·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEAR- HTITUTE.
श्री
नाटककथासंग्रहः
कालिदासादि महाकविभिः कृतानां नाटकानां संक्षेपेण
कथाप्रतिपादकः गद्यग्रन्थः
मद्रास पश्चयप्प कलाशाला संस्कृतोपाध्यायेन,
पण्डित वे, अनन्ताचार्येण ग्रथितः
प्रयागनगरस्तव्येन
बहुग्रन्थ
मुद्रापकेण
रामनारायणलाल नाम्ना
प्रकाशितः
सन् १९३४

·No text on this page.

·उपोद्घातः बहोः कालात् पूर्व जगतीम् इमाम् अलंकृतवताम् अस्मत् पूर्व महत्तराणां प्रतिभाप्रवाहपरीवाहभूनेषु भारतोधिनासेपु दृश्य काव्यानां माधुर्यम् अन्यादृशम् । तदानीन्तनाः प्राज्ञाः परमरसिकाः कालिदासप्रतिभिः अभिरूपवरिष्ट प्रकाशितानि दृश्यकाव्यानि विदग्धतमैः नः श्रधिरङ्गम् अभिनीतानि निरीक्ष्य परमम् माला- दम् अनुभवन्तः आसन् । इदानीं तु रसभरभरितेपु तेषु प्रत्यक्षरं समुल्लसन्ती रसभावादिसंपत्तिम् यथावत् छाभिनेतुम् प्रलम् भूष्णूनां नटानाम् अभावम् शानुभवद्भिः अस्माभिः प्रायेगौतानि श्रव्यकाव्यगोष्ठीमेव अवतारितानि इति नितरां विषीदामः। प्रथापि तेषु प्रत्यक्षरं प्रतिकलं नवन्नवमुद्भालमानैः रसभावादिकैः प्राकृष्टाः वयम् “ मधुराणामाकृतीनां यथा तथावापि अनुभवः श्राह्लादायैव भति" इति अालोच्य तत्कथाः संगृहीतं प्रावर्ति- महि । तदर्थ पदरचनायां प्रवृत्तायां रत्नकाञ्चनसमागमन्यायेन पदानां परस्परम् अन्यादृशं शोभातिशयं पुष्यन्तीपु तदीयासु बाक्य- शैलीषु जाग्रत षु करटरटितकठोराणि अस्मदीयानि वाक्यानि कथं कण्ठात् उपरि निःसर्तुम् प्रभवन्ति । तत् प्रायशः तदीयान्येध पाक्यानि एतत् ग्रन्थग्रथनसमये मम अविज्ञातमेव मदीयं जिह्वाग्रम्

·अवतीर्णानि । इति इदं चौर्य मम सहजम् अभूत् । तन्नाह काव्या-
र्थचारः इति कृत्वा दण्ड्यः पण्डितैः। ग्रन्थोयं पुरातन नाटकीय
रसभावसंपत्तिसमुद्रं प्रविषिशूणां विद्यार्थिनां यथा सुबहु उपक
रिष्यति, तथा भगवती भारती देवी अनुगृह्णातु ।
।
Krishnapuram
Kodambekam Post
Madras, 16th April, 1934.
इति विदुषां विधेयः
V. Anantacharya

·CRATTA पेज २२ २३ २८ ४७ लाइन अशुद्धम् २१ रुदितासु समा राजपाल को पत्रोणेन १८ शुस्त्राय प्रससाद १० वसन्ना 8 मना २२ र्भादिकेन ११ श्रीक हाम गृहीत १० प्र.ाभिः भवम् प्रस्यान ५ प्रस्याने १२ अधिभ्रत् वसति ૨ नौ पातिव्रत्या शुद्धम् रुदिताश्रु सरमा राजा पालका पत्रोणेन ঘস্থায় साससाद घमन्तो मला भेदिकेन श्रीके ५८ 6 " गृहीतुं प्राभिः ७६ ८४ ६ भयम् प्रस्थान ८५ " प्रस्थाने ८७ प्राविभ्रन् वसतिम् नो पातिव्रत्यया

·No text on this page.

·विषयाः पृष्ठः १ ... ... ... २४ ... .. ३७ ... विषयः मुद्राराक्षसकथासंग्रहः बेणीसंहारकथासंग्रहः मृच्छकटिककथासंग्रहः मालविकाग्निमित्रकथासंग्रहः विक्रमोर्वशीयकथासंग्रहः शाकुन्तलाकथासंग्रहः मालतीमाधवकथासंग्रहः महावीरचरितकथासंग्रहः उत्तररामचरितकथासंग्रहः ४८ ... .... ६५ ... ... ... ७८ ... .. १२ ...

·No text on this page.

·श्रीः मुद्राराक्षसकथासंग्रहः पुरा खलु मगधेषु पुष्पपुरे सर्वार्थसिद्धिः नाम राजा बभूव । तस्य च धकनासप्रभृतयः नीतिनिपुणाः तीक्ष्णधिपणाः बहवः मन्त्रिणः बभूवुः । येपु एको राक्षसा नाम भूसुरः निरतिशयराज- भक्तिः द्वितीयमिघ राज्ञो हृदयम् प्रासीत् । सः अयं पार्थिवः सुनन्दा नाम क्षत्रियां मुरां नाम शूद्रां त्र द्वे भायें पर्यशैषीत् । तयोः द्वितीया एष नयनासेचन केन लावण्येन, हृदयावर्जन सौशील्येन, प्रतिकल- मङ्कुरितेन अनुरागेण च पत्युः इतरापेक्षया निरतिशयप्रेमपात्रम् सीत् । कदाचित् सर्वार्थसिद्धिः तपोवनात् आगतं महामहिमानं महर्षिम् एकम् प्रातिथ्येन निमन्त्रयांचक्र । सबहुमानं सभक्त्यतिशयं सविनयातिरेकं च समम् उभाभ्यां महिषीभ्यां स्वयमेव पाद्यम् आनाय्य महर्षेः चरणौ प्रक्षालयामास । अथ ते वधौ भर्तृकर संप्रीतितान् अतिपवित्रान् तत्पादोदकबिन्दून् विनयापनतेन शिरसा प्रतिजगृहतुः । सुनन्दायाः शिरसि नव बिन्दधः निपेतुः । मुरायास्तु एक एव । तत्समनन्तरमेघ ते उभे महिन्यो गर्भम् अधत्ताम् । पूर्णे च प्रसवसमये प्रशस्ते दिने, पुण्ये मुहूर्ते मुरा सर्व लक्षणसंपन्नं सुतमसूत । यं 'मौर्यः' इति पुराविदः पदन्ति । सुनन्दातु तस्मिन्नेव समये मांसपेशीमसूत । तां च निरति- ·( २ ) शयराजभक्तिः राक्षसः घृतपूर्णे कुम्भे निक्षिप्य रक्ष । गते च काले कतिपये तस्मात् मांसपिण्डात् नव गर्भाः विनिस्सनुः । ये नव नन्दाः इति व्यदिश्यन्तै । कुमाराः ते विभषानुरूपम् अभिवर्धिताः यथाकालं प्रवर्तितः बाल क्रियाकलापैः अधिका- धिकां सुषुपाम् अभिपुष्मान्तः क्रमेण शैशवम् अतिचक्रमुः । अथ च, वृद्धे सर्वार्थसिद्धौ, विरतिम उपेयुपि नघ नन्दाः राजानः बभूवुः । मौर्यश्च तैः सेनापतिपदे नियुक्तः अभूत् । अथ बहुतिथे काल व्यतीते मौर्यस्य शतं पुत्राः जज्ञिरे। येषु अचरमस्य चन्द्र- गुप्ताख्यस्य प्रख्यातिः इदानीम् अपि भरतखण्डम् इदम् अलंकरोति । यत् नव नन्दाः अनपत्याः बभूवुः मौर्यश्च प्रबलेन अपत्यशतेन बलाढ्यः प्रभूत् । तस्मात् कारणात् नन्दानां मौर्ये शङ्का समुत्पन्ना । अतश्च मौर्यः पुत्रशतेन समम् अन्धतमसावृते भूम्यन्त हे पातिता बभूव । प्रतिदिनम् एकहस्तप्रवेशपर्याप्तेन द्वारेण प्रतिपुरुषम् एकैकम् इति संख्याय अन्नकबलानि क्षिप्तानि । कतिपये तोयबिन्दधश्च विकीणाः। हन्त ! हन्त ! रकस्यापि अपर्याप्तेन अभ्यवहारेण एक- शनेन पुरुषः जीवितव्यम् अभूत् । एवम् अप्रतीकाराम् अति- दुस्सहाम् अापदम् अतिचिरम् अनुभवन्तः ते सर्वात्ययम् अचिर भाविनम् प्राशय समयम् एवम् प्रकापुः । 'सर्वेषाम् अस्माकं भागम् एकः चन्द्रगुप्तः लभताम् । सः वैरनिर्यातनं करोतु इति । सवैरपि तथैव अङ्गीकृत कतिपयेन कालेन चन्द्रगुप्त एक एव । शेषः प्रभूत्। अत्रान्तरे सिंहलेश्वरेण प्रहितः दूतः पारस्थं सिंहमादाय व्यजिज्ञपत् । 'महाराज ! लङ्केश्वरः पञ्जरम् - नन्दान् एवं ·प्रतप्तरक्तया ( ३ ) इदम् अनुद्घाट्य सिंहम् इमं विद्राव्यमाणम् इच्छति ; कुशलाः कौशलम् अत्र प्रकटयन्तु' इति । तद्याथातथ्यम् अजानन्तः मन्दाः नन्दाः चन्द्रगुप्त एव कदाचित् अत्र प्रभविष्यति इति मत्वा तं भूमिगृहात् उदतीतरन् । स प्रागत्य सकृदवाकनमात्रेणैव तं मधूच्छिष्टमयं परिज्ञाय अयःशलाकया पश्यत्सु सर्वेषु सद्य एव तं सिंह विद्राषयामास । एतादशम् अस्य कौशलम् पालोक्य प्रगुणिनमत्सराः ते नन्दाः तद्वधोपायमेव निगूढम् अन्विष्यन्तः प्रासन् । पौरजानपदास्तु अस्य राजलक्षणलक्षिता प्रशान्तगम्भीराम प्राकृतिमालोक्य पूर्णचन्द्रमस इघ अस्मै स्पृहयां चक्रुः । शौर्य धैयौदार्या हीन भीमकान्तान भूपतिगुणानालोक्य निर- तिशयं स्नेहम् अस्मिन् आवबन्धुः। एतादृशप्रकृत्यनुरागेण भाविन्या दैवसंपदान झटिति अपकर्तुम् शनीशाः सन्दाः अवसरम् अन्विष्यन्तः प्रासन् । तैः अनमत्राधिकारे नियुकः चन्द्रगुप्तोऽपि महति कृच्छ वर्तमानः वैरप्रतियातनावसरं प्रतीक्षमाणः कालम् अत्यवाहयत् । अथ कदाचित् मध्याह्नलमये राजवीथ्यां दत्तदृष्टिः चन्द्रगुप्तः चाणक्यापरनामधेयं विष्णुगुप्तं नाम भूसुरमद्रासीत् । स च भूसुरः बुभुक्षया जवेन गच्छन् मार्गमध्यरूढेन दर्भाङ्करेण स्खलितपदः सक्रोधं परिक्रम्य तं दर्भाकरं समूलम् उत्पाट्य तत्रैव ज्वलनं प्रज्वाल्य यथा अणुरवि नावशिष्ट तथा तं दाहयानास । एवं तीवक्रोधः अयं भूसुरः नियतं नीतिशास्त्रविशारदः भविष्यति इति निश्चित्य चन्द्रगुप्तः तमु- पसृत्य ..नामोच्चारणं प्रणनाम । परस्परशलानुयोगानन्तरं चन्द्रगुप्तः प्रात्मीयां दशां विस्तरशः निवेद्य भवानेव अस्याः प्रापदः माम् उत्तारयितुं शरणम् इति तस्य पादयोः पपात । चाणक्यस्तु, ·( ४ ) भद्र, मा भैषीः यावच्छक्ति प्रयतिष्ये, दैवं चेन्न प्रतिकूलं मगध. राज्यमिदं भवद्धस्ते पतिष्यति इति तं सान्त्वयित्वा सत्वरमन्नसत्रं प्रविवेश । तत्र च भुक्तिशाला प्रविश्य निश्शई प्रसर्पन् प्रथमम् प्रासनम् अध्यासामास । तं दृष्ट्वा नन्दाः 'अहो धिक, धिक्, महा- प्रोत्रियैः ज्ञानतपो वृद्धः भूसुरैः अलङ्करणीयम् इदम् अग्र्यम् प्रासनं कोयमनात्मज्ञः वटुरध्यास्ते ? ' इति, शाटोपं निर्भर्सयन्तः मामैषम् इति निषेधताम् अखिलानाम् प्रमात्यानाम्, इमम् अधिबाहुमूलम् प्राकृष्य प्रपसारयामासुः । मद्य एवं प्रतिक्रुद्धः चाणक्यः तत्रैव शिखाम् धात्मीयाम् उन्मुच्य प्रतिज्ञाम् एवम् अकरोत् । 'दाविष्टान् दुर्बुद्धीन इमान् समूलघातम् महत्वा शिखाम् इमां न मनस्यामि' इत्युक्त्वा प्रतुभित हृदयो नगरात् निर्गत्य पाटलिपुत्रे कृतावस्थानः स्वसहाध्यायिनं श्रौशनस्यां दण्डनीत्यां ज्योतिश्शास्त्रे च परं प्रावीण्यम् उपगतम् इन्दुशर्माणं नाम ब्राह्मणं साहाय्याय प्रति- जग्राह । मः अयं इन्दुशर्मा चाणक्यस्य चारवृत्तिम् अनुतिष्ठन् क्षपणकलिङ्गधारी जीवसिद्धिः नाम भूत्वा कुसुमपुरम् उपगम्य नन्दामात्यैः सह कपटसख्यं जग्राह । विशेषतश्च तस्मिन् राक्षसः समुत्पन्न विस्रम्भः बभूध । अथ चाणक्यः पर्वतकं नाम म्लेच्छराजम् उपगम्य तम् एवं बोधयामास-अवमरः इदानीं तव नन्दान् अभिषेण- यितुम् । नन्दोन्मुलने सर्वात्मना अहं साहाय्यम् प्राचरिष्यामि । तदोयम् अर्धराज्यं भवते दास्यामि' इति । पर्वतकः तथेति अर्धराज्यप्रत्याशया प्रतिश्रुत्य महता म्लेच्छबलेन कुसुमपुरं न्यरुणत् । अथ नन्दानां म्लेच्छानां च सुमहति - प्रस्थाय ·( ५ ) प्रवर्तमाने पराजिताः नन्दाः चाणक्यरोपानले शलभताम् प्रया- सिषुः । राक्षसस्तु कुसुमपुरं चन्द्रगुप्तपर्वतकयोः हस्तगतम् अवलोक्य नन्दवंशवृद्धं सर्वार्थसिद्धि सुरङ्गाद्वारेण बहिः निर्गमयामास । सोऽपि अपक्रम्य तपोवनम् अधिश्रितः तपस्वी चाणक्य- प्रहितेन बलेन घातितो बभूव । राक्षसश्च स्वामिनाशात् नितरां निर्षियणः चन्द्रगुप्तेन सह कपटसख्यं नाटयन् तद्वधे बहून् उपायान् वितन्वन् कुसुमपुरे एवं कञ्चित् कालम् प्रयापयत् । प्रथमम् प्राभिचारिकप्रयोगैः काञ्चन विषकन्यको निर्माय चन्द्रगुप्तवधाय प्राहिणात् । पूर्वमेव राक्षसे आतशङ्कः चाणक्यः तत् कैतवं परिज्ञाय तां विषकन्यकां पर्वतेश्वरे प्रयोजितवान् । स च तपस्वी तस्याः बलिरभूत् । ततः प्रभृति चाणक्यः चन्द्रगुप्तशरीरे सहस्रगुणम- प्रमत्तः राक्षसं गत्यन्तरहीनं विधाय चन्द्रगुप्तसाचियं ग्राहयितुम् उपायम् अन्विष्यन् प्रास्त । अथ च अर्धराज्याभिलाषिणं पर्वतक- पुत्रं मलय केतुं भागुरायणनाम्ना प्रणिधिना रहसि पिता ते चाण- क्येन विषकन्याप्रयोगम् उत्पाद्य घातितः, तत् इतः परम् अत्र तव अवस्थातुम् असांप्रतम्' इति त्रासयित्वा अपवाहयाञ्चके । लोके च 'राक्षसः चाणक्यापविकीर्पया पर्वतकं विषकन्यया घातित- वान्' इति जनापवादं संचारयामास । पर्वतकभ्रातरं वैरोचक तव भ्रात्रे दित्सितम् अर्धराज्यं भवते दास्यामि' इति विश्वास्य प्रतिजग्राह । अथ च सांवत्सरिकादेशेन चन्द्रगुप्तस्य अर्धरात्रसमये नन्दभवनप्रवेशो भविष्यति इति पौरान् विदितार्थानकरोत् । तस्मिन्नेव समये अर्धराज्यप्रतिश्रवेण परां कोटिम् अानन्दस्य प्रधिरूढं कृताभिषेकं सर्वराजालंकारालंकृतं मणिमयकिरीट- .

·- -- धारिणं वैरावकं नन्दभवन वेशाय चन्द्रगुप्तोपघाह्यां चन्द्रलेखां नाम गजएशामारोपयामास । परिचिततमैरपि अनभिज्ञायमाना कृतिम् पनं पौराः चन्द्रगुप्तः एव अयम् इति मेगिरे। अत्रान्तरे शक्षस प्रयुक्तन दारुवर्मनाना सूत्रधारेण चन्द्रगुप्तवधाय यन्त्रतोरणं मजी- कृतम् प्रासीत् । स चन्द्रगुप्तोऽयम् इति मत्वा तत् तस्य उपरि पातयामास । भात्रैवान्तरे चन्द्रगुप्तनियादी बर्बा राक्षमायुक्तः चन्द्रगुप्तवधाय कनकदण्डिकान्तर्निहिताम् असिपुत्रिकाम् "प्राक्रष्टु- कामः कनकशृङ्खलावलम्बिनी कनकदपिड करेण अवललम्बे । तया कनकणिकया अभिहतजघना गजवधूः पारिजवतया गत्यन्तरम् प्रारूढवती । प्रथमगन्यनुगधे प्रयुक्तं भ्रष्टलक्ष्यं परयन्त्र- तोरणं : बर्बरकस्य उपरि निपपात । तेन हते बर्बर के दारुवर्मा यन्त्रतारणनिपातनाएगधेन प्रात्मषधं निश्चित्य सरभनम् उत्तुङ्गं तोरण स्थलम् पारुह्य यन्त्रघट्टनबीजं लोहकील के उत्पाट्य चन्द्रगुप्त- बुद्धया वैरीचकं हस्तिनीगतमेव अवधीत् । अथ च वैरोचकपुरस्स- रेण पदातिलादेन एव लोष्टघातं हतो बभूव । अनन्तरम् अभय- दत्तोनाम राक्षसप्रयुक्तः भिषक् चन्द्रगुप्तवधाय योगचूर्ण मिश्रितम् प्रौषधम् उगाहार । तत्वत्यक्षीकृत्य चाणक्यः कनकभाजने घर्णान्तरापलम्भेन सविपमिदमौषधमिति निश्चित्य तमभयदत्त तदेव प्रौपधं पाययित्वा अवधीत् । अथ राक्षसः प्रमोदकं नाम शयनाधिकृतं महान्तम् अर्थराशि पारितोषिकतया घितीर्य चन्द्र- गुप्तम् अभिद्रोग्धुम् नियुयोज ! तम् प्रतिङ्कितः चाणक्यः कुतः प्रयं भूयान् धनागमः? इति पृष्वा पूर्वापरविरुद्धप्रलापेन अपलपन्तं विचित्रषधेन व्यापादयामास । ..

·( ७ ) अथ शयनागारे शयितं चन्द्रगुप्तं निशि निगूढं निहन्तुं बीभत्स- कादयो गक्षसप्रणिधयः प्रथममेव प्रयुक्ताः शयनगृहस्य अधः सुरक्षाम् एत्य न्यबसन् । तन्वयनगृहं चन्द्रगुप्त वेशात्प्राक चाणक्यः स्वयं प्रविश्य निपुगमवलोकयामास । तत्र कस्माञ्चित् भित्ति- च्छिद्रात् गृहीतातावयवां पिपीलिकापक्ति निष्कामन्ती- मवाक्य पुरुषगर्भम् एतद्गृहम् इति निश्चित्य तस्मिन् दाह्यमाने धूमावरुद्धदृष्टया बीभत्स कादयः ज्वलनलात् प्रभूषन् । प्पथ एतेषु सर्वेषु उपायेषु नाणक्यबुद्धिकौशन विफली भूतेषु निष्प्रत्याशा राक्षसः सुहृत्तमस्य मणिकारश्रेष्ठिनः चन्दन- दाम्मस्य गृहे पुत्रकलत्रादिकं न्यासीकृत्य नगगदपक्रम्य मलय तुम् प्राश्रित्य गितृवधामर्पितं तं चन्द्रगुप्तम् अभियोक्तुं प्रोत्साहयामास । चाणकास्तु कुसुमपुरवृत्तान्तं परिज्ञातं निपुणकं नाम प्रणिधिं प्रेपिर लान् । मः भिक्षुको भूत्वा यमपट पसार्य गायन् मणिकार- श्रेष्ठिनः चन्दनवासस्य गेहं प्रविवेश । तत्र च गीतानि गातुं प्रवृत्तं अस्मिन् गृहाभ्यन्तरात् राक्षसस्य कुमारः पञ्चवर्षदेशीयः कौमार सुलभेन कौतूहलेन उत्फुल्लनयनः निश्चक्राम । तदानीं हा! निर्गता हा ! निर्गत इति स्त्रीजनः कोलाहलम् अकरोत् । राक्षसस्य भार्या सरभसम् प्रागत्य तं कुमारम् प्राकृष्य संभ्रमप्रचलितात् करात् अंगुलीयकं विगालनवज्ञाथ अभ्यन्तरं प्रविष्ट । निपुणकः तत् गाडुलीयकं राक्षसनामाङ्कितम् अवलोक्य चाणक्याय प्रददौ । मुद्राम् इमाम् अधिगत्य चाणक्यो राक्षसवशील रणाय बहूनि कपटतन्त्राणि प्रोक्तं प्रचक्रमे । तथाहि-अस्ति राक्षसस्य प्रियमित्रं शकटदासो नाम ..

·प्रधानतमा ( ८ ) कायस्थः। चाणक्यप्रणिधिः सिद्धार्थकः तेन सह कपट सख्यं ग्राहितः प्रासीत् । सन्ति च म्लेच्छराजलोकस्य मध्ये पञ्च राजानः, कुलूनाधिपः चित्रवर्मा, मलयाधिपः सिंहनादः, काश्मीराधिपः पुष्करात्यः, सिन्धुदेशाधिपः सिन्धुषणः, पारसीकाधिपः मेघनादश्चेति । ते च परया सुहृत्तया राक्षसम् अनुवर्तन्त इति कृत्वा, तान् घातयितुं राक्षसमलयकेवाः उपजापं जनयितुं च भाविकार्य जातं निपुणम् अभ्यूह्य लेखम् एकं लिलेख । यमवसरे प्रकाश्यमानं मलय केतुः राक्षसेन चन्द्रगुप्ताय निगूढ- संधिकरणार्थम् अनुप्रेषितम् इति निस्सन्देहम् अनुसन्धाय विशुद्ध भावम् अपि तं निष्कासयिष्यति । ततश्च सिद्धार्थकम् पाहूय एवम् प्रादिदेश-'भद्र प्रयत्न- लिखितान्यपि श्रोत्रियाक्षराणि नियनम् अस्फुटानि भवन्ति । तत् इम लेख केनापि कस्यापि स्वयं वाच्यम् इति प्रदत्त बाह्यनामानं शकटदासेन लेखयित्वा उपनय । न च प्राख्येयम् अस्मै चाणक्यो लेखयति इति । सिद्धार्थकः तथा कृत्वा उपजहार । तं च लेखं चाणक्यो राक्षसनामाङ्कितया मुद्या मुद्रापितवान् । अथ तं लेखं तां च मुद्रां सिद्धार्थकाय दत्वा, रहसि कर्तव्यानि बोधयित्वा तं विससर्ज । ततश्च शकटदासः चन्द्रगुप्तम् अभिद्राग्धं नित्यं प्रयतते इति दोषं प्रख्याप्य तस्य शूलारोपणम् प्राज्ञापयामास । सिद्धार्थको वध्यस्थानं गत्वा पूर्वमेव कृतसंकेतान् घातकान् अतिसंज्ञया पलाय- यित्वा शकटदासादाय राक्षसम् उपजगाम । स च सुहृत्प्राणरक्षण- परितुष्टः मलयकेतुना सबहुमानं समर्पितानि भूषणानि स्वगात्रात् अवतार्य सिद्धार्थकाय विततार । तानि गृहीत्वा सिद्धार्थकः ·" , ( ६ ) तम् एवं विज्ञापयामास–'चाणक्यस्य विप्रियं कृत्वा न शक्यं मया पुनः पाटलिपुत्रं प्रवेष्टुम् । तत् इतः परम् इच्छामि अमात्यम् एव शुश्रूषितुम् ' इति । तथेति राक्षसेन अङ्गीकृते पुनरपि निवेदया- मास-'अमात्य, अत्र प्रथमप्रविष्टस्य मे नास्ति कापि परिचितः। तदेतत् अमात्यस्य प्रसादम् अल्या मुद्रया मुद्रयित्वा अमात्यस्यैष भाण्डागारे स्थापयितुम् इच्छामि ; यदा प्रयोजनं तदा ग्रहोण्यामि इति। राक्षमः को दोषः, एवं क्रियताम् इत्यङ्गीकृत्य स्वनामाङ्किता मुद्रां विलोक्य, 'कुतः तदागमः' इति पप्रच्छ । सिद्धार्थकः, 'कुसुमपुरे चन्दनदासस्य गेहद्वारे पतिता मया प्रासादिना' इति विज्ञापया. माप्त । राक्षसः तत् तथ्यम् इति विश्वस्य ताम् आदाय शकटदासम् एवम् श्रादिदंश । 'इतः परं अनयैव मुद्रया स्वाधिकारे व्यवहर्तव्यं भवता' इति । एवं चलति कायें चन्द्रगुप्तः पर्वतश्वरेण धृतपूर्वाणि त्रीणि श्राभरणानि विश्वावसुप्रभृतिभ्यः चाणकाप्रणिधिभ्यः त्रिभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रतिपादयामास । ते च तानि विक्रतुं राक्षसकटकम् अगमन् । राक्षसश्च तानि महार्हाणि प्राभरणानि मूल्यं प्रदाय जग्राह । अत्रान्तरे चाणक्यो राक्षसस्य कपटसुहृदं क्षपणकं, 'राक्षस- प्रयुक्तः अयं विषकन्यया पर्वतकेश्वरं घातितवान् ' इति दोषं प्रख्याप्य नगरात् निर्वासयामास । सः राक्षसम् उपजगाम । अथ राक्षसकलत्रसंरक्षिणं चन्दनदासं राजाहितकारी इति बन्धनागारे क्षेपयामास । तदानीम् एव भागुरायणः अन्ये अपि भद्रभटप्रभृतयः चाणक्यप्रणिधयः चन्द्रगुप्तापगगव्याजेन अपक्रान्ताः मलयकेतुम् प्रशिश्रयन् । भागुरायणः स्वप्राणरक्षक इति कृतज्ञतया मलयकेतुना ·( १० ) अमात्यपदे प्रतिष्ठापितो बभूव । ततश्च चाणक्यः चन्द्रगुप्तेन सह कृतककलहं कृत्वा ततः प्रपक्रान्त इव अभूत्। राक्षसस्तु स्वप्रणि- धिना विराधगुप्तेन सर्वम् एष चन्द्रगुप्तवन्तम् कुलीभूतम्, चाणक्य च नतः अपरागात् अपक्रान्तं परिज्ञाय भृशं तुतोष । अत्रान्तरे लब्धामात्य पदः भागुरायणः गतस्य चाणाक्य एष द्वेषः, न चन्द्र- गुप्तस्य उपरि इति तैः तैः उद्बोधनैः मन्नयकेतोः मनसि महान्तं विकल्पं उत्पादयामा । अथ कतिपयकालानन्तरं गक्षमेन प्रोत्सा- हिता मलय केतुः कौलूतप्रभृतिभिः सुहृद्भिः परिवृतः ससैन्यः चन्द्र- गुप्ताभिषेणनाय प्रस्थाय पुष्पपुरस्य नातिदृरे सेनानिवेशम् अकरोत् । अरानिबलस्य संनिहिततया जातकोमलयकंतुः मुद्राम् एकां भागु. रायणहस्तेमकटके अस्मिन् मुद्रालाञ्छितस्यैव प्रवेशी निर्गमा वा देयः इत्याज्ञापयामाम । एवं प्रचलति व्यवहारे, जीवसिद्धिः श्रवार इदानी चाणक्यनिदेशानुष्ठानस्य इति निश्चिन्य विविक्ते निष्परिजनं मलयकेतुम् उपनिष्ठन्तं भागुरायणम् उपगम्य बहिः निर्गन्तं मुद्रां ययाचे । तेन च किमुद्दिश्य गम्यन इति पृष्टे एवं प्राह- 'रहस्यम् एतत् । तथापि कथयामि श्रयताम् । प्रहं तावत् मन्दभाग्यः पाटलिपुत्रम् अधिषमन् गक्षसेन मित्रत्वम् उपगतः। तस्मिन्नवसरे राक्षसः गूढं विषकन्यशाप्रयोगम् उत्पाद्य पत्श्विर घातितवान् । ततः अहं राक्षसमित्रम् इति कृत्वा चाणक्येन न रात् निर्वामितः। इदानीमपि राक्षसेन किमपि तादृशं कर्म धारभ्यते, येन अहं जीव- लोकात् अपि निष्कासिष्ये । तस्मादतिनृशंसकारिणम् इमम् विसृज्य यत्र कुत्रापि गमिष्यामि' इति । श्रुत्वैतत्, कथं राक्षसः एव - ·" ( ११ ) अस्मपितृघाती इति भृशं दूयमाने मलय तौ भागुरायणे मुद्रां दत्वा क्षपणकं विससर्ज । ततश्च सिद्धार्थकः पूर्व चाणक्येन दत्तं राक्षसमु. द्रालाञ्छितं लेख स्वेन एत राक्षस भागडागारे मिक्षिप्तपूर्ण तन्मुद्रा- लाञ्छिताम् प्राभग्णपेटिकां व समादाय सत्वरं क-कात् निर्गच्छन् रतिभिः गृहीतः मलयकतुनिकटम् मानिन्ये : ' कथम् अगृहीतमुद्रः कटकात् निर्गच्छनि ?' इति पृष्टे एवं व्यजिज्ञपत् अहं खलु राक्षसेन लेवम् इमं दत्वा चन्द्रगुमसक शं प्रेषितः, कार्यौरवेण त्वरायितः अस्ति । तत् क्षम्यताम् इति उक्त्वा लेखमपंगामाम । भागुरायणः कीदृशः अयं लेखः ? इति तमुद्घाट्य बलय केतवे गदर्शयत् । स चैना वाचयत् । " स्वस्ति यथास्थानं कुतोपि कोपि कमष्टि पुरुषविशेषम् अवगमयति । अस्मत्प्रति निकृत्य हावि दर्शिता अत्यता सत्य- पादिना । सांपलम् एतेषाम् अपि प्रथमम् मन्यस् संधीनां असम- सुहृदां पूर्व पतिज्ञातन्धिाग्पिणनप्रोत्साहनेन सत्य पयः प्रीतिम् उत्पादयितुमर्हति । एतगि एवम् अनुगृहोताः सन्तः स्वाश्रयविनाशेन उपकारिणम् अाश्रयिष्यन्ति । एतेषां मध्ये केचिदरेः शदण्डाभ्यां प्रथिः । केचित् विपयेणेति : आलंकास्त्रयञ्च मत्यवना यदनुप्रेषितं तदुपगतम् । मया अपि किञ्चित् अनुप्रेषितं तदुपगमनीयम् । वाचिक च प्राप्त नमात् अस्मात् श्रोतव्यम्" इति । वाचिक किमति पृष्टे सिद्धार्थकः कौलूतादयः पञ्च राजानः चन्द्रगुप्तेन सह निगूढं सन्धिं विधित्सन्ति इत्यादिकम् । अस्य एव लेखस्य विधरणं विधाय प्राभर- णपेटिकां च प्रदर्शयामास । तामगि राक्षसमुद्राङ्किताम् पालोक्य समुद्घाट्य पश्यति मलयकेतौ स्वेन राक्षसाय सबहुमानं सादरञ्च ·( १२ ) यत् अनुप्रेषितं प्राभरणत्रयं तत् तस्याम् प्रासीत् । ततश्च राक्षसेन चन्द्रगुप्तस्थ उपायनी कृतम् इति लेखतो निश्चिय मलयकेतुः बलव- च्वुकोप । सद्य एष राक्षसं द्रष्टुं प्राचकाङ्क्ष । राक्षसस्तु कुमारेण समर्पितपूर्वस्य ग्राभरणस्य सर्वार्थसिद्धये वितीर्णत्वात् विक्रीतेषु एक परिधाय माजगाम । तदाभरणं स्वपित्रा धृतपूर्वम् अभिज्ञाय सत्यं चन्द्रगुप्त न अस्मै प्रेषितम् इति निश्चित्य विवृद्धमन्युःमलयकेतुः किम् एतत्सर्व इति तं पप्रच्छ। राक्षमस्तु लेखस्य शकटदासेन स्वहस्त- लिखितत्वात् स्वमुद्रालाञ्छितत्वाच्च नाहं व्यलेखयम् इति धक्तुं न अपारयत्। प्राभरणादिविपयेपु विरचितस्य चाणक्यनीतिप्रयोगस्य सुश्लिष्टत्वात् यत्किर्माप वक्तुम् अवकाशमलभमानः भृशं पर्याकुली- भूय मलय केतुना निराकृतः गत्यन्तराभावात् पाटलिपुत्रं निववृते । अथ च क्रुद्धः कुमारः कौलूनादीन कपटसुहृदः विज्ञाय तान् अजीघनत् । अनन्ताम् असमीक्ष्यकारी एपः दुराचारः इति मलयकंतुम् उझिया सर्व सैनिकाः सभयं पलायांचक्रुः। अवसरप्रतीक्षा भद्र- भटप्रभृतयः मलयकेतुं संयम्य चागा निकटम् पानिन्युः। सिद्धार्थ- केन वृत्तान्तम् इमम् प्रवाधितः चाणक्यः तम् एवम् प्राज्ञापयामास। 'चन्दनदासः स्वगृहे निक्षिप्तं राक्षसकलत्रं नार्पयति । तत् त्वं सः सिद्धार्थकश्च चण्डालवेपधारिणी तं शूलं धारापतम्' इति । ततश्च राक्षसं तन्त्रेण स्वसमीपम् मानेतुम् पुरुषम् एकं प्राहिणोत् । स च पुरुषः राक्षसागमनमागें कस्यचित् द्रुमस्य शाखायां कण्ठम् उद्वघ्नन् प्रासीत् । राक्षसेन व्यसनकारणं पृष्टः सः एवम् उवाच । 'अस्ति मणिकारश्रेष्ठी चन्दनदासो नाम । तस्य प्रियषयस्यः विष्णुदासेो नाम ·( १३ ) ममापि प्रियवयस्यः । स च चन्दनदासस्य राक्षसकलवप्रच्छादनाप- राधेन शूलारोपणं श्रुत्वा, तदश्रोतव्यश्रवणात् पूर्वमेव ज्वलनं प्रवेष्टुं संनह्यति । अहमपि विष्णुदासस्य अश्रोतव्यं यावत् न शामि, तावत् प्रात्मानं व्यापादयिष्यामि' इति । तच्छुत्वा राक्षसः प्रत्युषाच- भद्र ! गच्छ ! गच्छ! शीघ्रं विष्णुदासं ज्वलनप्रवेशनात् निवारय, अहमपि इदानीं चन्दनदासं मरणात् मोचयामि ।' इत्युक्तवा सरभसं वध्यस्थानं गत्वा शुलायतनान् एवम् आह । 'भो भोः न खलु व्यापादितव्यः चन्दनदासः । यत्कृते सायं व्यापाद्यते सः राक्षसः अयं विधेयः अस्ति इति चाणक्याय निवेद्यताम् ' इति । अनन्तरं तैः बोधितः चाणक्यः राक्षसं स्वरमीपमानाय्य मैत्री चक्रे । ततश्च तं चन्द्रगुप्तसाचिव्ये प्रतिष्ठाप्य स्वस्थी बभूव । चन्द्रगुप्तश्च राक्षसानु- रोधेन मलयकेतवे पित्र्यमेव विषयं प्रत्यर्य, चन्दनदासस्यापि मोक्षम् प्राज्ञप्य, राक्षसविन्यस्तसमस्त राज्यभारः सुखैकताना बभूव । एवं चाणक्यो राक्षसस्य चन्द्रगुप्तेन सह मैत्री संपाद्य कृतकृत्यः परां कोटिमानन्दस्याध्यगच्छत् । मुद्राराक्षसकथासंग्रहः संपूर्णः ।।

