·उपकार करून ठेविले आहेत. त्यांची माय नसती तर वेदशामास आज जग खास मुकले असते. या ऋग्वेदावर आतापर्यंत अनेक भाष्यकार झाले असून त्यापैकी जुन्यांतले जुने भाष्यकार यास्काचार्यानतरचे म्हणजे स्कंद- स्वामी हे होत. हे बलमीदेशांतले असून त्यांच्या पित्याचे नाव भर्तृव असे होते. 'वलमीविनिवास्येतामृगगमसंहतम् । भर्तृध्रुवमुतयके स्कंदस्वामी यथामति ।।' असा शेरा प्रथमाटकाच्या पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी मारण्यांत आला आहे. याचा काल निथित असा मिळत नसला तरी अनुमानाने ठरविण्यास एक आधार उपलब्ध झाला असून, तो म्हणजे शतपयाचे भाष्यकार हरिस्वामी, हा होय. हे हरियामी रकंदरवामींचे आपणास शिष्य म्हणवीत असून, त्यांनी ते शतपयमाध्य कलियुग ३१४. भये म्हणजे इ. स. ६३९ मध्ये लिहिले असे म्हटले आहे. यावरून त्यांना काल इ. स. ६०० च्या सुमारास धरण्यास हरकत नाही. स्कदरवामी, हे भाष्य प्रग्वेदमाप्य' या नावाने प्रसिद्ध आहे. यानंतर नाव घेण्यासारखे दुसरे माग्यकार म्हणजे वेंकटार्यतनय माधव भट्ट हे होत. यांची 'ऋगर्थदीपिका' या नावाची संपूर्ण टीका असून, ती अलीकडे पजाबचे संस्कृत प्रो. श्री. लक्ष्मण स्वरूप यांनी संपादन करून छापून प्रसिद्ध केली आहे. 'श्री वेंकटार्यतनयो ज्याचिकीर्षति माधव ऋसंदितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥' असा त्यांच्याविषयी उल्लेख सापडतो. माधवमट्ट चौल देशांतील कावेरी तटाकी असलेल्या गोमत गांवचे रदिवासी असावेत, बहुशः दा गांय म्हणजे निचिनापली जिल्ह्यातील तिरवाडथुराय असावा. कारण येथे देवळांत जो देव आहे त्याचे नाव 'गोमतीश्वर' असे आहे. त्यांचा काल ११००-१२०० च्या दरम्यानचा असावा असे आने अनुमान करण्यात येते. सायणाचार्योनी आपल्या भाष्यात (ऋ. १०-८६.१) माधवमट्ट भाष्यकाराचा जो उल्लेख केला आहे, ती म्यक्ति म्हणजे हे कार्यतनय माधव भट्टच होत. या वेंकटार्यवनय माधव भट्टानंतर आणखी एक 'माधव' या नावाचे भाष्यकार होऊन गेले. त्यांनी ऋग्वेदावर लिहिलेले 'ऋग्वेद व्याख्या' या ·उपकार वरून ठेविले आहेत. त्यांची माध्ये नसती तर वेदशानास आज जा खास मुकले असते. या ऋग्वेदावर भातापर्यंत अनेक भाष्यकार झाले असून त्यापैकी जुन्यांतले जुने भाष्यकार यास्काचार्यानंतरचे. म्हणजे स्कंद- स्वामी हे होत. हे वलमीदेशातले असून त्यांच्या पित्याचें नांव भर्तृरुष असें होतें. 'वलमीविनिवास्येवामृगर्यागमसंहतम् । भर्तृवसुतश्चक्रे स्कंदस्वामी यथामति ॥' असा शेरा प्रथमाष्टकाच्या पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी मारण्यांत आला आहे. यांचा काल निश्चित असा मिळत नसला तरी अनुमानाने ठरविण्यास एक आधार उपलब्ध झाला असून, तो म्हणने शतपथाचे भाष्यकार हरिस्वामी, हा होय. हे हरिस्वामी स्कंदस्वामींचे आपणास शिष्य म्हणवीत असून, त्यांनी ते शतपथभाष्य कलियुग ३१४. मध्ये म्हणजे इ. स. ६३१ मध्ये लिहिले असे म्हटले आहे. यावरून त्यांचा काल इ.8... च्या सुमारास धरण्यास हरकत नाही. स्कंदस्वामी, हे माष्प ऋग्वेदभाष्य' या नावाने प्रसिद्ध आहे. यानंतर नाव घेण्यासारखे पुस्रे माग्यकार म्हणजे वेंकटार्यतनय माषवभट्ट हे शेत. यांची 'ऋगर्यदीपिका' या नावाची संपूर्ण टीका असून, ती अलीकडे पंजाबचे संस्कृत प्रो. पी. लक्ष्मण स्वरूप यांनी संपादन करून छापून प्रसिद्ध केली आहे. 'श्री वेंकटार्यतनयो न्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥' असा त्यांच्याविषयी उल्लेख सापद्धतो. हे माधवमा चोल देशांतील कावेरी तटाकी असलेल्या गोमत गांवचे रहिवासी असावेत. यहुशः हा गांव म्हणजे निचिनापाली जिल्ह्यातील तिरवाइयुराय असावा. कारण येथे देवळात जो देव आहे त्याचे नाव 'गोमतीवर' असे आहे. त्यांचा काल ११..-१२०० या दरम्यानचा असावा असें आज अनुमान करण्यात येते. सायणाचार्यांनी आपल्या भाष्यांत (ऋ. १०-८५-१) माधवम भाध्यकाराचा जो उल्लेख केला आहे, ती भ्यक्ति म्हणजे हे बैंकटार्यतनय माधवभट्टच होत. या वेंकटार्यतनय माधव महानंतर आणखी एक 'माधव' या नावाचे भाष्यकार होऊन गेले. त्यांनी ऋग्वेदावर लिहिलेले 'ऋग्वेद म्याख्या' या 7 ·(१७) नोवाचे माण्य आतों उपलब्ध झाले असून, ते डॉ. चि. कुजन् राजा एम्. ए. यांनी अड्यार येथे छापून प्रसिद्ध केले आहे. तेथे सुरुवातीस 'माधवाकृता ऋग्वेद व्याख्या' असे म्हटले असून, प्रथमाध्यायाच्या शेवटी 'ऋक्संहितायाः प्रथमाध्यायं व्याकरोदिति कुशिकानां कुले जातो माघदः सुंदरी सुतः॥' असा शेरा आहे. यावरून तो कौशिक गोत्री असून त्यांच्या आईचे नाव सुन्दरी असे होते हे स्पष्ट होते. त्याचप्रमाणे त्यांच्या बापाचे नाव 'वेंकट' असे होते हैं या पुढील वचनावरून दिसून येते. 'इत्यं चतुर्थ- मन्यायं' भ्याकरोत् प्रयमेऽष्टके । अष्टकस्य कुलं जातो माघवी वेंकटामा ।' असा चवथ्या अध्यायाच्या शेवटी शेरा आहे. अर्थात् है व्यंकटात्मज माधव वरील वेंकटकार्य सुनु माधवमट्टाढून निराळे असून, दोघांची निर- निराळी माध्ये आतां प्रसिद्ध झाली आहेत. त्यानंतर आनंदतीर्य म्हणजे दैतमतस्थापनाचार्य मध्वाचार्य यांचे माध्य संपूर्ण ऋग्वेदाचर नसून फक्त २४ सूक्तांवरच आहे. भाणि त्याच्याखाली 'माप्यं सपूर्ण' असा शेरा आहे. त्याचा काल संवत् १२५५ ते २३३५ या मधला घरण्यात येतो. आनंदतीर्यानंतर सायणाचार्य हे येतात.ऋग्वेदावरील आजपर्यंत झालेल्या सर्व टीकाकारांत व भाष्यकारीत या सायणाचार्याचा दर्जा सर्वात श्रेष्ठ असा आहे. त्यांचे सखोल वेदाध्ययन, विस्तृत ग्रंथावलोकन, अलौकिक प्रतिभा, बहुवतपणा, वर्णनशैली, लेखनचातुर्य ही अनुपम असून, त्यांच्या 'वेदार्थ प्रकाश' भाप्यांत इतरत्र न आढळणारे असे एक प्रकारचे नवीन सौंदर्य प्रतीत होते. भाषा सुबोध असून विविध माहितीने पूर्ण भरलेली आहे. हे सायणा. चार्य विजयनगर स्थापनाचार्य सुप्रसिद्ध माधवाचार्यांचे धाकटे बंधु होत. ही गोष्ट माधवाचार्यांनी आपल्या पराशरस्मृतीच्या टीकेत दिलेल्या स्वकुल. वृत्तावरून स्पष्ट होते. त्यांचे ते वाक्य आहे ते असे:-श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तिमायणः पिता | सायणो मोगनापश्च मनोबुद्धी सहोदरी ॥ यस्य बोधायनं सूर्य शाखा यस्य च याजुपी | भारद्वाज कुलं यस्य सर्वज्ञः स हि माधवः ॥' या वचनावरून सायण हे माधवाचार्योचे बंधु ठरतात. शिवाय ते बुक्क राजाचे मंत्रीहि होते. या बुरक गजाप्या काळीच त्यांनी ऋग्वेदा- ·(१८) वर भाष्य लिहिले.त्यांचे चारीहि वेदशेवर व शतपथ ब्राह्मणावर भाष्य आहे. वैदिक वाङ्मयांत सायणाचार्याचें नांव अजरामर आहे. या विषयी शंका नाही. यांचा काल संवत् १३७२ ते १४४४ च्या पर्यंत येतो, त्यानतर नांव घेण्यासारखा भाष्यकार म्हणजे भायं समाजाचे संस्थापक स्वामी दनानद मरस्वती हे होत. हे औदिष्य म्हणजे सामवेदी ब्राह्मण असून, त्यांचे पूर्वाश्रमांतील नाव मूलशंकर असे होते. हे आधुनिक युगां- तील मायकार असून स्वतंत्र बाण्याचे महा विद्वान पंडित होते. फक्त वेदग्रंय तेवढेच अपौरुषेय असून, ब्राह्मण, आरण्यक व अनिषदें इत्यादि प्रय पौरुषेय आहेत असे त्यांचं ठाम मत होते. त्यांनी ऋग्वेदावर व शुक्ल- यजुर्वेदावर (माध्यंदिन) सुंदर भाष्य लिहिले असून, त्यात त्यांची अगाध विद्वत्ता, सखोल वेदाभ्यास व स्वतंत्र विचारसरणी व संस्कृत भाषेवरील प्रभुत्व ही चांगली प्रतीत होतात. ते आर्यसमाजाचे आद्य संस्थापक असून प्या दृष्टीने त्यांनी वैदिक धर्माची यहुमोल सेवा केली आहे, त्यांचा काल संवत् १८८१ से १९४० पर्यंत घरण्यात येत असून, ऋग्वेद भाष्य संवत् १९३३ भाद्रपद शुक्लप्रतिपदेस लिहिण्यास प्रारंभ करून त्याच पी मार्ग- शीर्ष पोर्णिमेस त्यांनी समाप्त केले. त्यांच्या माथ्याला परंपरेचा आधार नसल्यामुळे कित्येक सनातनी पंडितांना ते मान्य नाही.प्रसंगविशेष प्राचीन भाष्यकारांचे खंडण करण्याप्ठ देखील स्वामीजींनी मार्गेपुढ़े पाहिले नाही. सायणाचार्यादि प्राचीन भाष्यकाराविषयी ते पुढीलप्रमाणे आपलं मत व्यक्त करतात. 'पूर्वेषां सायणाचार्यादीनां ये गुणाः सन्ति से त्वरमामिरपि स्वीक्रियन्ते गुणानां सर्वैः शिरैः स्वीकार्यत्वात् । तेषां ये दोपाः सन्ति तेऽ दिग्दर्शनन खण्डयन्ते ॥ (बेदभाष्य, पृ. ७). यानंतर वेदावर लिहिणारे आचार्य झाले नाहीत. घरील भाष्यकाराशिवाय आणखी काही भाष्यकार झाले असून त्यात लक्ष्मण, आत्मानंद, रावण, मुद्गल, चतुर्वेदस्वामी, देवस्थामी, भट्ट भारकर, उपट, हरदत्त ही नावें उल्लेखनीय आहेत. पण यांची माध्ये अर्धवट ब अप्रसिद्ध असल्यामुळे नावापलीकडे त्यांची माहिती देण्यात येत नाही, ·मुग्वेदाचे भापांतरकार इंग्रजी अमलात काही जरी नसले तरी एक गोष्ट मोठी उलखमीय झाली. ती म्हणजे देशाला स्वास्य मिळून प्राचीन विद्येला एक प्रकारचे नवीन वळण लागले. तोपर्यंत वेदग्रंथ सगळे संस्कृत भातच होते. त्यांचा लौकिक पाचात्य देशात जाऊन तेथील काही विद्याप्रेमी पंडितांनी येथे येऊन, एतद्देशीय पंडितांच्या साहाय्याने संस्कृत भाषेचा अभ्यास करून, अत्यंत परिश्रम घेऊन वेदाचे भाषांतर इंग्रजी, जर्मन, फ्रेंच व ल्याटिन भाषेत तयार करून ते त्या त्या देशांत छापून प्रसिद्ध केले. या बाबतीत उल्लेखनीय अथकारांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत. पंडित ग्रासमन व लुडविग यांनी जर्मन भात, पंडित प्रिमिय व विलरान यांनी इंग्रजी भाषेत, पंडित रोशन् याने ल्याटिन भाव ऋग्वेदाचें भाषांतर छान प्रसिद्ध केले. मराठीत नाव घेण्यासारखे महाशय म्हणजे के. श्री. पटवर्धन व ये. शा. सं. चित्रावशास्त्री हे होत. श्री. पट- वर्धन यांनी 'ध्रुतिबोध' ग्रंथात मूळ व मराठी अर्थ साधत छापून महा- राष्ट्रांत फार मोठी थाङ्मयसेवा केली आहे. तसेच ये. चित्रावशास्त्री यांनी नुसते मराठी भाषांतर छाप्न मराठी वाचकवर्गावर फार मोठे उपकार केले आहेत. शिवाय अनेक वेदप्रेमी लहानथोर पंडितांनी त्रोटक नोटक सू। सार्प छापून वेळोवेळी प्रसिद्ध केली आहेत. श्री. योडस यांचेंहि नाव येथें उल्लेखनीय आहे. तसेच महामहोपाध्याय काणे यांनीहि काही सूक्त छापून प्रसिद्ध केली आहेत. असो. ऋररत्न भांडाराचे वैशिष्टय. आता राहता महिला प्रभ काय तो या ग्रंथाच्या वैशिष्ट्याचा, या- विषयी दोन शन्द लिहून ही लावलेली प्रस्तावना पुरी करतो. सकृदर्शनी हैं सांगितले पाहिजे की ऋग्वेद हा ग्रंथ जगातील कोणत्यादि धर्म ग्रंपापेक्षा अतिशय मोठा, तसाच अत्यंत विशाल व रहस्यमय असून, तो - विविध व उपयुक्त माहितीने पूर्ण भरलेला आहे. तथापि तितकाच तो समजण्यास दुर्वोप य लिष्ट आहे. त्यांत हजारांवर सूक्त व.दहा हजारांवर ऋचा असून ·(२०) त्यात विविध देवता व इतर उपयुक्त विषय यांची शास्त्रशुद्ध अशी सुंदर माहिती प्रथित करून ठेवण्यात आली आहे. अमाहा सुंदर व ज्ञानगर्भ महाग्रंप-इन्छा असली तरी वाचावयास कठीण व समजावयास दुर्योध असल्यामुळे, अनेक जिज्ञासु वाचक मोठ्या उत्साहानें ग्रंप हाती घेऊन पांच पंचवीस सूत वाचतात न वाचतात तोच त्रासून कंटाळून पुस्तक खाली ठेवितात, असा बहुतेक अनुभव आहे. तेन्ही है. आपत्ति अंशतः दूर करून वाचकांची जिज्ञासा शेवटपर्यंत तरतरीत राखून त्यांना या पवित्र व पूज्य ग्रंयांचे ओझरतेच पण साद्यंत दर्शन घडावे, या उद्देशाने त्या महामंथाची ही चिमुकली आवृत्ति तयार कस्न, ती भाविक प जिशास महाराष्ट्रास सादर करीत आहे. हा एवढा ग्रंथ जरी लक्षपूर्वक वाचून काढल्यास पाचकांस ऋग्वेदाचे अंतरंग व बहिरंग यांचे दर्शन घडून स्यांची जिज्ञासा भल्याने तरी तृप्त होण्यास खात्रीने मदत होईल, अशी आमची नम्र समजूत आहे. आमच्या ग्रंयाचे हे पहिले वैशिष्टय होय. आता दुसरे वैशिष्टय म्हणजे ग्रंथाच्या मांडणीतील फरक होय. ऋग्वेदाच्या कित्येक सूक्तात एकापेक्षा अधिक देवता व एकापेक्षा अधिक छद असून स्यांचा उल्लेख सूक्ताच्या मथळ्यात एकत्र देण्याचा परिपाठ असून, मंत्र वाचीत असता त्या मंत्राचा ऋषि, देवता व छद चटकन् समजण्यास अडचण होऊन थोडासा प्रास होतो. तसे न व्हावे या हेतूने देवता व छंद बदलल्यास ते सूक्त फोडून एकच ऋपि, एकच देवता व एकच छंद अशी जुळणी करून त्याची 'रत्न' या नावाखाली मांडणी करून, त्या रत्नाखालींच त्या मंत्राचा ऋपि, देवता व छद यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. यामुळे मंत्राचा ऋषि, देवता व छंद चटकन् समजण्यास सुलभ झाले आहे. उदाहरणार्थ पृष्ठ सहावरील मंडळ १ लें, सूक्त २२ ३ पाहा. त्या एका सूक्ताचे सरळ माठ भाग पाइन, त्याची आठ रन बनविली आहेत. अशीच सर्व पंथाची योजना आखण्यात आली असून ती पाचकवर्गास फार सोईची वाटेल असे आम्हास पाटते. आता ग्रंथाचे तिसरे वैशिष्टय म्हणजे महत्वाच्या मंत्राचे श्रौत व रमातं विनियोग त्या त्या मंत्राखालींच देण्यात आले आहेत. अशी व्यवस्था ·, (२१) धातापर्यंत प्रसिद्ध झालेल्या कोणत्याहि ग्रंथात पहावयास मिळत नाही. मात्र सायणाचार्याच्या भाष्यात श्रीत विनियोग तेवढा पहावयास मिळतो. पण स्मार्ट विनियोग तेथे नाही. पण हे दोनहि विनियोग एकत्र पहावयास मिळण्याची संधि फक या ग्रंथामध्येच आढळते.हे वैशिष्टय फक या ग्रंथा. चैच आहे. त्यावरून वाचकांना मंत्रविनियोगाचीहि अर्थज्ञानाबरोबरच ओळख होण्यास मदत होते. चौय व शेवटचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते ई की मंत्राचा अर्थ आम्ही सायण- साध्याला धरून केला असून त्यामुळे परंपरेची पाठ राखली आहे. शिवाय था ग्रंथात केवळ शब्दार्थच नग्न त्या मंत्राच्या बुडाशी असणारा भापति लक्षात घेऊन, त्या रोखाने अर्थाची मुवोष अशी शब्दयोजना केली आहे. म्हणजे या आमच्या ग्रंयांत शब्दार्थ व भावार्य , या दोहोहि सुंदर मिश्रण झाल्याचे दिसून येईल. असा प्रकार मराठी भाषेतील आता- पर्यंतच्या कोणत्याहि ग्रंथात दिसून येत नाही, यावरून या पथाचे वैशिष्टय व उपयुक्तता वाचकास सहज समजून येईल. आता, जाता जाता ज्या योर व उदार सदगृहस्थांनी हा ग्रंथ प्रकाशात येण्यास मदत केली, त्यांचे कृतज्ञतापूर्वक आभार मानून पाचकाची आम्ही रजा घेतो. पापडीचे धीमत कृष्णराव बर्वे, शंअर ब्रोकर मुबई, याच्या थोर औदार्यामुळेच या योगीश्वर प्रगमालेचा पाय मुंबईत स्थिर होऊन, प्रस्तुत ग्रंथाला छापखान्यात प्रवेश मिळाला, ते आम्हास सातशे रुपये देऊन पहिले आश्रयदाते झाले व वेळोवेळी आम्हांस बहुमोल मदत केली. त्यांच्या था उदार सहानुभूतीबद्दल योगीश्वर प्रथमाला त्यांची सदैव ऋणी राहील. त्यानंतर वसई येथील 'श्री. लक्ष्मीयाई पटके ट्रस्ट फड' याचे गुण ग्राहक विश्वस्त यांनी या ग्रंथास ५०१ रुपयांची उदार देणगी देऊन आम्हास प्रकाशनाच्या कामी बहुमोल मदत केली, याबद्दल त्यांचे आम्ही फार आभारी आहो. शिवाय इतर सद्गृहस्थांनीहि आम्हास यथाशक्ति गदत करून प्रकाशनाचे काम मुलम केले. त्याबद्दल आम्ही त्यांचेहि अत:करण- पूर्वक आभार मानतो.

