्यं परममहत्व च। परममहत्त्वं जातिविशेपः, अपनाश्रयपरिमाणचं वा । क्षि. त्यादीति । पृधिन्यानोवाय्वाकागानां भूतत्वम् । तर पहिरिन्द्रिः यग्रादाविशेषगुणवत्तम् । अत्र ग्राश्यत्व लौकिकमत्या स्वरुपयोग्यत्वं योध्यम् । तेन मातोपर्ट इत्यादिमत्य ज्ञानस्याप्युपनीतभानविषय- सातदति आत्मनि नातिव्याप्तिः । नवरा प्रत्यक्षाविषयरूपादिसति १ पृप्ती, ज, तेज, याप, मनः, पता पधा पmari प्रत्या तथा डियागा भएर माययं सयानो पर्म इति । २ रननिहारि- पा शिल्पा पशानां भून मार रियादी पणा समापन स्प माधमिनि मा मदिरा भवनमा पम्परिमाण तापारि. मागदापापयनिरिभार हानी पर निशाने प्रमानं पाहा सम्माी चपनमन मंामममममायामान पटांगे प्रायः मारते मागमानमात्मनिपातिः। नपानीलहितोमारि- कपने मानिपानि। मादागारिवामिनिन नीति সাল। গান সাথিম সং অফ। of पानी पर निशानमनपरमापr मालमियमनि । - ·-कारिकावली। परमाण्वादत्वव्याप्तिः, तस्यापि सरूपयोग्यत्वात् । महत्वलक्षणकार- णान्तरासनिपानाच न प्रत्यक्षम् । अथवा आत्मत्तिविशेषगुणवचं तत्त्वम् । चत्वारीति । पृथिव्यप्तेजोवायूनां स्पर्शवचम् ।। २६ ।। द्रव्यारम्भश्चतुर्यु स्यादथाकाशशरीरिणाम् । अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेपगुण इप्यते ।। २७ ॥ पृथिव्यप्तेनोवायुषु चतुर्पु द्रव्यारम्भस्त्वम् । नच द्रव्यानारम्भके घटादारव्याप्तिः, द्रव्यसमवायिकारणत्तिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमवस्य विवक्षितत्वान् । आकाशशरीरिणामिति। आकाशात्मनाम- च्याप्यत्तिक्षणिविशेषगुणवचं साधर्म्यमित्यर्थः । आकाशस्य विशेषगुणः शब्दः, स चाव्याप्यत्तिर्यढा किंचिदवन्छेदेन शब्द उत्पद्यते तदान्यावन्ठेदेन तदभावस्यापि सन्चात् । क्षणिकन्वं च ठतीयक्षणत्ति सपतियोगिलम् । योग्यविभुविशेपगुणानां स्त्रोत्तरवर्तिगुणनाध्यत्वात्प्रथमशब्दस्य द्वितीयशब्देन नाशः । एवं ज्ञानादीनामपि ज्ञानादियं यदात्मनि विभी गरीरायवच्छेदेनोत्पद्यते तदा घटाग्रान्छेदेन तदभावोऽस्त्येव । एवं ज्ञानाटिकमपि क्षणद्वया- वस्थायि । इत्यं चाच्याप्पत्तिविशेपगुणवत्वं क्षणिविशेषगुणवत्वं चार्यः । पृथिव्यादी स्पार्विशेषगुणोऽस्तीत्यतोऽव्याप्यवृत्तीत्यु- तम् । पृथिव्याटावयाप्पत्तिः गंयोगादिरस्तीत्यतो विशेषगुणे- त्युक्तम् । नच त्यादीनामपि कदाचितृतीयक्षणे नाशसंमवाक्षणि- कविशेषगुणवचं खित्याापतिव्याप्तमिति धान्यं, चतुःक्षणत्ति- जन्यौटचिनातिपद्विशेषगुणरत्वम्प तयत्वात् । अपेक्षानुद्धिः क्षण- अयं तिष्ठनि, क्षणचतुष्टय तु न क्मिपि जन्यज्ञानादिकं तिष्ठति । . - १म्या तराभावमरि चतुर्मा साथम्यम् । ३ पणिक विगपगुणवष ननीयणनियमावनि पानम् । ३ घणनि-पम्पयादि तथा रूप. रमादिनम्पम, तम्मिनिया समवसनवम्पा नानिम्नादृशमातिमनिगेप. गुण शरदमानादित विमशिनम् ।

·१७ . सिद्धान्तमुक्तावलीसहिना। रूपत्लादिकं तु क्षणचतुष्टयस्थायिन्यपि रूपादौ वर्तन इति तद्वधु- दासः । ईश्वरज्ञानस्य चतुम्क्षणनित्वाज्ञानत्वस्य तवृत्तिल्वाज- न्येत्युक्तम् । यद्याकाशनीवात्मनोः साधर्म्य तदा जन्येति न देयं, वेपत्वोदिकमादाय लक्षणसमन्वयात्, परममहत्वस्य तादृशगुण- वाच चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामपि नाशायुपगमाद्विलादीनामपि तथालातद्वारणाय विशेपेति । त्रिक्षणनित्वं वा वाच्यम् । देपत्तादिकमादायात्मनि लक्षणसमन्वयः ॥२७॥ रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगिनः प्रथमात्रयः। गुरुणी दे रसवती दयानमिनिको वः ॥२८॥ पृथिव्यतेजसां रूपवत्वं, द्रवत्तवर, प्रत्यक्षविषयत्वं चेत्यर्थः । न च चक्षुरादीनां भर्जनकपालस्यवहरूटमणश्च सायचे कि मान- मिति वान्यं, तत्रापि तेजस्त्वेन रूपानुमानात् । एवं वाग्वानीत- पृथिवीजलतेनोभागानामपि पृथिवीत्वादिना रूपानुमान योध्यम् । न च घटादौ द्रुतमुवर्णादिभिने तेजसि च तत्ववचमच्यासमिनि धान्य, द्रवत्ववत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वान् । घृतजनुप्रभृतिषु पृथिवीपु, जलेपु, द्रुतमुवर्णादौ नैनसि च द्रवत्त- सत्वातत्र च पृथिवीत्वादिसचात्तदादाय सर्वत्र लक्षणसमाययः । न च प्रत्यक्षविपपलं परमाण्वादावव्याप्तमनिया च रूपादा. विति धान्यं, बानुपप्रत्यक्षविषयत्तिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमञ्चस्य विवक्षितत्वात् । आत्मन्यतिल्याप्तिपारणाय चाक्षुपैति । गुरुगी इति । गुरुत्ववत्वं रसवत्वं पृथिवीजलयोरित्यर्थः । न च प्राणे. न्द्रिपादीनां वाय्यानीतपार्थिवादिभागानां च रसादिया कि मान- मिति वाच्यं, तत्रापि पृथिवीत्तादिना तदनुपानात् । यो- रिति । पृथिवीतेसोरित्यर्य: । न व नैमिचिन्द्रवत्वाचे घटादी १ मारामानिपटन देवादि गृहीता । २ नन्द्रियं परन् तेलम्सार, इस्पवमानने प्राणेन्दिपादीनि रमानि वीचार, सनमानेनेत्यर्थः । ।

·१८ पारिकावली। वतयादौ चाव्यातमिति वाच्य, नमित्तिकदवरबसमानाधिकरण द्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितन्यात् ।। २८ ।। आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः । पृथिव्योनोवावाकाशात्मनां विशेषगुणवत्यमित्यर्थः । यदुक्तं यस्य साधय चैधयमितरस्य तत् ।। २९ ।। क्षेयत्वौदिकं विहायेति बोध्यम् । तत्तु न कस्यापि वधम्य केवलावयित्वात् ॥ २९ ॥ स्पर्शादयोऽयो वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः। स्पर्शायष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥ ३०॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च गुरुत्वं च द्रवत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिपयेते चतुर्दश ॥३१॥ स्नेहहीना गन्धयुताः सितायेते चतुर्दश । बुद्धयादिपर्ट संख्यादिपञ्चकं भावना तथा ॥ ३२ ॥ धर्माधर्मो गुणा एते ह्यात्मनः स्युश्चतुर्दश । संख्यादिपञ्चकं कालदिशोःशब्दश्च ते च खे ॥३३॥ संख्यादयः पञ्च बुद्धिरिच्छा यत्रोऽपि चेश्वर । परापरत्वे संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ॥३४॥ तेचसे आगाशे ॥ ३० ॥३५॥ ३२ ॥ ३३ ॥३४॥ सापर्यवसाय निरूप्य संप्रति मन्येकं पृविव्यादिक निरूपयति- तत्र तितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता। पविधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ।। ३५॥ र भाविन प्रमंत्रम, पारपतम्, अमिमन्त्रम्, गृपते ।

·सिद्धान्तमुक्तापलीसहिता। गन्धहेतुरिति गन्यसपनायिकारगमित्यर्थः । यद्यपि गन्धर- चमात्र लक्षणमुचितं, तथापि पृथिवीवनातौ प्रमाणोपन्यासाय कारणत्वमुपन्यस्तम् । तथाहि । पृथिवीत्वं हि गन्धसमायि. कारणतावच्छेदकनया सिद्धयति, अन्यथा गन्धत्वावच्छिन्नस्याफ- स्मिकत्वापत्तेः । न च पापाणादौ गन्धाभावानगन्यमवमव्याप्तमिति वाच्यं, तत्रापि गन्धसत्त्वात् । अनुपलब्धिस्त्वनुत्स्टसेनाप्युपप- यते, कथमन्यथा तद्भस्मनि गन्ध उपलभ्यते। भस्मनो हि पापाण- सजन्यत्वात्पापाणोपादौनोपादेयत्वं सिद्धयति । यहव्यं यद्दव्य- ध्वंसजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति व्याः । दृष्टं चैतरखण्डपटे महा- पवंसमन्ये । इत्यं च पापाणपरमाणोः पृथिवीत्वानजन्यस्य पापाणस्यापि पृथिवीत्त्वं, नया च तस्यापि गन्धाचे वाचकाभावः । नानारूपेति । शुक्लनीलादिभेदेन नानाजातीयं रूपं पृथिव्यामेव वर्तते न तु जलादौ, तत्र शुक्लस्यैव सत्चात् । पृथिव्यां तु एफरिम- नपि धर्मिणि पाकवशेन नानारूपसंभवा । नच पत्र नानारूपं नोत्पन्न बाव्याप्तिरिति वाच्यं, रूपयवऋत्तिद्रव्यलच्याप्पनाति- मत्तस्य विवक्षितत्वात्, रूपनाशवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य वा वाच्यत्वात् । वैशेपिकनये पृथिवीपरमाणौ रूपनामस्य रूपा. न्तरस्य च सत्चात् । न्यापनये घटादावपि तरसाचाल्लक्षणसमन्वयः । पड्डिध इति । मधुरादिभेदेन यः पड्विधो रसः स पृथिव्यामेव । जले व मधुर एव रस: । अत्रापि पूर्ववद्रसद्वपत्तिद्रव्यलव्याप्य. जातिमचं लक्षणार्थोऽवसेयः गन्धस्त्विति । विविध इति । १ ममरायम्पावधिजगन्धवावठिनगपनिटकार्यतानिचिना तादा- स्मल्यापकिरपिवीतारिवाधितीनिधा या पारणता माnिe. मांगरिमा कारपानारवा पानिष्टकार्यनानिमपितापातनिधशरणतारम् । ३ अन्यपा-गन्यत्वावधि प्रति प्या हेतुनाम्बीकार गन्धं प्रति नियमका । रणनाया नियमान म्यात् ।। रारा समाविशरणम् । उपादेयं वार्पन । ४ अपमला-अपका अपमेरा इसी दो, इन्पपेशालिपिविषयता. বিসিবি গীনী মাৰি লাভ।

·मारिकारली। वस्तुस्थितिपानं न द्विवियर्गन्धवत्त्व लक्षणं द्विविधत्वस्य ध्यर्य- वाद । विव्यं च सौरभासौरभमेदेन बोध्यम् ॥ ३५॥ स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो ह्यनुप्णाशीतपाकजः । तस्याः पृथिव्याः । अनुप्णाशीतस्पर्शवलं यायोरपि वर्तन इत्युक्तं पारुज इति । इत्थं च पृथिव्याः स्पर्शोऽनुष्णाशीत इति ज्ञापनार्थं तदुक्तम् । वस्तुतस्तु पाजस्पर्शवखमात्र लक्षणम् , अधिकस्य पात् । यद्यपि पाकनस्पर्शः पटादौ नास्ति तथापि पाकनस्पर्शवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमत्त्वपयों योध्यः । नित्यानित्या च सा देधा नित्या स्यादणुलक्षणा ३६। अनित्या तु तदन्या स्यात्सेवावयवयोगिनी। सा च त्रिधा भवेदेहमिन्द्रियं विपयस्तथा ॥ ३७॥ सा पृथिवी द्विविधा, नित्या अनिन्या चेत्यर्थः । अणुलक्षणा परमाणुरूपा पृथिवी निन्या । तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी यणुकादिरूपा सर्वाऽप्यनित्येत्यर्थः । सव अनित्या पृथिव्येवा- वपरवीत्यर्थः । ननु अवयविनि कि मानं, परमाणुजरेवोपपत्तेः। न च परमाणनामतीन्द्रियवाटादेः प्रत्यक्षं न स्यादिति वान्यम् , एकस्य परमाणोरमत्यान्वेऽपि तत्समृदस्य प्रत्यक्षत्वात् । यथैकस्य कास्य प्रत्यावेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वम् । नचैको घरः स्थूल इति युद्धेरनुपरचिरिति वान्यम् , एको महान्यान्यरा- शिरितिवदुपपनेः । मवं, परमाणोग्तीन्द्रियन्न प्रत्यक्षायोग्यन्यान् । दूरस्यरंगस्तु नातीन्द्रियः, सनिाने तस्यैव अन्यसत्वात् । न च तदानीमाश्यपरमाणुपुञ्जाश्यपरमाणुपुञ्जस्यो- त्पन्नवान्न प्रत्यक्षले विरोध इति वाच्यम्, अदृश्यस्य दृश्यानु- पप गपषमारमेर न द्विविधान्धवामिति । ३ चौका मविनि-अयं पर इति प्रतीतिमा विश्वमम्यान विशिष्टपरमागरेर भवि. पनि। ति । समानी कार्योटानिया यर्य ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। पादानत्वात् । अन्यथा चक्षुरूप्मादिसंततैरपि कदाचिदृश्यत्र- प्रसङ्गात् । नचातितपतलादौ कथादृश्यदहनसंततेदृश्यदहनोत्पत्ति- रिति वाच्यम्, तत्र तदन्तःपातिभिर्दृश्यदहनावयौः स्थूलदह- नोत्पत्तेरुपामात् । न चादृश्येन अणुकेन कथं दृश्यत्रसरेणोरु- त्पत्तिरिति वाच्यं, यत्तो न दृश्यत्वमदृश्यत्वं वा कस्यचित्स्वभा- बादाचक्ष्महे फितु महत्त्वोद्भूतरूपादिकारणसमुदापाशाद् दृश्यत्वं तदभावे चादृश्यत्वम् । तथा च प्रसरेणोर्महत्वात्मत्यक्षवं न तु यणुकादेस्तदभावात् । नहि त्वन्मतेऽपि संभवतीदं परमाणी महत्वाभावात् । इत्थं चावयविसिद्धौ तेपामुत्तादविनाशयोः मत्यक्षसिद्धत्वादनित्यत्वम् । तेषां चावयवावयवधाराया अनन्तत्वे मेरुसर्पपयोरपि साम्पप्रसङ्गः । अतः कचिद्विश्रामो वाच्यः । यत्र तु विश्रामस्तस्यानित्यत्वेऽसमवेतभावकार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इति तस्य नित्यत्वम् । महत्सरिमागतारतम्यस्य गगनादौ विश्रान्तत्वमिवाणु- परिमाणतारतम्यस्यापि कचिद्विश्रान्तत्वमस्तीति तस्य परमाणुत्व. सिदिः । न च त्रसरेणावे विश्रामोऽस्विति वाच्यं, सरेणुः सापयतः चाक्षुपद्रव्यत्वात् घटवदित्यनुमानेन तदवयवसिद्धौ, प्रसरेणोरवयवाः सावगाः महदारम्भकत्वात् कपालवदित्यनु- मानेन तदवयवसिद्धेः । न चैप्पयोजकम् , अपकृष्ट महत्त्वं प्रत्य- नेन्द्रव्यत्तस्य प्रयोनाल्यात् । न चैवं क्रमेण तदयपधारापि सिद्धयेदिति वाच्यम्, अनवस्थाभयेन तदसिद्धेरिति । सा चेति । सा कार्यरूपा पृथिवी विधेत्यर्थः । शरीरेदियविषय- भेदादित्यर्थः ।। ३६ ॥ ३७॥ तत्र देहमुदाहरति- योनिजादि भवेदेहमिन्द्रियं प्राणलक्षणम् । विषयो दयणुकादिव ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः॥३८॥ योनिनमयोनिज त्यर्थः । योनिजमपि द्विविधं जरायु: १ पूावानुमान भटनामा इति न वाच्यम् । - ·, गारिफावली। जमण्डनं च। जरायुज मानुपादीनाम् । अण्डर्ज सादीनाम् । अयोनिज स्वेदजोद्भिजादिकम् । स्वेदनाः कृमिदंशाद्याः । उद्भिजास्तगुल्माद्याः । नारकिणां शरीरपप्पयोनिजम् । न च मानुपादिशरीराणां पार्थिवत्वे किं मानमिति वाच्यं, गन्धा- दिमलस्यैव प्रमाणत्वात् । न च क्लेदोमादेरुपलम्भादाप्यत्वा- दिकमपि स्यादिति वाच्यं, तथा सति जलत्वपृथिवीत्यादिना संकरप्रसङ्गात् । न च ताई जलीयत्वादिकमेकास्तु न तु पार्थि- बत्यमिति चाच्य, क्लेदादीनां विनाशेऽपि शरीरत्वेन प्रत्य- भिज्ञानाद्गन्धाधुपलमेश्च पृथिवीलसिद्धः । तेन पार्थिवादि- शरीरे जलादीनां निमित्तन्वमानं बोध्यम् । शरीरत्वं तु न जातिः पृथिवीत्वादिना सार्यात् । किंतु चेष्टाश्रयत्वम् । वृक्षा- दीनामपि चेष्टासचान्नाव्यातिः । न च वृक्षादेः शरीरत्वे किं मानमिति वाच्यम्, आध्यात्मिकवायुसंवन्धस्य प्रमाणत्वात् । तत्रैव कि मानमिति चैद्भग्नानसरोहणादिना तदनुमानात् । यदि हस्तादी शरीरव्यवहारो न भवति तैदान्त्यावयवित्येन विशेपणी- यम् । न च यन शरीरे चेष्टा न जाता तत्राव्याप्तिरिति चाच्य, सारशे प्रमाणाभावात् । अथवा चेष्टावदन्त्यावयवित्तिद्रव्य- स्वाप्यनातिमत्वमन्त्यावधिमात्तिचेष्टावतिनातिमत्वं वा तत् । मानुपत्वचैत्रत्वादिनाविमादाय लक्षणसमन्वयः। न च नृसि- शरीरे कथं लक्षणसमन्वयः, तत्र नृसिंहत्वस्यकव्यक्तित्तित्या जातिवाभावाजलीयतेनसशरीरतितया देवत्वस्यापि जाति- १ एवंप्रशारीहि तत्र संरः पृथ्वील्यधर्म त्यक्त्वा शरीरत्वधर्म. जलादिशरी पनि वतंत एवं शरीरस्वधर्म स्यात्वा पृषीस पदाधि वर्तते अनयो एमा- पेश मानुपाशिरीष । २ अन्त्यावयविष सति धाश्रयत्वम् । रयान्सरा. भारम्भकत्वमस्यारमितम् । धान्याश्यविनि वर्तमाना या दग्दत्व या मानुगरवादिनानिस्तामनातिमानम् ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । स्वाभावादिति वाच्य, कल्पमेदेन नृसिइशारीरस्य नानात्वेन नृसिंहलजात्या लक्षणसमन्वयात् । इन्द्रियमिति । घ्राणेन्द्रियं पाविमित्यर्थः । पार्थिवत्वं कथमिति चेदित्यम् । प्राणेन्द्रियं पार्थिवं रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् । कुङ्कुमगन्याभि- व्यञ्जकगोधृतवत् । न च दृष्टान्ते स्वकीयरूपादिव्यञ्जकवाद- सिद्धिरिति वाच्यं, परकीयरूपाद्यव्यञ्जकत्वस्य तदर्यत्वात् । न च नवशरावगन्धव्यञ्जकजलेऽनकान्तिकत्वमिति वाच्यं, तस्य सक्तरसाभिव्यञ्जकत्वात् । यद्वा परफीयेति न देयं, वायुपनीत- मुरभिभागस्य दृष्टान्तत्वसंभवात् । न च प्राणेन्दियसनिकस्य गन्धमानन्यकत्वात् तत्र व्यभिचार इति वाच्यं, द्रव्यत्ये सतीति विशेषणात् । विषय इति । उपभोगसाधनं विपयः । सर्वमेव हि कार्यजातमदृष्टाधीनम् , यत्कार्य यदृष्टाधीनं तत्तदुप- भोगं साक्षात्परंपरया का जनयत्येव । नदि बीजप्रयोजनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिास्ति । तेन घणुकादि ब्रह्माण्डान्तं सर्व- मेव त्रिपयो भवति । शरीरन्द्रिपपोविषयत्वेपि प्रकारान्तरोप- न्यासः शिष्यबुद्धिवेशचार्यः ॥ ३८ ॥ जलं निस्पति वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र वत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ स्नेहसमवायिकारणतावन्छेदकतया जलवनाति: सिद्धपति । १दत्वं न जानि रितापित किया । देवत्वधर्म सक्त्वा तेजसत. धर्मः हरणांदिलजमारापि वर्तते । एवं तनमत्वयम स्थकवा देवत्र जलीय- रेष्वपि वर्तते । इभयोः समाजमशरीर र पूर्व इदुमादिगन- मादिमध्ये गापम्पैपाकम् । ३ नयति । पूर्वागो तुजे पभिचारी, कर्थ নতম নায়লাম শাহিম। নাফ ন্যানিং কিন্তু मामापापभिबनकमिति न दो1 सरासरन्याटिनलहरकार- बिनानिष्टशातानिपीता तादात्याशिना पा का ME चिमयिका कारणमात्यान, न्याहि ।

·२६ कारिकावली। कत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् , सत्तुरसामिव्यञ्जकोदकवत् । रसने. न्द्रियसंनिक व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विपय दर्शयति । सिन्धुहिमादिरिति । सिन्धुः समुद्रः। हिमं तुपारः । आदि- पदात्सरित्कासारकरकादिः सर्वोऽपि ग्राह्यः । नच हिमकरकयोः कठिनखात्यार्थिवत्वमिति वाच्यम् , ऊप्पणा पिलीनस्य तस्य जलत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धसात् । यद्रव्यं यद्रव्यध्वं राजन्यमिति व्याले- जलोपादानोपादेयत्वसिद्धः । अष्टविशेषेण वा द्रवत्वमतिरोधात् । फरकादीनां काठिन्यप्रत्ययस्य भ्रान्तित्वात् ।। ४० ॥ तेजो निरूपयति- उष्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ।। ४१ ।। उष्णत्वं स्पर्शनिष्ठो जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः। इत्यं च जन्यो- रणर्यसमवायिकारणतावच्छेदकं तेजस्वं जातिविशेपः । तस्य परमाणुत्तित्वं तु जलरवस्येवानुसंधेयम् । नचोष्णस्पर्शवत्वं चन्द्र- चिरणादावव्याप्तमिति वाच्यं, ताप्युष्णत्वस्य सन्चात् । रितु तदन्तःपातिनलस्पर्शनाभिभवादग्रहः । एवं रत्नकिरणादौ पार्थिव- स्पर्धनामिभवाचक्षुरादौ चानुभूतत्वादग्रहः । रूपमित्यादि । बधानरे परकतकिरणादौ च पार्थिवरूपेणाभिभवाच्छुक्लरूपायहः । ननु तद्रूपाग्रहे धर्मिणोऽपि चाक्षुपत्वं न स्यादिति चेत्र, । यथा सनुमिभ जल सांगतगन्धादीनामढदो सदसमावन्मक तहन । हितोयभिचारवारणाय तक इत्यत्वे सतीति देयम् । ३ श्रान्ति म तदभाव अति तयारक शानम् । ४ जन्योष्णस्पर्शनिवार्यतानिरूपिता या समवायिका लता तवा तेजस्वं जातिविशेष रत्यर्थ । पचपि तेज परमाणा गतं नाम्नि तथापि जयवदापि बोध्यम् । जन्योपनिष्पजन्यवानिरूपि. समनकतापच्छेदकवरूपण जन्यतजस्तजाति सिध्यति । जन्यतेजस्वाति- नयनानिरूपितमानावाटेवरलेन रूपेश गुरजिस्वनाति तिष्यतीति ।

·, सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। अन्यदीयरूपेणापि धर्मिणो ग्रहसंभवात् , शहस्पेव पित्तपीतिम्ना । वढेस्तु शुक्लरूपं नाभिभूतं किंतु तदीयं शुक्लत्वमभिभूतमित्यन्ये । नैमित्तिकमिति । सुवर्णादिरूपे तेजसि तत्सलात् । न च नैमि- त्तिकद्रवत्वं न लक्षणं दहनादावव्याप्तं धृतादावतिव्याप्तं चेति वाच्यं, पृपिन्यत्तिनैमित्तिकद्रवत्ववद्वृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यनाति- मत्वस्य विवक्षितत्वात् । पूर्ववदिति । जलस्येपेत्यर्थः । तथाहि । तत् द्विविधं नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपं तदन्यदनित्यम् , अवयवि च । तच विधा, शरीरन्द्रियविषयभेदात् । शरीरमयोनि- जमेव । तच्च सूर्यलोकादौ प्रसिद्धम् ॥ ४१ ॥ अत्र यो विशेपस्तमाह- इन्द्रियं नयनं वह्निस्वर्णादिविपयो मतः । ननु चक्षुपस्तैजसत्वे कि मानमिति चैत्, चक्षुस्तैजसं परफी- यस्पर्शाद्यव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवन । प्रदी. पस्य स्वीयस्पर्शव्यञ्जकत्वादन दृष्टान्तेऽच्याप्तिवारणाय प्रथमं पर- कीयेति । घटादेः स्वीयरूपव्यञ्जकलाइयभिचारवारणाय द्वितीयं परकीयेति । अथवा प्रभाया दृष्टान्तत्वसंभवादाय परकीयेति न देयम् । चक्षुःसनिक व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विपर्य दर्शयति । वहिरिति । ननु सुवर्णस्य तैनसत्य किं मानमिति चेन्न, मुवर्ण तैजसम्, असति प्रतिवन्ध अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनु- च्छियमानजन्यद्रवत्वात् यनैवं तन्नैवम् , यथा पृथिवीति । न चाम- योन, पृथिवीद्रवत्वस्य जन्यजलद्रव्यत्वस्य चात्यन्ताग्निसंयोगना- श्यस्यात् । ननु पीतिमगुरुत्वाश्रयस्थ पार्थिवभागस्यापि तदानीं द्रुत- १वेतरूपेण मास्नु रक्तरूपेण तु भवत्येव । २ पिपनासबन्धेनेति भाव । ३ नेत्रपटादीनां संयोग । ४ पूर्वोत्तमनुमानमयोजकम्, अर्थान-अनुकू. स्तरहितम्, अतएवर्णस्य तैजसत्वे नसापकमिति चेन। घृतलाशादिधल्पां जन्यजले घ यद् भवत्वमम्नि तदग्निसयोगानश्यति सुनवल न नश्यति स एकाढाटन ·कारिकावली। त्वाचन व्यभिचार इति चेन, जलमध्यस्थमपीक्षोदवत्तस्यात- त्वात् । अपरे तु पीतिमाश्रयस्य अत्यन्ताग्निसंयोगेऽपि पूर्वरूपापरा- दृत्तिदर्शनाचमतिनन्धर विजातीयवदन्यं कल्प्यते । तथाहि । अत्यन्तामिसंयोगे पीतिमगुरत्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिवन्धकद्रव- द्रव्यसंयुक्तः, अत्यन्ताग्निसंयोगे सत्यपि पूर्वरूपविजातीयरूपान- धिकरणत्वात् , जलमध्यस्थपीतपटवत् । तस्य च पृथिवीनलभिन्नस्य तेजस्त्वनियमात् । वायुं निरूपयति- अपाकजोऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ।। १२ ।। तिर्यग्गमनवानेप ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः। पूर्ववन्नित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वमिन्द्रियम् ॥ १३ ॥ अनुष्णाशीतस्परस्य पृथिव्यामपि सखादुक्तमपाकज इति । अपाजस्पर्शस्प जलादावपि सत्चादुक्तमनुष्णाशीत इति । तेन वायवीयो विजातीयः पर्यो दर्शितः । तजनकतावच्छेदकं वायु- स्वमिति भावः । एप वायुः स्पादिलिङ्गकः । वायुर्हि स्पर्शश दतिकम्पैरनुमीयते विनातीयस्पर्शेन विलक्षणशब्देन तुणादीनां धृत्या शाखादीनां कम्पेन च वायोरनुपानात् । ययार वायोने प्रत्यक्ष तयाने वक्ष्यते । पूर्वपदिति वायुदिविधो नित्योऽनित्यश्च । परमाणुरूपो नित्यस्तदन्योऽनित्योऽवयवसमरेतय। सोऽपिविविधः, शरीरन्द्रियविषयमेदात् । तत्र शरीरमयोनिनं पिशाचादीनाम् । परंतु जलीयतेनसवायत्रीयशरीराणां पार्थिवभागोपष्टम्भादुपभोग- क्षमत्वं जलादीनां मायान्यान्नलीयवाटिकामिति । अत्र यो विशेप- स्तमा देिहव्यापीति । शरीरव्याप स्पर्शमाहामिन्द्रिय व । तच कायं रूपादिपु मन्ये स्पर्मस्यगाभिन्यावाद । पिणम्पर्धविनायनानिस्पिकनार नारदानयाधाप्रतिहिरिस्प। ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। २९ अंङ्गससिलिल त्याभिव्यञ्जकन्यजनपवनवत् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ विपयं दर्शयति-- प्राणादिस्तु महावायुपर्यन्तो विपयो मतः। यद्यप्यनित्यो वायुथतुर्विधः तस्य चतुर्थी विद्या प्राणादिरि- त्युक्तमाकरे। तथापि संक्षेपादन त्रैविध्यमुक्तम् । प्राणस्त्येक एव हृदादिनानास्थानवशासुखनिर्गमादिनानाक्रियावाच नानरसंज्ञा लमत इति । आकाशं निरूपयति- आकाशस्य तु विज्ञेयः शब्दो वैशेपिको गुणः॥४॥ आकाशकालदिशामेकैकन्यक्तित्वादाकाशत्त्वादिकं न जातिः । किंतु आकाशवं शब्दाश्रयत्वम् । वैशेपिक इति कयनं तु विशे- पगुणान्तरव्यवच्छेदाय । एतेन प्रमाणमपि दर्शितम् । तथाहि । शैब्दो विशेषगुणः चक्षुर्ग्रहणायोग्यवहिरिन्द्रियमाघजातिमत्त्वात् स्पर्शवत् । शैब्दो द्रव्यसमयेतो गुणत्वात् संयोगवत् । इत्यनुमानेन शब्दस्य द्रव्यासमवेतत्वे सिद्धे, मॅब्दो ने स्पर्शवद्विशेषगुणाजग्नि- संयोगासमवायिकारणकत्वामारे सत्यकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षत्वान् सुखवत् । पाकजरूपादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । पटरूपादौ व्यभिचारवारणायाकारणगुणपूर्वकेति । जलपरमाणुरूपादौ व्यभि- चारवारणाय प्रत्यक्षेति । शब्दो न दिकालमनसा गुणः विशेष- गुणला । नात्मविशेषगुणो वहिरिन्द्रियग्राालाद्रूपवत् । इत्यं च १ सपा व्यजनपवनः भारीरसंबन्धियाम्पजष्टगतरीत्यम्य पक्षको नान्य- स्येति भावः । २ अनेनाठमानेन सदस्य गुणलममन्यमाना वैयाकरणानां मीमांसकानां च सण्डनं कृतम् । ३ द्वितीयानुमानेत परिशेषानुमाने विशेष्या. 'भारत स्वरूपासिदि परिहरति उत्तरेस्तु विशेषणामावरपुतामिनि विका * भनेनातुमानेनेदं साधितं शन्दः पथ्यादिचतुष्टयस्य न विशेषगुणः इति । यो लौकिकमरन्धेनेन्दिपराधोस्ति च लौकिरसंबन्पेन द्वीन्द्रियेण ग्रहणायो. ग्यतावान् तथा गुणन्वव्याप्यमातिमान् स शेिषणः । तच स्पष्ट भविष्यति दुस्मादिषट्कमित्यादिनन्यन ।

·कारिकावली। शरदाधिकरणं नवमं द्रव्य गगन नामक सिध्यति । नच या यवेषु सूक्ष्मशब्दक्रमेण वायौ कारणगुणपूर्वकः शब्द उत्पद्यतामिति वाच्यम् , अयावद्रव्यभावियेन वायुविशेषगुणवाभावात् ॥४४॥ तत्र शरीरस्य विषयस्य चाभावादिन्द्रियं दर्शयति- इन्द्रियं तु भवेच्छोत्रमेकः सनप्युपाधितः । नवाका लाघवादेके सिद्धं श्रोत्रं तु पुरुषभेदेन भिन्न कथ- मामाशं स्यादिति चेतनाह । एका सनपीत्यादि । आकाश एक एच सन्नपि उपाधेः कर्णशप्फुल्यादेभेदाद्भिनं श्रोगात्मक भवतीत्यर्थः। कालं निरूपयति- जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः॥2॥ तत्र प्रमाणं दर्शपितुमाइ । जगतामिति । तथाहि । इदानी घट इत्यादिप्रतीतिः पूर्पपरिस्पन्दादिकं यदा विपपीकरोति तदा मूर्यपरिस्पन्दादिना घटादेः सबन्धो वाच्यः । स च संबन्धः संघो- गादिर्न संभवतीति काल एव तत्संबन्धघटकः कल्प्यते । इत्यं च तस्याश्रपत्वमपि सम्पक ॥ ४५ ॥ प्रमाणान्तरं दर्शयति-- परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः। परत्वापरत्वयुद्धरसाधारण निमित्त कालएर परत्त्वापरत्वपोरस- पगापिकारणसंयोगाश्रयो लार्यवादतिरिक्त: काल एव कल्प्यत इति भावः । नन्वेकस्य कालस्य सिद्धौ क्षणदिनमासवर्षादिसमपभेदो न स्यादत आह । क्षणादिरिति । कालस्वेकोऽपि उपाधिमेदा. धाविशेषगुणो यावश्यभावी नाम शयनागादेव नश्यति । शन नयाग्यमानी भयान-भाप्रपश्यनाशानन्यो यो नाशस्तस्य अप्रतियोगी । २ प तान्या स्वाप्रयापनमयोगिमयोगरूप एव स्वपदेन सूर्यस्य दिया पृपते सदाय मुर्गनासयोगी पाल-नस्य संयोगी पारिभिः मा। यसमाविकारण कारिणमयोए । ४ भउयोगितासम्पनेवर्ष ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । रक्षणादिव्यवहारविषयः । उपाधिस्तु स्वजन्य विभागप्रागभावाव. च्छिन्नं कर्म, पूर्वसंयोगावच्छिन्न विभागोवा, पूर्वसंयोगनाशावच्छि- नोत्तरसंयोगमागमावो वा, उत्तरसंयोगावच्छिन्ने कर्म वा । मैचो- तरसंयोगानन्तरं क्षणव्यवहारो न स्यादिति वाच्य, कर्मान्तरस्यापि सत्त्वादिति । महामलये क्षणादिव्यवहारो ययस्ति तदानायत्या वसेनोपपादनीय इति । दिनादिव्यवहारस्तु तत्तत्क्षणकू रेवेति । दिर्श निरूपयति-- दूरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते ॥ १६ ॥ दूरत्वमन्तिकत्वं च दैशिकं परत्वपपरतं बोध्यम् । तद्बुद्धेस्सा- धारण वीजं दिगेव । दैशिकपरत्वापरत्वयोरसमवायिकारणसंयो. गाश्रयतया लाघवादेका दिक् सिध्यतीति भावः ॥ ४६॥ नन्येकै दिक् तदा प्राचीपतीच्यादिव्यवहारः कथमुपपग्रता. मित्यत आह- उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् । . यापुरुषस्य उदयगिरिसंनिहिता या दिक् सा तस्य प्राची। एवमुदयगिरिव्यवहिता या दिक् सा प्रतीची। एवं यत्पुरुपस्य सुमेरुसन्निहिता या दिक सोदीची । तद्वयवहिता त्ववाची । "सर्वपामेच वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः" इति नियमात् । आत्मानं निरूपयति- आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता करणं हि सकर्तृकम् ॥ १७॥ १ बशन्देन पर्मणो ग्रहण, मर्यनिष्ठमयया मूर्तमात्रनिष्ठ यत् कम तामा जन्यो यो दिमागस्तस्य यः प्रागभाव तवनिं तद्विशिष्टमित्यर्थः । ३ एक- स्या लियापा. पूर्वोतोपायपद्वितणचतुष्टयोनरं नाशम् एन. यणादिव्याहारो नस्यादिति । ३ त्रिपाया साप्तापि द्रव्यान्तरे क्रियायाः मस्वाद । ४ तत्त. सापांनां वसनोकाधिनोपपादनीयः । ५ असमवायिकारणं विभारतुनी संयोगः । ६ भत्र पुस्मपदं वस्तुमात्रस्पोपटणम् ।

·३२ फारिकाचली। आत्मत्वजातिस्तु सुखदुःखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतपा सिद्धयति । देवरेऽपि सा जातिरस्त्येव । अदृष्टादिरूपकारणा- भावान्न मुखदुःखाधुत्पत्तिः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्य- भाव इति नियमस्यामयोजकत्वात् । परे त्वीश्वरं सा जाति - स्त्येव प्रमाणाभावात् । न च दशमद्रव्यत्वापत्तिः, ज्ञानवत्वेन विभ- जनादित्याहुः । इन्द्रियादीति । इन्द्रियाणां शरीरस्य च पर- परया चैतन्यसंपादकः । यद्ययात्मनि “अहं जाने अहं सुखी" इत्यादिप्रत्यक्षविपयत्वमस्त्येव तथापि विमतिपनं प्रति प्रथमत एव शरीरादिभिन्नस्तत्मतीतिगोचर इति प्रतिपादयितुं न शक्यत इत्यतः प्रमाणान्तरं दर्शयति । करणमिति । कुटारादीना छिदा. दिकरणानां करिमन्तरेण फलानुपानं दृष्टम् । एवं चक्षुरादीना ज्ञानकरणानां फलोफ्यानमपि करिमन्तरेण नोपपयत इत्यति- रिक्तः कर्ता कल्प्यते ।। ४७ ॥ ननु शरीरस्यैव कर्तृत्वमस्त्वत आह- शरीरस्य न चैतन्यं मृतेपु व्यभिचारतः। तथात्वं चेदिन्द्रियाणामुपघाते कथं स्मृतिः॥१८॥ ननु चैतन्य ज्ञानादिकमेव मुक्तात्मना वन्मत इव मृनशरीरा- णामपि तदभाव का क्षतिः, प्राणाभायेन ज्ञानाभावस्य सिद्धेरिति शारीरस्य चैतन्ये वाल्ये विलोकितस्पस्थाविरे स्मरणानुपपत्ते, शरीराणरमवयवोपचयापचयैरुत्पादपिनाशशालिवात् । न च पूर्व- शररोत्सनसंस्कारेण द्वितीयशरीरे संस्कार उत्सयत इति वाच्यम्। अनन्तसंस्कारकल्पने गौरवात् । एवं शरीरस्य चैतन्ये पालकस्य स्तन्यपाने प्रतिर्न स्यात्, इष्टसाधनताज्ञानस्य तद्धतुत्वात्तदानी- १ का धीमाव तस्यानुपधानमत्पाद । २ जाने त्यादीनि स्था स्वान्मने समात्मनि म निन्ति तथा ममते मृतशरीप इत्पुभयत्रापि तुम्योऽय नानदानीय इति भार ।

·- सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। मिष्टसाधनतास्मारकाभावात् । मन्मते तु जन्मान्तरानुभूनेष्टसायन- वस्य तदानीं स्मरणादेव मत्तिः । नच जन्मान्तरानुभूतमन्यपि स्मर्यतामिति वाच्यम्, उद्घोषकाभावात् । अब त्वायत्या जीव- नादृष्टमेवोडोष कल्प्यते । इत्यं च संसारस्यानादितया आत्म- नोनादित्वसिद्धावनादिभावस्य नाशासंभवानित्यत्वं सिद्धयतीति बोध्यम् । ननु चक्षुरादीनामेव ज्ञानादिकं प्रति कारणत्वं कर्तृवं चास्तु विरोये साधाभावादत आह । तथात्यमिति । चैतन्य- मित्यर्थः । उपचाते नाशे सति अर्थाचक्षुरादीनामेव । कथमिति । पूर्व चक्षुपा साक्षात्कृतानां चक्षुषोऽभावे स्मरणं न स्यात् । अनु. भवितुरभावात् । अन्यदृष्टस्यान्येन स्मरणासंभवाद ! अनुभवस्मर- णयोः सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावादिति भावः ॥४८॥ ननु चक्षुरादीनां चैनन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्य स्थाढत आह- मनोऽपि न तथा ज्ञानाद्यनध्यक्षं तदा भवेत् । धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥ १९॥ मनोपोति । न तया, न चैतनम् । ज्ञानादीति । मनमोऽणु- स्वात्मत्यक्षे च महत्वस्य हेतुत्वान्मनसि ज्ञानसुखादिसरे तत्सत्य- क्षानुपपत्तिरित्यर्थः । यथा मनसोऽणुत्वं तया वक्ष्यने । नन्वस्तु विज्ञानमेवात्मा, तस्य स्वतःमकाशरूपलाञ्चेतनत्वम् , ज्ञानमुखा- दिकं तु तस्यैवाकारविशेषः तस्यापि भावन्वादेव क्षणिकत्वं पूर्व- पूर्वविज्ञानस्योत्तरोत्तरविज्ञाने हेतुत्वान् मुगुपिप्यालयविज्ञानयारा १ ग पन्नाभाईनेत्यर्थ । धैशनुमनपदायानां घर पम्मता नतु मैत्र । तदन् । ३मनमोऽप्रन्यासानदाधिनमादीनाप-यप्रत्ययवं स्यात् । ४ विज्ञान- वादिनो बौदस्य शा। विज्ञानात्मन एप । तदेव विज्ञान प्रवृत्तिविशा- नमालयविज्ञान चंति द्विश्यिम् ताप घट इनि प्रष्टनिरिमानमाअाइमहम्-इत्या कारवमाटपविज्ञानम् । मस्य थणे धणे परिणामिनी धारा मातारप्यम्त्ये ।

·फारिकावली। निरामाधैव, मृगमदवासनावासितवसन इव पूर्वपूर्वविज्ञानमनित- संस्काराणामुनरोत्तरविज्ञान संकान्तत्यानानुपपत्तिः स्मरणादेरिति चैन्न, तस्य जगविषयकत्वेसर्वजन्यापत्तिः। यत्किचिद्विपयकन्ये विनि- गमनाविरहः । सुपुप्तावपि विपयावभासमसजाय । ज्ञानस्य सविषय- वात् । तदानी निराकारा वित्सन्ततिरनुवर्तत इति चैन्न, तस्याः स्वमकारात्ये ममाणाभावात् । अन्मैया घटादीनामपि ज्ञानसापतिः न चेष्टापत्तिर्विज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनोऽभावादिति वाच्य, घटादे- नुभूयमानापलपितुमशक्यत्वात् । आफॉरविशेप एवाय विज्ञान स्येति वेव , किमयमासरोऽतिरिच्यते विज्ञानादि समायातं विज्ञा- नव्यतिरिक्तन । नातिरिच्यते चेहि समूहालम्बने नीलाकारोऽपि पीताकारः स्यात् । स्वरूपती विज्ञानस्याविशेपात् । अपोहरूपो नीरत्वादिविज्ञानधर्म इति चेन्न, नीलतादीना विरुद्धानामेकस्मि- समावेशात । इतरया विरोधावधारणस्यैव दुरपपादत्वात् । न च पासनासम्मः संभवति, मात्पुत्रयोरपि वासनासम्ममसगात् । न चोपादानोपादेयभात्रो नियामक इति वाच्यं, वासनायाः संक्रमा- संभवात् । उत्तरस्मिन्नुत्पत्तिरेव संत्रम इति चैन्न, तदुत्पादकामा वान् । चितामेवोत्पादयन्ये तदानन्त्यप्रसङ्गः । क्षणिकविज्ञानेऽति- शपविरोपः कल्प्यत इति चेन्न, मानाभावात्सल्पनागौरवाच । एतेन क्षणिशरीरेप्वत्र चैतन्यमपि मत्युक्तं, गौरवादतिशये माना- १पौर शर्ते सदाबी मिनि-तदानी पारिताला ३ अन्यथा-प्रमाण विना परिसर मानवम्मता मीनियने तदा। पपगदिशावादार शिानस्वरूपता ममामिमनः। ४ मनिष पाणीपयरुपण । ६ केवल शिानकर स्वीरस्यापरिमिति शेप । • पनपादिनान विज्ञानम्मेवातापि । किमय विशालपारिशेप विज्ञानस्य सम्पान् रिसोवा विज्ञानम्पमेव । ९ नोवांत-पाकारसममा मारहाने मीनारोपि पीतासरा मान । मा सम्पान्-गि मतभेदो मानि। १० विज्ञानरूपमिगि १५ पूर्ण वरीया वासनासधारमायाकार, परि वामनामाचार: पाता मापदापाता अभागालाम्सापिग्माण त्यापूर्वदिशामनारा स्तरोगविने।

·सिद्धान्तमुत्तावलीसहिता। भावाच ! बीजादावपि सहकारिसमधानासमवधानाभ्यामेवोप- पत्तेः कुर्वपत्याकल्पनाच । अस्तु तर्हि क्षणिकविज्ञाने गौरवान्नित्यविज्ञानमेवात्मा "अवि- नाशी वारेऽयमात्मा सत्यं जानमनन्तं ब्रह्म इत्यादि- श्रुतेरिति चेन्न, तस्य विषयत्वासंभवस्य दर्शितत्वान्निविषयस्य ज्ञानत्ये मानाभावात्सविषयत्वस्याप्यननुभवात् , अतो ज्ञानादिमिनो नित्य आत्मेति सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमिति हि ब्रह्मपरं जीवेषु नोपयुन्यते । ज्ञानाज्ञानसुखित्वादिभिर्जीवानां भेदसिद्धौ सुतरा- मीश्वरभेदः, अन्यथा वन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तिः । योऽपीश्वरा- भेदयोधको वेदः सोऽपि तदभेदेन तदीयत्वं प्रतिपादयन्स्तौति । अभेदभावनयैव च यतितव्यमिति वदति । अत एव “सर्व एवात्मनि समर्पिता:" इति श्रूयते । मोलदशायामज्ञाननियत्ता- वभेदो जायत इत्यपि न, भेदस्य नित्यत्वेन नाशायोगान् । भेट- नाशेऽपि व्यक्तिद्वयं स्थास्यत्येव । न च द्वित्वमपि नश्यतामिति वाच्यं, तब निर्धके ब्रह्मणि सत्यलाभावेऽपि सत्यस्वरूपं तदिति- पवित्वाभावेऽपि व्यक्तिद्वयात्मको ताविति सुवचत्वात् । मिथ्या- वाभावोऽधिकरणात्मकस्तत्र सत्यत्वमिति चेदेकलाभावो व्यक्ति- यात्मको द्वित्वमित्यप्युच्यताम् । प्रत्येकमेकत्वेऽपि.पृथिवीजलयोने गन्ध इतिवदुभयं नैकमित्यस्य सर्वजनसिद्धवाद । योऽपि तदा नीमभेदप्रतिपादको वेदः सोऽपि निदुःखत्वादिना साम्यं पति- १ क्षेत्रे उसस्य वीमस्यादुरोत्पतिर्भवति नतु वृद्ध पनिनस्य तथा चादुर. रूप कार्यप्रति कुर्वद्रूपतया अदुरजननयोग्पनातिविशेषरूपेण कारणता मन्यते सा च पटोत्पादनसमवीनमाने तिइति । तथैव प्रकृते पणिवारी ". दूपतेन " उत्तरोत्तरवासनाजनकजातिविशेषरूपेण कापरता सरकारमा साय पूर्वदूपता दृष्टान्त बीनत्वेन सह समस्यामा दान्तेि विज्ञानलेन सह समय्या. मास्ति, तथा च वासनासचार सभवति । दृष्टान्तकालीनपत्र "द्रूपलम्य" भकुरजननयोग्यजातिविशेषस्य पल्पनानुचिता । अदुरादीनामुत्पत्तिस्तु सहका. रिजलादीनां योगेनापि भवतीति मार।

·६ कारिकावली। पादयति । संपदाधिक्ये पुरोहितोऽयं राजा संरत इतिवत्, अत एव "निरचनः परमं साम्पमुपैति" इति श्रूयते । ईश्वरो न ज्ञानमुखात्मा किंतु ज्ञानाधाश्रयः "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यादौ विज्ञानपदेन ज्ञानाश्रय एवोक्तः “यः सर्वज्ञः सर्व- वित्" इत्यनुरोधात् । आनन्दमित्यस्याप्यानन्ददित्पः । अर्श- आदित्वान्मत्वर्थीयोऽसत्ययः, अन्यथा पुंलिङ्गलापतिः । आन- न्दोऽपि दुःखाभाये उपचर्यते, भाराधपगमे सुखी संवत्तोऽहमित्ति- वन, दुःखामापेन मुखित्वात्ययात् । अस्तु वा चस्मिन्नानन्दो नवसापानन्दः "असुखम्" इति श्रुतेः । न विद्यते सुख पस्पति कुतो नार्थ इति चेत्र, लिटकल्पनापतेः, प्रकरणविरोधादानन्द- मित्यत्र मत्वर्थीयाच्मत्ययविरोधाचेति संक्षेपः। एतेने प्रकृतिः की पुरुपस्त फुप्फरपलाशवनिलेपः किंतु चेतनः कार्यकारणयोरभेदात् । कार्यनाशे सति कार्यरूपतया तनाशो न स्पादित्यकारणवं तस्य । धुद्धिगत चैतन्याभिमानान्य- धानुपपरया तत्कल्पनम् । बुद्धिश्च प्रकृतेः परिणामः । सैव महत्त- चम्, अन्त:करणमित्युच्यते । तत्सत्यासत्वाभ्यां पुरुषस्य संसारा. पौ । तस्या एवेन्द्रियमणालिकया परिणतिनिरूपा घटादिना संबन्धः । पुरुष कर्तृत्वाभिमानो पुदी चैतन्याभिमानच भेदा- ग्रहात् । पमेदं कर्तव्यमिति पदंशः पुरुषोपरागो बुद्धः स्वच्छतया तत्प्रतिविम्वाटताचिको टर्पणस्पेव मुखोपरागः । इदमिति विप- योपरागः, इन्द्रियप्रणालिफया परिणतिभेदस्वासिको निःश्वासा- भिहतदर्पणस्येव मलिनिमा । फर्नपमिति च्यापारांशः । तेनांशर- १भविकरणपुग्तलाइ ३ भभुषम-मरण मामा समस्य भयोधन बरोनि वाहिमामे- यापन तत्पशापेश्या गोर- बम् । हेनोपयाचे वदयमाणेन इति मतमपास्तमियनान्यः | नुसतास मामाभपिशरणस हाय पुरुषम्य। मप्रधानम्य पार्य पनि मावि र मदागतरेहनासमरा तन मागर पुरुष सम्पनमा पारंग व्यापारिन ।

·सिद्धान्तमुहावलीसहिता। यवती बुद्धिस्तत्परिणामेन ज्ञानेन पुरुषस्याताचिका संवन्धो दर्प- णमलिनिनेव मुखस्योपलब्धियते । ज्ञानादिवरसुखदुःसेच्छारे- पप्रयत्नधर्माधर्मा अपि बुद्धरेव कृतिसामानाधिकरण्येन प्रतीतेः । न च बुद्धिश्चेतना परिणामित्वादिति मतमपास्त, कृत्यदृष्टभोगाना. मिव चैतन्यस्यापि सामानाधिकरण्यप्रतीतेस्तद्भिन्ने मानाभावाच । चेतनोऽहं करोमीति प्रतीतिश्चैतन्यांशे भ्रम इति चेत्कृत्यंशे कि नेप्यते । अन्यथा बुद्धनित्यस्वे मोक्षामावोऽनित्यत्वे तत्पूर्वमसंसा- रापत्तिः । नन्वचेतनायाः प्रकृतेः कार्यवाझुद्धेरचैतन्य कार्यकार- णयोस्तादात्म्यादिति चेन, असिद्धेः । कर्तुजन्यत्ये मानाभावात् । वीतरागजन्मादर्शनादनादिलम् । अनादेनाशासमवान्नित्यत्वम् । तत्ति प्रकृत्यादिकल्पनेन । न च- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहंकारविमूदारमा कहमिति मन्यते " गीता म. ३ श्लो. २७ इत्यनेन विरोध इति वाच्यम्, प्रकृतेरदृष्टस्य गुणैरदृष्टजन्यैरि- च्छादिभिः कर्ताहमेवेत्यस्य तदर्थत्वात् । "तत्रैवं सति कर्तार- मात्मानं केवलं तु यः" इत्यादि वदता भगवता प्रकटीकृतोऽय- १ सांयमते बुद्धिमानमुपलब्धिति नानान्तरम् । २ अताधिक्संब.प. स्यैव सांख्यशान-उपलब्धिसंज्ञा १३ यथा परिणामि शान बुद्धिधर्मलद्वत् । ४ कृति -प्रपलो देख्यो धर्म सा च परिणामिनी शुदिरनित्यधर्मपती-भत एक चिटपान । ५ यथाई पता-अहं पार्मिक भई भोना, इत्यादिपत्यय शाधिकरणे प्रतीयते तथा 'भह चेतनः' इति अम्मिनेत्राधिकरणे प्रतीयते । कभित्र चेतने प्रमाण नास्ति । ६ श्रम इनि-चेतनः पुरुष । तसं. बन्धात्प्रनिरिम्न स्त्रीधनवती हि स्वस्यां मिथ्या घेतनम्माभिमान करोनि । * पचेतनयो दाङ्गीकारे घेतने पुसद वयोरभावात्तस्मिन् बन्धमोशव्याहा- राजपपा । अत. स दिसपासधनिरुधनो वाच्य । तथाच बुद्धनित्यले तत्सत्वनिधनसंसारस्यापि नित्यत्वापत्तिस्तषाच मोशमा हेनियले उत्पत्तिमचं स्यार-अजन्यमावस्य नाशो न भवति । एवं च धुयुत्सते. प्रथम पाले संसारोपतिर्न स्यात्-अपांव बुदयुतरतेपूर्वतम्यामदृष्टं न तिउति तदभार पुयुत्पत्तिमपि न स्यादेवं संसारामाः । ८ प्रातिकार्यत्वम्गामावाद !

·રૂટ कारिकावली। 1 मुपरिष्टादाशय इति संक्षेपः । धर्माधर्माश्रय इति । आत्मेत्य- नुपज्यते । शरीरस्य तदाश्रयत्वे देहान्तरकृतार्मणां देहान्तरण भोगानुपपत्तेः । विशेषगुणयोगत इति । योग्यविशेषगुणस्य ज्ञानसुखादेः संपन्नात्मनः प्रत्यक्षत्वं संभवति न वन्यथा अई जाने यह करोपीत्यादिप्रतीतेः ॥४९॥ प्रवृत्त्याद्यनुमेयोऽयं स्थगत्येव सारथिः। अहंकारस्याश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः ।। ५० ॥ अयमात्मा परदेहादौ प्रत्यादिनाऽनुमीयते । प्रवृत्तिरत्र चेष्टा । ज्ञानेच्छायमादीनां देहेऽभावस्योक्तमायत्वाचेष्टायाच प्रयत्नसाध्य त्वाचेष्टया प्रयत्नवानात्माप्पनुमीयत इति भावः। अदृष्टान्तमाह । रथेति । यद्यपि रथकर्म चेष्टा न भवति, तथापि तेन कर्मणा सारधिर्यधाऽनुपीयते तथा चेष्टात्मकन र्पणा परात्मापीति भावः। अहंकारस्येति । अईकारोऽहमिति प्रत्ययस्तस्याश्रयो विषयः आत्मा न शरीरादिरिति । मन इति । मनोभिन्नेन्द्रियजन्पमत्य- साविषयो मानसमस्याविषयश्चेत्यर्थः । रूपापभानेन्द्रिपान्तरा- योग्यत्वात् ।। ५०॥ विभुर्बुद्धयादिगुणवान्बुद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्विधा ।। ५१ ।। विभुत्वं परमपद्दत्वम् । तथ पूतिमपि स्पष्टार्थमुक्तम् ।युद्धया- दीति । बुद्धिमुसदुःरोच्छादिचतुर्दश गुणाः पूर्वोक्ता पेदितव्याः। अव प्रसादः कानिपर्य अपश्चं दर्शपत्ति । युहिस्त्यिति । दैविध्यं व्युत्पादयति । अनुभूतिरिनि। अनुभूतिश्चतुर्विघेति। एनासां चत्तमणां करणानि चत्वारि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति मोक्तानि पेदितव्यानि ।। ५१ ।। Prem नएम, स्वादिग्पेनम्यर्थ । मायामश स. गाल पार्म मरमिति पम्पनेवा।

·सिद्धान्तमुकावलीसहिता। प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे। प्राणजादिमभेदेन प्रत्यक्ष पड्डिधं मतम् ।। ५२ ॥ इन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । यद्यपि मनोरूपेन्द्रियजन्यं सर्व- मेव ज्ञानं, तथापीन्द्रियत्वेन रूपेणेन्द्रियाणां यत्र ज्ञाने कार- गत्वं तत्मत्यक्षमिति विवक्षितम् । ईश्वरप्रत्यक्षं तु न लक्ष्यम् । इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया- स्मकं प्रत्यक्षमिति भूने तथैवोक्तवाद । अथवा ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम । (अनुमितौ व्याप्तितानस्योपमितौ सादृश्य- ज्ञानस्य शाब्दवोधे पदशानस्य स्मृतावनुभवस्य कारणलाचत्र तर नातिव्याप्तिः)। इदं लक्षणमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम् । परामर्श- जन्य ज्ञानममितिः । यद्यपि परामर्शप्रत्यक्षादिक परामर्श- जन्यं तथापि परामर्शजन्यं हेलविषयकं यज्ज्ञानं तदेवानुमितिः । न च कार्दाचिकहेतुविषयकानुमितावव्याप्तिरिति वाच्यम् , तार- शाज्ञानटत्यनुभवत्वव्याप्येनातिमत्तस्प विवक्षितत्वात् । अथवा च्यातिज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः। एवं सादृश्यज्ञानकरणकं ज्ञान- मुपमितिः । पदजानकरणकं ज्ञान शाब्दबोधः । वस्तुतो यां कांचिदनुमितिव्यक्तिमादाय तथक्तित्तिमत्यतातिनातिमत्व. मनुमितित्वम् । एवं यत्किंचित्प्रत्यक्षादिकमादाय ताक्ति- इत्यनुमित्यरत्तिनातिमत्त्वं प्रत्यक्षत्यादिकं वायमिति । जन्य. प्रत्यक्ष विभनते-प्राणजादीति । प्राणनं रासनं चानुपं स्पार्शनं श्रौत्रं मानसमिति पडिधं प्रत्यक्षम् । न चेश्वरसत्या- इन्दिपल ध देतरोलाविशेषगुणानाश्रयस्वे सति शानशरणमन संयो. गाभयत्वम् । २ नमात्र प्रति मनमा इन्दिपत्येन स्पेण वारणता नास्ति रित ममम्येन रूपेण । देव पर्वतो पतिमान् पाकाररमिरप । या पुमान् पर्वको यहिभानिस्पादौ धूमम्पहेलो पनारदकरण मानम् । ५ तारी-म्यातिविशिष्टापताजानमा यसमिरपाल शा र वर्तमाना पातमालपाप्यमानि-अमिनिलयमानि नामानिमावमनमितवते ।

·कामावली। स्याविभजनान्यूनत्वम् , जन्यप्रत्यक्षस्यैव निरूपणीयत्वादुक्तसूत्रा- नुसारात् ।। ५२ ॥ प्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धादिरपि स्मृतः। तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः॥ ५३॥ गोचर इति ग्राश इत्यर्थः । गन्धत्वादिरिति । आदिपदान मुरभित्वादिपरिग्रहः । गन्धस्य प्रत्यक्षवात्तदृत्तिनातिरपि प्रत्यक्षा। गन्याश्रयग्रहणे तु प्राणस्य न सामयमिति बोध्यम् । तथा रस इति । रसलादिसहित इत्यर्थः । तथा शब्दोऽपि शबलादि- सहितः । गन्धो रसम उदनो योध्यः ॥ ५३॥ उद्धृतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तदन्ति पृथक्त्वसंख्ये।। विभागसंयोगपरापरत्व- स्नेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम् ।। ५ ।। ग्रीष्मोप्मादावनुभूतरूपमिति न तन्प्रत्यक्षम् । तद्वन्ति उद्भुत रूपवन्ति ।। ५४॥ किया जातियोग्यवृत्तिः समवायश्च तादृशः। गृहाति चक्षुः संयोगादालोकोतरूपयोः॥ ५५ ॥ योग्येति । पृयस्त्वाटिकमपि योग्यत्तिनपा चोध्यम् । तादृशः योग्यव्यक्तित्तिरित्यर्थः । चक्षुर्योग्यत्वमेव कयं तदाह-ला. तीति । आलोसंयोग उतरूपं च बाशुपमत्यो कारणम् । तत्र व्यचाशुपं प्रनि नयोः समवायसंपन्न कारणतम् । इपास मानम्पादिपले स्वाश्रयसमवायसंवन्यन । व्यसमवेतममतस्य म्पन्चादेः प्रत्य स्वाश्रयसपतसपनापसंपन्यनेति ॥ ५५ ॥ गामायण Pran,शामि।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । रूपान्यचक्षुपो योग्यं रूपमत्रापि कारणम् ।। ५६ ॥ द्रव्याध्यक्षे- सद्भुतस्पर्शवहन्यं त्वचो गोचरः । सोऽपि उन्नतस्पोऽपि सर्शत्वादिसहितः । रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूपत्वादिभिन्न यचक्षुषो योग्यं तचगिन्द्रियस्यापि ग्राह्यम् । तथाच पृथक्त्वसं- ख्यादयो ये चक्षुर्याद्या गुणा उक्ता एवं क्रियाजातयो योग्यवृत्त- पच ते त्वचो याद्या इत्यर्थः । अनापि त्वगिन्द्रियजन्येऽपि रूपं द्रव्यमरयो कारणम् । तथाच बहिरिन्द्रिपजन्यद्रव्यपरपसे रूपं कारणम् । नवीनास्तु वहिरिन्द्रिपजन्यद्रव्यपत्यक्षे न रूपं कारणं प्रमाणाभावात् । किंतु चानुपपत्यले संसानिमत्या स्पर्शः कार- रणमन्वयव्यतिरेकात् । पहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यसमाने कि कारण- मिति चेन्न किंचित् । आत्मावृत्तिशब्दभिन्नविशेषगुणवत्वं वा प्रयोजकमस्तु । रूपस्य कारणत्वे लायवमिति चेन्न, वायोस्त्वगि- न्द्रियेगाग्रहण सङ्गात् । इष्टापत्तिरिति चेदुतस्पर्श एव लापवा- कारणमस्तु । भाया अप्रत्यक्षत्वं विष्टापत्तिरेव कि नेप्यते । तस्मात् प्रभां पश्यापीतिवत् वायु सशामीति प्रत्ययस्य संभवावा- योरपि मत्यक्षं संभवत्येव । पहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमत्यक्षमा न रूपस्य न का स्पर्शस्य हेतुत्वम् । वायुप्रभयोरेकस्तं गृह्यत एष, कचि- द्विलादिकमपि, कचित्संख्यापरिमाणामहो दोपादित्याहुः ॥५६॥ खचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् । लानःसंयोगो ज्ञानसामान्य कारणमित्यर्थः । किं तत्र प्रमाणं, १तु नरजन्यप्रत्यौ रूपय साचात्यों पस्य मिन्ने मित्रं कारण. स्वम्। २ विशेषगुण पृष्यादिचाये वत। ३ प्राचीनमते पाटिन वासदमानं भवति । दिपाययपधे प्रनि-नेत्यादि । ५ यथा स्या वायोः प्रत्यो रापतिः एमा-एवं प्रभासयरिया !

·कारिकायली। मुपुतिकाले लचं त्यक्त्वा पुरीतति वर्तमानेन मनसा ज्ञानाननन- मिति । ननु सुपुतिकाले कि ज्ञानं भविष्यति अनुभवरूपं स्मरण- रूपं वा । नायः १ अनुभवसामय्यमावात् । तयाहि । प्रत्यक्षे चक्षु- रादिना मनासयोगस्य हेतुत्वात्तदभावादेव न चानुपादिमत्यहम् । ज्ञानादेरभावादेव न मानस प्रत्यक्षम् । ज्ञानाद्यभाये चात्मनोऽपि न प्रत्यक्षमिति । एवं व्याप्तिज्ञानामावादेव नानुमितिः । सादृश्य- ज्ञानामावानोपमितिः । पदज्ञानाभावान्न मान्दवोधः । इत्यनुभव- सामय्यभावान्नानुभाः । उद्धोधसाभावाच न स्मरणम् । मैवम् । सुपुतिमा कालोत्पन्नेहादिव्यक्तैस्तत्संबन्धनात्मनः मत्यमत्वमस. झाव । तदतीन्द्रियत्ये मानाभावाद । सुषुप्तिमाकाले निर्विकल्प- प्रमेव नियमेन जायत इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् । अय ज्ञानमाने स्वट्ननःसंयोगस्थ यदि कारणत्वं तदा रासनचाक्षुपादिप्रत्यक्षकाले लाचप्रत्यक्षं स्यात् । विषयत्वासंघोगस्य समनःसंयोगस्य च सवाद । परस्परमतिन्वादेकमपि वा न स्यादिवि । अर्ने केचि. पूर्वोक्तयुक्त्या वमनोयोगस्य ज्ञानहेतुत्वे सिद्ध चाचपादिसा- मायाः स्पानादिप्रतिवन्यस्लमनुभवारोधात्सल्प्यत इनि । अन्ये तु सुपुष्यनुरोधाधर्ममनःसंयोगस्य ज्ञानहेतुत्वं कल्प्यते । चानुपादि. मत्यसकाले वरन:संयोगाभागन पार्शनप्रत्यक्षमिति बदन्ति । मनोग्राह्यं सुख दुःखमिच्छा डेपो मतिः कृतिः ॥५७॥ मनोग्रामिति । मनोजन्यप्रत्यक्षविषयमित्ययः । मतिज्ञां- नम् । कतिः प्रपन्नः । एवं मुरसत्वादिमिपि मनोयाधम् । एव- 1 जातिलाई भाग्मनो जानारिगुणस्य निरोपानात्र मानस प्रत्ययम् । म आधासियमणे गान यनिरतीन्द्रियास्ति । तप समाधानमा तानि यनि। ३ प्रमालारहिनमेव भान आपा हत्यविशाजनासमभी পাসখনৰ সমিলি সস বানাই কৰাৰ স। ६ यदिशामगामी प्रतिरप्यपनिरम्यरमाणमा हिपने हा विधि- पान एमर मोगर मात्र पर्नन सा संयोगस्या सायपी पर. हा निापिका मारत तथा मानानुनि इस्पत भार-भरक्षित।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता! मात्मापि मनोग्राह्यः किंतु मनोमात्रस्य गोचर इत्यनेन पूर्वमुक्त- बादन नोक्तः ।। ५७॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते । महत्त्वं पडिघे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ।। ५८ ॥ चासंयोगाधनन्तरं घट इलाकारकं घट्लादिविशिष्टं ज्ञानं न संभत्रति पूर्व विशेषणस्य घटस्वादेर्शनाभावात् । विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् । तथाच प्रथमतो घटघटत्योत्रशि- ध्यानवगायेव ज्ञानं जायते । सदेव निर्विकल्पकम् । तच न प्रत्यक्षम् । तथाहि । चैशिष्टयानवगादिज्ञानस्य प्रत्पतं न भवति घटमहं जानामीति मत्यपात् । तत्रात्मनि ज्ञानं मकारीभूय भासते। झाने घटस्तत्र घटत्वम् । य: प्रकारः स एव विशेषणमित्युच्यते । विशेषणे यदिशेपणं तद्विशेषणताबन्छेदकमित्युच्यते । विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकं ज्ञानं विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने कारणम् । निर्वि- कल्पके च घटवादिकं न प्रकारस्तेन घटत्वादिविशिष्टघटादिवैशि- ट्वभान ज्ञाने न संभवति । घटवाघमकारकं च धादिविशिष्ट- ज्ञानं न संभवनि, जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थज्ञानस्य किंचिद्धर्म- प्रकारकतनियमान् । महत्त्वमिति । द्रव्यपरपले महत्त्वं समाय- संवन्धेन कारणम् । इन्यसपतानां गुणार्मसामान्यानां प्रत्यक्षे स्वायसमवायसंपन्न कारणं । द्रव्यसमवेतसमयेतानां गुणल. कर्मवादीनां मत्यो स्वायसमयेतसमवायसंबन्धेन कारणमिति । इन्द्रियमिति । अत्रापि पइविय इत्यनुपन्यते । इन्दिपलं तु न जातिः पृथिवीत्वादिना सांफर्यप्रसाद । शब्देवरोदनविशेष- १६ घटपटव-इति वैशिष्ट्यारवयाहि जान जायते। अनुम्पकमायन प्रत्य- पत्लान् । ३ प्रतियोगिवानयोगित्वाशनि धनीपयर नाम-प्रमाधि। " स्वदेन मायपरिमार्ण पृयत सदाभयं प्रयम् । ५ पिपी. स्वरूप धर्म त्यस्ता-इन्दियसम्पो पो मैत्रादिर बने इन्द्रिय पर्म स्पाता पृथ्वीवोपमा प्रगति वति भनपारका प्रागेन्द्रिय समाचा ·४४ कारिकावली। गुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनासंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वम् आत्मादिवारणाय सत्यन्तम् । उतविशेपगुणस्य शब्दस्य श्री सवाच्छन्देतरेति । विशेषगुणस्य रूपादेवरादाबपि सचादुम्मू- तेति । उद्धृतलं न नातिः शुरूतादिना साकयांद । न च शुरुवादिव्याप्यं नानवोद्भूतत्वमिति वाच्यम् , उन्द्रतरूपवत्वा- दिना चाक्षुपादौ जनकतानुपपत्तेः । किंतु शुद्धत्वादिन्याप्य मान- वानुभूतत्वं तदभावस्टयोद्धतत्वम् । तच्च संयोगादावप्यस्ति तया पशब्देतरोतगुणः संयोगादिश्चक्षुरादेरम्यस्त्यतो विशेपेति । कालादिवारणाय विशेष्यदलम् । इन्दियावयवविपयसंयोगस्यापि प्राचां मते प्रत्यक्षजनकत्वादिन्दियावयववारणाय नवीनमते कालादौ रूपाभावमत्यक्षे संनिकर्पयटकतया कारणीभूतचक्षुःसंयोगाश्रयस्य. कालादेश वारणाय मनःपदम् । सानकारणमित्यपि तद्वारणाय ! करणामिति । असागरणं कारणं करणम् । असाधारणले च्यापारवत्रम् ॥ ५८॥ विपयेन्द्रियसंवन्धो व्यापारः सोऽपि पड्विधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्तसमवायतः ॥ ५९॥ ट्रव्येषु समवेताना तथा तत्समवायतः। तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः।। ६० ॥ तदृत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः । प्रत्यक्ष समवायस्य विशेषणतया भवेत् ।। ६१।। विशेषणतया तददभावानां ग्रहो भवेत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ।। ६२ ।। या धर्म स्पासालनयाभूतगन्ध यति । परमतत्वं पर्म पाया पधर्म भन त । यो समावेश अदा । मान भारणमननयोगाभपपिति।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । व्यापारः सन्निकर्षः । पड्डिधं संनिकर्षमुदाहरणद्वारा दर्शयति । द्रव्यग्रह इति । द्रव्यमत्पक्षमिन्द्रियसंयोगजन्यम् । द्रव्यसमवेत- मत्यक्षमिन्द्रियसंयुक्तसमवायजन्यम् । एवमग्रेऽपि । वस्तुतस्तु द्रव्य- चाक्षुपं प्रति चक्षुःसंयोगः कारणं । द्रव्यसमवेतचाशुपं प्रति चा:- संयुक्तसमवायः कारणं । द्रव्यसमरेतसमवेतचाक्षुपं प्रति चक्षुः- संयुक्तसमपेतसपायः । एवमन्पापि विशिष्यैव कार्यकारण- भावः । परंतु पृथिवीपरमाणुनीले नीलत्वं पृथिवीलं च चक्षुषा कषं न गृह्यते तन परंपरयोद्भूतरूपसंपन्यस्य महत्वसंपन्नस्य च सचात् । तथाहि-नीलत्वं जातिरकर घटनीले परमाणुनीले च वर्तते । तयाच महत्त्वसंपन्यो घटनीलमादाय वर्तते । उद्भूतरूपसंपन्यस्तू- भैयपादायव वर्तते । एवं पृथिवीपरमाणौ पृथिवीपेऽपि घटाटिक- मादाय महत्वसंपन्यो योव्यः । एवं वायौ तदीयस्पर्शादौ च सत्ता- यायाधुपमस्पर्श स्यात् । तस्मादुद्भूतरूपावच्छिन्नमहत्त्वावच्छिन्न- चक्षुःसंपुक्तसमनापस्य द्रव्यसमवेतचाशुपमत्पते नाशवभुःसंयुक्त- समतसमापस्य द्रव्यसमवेतसमतचापे कारणलं वाच्यम् । इत्यं च परमाणुनीलादौ न नीलन्वादिग्रहः, परमाणौ चक्षु:- संयोगम्य महत्त्वारच्छिन्नलाभावात् । एवं वाग्बादौ न सत्ताटि. चातुपं तत्र चक्षुःसंयोगस्य रूपावच्छिन्नन्याभारान् । एवं या घटस्य मध्यावच्छेदेनाललेमयोगः चतुःसंयोगस्तु याचारलंदन तेज धान्यसामागदालोरसंयोगापच्उिन चतुःसंयोगे विशेषणं देयम् । एवं द्रव्यस्पार्शनप्रत्यले लासंयोगः कारणं द्रव्यसपति- सानिमत्यले वरमयुक्तममरायः, द्रव्यसमसममतमान- प्रत्यक्षे वासंयुक्तसमतसमरायः सारणम् । आपि महचार. छिनत्यमुनसागरिउन्नन् र पूर्वसदेव वो यम् । एवं गर- मत्यो प्राणमयुक्त समयायः । गन्यमयरतम्य मागजन्यमान्यते र पानी परमार बोभरमार बता २१६ मा শৰ ধাৰণালি: ঘে।

·कारिकावली। प्रागसंयुत्तासमवेतसमवायः कारणम् । एवं रसपत्यले रसना- संयुक्तसमवायः। रससपर्वतरासनमत्यक्षे रसनासंयुक्तसमपेतस- मवायः कारणम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवायः कारणम् । शब्दसमरतश्रावणमत्य श्रोत्रावच्छिन्नसमयेतसमत्रायः कारणम् । अत्र सर्व मत्पर्श लौकिकं वोध्यम् । वक्ष्यमाणमलौकिकं प्रत्पक्ष- मिन्द्रियसंयोगादिकं विनापि भवति । एवमात्मनः प्रत्यके मनःसंयोगः, आन्मतमतमानसपत्यक्षे मनःसंयुक्तसमवायः, आत्मसमतसपर्वतमानसप्रत्यक्षे मनःसंयुक्तसमवेत समवायः कार- णम् । अभावप्रत्यक्ष समवायमन्यसे चेन्द्रियसंबद्धविशेषणता हेतुः । वैशेपिकयते तु समवायो न प्रत्यक्षः । अत्रं यद्यपि विशे- पणता नानाविश । ययाहि भूतलादो घटाघभावः संयुक्तविशे- पणतया गृहाते । संख्यादी रूपाद्यभावः संयुक्तसमतविशेपण- तया । संख्यावादों रूपाद्यभावः संयुक्तसमयेतसमतविशेपण- तया । शन्दामावः केवलोपावच्छिन्नविशेपणतया । कादों खवायभावः श्रीवावच्छिन्नसमतविशेषणतया । एवं कन्या- यन्छिनामाचे गलामावादिकं बावच्छिन्नविशेषणविशेप- पतया । एवं घटामावादी पाभावः चक्षुःसंयुक्तसंयुक्तविशेषण- विगेपतया । एवमन्यदप्यूयम् । तथापि विशेपणतावस्पेण- कर सा गण्यते । अन्यथा पोढा संनिर्प इति पायां मवादो न्याहन्यतेति । यदि स्पानुपलभ्येतेनि । अवापावत्यक्षे योग्यानुपलब्धिः कारणम् । क्याहि । भूनलादो घटादिनाने जाते घटामावादिकं न द्वायने । तेनामावोपलम्स प्रतियोग्युपलम्मा- भावः कारणम् । तत्र योग्यताप्य पसिता सा च प्रतियोगिस- पचासजनमसजिनपतियोगिकन्वरूपा । तदर्यच मतियोगिनी घटादेः सवपसान्या प्रसचिन उमलम्भरूपः प्रतियोगी यस्य मोमासाप हेतुः । नयादि । यत्रालोकसंयोगादिक वर्तन नत्र १ भारनितिक्षिणता नानादिया ।

·, सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। यद्यत्र घटा स्यातहि उपलभ्यतेत्यापादयितुं शक्यते । तत्र घटाभा. वादिप्रत्यक्ष भवति । अन्धकारे तु नापादयितुं शक्यते । तेन घटाभावादेल्धकारे न चाक्षुपमत्यक्षम् , पार्शनमत्यक्षं तु भवत्येव, आलोकसंयोग विनापि स्पार्शनप्रत्यक्षस्थापादयितुं शक्यत्वात् । गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावस्तु न प्रत्यक्षस्तत्र गुरुत्लादिमत्य- क्षास्यापादयितुमशक्यत्वाद । वायौ रूपामावः । पापाणे सौरमा- भावः । गुडे तिक्ताभावः । श्रोने शब्दामाः । आत्मनि सुखा- भावः। एवमादयस्तत्तदिन्द्रियगृह्यन्ते तत्तत्मत्यक्षस्थापादयितुं शक्य- त्वात् । संसाभावात्यो प्रतियोगिनो योग्यता । अन्योन्यामा- यमपदे त्वधिकरणयोग्यताऽपेक्षिता । अतः स्तम्मादौ पिशाचा- दिभेदोऽपि चक्षुपा गृह्यत एव ।। ५९ ।। ६० ।। ६१ ॥ ६२॥ एवं प्रत्यक्ष लौकिकालौकिकमैदेन द्विविधम् । तत्र लौकिकमत्यः पोहा संनिकों वर्णितः । अलौकिकसनिकर्पस्त्विदानीमुच्यते- अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविधः परिकीर्तितः। सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ॥ १३ ॥ व्यापार संनिकपः । सामान्यन्क्षण इति सामान्य लक्षणं यस्येत्ययः । तत्र लक्षणपदेन यदि स्वरूपमुच्यते तदा सामान्य- स्वरूपा प्रत्यासत्तिरित्यर्थी लभ्यते । तच्चेन्द्रियसंवदविशेष्याज्ञाने मकारीभूतं बोध्यम् । तथाहि । पत्रेन्द्रियसंयुक्तो धूमादिस्तद्वि- शेप्यकं धुम इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र ज्ञाने धूमत्वं प्रकारः । तत्र घूमत्यैन संनिकण धूमा इत्येवंरूपं सकलंधूनविषयक ज्ञानं जायते । अत्र यदीन्द्रियसंवद्धमित्येवोच्यते तदा धूलोपटले धूम- त्वभ्रमानन्तरं सकलधूमविषयकं ज्ञान न स्यात् तत्र धुमत्वेन सहे- द्रियसंवन्धाभावा । मन्मते तु इन्द्रियसंबद्धं घृलीपटलं तद्विवे- प्यकं घूम इति ज्ञानम् , तत्र प्रकारीभूतं धूपत्वं प्रत्यासत्तिः। इन्द्रिय १मरपामतिः संचयः।