·वेणीसंहारकथासंग्रहः पुरा खलु ज्येष्ठः पाण्डवो युधिष्ठिरः राजसूयं यज्ञम् प्राजह । तत्र च अनुपमा समृद्धिम् अभिवोदय असूयाकपायितहृदयः दुर्योधनः शकुनिना सह संमन्न्य घृतं कर्तुमजातशत्रुम् श्राजुहाव । ततश्च प्रक्षशौण्डेन शकुनिना सह कपटाने प्रवृत्ते प्रतिदेवनं पराजये वर्तमानः युधिष्ठिरः गवाश्वं दासीदासम् अशेषाणि धनानि अनुजान् श्रात्मानम् अन्ततः महानुभावां पाञ्चालीम् अपि पणम् अकरोत् । अथ निर्मर्यादस्य दुर्योधनस्य वशे वर्तमानः दुश्शासनः पति- व्रतोत्तमां पाञ्चाली केशेषु धाकृष्य सभामध्यम् धानिनाय । निरस्य- लउताम्, उल्लङ्घय मर्यादा, विधूय विनयं, दूरीकृत्य साधुवृद्धवच- नानि, पतिव्रताल नामभूतायाः पाञ्चाल्याः चेलापकर्षणाय प्रायतिष्ट दुर्मतिः दुश्शासनः । तदानीम् उदासानेपु सत्यपाशसंयमितेषु पाण्डवेपु, धिक्शन्दगर्भम् अवमिनमुखेषु वृद्धगणेषु, विधिवलं विचिन्य वाचंयमेषु अन्याभ्येषु, कृष्णसर्पवेष्टितगात्रेव दुश्शासन- करस्पर्शन प्रवेपमानासा तपस्विनी पाण्डवसीमन्तिनी गत्यन्त- राभावात् उच्चैः एवम् प्राचक्रन्द । हा कृष्ण द्वारकावासिन् वासि यादवनन्दन । इमामवस्था संप्राप्ताम् अनाथां किमुपेक्षसे ? ॥ इति भगवतः कमलाकान्तस्य निरुपाधिकया करुणया कटितटम् अस्याः पयःपारावारतरङ्गपरंपराभिः इव निरर्गलम् . प्रथ ·( १५ ) उद्गलन्तीभिः दुकूलपरंपराभिः प्राच्छादितम् अभूत् । चिर- कालचेलापकर्पणप्रयासपरिश्रान्तबारः दुरात्मा दुश्शासनः तत्पातिव्रत्यदहनदग्धगात्र इथ प्रसारितपाणिः पपात पृथिव्याम् । तस्याद्भुतस्य दर्शनेन सदसि कोलाहले वर्तमाने दुस्सहक्रोध- प्रस्फुरदोष्ठपुटः भीमसेनः करेण करं समुत्पिष्य सरभसम् समुत्थाय सिंहनादम् एकं विससर्ज । तेन सिंहनादेन प्रशान्ते कोलाहले गभीरेण स्वरेण एवम् अवादोत्-' यद्यस्य दुर्बुद्धः दुश्शासनस्य वक्षः विदार्य रुधिरं न पिबेयं तर्हि न अहं सतां गतिम् अवाप्नुयाम्' इति । अथ अतिमात्रम् अहंभावाध्मातहृदयः दुर्योधनः द्रौपदीम् उद्वीक्ष्य मन्दहासेन वदनं व्यादाय घसनम् अपाह्य सव्यम् ऊरुम् 'इत प्रास्यताम् ' इति सातिसंज्ञम् प्रास्फाल्य प्रदर्शयामास । तत् दृष्ट्वा रोपविस्फारितेक्षणः भीमसेनः ‘प्रये दुरात्मन् दुर्योधन, यदि गदया अहम् एतम् ऊरुं न भिन्द्याम् , तदा अहम् प्रात्मनः सर्व सुकनफलं न अधिगच्छेयम्' इति व्याजहार । एवम् असह्य न परिभवेण दह्यमानमानसा द्रुपददुहिता अपि, ' यावत् अयं दुरात्मा दुर्योधनः परासुः भूमौ न शेत तावत् अहं विमुक्काम् इमां वेणी न संहरिष्यामि' इति प्रतिजज्ञ । अथ धृतराष्ट्री दुर्योधनस्येदम् प्रत्युत्कटं दुश्चरितम् अभिवोक्ष्य नितराम् अनुतप्तहृदयः पाञ्चाली पागडवांश्च बहुभिः सान्त्ववादैः समाश्वास्य पुनरपि राज्यं प्रत्यय इन्द्रप्रस्थं प्रति प्रस्थापयामास । अथ कर्णशकुनिप्रभृतिभिः दुरात्मभिः प्रबोधितेन दुर्योधनेन समाहृतः युधिष्ठिरः विदुरप्रभृतिभिः प्राप्तः बहुशः निवार्यमाणोऽपि - ·भवितव्यताकृष्टमानसः सभामागन्य पुनरवि शकुनिना समम् अक्षः देवनं प्रतिपेदे । प्रथमे देवने द्वादश संवत्सरान् अरण्यवासा, द्वितीये च संवत्सरमेकम् अज्ञातवासश्च पणोऽभूत् । उभयोरपि देवनयोः पराजितः अयं युधिष्ठिरः महादरैः पन्या च समं प्रस्थाय प्ररगये बहून् क्लेशान् अनुभवन् विराटनगरे कथं कथमपि अज्ञातवासमपि अतिवाहयाञ्चके। एवं त्रयोदशसु संवत्परेषु अतीतेषु युधिष्ठिरः स्मरणमात्रकृत संनिधानेन भगवता वासुदेवेन मह संमन्य दुर्योधनदुश्शासनादि- दुर्नयस्मरणदुस्सहरोपेण भीमेन बहुधा प्रतिषिद्धमपि सन्धि कर्तव्यतया अनुमेने अथ भगवान् देवकोसूनुः भरतकुलहित- काम्यया स्वयमेव प्रतिपन्नदौन्यः प्रस्थाय दुर्योधनस्य भदनं पाससाद तत्र विशेषतः समलंकृते सभामगडपे पूर्वमेव संमिलितः भीष्मप्रभृतिभिः महनीयैः अभिनन्दितागमनः भगवान् सुरगुरुरिव सुधर्मायां सुस्पष्टम् एवं व्याजहार । विदितं खलु भवतां यद्युधिष्ठिरः कपटयुतनिर्जितः सानुजः सभार्या वनवासे बहून् क्त्तेशानवाप्य कथं कथमप्यज्ञातवासकच्छ - मपि प्रतिचक्राम' इति । सः अयं इदानों धर्म्य न्याय्यं च पन्थानम् प्रास्थितः सुयोधनेन ममं सन्धिं कर्तुम् इच्छति । तस्य इदं मन्मुखान्तरितं वचनम् । इन्द्रप्रस्थं वृकप्रस्थं जयन्तं वारणावतम् । प्रयच्छ चतुरो ग्रामान कञ्चिदेकञ्च पञ्चमम् ॥ इति श्रुत्वैतत् नितराम् अमर्पितः दुरात्मा दुर्योधनः पाण्डवपक्षपाती इति भगवन्तं संयन्तुमारेभे। तदा भगवान् विश्वरूपं प्रदर्श्य तेजः ·तच प्रियं - ( १७ ) संपातमूर्छितं तमवधूय पाराशर्यनारदजामदग्न्यप्रभृतिभिः मुनि- वृन्दारकैः स्तूयमानः पाण्डवान्तिकमाजगाम । मन्यमानः भीमसेनः पाञ्चालीं बहुविधैः सामवादः समाश्वास्य सर्वानपि राजन्यान् समराय संनाहयामास । ततः परमतिभयंकरे सकलराजकुलक्षयावहे महति युद्ध प्रवर्तमाने दशभिः दिवसः पाण्डवबलस्य महत् कदनं कुर्वन्तं भोमं निरूपाधिकया कृपया स्वयमेव प्रतिपन्नसारथ्येन भगवता वासुदेवेन संरक्ष्यमाणः विस्मयनीयपराक्रमः सव्यसाची, शिखण्डिनं पुरस्कृत्य युध्यमानः स्यन्दनात् पातयामास । अथ संशप्तकैः सह समरप्रवर्तनेन अन्यत्रापनीते अर्जुने, 'अयमेव समयो युधिष्ठिरादीन् विजेतुम् ' इति निश्चित्य महोत्साहाः धार्तराष्ट्राः चक्रव्यूहं परिकल्प- यामासुः । तद्वयहस्य अभिमन्युमन्तरेण कस्याप्यनभिज्ञाततया अनिर्मात- निर्गममपि तं पुरस्कृत्य प्रविविक्षत्सु युधिष्ठिरादिषु, सत्वरमन्तः प्रविष्टवतिच सुभद्रातनये जयद्रथः समागत्य अन्यान् अगैत्सीत् । अथ यावत्प्राणं प्रतिकुर्वन्तमपि एकाकिनमभिमन्युं सर्वेऽपि वीराः परिवार्य शरवर्षः अवकिरन्तः रथात् अधः पातयामासुः । तत् श्रुत्वा पुत्रशोकदह्यमानमानसः अर्जुनः तनयमरणकारणं जयद्रथं श्वो दिनान्तात् प्रागेव हनिष्यामि, नाचेत् अग्निं प्रवेक्ष्यामि इति प्रतिजज्ञ। दुःस्वप्नदर्शनयमानमानसा भानुमती समाश्वासयन् दुर्योधनः दुश्शलामुखात् तदेतत् प्रतिज्ञातमाकपर्य, परेधुः समरे समारब्धे, तं जयद्रथं समराङ्गणात् सुदूरे पृष्ठतः स्थापयामास । . ૨ ·. ( १८ ) अथ लोहितायति सूर्य जयद्रथस्य अनक्षिगाचस्तया अग्निप्रवेश एष शरणम् इति नितरां निर्विरणे धनञ्जये अपारकरुणानिधिः भगवान् चक्रपाणिः प्रात्मीयया प्रत्यद्भुनया मायया सूर्य- माच्छाद्य, श्राकालिकमन्धकारमसृजत् । तदानीमर्जुनानल- प्रवेशदर्शन मुख मनुर्भावतुं पुरतः समागन्य कौरवमूमध्यान् मुख मुन्न पयति जयद्रथे, भगवता वासुदेवेन दत्तसंज्ञः धनजयः सत्वरम् प्रतिनिशितैः शरवर्षेः अग्रतः स्थितान् अरातिधर्गानपसार्य, अत्यद्भुतेन हस्तलाघवेन छिन्नं तन्छिरः, समन्तपञ्चकममीपे पश्चिमा सन्ध्यामुपासोनस्य वृद्धक्षत्रस्य तजनकस्य उत्सङ्गे पातयामास । सेोऽपि मसंभ्रमं तच्छिरो भुवि निशातयन् , ' यः अस्य जयद्रथस्य शिरः भूमौ पातयिष्यति, तस्य शिरः शतधा फलिष्यति' इति स्वस्यैव शापं स्वयम् अनुषभूष । तदनन्तरं जयद्रथषधेन नितराम् अमषितैः धार्तराष्ट्र रात्रियुद्धे समारब्धे, महेन्द्रदत्ताम्, अर्जुनवधार्थ चिरेण सरक्षितां शक्ति को घटोत्कचधधेन चरितार्थाम् अकरोत् । द्रुग्दावराट- भूरिश्रवस्सोमदत्तवाहीकप्रमुखेषु वारेपु निहतेपु, वयना अशीति पञ्चकमपि पाडशवर्षवत् सेना मुखे सञ्चन्तं द्रोणं द्रष्टुपपि अशक्तपु पाण्डवसैन्येपु पलायमानेपु, भीममेनः स्वसैन्य एव कश्चिदश्वत्थामनामानं कुञ्जर निहत्य द्रोणान्ति के 'अवस्थामा हतः उच्चैः श्रावयामास । पुत्राराक्रपाभिज्ञो द्रोणः तद्वाक्ये विश्वासमनधिगच्छन् अनुक्तपूर्वानृतम् अजातशत्रयागत्य, 'अपि सत्यम् अश्वत्थामा हत' इति पप्रच्छ । अनिच्छन्नपि बन्धुवाक्यनिर्बद्धो जयलुब्धो .. . इति पुनः पुनः ·युधिष्ठिरः मन्दमन्दम् 'अश्वत्थामा हतः' इत्युक्त्वा किञ्चिद्विलम्ब्य कुजरः' इत्यप्यभाणीत् । ततश्च अनाकर्णि तवाक्यशेषः पुत्रशोक- विदीर्णहृदयः शिथिलितप्राण द्रोणः, सशरं शरासनं विसृज्य रथोपस्थ एव योरामास्थाय प्राणान् तत्याज। अथ धृष्टः धृष्टद्यम्नः सरभसं समीपमुपसर्पन असकृत अर्जुनेन मधिक्कारं निवार्यमाणोऽपि तूष्णीभूतस्य तस्य पलित धवलमुत्तमाङ्गमसिलतया कण्ठात् अपातयत् । अश्वत्थामा तदेतद्वैशसं तत्सारथिमुखादाकगये, सुचिरं शोकसागरे निमग्नः कृपदुर्योधनाभ्यां समाश्वासितः काञ्चित् प्रकृतिमापन्नः युद्धाय मनो दधे : पितुः अनन्तरं सैनापत्य सभी सतः द्रोणपुत्रस्य प्रस्य शोकरोषसंवर्वितान् वीरवादान् असहमानः दुर्योधनेन प्रतिज्ञात- सैनापत्यः द्रोण प्रत्सरी कणः 'वक्तुं सुकरमिदं ; दुष्करम् अध्यवसि- तुम्' इत्यादिभिः वाक्यैः तं परिजहास । परस्परवधव्यवसायपर्यन्ते पाकलहे प्रवर्तमाने कृपदुर्योधनाभ्यां कचित् सान्वितः क्रोधस्य परां काष्ठामधिरूढः अश्वत्थामा, ‘यावदयं ताताधिक्षेपकारी कर्णा न निधनमुपैति, तावत् अहं शस्त्रं न गृह्णीयाम्' इति प्रतिजज्ञे । अथ कृतकठोरप्रतिक्षेन भीमेन प्रार्थितं दुशासनं संरक्षितुं सरभानमुपगतो कर्णदुर्योधनो भ्रातुः प्रतिज्ञा भङ्गम्भीरुः अर्जुनः सरभसमभिद्रुन्य शरवर्षः अधाकिरत् । ततश्च घटोत्कनधधा- मर्षितया हिडिम्बया प्रेषितैः राक्षसः अनुप्रविष्टः भीमरेनः दुशासनं भूमै निपात्य नृपिंह इव हिरण्यकशिपाः तस्य पक्षाविदार्य रुधिरम् प्रापौ । अर्जुनशरप्रहारमुचितं दुर्योधनमालोक्य सारथिः स्यन्दनम पवाह्य निर टोद्याने कस्यचित् न्ययाधतरोः ·( २० ) प्रधस्तात् निनाय । तदानी दुश्शासनषधामर्षितं भीमसेन- धनञ्जयाभ्यामभियुक्तं पितरमभिवीक्ष्य कर्णतनयो वृषसेनः सरभसं सायुधः समागत्य धनञ्जयमभियुयोज । अथ असमाप्तमपि भीमेन सह समरव्यापार विसृज्य विस्मयनीयं वृषसेनहस्तलाघवं विलोकयन् कर्णः धन तयशर- प्रहागत् विह्वलं तमभिवीक्ष्य स्वयमपि कालपृष्ठं व्यापारयामास । अत्यद्भुतावहां धनुर्वेदशिक्षाचातुरी प्रदर्शयतो धनञ्जयस्य मर्म- भेदिभिः बाणैः भिन्नरहं रथमध्ये पतितं कुमारं वीक्ष्य पुत्रशोकदह्य- कर्णः संगलितमपि अश्रु गतमवधूय पुनरपि धनञ्जयमभियुक्तवान् । धनञ्जयेन समागतानां नकुलसहदेव पाञ्चालप्रमुखानां वीराणामेकदा शरवर्षः विह्वलीकृतः कर्णः, स्वस्य दीनामवस्थां शोणितलिप्तमुखेन बाणेन कस्याञ्चित् पट्टिकायां विलिख्य, सुन्दरकनामानं सेवक सुयोधनाय विससर्ज । मानमानसः - . तदानोमयाचिततालवृन्तन उद्यानसमीरणेन लब्धसंज्ञा भूमौ उपविश्य दुश्शासनमनुशेचिन् दुर्योधनः सुन्दरकं दृष्ट्वा 'अयमहम् प्रागतोऽस्मि' इति कर्णाय प्रतिसन्देशं प्रेपितवान् । अथ तस्य संग्रामावतरणाय मजीकृत रथे, दुशासनवधश्रवण दूयमानमानमो तपितरौ संजयेन समं रथमारुह्य तत्समीपमु- पगतौ। ततः तत्र तेषां तत्कालोचिते अनिकरुणे संलापे सुचिरं प्रवर्तमाने, सव्यसाची कर्ण निदत्य स्ताकाशष्टप्रतिज्ञेन भीमेन सह दुर्योधन मन्धिष्यन् तमेव उद्देशानुरजगाम । उभावपि तो भीमार्जुनौ 'अनुलनीयः सदाचारः' इति कृत्वा गान्धारी- ·. ( २१ ) धृतराष्ट्रौ प्रणम्य सूर्यस्य अस्तंगतत्वात् अवसितसमगै सैन्यानि संहृत्य शिबिरमासेदतुः। अथ कर्णवधश्रवणानन्तरं उत्तिष्ठ पानः सर्वाययायुधानि समा- दाय समागतः अश्वत्थामा, 'कर्णद्वषी त्वं ममापि शत्रुरेव प्रसि' इति दुर्गधनेन निराकृतः नितरां निर्विरणहृदयः समरात् विरम्य, कृपकृतधर्मभ्यां माकं स्वच्छन्दसंचाराय अग्णयमगमत् । परेयुः समरे समारब्धे, युधिष्ठिरण निहन मद्राधिपे शल्ये, सहदेवशस्त्रानलं प्रविष्टे च शकुनौ, वृकादरेणाभिद्रुतः दुर्योधनः समराङ्गणात् सत्वरं पलाय्य, कस्मिश्चित् विपिनसरसि निमग्नः सलिलस्तम्भनी विद्या- मास्थाय निभृतं तस्थौ। ततश्च तदन्वेषणाय भगवता वासुदेवेन श्रधिष्ठितमेकरथ- मारुह्य समन्तात् पर्यटन्तौ भीमार्जुनौ अभिषक्ष्य यदृच्छासंगतः कश्चित् धनेचरः पुरुषगर्भमेतत् इति तत्सरः प्रदर्शयामास । तत्र दुर्योधनपदलाञ्छनां पदवीं दूष्पा तुष्टो भीमसेनः भयंकरेण सिंहनादेन दिशामुखानि मुखरयन् सरस्सलिलमवगाह्य समन्तात् पालोडयामास । तेन अतिक्रुद्धेन सरभसं सलिलात् उत्थितेन दुर्योधनेन समं भीमस्य भीमं गदायुद्धमारब्धमा- सीत् । अत्रान्तरे सुयोधनमित्रं चार्वाको नाम राक्षसः मुनिवेषधारी युधिष्ठिरं पञ्चयितुम्, 'भाः तृषितास्मि पानीयपनायताम् इत्युच्चैः उद्घष्यन् तदावासमाससाद । तेन यथावदुश्चरितः चार्वाकः वार्ताप्रसङ्गे एवमब्रवीत् । प्रथमं भीमदुर्योधनयोः गदायुद्धे प्रवर्तमाने तीर्थयात्रायाः समागतेन सीरिणा रहस्याहितां ·( २२ ) - संज्ञामासाद्य दुर्योधनो दुश्शासनारि गाढमभिहत्य, धीर- सुलभा गतिमनीनयत् । प्रथ भ्रातृषधशोकजं बाष्पं प्रमृज्य धनञ्जयो भ्रातृहस्तात् गदामाकृष्य, प्रकृतहस्त इति कृत्वा वासुदेवेन निवार्यमाणः अपि, दुर्योधनेन समं योद्धम्, प्रारब्धवान् । दुर्योधनपक्षपाती बलदेवश्च देवकी सूनुमुपायतः स्वरथमारोप्य द्वारका नीतवान् । ' अहं तु मुनिजनसुलभेन कौतूहलेन एतत् द्वन्द्वयुद्धमपर्याप्तमेव मालोक्य, अतिकठोरेण प्रातपेन बलवत् तृषितः पहागतः अस्मि' इत्युक्त्वा वार्वाको यमागतम- गमत् । अतिदारुणमेतमुदन्तमाकर्य, सद्य एव मूच्छितो द्रौपदी- युधिष्ठरौ कथंचित संज्ञलब्ध्वा सुचिरम् अतिकरुणं पिलप्य यावत् मादीपितां चितां प्रवेष्टुम् उद्युक्तौ, तावत् भीमसेनः दुर्योधनं निहन्य, परिपूरितप्रतिक्षाभारः क्षतजाभिषेकपाटलिनशरीरः दुर्लक्ष- व्यक्तिः क्व सा तिष्ठति पाञ्चाली' इति उच्चैः उधुष्यन्, युधिष्ठिरा- भिमुखमाययौ । निहतार्जुना दुर्योधन एव पुनः अपि परिभवं कर्तु प्रागच्छतीति मत्था भयात् आशिरःपादमाकम्पमानां चटुलपदमपपर्पन्तों पाञ्चालीं 'तिष्ठ, तिष्ठ, भीरु, वाधुनागम्यते,' इत्युक्त्वा केशेषु गृहीतुमियेष भीम येनः । तदनु ‘दुगन्मन्, भीमार्जुनशत्री, दुर्योधनहतक, एहि एकेनैव मुष्टिपातेन त्वां पातयामि' इत्याधिक्षिपन्तं वेगात् श्रात्मान- मालिङ्गितवन्तं रुदिनासुपरिक्लिन्ननयनमजातशत्रुमालोक्य भीमसेनः, 'देष, नाहं दुर्योधनहतकः, अपि तु परिपूरितप्रतिज्ञामहोत्सवो भीमसेनः' इति ससान्त्वमकथयत् । .

·( २३ ) अथ परां कोटिमानन्दस्य अधिरूढे युधिष्ठिरे भीमसेनः दुयोधनशोणितीक्षितेन पाणिना पतिव्रताललामभूतायाः पाञ्चाल्याः दुश्शासनकराकृष्टं केशहस्तं संयमयामास । अथ एवं महान्तं विप्रलम्भं कृतवन्तं नार्वाकन्धिष्य निहत्य नकुलः सहदेवेनसमा. वासमाससाद। अथ भगवान् वासुदेवः स्वयमर्जुनेन साकमभिषेकसामग्री- संपादनाय भृत्यधर्गान् प्राज्ञाप्य अनुभूतवेणीसंहाग्या द्रौपद्या सहितमजातशत्रु द्रष्टुं सत्वरमाययौ । एवं भगवतः पुराणपुरुषस्य पुण्डरीकाक्षस्य निरुपाधिकया करुणया महत् कृच्छमुत्तीर्णः तत्कालोपस्थितैः पाराशर्यनारदतुम्बुरुप्रभृतिभिः महर्षिभिः धृष्ट- द्युम्नप्रभृतिभिः प्राप्तैश्च परिवृतः सानुजः सभार्या युधिष्ठिरः राज्याभिषेकमहोत्सवमनुबभूव । इति ·मृच्छकटिककथासंग्रहः . प्रासीदुजयिन्यां चारुदत्तो नाम ब्राह्मणः । स युषा दीनानु- कम्पी परोपकारनिरतः स्वयम् ऋद्धिमानपि अर्थिभ्यः मित्रेभ्यश्च सर्वस्वमात्मीयं दत्वा दरिद्रः बभूव । तस्य कदाचित् काम- देवायतने देवतोपस्थानार्थमागतया वसन्तपेनया गणिकया सह परिचयः सञ्जातः । सा च सर्वसुन्दरीणामुपरि वर्तमाना वेश्याजनसुलभं धनलाभं विहाय 'श्रात्मीयेनापि धनव्ययेन गुणवानेष युवा सेवितव्यः' इति कृतनिश्चया सर्वगुणानामेक- निवासभूते चारुदत्ते दृढानुग्ता बभूव । कल्याणचरित्रः चारु- दत्तोऽपि, यौवनसुलभेन कामेन प्राकृपहृदयः तस्यामनुरागमा- बबन्ध । तदा प्रभृति, तामेव स्मृत्वा, परिक्षीणविभवतया अप्रतीकारं कामं कृच्छ्रण अन्तः नियमयन्, कतिपयं कालम- यापयत्। अथ कदाचित् प्रस्तमिते सूर्य, चारुदत्तः सायं सन्ध्यामु. पास्य, मैत्रेयाख्येन वयस्येन सह, एकत्र बलवती वसन्तसेना- गतामुत्कण्ठाम्, अपरत्र दुःसहदुःखप्रदं दारिद्य्च, अनुस्मृत्य, अनुशोचन प्रास्त । तदानी बलवनि अन्धकारे झटिति बहिर कवाटम् उद्धाट्य, सहसा अन्तः प्रविष्टा साध्यसकम्पमानगात्री वसन्तसेना त्वरिततरमभिपत्य, 'आर्य ! परित्रायस्थ माम् ' इति तस्य पादयोः पपात । चारुदत्तेन च, 'न भेतव्यम् ' ब्रूहि, कुतः परित्रातव्या भवती ? ' इति पृष्ठे सैवं बभाषे। 'आर्य ! काम- देवायतनोत्सवात् प्रारभ्य, गुणनिकीता दासी, भवन्तमुद्दिश्य, .

·( २५ ) प्रस्थिता अहं मध्येमार्गम्, मम दौर्भाग्येन दुर्वृत्तस्य राजस्यालस्य संस्थानकस्य दूतौ पतितास्मि । धूर्तः असौ अनिच्छन्तीमपि मां बलास् अनुबनन्, बलवति अन्धकारे वृक्षपण्डमनुप्रविष्टामपि भूषणशिञ्जितन उपलक्ष्य अनुगच्छन्, द्वारि तिष्ठति' इति । श्रुत्वैतत् चारुदत्तः मैत्रेयमेवमादिदेश । गच्छ, मद्वचनात् बेहि राजस्याल संस्थानकम्, ' मम इयं गुणानुरक्ता वसन्तसेना, विरम अस्याः अनुबन्धात्' इति । मैत्रेयेण बहिः गत्वा एवमुक्त संस्थानः एवमब्रवीत् । ' उच्यतां मद्वचनात् चारुदत्तः: "मयाभिमार्यमाणा वमन्तसेना तव गेहं प्रविष्टा : तां शीघ्रमेव प्रस्थाप्य निर्यातयः नाचेत् मरणान्तिकं वैरं भविष्यति।" इति। चारुदत्तः तत्संदेशं मूल्यमित्यनाकर्णित नावज्ञाय वसन्त- सेनया सह संलपन्नास्त । सातु कश्चित् कालं स्थित्वा एवमब्रवीत् । प्रार्य प्रतिक्रामति कालो गृहगमनाय । मर्वदा पापा मां भूषण कृते अनुमरन्ति । तत् इच्छामि इदमलङ्करण जानमार्यस्य गृहे निक्षेप्तुम् ' इति । दाक्षिण्यपरवशः चारुत्तोऽपि वमन्तसेनायाः प्रथमं प्रणयं विहन्तुमनिच्छन्. तत्संरक्षणाय मैत्रेयं नियुज्य, स्वयमेव अनुवज्य, तां स्वावासं प्रापयामास । परेयुः प्रभात वातायनसमीपे सुखोपविष्टा वसन्तसेना परिजनं विसृज्य एकाकिनी प्रास्त । तदा शर्विलको नाम ब्राह्मणः समागत्य मदनिकां नाम चेटी विविक्तं दृष्ट्वा सुचिरं सानुरागमवलेोकया- मास । पूर्वमेव तस्मिन् अनुरक्तया तया स्वागतेन अभिनन्दितः । शर्विलकः वस्त्रखगडपिनद्धमाभरणजातं तस्याः हस्ते दत्वा, ·( २६ ) साशङ्कः पाश्र्वेषु दत्तदृष्टिः एषमाषभाषे। 'मदनिके ! त्वयि चिगनुरक्तोऽहं त्वामनल्पेन धनेन निष्क्रीय दास्यात् मोचयितुं चौर्येण मया इदमासादितम् । तथाहि । पूर्वद्युः निशीथे निश्शब्दे नगरे गाढान्धकारावृते दिगन्तराले कर्णीसुतविद्यायामनितर- साधारणं नैपुण्यमावहन् अहं चारुदत्तस्य गृहे यथाविधि भित्तौ सन्धिं कृत्वा अन्तः प्रविश्य, मैत्रेयहस्तस्थं जर्भरस्नानशाटीनिबद्धं दीपप्रभया उद्दीपितमाभर गाजातमपश्यम् । प्राग्नेयेन कीटेन दीपं निर्धाप्य निश्शब्दपदन्तिकं गत्वा मैत्रेयहस्तात् इदमादाय निरगाम् । तद् गच्छ वसन्तसेनायै समयं प्रात्मानं मोचय' इति । तत् श्रुत्वा मदनिका 'अहो अन्याय्यमाचरितं ; घसन्तसेनया इदं चारुदत्तस्य गृहे न्यासीकृतम्' इति प्रत्युवाच । अध अजानता मया कृतमित्यनुतप्तहृदयः किंकर्तव्यतामूढः शर्विलकः चिरं चिन्तयामास । ततः चारुदत्तेन प्रेषित इव भूत्वा षप्तन्तसेनायाः समीपमागम्य पधमुवाच । 'वसन्तसेने! मम घयस्यः चारुदत्तो गृहस्य जरत्वात् दरमिदमाभरणजातमिति कृत्वा भवत्यै प्रतिनिर्यातयति. तत् प्रतिगृह्यताम् इत्युक्त्वा प्रददौ। वातायनसमीपोपविणा सर्व मदनिकाशर्विलकयाः संवाद श्रुतवती वसन्तसेना 'प्रार्य! ममापि प्रतिदानमियं मदनिका । प्रतिगृह्यताम् ' इति सव्याज पतिग्राहयामास ! चारुदत्तस्तु सन्तसेनया न्यासीकृतम् ग्राभरयाजातं चोरे- णोपहृतं विज्ञाय नितरां शोचन् विदेतवृत्तान्तया धूतानाम्न्या सहधर्मचारियया वितीर्णामनी रत्नावली तत्प्रतिमूल्यतया ..