·(२२) त्यांतल्या त्यात अर्नाळचे शिक्षणप्रेमी व कर्तृत्ववान् श्रीयुत राजाराम नारायण सामंत, वसई हायस्कूल (हल्ली वाघ हायस्कूल) याचे आद्य संस्था- पक व तसेच वसईचे सुप्रसिद्ध व लोकप्रिय डॉ. सदानंद केशव गाळवणकर यांनी निरपेक्षबुद्धीने व आपुलकीच्या भावनेने आम्हास वेळोवेळी योग्य मदत व मार्गदर्शन केले, त्याबद्दल त्यांचेहि आम्ही आमारी आहो. तसेंच अर्नाळचे काँग्रेसचे निष्ठावंत कार्यकर्ते डॉ. दिनकरराव गाळवणकर यांनी अडचणीच्या वेळी आपल्या बंगल्यात योगीश्वर अथ मालेला आश्रय देऊन ग्रंथ प्रकाशनाच्या कामी बहुमोल मदत केली. त्यांचे आभार मानल्या. शिवाय आम्हांस लेखणी खाली टेववत नाही. सरतेशेवटी आभार मानावयाचे राहिले ते म्हणजे पुण्याचे समर्थ भारत छापखान्याचे व्यवस्थापक श्रीयुत स. रा. सरदेसाई हे होत. त्यांनी हा प्रस्तुतचा पथ काळजीपूर्वक, चांगला व मुदर छापून दिला, त्याबद्दल आम्ही त्यांचे अंतःकरणपूर्वक आभार मानून लेखणीला रजा देतो. अण्णासाहेब नवरे यांचा बंगला, शीव, मुंबई १८ जुलै १९५१. मंथकर्ता ·उपोद्धात यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले। तावत् ऋग्वेदमहिमा लोकेषु प्रचरिष्यति सायणाचार्य. पुण्य व पावनशील गंगोत्रीचे पवित्र नाव निदान ऐकून तरी ठाऊक नाही, असा अभागी प्राणी आज महाराष्ट्रात काण आहे ? अखिल गानय. जातीचे पार व दुरित हरण करणान्या दिव्य मामाई, प्रत्यक्ष माहेरघरच ते त्या स्वर्गीय गंगेची साक्षात् जन्मभूमि ! मग कोण नाही त्या पुण्य २ पावनकारक पुण्य तीर्थाचे दोळे भरून दर्शन घेण्यास उत्सुक होणार ! जो तो हिंदू त्या मंगलघामाचा भावभक्तिपूर्वक नाम्महिमा गात असता हे खरें, आणि हे खरे असले तरी मौज ही की त्या पवित्र व पावनकारक आणि म्हणून श्रेष्ठ व पुण्यकारक अशा स्या मगल महातार्याची प्रत्यक्ष शशी ओळख आज किती जणास आहे? त्या मगलघामाचे पवित्र-दर्शन प्रत्यक्ष घेण्याचे सद्भाग्य किती जणांच्या नशिबी आले आहे! याचे कारण काय, तर स्या पुण्यप्रद स्थानाची निर्जनता व दुर्गमता ! स्थान जित् के पवित्र तितकें गाठण्यास मोठे दुर्गम ! प्रसगी प्राणावर घेतले तरी बेतलेच! मग अशा कठीण व अवघड स्थानाकडे - प्रत्यक्ष त्याचे महात्म्य काही जरी आणि किती जरी असले तरी सामान्य माणसाला वेण जाऊन आपल्या डोळ्यांचे पारणे फेडून कृतकृत्य होण्याची बुद्धि कचितच होत असल्यास- स्यात मवल ते काय? अशीच गोष्ट-तंतोतंत अशीच गोष्ट-या आमच्या दासंबंधाने झाली तरी आहे, असे म्हटल्यास त्यांत बिघडले ते कोठें। या वेदमाउलीविषयी आम्हा भारतीयांची पूज्य बुद्धि, पवित्र मारना, योग्य अभिमान, अद्याप जागृत आहे, ही गोष्ट सर्वस्वी खरी | पण खेदाची गोष्ट ही की अशा ।

·(२) प्राचीन, पवित्र व प्रभावी वेदमंयाची ओळख आज आमच्यात किती जणास आहे ! सबंध महाराष्ट्र धुंडाळून पाहिला तरी खरे वेदभक्त व वेदा- र्थश हाताच्या बोटावर मोजण्याइतके तरी सापडतील की काय, हे श्रीहरिच जाणे | वेदासारखे दिग्य नि तेजस्वी शानभांडार डोळ्याआड होऊन विस्मृतीया भगाध उदरात गडप होण्याच्या पंथास लागावे, हा खरोखर दैवदुर्विलास नन्हे काय ? असो. आता झाले ते होऊन गेले. त्याविषयी अधिक चर्चा करण्यात अर्थ नाही. मात्र आम्हास आता स्पष्ट सांगावेसे वाटते की वेदमाउलीकडे पुन: वळण्याचा, तिचे दर्शन घेणेचा, तिला कौल लावणेचा पर्यकाल भारताला माता पुनः लाभला आहे. तेव्हा दोन हजार वर्षांचे आलस्य झाडून, भ्रामक व विपरीत समजुतीला मूठमाती देऊन, श्रुतिमाठलीचे पवित्र दर्शन घेतल्यास भारताचे गतवैभव व सुवर्णयुग पाहण्याचें सद्भाग्य त्यास खरोखर पुनः लाभेल, ही आशा खात्रीने निरर्थक ठरणार नाही, अशी आमची प्रामाणिक समजूत आहे. भारताचा खरा उद्धार व खरा उत्कर्य हा अनुभवपुष्ट भारतीय अष्टपैलू संस्कृतीवरच सर्वस्वी अवलंबून असून, त्या संस्कृतीचे मूलपीठ हे वेदप्रयाच्या दिव्य अंतरंगात गर्भित आहे. है सूर्यप्रकाशाइतके स्पष्ट असूनहि आम्हांस ते अद्याप दिसत नाही व दिसू नये, है आधर्य तर खरेच, पण त्याबरोबरच दुर्दैवहि नन्हे काय अहितापानि काढिती। हित देऊनि वाढविती । नाहीं श्रुति परौति । माउली गा॥' अशी वेदमहती श्रीज्ञानराजांनी आपल्या दिव्य शानेश्वरीत अर्थपूर्ण घ गौरवपूर्वक गाइली आहे. त्याची आम्हांस आठवण न होणे म्हणजे भारतीयांचे नष्टचर्य अजून संपले नाही, असाच त्याचा सरळ अर्थ होय. तेव्हा भारतराष्ट्राच्या उत्कर्षार्थ व विश्वशांतीच्या प्रसारार्थ उदार नि उदात्त अशा तेजस्वी भारत संस्कृतीचें यावाक्य पुनरुज्जीवन करून तिला उजळा देऊन पुनः प्रमावी करावयाची तर वेदग्रंथांची ओळख, अभ्यास व प्रसार अवश्यमेव झालाच पाहिजे, याविषयी विचारवंत भारतीयांत दुमत होणे शक्यच नाही. याचे कारण असे की वेदाची शिकवण म्हणजे वाघिणीचे दूध ! रोगनाशक व पुष्टिवर्धक अशी दिग्यौषधि!