·४८ कारिकावली। संबन्धव लौकिको ग्रायः । इदं च वहिरिन्द्रियस्थले | मानसस्थले तु ज्ञानमसारीभूतं सामान्यमात्र प्रत्योसत्तिः ॥६३ ॥ परंतु समानानां भावः सामान्यम् । तच कचिन्नित्यं धूम- वादि, कचिद्यानित्यं घटादि । यंत्रको घटः संयोगेन भूतले समवायेन कपाले ज्ञातस्तदनन्तरं सपामेव तद्भवनां भूतलादीनां कपालादीनां वा ज्ञानं भवति तद बोध्यम् । पैरंतु सामान्य येन संवन्येन ज्ञायते तेन संबन्धेनाधिकरणानां मत्सासत्तिः। किंतु यत्र वद्धटनाशानन्तरं तटवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्य- लक्षणया सर्वेषां तटवतां भान न स्यात् । सामान्यस्य नदानीम- भावात् । किन्द्रियसंबद्ध विशेष्य घट इति भानं यत्र नातं तत्र परदिने इन्द्रियसंबन्धं विनापि तादृशानकारीभूतसामान्यस्य सन्चात्तादृशशानं कुतो न जापते, तस्मात्सामान्यविपय मानं प्रत्यासचिन तु सामान्यमित्याह- आसत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते । आसतिः प्रन्यासत्तिरित्ययः । तयाच सामान्यरक्षण इत्यत्र लक्षणमन्टस्य विषयोऽयः । तेन सामान्यविषयमानं प्रत्यास- चिरित्ययों लभ्यते । ननु चक्षुःसंयोगादिक विनापि सामान्पमानं या धर्नने तर सकलबटाटीनां चाशुपादिमन्यसं स्यादत आद- तदिन्द्रियजतद्धर्मबोधमामग्यपेक्ष्यते ॥ ६ ॥ अस्पार्थः । पटा परिििन्द्रयण सामान्पराणया मान जननीय नदा यकिपिपिणि तमामान्यम्प नदिन्टिपन- • पूर्णनीया भागात भिमानमरि मृत । ३t. Irriमामामणिमामापर यानि भर पाना पामिति TAITIो मामा मामापारि भएमा गमरा- वर्षवार हाराहमायाम्पसमा पारिपाचांना हारमायापनि असिमामापा 'पा । सा पागागी- यामा बालम । मामा - ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। पज्ञानस्य सामग्री अपेक्षिता ! सा च सामग्री चक्षुःसंयोगालो. कसंयोगादिकम् । तेनान्धकारादौ चक्षुरादिना तादृशं ज्ञानं न जायते ॥ ६३ ॥ ६४॥ ननु ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिर्यदि ज्ञानरूपा सामान्पलक्षणापि ज्ञानरूपा तदा तयोमेंटो न स्यादत आह- विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः । सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिहि तदाश्रयस्य ज्ञानं जनयति । शानलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तु यद्विपयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्यासत्तिरिति । अायमर्थः । प्रत्यक्ष संनिक विना भान न संभवति । तथा च सामान्यलक्षणां विना धृमत्वेन सफलधूमाना वदित्वेन सकलव- द्वीनां च भान कथं भवेत्तदर्थ सामान्यलक्षणा स्वीक्रियते । न सकलवद्विधूमभानाभावे का क्षतिरिति वान्यं, प्रत्यक्षधूमे वहिसं- बन्धस्य गृहीतत्वादन्यधूपस्य चानुपस्थितत्वामो बद्रिव्याप्यो न वेति संशयानुपपत्तेः । मन्मते तु सामान्यलक्षणया सालधूमोप- स्थितौ कालान्तरीपदेशान्तरीपधृमे वद्विव्याप्यत्वसंदेहः संभवति । न च सामान्यरक्षणास्वीकारे प्रमेयत्वेन सफलप्रमेयमाने जाते सार्वपापत्तिरिति वान्यं, प्रमेयत्वेन सक्लपमेयज्ञाने जातेऽपि विशिष्य सकलपदार्थानामज्ञातत्त्वेन साश्यामावाद एवं ज्ञानलस- १ सस्य सौरभा-विषयी शानम्-तस्पा सौरभाद म्यापार सनिकर्ष शान क्षणा प्रत्यासतिर्मरतीत्यर्थ । सरभि चदनम, साकारपघाशाने सौरम चन्दन चन्दनसम्, एतप्रय भासते । तत्र धन्दनवनवयोधारमा नेत्रप्सयोगर ন্য নয়ঃময়াৰ কিয় নি ধা ধামা বায়োপ্লাস্কা रजनवरयो दुर्घदस्तस्य वायत्तामावान् प्राणरायत्यति प्राणेनियस्यापि तहानी सघामा | अतस्तदारतिवादयानीकिक सनिक कल्यत । घ पूर्वगृहीतमात्मन्य स्मरणरूप तस्य च नितिन तुम संयुनमन मा. छात्मममग्नत्वात् । २ घटत्वादिपविशिष्टयर्मियां टाविमारी স্যর পারদখিনা মাযহাঘিনী আর গুদ যারা মারি।

·१० फारिकावली। णाया अस्वीकारे मुरभि चन्दनमिति साने सौरमस्य भानं कर्ष स्यात् । यद्यपि सामान्यलक्षणयापि सौरममान संभवति तथापि मौरभवस्य भानं ज्ञानलक्षणया । एवं यत्र घूमत्वेन धूलीपटलं शानं ना धूलीएटलस्यानुव्यवसाये मानं ज्ञानलपणया । योगजो दिविधः प्रोक्तो युक्तयुआनभेदतः॥६५॥ योगाभ्यासजनिनो धर्मविशेषः श्रुतिपुराणादिप्रतिपाय इत्यर्थः । युक्तयुशानभेदत इति । युक्तयुञानरूपयोगिविध्याद्धर्मस्यापि दैविध्यमिति भावः ।। ६५॥ युक्तस्य सर्वदा भानं चिन्तासहस्तोऽपरः । । मुक्तस्य नारयोगनर्ममहायेन मनमा आकागपरमावादिनि- विरपदार्यगोचरं दानं सर्वदेव भवितुमर्टनि । दिनीयस्य चिन्ता- विशेषोऽपि सदकारीति । विमापशानभायासंगिपिनाया निशानभुनाया पापमयम। अनुमिनि व्युत्पादयनि- व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्यानिधीभवत् ।। ६६ ।। अनुमायां ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं नहि । अनुमायामनुमिती च्याप्तिनानं फरणम् । परामयों च्यापारः। नपारिन पुरुषण महानमाटी में बन्यामिता पारा एर पुरपः कनिपतादावनिरिउन्नमूनां धमलेग्यां पश्यति । नानन्तरं भूमी पहिल्याप्य या स्पं व्याप्तिमार्ण मानि ! पयाग बदिच्याप्यापानपरिनि धान भाति म पर पराम इन्पुरता नदनन्तरं पाती वदिशानिति दानम् । नदशानुमितिः । मा प्राचीनाम्नु व्याप्ययन मारपान लिगममिनिररणमिति पन्नि! नापतिज्ञापमानमिति। mine मामा ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता! अनागतादिलिङ्गेन न स्यादनुमितिस्तदा ।। ६७ ।। लिङ्गस्यानुमित्यकरणले युक्तिमाह-अनागतादीति । यधनु. । पितो लिङ्गं करणं स्यात्तदाऽनागतेन विनष्टेन वा लिङ्गेन अनुमि- विन स्पादनुमितिकरणस्य लिङ्गस्य तदानीमभावात् ॥६६॥६७॥ व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वधीः परामर्श उच्यते । व्याप्यस्येति व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षेण सह वैशिष्टयावणादिज्ञान- मनुमित्तिजनकम् । तच व्यायः पक्षे इति ज्ञानं पक्षो व्याप्यवानिति शानं का। अनुमितिस्तु पक्षेच्याप्य इति ज्ञानात्पक्षे साध्यमित्याका- रिका, पक्षो व्याप्यवानिनि ज्ञानात्पक्षः साध्यवानित्याकारिका ! द्विविधादपि परामर्शात्पक्षः साध्यवानिरयेवानुमितिरित्यन्ये । ननु बहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति ज्ञानं विनापि यत्र पर्वतो धूमवानिति प्रत्यक्षं ततो धूमो बहिच्याप्य इति स्मरणं, नत्र ज्ञानदयादेवानुमि. तिदर्शनाधामिविशिष्टवैशिष्टयावगाहि ज्ञान न सर्वत्र कारणं किंतु व्याप्यतावादकमकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेनैव कारणवस्यावश्यक- लात् , तत्र विशिष्टवैशिष्टयज्ञानकल्पने गौरवाचेति चेत्र, च्याप्यता- बच्छेदकाज्ञानेऽपि वहिव्याप्यवानिति ज्ञानादनुपित्युत्पत्तेलापवाय '१६ पशयाला वहिमती भविष्यति भाविधूपारायं यज्ञशालावदिमस्यासी भूतपमादार साध्यनिमपितव्याप्तिविशिष्टतोरिय: ३ एवं परामर्श इत्यर्थ । ५ तादृशपरामशंशानायव विशेषणविशेष्यमावत्यत्सामन स्वस्परमस्ति । * पक्षप्रशारक ध्यातिविशिशिप्या. त्यान्य. पक्षे-पाकारसम् । द्वितीय यातिविभिप्रकार पक्षविशेष्य पशे पायान-इति । प्रथमपगम. र पसार माध्यमेिगा-पक्षे माध्यमिति अनुमितिशान जायते। दिली. येन साध्या पाविशेष्य-प: माध्यवान्-इस्पातारकं ज्ञानम् 14 भय. मालोगोधमो वारपारावासदेवस्थाले नाप्यतावच्छेरकप्रशास-निर्णमा. भारेऽपि पक्ष भाषपतिमानयमित्याकारकशानादपि अनुमिनिदर्शनारल्याण- तावडेररस्यादि व्यभिचरितमेगात साव कारण वनं न शक्यते । ६ लाय. पाथेति । पापनाशपया म्यातिप्रापश्यमंताशानन कारणमा टा कारणनायोगाशपर्मवप्रसंगाद्वायम् । .

·कारिकावली। व्याप्तिमकारकपक्षधर्मताज्ञानत्येनैव हेतुत्वम् । किंच धूमवान्पर्वत इतिज्ञानादनुपित्यापत्तिः, व्याप्यतावच्छेदकीभूतधूमत्वप्रकारकप- क्षधर्मताज्ञानस्य सत्यात् । न च तदानी गृधमाणव्याप्यतावच्छेदक प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्य हेतुलमिति वाच्यं, चैत्रस्य व्याप्तिग्रहे मैत्रस्य पक्षधर्मताज्ञानादमितिः स्यादिति । यदि तु तत्पु- रपीयगृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकमकारकं वपुरपीयपक्षधर्मताज्ञान तत्पुरुषीयानुमिती हेतुरित्युत्पते, तदाऽनन्तकार्यकारणभावः । मन्मते तु समवायसंवन्धेन ध्याप्तिमकारकपक्षधर्मताज्ञानं समवाय- संवन्धेनानुमिति जनयतीति नानन्तकार्यकारणभावः । यदि तु व्याप्तिमकारक ज्ञान पक्षधर्मतानानं च स्वतन्न कारणमित्युच्यते, तढा कार्यकारणभावद्वयं, बहिन्याप्यो धूम आलोकवान् पर्वत इति नाज्ञादप्यनुमित्यापतिः स्यात् । इत्य चै यन शानद्वयं तनापि विशिष्टज्ञान पल्सनीय फलमुखगौरवस्यादोपत्वात् । पुनरपि मीमांसा शक्ते-'स्वयावच्छेदास्य माधव दर्शित परतु पूर्वोत्तमान- दयम, परामर्शभनि जानत्रय स्त्रया स्वीपर्तव्यमिति तदपेक्षयाम्मन्मते पर लाय वास्ति' इति 1 प्रत्याइ नयायिक सिंचति-प्यायनवगादि धूमवान् पति" इस्पाकारसज्ञानादप्पमिति स्पत्तिा मते, एतादृश मानमपि व्याप्यता वच्छेदकीमत मस्तप्रकारपक्षधर्मताशापमेव । नचेति । अनुमितिझानापरहितपूर्वकाले म्याध्यतावच्छेदसतया हात यथाप्यतावादक नाप्रकारपश्पर्मतासानलंन हेतु नास्तु तथाष पाटा-तरीय तामानमालपन दोष । २ यदि विति। मीमांसक आइल्यातिप्रशारक पपश्यतामा सपेर पशधर्मताविषएक बयातिप्रशारण हार सरनिरयेव शिशिरणभाव यस्यासेन विशिष्टहानन्य वारण कार्यकारणभाय विनिगमनाविरोण वापि मनप्यमे । नेयायिक भार-एक कार्यकारणभास्तु स्वीपप्प एड परतु तर मल वनिम्पाप्यो धूम "नया भाटोमवान् पति - वि भानपारध्यमिति स्थाव, कम्मा भीरमा ब्यालिप्रसारण मान गया पश्यमंतामा पारणपण धिमानमतीति । मीमामा- मी कायनामिति परमात्र भवति । पत्य चेति नैयायित । मर मरे । प्यातिप्रातानिपतितुपवारमानिबिनिताशात. गानयनामिनि प्रतिमा शिविता । भर " ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। . व्याप्तिःसाध्यवदन्यस्मिन्नसम्बन्ध उदाहृतः॥८॥ च्याप्यो नाम व्यायाश्रया, तत्र काच्यातिरित्यत आहन्यासि- रिति । साध्यवदन्येति । बतिमान् धूमादित्यादौ साध्यो वह्निः साध्यवान्महानसादिः तदन्यो जलहदादिः तदत्तित्व धूम- स्पेति लक्षणसमन्वयः । धूमवान् क्रेरित्यादौ साध्यादन्यस्मि- स्तप्तायापिण्डादौ वढेः सत्वान्नातिव्याप्तिः । अत्र येन संवन्धेन साध्यं तेनैव संबन्धेन साध्ययान्वोध्यः । अन्यथा समवायसंबन्धेन चद्विमान्नद्रेस्वयमस्तदन्यो महानसादिस्तत्र धूमस्य विद्यमानलाद- च्यातिप्रसङ्गात् । साध्यदन्यश्च साध्यवत्वावन्छिन्नप्रतियोगिताक- मेदवाबोध्यः । तेन यत्किचिद्वद्धिमतो महानसादेभिने पर्वतादौ धूमस्य सच्चेऽपि न क्षतिः । येन संबन्धेन हेतुत्ता तेनैव संवन्धेन " भालोपवान् पर्वन. " रयापारवशानद्वयाव-अथवा " धूमो वदिव्याप्यः" " पूमवान् पर्वतः" इत्याराराजानन्यादनमित्युत्पत्तिनं स्यात् । एतस्थल- ইবি শ্বামিমনােনিবনঃমনিবিঘাষ, ধানিগৰি नप्रकारताताभावात् । अनो यत्र स्थले हानद्वयं भवति सशपि पराममा- विशिष्टज्ञानस्य कल्पनावश्यं कर्तव्या । १ साध्यतावच्छेदक-संभावनिमाम्यवपारमितानियोगिकदाधि- पाणनितितिखामावोगाप्ति साध्यवदयशम्देन पावरमाध्यम धितो যাবৰী যমদাবিস্কোনির্যাগিলাফল ৰীষ। অ্যথা वधिमान् धूपादित्यत्र पुनरप्यन्याप्तिः । यत्किमिच्छरदन वोरधिकरण पर्वतो वा महानसारिवानि मतो मित्रो द्वितीयः पर्वतो गोगादिवास्ति तत्र पूपम्पो- मोतित्वमस्ति तिखामा नाम्नीति-अध्यातिः | साध्यापानिपदन मापसम्पयमांवरियताभ्यवशाधिकरणानां ग्रहणेन तद्भित्र जलदायर मवियनि सतिपितनिताभावो धूमे वर्तते । २ येन संवन्धेनेति । प्राते येन संबन्धन दिना विवक्षिना, साध्यादिनाधिपणेऽत्रतिवमपि तस्य देतोम्तेन मंधनाधिनम् । माया पकिमान् प्रमादित्यत्र पुनरप्पयामि । पम्मा- सुनितापां हेतुनावकमबधाविवश मापासावरितियोपिनारा. सिकरपं धूपम्पोतोरवयोनि दर्नु सपने तर पम्पोलो सपापमा धेर हतितान्ति मिस्वाभा नानापन्याति पहिसाभ्यवसाधिकरणनिरि- तदनिकायों हेतावदान्यो निशानावयास संशोगा। .

·१४ शनिवाली। सा-यवतन्यात्तिन्वं बोध्यम् । तेन सायदन्यस्मिन्धमात्रयों धूमम्प समवायसंपन्येन सत्वेऽपि न क्षतिः । सोध्यवदन्यातित च साध्यवदन्यचिन्नवावन्छिनपतियोगिताकामावः, तेन धूम. वान्, वक्रेरित्या साध्यापनमहाटिनिनामावेऽपि नाति- व्यासः । यद्यपि द्रव्यं गुणकर्मान्यन्वविशिष्टसचादित्याही पातु मागसबन्न पूमपा व स्वावर तिन नम जरिए निति F स्वमायादिसरा मह पातारास विनानि नामानि साध्यापक খ্যাগিন্দা বিশ্বাধিলেশন। যা नाम पाहिला शमिता नामानिन्वाभावो गाति । १ सायदन्याचिव नि । अब हनी मागाईदाधिकरण नि मानि मायाधिवनारविपरितानि श्रन्यया मापारिक पण या गृपत गरि पान वई,' अगानिमाति सापादित जगर. दादिना वहिपीनोनितान् । यदि भवातिनानिनिनिनि मामा निशितनदा माणशसिरण पा जनपा कतारको श्री भवनिता वहिपहनाई रिमनिक्तिी नातीनि नानि यानि । নোমালিঙ্গাপাক মানালিতে माणिशिविरममावहिलिगामा यानि ! अत्र যনি। য় দাখিল বাশাফেগাশির ft शिम | भर मा लाडो यो ययं मन साभमानी निनिताए । यदि भाग्यमापन गुमायनमिशिमा, भाणानि । गुणकर्मसमिकरणे सिनियरसना चाममा विनिमया मिमिक एरावासिरियन र मायेन पणा मोबाशा नशाय माय-नायिका For गणमाहिना निवाणि मिमिमारनामा AIR বাঘমালবিয়াগনবিশনিবার বি minमायादि । मानिसाम -गुनमायतिरिटाना मरमाणामानिमितातारा air भात মনি কৰিাগসমাধিমিংলা পোষণ শ भाति न गुमायापिटलर fier पुवामा fraksani मापानिध्याति नि गुमान भारिप जामति रनिमा गुमनाहि मंगet ruirefifeoनापी - HARI ·, सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। विशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तायाश्चैश्यात्साध्यवदन्यस्मिन्गुणादाव- तिवं नास्ति । तथापि हेतुतावन्छेदकरूपेणात्तितं वाच्यम् । हेतुतावन्छेदकं तादृशत्तिानवच्छेदकमिति फलितोऽयः ।।६८॥ मनु केवलान्वयिनि जेयत्वादो साध्ये साध्यवदन्यस्याप्रसिद्ध वादव्याप्तिःकिंब सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्यवदन्यस्मिन्सा- मान्यादौ हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन समवायेन वृत्तेरससिद्धवाद- व्याप्तियात आह- अथवा हेतुमन्निष्ठविरहाप्रतियोगिना । साध्येन हेतोरेकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥ ६९॥ हेतुमति निष्ठा वृत्तिर्यस्य स तथा विरहोऽभावः, तथा च हेलधिकरणत्तियोंऽभावः तदपतियोगिना साध्येन सह हताः सामानाधिकरण्यं व्याप्तिमन्यते । अत्र यद्यपि वदिमान धृमादि. स्पादों हेत्वधिकरणपर्वतादित्यभावपतियोगित्वं तत्तद्वयादेरस्ती- स्वव्याप्तिः । न च समानाधिकरणाधूिमयोरेंच च्यामिरिति १ सायतावच्छेदक-धानिमायावाछित्रप्रतियोगिता दाधिरणनितिनधाशिनियामागे ग्यामिः । । जापरवा अपमान, पायामि 1 मतान् जाते, पनमामि । माप-PREM -गापादेशिकरणं मापागरिमादिनना दाममापन्न यहि नितं पाना समंधारशिनिस्वाभाषी जानिपतीयान् परंतुना समसगरमााािनिमामि . . मnिinो पहिमा" भूमात् स्यायाम-मधिारणपांना मानाभा-या महान परमात गोमm- नपानियामा नाति प्रतिमाशालामायातिः । নননি-মমসা মাশাপাশিমালাখানি योनि यसमातेन सह ना. मापारि पारिः। प्रांद मागपत्र मरनीति: मालपमेन मानीगwirelian. KMR महानमोगादिसामा प्रतिनिनिमाणी मारी:- मारियागनिक का पाप माHिTRA - ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । “यादौ साध्यतावच्छेदिका रूपत्वव्याप्यजातयस्तासां व शुभला. दिजातीनां नीलघटादिवृत्यभावपतियोगितावच्छेदकलमस्तीत्य- व्याप्तिरिति चेन, तत्र परंपरया रूपत्वच्याप्यनातित्वस्यैव साध्य. तापच्छेदकत्वात् । नहि तादृशधर्मावच्छिन्नाभाव: कापि पृयिव्या- मस्ति । रूपत्वव्याप्पजातिमानास्तीति बुद्धचापः । एवं देड्या- दिसाध्ये परंपरासंबई दण्डवादिकमेव साध्यतावच्छेदकं तच्च मतियोगितानवच्छेदकमिति ! साध्यादिभेदेन प्यास दातादृश. स्वाश्रयसमवायरूपपरंपरासंबन्धन साध्यतावच्छेदकत्वं मन्यते । स्वन्दनात्र रूपत्वपाप्य जातिवस्य ग्रहणम् । तदाश्रया स्पस्वच्याप्पनीलस्वपीतत्वादिनारायः सन्ति ना, नीटपीतादिगुणेषु समवायः । अग्रे नीटपीतादिगुणा द्रव्येषु सम. वापसंवन्धन साध्याः सन्ति । एवं स्पत्वन्याप्पजातित्वरूपो धर्मः स्वामएसम. वायरधन नीलपीनादिगुणेषु स्थितः सन् साध्यतावच्छेदको भवति । एवं देवधिकरणाकपटादित्यभावो नीतजातिमदमात्रः पीततजातिमदभात्र- नाशाभावीयप्रतियोगिता नीटपीतादिपुणेषु-प्रतियोगितामा अवच्छेदको भीड स्वपीतत्वादिधर्मः स एपत्तय व्यापजातयः तास सस स्थितो पो *पत्तन्याप्पजातिवस्पो धर्मः स एव साध्यतावच्छेदकोऽस्ति से एर धर्मस्ता. शामापप्रतियोगिताया अनपच्छेदकोऽप्यस्ति । रूपत्वव्याप्यनातिलाव- विनवदमावस्य कस्यामपि पृथ्व्यामप्तत्वात् । १ मठो दरिद्यमान् दण्डिसंयोगाद-इत्यादिषु परंपरासंबन्धाश्रयणेन दोपो म, पति स मंबन्धों न स्वानिपते सदा दण्डिसंपोगर पहेतोरधिकरणमयो- गितासन्वयन मटोऽस्ति, तत्र दण्डी नास्ति, पदण्डी नास्ति, इत्याकारत- स्तसभाको भविष्यति । तत्तदभावीरप्रतियोगिता तत्तहिनिधारित प्रतियोगित सावीपमोदपदः स एव माध्यतावच्दक:-अनवादको नास्तीत्यन्याप्ति परंतु समापिसंयोगरूपपरपरासंबन्धन दण्डवरूपी धर्मों 'यदि साध्यताव. डेको मन्यते तदा दोपो नास्तिभित्र स्वदेन दहावापो धर्मी प्रयते तत्प समवायी दण्ड-ताप गुरपे संयोग:-एताशसंव-पन पहत्वधर्मः साध्यताव. कः । अमावीयानिमागिताया अप्रकोप्पग्नि मातोश्याप्ति । २ साध्यादिभेदेनेति । सामस्थडे पणान्तरमेव कर्तव्यम् हिस्सधिकरण. वृत्यभावीयप्रतियोगितावच्छसतानादक या माध्यतावच्छेदाताबरोदा सदाशिनावसिायमामानापियंपारिक पोस्पतयाम्पनातिमा स्वान् पीत्वा । मो डिमान् दरिसंयोगान् ! उमयत्रापि भणय सम. मपःपूरीया रेनधिमणापमापप्रतियोगिता पारयापनाति - ·सिद्धान्तमुखावटीसहिता। बोध्यम् । तेन समवायेन धूमाधिकरणतदवयव निष्ठामावप्रति- गोगित्वेऽपि वन व्याप्तिः । अभावच प्रतियोगिव्यधिकरणो गोव्यः । तेन कपिसंयोगी एतदृक्षवादित्या मुलावच्छेदेनैव एत- दृक्षतिकपिसंयोगाभावप्रतियोगित्वेऽपि कपिसंयोगस्य नाव्याप्तिः। न चे प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं यदि प्रतियोग्यनधिकरणचित्रं १ अमावधेति । प्रकृतयणे यो व हेलविवरणपभावो विवक्षित स तु प्रतियोगियधिकरणो विक्षित -अवि-भभा-तात्पतियोगी चैतष्य नकाधि करणे विवरितम् । भन्यथा- क्तियोगवान् एतयतार-अमापारि । हेतुनादकीभूतस्यापसमयावनि-एश्वत्वावच्छिन-भाधेरतानिक पिताधिकरणाने पर तत्र वत्तमानो योऽभाव "मूलाग्दैन पिसं. योगी नास्ति' इत्याकारको भाव ताशाभावीयप्रतियोगिताया अपच्छेदन पिसपोगतापमाभ्यनाबदवपमोऽस्ति-भनवच्छेदको नाम्नि नरमाद भ्याप्ति । यदि देसाधिकरणस्यमा प्रतियोगिध्यापिकरणलम्प विवश पित तदा दोपो नास्ति । कुन पिसंयोगाभावपम्प साध्याभावस्य प्रतियोगिम मानाधिकरपावन लक्षणायक्वात् स्तुि घटायमाव एव तायो मति तत्प्र. तियोगितावर परतादि-अनवच्छेदक साध्यतावच्छेदन पिसयोगत्व- पी धर्म । अतो नाम्स्यव्याप्ति ।२नच प्रतियोगिव्यधिकरणत्वमिति लक्षणयो योऽभाव म प्रतियोगिव्यविकरण अपेशित इस्यम्य कार्य । म्पप्रतियोगिनो वितरणाशिवाधिकाणे-अपेधितत्तदा ": कर्मियोग वान् एतत्वात " इत्यत्र पुनापि तदायोऽपातिरूपो दोष प्रतियोगिशदेन पिसयोगमप माध्य गृगत तवशिकरण शारिरम्नि-मनवितरण गुणर्मा दिम्ति तत्र वर्तमानो य कपिमयोगामा म एव मूगर पंदन शपि निधनि तम्प प्रतियोगितामा म दशमेव विसयोगवमानवच्छेदा न भवती स्ययाति । सवारणाय प्रतियोगियधिकरणमित्यशम्प-प्रतियोग्यधिकरणा- वृत्तित्यमित्यर्थः । भान देलसिरणटरमात्र मप्रतियोग्यवितरण गिनी नाधिन एवमुच्यमाने यपि र कपिमयोगवान् भवाम् स्या वा आनि । दून सगोतस्यायाप्पटनिन मियाभावम्प निरत- प्रतियोगियरियामान रक्षणाघवान् । नि पायभार एस धन- অংশ ন্যাপথাৰ গােমাৰাৰঘাযিব্যথ্য সংস্থা এশার - भतार माध्यतावच्छेदाः परिमयोगारा धर्म इति समन्वयात्रानि सोप परंतु प्रतियोगियरिणमित्यशम्य प्रतिपयनविकरणसिमि- स्पारणे "घर Bोगवान् सवान् " पानि याति । अत्र व्यभिचार..

·कोरिफासी सदा तथैवाव्याप्तिः । प्रतियोगिनः कपिसंयोगस्थानाधिकरण गुणादौ वर्तमानो योऽभावस्तस्यैव वृक्षेपि मूलापच्छेदेन सचात् । यदि तु प्रतियोग्यधिकरणाचितं तदा संपोगी सत्तादित्या- दावतिभ्याप्तिः । सत्ताधिकरणे गुणादी यः संयोगाभावस्तस्य प्रतियोग्यधिकरणद्रन्यचित्वादिति वाच्यम् , हेलपिकरणे प्रति- योग्यनधिकरणतिलविशिष्टस्य विवक्षितत्वान, स्वपतियोग्यनधि- करणीभूतहेत्वधिकरणस्पभाव इति निष्कर्षः । प्रतियोपिन- स्पावधिवरण गुणकमान वर यदि संयोग साध्यस्यामाको मिलि. पनि नथापि सयोगम्पसाध्यस्थामा नै भविष्यति टणघर पूर्वोत. रीत्या ! कतः मयोगरूपसायस्य मात्र पूर्वोतरीत्या स्वप्रतियोग्यधिकरणा. एतिनाति रितु-अध्यायचित्येन स्वप्रतियोग्यधिकरणनिरव तस्मादयम- भावी रणशको भवितु नादति सपा धारापि हेसतिरपनिटापभाने रापत तामामारीयप्रतियोगिताको पदत्वाविमोऽस्ति । अनवर साध्यतापरछदा सयोगतरपी धर्म । एस पालये सणस्य गमनाहि. म्याप्ति । समाधानमाह। १ हत्यधिकरणेति । विधिभरणायभावविशेषणीतम्य प्रतियोगि. यविभागय को वार्धः पूर्वाधरीच्या नावायों विधित ति प्रतियोगि. यधिकरणमिति पर प्रतिपोम्पनविकरणत्तिापरिनिराभाप इत्वधि- करणे शिवशास्ति।भग पालगिरणयपार स्वनियोगियोतथि बरणीपूनास्वविवरण दमात अपेक्षित पनेन पूर्वानीमपस्पडे दोपो सम्मि कपिरयोगवान् एतवला, मात्र थपपि पपिसीमावो:पि पुलावरदन र नियति धारिस भभार स्वनियोगिनांतपिपरणीभून वशिरणे नाति मितियोगिनोवारणीभूतलिवितरण विनि। नामा परिसंयोगाभाप लामयाभावाशययभारी गृहले समय सणसमन्वय 1 पर सपोगान् वाव पत्र मतारपसपिपरणे गुणाती भयोगमतापण्यामा मप्रतियोगितापितरणीभूलरपरिणे तिहार मापति नामापनियोगितामाभ्यावा. योगाया धर्म सामान पानिपानि 1२ प्रतियोयनधिः परणत्यमिति । इस प्रतियोपविणीपून जिर्ण प्रतियोगि. ताoयानपिपरण मालम्पम् माया पनि मात "पनि नापोली-वैश्विास गुमाएर । ।