·( २७ ) वसन्तसेनाय मैत्रेयहस्तेन प्रेषितवान् । तदादाय घसन्तसेना 'प्रार्य चारुदत्तं प्रेक्षितं प्रदोघे अहमागमिष्यामि' इति प्रतिसन्दिदेश। अथ अस्तमिते सूर्ये दुर्दिनद्विगुण तेनाधिकारेगा श्रावृते दिगन्त- राले मन्मथावेशस्य परां काष्ठामधिकढा वसन्तसेना तत्का- नोनितमभिसारिकावेषं धृत्वा चेट्या सह प्रस्थाय चारुदत्तस्य सदनमाजगाम । पूर्वमेव सोत्कण्ठः चारुदत्तः तां दृष्ट्वा परमानन्द भरितः स्वागतेन अभिनन्द्य अपरिमेयप्रेमरसनिर्भरहृदयां तां कृत्स्ना रात्रिमरीरमत् । अथ प्रभाते रतिखेदप्रसुप्ता तामालक्ष्य चारुदत्तो वर्धमान चेटमाहूय ‘भद्र ! वर्धमानक ! प्रबुद्धां वसन्तसेनां प्रवहणमारोप्य पुष्पकरण्डकोद्यानमुपनय । अहमपि तत्रैव गमिष्यामि' इत्यादिश्य प्रययौ । तत्र च मैत्रेयेण सह सुचिरं संलयन् वसन्तसेनागमनं प्रतीक्षमाणः तस्थौ। प्रथ कतिपयमुहूर्तापगमे वर्धमानकेन प्रतोद्यमानं प्रवहणं दुरादेव दृष्ट्या 'अये ! वसन्तसेना पागता' इति चारुदत्तः सरभसमुत्थाय प्रत्युजगाम । अन्तिकं गत्वा तस्मिन् प्रवाणे कुत्रचित् कोणे निलीनं निगलितैकचरणं खड्गहस्तं पुरुषमेकमएश्यत् । दृष्ट्वा च विस्मयखेदाभ्यामाविष्ट हृदयः चारुदत्तः 'अये, कथं वसन्तसेना नग्रानीता? कः असो पुरुषः ?' इति वर्धमानकं पच्छ । स तु एघमब्रवीत् । ‘ार्य ! यथानिदेशमार्यायां प्रबुद्धायां प्रवहण- मानीय, प्राय, सज्ज प्रवहणमधिरुह्यतां'' इति व्यज्ञापयम् । सा तु, 'भद्र ! वर्धमानक प्रतीक्षस्व क्षणं, यावदात्मानं प्रसाध- .

·( २८ ) - इत्युक्त्वा अन्तः प्रयासीत् । अहं तु यानास्तरणस्य विस्मृतत्वात् तदानयनाय प्रवहणेनैव गत्वा लध्वागच्छामि इति अनिवेद्यैव तस्याः बहिग्गमम् । यानास्तरणमादाय मागतः पुनर्राय 'प्रायें सज्ज प्रवहणमारुह्यतां पुष्पकरण्डकाद्या- नस्थितस्य पार्यस्य सकाशं गन्तुम् इति व्यजिज्ञपम् । तत्सम- नन्तरमेव नूपुरशब्दं श्रुत्वा प्रवहणं च भाराकान्तं विज्ञाय प्रायव अरूढा इति कृत्वा प्रास्थिषि । मध्येमागे राजपुरुषा अपि प्रवहणान्तः परीक्ष्य, वमन्तसेना एव प्रारूढा इति शशंसुः। तत् इदमाश्चर्य पश्यामि । कुत्र गता भार्या ? कोवा अयं पुरुषः ? कदा प्रारूढः ? इत्यत्र नकिञ्चिदपि जानामि' इति । स तु पुरुषः प्रवहणस्थः एव चारुदत्तं प्रणम्य, 'प्राय, पाहि मां शरणागतम्' इति सालिवन्धमभ्यर्थितवान् । कस्त्वं ? कुतः प्रागतोऽसि ? कुतः परित्रातव्यः ? इति पृष्टः साशङ्क- मितस्ततः दत्तदृष्टिरेवं बभापे। प्राय ! श्रूयताम् " प्रहमेतनगर- निवासी गोपालदारकार्य का नाम । कतिपयदिषसेभ्यः पूर्व कोप सिद्धः समागत्य, मां दृष्ट्या अचिरेण अयमुर्जायन्यां राजा भविष्यति' इत्यादिदेश । तार्य राजगलको मां बन्धने निक्षिप्तवान् । मम तु कर्णी सुनविद्यायां परमं नैपुण्यमावहन् शर्वि. लको नाम ब्राह्मणी बाल्यात् प्रभृति अकृत्रिमं मित्रम् । तस्य साहाय्येन ग्रहं बन्धनागारं भित्वा चरण लग्नं निगलमाच्छिद्य प्रारक्षकान् व्यापाद्य अपक्रम्य प्रधावन् यदृच्छया भवत्सदनपक्ष. द्वारसमीपमागमम् । तत्र च प्रस्थानाय सजीकृतं प्रवहणमिदं दृष्ट्वा, ' कस्य इदं स्यात्' इति चिन्तयति मयि, प्रवहणवाहकोयं . .

·( २६ ) 'भवति ! वसन्तसेने ! सज्जं प्रवहणमारोहतु भवती पुष्पकर• गडकोद्यानस्थितस्य प्रार्यचारुदत्तस्य सकाशं गन्तुम् ' इति उच्चैः माजुहाव । तच्छुन्धा प्रहमापन्नानुकम्पिनः भवतो दर्शनमेष मम अखिलमभद्रं निवारयिष्यतीति निश्चित्य, तेन विज्ञातमेव प्रवहणमध्यरुतम् । तदानीं मम अपक गोन नगयीं महति बोला- हले साते, मदन्वेषणाय प्रसृतौ चन्दनको वीरक इति च द्वौ नगररक्षाधिकृतौ इतस्ततः ससंभ्रमं परिभ्रमन्तौ, प्रवहणमिदम- पश्यताम् ! अपृच्छताम् च 'मः ! कस्येदं प्रवहणम् ? कावा प्रारूढः १ कुत्रगच्छ।त ?' इति । प्रवहणवाहकः अयम् “पार्यकारु- दत्तस्य इदं प्रवहणं ; वसन्तसेना प्रारूढा ; पुष्पकरगड काद्यानं गच्छति" इति प्रत्युवाच । अथापि स्वदृष्ट्या परीक्षितव्यमिति व्यवस्यतोः तयाः दैवानुकूल्येन, बाल्यात् प्रभृति मे परममित्रं चन्दनकः प्रघहणमधिरुरोह । तं दृष्ट्वा अहं वयस्य ! शरणा- गतोस्मि, पाहि माम्' इति तस्य पादौ प्रग्रहीषम् । स तु 'प्रभयं शरणागतस्य' इत्युक्त्वा झटित्यवरुह्य, 'हे ! वीरक! सत्यं प्रवहण वाहको पदति । वसन्तसेना एव प्रारूढा। गच्छतु प्रवहणम्' इति उपाच । अथ वीरकेऽपि स्वयमालोकितुमुद्यक्ते, चन्दनकः, 'अरे कथं मयि अप्रत्ययः ते' इति निर्भय॑ तमाकृष्य अपसारया- माम। बलात् प्रवहणमारे।दुमिच्छन् वीरकः चन्दनकेन केशेषु धाकृष्य पतितः पादन ताडितः निःश्वसन् 'अरे चन्दनक ! एहि कार्यालयम् । अधिकरणस्थाने व्यवहारं दास्यामि' इत्युत्का प्रययौ । चन्दनकश्च मह्यमात्मसंरक्षणाय खाममं दत्वा 'गच्छ यथेष्टमहमपि शविलकप्रभृतिभिः समं समये साहाय्यम- .

·( ३० ) चरिष्यामि' इति मामुक्त्वा यथागतमगच्छत् । 'तत् तम्यतामन- नुज्ञातं प्रवहणाधिरोहणम् इति । तत् श्रुत्वा चारुदत्तो गोपालदारकस्य चरणात् निगलम- पनीय ‘सखे ! न भेतव्यम्, जोषितप्रदानेनापि शरणागतः संरक्षणीयः मया यादृच्छिकेन अनेन प्रत्यग्रमैत्रीलाभेन महान् प्रमोदः, तत् भवान् इतोगत्वा दुःखिनं बन्धुवर्गमानन्दयतु' इत्युक्त्वा तं विसर्ज। अथ वसन्तसेनायाः दर्शनेन भृशं दूधमानसानमः सव्ये क्षणस्फुरणेन मनसि प्राहितशङ्क: मैत्रयेण सह स्वगृहमया- सीत् । . तत्र च सौवर्णः घाभग्गणः प्रारितेन मृच्छकटेन क्रीडन्तं बालकं राहसेनं वाक्ष्य रदनिकां गृहदामीमाहूय, 'कुतः इमानि याभरणानि ग्रासादितानि ' इति पप्रच्छ। सा एवमवधीत्- 'आर्य ! अनन्तरगृहदारकः सौवर्णमेकं शकटमानीय अनेन ग्रह क्रीडितवान् । अनएगतकुतूह ने एव अस्मिन् सः बालः तशकटमादाय स्वगृहं जगाम । अथ अहं मृन्मयमेकं शकटं निर्माय दत्तवती । तेन अयमपरितुष्टः ‘मौवर्णमेव शकटं देहि इति रुराद । तदानीं सुप्तप्रबुद्धा पुष्पकरण्ड कोद्यानं गन्तुमात्मानं प्रसाधयन्ती वसन्तसेना कि निमित्तमयं रोदिति ?' इति पप्रच्छ । 'गृहस्य दशावैषम्यमजानन् बालकाऽयं सौवर्ण शकटं याचते इति मया उक्त, सा सद्य एव भूषणानि स्वगात्र त् अपनीय मृच्छकटं पूरयित्वा, 'भद्र ! अनेन कारय सुवर्णशकटम् . . - ·इत्युक्तवा प्रददौ । 'अयं च प्रवहणमारुह्य, प्रार्यस्य सकाशं प्रति प्रस्थिता' इति । तत्च्छुत्वा चारुदत्तः, ‘रदनिके ! न गृहीतव्यानि प्राभरणानि, किंतु प्रत्यर्पणीयानि' इत्युक्त्वा मैत्रेयमेमा बभाषे । सखे! न, शुद्धयति मे अन्तरात्मा। अप्रत्याहितं वपन्नसेनायाः शङ्कते । तत् गच्छ भूषणानि इमानि श्रादाय तस्याः गृहम् । तद् वृत्तान्तं विक्षाय भूषणानि प्रत्यर्प्य शीघ्रम् प्रागच्छ ' इति । तथेति मैत्रेयः प्रययौ। अथ एकान्ते समुपविष्टं नारुदत्तमधिकरणास्थानात् दूतः प्रागत्य 'प्रार्य, अधिकरणिकः त्वां द्रष्टुमिच्छति' इति प्राजुमाघ । किमुदम् उपक्षिप्य ने दैवेन' इति शङ्का कलङ्कितमानसः चारुदत्तः दूतेन सह प्रस्थाय अधिकरणास्थानं गया निर्दिष्टे प्रासने उपविवेश। अथ अधिकरणिकः चारुदत्तमेवमब्रवीत् । 'आर्य चारुदत्त! अध राजस्यालेन संस्थानकेन व्यवहांगे दत्तः । यथा वा पुष्प- करयडकोद्याने सञ्चरता मया स्त्री शर्गम् एकम् निपतितं दृष्टम् । समीपं गत्वा निर्गक्षिते मा बहुभूषणभूषिना वमन्तसेना नाम गणिका भूषण जातलुब्धेन केनापि बाहुपाशबलात्कारेण व्यापादिता' इति । 'निरलङ्कारैः श्राभग्णस्थानैः, उच्छृनया ग्रंघालिकया च तयते' इति । वमन्त्रमेनामातरमह पृष्टे 'सा यौवन सुखमनुभ- वितु वसन्तसेना चारुदत्तस्य गेहं गता' इति प्रत्यवोचत् । तत् अयं व्यवहारो भवन्तमवनम्ध्य तिष्ठति । किमुत्तरं दोयते' इति । तत् प्राय॑ वारुदत्तः अशानहत इव विसंज्ञो भूमौ पपात।

·. . -- . ( ३२ ) अथ कथञ्चित् लब्धसंज्ञ तमधिकरणिकः एवमुवाच । 'आर्य चारुदत्त ! किं कुर्मो वयं व्यवहारः त्वां पृच्छति । धैर्यम- घलम्ब्य उत्तरं दीयताम् ' इति । चारुदत्तः एघमब्रवीत्। यद्धा वदति चारुदत्तगृहं गतेति, तत् तथ्यमेव । किंतु पूर्वेद्युः मम गृहे उषित्वा अद्य प्रातः स्वगृह गता इति जाने' इति । अथ गच्छन्ती ' केनानुगता? किं पद्भयां गता ? उत प्रवहणेन ?' इति पृष्टे चारुदत्तः 'मम प्रत्यक्षं न गता। तत् न जाने विवरीतुम् इति अपांचत् । तत्रान्तरे वीरकः मामषः सरभसमागत्य 'भो ! अधिक- रणिक! अहं कार्यार्थी, दृश्यतां मम व्यवहारः' इत्यवोचत् । 'कस्ते व्यवहारः ? इति पृष्ठः सः एवमाह-" बन्धनागारं भित्वा पलायितं गोपालदारकमन्वेष्टुमादिष्टः अहं चन्दनकेन सह गच्छन् अपवारितम् प्रवहणम् एकम् अपश्यम् । चन्दनकः तदन्तः वीक्ष्य 'वसन्तसेना प्रारूढा पुष्करगडकोद्यानं गच्छति । को दोषः । गच्छतु, इत्युवाच । 'प्रथ मयापि आलोकितन्यम' इति वदन्तं मां केशेष्वाकृष्य बहुशः पारेन ताडयामास । श्रुत्वा प्रायः प्रमाणम्" इति । तदेतदाकार्य चारुदत्तः 'शरणागतस्य गोपाल- दारकस्य अभयं प्रतिज्ञातं, तवृत्तप्रकाशनञ्च मम अनर्थान्तर- मुत्पादयिष्यति' इति कृत्वा तूष्णीमभूत् । अथ अधिकरणिकः 'हे वीरक ! पश्चात् भवतः व्यवहारं द्रक्ष्यामः । यः एषः अधिकरणद्वारि प्रश्वः तिष्ठति, तमेनमारुह्य, पुष्पकरगडकोद्यानं गत्वा दृश्यताम् अस्ति काचित् विपन्ना स्त्री नवा इति' इत्यादिश।

·( ३३ ) . स तु गत्वा प्रागत्य 'दष्टं मया स्त्री कलेबरम् एकं निपतितम्' इत्युपान । तस्मिन् समये घसन्तसेनागृहं प्रति प्रेषितः मैत्रेयो मध्येमार्ग । चारुदत्तः अधिकरणिकेन पाहूतः, अधिकरणास्थानं गच्छति' इति श्रुत्वा साशङ्क: पश्चात् वसन्तसेनासकाशं गमिष्यामि' इति अधिकरणमण्डपम् अाजगाम । संस्थानकस्तु मैत्रेयहस्तस्थम् प्राभरण जातं दृष्ट्वा 'इदं तदाभरणम् । यत्कृते वसन्त- सेना व्यापादिता' इति अधिकरणिकाय प्रदर्शयामाम् । नियति वैषम्यात् सर्वमपि चारुदत्तवाक्यम् अविश्वसनीयम् आसीत् । एवं संस्थानककृतस्य व्यवहारस्य सुश्लिष्टतया निरपराधः चान्दत्तः बधेन दण्डयो बभूव । नगरे च, 'चान्दत्ते अर्थनिमित्ते घसन्तसेना व्यापादिता । तत् अयं वधेन दण्डयते' इति घोषणा अकारि । श्रुत्वा च श्रवणकठोराक्षरां घोषणां कश्चित् पुरुषः सरभसम् एकचरणलग्नं निगडम् आकर्षन् आगत्य एवं बभाषे । " अहं तावत् राजस्यालस्य अनार्यस्य संस्थानकस्य प्रवहणवाहकः स्थावरको नाम । अनेन हि प्रवहणम् श्रादाय पुष्पकरयडकोद्यानम् प्रागच्छ'. इति प्रादिष्टः अहं तथेति प्रवहणम् आदाय गच्छन् मार्गस्य ग्रामशकटः उपरुद्धतया प्रार्यचारुदत्तगृहस्य पक्षद्वारसमीपे प्रवहणम् अपनीय शकटोत्सारणाय अवरुह्य अपागच्छम् । तत्रान्तरे प्रार्या वसन्तमेना प्रार्यचारुदत्तस्य प्रवहणम् इति कृत्वा मम अविज्ञातमेव पृष्ठतः प्रारुराह । प्रारूढां ताम् अजानन् मृत्पिण्ड- बुद्धिः अहं प्रवहणम् प्रतोद्य अस्य पापिष्ठस्य हस्ते समर्पितवान् प्रस्मि । सा च इमं प्रवहणविपर्ययेण प्रारूढा अहं परित्रातव्या' इति पुनः पुनः साअलिबन्धम् अभ्यर्थितवती। नृशंसः अयं माम् ३ ·। ( ३४ ) पाहूय 'स्थावरक ! दुर्ललिता इयम् । पुनः पुनः अनुबध्यमाना अपि न मां गणयति । तं दरिद्रं चारुदत्तम् एव अनुरज्यति । तत् इमां मारय ' इति आदिदेश । ' नाहम् अकार्य करिष्यामि' इति मया प्रत्युक्त स्वयमेव सरभसम् उपसृत्य, हा मातः! हा प्रार्य चारुदत्त! इति क्रन्दन्तों ताम् बाहुराशेन गले निर्बध्य, पातयामास । प्रथ, इदं कर्म मया प्रकाशितं भविष्यति इति कृत्वा मां निगलितचरणं प्रासादे निक्षिप्तवान् । इदानीं नगरघोषणया व्यवहारम् अन्यथा भूतं विज्ञाय सन्तापसजातवेगः स्वयम् एव निगलम् प्राच्छिद्य इह प्रभ्यपतम्" इति । उपरते स्थावरकवाक्ये कश्चित् श्रमणकः वसन्तसेन या सह ससंभ्रमम् अाजगाम । तं दृष्टा भये वसन्तसेना जीवति' इति महान् कोलाहलः सज्जातः । 'कः त्वं ? कुतः इयं समासादिता ?' इति पृष्टः श्रमण कः एवम् भावभाषे । अहम् आर्यचारुदत्तस्य पादसंवाहनपरः संवाहको नाम । उपरतविभवे चारुदत्त मन्दभाग्यः अहं द्यूतोपजीवी भूत्वा तत्र पराजितो दशसुवर्णस्य कृते निर्बद्धोऽ- भूवम् । तदर्थ माधुरेण समिकेन कद क्रियमाणे मयि दर्दुरको नाम मम बाल्यमित्रं ममागत्य माधुरेण सह शुष्क कलहं कुर्वन् मम अपक्रमितुं संज्ञां दत्तवान् । अहं तु सत्वरम् अपक्रम्य प्रधाषन् अपा- वृतद्वारमस्थाः वसन्तसेनायाः गेहम् अनुप्रविश्य, 'पायें, परित्रायस्व माम्' इति अस्याः पादयोः अपतम् । इयं तु मवृत्तान्तम् आकर्य चारुदत्तसंसर्गेण द्विगुणितादरमुपचर्य, हस्तात् कटकम् एकम् प्राकृष्य, 'गच्छ पतेन मोचय प्रात्मानं' इति दत्तवती । ततः माधुराय कटकं दत्वा प्रात्मानं मोचयित्वा यतानुभूतेन अपमानेन सात- ·( ३५ ) - वैराग्यः श्रवणकवेषं पर्यग्रहोषम् । इतस्ततः सञ्चरन् पुष्पकरगड. काद्याने राजस्यालेन संस्थानकेन दृष्योऽस्मि । तेन निष्कारणवैरिणा मुष्टिपहारेण कद कृतः कृपालुना केनापि पुरुषेण मोचितः वापा समोपमवापम् । तत्र व चावरखण्डं प्रक्षाल्य उत्तोर्य किञ्चिद्दर गच्छन् कस्मिंश्चित शुष्कपर्णपुजे नवपल्लवमिष स्त्रिया हस्तम् एकम् अलक्षयम् । प्रन्तिकं गत्वा शुकपणः ग्रावृतशरोराम् मृतप्रायां भूमौ निपतिताम् इमां वसन्तसेनाम् अपश्यम् । सा च कथंचित् लब्धसंज्ञा वक्तुं अशक्ततया हस्तसंज्ञया पानीयम् प्राचकाङ्क्ष । प्रथ सरभस पानोयम् आनीय दत्वा पटान्तन अवोजयम् । मन्दं मन्दम् उन्मीलितनयनां तां किम् इदम्' इत्यपृच्छम् । सा तु उच्छून- ग्रीषतया गद्गदेन स्वरेण एवम् उवाच । श्रमणक ! वेशवाट- जन्मनः फलमिदम् । किम् मनेन श्रुतेन ? नथापि श्रूपताम् । पुष्प- करयड कोद्यानस्थितम् आर्यवारुदत्त उपगन्तुं व्यवसिता अहं मन्द. भाग्या प्रवहणविपर्ययेण राजस्या तस्य प्रवहणं अध्यरुतम् । तेन दुवृत्तेन, 'पुनः पुनः अनुता अपि न मां कामयसे' इत्युका, एताम् अवस्था प्रापिता अस्मि' इति । अथ इमां विहारम् श्रानीय परिवाजिकाभिः कृतन उपवारण यावत् किंचित् स्वास्थ्यमापन्नाम् अलक्षयं, तावदेव वारुदत्तो वध्यस्थानं नीयते इति श्रुत्वा, सरभसम् इमाम् श्रादाय प्रागतोस्मि इति । तसर्व श्रुत्वा अधिकरणिका सेवकान् पाहूय 'मुच्यतां निर्दोषः चारुदत्तः । संस्थानकश्च पापात्मा शूलम् अारोप्य वध्यताम्' इति प्राज्ञापयामास । अत्रान्तरे शर्विलको हर्षोत्फुल जनयनः सरभसम् प्रागत्य चार दत्तम् एवम् उवाच । 'आर्य, चन्दनकप्रभृतिभिः सहायैः अनुगतः ·( ३६ ) प्रार्यको रन्ध्रान्वेषी दुरात्मानं पालर्फ निहत्य यथासिद्धादेशं राजा बभूव । तेन अहं सन्देशं दत्वा भवत्समीपं प्रेषितः यथा, 'पुरा ग्रहम् अननुक्षातम् एव भवदीयं प्रवाहणम् प्रारूढः । भवता संरक्षितः, इदानीं भवदनुग्रहेण राज्यमिदमासादितं मया । तत् इदं राज्यं सर्व प्रात्मीयं कृत्वा यथेष्टं उपयुज्यताम् ' इति । तत् श्रुत्वा परमानन्दभरितः चारुदत्तः, तर्हि सद्य एवं प्रचिराधिष्ठितराज्यो राजा द्रष्टव्यः इति उक्त्वा प्रचनाल । तदानीं राजसेवकैः प्रधिष्ठितः, पश्चात् बाहुबद्धो वधस्थानं नीयमानः संस्थानकः चारुदत्तमभिधीक्ष्य, 'प्रार्य परित्रायस्व माम् ' इति तस्य पादयोः पपात । चारुदत्तश्च सखे ! शर्विलक! मुच्यताम् अयम् असमीक्ष्यकारी' इति नियुज्य आर्यकेण राज्ञा संगतः । तेन बलषता उपचारेण अभिनन्दितः परां कोटिम् प्रानन्दस्य अध्यगच्छत् । इति ·( ३७ ) मालविकाग्निमित्रकथासंग्रहः अस्ति विदर्भो नाम जनपदः । नत्र च माधवसेना नाम राज- कुमारः प्रासीत् । तस्य यवीयसी स्वता मालविका नाम । अनुपम- सौन्दर्यवती शैशवे पितुरङ्क लाल्यम नाम् ताम् अकस्मादागतः सिद्धादेशः साधुः दृष्ट्वा एवमाह-'संवत्सरमात्रमियं प्रेष्यभावम् अनुभूय ततः सदृशभर्तृगामिनी भविष्यतीति । तमिमं वृत्तान्तं माधवसेनः न ज्ञातवान् । तदमात्यस्य सुमतः यवीयसी भगिनी पण्डितकौशिकोतु शुश्राव । ततः प्रतिदिनम् उपचीयमानाङ्ग प्रत्यङ्गसौष्ठवा मालषिका क्रमेण शैशवम् प्रतिनीतवती । तदानीम् मालवदेशे विदिशां राजधानीम् अधितिष्ठन् अग्नि- मित्रो नाम पुत्रः पुष्यमित्रस्य अभिजनादिभिः अखिलैः घरगुणैः अनूनः राजा आसीत् । तमेव मालविकायाः परम् अनुरूपं निश्चित्य कुमारमाधवसेनः तस्मै दूतं विससर्ज । अग्निमित्रोऽपि माधवसेनेन सह संबन्धम् अभिनन्य दुतं संमान्य ' शीघ्रमेव पाणिग्रहणमङ्गलं निवर्त्यताम् ' इति प्रतिसंदिष्टवान् । अत्रान्तरे माधवसेनस्य पितृव्यपुत्रः यज्ञसेना नाम विदर्भेषु लब्धराज्यः आसीत् । तुल्याभिजनौ यज्ञसेनमाधव सेनौ राज्य- निमित्तम् अन्योन्यं बद्धवैरौ अभूताम् । विषयानन्तरत्वेन प्रकृया मित्रं द्विषन् अग्निमित्रः प्रतिश्रुतसंबन्धस्य माधवसेनस्य बलवान् प्राश्रयः बभूव । कदाचित् अग्निमित्रः मुद्गलं नाम अमात्यं यज्ञ- सेनस्य स्याल निगृह्य बन्धने निक्षिप्तवान् । तेन प्रवृद्धवरः यज्ञ- ।

·. ( ३८ ) सेनः प्रतिकूल कारिणः अग्निमित्रस्य अपकर्तुं समयं प्रतीक्षमाणः श्रासीत् । माधवसेनः पाणिग्रहणमङ्गलं निर्वर्तयितु वैवाहिकेन नैपथ्येन अलंकृतां मालविकाम् प्रादाय अमात्येन सुमतिना पण्डित- कौशिक्या सैनिकैश्च समं विदिशां प्रति प्रतस्थे । यज्ञसेनस्य अन्त- पालो मध्येमार्गम् अवस्कन्ध माधवसेनं जग्राह । सैन्यसंकुलात् भीतां मालविकाम् ण्मात्यसुमतिः पण्डितकौशिक्या सह गूढम् अपवाह्य विदिशागामिनं सार्थवाहकुलम् अनुपविष्टः । प्रय अटव्यन्तरे गच्छन्तं सार्थवाह कुलम् पाटविकाः प्रति- रोधकाः प्रतिरुरुधुः । उभयेपाम् अतिभयानके युद्धे प्रवृत्ते बलिभिः श्रायुधपाणिभिः तस्करैः पराङ्मुखीकृताः सार्थवाहाः पला- याञ्चक्रिरे । भतृप्रियः सुमतिः पराभिभषकातरां मालविकां रितिषुः सुचिरं युध्वा सफलीकृतभर्तृपिण्डः प्रागौः भर्तुरानृण्यं प्रतिपेदे । भ्रातृमरणजनितं दुःखातिभा सोदुम् अपारयन्ती पण्डितकौशिकी किंकर्तव्यतामूढहृदया मुहूर्त मोहम् उपजगाम । अथ प्रतिपन्नसंज्ञा चतुः उन्मील्य ‘धिकष्टम् मालषिका कथम् प्रास्ते ?' इति यावत् दितु चतुः विक्षिपति तावत् मा दुर्लभदर्शना संवृत्ता । तेन द्विगुणीकृतशोका, 'अहो कयादुपरि कष्टम् प्रापतितम् ।' 'विपत् विपदम् अनुबध्नाति' इति लौकिकी गाथा न मिथ्या' इति विचार्य सुचिरम् अधिष्यापि मालविकाम् अपश्यन्ती भ्रातुः शरीरम् अग्निसात्कृत्य पुनर्नवीकृतवैधव्यदुःखा विदिशानगरम् अवाप्य यतिवेषधारिणी काषायग्रहणम् अकरोत् ।