·. यकीला व राष्ट्राला रोजापुंज व निर्भय करणारे असे स्वर्गीय अमृत ! इष्ट मनोरय पूर्ण करणारा फल्पवृक्ष ! जो त्या दिव्य शानामृताचे घुटके घेईल, सो सिंहाचा छावा बनलाच पाहिजे! आणि मार्गेपुर्दै केव्हातरी मानय फोर्टीतून उत्क्रांत पावून, अखेर देवकोटीत जाऊन विराजमान झालाच पाहिजे! आणि का नाही होणार 'वीर्य वै कर्म ही ज्याची शिकवण, 'अभयं वे प्रया' हा ज्याचा महामंत्र, 'इदं सर्व यदयमात्मा' हा त्याचा पंटाघोष व 'अहं ब्रह्मास्मि' ही ज्याची फलश्रुति, अशा विश्वमंगल तेजस्वी महामंयाचे-यशप्रकृति वेदनारायणाचे-परम श्रेयःस्वरूप शानदेवाचे-शुममंगल दर्शन झाल्यावर मग कोण नाही पन्य होणार ! नि कोण नाही कृतकृत्य होणारा लोखडाला परिसाचा दिम्य स्पर्श झाला म्हणजे त्याचे सुंदर सुवर्ण पनत नाही काय ? सूर्याचा उदय झाल्यावर अंधकार पळून जात नाही काय ! अमृत पोटात गेल्यावर मृत्यूचे हातपाय गारटून लुले परत नाहीत काय ! मग झाले तर, ज्यावर वेदनारायणाची कृपादृष्टि वळली तो मानव नरशार्दूलहि होईल आणि मार्गेपुढे 'नरा' चा 'नारायणहि' बनेल ! यात झांका कसली नि आवर्य कसले वेदशामाचा तो दिव्य महिमाच आहे, असा वैभवशाली प्राचीन भारतीयांचा तेजस्वी इतिहास कठरवाने सर्व जगाला जाहीर करीत आहे. आणि हे ज्यांना कळत नाही २ पटत नाही ते कपाळकरंटेच खरे!! या स्वतंत्र भारतात पौरुपाचे नवचैतन्य पुनः तेजाळावयाचे तर आखल मानवकोटीच्या अघाडीवर असलेल्या आमच्या प्राचीन भार्य ऋषींच्या विश्वमंगल व तेजस्वी अशा ज्ञानमारफरांचे पवित्र दर्शन पुनः घेण्याची ही आता वेळच आली आहे. जगात खरी शांति नादून मानवकुलाचा उद्धार व उत्कर्ष साधावयाचे सामर्य जर कोठे असेल तर ते पाया सनातन धर्माच्या विशाल व दिग्य संस्कृतीतच आहे, ठासून सांगावयास मग म्यावयाचे काय नि कोणाला ! विश्वशातीची मायक्स म्हणजे ही आर्य संस्कृति ! क्षणोक्ष पालटणान्या चंचल नि अस्थिर राजकीय तत्वज्ञानाने किया देहतर्पणाच्या नादी लागलेल्या जाड पोपक्षाच्या गलबल्याने ·(४) मुळीच साधणार नाही.मानव कुटुंबात शाश्वत शांति व विश्वरंधुत्व नांदण्याचा हा मार्गच नाहें । राष्ट्रीय मत्सर, वर्णद्वेष, वर्गकलह, समाजविघटणा, लष्करी चुरस, आसुरी महत्वाकांक्षा, स्वार्थमाधुपणा इत्यादि दुष्ट मनोविकार पोसण्याचे व वाढविण्याचे हे आसुरी आखाडे आहेत! यातून शातिसमा- धानानी व मुखानंदाची भाषा करणे म्हणजे निंबापासून आंन्याची आशा करण्यासारखेच आहे!! आम्ही सत्यसत्य सांगतों की, भाखिल विश्वाकडे आत्मीय दृष्टीने पाहणान्या व पाहण्यास शिकवण्यान्या उदार भारतीय संस्कृतीच्या प्राप्त परिस्थित्यनुरूप पुनरुज्जीवनानेच हे कार्य साधू शकेल; म्हणून उदयोन्मुख नवभारतास आमच्या प्राचीन, पवित्र व प्रभावी शानदेवाचे मोहर मंगल दर्शन करवून त्याच्या ज्ञानदीपावर आलेली अज्ञानाची काजळी झाडून, तो पुन्हा सतेज व प्रफुल्ल करावा, या उद्देशाने आम्ही या गुइपग प्रयमालेचा उपक्रम करून, त्यातील हे 'ऋप्रत्नमांदार' नावाचे चौथे सुंदर व सुमंगल पुष महाराष्ट्रास सादर करीत आहो. ही भामची अर व नन्न सेवा सूत्र, उदार नि भाविक महाराष्ट्र योर मनाने गोड मानून घेईल, तर आमन्मा श्रमाचे सार्थक हाले असे समजून आम्हांस पुढील मार्ग आक्रमण करण्यास धीर व उत्साह येईल ही भाया प्रदर्शित करून, भात प्रस्तुत विषयाकडे वळतो. ऋग्वेद ग्रंथाविषयी आधुनिक वाचकवर्ग हा बहुतेक अनभिज्ञ असल्या. मुळे तत्संबंधी त्याला उपयुक्त व मार्गदर्शक अशी काही ऐतिहासिक व शास्त्रीय माहिती देणे हे जरूर असल्यामुळे त्याचें ये पोडक्यांत दिग्दर्शन करू इम्छितों वेद हे पश्यिय का अपौरुषेय या वादग्रस्त प्रभाण्या भानगडीत न शिरतां इव मात्र आम्ही छातिठोकपणे सांगू शकतों की, जागतिक घामाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान सोव उचव अग्रभागी आहे!ते जितके प्राचीन आहेत, तितकेच वेनस्वी आहेत 1 ते शानगर्भ असून मानव बुद्धीला सतत चैतन्य देणारे आहेत! या पृथ्वीवर आज जितके म्हणून धर्म नांदत आहेत त्या सर्वांना प्रकाश प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष या दिव्य प्रांतूनच मिळाला आहे, ही गोष्ट जगातील समतोल दृष्टीच्या सर्व धर्म अम्मासुकांना .

·फळून व मान्य होऊन चुकली आहे. गतएव सायणाचार्यांनी म्हटल्याप्रमाणे ऋग्वेदासारखे महनीय ग्रंय हे या पच्चंद्रदिवाकरी अमरकीर्ति आहेत, है भारतीयांनी विसरण्याचे पाप करूं नये! असो, वेदाचा उद्देश वेद केन्द झाले याचा मानव सुदीला पत्ता लागत नाही व आतf- पर्यंत लागला नाही व पुढे केन्दादि लागल्यासारखा नाही. म्हणून त्यांना अनादि असे म्हणण्यात येते. ते प्रथम अन्यक रूपांत होते. त्यांचे दर्शन ज्या महापुरुषांना-पुण्यपुरुषांना-प्रयम झाले व ज्यांनी ते जगाला उपचारून जाहीर केले, त्यांना ऋपि असे म्हणण्यात येते. 'यस्य वाक्यं स ऋषिः- ज्याने मंत्र उच्चारून जगाला कळविला, तो त्या मंत्राचा अपि होर आणि ज्याला उश्न तो मंत्र म्हटला गेला ती त्या मंत्राची देवता. 'या तेनो- पते सा देवता' असा मील 'देवता' शब्दाचा अर्थ समजला जातो. वेद म्हणजे शान असा त्याचा सर्वसाधारण अर्थ असला तरी देवता- विषयक शान असा त्याचा पारिभाषिक अर्थ आहे. वेदात में शान आहे, ते मुख्यत्वे कम्न अलौकिक, आधिदैविक व अध्यात्मक असे सूक्ष्म व गूद शान आहे. पण म्हणून त्यात जागविक शान नाही, असा मात्र त्याचा अर्थ नव्हे. ते आनुषंगाने त्योत आहेच आहे. पण त्यासाठी त्याचा अवतार नसून अलौलिक शान-पारलौकिक शान-सांगण्यासाठी त्याचा अवतार आहे, हा सांगण्याचा भाव, मनुष्याला आप इष्ट मनोरय साधण्यासाठी पामेश्वराने त्याला बुद्धीची दिप देणगी देऊन ठेविली आहे. तिचा जीवनक्रमांत यथेच्छ उपयोग करून, इष्टसिद्धि व अनिष्टपरिहार साधावा असा परमेश्वरी उद्देश असून, त्याप्रमाणे मनुष्याने त्या बुद्धीचा प्रपंचात भरपूर व कसून उपयोग करून घेऊन आपला कार्यमाग उरकून घ्यावा, असा ईशसंकेत आहे. पण जेव्हा व ने त्या बुद्धीचे काही चालत नाही-ती जे यकवे व हारपाय टेकते- तेच व तेव्हाच घेदाकडे घाव मारून, फ्रेण्या जोरावर त्यांतील आदेशा. नुसार वागून आपली कार्यसिद्धि करून प्यावी, हा पाचा उद्देश आहे.

·माष्यकारांनी ही गोष्ट पुढील वचनांत स्पष्ट नमूद करून ठविली आहे. 'प्रत्यशेणानुमित्या वा यस्तू गयो न बुध्यते, एनं विदन्ति वेदेन तस्मादेदस्य वेदता ।।' प्रत्यक्ष अगर अनुमानाने मनुष्याला जो उपाय सुचत नाही तो वेदानें सूचित केला जातो म्हणून वेदाची वेदता होय अशी सायणाचार्यानी ऋग्वेदभाष्यात वेद शब्दाची व्याख्या केली आहे. स्यारस्न हे उघड होते की प्रत्यक्ष उपाय जेय बुद्धीला दिसतो अगर तर्काने त्याचे आकलन करण्यात येते, तेथे वेदाला कौल लावण्याचे कारण नाही. ते युद्धीची मात्राच चालविली पाहिजे आणि ती मानाच तेथे प्रभावी ठरते. हीच गोष्ट विद्यारण्यांनी देखील जरा निराळ्या शब्दात सांगितली आहे. वेद शब्दाची म्याख्या त्यांनी दिली आहे ती अशी:--'इष्ट प्राप्यनिष्टपरिहारयोरकौकिकमुपायं यो मन्यो पेदयति । वेदः' इष्टप्राप्ति व अनिष्ट परिहार यांविषयीं थलौकिक उपाय-लौकिक नरहे-दैवी उपाय -पौरुषेय नन्हे सुचवून अगर दाखवून देणारा जो ग्रंथ त्यास वेद असें म्हणतात. यावरून देखील पाहय मार्गाने-मानवी युदिसाम-ने-ज्या गोष्टी साध्य होण्यासारख्या आहेत त्याबद्दल घेदाकडे घाव मारण्याची गरज नाही, असा भावार्थ वरील वचनांतून ध्वनित होतो. अर्थात् जेथे व जेन्हा मनुष्याचे सर्व लौकिक उपाय यकतात, प्रयान फसतात, आणि बुद्धि कुंठित होते, तेथेच व तेव्हांन या दिव्य व अलौकिक प्रयाचे साहाय्य घेणे हैं इष्ट व युक्त असून, त्याप्रमाणे प्राचीन आर्यानी- दोपासकांनी-ते तसे घेऊन श्रद्धामक्तीच्या जोरावर आपले ऐहिक व पारलौकिक सुख व हित-उत्कर्ष व उद्धार-साध्य करून घेतले होते, हे इतिहास-पुराणांवरून अगदी स्पष्ट होते. यावरून हे उघड होते की घेद अंपाचा उद्देश म्हणा अगर प्रांत म्हणा, तो लौकिक नसून अलौकिक व पारलौकिक आहे. एकंदरीत काय तर वेदषयाची शिकवण मनुष्यमात्रास असल्या घेळी योग्य मार्गदर्शक असून, ती उत्कर्षक व मंगल कारक आहे, याविषयीं था थधिक सांगणे नको. वेदाचें मूळ स्वरूप प्राचीन भारतीय आर्याचे पवित्र शानमाडार ज्या ग्रंथात समाविष्ट ·(८) आणि ही व्यवस्था यश कार्यार्थ करण्यात आली. ही गोष्ट 'व्यदधावसंतत्यै वेदमे के चतुर्विधम्' या वचनावरून स्पष्ट होते. तेव्हा लक्षात ठेवावयाची गोष्ट ही की मुळात वेद हा एकच असून, पुढे म्हणजे द्वापराच्या अंतभागी स्या एका वेशाच्या चार संहिता करून त्या चार शिष्यास देऊन यांतील पौरोहित कार्य सुलभ व सुगम करण्यात आले. पण हा इतिहास पाचात्य पंडिताना अवगत नसल्यामुळे त्यांनी ऋग्वेद हा स्वतंत्र वेद मानून, त्याला इतर वेदांपासून निराळे केले व त्याचा एक स्वतंत्र कालखंड करून त्या दृष्टीन स्थाचें परीक्षण व निरीक्षण करण्याचा पायंडा घातला व तोच आमच्या आधुनिक आग्डविद्याविभूषित भारतीय पहितानी सत्य समजून त्या धोरणाने तेहि नालू लागले आहेत, पण ही कल्पना चुकीची आहे, असा भारतीय इतिहास स्पष्ट सांगत आहे. ऋग्वेदशाखा विस्तार वेदम्यासानी वेदराचीतून ऋचांची निवड करून तिची संहिता बनविली. ती आज ऋग्वेद या नावाने ओळखली जाते. ही सहिता त्यांनी पैल ऋषीम दिली, असे बर मांगण्यात आले आहे. त्या पल ऋषींनी त्या संहितेचे दोन भाग करून इद्रप्रमती व बागल या दोन विध्यास ती पढविली. भाचो गृहीत्वा पैलस्तु न्यभनत्तु दिघा पुनः ॥ २४ ।। द्वे कृत्वा संहिते चैव शिष्याम्यामदददिभुः।। इंद्रप्रमतये चैका द्वितीया पाकलाय च ॥२५॥ (बझार पुराण,अ.३४,२४-२५)पुढे वाकलांनी त्याचे नार प्रकार करून वे आपल्या चार शिष्यांस दिले.व पुढे इंद्रप्रमतीच्या शिष्यपरंपरेतील देवमित्र शाकल्यानी आपल्या मतानुसार मूळ संहितेचे पाच प्रकार करून ते त्यांनी आपल्या शिष्यास पदविले. पतंजल काळी या ऋग्वेदाच्या एकंदर एकवीस शाखा झाल्या होत्या असे 'एकविंशतिधा यादृष्यम्' या त्यांच्या वचनावरून स्पष्ट होते. या एकवीस शाखांचा धमावेश मुख्य पाच गटात करण्यात आला असून तो पुढील प्रमाणे चरणन्यूहात देण्यात आला आहे. ते वचन आहे ते असे- 'ऐतेषां शाखा पंचविता भवन्ति। शाकला। वाकला: | आश्व- सायनाः । शाखायनाः। मण्डूकेपाश्चेति ॥ या एकवीस पोट शाखांचे मिन मुख्य पाच गट झाले असून त्यांची नावं अनुक्रमें शाकल, वाकल, भावकायन, शारदायन, माण्डूकेय मी भाहेत.