·सिद्धान्तमुateletall पिकरण प्रतियोगितावच्छेदकावरिठमानधिकरणलं वाच्यम् । तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ जारयधिकरणगुणादौ विशिष्ट 'सचाभावप्रतियोगिसत्चाधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः । एवं साध्यता- वच्छेदकसंवन्पेन प्रतियोग्यनधिकरणलं बोध्यम् । तेन ज्ञानवान् द्रव्पत्तादित्यादी द्रव्यत्वाधिकरणपटादेविषयतासंबन्धेन ज्ञानाधि- करणत्यऽपि न क्षतिः । इत्यं च वहिपान् धूमादित्यादौ धृमाधि- देवकिरणे गुणकर्मणि विशिष्टतत्ताभावो न मिलिष्यति । विशिष्ट सहानानि- रिच्यत इति न्यायात् । विशिष्टसत्ताभावस्प प्रतियोगिनी शुद्धसत्ताप्यस्ति ताह शादमत्ताया अनधिकरणं हेत्वधिकरणं गुणकर्मगीन स्त.। एवं सापाभावस्प भावाभाचन पदाभा गृहीत्वा समन्वयादतियाप्ति.। यदि प्रतियोगिनो. नविकरणं इत्वपिररणं प्रतियोगितावडेदवधर्मावरितस्यानपितरणमुच्यते नसा देवधिकरणगुणादो विशिष्टसत्तात्वेन विशिष्टताया अभावी मिलिप्यनि नाथाभावस्य प्रतियोगिनी रिशिष्टसत्तास्ति । प्रतियोगितावच्छेदको धों विशिष्टमत्तानरूप. । अवच्छदवसाध्यतावच्छेदस्यमस्यामानातिम्याप्तिरूपो दोपो नेति । प्रतियोगितावच्छेदवावच्छिनानविकरणं यहेतुतावच्छेदक संबन्धन বরষ্টহানিখিল বলিয়ানমায় -গামাণবিৗৰিাৰ चरोदा पत्मा-पतादोदकं तवच्छिमाध्यमामानासिरपं व्याप्ति । १एवं साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनेति । एवं विधिकरणे प्रतियोग्य नधितरणतापि साध्यतावच्छेदसम्बन्धन विधितान्ति ! अन्यथा-आरमा शानदान पान -इत्यत्र समवायेन साध्यतिस्पलेऽतिव्याप्तिः । अत्र व्यव स्पंदतोयभिचारस्थ घटादिवमस्ति । तब शानरूपदेतोरभावस्तु नैव संभवति । विषपतासंबन्धेन तव विषमानत्वात् । तईि-उदासीनघटानामभावो क्षणघट. व स्यात्, एवमभानीयप्रतियोगितामा अवच्छेदको घटवादिधर्म मादयः साध्यतावच्छेदको मानतरूपो धर्म तदनिसायेन सद्द प्रत्यावरूपहनी. सामानाधिकरण्यात व्यासदक्षण संगतमित्यति याहि । यदि साध्यनादा. मंबन्धन प्रतियोपनधिकरणीभूतं इलपिकरण कथ्यते तदा सायना संबन्ध समवाय -तैन संपन्धन ज्ञानाविवरणमात्मवास्ति, अमरिकायं घटारिक तत्र वर्तमानी २ समवायसंबन्धावशिवप्रतियोगिनामानामाम्तन्प्रतियोगिः तारोदा एव ज्ञानत्वरूप सातारच्दशोधोऽस्लि-अनादको नान्ति- इति नातिन्याति । २ इत्यं च पहिमानिति । णं प्रतियोपिकरणे HTraडेदकसपमानियन पनी वहिमान् पाहिल्यवान्याविनाग्नि, ·पारिकारली। करणे समवायेन वतिविरहसत्त्वेऽपि न क्षतिः।नेनु मतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचित्लतियोगिनोऽनधिकरणत्वं तत्सामान्यस्य वा यत्किंचित्पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधि- करणलं वा विवक्षितम् । आये कपिसंयोगी एतदृक्षत्यादित्यादी तर्धवाव्याप्तिः कपिसंयोगाभात्रस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नो अन्यथा हलविकरणपति समवायमवधान्त्रिप्रतियोगिताक्वायभाषम्य साचार तादृशामाश्यप्रतियोगितावच्छेदको दहित्वधर्मोऽस्ति-अवच्छेदकसा. पनावच्छवम्यामानान्याप्ति । यदि प्रतियोग्यतविरण साध्यतावच्छेदास- बन्धम्य विधानियते तदा साध्यतावच्छेदकामवन्धन हेलविकरणपर्वतादी वद्धि- पक्षाध्यम्पामावोन मिलिप्यति, संयोगमबन्धेन तत्र वर्विमानत्वात् । तदा तु पावभावो लक्षणयटक स्यात् । अभावीयप्रतियोगितावच्छेदको घटवारि- धर्म -अनादर माध्यतारच्छेदको वहिवचम, एवं उधणममन्वयादम्या. तिनं । माध्यतावच्छेदकमान्धेन प्रतियोगितावावच्छितान धिकरण यत्- देवतावच्छेदसंबन्धन हेतुनावच्छंदवाव जित्राधिारण तवृत्यमावीपप्रतियोगि दानाच्या यत्माध्यतावच्छेदस तापनिसाध्यसामानाधिारण्य पाप्ति । १ म्यानियोग्यनधिकरणीभूनं-पतुतावच्छेदसम्बन हेतुनावच्छेद कामच्छिनावितरण तदृत्तियाँ:भावग्तरपनियोगितानवच्छदायमाध्यतावच्छेद तस्वपिनमाध्यमामानाधिकरण्यं व्याप्ति । ननु प्रतियोगितावच्छेदकाव- छिन्नम्येति विशिष्टमत्तावान् जाते , इत्यागिन्धा-अतिश्यामिवारणाय वया प्रतियोग्यनखिरणय प्रनियोगिनावशाठिानविकरणत विवक्षितम् । ল দৃষ্টান ft নিখীবিকাগিৰন্নিবিঘালালাখাল सध्यता, प्रतियोगितामानिमामा-यपानस्किरण कन्यतेश्यया परिचिय-य.प्रतियोगिनावणेदोधर्मनाच्छिानविकरण कथ्यते ॥२प्रथ- मपक्ष --23 करिमयोगमान् एतावान अबाव्याप्ति । अत्र साध्यता छ । बERमायमरन्धाधनि उनपतियोगिनापच्छेदको धर्म परिमयोगस्वमगि गृपते मानित्रयविचिन्प्रतियोगिशम्दन भूतलत्तिगिसशेगोपियूयते ताट्य भूतलत्तिकषिमयोगम्याधिकरणं यदेवगिकरणमेत यस्तदृष्यभाव “वापिस शोगमाति" इत्यासारभाव -ताशाभायप्रतियोगितावर एक कपि. सांगत्वम्पमापनादको:नि भत्रयायनावच्छेरसम्याभापा । नशानाय यदि प्रतियोगिनावशारिसमामान्यस्यानपिकाणं विवश्यते चना " कमियोगवान् मसान्-हरयादिना दागारण भाति- प्रतियोगिता पिमोगमामामम्मानसिणीमत तरिक्ष ·%3D सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। वृक्षावृत्तिकापिसंयोगोऽपि भवति तदनधिकरणं वृक्ष इति । 'द्वितीये तु प्रतियोगिच्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिः । सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्ष- पत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकमतियोगिसमानाधिकरणवात् निचे সমকথা সাহিব মরিচিকাষ্টমাখাঝেম্ববিন हेनधिकरणमेत वृक्षोऽस्ति । एवमभावीयप्रतियोगितावच्छेदकं घटत्वादिध. मोऽस्ति-अनयच्छेदकः साध्यतावच्छेदकः कपिसंयोगत्वधर्मोऽस्ति नात्य. तोऽध्यातिः। १ द्वितीये तु प्रतियोगित्यधिकरणामावाप्रसिद्धिः। द्वितीयपक्षे प्रतियोगितावच्छेदकावरिखनसामान्यपानपिकरणामिति विवक्षाकरणे वद्धिमान धमा इत्यादिसदेतुमा टक्षणस्थामभवः । अब पूर्वोत्तरीत्या क्षणघरको घायभावो भविष्यति परंतु सोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिायावरप्रतियो. गिनोऽनपिकरणे म तिति किंतुस्साभावात्मकप्रतियोगिन' समानाधिकाण पथ भवति । तात्पर्य मेवमस्ति-देवधिकरणपर्वते घटाभावभाव पूर्वक्षणवृतित्वनि- शिष्टघटाभावामा एपं चारपमेवास्ति। एतदेकम्पापनामावस्य प्रतियोगि- एतद्यम को घर, द्वितीयो घटामात्राभान.सच यद्यपि पात्मकप्रति. योगिना मद समानाधिकरणो नास्ति तथापि स्वाभावात्मकप्रतिपोगिना मह. काधिकरणवृत्तिास्ति । अत्रैवमभिप्रायः । यस्मिन्प्रधिकरणे घटामावन्तिप्रति तस्मिन्नेवाधिकरणे घटामामाको नदि तिवति । "भभावविहारमा वाचन: प्रतियोगिता" एनदाचापवंचनानुरोधान, घटाभावाभावस्य पम्पमा पर्व प्रतियोगी तथा तस्यरमाद एलपमेकाधिकरण न तिक्षति तम्माम्-घटामात्र पूर्वणवृत्तित्सविगिधा, एतद्विशपर्ण दत्तम् । एवं घटाभवाधिकरणे यद्यपि घदोन तिष्ठति तथापि पूर्वधावृत्ति विनियटाभावामा उत्तरक्षणावरदन तिनि-एवं पूर्वपणवृतिय विशिष्टघटामावाभापम्पामाव: पूर्वक्षणतिनिशिष्ट घाभावम्बम्प एवास्तिशिशिर्ष शुदावानिरिग्यत इति न्याया" शिव भाष सुधाभावस्वरूपोऽस्ति ताशाभावस्य प्रतियोगी घटम्तधा घाभावं एतद्रयमस्ति । एवं यद्यपि तस्य पदात्मकप्रतियोगिता सह सामानाधिकरण नास्ति तथापि प्रतियोगितावच्छेदनापच्छिमात्प्रतियोग्यतनम्वाभावाम. पप्रतियोगिना सह घामावाद: सामानाधिकरण्यं भविष्यति । परीत्या प्रति. योगियधारणामावापाप्रसिदिः । नच पहिमान धूमादित्यादी वाहियान् সাংবাদিষ্ট ঘাঘুষা যখবি বুদ্ধবিশ্ববিদ্যাসা- वामा प्रतियोगिना मह पर्वते सामानाधिकरणपति तथापि"जानवान् न्य- स्वा" यास्पिोनिगारितारणा मादरमंडन प्रतियोगिनधिः ·मारिकाडी। चहिमान् धुमादित्पादौ घटामावादेः पूर्वक्षणतित्वविशिष्टस्वाभा- वारमकप्रतियोग्यधिकरणत्वं यद्यपि पर्वतादेस्तथापि साध्यतावर?- दकसंवन्धेन तत्पतियोग्यनधिकरणत्वमस्त्येवेति कथं प्रतियोगि- व्यधिकरणाभावामसिद्धिरिति वाच्यम्, घटाभावे यो वयमाव. स्तस्य घटाभावात्मकतया घटामावस्य वह्निरपि प्रतियोगी तदधि- करणं च पर्वतादिरित्येवं क्रमेण प्रतियोगिव्यधिकरणस्यामसिद्ध- स्वात् । यदि च घटामावादौ वधभावादिभिन्न इत्युच्यते तथापि धूमाभाश्वान् बढ्यभावादित्यादारव्याप्तिः। तर साध्यतावच्छेदक- संबन्धः सरूपसंवन्धः, तेन संबन्धन सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षण- करणस्य विवक्षितमस्ति प्रत साध्यतावच्छेदासबन्ध सपोगाऽस्ति एव च सयोगसबन्धन घटस्य तथा स्वाभावात्मक प्रतियोगिनोनधिारण त्वधिकरण- मस्ति तस्मात्प्रतियोगियावारणाभावाप्रतिदिनिवन्धनो दोपो नास्ति । अए. मेव दोष प्रसारान्तरेणापि समवति । यथा देवधिारणपर्वत यो घटामावस्त- घटाभावात्मशधिकरणे प्रायो यो वक्षप्रभाव वलरभाव घटाभावस्वरूपोऽस्ति यस्माद्-अभाव विचमानो यो:भावस्तस्यापिकरणस्यस्पत्वमेव मन्यन्त न्याय विर । एत्र घटामावम्प प्रतिपोर्ण बक्षिस्तथा घट इत्येतद्यमस्ति । अन वस्पिप्रतियोगिनो:चिारणे पर्वते तस्य प्रतियोगिध्यापिकरणव नास्ति । एव प्रतियोगि पधिकरणाभावाप्रसिद्धि पुनरपि तदेवधेन । १यदि च घटाभावादी वह्नयभावादिभिन्न इत्युच्यते । सिदा ती अह मभाशकिरणशमावस्याधिकरणम्वरूपत्व न मन्ये तस्मादयाभार विधमानी वायभाशे घटाभारात्मशेन भवति तु पृथाभान म्वप्रतियोग्यधिकरणाद् मित्राधिकरण ए। नियमेन निति-२ प्रतियोगिपरिणामावस्यासिदि नास्ति । वादी-एकाधनेन यपपि वद्धिमान् धूसादिश्यादी प्रतियोगिव्यधिकरणा मावासिहनिमन्यवासमास्पदोषो नाम्नि तथापि " हो पामाववान् पाय भावा" रयादिश्वर मायाप्तिो:या भर साध्यताव सन्ध स्वर पसाप -तेन सरधन वनपात्रस्याभार पूरक्षणतिरवविशिस्वाभावारमात्र नियोगिता सहसपिवरणे साधारस्ति एवममावसायास्थ प्रतियोगिन्य पिरणाभावाप्रमिया भल्यानिपो दरो नियनोस्ति । पनदोपरिहारार्थ यदि तिचिन्-य प्रतियोगितापरहेको धर्मस्तदवजिनसामाग्यानधिारणम् इतिहनीयपशाभपण दियते तदा दश भाभावात् वायमा " स्यादि स्पोमानि कम्पा भन यतिविम्प्रतियोगितारापन घावादरपि ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। चितविशिष्टस्वाभावात्मकमतियोग्यधिकरणत्वं हेलधिकरणस्येति। देतीये तु कपिसंयोगाभाषयान् आत्मत्वादित्यादावच्याप्तिः । तपा- त्मवृत्तिकपिसंयोगाभावाभाः फपिसंयोगस्तस्य च गुणत्वात्सति- योगितावस्टक गुणसामान्याभावत्वमपि तदवच्छिन्नानधिकर- णवं देवधिकरणस्पात्मन इति । मैवम् । यादृशमंतियोगिताबन्द- परणं संभवनि । नवनिसामान्यानधिकरणं हेत्ववितरण जल्दतण- भाषीयप्रतियोगितारच्छेदको घटत्वादिषः भनवच्छेदस साध्यतावरदेखो पूमामावस्वरूपम्तवारियो पूमामारस्तेन सहरमात्माधिकरणे वशमावम्प- हेनो सामानाधिकरण्यमग्नि-एसमध्याप्लिम्पो दोगे नाम्नि । १ तृतीये तु फपिसंयोगामावरान् । तथापि यत्किचित्प्रतियोगितात. रहसपर्मस्प ग्रहणेन "आत्मा पिसयोगाभाववान् भास्मसात् " अगा. म्यातिः । यद्यपि घटाभावीपतितचिरप्रतियोगितावच्छेदर घरस्वधर्मावयित्र. स्थानविकरण हेत्वविवरणमात्मास्ति तम्मात्प्रतियोगिन्यधिकरणामावस्याप्रसि- दिनिबन्धन अग्यामिम्पो दोषो नास्ति, तथापि हेत्वधिकरण आत्मा सदृत्ति कपिसयोगाभावाभावः सपिसंयोगस्वम्पोन्ति संयोगश गुण. गुणसामान्या. भावाभावरूप अतम्तरप्रतियोगिता गुणसामान्याभावेऽपि तिष्ठति । एवं चा- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकधर्मः गुणसामान्याभावत्वमपि तस्य यतिचित्प्रति. योगितापदापर्मण ग्रहणं वियते तदा तसच्छित्रो गुणसामान्याभावोऽस्ति नाशगुणमामान्याभावस्यानधिकरण हेत्वरिकरणमात्मास्ति । एवमच्याप्तिः। २ समाधानम् । यामप्रतियोगिताया अवच्छेदवारविमस्यानपिपरणं देव- धिकरणमस्ति तागप्रतियोगिताया अनरच्छेदाः साध्यतावर छेदको धर्मो विव शितोऽस्ति । प्रते "आत्मा पिसंयोगाभाववान् आत्मसात्" अत्र यादृश. प्रतियोगिताम्देन गुणसामान्याभाववाधिनगुणमामान्याभावनिष्ठप्रतियो- गिताया र ग्रहणं योग्यमस्ति । एवं गुणसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगिनाया भनवच्छेवर साध्यतावच्छेदकधर्म पपिसयोगाभावत्वमस्ति । तस्मानास्त्य. ध्याति । एवं रक्षणस्वरूपं जातम् । साध्यतावच्छेदासरधावच्छिन्नयाश. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोग्यनधिकरण यत् हेतुतावादरमबन्याय- जिनहेतुतापच्छेदशावच्छिन्नविधिारण सदृश्यभावीयतादृशप्रतियोगितानवच्छे. दक यत्साध्यतावच्छेदन तवच्छिन्नमाध्यसामानाधिकरण्यं ज्याप्ति । ममन्य- यमनु-साध्यतावच्छेदवीभूतस्वरूपसंबग्धावच्छिना गुणसामान्याभावाभनीया पा गुणमामान्याभावलावच्छिना गुणसामान्याभावनिष्ठा प्रतियोगितामा प्रतियोगिताया अवच्छेदतीभूतो यो गुणसामान्याभाववरूपो पर्मस्तान ·कारिकावली। कावच्छिन्नानधिकरणलं हेतुमतस्तादृशानियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घट्वान कारपरिमाणादित्य प्रतियो- गिन्यधिकरणाभावामसिद्धिा, देवधिकरणस्य महाकालस्य जगदा- धारतया सापभावानां साध्यतावच्छेदकसंवन्धन कालिकविशे- पणतया प्रतियोग्यधिकरणत्वात् । अत्र केचित् । महाकालमेदावि शिष्टयटामावस्तत्र प्रतियोगिव्याधिकरणो महाकालस्य घटाधार- सेऽपि महाकालभेदविशिष्टयानाचारतात् । महाकाले महाकाल. मेदाभावात् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसंपन्न प्रतियोग्यन- धिकरणीभूतहेत्वधिकरणदृश्यभावप्रतियोगितासामान्ये यत्संबन्या. किनो यो गुणतामान्याभावतादृशगुणमामान्यामारम्यानविकरण यन्त- मावच्छेदगीभूतसमवायमपन्धन आत्मस्वस्वामित्राधिकरणमामा ता वर्तमा- নাগবিণিব্য যা যুগাতিপযুগম্যাকিন্তা মনি- योगिता नाशप्रतियोगिताया भनवर साध्यतावच्यो धर्म कपिसंयो. गाभावत्वपलदनिकाशितयोगाभान सह आत्मत्वम्पतीसमरूपेश पिकाले मामानाधिकरण्यमस्ति। १ ननुकाली घटवान् कालपरिमाणादित्यत्र । सर्व पूर्वोकानाला. जान “कानी घावान् कापरिमाणात्" इत्याध्यामि । आकालिकमंबन्धन पर मा समवायन बाटपरिमाण सवितरणीभूत मााकाड कामिपिरतातप-धन जगन्माश्याभय भत साध्यताबसालिका Rন হবিগালি বিলসমামিনি মনিমালিথিক रणाभार पत्रमिक समाधानमा छिन् । ईन्चकिरणपहावाऽमा. यविशेषतापदिनमायानाधिकरणयमान्यन महासालभेदविशिटामा गृपते । R मात्र प्रतियोगियाधिकरणापि भविष्यति । यपि महासलो घटस्थापा. पनि तथापि महाशा विशिष्टपण्यापारी भविष्यति । अभाशयविशेष- पनामधन महामंदम्य तामधान विगेपणाभावप्रपुतविशिष्वाभावस्थ समान् । र यसबाय साध्यतावच्या मंकन्ध, यसै सातावरको धर्म, यदि यहमिहिनयाभावपात्रभुयते तदा समशयन यो वयमात्र माय प्रतियोगितावाRAN समायतन प्रतियोग्यताधिकरणपर्वतारित हनिमनप्रतियोगितामा पस्तिमिस्पध्याति पात्राचार কখানিস্তান্তর করা যায় ঘাস ঘামায় নি योगिनायां सायमनविस्तममाययाति स्पादन मामापादानम् ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। ६७ वरिछनत्वपद्धविच्छिन्नत्तोभयाभावस्तेन संवन्धेन तद्धर्मावरिछ. यस्य तद्धेतुन्यापकले बोध्यम् । व्यापकसामानाधिकरण्यं व यामिः । इत्थं च कालो घट्वान् कालपरिमाणादित्यादौ संयोग- संबन्धेन यो घटामावस्तत्प्रतियोगिनो घटस्यानधिकरणे हेत्वधिक- रणे पहाकाले वर्तमानः स एव संयोगेन यदाभावस्तस्य प्रतियोगि- तायां कालिकसंबन्धावच्छिन्नवघटत्वावच्छिन्नत्वोभयामावसत्ता नाच्याप्तिः । धुमवान् बढे, इत्पादायक्तिव्याप्तिवारणाय सामान्यप- दमुपानम् । नैनु प्रमेयादिपान धूपादित्पादौ प्रमेयवदितावच्छि- अस्वपपसिद्धं गुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्वादिति चेन्न, कम्युग्रीवादिपा . १ "कालो घटवान् कालपरिमाणात्" प्रत्यत्र संयोगेन घटाभावीय- घदनिश्प्रतियोगितायां याषि साध्यनारच्यदलयमावनिलमम्नि तथापि হ্যাতিক্ষাগাগিং পারি। ধৰ दशं माम्तीति प्रतीत्या-उभयाभारः संयोगेन घाभावीयवदनिश्प्रतियोगिनाया तिउनि । तेन कालिकाविशेषणतामचन्धेन पटवषर्मावल्टिनर कालपरिमाण. पहेतच्यापकत्वं मिट, व्यापकसामानाधिकारयं च व्याप्तिः।२शंका- लक्षणे प्रतियोगितासामान्य-दत्यस्य कि प्रयोजनम् ? यदिधिप्रति. योसिताया, इत्येवोव्यमाने उपस्थितिकृतं दायर्ष स्यादिति । समाधानम् । सामान्यपदं यादकम् । तस्याने यदि यतिविनिवेश्यते तदा पर्वतो धूम- ধান বাণিঃ অন যবিভাগনিঃনিষাশি পূ• करीया-उभपामा प्रात्न सक्षण संगम्यते । अलक्ष्ये संगमनायनि- ध्याप्तिः यावदकमामान्यपदाप निदेशः क्रियते चत्तदा यान्तर्गना: मंगो- मन धूमामावीयप्रतियोगिताया अपि ग्रहणं भविष्यति । सारपर्णमेवमस्ति । संयो. गन मामात्र हेत्वशिकरणे टोपिण्देऽपि मितिष्यति परंतु संगोगेन धूमामा. वीपप्रतियोगितागामुमपामाको नास्ति मितभएमेवामन्यतः अनिश्याप्तिास्ति । -ৰাকসংখ্যা * पर्वतः प्रमेयमहिमान् धूमात्" इत्पत्रा. व्याभित्र साध्यतावच्छेदको धर्मः प्रमेयवहितमेव स्वीमनव्यः । तस्यावा. सत्वं नम्वीक्रियते "संभाति धर्म गुरो तदभावात् 'प्रते प्रमेयवाहिलय समनियतनपा लघुहिमपो धर्मोऽस्ति पगाको भवितुपानिपतु स साध्यनारदेश्को नास्ति । साध्यतावच्छेदको धर्मः प्रमेयानिलस्पः पातु स गुरसादेवात्राको मणिं नाइति । साम्यतापयरकपमम्प दिवशः पूर्वो. ने पावलवणेवस्ति । एवमरकाप्रसिद्धिनिबन्धनोमानियो गेषः । - ·कारिकावली। नास्तीवि प्रतीत्या कम्युग्रीवादिमचावच्छिन्नप्रतियोगिताविषयी-' फरणेन गुरुधर्मस्याप्पाच्छेदकत्वस्वीकारादिति संक्षेपः ॥ ६९ ॥ पात्तित्रमित्पत्र पक्षलं किं तदाह । सिपाधयिपया शुन्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते । स पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानादनुमितिभवेत् ।। ७०॥ सिपाधयिपाविरहविशिष्टसियभावः पक्षता तद्वान्पक्ष इत्यर्थः । सिपाधयिषामात्रं न पक्षता विनापि सिपाधिपा धनगजितेन मेघानुमानात् । अत एव साध्यसंदेहोऽपि न पक्षता विनापि संदेहं तदनुमानात् । सिद्धौ सत्यामपि सिपाधयितासन्येऽनुमिति र्भवत्येव । अतः सिपाधयिपाविरदविशिष्टत्वं सिद्धौ विशेषणम् । तया च पत्र सिद्धिर्नास्ति तत्र सिपायिपायां सत्यामसत्यापि पक्षता । यत्र व सिपाधयिपाऽस्ति तत्र सिद्धौ सत्यामसत्यामपि पसता । यत्र सिद्धिरस्ति सिपाधयिषा च नास्ति तत्र न पक्षता, सिपायिपाविरहविशिष्टसिद्धः सचात् । ननु यत्र परामानन्तरं सिद्धिस्ततः सिपायिपा, तत्र सिपाधयिपाकाले परामर्शनाशा. भानुमितिः । यत्र सिद्धिपरामर्शसिपाधयिपाः क्रमेण भवन्ति तत्र समाधानम् । पदार्थानां सिद्धि प्रतीत्यनुरोधेन भवनि न तुम्वमन्नमानरोधन "अं काग्रीसदिमानास्ति" इनि प्रतीती वस्तीवादिपसावठिन नियोगितामा भासते तासाभावीयप्रतियोगितानि कम्नुप्रीगरिमायाक. रिक पनि । अत प्रतीपरोपर गुच्यन्यता स्वीक्रियते । १ सिधापयिराविहविशिष्टपरिसाध्यवत्तानिश्चयो यत्र मानिस पक्षः। २ गगनं मेघवम् गनान। ३सिद्धीसत्यामपाति । मिदिनाम ' पो माय- बसामानम् । पर्वतो वद्धिमान् 'स्याकारवज्ञानमवति "पने दिविषयका- मिनिय याम् " स्याशारिका यानच्या नयागनुमिनिर्भवस्येव । यपरिपक्षे माध्यताशालममिनिशानस्य प्रतिबन्ध तथापि मिपावित हुनेशिका नीता मित्रापयिषाविरइविशिष्टा या कमिदि: सानुमित प्रतिय. पानि माया ममायो का पानादि। पाते मिहिला पिपिता- খুশকি ও দিঘাষাধিগিতা বায়ালা কষা ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। 'सिपापयिपाकाले सिद्धनाशात्सतिबन्धकामावादेवानुमितिः । यत्र 'सिपाधयिपासिद्धिपरामाः सन्ति तत्र परामर्शकाले सिपाधयिषैव नास्ति । एवमन्यत्रापि सिद्धिकाले परामर्शकाले च न सिपाध- पिपा, योग्यविभुविशेषगुणानां योगपद्यनिषेधान , तत्कपं सिपाध- पिपाविरहविशिष्टत्वं सिद्धेविशेषणमिति चेन्न, यत्र पहिच्याप्यधूम- वान् पर्वतो दिमानिति प्रत्यक्ष स्मरणं वा, ततः सिपाधयिषा तंत्र पक्षतासंपत्तये नविशेषणस्यावश्यकत्वात् । अत्रेदं वोध्यम् । यादृश. पाशसिपापपिपासचे सिद्धिसखे यलिङ्गकानुमितिस्तादशनाद- शसिपायिपाविरहविशिष्टसिद्धयमावरतल्लिङ्ग कानुमितौ पाता। । तेने सिद्धिपरामर्शसत्वेऽपि यत्किचिन्ज्ञान में जायनामितीच्छापा. मपि नानुमितिः वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वरिमानिति प्रत्यासचे प्रत्यक्षातिरिक्तं वद्विज्ञानं जायतामितीच्छायां तु भवत्येव । ऐवं धूम- परामर्शसत्ये मालोकन वद्मिनुमिनुयामितीखायामपि नानुमितिः। सिपापयिपाविरहकाले यादसिद्धिसबै नानुमितिस्वादशी सिद्धि- विशिष्यैव तदनुमिता प्रतिबन्धका वक्तव्या । तेन पर्वतस्तेजस्वी मिशिस्तस्या समावोध विद्यते। तम्मारिसदिसापि पतिनाति अत्र विशेषणा. भारपत्तविभिटामा सिपापरिपाविरमा विपणम् । मिद्धिविनयम । १ तादृशेलापा गर्जिचिशान विषपान प्रातामिति प्रत्युत्तेजयती मानिस अनो नानुमिति २-प्रातानुगमे पतास्प मिशकरणेन " धनि प्याप्यमवान् पर्वतो वदिमान्" इत्याशवमपरामर्शका "मायोपन हेतु- नानुमितिमें जापताम्" इत्याकारिपच्छयापि-नामिनि मिपापपिरामर्थ- योमिनुविषयलाम् । ३ भान् । पर्वतो वद्धिमान् " इत्याचारामितो पर्व. শপিবিত্বশানিষিদ্ধশ্বামিহাশযানিখন শিক্ষা, स्मानस्य प्रनिनास्ति । तेन" पर तेजस्वी, पपवा पाणमयो वहिपान " सिध्यात्ममानसपपि " पती हिमान् " या. कारसममिलिशान व र स्यात् , एवं नियमोति । तरिका. समिति पनि तनिष्ण सत्कार मियामा मान प्रतिस्परमम्मि । অলডিসিগ্না অনস্বারঘিদিশবােম্বিয়া शालि वर्तते परंतु सिविज्ञानं प्रथमोदादरणे तेजम्ताफिनकार दितीपोदा, रणे पाशमपन्यासित रिपरमम्मि । तामाम् प्रतिमा मतिमानित ।

·सारिकावली। पापाणमयो वहिमानिति ज्ञानसचेऽप्यनुमितने विरोधः । परंतु पक्षतावग्छेदकसामानाधिकरवेन साध्यसिद्धावपि तदवच्छेदेनानु- मितिदर्शनात्पक्षतावच्छेदकावर देनानुमिति प्रति पक्षनावन्छेदका- वच्छेदेन साध्यसिद्धिरेव पतिवन्धिका, पक्षतावन्टेदकमामानाधि- करण्येनानुमिति प्रति तु सिद्धियात्र विरोधि । इदं तु चोध्यम् । यत्रायं पुरुषो न वेति संगयानन्तरं पुरुपलव्याप्यारादिमान् अय. मिति ज्ञानं तत्रासत्यामनुमित्सायां पुरुषस्य प्रत्यक्ष भवति न बनु. मितिरवोऽनुमित्साविरहविशिष्टसमानविषयकात्यासामग्री कामि- नीनिक्षासादिवत्स्वातन्त्र्पेण प्रतिवन्धिका । एवं परामर्शानन्तरं विनापि प्रत्यक्षेन्छ पक्षादेः प्रत्यक्षानुत्पत्तेः प्रत्यक्षेन्छाविरवि- शिष्टानुमितिसामग्री भिन्नविषपामत्य प्रतिवन्धिका ॥७॥ हेतुपसदाढेत्वाभासाविमझते- अनेकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः । १ परंतु पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन-पान प्रतिषणपति. बधावाधडे-मपि जानध्यम । पचतापवसामानातिरस्येन (भान परिपपईते) पEिETRIEV मिका तापोन-An. करन-अधार पनिस्वाय यावरच पति भवरवशावमितिः । पान पनामसारदेवानुमिनि प्रति पश्तादेन माप. सिटि प्रनिधि पातामामानाशिवायंगासमिति निर मात्रम् ॥२६दंतु पापम् । दोशमा १५ " भर्ष सोमवा" म्यामा मंग्यो जारपधात्मम्परपमयोगेन । मामिागम - RISIT: परामा जान का संशयपत्रमाणिजिट ধামনাসাবি ঘর খা যথাসঘামারি पित परंतु-प्रमिनियामा भापिमा सारिणीम्पाला . यो मात्रामा मन पापियाम्मम । भोमिरमाणिhिrra. विनिमयानीपति विली)Aaमिकि. नामानिपिगमायी समिITE A पिटिग्गा यसमा पनि, स्यारिमार पी " affiti प्राप में जायमानिया- परमध्यापारथर.

·एपारम्पपईनो पहिमान, म्यामिति प्रति imपिनि सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासास्तु पत्रों ।।७१ ।। आद्यः साधारणस्तु स्यादसाधारणकोऽपरः। तथैवानुपसंहारी विधानकान्तिकों भवेत् ।। ७२ ।। तक्षणं तु यद्विपयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधिलं तन्त्रम् । तथाहि व्यभिचारादिविपपरत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधिताते दोषाः । यद्विपपालं च यादृशविशिष्टविषयावं बोध्यम् । तेन न पालदा शारिविषयक प्रत्यर्थ न स्यात् । नितु पनी वहिमान् इमा रिकोपपरिषानुमितिरेव भवति । १यभिचारादिषध दोपा." वा: गन्धमान् दात "इयत्र भान्ति । খাপাৰতগুবিধা দেখবি,।।। শাৰী ৷ শপ मदरपहेतु नित्यतो हिः २ । पहलीगधम्पसापामासा সবীকৃখাস: নি।}। বুখ ন নি, स्पनोऽमिपातुर्गन्यम्पमाध्यम्य पावोरपती शापितः।। भमायारणानुपसंदारियो र पमिवारिभेदी । तर यः सापेन महकारिता নবিপিনবাগণগেই বাঘিশ্বব্যক্তি नम्प प्रतिबन्धामापा 'शम्मी नित्यः गमतादिनि मीमा दोनि. হষ: ঘানি, পাহাগৌৰসমাচন, বনু হালদানি- स्य मिनानिरस्पराग समानापिपरण: पप नित्यपाय ममा. मापिकरणो ने भाति । NARENT मापन १ यत्र रपडे सात সফামাৰ অনিয়নি সাবি-সাবু কহি মাৰি সৰ ? स्वपमहान मालिक । पपा सर्यमनिरग प्रमएना। २ याविशयकत्वेन । व्यभिधान परिमयभिशी स्यादिशातम्यामितिमिलि. मानिनो ध्वनिपासपो शेयकम्प पदिषया परम पारशिवियरिस्पांनो वरियान, ति सपना বিমাঠ। মণি বাগমারাগিথায় থাকায়, सम्यादि प्रभागारियालिः ममागता सारि यागनिशन TH REnternस्य मणमनि गन मारमा भनिमित गालियाभिः से मनाया मापापामा वाम मागाभा नातावाद।

·'पर्वतो वसिमान् धूमात्, कारिकावली। बाधनमस्यानुमितिविरोधित्वेऽपि न क्षतिः । तत्र पर्वतोयट्यभाव- चानिति विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वान हेतुदोपः। न चे वयभावव्याप्य- पापाणमयत्ववान् पर्वत इति परामर्शकाले वहिव्याप्यधूमस्याभासत्वं न स्यात्, तर वनयभावव्याप्यवान्पक्ष इति विशिष्टस्यामसिद्धत्वा- दिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । अन्यथा बाधस्यानित्यदोपत्वापत्तेः तस्माचत्र वहयभावव्याप्यपापाणमयत्ववानिति परामर्शकाले वह्नि- ज्याप्पधूमस्य नाभासत्वम् , भ्रमादनुमितिप्रतिवन्धमान, हेतुस्तु न दुष्टः । इत्थं च साध्याभाववद्वृत्तिहेत्वादिकं दोपः। तद्वत्व च हेतौ येन केनापि संवन्धेनेति नव्याः। परे तु यद्विपयकत्वेन ज्ञानस्यानुमिति- १शका-यस्मिन्काले यस्मिन्स्थले सिद्धान्तिन " इस्याकारकहेतुना “ वशिष्याप्पधूपवान् पर्वत " इत्याकारक परामर्शज्ञान जात तस्मिकारे तम्मिस्थरे वादिन “ पर्वतो वहयभाववान् पापाणमयत्वात् " इत्याकारकहेतुना वयभावव्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत " इत्यारिष परा मशान जायते । अत्र द्वितीयपरामर्शन प्रधमपरामर्शकृतिप्रविष्टधृमम्पहेतु सरप्रतिपक्षस्वेन हेत्वाभासो जात । याश विशिष्ट विषयत्वरूपचनासारण सत्र हेत्वाभासत्वव्यवहारस्यावश्यकता मास्ति । तत्राभासत्वसपादक "वाय भाव पायपाषाणमयत्ववान् पर्वत " इस्पाकारक विरोधिपरामर्शज्ञान भवति तत्र वयभाव विशिष्टपर्वतांश अप्रसिद्ध । अर्थात् पापाणमयत्वरूपहती वयमा वनिरूपितव्याप्यता नास्ति । तस्मात्पापाणमयत्वरूपहेतुना धूमरूपहेतोराभासव न पुक्तम् । समाधान मिष्टापत्ते । २ अन्यथा-यदि । प्रतिवन्धकीभूतम्रमविषय. स्थापि दोरलेन प्रहण वियते चेत्तदा वाघोऽपनित्यदीप स्यात् । अय भाव परे साध्याभावस्थ श्रमेण सहेतु स्तवरीत्या नैव दुष्ट । परतु यदि पूर्वोत्तरीत्या हतो सरप्रतिपक्षता स्त्रीप्रियते तदा पक्षे साध्याभावस्य भ्रमण सहतविषयेऽपि वाघदोपण दुष्ट पवहार पर्तव्य स्यात् । परतुस स्यापि नर तिम्मात्तत्राप्येव मतव्य " वयभावष्याप्यपाषाणमयत्ववान् पर्वत " इत्यावरफपरामर्थस्थले वाहियाध्यमरूपहतोराभातल नास्ति किंतु धमादन मितिप्रतिरोधमात्रम् । ३परे तु यद्विपयकत्येन-येा मते सत्प्रतिपशादिवशेषाणामनित्यत्वमस्ति तेषा मते "वोराभासा हेवाभासा "रति गुपया लाभासशब्दो दोषपर । एव धरोपवता ईती-एकजानाविषयत्वसम्धन सवा निति । पतिपयक्वेन ज्ञान स्था मितिविरोधिस्यमिति पण तेषां मते दोषाणामस्ति । तारादोपवत्छ एसज्ञानपिपरसाधन हेत्वाभासव्यवहार सम्प्रतिपशपिएऐ विरोषिप्पा ·७३ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता विरोधिलं तहलं हेवाभासत्वम् । सत्सतिपक्षे विरोधिव्यात्या- दिकमेव तथा । तद्वत्वं च हेनोनिरूपसंपन्न 1 ने चैवं वहिमान् धूमादित्यादौ पक्षे वापभ्रमस्य साध्याभावविषयकत्येनानुमिति- विरोधिलाज्ञानल्पसंवन्धेन तद्वत्वस्यापि सवारसद्धेतोरपि वाधि- तत्वापत्तिरिति वाच्यं, तंत्र ज्ञानस्य संवन्धत्वाकल्पनात् । अत्र सत्मतिपक्षित इति व्यवहारेण तत्कल्पनात् । तत्र वाधित इति व्यवहाराभावादित्याहुः । अनुमितिविरोधित्वं च अनुमितितत्कर- मान्यतरविरोपित्तम् । तेनैकहेतो व्यभिचारणहे हेवन्तरेणानुमित्यु- स्मादिकमेव दोपस्पेण गृयते । तादृशदोपवत्ता इंतो "अयं विदयातिविशिष्टो हंत " इत्याफारपैकशानविपयत्वसंबन्धन सातव्या । १न चैयं धिमान् धूमात्। एवं रीत्या सत्प्रतिपयस्यानित्यदोपर्व मन्य- मानस्य मते दापोऽप्यनित्योपो भविष्यति । यपि 'पहिमान भूमा,' इत्यादिसदेदी पक्षे साध्यामावस्यामान बापो नास्ति तथापि पतिो वहय- मावरन् ' इत्यावारपरापभ्रम. संभवति । स एष साध्याभावविश्परत्वेन परतो पधिमान् ' इत्याचारवामितविरोधी, अस्मिन्मठे यतिपयरत्वनेत्यस्य यत्प्रशासनत्यपालपा पत्पदेन वक्ष्यभावस्य ग्रहणातात वयमा धूपथ" इत्यावाशानवियतन घूमरूपहताविति सस्तोरपि बाधितत्वापतिः । २ समाधानम् । तब-यापााटीनघूमासिदेती-मानविषयत्वम्पसबन्धस्य पल्पनेवन कियते । सदेती 'अयं हेतुषितः' इति व्यवहाराभावात् । ३ अत्र सत्मतिपक्षित इति । भर प्रतिपरामर्शकालीन प्रमादिमती भयं तु. सत्प्रतिपत्रित.' इत्या कारमध्यवहाण पूर्वोचरीरया ज्ञाने संबन्यत्वरल्पना भविष्यति । तस्मात्सत्प्रतिपस्यानित्योपत्तस्वीरणे नास्ति दोष.१४ अनुमि. तिविरोपित्वं चानुमिति ॥धणघवानमितिपिरोपित्तमित्ययामिनिन· सरणापतरतिरोपित्वमित्या । साहशविशिष्टविपरश्यन मानस्वामिनि- কােলাবিব । শ্যয়গত ব্যাথাপিবি- व्यभिधायादिहननामपि सही जात । अन्यथा परिमन्यमिधारी' इत्या. কান দাঃবৃষিবিািঘিামাঘিাথাঘিমানি। मितिपदनानुमिनितस्करमान्यतापरणेतुन दोर, १५ भान पर वन म्पभिचा. रिणि नाश्यातिःोपशानं प यदेवरिय तदनुवामिनों प्रतिपमान- শোঁ শাশuান্নান সােৱাদবিলাকাবামাবাে, সবু मस्तिएव । परंतु मान युद्ध, । तपादि-वाहनावित्परतेनेन्यापा. .

·कारिकावली। पत्तेस्तदभावाधनवगाहित्वाच्च व्यभिचारज्ञानस्यानुमितिविरोधि- त्खाभावेऽपि न क्षतिरिति संक्षेपः । यादृशपक्षसाध्यहेतौ यावन्तो दोपास्तावदन्यान्यत्वं तर हेत्वाभासत्वम् । पञ्चत्वकथनं तु तत्सम- वस्थलाभिप्रायेण । एवं च साधारणाद्यन्यतमत्वमनैकान्तिकत्वम् । साधारणः साध्यवदन्पटतिर्हेतुः। तेन च व्यासिग्रहप्रतिवन्धः नियते । असाधारणः साच्यासमानाधिकरणो हेतुः । तेन साध्य- सामानाधिकरण्यग्रहः प्रतिवध्यते । तथा शब्दो नित्यः शब्दत्वा- दित्यादातसाधारण्यं शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ त्वसाधारण्य- भ्रमः । अन्ये तु सपक्षाचिरसापारणः । सपक्षश्च निश्चितसाध्य- वात् । इत्थं च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ यदा पक्षे साध्य- निश्चयस्तदा नासाधारण्यं तन हेतुनिश्चयादिवि वदन्ति । अनुपस. हारी चात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यबादिः । अनेन च व्यतिरेक- नमितिविरोधित्वपदन अवमितितकरणा-यतरविरोधित्वस्य विवक्षितत्वेने त्यर्थ । एतौ प्रमेयस्वादौ । इत्वन्तरेण धूमादिना । भवमित्युत्पत्तेरिति यभि चारशानस्यामितिविरोधिस्वाभाने हेतु । अतएव तदभावायनवगाहित्याचे ति घसार सगच्छते । प्रथमा तपासाङ्गीकारे तदसति स्पटव । तथाच व्यभिचारा सरहाध्यकामिति प्रति तत्रिरूपित यभिचारज्ञानस्वेन प्रतिबन्धक्त्वामभवेऽपि न पातिरित्यर्थ । अत्र यदि तक्तत्साध्यकादमिति प्रति तदेती तत्साध्यनिरूपित ध्यभिचारमान प्रतिबन्धा तपाच दशितन्यभिचाराभानानुमि तिव्यभिचारमा भयो सामाप्रतिरध्यप्रतिबन्धवभावम्प निष्पत्सइत्तादमितिपदस्योक्तान्यतर- परत्वविवषण निष्प्रयोजनमिति कषिद्वयात्ततो दोवान्तरमाह-तदभावारनवगादि खाचेति । तद्वत्तायुको सदभावावगादित्वेन तदभावव्याव्यवस्वावगाहित्वेन तर भावावच्छेदकतया गृहीतधर्ममुदया का सदभावावगाविज्ञानस्य प्रनिवपकत्व भवति । प्रश्ते ध्यभिचारज्ञानस्य साध्यवत्तारदि प्रत्युतायतमरूपाभावेन प्रति बधाखाममपिन पति व्यभिचारिण्यन्याप्तिरिति तदर्थ । एव च-तेन व्यभिचारिणि नापाति' इति होवान च यतविषयक नदेवामिती प्रति- सधपम्' इति च ममेण 'न पति' इत्यत्र 'तदमागपनवगाहित्वाच' इत्यर चटिप्पणीरूषण केन चिनिखित कविसको ध्यस्यस्य अन्धमध्ये प्राषिपत् । साश पुनकमानम्म्य प्रथममुदणावसरे सशोधशिश केनचिधिर पाइनि मत्या नरसंगरये हेसन्तरेणानुमिरहस्पते ' इत्यत्र भनुमिन्यत्पतिरिनि प्रथमा. माय बापत एपोत्तरोतामुदितपुरारप्पनुमान पनि प्रतिभाति । .

·सिद्धान्तमुकारलीसहिता। व्याप्तिमानप्रतिबन्धः क्रियते । विदस्तु साध्यव्यापकीसूताभाव- तियोगी । अयं साध्याभावग्रहसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धक समतिपक्षे तु प्रतिहेतुः (द्वितीयहेतुः ) साध्याभावसायकः । अत्र तु हेतुरेवेति विशेषः । साध्याभावसाधक एव हेतुः साध्यसायकत्वेनोपन्यस्त इति अशक्तिविशेषोपस्यापकताच विशेषः । संसतिपक्ष साध्या- भावव्याप्यवानपक्ष:। अगृहीतामामाण्यसाध्यव्याप्यवत्वोपस्थिति- कालीनागृहीतामामाण्यकसाध्याभावच्याप्यवच्चोपस्थितिविपयस्त- अत्यन्ये । अत्र च परस्पराभावच्याप्यवत्तानानात्परस्परानुमितिमति- बन्धः फलम् । अत्र केचित् । यया यटामावव्याप्यवचालाने विधमा- नेऽपिघटचक्षुःसंयोगे सति घटवत्ताज्ञानं जायते । यया च राजे सत्यपि पीतत्वाभावव्याप्यशत्वियत्तासाने सति पित्तादिदोपे पीतः शहइति धीर्जायते । एवं कोदियव्याप्यदर्शनेऽपि कोटिद्वयस्यप्रत्य- क्षरूप: संग्रयो भवति तथा सत्पतिपक्षस्थले संशयल्पानुमितिर्भव त्येव । यत्र चकोटिव्याप्यदर्शनं नवाधिकालतया द्वितीयकोटिमा- नातिवन्धान संशयः। फलबलेन चाथिकसमवलमावः कल्प्यत इति वदन्ति । तन्न । तदभावव्याप्या नावाने सति तदुपनीतभानविरोप- शाब्दबोधादेरनुदयालौकिकासनिकजन्यदोपविशेपानन्यज्ञानमात्रे मम्प प्रतिबन्धकना लापवान् । न तूपनीतभानवियग शाब्दयो च पृयरमनियन्याना गौरवात् । तया च प्रतिबन्धकमायाकया मनुमिनिः । नदि लौकिकसनिकपाले प्रत्यापित सत्यतिपक्ष- १गितस्तु-मापनदानः यः श्रमानग्य प्रतियोगी ! पा एमी निन्यः माना माननिपक्ष:-मायामास प्यायः याभावाप्प सम्मिलिममायामायाप्यान -सोपरिपान খ ইশাৰ মা-খা। গাঘাবাঘ অধিবাসঘাৰাংগি এশিয। পাশা দাখিযাবাস বাংলাবিদায়, { বাধাগৰিহাৰ্যাপাশিখি परिसियामाना .

·कारिकावली। स्यले संशयाकारानुमितिः प्रामाणिकी, येनानुमितिभिन्नत्वेनापि विशेषणीयम् । यत्र च कोदियव्याप्यवचाज्ञानं तत्रोभय राप्रामाण्य- ज्ञानासंशयो नान्यथागृहीतापामायकस्यैव विरोधिज्ञानस्प प्रति- चयकवादिति । असिद्धिस्त्वाश्रयासियाद्यन्यतमत्वम् , आभ. यासिद्धिः पक्षे पक्षतावच्छेदकस्याभावः। यत्र च काञ्चनमयः पर्वतो वह्निमानिति साध्यते तत्र पर्वतो न काश्चनभय इति जाने विद्यमाने काचनमये पर्वते परामर्शपतिवन्धः फलम् । स्वरूपा- सिद्धिस्तु पले च्याप्यत्वाभिमनस्य हेतोरमावः । अत्र च हृदो द्रव्य धूमादित्यादौ पसे व्याप्यत्वाभिमतस्य हेतोरमारे शाते पक्षे साध्य. व्याप्यहेतुमत्ताज्ञानरूपस्य परामर्शस्य प्रतिपन्धः फलम् । साध्या- सिद्धिपि व्याप्यलासिद्धिः । सा च साध्ये साध्यतापच्छेद- पस्याभारः, तथाच फाचनमपहियानित्यादौ साध्ये साध्यताव- च्छेदकाभार हाते साध्यतावच्छेदर विशिष्टसाध्यच्याप्यवत्ताज्ञान- रूपपरापर्शमतिपन्यः फलम् । एवं हतौ हेतुतावच्छेदकाभावः साधनोपसिद्धिः । यथा च पाञ्चनमयधूमादित्यादौ । अर हेतुता. वच्छंद विशिष्टहतोज्ञांनाभावात तुमच्याप्तिवानादेरभावः फलम् । एवं वदिमान नीलमादित्यादी गुम्नया नीलधूमत्वं हेतुतानव- 1ोशकारेण "या पुणे दा" नि प्रस्परसमयमुनाहग्य सम्प्र. तिलाशमानर्मित स्थापन तम। तत्र ममीचीनमित्याह-पत्र पति। प्याप्ययन-वन-अभिमतो गरि पो निति नामापामिति, या पान पान-पादो। मासिक पापनाभिमापोतो. पाहाराम्-दम्पयाप्यामवान् हरपाकापरामशविका पदम् । माप्यामिदिया पवामिदेशतर्मनेर । पर माये माध्यता पद मेमा नानि माध्यामिका या पर कामपा:- भान पाइनएपादौ वही कामपOTHIERATRI भावस्प जानन- ময়লকাম যিমানখি । पत्र मारपपाप माना नि सामामिति पाटिमान् समानरपालो कामIHITI সেনাখাঙ্কিংয়েষাবষণামূবিধানি .