·( ३६ ) निहतसहायाम् एकाकिनी प्रवाते कदलोमिष प्रवेपमानां माल- विकाम् अभिवीक्ष्य दयाहृदयाः ते तस्कराः नातिदूरे नर्मदातीरे अग्निमित्रेण राज्ञा अन्तपाल दुर्गे स्थापितस्य देव्याः धारियाः वर्णावरभ्रातुः वीरसेनस्य हस्तं प्रापयामासुः । सोपि इमां ' शिल्पा- धिकारे योग्येयं दारिका,' इति संदिश्य भगिन्यै धारिण्यै उपायनं प्रेषितगन् । मापि प्राकृतिविशेषप्रत्ययात् 'उत्कृष्णाभिजना भवितुम् अर्हति' इति संभाव्य तस्याम् अत्यन्तस्निग्धदृष्टिगसीत् । अथ च परमनिपुणाम् अतिमेधाविनी ताम् नाट्यशास्त्रम् अध्या- पयितुम् प्राचार्यगणदाम्म् प्रादिष्टवती । भिन्नरुचीनां जनानां युगपत् समाराधनचणे नानारसभरिते स्वकुलविद्याभूते नाट्य- शास्त्रे निरतिशयं प्रावीण्यम् प्रावहन् गणदासः गुणाधिकम् उप- देशपात्रम् प्रासाद्य नितरां तुतोष । अत्रान्तरे प्रात्मना सह संबन्धेच्या प्रस्थितं माधवसेनं दाया- दवशंगतम् अग्निमित्रः श्रुत्वा यज्ञसेनस्य एवं संदिग्धान्-‘भवतः पितृव्यपुत्रः कुमारः माधवसेनः प्रतिश्रुतसंबन्धः मम उपान्तिकम् उपसर्पन अन्तरा त्वदीयेन अन्तपालेन अवस्कन्ध गृहीतः । स त्वया मदपेक्षया सकल त्रसेोदर्यः मोक्तव्यः । इति तस्य यज्ञसेनः प्रतिलेखम् एषम् प्रेषितवान् । यथा-तुल्याभिजनेषु भूमिधरेषु इयं राज्ञा वृत्तिः । अत्र मध्यस्थः पूज्यो भवितुम् अर्हति । सेोदर्या पुनरस्य ग्रहणविप्लवे विनष्टा । तदन्वेषणाय प्रतिष्ये । अथ अवश्यमेव मया माधवसेनः मोचयितव्यः मुच्यतां भवता संयतः मुद्गलसचिवः मम स्यालः' इत्येवं कार्यविनिमयेन व्यवहरन्तम् अचिराधिष्ठितराज्यं ·, ( ४० ) वैदर्भम् उन्मूलयितुमग्निमित्रः वीरसेनप्रमुखं दण्डचक्रम् प्राज्ञा- पितवान् । अथ कदाचित् शिल्पाचार्यः शिल्पकौशलम् प्रात्मनः प्रदर्श- यितुकामः चित्रशालायाम् अखिल परिजनपरिवृतायाः धारिणी- देव्याः प्रतिकृति लिलेख । तत्र प्रत्यग्रवर्णरागाम् प्राचार्यस्य चित्र- लेखाम् अवलोकन्याः देव्याः धारिययाः समीपम् अकस्मात् अग्निमित्रः अाजगाम । उपचारानन्तरम् एकासनोपविष्टः स गजा चित्रगतायाः परिजन्मध्यगतां मालविकां दृष्ट्वा 'किंनामधेयेयम् अपूर्वा दारिका तव श्रासन्ना प्रालिखिता' इति देवीम् अपृच्छत् । प्रवधीरितवचनेन शङ्कितेन राज्ञा पुनः पुनः अनुबद्धापि सा यावत् न कथयति, तावत् तस्याः कनीयसी स्वसा कुमारी वसुलक्ष्मीः माख्यातवती 'श्रावुत्त एषामालविका' इति । राजा तु प्रथमदर्शन एव तदीयेन रूपातिशयेन आकृष्टहृदयः तस्यां दृढानुरक्तः बभूव । यद्नादृष्टमांतकृति ताम् प्रत्यत्ततः द्रष्टुम् प्राचकांक्ष । वी धारिणा दु चित्रदर्शनात् प्रभृति मालविकां सविशेष राज्ञो दर्शनपथात् रक्षन्त्यासोत् । राजा वृत्तान्तमिमं नमसचिवाय गौतमाय निवेद्य 'मालविका प्रत्यक्षदर्शनां कर्तुम् उपायः चिन्यताम्' इति प्रादिदेश । सेोऽपि निपुणनग्म् उपायम् उपक्रान्तवान् । यथा-अस्ति हरदत्तो नाम गणदासात् अपरः नाट्याचार्यः । सः इरावती नाम राज्ञः यवीयसी भार्याम् नाट्यविद्याम् अध्यापयन् श्रास्त । नमसचिवः गौतमः हरदत्तगणदासौ उपसृत्य उपजापेन परस्परं स्पर्धाम् उत्पादितवान् । गणदासं गत्वा हरदत्तः भवन्तं - ·( ४१ ) 'गणदासः न मे पादर हप्तापि तुल्यः, इति अधिक्षिप्तवान् , इति प्रोवाच । हरदत्त गत्वा 'गणदासः त्वाम् उद्दिश्य तस्य तव च समुद्रपल्वलयोरिव अन्तरम् इति परीपादं कृतवान्' इति बभाषे । अनेन उपजापेन संजातसंरम्भौ इरदत्तगणदासौ 'गज्ञः समक्षमेव श्रावयाः अधरोत्तरव्यक्तिः भविष्यति' इति निश्चित्य राजानम् उपगम्य, देव ! प्राषयाः परस्परविज्ञान सङ्घर्षे भवानेव नौ विशेषज्ञः प्राश्निकः । तदावां शास्त्र प्रयोगे च विमृशतु' इत्यूचतुः । एवं गौतमेन प्ररोपितस्य सुनीतिपादपस्य कुसुमम् उद्भिन्नं दृष्ट्या नितरां हृटः राजा श्रात्मनः पक्षपातसंभावनया पायडत- कौशकी प्राश्निकपदे प्रतिष्ठाप्य देव्या धारिणया सहितः 'प्रस्तू- यतां विवादः' इत्याज्ञापयामास । परिवाजिका तु 'प्रयोगप्रधाने नाट्यशास्त्र वाग्व्यवहारः मास्तु उपदेशदर्शनेनैव निर्णयः कार्यः' इत्युक्त्वा सर्वाङ्गमौष्ठवाभिव्यक्तये विगतनेपथ्याभ्यां शिष्याभ्यां छलिताख्या चतुष्पदा शर्मिष्ठायाः कृतिः अभिनीयताम् ' इत्यादि- देश । अथ सङ्गोतरचनायां विरचितायाँ मृदङ्गस्य मध्यमस्वरां मायूरी मार्जनाम् उपश्रुत्य समुत्सुकाः सर्वे सामाजिकाः ससंभ्रमं प्रेक्षागृहं प्रविविशुः। हरदत्तगणदासयोः समानेपि ज्ञानवृद्धभावे गणदासस्य वयाधि- कत्वेन पुरस्कारार्हत्वात् तस्यैव उपदेशः प्रथमं द्रष्टव्यः आसीत् । प्रतः प्राचार्येण नियुक्ता मालविका सभाम् आगत्य ,चतुष्षदां गीर्ति यथारसम् अभिनिनाय । प्राश्निकपदम् अधितिष्ठन्ती परिवाजिका दृष्ट्या यथादर्शनं सर्वम् अनवद्यम् इति नितरां प्रशशंस। तस्याः अभिनयं ·( ४२ ) अथ मालविकायाम् प्राचार्येण सह निष्क्रान्तायां हरदत्तः मदीयम् उपदेशम् अवलोकयितुं प्रसादः क्रियताम्' इत्यभ्यर्थित- वान् । राजातु मध्याह्नम्मयस्य उपस्थियात् 'स्वदीयम् उपदेश श्वः द्रक्ष्यामः' इति उक्त्वा तं विससर्ज । परेद्युः हरदत्तस्यापि उपदेशं दृष्ट्वा परिवाजिका मालविकायाः गुणविशेषेण गणदासमेव प्रशंसितघती। यौवने चयमि धर्तमाना मालविका माधवसेनेन पूर्वमेव संकल्पितम् प्रात्मनः अनुरूपं भर्तारम् अग्निमित्रं दृष्ट्वा तस्मिन् दृढानुरक्ता देव्या धाग्गिया तद्दर्शनात् अधिकतरं रक्ष्यमाणा अनुभूत युक्तेष मालतीबाला नितनं म्लायन्ती अप्रतीकारगुरुका वेदनाम् अनुभवन्ती प्रासीत् । अग्निमित्रोऽपि देव्याः धारिययाः चित्तं रक्षन् अात्मनः माल- विकागतम् अनुरागम् अन्तः निगृह्य पराधीनदर्शनां तामेव अनुध्या- यन् प्रत्यन्तम् उत्कपिठतः कतिपयं कालम् अयापयत् । प्रत्रान्तरे देवी धारिणी नववसन्तावतारात्मवे पुष्पोद्याने राज्ञासह डॉलाधि- रोहणम् अनुभवितुम् प्राचकाङ्क्ष । गौतमस्तदा राजदंपतिभ्याम् अध्यारूढाम् डोलाम् बलवत् प्रान्दोलयामास । ततः निरवलम्बा धारिणी भूमौ निपत्य सरुजवरणा बभूव । तदानीमेष निपुणिका नाम इरावत्याश्चेटी राजानम् श्रागत्य प्रणम्य एवं विज्ञापितवती । ' देव ! देवी इरावती विज्ञापति ‘अस्मिन् नवे वसन्तोत्सवे आर्यपुत्रेण सह प्रमदपने डोलाधिरोहणम् अनुभवितम् इच्छामि " इति । दाक्षिययपरवशः राजा तत् तथेत्यङ्गीकृत्य गौतमेन सह प्रमदधनं प्रविवेश । समये- ऽस्मिन् चिरायमाणकुसुमोद्गमस्य तपनीयाशोकस्य दोहदं कर्तव्यम् ·( ४३ ) प्रासीत् । उत्कृष्टा भिजनवत्याः सर्वलक्षणसंपन्नायाः सर्वालंकार- भूषितायाः सुन्दर्याः पादप्रहारेण अशोकः पुष्प्यति इति प्रसिद्धिः । प्रात्मनः सरुजचरणतया देवी धारिणी दोहदं निर्वर्तयितुं मालविकां योग्येति कृत्वा नियुयोज । प्रतिजज्ञेच 'यदि स पञ्चरात्राभ्यन्तरे कुसुमं दर्शयिष्यति तदा तव अभिलाषपूरयितृकं प्रसाद दास्यामि, इति ॥ मदनव्याधिना परामृष्टा मालविका चरणालंकारहस्तया पकुलावन्तिकाख्यया मख्या मह तदेव प्रमदवनं गत्वा दोहदापेक्षिणः तपनोयाशोकस्य अधस्तात् प्रच्छायशीतले शिलापट्टके निषसाद । राजा तु गौतमेन सह लतान्तरितो भूत्वा तयोः संलापम् उपयषन् प्रास्त । तदानीम् लब्धावसरा धकुलापलिका राज्ञः अनु- रागम् अधिकृत्य मालविकां विदिताम् अकरोत् । तेन परमानन्द- भरिता मालविका देव्याः धारियाः सकाशात् श्रात्मनः मनोरथस्य प्रतिबन्धम् श्राशङ्कमाना 'मम दुर्जातसमये साहाय्यम् प्राचरित- व्यम्' इति पकुलावलिकाम् अभ्यर्थितवती । तयापि तथेत्यङ्गीकृते विरचितपल्लवावतमा मालविका सलीलम् अशोकपादपाय पादं प्राहिणोत् । तदानीम् पूर्वमेव अभिसंहितं डोलाधिरोहणम् अनुभवितुम् इरावती निपुणिकाख्यया चेट्या सह तदेव प्रमदवनं प्रविश्य प्रियकुलतापरिक्षिप्तं शिलापट्टकम् अध्यास्य मालवि- कायाः दोहदक्रियां निर्णयन्त्यासीत् । राजा तु तत्र इरावती सांनिध्यम् अजानन् प्रथमम् इमम् आसाद्य गौतमेन सह मालविकायाः समीपम् उपसृत्य सरसमधुरैः संलापैः प्रात्मनः मनोगतम् अनुरागम् निवेदयामास । व्यतिकरमिम ·( ४४ ) . प्रत्यक्षतः निष्यायन्ती इरावती सरभसम् अन्तःपुरं गत्वा राज्ञः अविनयम् अन्तरेण धारिणी विदिताम् अकरोत् । मालविकायाः अभिजनसौन्दर्यशीलादिभिः सद्गुणैः पाराधि- तापि सा, धारिणी, इरावत्याः वित्तं रक्षन्ती निगलितचरणाम् सखीसहितां ताम् अद्गुष्टसूर्यपादे भूमिगृहे निचिक्षेप । आदिदेश च तत्र व्यापृतां माधविकाम् । 'न मोक्तव्ये इमे त्वया नागमुद्रासनाथं मम अंगुलीयकम् अदृष्ट्वा ' इति परिजनमुखात् पतं वृत्तान्तम् उपलभ्य राजा विशेषतः विषयाः बभूव । प्रथ गौतमः निपुणतरेण उपायेन मालविकां मोचयामास । तथाहि । सरुजचरणा देवी धारिणी कदाचित् प्रवातशयने निषण्णा परिवाजिकया कथाभिः विनोद्यमाना प्रासीत् । तदानीम् गौतमः स्वहस्ते केतकीकण्टकैः सर्पस्येव दंशं कृत्वा यज्ञोपवीतेन संवी तांगुष्ठः 'हा ! परित्रायताम्, सण मृत्युना दष्टोस्मि' इति देव्याः पुरतः संभ्रान्त इव सरभसं ममापत्य निपपात । अवादीश्च । 'देवि! अरिक्तेन पाणिना भवती द्रष्टुकामः अहं प्रमदधनं गत्वा अशोकष्पग्रहणकारणात् प्रसारित प्रग्रहस्ते कोटरनिर्गन सर्परुपिगाा कालेन ददोस्मि । सिममिमायन्ति मे अङ्गानि ' इति । कैतवकृतेन अस्य विषवेगाभिनयेन दया हृदया धारिणी परिज. नावलम्बितम् एनम् विषवैद्यस्य ध्रुवसिद्धेः समीपं प्रापयामास । पूर्वमेघ गौतमेन कृतसंकेतः ध्रुधमिद्धिः ' शीघ्रमेव सर्पमुद्रा प्रानीय- ताम्' इति संदिदेश । सद्यएव धारिणी सर्पमुद्रासनाथम् अङ्गुलीय- कम् प्रात्मनः अङ्गुल्याः अवमुच्य दत्वा ‘पश्चात् ममैव हस्ते देह्येतत् ' इति प्रतीहारी प्राहिणोत् ।

·, ( ४५ ) प्रत्युत्पन्नमतिः गौतमः तत् अङ्गुलीयकम् प्रादाय माधविकायै दत्वा एवम् प्रभाषिष्ट-पद्य राज्ञः नक्षत्र सेोपसर्गम् । तद कार्तान्तिकादेशेन सर्वबन्धनमोक्षः राज्ञा क्रियते । तत् मुच्यतां मालविका सह सख्या इति देवी धारणी मन्मुखेन समादिशति इति । ततः 'युज्यते एतत् ' इति कृत्वा माधविका सखीसहितां मालविका बन्धनान् मोचयामास । गौतमः तां समुद्रगृहे स्थाप- यित्वा सर्वभि वृत्तान्तं राज्ञे निवेदयामास । फलिनमनोरथः स राजा मकुतूहलः समुद्रगृहम् भागन्य गौतमं द्वाररक्षक विधाय शनैशनैः सरसमधुरघननोपन्यासैः मुग्धायाः मालविकायाः संगममाध्यमम् अपनयन् अभिनवम् प्रतिरमणीयम् अस्याः मदनविषयावतारम् अनुबभूव । अत्रान्तरे भर्तुः प्रणिपातलङ्घनजनितम् उपचागतिकमदोषं प्रमाटुकामा चित्रगतं भर्तारं प्रसादयितुम् इरावती निपुणिकया सह तमेव उद्देशम् प्रा लगाम । तदानीम् समुद्रगृहस्य अलिन्दम् अध्यास्य उ-स्वप्नीयमानं गौतमम् अभिवीक्ष्य निपुणिकः परिहास निमित्तम् भुजङ्गकुटिलं दण्डकाष्ठं तस्य उपरि पातयामास । स तु सहमा प्रबुध्य 'अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् दर्वीकरो ममोपरि पतितः' इति उच्चैः पाचुक्रोश । तत् श्रुत्वा राजा मालविका च सहसा समुद्रगृहात निर्जग्मतुः । ततः तयोः दिवासंकेतम् उपलभ्य भृशं कुपिता इरावती 'धारिणी पक्षपातम् अवलम्ब्य मालविकां बन्धनात् मोचयापास' इति प्राशशङ्के । अथ यदृच्छादृष्टायाः सारभाण्डगृहे नियुक्तायाः माधविकायाः मुखात् ‘गौतमोद भिन्नेन नीतिप्रयोगेण मालविका मोचिता' इति ·. ( ४६ ) बुबुधे। मालविकातु · वृत्तान्तम् इमं श्रुत्वा देवी धारिणी किंवा पदिष्यति' इति विशेषतः वेपमानहृदया बभूव । अत्रान्तरे मालविकया दत्तदोहदः तपनीयाशोकः अपूर्ण एव पञ्चरात्रे पुष्पितः बभूव । तमिमं वृत्तान्तं प्रमदानपालिका मधुकरिकादेव्यै धारिण्यै निवेदयामास । सा तु प्रतिश्रुतपूर्व माल- विकायाः राज्ञे प्रदानरूपम् अभिलाषपूरणं निवर्तयितुम् आचकांक्ष । ततश्च प्रसाधन कर्मणि अलंकर्मीणाम् परिवाजिकाम् वैदर्भेन विषाहनेपथ्येन मालविकाम् अलंकर्तुम् अभ्यथितवती । तया सविशेषालंकृतां मालविकाम् श्रादाय सपरिवारा धारिणी प्रमदधनं गत्वा 'तपनीयाशोकस्य कुसुमशोभां द्रष्टुम् प्रागन्तव्यम् ' इति संदिश्य राज्ञे प्रतीहारी विसर्ज। 'मालविकायाः पुनदर्शनं भविष्यति' इति सकुतूहलः राजा गौतमेन सह प्रमदवनं प्रत्याययो । अत्रान्तरे यातव्यपक्षे स्थितम् विदर्भनाथं यज्ञसेनम् अभिषेणयितुम् श्रादिष्टानि वीरसेनप्रमुखानि दण्डचक्राणि तं वशीकृत्य प्रस्य दायादं माधवसेनं मोचयामासुः । सेोऽपि अग्निमित्राय महामाराणि रत्नानि वाहनानि शिल्पदारिका- भूयिष्ठं परिजनञ्च उपायनं प्रेषयामास । तत्रोपायने ' रजनिका' 'ज्यास्निका' इति द्वे शिल्पदारिके राजानम् उपस्थातुम् भागते तत्र धारिययाः समीपे स्थितां मालविकाम् अवलोक्य 'अहो अस्माकं भर्तृदारिका' इति विस्मयातिप्तहदये तां प्रणेमतुः। के भवत्यौ ? कावेयम्' इति राज्ञा पृष्टे परिव्राजिका कुमार माधवसेनस्य बन्धनात् प्रभृति सर्वम् उदन्तजातं यथावत् निवेद्य .

·( ४७ ) 'सेयं मालविका राज्ञ पूर्वमेव दित्सिता पाटषिकेभ्यः वीरसेनं, पोरसेनात् देवीम् धारिणीम् गता' इति अवबोधितवती । तत् अाकर्य देवो धारिणी 'कष्टम् इयम् अभिजनघती प्रेष्यभावे नियुक्ता' इति नितगम् अनुशुशोच । अग्निमित्रोपि दण्डानीकैः स्वायत्तोकृतं विदर्भराज्यं द्विधा विभज्य तत्र यज्ञसेनमाधवसेनौ अवस्थापयामास । अत्रान्तरे अग्निमित्रस्य जनकः पुष्यमित्रः यज्ञम् अश्वमेधम् प्रारब्धवान् । तत्र संवत्सरोपावर्तनीयस्य राजपुत्रशतपरिवृतस्य तुरगस्य गोतारम् धारिण्याः तनयं कुमारवसुमित्रम् आदिश्य विस. सर्ज। स च तुरंगः सिन्धोः दक्षिणेतीरे चरन् प्रश्वानोकेन यवनानां प्रार्थितः बभूव । ततः सेनयाः उभयोः महति संमर्दै धन्वी वसुमित्रः परान् पराजित्य अश्वं प्रत्याजहार । अंशुमतेव सगरः पौत्रेण प्रत्या- हृताश्वः पुष्पमित्रः परमानन्दभरितः वृत्तान्तावबोधकं लेखम् अग्नि- मित्राय प्राहिणेत् । पुत्रविजयवृत्तान्तश्रवणेन नितरां हृष्टः अग्निमित्रः यज्ञसेनस्यालं मुद्गलं विना सर्वान् बन्धनस्थान् मोचयामास । देवी धारिणी परिव्राजिकायाः अनुमते स्थिता माधवसेनेन प्रथममेव संकल्पितां मालविकां सद्यः समाहृतेन पत्रोणेन कृताध- कुण्ठनां दत्तदेवीशब्दां 'पुत्रविजयवृत्तान्तश्रवण महोत्सवेस्मिन् अनुरूपं पारितोषिकम् आर्यपुत्रः प्रतीच्छतु' इति राज्ञे प्रतिपादया. मास । दाक्षिण्यपरवशः अग्निमित्रः मालविकाम् इरावतीप्रमुखानाम् अन्तःपुराणाम् अदपते प्रतिगृह्य विहतप्रतिबन्धं तत्समागमसुखम् अनुभूय परां काटिम् श्रानन्दस्य अध्यगच्छत् । इति ·( ४८ ) विक्रमोर्वशीयकथासंग्रहः तत्र पुरा .. अस्ति हिमालये बदरीनामधेयं महर्षिसेवितं पुण्यक्षेत्रम् । धर्मसंस्थापनाय भुषमवतीर्णः भगवान् नरसखः नारायणः सुचिरं तपश्चवार । उग्रे नगमि धर्तमानं तं दृष्ट्वा जातशङ्कः महेन्द्रः बह्वीः अप्सरसः तन्नियम विघ्नकारिणीः प्रेषितवान् । ताश्च वमन्त- सहायं मन्मथं पुरस्कृत्य बदरीनागत्य भगवन्तं नारायणमृषि बहुधा प्रलोभयामासुः । तेन कुपितः नागयगा: सद्यएव श्रात्मीयात् ऊरोः स्त्रीरत्नम् एकम् उत्गदयामास । अनिवर्णनीयमौन्दर्याम् भगवतः नारायणस्य मुनेः ऊरूद्भवां तां दृष्टा वीडिताः सर्वाः अप्सरसः निरस्ताभिमानाः यथागतं जग्मुः। अथ भगवान् नागयणः ऊरूद्भवतया तां स्त्रियम् ऊर्वशी इत्याहूय महेन्द्रमुपतिष्ठस्व इत्याज्ञाप्य विमाप्त । ततः प्रभृति सा स्वर्गस्य अलंकाग्भूना तपोषिशेषपरिशङ्किल्स्य महेन्द्रस्य सुकुमारं प्रहरणं बभूव । तां कदाचित् माखीभिस्पमं कैलासनाथम् उपनृत्य निवर्तमानां मध्येमाग दृष्ट्वा हिरण्यपुरवासी केशी नाम दानधः चित्रलेखाभिधानया सख्या सह बन्दीग्राहं जग्राह । तां तथाविधां दृष्टा रंभामेनकाप्रभृतयः अप्सरमः " परित्रायता परित्रायतां महाभागः; यः श्रमरपक्षपाती ; यस्य वा अम्बरतले गतिरस्ति ; इत्याचुक्रुशुः । अत्रान्तरे प्रतिष्ठाननगरम् अधिवसन् पुरुरवाः भगवन्तं भास्करम् उपस्थाय निवृत्तः तमेव उद्देशम् अभ्याजगाम यत्रायमप्सरसां गणः शरणम् प्राचक्रन्द । अथ विदितवृत्तान्तः पुरूरवाः ताः प्रप्सरसः तत्रैष हेमकूट- ·( ४६ ) शिखरे स्थापयित्वा हिरण्यपुरं प्रति प्रस्थाय महेन्द्रापकारिणं केशिनं वायव्यास्त्रेण लषणाम्बुराशौ प्रक्षिप्य स्वयम् प्रक्षतशरीरः चित्रलेखाद्वितीयाम् ऊर्वशी प्रत्यानिनाय । अत्रान्तरे महेन्द्रः नारदमुखात् ऊर्वशी केशिना हृताम् उपलभ्य तत्प्रत्याहरणार्थ चित्ररथेनाधिष्ठितां गन्धर्वसेनां समादिष्टवान् । तेच गन्धर्वाः हिरण्यपुरं प्रति सत्वरम् अभिधान्तः अर्धमार्गे चारणगणेभ्यः पुरूरवसः जयादाहरणम् उपश्रुत्य तत्रैव हेमकूटशिखरे द्रष्टुम् उपागताः। अथ पुरूरवाः चित्राथं विलोक्य 'सखे नायमपस रो मे शतक्रतुं द्रष्टुम् । तत् त्वमेवैनां प्रभारन्तिकं प्रापय ' इत्युक्त्वा ऊर्वशी तस्य हस्तं समर्पयामाम । मेोऽपि तां महेन्द्रस्य समीपं प्रापयामास। तदानीम् ऊर्वशीपुरूरवसाः प्रथमदर्शनसमये अन्यो- न्यानुरागः अंकुरितः प्रासोत् । तत प्रारभ्य तद्गतयैव चिन्तया नितराम् उत्कण्ठितः राजा विदूषकेन समम् प्रात्मानं विनोदयितुं प्रमदवनं जगाम । तत्र तेन सह ऊर्वशीगतामेव कथां कुर्वन् प्रास्त। अत्रान्तरे ऊर्वश्यपि मदनेन बलवत् बाध्यमाना चित्रलेखया समम् अाकाशयानेन तत्राजगाम । प्रागत्यच तिरस्करिण्या विद्यया प्रच्छन्ना भूत्वा राज्ञः संलापमुपशुस्राव । तत्र प्रात्मनोप्यभ्यधिकां मदनबाघां दृष्ट्वा ऊर्वशी सद्यएव तिरस्करिणीम् अपनीय राज्ञः पुरतः प्रादुर्बभूव । तां दृष्टा राजनि परमानन्दभरिते सति देवलोकात् दूतः प्रागत्य ऊर्वशीम् एवम् उवाच । ' भगवान् महेन्द्रः भरतमुनि- प्रणीतम् ललिताभिनयम् अप्सरोभिः अभिनीयमानं द्रष्टुम् इच्छति' इति ।

·(५० ) तदाकर्य ऊर्वशी देवेषु अनपराखम् पात्मानं कर्तुं महता कृच्छण गजानम् श्रामन्न्य प्रययौ । अथ देवलोके अप्सरोभिः प्रयुकः लक्ष्मीस्वयंवराख्यस्य काव्यबन्धस्य अभिनयः प्रापर्तत । तत्र लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना ऊर्वशी पारुणीभूमिकया मेनकया एवं पृष्ठा । “ सखि ! समागताः खलु त्रैलोक्येश्वराः सकेशवाः लोकपालाः। तेषु कतमस्मिन् ते भावाभिनिवेशः" इति । पुरूरवसि अत्यन्तम् अभिनिविष्टभाषायाः ऊर्घश्याः मुखात् पुरुषोत्तमे इति भणितव्ये पुरूरवसीति निर्गता वाणी । तेन क्रुद्धो मुनिर्भरतः तामेवं शशाप । “ येन मम उपदेशः त्वया लडितः, तेन ते दिव्यस्थानं नधिभ्यतीति । " प्रथ लज्जाघनतमुखी सा महेन्द्रेण भणिता । “ यस्मिन् बद्धभावासि, मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियकारिणी भूत्वा तमेवोपतिष्ठ । यावत् स दृष्टसंतानो भविष्य तीति । तदनन्तरम् ऊर्वशी किञ्चित् विक्लबा अभिसारिकावेषधा- रिणी चित्रलेखया सह पुरूरवसः प्रासादम् उपससाद । तामेव सर्वदा चिन्तयन् राजा तां दृष्ट्वा नितराम् प्रानन्दरितः बभूव । अथ ऊर्वश्याम् प्रत्यासक्तहृदयः पुरुरवाः राज्यकार्याणि अमात्येषु निवेश्य तया सह गन्धमादनं पर्वतं गत्वा तत्र सुचिरं विजहार । तत्र कदाचित् मन्दाकिनी पुलिनपर्यन्ते सिकनापर्वतैः क्रीडन्तीम् उदयवती नाम विद्याधरदारिकां निध्यातवान् । प्रतिदूरम् अधि- रूढप्रणया सा ऊर्वशी तत् न सेहे । अथ च बहुशः भर्तुः अनुनयम् प्रप्रतिपद्यमाना कन्यकाजनपरिहरणीयं कुमारषनं प्रविष्टा । तस्य ·( ५१ ) पुराकिल भगवान् महासेनः शाश्वतं कुमारवतं गृहीत्वा अकलुषं नाम गन्धमादनवनम् अध्यासितवान् । स्त्रीसंसर्गम् अत्यन्तं परिहरन् स भगवान् विधिमेवं कृतवान् । “ या स्त्री प्रदेशमिमं प्रविति, सा लताभावेन परिणमिष्यति गौरीचरण रागसंभवं संगममणि विना न ततः मोक्ष्यते " इति । विदिताप्येनं गुरुशाप- मूढहृदया सा ऊर्वशी देवतासमयं विस्मृत्य प्रगृहीतानुनया कुमारवनं प्रविवेश । प्रवेशसमनन्तरमेव वासन्तीलताभावेन परिणतम् अस्याः रूपम् । अलकनीयाहि विधिविभषः । तस्मिन्नेव कानने प्रियतमां विचिन्वन राजा बहून् अहोरात्रान् अतिवाहयाञ्चके। इतस्ततः पर्यटन् कुत्रचित् शिलाभेदान्तरगतं अग्निस्फुलिङ्गवत् प्रकाशमानं मणिमेकमपश्यत् । तदानीम् अशरीरिणी वाक् एवम् अश्रूयत । “ राजन् गृह्यतां गृह्यताम्, गौरीचरणरागसंभवः सङ्गमो नाम मणिरयं धार्यमाणः प्रियजनेन संगमयति ।" इति । तदाकर्य राजा भगवतो भवानीपतेराशेयम् इति विज्ञाय भगवन् ! अनुगृहीताऽस्मि इति उक्त्वा तं मणिमादाय शिरसि दः । अथच पार्श्वपरिवर्तिनों मनाहारिणी वासन्तीलतां दृष्ट्वा कराग्रेण मृदु पस्पर्श । तत्रैव लताभावं विहाय स्वस्वरूपम् अापना ऊर्वशी प्रादुरासीत् । तां दृष्ट्वा प्रमुदितहृदयः पुरूरवाः तया स्मरण- मात्रसंनिधापितन विमानेन प्रतिष्ठाननगरमवाप । एवमूर्षश्या सह देवतारगयेषु सुचिरं विहृत्य प्रतिनिवृत्तः कृतसत्काराभिः प्रकृतिभिः अभिनन्द्यमानः बहून् संवत्सरान् राज्यं शशास । अत्रान्तरे धृतगर्भा ऊर्वशी पुत्रमेकं सुषुवे । यदा पुरुरवाः पुत्रस्य मुखं द्रक्ष्यति, तदा भवत्या भूयोपि मत्समीपम् “ ·(५२ ) भागन्तयम्" इति महेन्द्रस्य नियोगम् अनुस्मृत्य वियोगभीरुः ऊर्वशी जातमात्रमेव पुत्रं राज्ञः अविज्ञातमेव भगवतः च्यवनस्य प्राश्रमपदे श्रायाः सत्यवत्याः हस्ते निक्षिप्तवती । स कुमारः यथाकालं भगवता च्यवनेन कृतजातकर्मादिविधानः गृहीतविद्यः धनुर्वेदचाभिाषनीतः पितुः पाराधनसमर्थाः बभूव । अत्रान्तरे तिथि विशेषे गङ्गायमुनयोः संगमे देवीभिस्सह कृताभिषेकस्य राज्ञः अलंकरणार्थम् अनुलेपनमाल्यादिभिः समम् प्रानीयमानं संगम- मणिम् प्रामिषशङ्की गृध्रः प्राचिक्षेप। बाणपथतिक्रान्तं तं निगृहीतुं राजा जालिकान् प्रेषयामास । अथ दिनान्ते भगवतः च्यवनस्याश्रमे निवासवः लीयमानं तं गृध्रम् पौर्वशेयः बाणस्य लक्षीचकार । प्राश्रमविरुद्धं तस्य तत् चेष्टितं दृष्टा भगवान् च्यवनः सत्यवतीम् पाहूयैवमादिदेश । “निर्यापयेममूर्घश्याः हस्तनिक्षेपमिति सा तं कुमारमादाय प्रतिष्ठानगरमाजगाम । ऊर्वशी तं दृष्ट्या महेन्द्रस्य नियोगम् अनुस्मृत्य प्रश्रुपूर्णमुखी रुगद । राजापि तन्मुखात् पुत्रमुखदर्शन- समनन्तरभाविनम् ऊर्वशीषियोगं विज्ञाय पुत्र राज्यभारं विन्यस्य परययगमने मति चकार । प्रादिदेशचामात्यपरिपदम् कुमारस्य राज्याभिषेकास्पसंभागन संगृहीतुम् । तस्मिन् समये भगवान् नारदः समाजगाम । तं दृष्ट्वा राजा ससंभ्रमम् प्रासनात् उत्थाय अर्घ्यपाद्यादिभिः उपचचार । अथ नारदा राजानम् एवम् उवाच-महागज भगवान् महेन्द्रः धनगमनाय कृतबुद्धि भवन्तम् एषम् अनुशास्ति । " काल्यवेदिभिः मुनिभिः प्रादिष्टः सुरासुरविमर्दी भाषीति । भवांश्च

·( ५३ )
मम सांयुगीनः सहायः। तत् त्वया न शस्त्रं न्यसितव्यम् । इयं
चोर्वशी यावदायुः तावत् सहधम वारिणी माविति । तदा-
कोर्वशीपुरूरवसौ महान्तं प्रमोदम् अवापतुः ।
प्रथ भगवान् नारदः देवलकात् अप्सरोभिः समानीतैः
अभिषेकसंभारैः कुमारमायुषं भद्रपाठे उपवेश्य अभ्यषिञ्चत् ।
अथ ऊर्वशीपुरुरवसौ परस्परम् अषियोगेन कुमारस्यायुषः
यौवराज्यश्रियाच परां कोटिमानन्दस्य अध्यगच्छताम् ।
इति