·पुढे चेदमित्र शाकल्याने आपल्या संहिण्या ज्या पांच पोटशाखा पाइल्पा, पाची हकीकत वायुरात देण्यात आल आहे ती अशी:-- मे दमित्रस्तु शाकाश महामा द्विजरातमः । चकार संहिता पञ्च बुद्धिमान पदवित्तमः ।। ६३ ॥ तस्छिष्याऽभवन् पञ्च मुगलो गोलकस्तथा। खाली. पच तया मत्स्यः शोसरेयस्तु पञ्चमः ॥ ६४॥ (बायु.पु. अ. ३० ६३-६४) बुद्धिमान ५ २दरा असा महात्मा जो वेदमित्र माकल्य, सार्ने ऋग्मेदाम्या पाच संहिता करून त्या अनुक्रमे मुद्गल, गोलक, खालीय, मररक, व शोधरेय अशा पाच शिण्यास वाटून दिल्या. असाच उल्लेख विष्णुपुराणांतहि पग भादळतो. मात्र फरक दा को बायुपुराणातील मास्यः याबद्दल येथे 'वात्स्या' 'गोलकाः' पद्दल 'गोमुग्वः' 'खालीया:' बद्दल 'शालायाः' यशोशरेवा बद्दल 'शरीरस' हा शब्द आदळतो, याचप्रमाणे बास्कलर्नेहि ऋग्वेदाच्या चार मंदिता फरून या अनुक्रमें बोय 'ममिमाठर' 'पाराशर' य याराबल्य (हे योगीश्वर याज्ञवल्क्य नम्हेत) योस दिपा. (म. प्र. ३४, २६-२७ ) याप्रमाणे शाकल्याच्या पाच व मालामा चार भसे मिळून एकदर भावेदाच्या नऊ मुख्य शाखा झाल्या भाहेत. प्रस्तुत वा आमचा जो ऋग्वेद आहे तो शाकल्य-राठाचा असून, सावरच सायगाचार्याचे 'वेदार्थ प्रकाय' नावाचे सुप्रसिद्ध महामाय आहे. अहद शाखेचा समायोक्यात इतिहास आहे. ऋग्वेदाची ग्रंथपत्ति ऋगवेद हा ग्रंथ समा सूक्तपद व छंदोबद्ध म्हणजे पयमय असून, तो चिरेबंदी बापाप्रमाणे इतका व्यवस्थित व बंदिस्त आहे की तेथे कोठे म्हणून कोठेच इतरांना हस्तक्षेप कान ढवळाढवळ करण्याछ मुळीमुद्धा वाव नाही.योनकाचार्यानी बारकाईने या ग्रंपाची मोजदाद करून त्याची नीट वाळेबंदी करून ठेविकी असामामुळे ये आव उलाढाल करण्याला कोणाला संषि म्हणून राहिली नाही. त्यांची ती अचू पद व अधरगणति पाहून माधुनिकीना एक मोठी नवलाईच बाटण्यासारखी असल्यामुळे त्याचा उल्लेख आम्ही येथे पोहर्शत करीत आहो. ऋग्वेदात एकंदर पर्दै किती ·आहेत याबद्दल त्यांनी लिहून ठेविले आहे ते असे-काल्यदृष्टे पदल- क्षमेकं साधच वेद त्रिसहसयुक्तम् । शतानि चाष्टौ दशक द्वयं च पट् चेवि ६ चर्चितानि ॥ ४५ ॥ शाफल्योक ऋक्संहितेत एक सक्ष प्रेपन्न हजार आठ सम्बीस पर्दे आहेत. माणि ऋचाची संख्या दिली आहे ती अशी- 'ऋचा दशसहस्राणि ऋचा पंचशतानि च। ऋचामशीतिः पादव पारणं संप्रकीर्तितम् ॥ ४३ ।' शाकलसंहिवेत ऋचांची संख्या एकंदर दहा हजार पांचरों ऐंशी इतकी भरते. आणि गंमत ही की एवढ्यावरच त्यांचे समाधान न होता पुढे अक्षरांचीसुद्धा मोजदाद करून त्याची देखील नोंद करुन ठेविली आहे ती अशी:-'चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वात्रिंशञ्चाक्षरसह- साणि म्हणजे तेथे जी अक्षरसंख्या आहे ती चार लक्ष बत्तीस हजारच मरते, शिवाय ऋग्वेदाची बांधणी अध्यायवारी व मंडलवारी अशा विविध पद्धतीने करण्यात आली असून, त्यांचीहि संख्या सुनिश्चित करण्यास ते चुकले नाहीत. सर्वानुक्रमणीमध्ये शौनकाचार्यानी त्यांचा हिशोब दिला आहे, तो असाः- 'अध्यायानां चतुःषष्टिमण्डलानि दशैव तु । वर्गाणा तु सहसे हे संख्याते च पळुत्तरे ।। ३८॥ सहसमेत्सूक्तांना निश्चित खैलकेविना । दश सप्त च पठ्यन्ते संख्यावं वै पदक्रमम् ॥ ३९ ॥ ऋक् सहितत एकंदर चौसष्ट अध्याय, दहा मंडळे, दोन हजार सहा वर्ग व दहाशे सतरा सू असून त्यात खिलांचा समावेश करण्यांत आला नाही. आठन्या महळात ही सैलिक सूक्त येत असून, त्यांचे अठरा वर्ग व अकरा मुक्त अशी संख्या भरते. आणि ही वरील सख्येत मिळविली म्हणजे २०२४ वर्गव १०२८ सूक्ते अशी एकंदर संख्या भरते. आणि हे सर्व नीट व्यवस्थितपणे सांगावयाचे झाले तर शाकल्योक्त ऋग्वेद संहितत ६४ अध्याय, २०२४ वर्ग १० मंडळे, १०२८ सूकं, १.५८० ऋचा, १५३८२६ पर्दैछ ४३२००० भक्षरे असून, ती सर्व या महामंयाची दिव्य दौलत पाहिली म्हणजे कोणास साश्चर्यानंद वाटणार नाही! इतक्या व्यवस्थित रीतीने, शन्द नि शब्द आणि अक्षर नि अक्षर अचूक मोजदाद करून आजपर्यंत सुरक्षित जतन करून ठेविलेला असा हा प्राचीन, मुंदर, विशाल व शानगर्भ महाप्रय जगातील वाड्मय-इतिहासात हा एवढा एकच आहे !! - ·b मंत्रज्ञान वेदमंच हे अलौकिक ग्रंथ असून त्यांचा प्रति व विषय हे आधिदैविक व आध्यात्मिक आहेत. म्हणून व्यावहारिक नियमापासून त्यांची अध्ययन पद्धत काही अंशी निराळी आहे. मंशातील भाषा प्राकृत भाषेहून मिरव दुओंष असली तरी वी अर्थपूर्ण आहे. म्हणून जो मंत्र तोंडाने म्हणावयाचा त्याचा अर्थ युद्धीन आकलन केल्याशिवाय नुसत्या अक्षरोचाराने मंत्रातील ममें समजत नाही आणि मर्म न.समजले, त्याचा आशय न समजला- सर ययोचित कर्म घडत नाही. २ कर्म न पडले तर मंत्र प्रभावी होउन इष्ट मनोरय सिद्धीस जात नाही, हे मग निराळे सांगावयास पाहिले की काय आता येथें मंत्रज्ञान म्हणजे अइरशान महे,तर अज्ञान वेदमंत्र स्करण पावून फलद्रूप होण्यास स्या मंत्राचा अर्थ म्हणजे मर्म व रहस्य अंत:करणात स्पष्ट प्रतिबिंबित होणे अपरिहार्य आहे. ज्या देवाला प्रसन्न करून घेऊन तद्वारा आपले इ मनोरथ प्राप्त करून घ्यावयाचे त्या देवाला स्वरूरत: व स्वभावतः ओळखिले नाही तर तो देव तरी आपणांस कमा ओळखणार ! म्हणून मंत्रार्थ समजून मंत्रोच्चार करणे याचेच नाव वेदाध्ययन, "ऋचो ह यो वेद स वेद देवान्'-ज्याला ऋचान अर्थज्ञान झाले तोच वैदिक देवांना ओळखतो-असे वृहदेवतेत स्पष्ट म्हटले आहे. प्रत्यक्ष ऋग्वेदसिदि हेच सांगितले आहे. 'ऋचे अधरे परमे व्योमन् यस्मिन्देया अधि विधे निषेदुः । यस्तमवेद किमृचा करिष्यति ।। (ऋ१.१६४-३९) अत्युच्च अथा स्वर्गाप्रमाणे असणाऱ्या वेदमंत्रांच्या अक्षरांत देव पास करून आहेत. तर असें जें वेदमंत्रावर ते ज्याला अर्थरूपाने समजले नाही त्याला प्रचा काय करणार आहेत ! ज्यांनी ते अक्षरगत तत्व ओलाखेले ते शानीच पूर्ण सुखी व कृतकृत्य होतात. आणि ही गोष्ट डोळ्यांपुढे ठेवूनच यास्काचार्यानी आपल्या नितांत स्पष्ट ग्इटले की 'स्थाणुरये भारहार: किलाभदधीत्य वेदैन विमानाति योऽर्थम् । योऽर्थश इत्सकलं मद्रमश्रुते नाकमेति ज्ञान विभूतपाप्मा || (नि.अ.१ सू.१८) जो वेदाचें अध्ययन करून त्याचा अर्थ मात्र जाणत नाही तो खरोखर ·(१२) भारवाहक खांबाप्रमाणे आहे. जो त्याचा अर्थ जाणतो, त्याचेंन कल्याण होते व तोच ज्ञानाने सर्व पापांचा नाश करून निष्पाप छोत्साता स्वर्गास जातो. एवंच सांगावयाचे तात्पर्य काय तर वेदाध्यन हे सार्थच झाले पाहिजे. तरच त्याचे नांव वेदाध्ययन!. पण बुद्धोत्तर काळी-वैदिक आर्याच्या अवनत काळी-तेजस्वी यज्ञसंस्थेच्या हासकाळी-हा मनु पालटून देवोपासनेला निराळीच कलाटणी मिळाली. म्हणजे वैदिक देवोपासाना बंद पडून त्याची जागा अवतारोपासनेने घेतली.इंद्र, अग्नि व वरुण या देवांना छाट मिळून त्यांची जागा रामकृष्णादिक पुराणपुरुषांनी बळकावली. वेदाम्यासाला ओटी लागून तेथे पुराण ग्रंथाची सरशी झाली, अर्थात् चौतोपासना बंद पडली व त्याची जागा स्मातोपासनेने पटकावली. याचा परिणाम असा झाला की वेदाध्ययन पद्धतीचे दोन गट निर्माण झाले. एक यशोपासक-मीमांसक-गट व दुसग स्मार्तोपासक मूर्तिपूजक गट असे दोन गट बनून, त्यांच्या त्यांच्यात वेदाध्ययनाबद्दल मदभेद उत्पन्न होऊन मीमांसक हे 'अध्ययन सार्याक्षरमहणमिति' या मताचे व दुसरे म्हणजे मूर्तिपूजक हे 'अध्ययन च अक्षरमाप्रपाठः या मताचे पुरस्कर्ते बनले. अर्थात् आधुनिक वैदिक व भटभिक्षुक हे अर्थशान शून्य बंद. पुरस्कतें अभिमानी आहेत. याशवल्वपानी शतपयांत 'यो अश्वमेधं न वेद सोऽब्राझणः' जो अश्वमेघ जाणव नाही तो अमाहाण होय, या वचनांची या दुसऱ्या गटाला पूर्ण विस्मृति पडली आणि त्याचे प्रायवित्त आजच्या पोपटपंची भटाभिक्षुकांना भोगणें प्राप्त झाले आहे ! पण आज परिस्थिति बदलल्यामुळे व लोकांत जागृति होऊन ज्ञानलालसा बादल्यामुळे वेदार्य समजून घेण्याची बुद्धि व प्रवृत्ति हिंदू समाजात दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे, हे एकापरी सुचिन्हच असून, ती शानलालसा मुपूर्त करण्याची संधि आतt पुनः प्राप्त झाली आहे व ते कर्तव्य बजावण्याची जबाबदारी घेदाभिमानी उदारमनरक विद्वानावर येऊन पस्त असून, ते कार्य योगीश्वर ग्रंथमालेने यथाशक्ति व यथामति पूर्ण करण्याचे अंगीकृत केले आहे. ते कितपत तडीस गेले आहे, है ज्याचे त्यानेच ठरवावे, म्हणजे शले. असो. पठणाचे च ·देववज्ञान वेदमंत्र सुफलदायी वाण्याकरता आणखी काही आनुषंगिक गोष्टींकडे नजर देणे इंदि आवश्यक आहे. केवळ मंत्राचा अर्थ समजून घेऊन भागत नाही. कारण प्रत्येक वेदमंत्र ऋषि, देवता, छंद व विनियोग यानी युक्त असून, त्यांचंहि त्या मंत्राबरोबरच यथार्थ शान असणे ६ स्या मत्राबरोबरच त्यांचादि उच्चार करणे जरूर आहे. त्याशिवाय मंत्रोच्चार शास्त्रोक्त हाला असें म्हणता येत नाही. आणि मंत्र शास्त्रोत म्हटल्याशिवाय तो प्रभावी होत नाही. हा असा गंत्रशासचा नियम आहे, 'यो दया अविदित्यायच्छन्दोदय बाह्मणेन याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणु धर्मति गर्ने वा पद्यति ॥ (११). असे तांड्य आर्येयवाक्षणात म्हटले असून, त्याचा भावार्थ असा की जो वेद मत्राचा ऋषि, छंद, देवत व माझण म्हणजे विनियोग न जाणता फक्त मत्र पठणानेच यशयागादि करतो अथवा वेद शिकवितो तो जणु काही खांबाला टकरच गारतो अथवा खध्यांत घसरून पडलो। या विषयी बृहद्देवतच एक वचन आढळतें तें असें । 'नाहि कधिदविशाय यथातथ्येन दैवतम् । लौक्यानां वा वैदिकांना कर्मणा फलमभुते (१-४) ज्याला मंत्रातील देवताचे यथार्थ ज्ञान नाही त्याला लौकिक अगर वैदिक कर्माचे फल मिळत नाही. याचे कारण असे की जो मंलाची देवता जाणून यजन कर्म करतो, त्याचेच हविरन ती ती देवता ग्रहण करते. अन्यया स्याने दिलेला हविर्भाग ती देवता ग्रहण करीत नाही. म्हणून म्हटले आहे की, 'मंत्राणा देवताविद्यः प्रयुक्ते कर्म कर्दिचित् । नुपन्ते देवतास्तस्य हविन देवाताऽविदः ।। (वृहदेवता ८-१३१) नुमत्या देवताशानावरच है मागण्यासारखं नाही. तर त्या मंत्राचा द्रष्टा ऋषि व छंद यांचेदि शान त्याबरोबरच आवश्यक आहे. 'नियमोऽय जपे दोमे विश्छन्दोऽय दैवतम् । अन्यथा चेप्रयुञानस्तत्फला चात्र हीयते । (पृ. ८-१३४). वेदपठणाचा असा हा नियमच होऊन बसला आहे की जपहोमात त्या त्या मंत्राचा ऋषि, छद व देवत यांचा यथार्थ विनियोग करणे. आणि जर कोणी त्याचा अन्यथा उपयोग करील त्याला त्या कर्माचे फल मिळणार नाही. इतकेच नव्हे तर तसे करणारा पापी होतो.

·(८-१३६). अतएव ज्याला मंत्रद्वारा आपले कल्याण करून घेणे आहे, स्याने त्या मंत्राचा ऋषि, छंद व दैवत यांचे सम्यग् ज्ञान जल करून घेतले पाहिजे. आणि इकडे दुर्लक्ष करून जो मंत्राचा उच्चार करील लाचे तें कर्म फुकट जाऊन शिवाय घर पाप मात्र पदरी पडते, असा मंत्रशास्त्राचा इशारा आहे. ऋषीचे ज्ञान म्हणजे ऋषीचे नामपात्र ज्ञान नव्हे. तर या पी. संपूर्ण चरित्र, त्याचा स्वभाव, गुण व महिमा यांचे शान, दैवतशान म्हणजे नाममात्र ज्ञान नसून त्या देवतांचे स्वरूप, स्वभाव व गुणधर्म यांचे शान व छंदशान म्हणजे त्या छंशची शास्त्रोक माहिती असा अर्थ येथे अभिप्रेत आहे. 'अर्थशानमृपिशानं भूयिष्ठमुपकारकम्' या वचनाकडे वेदाभ्याचे लक्ष जाईल तर काय सोने होईल ! एकंदरीव काय तर वेद- मंत्र उच्चारताना प्रथम त्याचा ऋषि, मग देवता छैद उम्चास्न, नंतर मंत्रपठणास सुरवात करावी, हा सांगण्याचा भावार्य. (पृ. ८-१३८) हे सर्व झाले तरी तेवढ्यावर सर्व काही भागले असे होत नाही. तर तो मंत्र उच्चारणाराहि काही विशिष्ट गुणांनी युक्त असावा लागतो. सर्वांनाच मत्रोच्चाराचा सर्रास अधिकार नाही. त्यालाहि नियम आहेत. मंत्र कोणी कसा उच्चारावा, याबद्दल वृहदेवतेत सांगितले आहे ते असे:-- 'योगेन दाक्षेन दमेन वद्या वाहुश्रुत्येन उपसा नियोगः। उपास्यास्ताः कुत्रनशो देवता या, ऋचो ह यो वेद स वेद देवान् । यपि यो वेद स वेद यशान् सामानि यो घेद स वेद वयम् ॥ (८-१३०). देवतांची उपासना एकामचित्तानें, निरलसपणाने, इंद्रियनिग्रहार्ने, शानपूर्वक, बहुश्रुत- पणाने, तपाने, व नियोगाने करावी. जो ऋचा जाणतो तो देवाना जाणतो, जो यजुर्वेद जाणतो तो यज्ञकर्म जाणतो आणि ज्याला सामवेद समजला, त्यालाच तत्त्व काय ते समजले. यावरून प्राचीन वैदिक ऋषींचं घेदकालीन पुरोहिताचें, शान किती सखोल, किती न्यापक, किती भरीव नि किती अगाध होते, याची कल्पना करता येते.