·--- सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। च्छेदकमपि व्याप्यस्यासिद्धिरित्यपि बदन्ति । वाधस्तु पेले साध्या- भावादिः । एतस्यानुमितिप्रतिवन्धः फलम् । सद्धर्मिकतदभाव- निधयो लौकिकसनिकानन्यदोपविशेपानन्यतार्मिकतज्ज्ञानमात्रे विरोधोति । न तु संशयसाधारणं पक्षे साध्यसंध्यत्वज्ञानमनुमि- तिकारणं तद्विरोधितया च वायसरमतिपक्षयोर्हेत्वाभासत्वमिति युक्तम् । अप्रसिद्धसाध्यकानुमित्यनापत्तेः, साध्यसंशयादिक विनाऽप्यनुमित्युत्पत्तेश्य ! एवं साध्याभावज्ञाने मात्वज्ञानमपि न । भतिवन्धक प्रमाणाभाषाहौरवाच । अन्यया सत्मतिपक्षादावपि तद- १ पत्र पक्षे साध्यं न तिष्ठति तत्र चापाल्पो दोषः । तस्य घ एकसानविषयत्व. सगन्धेन देतो विद्यमानता बाधितत्वव्यवहारः । यया रहिरतुणा द्रव्यत्वात- ধী- শমিকলমাকাবিলাযদাস্তানানাবি- दमावनिश्रयः, टौकिकसनिकपांजन्य-दोपविशेषाजन्य-तमिस्तानमा प्रति विरोपी । बाधकाठीनेच्छाजन्यं ज्ञानयाहार्यज्ञान-दिन्नमनाहाम्-एवं संख्या न्यजाने निश्चयः । अप्रामाण्यप्रकारकज्ञानरिशेप्यमप्रामाण्यमानास्कन्दितं तद्धि- प्रमप्रामाण्यज्ञानालास्कन्दितम् । अस्य यन्यस्य स्फुटतरं प्याख्यानं ८२-८३ कारिक्योटिप्पण्या दृष्टव्यम् । २ नतु तत्र' इत्यादिप्रन्येन मतान्तरं प्रतिपारते। पो मंशयसापारणं साम्यसंबन्धस्य ज्ञानममितेः कारणमस्ति । अनुमिति- कारणीभूतसाम्पतहटवानस्य रोिपितया वापसत्प्रतिपक्षपोस्वाभामता- स्तीति केपीचिन्मतं न मम्याह-यो स्यातहि-पृधिन्यामितरभेद । इत्या. सिसायकानुमितिनवोत्पयेत । अयं भाव:-कस्थले अनुमितेः प्राह पछे साध्यासंबष्टत्वज्ञान केनापि प्रमाणेन नास्ति । घनगर्जनादिस्पले तु साध्यसंशया- दिकं विशपि-अनुमितिजानस्पोत्पतियते । अत: परे मंण्यसाधारणसाध्य. संस्थत्वज्ञानस्य-अनुमिति प्रति कारणत्वमनुचिनम् । ३ एवं प्राचा साध्याभा- वज्ञान प्रमावबुद्ध प्रतिरन्धरना स्वीना, अर्थात् ददी वद्धिमान्-इत्पमिति प्रति-'इदो घट्यभापवान्-दंशान प्रमा' इत्याकारमानस्य प्रतिवन्धाना मन्यते तत्प्रमाणपत्वेनापनम् । अयं भावः साध्यामात्रज्ञानस्य प्रतिस्परता. पायाभावावगाहितपास्ति-इशानं प्रमा-दनिशानं तु मागमागनवगाहि मातेर प्राणभागादि यो वयमान्'-इति ज्ञानमेव भवति ननुनशानं प्रमा- न्यापारपम् । एव पविण्यासापामावज्ञाने प्रमावनिश्यत्वगुण प्रतिवन्धरकल्पनापेपा संगपनिययसाधारणामामाग्यशानामावतार पति- माता वीरतंया टापवान् । भन्मपा-मापामावाने प्रवालम्प प्रतिस्पर सत्यतिपादिपलापि मनुमिति पनि साण्यामाग्याप्यतामने प्रभाविने। प्रतिरन्यकता वझम्या पात्रासाम रामप्यमिमता। .

·कारिकाबली। - भावव्याप्यवत्ताज्ञाने ममात्वविषयकन्येन प्रतिवन्धकतापतेः। किंतु भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दितावादिबुद्धः प्रतिबन्धाता, तत्र भ्रमत्व- शाविघटनेन प्रामाण्यज्ञानं कचिदुपयुज्यते । न च वाधस्थले पक्षे हेतुसचे व्यभिचारा, पक्षे हेत्वभावे तु स्वस्पासिद्धिरेव दोप इति बाच्य, वाघज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानादेर्भेदात् । किं च यत्र पराम- निन्तरं वाचद्धिस्तत्र व्यभिचारज्ञानादेकिंचित्करवाद्वापस्या- नुमितिपतिवन्धफवं वाच्यम् । एवं यत्रोत्पत्तिक्षणावच्छिन्ने घटादो गन्धव्याप्यपृथिवीलवचाज्ञानं क्षत्र वाघस्यैव प्रतिबन्धकत्वं वान्यम् । न च पक्षे घटे गन्धसत्त्वात्कय वाघ इति वाच्यं, पक्षतावच्छेदक- देवकालावन्छेदेनानुमितेरनुभवसिद्धत्वादिति । घाघसत्प्रतिपक्ष- भिन्ना ये इलाभासास्तद्याप्या अपि तन्मध्य एवान्तर्भवन्ति । अन्यया हेत्वामासाधिक्यप्रसङ्गात् । वायव्याप्यसत्यतिपक्षस्तु भिन्न एच, स्वतन्वेच्छन मुनिना पृथगुपदेशात् । सन्मतिपक्षव्याप्यस्तु न प्रतियन्धक इतिमघट्टकार्थः ।। ७१ ॥ ७२ ।। यः सपक्षे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः । यः सपक्ष इति।सपाविपत्तिः साधारण इत्यर्थः । सपक्षो निश्चितसाध्यवान् । विपक्षः साच्याभावगन् । दिवारणाय सपसत्तितमुक्तम् । वस्तुतो विपक्षनित्वमेव वाच्यम्, विरुद्धस्य साधारणन्येऽपि दूकतावीजस्य भिन्नतया तस्य परिपात् । यस्तूमयस्माट्यावृत्तः स चासाधारणो मतः ।।७३ ।। यस्तृभयस्मादिनि । सपा विपसन्यारत्त इत्यर्थः । सपसः साध्यवत्या निश्चितः । विपक्षः साध्यशून्यतया निश्चितः । दो- पापमपतिपमित्रा यामाता व्यभिचारादयानपाया भनि सम्मा पेनाजिम्पमिणगदरित व्यभिचारादियान्यायातिप्यानिपानिरम्प- गातिपयन पोवामातारानब सम्मानिलिमाभागस्यापि । २ पायापारिति । सापारण:-अप्यभिचारमा प्रति प्रwिare रण मामानाभिरपहाय प्रतिस्पर पा रानाशाय मित्रता । ३ पा-मा-निरएः शमवार-मादामप-अपिलवसमागम्य - - ·७९ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। नित्यः शब्दलादित्यादौ यदा शब्देऽनित्यत्तसन्देहस्तदा सप- क्षलं घटादीनामेव, तयाहत्तं च शन्दलमिति तदा तदसाधारणम् । यदा तु शब्देऽनित्यत्तनिश्चयस्तदा नाताधारणः इदं च प्राचां मतम् । नवीनपतं तु पूर्वमुक्तम् ।। ७३ ॥ तथेवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः। तथैवेति । केवलान्वयिपक्षक इति । केवलान्यायिधर्मावच्छिन्न- पक्षक इत्यर्थः। सर्वमभिधेय प्रमेयत्लादित्यादौ सर्वस्यैव पत्तासा- पानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तराभावान्नानुमितिः । इदं तु न सम्यक, पदेशे सहचारग्रहेऽपि सतेरभावात् । अस्तु वा सहचाराग्रहस्ता- वताप्यज्ञानरूपासिद्धिरेव न तु हेत्वाभासलं तत्प, तथापि केवला- न्वयिसाध्यक्लं तत्वमित्युक्तम् । यः साध्यवति नैवास्ति स विरुद्ध उदाहतः॥७४॥ यः साध्यवतीति । एवकारेण सायबचावच्छेदेन हेत्वभावो वोधितः । तथाच साभ्यव्यापीभूताभावप्रतियोगिलं तदर्थः ७४ आश्रयासिद्धिराद्या स्यात्स्वरूपासिद्धिरण्यथ । व्याप्यवासिद्धिरपरा स्यादसिद्धिरतस्त्रिधा ।। ७५॥ पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेन्मणिमयो गिरिः। हृदो द्रव्यं धूमवत्त्वादत्रासिद्धिस्थापरा ।। ७६ ।। मदेहस्तदा सपघटपादिक भवति तनु-अनित्यतापसाध्यवान निधि. तमस्ति-विपक्ष -गगनादिकमस्ति-ताम्या व्याहत्त शन्दरूपपधमात्र शितो हेतुरसमारो भवति । परन्तु यदि शन्दे तात्पन हेतुना अनिरपत्यनिश्चय स्तदा शब्दस्वस्पो रसापारणो न भवति । नवीनमत हु-साभ्यासमानादि काणी हवामापारनाकम् । १ पाप हेतो पर, या पता, केवलाम्वयि यस्ति सोन्नपसारी- ताधा साध्यमशगम्मा पातेन समभिरेप प्रमेयस्ताम्-त्यादी मात्रस्य पतासायनिअपत्य प्रकाप्यसभन घ्यापरमामारागिरण्यविधिटप्रमेयावा. दिपध्यातिज्ञानानुरानानुमिनिरियनु सहारिणो हेलामामस्वमिति भाव ।

·कारिवाली व्याप्यवासिद्धिरपरा नीलधूमादिकं भवेत् । असिद्धिविभजत आधपासिद्धिरित्यादि । पक्षासिद्धि- रिति आश्रयासिद्धिरित्यर्थः । अपरेति । स्वरूपासिद्धिरित्यर्थः। नीलंघूमादिक इति । नीलधूमन्वं गुरुनया न हेतुतावच्छेदक स्त्रममानाधिकरणब्याप्यतावन्टयर्मान्तरायटितस्यत्र च्याप्यता- वच्छेदकला । घूमधामभावन्धसंग्रहाय स्वसमानाधिकरणेति । विरुद्धयोः परामर्श हेत्वोः सत्पतिपसता ॥ ७७॥ विन्द्रयोरिति । पिसंयोगतदभावव्याप्यवत्तापरामऽपि न सन्मतिपसलमत उक्त-यिरहयोरिति । तया च स्वसाध्यवि- १ मगिमप पर्वतो रहिमान, मान-इत्यादिम्बटे-भाभयासिद्धि । २ पर्वती वद्धिमान् नीलमार-पादिपा पाध्यामिति । अत्र नीम- বা খাঁ এপস বো । সমাধি যানালিসা मानोरकरमालरापरिवरय एप्पाध्यतारको भवति । पाने पमं मागमत्वाल मेरम्वरदन ग्राणम् । एवं नीलमत्वममानातिाणण्याय- शारदापमान्तर घटयूमन भाति । माइग्रामस्वरूप पटित रा मौसमलम्पो धर्म-भारिलो नाम्नि सम्मानपत्र व्यापारसमणि नारनिरिट मरम्पपर्म सध्या-सादरचमान्नरारती मविपर्व नीति निष्णातावरणम्य स भवति । ३ मा पाध्यता. वरदाटपणे मामानामिराशय पशु-यामाला वदिमती महिन्यात मागमाानन्याम्पिटे ममागभारतम्य मंत्राः भयांदापाया- बदस्यमांतरापरितम्बोप्यते सदा मागमारवNEUTAITR. दापांग्लाटिनी नाग्निति मायारामनामनापपर्मन पटित रात्रि-पपात्रणे मरि माईति पद यदि समानारिमाणा- पण नाँच दियन महा दोगमाएपगमावापानी पर्म-पकिन पमान मे निरि-परमवयों पाणां नामातापित्यं मारिनमम । मममानादिराणि विधिनम् । भाइबधिरांगा. समिनिटापाशीमयोगामागा. মা -নাসামনি মদিনা গলামি बाद । यो आमामाल सामानारामजी बसाय पाय fine मारिग माहिमाद् मार- ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। रुद्धसाध्याभावव्याप्यवचापरामर्शकालीनसाध्यव्याप्यवत्तापरामर्श- विषयइत्यर्थः ।। ७५ ।। ७६ ।। ७७ ॥ साध्यशून्यो यत्र पक्षस्त्वसौ बाध उदाहृतः । उत्पत्तिकालीनघटे गन्धादिर्यत्र साध्यते ॥ ७८॥ साध्यशून्य इति । पक्षः परतावच्छेदकविशिष्ट इत्यर्थः । तेन घटे गन्धसत्येऽपि न क्षतिः । एवं मूलावच्छिन्नो तः कपि- संयोगोत्पत्रापि बोध्यम् ।। ७८ ॥ इति श्रीविधनायन्यायपञ्चानन मट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्त. + भुवावल्यामनुमानग्यपहम् । उपमिति व्युत्पादयति- ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । सादृश्यधीवादीनांया स्यात्सा करणं मतम् ।। ७९ ।। वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतियापार उच्यते । गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमा फलम् ।। ८०॥ यत्रारण्यकेन केनचिद्रामीणं प्रत्युक्तं गोसदृशो गवयपदवाच्य इति । पश्चाद्वामीणेन कचिदरण्यादौ गरयो दृष्टस्तत्र गोसादृश्यज्ञानं यजातं तदुपमितिकरणम् । तदनन्तरं गोसदृशो गवयपदयान्य इत्यतिदेशयात्यार्थस्मरणं पन्जायते वदेव व्यापारः । तदनन्तरं इत्यादौ स्वपदेन सरप्रतिपातनाभिमतम्य धूपस्य पदणम् । तरसाध्यं वरिस्त- द्विरदो यः साध्यामात्रो पदयमावस्याप्यतारामर्श: धूमाभावपाप्पजवान ६.इति परामर्श, ततानो य साध्ययाप्रवत्ताराम बहिन्याप्यामरा. हद इति तद्विपयो धूमः सत्प्रतिपस्य १'उत्पत्तिकालासिनो घटः गन्धवान् पृषीवाद,' अब पापो दोष । স্বত্ব স্বয়ৰ বাঘিয় অগ। সনাতন गपतरि नाभ्याति । एवं-मूलादियो कपिसंयोगीतवस्वार अब वृक्षे शामावदेन व पिसंयोगमलेऽपि पता दरभूदारोदन परिमयोगो नाम्नि एवं मुदम्पदयासित्तेन राप मंति।

·कारिकावली। तर गयो गवयपदवाच्य इति ज्ञानं यजायते तदुपमितिः त्वयं गवयपढवाच्य इत्युपमितिः, गवयान्तरे शक्तिमहामाव- प्रसङ्गात् ।। ७९ ॥ ८॥ इति श्रीविश्वनाथन्यायपन्नाननमहाचार्यविरचितायां सिदान्त. मुतात्यामुपमानवण्डम् । शान्दवोधप्रकारं दर्शयति- पदज्ञानं तु करणं, द्वारं तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ॥८॥ पदनानं त्विति । न तु ज्ञार्यपान पदं करणं पदाभावेऽपि मोनिशोरादौ शाब्दबोधात् । पदार्थधीरिति । पदजन्यपदार्य- स्मरणं च्यापारः । अन्यया पदवानवतः प्रत्यक्षादिना पदार्थोप- स्थितावपि शाब्दयोबापत्तेः । तनापि त्या पदजन्य बोध्यम् । अन्यथा यदादिपदात्सपवायसंपन्धेनाकाशस्मरणे जाते आमाश- स्थापि शाब्दबोधापचे विश्व शक्तिलक्षणान्यतरः संवन्धः अर्व शक्तिज्ञानस्योपयोगः । पूर्व शक्तिमहामारे पदज्ञानेपि तत्संपन्न स्मरणानुपपत्तेः । पदज्ञानस्य च एरसंगन्धिनानविधयार्थस्मारक- त्वम् । शक्तिय पदेन सह पदार्थस्य संपन्यः सचास्मान्दादयः मयों बोद्धन्य इतीश्वरंन्छारूपः । आधुनिक नाम्नि शतिरस्त्येव । १शाम्बो परमाने करण मजायमान पाम् । अयभाव-म्पमात्रम्य माल भोगपनि सभार -परमपि शानिपत्र नाम तम्यापि मान भोग. देव, परत मानिरपेण-भारद्वारा इम्माशिवाराया पर प्रत्यापित तर पोषारणामाती कल्पनानमारण गादरोधी मानि तम्माप मान पर करण पिशाने परणम् । तिनाम पाएम्पाय पापाय परम IT रिषि. Infor ENTी पानमामिला धिानम्पोषसाग । पिशापिपा-ruir- एमबिशाममपरमहरिपामाराम, इति नियमेन रनि निपशाप स्तिका मरण मानि-नर पानी पिहानपिन बाधाममा ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। एकादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादितीधरेच्छापाः सत्वात् । आधु.. निक तु सङ्केते न शक्तिरिति संमदायः । नव्यास्तु ईश्वरेच्छा न शक्तिः, किंचिन्छैव तेनाधुनिकसंकेतेऽपि शक्तिरस्त्येवेत्याहुः । शक्तिग्रहस्तु व्याकरणादितः । तथा हि- शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशासवाक्यायवहारतश्च । वावयस्य शेपाविष्टतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य द्धाः ।। धातुमकृतिप्रत्ययादीनां शक्तिग्रहो व्याकरणाद्भवति । कवि- रसति वायके त्यज्योऽपि । यथा चैयाकरणैराख्यातस्य कर्तरि शक्तिरुच्यते । चैत्रः पचतीत्यादौ का सह चैत्रस्याभेदान्वयः । तच गौरवात्त्यज्यते, किंतु कृतौ शक्तिलाचदात् । कृतिश्चैत्रादौ प्रकारीभूय भासते। न च कर्तुरनभियानाचैत्रादिपदानन्तरं तृतीया स्पादिति वाच्य, कसंख्यानमिधानस्य तत्र तन्त्रलान् । सस्या- भिधानयोग्यग्य कर्मत्वायनररुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः । कर्म- स्वादीत्यस्येतरविशेषणत्वतात्पर्याविषयत्वमर्थः । वेन चैत्र इव मैत्रो १ लापवादिति । अपं भावः-लः कर्मणानि व्याकरणादाख्यातस्य कर्तरि यदि शादिः स्वीरियते नदा यतावच्छेदकः कनिष्ठधर्मविशेषः कृतिरेव मन्तव्य-सा च प्रतिकन मिश्रा-एवं 7 अक्पतावादका नाना स्थान एवं नानापर्माणामवरछेदकधर्मविषयोपस्थिते:-गौरवं स्यादतो साधाख्यातस्य कनिधधर्मविशेषत्ती-एव शक्तिमन्तच्या घरास्यतावच्छेदको पर्म:-पाव- तनिए विद्यमाना तिवरूपा जातिरेकै यति परमलापवम् । २ मचेनि । आल्यातप्रत्ययस्य प्रत्यारादि स्वीक्रियते तदा करनुतत्तापत्रण पच ति प्रयोगापतिः । समाधानम् । आल्यातप्रत्ययस्य कृतिः सदयाकाठा- दयोऽनेकाः सन्ति । यत्र स्थले कटंगतसंख्या आध्यातवत्ययेनाना ar. तृतीया सवति । प्रतोदाहरणे कर्तृगतमत्वसंख्याया दावाद-मंत्रः पति- इस्पस्यैव सावं न तु चैत्रपा पधतीत्यस्य । ३ मनु क जायतेत्र संख्पोचा- शानुति-समाधानम् । कर्मतायनवयः प्रथमान्तपोभ्यः कर्ता संख्यामि धानयोग्यो भवति । कर्यतापनपद इत्यस्य-रविशेषणत्वेन मात्पर्या विश्पत. स्प: संकरितोयः । तथाच इतरविशेषणस्वन तासयांविषयत्वरिधिष्टपषमान्त पदोपाधाप्यः कर्ता संख्याभिषानयोग्य इति सऽरिताः ४ चैत्र व मेवो गह- नीत्यादिस्यले गरमरटरयाव्यातवाव्यमरूपायावेज्क्यो भक्ति नाति ·. कारिकावली। . गच्छवीत्यादौन चरे संख्यान्वयः । यत्र कर्मादौ न विशेषणले तात्पर्य तद्वारणाय प्रथमान्तेति । यदा धावतिरिक्ताविशेषण प्रथमदलार्यः । तेन चैत्र इव मैनो गच्छवीत्या चैनादेारणम् । स्तोके पचतीत्यादौ स्तोमादेरिणाय च द्वितीयदलम् । तस्य द्वितीयान्तोपस्थाप्यत्वाद्वारणमिति । एवं व्यापारेऽपि न शक्ति- गौरवात् । रयो गच्छतीत्यादौ तु स्वव्यापारे आश्रयत्वे वा लक्षणा । जानातीत्यादौ तु आश्रयत्वे, नदयतीत्यादौ प्रतियोगित्ये निस्टलक्षणा । उपमानायौ शक्तिग्रहस्तथोक्तम् । एवं कोदिपि शक्तिग्रहः सति वाधक कचित्यज्यते । यथा नीलादिपदाना नील- रूपादौ नीलादिविशिष्टे च शक्तिः, कोशेन व्युत्पादिता तथापि लापवानीलादावेव शक्तिः, नीलादिपविशिष्टे तु लक्षणेति । किंतु मैरेवय । चैत्रपदार्थः वपदार्थसादृश्ये विशेषणत्वन तात्पर्यविपय । तथा व चैत्रनिरूपिन यत् सादृश्य माद्दामादृश्येन यत् गमन ताशामनानुरूला या कृतिस्तादृशात्याश्रय एषवसायानिशिटो मैत्र इति शाब्दबोध । तण्डुल पचती- स्यादी-भारयातामख्याया तण्डोऽन्वयकारणाय तया चैत्रेण सध्यते इत्यादी धरत्वम्यापादौ सख्यान्वयवारणाय प्रथमान्तपोषस्थाप्य इत्यस्य निवेश । १ यति । चैत्र इव मैचो गच्तीत्यादी पदार्थों पात्वांव-अतिरित दार्थसादृश्ये विशेषणमस्ति-अविशेषण नास्तीति वारण जातम् । स्लो पचति मुन पचति-इत्यादौ रियाविशेषणाला मत्यम् । इत्यशासनाद द्वितीयान्तपदोपस्थाप्ययन प्रपमान्तपदोपस्थरम्प इति द्विनीयदलस्यामावान दोष । २ एवामिति । सर्वटकाराणा व्यापार यत्तिरिति मीमासम्मतमपिन प्तमी चीन जपत्यादिपटितथ्यापारोऽपि पलत्य (तिन्त्र ) जात्यपेया गुठभूत व पाहता शति । यो गच्छवीत्यादी गमनाउालच्यापारेषा -गमनाइट यापारम्यानपत्वेनादितात्पर्यती क्षणा! ३ गानिपतगवय- निसायसासालारस्पोपमानेन यथा ' गरयो गापपवारप 'इस्याकारक शनिपहा मतितधोपमाननिस्पणे उपम् 1 कोचादपीति । गुणेशाय पनि गुणिलिदास्तु तदति, इत्यमरोपि शनीदिशानां नीलारिरूप पर यति स्वीकत या मीठादिमाशपेश्या नीटत्वादिलाते शक्यतावच्छे काय. कारनायो सायात मीठादिरूपविशिष्ट च नीलादिपम्प रणति सिद्धान्त । केनि-पाणि पाया प्रयांना माग्नि, "गुणाचनेम्या मनु मुगिष्ट पति वानिकष दतमनुपश्ययम्मान बोरमादिति पनि । ।

·६ सिद्धान्तमुकावलीसहिता। एक्मावास्यादपि यथा कोकिला पिकपदवाच्य इत्यादिशब्दारिप- कादिपदशक्तिग्रहः । एवं व्यवहारादपि । यया प्रयोजकद्धेन घटमानपेयुक्तम् । नच्छुला प्रयोज्पदेन घट आनीतः । तदव- धार्य पाचस्यो बालो घटानयनख्य कार्य घन्मानयेतिशब्दप्रयो- ध्यमित्यवधारयति । ततव घट नय गामानयेत्यादावाबापोवा- पाभ्यां घटादिपदानां कार्यान्वितघादौ शक्ति गृहाति । इत्यं च भूतले नीलो घट इत्यादिशब्दान शान्दवोषः। घादिपदानां कार्यान्वितधादियोधे सामर्थ्यावधारणात्, कार्यताबोधं प्रति च लिङादीनां सामध्यत्तिदभावान शाब्दवोध इत्यपि कैचित् । तन्न । भयमतः कार्यान्वितघटादौ शत्यवधारणेऽपि लाघवेन पश्चाचस्य परित्यागौचित्यात् । अत एव 'चैत्र पुत्रस्ते मातकन्या ते गर्भिणी जाता' इत्यादौ मुरवप्रसादमुखमालिन्याभ्यां सुखदुःखे अनुपाय सत्कारणलेन परिशेपाच्छाब्दयो निर्णाय नद्धेतुतया तं शब्दम- बधारयति । तया व व्यभिचारालार्यान्विते न शक्तिः । न च तन तं पश्येत्यादि शब्दान्तरमध्याहार्य, मानाभावात् । चैत्र ! पुश्वस्ते जातो मृतयेत्यादौ तदभावान । इत्य च लापवादन्वित घटेऽपि वक्ति त्यत्या यपदस्य घटमा शक्तिमधारयति । एवं वाक्यशेपादपि शक्तियहः । यया यवमययार्भवतीत्यत्र यवपदस्य दीर्घशूकविशेष आर्याणां प्रयोगः, फङ्गौ च म्लेच्छानाम्, तत्र दि, अयान्या ओषधयो लायन्तेऽयते मोदमानास्तिष्ठन्ति, इनि वाक्य- शेषाद्दीपशूके शक्तिनिणीयते, कौतु शक्तिभ्रमात्मयोगः, नाना- शक्तिकल्पने गौरवात् । हर्यादिपदे तु विनिगमकाभावामानाशक्ति- १ इत्य चति । मीमांसकमते का । यदि धादिपहानां पायोपितरसादी शकिः बीवियते तदा भूतटे नोलो घट इत्या शादीयो न म्या काता. रोपकादिशादिपदामावान् तवेति । प्रथमकाले धाशिना कायान्वितरादा. এর কয়লারি বখাদি কাব্যবিয়্যেনাথয়া গো पारदवलकम्पने सापवान् । ३ अतिप्रमात्प्रयोगः-शानामिनि मेषन कस्पैर पसन्दम्योभपात्यमा भाइ नानावितल्लनं गौरवानि ।

·फारिकावली। कल्पनम् । एवं विवरणादपि शक्तिमहा । विवरणं तु तत्समानार्थ- पदान्तरेण तदर्यकथनम् । यया घटोऽस्तीत्यस्य कलशोऽस्तीत्यनेन विवरणादपदस्य क्लो शक्तिग्रहः । एवं पचतीत्यस्य पाकं करो- तीत्यनेन विवरणादायातस्य यत्रार्थरत्वं करप्यते । एवं मसिद्ध- पदसांनि यादपि शतिग्रहः। यथा इह सहकारतरौ मधुरं पिको रौतीत्यादौ पिकपदस्य कोकिले शक्तिग्रह इति । तेन जातारेव शतिर्न तु व्यक्ती, व्यभिचारादानन्त्याच । व्यक्ति विना च जातिमानस्यासंभवाद्यक्तेरपि मानमिति केचिद, तन्न । शक्ति विना व्यक्तिमानानुपपचेः । न च व्यक्तौ लक्षणा, अनुपपत्तिमति. सन्धान विनापि व्यक्तिमोपात् । न च व्यक्तिशक्तावानन्त्य, सक- लव्यक्ताकस्या एव शक्तः स्वीकारात् । न चाननुगमः, गोलादेरे- वानुगमकत्वात् । किंचं गौः शक्तेति शक्तिग्रहो यदि तदा व्यक्तो शक्तिः, यदि तु गोत्वं शक्यमिति शक्तिप्रदस्तदा गोत्वमझारफपदा- येस्मरणं शान्दवीयश्च न स्यात् । समानमारकत्लेन शक्तिवानस्य पदार्यस्मरणं शाब्दवोध प्रति च हेतुत्वान् । किच गोत्वे यदि पाक्ति- स्तदा गोत्वत्वं शक्यताबन्दकं वाच्यम् । गोलत्वं तु गवितरासम- १ तति । मीमांसा एव पदाति धादिपनाना पटवादिजाताव शक्ति पम्बु. ग्रीसदिम्पने न व्यभिचारान् । अचान-पत्र व्यको शक्तिहणाभारपि वाद- बोयोदयो भवति परतु तत्र सादरोधकरणीभूतग्ज्ञिान नास्ति तस्मात् प्यभि- चार जातो तिम्धीवर तथापि शकिरतीति नभ्यभिचार व्यतामान न्यात्ता शकिपल्पने गौरवाच । २ नचति । जाती थनिएको टक्षणा-इत्पषि । यमानुपपत्ति स्यात्तव लपणा मन्तण्या प्रश्ते तामापा । ३ नचानडगम इति । घटपटादिश्यपीनामनगतवान-विषयतासान्चन शनिशानारणनायाम. बच्छदासपमन्याभाररूपोलनुगम । चिति । यदि गो गोश या कामशविमान मापते तदाम्पसारव शतिरनुमपमिदार पदि गोघ गौरशक्य. मित्याकार शशिन जायते तस गोपसानोवप्रकारकपदार्थम्याथान-गोपन स्मरण न माति तथा च गावप्रकारकगोरियाग्रादनांगेन म्यान । एक नियमो वन प्रकार यद्विशंप्या टिपहण जायते ताशकिरहलत्या লঞ্চ এসি না নাম্বাসোয়ারী যদি হাসেম। - ·८७ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। 'येतत्वे सति सम्लगोसमवेतत्वम् । तथा च गोव्यक्तीनां शक्यताव- च्छेदकेऽनुभवेशात्तवैव गौरवम् । तस्मात्त्तनात्याकृतिविशिष्टतात- अक्तिबोधानुपपत्या कल्प्यमाना शक्तिर्जात्याकृतिविशिष्टव्यक्ती विधाम्यतीति । शक्तं पदं, तचतुर्विधम् , कचिद्यौगिक कचिदं कचिद्योगसहं कचिद्योगिकरूढम् । तथाहि । यत्रावयार्थ एव युन्यते तद्यौगिकम् । यथा पाचकादिपदम् । पत्रावयवशक्तिनरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेण बुध्यते तदम् , यथा गोमण्डलादिपदम् । यत्र तु अवयवशक्तिविषये समुदायशतिरप्यस्ति योगरूहम् । यथा पनजादिपदम् । नयाहि । पङ्कजपदमवयवशक्त्या पङ्कजनि- कर्तृत्वरूपमध बोधयति । समुदायशच्या च पदवेन रूपेण पर्म बोधयति । नच केवलयाध्ययवशत्या कुमुदे प्रयोगः स्यादिति वाच्यं, रूविज्ञानस्य केवलयौगिकार्थज्ञाने प्रतिबन्धकलादिति माञ्चः । वस्तुतस्तु समुदायशक्युपस्थितपोऽवयवार्थपङ्कजनिकर्तुर- न्ययो भवति सांनिध्यात् । यत्र तु रूट्यर्थस्य बाधः प्रतिसंधीयते चत्र लक्षणया कुमुदादेवोधः । यत्र तु कुमुदत्वेन रूपेण चोधे न तात्पर्यज्ञानं पनत्वस्य च वास्तवावयशक्तिमात्रेण निर्वाह इत्याहुः । यत्र तु स्थलपनादाववयवार्थयाधस्तन समुदायशत्या पमत्वेन रूपेण घोषः। यदि तु स्थलपङ्कज विजातीयमेव तदा लक्षणपैवेति । यत्रावयवार्यरूट्यर्थयोः स्वातन्त्र्येण वोपस्तद्यौगिक- रूटम् । ययोद्भिदादिपदम् । तत्र हि उन्नेदनाा तरुगुल्मादिरपि बुध्यते यागविशेपोपीति ।। ८१॥ १ तस्मादिति । केवटजाती अयश भारती अपवसस्थाने परिपात्र या अविरत्पने तन्द्रोवादिनातिलया तत्तत्-गृहसास्वादिविशिष्टास ततवा. ইবি বাস্তবিক্ষাধিন সাংবানিগিছাৰ रिमान्ति प्राप्नोतोय. ३ गोमपाडाविपामिति । गोपदस्थ समुदायशनि- तोपको वर्तते । एव मण्डटपरस्य मायानि माांविरोफारि. पेपारी वर्तते तपाच समुदायमवयव गादोरम्नम्मानिप्रिया- समानुपयोग । ।

·कारिकावली। लक्षणा शक्यसंबन्धस्तात्पर्यानुपपत्तितः । गङ्गायर्या चोपे इत्यादौ गङ्गापदस्य शक्याथै प्रवाहरूपे घोपस्या- न्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिा या प्रतिसंधीयते तत्र लक्षणका तीरस्य बोध इति । सा च शक्यसंपन्धरूपा । सथाहि । प्रवाह- रूपशक्यार्थसंवन्धस्य तीरे गृहीतत्वात्तीरस्य स्मरणम्, ततः शान्द- पोषः । परंतु यद्यन्वयानुपपत्तिलक्षणावीनं स्पात्तदा यष्टीः प्रवेश- येत्यत्र लक्षणा न स्यात् , यष्टिपु प्रवेशान्वयस्यानुपपत्तेरभावात् , तत्र च यष्टिपरेशे भोजनतात्पर्यानुपपत्त्या यष्टिधरेषु लक्षणा । एवं काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ काफपदस्य दध्युपघातके लक्षणा सर्वतो दधिरक्षायास्तापर्यविषयत्वात् । एवं छत्रियो यान्तीत्यादौ छत्रिपदस्यैकसार्थवाहित्ये लक्षणा। इयमेवाजहत्स्वार्था लक्षणेत्युच्यते एकसार्थवाहित्वेन रूपेण छवितदन्ययोर्वोधात् । यदि चान्वयानुप- पचिर्लक्षणावीज स्पातदा कचिद्गङ्गापदस्य तीरे कचिरोपपदस्प मत्स्यादौ लक्षणेति नियमो न स्यात् । इदं तु वोध्यम् । शक्यार्थसं- वन्यो यदि तीरत्वेन रूपेण गृहीनस्तदा तीरत्वेन तीरवोधः । यदि तु गडातीरत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तेनैव रूपेण स्मरणम् । अत एव लक्ष्यतारच्छेदके न लक्षणा, तत्प्रकारक्योधस्य तर लक्षणा विना- घुपपत्तेः । परंतु एवंक्रमेण शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्तिर्न स्यात्म कारकशपयार्थस्मरणं प्रति सदस्य सामर्थ्यमित्यस्य सुवचत्वादिति विभाषनीयम् । या तु शक्यार्थस्य परंपरानन्धरूपा लक्षणा सा १ जहत्स्वार्था भनइत्स्वार्या पेनिभेदम लक्षणा द्विधा । भाशया उदाहरण महापा पोष इभत्र पसापड सक्याप्राहस्य तर मणियम् । परसरा सन मामा पराणिक माति । प्रतियतपोगरपो गगापास्य तारण सा परपरात पस्तस्माद गाम हाणिकमा २ अर एवंति 1 तहमगिशिक्षणायणम्य तमेव पणो स्थिति पनि शादरोष प्रति पारगताम्बी श्यतातरवादिधमा rai मिापि गीरम्बाधिमंशातीनिध्य गंगे भवाये।

·सिद्धान्तमुक्तावलीमहिता। सितलक्षणेत्युच्यते । यथा द्विरेफादिपदे रेफद्रयसंबन्यो भ्रमरपदे ज्ञायते । भ्रमरपदस्य च संबन्यो भ्रमरे ज्ञायते । तत्र लक्षितल- क्षणा! किंतु लाक्षणिक पई नानुभावकं लाक्षणिकार्थस्य शाब्द- वोघे तु पदान्तरं कारणम् । शक्तिलक्षणान्यतरसंबन्धेनेतरपदार्था- न्वितस्वशक्याशाब्दबोध प्रतिपदानां सामर्थ्याचधारणात् । वाक्ये तु शक्तेरभावाच्छक्यसंवन्धरूपा लक्षणाऽपि नास्ति । यत्र गम्भी. रायां नद्यां पोप इत्युक्तं तत्र नदीपदस्य. नदीतीरे लक्षणा । गम्भीरापदार्थस्य नया सहाभेदेनान्वयः कचिदेकदेशान्त्रयस्यापि स्वीकृतत्वात् । यदि तत्रैकदेशान्वयोऽपि न स्वीक्रियते तदा नदी- पदस्य गम्भीरनदीतीरे लक्षणा गम्भीरापदं तात्पर्यग्राहक्म् । बहु- बीहावत्येवम् । तत्र हि चित्रगुपदादौ यद्येकदेशान्वयः स्वीक्रियते तदा गोपदस्य गोस्वामिनि लक्षणा गवि चित्रामेदान्वयः । यदि खेकदेशान्वयो नस्वीक्रियते तदा गोपदस्य चित्रगोस्वामिनि लक्षणा चित्रपदं तात्पर्यग्राहकम् । एवमारुवानरो त इत्यत्र वानर- पदस्य वानरारोहणकर्मणि लक्षगा, आरूढपदं तात्पर्यग्राहकम् । एवमन्यत्रापि योध्यम् । तत्पुरुषे तु पूर्वपदे लक्षणा | तथाहि । राजपुरुरादिपदे राजपदार्चन पुरुषादिपदार्थस्य साक्षान्नान्यो निपातातिरिक्तनामार्ययोदेनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा १दिरफो रीतीस्पर विरेफातिपदे रेफद्वयस्य संवाप: अमर इति पदे जायते । तस्य च संबन्धः मधुपजन्तुविशेषे जायते । तेनार स्ववाव्यरेषाद्रप- घटितपदहाच्यत्वरूपः परंपरानन्धः।२ परंतु टाणिकं पदं नानुमावकम्- शादयोषजनक न भाति किंतु लाशनिकायस्य शदवो पानाम-धोपादि. বহাল তােম। কিতােবাৰৰ যুদণশ গাবিশ্ব तीरादिम्प:-तन महाधितो यः सस्प-पोषादिपरस्प-शयापं.-गोपालग्राम स्तद्विषयाशामा प्रति घोपादिपदानां मामयनिययात् । ३ प्रति । नदी. पदत्य नदीनारे णायां बतायामपि गंभीपदस्थायएम्त नदीपायन सहावा भर्याद नदीपदयोभ्यो यो नदीतीररूपः पदार्थस्तस्यादेश योनी. स्पोपस्नेनसदाभेदान्वयः । चैवम्य गुरमित्यत्र तथान्वरस्य दृष्टत्वान् । मन त' पदार्थः पानावेनि ना पदायकदेगेन' इनि निपमरल्पग्यत ।

·९० कारिकावली। राना पुस्प इत्यत्रापि तथान्वयोग: स्यात् । घटो न पर इत्यादी घटपटाभ्या नत्रः साक्षादेवावयानिपातातिरिक्तति । नीलो घट इत्यादौ नामार्थयोरभेदसंपन्धेनान्वया देनेति । न च रानपुरुष इत्यादौ लुप्तविभक्तेः स्मरणं क्ल्यमिति वाच्यम् , अस्मृतविभक्ते- रपि ततो वोधोदयात् । तस्मादाजदादौ राजसंबन्विनि रक्षणा। तस्य च पुरुषेण सहाभेदान्वयः । द्वन्दे तु, घवखटिरौ छिन्धी- स्यादौ पः खटिरव विभत्यर्थद्विन्वमकारेण यते । तत्र न लक्षणा | ने च साहित्य रक्षणेति वाग्य, साहित्यशून्ययोरपि द्वन्ददर्शनात् । न चरियावयित्ररूप साहित्यमस्तीति वाच्यं, नियामेदेऽपि धवखदिगे पश्य उिन्धीत्यादौ तदर्शनासाहित्य स्थाननुभवाच । अन एव राजपुरोहितों सायुज्यामौ यजेता- मित्या रसगाभावाद्वन्द आश्रीयते तस्मात्साहित्य नार्यः स्तुि वास्तवमेदो यत्र तत्र द्वन्दः । न च नीरययोरभेद इत्यादौ क्यमिनि वान्य, ना नीलपटस्य नीलले घटपदस्य बन्ने रक्षणा, अभेद इत्यस्य याश्रयाभेद इत्पात् । समाहारद्वन्दे तु यदि समाहारोऽप्यनुभूयत इत्युच्यते तदाहिनवुलमिन्यादौ परपदेहिनहर समाहारे रक्षणा पूर्वपद तु तात्पर्यग्राहकम् । न च मेरीमृदङ्ग वादयेत्यर क्य समाहारस्यान्वय, अपेक्षानुद्धि विशेषरूपस्य तस्प वाहनासंभवादिति वान्य, परंपरासन्धेन नचति । प्रायदिवियुमपति याप्त वृतिला साहित्य तदाश्रय यदि मदिरपदस्य टपणा वीक्रियते तदा का हानिरिनि राशप | समाधानम् । हिमपिध्यानियत्र माहि यशय पिदयनात लक्षणा। न चैति । सनियरूपमाहितलाभारवि त्रियान्वयिस्वरूपसाहित्यमत्रापि न बाधित मित्यय | सादिय न वग्यापि पदम्याए । रितु पदार्षदएरय यर बालको मनाइद । नचनि। यत्र वास्ना दस्ता पद इत्या नियम हवी ने चतरामा घट्यो भेटामात्रा समामो र स्थान भाइ सोति। सपाच बीवास्यभिदतवाददति मात्र । ५ भनि मिहार परपद नाल्पा अमिासमाया-पर अपिनासएप्राइसम।