·( ५४ ) .. शाकुन्तलकथासंग्रहः प्रासीद्विश्वामित्रो नाम महाप्रभावो राजर्षिः। उग्रे तपसि वर्तमानं तं दृष्ट्वा जातशङ्काः देवाः तस्य नियमं विहन्तुं मेनकांप्रेष- यामासुः । ऋषि प्रलोयितुं प्रस्थितायाः तस्याः साहाय्यकरणाय मन्मथं गन्धवहश्च प्रचोदयामासुः । ताभ्यां सह प्रस्थिता सा मेनका कौशिकीतीरे ब्रह्मलोकमिव विभ्राजमानं पाचनरमणीयं विश्वा- मित्रस्याश्रमम् प्रससाद । तत्र उग्रेण तपसा प्रदीप्तमिष पावकं दुराधर्ष तं दूरादेव दृष्ट्वा अभिवाद्य तस्य पुरतः मधुरमधुरैः चेष्टितैः क्रीडितुम् पारेमे । वसन्तोदार समये तस्याः उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य विश्वामित्रः कामवशं जगाम । ततः तावुभौ तस्मिन्नेव महावने रममाणौ बहूनि वर्षसहस्राणि दिनमेकमिव निन्यतुः । हिमालयस्य प्रति रमणीयायाम् अधित्यकायाम् सुचिरं रममाणयाः तयोः किमपि कन्यारत्नम् उदपादि। अथ कदाचित् मेनकासङ्गतः चिरकालार्जितस्य तपसः क्षयम् अनुस्मृत्य क्रुद्धात्मानं विश्वामित्रम् अभिवीदय साध्यसवेपमान- गात्रा मेनका सर्वाभरणभूषितां तां कन्यका मालिनीतीरे मृदुनि शयने शाययित्वा महेन्द्रमुपस्थातुं प्रययौ । सिंहव्याघ्रनिषेधिते गहने धने तया विसृष्टं तं गर्भ शकुन्ताः परिवृत्य ररतुः । अथ दैवात् अनुमालिनीतीरम् प्राश्रमे वर्तमानः विश्वामित्रस्य प्रियसखः करवो नाम महर्षिः स्नानार्थ तत्र प्रागतः । निर्जने धने शकुन्तैः परिवृतां तां कन्यकां ददर्श। सर्वभूतकतज्ञः सः भगवान् ·( ५५ ) शकुन्तानां पाशितैः विश्वामित्रस्य सुतेयम् इति विज्ञाय ताम् प्राश्रमम् प्रानीय शरीरसंवर्धनादिभिः दुहितृनिर्विशेष पुपोष। निर्जने वने शकुन्तैः परिरक्षितेति कृत्वा अस्याः शकुन्तलेति नाम चकार। ततः क्रमेण प्रतिक्रान्तशैशवा सा कन्यका रूपयौवनसंपत्रा बभूव । अथ कदाचित् भगवान् कण्वः शकुन्तलाम् अतिथिसत्का- राय नियुज्य प्रस्याः प्रतिकूलं दैवं शमयितुं सामतीर्थ गतवान् । अत्रान्तरे गौरवो राजा दुष्यन्तः मृगयाप्रसङ्गात् चतुरङ्गं बलम् प्रादाय पनं जगाम । तत्र व्याघ्रादीन् हिसान् धन्यमृगान् दूरस्थान सायकैः पातयामास । उमीपमागतान् खड्न निश्कर्त । स्वैरं संचरतः गदया निजधान । एवं विविधान् मृगान् सूदयन् तद्वनं निश्वापदम् अकरोत् । अथ संनिहितात् भगवतः कण्वस्य महर्षेः प्राश्रमात् बहिः स्वै संवरन्तं कृष्णसारम् अनुधावन् उदग्रेण प्लुतेन प्रधावन्तं तं व्यापादयितुं प्रतिजवेन रथेन अनुपत्य शरासने सायकं संदधे । तदानीं समिदाहरणाय प्रस्थिताः मुनयः सरभसम् प्रागत्य राजन् ! माश्रममृगोऽयं न हन्तव्यः' इति न्यवारयन् । राजापि सद्यश्व रथं स्थापयित्वा अवतीर्य तान् प्रणम्य यथोक्तं सायक प्रतिसंजहार । तेतु राजानम् उचिताभिः प्राशीभिः अभिमन्य 'राजन् ! एष खलु कयषस्य कुल पतेः अनुमालिनीतीरम् प्राश्रमो दृश्यते । तत्र प्रविश्य गृह्यताम् अतिथिसत्कारः' इति उक्तघा यथो दिष्टं साधयामासुः। पुण्याश्रमदर्शनेन प्रात्मानं पवित्रीकर्तकामः दुभ्यन्तः रथं ·दृष्ट्वा ( ५६ ) दूरतएव स्थापयित्वा सूतहस्ते धनुराभरणादीनि उपनीय विनीतेन वेषेण तदाश्रमं प्रविवेश । तत्र अनसुयापियंवदाभ्यां सखीभ्यां समम् प्राश्रमवृत्तान् सिञ्चन्तीम् शकुन्तलां ददर्श। दर्शनमात्रेण तस्याम् अनुरक्तमानसः अपिनामेयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा भवेदिति संशयानः तत्वतः एनाम् उपलब्धुम् अवसरं प्रतीक्षमाणस्तस्थौ । तदानीं सलिलसेवनसंभ्रान्तस्य मधुकरस्य अभिवर्तनेन परित्रस्तां । सख्यौ परित्रायेथाम् ' इत्याक्रन्दन्तीम् शकुन्तला 'न भेतव्यं न भेतव्यं ' इति समाश्वासयन् सरभसम् उपससर्प। शकुन्तलापि राजानं तपोवनविरोधितः मनाविकारस्य गमनीया संवृत्ता । राजापि सख्योः मुखात् अस्याः अप्सरस्संभवत्वम्भगवतः करपस्यापि प्रत्याः अनुरूपवरप्रदाने एव संकल्पम् अवगत्य लब्धाधकाशमनोरथो बभूव । शकुन्तला सरसमधुरैः संलापैः सुचि राजानम् उपास्य सखोभ्यां समम् अाश्रमं प्रविवेश । तत्सौन्दर्या- कृष्टमानसः दुष्यन्तः तस्याः मनानिवर्तयितुम् अशक्नुवन् शिबिरम् प्रासाद्य तामेव अनुध्यायन् प्रास्त । तदानीं माढव्योनाम विदूषकः मृगयाशीलस्य राज्ञः तुरगानु- धावनेन संतुभितसन्धिबन्धः नितरां निर्विणः राजानमुपसृत्य विश्रमितुम् एकाहं तणं ययाचे । तस्मिन्न व समये सेनापतिः अग्गयं निगृहीतश्वापदप्रचारं कृत्वा 'मृगयार्थ प्रस्थीयताम् ' इति राज्ञ विज्ञापयामास । शकुन्त नावृत्तान्तेन भग्नोत्साहः राजा मृगयाप्रसङ्गात् निवृत्त- मानतः सेनापति परिजनञ्च विसृज्य विविक्त पादपच्छायायां अविरललतावितानसनाथे श्रासने सुखासीनः शकुन्तलागतं सर्व ·. (५७ ) वृत्तान्तं माढव्याय निवेदयामास । अथ भूयोपि शकुन्तला दिद्वतुम् 'केनापदेशेन पुनराश्रमपदं प्रविशामि' इति चिन्तयन्तं दुष्यन्तं पाश्रमवासिभिः प्रेषितौ ऋषिकुमारको समुपसृत्य · राजन् ! भगवतः करावस्य महर्षेः असांनिध्यात् रक्षांसि यज्ञविघ्नम् उत्पाद- यन्ति । तत् कतिपयरात्रम् श्रायुधसध्रोचा भवता सनाथोक्रियताम् ग्राश्रमः' इति प्रार्थितवन्तौ। तदानीमेव नगरात् अम्बया प्रेषितः करभकोनाम दूतः समागत्य देव ! देवी समाज्ञापयति 'अागामिनि चतुर्थे दिवसे निवृत्त पारणः उपवासः मम भविष्यति । तस्मिन दिवसे दीर्घायुषा अवश्य संनिहितेन भवितव्यम्' इति" निवेदयामास । राजातु कृत्ययोरुभयोः भिन्नदेशत्वेन द्वैधीभूतमानसः तप- स्विकार्यस्य अपरिहरणीयताम् पालोच्य, माढव्यम् अम्बायाः पुत्रकृत्यम् अनुष्ठातु संदिश्य, तपोवनोपराधिनः सर्वान् श्रानुयात्रि- कान् तेन सह प्रस्थाप्य, 'चपलोयं घटुः कदाचित् अन्तःपुरे शकुन्तलावृत्तान्तं कथयेत्' इति कृत्वा, तं रहसि पाहूय, 'सखे ! शकुन्तलावृत्तान्तः न परमार्थः, किन्तु परिहासविजल्पितः ' इति उक्तवा संप्रेष्य स्वयम् श्राश्रमं प्रविवेश । मृत्पिण्डबुद्धिः विदूषकोऽपि तत् तथैवेति मत्वा ययौ। प्रथ राज्ञः संनिधानेन निरुपप्लव निवृत्तेषु सवनकर्मसु सदस्याः महर्षयः राजानम् श्राशीभिः अभिनन्द्य विससृजुः । अथ शकुन्तलागतया उत्कण्ठया क्लान्तम् अात्मानम् विनोदयितुम् शरणम् अन्यत् अपश्यन् राजा 'लतापलयवत्सु मालिनीतीरेषु तया संनिहितया भवितव्यम्' इति विभाव्य प्रवातसुभगं तमेवोद्देशम् अवाप । . . .

·( ५८ ) तत्र वेतसपरिक्षिप्ते लतामण्डपे कुसुमास्तरणशिलापट्टम् अधिशयानाम् सखीभ्याम् अन्धास्यमानां मनोरथप्रियतमाम् अभिवीक्ष्य परमानन्दभरितः विटपान्तरित एष तस्या विनम्भक थितानि शृगवन् प्रास्त । प्रथ राज्ञः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्युत्सुकां तनिमित्तेन प्रातङ्कन बलवदस्वस्थां शकुन्तला नलिनीपत्रेण पीजयन्त्यौ सख्यौ 'सखि ! बलवान् खलु ते सन्तापः । तदुच्यतां किं निमित्त एष ते प्रायासः ? इति ' पप्रच्छतुः । तत् श्रुत्वा शकुन्तला यदा मम दर्शनपथं गतः स राजर्पिः, तत प्रारभ्य प्रारभ्य तद्गतेनाभिलाषेण पतदवस्थास्मि संवृत्ता । यथा तस्य राजर्षेः अनुकंपनीया भवामि तथा वर्तेथाम् । अन्यथा सिञ्चतं मे उदकं' इति विमर्शच्छेदि प्रत्युत्तरं ददौ। अथ सखीभ्याम् प्रादिष्टा शकुन्तला ललितपदबन्धन मदनलेखं विचिन्त्य लेखनसाधनानाम् असंनिहितत्वात् कस्मिं श्चित् शुकोदरसुकुमारे नलिनीपत्र निक्षिप्तवर्ण कृत्वा सख्योः पुरतः पपाठ । पिटपान्तरितः राजा तत् श्रुत्वा सहसोपससर्प । तं दृष्ट्वा सख्यौ कार्यान्तरापदेशेन अन्यत्र जग्मतुः। अथ मुग्धायाः शकुन्तलायाः संगमसाध्वसम् अपनेतुम् कन्याविनमणान् उपचा गन् कर्तुम् उपक्रममाणे दुष्यन्ते गौतमी नाम तापसवृद्धा तस्याः शरीरवृत्तान्तोपलंभाय समागता । तदानीम् दुष्यन्तः सरभसम् अपसृत्य विटपान्तरितो भूत्वा प्रात्मानम् प्रावृत्य तस्थौ । गौतमीतु तस्याः शिरसि मन्त्रितद- र्भादिकेन समभ्युच्य 'परिणतोदिवसः' इति कृत्वा ताम् प्राममं निनाय।

·( ५६ ) प्रियाविरहेण नितरां निर्विणः दुष्यन्तः तया भुक्तोजिज्ञतेषु शय्यादिकेषु प्रासज्यमानदृष्टिः कथं कथमपि तस्मात् लतामण्ड- पात् निर्गत्य सायन्तनसपनप्रत्यूहपरिहाराय मुनिभिः पाहूतः प्राश्रमं प्रषिवेश। अथ परिसमाप्तासु यज्ञक्रियासु ऋषिभिः विसर्जितः राजा स्वनामधेयाङ्कितम् अङ्गतीयक शकुन्तलायै दत्वा 'त्रिभिः दिवसैः त्वाम् अन्तःपुरं प्रवेशयितु सैनिकान् प्रेषयामि' इति च तस्यै प्रति- श्रुत्य, नगरं प्रतिजगाम । अथ कदाचित् दुर्वासाः नाम सुलभकोपा महर्षिः भगवन्तं करावं द्रष्टुम् अाश्रमम् अाजगाम । तदानीम् विविक्ते भर्तृगतया चिन्तया शून्यहृदया वामहस्तोपहिनषदना प्रात्मानमपि अविभाव- यन्ती प्रालिखितेष स्थिता शकुन्तला पूजार्हस्य तस्य आतिथ्यं न चक्रे । तेन कुपितः स ऋषिः ‘भर्ता त्वां न स्मरिष्यति' इति शप्न्वा चटुलया गत्या निववृते । अनसूयाप्रियंवदे तत् ज्ञात्वा सर भसम् उपगम्य तं पादयोः प्रणम्य भगवन् अविज्ञातप्रमावस्य दुहितृजनस्य एकोपराधो मर्षितव्यः' इति प्रार्थितवत्यौ । ऋषिस्तु 'न मे वचनम् अन्यथा भवितुम् अर्हति । किंतु अभिज्ञानाभरणदर्श- नेन शापः नितिष्यते' इति मन्त्रयन्नेव अन्तर्हितः बभूव । अथ प्रधामात् प्रतिनिवृत्तः काश्यपः अशरीरिगया भारत्या दुष्यन्त परिणीतां शकुन्तला विज्ञाय · देवात् अनुकूलभर्तृगामिनी संवृत्तेति' नितरां ननन्द । दुर्वासश्शापेन विस्मृतशकुन्तलावृत्तान्ते दुष्यन्ते, काश्यपः ‘प्रापन्नसत्वेयं भर्तुः सकाशं नेतव्या ' इति शारिघमिश्रान् शिष्यान् श्राज्ञापयामास ।

·(६० ) अथ मङ्गलस्नाता शकुन्तला पनदेवताभिः प्रतिपादितैः दिव्यैः वस्त्राभरणमाल्यैः प्रलंकृता, नीधाराक्षतहस्ताभिः स्वस्तिवाचनिका- भिः तापसीभिः अभिनन्द्यमाना दुहितृस्नेहविक्लबेन तातकाश्य- पेन कथं कथपि विसृष्टा संनिहितधनदेवतान तपोवनतरून् प्रणम्य, भगिनी निर्विशेषाः पुष्पलताः प्रामध्य, पुरः प्रस्थितान् शाङ्गरवादीन् शिष्यान् गौतम्या समम् अनुजगाम । मध्येमार्ग शकावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थ वन्दमानायाः शकुन्तलायाः अग्रहस्तात् दुष्यन्तनामाङ्कि- तम् अङ्गुलीयकं प्रभ्रष्टम् प्रासीत् । तत् अज्ञात्वा सर्व ते दुष्यन्त- राजधानी हस्तिनापुरीम् प्रासेदुः । तत्र कन्चुकिनिवेदितकरव शिष्यागमनः दुष्यन्तः तपस्विसंदर्शनयोग्ये अभिनवसंमार्जनस- श्रार निहितामधेनौ अग्निशरणालिन्दे स्थित्वा तान् प्रतिपाल- यामास । सेोमरातनाम्ना उपाध्यायेन श्रौतेन विधिना सत्कृत्य प्रवेशिताः शारिवादयः राजानम् उपसृत्य तेन अभिवादिताः तम् उचिताभिः प्राशीभिः अभिनन्द्य, एवम् अवचिन् । राजन् ! भगवान् काश्यपः कुशलानुयोगपुरस्सरं भवन्तम् इदम् प्राह । यन्मिथः समयात् इमां मदीयां दुहितरं भवान् उपायंस्त, तन्मया प्रीतिमता युषयाः अनुज्ञातम् । तदियम् अापनसत्वा प्रतिगृह्यतां सहधर्माचरणायेति, दुर्वासश्शापेन विस्मृततद्वृत्तान्तो राजा तनाङ्गीचकार । तदानीम् अभिज्ञानप्रदर्शनेन राजानं प्रत्याय यितुं प्रवृत्ता शकुन्तला अङ्गुलीयकशून्याम् अङ्गुलिं दृष्ट्वा नितरां . निर्षिगणा बभूव । अथात्मनः परिग्रहप्रत्यायके सर्वस्मिन् पूर्ववृत्तान्तोपन्यासे विफलीभूते, शापदोषात् व्यवहितस्मृतौ भर्तरि प्रत्यादेशपरुषे ·गुरुनिदेशानुष्ठालेन कृतकृत्येषु प्रतिनिवृत्तेषु शारिवादिषु भीतभीता शकुन्तला प्रधाते कदलःव प्रवेपमाना गत्यन्तरम् अपश्यन्ती ' भग- पति ! वसुधे देहिमे विधरम्' इति बाहूत्क्षेपं क्रन्दन्ती तस्मात् प्रदेशात् निर्जगाम । तदानीम् अप्सरस्तीर्थे कृतसांनिध्या मेनका दुहितुः दुरवस्थां प्रभावतो विज्ञाय विहायमा ग्रागत्य ताम् श्रादाय देवर्षेः भगवतः मरीचेः पाश्रमे भगवत्याः अदित्याः हस्ते ग्यासीचकार । शकाव- तारतीर्थे शकुन्त नायाः हस्तात् प्रभ्रष्टम् रत्न भासुरम् अङ्गुलायक मांसपिण्डम् इति मत्वा कश्चित् लोहितमत्स्यो निजगार । तञ्च कश्चित् धावर: जालेद्वारण गृहीत्वा तस्य उदराभ्यन्तरे समाता- दितम् अङ्गुलीयकं विक्रेतु विपणिं गतः राजपुरुषैः बध्या राज्ञः समीपं नीतः । दूष्टमात्र एव तस्मिन् दुष्यन्तः सत्यम् ऊढपूर्वा शकुन्तला महात् प्रत्यादिष्टा, इत्यनुस्मृत्य मुहूर्त पर्यश्रुनयना भूत्वा अङ्गुलीय- कमूल्यसंमितम् अर्थ धीवराय पारितोपिकं प्रदाप्य तं विससर्ज । अथ पश्चात्तापम् उपगतः दुष्यन्तः चिन्ताजागरणकारणात् धर्मासनम् अध्यासितुम् अशक्नुवन् पोरकार्याणि प्रत्यवेक्ष्य पत्रारोपितं कृत्वा प्रदीयताम् ' इति अमात्यम् प्राज्ञाप्य मणिशिला- पट्टसनाथे तापच्छेदरमणीये माधवीमण्डपे माढव्येन समम् उपविष्टः वित्रफलके लिखितां शकुन्तलाप्रतिकृतिम् अभिधीक्ष्य अकारणपारत्यागानुशयतप्त हृदयः तामेव अनुस्मृत्य अनुशोचन प्रास्त। तदानीं देव्याः वसुमत्याः प्रागमनम् उत्प्रेक्ष्य चित्रफलक तदर्शनात् रतितुकामः राजा माढव्यस्य हस्ते तत् समर्प्य तं ·. मेघप्रतिञ्छन्दं नाम प्रासादं प्रति प्रेषयामास । ततो राजानं द्रष्टुं प्रस्थिता वसुमती अमात्यसकाशात् श्रागतां पत्रहस्तां प्रतीहारीम् अभिवीक्ष्य कार्यज्ञा राज्यकार्योपराधो मा भूदिति कृत्वा प्रतिनिवृत्ता। अथ प्रतीहार्या उपनीतायां पत्रिकायां । समुद्रव्यवहारी धनमित्रः नौव्यसनेन विपन्नः प्रनपत्यश्च तपस्वी । राजगामी तस्यार्थसञ्चयः" इति अमात्येन लिखितम् अनुवाच्य राजा दीर्घ निश्श्वस्य एवमेव सन्ततिच्छेदनिरवलम्बानां मूलपुरुषावसाने संपदः परम् उपतिष्ठन्ति । ममाप्यन्ते पूरुवंशश्रियाप्येष एष वृत्तान्तः' इति मनसि विचार्य भृशं विमनायमानेा मोहम् उपगतः श्रासन पतिनीभिः परिचारिकाभिः समाश्वासितो बभूव । अत्रान्तरे 'कालनेमिप्रसूतं दुर्जयं नाम दानवगणं निहन्तु दुग्यन्तम् श्रानय ' इति शतक्रतुना प्राज्ञप्तो मातलिः पेन्द्रं रथम् मादाय भागत्य तदानीं सार्थवाहवृत्तान्तेन विक्लवं राजानं दृष्ट्वा तं कोपयितुं तिरस्करिणीप्रतिच्छन्नः माढव्यं मेघप्रतिच्छन्दस्य अग्र- भूमिम् अारोप्य अवनतशिरोधरं चकार । माढव्यस्य प्रार्तस्वरम् प्राकार्य निरस्तवैलव्ये राजनि सशरं धनुरादाय ममागते मातलिः माढव्यम् उत्सृज्य राज्ञः पुरतः स्थित्वा महेन्द्रस्य नियोगं निवेदयामास । राजातु मातलि स्वागतेन अभिनन्द्य दिवस्पतेः प्राज्ञां संमान- यितुं राज्यभारम् अमात्येषु निक्षिप्य रथम् पारुह्य दिवं ययौ। तत्र दानवान् विजित्य मघषता सबहुमानम् सत्कृत्य विसर्जितः तमेव ·पेन्द्रं रथम् प्रारूप विहायसा प्रस्थितः क्रमेण वायुमण्डलं मेव- पदवीञ्च पतिलय हेमकूटं नाम तपसां सिद्धिक्षेत्रं किंपुरुषपर्वतं ददर्श। तत्र स्वायंभुषो भगवान् सुरासुरगुरुः मरीचिः प्रजापतिः सपत्नीकः तपस्यति' इति मातलेः मुखात उपश्रुत्य तं प्रणन्तुं तदाश्रमं प्रविवेश । यत्र मेनकया न्यासीकृता शकुन्तला. पूर्णे प्रसव- समये चक्रवर्तिलक्षणसंपन्नं दारकम् एकं प्रसूय राज्ञो विरहवतं धारयन्ती वर्तते । दुष्यन्तः कस्मिंश्चित् अशोकवृतमूले महर्षि द्रष्टुम् अवसरं प्रतिपाल यन् आस्त । तत्र बलात् आकृष्टेन सिंह- शिशुना मह क्रीडन्तम् अबालसत्वम् प्रसभदमितसर्वसत्यतया "सर्वदमनः" इति ऋषिभिः कृतनामधेयम् शाकुन्तलेयं बालं ददशे । दुवहस्तग्रहेण डिम्भलीलया बालमृगेन्द्र पीडयन्तं दुर्लनितं तं दृष्टा नितरां स्पृहयन् अकस्मात् प्राविभूतेन प्रौरस. स्नेहेन प्राकृटहृदयः तं बलात् प्राकृष्य प्रालिलिङ्ग । तदानीम् उभयाः रूपसंवादिनीम् प्राकृतिम् अभिवीक्ष्य विस्मितानां तापसीनां मुखात् 'शकुन्तलायाः पुत्रोयम् ' इति विज्ञाय नितरां ननन्द । अथ तापसोभिः तदागमनम् प्रवबोधिता शकुन्तला सहसा समागत्य पश्चात्तापविवर्ण राजानं दृष्ट्वा बाष्प- प्रतिरुद्धन कराठेन 'जयत्वार्यपुत्रः' इति व्याजहार । अथ राजा शकुन्तलायाः पादयोः पतित्वा 'मर्षयतु भवती मम मनःसंमोहप्रयुक्त प्रत्यादेशपारुष्यम्' इत्यभ्यर्थितवान् । सातु प्रात्मनो दुरवस्थायां पुराकृतं दुष्कृतमेव कारणं मन्यमाना धीवरात् ·(६४ ) अङ्गुलीयोपलम्भं तेन परिणयस्मरणादिकं सर्व वृनं राज्ञो मुखात् अनौषीत् । प्रथ राजा सपुत्रां शकुन्तला पुरस्कृत्य भगवन्तं दाक्षाय- णोसहितं मरीचिम् उपजगाम । अनुग्रहान्तःकरणः स भगवान् स्मृतिवैकल्यकारणं दुर्वासश्शापवृत्तान्तं निवेद्य सपुत्रौ तौ उचिताभिः प्राशीभिः अभिनन्ध स्वां राजधानी प्रति प्रस्था- पयामास। इति ·मालतीमाधवकथासंग्रहः प्रासीत् विदर्भराजस्य प्रमात्यः समनधुर्यपुरुषप्रकाण्डचक्र- चूडामणिः देवरातो नाम । तस्मात् उदयगिरेः बालचन्द्रः इव नयनवता महोत्सवहेतुः माधवो नाम कुमारः समजनि । प्रथ तस्य सतीर्थ्यः बालमित्रम् महाराजाधिराजस्य पद्मावतीश्वरस्य मन्त्रि प्रधरः भूरियसुर्नाम बभूत । सेाऽयम् अशेषभुवनमहनीय पुण्यमहिमा देवस्य मकरकेतनस्य सञ्चारिणी जगद्विजयवैजयन्तिकामिव मालती नाम कन्यारत्नम् उपलेभे। यदा तयाः भूरिषसुदेवरातयोः विद्यापरिग्रहाय नानादिगन्त- पाससाहचर्यम् प्रासीत् । तदा प्रवृत्तेयं प्रतिज्ञा । 'अवश्यम् प्राधा- भ्याम् अपत्यसम्बन्धः कर्तव्यः' इति । तयोरेव मन्त्रिणाः कामन्दकी नाम सौगतसंन्यासिनी सातीर्थ्यात् संजातसौहार्दा बभूव । प्राणव्ययेनापि धनयोः अभिमतं घायतुम् ईहमाना सा कामन्दकी तत्कुमारयोः मालतीमाधवयाः पाणिग्रहणं निर्तयितुम् उपायं चिन्तयन्ती पासीत् । तदानीं राज्ञः पद्मावतीश्वरस्य नर्मसुहृत् नन्दनो नाम नवयौव- नेन विभूषिताङ्गीम् मालती परिणेतुम् इयेष । राजापि तस्मै तां दातुम् अमात्यभूरिधसुम् अभ्यर्थितवान् । सेोऽपि राजकृतायाः दुहितृप्रार्थनायाः साक्षात् प्रतिषेधः कोपाय भवति' इति मत्वा 'प्रभवति निजस्य कन्यकाजनस्य महाराजः' इति उत्तरं ददौ । नदेतत् विदित्वा कामन्दकी 'चौर्येण अनयोः विषाहः निर्वर्तनीयः ·इति निश्वित्य अन्यान्यदर्शनम् एनयोः संपादयितुम् अवलोकितां नाम स्वशिष्यां नियुयोज । अत्रान्तरे देवरानः राधवम् प्रात्म तम् मान्वोक्षकोश्रवणाय कुगिडनपुरात् पद्मावती प्रति प्रजिघाय । तत्र सवयसा मकरन्देन सद विद्याम् अभ्यस्यन्तं माधवम् उपमृत्य प्रयत्नाकिता तेन तेन उपन्या मेन भूरिघसुभवनासन्नेन राजमार्गेण सञ्चारयामास । पितुभवने वातायनेोपविटा मालती रथ्यायां भूयो भूयः पर्यटन्तं साक्षात् मन्मथमिव माधवम् अभिषोक्ष्य तस्मिन् अतिमात्रम् अनुरक्ता बभूव । प्रथ कस्मिंश्चित् प्रभाते माधवाऽयम् अघलाकितया प्रेरितः प्रवृत्तमदनमहोत्सवम् मन्मयोद्यानम् उपजगाम । तत्र इतस्ततः पर्यटन् परिश्रान्तः कस्यचित् वकुलपादपस्य अधस्तात् उपविश्य तत्र निरन्तरनिपतितानि विकमितानि चकुलकुसुमानि प्रादाय मनोहरां स्रजम् एकां प्रयितुम् प्रारब्धवान् । पूर्वमेव मरथोद्यानमागता रमणीयेन बालनेपथ्येन समलंकृता मालती कुनुमापचयलीलाभि तापवतीभिः अनुचरीभिः समम् तमेव पकुलपादपादशम् अाजगाम । प्रथम दर्शनात् प्रभृति प्रतिदिनम् उपचीयमानया भन्मय यथया बाध्यमाना सा मालती माधवस्थ चक्षुः अमृतवर्तिरिष अनवधिकम् प्रानन्दम् उत्पादयामास । अयस्कान्तमणिशलाकेव लोहधातुम्, प्रदसीयम् अन्तःकरणम् उपसंहृतवतो सा तत्रेय कंचित् कालं स्थित्वा करेणुकाम् अधिरुह्य, नगरं प्रति प्रतस्थे। तदानों तस्याः धात्रेयिका लवङ्गिका नाम कुसुपापचयव्याजेन माधवस्य समापम् उपगम्य तेन ग्रथिताम् प्रतिमनोहराम बकुलपुष्पमालाम् अालक्ष्य मालत्याः कृते ताम् ·अभ्यर्थितवती। तथा तया अनुबध्यमानः माधवः मालतीमुखा- बलोकनविहस्ततया विषमविरक्तिकभागामपि तां मालाम प्रात्मनः कण्ठात् अवाच्य तस्यै दत्तवान् । सापि नहानयं प्रसादः' इति सबहुमानं प्रनिगृह्य तां मानां नालत्यै समर्पयामास। तदनन्तरम् अतिभूमि गान मदन जनितन मनोगगेण नाम- क्षामशरीरा मालती मनोविनोदनाय माधवस्य प्रतिन्छन्दकं चित्र- फल लिखितपती । तच मिफलर्फ लर्धाङ्गका मन्दारिकायाः सख्याः हस्त मर्पितवन । खलु मन्दारिका माधवानुचरस्य कलहंसस्य कामिनी । र कलहंसः प्रतिच्छन्दकम् एतत् मन्दारिका- हस्तात् श्रादाय प्रात्मनः पभोः माधवस्य दर्शयामास । 'मालत्याः उत्कण्ठाविसादनम् इदम्' इति कलहंसमुखात् श्राकार्य परमानन्द- भरितः माधवः तत्रैव चित्रफलके स्वयम् प्रात्मना मनोविकारहेतु भूतायाः मालत्याः प्रतिकृर्षि वितिलेख । तत् चित्रफलकं माधवात् कलहंसं, कलहंसात् अन्दारिकाम्, मन्दारिकातः नवङ्गिकाम्, लवङ्गिकातः मालतीच प्रतिपेद । ततश्च परस्परानुरागदर्शनात् पराध्ये प्रेमबन्धम् अधिगम्य प्रमुदितमान मालती राजानम् पारिराधयिषाः भूरिवसाः अति- कान्तयौवनाय दुदर्शनाय नन्दनाय प्रात्मनः प्रदाने संकल्पम् प्राकगर्य नितरां निविगणा यदि माधप्रियवयस्यः मकरन्दः नन्दनस्य भांग: मदयन्तिकां सनुवति, तदाप माधवस्य प्रियं भवात' इति कृत्वा लयाः विवाहं घायतु कामन्दकी बुद्धराक्षतां नाम सखीं नियुयोज। सापि मदयन्तिकायाः प्रियसखी भूत्वा विसम्भकथासु · ईदृशः तादृशः' इति मकरन्दस्योपरि तस्याः बभूव ।