·ॐ
मण्डल पहिले
रत्न १ लें
मधुच्छंद-ऋपि, अप्नि-देवता, गायत्री-छंद
॥ ॐ ॥ अग्निीळे पुरोहित यज्ञस्य॑ देवमुस्विजम् ।
होतारं रत्नधातमम् ॥ १-१-१ ॥
श्री. वि. (अमि) प्रातरनुवाक;
स्मा. वि. ग्रझयज्ञ, आज्यहोम
अग्निः पूर्वमिर्षिभिरीडयो नूतनैरुत ।
स देवाँ एह वक्षति ॥ १-१-२ ॥
अमिनो रयिमश्नवत्पोमेव दिवेदिवे ।
यशस वारवत्तगम् ।। १-१-३ ॥
श्री. वि. (भाधान) अनुवाक्या
(मराठी मावार्थ)
यशशालेत आहवनीय रूपाने अग्रभागी स्थित असणारा, मकजनाचे
मनोरय उदार हस्ताने पुरविणारा, यशस्थानांत देवांना बोलावून आणणारा,
पुण्यफलरूप संपत्तीचे पापण करणारा असा हा अग्निदेव, त्या देवाचे मी
भावभक्तिपूर्वक स्तवन करतो. (१.१.१) हा अनिदेव भृगुअंगिरा-
प्रभृति पुरातन ऋषींकडून स्तविला गेला. आणि तसाच आजहि
भामच्यासारख्या प्राकृत भक्तजनांकडून स्तविला जात आहे. तो यजनाई
देवोना या यज्ञशालेंत घेऊन येवो! (१-१-२) मक्तजनांकडून स्तविला
जाणारा हा जो अमिदेव त्या अनिदेवाण्या उपासनेने यजमान हा नित्य
धादिंगत होणारे, यश प्राप्त करून देणारे, व पुत्रपौत्र व दासदासी यांनी
संपन्न असणारे असे ऐश्वर्य प्राप्त करून घेतो. (१.१.३)
।

·(२)
अग्ने यं यज्ञमधुरं विश्वतः परि भूरसिं ।
स इद्देवेषु गच्छति ॥ १-१-४॥
अग्निहोता कवि+तुः सत्यश्चित्रवस्तमः ।
देवो देवेभिरा गमत् ॥ १-१-५॥
यङ्ग दाशु त्वमग्नै भद्रं करिष्यसि ।
तवेत्तरसत्यमगिरः ॥ १:१-६॥
उप त्वाने दिवेदिवे दोपविस्तर्धिया वयम् ।
नमो भरन्त एमसि ॥ ॥ १-१-७॥
श्री. वि. ( अग्नि) अभिपोमप्रगपन
राजन्तमपुराणी गोपामृतस्य दीदिविम् ।
वर्धमानं स्वे दमै ॥ १-१-८॥
स नः पितेव सुनवेऽनै सूपापनो भव ।
सर्चस्वा नः स्व॒स्तये ॥ १-१-९॥
औ.वि.(अग्नि) प्रातरनुवाक. स्मा.वि. प्रझयश, भाग्यहोम
रत्न २रें
मधुच्छेद-ऋषि, सरस्वती देवता, गायत्री-छंद
पानका नः सरस्वती याजेभिर्वाजिनीरती
यज्ञ वंष्टु धियाः ॥ १-३-१० ॥
श्री. वि.(अन्बारंभणीयेष्टि) पुरोनुवाश्या स्मा. वि. सरस्वतीभावाहन
चोदयित्री सुनृतानां चेन्तिी सुमतीनाम् ।
यज्ञं दधे सरस्वती ।। १-३-११ ॥
महो अर्णः सरस्वती प्र चैतयति केतुः ।
'धियो विश्वा विरांजति ॥ १-३-१२ ।।

·(३.) हे भनिदेवा ! ज्या पशायर तुझी आहवनीय, मार्जालीय, गाईपाय ध आमीम या रूपाने सर्व पासूनी देखरेख असते, तोच यश अदिसित होत्साता देवांना तृप्त करण्यासाठी स्वर्गाप्रत जाऊ शकतो. (१-१-४) अनिदेष हा पशप्रसंगी देवांना यशशालेत बोलावून आणणारा, · वर्तमान, भूत, भविष्य जाणणारा, कर्मवीर, सत्यस्वरूप व महाकीर्तिमान असा आहे. तो देवांना परोबर घेऊन या आमच्या यशशालेत प्रवेश करो!(१-१-५) हे अग्निदेवा! तुला जो भक्त हनि अर्पण करील, त्याला तूं गृह वित्त-पुत्रादि देऊन त्याचे अनंत कल्याण करतोस. आणि ही सुखदायक कृपा ती तुझीच होय ! अंगिरा अमे! ही गोष्ट अगदी साय-त्रिवार सत्य आहे. (१-१.६) हे अग्नि- नारायणा ! आम्ही-जे तुझे भक्त-दररोज दिवसा व रात्री भक्तिपूर्वक झें पूजन करून तुझ्या सन्निव येऊ इच्छितो. (१-१-७) तेजस्वी, हिंसारहित, यशकर्माचे संरक्षण करणारा, कर्मफलाचा पुनः पुनः प्रकाश करणारा, असा हा जो अग्निदेव तो यज्ञशालेत हवींनी सवर्धन होत असतो. (१-१-८) हे अनिदेवा! बाप जसा मुलाला सहज गम्य असतो तद्वत् तूहि आम्हास सुगम होऊन रहा. आणि आमच्या कल्याणार्य सदैव आमच्या सनिध अस. (१.१.९) रत्न २ रें उपासकांना पावन करणारी, हविरनाने समृद्ध असलेली, बुद्धिवैभवाने नटलेली अशी ही सरस्वती देवी आमया यज्ञ देवाप्रत नेऊन पोचको। (१-३-१०) सत्य भाषणाला प्रेरणा करणारी व सद्बुद्धीला चेतना देणारी अशी ही सरस्वती, ती या आमच्या यज्ञाचा स्वीकार करती झाली. (१-३-११) ही सरस्वती प्रवाहरूपार्ने प्रभूत जल देणारी आहे. आणि देवताहपार्ने सर्व बुद्धिमत्तेची अधिष्ठात्रीहि व प्रकाय देणारीहि पण arच आहे.. १२-३-१२)

·(४)
मधुरछंद-ऋषि, इन्द्रदेवता, गायत्री-छंद
केतुं कृण्वनकेतवे पेशौ मर्या अपेशसे ।
समुपद्भिरजायथाः ।। १-६-३ ।।
प्रो.वि.प्रात.सपन.
स्मा.वि. शांतिपाठ; केतुभआवाहन
रत्न ४ थें
मेधातिथि-पि, अमि-देवता, गायत्री-छंद
अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् ।
अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ॥ १-१२-१ ॥
श्री. वि.(भनि) मातरनुवाक;
स्मा.वि. भग्नि-आवाहन
अ# शकेणं शोचिपा विवाभिपतिभिः ।
इमं स्तोमै जुषस्व नः ।। १-१२-१२ ॥
रत्न ५वें
मेधातिथि-ऋषि,, द्रविणोदा-देवता, गायत्री-छंद
द्रविणोदा द्रविणसो प्रावहस्तासो अध्वरे ।
यज्ञेषु देवीळते ।। १-१५-७ ।।
दुविणोदा ददातु नो वसूनि यानि शृघिरे ।
देवेषु ता वनामहे ॥ १-१५-८॥
द्रविणोदाः विपीपति जुहोत प्र चे तिष्ठत ।
नेष्टाहतुभिरिष्यत ॥ १-१५-९ ।।.
यत्वा तुरीयमभिषिणोदो यामहे ।
अर्ध स्मा नो ददिभव ॥ १-१५-१०॥
श्री. वि. (अप्ति) अप्पिस्तुति.
स्मा. वि. पुण्याहवाचन

·रत्न ३रें अहो मनुष्य हो! हे आश्चर्य पाहा ! रात्री झोपल्यामुळे प्रशारहित शालेल्यांना प्रातःकाळी पुनः जागृत करीत, आणि अंधकारामुळे रूपरहित झालेल्या पदार्थाला प्रात:काळी प्रकाश पाडून त्याला पुनः रूपयुक्त करीत हा आदित्य दररोज उष्ण किरणांनी युक्त होत्साता उदय पावत असतो. (१.६-३) रत्न ४ देवांना बोलावून आणणारा, सर्व-संपत्तिमान, हा यश पूर्णत्वाने सिद्धीस नेणारा असा जो अमिदेव, स्या देवदूत अग्निदेवाची आम्ही परिचर्या करतो. (१-१२-१) हे अमिदेवा । हूँ उज्ज्वल तेजाने संपन्न आहेस. आणि सकल देवता- स्तोत्रांनी युक्त आहेस. तर आता तू या आमच्या स्तुतिस्तोत्राचा स्वीकार कर ! (१-१२-१२) रत्न ५३ धनाची इछा करणारे हे ऋविन सोम फुटण्याचे दगड हातात घेऊन, द्रविणोदा भनिदेवाची सोमयागांत व इतर यातहि स्तुति करीत असतात. (१-१५-७) पन प्रसिद्ध आहे ते द्रविणोदा देव आम्हारा देवो। स्या धनाची भाम्ही देवांमध्ये विभागणी करून देऊ. (१-१५.८) द्रविणोदा देव हा ऋतूंसद नेष्याच्या पात्रातून सोमरस पिऊ इच्छितो. वर हे ऋलिजांनो! तुम्हीं आता होमस्थानी चला, आणि तेथे जाऊन त्याच्यासाठी सोमरस अर्पण करा आणि मग तेथून परत फिरा. (१-१५-१) हे द्रविणोद देवा ! ज्याअर्थी आम्ही ऋमहवर्तमान तुला चवथ्योदा इघि अर्पण करीत आहोत त्याअर्थी तूं भाम्हास न चुकता घनदान दे! (.१.१५-१०)

·मेधातिथि ऋषि, सदसस्पति देवता, गायत्री छद
सदसस्पतिमद्भुत प्रियमिन्द्रस्य॒ काम्य॑म् ।
सनि मेधामयासिपम् ॥ १-१८०६ ।।
श्री वि (अनुप्रवचनीय) चरहीम स्मा. वि. अग्नि आवाहन
यस्मादृते न सिध्यति यज्ञो विपश्चितश्चन ।
स धीना योगमिन्वति ॥ १-१८-७ ॥
आप्नोति हविष्कृति प्राञ्च कृणोत्यघरम् ।
होत्रा देवेषु गच्छति ॥ १-२८-८ ॥
रत्न ७ -
मेधातिथि ऋषि, अश्विनी देयता, गायत्री-छद
प्रातर्युना वि चौधयाश्विनावेह गच्छताम् ।
अस्प सोमस्य पीतये ॥ १-२२-१ ।।
श्री चि (प्रानरनुवाक )आश्विनग्रह-पुरोनुयाक्या
या सुरयां पीतमोभा देवा दिस्पृिशा ।
अधिना ता हेवामहे ॥ १-२२-२ ।।
या था कशा मधुमयश्विना सुनृतारती ।
तया यज्ञ मिमिक्षतम् ॥ १-२२-३ ।।
नहि वामस्ति दूरके यत्रा रयन गष्ठेय ।
अश्विना सोमिनौ गृहम् ।। १-२२-४ ।।
-
रत्न ८ वें
मेधातिथि ऋषि, सविता देवता, गायत्री छंद
हिरण्यपाणिमुतये सतारमुप व्हये।
स चेता देवा पदम् ।। १-२२-५ ।।

·.., रल ६ घे मी बुद्धि मिळविण्यासाठी सदसस्पति देवानपळ आली आहे. तो देव आचर्यकारक आहे. आणि तो- इन्द्राचा मित्र असून भजनीय आहे. तसाच तो धनदाताहि : आहे. (१-१८-६) ज्याच्या सहाय्यावाचून कोणादि यजमानाचा यज्ञ :सिद्धीस जाऊ शकत नाही, तो सदसस्पति देय यजमानाच्या कर्मानुष्ठानाची म्हणजे यशाची पूर्णता घडवून आणतो. (१-१८-७) त्यानंतर त्या . इविसंपादक यजमानाची अभिवृद्धि करतो आणि त्याचा यज्ञ निर्विष्ट पार पाडतो. तसेच आम्ही केलेली स्तुति देवाना तोपविण्यासाठी मग देवाजवळ जाते. (१-१८-८) रत्न७३ प्रातःसवनातील हविर्भाग ग्रहण करण्यासाठी अश्वीदेवांना जागे करा, ते मवीदेव सोमपानार्थ भामण्या यज्ञशालेत प्रास होवोत. (१.२२-१) अश्वदेवांना आम्ही हाक मारीत आहो. त्यांचे रय सुदर आहेत. रयांत बसून लढणान्या योदयांतील वे उत्तम योद्धे आहेत. (१.२२-२) हे अश्विनो! सुंदर व मोठ्याने आवाज करणारा जो तुमचा चाबूक आहे, रया चायकाच्या मदतीने आमच्या यज्ञमडपात सोमरसाचा वर्षाव होईल असे करा ! (१-२२-३) अहो अश्विदेवहो । तुम्ही यजमानगृहीं रांत बसून या. त्याचें घर मुळीच दूर नाही. (१-२२-४) रन ८, सुवर्णाप्रमाणे ज्याचे हात चकचकीत आहेत, अशा त्या सविता देवाला आमच्या संरक्षणार्थ मी भक्तिभावपूर्वक बोलावीत आहे. तो यशोपासकांच्या प्राप्तन्य स्थानाचा शाता आहे..(१-२२-५)

·(८)
औ.वि. (दश) पैश्वदेवान
अपां नपातमर्वसे सबितारमुप॑ स्तुहि ।
तस्य व्रतान्युइमसि ।। १-२२-६ ।।
विभक्तारं हवामहे वसौधिस्य राधसः ।
सवितारं नृचक्षसम् ॥ १-२२-७ ।।
सखाय आ नि पादत सविता स्तोम्यो नु नः ।
दाता रार्धासि शुम्भति ।। १-२२-८ ॥
श्री. वि. (दर्श ) धैश्वदेवशस्त्र
रत्न ९वें
मेधातिथि ऋपि, अग्नि-देवता, गायत्री-छंद
अमे पत्नारिहा वह देवानामुशतीरुपं ।
स्वर सोमपीतये ॥ १-२२-९॥
श्री. वि. (अग्नि) प्रातःसपन पाग्या
आ मा अंम इहासे हो; यविष्ठ भारतीम् ।
वस्त्री धिपणां वह ॥ १-२२-१०॥
रत्न १० वें
मेधातिथि-ऋपि, देवी-देवता, गायत्री-छंद
अभि नौ देवीरवसा महः शर्मणा नृपत्नीः ।
अछिनपत्राः सचन्ताम् ॥ १-२२-११॥
रत्न ११३
मेधातिथि-ऋषि, इन्द्राणी-धरुणानी-अनायी-देवता, गायत्री छंद
इहेन्द्राणीमुपं व्हये वरुणानी स्वस्तये ।
अमायीं सोमपीतये ॥ १-२२-१२ ॥
-
+