·सिद्धान्तात्तापलीसहिता। ९१ तदन्यात् । ऐवं पामूलीयादापि परे तु अहिनकुलमित्यादौ अहिनकुलम युध्यते प्रत्येकमेकतान्वयः, समाहारसंज्ञा च यत्रैकत्वं नपुंसकत्वं च माणितूर्येत्यादिसूणोतं तत्रैव, अन्यत्रैकवचनम- सावित्याहुः । पितरौ पशुरावित्यादौ पितृपदे जनकदम्पत्योः श्वशुरपदे स्त्रीजनकदम्पत्योर्लक्षणा । एवमन्यत्रापि । घटा इत्यादौ तु न लक्षणा, घटत्येन रूपेण नानापटोपस्थितिसंभवा । कर्मपा- स्यस्थले तु, नीलोत्पलमित्पादावभेदसंबन्धन नीलपदार्थ उत्पल- पदार्थे प्रकारः तत्र च न लक्षणा, अत एव निपादस्यपति यानये- दित्यत्र न तत्पुरुषो लक्षणापतेः, किंतु कर्मधारयो लक्षणाभावात् । ने च निपादस्य संकरजातिविशेपस्य वेदानधिकारायाजनासंभव इति वाच्यं, निपादस्प विद्याप्रयुक्तस्तत एव कल्पनात् । लायन मुख्यार्थस्यान्त्रपे तदनुपपत्या कल्पनायाः फलमुखगौरवतयादो- पत्लादिति । उपकुम्भमपिप्पलीत्यादौ परदे तत्संवन्धिनि लक्षणा पूर्वपदार्थप्रधानतया चान्वयबोध इति । इत्यं च समासे न कापि शक्तिः पदशक्त्यैव निर्वाहादिति । १ पथपि-अभियातायसपोपवच्छिकिया वादनपदार्थ तस्यापशावहि. विपरूपममादारेऽसमवस्तथापि स्वाश्रपरतिवरणपरंपरासंबन्धन वादनति.. पाया: समाहitsचयः । अत्र स्वशब्देन अपेशादिविशेषरूपसमाहा पृयते तस्य-आश्रयो विषयनासंबन्धेन भेरीकादि तत्तिरवं वादनरूपक्रिपण्या:-ति भावार्थ: । ३ पञ्चपूठीपत्र द्विग्वर्यसमाहारस्थडे-उत्तरपदस्य समाहारे क्षमा पूर्वप तात्पर्यग्राहमित्यर्थः । ३ अभिनवताविकातु-अनिलमित्यत्र अस्-ि नवराति गोत्रीयः समाहारस्य न । एश्वचनबोधितालसंख्यायाः प्रत्येक मन्वयः । ४ तशुरुषसमासे-उत्तरपदे टपणा पूर्वपद तात्पग्राहकमित्युक्त पूर्वम् । ६ तयुगपसमाप्ते टूपर्ण शंकते न चेति । निषादस्पति याजयेत्-इति निधि वापस्यैव निपादाना विद्यापपानात्वरि वस्प्यते । ६ नच निपादानां विश. बने तब गौरवमित्यत भाइ दायरेनेति । वर्मधारयसमासद्वारा प्रथम मुख्यान सहान्वयः पथात् तदनुपपच्या निपादानां विधाकल्पनेनि फरमुखगौर- वस्थादोरान भकम्पभिन्न समीपम, तथा विपठीसंपन्यभित्रमईम् प्रत्याकारः पूर्वपदार्थप्रधान: शादयोग भवतीत्यर्ष. , ·कारिसावली आसत्तियोग्यताकासा तात्पर्यज्ञानमिष्यते ।। ८२ ॥ कारणं संनिधानं तु पदस्यासत्तिरुच्यते । आसत्तिरित्यादि । आसत्तिज्ञान योग्यताक्षानमाकाहाज्ञानं तात्पर्यज्ञानं च शाब्दयोधे कारणम् । तत्रासत्तिपदार्थमाह । संनि- घानं त्विति । यत्सदार्थेन यत्पदार्थस्यान्वयोपेक्षितस्तयोरव्यव- धानेनोपस्थितिः शाब्दयोधे कारणम् । तेन गिरिभुक्तमग्निमान्दै- बदत्तेन' इत्यादौ न शाब्दकोषः। 'नीलो घटो द्रव्यं पटः' इत्या- दोवासत्तिभ्रमाच्छाब्दयोधः आसचिभ्रमाच्छाब्दभ्रमाभावेऽपि न क्षतिः । ननु मा छनी फुण्डली वासस्वी देवदत्त इत्यायुक्तं तत्रो. त्तरपदस्मरगेन पूर्वपदस्मरणस्य नाशादव्यवधानेन तदुत्तरपदस्स- रणासंभव इति चेन्न, प्रत्येकपदानुभवजन्यसंस्कारैथरमस्य तावत्पद विपयकस्मरणस्यान्यवधानेनोत्पत्तेः । नानासनिकपरेकमत्यक्षस्येव नानासंस्काररेकस्मरणोत्पत्तेरपि संभवात् । तावत्पदसंस्कारसहित- चस्मवर्णज्ञानस्योरोधकत्वात् । कथमन्यथा नानावगैरेकपटस्मरणम् । परंतु तावत्पदार्थानां स्मरणादेकदैव खले कपोतन्यायेन तावत्सदा- नां क्रियाकर्मभावेनान्वययोधरूप:शाब्दवोयो भवतीति केचित् । वृद्धा युवानः शिशवः कपोनाः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तवैव सर्ने पुगपपदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ।। अपर तु । यदाकाद्धितं योग्य संनिधानं प्रपद्यते । तेन तेनान्वितः स्वार्थः परेवावगम्पते ।। १तेनेति । गिरिः अगिमान्-मुन देवदत्तेन' इत्ये यदि स्थाप्यते सदाव्य. बघानासादयो । परंतु तथा म म्यापितमत्त एएन धादरोष 1२ अन मीर- पार्षस्य पठान महान्यपको धत्तुतात्पर्य परंतु मध्ये घटपास विरमान- स्वादासत्तिनानि-अत एव मातीपदस्य घटपन सहाम्दपात्रोलाभित्रो पर इति पादरावातिनाति। भासतिया गादीपायमे पिन तिरिरयम् । ३ मा गुणपदयामयोग, परचमोस तर मी घरपटौ'त्याका- रकमेवमेव प्रत्यर्थ मरति सपा नानाविस्मरणम्याएपनिर्मविपतीति स, PHITERAमकरदजन्यपदापापीयातायावरमार पाल, ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। तथा व खण्डवाश्यार्थबोधानन्तरं तथैव पदार्थस्मृत्या महा- चाक्यार्थयोध इत्यप्याहुः । एतेन तावद्वर्णाभिव्यङ्गयः पदस्फोटोऽपि निरस्तः । तत्तद्वर्णसंस्कारसहितचरपवर्णोपलंमेन तयञ्जकेनैवोप- पत्तेरिति । इदं तु बोध्यम् । यत्र द्वारमित्युक्तं तत्र पिधेहीत्यादि. पदस्य ज्ञानादेव बोधो न तु पिधानादिरूपार्थज्ञानात् । पदजन्य- पदार्थोपस्थितेस्तच्छाब्दवोधे हेतुत्वात् । किंच क्रियाकर्मपदानां तेन तेनैव सह साफासलात् । तेन क्रियापदं विना कथं शाब्दयोध स्यात् । तथा पुप्पेभ्य इत्यादौ स्पृहपतीत्यादिपदाध्याहारं विना चतुर्थ्यनुपपत्तेः पदाध्याहार आवश्यकः । पदार्थे तन तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ।। ८३ ॥ एफपदार्थेऽपरपदार्थसंबन्धो योग्यतेत्यर्थः । तज्ज्ञानाभाराव वहिना सिञ्चतीत्यादौ न शाब्दबोधः । नन्वेतस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दबोधात्मासर्वत्र न संभवति याफ्यार्थस्यापूर्वस्यादिति चेन्न, तत्तरपदार्थस्मरणे सति कचित्संशयरूपस्य कचिनिश्चयरूपस्यापि योग्यताया ज्ञानस्य संभवात् । नव्यास्तु, योग्यताया ज्ञानं न शाब्द- शाने कारणम् । पहिना सिञ्चतीत्यादौ सेके वरिकरणलामावर पाऽयोग्यतानिश्चयेन प्रतिवन्धान शाब्दबोधः । तदेभावनिययस्य लौकिकसनिकपजिन्यदोपविशेषाजन्यज्ञानमाने प्रतिबन्याना- ·कारिफावली। च्छादवोर मत्यपि प्रतिवन्यस्त्वं सिद्धम् । योग्यताज्ञानविलम्बाच शादवोपविलम्बोऽसिद्ध इति वदन्ति ।। ८२॥ ८३ ।। आकाहां निर्वक्ति- यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवेत् । आकाझा वक्तरिच्छा तुतात्पर्य परिकीर्तितम् ॥८॥ घेन पदेन विना यत्पठस्यान्वपाननुभावकत्वं तेन पदेन सह तस्यामाझेत्यर्थः । क्रियापदं विना कारकपदं नान्वयवोध जनप- तीति तेन तस्याकाङ्का । वस्तुतस्तु क्रियाकारसपदानां संनिधान- माराच्या चरितार्थम् । परंतु घटकर्मताबोध मवि घटपदोत्तरद्वितीया- रूपाकाडावानं कारणम् । तेन घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादी न शान्दवोधः । अयमेनि पुनरो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादौ तु पुत्रेण सह राजपदस्य तात्पर्यग्रहसवातेनव सदान्वयरोधः । पुरपेण सह तात्पर्यग्रहे तु तेन सहान्वयगोप: स्पादेव । तात्पर्य निक्ति । वक्तरिच्छेति । यदि तात्पर्यज्ञानं कारणं न स्याचदा सन्यवमानप' इत्पादौ कचिदश्वस्य कचियणस्य वोधो न स्याद বাৰিষ্যায় অবিশ্বাস। নি। বিপ্লীল * অগিন্যা भारम्पायोग्यानिश्चयेन प्रतिवयाम् । १ क्रियाशावादिपदानाम परधानम्पतनिध्यक्ष्य हाम पूर्वानामते सता भादेव जानस्तस्मात्तेपां पृषगावाहापा कारणत्रमनपात तथापि प्रत्यये पर स्यूसालम्पाराहाज्ञानस्यासघ्यागतापवादाकावामानमपि प्रयत् कारणम् । स्था पनिठामंतानो प्रति(पर) पहायाहितीसरवितीयाविमकिपाकाहा. मान कारण, सपाच घट कर्मवमानयम प्रति , इत्यादिशाक्यस्थ परमानय' गारिसापालागस्यादित यादवोधी न भवति । अयमनि ओराश पुरुषो समानाम इस्लामपरियाद्वापति वाक्य वनात्पाउरोंथन शाम्दगोपी भवति किरा निमबन्धनिधि-मपगन्नुमईति । पदिपने स्वप. साता-भपास भारतिभा पुरुष जनताप भपतानाम्- परिपत्य महा पुरव भायाति भये पुत्र-अपमानामिति ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। न च तात्पर्यप्राइस्पारगादीना शान्दयोघे कारणत्वमस्त्विति वाच्य, तेपामननुगमात् । तात्पर्यज्ञानमनस्त्वेन तेपामनुगमे तु तात्प- यज्ञानमेव लावनाकारणामस्तु । इत्यं च पदस्पलेऽपि तापक्षा- नार्थमीश्वरः कल्प्यते । न य तयाध्यापमतात्पर्यज्ञानं कारणमिति चाच्य, सदावध्यापकाभावात् । न च मल्प एव नास्तीति कुतः सर्गादिरिति वाच्यं, प्रलपस्यागमेणु प्रतिपायत्वात् । इत्य व शुकवाक्येऽपीश्वरीयतात्पर्यज्ञान कारणम् । विसवादिशुकवाक्ये तु शिक्षयितुरेव तात्पर्यज्ञान वारणम् । अन्ये तु नानार्थादौ कचिदेव तात्पर्यज्ञान फारणम् । तया च शुकवाक्ये विनैव तात्पर्यज्ञानं शाब्दयोधः । वेदे त्वनादिमीमासापरिशोधिततकरेवार्थावधारण- मित्याहुः ॥ ८॥ বুরি বিশ্বনাথ গণপ্লাসমাখাবিশ্বিনা। প্লিা मुत्तापल्या शब्दखण्ड ममाप्तम्। पूर्वमनुभवस्मरणभेटाहुदेविष्यमुक्तम् । तत्रानुभवप्रकारा दर्शिता, सुगमतया स्मरणं न दर्शितम् । तर हि पूर्वानुभव कार- णम् । अर केचित् । अनुभवत्त्वेन न कारणत्व किंतु ज्ञानत्वेनैव । अन्यथा सकृदभवस्थले स्मरणानन्तरं स्मरणं न स्यात्समानभका- रकस्मरणेन पूर्वसंस्कारस्य विनष्टत्वात् । मन्मते तु तेनैव स्मरणेन सस्वारान्तरद्वारा स्मरणान्तर जन्यत इत्याहुस्तन्ना या समूहाल. म्वनोत्तरं घटपटादीना मेण स्मरणमजनिष्ट, सफरविषयकस्मरण तु नाभूत्तर फलस्य सरकारनाशकलाभाशकारस्य रोगस्य परम- फलस्य वा संस्कारनाशकल वाच्यम् । तथा च न झमिकरसरणा- सुपपतिः । न च पुनः पुनः स्मरणादृढतरसस्तारानुपपत्तिरिति वाच्यं, अटित्युदोधरसमवधानस्य दायपढार्थवाद ! नेच १ नवति। भवता स्मृतित्वानिटर प्रति अनुभवतान कारण मयते मया मलनि विनिगमनाविरदान हानत्वेन पारणताया की का ·कारिकावली। विनिगमनाविरहादेव ज्ञानत्वेनापिजनकत्वं स्यादिति वाच्य, विशे- पर्मेण व्यभिचाराक्षाने सामान्यधर्मेणान्ययासिद्धत्वात् । कथमै- न्यथा दण्डस्य भ्रमिद्वारा द्रव्यत्वेन रूपेण न कारणत्वम् । न चान्तरालिकस्मरणानां संस्कारनाशकत्वसंशयायभिचारसंशय इति वाच्यम्, अनन्तसंस्कारतनाशकल्पनापेक्षया लायन चरमस्मर- णस्यैव संस्कारनाशकत्वकल्पमेन व्यभिचारसंशयाभावात् । इति स्मृतिमक्रिया। इदानी क्रममा मनो निरूपयितुमाह- साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते । अयोगपद्याज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते ॥ ८५ ॥ एतेन मनसि प्रमाणं दर्शितम् । वयाहि सुखसाक्षाकारः सा- रणको जन्यसाक्षात्कारत्वान् चाक्षुपसाक्षात्कारवत् । इत्यनुमानेन मनसः करणत्वसिद्धिः । न चैवं दुःखादिसाक्षात्काराणामपि कर- णान्तराणि स्युरिति वाच्यं, लाघवादेकस्यैव तादृशसकलसाक्षा- कारकरणतया सिद्धेः। एवं मुखादीनामसमवायिकारणसंयोगा- श्रयतया मैनसः सिद्धिबोद्धव्या । ता मनसोऽणुत्ये प्रमाणपाह | हानि । समापानम् । यदि विशेषपण कार्यकारणभावस्य प्यभिचारी । जायते तदा सामान्यपण कार्यकारणभावस्य कल्पनाचिता । मते अनु- मवत्वरूपो विषधर्मः स च प्रत्पादिचतुव नियति । सानत्वरूपसामान्य धर्मग्नु स्मृत्यनुमोषयमाधारण । १ धमन्यति । यदि सामान्यपणेव कारणता मन्यते तदा घटादिकार्य प्रति दस्य श्रीमद्वारा द्रव्यसनापि कारणता मन्त' या स्थान-अय माव -परपि दड दास द्रष्यस्वभुमप विते सपाच व्यसनापि वारण मन्नत्यं च म चीन । भन्निसम्मरणात् प्राए मध्यमवाना स्मरणानामपि समारवाया वशका स्यादेवं च मम्पपानिस्मरणेन मसारनामस्म संदिह स्मृतितावच्छित्र प्रति भनुपालन पापकारणभावम्यापि यभिचाररूप, मदर भन भाइ- भर ति। मनत सिदिरिति । भवेदमनमानम्-सव सायतमरायिगरण सयोग प्रतियोगियन कविताभित. मुख्यमवयवार समपरन् ।

·सिद्धान्तमुत्रावलीसहिता। अयोगपद्यादिति।शांनानां चाचपरासनादीनामयोगपद्यमेकका- लोत्पचिर्नास्तीत्यनुभवसिद्धम् । तत्र नानेन्द्रियाणां सत्यपि विषय- संनिधाने यत्संबन्धादेकनेन्द्रियेण ज्ञानमुत्पद्यते यदसंबन्धाच पर- नि नोत्पद्यते तन्मनसो विभुत्वे चासंनिधानं न संभवतीति न विभु मनः । न च तदानीमदृष्टविशेपोरोधकविलम्बादेव तज्ञान- विलम्ब इदि वाच्यं, नया सति चक्षुरादीनामप्यकल्पनापत्तेः । न च दीर्घशस्कुलीभक्षणादौ नानावधानभाजां च कयमेकदा नाने न्द्रियजन्यज्ञानमिति वाच्य, मनसोऽतिलाघवाचरया नानेन्द्रिय- संवन्धानानाज्ञानोत्पतेः । उत्पलशतपत्रमेदादिवद्योगपधप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वात् । न च मनसः संकोचविकाशशालित्वादुभयोपपत्तिर- स्त्विति वाच्य, नानावयवतमाशादिकल्पने गौरवासायवानिरवय- वस्थाणुरूपस्पैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः ॥ ८५॥ ॥ इति दम्पपदायाँ प्याख्यातः ।। द्रव्यं निरूप्य गुणान्निरूपयति- अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्यणा निष्क्रिया गुणाः । गुणवनातौ किं मानमिति चेत्, इदम् । द्रव्यकर्मभिन्ने सामा- न्यवति या कारणता सा किंचिद्धर्मावच्छिन्ना निरवच्छिन्नकारण- ताया असंभवात् । नहि रूपत्वादिकं सत्तावा तत्रापच्छेदिका न्यूना- तिरिक्तदेशत्तित्वात् । अतथतुर्विशत्पनुगत किंचिद्वाच्यं तदेव गुण- खपिति सिद्धम् । द्रव्याश्रिता इति । यद्यपि द्रव्याश्रितलं न लक्षणं कर्मादावतिन्याप्तेस्तथापि द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकसत्ता- १ दृष्टतामय्यां विमानायां पथदृष्टविटम्न कार्यविटमः भकिपते तदा चारादीन्दिपाणों कि प्रयोजनं साइटक्ल्पनेनैव निवाडाद । । यथा पह- शतपत्राणां सध्या भेदने क्रमेणैव परंतु शेध्येण प्रतीपते-पाटावरोदेन भेदन जातमिति । तथा जानेवपि-अरपन्ताम्यवहितकाटोत्पत्तिक्लस्पदोषेण योग- पपानीनि-वस्तुनो नेति भावः। ३ व्यवनिकपिता या गुणनिश पाता ताशयापरतावडेविका सतामिना गुणवस्पा जातिलाजानिए गुणा इति भूटान ·कारिकावली। भिन्नजातिमच तदर्थः । भवति हि गुणवं द्रव्यत्वव्यापकतावच्छ- दकं तद्वत्ता च गुणानामिति । द्रव्यत्त्वं कर्मत्वं वा न द्रव्यलच्याप- कतावच्छेदकं गगनादौ द्रव्यकर्मणोरभावान द्रव्यत्वत्वं सामान्य- लादिकं वा न जातिरिति तयुदासः । निर्गुणा इति । यद्यपि निर्गुणत्वं कर्मादावपि तयापि सामान्यवत्वे सति कर्मान्पत्त्येच सति निर्गुणवं बोध्यम् । जात्यादीनां न सामान्यवत्त्वं, कर्मणो न कर्मान्यत्वं, द्रव्यस्य न निर्गुणत्वमिति तत्र नातिव्याप्तिः निष्क्रिया इति स्वरूपायनं न तु लक्षण गगनादापतिव्याप्तः। रूपं रसः स्पर्शगन्धौ परत्वमपरत्वकम् ।। ८६ ।। द्रवत्वं स्नेहवेगाश्च मता मूर्तगुणा अमी। मृर्वगुणा इति । अत्र वेगेन स्थितिस्थापकोऽप्युपलक्षणीयः। अमूर्वेषु न वर्तन्त इत्यर्थः । लक्षणं तु तावदन्यान्यत्वम् । एवमग्रेपि। धर्माधर्मो भावनाच शब्दोबुद्धयादयोऽपि च ॥८७) एतेऽभूतगणाः सर्वे विद्भिः परिकीर्तिताः। अमूर्तगुणा इति । मूर्तेषु न वर्तन्त इत्यर्थः । संख्यादयो विभागान्ता उभयेषां गुणा मताः ॥८॥ उभयेपामिति । मूर्तामूर्तगुणा इत्यर्थः ॥ ८६-८८ ।। संयोगश्य विभागश्च संख्या दित्वादिकास्तथा । । १६म्यन्त्रण कर्मवरूपोवाधर्म दम्पवनिकरितम्यापकतावच्छेदको नमवति । परि सर्वदम्यादया व रिटेन सदा दम्पमानिसपिनयापकता र दम्यावा कर्मध समागता या परिचयानो प्रयत्वरूपी वा कमंसपो वा धमाऽपि म्यापकमावणेदकोमस्तुिमानिपल-आकाशारिपारिमपिसम्पान्तरं सम- बापमंजम्पनन तिति-सपाकागादियां कर्मापिन तिति सम्मान दम्पसम्पो धर्म कर्मम्बकरी पर्मन्दम्पल निरूपितम्यापकनावरको म भवति यन्त्र पिपातीयत्वलाल धर्म-सामाप सिमान. सामाग्मवरूपी धर्म-जानि- सोमानित-सापिसपनामाइनानिपानिरंभन एरोवारण जातम।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १९ दिपृथक्त्वादयस्तददेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ॥ ८९ ॥ अनेकाश्रिता इति । संयोगविभागविलादीनि विस्तीनि । नित्वचतुष्वादिकं निचतुरादिवृत्तीति बोध्यम् ।। ८९ ।। अतः शेपगुणाः सर्वे मता एकैकवृत्तयः । रूपरसगन्धस्पर्शरलपरिमाणकपृथक्त्वपरत्वापरत्बुद्धिसुखदुः- खेच्छाद्वेषपयत्नगुगलवलातेहसंस्काराष्टशब्दा इत्ययः । बुद्धयादिपदस्पर्शान्ताः स्नेहासांसिद्धिको द्रवः १९० अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेषिका गुणाः। बुद्धिसुखदुःखेच्चाद्वेषप्रयत्ना इत्यर्थः । स्पर्शान्ता: रूपरसगन्ध- स्पर्शा इत्यर्थः । द्रवो द्रवत्वम् । वैशेषिका इति । विशेषा एव वैशे- पिकाः । साथै उक् । विशेषगुणा इत्यर्थः । संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवः सांसिद्धिकस्तथा ॥ ९१ ।। गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः। संख्यादिरिति । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा- परत्वानीत्यर्थः। संख्यादिरपरवान्तो दवत्वं स्नेह एव च ॥ ९२ ॥ एते तु दीन्द्रियग्राह्याः- मीन्द्रियेति । चक्षुषा बवाऽपि ग्रहणयोग्यत्तात् । अथ स्पर्शान्तशब्दकाः। बाके केन्द्रियग्राह्या:- १भिपगुणव नामन्यविमारोपाधिनपतमानाधिपणानिध्यमारति- जातिमधमा मन्यस्य विमानरमुपापियचिवमटवादितरप्तमानाधिारण सपोपलरूपादिस्तवादतिरविरमाना तथा दम्पामगोरप्यरिश्माना या स्पादित तिपणेषु सिमाना जातिस्ताइसजातिपल पातविशेषगुणेवातमित्य ·कारिकावली। वाद्येति । रूपादीनां चक्षुरादिपायवान् । गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ ९३।। अतीन्दिया विभूनां तु ये स्युर्वेशेपिका गुणाः । अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ॥ ९ ॥ विभूनामिति । युद्धिमुखदुःखेसाद्वेषमयत्नधर्माधर्ममावना- शब्दा इत्यर्थः । अकारणेति कारणगुणेन कायें ये गुणा उत्पद्यन्ते वे यारणगुणपूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते । बुद्धयादयस्तु न ताशा आत्मादेः कारणाभावात् ।। ९०-९४ ॥ अपाकजास्तु स्पर्शान्ता वलं च तथाविधम् । स्नेहवेगवस्त्वेकपृथक्त्वपरिमाणकम् ।। ९५ ॥ स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः । अपाकजास्त्यिति । पानरूपादीनां कारणगुणपूर्वफत्वा- भाषा अपाङ्गजा इत्युक्तम् । तयाविनमपानम् । तपैकत्वपि वोच्यम् । सष्टम् । संयोगश्च विभागश्च वेगश्ते तु कर्मजाः ।। ९६ ॥ वर्मजाइति । यद्यपि कर्मजवं न साधर्म्य घटादारनिव्यान, संयोगजसंयोगेऽध्याय । सयापि यर्मनचिगुणन्वन्याप्पजाति- मत्व वोध्यम् । एवमन्यवाद्यम् ।। ९५ ।। ९६ ॥ स्पर्शान्तपरिमाणेकपृथक्लं स्नेहशब्दके । भवेदसमवायित्वं- सन्तिति । [सोयानुप्णो मायः] एपृथस्त्वमित्या लान्ययस्य प्रन्येकमन्वयादेकन्वं प्यावं च प्राथम् । पृषान्वपदेन वैश्यावं विशिनम् | भवेदसमवायित्वमिति । धादि- रंपरसामन्यतमः कपालरादिरूपरमगन्यस्परेभ्यो भवन्ति । एवं - ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १०१ कपालादिपरिमाणादीनां यादिपरिमाणायसवायिकारणत्वम् । शब्दस्यापि द्वितीयशब्दं प्रत्यसमवापिकारणतम् । एवं स्थिति- स्थापकैकपृथक्त्वयोरपि ज्ञेयम् । -अथ वैशेपिके गुणे ॥ ९७ ॥ आत्मनः स्यानिमित्तत्त्वम्- निमित्तत्वमिति।बुद्धयादीनामिच्छादिनिमित्तत्वादिति भावः । उप्णस्पर्शगुरुत्वयोः। वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्धये तथा ॥९८ ॥ द्विधैव कारणत्वं स्याद् धिवेति । असमयायिकारणत्वं निमिनकारणवं च । तयादि । उष्णस्पर्श उप्पर्शस्यासमवायिकारणं पाकजे निमि- तम् । गुरुत्वं गुरुत्वपतनयोरसमवायिकारणं प्रतिघाते निमित्तम् । वेगो वेगस्पन्दनयोरसमवायी अभिघाते निमित्तम् । द्रवत्तं द्रवल- स्पन्दनयारसमवायि संग्रहे निमित्तम् । भेरीदण्डसंयोगः शब्दे निमित्तम् । भेाकाशसंयोगोऽसमवायी । बंशदलद्वयविभागः शब्दे निमित्तम् । वंशदलाकाविभागोऽसमवायोति । अथ प्रादेशिको भवेत् । वैशेपिको विभुगुणः संयोगादिदयं तया ॥ ९९ ॥ प्रादेशिकोऽव्याप्पत्तिः ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ ९९ ।। चक्षुह्यं भवेदपं द्रव्यादेपलम्भकम् । चक्षुषः सहकारि स्याच्छुकादिकमनेकधा ।। १०० ॥ चक्षुरिति । पवनातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा ! रूपशब्दोल्लेखिनी प्रतीतिनास्तीति चेन्मास्तु रूपशब्दप्रयोगस्तयापि नीलपीतादिष्व- नुगतनातिविशेषोऽनुभवसिद्ध एव । रूपान्दारयोगेऽपि नीलो ।

·१०२ कारिकावली। वर्णः पीतो वर्ण इति वर्णविशेपोल्लेखिनी प्रतीतिरस्त्येव । एवं नीलत्वादिकमपि प्रत्यक्ष सिद्धस ने चैकैका एवं नीलरूपादि- व्यक्तय इत्येकव्यक्तिचित्वानीलत्वादिकं न जातिरिति वाच्यं, नीलो नष्टो रक्त उत्पन्न इत्यादिमतीतेनीलादेखत्पादविनाशशालि- तया नानात्वात् । अन्यथा एकनीलनाशे जगदनीलमापयेत । ने च नीलसमवायरक्तसमवाययोरेवोत्पादविनाशचिपपकोऽसौ प्रत्यय इति वाच्यं, प्रतीत्या समवायानुल्लेखात् । न च स एवायं नील इति प्रत्ययाल्लाघवाचायमिति वाच्य, प्रत्यक्षस्य तज्जातीयविषय- कत्वात् । सैवेपं गुर्जरीतिवत् । लाघवं तु प्रत्यक्षवाधितम् । अन्यथा घदादीनामप्यैक्यप्रसङ्गात् । उत्पादविनाशबुद्धः समवाया. चलम्बनत्वापत्तेरिति । एतेन रसादिकमपि व्याख्यातम् । चक्षुः ग्राह्यमिति । चक्षुर्माहाविशेषगुणत्वमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । द्रव्या- देरिति । उपलम्भकमुपलब्धिकारणम् । इदमेव विवृणोति । चक्षुप इति । द्रव्यगुणकर्मसामान्यानां चाक्षुषप्रत्यक्ष प्रति उद्भुत- रूपं कारणम् । शुक्लादिकमनेकधेति । तद्य रूपं शुक्रनील- पीतरक्तहरितकपिशकर्द्धरादिभेदादनेक्रमकारक भवति । ननु कथं कर्युरमतिरिक्तरूपं भवति । इत्यं नीलपीताद्यवयपारब्धोऽयययी न तावनीरूपोप्रत्यक्षमसङ्गात् । नापि च्याप्यत्ति नीलादिरूपमुत्प- द्यते पीतावच्छेदेनापि नीलोपलब्धिमसद्गात् । नाप्यन्याप्यत्तिनी- लादिमुत्पयते व्याप्यचिजातीयगुणानामव्याप्यवृत्तित्वे विरो. धात् । तस्मानानानातीयरुपैरवयविनि विजातीय चित्रं रूपमार- भ्यते । अत एव चित्रमित्यनुभवोऽपि । नानारूपाल्पने गौर- वात् । इत्यं च नीलादीनां पीताबारम्भे प्रतिवन्धस्त्वम्ल्पनादव. १ नचेति । " मीठो नष्टोरल उत्पत्र " इति प्रत्ययन नीलसमवायनाश रक सपरायोत्पति धावपाहते न तु नीलनाशरतोत्पत्ती तयाध नीलपीतादिव्यक्ति नानात्वकम्पनमदचितमिति भाव । २ रथ पनि । बालापन चित्ररूपमिटी चेरपर्प । ३ प्रतिबन्यकत्वकल्पनादिति । समदायेन नील प्रति स्वममवायिसमये ·पनिनिािमिय३भारिवाज सिद्धान्तमुकापलीसहिता। १०३ यविनि न पीतासचिः । एतेन सशोंऽपि व्याख्यातः । रसा- दिकमपि नाव्याप्यति किंतु नानाजावीपरसंवदवयवैरारम्धय- विनि रसाभावेऽपि न क्षतिः । तत्र रसनयाज्वपचरस एव गृथते, रसनेन्द्रियादीनां द्रव्यग्रहे सामाभावात् , अवयविनो नीर- सत्वेऽपि क्षतेरभावात् । नन्यास्तु, तत्रान्याप्यत्येव नानात्म; नीलादेः पीतादिपतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात् । अव एव- लोदितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डरः । पेतः पुरविपाणाभ्यां स नीलो हप उच्यते । इत्यादिशास्त्रमप्युपपद्यते । न च व्याप्याच्याप्यनिजातीययो- योविरोधा, मानामागत् । न व लायादेके रूपम्, अनुभववि. रोपाइ । अन्यया घटादेरपि लायवादेवयं स्यात् । एतेन स्पादि. कमपि व्याख्यातमिति बदन्ति ।। १००॥ जलादिपरमाणौ तन्नित्यमन्यत्सहेतुकम् । जलादीति । जलपरमाणो तेन परमाणौ च रूपं नित्यम् । पृथिवीपरमाणुरूपं तु न नित्यं तत्र पाकेन रूपान्तरोसते नाह घटस्य पाकानन्तरं तदवपयोऽपक उपलभ्यते । नहि रतकपालस्य फपालिका नीलावयवा भवति । एवंक्रमेण परसागावपि पा. सिदेः । मन्पाजलनेजपरमाणुरूपमिन्नं रूपं सहेतुकं जन्यम् । रसं निरूपयति- रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ।। १०१ ॥ सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् । मस्तसमन मोहानिरिकपन पी प्रति पीतानिरिकामा খেলেনিশি ঘি শিষডমশিয়ে মাথায়গায় POIN परे बीयर पीतोपगारवादितिमा एपमा ३ मा पो RIA भारमिति ·कारिकावली। रसस्त्यिति । सहकारीति । रासनशाने रसः कारण- मित्यर्यः। पूर्ववदिति । जलपरमाणौ रसो नित्योऽन्यः सर्वोऽपि रसोऽनित्य इत्यर्थः। गन्धं निरूपपति- प्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो प्राणस्यैवोपकारकः ॥ १०२॥ प्राणग्राह्य इति । उपकारक इति । प्राणजन्यज्ञाने कारण- मित्यर्थः । सबों गन्योऽनित्य एवं ॥ १०१।। १०२।। सौरभश्वासौरभश्च स देधा परिकीर्तितः । स्पर्श निरूपपति-- स्पर्शस्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः ॥१०३॥ स्पर्श इति । सपकारक इति । सानिमत्यो स्पर्शः कारण- मित्यर्पः ॥ १०३ ॥ अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात्स त्रिविधो मतः । काठिन्यादि क्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥१०॥ अनुष्णाशीतेति । पृयिन्यां पायौ च स्पोऽनुष्णाशीतः । जले शीतः । तेजस्युष्णः। काठिन्येति । फठिनमुहमारस्पशी यिन्यामवेत्यर्थः । फठिनतादिकं तु ने संयोगगतो जाति- शिपः, चक्षुपित्लापत्तेःपूर्वदिति । जलतैनोगपूपरमाशुस्पी नित्यास्तद्धिनारत्तनित्या इत्यर्थः ॥ १०४ ।। एतेषां पाजलं तु शितो नान्यत्र कुनचित् । तत्रापि परमाणी स्यात्साको वेशेषिके नये ।। १०५॥ पतेपामिति । एतेषां रूपरसगन्यसनां नान्यति । पृषिष्यां हि रूपरसगन्धस्पर्शपरारतिरनिर्मपोगानुपलभ्यते । नहि समपोगमा पनि संपोग पनि प्रभावित निमगाम्प. प्रमिपानिपगाना ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। शतपापि मापमान जले रुपादिकं परिवर्तदे । नीरे सौरममौण्यं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामौपाधिकमेवेति. निणीयते । पवनथिन्योः शीतस्पर्शादिवत् । तत्रापि पृथिवीप्पपि मध्ये परमाणाव रूपा- दीनां पाक इति वैशेषिका वदन्ति । तैपापपमाशयः । अवयवि- नावट पेप्वयययेषु पाको ने संभवति परंतु पहिसंयोगेनावपविषु विनप्लेषु स्वतन्त्रेषु परमाणुपु पाकः । पुनश्च पकपरमाणुसंयोगाय. गुकादिक्रमेण पुनर्महावपचिपर्यन्तमुत्पतिः । तेजसामतिशयितयेग- वशापूर्वव्यूहनाशो झटिति व्यूहान्तरोत्यतिथेति । अत्र ह्मणुकादि- विनाशमारभ्य कतिभिः सर्गः पुनरुत्पत्या स्मादिमद्भवतीति शिप्ययुद्धिवेशधार्य अगाक्रिया । नत्र विभागनविभागानीकारे नयमाणा तदगीकारे तु विभागः किंचित्सापेक्षो विभाग जनयेत् । निरपेक्षस्य तत्वे कर्मत्वं स्यात् । संपोगविभागयोरनपेस फारगं कर्मेति वैशेषिकसूत्रम् । स्त्रोत्तरोत्पन्नमावान्तरानपेक्षत्वं तस्यार्यः । अन्यथा फर्मगोप्युचरसंपोगोत्पचौ पूर्वसंयोगनागापेरणादच्यामिः स्यात् । तर यदि द्रव्यारम्भसंयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागजविभाग: स्यात्तदादाक्षणा अय द्रव्यनाशविशिष्ट कालम- पप विभागविमाग: स्पानदेकादग्रमणा । तया हि अप नव- सणा। दिसंयोगात्परमाणो कर्म । ततः परमावन्तरेण विभागः । तत आरम्भासंयोगनाश: । ततो गणुकनाशः।१ । ततः परमाणों स्यामादिना: 1२! ततो रकाशुपतिः।३। ततो प्यारम्भानु- गुणा क्रिया। ४१ ततो विभागः। ५। तनः पूर्वसंयोगनाश१६ | पापा TREATiपानिरिग्यपासमानानि पासिलियारोमपोगो + मतीयपं: ! पारिराष्टनित संमतीविया पाहिला प्रतिसालासरममापार क्षेत्र योगाय पानिपता श्यरित पाक्षिाओं A HIR तरेली: सर दीपाभाति भारः । {শ স্বাের্থ মাংশায় গৰি। ধামাচাৎমায় গণিয়াশ माय प्रतिमा त पायामापारितिमा ·१०६ कारिकावली। , तत आरम्मफसंयोगः [७।ततो अणुशोत्पत्तिः । दावतो रक्ता- घुत्पतिः।९। ननु श्यामादिनाशक्षणे रक्तोत्पचिक्षणे वा परमाणौ द्रव्यारम्भानुगुणाः क्रियास्त्विति चेन्न, अग्निसंयुक्ते परमाणौ यत्कर्म तद्विनाशमन्तरेण गुणोत्पचिमन्तरेण च परमाणौ क्रियान्तराभावा- कर्मवति कर्मान्तरानुत्पचेनिर्गुणे द्रव्ये द्रव्यारम्भानुगुणक्रियानुप- पत्तेश्य । तथापि परमाणौ श्यापादिनिवृत्तिसमकालं रक्ताधुसचिः स्यादिति चेन, पूर्वरूपादिध्वंसस्यापि रूपान्तरे हेतुत्वात् । इति नवक्षणा । अथ दशक्षणा । सा च आरम्भकसंयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागेन विमागननने सति स्यात् । नया हि । पहि- संयोगायणुकारम्भके परमाणो कर्म ! ततो विभागः । तत आर- म्मसंयोगनाशः । वतो ज्यणुकनाविभागनविभागौ।१। ततः श्यामनासपूर्वसंयोगनाशौ । २। ततो रकोत्पत्त्युत्तरसंयोगौ ।। ततो बहिनोदननन्यपरमाणुकर्मणो ना ! ४ । ततोऽदएरदात्म- संयोगाद्रव्यारम्भानुगुणा क्रिया । ५॥ ततो विभागः । ६ । ततः पूर्वसंयोगनाराः । ७ ॥ तत मारम्भसंयोगः । ८। ततो यशुको सचिः।९। ततो रक्तोत्पतिः । १० अकादाक्षणा । वहि- संयोगात्परमाणों फर्म । ततो विभागः । तनो द्रव्यारम्भमसंयोग- नायः । ततो व्यगुफनायः । ११ वदो मणुकनाशविशिष्टं कालम- पक्ष्प विभागनविभागश्यामनाचौ । २। ततः पूर्वसंपोगनाच- रक्तोवनी । ३ । दव उत्तरसंयोगः । ४ । नतो बहिनोदनगन्य. परमाणुधर्मना।। ततोऽवदात्मसंयोगाष्ट्रव्यारम्मानुगुणा क्रिया । ६ । ततो दिमागः1 ७ । ततः पूर्वसंयोगनाः ।। ततो द्रव्यारम्भकोत्तरसंपोगः1९1 वनो पशुकोत्तचिः। १० । ततो रकासचिः । ११ । इति । मध्यमशन्दवदेस्मादपिसंयो- शिमगोगो मानाडाश्यामारोपाच- निरिम सादरलंयोगारितिभा कारणीनियरिये. रामप्यताई पार पथा मानहाविमा मपात ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १०७ गान रूपनासोत्पादौ तावकालमेकस्यानरस्थिरत्वात् । किंच नाराक एव यद्युत्पादकस्तदा नष्टे रूपादावग्निनाशे . नीरूपश्चिरं परमाणु: स्यात् । उत्पादकथेन्नाशकस्तदा रजोत्पत्तौ तदग्निनाशे रक्ततरतो न स्यात् । अय परमाण्वन्तरे कैर्मचिन्तनात्पञ्चमादि- क्षणेऽपि गुणोत्पत्तिः । तथाहि । एकत्र परमाणौ कर्म । ततो विभागः । तत आरम्भकसंयोगनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी। ततस्तु ध्यणुफनाशः । परमाण्वन्तरकर्मजन्यविभाग इत्येकः कालः।११ ततः इपामादिनाशः। विभागाच पूर्वसंयोगनाशयेत्येकः कालः।२। ततो रक्तोत्सत्तिद्रव्यारम्भकसंयोगश्वेत्येकः कालः १३ अय म्यणु- कोत्पत्तिः।४। दतो रक्तोत्पत्तिरिति । ५। पञ्चक्षणा द्रव्य- नाशसमकालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनास्पष्ठे गुणोत्सत्तिः । तया हिं । परमाणुऊर्मणा परमाण्वन्तरविभागः । तत आरम्भसंयोग- नाशः । अथ धणुकनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी।१। अय श्यामादि- नाशः । परमावन्तरकर्मजव विभागः ॥२॥ ततो स्तोत्पतिः परमायन्तरे पूर्वसंयोगनाराय।३। ततः परमाण्वन्तरसंयोगः।४। ततो अगुकोत्पतिः।५। अय रक्तोत्रातिरिति । ६. पदक्षणा। एवं श्यामनाराक्षणे पामाण्वन्तरण कर्मचिन्तनात्सप्तपणा ! क्या हि । परमाणौ कर्म ततः परमाण्वन्तरेण विभागः। तत आरम्भक- संयोगनाशः ततो घणुकनाशः।१। ततः श्यामादिनाशपरमाय. न्तरकर्मणी सततो रक्तोत्पत्तिः परमानन्तरे कर्मजविमालय।३। पावरउम्दानां स्त्रपूर्वअवार्थ पनि योताम्दीसति प्रति च कारणता तये. त्य । एस्मादिति-यानाशादेवस्मादित्यर्थः । १ रदतरता र स्पादिति । अयं मारः पनागयतावच्या विश्रणानिस योगलं तर पपुत्पादानापच्छेद हा कार्यनारदकमपि सामान्यत: पृथ्वी- पमाणपत्वं त्या वाच्य तपासति इच्दिनरताविषरताना परमाणा न या कापविश्यम्प काणतापराभवाधीनत्वादिति । १ अप परमा লা লি। প্রনায়ক হিসেগুণিমহল্লশানেলগ रित्यर्थः । ३ मंदिस्तनादिति । पारम्मासंगोगनाशपुत्पतिणे पका- तारमारमपिन्जतादित्यपः।