·( ६८ ) परोक्षानुरागं तथा सुदूरम् प्रारोपितवती । यथा सा सद्यः एष तं साक्षात् द्रष्टुम् श्राचकांत । प्रथैकदा मालती कृष्ण चतुर्दश्याम् देवताराधननिमित्तं स्वहस्तकुसुमापनयम् उद्दिश्य लवङ्गिकया समं शंकरपुरसंवन्धि कुसुमाकरोद्यानम् उपजगाम । तस्मिन्नेष समये कामन्दक्या समा दिष्टः माधवः तत्रैव शंकरपुरसंबन्धिनि कुसुमाकरोद्याने कुञ्जक कुञ्जपर्यन्तरक्ताशोकगहने निलीनः तस्थौ । तत्र पूर्वमेव कृत संनिधाना कामन्दकी तत्रैव कुजककुञ्ज कुसुमापचयार्थम् भागताम् अज्ञातमाधवसंनिधानाम् अन्योन्यदर्शनवशात् अतिमात्र प्रवृद्धन पात्ममात्रसाक्षिणा अनुरागेण अत्यन्तम् उत्कण्ठिताम् मालतीम् शाकुन्तलादीन इतिहासान् प्रस्तूय मधुरमधुरैः वचना- पन्यासैः सखीविनम्भसेव्यां विधाय, माधवस्य महाकुलप्रसूतत्वादि- कान् गुणान् अधिकृत्य विदितार्थाम् अकरोत् । लङ्गिकापि ' भगवति ! यतः प्रभृति कामदेवेाद्याने परस्पर- दर्शनसुखं समासावितम् ; ततः प्रभृति मविशेषदुःसहं दशापरि- णामम् अनुभवतीयम् ' इति विज्ञाप्य माधवस्य प्रतिच्छन्दकसना थं चित्रफलक, तस्यैव स्वहस्तरनिता मालतीकाठावलम्बिनी षकुलमालामपि, कामन्दक्यै प्रदर्शयामास । रक्ताशोकगहने निलीनः स्थितः माधवः तदेतत् सर्व काम- न्दक्याः प्राश्चर्यम् प्राचार्यकम् साक्षात्कृत्य परमानन्दभरितः बभूव । तदानीम् कुत्रचित् मठे लोहपञ्जरे निगलितः कश्चित् शार्दूलः यौवनारम्भभरितेन अमरेगा बलात् लोहपञ्जरम् उद्घाट्य विगलितनिगलः मठात् अपक्रम्य पलायितुम् प्रारब्धः। करपत्र- ·.. कठिनदंष्ट्राकरालमुखकन्दरः निशिततरनखरप्रहारनिहतनिखिलजन निघहः कृतान्तलीलायितं कुर्वन् सदुष्टशार्दूलः मकरन्ददर्शनात्क- पठया बुद्धरक्षितया सह तमेवाह शम् अभिप्रस्थिताम् रथ्यामुख- संगताम् अमात्यनन्दनस्य भगिनीम् मदयन्तिकाम् सपरिजनाम् प्रासाद्य प्रास्कन्दितुम् पारेभे । यथाशक्ति स्वस्वजीवितपरिरक्षणाय ससंभ्रमप्रधावितानां शंकर पुरवासिजानपदानां कोलाहले प्रवृद्धे, बुद्धरक्षिता सहसा कुसुमाक- रोद्यानम् अभिद्रुत्य ' परित्रायध्वम् इमां नः प्रियसखोम् मदयन्तिकां अस्मात् दुष्टशार्दूलावस्कन्दात्' इति प्राचक्रन्द । तत् प्राकार्य माधषः झटिति रक्ताशोकहनात् निष्क्रम्य मालत्या 'अहो ; एषोप्यत्रेव' इति सहर्षसाध्वसानुरागम् उद्वीक्षितः मदयन्तिको रिरक्षिषुः सरभसम् अभिदुद्राय । अत्रान्तरे मकरन्दः नन्दनाय मालतीप्रदानवाता नगरे बटुली- भवन्तीम् उपश्रुत्य माधषस्य चित्तागम् अधिकम् प्राशङ्कमानः सद्य एव तं द्रष्टुम् अाकांक्षन् अषलाकितानिवेदितकुसुमाकरोद्यान वृत्तान्तः परापतन्नेव शार्दूलावस्कन्दगोचरां मदयन्तिकाम् पालाक्य सरभसम् अभिमुखं प्रधान्य शार्दूलनिपातितात् कस्माञ्चित् पुरुषह- स्तात् अधिगतायुधः तम् अवधीत् । तत्र शार्दूलनखरप्रहारनिःसृतरुधिरांनष्यन्दः निःसंज्ञःसंभ्रान्तया मदयन्तिकया समुपसृत्य गाढम् मालिङ्गय अवलम्ब्यमानः कामन्द- क्या कमण्डलूदन संसिक्तः परिजनैः इतरैः पटाञ्चलैः पीज्यमानः कृच्छेण संज्ञाम् अवाप । पूर्वमेव बुद्धरतितोपन्यासेन मकरन्द- स्योपरि प्ररूढानुरागा प्रत्यक्षतास्य मुखकमलाबलोकनसुखम् ·. ( ७० ) अनुभवितुम् आकांक्षन्ती मदयन्तिका बुद्धरक्षितया कर्णमृतम् प्रागत्य 'सखि ! स एवायं महाभागः, वजीवितपरित्राणहेतोः भगवता देवेन संनिधाषितः, इति बोध्यमाना तमेव सस्पृष्म् अवलोकयन्नी सुचिग्म् प्रतियत् । मकरन्दोगि चिगकांतितं मदयन्तिकायाः अमृतसंवलितैरिबाङ्गैः गाढालिङ्गग्नम् अनुभूय स्तिमितामणीयेन तन्नयनव्यापारेगा प्राकृपहृदयः तस्याम् अत्यन्तम् उत्कण्ठित: बभूव । . अत्रासरे गज्ञा स्वयमेव प्रतिपादितां मालती परिणेतुम् अमात्यनन्दनः तम्बारे । माततीम् शादाय सत्वग्म् अागन्तव्यम् इति राश्या विज्ञापिता कामन्दकी माधवप्नुखारविन्ददर्शनात् परमं प्रमोदम् अनुभवन्तीम् ताम् कथं कथमपि घिनिवार्य तया सह नगरी प्राघवेश । माधवस्तु तम नितरां निर्विगणः विफलम् प्रात्मन्ग- जन्म मन्यमानः महामानविक्रयात अन्यत् उपायान्तरम् अाश्यन् मदन्तिकायाम् प्रतिमात्रम् उत्कण्ठितमानप्रम् मकरन्द नगर्ग प्रति प्रस्थाप्य महाशमशानं प्रविवेश । तत्र कुत्रभित् नगिडकायतने विविध तीवोपहाप्रिया कगला नाम चामुगका प्रामत् । अयोग्घयटनामधेयः श्रीपर्वतात् घागतः कश्चित् साधकः तस्याः प्रमादनाय 'स्त्रीरत्नम् उपहारी- करिष्यामि' इति प्रतिजन् । प्रतिज्ञा का निर्वतशितं पितुर्भधने उपर्यालन्दं प्रस्तुनां मालती मन्त्रशक्त्या माकृष्य महाश्मशानप्रदेशम् प्रानीतवान् । प्रानीयच कपालकुण्डलायया शिष्यया पूर्वमेघ संनिधापितैः स्भारैः चण्डिकायाः पूजाविधीन ·" ( ७१ ) परिसमाप्य नस्याः पुरतः स्थापितां कृतवाचह्नां मालती हन्तुम् प्रारब्धवान् । अथ प्रबुद्धा मा मालती चिताधूमप्राग्भारद्विगुणितान्धकारायां त्रियामायाम् इतस्ततः प्रवर्तमानकौणपनिकरभीषणं श्मशानघाटम् पालाश्च भीतभीता किमिदम् इति प्रमूढचेतना 'हातात निष्करूण ! एष इदानीं ते नरेन्द्रचित्ताराधनापकरणं जनो विपद्यते । हा अम्ब हतासि दुर्नारेण दैवदुर्विसितेन । हा मालती- मयजीवित भगवति कामन्दक! चिरस्य ज्ञापितासि दुःखं स्नेहेन । '' हा देव माधध ! परलोकगतोणि युष्माभिः स्मर्तव्यायं जनः इत्यादिकम् प्रतिकरुणम् प्राचन्द । करालायतनात् उच्चरन्तम् परिचितपूर्वम् इमं करुणध्वनिम् प्राकर्य माधवः कृपाणपाणिः ससंभ्रमं प्रविश्य तयोः पाषण्डचण्डालयाः हस्तगतां मृत्योः मुखे वर्तमानां हरिणीमिव व्याघ्रगृहीताम् चकिनांकतं चतुः दिक्षु विक्षिपन्तीम् भूरियाः सुताम् द्राक्षीत् । तस्मिन्न व मये 'अघोरघण्टेनैव मालत्यपहृता भवेत् ' इति निश्चित्य कामन्दक्या ममादिएः भूरियसः परिजनः करालायतनं पर्यवधमान् : माधोऽपि मालतीं बान्धवेषु संस्थाप्य 'रेरे दुरात्मन् पापण्डचागडाल ! कापालिकापशद ! तिष्ठ तिष्ठ' इत्युक्त्वा द्रुतपदम् उपमृत्य अघोरघण्टहस्तात् झटिति शस्त्रम् श्राकृष्य तेनैव तम् अमधीत् । तस्मिन अषम्रे निदेयं निघ्नतीमपि कपालकुण्डलां स्त्री इत्यधज्ञाय विससर्ज । सातु गुराः अघोरघण्टस्य धिनिपातेन भृशं दुःखिता झटिति तस्मात् प्रदेशात् अाक्रम्य माधवापकारं प्रत्यभिनिविष्टा बभूव ।

·( ७२ ) प्रथ कामन्दकी देवात् अपाढविवाहविघ्नां मालती अविघ्न- विवाहमङ्गलाय नगरदेवतागृहम् प्रेषितवती। पूर्वमेव कामन्दक्या कृतसंकेतः मकरन्दसनाथः माधवः तदेव नगरदेवतागर्भगृह प्रविश्य कुत्रचित् कोणे निलीनः मालत्याः तत्र प्रागमनं प्रतीक्षमाणः तस्थौ । अथ कामन्दकी ससंभ्रमानेकप्रतिहारमण्डलपरिवृतां बहुल मङ्गलधवलातपत्रविरचितोपचाराम् मनोहरापाण्डुरपरिक्षामदेह- शोभाविभाषितानङ्गवेदनां प्रतिपञ्चन्द्रलेखामिष प्रेक्षणीयाकाराम् मालतीम् श्रादाय तत्र प्रागत्य देवतार्चननिर्वतेनाय लवङ्गिकामात्र- परिधाराम् ताम् अन्तः प्रवेशयामास । माधवमुखकमलावलोकनसुखम् अनुभवितुम् अतिमात्रम् उत्कण्ठिता मालती तत्र विविक्तं गर्भगृहद्वारम् पासाद्य, अन्तरङ्ग- निर्विशेषया लवङ्गिकया समं यदा विनम्भालापान् कुर्वन्त्यामीत् तदा माधवः हृदयानन्दनानि तद्वचनानि प्राकर्य झटिति बहिरागत्य मालत्याः पुरतः तस्थौ । तदानों प्रकटितपरस्परप्रेमबन्ध मनोहरैः तत्कालोचितैः पालापैः तौ दंपती परां निवृतिम् अवापतुः । अत्रान्तरे कामन्दकी मालतीमाधवयोः पाणिग्रहण- महोत्सवं विधिवत् निर्वर्तयितुं अवलोकितया प्रात्मनः श्रावसथे दीर्घिकायाः : पश्चात् उद्यानवाटे वैवाहिकानि द्रव्यजातानि सुविहि- तानि कारयित्वा मकरन्दस्य लवङ्गिकायाश्च समक्ष प्रकटितेन परायेन प्रेमबन्धेन परमं प्रमोदमनुभवन्तौ तौ विषाहमङ्गलाय प्रस्थापयामास। नदानीम् नन्दनाय मालतीम् दापयितुं कृतनिश्चयः नरेन्द्रः 'नगरदेवतायाः पुरतः मालती अलंकर्तव्या' इति संदिश्य ·( ७३ ) नानाविधानि विषाहने पथ्यानि प्रेषितवान् । तान्यादाय कामन्दकी माधवानुवरं मकरन्दम् पाहूय 'अनेन वैवाहिकेन मालतीनेपथ्येन प्रात्मानम् अलंकुरुव' इत्यादिश्य अर्पितवती । सोपि चित्रयवनिका अन्तर्धाय सर्वाणि नेपथ्यानि दधार । सुश्लिष्टेन मालतीनेपथ्येन विभूषिताङ्गः मकरन्दः सर्वैः सविस्मयं निरीक्ष्यमाणः करिणीम् प्रारुह्य निखिलैर्मालतीपरिजनैः सार्ध प्रतस्थे। वैवाहिकेन मालतीवेषेण विराजमानं मकरन्दं दृष्ट्वा · समागतेयं मालती ममभ्यय॑ नगरदेवताम्' इति सधै जनाः संमेनिरे । कृतकमालत्या मकरन्देन सह निर्वतितविवाहः नन्दनः महता विभवेन नववधूम् प्रात्मनो गृहं प्रवेशयामास । अथ यामिन्यां नववधूसंभोगात्कण्ठया समुन्मीलितमन्मथावेगः सपादपतनम् अभ्यर्थ्य पुनः बलात्कारण अभिवन् मकरन्देन निष्ठुरं प्रतिहतः नन्दनः वैलक्ष्यरोषावेशस्खलदक्षरः प्ररुदितनयनः प्रस्फुरवदनः 'नमे सांपतम् अनया कोमारवर्धक्या प्रयोजनम् । इति मशपथं प्रतिज्ञां कृत्वा वासभवनात् निर्ययो । पूर्वमेव मदयन्तिकामकरन्दयोः विवाहं थटयितुं कामन्दक्या नियुक्ता बुद्धरक्षिता तदानीम् अयमेव समयो मदन्तिकां मकरन्देन संयोजयितुम्' इति निश्चित्य मदयन्तिकाम् उपगम्य मालल्या परिकोपितस्ते भ्राता नन्दनः इतीमं वृत्तान्तं निवेदितवती । सातु 'घामशीलां मालती निर्भस्य॑ मम भ्रातरं प्रति अनुकूलयिष्या- मीति' बुद्धरक्षितया सह प्रस्थाय शय्यागतस्य मकरन्दस्य समोपम् उपजगाम । सेोपि मदयन्तिकाम् श्रागच्छन्ती लषङ्गिकामुखात् प्राकयेनिभृतम् उत्तरीयापवारितः सुप्तलक्षणः तस्थौ। मदयन्तिका, 'सखि!

·( ७४ ) प्रसुप्ता मालतीति' कृत्वा शनैः शयनार्धे उपविश्य बुद्धरक्षितया साधं विनम्भालापान् कर्तुमारब्धा । तत्र माधवैकमयजीविता मालतीति मार्वजनीनः प्रवादः इति प्रस्तावम् कृत्वा प्रात्मनापि पूर्व दुष्टशार्दूलाघस्कन्दसमये कृतान्तकब लीक्रियमागास्य जीवितस्य बलात् प्रत्यानयन गुरुपकारिणि महानुभावे मकरन्दे महान्तं मनोनुरागम् उद्धाटयामास । प्रथ तदाकर्ण्य मकरन्दः सहसा मुखम् उद्धाट्य उत्थितः सुस्पष्टम् आवेदितम्मागमौतलुक्यां प्रदयन्तिकां हस्ने ग्राह। अथ किमिद मिति पयाकुलहृदयां नां बुद्धनिता कामन्दकीनीतिप्रयोगेषु सर्पेषु विदिताम् अकरोत् । मकरन्दः सुप्तप्रमत्तजनात् अमात्यवेश्मनः पक्षद्वारेण बहिः निर्गन्य निशीथनिःसंवाररमणीयेन राजमार्गेगा मदयन्ति- कामादाय नालनोमाथषयमशम् अभिपतये । नगरतिभिः पुरुषैः अर्धमार्गे अभियुक्तः तत्कालामलितेन कलहवन बुद्ध ततालङ्गिकाभ्याञ्च समं मदनिकां माधवस्य सकाशमनु- प्रेषितवान् । अत्रान्तरे माधवः कामन्दकीनिनने दीर्घिकायाः पश्चात् उद्यानवाटे सुविहितेन वैवाहिकद्रव्यजानन नितिनपाणिग्रहण- मङ्गलः मानत्या समं निर्तितग्रीमदिवमावसानमज्जनः दीर्घि- कातीग्धतिन शितले निषीदन् भास्त । तदानीम् कलहमक. प्रभृतयः सरभसम् अभिद्रुत्य माधघाय मकरन्दस्य नारक्षिभिः पुरुषैः अभियोगं न्यवेदयन् ।

·,
.
;
( ५ )
सापि मदन्तिकां स्वागतेन अधिनाद्य प्रियसुहृदः प्रत्यनन्तरी
भवितुं कलहंसकेन समं प्रतस्ये । बुद्धरक्षितावलोकिते वृत्तान्तमिमं
कामन्दक्यै निवेदयितुं निर्जग तुः । लङ्गिकातु ' लघङ्गिके त्वरित
पात्वा विज्ञापय आर्यपुत्रम्, 'अरिसैन्येषु अप्रमत्त परिक्रम्यताम्
इति' मालत्याः संदेशम् प्रादाय माधवस्यैव पीपम् उपजगाम |
अथ मालती माधववृत्तान्तपरिक्षानाय लङ्गिकायाः प्रतिनिवृत्ति
मार्गम् अवलोकितम् वृक्षगहनम् एकाकिनो प्रधिवेश।
अन्तरम् इदम् अागाध पूर्वम् अघोरघगरवधेन संजातको
माधवापकारं प्रति व्यभिनिविष्लत्ता कपालकुण्डला सम्भारम्
प्राधाव्य ‘श्राः पापे निष्ठ, लिन ; त्वां श्रीवर्वतम् उपनीय तिलशी
निकृत्य दुःखारिणा करेमि' इति निर्भय प्रघात दलीमिव
प्रवेममानगात्रां मालतीम् प्रावाय निकान्ता । अत्रान्तरे नरेन्द्रः
मन्त्रिदुहिनोः विप्रलम्भवत्तान्तं श्रुत्वा संशतमत्सगवेगः माधव
मकरन्दौ निगृहोतं मौढतरं "दातिबलं प्रेष्याणास ।
माधवमकरन्दौ तु भीषशाभु बलविमुग्लीकृत सुभटहस्ता
वलुप्नैः प्रायुधैः त् सैम् उपाध्य रता शष्टान् सैनिकान्
पत्नायिनान् कुरुम् । दानो चन्द्राभित्र पौधशिखरे
स्थितो राजाशि परभातम् मागते प्रतीरेण कलहंसकेन ।
निवेद्यमानं माधषमकरन्दगः अभिनविनयादिकं गुणगाम्
उपश्रुत्य गुणौकरमन्या संबानगुरुनहमानः स्फुरन्मत्मग्वैलक्ष्यमलि-
नितमुखयाः भूरिवसुनन्दनयोः पत्रं मधुरोपन्यासैः सणकृत्य
नवयौवनगुणाभिरामयोः तयोरुपरि परितोषम् उत्पादयामास !
समरसंकटात् उन्मुक्तौ नववधूदर्शनोत्कण्ठितहदयौ
प्रथ

·( ७६ ) माधधमकरन्दौ सत्वरम् उद्यानदीर्घिकातीरम् प्रागत्य तत्र मालत्यन्वेषणप्रसृतायाः मदयन्तिकायाः मुखात् मालती प्रणष्टाम् प्राकर्य नितरां निर्विरणौ बभूवतुः । अत्रान्तरे सौदामिनी नाम कामन्दक्याः पूर्वशिष्या समासा- दिताश्तर्यमन्त्रसिद्धिप्रसाषा कापालिकवतं धारयन्ती श्रीपर्वतम् अधिवसन्त्यासीत् । साच तस्मिन्नेव श्रीपर्वत कपालकुण्डला- हस्तगतां मालती दृष्ट्वा कामन्दस्याः प्रसादभूमिरियम् इत्यभिज्ञाय तां कपालकुण्डलाहस्तात् प्राच्छिद्य प्रात्मनः पाषासभूमिम् प्रानीय प्राश्वासयामास । अथ च सा श्रीपर्वतात् पद्मावतीम् उपेत्य तत्र असह्यया मालतीविरहवेदनया दुयमानमानसः माधषः संस्तुत- प्रदेशदर्शनासहिष्णुः संस्स्यायं परित्यज्य मह सुहृवर्गेण बृहद्रोणी शैल कान्तारं प्रविष्टः' इत्युपशुश्राव । तमिभमुपसांत्वयितुं तत्प्रतीति हेतोः मालतीकण्ठात् वकुलावलीम् श्रादाय सत्वरं पद्मसरसः परिसरं प्रययौ। तत्र दारुणां मालतीविरहवेदनां सेादुमशक्ततया सुचिरम् उन्मा- दावस्थाम् अनुभूय बहुवित्लप्य दुरालाकरमणीयानाम् अरण्यतट- भूमीनां संदर्शनेन निश्चेतनं माधषम् अभिवोक्ष्य व्याकुलितहृदयः मकरन्दः 'किन खलु माधवास्तमयसाक्षीभवितु जीवामि, तन्मा- धवस्य मग्णाग्रेसरा भवामि इति निश्नित्य तं परित्यज्य तत्र त्यात् गिरिशिखरात् पाटलावत्यां सरिति पतितु प्रायतत । तदानीम् सा योगिनी सौदामिनी सहसा समागत्य 'वत्स ! कृतं माहसेन ' इति तं निवारयामास । अथ मकरन्दमुखात् प्रमुग्धं माधवम् श्राकार्य तं संभावयितुम् ·( ७७ ) मकरन्देन सह सत्वरम् उपजगाम । तदानी दैवानुकूल्येन नवजल- धरसमीरणप्रत्यापनचेतनः माधवः सौदामिन्याः मुखात् 'मालती जीवती ' त्याकार्य प्रहृष्टः बभूव । अथ सौदामिनी वकुलमालादर्शन- अतीतमानसं मालतीमनुस्मृत्य दूयमानं माधवम् प्रादाय तपस्त. श्रमन्त्रयोगाभियोगसमासादितेन विद्याबलेन गगनमार्गम् उत्पतन्ती मालत्याः समीपमानिनाय । अत्रान्तरे भूरिवसुः अधिगतमालती- विपदवृत्तान्तः ; सामारिकविषयविरक्त हृदयः वैश्वानर प्रवेशकृत- निश्चयः सुवर्णविन्दुं नाम शिघालयम् श्राजगाम । तदेतत् कस्यचित् धनेचरस्य मुखात् प्राकर्य सौदामिनी मटिति तत्र संनिधाय मालतीकुशलवार्ताप्रदानेन मग्णव्यवसायात् तं निवर्तयामास । तस्मिन्ने समये मालत्याः प्रत्यापत्तौ निराशाः प्राण परित्यागाय गिरिप्रपातात् पतितुम् प्रारब्धाः कामन्दकी मदयन्तिकालवङ्गिकाः मकरन्दः सहसोपसृत्य सौदामिनीसमागम निवेदनेन सान्त्वयामास! अथ सर्वे ते कुशलिगौ मालतीमाधषौ दृष्ट्वा प्रमोद निर्भराः बभूवुः । अथच मालतीमाधवयोः मदयन्तिका मकरन्दयोश्च पाणि- ग्रहणमङ्गलं नन्दनसहितेन राक्षा पद्मावतीश्वरेण अनुमतमासीत् । माधधमकरन्दावपि अनुरूपानुरागरमणीययाः मालतीमदयन्ति. कयोः प्राप्त्या एरां नितिमवापतुः । तदेवं भूरिवसुदेव रातयाः इतरेतरापत्यसंबन्धनिर्वणरूपं मनोरथं मौदामनीसाहाय्येन संपाद्य कामन्दकी कृतकृत्या बभूष ।

·( ७८ ) श्रीमहावीरचरितकथासंग्रहः प्रासीद्वैवस्वतस्य मनाः महीयसि कुल लब्धजन्मा दशरथो नाम राजा । कोसलेषु अयोध्या राजधानीम् अधिषसन् वसुन्धरा. याम् अनन्यविषयं रक्षाधिकारम् प्रास्थितः भगवति वैधात्र वसिष्ठे विनिहितकुटुम्बव्यवहारः स महाराजः सुनिरं सुखम् उधास । प्रश्रान्तपुण्यकर्मा स राजर्षिः भगवतः घमण्डकसुतस्य महर्षः अश्यङ्गस्य वैतानिकः उपचारैः पुण्यश्रीकान् नयनाभिरामान् रामाद्यान् चतुरः कुमारान् अषाप। शैशवे पर्यास वर्तमानातकुमाराः कृतापनयनाः दीप्तस्य तेजसः पारं गन्तुमामाः ब्रह्मवर्यम् पचरन् । स्मन् अषापरे भगवान् कौशिकः विश्वामित्रः जगतीक्षेमाय भूमौ अवतीर्णस्य रामात्मनः रमावल्लभस्य रक्षावधादानि चरिता तानि 'मास्थापयितुम, निम र्गसिद्धम् प्रदसीयं वीर्यम् अत्यद्भुनैः दिव्यास्त्रैः उच्छायितुम् जगदुपकृतिबाजभूतया जनकात्मजया मह संयोजयितुम्, वसिष्ठ- पुरोहितस्य राजर्षः ऐक्ष्वाकस्य गृहान् उपेत्य धनुरनुजसहायं श्रारामभद्रम् प्रादाय स्वमेव तपावनम् प्रत्यागतः । अथ दीक्षिष्यमाणः विश्वामित्रः प्रियमित्रम् प्रात्मनः, भगवतः याज्ञवल्क्यात् अधिगनब्रह्मसंहितम् विदेहनाथं निमन्त्रयाञ्चके । समारब्धसप्ततन्तुः साक्षात् आगन्तुम् अपारयन् स वैदेहः कुशध्वजं नाम भ्रातरं प्राहिणोत् । स कुशध्वजः प्रकृष्ट कल्याणादर्कसंगमान् साक्षात्कृतब्रह्मणः महर्षीन् द्रष्टुम् अत्युत्सुकः लाङ्गलोल्लिस्य- मानायाः यज्ञभूमेः विनिर्गताम् सीताम् जनकस्य औरमीम् अात्म- ·( ७६ ) जाम् ऊर्मिलाञ्च प्रादाय हरितपरिसरारपयरमणीयं कौशिकीपरि- क्षिप्त सिद्धाश्रमं नाम प्रथितं कौशिकाश्रमपदम् अभजन । तत्र भस्मलेखाताञ्छितेन भुजान्तरेण रौरवी त्वचं बिभ्राणी मोा मेखलया नियन्त्रितान्तरीयौ कामुकाक्षसूत्रपिप्पलदण्डण्डितकरी दशरथदारको दृष्ट्या नितरां ननन्द । अथ भगवता कौशिकेन यज्ञार्थम् उनिमन्त्रिताः नानादि गन्तवासिनः मुनीश्वराः पुत्रदारैस्सह सभापतन् । तेषु सर्वषु पश्य त्सु गौतमस्य महर्षेः प्रौचथ्यस्य धर्मपत्नी, शुनासीराधस्कन्दजम् अन्धतामिस्रम् अनुभवन्ती दाशरथेः चरण नलिनरेणुसंस्पर्शमहिम्ना तस्मात् एनसः निर्मुक्ता सती अप्रमेयतेजसम् एनम् प्राभिः वाग्भिः स्तुत्वा भगवता कौशिक न अभ्यनुज्ञाता भर्तुरन्तिकं प्रययौ । विकतनकुलकुमारस्य महनीयम् इमम् अनुभावं साक्षात्कृत्य देवयजनोत्पन्ना जानकी तस्मिन् तिमात्रम् अनुरागम् प्राबबन्ध । जनकानुजः कुशध्वजापि रामभद्राय सीताप्रदाने त्र्यम्बकचापारो- पणाम् अप्रतीकार्यम् अन्तरायम् अमन्यत । . अत्रान्तरे लङ्केश्वरः दशाननः दिव्यसौन्दर्यवतीम् अयोनिजां जानकोम् प्राकार्य ताम् उपयन्तुम् इयेष । मातामहेन माल्यवता- बहुधा प्रतिषिध्यमानापि दुराग्रहगृहीतहृदयः स दशास्यः ताम् प्रात्मार्थ धरीतु सर्वमायं नाम वृद्धराक्षसं प्राहिणोत्। सोपि मिथिलां गत्वा जनकाय दशाननाभ्यर्थनां निवेद्य 'कुशध्वजः कौशि- कश्च प्रत्र विषये प्रमाणम्' इति तेन प्रत्युतः सपदि सिद्धाश्रमम् प्राजगाम । तस्मिन्नेव समये प्रान्त्रप्रोतवृहत्कपालभूषणभीषणा- ·( ८० ) कारा सुकेतुदुहिता सुन्दासुरसुन्दरी ताटका नाम राक्षसी कौशि- कोपक्रान्तं ऋतुम् उन्मथितुम् अभ्याययौ । महतःब्राह्मणसमूहस्य उपघातम् उद्वोक्ष्य भगवान् विश्वामित्रः महावीरकुमारं चिबुके स्पृष्टा 'वत्स ! हन्यतामियम्' इति प्रेरया- मास। भैरवाकारायाः तस्याः दर्शनेपि अप्रकंपितः दाशरथिः तत्पमाथे स्त्रैणेन विचिकित्ममानोएि महताम् अभ्युपगमएष पुण्य- पापयोः प्रमाणं मन्धानः ताम् उत्पानधातापलीमिव अभिमुखम् प्राधावन्तीम् हन्मर्मभेदिना कङ्कपत्रेण दृढं प्रहृत्य पातयामास । निखिलनिशिचरकुलनिधनमहायज्ञस्य ओंकारभूतं ताटकाप्रमार्थ साक्षात्कृत्य सर्वमायः मनुष्यसकाशात् प्राशरकुलस्य अधिगतेन प्रभिनवेन अभिभवेन दन्दह्यमानमानसः जगनिरुद्धगात्रतया प्रतीकारासमर्थः भृशं शुशोन । अथ तस्मिन् मङ्गलमये मुहतें भगवान विश्वामित्रः भृशाश्चात् महर्षेः गुरुचर्याव्रतैः अधिगतानि मरहस्यप्रयोगाणि जम्भकादीनि दिव्यास्त्रमन्त्रपारायणानि रामभद्राय प्रकाशयामास । दिवौकसोपि पुष्पवर्षेः दुन्दुभिध्वनिभिश्च तमिमं दाशरथेः दिव्यास्त्रलाभम् अन्ध- मोदन्त । तत्समनन्तरमेव विहायसि विश्वतः प्रदीप्तः तेजोभिः विस्फुरन्ति प्रज्वलितविद्यत्पुअपिञ्जराणि दिव्यास्त्राणि अभिवन्ध श्रीरामभद्रः 'ज्यातैः भवद्भिः संनिधातव्यम् ' इति संप्रार्थ्य विसर्ज- यामास । अथ रामभद्रषचनात् अन्तहितेषु दिव्यास्त्रेषु महाद्भुत- निधिः गाधिनन्दनः मिथिलेश्वरदुहितुः पाणिग्रहणे चिन्तार्णवमग्नं कुशध्वजम् पाहूय खण्डपरशुकोदण्डम् उपस्थापयितुम् प्रादिदेश । शम्माः परातिसर्गात् अनुध्यानमात्रोपस्थानदायि तद्धनुर्घरं ·( १ ) कुशध्वजेन सप्रणामम् अनुध्यातम् सद्यएव रामभद्रस्य पुरतः प्रादुर्बभूव । कुशिकतनयप्रेरितेन राघवेरा मायारोपणाय सलीलन प्रादाय श्राकृष्यमाणं तत्खण्डएरशुकादण्डप्रकाण्ड प्रचण्डध्वनि- प्रपूरितब्रह्माण्ड मध्ये भग्नमभूत् । तत् साक्षात्कृत्य सहन्मिादः सीरध्वजानुजः रघुनन्दनम् पहि इत्याहूय दूरप्रसारिताभ्यां भुजाम्याम् प्राकृष्य मूनिउपाघ्राय निर्भरम् प्रालिलिङ्ग । प्रशमितहृदयशङ्कातङ्केन कुशध्वजेन रामभद्राय उप- पना सीता लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नेभ्यः दत्ताः ऊर्मिलामाण्डवीश्रुत- कीर्तयश्च विश्वामित्रेण प्रतीष्टाः बभूवुः । अथ चतसृणां राजसुतानां चतुर्भिः रघुनन्दनैः सह पाणिग्र- हणमङ्गलनिर्वर्तनाय विश्वामित्रः वसिष्ठम् आनेतु शुनश्शेफना- मानम् अन्यतमं शिष्यम् अयोध्या प्रति प्राक्षिणात् । तदानी दश. कन्धरनिदेशकरौ सुन्दोपसुन्ददायादौ सुबाहुमारीचौ गाधिनन्दन- समारब्धाध्वरप्रत्यूहाय कृतसंनाहौ अकालपर्जन्याविध भीमाण्डम्बरौ अम्बरतलम् अगाहताम् । गाधिनन्दनेन तौ निहन्तुम् प्रादिष्टः विकर्तनकुलकुमारः धरणीधरगुरुमपि तं ताटकातनयं पवनदेव तेनास्त्रेण तृणववधूय सुबालुमपि निशिततरया शुरमधारया शकलीचकार । अथ भगवान् घसिष्ठः शुनश्शेफमुखेनेोपनिमन्त्रितः निखिल- परिजनानुयातं दायादसनार्थ दशरथम् श्रादाय महता महर्षिसमूहेन समं प्रस्थाय वैदेहराजधानीम् अाजगाम । तत्र जनकस्य राज्ञः यज्ञसमाप्तौ यथाविधि निर्तितगोदानमङ्गलैः चतुर्भिः विकर्तनकुलकुमारैः परिणीताः सीताद्याः चतस्रः ताः ५७ ·बभूवुः। ( ८२ ) भगिन्यः परमनुपभर्तृत भेन परस्परम् अविश्वासेनच परमानन्द- भरिताः सर्वगायस्तु कुशिक कुशध्वनाभ्याम् प्रनाकर्णितकेन अनादूत प्रार्थनावचनः सद्यः सिद्धाश्रमात् प्रस्थाय लङ्कानगरम् श्रासाद्य माल्यवते कोमलसुनाकुमारस्य कौमारकेलि कात्स्न्यन अकथयत् । तस्मिन्नेव ममये भगवान् अगस्त्य नूतनवधूपरिग्रसश्रीकस्य जगद- भिरामस्य रामस्य मङ्गनापहारिक माहेन्द्रं धनुर्धरम अनुप्रेषितवान् । एवं भुवनेषु प्रप्रतस्यमामानि प्रस्त्राणि रामेब्रह्मर्षिभ्यः परिणतानि समाकर्य दशमुखामान्यः माल्यवान् पूर्वमेव पितामहेन परप्रदान- समये कथितं मानुषेः भयमप्यनुस्मृत्य महनी चिन्ताम् उपाह । अत्र न्तरे भार्गवः जामदग्न्यः भगवतः भवानीपतेः अधिगत- सफल स्त्रविद्यः का धाग्निम् श्रात्मीयं संतर्पयितुम् त्रिसप्तकृत्वः लागीम् प्रतत्रां संतक्ष्य सप्तममुद्रमुद्रितां तां कश्यपाय मुनये दक्षिणां दत्वा परित्यक्त विषमव्यवसायसाहसः समुद्रम् प्रास्कन्ध सुरम् उपास। महावीरकुमारस्य अपकर्तुम् अभिनिविष्टमानमः माल्यवान् महेन्द्र दीपम् श्रासाद्य माहेश्वरप्रोत्या लंकेश्वरेण सह संजातसौहृदं तं जामदग्भ्यम् शाम्भवीयस्य शरासनस्य प्रमाथं निवेद्य समुत्तेज- यामास। अथ माल्यवतः मुखात् धूर्जटिधनुद्वधम् श्राकार्य रोपपरवशः रैणु कयः सद्यएष सकलक्षत्रियक पाप्रमापणप्रवीणम, सहस्रपरि- खत्मरपरिचर्याप्रसन्नेन भगवता पिनाकिना प्रसादीकृतं परशु वैष्णवं शरासनं बादाय सरभसं मिथिलाम् उपगम्य 'भो भोः परि- ·( ८३ ) स्कन्दाः करामः दाशरथिः' इति अधरितजलधरस्तनितेन वानि- घेोषेण नागरान् विभीषयन् सुदूरविक्षिप्तविकटोरूदण्डनिर्भराघात- विह्वलितवसुन्धरः भीतभीतैः प्रतीहारैः अप्रतिहतगतिप्रसरः कन्या- न्तःपुरं प्रधिवेश। तत्र पसिष्ठविश्वामित्रशतानन्दैः दशरथजनकाभ्यांच बहुधा सान्व्यमानोपि प्रप्रतिपन्नप्रशमः परशुधरमुनिः अभिनवविवाह- मङ्ग नरमणीयवेषेण महाधीरकुमारेण पराजितः परित्यक्तशस्त्रग्रहण- साहसः प्रतिपन्नप्रशान्तपावनब्राह्मप्रकृतिः दण्डकारण्यतीर्थोपासकेषु तपोधनेषु कृतापराधान् यातुधानान् प्रध्वंसयितुम् उपयोगं गमिष्यति' इति वैष्णधनुः दाशरथये दत्वा तस्मात् प्रणयगमनानुज्ञामादाय यथागतम् अयासीत् । प्रथ गाधिनन्दनः निरन्तरायनिर्वर्तितसमीहितार्थः सिद्धाश्रमं. प्रति प्रस्थितः भृगुपतिदभनकुशलं दशरथतनयम् अभिनन्द्य भगवन्तम् अरुन्धतीसहचरम् अातिथ्येन निमन्त्र्य तम् प्रात्मना समम् अनैषीत्। तदानों लङ्कानगरवास्तव्येन जनकदुहितुः अपहरणम् अधिकृत्य अनिवर्तनीयदुराग्रहगृहीतहृदयन दशग्रीवेण निरपायम् उपायम् चिन्तयितुम् प्रादिष्टः मातामहः माल्यवान् रावणाघरजां झार्यक्ष शूर्पणखाम् अाहूय एवम् प्रादिदेश । वसे ! शूर्पणखे ! राजकार्य बहु अनुसन्धातव्यम् । तत् श्रावेद्य श्रूयताम् । सानुचरसुन्दोपसुन्द- सुतोपमर्दकः ताटकारः अस्माभिः समम् प्राबद्धवैरः सर्वथा प्रतिसमाधेयः वर्तते । तमिमं प्रभुगको परिच्याव्य बहुविधैः छद्मप्र- योगैः परिलुप्तोत्साहशक्ति कृत्वा सुदूरम् आकृष्य रक्षसाम् अन्तिकम् ·( ८४ ) .. उपनीतम् विन्ध्यकान्तारेषु प्रदेशशम् विचरन्तम् अपहृतदारं प्रतिपन्नगौलस्त्यसोहदेन वालिना घातयिष्यामः। पूर्वमेशस्माभिः प्रहिताः विगधाबन्धप्रभृतयः यातुधानाः दण्डकारण्यतीषिःस तपोधनेषु तीक्ष्णाः अभिचरन्ति । आगा- मिकात्मगुणरूपन्नः प्रकृतिभिः अत्यन्तम् अनुरक्तः धर्मात्मा विभीषणः धर्मद्रुहाम् अस्माकम् पहिभधम् उपजनयति । रजनित्रराधिराजस्य सहजरिपुग्यं केनाप्युपायेन अपसारणीयः । एमृते तस्मिन् प्रतिपनतर्दकसहिदाः खग्दूपणत्रिशिरसः गजकुलम् उपजापात अन्तर्भेदर्जरं करिष्यन्ति । तत् विभीषणापसारणात् प्रागेष खाप्रमुखाः दाशरथिना घातयितव्याः। पथ खरादिभिः विनाकृतः समुत्प्रेक्षितविकारः विभीषणः स्वय- मेघ अपसर्पन् अस्माभिः उपेक्षितः शैशवादारभ्य विरूढसख्यम् मृश्यमूके स्थितं सुग्रं घम् पाश्रयिष्यति । तत्र उपश्लिष्टरामपक्षम् एनं पाली लोपेनेत । यासी राजा दशरथेन प्राकप्रतिश्रुतघरद्वया राज्ञी भरतमाना कैकेयी: तस्याः मन्थरा नाम परिचारिका दशरथस्य वार्ताहरणाय मिथिलाम् अयोध्यातः संप्रेषिता, मिथि- लोपकराठे धर्तत ' इति संप्रत्येष मे निवेदितं चारकैः । तस्याः त्वया शरीरम् प्राविश्य सीतालक्ष्मणसहायं रामभद्रम् अविलम्बेनैव दण्डकारण्यं प्रधामय । इति । अत्रान्तरे प्रकृतिभिः एकायनीभूय प्रार्थितः महाराजदशरथः कुमारस्य रामभद्रस्य अभिषेकमहोत्सवं विकीर्घः प्राभिषेनि कान् संभागन् संनिधापयितुं शुमं समादिदेश । लदानीम् प्राधिष्ट- मन्धराशरीग शूर्पणखा वसिष्ठविश्वामित्रयोः असांनिध्येन सुममा.