·जलाचा मित्र नसणान्या सविता देवाची आमच्या संरक्षणार्थ खति करा त्याची आम्ही मोठया समारंभाने उपासना करू इञ्छितो. (१-२२-६) मनुष्यांना प्रकाश देणान्या सरिता देवास भाम्ही आमंत्रण करतो. विविध प्रकारची गृहोपयोगी साधनसंपति तो आम्हारा घोटून देणारा आदे.. (१-२२-७) मित्रहो ! खाली बसा. आपण सर्व मिळून सविता देवाचे स्तुतिस्तोत्र प्रेमळपणाने गाऊ या. तो मोठा उदार आहे! या त्याच्या औदार्य- वृत्तीमुळेच त्यास मोठे भूषण प्राप्त झाले आहे ! (१-२२-८) रत्न ९वें उत्सुक झालेल्या हे अमिदेवा! आमच्या यशमंडपात येण्यास देवपल्यांना व त्याचप्रमाणे त्वष्टा देवालाहि सोमपानार्थ इकटे शीम घेऊन ये। (१.२२-९) हे अत्यंत तरुण अनिदेवा! होत्रा, भारती, वरूत्री, धिपणा या देवपल्यांना आमचे रक्षण करण्यासाठी तू या यशगृहात घेऊन ये1 (१.२२-१०) रत्न १० वें बटप्रद अमरेष्ठ प्रतीचे सुख बरोबर घेऊन मनुष्याचे रक्षण करणान्या देवता अखंडित पंखांनी आमच्याकडे येवोत! (१-२२-११) रत्ल ११वें इन्द्रपानी हन्द्राणी, वरुणपत्नी वरुणानी, अमिपत्नी अमायी, यांना भामचे कल्याण हावे म्हणून या यशयालेत येऊन सोमपान करण्यासाठी आम्ही आग्रहाने पोलावीत आहो. (१-२२-१२)

·11
(१०)
रत्न १२ वे
मेधातिथि-ऋषि, धापाधिधी-देवता, गायत्री छंद
मही घौः पृथिवी चे न इमं यज्ञ मिमिक्षताम् ।
पिपतां नो भरीमभिः ॥ १-२२-१३ ॥
श्री. वि. अन्तिमंथन, पैश्वदेवशस्त्र,
स्मा.वि. भूमिस्पर्श
तयोरिद् घतवत्पयो विना रिहन्ति धीतिभिः ।
गन्धर्वस्य॑ ध्रुवे पदे ॥ १-२२-१४ ॥
रत्न १३ वें
मेधातिथि-पि, पृथिषी-देवता, गायत्री छंद
स्यौना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी ।
यचा नः शर्म सप्र ।। १-२२-१५ ॥
श्री. वि. (महानातीयत) भूमिरपर्श. स्मा. वि. पृथ्वीमंत्रशपनमंत्र
रत्न १४ वें
मेधातिथि-मापि, विष्णु-देवता, गायत्री ईद
अतौ देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे ।
पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥ १-२२-१६ ॥
स्मा. वि. अभिषेकः, पहंगन्यास
इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि देधे पदम् ।
समळमस्य पांसुरे ।। १-२२-१७ ॥
श्री. वि. (अशि) आतिथ्येष्टि;
स्मा.चि. अभिषेक
प्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुगोपा अदाभ्यः ।
अतो धर्माणि धारयन् ॥ १-२२-१८ ।।
•ौ. वि. (उपमद् ) प्णवयाशा; स्मा.वि. पगन्यास विष्णुप्रार्थना
विष्णो. कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पृशे ।
इन्द्रस्य युज्य: सखा ॥ १-२२-१९ ।।
श्री. वि. प्रात सपन,

·(११) रत्न १२ १ अत्यंत विशाल अशा द्यावापृश्वी देवता या थामच्या यशशात सुखसमृद्धीचा वर्षाव करोत! आणि आम्हांस पुष्टिप्रद पदार्थोनी समृद्ध करोत ! (१-२२-१३). गंधर्वाच्या अदळ लोकांत म्हणजे अंतरिक्षात द्यावापृथ्वीचे जें घृतसदृश जळ आहे, त्याचा विद्वान् लोक यशोपासन- द्वारा आस्वाद घेतात. (१.२२.१४) रत्न १३ वें हे पृषि.! तूं सुखकारक, कंटकरहित, लोकांना राहण्यास योग्य आणि तशीच मोठी विशाल अशी आहेस. अतएव आम्हांस सुखरूप असे आश्रयस्थान दे ! (१-२२-१५) रत्त १४३ जेयून विष्णुदेवाने गायत्र्यादि सात छंदाच्या सहाय्याने पृथ्वीचे विविध प्रकारे आक्रमण केले, त्या पृथ्वीस्थानापासून देव आमचे रक्षण करोत ! (१-२२-१६) विष्णुदेवाने में पूर्व विश्व पादाक्रांत कस्न टाकले आहे. अमिरूपाने पृथ्वीवर, वायुपार्ने शुलोकावर व सूर्यरूपार्ने स्वर्गायर याममाणे तीन वेळा त्याने पादक्षेपण केले. या पादामध्येच है संपूर्ण जग अंतर्भूत झाले आहे. (१-२२-१७) स्वं जगाचा रक्षक घ दुर्दमनीय असा जो विष्णुदेव, त्या विष्णुदेवाने अग्नि, वायु व आदित्य यांची तीन स्थाने आपल्या पादस्थली व्यापून टाकली आहेत. तो देय अमिहोत्रादि पुण्य कर्माचा रक्षक आहे. (१-२२-१८) अहो मक्तजन हो। यज्ञाचा अधिष्ठाता असा जो विष्णुदेव त्याची सुष्टिसंहारादि अद्भुत कृत्ये तुम्ही अवलोकन करा. त्या आपल्या कृत्यांनी त्याने तुमची लौकिक व वैदिक कमें 'बद्ध करून सोडली आहेत. तो इन्द्राचा अमुरूप सखा आहे. (१.२२.१९)

·तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् ॥ ॥ १-२२-२०॥
स्मा. वि. सूर्य अर्घ्यदान.
तद्विप्रासो विपन्यवा जागवांसः सन्धिते ।
विष्णोर्यत्परमं पदम् ।। १-२२-२१॥
श्री. वि. : प्रातःसवन स्मा. वि. अभिषेक, विष्णु-प्रार्थना पुण्याहवाचनं
रत्न १५ वें
मेधातिथि काण्य-ऋपि, आपो-देवता, गायत्री छंद
अपो देवीरुप व्हये यत्र गावः पिर्वन्ति नः ।
सिन्धुभ्यः कवं हविः ॥ १-२३-१८ ॥
श्री. वि. (अनि) आपोनप्त्रीया
स्मा. वि. भापोदेवी मंत्र
रत्न १६३
मेधातिथि काण्व ऋषि, आपो देवता, पुर उप्णिक्-वंद
अप्स्वन्तरमृतमप्सु भैषजमपामुत प्रशस्तये ।
देवा भवत वाजिनः ॥ १-२३-१९ ।।
स्मा.वि.आपोदेवी मंत्र
रत्न १७ वें
मेधातिथि कापव-मापि, भापो-देवता, अनुष्टुप् छन्द.
अप्मु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेजा।
अग्निं च विश्वशंमुत्रमार्पश्च विश्वभपजीः ॥ १-२३-२०॥
श्री. वि. (करीरिष्टि) अनुवाश्या.
स्मा.वि. भापोदेवी मंत्र
.
रत्न १८ वें
मेधातिथि काण्व-ऋपि, आपो-देवता, गायत्री छंद
आपः पृणीत भैपज वरूपं तन्वे! मम ।
ज्योक् च सूर्य दृशे ॥ १-२३-२१॥

·(१३) चप्रमाणे आकाशात प्रसारित असलेले असें जें विष्णुदेवाचें सूर्यरूपी श्रेष्ठ स्वरूप, त्याचे विद्वान् लोक सदैव दर्शन घेत असतात. (१-२२-२०) लोकप्रसिद्ध अशा त्या यज्ञपुरुषाचे जे श्रेष्ठ स्थान आहे, त्याचे विद्वान् व कर्तव्यदक्ष असे वादाण उपासनेच्या द्वारा रोदीपन करीत असतात. (१-२२-२१) रत्न १५ में जे आमच्या गायी जलपान करतात तेथील जलदेवतांस मी आमंत्रण करतो, कारण या नद्यातील आपो देवींना हविर्भाग अर्पण करणे हे आमचे कर्तग्य आहे. (१-२३-१८) रत्न १६ वें जलाग्या पोटात अमृत आहे आणि औषधि सहि आहेत. म्हणून अशा आपो देवीच्या स्तुतीकरिता, हे ऋत्विज हो, तुम्ही तयार असा. (१-२३-१९) रत्न १७ वें उदकामध्ये सर्व औषधि आहेत आणि तसेच सर्व जगाला सौख्य देणारा अमिहि पण आहे, असे मला योमदेवाने सांगितले आहे. त्याच- प्रमाणे उदक हे सर्व रोगनिवारक औषधांनी परिपूर्ण आहे, हि मला त्यानेच सांगितले. (१-२३.२०) रत्न १८ हे सापो देवानो, माझे शरीर निरोगी रहावे म्हणून तुम्ही मला आरोग्यकारक असें औषध चा. सूर्य देवाचें निरंतर दर्शन घेता यावे म्हणून भाम्ही निरोगी राहूं असें करा! (१-२३.२१) ·(१४) स्मा.वि.मार्जन . रत्न १९३ मेधातिथि काण्व-ऋषि, भापो देवता, मनुष्टुप-छंद इदमाप प्रवत यत् किं च दुरितं मयि । यद् बाहर्मभिदोह यद् वा शेप उतानृतम् ॥१-२३-२२ ।। श्री. वि. (अवभृत) स्नान आपो अद्यान्वचारिस रसैन सम॑गस्महि । पयस्वाना आ गहि त मा स सूज वर्चसा ।। ॥ १-२३-२३॥ श्री. पि. (पशु) माहवनीय उपस्थान स्मा.वि.मार्जन रत्न २० चें शुन शेप-ऋषि, परुण देवता, ग्रिष्टुप्-द. ... नहि ते क्षेत्र न सहो न मन्यु वयंचनामी पतयन्त आपु । नेमा आपो अनिमिप चरन्तीन ये यातस्य प्रमिनन्त्यम्वम् ।। ॥ १-२४-६॥ श्री. वि. परुण याज्या. स्मा. वि. परुणसूक्त अबुधे राजा बरुणो वनस्योघं स्तूप ददते पुतदक्षः । । नीचीनाः स्थुलपरि बुन एपामस्मे अन्तर्निहिताः केतर्व स्युः ।। . ॥१-२४-७॥ उरु हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्यामन्वैतुना । अपदे पादा प्रतिधातवेऽकहतापमुक्ता हृदयाविधित् ।। ।। १-२४.८॥ राजन् भिपजः सहस्रमुर्गी गंभीरा सुमतिष्टे अस्तु । याधस्व दूरे निति पराचैः कृत चिदेनः प्र मुमुग्भ्य॒स्मत् ॥ ॥ १.२४-९॥ - 1 शतं ते ·. रत्न १९ वें . अजाणतेपणाने आम्ही में काहीं पातक केले असेल अथवा जाणून- बुजून आम्ही जो दुसन्यांचा अपराध केला असेल अगर सज्जनाना निरर्थक शिव्याशाप दिले असतील ती सर्व पापें है आपोदेवीनो। मुम्ही वाहून न्या! (१-२३-२२) आज रोजी अवभृत स्नानार्थ आम्ही जलामध्ये प्रवेश केला आहे. अर्थात आम्ही अलरसाशी संयुक्त झालों भाही. हे अमिनारायणा! तूं बलामध्ये रहात असल्यामुळे तूं या आमच्या कर्मानुमानप्रसगी उपस्थित होऊन ते आमचे स्नान आम्हास सेजस्वी करील भसे कर ! (१.२३.२३) हे वरुपा देवा! आकाशात उडणारे हे जे श्येनादि पक्षी आहेत. ते सर्व तुझ्या शरीरबळाची, तुझ्या पराक्रमाची, किंवा तुझ्या रागाची बरोबरी करू शकत नाहीत. तसेच हे सतत वाहत असणारे उदक अथवा सोसाट्याने वाहणारा झंझावात देखील तुझ्या वेगाशी सामना देऊ शकत नाही. ( १-२४-६) शुद्ध बलाचा जो वरुण राजा तो मूलरहित आकाशामध्ये राहून, शिरोभागी तेजाचा स्तूप धारण करतो. उच्चभागी असणा-या या यरुण देवाचे किरण मात्र अधोमुख होऊन असतात. पण त्यांचे मूलं मात्र वर असते. असे जरी असले तरी ते आमच्यामध्ये प्राण- पान केन्द्रित होऊन राहिले आहेत. (१-२४-७) सूर्याला उदयास्त' करीत फिरण्यासाठी म्हणून वरुण राजाने रस्ता चांगला बंद करून दिला आहे. जेथे पाऊल ठेवण्याची सोय नव्हती, तेथे त्याने सरळ घाट करून दिली. जे आम्हास मर्मभेदक भापण पोलणारे शत्रु आहेत, त्यांचे वरुण निराकरण करो। (१-२४-८) हे वरुण राजा ! तुझ्याजवळ ऑकटों, हजारों प्रकारची औषधे आहेत. तुझी कृपाबुदि विशाल व दृढ असो! आम्हास छळणारी जी निति नामक पापेदेवता, तिला भामण्यापासून परामुख करून दूर नेऊन ठेव ! आणि तेथे तिचे निर्दालन कर | आमच्या हातून जे काही पात घडले असेल त्यातून आमची सुटका कर। (१-२४-९) ·(१६) अभी य ऋक्षा निहितास उच्चा नक्तं ददृशे कुह चिदिवेयुः । अदब्धानि वरुणस्य व्रतानि विचाकेशचन्द्रमा नक्कमेति ॥१-२४-१०॥ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यज॑मानो हुविभिः । अहेळमानो वरुणेह बोध्युरेशंस मा न आयुःप्र मोपीः ।।१-२४-११॥ औ.वि. (परुणप्रघास) याज्या. स्मा. वि. शांतिपाठ, वरण-आवाहन तदिन्नक्तं तद्दिवा मयमाहुस्तयं केतौ हुद आ वि चष्टे । सुनः शेपो यमहद् गीतः सो अस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु । ॥ १-२४-१२॥ शुनःशेपो पहँद् गृभीतस्त्रिादित्यं द्रुपदेषु बुद्धः । अन राजा वरुणः ससृज्याद्विद्वाँ अन्धो यि मुमोक्तु पाशान् ।। ॥ १-२४-२३ ॥ अब ते हेळौ वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरीमहे विभिः । क्षयनस्सम्य- मपुर प्रचेता राजन्नेनीसि शिश्रयः कृतानि ॥ १-२४-१४ ॥ श्री. वि. (अवभृत) घरणयाज्या. उर्दुत्तमं घरुण पार्शमस्मदयाधर्म वि मध्यमं अंपाय । अर्था यथा- दित्य मते तवानांगसो अदितये स्याम ॥ १-२४-१५ ॥ श्री. वि. (अपभ्स) परणयाज्या, स्मा.वि. यजमान-अभिऐक; मार्जन रल २१ वें शुन शेप-ऋषि, वरुण-देवता, गायत्री-छंद इमं में वरुण श्रुधी हव॑मद्या चे मळय । स्वामवस्युरा चके ॥ १-२५-१९।। श्री. वि. (घरुणमधास) यरण अनुवाश्या, स्मा.वि. धरण-भावाहन ।