·कारिकावली। ततः परमाण्यन्तरेण पूर्वसंयोगनाशः।। ततः परमाण्वन्तरेण संयोगः१५। ततो घणुकोत्पत्तिः।६। ततो रक्तोत्पत्तिः ॥७॥ इति सप्तक्षणा । एवं रक्तोत्पत्तिसमझालं परमाण्वन्तरे कर्मचिन्त- नादप्टक्षणा । तथाहि । परमाणौ कर्म । ततः परमाण्वन्तरविभागः। तन आरम्भसंयोगनाशः। ततो अणुकनाशः । १ | ततः श्याम- नाशः। 21 ततो रक्तोत्पचिपरमाण्वन्तरकर्मणी । ३। ततः परमा- वन्तरकर्मनविभागः।४। ततः परमाण्वन्नरे पूर्वसंयोगनाशः१५। ततः परमाण्वन्तरसंयोगः । ६१ ततो अणुकोत्पत्तिः । ७ । अथ रक्तोत्पत्चिरित्यष्टक्षणा ।। १०५ ॥ नेयायिकानां तु नये यणुकादावपीष्यते । नैयायिकानामिति । नैयायिकानां मते द्यणुकादाववय- विन्यपि पाको भवति । तेपामयमाशयः। अवयविनां सच्छिद्रत्वा- दो सूक्ष्मादपरन्त प्रविष्टैरवक्षेप्यत्रष्टव्यापिपाको न विरुद्धयते । अनन्तावपविनाशकल्पने गौरवात् । इत्यं च सोऽयं घट इत्यादि- प्रत्यभिज्ञापि संगच्छते । यत्र तु न मत्यभिज्ञा तत्रावयविनाशोऽपि स्वीक्रियत इति । संख्यां निरूपयितुमाह- गणनाव्यवहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ।। १०६ ।। गणनेति। गणनाच्यवहारासाधारणकारणं संख्येत्यर्थः।१०६। नित्येपु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमिष्यते । द्वित्वादयः परार्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः॥१०७॥ नित्येविति । नित्येषु परमायादिषु एकलं नित्यम् । अनित्ये घटादारेकत्वमनित्यमित्यर्थः । द्वित्वादयो व्यासज्यटचि- संख्या अपेक्षाधुद्धिजन्याः ॥ १०७ ॥ १ प्रस्पनिमावि संगच्छतनि। पूर्वावपचिनारी भूतरोपनावपविति पूर्णव- परियोदामानामागादिनी प्रायभिम स्यादिति भावः । विलास त। पातापमझयामात्रमशाइटिम्पनिमितकारणम्पमिरप।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः । अपेक्षावुद्धिनाशाच नाशस्तेषां निरूपितः॥ १०८।। अनेकेति । यद्यपि द्वित्वादिसमवायः प्रत्येक घटादावपि वर्तते तथाप्येको द्वाविति प्रत्ययाभाशत् एको न द्वापिति मत्यय- संभवाच विलादीनां पर्याप्तिलक्षणः कश्चन संवन्धोऽनेकाश्रयोऽभ्यु- पाम्पते । प्रथममपेक्षाधुद्धिः, ततो द्वित्वोत्पत्तिः, ततो विशेषण- ज्ञानं द्विस्वत्वनिर्विकल्पात्मकम् । ततो द्विवस्वविशिष्टमत्यक्षम्, अपेक्षाबुद्धिनाशय । ततो द्वित्वनाश इति । यद्यपि ज्ञानानां द्विक्षण- भावस्थायित्वं योग्यविभुत्रिशेपगुणानां सोत्तरपतिगुणनाश्यत्वात् । तथाप्यपेक्षायुद्धस्त्रिक्षणावस्थायित्वं कल्प्यते । अन्यथा निर्विकल्प- कालेऽपेक्षाधुद्धिनाशानन्तरं द्वित्वस्यैव नाशः स्थान तु द्वित्व- प्रत्पर्श, चदानी विपयाभावात् । विद्यमानस्यैव चक्षुरादिना ज्ञान- जननोपगमात् । तस्माद्वित्वप्रत्यक्षादिकमपेसाबुद्देशिकं कल्प्यते । न चापेक्षायुद्धिनाशात्कयं द्विवनाश इति वाच्यं, कालान्तरे द्वित्व- प्रत्यक्षाभावात् । अपेक्षाघुद्धिस्तदुत्पादिका ननाशातन्नाश. इति कल्पनात् । अत एव तत्पुरुपीयापेक्षाधुद्धिजन्यदिनादिकं तेनैव गृह्यत इति कल्प्यते । न चापेक्षायुद्धेर्दित्वमत्यक्ष कारणत्वमस्तिति वाच्य, लाघवेन द्वित्वं प्रत्येव कारणत्वस्यैवोचितत्वाद । अतीन्द्रिये यणुकादायपेक्षावुद्धियोगिनाम् । सर्गादिकालीनपरमावादावी- अप्समवायिकारणं सुद्वित्वं प्रति समवापिकारणगत यावदेकत्वमिति शेम्पम् । ध्यासम्पति । धर्मद्यप्तमतिपतत्तिद्वित्वादिपराईपर्पन्ता पावरसंख्या अपेक्षा. बुद्धिजन्या इत्यर्पः। १ दिवप्रत्यक्षादिकमिति । द्विवदित्वत्वनिर्विकल्पकमित्यर्थः । भादिना वितद्विपक्वादिप्रत्यक्षपरिग्रहः । योग्यविभुविशेषगुणत्वस्य स्वत्तस्य धानग. तस्याभावेन स्वोतनावगुणत्वस्थानुगतस्याभावात्ततपकिस्येनैव नायनाशक- भावस्य वाच्यतया द्वित्वत्तविशिष्टप्रस्वरूपकार्यानरोधेन दिखद्वित्वत्वनिर्विक- रूपास्पैर तदन्यविश्वनापेक्षादिनाशरलं पलपते नह द्विवीपणोत्पनसमर. मारिति भावः।

·१० कारिकावली। परीयापेक्षाधुद्धिर्ब्रह्माण्डान्तरवतियोगिनामपेक्षायुदिा द्वित्वादि. कारणमिति ॥ १०८॥ अपेसाबुद्धिः केत्यत आह- अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेवावुद्धिरिष्यते । अनेकेति । अपमेकोऽयमेक इत्याकारिका इत्यर्थः । इदं तु बोध्यम् । यत्रानियतैकत्वज्ञानं तत्र वित्वादिमिना बहुत्वसंख्यो- पद्यते यया सेनावनादाविति कन्दलीकारः । आचार्यास्तु निवा- दिकमेव बहुलं मन्यते । तथा च त्रित्वत्वादिव्यापिका बहुत्वत्व- नाति निरिच्यते । सेनावनादात्पन्नेऽपि त्रित्वादौ निवसाय- महो दोपाव । इत्यं चेतो बहुतरेयं सेनेवि प्रतीतिरुपपद्यते । बहु- तस्य संख्यात्तरत्वे तु तत्तारतम्यामावानोपपद्यतेत्यवधेयम् । परिमाणं निरूपयति- परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ।। १०९ ।। परिमाणमिति । परिमितिव्यवहारासाधारणं कारण परि- माणमित्यर्थः ॥ १०९॥ अणु दीर्घ महस्वमिति तद्नेद ईरितः । वचतुर्विध अणु महद् दीप रस्वं चेति- अनित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् ।।११०॥ संख्यातः परिमाणान प्रचयादपि जायते । वन्यरिमागम् । नियमित्पर परिमाणमिन्यनुपग्यने । जापन इन्पयापि परिमाणमिन्यनुवर्तते । भनित्यमिति पूर्वणान्वि- १ मा मनपत्रिपालिकासिमणिमारि. HANIPRINरिधिाcिानि मानि । Morrifi ingreff मार पर nि- ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। 1 तम् । तथा चानित्यपरिपाणं संख्याजन्यं परिमाणजन्यं प्रचय- जन्यं चेत्यर्थः । तत्र संख्याजन्यमुदाहरति- अनित्यं व्यणुकादौतु संख्याजन्यमुदाहृतम् ।१११॥ अनित्यमिति । ब्यणुकस्य प्रसरेणोश्च परिमाणं पति पर- माणुपरिमाणं व्यकपरिमाणं वा न कारणं परिमाणस्य स्वसमान: जातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वात् । व्यणुकस्पाशुपरिमाणं तु पर- मावणुत्वापेक्षया नोत्कृष्टम् । प्रसरेणुपरिमाणं तु न सजातीयम् । अतः परमाणौ द्वित्वसंख्या व्यकपरिमाणस्य धोके त्रित्वसंख्या चत्रसरेणुपरिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ।। ११०॥१११॥ परिमाणजन्य परिमाणमुदाहरति- परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते॥११२॥ परिमाणं तूलकादो परिमाणं पदादाविति । पदादिपरिमाणं कपालादिपरिमा- गजन्यम् । प्रचयजन्यमुदाह प्रचयं निर्वक्ति प्रचय इति ।।११२॥ नाशस्त्वाश्रयनाशतः। परिमाणं चाभयनाशादेव नश्यतीत्याह । नाश इति । अर्था- सरिमाणस्यैव । न वाक्यवनाशः कयं परिमाणनाशक: सत्याय- वयविनि त्रिचतुरादिपरमाणुविश्लेषे तदुपचये चादयविनः प्रत्य- मिलानेषि परिमाणान्तरस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति वाच्यम् , पर- माणुविश्लेपे हि अणुकस्य नाशोऽवश्यमभ्युपेयस्तभाशे च सरेणु- कनाशः, एवंक्रमेण महावयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् । सति च नाशकेऽनभ्युपगममात्रेण नाशस्यापलपितुमशक्यत्वात् । शरीरादा- ववयवोपचयेऽसमवायिकारणनाशस्यावश्यकत्वादनपविनाश आर:

·११२ कारिकावली। श्यकः । न च पदादिविनाशेऽपि तन्त्वन्तरसंयोगात्परिमाणाधिक्य न स्यादिति वाच्यं, तत्रापि वेमाघभिघातेनासमवायिकारणतन्तु- संयोगनाशात्पटनाशस्यावश्यकत्वाद । किंच तन्वन्तरस्य तत्पदा- वयवत्वे पूर्व तत्पट एव न स्यात्तन्त्वन्तररूपकारणाभावात् । तन्त्व- न्तरस्यावयवत्वाभावे च न तेन परिमाणाधिक्यं संयुक्तद्रव्यान्तर- चत् । तस्मात्तत्र तन्वन्तरसंयोगे सति पूर्वपटनाशस्ततः पटान्तरो- सत्तिरित्यवश्य स्वीकार्यम् । अवयविनः प्रत्यभिज्ञानं तु साजात्येन दीपकलिकादिचत् । न च पूर्वतन्तत्र एव तन्त्वन्तरसहकारात्पूर्वपटे सत्येव पटान्तरमारभन्तामिति वाच्यं, मूर्तयोः समानदेशताविरो- धातन पदयासंभवादेकदा नानाद्रपस्य तत्रोपलम्भस्य बाधित- त्वाच । तस्मात्पूर्वद्रव्यस्य प्रतिबन्धकस्य विनाशे द्रव्यान्तरोत्पत्ति- रित्यवश्यमभ्युपेयत्वात् । पृथक्त्वं निरूपयति- संख्यावत्तु पृथक्त्वं स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम्॥११३॥ अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते । अस्मात्पृथगिदं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥११।। संख्यावदिति । पृयामत्ययासाधारण कारणं पृथक्त्वम् । तन्नित्यतादिकं संख्यावत् । तथाहि । नित्येप्येकत्वं नित्यम् । अनित्येप्वनित्यम् । अनित्यमेकत्वं तु आश्रयद्वितीयक्षणे चोत्पद्यते आश्रयनाशानश्यति । तथैकपृथक्त्वमपि । दिलादिवच द्विपृथक्त्वा- दिकमपीपर्यः। नन्वयमस्मात्पृथगित्यादावन्योन्याभायो भासते तत्कयं प्यावं गुणान्तरं स्त्रीक्रियते, न चास्तु पृथक्त्वं, न त्वन्पोन्याभाय इति वाच्य, रूपं न घट इति मतीत्यनापचे। नहि रूपे पारधिकं पृषपलं गुणान्तरमस्ति न वा घटे पटााधि पृयात्मस्ति पेन परंपरासंपन्या फल्यन इत्यत आद। अस्मा- दिति । ननु शन्दवलक्षण्यमेव न लौटक्षण्यमिनि चेन, विनार्य- ·सिद्धान्लमुक्तावलीसहिता। - भेदं घटात्पृथगितिवद्धयो न पट इत्यत्रापि पैञ्चमीमसङ्गात् । तस्मा- घदयोगे पश्चमी सोऽर्थो नत्रन्योन्याभावतो भिन्नो गुणान्तरं कल्यत इति ।। ११३ ॥ ११४॥ संयोग निरूपयति- अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः। कीर्तितत्रिविधस्त्वेष आद्योऽन्यतरकर्मजः ॥११५॥ अमाप्तयोरिति । ते विभजते । कीर्तित इति । एप संयोगः ॥ ११५॥ तथोभयक्रियाजन्यो भवेत्संयोगजोऽपरः। आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ॥११॥ मेपयोः सैनिपातो यः स दितीय उदाहतः । संनिपातः संयोगः । द्वितीय उभयकर्मना। कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरकुम्भयोः ।। ११७ ॥ तृतीयः स्यात्कर्मजोऽपि दिधैव परिकीर्तितः । अभिघातो नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः ॥ ११८ ।। शब्दाहेतुर्दितीयः स्याद् तृतीय इति । संयोगजसंयोग इत्यर्थः । तृतीयः स्यादिति पूर्वेणान्वितम् । आदिमः अभियातः । द्वितीयो नोदनात्यः संयोग इति । १ पञ्चमीप्रसङ्गादिनि । भन्योन्पामावाकपस्योगस्य पीपयोजकम्य नर सलादिति मार. भव भम्पा, भन्योपामात्र पत्र पृपालं न तु गुणा मतरं न पदो मेयर प्रयापत्तिल्योन्पामावमिशिष्टावपश्योग एवान्या- गदितानत्यादिषण पश्मीविधाना नमस्तु मान्योन्याभावविभिटायर परंतु अन्यान्यामाचर्यकत्वमिरपस्यान्यत्र सिकान्तितलान् ।

·कारिकावली। विभक्तमत्ययकारणं विभागं निरूपयति- विभागोऽपि त्रिधा भवेत् । एककर्मोद्धवस्त्वाद्यो दयकर्मोद्भवोऽपरः ॥ ११९ ।। विभागजस्तृतीयः स्यात्तृतीयोऽपि दिधा भवेत् । हेतुमात्रविभागोत्यो हेत्वहेतुविभागजः ॥ १२० ।। विभाग इति । एककर्मेति । तदुदाहरणं तु श्येनशैलविभागा- दिकं पूर्वबोध्यम् । तृतीयोऽपि विभागविभागः, फारणमात्र- विभागजन्यः कारणाकारणविभागजन्यथेति । आयस्तावत् यत्र कपाले कर्म ततः कपालयविभागः । ततो घटारम्भकसंयोगनाशः । नवो घटनाशः । ततस्तेनेव कपालविभागेन सकर्मणः कपालस्या- कारविमागो जन्यते । तत आकाशसंयोगनाशः। तत उत्तरदेश- संयोगः । ततः कर्मनाश इति । न च तेन कर्मणव कपं देशान्तर- विभागो न जन्यत इति वाच्यम्, एकस्य कर्मण आरम्भासंयोग- प्रतिद्वन्दिविभागजनमवस्यानारम्मसंयोगमतिद्वन्द्रिविमागजनक- त्वस्य च विरोधात् । अन्यथा विफसत्कमलाहलभरमसङ्गात् । तस्माद् यदीदमनारम्भसंयोगपतिद्वन्दिविमार्ग जनतदारम्मक- संपोगपतिद्वन्दिविभागं न जनयेत् । न च कारणविभागेनैव द्रव्य नाशापूर्व कुतो देशान्तरविभागो न जन्यत इति वान्यम्, आर. म्मकसंयोगपतिद्वन्दिविमागवनोवयवस्य सति द्रव्ये देशान्तर- १ पाहायाराविमागी जम्पते इति । भम्पपा पायासयोगम्प नारामा नियवानिरव । कपा-मागायोगस्प प्रतिबम्पायसोन- एमयोगानुपामगोरिनिरपवारति इतरमयोगानमारममिव स्वादिति भार.भिमपी पिया तासातयोगतता कर्मनाश कि मिति सापारनामाम्मरोगनिीिमागमनमा गर्मगा माविमारामापांगरोिपिरिमागोपनिने पार. गरगांगवान मनायस्पातिमिमाः ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। विभागासंभवात् । द्वितीयस्तावन् । या हस्तक्रियया हस्ततरुविभा- गस्ततः शरीरेऽपि विभक्तमत्ययो भवति तत्र शरीरतरुविभागे हस्तक्रिया न कारणं व्यधिकरणत्वात् । शरीरे तु क्रिया नास्त्येव अवयविकर्मणो यावदवयवकर्मनियतत्वात् । अतस्तत्र कारणाका- रणविमान कार्याकार्यविभागो जन्यत इति । अंत एव विभागो गुणान्तरम् । अन्यथा धारीरे विभक्तप्रत्ययो न स्यात् । अतः संयोगनाशेन विभागो नान्ययासिद्धो भवति ।। ११६-१२० ।। परापरव्यवहारनिमित्ते पत्तापरत्वे निरूपयति-- परत्वं चापरत्वं च विविधं परिकीर्तितम् । दैशिकं कालिकं चापि मूर्त एव तु दैशिकम् ॥१२१।। परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् । अपरत्वं तदल्पत्ववुद्धितः स्यादितीरितम् ॥ १२२ ॥ परत्वं चेति । दैशिकमिति । दैशिकपरलं बहुतैरमूर्तसंयो. गान्तरितत्वज्ञानादुत्पद्यते । एवं तदल्पीयस्त्वज्ञानादपरत्वमुत्पद्यते । अावधिलार्थ पञ्चम्यपेक्षा यथा पाटलिपुत्राकाशीमपेक्ष्य प्रयागः परः । पाटलिपुत्रात्कुरुक्षेत्रमपेक्ष्य मयागोपर इति।।१२१॥१२२|| तयोरसमवायी तु दिक्सयोगस्तदाश्रये । • तयोदेशिकपरवापरत्वयोः । असमवायी असमवायि कारणम् । तदाथये दैशिकपरत्वापरलाश्रये । दिवाकरपरिस्पन्दभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ १२३ ॥ परत्वमपरत्वं तु तदीयाल्पत्वबुद्धितः । अत्रत्वसमवायी स्यासंयोगः कालपिण्डयोः॥१२४॥ १देशिकपातस्य निमित्तकारणभाइ-बहुतरेति । बटुतरतयोगान्तरितत तदेव विप्रारत तद्विषपिप्पपेशादिदेशिकपरत्व प्रति निमित्तकारणमित्यर्थः । २ तत्पीयस्येति । अल्पमरोगान्तरितत्वम्पसभिलविपपिण्यादि शिकापरस्त प्रति निमित्तारणमित्य ।

·११६ कारिकादशी। दिवाकरति । अत्र परवापरतं फालिक ग्राह्यम् । पस्प सूर्यपरिस्पन्दापेक्षया यस्य सूर्यपरिस्सन्दोऽधिकः स ज्येष्ठः। यस्य न्यूनः स कनिष्ठः । कालिकारवापरत्वे जन्यदव्य एव । अत्र काटिकपरलापरत्वयोः ॥ १२३॥ १२४ ॥ अपेक्षाबुद्धिनाशेन नाशस्तेषां निरूपितः । तेषां कालिकदेशिपरत्वापरत्वानाम् । क्रममाप्तां बुद्धि निरूपयितुमाइ--- बुद्धेः प्रपञ्चः प्रागेव प्रायशो विनिरूपितः।। १२५ ॥ अयावशिष्टोऽप्यपरः प्रकारः परिदर्श्यते । अपमा च प्रमा चेति ज्ञानं दिविधमिप्यते ॥१२६|| तन्शून्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता। तत्पशो विपर्यासः संशयोऽपि प्रकीर्तितः ॥१२७॥ युद्धेरिति । तनावमां निरूपयति । तच्छ्न्य इति । तदमावति तत्यकारकं ज्ञानं भ्रम इत्यर्थः । वलपश्चोभमा- प्रपञ्चः ।। १२५॥ १२६॥ १२७ ।। आद्यो देहेप्वात्मबुद्धिः शादौ पीततामतिः । भवेनिश्चयरूपा या संशयोग्य प्रदर्यते ॥ १२८ ।। आय-इति। विश्पांस इत्यर्थः । शरीरादौ निश्परूपं यदा- स्मनकारकं शानं गोरोऽहमिन्याकारकम् । एवं महादौ पीन: माह इत्पाकारकं यज्ञानं निययरूपं तद् भ्रम इति ॥ १२८ ।। किस्विन्नरो वा स्थाश्र्वेत्यादिवुद्धिस्तु संशयः । तदभावामकारा धीस्तत्पकारा तु निश्चयः ॥१२९|| किस्विदिति। कतिदिति ति । निषपस्स लाणमाइ । तदमावेति। तदमारामकारक नरसारमान निधया१२९|| ·११७ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता । संशयं लक्षयति स संशयो मतियाँ स्यादेकत्राभावभावयोः। साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३० ॥ स संशय इति एकथमिकेविरुदभागभावप्रकार ज्ञानं संशय इत्यर्थः । साधारणेति । उभपसाधारणो यो धर्मस्तज्ज्ञानं संशय- कारणम् । ययोचैस्वरत्वं स्थाणुपुरुषसाधारणं ज्ञाताऽयं स्थाणुन वेति संदिग्धे । एवमसाधारणधर्मज्ञानमपि कारणम् । यया शब्द. त्वस्य नित्यानित्यव्यात्तत्वेन शब्दै गृहीतत्वाच्छन्दों नित्यो न पेति संदिग्धे । विप्रतिपत्तिस्तु शब्दो नित्यो न येत्यादिशब्दा. लिका न संशयकारणं, शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चयमानजनक- स्वस्वभावात् । किंतु वत्र शन्देन कोटिद्वयज्ञानं जन्यते, संशयस्तु मानस एवेति । एवं ज्ञाने मापाण्यसंशयाद्विपयसंशय इति । एवं व्याप्यसंशयादपि व्यापकसंशय इत्यादिकं वोध्यम् । किंतु संशये धर्मिज्ञानं थीन्द्रियसंनिकों का कारणमिति ॥ १३० ।। दोपोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् ।। पित्तदूरत्वादिरूपो दोपो नानाविधः स्मृतः ॥१३१|| दोष इति । अभमां पति दोप: कारणम् । प्रमा प्रति गुणः कारणम् । तत्रापि पित्तादिरूपा दोपा अननुगताः । तेषां कारण- त्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धम् । गुणस्य प्रमाजनकत्वं तु अनुमा- नासिद्धम् । ययापमा ज्ञानसाधारणकारणभिनकारजन्या जन्य- ज्ञानत्वात् अममावन् । न च दोपामाव एव कारणमस्विति वाच्यं, पीतः बह इति झानस्यले पित्तदोपसत्लान्छहत्वप्रमानुसत्तिप- सद्गार । विनिगमनाविरहादनन्तदोपाभावकारणत्वमपेक्ष्य गुणस्य फारगतापा न्याय्यत्वात् । न च गुणसत्त्वेऽपि पिचेन प्रतिवन्या- १ एकपर्मिति । इपनी वस्तिदभावयन्तौ इति माने निम्यातिवारणा- कपिति-पकमिनावदा विशिविपरवाहित्य:।

·। कारिकावली। च्छो न चैत्यज्ञानमतः पित्तादिदोपाभावानां कारणत्वमवश्यं वाच्य तथा च किं गुणस्य हेतुत्वकल्पनयेति वाच्यं, तथाप्यन्वयव्यतिरे- काभ्यां गुणस्यापि हेतुत्वसिद्धेः। एवं भ्रम प्रति गुणाभावः कारण- त्वस्यापि सुवचत्वम् । तत्र दोपा के इत्याकाङ्क्षायामाह ! पितेति । कचित्पीतादिभ्रमे पित्तं दोपः । कचिच्चन्द्रादेः स्वल्पपरिमाणभ्रमे दूरत्वं दोपः । कचिच्च वंशोरगभ्रमे मण्डूकवसाञ्जनमित्येवंरूपा दोपा अननुगता भ्रान्तिजनका इत्ययः ॥ १३१ ।। अब के गुणा इत्याकाङ्क्षायां प्रत्यक्षादौ क्रमशो गुणान्दर्शयति- प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् । संनिको गुणस्तु स्यादथ त्वनुमितो गुणः ॥१३२|| पक्षे साध्यविशिष्टे तु परामर्शों गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौ गुणः ॥ १३३ ।। शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा। गुणः स्याद्रमभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ॥१३॥ प्रत्यक्ष स्विति । प्रत्पसे विशेषणवदिशेप्यसंनिकों गुणः । अनुमितौ साध्यवति साध्यव्याप्यवैशिष्टयज्ञानं गुणः । एवमग्रेऽपि नेयम् । अमां निरूपयति । भ्रमभिन्नमिति ॥ १३२-१३४।। ननु यय शुक्तिरजतपोरिमै रजते इति ज्ञानं जातं तत्र रजा- शेऽपि प्रमा न स्यात् तज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नलाभावादव आइ- अथ वा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तददिशेष्यकम् । तत्पमा न प्रमा नापि भ्रमः स्यानिर्विकल्पकम् १३५ १ गुणस्यापीति । तथा च पित्तारितोगभारमपनि विशेषणादिप्यमनि- संस्पगुणाभावान हे पीनस्वयमति योगाभावन न गुणम्यान्पासिदिरिति भार: २ एमनियमिनि । उपमिती शक्ये माश्यमानमा शादोप योग्यतायाः तात्परंप था प्रमेव गुण इनि माः। - ·सिद्धान्दमुजावलीसहिता । ११९ प्रकारतादिशून्यं हि संबन्धानवगाहि तत् । तद्विशेष्यकत्वे सति तत्लकारकं ज्ञानं ममेत्ययः । अथैवं स्मृते- रपि प्रमात्वं स्यात् । ततः किमिति चेतया सति तत्करणस्यापि भमाणान्तरत्वं स्यादिति चेन, ययार्यानुभवकरणस्यैव ममागवेन विवक्षितत्वात् । इदं तु बोध्यम् । येन संवन्धेन यद्वचा तेन संबन्धेन तद्विशेप्यकत्वं तेन संपन्धेन तमकारकत्वं वाच्यम् । तेन कपा- लादौ संपोगादिना घटादिज्ञाने नातिव्यामिः। एवं सति निर्वि- कल्पकं प्रमान स्यातस्प समकारकत्वाभावादत आइन प्रमेति। ननु रक्षे कपिसंयोगज्ञानं भ्रमः ममा च स्यादिति चेन्न, प्रति- योगिन्यधिकरणकपिसंयोगाभाववति संयोगज्ञानस्य भ्रमलाद । न च वृक्षे संयोगामावावच्छेदेन संयोगज्ञान भ्रमो न स्यात्तत्र संयो- गाभावस्प प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यं, ता संयोगा- भासवच्छेदेन संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वाल्लभ्यस्याननुगमालक्षणाननु गर्मपि न क्षतिः। प्रमात्वं न स्वतो ग्राह्यं संशयानुपपत्तितः ॥ १३६ ।। प्रमात्वमिति । पीमांसका हि प्रमात्वं स्वतो ग्राहमिति वदन्ति । तत्र गुरूणां मते ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वातज्ज्ञानप्रामाण्यं तेनैव पद्यत इति । भट्टानां मते ज्ञानमतीन्द्रियम् । शानजन्या झातता प्रत्यक्षा तया च ज्ञानमनुमीयते । मुरारिमिक्षाणां मतेनुव्यवसायेन १ अन्येव रहरमतयोरिमे रजतरङ्गे पति कानेऽतिष्पातिरत नाह-सदिश- प्पकरवे सतीति। तदद्विशेष्यकत्वातिप्रकारत्वज्ञानमित्यर्थ । प्रामाण्यं न स्वतोग्रामिति मूलेन स्वचोप्राधत्वं निविध्यते तत्र स्वतस्त्ववादिन के इत्या. कालायामाह-मीमांसा होति । ई स्वप्रकाशत्वादिति स्वविषयवत्वादिस्पर्ष । नव रयते इति । ज्ञाने गुममाणे तनिशानवादिधर्मवत्तनिधप्रामाण्यस्यापि पहेवापाभावात्तन्मते सर्व ज्ञानमय घटो घटमई जानामीत्याशकारपमिति भाव । ४ हया पति अपमत्रानुमानप्रकार - शातता विशेष्यकराल. प्रकारकशानजन्या पतिएटत्वप्रकासशाततास्वान् या पदृत्तिरप्रशारिता ফ্লারা বিশ্লোকোনাখা বইগৰয়াকৈ নরবি।

·१२० कारिफावली। ज्ञानं गृह्यते । सर्वेषामपि मते तज्ज्ञानविपयकज्ञानेन तज्ज्ञानप्रामार्ण्य गृह्यते । विषयनिरूप्यं हि ज्ञानम् । अतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विपयः । तन्मतं दूपयति न स्वत्तो ग्राह्यमिति । संशयेति । यदि ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वतो ग्राह्य स्याचदानभ्यासदशोत्पन्नज्ञाने प्रामाण्यसंशयो न स्यात् तत्र हि यदि ज्ञामं ज्ञातं तदा वन्मते मामाण्यं ज्ञातमेवेति कथं संशय: । यदि तु ज्ञानं न ज्ञातं तदा धर्मिज्ञानाभावात्कयं संशयः । तस्माज्ञाने प्रामाण्यमनुमेयम् । नया हि । इदं ज्ञानं प्रमा संवादिमत्तिजनकत्वात् । यत्नवं तन्नैवं यथाऽप्रमा। इदं पृथिवीत्वप्रकारकं ज्ञानं ममा गन्धवति पृथिवीत्वमकारकमानत्वात् । एवमिदं जलत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा स्नेहवति जलत्वमकारकज्ञानत्वात् । न च हेतुज्ञानं कयं जातमिति वाच्य, पृथिवीत्वमकारकत्वस्य स्वतो ग्राह्यत्वात् । तत्र गन्ध- ग्रहेण गन्धवदिशेयकत्वस्यापि सुमहत्वात् । तत्मकारकत्वाव- च्छिन्नतद्विशेष्यफलं परं न गृह्यते संशयानुरोपात । ननु सर्वेषां झानानां यथार्थलापमालक्षणे दिशेयकत्वं विशेषणं व्यर्थम् , न च रङ्गे रजतार्थिनः प्रवृत्तिभ्रंमन्या न स्यात् तब मते भ्रम- स्याभावादिति वाच्यं, तत्र दि दोपाधीनस्य पुरोवर्तिनि स्वतन्त्रो- पस्थिवरजतभेदारहस्य हेतुत्वात्, सत्परजतस्थले तु विशिष्ट- ज्ञानस्य सत्त्वाचदेव कारणम् । अस्तु वा तत्रापि भेदामहः स एव कारणमिति, न चाऽन्ययाख्यातिः संभवति, रजतप्रत्यक्षकारणस्य रजतसंनिकर्पस्याभावात् रङ्गे रजनयुद्धेरनुपपत्तेरिति चेन्न, सत्य- रजतस्थले प्रवृत्ति मति विशिष्टमानस्य हेतुताया: क्लसत्वादन्यत्रापि १ भमजम्पनि । म्यापनये प्रमजन्या प्रतिस्तव मते न स्पादित्यर्थः । पम- स्पाग्यपाल्पातः तब रहगोचररिमंदादिरजताप्रिती । रमा रममिति मारकाले रमतभापासावादिसंवादिप्रयापत्तिवारणाय दोधानेरापम् । ग्यापनये दोपीनो यो गितमस्तरस्थानामिपिपरजतभेदापरस्यैव सन्मत रोजाधीनतया रगते रमतभेरापास्य दोवाधीनत्वारिति भारः ।

·Pिarप्रपत्रीमहिला। सकल्पनान् । न च मंगदिमती तयारण विसंगदिमागीन मंदाराणमिति पापं, गन प्रशिमा नाय तुला पसनान् । हे रजतन्य विशिष्टयूटधनुरोचन मानण. पन्यागिएपने पि न शानिः फरमुग्नगौराम्याटोपवाद । गि पर माननपारिम रमो रहे पनि मान जान नयन पारण- रापोऽपि । अपि च या रगाननयोरिमै रमनरः इति मानं नयोमपर युगपचिनिटी स्पातांरो रगमंदनई रनो रजतमेदप्रदे पात्ययाग्यातिभपान् बन्मने दोपादेव रहे रजन- मेटासस्य रन रहदायास्य च सरगन् । विचानुमिति मति भेदामहस्य हेतुले नगर पहिल्याप्यमबदामादनुमितिनिरा- पारा । यदि र विशिष्टलानं पारणं तदाभ्योगोलर पहिच्याप्य- धूपानमनुमित्यनुरोपादापतितम् । सेयममयत:पाया रस्तुः । इत्यं चान्यपारयाला प्रत्यार प्रमाण र रजननपादिपमिन्पनुमा- दिति संवेपः ॥ १३५ ।। १३६ ।। पूर्व च्यामिगता तदोपायस्तु न दर्मित इत्यतस्तं दर्शयति- व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा । हेतुासिग्रहे, तर्कः कचिच्छवानिवर्तकः ।। १३७॥ व्यभिचारस्येति । व्यभिचारप्रदः सहचारमय व्यामिग्रह पारणम् । व्यभिचारमहस्प व्याप्तिमई प्रतिवन्धमत्वात्सदमायः कारणमित्यर्थः । एवमन्वयव्यतिरफाभ्यां सहयारमहस्यापि देतुता। भूपोदर्शनं तु न फारणं व्यभिचारास्कृती सहनेऽपि चिया- पिहान् कचिमभिधारशहाविननद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते । । প্রথমদি; দ্বিগমন কষামােবমংহ মহানন্দা মিয়ানক শস্যাতসব। যথাৎ মানুষের पापानाप्रयोगारसमिति मायः । १ तापि सविसमायानगपाप्यानि भयनीति प्रामारोन एपणानि इ पेति ।

·૨૨૨ कारिकावली। यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापैति तत्र विपक्षवायतकोऽपे- क्षितः । तयाहि । बहिविरहिण्यपि धूमः स्यादिति यद्याशङ्का भवति तदा सा वनिपयोः कार्यकारणभावस्य प्रतिसंचानान्निव- तते । यद्ययं बद्रिमान स्यात्तदा धूमवान स्याकारणं विना कार्या- नुत्पत्तेः। यदि च कचित्कारणं विना कार्य भविप्पत्ति तदाऽहे- तुक एव भविष्यतीति तत्राप्याशङ्का भवत्तदा सा व्याघावादप सारणीया । यदि कारणं विना कार्य स्यात्तदा धूमा वहस्तृप्त्यर्य मोननस्य वा नियमत उपादानं तवैव न स्यादिति । यत्र स्वत एव शक्षा नावनरति तत्र न तकांपेक्षापीति तदिदमुक्तं तर्कः कचिच्छानियर्नक इति ।। १३७ ।। इदानी परकीयव्याप्तियमतिवन्यार्यमुपाधि निरूपयति- साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरब्यापकस्तथा । स उपाधिर्भवेत्तस्य निष्कर्पोऽयं प्रदर्श्यते ।। १३८ ।। साध्यस्येति । साध्यवाभिमतन्यापकत्वे सति साधनलामि- मताव्यापफत्वमुपाधिरित्यर्थः । ननु स ईयामो मित्रातनयत्वादि- त्यत्र शारुपाकनन्यत्वं नोपाधिः स्यात्तस्य साध्यव्यापकत्वाभावा- छयामत्वस्य घटादावपि सत्वात् , एवं वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्स- श्रियवादित्यत्रोद्तरूपवत्वं नोपाधिः स्पात्मत्यक्षत्वस्यात्मादिपु सच्याचत्र च रूपामावाद , एवं ध्वसो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वं नोपाधिः स्याद्विनाशित्वस्य मायभावेऽपि सत्वाचन च मावत्वाभावादिति चेन्न । यद्धमावच्छिन्नसाध्यन्यापकत्वं तद्धर्मार- च्छिन्नमापनाव्यापकत्वमित्यर्थे तात्पर्यात् । मित्रातनयलावच्छिन्न- श्यामत्वस्य च्याप शाम्पाकजलं तदवच्छिन्नसाधनाच्यापर्क च। म स्याम इति । कारः स्यामा मिवातनपवादित्यारावित्यः तेन वश्य- माणेन जमा विनाशी जन्पन्वादिग्पनन न पीनस्पत्यम् । मस्य सापनावसिन. माप्यम्पापम्वाइनिमस्य मापनपपश्यमांवच्मिमाध्यम्यापकत्वात् साम्य- पापपपपारपनि सामत्वरपनि।

·१प्पमिधारिणिस्विति वायु प्रस्यशेदपवादिस्यारा प्रत्यक्षपमाघ्या. • . सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। एवं पक्षधर्मवहिन्यत्रावच्छिन्नमत्यतत्वस्य व्यापामुद्भूतरूपवचम् । वहिव्यत्वावच्छिन्नसाधनस्याव्यापकं च । एवं बंसो विनाशी जन्यलादित्यत्र जन्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भावत्वम् । सद्धेतो तु एतादृशो धर्मो नास्ति. यदवच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकं तदवच्छिन्नस्य साधनस्य चाव्यापकं किंचित्स्यात् । व्यभिचारिणि तूपाध्यधिकरणं यत्साध्याधिकरणं यचोपाधिशून्यं साध्यव्यमि- चाराधिकरणं तदन्यतालावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वं साध. नस्य चाव्यापकत्वमुपापेरन्ततः संभवतीति ।। १३८॥ अत एव लक्ष्यमप्युपाधिस्वरूपमेतदनुसारेण दर्शयति- सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरूपाधयः । हेतोरेकाश्रये येषां स्वंसाध्यव्यभिचारिता ॥१३९ ॥ सर्वेति । स्वमुपाधिः स्वं च साध्यं च स्वसाध्ये तयोगि- चारितेत्यर्थः ।। १३९ ॥ उपाधैर्दपकवारीजमाद- व्यभिचारस्यानुमानमुपास्तु प्रयोजनम् । व्यभिचारस्येति । उपाधिव्यभिचारेण हेतो साध्यव्यथि- चारानुमानमुपायेः भयोजनमित्यर्थः । तयादि । यत्र शुद्धसाध्य- व्यापक उपाधिस्तत्र शुद्धेनैव उपाधिव्यभिचारण साध्यव्यभि- चारनुमानम् । यथा धूमवान् बहरित्यादौ पहिमव्यभिचारी, तयापकान्धनसंयोगव्यभिचारित्वादिति ! च्यापरुन्यभिचारिणी च्याप्यन्यभिचारावश्यकत्वात् । यत्र तु किंचिद्धर्मावच्छिन्नसाध्य व्यापक उपाधिस्ता तद्धर्मवति उपाधिव्यभिचारण साध्यव्यभि- चारानुमानम् । यया स श्यामो पित्रातनयत्तादित्यादी विनातन यत्तं श्यामत्तव्यभिचारि, मियातनये शाफपानलल्यभिचारिता. शिरणस्नमारमा गापामापापिय मारयमित्राधिकरण नवाधिनताप्दम्पापपयायोलाप:भावापारिहरमिनि . ।