·( ८५ ) हितममीहिता सर्वर भिनन्द्यमानमहिमान महावीरमुपगम्य केकय- राजतनू जया प्रेषितं महाराजद भरथेन प्रतिश्रुतपूर्ववरद्वयज्ञापर्फ कार्यलेखम् अपितवती । भरतस्य राज्यप्राप्तिम्, प्रात्मनः विना- कालहरणं दण्डकाप्रस्यानञ्च, तत्र लिखितम् अनुवाच्य पूर्वमेव यातुधानानां प्रमथनाय दण्डकारण्यं प्रति प्रस्थाने पर्युत्सुकः सीतासहचरः सप्रणामं पितरम् उपगम्य मध्यमाम्वामनारथपूरणम् अभ्यर्थितवान् । विशुद्ध राजकुले प्रस्तायाः आर्यप्रकृतेः कैकेय्याः तथाविधे राक्षसकर्मगि चित्रीयमाणचेताः सत्यसन्धः दशरथः निर्भरस्नेह- कातर्येण किंकर्तव्यनाप्रमूढं हृदयं कृच्छ्रण संस्तभ्य कथं कथमपि अरण्यगमनम् अनुमेने । गमभद्रस्योपरि निरवधिकां भक्तिम् अबिभ्रत् भरतः वर्णाश्रमरक्षणे गुरुनियोगम् उल्लङ्घय भ्रातुः पाद- परिचरणाय अरणयानुगमने मतिं व्यधत्त । रामभद्रः भगवता शरभङ्गेन प्रेषितं तपनीयमय पादुकायुगलं प्रसादीकृत्य तम् अनुयात्राग्रहात् निवर्त्य मैथिलोलक्ष्मणाभ्या मनुयातः गुरुजनं प्रदक्षिणीकृत्य प्रययौ । राज्यतृष्णापराङ्मुखः भरतः पादुके शिरस्यादाय नन्दिग्रामे जटां बिभ्रत्, वाकयोग- नेमविधानाय राज्याधिदेवतपदे अभिषिच्य स्वयं तदनुबरः भूत्वा पृथिवीं पानयामास । तदानीं रामभद्रप्रवासवैमनस्यम् असह- मानाः सबालवृद्धाः सर्वाः प्रकृतयः सहकुटुम्वैः अरण्यानुगमनाय निर्जग्मुः । दाशरथिः प्रात्मना तृनायेन गन्तव्यम् इति अम्बायाः आदेशम् आवेद्य बहुविधैः सान्त्ववचनैः ताः विनिवि शृङ्गिबेर- पुरवास्तव्येन विहितविशेषोपचारेण निषादपतिना गुइन सह ·बभूव । ( ८६ ) सङ्गतः संनिकृष्टप्रयागम् अनुषतमन्दाकिनीपवित्रमेखलं महर्षिभिरुप- जुटतीर्थम् चित्रकूटावलम् उपेत्य तत्र विहितसाधुननाघस्कन्दं विराधहतकम् उन्मथ्य संनिहितगृध्रराज जनस्थानम् अवाप । तत्रैव कश्चित् कालं पसन् 'रामवियोगातः दशरथः स्वकर्मणा समापतितं शापम् अनुस्मृत्य शरीरं तत्याज ; इति वार्तामुपश्रुत्य अत्यन्तदुः हाखितः ततः कालविप्रकर्षात् मन्दीभूतपितृमरणशोकः शरभङ्गाश्रम प्राप्य तत्र तस्य तनुहोमम् अधिहव्यवाहम् प्राहितम् अध्यक्षयित्वा क्रमेण सुतीक्ष्णप्रभृतीनां महर्षीणाम् पाश्रमम् अभिगम्य भगवतः कुम्भसंभवस्य पचनात् पचनात् प्रसन्नलिलरमणीयां पञ्चवटी नाम गोदावरीतीरभूमिम् प्रासाद्य कंचित् कालं सुखम् उपास । पूर्वमेव खरादीन् निहन्तुं विन्तितोपाया शूर्पणखा रमणीयेन सुन्दरीवेषेण रघुनन्दनं वृषस्यन्ती प्राप्ता ; निर्लजां निर्यादां तां लक्ष्मणःकर्णनासौष्ठकर्तनेन विरूपाम् अकरोत् । तन्निमित्तकेन वैरेण अभिद्रुतान् खरादीन् यातुधानान् अद्वितीयः दाशरथिः अनायासम् अवधीत्। अथ स्वजनधिनिपातं सेोदर्यायाः स्वसुः निकारं च निशम्य मितराम् अमर्षितः दशग्रीवः मृगरूपधारिणा मायाविना मारीचेन राक्षसेन रामलक्ष्मणौ वञ्चयित्वा सुदूरम प्राकृष्य पर्णशाला प्रविश्य जानकीम अपजहार । हा राम! हा लक्ष्मण ! इत्याक्रन्दन्ती जानकी दृष्ट्वा तत्र संनिहितः गृध्रराजः जटायुः “ रे रे नैमृतापशद! भगवत्पुलस्त्यपौत्रस्य वेदवतस्नातस्य विनिर्जितसुरासुरस्य कथ- ·.. ( ८७ ) मियं ते निन्द्या दुश्चरिता दुर्मतिः संजाता? इति निर्भर्त्सयन् तम् उपरुध्य निशिततरखड्गप्रहाराभिहतः भूमौ निपपात । जनकदुहितृपरिमार्गणप्रसृतः दाशरथिः कण्ठगतप्राणस्य जटायुषः मुखात् रावणापहृतां तां निशम्य सद्यएष संस्थितं वीरलोकम् अधिष्ठितं तं कल्पान्तशकुन्तराज पितरमिष अग्नि- संस्कारादिभिः संस्कृत्य पञ्चवीं विहाय दक्षिणाभिमुखः प्रययौ । अत्रान्तरे समधिगतखरदूषणमुखनिधनः विभीषणः समुन्प्रेक्षित- विकारः राजकुलादपक्रम्य ऋश्यमूकं कृतवसति सखायं सुग्रीवम् अधिशिश्रिये । परित्यक्त ज्ञातिगणः विभीषणः 'धग्गयां धर्मसंस्था- पनाय कृतावतरणः कोसलसुता कुमारभाषकञ्चकितकारणाकारः रमारमण एव प्रात्मनः शरणम्' इति संदिश्य मतडाश्रमवास्तव्यां श्रमणां नाम धर्मचारणी शवरौं गमान्तिकं प्रति प्रजिघाय । साच रामान्वेषिणी प्रसृता योजनदीर्घबाहुना घेरूपेण कबन्धेन राक्षसेन प्राकृष्यमाणा शरणम् प्राचक्रन्द । तदाक्रन्दनम् अाकर्य लक्ष्मणः सरभसम् अनुधाव्य माल्यवत्प्रयुक्तं दृषितदण्डकारण्यं कराकृति कबन्ध खड्डेन निकृत्य निपात्य महति श्वभ्र प्रभूतैः शुष्क- काष्ठः चितां परिकल्प्य तच्छरीरं तत्र प्रतिक्षेप । महता तेन चिताग्निना दह्यमान कलेवरः सः सद्य एव संप्राप्तदिव्यदहः सः सविस्मयम् अभिषीक्षितः कृतमहोपकाराय दशरथकुमाराय माल्यवत्प्रयुक्तः वाली युष्मान् हन्तुम् अभियास्यति' इति निवेद्य स्वं लोकम् प्रायासीत् । अथ दाशरथिः श्रमणोपदिष्टेन पथा प्रस्थाय प्रशान्तगम्भीर- विपुलश्रीः प्ररण्यभूमीः प्रतीत्य सुरभिशीतलामलसाललरमणी- ·( ८८ ) यान् पम्पा रिसरप्रदेशान् प्रासाद्य तत्र संगताय विभीषगाय प्रतिश्रुतलङ्काधिराज्यः धिराज्यः दर्षात् पर्जन्यमिध गर्जन्तं उत्तुङ्गपिङ्ग- लाशून भीषणाङ्गम् पौलस्त्यमातिम् अनुस्मार्य माल्यवता प्रयुक्तं युद्धाय संनद्धम् संक्रन्दननन्दनं वालिनं निशिततरशरनिपातेन निहत्य तदनुरोधात् सहस्त्रांशुसूनुना सुग्रीवेण समं सख्यं वैश्वानरलाक्षिकं विधाय तमेनं किष्किन्धाराज्ये अभ्यषेचयत् । अथ सुग्रीवभुजबलपरिपालितेषु अप्रमेयेषु कपिषलेषु मैथिली मन्वेष्टुम् अनुदिशम् अभिप्रस्थितेषु प्रभञ्जनात्मजः हनूमान् अपार पाराधारपरिघागरिवृतं लङ्कानगरम् श्रासाद्य तत्र राक्षसोभिः परिवृतया सोतया सह सुचिरं संभाष्य केशबन्धात् उन्मुच्य तया समर्पितं चूडामणिम् अभिज्ञानम् श्रादाय नगरं तत् अग्निसात्कृत्य गाढप्रहारविक्षिप्तविविधराक्षसलोकः प्रतकुमारेण अनुबध्यमानः तस्मिन् कृतान्तलीलां कृत्वा झटिति निष्क्रम्य दाशरथ्याः पार्श्वम् प्राजगाम। प्रय विकतनकुलकुपारः महावीरः प्रस्थाय महतीं वानरसेनाम् आकर्षन् प्राशाविषविषमैः इषुभिः विशोषितवारिपूरेण सपदि- सलिलात् समुद्गम्य सपादातनम् अभ्यर्य समुपदिष्टमार्गः वलीमुलसहस्रानातैः महीपशिखरैः विनिर्मितेन सेतुला गोष्पदधत् अनायासानिलावतपाथेानाथः सुवेलमहीधरमस्तकावन्यस्तस्कन्धा- वारभरःलाप्राङ्गणम् अध्यासामास । तदानीम् अङ्गन्दः वां गत्वा दशकाठमेघनुषाच-" भो रावण ! सकलकव्यादममुदायदावानलस्य देवस्य दाशरथेः दूतो- इम् अङ्गदः भवन्तम् अनुशासितुम् श्रागतोस्मि। प्रशेषनिशाचर- ·( ८६ ) कुलकालरात्रि सीतां सद्यएव रामाय निर्यातय। भजस्व साघरो- धसुहृद्दायादसमुदायः सौमित्रेः चरणौ। नौचेत् प्राशीषिपविष- वेगविषाः तदीयाः इपवः तव दुर्मदं व्यग्नेष्यन्ति' इति ।" 'अहो मर्कटस्यापि वाचाटता' इति दशास्येन सहासम् अषधी- रितः सः पालिसूनुः ‘नविरादेव क्रकचकरनग्नशिखरनिकृत्तैः तध उत्तमाङ्गैः दिग्भ्यः बलिम् उपहारामि' इति उच्चैः उद्घुष्य झटिति उत्प्लुत्य श्रीरामभद्रस्य अन्तिकम् उपजगाम । .. अथ क्रुधान्धाः प्लवङ्गाध्यक्षाः दिशिदिशि विक्षिप्त प्रतिस्थूलैः गगडोपलैः लङ्कानगरगोपुराणि विभिदुः। तेन कर्मणा पदा स्पृष्टः पन्नग इव क्रुद्धः दशकन्धरः संघर्तसमयसमुज्जृम्भितसतसमुद्र भीषणनिषैिः परस्सहस्त्रसंख्याकैः राक्षसव्यूहैः अनुयातः युयुत्सया नगर्याः निर्ययो। तदानीम् परस्परं मुष्टीमुष्टि कचाकचि प्रहार प्रमूढचेतनम् ' कठोरतरनासमहारपातितप्रवोरशरीरनिर्यातवुक्का- सहस्रनिरन्तरना सीरप्रदेशम्, निरन्तरनिपतितकबन्ध कदम्ब जिघत्सासमायातगृध्रयूथफ्तत्रनिवारिदिवाकरकिरणम् दुर्धरमिथः प्रहारनिर्भिन्नकले वरनिष्ठयूतरूधिरप्रवाहदुःसंचरसरण कमपास्तक- मप्रघोरप्रचारप्रतिभयं प्लगयातुधानानां महत् प्रधनं प्रारब्धम् । भ्रश चैनतेयास्त्रप्रयोग विशिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः दाशरथिः अकाले बोधितं प्रियस्वप्नम् अखवंगर्षम् कुम्भकर्णम् निशिततरैः शरनिकरः कणशः प्राधिय गृध्राणांव्यभजत् । प्रत्य दिव्यास्त्र प्रयोगनिपातितमेघनादः लक्ष्मणे पिरावणेन वक्षसि शकया ताडितः ·(१०) प्रमूढचेतनः प्रभञ्जनतनयसमानीतमहौषधिमहिमाघधूनतद्व्यथः क्षणात् पुनुरुत्तस्थौ । अथायम् अनुजात्मजवधव्यसनमहार्णवे संभ्रान्तः प्रस्फुरभुजमदः क्रोधान्धः क्रव्यादचक्रवर्ती महावीर प्रयुक्त- ब्रह्मास्त्रच्छिन्नशिरःपङ्क्तिः धरातले निपपात । त्रिभुवनशत्रोः दशकन्धरस्य निधनमहोत्सवं प्रत्यक्षीकृत्य प्रमोदनिर्भराः प्रनृत्यन्तः पीयूषाशनाः दाशरथेः मूनि कलाद्रुमप्रसूतानि प्रसूनानि धवृषुः । अथ दशमुखनिकेतननिवासकौलीनशङ्कापनुत्तये कृतपावक- प्रवेशनिर्गतया साक्षात् समागतेन सकलसुग्गणपरिवृतेन संक्रन्द- नेन समभिनन्दितपातिव्रत्या सीतया समेतः श्रीरामभद्रः कारा- गृहेभ्यः विमोचिताभिः बृन्दारकबन्दीभिः अभिष्टुतचरितः सीताविशुध्यनुमोदनार्थम् अवतीर्णः प्रप्सगेगणैः वैमानिकैश्च समारब्धाभिः मङ्गलतूर्यरधमिश्राभिः गोतिभिः निष्पादिताभिषेक- कल्याणेन विभीषणेन समुपस्थापितं पुष्पक विमानम् अधिरुह्य सुहृत्समूहपरिवृतः रघुकुलराजधानीम् अयोध्या प्रति प्रतस्थे । , क्रमेण दिगन्तरालसमाहृतधरणिधरशिखरनिकरनिर्मापितसेतु- पथसीमन्तित समुद्रम्, लोपामुद्रापरिष्कृतपरिसररमणीयं कौम्भसंभवम् श्राश्रमम्, पृगवननिविडरमणीयानि कावेरीतीर- तलानि, खरदूपणमुनिशिचरनिधनस्थानं जनस्थानम्, इत्येतान् अन्यांश्च प्रदेशान् अतिजवेन पुष्पकैन अतिक्रम्य प्रभञ्जनतनय- सकाशात् प्रवृत्तिम् उपलभ्य प्रमोदनिर्भरण भरतेन प्रत्युद्यातः भगवता मैत्रावरुणिना प्रागेव संनिधापितसकलाभिषेकसंभाराम् अयोध्याम् प्राससाद।

·(६१ )
तत्र सर्वान् बन्धून् सेोपचारं संभाव्य तत्कालसंनिहितेन
वात्सल्यपरतन्त्रेण विश्वामित्रेण अरुन्धतीसहचरेण वसिष्ठेन
अन्यैश्च महर्षिभिः रत्नमये पीठे सतया सह समुपवेशितः
सुगन्धिभिः तीर्थसलिलैः अभिषेचितः परां कोटिमानन्दस्याध्य
गच्छत् ।
इति

·( ६२ ) श्रीः उत्तररामचरितकथासंग्रहः पुग खलु उदीर्णेन राषणेन उपप्लुतैः देवैः अभ्यर्थितः भगवान् श्रियःपतिः अयोध्यायां कोमल सुनाकुमारभावन अवतोर्य पौलस्त्य- वधं व्याजीकृत्य शरणागतसंरक्षणरूपं परमधर्म अपनीतले प्रवर्तयामास । अथ सकलं राक्षसकुलं विजित्य बिरविरहपर्युत्सुकया सीतया- देव्या मवः सुहृद्भिश्च समेतः पुष्पक विमानमारुह्य अयोध्या प्रत्यागत्य वसिष्ठ मरतशत्रुघ्नादिभिः सप्तंभ्रममुपर रचितसंविधानं अभिषेक महोत्सवं अन्वभूत् । तत्र लङ्का समरसुहृदः सर्वान् वानरान् रात. सांश्च यथोत्रितं संमान्य स्वगृहान्प्रति प्रेषयामास । नानादिगन्तेभ्यः समागतान् ब्रह्मर्षान् राजर्षी श्च स विरोपं संभाव्य विसप्तर्ज । मिथि- लेश्वरो जनकोपि बहून् दिवसान उत्सवेन नोवा अनुष्ठाननित्यत्वेन अपकृष्टस्वातन्त्र्यः श्रापनसत्वामरि दुहितरमामध्य मिथिला प्रति- प्रययौ। अथ रघुरतौ कुलकवागतम् अयोध्याराज्यं निर्वाधं परिपाल- यति सति भगवान् शान्तापतिः ऋश्यङ्गः द्वादशवार्षिक सत्र मारेभे : तदनुरोधात् सर्वाः राममातरः कठोरगी जानकी, तद्विनादनार्थ रामभद्रं च अयोध्यायां स्थापयित्वा भगवतम् अरुन्ध- तो जानि पुरस्कृत्य ऋपटाश्रमं प्रययुः। कतिपयदिवसापगमा- नन्तरमष्टाधका नाम महर्षिः भगवत्याः अहवत्याः राममातृणां भगवतो वसिष्ठ स्य च संदेशमादाय रामभद्र एवमबोधयत् । “भग- ·.. , पती अरुन्धती, जनन्यश्च व पषमादिशन्ति । 'वरमायाः जानक्या: यदि गर्भदाहदो भवति यः अश्यम् अचिरात् माननीयः' इति । भगवान् सिष्ठस्त्वेषमाह। 'अचिराधिष्ठितं राज्यं छिद्र बाहुल्यात् दुनिरीक्ष्यम् । सर्वथा प्रजानामनुरञ्जने युक्तो भव' इति ।" अथ कदाचित् लक्ष्मणः जनकस्य वियोगेन दुर्मनायमानां सीता विनोदयितुम् अर्जुनं नाम चित्रकरमाहूय "आर्यस्य श्रीरामभद्रस्य चरितम् कस्यांचित् वीथिकायां विलिख " इत्याज्ञप्तवान् । सेापि यथाज्ञप्तं भगवत्याः वैदेह्याः हुताशनविशुद्धिपर्यन्तं विलिलेख । तत् मालेख्यगतमात्मीयं चरितं लक्ष्मणेन प्रदर्श्यमानं रामभद्रः सीतया सहितः ददर्श । तत्र भगवता विश्वामित्रेण प्रसादीकृतानि जम्भकास्राणि, मिथिलावृत्तान्तः, नूतनदारपरिग्रहाणां चतुणी भ्रातृणां अयोध्याप्राप्तिः, कैकेय वृत्तान्तः, गुहसमागमः जनस्थान- वृत्तान्तः, माल्यवति एर्वते वर्षासमयः, वानरराक्षसानां अपरि- मितानि उत्तरोत्तर्माण कर्माश्चर्याणि, इत्येतानि अपदानानि वर्तमानानीष पश्यन् सीतया सह रामभद्रः नितरां ननन्द । पतेन चित्रदर्शनेन प्रत्युत्पन्नदाइदा जानकी पुनरपि प्रसन्न- शिशिरसलिलायाम् भागीरथ्यामवगाहनं, प्रशान्तगम्भीरासु धनराजिषु विहरणं च, अनुभवितुमाचकाङ्क्ष । अचिरेणैव- संपादनीयः दोहदः इति गुरुभ्यः श्रुतधान् रामभद्रः तत् तथेत्यभ्यु- पगम्य अस्खलितसंपातं रथम् उपस्थाप्येति लक्ष्मणमा दिदेश। रथम् मानेतुं प्रयाते लक्ष्मणे, परिश्रमजनितया निद्रया अपहत- चेतना जानकी पातायनोपकराठे रामबाहुमुपधानीकृत्य संविश्य ·( ६४ ) सुष्याप । प्रत्रान्तरे पौरजानपदेषु प्रपसर्पतया प्रहितः दुर्मुखानाम शुद्धान्तचारी समागत्य रामभद्रमेवम् व्यजिज्ञपत् । “ देव ! देव्याः वैदेह्याः रक्षागृहवासप्रयुक्तं दूषणं जनाः कथयन्ति । अग्निशुद्धिं तु दूरवृत्तां न विश्वमन्ति" इति । कश्म तामिमां किं वदन्तों श्रुत्वा लोकाराधनतत्परः रामः सुभृशाभितप्तहृदयः दुर्मुखमेवमावभाषे “ दुर्मुख ! लक्ष्मणमेवम् मद्वचनादब्रूहि । “ संप्रत्येव गुरुभिः उपदिष्टम् । अस्याः गर्भदोहदः अचिरात् संपादनीयः " इति । "प्रजानामनुरआने सावधानेन भवितव्यम् ” इति च । 'तत् इमां सापवादां दोहदसंपाद- नव्याजेन वनं प्रापय्य विसर्जय" इति । तथेति दुर्मुखे निष्फ्रान्त लवणेन प्रसुरेण उपप्ल ताः यमुनातोरवासिनः महर्षयः रामभद्रं त्रातारमभिजग्मुः । तत् विदित्वा लवणस्य उन्मूलनाय शत्रुघ्नं प्रेषयामास। र सीतया उपधानीकृतं बाहुं शनैः प्राकृष्य समुत्थाय सीतामसहायां विसृज्य दुःखदुःखेन निर्जगाम । अथ लक्ष्मणः सुप्तो- त्थितां संतां रथमारोप्य धनं प्रापय्य बाष्पगद्गदकण्ठः रुदन्नेव भ्रातुः प्राज्ञां निवेद्य शोकातिरेकजनितया मूर्छया भूमौ पतितां चिरात् लब्धसंज्ञां बाहुयुगलमुक्षिप्य कन्दमानामुदथः भगवतः पाल्मीकेः तपे.वनापकन्ठे विसृत्य निववृते। अथ तथाविधम् अषस्थान्तरम् प्रापन्ना सा मीतादेवी प्राप्तप्रसववेदनम् पात्मानम् प्रतिदुःखसंवेगात् गङ्गाप्रधाहे निक्षिप्तवती । तस्मिन्नेव समये अन्तर्जलं दारकद्वयं प्रसूता सा भगवतीभ्यां पृथ्वीभागीरथीभ्याम् उत्सङ्गितैकैकदारका- भ्याम् अभ्युपपद्य रसातलं नीता । स्तन्यत्यागात् परेण भगवती ·( ६५ ) .. भागीरथी दारकयाः क्षत्रियोचितानि कर्माणि कर्तुम् भगवन्तं वाल्मी- किम् अभ्यर्थयामास । सब भगवान् वाल्मीकिः तौ कुमारौ सादरम् प्रादाय धात्रीनिर्विशेष परिपेोषयन् निवृत्तवौलकर्मणः तयोः त्रयी- वर्जम् इतरासु विद्यासु निष्ठाम् अवापयामास । समनन्तरम् एका- दशे वर्षे क्षात्रेगा कल्पेन उपनोय त्रयोविद्यामपि अध्यापितवान् । अथ एकदा स्नानार्थम् तमसातीरम् अनुप्राप्तः भगवान् प्राचे- तमः तत्र द्वन्द्व गरिणः क्रौञ्चयोः एक व्याधेन विध्यमानम् अपश्यत् । तद्दर्शनेन नितराम् खिन्नमानसस्य तस्य पदनात् प्राक- स्मिकप्रत्यवभासा प्रानुष्टुभेन छन्दसा परिच्छिन्ना वाग्देवी निर्जगाम । मानिषाद प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः। यत् क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम् ॥ इति अथानेन विचित्रेण सरस्वतीषिलासेन विस्मितान्तरङ्गः भगवान् वाल्मीकिः अभिषेक निवयं प्रात्मनः पर्णशालाम् अवाप्य समेत यच्छया अवतीर्णम् प्रानुष्टुभं श्लोकं मनसा पुनःपुनः श्रावर्तयन् प्रास्त । ततश्च भगवान् भूतभावनः पद्मयोनिः साक्षात् प्राविभूय, ऋषे ! प्रबुद्धान वागात्मनि ब्रह्मणि ; तत्वहि रामचरितम् ; प्रकाशाप्रकाशानि सर्वाणि रामचरितानि अव्याहतज्योतिषि प्रतिभाचतुषि ते प्रतिभास्यन्ति' इत्युक्त्वा अन्तर्दधे । पाल्मी- किरपि यथोपदिष्टम् प्रागणेषु दर्भेषु उपविश्य, समाधिष्ट्या - .