·दे आकाशात उंच ठिकाणी स्थापन केलेले सप्तऋपी आहेत, ते फक्त रात्रीच दिसतात. दियणचे कोठे तरी निघून जातात. वरुण देवाचे कायदे अनुलंघनीय असे आहेत. त्याच्याच हुकुमाने चन्द्रमा हा रात्री प्रकाशत येतो. (१-२४-१०) हे वरुण देवा! हा यजमान तुला हविर्भाग अर्पण करून घनपुत्रादिकांनी युक्त अशा उदंड आयुष्याची इच्छा धारण करतो. ती त्याची इच्छा सफल न्हावी म्हणून मी तुझी प्रौढ वैदिक मंत्रानी स्तुति व प्रार्थना करीत आहे. हे महाकीर्तिमान देवा! तिरस्कार न करता तूं ही माझी प्रार्थना ऐक आणि कृपा करून आमचे आयुष्य अकालींच हिरावून घेऊ नकोस! (१.२४-११) ते हे वरुणविषयक स्तोष मला रात्री काय, दिवसा काय आणि माझ्या अंतरंगातील भाव • झाला तरी काय हेच छांगत आहे की बांधून टाकलेल्या गुनःशेपाने ज्याचा धावा केला तो वरुण राजा आम्हामहि बधमुक्त करील. (१०-२४-१२) तीन खांबांशी जखडून बांधलेल्या सुनाशेपार्ने अदितिपुत्र वरुण राजाचा घावा केला. विद्वान् व अजिंक्य अशा त्या वरुण राजाने त्या शुनःोपाचे पाश शिथिल कस्न त्यास बंधमुक्त केले ! (१-२४-१३). हे वरुण देवा ! नमस्कारमंत्रांनी व इपिरन्नदानांनी आम्हावर तुझी अवकृपा न हाथी म्हणून आम्ही तुझी प्रार्थना करीत आहों, हे बलवंता ! हे बुद्धिमता! हे वरुण राजा ! या आमच्या यज्ञानुष्ठानात हजर राहून, तू आम्ही केलेल्या पातकांचा अंत करून, आम्हास यंघमुक्त कर! (१-२४-१४). हे वरुण राजा ! तूं आमचा वरचा पाश शिथिल कर ! मधला पाश शिथिल कर ! खालचा पाशहि शिथिल कर । हे अदितिपुत्र वरुण देवा! आम्ही तुझ्या मतात अनुरता राहून निष्पाप होऊ व उत्कर्षाप्रत जाऊं असें घटी ! (१-२४-१५) रत्न २१३ हे वरुण देवा! ही माझी प्रार्थना ऐक आणि मला आज रोजी सुखी कर ! तुझ्या कृपाछत्राची इच्छा घन मी तुझ्याजवळ ही प्रार्थना करीत बाहे. (१.२५-१९) T २

·त्वं विश्वस्य मेधिर दिवश्च ग्म राजसि ।
स यामनि प्रति श्रुधि ॥१-२५-२०॥
उर्दुत्तमं मुमुग्धि नो वि पाश मध्यमं चैत ।
अवधिमानि जीयसै ॥ १-२५-२१ ॥
रल २२वें
शुनःशेष कपि, देव-देवता, निष्टुप् छंद
नौ महद्भयो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवेभ्यो नम आशिनेम्यः ।
यजाम देवान्यदि शक्नाम मा ज्यायसः शंसमा वृक्षि देवाः ।।
।। १-२७-१३ ॥
औ.वि. (दर्श) जप स्मा. वि. देव-नमस्कार मंत्र-पुष्पांजलि
रत्न २३ वें
हिरण्पस्तूप आंगिरस-ऋषि, अग्नि-देवता, जगती-छंद
त्वममे प्रथमो अङ्गिरा ऋषिदेवो देवानामभवः शिवः सखो
तव व्रते कवयो विमनापसोऽजायन्त मरुतो भ्राज॑दृष्टयः ॥
॥ १-३१-१॥
त्वं तमंने अमतत्त्व उत्तमे मतं दधासि श्रवसे दिवेदिवे ।
. यस्तातृपाण उभयाय जन्मने मर्यः कृणोपि प्रय आ चे सुरेयै ॥
॥ १-३१-७॥
त्वं नो अग्ने तर्व देव पायुभि घोनौ रक्ष तन्वश्च पन्ध ।
वाता तोकस्प तनये गर्वामस्पनिमेष रक्षमाणुस्तव व्रते ।।
॥ १-३१-१२॥
श्री. वि. प्रातरनुवाक;
स्मा. वि. अपि-प्रीत्यर्थ हवन

·(१९) हे प्रबुद्ध यरुण देवा ! पृथ्वी आणि स्वर्ग यांमध्ये प्रकाशणारा असा तूं एकटाच आहेस. तर हे देवा! आमचे रक्षण करण्यावर तूं क्षेमेन्छु आम्हास अभयदानवजा प्रत्युत्तर दे. (१-२५-२०) हे वरुण देवा! आम्ही दीर्घकाल जगावे, एतदर्थ तू आमचे नरण्या बाजूचे पाश सैन कर ! मधल्या बाजूचे पाच सेल कर ! आणि खालच्या बाजूचे पाहि सैल करून टाक ! (१-२५-२१) रत्न २२ वें ... माझा थोरांना नमस्कार असो! लहानांना नमस्कार असो! तरुणांना आणि तसेच वृद्धानादि माझा नमस्कार असो 1 आमच्या शक्त्यनुसार आम्ही देवाचे भजन करूं. जे योर देव आहेत त्याच्या स्तुतीचा लोप आम्दी केन्दादि होऊ देणार नाही. (१.२७.१३) रत्न २३ है अमि देवा । तू सर्व अंगिरमामध्ये पहिला अंगिरा ऋषि आहेस. रखतः देव असून इतर देवांचा तूं कल्याणकारक सलाहि पण आहेस. तश्या मनात मेधावी, कुशल, तेजस्वी शस्त्रे धारण करणारे असे मस्त उत्पन्न झाले. (१०.३१.१) हे अग्नि देवा ! तुझी सेवा करणान्या यजमानाय तू प्रतिरोजी भन्न देऊन त्याला श्रेष्ठ भमरपदी धारण करतोस. आणि जो यजमान पुत्रौत्रादि द्विपाद प्राण्याविषयी ५ अश्वगवादि चतुष्पाद मापाविषयी इन्छा घस्न असतो त्या यजमानाला सुख व अन्न या दोहोंचाहि लाभ करून देतोस. (१०.३१-७) हे वंदनीय अमि देवा । सुझ्या उपासकाचे शरीर तूं आपल्या संरक्षक शक्तीच्या योगाने रक्षण कर ! तुझ्या प्रतानुष्ठानांत रत अधणारे ने आम्ही, स्या आमच्या पुत्रपौत्रादिकांचे व गायीगुरांचेहि न विसंवता रक्षण कर 1 (१-३१-१२)

·(२०).
रत्न २४
हिरण्यस्दप मौगिरस-ऋषि, सविता-देवता, त्रिष्टुप-छंद
आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो.निवेशयन्नमत मत्य च ।
हिरण्ययन सविता रथेनाऽऽ देयो योति मुवनानि पर्यन् ।।
॥ १-३५-२॥
श्री. वि. (अभिप्लव पाह) धैश्वदेवशस्त्र स्माधि. सूर्य-अयंदान; शांतिपाठ
थे ते पन्याः सवितः पूर्यासोऽरेणवः सुकना अन्तरिक्षे ।
मिनों अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधिं च मूहि देव ।।
॥ १-३५-११॥
रत्न २५
काय धौर-पि, ब्रह्मणस्पति देयता,प्रगाप-इंद
उतिष्ठ ब्रह्मणस्पते देययन्तस्स्वेमहे ।
उप प्र यन्तु मरुतः सुदानय इन्द्र प्राशूभवा सर्चा ॥ १-४०-१॥
श्री वि. (प्रवर्य).अभिष्टय.
स्मा. वि. देयकोत्थापन
स्वामिद्धि संहसस्पुत्र मन्य उपयुते धने हिते।
सुवीर्य' मरुत आ स्वयं दीत यो य आचके ॥ १-४०-२ ॥
प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्यैतु मुन्ना।
अच्छी बार नय पतिरांधसं देवा यहं नेयन्तु नः ॥ १-४ ०-३ ।।
श्री. वि. भजियोमीयप्रणयन, प्रवयं.
यो बाधते ददाति सुन पसु स ते अक्षिति श्रवः ।
तस्मा इळी सुवीरामा यजामहे सुप्रर्तिमनेइसम् ॥१-४०-४॥'
प्र नूनं मलंगस्पतिर्मन्त्र पदत्युक्थ्यम् ।
यस्मिनिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्थमा देवा ओकॉसि चक्रिरे ।।
।।१-४०-५॥

·+ (२१) रत्न २४३ अंधकारमय अशा अंतरिक्ष लोकातून पुनःपुनः भ्रमण करीत, देव माणि मनुष्य यांना त्यांच्या त्यांच्या जागी स्थिर करीत, कोण पुण्य करतात व कोण पाप करतात याचा छडा घेत, भगवान सूर्यदेव हा सुवर्णाप्या रयात बसून आमच्याकडे येतो. (१-३५-२) हे सवित देवा ! तुझे जे पूर्वसिद्ध व धूलिरहित असे आकाशातील उत्तम मार्ग आहेत, त्या सुगम मार्गांनी येथे येऊन, तूं आमचे रक्षण कर ! आणि त्याचप्रमाणे आमची देवांमध्ये जाऊन प्रशसा कर । (१-३५-११) रत्न २५ ब्रह्मणस्पति देवा ! तूं आता ऊठ! देवोपासक जे आम्दी ते तुझी प्रार्थना करीत आहो. उदार असे मरुत् देवहि तुझ्या समीपच राहोत, हे इंद्र देवा ! वृहस्पतीबरोबर तूंहि सोमपान करणारा हो! (१.४०-१) हे शकिपुत्रा! हे ब्रह्मणस्पते । युद्धात शन्ने टाकून दिलेल्या मनाच्या आगार्थ मनुष्य तुझेच स्तुतिस्तोत्र गातो. हे मरुत् ।। जो मक तुमची प्रार्थना करितो, त्याला उत्तम वीर्यवान पुत्र व मुदर घोहे यांचा खाम होईल असे करा! (१.४०.२) प्राणस्पति आम्हांकडे येवो! प्रियसत्यरूप वाग्देवता आम्हारडे येवो! देव आमच्या शत्रूला दूर पिटाळून देऊन, मनुष्यांना हितकर व पंच हवींनी समृद्ध अमा जो हा यस त्या आमच्या यज्ञात हजर राहून तो यपासांग पार पाडोठ! (१-४०-३) नो यजमान ऋत्विजाला उत्तम धन देतो त्याला ब्रह्मणस्पतीच्या प्रसादाने अक्षय असा अनलाम होतो. त्या यजमानासाठी आम्ही इळा देवीस हविर्भाग अर्पण करतो. ही इळा देवी म्हणजे उत्तम वीरभटोनी युक्त असून, शचा फडशा पाडणारी आहे. तिला मात्र हिंसा करावयास कोणीच समर्थ नाही. (१-४०-४) ब्राणस्पतिदेव उक्थ्यसंशक मंत्र होतृपुखात राहून अवश्य म्हणतो, की ज्या मत्रांत इन्द्र, वरुण, मित्र, अर्यमा व इतर देन सर्व निवास करून राहिले आहेत. (१-४०-५)

·३
है
तमिद्वौचेमा विदर्येषु शंभुव मन्त्र देवा अनेहसम् ।
इमो च वाचे प्रतिहर्यया नरो विश्वेद्वामा वौ अभवत् ॥१-४०-६।।
को देवयन्तमश्मयुजन को वृक्तदिपम् ।
प्रम दोश्वान्पुरत्याभिरस्थिताऽन्तर्वावत्क्षय दधे ॥ १-४०-७ ॥
उप क्षत्रं पृञ्चीत हन्ति राजेभिर्भये चित्सुक्षितिं दधे ।
नास्य वर्ता न तह॒ता महाधने नाभै अस्ति वणिः।।१-४०-८।।
रत्न २६ दें
कण्व धौर-ऋषि, रुद्र-देवता, गायत्री-६
कद्राय प्रचैतसे मीळ्हुष्टमाय तव्यसे ।
वोचेम शंतमं हृदे ॥ १-४३-१ ।।
या नो अदितिः कर पञ्चे नृभ्यो यथा गवै ।
यो तोकाय हद्रियम् ॥ १-४३-२ ॥
श्री. वि. (रुद्रयइ) दिगुपस्थान.
रत्न २७ वें
काय घार-ऋषि, मित्र। वरुण-देवता, गायत्री छंद
यां नो मित्रो वरुणो यो रुद्रश्चिकैतति ।
यथा विश्व सजोषसः ॥ १-४३-३ ॥
श्री. दि. (रुद्रयज्ञ) दिगुपस्थान.
"
रल २८३
कण्य धीर-ऋषि, रुद्र-देवता, गायत्री छंद
', गायपति मेधपति रुदं जलापमेषजम् ।
तछंयोः सुम्नीमहे ।। १-४३-४ ॥

·. अहो देवांनो ! आम्ही ऋविना झाली तरी तोच कल्यायकारक व निर्दोष मंत्र यज्ञसमारंभात म्हणत जाऊं. हे नायकहो! तुम्हाला हा मंत्र जर ऐकावासा वाटला तर आम्ही जे काय म्हणू ते सर्व तुम्हाप्रत येऊन पोचो. (१-४०-६) जो देवभक्त आहे, त्याची माणस्पतिव्यतिरिक कोण बरोबरी करू शकेल १ यशकृत्यांत दर्भ पसरणान्या यजमानाची तरी कोण बरोबरी करू शकेल ? हवि अर्पण केला यजमान दा ऋविनप्रभृति अनेक मनुष्य- परिवारांनी वेष्टित अमून, त्याला पुप्रोत्रादिकांनी युक्त व अनधान्यादिकांनी समृद अखें भरीव घरदार लाभते, (१.४०-७) ब्रह्मणस्पति सर्व सामर्य आपल्यातच केन्द्रित करतो. आणि मग वरुणादिकांच्या सहाय्याने शत्रूचा धुम्वा उडवून देतो, पंचप्रसगी आपल्या निवासस्थानाचा दृढ आश्रय करून राहतो. तो बनवारी असल्यामुळे त्या बदामस्पतीला लहानशा चकमकीत काय अथवा मोठ्या संग्रामात काय तोंड देऊन पुढे उभ राह- ण्याठ कोणीच समय होत नाही. (१-४०-८) रत्न २६ वें जो परमशानी, अभीष्ट वस्तूंचा वाच करणारा, व महापराक्रमशाली आहे, अशा त्या हृदयस्य रुद्र देवाप्रीत्यर्थं अत्यत मुखकारक असें स्तोत्र केन्हा गाइले असता ते त्याप्या मनाला अत्यत आल्हादप्रद होईल ? (१-४३-१) असे कोणते स्तोत्र गाइलें असता अदिति देवी, आमच्या पथुम, आमच्या माणसांस, आमग्या गायींस, आणि आमच्या पुत्रपौत्रास स्या रुद्र देवाचा मंगल प्रसाद मिळवून देईल ? (१-४३-२) रत्न २७ में तसेच ज्या स्तोत्रद्वारा मित्र, वरुण व रुद्र आणि सर्व देव हे संतुष्ट होऊन आम्हाकडे कृपादृष्टीने पाहतील ! (१-४३-३) रत्न २८३ स्तोत्राचा स्वामी, यशाचा पालक व मुखकर औषमाना मालक, असा जो रुद्र देव, त्याचेजवळ बृहस्पति पुत्र जो.यु, त्याचे जॅ सकलजन- हिवकारी सुख, त्याची आम्ही:- याचना करतो. (१-४३-४)