·૧૨ कारिकावली। दिति । वागानुनीतपक्षेवरस्तु सा-पन्यापकतामाहामाणाभावा- स्वयोगतत्वाच नोपाधिः । वाचोनीतस्तपाधिर्भवत्येव । यथा वहिरनुप्णः कृतान्चादित्यादौ प्रत्यक्षेण यहाउष्णत्वाहे बहीतर- लमुपाधिः । यत्र तूपाः सायच्यापकता संदिद्यते स संदिपो. पातिः। पक्षेतरस्त संदिग्गीपाधिरपि नोद्भावनीयः कयासंपदा- यानुरोधात् । केचित् सत्यतिपक्षोत्यापनमुपाधिफलम् । तथाहि । अयोगोला धुमबद्दरित्याढावयोगोलकं धूमामावदान्धनाभा- वादिति सत्यतिपक्षसंभवान् । इत्यं च साधनव्यापकोऽपि कचि- .दुपाथिः । यया करवा पृथिवी कठिनसंयोगववादित्पादावन- प्णाशीतस्पर्शवत्वम् । न चात्र स्वरूपासिद्धिरेव दूषणमिति वाच्यं, सर्वत्रोपापणान्तरसांया । अाच साध्यन्यापाः पक्षा- चिरपाधिरित्याहुः। शब्दोपमानयोर्नव पृथक्प्रामाण्यमिष्यते ॥ १४ ॥ अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् । तन्न सम्यग्विना व्याप्तिबोधं शब्दादिवोधतः॥११॥ शब्दोपमानयोरिनि । वैशेपिराणा मते प्रत्यक्षमनुपानं च ममागम् । शन्दीपमानपोस्वनुमानविषयक प्रामाण्यम् । तया हि । दण्डेन गामानयेत्यादिनसिपदानि यजेतेत्यादिवदिस्पदानि वा तात्पर्यविषयस्मारितादार्थसंसर्गरपापूर्वकाणि भानगड्ढादिप- पटकदमवाद परमानयेनि पदपदमवत् । यदा । पते पदार्या मियः सर्गवन्ती योग्यतादिमत्पदोपस्थापिनत्वात् तादृशपदार्यरन् । सापापातयारि ! पापिपासप सम्यम्पापासवारियर्ष । पंचनारयोगापि मांशनुमान पलाययोरपि ममवारदमानमारा पापा पभिधारामाराधीनम्योगपसापाभरिनि मार सोनी मबिगिपन प साम्पानपात्रात मारण्याालर निति य । महिनाशिनि पर मार मापक मारिदिपार IPNAमतिलाना ।

·१२५ + सिद्धान्तमुकावलीसहिता। दृष्यन्तेऽपि दृष्टान्तान्तरेण साध्यसिद्धिरिति । एवं गवयव्यक्ति- प्रत्यक्षानन्तरं गत्रयपदं गवयत्वात्तिनिमित्तकम् , असति वृत्य- न्तरे द्वैस्तन प्रयुज्यमानत्वात् । असति च हत्यन्तरे यंत्र यत्प्रयुज्यते तन तत्तत्मचिनिमित्तकम् । यया गोपदं गोत्वपत्ति निमिचकम् । यद्वा. गवयपदं समचिनिमित्त साधुपदत्वादि- त्पनुमानेन पक्षधर्मतारलाश्यत्वप्रचिनिमितकलं सिद्धयति । तन्मतं दूपयति । तन्न सम्पगिति । व्यासिज्ञानं विनापि शाब्द- चोघस्यानुभवसिद्धत्वात् । नहि सर्वत्र शब्दश्रवणानन्तरं च्याप्ति- ज्ञाने प्रमाणमस्तीति । किव सर्वत्र शाब्दस्यले यदि व्यासिज्ञानं कल्प्यते तदा सर्वत्रानुमितिस्थले पदज्ञानं कल्पयित्वा शाब्दवोध एव किन स्वीक्रियतामिति ध्येयम् ॥ १४० ॥१४१॥. त्रैविध्यमनुमानस्य केवलान्वयिभेदतः। दैविध्य तु भवेदयातेरन्वयव्यतिरेकतः ॥ १४२ ॥ अन्वयव्यातिरक्कैव व्यतिरेकादथोच्यते । वैविध्यमिति । अनुमानं हि विविध केवलान्वयिकेवलव्यति- रेक्यन्वयव्यतिरफिमेदाव । तत्रासद्विपक्षः केवलान्वयी। यथा घटोऽभिधेयः प्रमेयलादित्यादौ । नत्र हि सर्वस्यैवाभिधेयत्वादि- पक्षासचम् । असत्सपक्षः केवलव्यतिरेकी । यया पृथिवी इतरेभ्यो भियते गन्धयत्यादित्यादौ । तत्र हि जलोदित्रयोदशमेदस्य पूर्व- मनिश्चिततया निश्चितसाध्यवतः सपक्षस्याभावात् । सत्सपस- विपक्षोऽन्वयव्यतिरेकी। यथा वह्निमान्धूमादित्यादौ । तत्र सपक्षस्य महानसादेविपक्षस्य जलहदादेव सच्चादिति । ना हि व्यतिरकिणि व्पतिरकन्यानिशानं कारणं तदर्य व्यत्ति- रेफव्याप्ति निक्ति- साध्याभावब्यापकत्वं हेत्वभावस्य यद्भवेत् ॥१४३|| ·१२६ कारिकावलो। साध्याभावेति । साध्याभावव्यापकीभृताभावमतियोगित्व. मित्पर्यः । अत्रेदं चोध्यम् । यत्संपन्धेन यदवच्छिन्नं प्रति येन संवन्यन येन रूपेण व्यापकता पृशते तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकतद्धर्मावच्छिन्नामाववत्तानानात्तत्संवन्धावच्छिन्नपतियोगिताक- तद्धर्मावच्छिन्नाभावस्प सिद्धिरिति । इत्यं च यत्र विशेपणतादि- संबन्धेनेतरत्वव्यापकत्वं गन्धाभा गृह्यते तत्र गन्धाभावाभाषनेत. रत्वान्यन्ताभावः सिध्यति । यत्र तु तादात्म्यसंयन्धेनेतरल्यापरुत्वं गन्नाभावस्य गृद्यते तत्र तादात्म्यसंबन्धेनेवरस्याभावः सिध्यति । स एवान्योन्याभावः। एवं यत्र संयोगसंबन्धन धर्म प्रति संयोग संवन्धेन बनेयापकता गृह्यते तत्र संयोगसंरन्धावच्छिन्नमतियोगि- ताफवद्धमान जन्महदे संयोगसंवन्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमा- भाः सिध्यति । अत्र च व्यतिरेकव्याप्तिमहे व्यतिरेकसहचारतानं कारणम् । केचिनु व्यतिरकसहनारेणान्वपव्याप्तिरेव गृह्यते न तु न्यविरेगव्याप्तिमानं कारणम् । यत्र व्यतिरकसहचाराधाप्तिमहस्तन ध्यतिरेकीत्युच्यते । साध्यामिद्धिस्तु घटादार शायनां पया- पृथिवीलाग्दैन साध्यत इति वदन्ति ।। १४२ ।। १४३ ।। अर्यापत्तिस्तु नैवेह प्रमाणान्तरमिष्यते । व्यतिरेकव्यामिबुद्धया चरितार्था हि सा यतः।।१४।। अर्धापत्तिरिति । अर्यापत्तिः प्रमाणान्तरमिति कंचन पन्यन्त । तयाहि । यत्र देवदत्तस्य शनवर्पनीवित्वं ज्योतिःशाया- दरगनं जीविनो गृहासचं च प्रत्यक्षादवगतं ना शुतापनीविनो पृहामन यहिम्मत्वं विनानुपपनमिति वहिःमत्वं फलप्यन इति । तदनुमानेन गतायचायने । तयादिया नौविवस्य पहिसाव. गृहमलान्यतरस्पाप्पाचे गृहीतं तवान्यनरसिदो जायमानायां गृह- मनावाचा:मनपनुमिनो भासने । एवं पीनो देवदत्तो दिवा नमुन इन्पाटो पनित्यम्य मोननन्याप्पवागमादोननमिटी ·- सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १२७ दिवाभोजनशधे रात्रिभोजनं सिध्यतीति । अभावमत्यास्यानुभवि- कत्वादनुपलम्भोऽपि न प्रमाणान्तरम् । किंचानुपलम्भस्याज्ञातस्य हेतुत्व ज्ञानाकरणकत्वात्प्रत्यक्षतम् । ज्ञातस्य हेतुत्वे तु तत्राप्यनुपल- म्भान्तरापेक्षेत्यनवस्था । एवं चेष्टापि न प्रमाणान्तरं तस्याः संकेत- ग्राहकशब्दस्मारकत्वेन लिप्यादिसमशीलत्वान्छन्द एवान्तावात् । या च व्याप्त्यादिग्रहस्तत्रानुमितिरेवेति ॥ १४४ ।। मुखं निरूपयति- सुखं तु जगतामेव काम्यं धर्मण जायते । सुखं त्विति काम्यमभिलापविषयः । धर्मेणेति । धर्मत्वेन सुखत्वेन कार्यकारणभाव इत्ययः । दुःखं निरूपयति- अधर्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥१६॥ अधर्मेति । अधर्मत्येन दुःखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्थः । प्रतिकूलमिति । दुःखत्वज्ञानादेवं सर्वेषां स्वाभाविकद्वेषविषय इत्यर्थः ॥ १४५ ॥ इच्छां निरूपयति-- निर्दुःखत्वे सुखे चेन्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायवधीर्यदि ॥१४६।। निखित्वे इति । इच्छा द्विविधा फलविपयिणी उपायधिष- यिगी च फलं तु मुखं दुःखाभावश्च । तत्र फलेच्छां प्रति फल- ज्ञानं कारणम् । अत एव पुरुषार्थः संभवति । यज्ञातं सत्ववृत्ति- तयेप्यते स पुरुषार्थ इति तलक्षणात् । इतरेच्छानीनेन्छाविषयत्वं फलितोऽर्थः । उपायेच्छां प्रतीसाधनताज्ञानं कारणम् ।। १४६॥ १ धर्मत्वेनेति । इदं च प्राचां मनोचम् । मीनमते तु नि विज्ञानमा. नने प्रोनि प्रत्या मगति नित्यवसिद्धी धर्मस्य कार्यतावच्छेद जन्य सर्व ससत्वान्तरजातिति बोध्यम् ।

·१२८ कारिकावली। चिकी कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा च या भवेत् । तद्धेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत् ।। १४७ ॥ चिकीति । कृतिसाध्यत्वमकारिका कृतिसाध्यक्रियाविपयि- जीन्डा चिकीपा पार कृत्या साधयामीति तदनुभवात् । चिकीपों पनि कृतिसाध्यताज्ञानमिष्टसाधनताशानंचकारणम् ।मतुरिति। अत एव दृष्टयादो कृतिसाभ्यताज्ञानामावान चिकीर्पा ॥१४७॥ बलवट्विटहेतुत्वमतिः स्यात्मतिबन्धिका । वलयदिति । क्लवद्दिष्टसाधनताज्ञान प्रतिवन्धरम् । अतो मधुविषसंपृक्तानभोजने न चिकी। बलबडेपः प्रतिवन्धक इत्यन्ये । तदहेतुत्वबुद्धेस्तु हेतुलं कस्यचिन्मते ॥ १८ ॥ सदहेतुत्वेति । बलबदनिष्टाजनकत्वज्ञानं कारणमित्यर्थ:१४८ दंप निरूपति- दिष्टसाधनताबुद्धिर्भवेद्वेपस्य कारणम् । द्विष्टसाधनतेति । दुखोपायविषयक देष प्रति बलबहिष्ट- सापनताज्ञानं कारणमित्यर्थः । यलबदिष्टसाधनताजानं प्रतिवन्ध- पम् । तेन नान्तरीयमदुःखजनके पागदी न दे॒पः । प्रयत्नं निरूपयति- प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ।। १४९ ।। एवं प्रयत्नत्रेवियं तान्त्रिक परिकीर्तितम् । प्रवृत्तिनि । प्रचिनिचिनीनयोनियन महामपन्नगि- . - । विय इत्यर्थः। चिकीपा कृतिसाप्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ।। १५० ॥ उपादानस्य चाभ्यसं प्रत्तो जनकं भवेत् । पिकीपन्यादि । माविसमंतानमोननादी पदनिष्टानु पन्नियन चिरांमागन प्रतिरिति भावः। निमा पनानाना- ·५२९ सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। दिवदलबदनिष्टाननुवन्धित्वज्ञानमपि स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां पहनौ कारणमित्यपि वदन्ति । कार्यताजानं प्रवर्तकपिति गुरवः । तथाहि । ज्ञानस्य प्रवृत्तौ जननीपायर्या चिकीपातिरिक्तं नापेक्षित- मस्ति । सा च कृतिसाध्यताज्ञानसाध्या, इच्छाया: स्वप्रकारमका- स्फीसाध्यत्वनियमात् । चिकीर्षा हि कृतिसाध्यत्वाकारिकेच्छा। तत्र कृतिसाध्यत्वकारस्तत्तकारकशानं चिकीयां तद्वारा च प्रवृत्तौ हेतुर्नविष्टसाधनताज्ञानं तत्र हेतुः कृत्यसाध्येऽपि चन्द्रमण्ड- लानयनादौ प्रवृत्यापतेः । ननु कृत्यसाध्यताज्ञान प्रतिबन्धफमिति चैन, सदभावापेक्षया कृतिसाध्यताज्ञानस्य लघुत्वादानचद्वयोरपि हेतुत्वं, गौरवात् । ननु त्वन्मतेऽपि मधुविपसंपृक्तात्रभोजने चैत्यव- न्दने च प्रत्यापत्तिः । कार्यताज्ञानस्प सत्वादिति चेन्न, स्वविशेप- णवत्तामतिसंधानजन्यकार्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वात् । काम्ये हि याग- पाकादौ कामना स्वविशेषणम् । ततश्च बलवदनिष्टाननुवन्धिकाम्य- साधनताज्ञानेन कार्यताज्ञानम् । ततश्च प्रवृत्तिः उसय भोजने न पद- तते तदानीं कामनायाः पुरुषविशेषणवाभावात् । नित्ये च शौचा- दिकं पुरुषविशेषणम् । तेन शौचादिज्ञानाचीनकृतिसाध्यताज्ञानात्तत्र भवृत्तिः । ननु तदपेक्षया लाघरेन बलबदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनता- विपयंककार्यताज्ञानत्वेनैव हेतृत्वमस्तु बलबदनिष्टाननुपन्धित्वं चेटो- सचिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वं बलवद्वेषविषयदुःखाज- नकत्वं वेति चेन, इष्टसाधनत्वकृविसाध्यत्वयोर्युगपज्ज्ञातुमशक्यत्वा- साव्यवसापनत्वयाविरोधात् । असिद्धस्य हि साध्यत्वं सिद्धस्य च साधनत्वम् । नचैकमेकेनेकदा सिद्धमसिद्धं चेति ज्ञायते, तस्मा- कालमेदादुमय ज्ञायत इति मैवं, लाघवेन वलवदनिष्टाननुवन्धीष्ट- साधनसे सति कृतिसाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वात् । नच साध्यत्तसाप. नत्वयोविरोधो यदा कदाचित्साध्यत्वसाधनत्वयोरविरोधादेकदा १ एकदेति । इदं च ज्ञानान्यपि हाना हानसमवान् । मूदायनवाहिनोऽपि वृषः संयोगीतिशानस्सामाविश्तया अध्यायत्तेनि स्वादश मिश्यकमे पैति निपमे मानापावान पूर्वोकदोष इति ध्येयम् ।

·कारिकावली। साभ्यत्वसामनत्वपोच ज्ञानात् । नव्यास्तु ममेदं कृतिसाध्यमिति ज्ञानं प्रवर्तनमनागते तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । किंतु याहशस्य पुंसः कृतिसायं यदृष्टं तादृशत्वं स्वस्य प्रतिसंघाय तर प्रवर्तते । तेनौ- दनकामस्य ससापनताज्ञानवतस्तदुपकरणवतः पाकः कृतिसाथ्य- स्तादृशवाहमिति प्रतिसंघाय पाके प्रवर्तत इत्याहुस्तन्न। स्वाल्पित लिप्यादिपस्तौ यौवने कामोद्भेदादिना संभोगादौ च तदभावात् । इदं तु पोयम् । इदानीतनेष्टसाधनत्वादिज्ञान प्रवर्तकं वेन भावि- यौवराज्य बालस्य न प्रवृत्तिस्तदानी कृतिसा यत्वाज्ञानात् ! एवं उप्पथ भोजने न प्रवर्तते तदानीमिष्टसाधनत्वाज्ञानाव। मवर्तते च रोगपितचित्तो विपादिभक्षणे तदानी घरवदनिष्टानुवन्धित्त्वा- ज्ञानात् । न चास्तिकस्यागम्यागमनशनुवधादिप्रवृत्तौ क्यं बरबद- निष्टानंनुवन्धित्वपुद्धिर्नरपसायनत्वज्ञानादिति वाच्यम् , उत्तटरा. गादिना नरपसारनताधीतिरोधानात् वृष्टपादौ तु कृतिसाध्यता- ज्ञानाभावान चिरीपाश्टत्ती, किंलिष्टसापनताज्ञानादिच्छामानम् । कृतिश्च प्रतिरूपा घोध्या । तेन जीवनयोनिपत्नसाध्ये प्राण- पश्चरसञ्चार न प्रवृत्तिः । इत्य च मवर्तस्त्वानुरोपाद्विषेरपीटसा- धनत्यादिक्मेवार्थः । इत्यं च विश्वनिता यजेतेत्यादौ पत्र फुलं न श्रूयते नत्रापि स्वर्गः फलं परप्यते । नन्वहरदः संध्यामुपासीते. त्याद्वाविष्टानुत्पतेः मचिः स्थम्, न चार्यवादिपं अमगेरादि प्रन्यायामारो वा फपिति वाच्यं, तयासति पाम्पत्वे नित्यन्य- हान्यापतेः । कापनामा चारणापचेः । इत्यं च पर पलश्रुति मनवार्यवादमात्रमिति चैत्र । ग्रहणश्रादादो निन्पत्यनैमिचियत- योरिव नियन्वयाम्यत्वयोरम्यत्रिरोगत् । नच यापनामापेअरण- नापचि, निपारलारागदागिर पामनासदारस्यैव कन्चनान् , न तु पेटपोरितार्पनाशानावरिति संमरति स्यष्टमाघनतम विसाप नाशकातालानमहमेगापि भट्टरसंमनाद । पपपि परापूर्व मिति तातिन पामनामाचरणापर्यतीत्या ।

·एवम् । पपमिनि। विध्यपनमर्थयोः पथमन्वय विध्यर्थंटसाधनवान्वितनमर्थम्यामा. सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १३१ कापनाकलने वार्यवादिफफलमेव रात्रिसंत्रन्यायाकल्प्यताम् , अन्यया प्रवृत्यनुपपत्तेः । तेनानुत्पत्तिं प्रत्यवायस्यान्ये मन्यन्ते । सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् ।। एवम् । दद्यादहरदः श्राद्धं पितृभ्यः प्रीतिपावहन् । इति प्रीत्यात्मकमेव फलमस्तु । न च पितृमीतिः कयं फलं प्यधिकरणत्वादिति वाच्य, गयाबादादाविरोदेश्यत्वसंपन्न फलजनकलस्य कचित्कल्पनात् । अत एवोक्तं शास्त्रदर्शितफलम- मुष्टानकर्तरीत्युत्सर्ग इति । पितॄणां मुक्तत्वे तु स्वस्प स्वर्गादिफलं यानित्यनैमित्तिकानुष्ठानस्य सामान्यतः स्वर्गजनकलात् । पण्डा- पूर्षि प्रवृत्तिश्च न संभवति नहि तत्सुखदुःखाभाववस्वतः पुरु- पार्यों न वा तत्साधनम् , प्रत्यवायानुत्पत्तौ कथं मत्तिरिति चेदि. त्यम्, यथा हि नित्ये कृते प्रत्यवायाभावस्तिष्ठति तदभावे तद- भावः । एवं प्रत्यवायाभावसचे दुःखमागमावसत्त्वं तदभारे तदभाव इति योगक्षेमसाधारणकारणताया दुःखभागभावं प्रत्यपि मुवच- स्वाद । एवमेव प्रायश्चित्तस्यापि दुःखपागभावहेतृत्त्वमिति । ननु न कलशं भसयेदित्यत्र विश्पर्य कैयं ननर्यान्वयः, इष्टसाधनत्वाभावस्य कृतिसाध्यवाभावस्य च बोधयितुमशक्यत्वादिति चेन्न, तबाधा- दिष्टसाधनलं कृतिमाध्यत्वं च न विध्यर्थः, किंतु बलवदनिष्टाननु- बन्धित्तमानं तदभावश्च नत्रा योध्यते । अथवा बन्लवदनिष्टान्नु १ राक्सिरन्यायादिति । तथाहि राविश्वाच्यानां ज्योतिरित्पादिवाश्या. सार्मणां फटनिमासापामत्यन्तामनस्वर्गादिकल्पने गौरवादिजिया वादन प्रतितिष्ठन्तीइ वा एता सीरपयन्तीत्यर्पवादनी प्रतिदैव पटमिति सिडान्तितं तपावाप्पार्थवादिकमधटोक एव पर्व टायमादित्य । २ विष्य वम्प टमधणे समन्वय र ।

·१३२ कारिकाबली। वन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनले सति कृतिसा यत्त बिययः । तदभावश्च नत्रा वो यमानो विशिष्टाभावो विशेष्यति विशेषणामारे विश्रा म्यति । ननु श्येनेनाभिचरन् यजेतत्यादी क्यं वदनिष्टाननु- बन्धित्वमर्थः श्येनस्य मरणानुकून्यापारस्य हिंसात्वेन नरसार- नन्वान्, न च वैघन्वान निपर इति वाच्यम्, अभिचार प्रायश्विनो- पदेशात्, न च मरणानुकूनव्यापारमात्र यदि हिंसा तदा खड्ग- पारस्य पार्नुश हिंसकन्नापचिगनपानमसणजन्पपरणे स्वात्म- वरवापचियनि वाच्य, मरणोदेश्यकत्वस्यापि विशेपणवाद, अन्योद्देश्यफक्षिप्तनाराबद्दतगाह्मणस्य तु वाचनिकं प्रायश्चित्तमिति चेन्न, यनवारणायादृष्टादारसत्येन विशेषणात् । अत एव काशी- मरणार्य कुनशिवपूनादेरपि न हिंसात् । न च साक्षान्मरणगना- स्वैव हि हिसावं श्येनस्तु न तया स्तुि तनन्यापूर्वमिति वाच्यं, खद्वापानेन नामणेत्रणापरपरया मृते हिंसालानापचे चिन्नु स्पेनस्य हिंसा पलं न तु मरणम् । वेन श्येननन्यखद्गयानादिरा हिंसाऽभिचारपदार्यः । तस्य च पापजनरत्वम् । अतः श्येनस्य वैवात्पापाननरन्वेऽपि अग्रिमपाय पतिसपाय सन्तो न प्रवर्तन्त इन्याहुः। आवायर्यास्तु मातामियायो वियर्य: पार पुर्या इत्यादा वाझाडिरूपंगबाचित्ववाहियात्रस्येच्छाचाचित्व गरा। एक च स्वर्गकामो यजेतन्यादी यागः स्वर्गापतिमा यतया आसेप्ट इत्यर्थः। ततथासष्टरनेटमाधवादिश्मनुमाय प्रवर्तन याप्रमाणे तहमावान पवई । यम्नु पदै पौरुषेपन नाभ्युपैति त पनि विपिरंप तावह इस श्रुनिाभायाः पुयोगे पानम् । न च कर्वस्मरण पापां पिग्मगादादिमिरणपर्यन्त पर्नस्मरणम्यर प्रतीयमान. त्वान् । अन्यषा स्मनीनापप्यारन्यापत्तेः तत्र पर्वम्मरणमस्तीति मायपिसभाप यागो मम मगामम्प परानिष्टताम्भीरता ५ मनमानसातप्यमाणमा ममाविमाप्पापप्पमाणमा रिपदमारमारपर ·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १३३ देदेऽपि 'छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् ' इत्यादिकस्सरणमस्त्येव । एवं "प्रतिमन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयते " इत्यपि द्रष्टव्यम् । स्वयंभूरेप भगवान्वेदो गीतस्त्रया पुरा । शिवादिकपिपर्यन्ताः स्मारोऽस्य न कारकाः ।। इति तु वेदस्य स्तुतिमानम् । न च पौरुपेयत्वे भ्रमादिसंभवाद- प्रामाण्य स्यादिति वाच्यं, नित्यसर्वज्ञत्वेन निदोपत्वात् । अत एव पुरपान्तरस्य भ्रमादिसंभान्न कपिलादेरपि कर्तृत्वं वेदस्य। किंच वर्णानामेवानित्यत्तस्य वक्ष्यमाणत्वात्सुतरां तत्संदर्भस्य वेद- स्यानित्यत्वमिति संक्षेपः । उपादानस्येति । उपादानस्य सम- वायिकारणस्याध्यमं प्रत्यक्ष प्रवृत्तौ कारणमिति । निवृत्तिस्तु भवेहेपाहिष्टसाधनताधियः ।। १५१ ।। निवृत्तिरिति । विष्टसाधनताज्ञानस्य नितिं प्रति जनकत्व. मन्वयव्पतिरेकाभ्यामधारितमिति भावः ॥ १४९-१५१।। यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् । यन इति । जीवनयोनियबो यावजीवनपनुवर्तते । स चातीन्द्रियः । तर प्रमाणमाह- शरीरे प्राणसंचारे कारणं परिकीर्तितम् ॥ १५२ ॥ शरीर इति । प्राणसंचारो हि अधिवासादिः यवसाव्यः । इत्यं च माणसंचारस्य सर्वस्य यनसाध्यत्वानुमानान्यत्यसयत्र- बापाचातीन्द्रिपयनसिदिः । स एव जीवनयोनियंत्रः ।।१५२॥ गुरुत्वं निस्पपति- अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात्पृथिव्यादिद्वये तु तत् । माम्येति । एष पम्नमापदम्पावविश्नर बदमात प्रामा- मान व भोपनमम्पबाइपानादिति भार । क ·१३४ कारिकावली। अनित्ये तदनित्यं स्यानित्ये नित्यमुदाहृतम् ।।१५३।। तदेवासमवायि स्यात्पतनाख्ये तु कर्मणि । अतीन्द्रियमिति । अनित्य इति । अनित्ये ह्यणुकादौ तद्रत्वमसमवायि, असमचायिकारणम् । पतनाख्य इति । आयपतन इत्यर्थः । दवत्वं निरूपयति- सांसिद्धिकं द्रवत्वं स्यानमित्तिकमथापरम् ।। १५४ ॥ सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं क्षितितेजसोः। सांसिद्धिकमिति । वत्वं द्विविधं सांसिद्धिकं नैमित्तिकं चेति । द्वितीयं नैमित्तिकम् । परमाणौ जले नित्यमन्यत्रानित्यमुच्यते ॥ १५५॥ परमाणाविति । जलपरमाणौ द्रवत्वं नित्यमित्ययः । अन्यत्र पृथिवीपरपावादी जलपणुकादौ च द्रवत्वयनित्यम् । कुत्रचित्ते- जसि कुत्रचित्तयिष्यां च नैमित्तिकं दवत्तम् ॥ १५३-१५५ ।। नेमित्तिकं वह्रियोगात्तपनीयकृतादिषु । नैमित्तिकमिनि । वहीति । अनिसंयोगजन्यं नैमित्ति द्रवत्वम् । तथ सुवर्णादिरूपे तेनसि घृतजतुप्रभृतिपूपियां च वर्नत इत्यर्थः। द्रव स्पन्दने हेतुर्निमित्तं संग्रहे तु तत् ॥ १५६ ॥ द्वचत्वमिति । तुरिति । असमायिकारणमित्यर्थः । मंगई मनुयादिमयोगदिशेप तष्ट्रवन्वं महसदिनपिसि बोदव्यम् । तेन तमुवादीनां न संग्रहः ।। १५६ ।। म्न निम्पयति- स्नेहो जले स नित्योऽणावनित्योऽवयविन्यसो । तेलान्तरे तत्प्रकर्षादहनस्यानुकूलता ॥ १५७ ।।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। स्नेह इति । जले इति । जल एपेत्यर्थः । असौ स्नेहः। ननु पृथिव्यापपि तैले स्नेह उपलभ्यते,न चासौ जलीयः, तथा सति दह- नमातिफूल्यं स्यादत आइ । तेलान्तर इति । तत्मकस्नेिहमक- पनि । तैले उपलभ्यमानम्होऽपिजलीय एव । तस्य प्रकृष्टत्वादोरा- नुकूल्यम् । अपकृष्टस्नेहं हि जलं वह्नि नाशयतीति भावः ॥ ५७॥ संस्कार निरूपपति- संस्कारमेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने । संस्कारतिायेगस्थितिस्यापकभावनामेदासंस्कारखिविषइत्यर्थः। मृतमाने तु वेगः स्यात्कर्मजो वेगजः कचित् १५८ मूर्तमात्र इति । कर्मनवेगनमेदागो विविध इत्यर्य: । शरी- रादौ हि नोदनजनितेन कर्मणा येगो जन्यते । तेन च पूर्वकर्म- नारास्वत उत्तरं कर्म । एवमग्रेऽपि । विना च येग कर्मणः कर्म- प्रतिबन्धकतापूर्वकर्मनाश उचरफर्मोत्पत्तिव न स्यात् । यत्र येग- बता फपालेन जनिते घटे येगो जन्यते स बेगनो येगः ॥१५८॥ स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षितौ केचिच्चतुर्वपि । अतीन्द्रियोऽसौ विज्ञेयः कचित्स्पन्देऽपि कारणम् १५९ स्थितिस्थापकेति । अतीन्द्रिय इति । आकृष्टयासादीनां परित्यागे पुनर्गमनस्य स्थितिस्थापरुसाव्यत्वात् । फेचिदिति । १ बमोद प्रतापमान: भीषः लाभानि.1 मान भागलारे प्रातिपमा पालनाममा । हामार्ग प्रनि भोगत महापारिति माय ।२न पनि मनाया म्दागरयोगस्य तदानीममागगर कर्मनाक बयन इति भावः। पिनियारमापारिरि गम्प गनदेशभयोगमा रियामनार्थ मत पापोगनपरिपानाममिति गर पिरियायपा- सिदितिर मा: पनि IIT मानिनिय दिशामिनावावर समितिम्घास रिवारिसेपटना: मारियानासोदि. पनि जगदम् । - ·कारिकावली। चतुर्पु सित्यादिषु स्थितिस्थापकं केचिन्मन्यन्ते तदप्रमाणमिति मावः । असौ स्थितिस्थापकः । कचिदाकृष्टशाखादौ ।।१५९ ।। भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः । उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥ १६०॥ भावनाख्य इति । तस्य संस्कारस्य । उपेक्षात्मकज्ञानात्सं- स्कारानुत्पतेरपेक्षानात्मक इत्युक्तम् । तत्संशयाचस्यानुत्पत्तेर्निश्य इत्युक्तम् । तेनोपेतान्यनिययत्वेन संस्कारं प्रति हेतुतेति भावः । ननु स्मरणं प्रत्युपेसान्यनिधयत्येन हेतुत्वम्, तेनोपेशादिस्थले न स्मरणम् , इत्यं च संस्कारं मति ज्ञानत्वेनैव हेतुतास्त्विति चेन, विनिगमनाविरहेणापि संस्कार प्रति उपेक्षान्यनिश्चयत्येन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । किंचोपेसास्थले संस्कारकल्पनाया गुरुत्वात्संस्कार प्रति चोपेशान्यनिधएत्येन हेतुलायाः सिद्धत्वान् ॥ १६० ।। स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते । असौ संस्कारः। तत्र प्रमाणं दर्शयति-सरण इति । यतः स्मरणं प्रत्यभिज्ञानं च जनयत्पतः संस्कारः कल्प्यते। बिना व्यापार पूर्वानुमवस्य स्मरणादिजननासामर्थ्यात्स्वस्वव्यापारान्यतरामारे कारणलासंभवात् । न च प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वेन स्मृति- लापत्तिरिति पापम् , अप्रपोजकलात् । परे' वनुद्रुदसंस्कारा- 'सत्यभिज्ञानुदयादुद्धदसंस्कारस्प हेतुत्वापेक्षया तत्तत्स्मरणस्यैव प्रत्पमिज्ञा प्रति हेतुत्वं कल्य्यत इत्याहुः। अहष्टं निरूपपति- धर्माधर्मावदृष्टं स्याद्धर्मः स्वर्गादिसाधनम् ।। १६१ ॥ गङ्गास्नानादियागादिव्यापारः स तु कीर्तितः । १ पी. स्विति । खमतरतापनीयम्मृतिश्याहसंस्कारस्य देवापा- म्पमन्मते तु प्रत्यभिज्ञानदेवकन्पमिति समानमन्तराम्भूतिम्पवित्रल्पने परपमिहापां तनुपरगर र सवापि गवमिरपत्रनाम्पातः अशिनः ।

·सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता। १३७ धर्माधर्माविति । स्वर्गादीति । स्वर्गादिसकलमुखानां स्वर्गसापनीभूतशरीरादीनां च साधनं धर्म इत्यर्थः । तत्र प्रमाणं दर्शयितुमाह । यागादीनि । योगादिव्यापारतया धर्मः कल्प्पते । अन्यया यागादीनां चिरविनष्टतया नियापारतया च फालान्तर- भाविस्वर्गजनकत्वं न स्यात् । तदुक्तमाचार्यः । चिरध्वस्त फलायालं न कर्माविशयं विना । इति । ननु यागध्वंस एवं व्यापारः स्यात्, न च प्रतियोगितवंसयो- रेकत्राननकवं, सर्वत्र तयात्व मानाभावात्, न च त्वन्मते फला- नन्त्य, मन्मते चरमफलस्यापूर्वनाशकत्वान्न तयात्वमिति वाच्य, कालविशेपस्य सहकारितादित्यत आह-गगालानेति । गङ्गा. मानस्य हि स्वर्गजनकत्वेऽनन्तानां जलसंयोगध्वंसानां च्यापार- त्वमपेत्येकपपूर्वमेव फलप्यते लावादिति भावः । ननु ध्वंसोऽपि न व्यापारोऽस्तु, न च निापारस्य चिर- ध्वस्तस्य कर्य कारणवमिति वाच्यम्, अनन्यपासिद्धनियतपूर्व वर्तित्वस्य तत्रापि सचान, अव्यवहितपूर्ववर्तित्वं दि चतुःसंयो- गादेः कारणले न तु सर्वत्र कार्यकालत्चित्वमित्र समवायिकार- णस्य कारणले इत्यत आइ~ कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः॥१६२|| कर्मनाोति । यदि धपूर्व न स्याचदा कर्मनाशाजलसा- दिना नाश्यत्वं धर्मस्य न स्यात्, नदि तेन यागादेनांग: मति- पन्यो वा कर्नु शपते तस्य पूर्वमेव सत्तादिति । एतेन देवता- । सागाति । भाहिला होमारियाग र देशोसिरमपन •ctreरिणेप्पोम देसासका लाापि । कामदी परिपतनया मिरपारोमानसिपायरेस को पानियोगारपिातापारिनियोलाविभागस्वमा रमय भागि aaniनागामिति मंत्राः । यामम्मी गरों माममा हाशिए।

·१३८ कारिकावली। मीतिरेख फलमित्यपास्तम् । गङ्गाम्नानादौ सर्वत्र देवतामीर- संमवाच । देवतायाश्चेतनत्येऽपि तत्मातेरनुदेश्यलात् । मीतेः सुख- स्वरूपत्वेन विष्णुप्रीत्यादौ तदसंभवात् । जन्यमुखादेस्तनाभावात् । तेन विष्णुप्रीतिजन्यत्वेन पराभिमतस्वर्गादिव विष्णुमीतिशब्देन लक्ष्यते ॥ १६१ ॥ १६२ ॥ अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः । अधर्म इति । नरकाढिसफलदुःखानां नारकीयशरीरादीनां च साधनमधर्म इत्ययः। तर ममाणमा- प्रायश्चित्तादिनाश्योऽसौ जीववृत्ती विमौ गुणी १६३ प्रायश्चित्तेति । यदि धर्मों न स्यानदा मायश्चित्तादिना- पन्वं न स्यात् । नहि तैन ब्राह्महननादीनां नाशः प्रतिवन्धो वा विधातुं शक्यते तस्य पूर्वमेव विनष्टन्वादिति भावः । जोति । ईश्वरस्य धर्माधर्मामारादिति भावः ॥ १६३ ।। इमौ तु वासनाजन्यो ज्ञानादपि विनश्यतः । इमो यपारी वामनेति । अतो मानिना ने अपि मुकुन- दुष्मनपणी न फगपामिति भावः। मानादपीति । अपिना मोगारिमाः । ननु तत्वज्ञानस्य क्यं घमारमनावरलं 'नामुक्त सीयते यर्म पसरोटिननरपि' इति वचनविरोधात् । इत्यं च नवनानिनां झटिति यायपहन सफलामणां मोगन सय इनि चर, वन भोगम्य येटयोधितनामरोपलपवान् , पयमन्यया मापश्चिगादिना कर्मणां नामः । तदुताम् । मानाति: माश्मांगत्यादिना । सायन्नं चास्प फमांणि तस्पिन्दष्टे परापरे । इति। ननु तपमानिनम्ना गरीरारम्पानं मुपदासादि पन यामानेन न गया पंगां नाबाटिनि अंग, मारम्पतरपणा- .

·सिद्धान्तमुसावलीसहिता। १३९ 'मेव नाशात् । तत्तच्छरीरयोगजनक हि यत्कर्म तत्मारध नमि- भायमेव नामुक्तमिति वचन मिति । शन्दं निरूपयति--- शन्दो वनिश्च वर्णश्व मृदङ्गादिभवो ध्वनिः॥१६॥ कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः। सर्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥१६॥ वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता। शब्द इति । नभोटत्तिराकाशसमरेत: दरस्थगन्दस्याग्रहणा- दाह । श्रोत्रेति । ननु मृदङ्गाधवच्छेदेनोसने शन्दे श्रोत्रे कय- मुत्सतिरत आह । वीचोति । अयशन्दस्य पहिर्दगदिगवच्छि. मोन्पः शन्टस्तेनैव शन्देन जन्यते । तेन चापरस्तद्यापरुः । एवं क्रमेण योगोत्पनो मृत्यत इति । कदम्बगोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ।। १६६ ।। कदम्वेति । आयशब्दारादिक्षु दश शन्दा उत्पयन्दै । तथान्ये दश भन्दा उत्पधन्त इति भावः । अस्मिन्मते गौरवादुक्तं कस्यचिन्मत इति ॥ १६४ ॥ १६५ ॥ १६६ ॥ ननु शब्दस्य नित्यवादसत्तिस्यनपसंगतपन आद- उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धरनित्यता। उत्पन्न इति । शब्दानामृत्पादरिनागरन्ययशालिलाटनिर. समिः। सोऽयं क इति युद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते ॥१६७॥ ननु स एवं पयार इत्यादिमन्यमिदाना उन्दानां निय- - त्वम् इत्य चोगदविनाप्रमुदिर्भमपन्यत आह । मोऽयं क इति । माजात्यमिनि । नत्र भन्यभिज्ञानस्य बसमानानं ·१४० कारिकावली। विपयो न तु तयत्यमेदो विषयः उक्तमतीतिविरोधात् । इत्थं च द्वयोरपि मतीरत्योभ्रमत्वमिति ।। १६७ ।। ननु सजातीये सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा कुन दृष्टेत्यत आह- तदेवौषधमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनात् । तस्मादनित्या एवेति वर्णाः सर्वे मतं हि नः॥१६८|| इति श्रीविश्वनाथपधाननकृतकारिकावली समासा ।। यदौपधं मया कृतं वदौषधमन्येनापि कृतमित्यादिदर्शना- दिति भावः ॥ १६८॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायविद्यानिवासमाचार्यशतभीविषनाथपनानन भवाचायविरचिताय सिद्धान्तमुक्तावल्या गुणनिरूपणम् । ॥ समासुमाग मन्य। ११.स MyIYA Annitut भेरी दी T १ मारपनि । पत्यारपतीनिस्पमिज्ञानपोरिण्यर्थ । भर मीमामा स एचई गकर इति प्रत्पमिपा गकाराइस्तावस्काडावस्थान वितरे मारतरामनन्दादिमाप्तान मागकालाबादपनिरपस्वसिदि।