·सर्वलोकैक वीरस्य रामभद्रस्य हमितभाषिनादीनि सर्वाणि चेष्टितानि परिज्ञाय, श्रीरामायणाख्यम् प्रादिकाव्यम् प्रणिनाय । तच्च काव्यम् तो किंनरस्वनौ कुमारौ कुशलयौ अध्यापयामास । लौच मेधाविनौ कुमारौ तपोधनवासिनाम् ऋषीणां समीपे काव्यम् इदं मधुरेण स्वरेण अगायताम् । गान्धर्वविद्यातत्ववेदिभ्याम् ताभ्यामुपगीयमान्म् तत् श्रुत्वा सर्वे मुनयः विनिवृत्तमपि रामभद्रस्य चरितम् प्रत्यक्षमिव पश्यन्तः परां प्रतिम् अवापुः। प्रथ भगवान् घाल्मीकिः स्वकृतेः रामायणस्य रसवत्तरं संदर्भान्तरम् अभिनयाहम् स्वहस्तलिखितं कृत्वा तत्प्रयोगाय तौर्यत्रिकसूत्रधारस्य भरतस्य मुनेः सकाशं शिष्यहस्तेन प्रेषितवान् । तेषां प्रमादाच्छेदनार्थम् ज्येष्ठं सीताकुमारं कुशम् चापपाणिम् प्रानुयात्रिकं विससर्ज । अथ कुमारयाः कुशलघयोः द्वादशस्य संवत्सरस्य पूर्ती, भगवती भागीरथी जनकात्मजाम् एवम् उवाच । "वत्से! श्रायुष्मताः कुशलवयाः प्रायुरारोग्याभिवृद्धये भवत्याः पुगणश्वशुरम् मानवस्य राजर्षि- घंशस्य प्रसवितारम् देषं सवितारम् स्वहस्तापचितः पुष्पैः उपतिष्ठस्व" । तदर्थम् अवनिपृष्ठधर्तिनीम् भवतीम् अस्मत्प्रभावात् धनदेवताः अपि न द्रक्ष्यनिन । किंपुनर्माः । त्वयि प्रकृष्टप्रेमा तमसा तव प्रत्यनन्तरी भविष्यति" इति । अथ यथादिष्टम् जानकी दारुणेन दीर्घशान ग्लपितं क्षामक्षार्म शरीरम् उद्वहन्नी, सशरीरा विरहवेदनेघ गोदावरीहदात् निश्चक्राम। अत्रान्तरे भगवान् ऋश्यशृङ्गः द्वादशवार्षिक सत्रं परिसमाप्य, सर्वान् अभ्यागतान् संपूज्य विसर्जयामास । अरुन्धतीवसिष्ठौ राममातरश्च 'अयोध्यायाम् अलीकपौरापवादोद्विग्नः रामभद्रः ·( ६७ ) , . , श्रासनप्रसववेदनाम् सीतादेवीम् एकाकिनीम् अरण्ये परितत्याज इति उपश्रुत्य, ' नवयं वैदहीविरहिताम् अयोध्या प्रवेक्ष्यामः' इति निश्चित्य, वाल्मीके: तपोवनम् उपजग्मुः। अथ रामभद्रः हिरण्मयीम् सीताप्रतिकृतिम् सहधर्मचारिणीम् विधाय, अश्वमेधं क्रतुम् उपक्रम्य, वसिष्ठशिष्येण धामदेवेन अनुम- न्त्रितम् मेध्याश्वं विसृज्य, तरक्षणाय चतुरङ्गबलसमन्धितम् अवा- प्तदिव्यास्त्रसंप्रदायम्, लक्ष्मणात्मजं चन्द्रकेतुं प्रेषितवान् । अथ एकदा कापि ब्राह्मणः मृतं पुत्रम् क्षिप्य प्रादाय, राजद्वारि सारस्ताडनम् अब्रह्मण्यम उद्घोषितवान् । ततः राजापचारमन्तरेण न प्रजानाम् अकालमृत्युः भवति इति श्रात्मनः दोपं निरूपयति करुणामये गमभद्रे, सहसैव प्रशरीरिणी पाक पवम् प्राविरभूत् । शम्बूकानाम वृषलः पृथिव्यां तप्यते तपः। शीर्षच्छेद्यः सते राम तं हत्वा जीवय द्विजम् ॥ इति । तत् उपश्रुत्य जगत्पतिः रामभद्रः कृपाणपाणिः चिन्तितोपस्थित विमानम् प्रारुह्य, सर्वाः दिशः विदिशश्च चरितुम् प्रारब्धवान् । अथ दण्डकायां जनस्थाने तं शम्बूकं धूमपम् अधोमुखं तपस्यन्तम् समासाद्य, कृपाणेन तच्छिरः हित्वा, ब्राह्मण पुत्रं संजीवयामास । संप्राप्तदिव्यदेहः शम्बूकः श्रीगमभद्रं शिरसा प्रणम्य, बह्वीभिः भूतार्थव्याहाररूपाभिः स्तुतिभिः उपश्लोक्य, पुराणब्रह्मर्षिम् भगवन्तम् अगस्त्यम् उपसृत्य अभिवाद्य, सद्यः समुपस्थितं विमानम् पारुह्य, स्वं लोकम् अवाप। रामभद्रोपि, परिचितपूर्वान् प्रशान्त- पाषनगम्भीरान् वैदेहीसहवासविनम्भसाक्षिणः दण्डकारण्यभूमि- भागान् अभिधीक्ष्य, नितरां पर्याकुलहृदयः इतस्ततः परिबभ्राम ।

·( ६८ ) शोकमात्रद्वितीयोऽयं रामभद्रः नानाविधविहारसाक्षिणः गोदावरी- तीरकाननप्रदेशान् प्रासाद्य, सीतानुस्मरणेन नितरां पर्याकुलहृदयः 'हा सीते! हा दण्डकारण्यवासपियसखि ! हा विदेहराजपुत्रि ! इत्यादि विलपन शोकातिरेकेण द्रवीभूतहृदयः मूर्च्छया अपहतचेतनः छिन्नमूलः तरुग्धि भूमौ निपपात । देवात् तत्समीपवर्तिनी तमसा- द्वितीया भागीरथीप्रसादेन धनदेवतानामपि अदृश्या जानकी जलभरभरितमेघस्तनितगम्भीरम् अदसायं भारतीनिर्दोषम् प्राकार्य शङ्कितहृदया मरमसम् उपमृत्य, हारचन्दनपल्लवकल्पेन स्नेहा शीतलेन पाणिना श्रीरामभद्रं मृदु पस्पर्श। हृदि प्रसिक्तेन संजीव- नौपधिरसेनेव सकनेन्द्रियसंतपणेन तत्करस्पर्शन संज्ञा प्रतिपद्य, श्रीरामभद्रः चतुः उन्मील्य सर्वतः विनोकयामास । अथ सर्वतः शून्यम् परययम् अभिवोक्ष्य ' अहो ! किमिदम् पाश्चर्यम् ? निष्करुणः निर्भरगर्भखिन्नाम् सीतां विवासयन् अहम् अतिबाभत्सकमा नृशंसास्मि संवृत्तः । सकलेन्द्रियसंमेाहनोऽयं स्पर्शः परिचितपूर्वः इव प्रतिभाति,तत् कुतः इदानीम् प्रियतमास्प- हेतुभूतं भागधेयम् ? इत्यादि बहुधा विकल्पयन् प्रास्त । अथ सीतादेव्याः प्रियसखो वासन्ती नाम वनदेवता, परिचिततत्तत्प्रि- यवस्तुसंदर्शनात् सञ्जातम् अन्तःकरणावेगम् अन्तःनियन्तुम् अपारयन्तं रामभद्रं बहुधा सान्त्वयामास । तमसाद्वितीया सोतापि तयोः वासन्तीरामभद्रयोः परस्परसंवादम् अलक्षितैव श्रुत्वा कुमारयाः कुशलवयोः वर्षवर्धनमङ्गलानि निर्वर्तयितुम् भागीरथोतीरं जगाम । प्रतिगम्भोरस्य शोका-वेगस्य प्रतीकारम् अन्यम् अपश्यन् रामभद्रः प्रश्वमेधसहधर्मचारिणीम् -- ·( ६६ ) हिरण्मयोम् सीजातिकृतिं दृष्ट्या बापदिग्धं चक्षुः विनो. दयिष्यामि, इति वासन्तोम् अामन्ध विमानराजन पारुह्य तस्थे । सीतादेव्याः तादृशं दैवदुर्विपाकम् उपश्रुत्य सञ्जातवैराग्यः चन्द्र- द्वीपतपेचिने पराकसान्तपनभृनोनि तपांसि तप्यमानः पुराण- राजर्षिः जनकोपि तस्विन्न समये चिरन्तनषियसुहृदं प्राचेतसं द्रष्टुम् अभ्याजगाम । अनेकसंवत्सरातिक्रमेऽपि तिक्षण परिभावनया त्यग्रमिव स्पष्टनिर्भासं दारूणं दुःवसंवेगम् अनुभवतः वैदेहस्य तत्र कौसल्यादर्शनम् तते क्षारोत्सेव नमिव असह्य वेदनम् अभूत् । तयैव सीतागतया चिन्तया कृशीभूतदेहाम् अन्यामिव उपलक्ष्य- माणाम् कौसल्याम् जनकदर्शन सजातः शोकातिरेकः मूर्छिताम् अकरोत् । अत्रान्तरे वाल्मीकिशिष्याः सर्व घटवः मिलित्वा शिष्टा- नध्यायमहोत्सवं खेलनेन संभावयन्तः कोलाहलम् अकुर्वन् । तेषां मध्ये विहरन्तम्, नीलोत्पलश्यामलेन उज्वलेन देहबन्धेन गम्भोरेण स्वरेण च रामभद्रस्य अनुहरमाणम्, कनीयांसं सीता- कुमारं, लवं सर्व सीताबन्धवः तं स्वससोपम् अानायया- मासुः । भानाय्य च ' तब मातापितरौ हि' इति पप्रच्छुः । सतु 'नाहं स्मरामि मातरं पितरंवा ; भगवतः वाल्मोकः शिष्याह मितितु जानामि' इति त्युवाच । अस्मिन् समये लक्ष्मणात्मजः चन्द्रकेतुः प्राश्वमेधिकस्य अश्वस्य संरक्षण प्रसङ्गेण सुमन्त्रसा- रथिम् रथम् प्रारुह्य ससैन्यः पाल्मीके तपोवनम् अाजगाम कौतूहलाकश्हृदयैः तपेविनवटुभिः ' कस्पायम् अरवः ?' इति पृष्टे सर्वलोकैकवीरस्य असहायशूरस्य पौलस्त्य कुज धूमकेतोः महाराज ·( १०० ) रामभद्रस्य इति सैनिक प्रवाचि । तमेनम् प्रश्वानुयात्रिकाणां श्रीरामभद्रप्रतापाविष्करणम् वीरवादम् अमृष्यमाणः लषः सर्वैः तपोधनवटुभिः सहितः तम् अश्वम् लोप्टेंः अभिहत्य परावर्तयितुम् भारेभे । अपूर्धारण्यदर्शनकुतूहलाक्षिप्तहृदयः चन्द्रकेतुः प्राश्व- मेधिकस्य अश्वस्य कदनम् अभिवीक्ष्य, धनुष्पाणिः तान् वटून् निर्भर्सयामास । दुर्दान्तः लवापि कार्मुकम् प्रादाय युद्धाय सनद्धः बभूव । पदातिः असहायः लवः सर्वेः सैनिकैः समेत्य पर्यषधः स्वतः प्रत्यवभासं जम्भकास्त्रं मनसा सस्मार । तेन च सर्वान् सैनिकान् संस्तम्भयामास । प्रथ कुमारयोः तयाः विचित्रैः दिव्यास्त्रप्रयोगैः अनिर्णयज- यापजये द्वन्द्वयुद्धे प्रवर्तमाने, शम्बूकवधात् प्रतिनिवृत्तः राम- भद्रः मध्येमार्गम् कुमारचन्द्रकेतुम् अभियुज्यमानम् अभिवीक्ष्य युद्धभूमौ कुमारयोः मध्ये विमानम् अवतारयामास। तद्दर्शन- मात्रेणैध विनीतः चन्द्र केतुः संप्रहारात् विरम्य तम् अभिवा- दयामास । पुण्यानुभावदर्शनस्य महापुरुषस्य अस्य दर्शनेन सात- धिनयः लवः तदानीमेष भरताश्रमात् प्रतिनिवृत्तः कुशश्च तं रामायणकथापुरुषं रामभद्रं विज्ञाय सविनयम् उपसृत्य ' भगवतः प्राचेतसस्य अन्तवासिनौ कुशलधौ प्राधाम् अभिवादयावहे ' इति स्वनामोच्चारणपूर्वकम् अभिषादयामासतुः। अथ कठोरकमलगर्भकोमलेन शरीरेण माङ्गल्यमृदङ्गमांसलेन कण्ठ ध्वनिना प्रसन्नसिंहस्तिमितेन वीक्षितेन सर्वात्मना प्रात्मसंवा- दिना प्राकृतिविशेषेणच विराजमानौ तौ कुमारौ दृष्ट्वा आकस्मिकेन तारामैत्रवेण प्राबद्धचक्षुः श्रीरामभद्रः प्रतिमात्रघात्सल्यद्रवीभूत- ·। ( १०१ ) हृदयःसरभसं प्रसारिताभ्याम् बाहुभ्याम् तौ कुमारौ प्राकृष्य निर्भरम् प्रालिलिङ्ग। अथ तत्र पूर्वमेव अश्यशृङ्गाश्रमात् समागतैः कौसल्या प्रभृतिभिः जननीजनैः अरुन्धतीवसिष्ठाभ्याम् जनकेन व समम् उपसंगम्य, ताभ्यां कुमाराभ्याम् उपगीयमानम् भगवतः वाल्मीके: सरस्वतीनिष्यन्दम् गमायणं शुश्राए । तौ कुमारौ आपनसत्वायाः सीतायाः विवासनपर्यन्तम् कथाभागं चिरनिवृत्तमपि वर्तमानमिव अनुभूयमानं मधुरमधुरेण वाङ्मयेन प्रदर्श्य, उपरितनं सीतावृत्तान्तं प्रकाशयितुं भगवान् वाल्मीकिरेव प्रमाणम्” इति उक्त्वा विरेमतुः । अथ श्रीरामभद्रः मनसि एवं विचारयामास। नूनम् एताभ्यां कुमाराभ्यां मीतागर्भसंभवाभ्यां भवितव्यम् । इदं हि प्राचेतसाधु- पितम् अरण्यम्, यत्र सा देवी परित्यक्ता ; इयं चानयोः भूयिष्ठम् अस्मत्संवादिनी प्राकृतिः ; अनयोः स्वतः प्रकाशानि जम्भ- कास्त्राणि: ममच अपरिचितयोरपि एनयोः उपरि निरतिशयः चतरागः, इत्येतत् सर्व मदीयामेव संभावनाम् उपोद जयति। किं करोमि ? कं पृच्छामि ? इति । इत्थं विचिन्तयति श्रीरामभद्रे, भगवान् भूतार्थवादी प्राचेतसः समागत्य गमभद्रम् एवम् उवाच । यदिदम् अस्माभिः प्राण चक्षुषा समुद्रीक्ष्य पावनं करुणाद्भुतरसं किञ्चित् उपनिबद्धम्, तच्च अभिनयाहम् अप्सरोभिः भगवान् भरतः प्रयोजयिष्यति तदर्थम् भागीरथीतीरम् उपगम्य, समाजसंनिवेशः कर्तव्यः सर्वेच पौरजानपदाः लक्ष्मणेन मह तत्र संनिधापयितव्याः ; इति, रामभद्रश्च वाल्मीकिगौरवात् सद्य एव अयोध्यातः लक्ष्मणम् माह्वय सर्वाणि संविधानानि सविशेषम् प्रकारयत् । सदेवासुरतिर्य- .. । 3B ·( १०२ ) गुरगनायकाः मामाः सर्वे भूतग्रामाः वाल्मीकिना प्रभावेण संनिधापिताः रसभरभरितं तं प्रयोग प्रेक्षितु सकुतूहलाः समाजग्मुः। कुशलपापि श्रीरामभद्रस्य नियोगम् अनुसृत्य लक्ष्मणेन चन्द्रवे तुसदृशीम् स्थानप्रतित्तिम् लम्भितौ प्रेक्षको अभूताम् । तत्र प्रथमं सूत्रधारः प्रविश्य 'भगवतः वाल्मीके सरस्वतीनिष्यन्दस्य रामायणस्य करुणाभुतमयः रसवत्तरः संदर्भः प्रयोक्ष्यते; तत्र कार्यगौरवात् भवद्भिः अवधातव्यम्' इति प्रस्तावनाम् अकरोत् । अथ महावने लक्ष्मणेन परित्यक्ताम् अासन्नप्रसववेदनाम् श्वापदैः अभिलप्यमाण शरीराम् शरणम् भागीरथ्याम् प्रात्मानं निक्षिप्त- वतीम् तत्रैव दारकद्वयं प्रसूताम् सीताम् अवलम्ब्य पृथ्वीभागी. रथोदेव्यौ एकैकं दारकम् उत्सङ्ग कृत्वा प्रविश्य ताम् एवम् प्राश्वा- सयामासतुः। समाश्वसिहि कल्याणि दिष्ट्या वैदेहि वर्धसे । अन्तर्जलं प्रसूतासि रघुवंशधरौ सीता तत् श्रुत्वा ‘दिष्ट्या दारको प्रसूता अस्मि, हा प्रार्य पुत्र ! इति उक्तथा मूर्छिता बभूव । अथ प्रतिपन्नसंज्ञाम् तथाविधम् प्रवस्थान्तरम् प्रापन्नाम् सीतां दृष्ट्वा देवी विश्वंभरा निर्भरम् प्रालिङ्गय मुहिता बभूष । सापि भागीरथ्या समाश्वासिता एवम् ग्राह-देधि ! सीतां प्रसूय कथम् प्राश्वसिमि । केवलम् असदृशं कर्म अनुष्ठितं रामभद्रेण। सुतौ ॥

·( १०३ ) न प्रमाणीकृतः पाणिः बाल्ये बालेन पीडितः। नाहं न जनको नाग्निः नानुवृत्तिन संततिः ॥ इति ॥ तां च भागीरथी एवं प्रत्युषाच च "प्रसीद भगवति वसुन्धरे । किम् असंविदानेव संसारस्य जामात्रे कुप्यसि ! कुलधन- मिदम् इक्ष्वाकूणाम्, यत् सर्वा लोकः सर्वात्मना समाराधनीयः। तत् किं करोतु मे वत्सो रामभद्रः" इति । अथ नेपथयो कलकल शब्द संमिश्रम् अन्तरिक्षम् विद्युदुद्योतितमिव जज्वाल । तद्विज्ञाय पृथ्वी भागीरथ्यौ एषम् अताम् । 'पूर्वम् अयोधणयाम् प्रापनसत्वां सीतां विनोदयितुं लक्ष्मणः रामभद्ररितानि प्रालेख्ये लेखयामास । तदर्शनसमये भगवतः विश्वामित्रस्य प्रसादेन प्रादुर्भूतानि ब्रम्भ- कास्त्राणि अभिषीय रामभद्रः सीताम् एवम् उवाच 'सर्वथा इमानि अनाणि त्वत्सूतिम् उपस्थास्यन्ति' इति । तथैव तानि संति कुमारौ उपस्थातुं प्रादुर्भूनानि' इति । अथ सीता 'कः एतयोः क्षत्रियोचितानि कर्माणि करि- प्यति ?' इति चिन्ताम् श्रापेदे । भगवती भागीरथी ताम् एवम् प्राश्वासितवती । 'वत्से ! किं तव अनया चिन्तया ? एतौहि वत्सौ स्तन्यत्यागात् परेण भगवतः वाल्मीकः अर्पयिष्यामि, स एव पनयोः क्षत्रकृत्यानि करिष्यति' इति, अथ सीता मातरम् एवम् अभ्यर्थ- यामास ॥ नयतु माम् प्रात्मनोनेषु विलयम् अम्बा। न सहेऽहम् ईदृशं परिभवम् अनुभवितुम् इति । पृथ्वीतु 'वत्से ! स्तन्यत्यागं यावत् मन्नियोगतः पुत्रौ प्रवेक्षस्व । परेणतु यथा रोचते तथा ·( १०४ ) . करिष्यति इति । एवं सम्यक् अभिनीतं कथावस्तु अभिवीक्ष्य रामलक्षमणौ यदा जन्मसिद्धजृम्भकास्त्रो अवाप्तवाल्मीकि शिष्यभावौ श्रीरामभद्रतुल्याकारौ द्वादशवयः परिमाणौ कुशजधौ नूनं सोतागर्भसंभवावेव' इति उत्प्रेक्षेते, तदा पृथ्वी भागीरथी सीताः झटिति निश्चक्रपुः । समाप्तश्च अन्तर्नाटिकाभिनयः । प्रय रामः कथं विलय एव वैदेयाः संपन्नः ; हादेवि ! दण्डकारण्यवासप्रियसखि ! हा ! चारित्रदेवते । लोकान्तरं पर्यवसितासि' इत्युक्त्वा मूर्छितः भूमौ निपपात । लक्ष्मणः ' हा किमिदम् प्रत्याहितम् ' भगवन् वाल्मीके ! परित्रायस्व परित्रायस्व पार्य रामभद्रम् इति उच्चैः प्राचक्रन्द। अथ पाल्मीकिना अनु- ज्ञाता भगवती अरुन्धती गङ्गापृथिवीभ्यां समर्पितां सीताम् भादाय सत्वरं रामभद्रस्य सकाशं नीत्वा 'वत्से ! तव पाणिना स्पृष्टा राम- भद संजीवय' इन्युवाच । तया तथैव कृते समाश्वस्तः रामः सानन्द 'भः किमेतत् ? ' इति वदन वक्षरुन्मीलयामात । ; प्रथअरुन्धती एवम् उच्चैः श्रावभाषे। भा भोः पौरजानपदाः! इयम् अधुना भगवतीभ्यां जाह्नवोवसुन्धराभ्याम् प्रशस्य मह्य समर्पिता पूर्वञ्च भगवता वैश्वानरेण निर्णीतपुण्यचरित्रा ब्रह्मादि- भिश्व देवैः स्तुता देवयजनसंभवा जान को परिगृह्यते ; कथं भवन्तः मन्यन्ते ? इति । एवम् अरुन्धत्या निमिताः सर्वाः प्रताः सीतां नमश्चकः । लाकरालाः देवर्षयश्च पुष्पवृष्टिभिः उपतस्थिरे । अथ अरुन्धती सोतां पाणिना गृहोत्या रानभद्रम् उपसृत्य · जगत्पते ! रामभद्र! .

·( १०५ )
नियोजय यथाधर्मम् ।
प्रियां वं धर्मचारिणीम् ॥
हिरणमय्याः प्रतिकृतः।
पुण्यप्रकृतिमध्वरे
इति प्राज्ञापयामास । तदानीमेव वाल्मीकिः कुशलषौ पानाय्य
समुपसृत्य — वत्सौ कुशलषौ ! एषः रघुपतिः पिता युधयोः :
लक्ष्मणः कनिष्ठतातः, सीताच जननी, अयञ्च राजर्षिः जनकः
मातामहः' इत्युत्क्या रामाय प्रर्पयामास । सीतारामभद्रौ, कुशलवौ
गाढम् आलिङ्गय निर्भरानन्दौ, सुचिरम् अानन्दशीतलम् बाप्पं
मुमुचतुः । तदानीमेव उत्खातलषणः मधुरेश्वरः समाजगाम । प्रथ
श्रीरामभद्रः सानुपङ्गाभिः कल्याणपरंपराभिः उपासितः परां
कोटिम् आनन्दस्य अध्यगच्छत् ।
इति

·No text on this page.

·NOTES
Page 1
aiuftur:—acute, shrewd.
qonga-married.
Faragiza-invited.
FIAT-a ball of Nesh or egg.
Page 2
fafa FREE came out.
E9414-exquisite beauty.
fartfan sayfa-when died.
qatart-remediless.
Fafgy-estruction of all.
Page 3
fagraUÆ—lriven :way, liquefied.
TETETT-its real nature.
Haai-macle of bee's wax.
atafagraat ATHtime to revenge.
Page 4
Dag 10a-first seat.
ACT-arrogantly.
क्षपणक Jaina mendicant.
forei: -confidence.
F0507-besieged.
Page 5
ygiaitu—through subterranean passage.

·( 2 )
feftad-intended to give,
astrologer.
Page 6
799971-a female elephant.
fagrat--the elephant driver.
gfagf*r—a knife.
meta-a lance.
Page 7
fogta gafas a row of ants.
fra—to attack.
qa-began.
93aafu fraudulent contrivances.
Page 8
afufa:-spy.
TIT-disunion).
981-seal.
ger-having announced in public.
Page 9
HITETTII-treasury.
27-camp.
999lat:-absconded.
Page 10
qart-disaffection.
grau-marching against enemy.
gafa-enemy
TETET:-proper time.

·( 3 )
Page II
Fruitau-owing to importance of business.
SIST~having opened.
afa-compromise.
arfax-oral message.
Page 12
gargalsa-presented.
Turararam-having no other means.
Page 13
POIGAATT-murderess.
#at-friendship
1960:-pleased.
fqz4-belonging to liis father.
Page 14
95-performeil.
Fofon-perturbed.
gastuga-skilled in playing with dice.
afaqaa-every play.
Tag --silent.
Page 15
fasifia-opened
aycare-excessive.
Aicare:-with conciliatory words.
Page 16
qu:-value agreed by both parties iv. stipulation.

·( 8
afata_accepted.
garga:furious.
Page 17
par TATA-made ready.
चक्रव्यूह La circular array of troops.
grtataarrested.
ata:--next day.
Page 18
gafaitatagr—owing to invisibility.
1 Funtimely.
facafa-will burst in pieces.
Page 19
ofaaya-grayish white.
- slaughter.
arra-attacked.
Page 20
faraahdelirious.
qaza-unexpected.
FOT a little.
Page 21
Taxsilent.
समन्तात्-
on all sides.
atgai-shown.
Page 22
संज्ञाम्-
a gesture.

·afera:-thirsty.
fo-tremulous.
Page 23
egg Fcollection of hair.
Page 24
ऋद्धिमान्--rich.
SIFA-worship.
Page 25
infopa-tinkling
Fagfagsend out.
atrau-courtesy.
FUT -- request,
Page 26
#urga fer-science of theft.
571-old or torn.
-lifficult to save.
Fretendi-entrusted.
Page 27
gleacloudy day.
#igl-extremity.
gwarft woman who meets her lover in
place of assignation.
प्रवहणं Fame il letter for woman.
Page 28
grifafa-I started.
TG-iron chain.

·q-watchman.
Page 29
faves-having threatened.
afTETUFUTA --court of justice.
Page 30
grefogunexpected.
graag-adversity.
Page 31
greatful-judge or magistrate
355Swollen.
gitarat:neck.
Page 32
faattah--to explain.
gefta-covered,
Page 33
fanfaa9—adversed fate.
TU-proclamation.
Page 34
Safarar:-proud
श्रमणका a Budhist ascetic.
Page 35
azart-residence of prostitutes.
Page 36
Tourat-seeking week point.
TARIFY 177--acting inconsiderately.

·(9)
Page 37
galgat-younger.
Alga_beauty.
genrefai-enemy by nature.
Page 38
Alfang194company
of traders.
afatıythieves.
Page 39
gragra-frontier guard.
go
- on the way.
Page 40
arti-a girl.
qiqa-sister's husband.
395719_bringing over to one party.
Page 41
arfsa*:-judge.
सुनीति: :-a plan.
Page 42
ya:-to-morrow.
ate:-next clay.
Farurat-growing withered.
27-a kind of inanuring of plants before
budding
Page 43
afars-promiserl.
S

·( 5 )
gafag at the time of danger.
qaçqa-pleasure garden.
afa#TÆthe incident.
Page 44
aftanot empty-having something is present.
99994—having removed.
Page 45
argas-eclipsed with planets indicative of evils.
#raffra-astrologer.
afect place before the door.
cutt:-serpent.
Page 46
909fui-skilful.
Salhulg-to march against.
HETERTIU_valuable.
Page 47
qaragat-of high birth.
qua silk garment.
giftarica - present.
faragfaat-without obstruction,
Page 48
Srimathigh.
afsar:-ashamed.
37013-having worshipped.
Page 49
TUTTO-news of victory.
TAI:-troubled.

·() Page 50 glada-was cominence. fagar-confused in mind. ggfaqurar-not taking into consideration, Page 51 agarra:-- Conventional agreement of the gods. fafafang:-power of fate. fgfag- spark of the fire. Page 52 Fram-bird-catcher. laitt:-SON of Urvasi. fare:-war. Page 53 niynia:-skilled in war. HEQ12-in throne. Page 54 gailuleto attract. tight JihrefTa*-intoxicating. afacial-upper part of the mountain. Firaat a river. Page 55 999-killing: fagfan&—destitute of beasts. het-ecording to their desire. Page 56 Jynx—to know. afaaàa-by rolling. Afgart - joints of the body. --? river.

·( १० )
Page 57
प्रसांनिध्यात्-oring to absence.
द्वैधीभूत-having doubt.
निरुपलवं-without disturbance.
Page 58
वेतस-ratan.
विस्तम्भकथितानि-confidential talks.
प्रपदेश-pretext.
दर्भादि-red as दीद.
Page 59
प्रासज्यमान-attracted.
उपहित-placed.
प्रवास-being away from home.
प्रापन्नसत्वा-pregnant.
Page 60
स्वस्तिवाचनिक-offering blessings.
उपायंस्त-married.
प्रत्यायक-making clear.
Page 61
gara-an airy place.
ऊढपूर्वा-really married.
धीवर-fishermun.
प्रतिकृति -u picture.
Page 62
छेदः-break.
सार्धवाह a merchant.
वैक्लब्य -dejection.

·( ११ )
-
Page 63
शाकुन्तलेय-son of Shakuntala.
श्रौरस a legitimate son.
पारुष्यं-cruelty.
Page 64
उपलम्भ-cquisition.
स्मृतिवैकल्य-forgettiny.
Page 65
धुर्यपुरुष man of business.
सतीर्थ्य -a fellow student.
वैजयन्तिका- flag.
ईहमाना-trying.
घटयितुम्-to accomplish.
Page 66
श्रान्धीक्षकी-metaphysics.
प्रजिधाय-sent.
स्त्रजं-
-il garland.
प्रदसीयं-of his.
उपसंहृतवती--attracted.
करेणुका- female elephant.
धात्रेयिका-daughter of nurse.
Page 67
अनुबध्यमान-yeing requested.
विदस्त-compounded.
EIFFIA-very inuch emaciated.
प्रतिच्छन्दकं-picture.
ferateam-means of diversion.

·( १२ ) HS. Page 68 कुब्जक-name of a creeper. इतिहास-ancient stories. पञ्जर a cage. निगलित- fettered. करपत्र- Page 69 भास्कन्दितुं-to kill. बहुलीभवन्तीम्--pretting. परापतन्-coning. Page 70 संवलितः ameared. arat-berare lasty. gar- terrace before it house. Page 71 प्राग्भार--multitudt. or heal, द्विगुणित--doubled. उपकरणम्- implement. दुर्वार-resistlers. पर्यवरब्धवान्-surrounded. Page 72 प्रपोढ-remureet. कोण -a COrler. प्रेक्षणीय-beautiful. निविशेष-equa!. परार्ध्य-highly (stecnel. Pag: यवनिका---screen. gfag- weil fitted.

·$9-simulated.
Agaraa-excited.
ATATI not favourable.
Page 74
farefular-confidential talk,
Alegata-public.
पक्षद्वार
-il sicie gitte.
afinattack.
Page 75
प्रन्यनन्तरीभवितुं-to assist.
faat: into pieces.
fach-deceiving.
Page 76
ifra-follower of Jurina religion.
QADI-having recognised.
dela-quaintel.
Heard-dwelling-place'.
goi--valley.
Page 77
HOITTpractice.
agajat-fire.
9719-precipice.
faara-happiness.
Page 78
tufapraiseworthy.
ayr-son of Brahm:1.
Ir-religious rites.

·( 88 )
Faragiaa-invited.
A-sacrifice.
Page 79
9962union or assault.
axi-true.
Page 80
#71-fearful.
919--killing.
1917-commencement.
1977-rakshasa.
Page 81
gatott:-accepteil.
agtat-uproar.
774sword.
Page 82
Againeti 4-presented at the time of marriage.
faggaA1-cruel action.
समुत्तेजयामास-induced.
94-breaking.
JATUH-estroying.
Page 83
fata-without hindrances.
उपमर्दकः :-a destroyer.
of 194--making devoid of.
Page 84
gafas-impending.
gefa--subjects.
af69-danger arising from a llies.

·qørqalga-having joined together. garfset—absence. Page 85 geruimeagerly desirous. agatgay-made of gold. agari—sorrow. Page 86 - wicked. gegarrain-having seen. ayirat-loving. ga1—having deceived. Page 87 Agafaa-foreseen. safa-concealed. after-sent. Page 88 sfera-promised. fafax-killed. fan-fearful. पाथोनाथ- Page 89 Etat-talkative. farga--thrown. Hang-the time of universal destruction. YA- desire to fight. #--the heart. arett-the front of the army. -Ocean.

·GTCAI-desire to eat.
qabattle.
Page 90
orqalgar:---gods.
meta-an evil report.
orfazcar-read is graag
Qara gods.
Ftafaa-divided.
ärarger-name of the wife of the sage Ayasthya.
gara-news.
Page 91
STRCT - kindness.
alafza-holy water.
Page 92
galu-arrogant.
390a-disturbed.
FHIST-giving respects.
Farges-independence.
Page 93
216.longings.
Saara-events.
39919-a pillow,
Page 94
अपसर्प-a
17-zanana.
asia-in water.
1-child.
a spy.

·If )
Page 95
901-the three Vedas.
-a metre having cight letters in each line.
year-by chance.
Page 96
991:-carelessness.
Orta-guests.
gatfalse.
Page 97
qa-exclamation of distress.
qefault.
qay-without.
qara--true meaning
Page 98
Faiaa---rumbling of thundering clouds.
TEQ-touched.
FRUT-accomplished.
Hair-conversation.
Page 99
glagre-evil result.
अनुहरमाण -resembling
Page 100
quif-it is said.
gefrai-having pride.
quage:-surrounded.
gfacta-attacked.
2012a-melted.

·( 85 )
Page 101
fertag:--became silent.
Forfat-resembling.
antgaafa-supports.
Page 102
gfagfa-respect.
संर्दभ portion of the work.
fageal-goddess of earth.
Page 103
weifagrar-not knowing.
gratou-picture.
rela-child.
Page 104
famy:-disappearance.
afts-good conduct.
49178—having praised.
ara-a place of sacrifices.
zgartot-Worshipped.
Page 105
mag-younger.
AD1g--maternal grandfather.
gera---destroyed.
ATTF-connected with each other.
Printed by RAMZAN ALI SHAH at the National Press, Allahabad.

·No text on this page.