·यः शुक्र व सूर्यो हिरण्यमिव रोचते ।
श्रेष्ठौ देवानां वसुः ॥ १-४३-५॥
शं नः करत्यवते सुग मेषाय मेष्ये ।
नृभ्यो नारिम्पो गवै ।। १-४३-६॥
धौ.वि. (रुदपत्र) दिगुपस्थान.
रत्न २९ वें
कण्व घोर-ऋषि, सोम-देवता, गायत्री छंद
अस्मे सौम श्रियमधि नि धेहि शतस्य नृणाम् ।
महि अयस्तुविनम्णम् ।। १-४३-७ ॥
मा नः सोम परिबाधो मारीतयो जुहुरन्त ।
आ ने इन्दो वाजै भज ।। १-४३-८ ।,
श्री. वि. (रुद्रयज्ञ) दिगुपस्यान.
रत्न ३० दें
काय घौर-पि, सोम देवता, अनुष्टुप-छंद
यास्तै प्रजा अमृतस्य॒ परस्मिन्यामनृतस्य ।
मूर्धा ना सोम वेन आभूपन्तीः सोम वेदः ॥ १-४३-९॥
श्री. वि. (रुदय) दिगुपस्थान.
रत्न ३१वें
प्ररकपन काण्व ऋपि, सूर्य-देवता, गायत्री-छंद
उद् त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ।। १-५०-१।।
अपत्ये तायत्री या नक्षत्रा यन्त्यक्तुभिः ।
। सूप विश्वक्षसे ॥ १-५०-२॥

·(२५) जो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी व सुवर्णाप्रमाणे प्रिय आहे तो रुद्र देव सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ असून आम्हांस राहण्यास घर देणार आहे. (१-४३-५) तो लोक- विख्यात रुद्र देव आमच्या घोड्याला, मेंढ्यांला, मेंढीला, पुरुषांना, स्त्रियांना चं गाईना सुख देणारा आहे. (१-४३-६) रत्न २९ बैं . हे सोमदेवा 1 शंभर पुरुषांना म्हणजे पुष्कळ लोकांना पुरेल एवढी संपत्ति व तसेच अत्यंत बलवर्धक अन्न आम्हास प्राप्त होईल असे कर! (१-४३-७) जे यशयागद्वेष्टे आहेत ते आम्हास बाधा न करोत ! तसेच भामचे जे शत्रू आहेत तेहि पण आम्हांस पीडा न देवोत ! हे इंदो! आम्हास अन्न देऊन तं भामची भरमराट कर ! (१-४३.८) रत्न ३० हे सोमदेवा ! तूं भमर आहेत. सत्य लोकाया श्रेष्ठ स्थानावर र रहात आहेस. तुझे जे भक्तजन, त्यांना पोटाशी धरले आहेस. माणि म्हणून यज्ञगृहात तूं त्यांच्या शिरोभागी असल्यामुळे, ते तुला पुण्य- फर्मानी पूजित असल्याचे तूं पाहतच असतोस. (१.४३-९) रत्न ३१वें सर्व जगाला सूर्य देवाचे दर्शन पदावे म्हणून लोक प्रसिद्ध, जातपन, व तेजस्वी अशा त्या देवाला त्याचे किरण पर अंतरिक्षातून पाहून घेऊन येतात. (१-५०-१) सर्व जगाला पाहणान्या सूर्य देवाचा उदय झाला म्हणजे नक्षत्रे व रान चोराप्रमाणे तोंड काळे करतात. (१-५००२)

·(२६)
अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनों अनु ।'
भ्राज॑न्तो अग्नयों यया ॥ १-५०-३ ।।
तरणिविदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य ।
विश्वमा भासि रोचनम् ।। १-५०-४ ॥
प्रत्यङ् दे॒वानां विशः प्रत्यड्डुपि मानुपान् ।
प्रत्यङ् विधं स्वदृशे ॥ १-५०-५॥
येना पावक चक्षंसा भुरण्यन्तं जना अर्नु ।
त्वं वरुण पश्यसि ॥ १-५०-६ ।।
वि चामेषि रजस्पृथ्वहा मिमा॑नो अक्तुभिः ।
पश्यञ्जन्मानि सूर्य ॥ १-५०-७ ।।
सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य ।
शोचिष्कैश विचक्षण ।। १-५०-८ ।।
अयुक्त सप्त शुन्युवः सूरो रयस्य नप्त्यः ।
ताभिर्याति स्वयुक्तिभिः ॥ १-५०-९॥
श्री. वि. (सूर्यक्रनु) आश्विन शस्त्र. स्मा. चि. सौरजप; सूर्योपस्थान
रत्न ३२ वें
प्ररकण्व-शषि, सूर्य-देवता, अनुष्टुप छन्द
उद्यं तम॑सस्परि ज्योतिष्पश्यन्त उत्तरम् ।
देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ १-५०-१०॥
श्री. वि. अवभृत; (परनीसंयाज)
स्मा. वि. सूर्योपस्थान
उपनय मित्रमह आरोहन्नुत्तरी दिवम् ।
हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणे च नाशय ।। १-५०-११ ।।
औ.वि. रोगम-उपनिषद
स्मा. वि. रोगनाशकमेत्र विषयमंड

·(२७) या सूर्य देवाचे तेजस्वी किरण तेज:पुंज अनीप्रमाणे सर्व जग प्रकाशित करतात, (१-५०-३). हे सूर्य देवा! त् आकाशमार्गातून जलद गमन करणारा भाइस. तसाच तूं सर्व जगाला दर्शनीय आहेस, तं प्रकाशाचा जनक असून, सर्व. अंतरिक्ष प्रकाशित करतोस. (१-५०-४) मात् प्रमति देवास, मनुष्यास व स्वर्गवासी जनाए तुझे दर्शन घडेल अशा रीतीने तं सर्वास सामोरा होऊन उदय पावतोस. (१-५०-५) विश्व- पावना! हे अनिष्ट-निवारक सूर्य देवा । अखिल प्राणिजाताला धारण करणाऱ्या या मत्यलोकाला त् ज्या प्रकाश ने प्रकाशित करतोस त्या प्रका- शाचे आम्ही स्तवन करतो. (१-५०.६) हे सूर्य देवा! विस्तीर्ण अथा अंतरिक्षातून तूं संचार करणारा आहेस. दिवस आणि रात्र यांना तूच उत्पन्न करतोस. सर्व जगाला पाहणारादि पण सूच आहेस ! (१-५०-७) हे सर्वसाधी सूर्य देवा! केससदृश किरण असलेला जो तूं क्या तुझा रप रक्तवर्णाचे सात घोडे वाहून घेऊन जात असतात, (१-५०.८) सूर्य देस दा भापला रथ खाली न पाडतील अशा सात अश्वस्त्रियांना आपल्या रयास जुपत असतो. याचे कारण है की, या अश्वस्त्रिया रथाचे जं आपण होऊनच मानेवर घेत असतात. म्हणून अशा घोध्या आपल्या रथास जुंपून तो देव भक्तजनांच्या यज्ञगृहाकडे येत असतो. (१-५०-९). रत्न ३२वें उत्कृष्ट अशा स्वर्गलोकाचे दर्शन घेऊ इच्छिणारे आम्ही अंधकारमय अशा या मर्त्यलोकातून निघून वर निघून वर आलो आहो. आणि देवलोकातील अन्यतं घेष्ठ.व .तेज:पुंज असा जो सूर्य देव, त्या देवापत प्राप्त झालो आहो. (१-५०-१०) हे सूर्य देवा! हे मंगल ना ! आज तूं उदय पावून व आकाशावर भारोहण करून माझा होग कावीळ यांचा नाश कर । (१-५०-११)

·शुकैषु मे हरिमाणं रोपणाकासु दमसि ।
अर्यो हारिवेष मे हरिमाणं नि दमसि ॥ १-५०-१२ ॥
उदंगादयादित्यो विश्वैन सहसा सह ।
द्विपन्त मी रन्धयन्मो अहं द्विपते रधुम् ॥ १-५०-१३ ॥
श्री. वि. १ रोगन उपनिपत्. स्मा. वि. रोगनाशक मंत्र विषन मंत्र
रत्न ३३ वें
पराशर शाक्य-ऋषि, अग्नि-देवता, द्विपदा विराट-छंद
शुक्रः शुशुकाँ उषो न जारः पुप्रा समीची दिवो न ज्योतिः ।
पार प्रातः ऋवा बभूथ मुवौ देवानी पिता पुत्रः सन् १-६९-१ ।।
रत्न ३४ वें
पराशर शाक्त्य-ऋपि, अमि-देवता, द्विपदा विराट-छंद
गर्भो यो अपां गर्भो वर्नानां गर्भश्च स्थातां गर्भश्वरयाम् ।।
अद्रौ चिदस्मा अन्तर्दुरोणे विशा न विश्वौ अमृतः स्वाधीः ।।
॥ १-७०-२॥
रत्ल ३५३
गोतम राहूगण-मापि, अग्नि-देवता, त्रिष्टुप छंद
एयन इह होता नि पीदादब्धः सु पुरएता भवा नः ।
अवतां स्वा रोदसी विश्वमन्वे यो महे सौमनसाय दे॒वान् ।।
।। १-७६-२॥
श्री वि. (अमि) प्रातरनुवाक; स्मा. वि.घेश्वदेव (अमि) भावाहन
प्र सु विश्वनिक्षसो धक्ष्याने भवो यज्ञानामभिशस्तिपायो ।
अया वह सोमपति हारिम्यामातिथ्यमस्मै चकृमा सुदाने ।।
।।१-७६-३॥

·(२९) माझी कापीळ मी पोपटावर परोपणका पक्ष्यावर ठेवून देतो. आणि तसेच हरिद्रव वृशावरहि स्थापन करतो. (१-५०-१२) हा समोर दिसणारा अदितिपुत्र जो सूर्य नारायण, तो आपल्या सर्व सामया सह उदय पावला आहे. तो मला छळणाऱ्या रोगाचा नाश करणारा आहे. म्हणून मी उपद्रय करणान्या रोगाची हिंसा करीत नाही. (१-५०-१३) रत्न ३३ वें उपेण्या प्रियकरांप्रमाणे अनिदेव हा वीर्यवान व देदीप्यमान असून, तो स्वर्गातील सूर्याप्रमाणे द्यावाधावाना आपल्या तेजाने भरून काढतो. जन्मस्या- बरोबर, हे अनिदेवा ! तू आपल्या प्रकाशाने सर्व जग व्यापून सोडतोस. सू देवाचा पुत्र असून त्यांचा पालकहि पण झाला आहेस, (१.६९-१) जो उदकाच्या पोटात, वृक्षांच्या पोटात, चराचरांच्या पोटात आणि तसेंच पर्वताच्या पोटातहि असतो, त्या अगिदेवाला घरामध्ये स्थापन करा ! राजाप्रमाणे सर्व लोकांचा ती एकटाच हित-कर्ता असून, अमर आहे. (१-७०-२) जो पा अनिदेवास उत्तम स्तोत्र गाऊन त्याची चांगली स्तुति करतो, त्याला तो रात्रीचा नाश उत्तम धन देतो. हे सूत्र अग्निदेवा ! तूं देव आणि तसेच आम्ही मर्त्यजन यास जाणतच आहेस. तर हे देवा! या भूमीवरील आमच्या गृहादिकांचे रक्षण कर ! (१-७०.३) रत्न ३५ वें हे अग्निदेवा ! आम्हांकडे ये! हे देवांना बोलावून आणणान्या देवा! येथे बैस. अहिंसित असा तू आमचा पुढारी हो! सर्वम्यापक द्यावापृथ्वी तुझे रक्षण करोत ! आम्हावर देवांचा अनुग्रह हावा म्हणून त्यांना हवि अर्पण करून, त्यांचा सत्कार कर ! (१.७६-२) दे अनिदेवा ! - सर्व राक्षसांना जाळून खाक कर! आणि आमच्या यशाचें हिंसेगमून रक्षण करणारा हो! आणि मग सोमपालक जो इन्द्र त्या देवाला हरिद्वर्ण घोड्यांसह ये घेऊन ये. त्या उदार, दानशूरासाठी आम्ही आदराविण्याची उत्तम तयारी केली आहे. (१-७६-३) .

·रत्न ३६वें
गोतम राहूगण-ऋपि, इन्द्र-देवता पंक्ति छंद
उपो पु श्रेणुही गिरो मघवन्मातथा इव ।
यदा नः सुन्तावतः कर आदर्यास इयोजा विन्द्र ते हरी ॥'
॥ १-८२,१॥
श्री. वि. (पोदशी). पोशिशस्त्र
अक्षन्नमीमदन्त हावै मिया अधूषत । अस्तौरत स्वभानवो विप्रा
नविष्टया मती योजा चिन्द्र ते हरी ॥ १-८२-२ ।।
श्री. वि. (पोशी शत्रः)
स्मा. वि. अक्षतासमर्पण.
सुसंदशै त्या वयं मघवन्वन्दिपीमहि ।
प्र नुन पुर्णवैन्धुरः स्तुतो याहि वशौ अनु योजा बिन्द्र ते ह।
॥ १-८२-३॥
श्री. वि. (महापित पक्ष). भाहपनीय उपस्थान,
रत्न ३७ वें
-
.
गोतम राहगण-पि, विधेदेव-देवता, जगती-
आ नौ भद्राः फतवो यन्तु विश्वतोऽदग्धासो अपरीतास उद्भिदः।
देवा नो या समिधे असुनायुवो रक्षितारौ दिवेदिवे ।।
॥ १-८९-१॥
श्री. वि. (अग्नि) पैश्वदेव शाम स्मा. वि. तांतिपाट, रात्रिसूना.
देयाना मद्रा सुमतिज्यतां देवानी रातिभि नो नि यतताम् ।
देषानो सहयमुप सेदिमा वयं देवा न आयुः प्र तिरन्तु जीवसे ।।
।।१-८९-२॥
तापूर्वया निविदा हूमहे व्यं भर्ग मित्रमदिति दक्षमसिधम् ।
भर्यमणं यरुणं सोममश्चिना सरस्वती नः सुभगा मस्कात् ।।
॥ १-८९-३॥

·(३१) -- रत्न ३६ में धनवान इन्द्रदेवा । तूं येथे येऊन आमची स्तुति मनःपूर्वक ऐक. विपरीत भाव धरूं नकोस. तूं आम्हास गोड व सत्य अघी सेंदर वाणी दिली थाहेस. त्या पाणीने आम्ही केलेली तुझी स्तुति तूं ग्रहण कर, हे देवा ! तू आता आपले घोडे सत्वर रथाला जोड ना ! (१-८२-१) हे इन्द्रदेवा ! दिलेल्या अन्नाचे प्रसाद म्हणून भक्षण करून आमच्या- सारखे तुसे भक्तजन तृप्त झाले आहेत आणि हर्पनिर्भर होऊन नाचूं लागले आहेत! स्वतःच्या प्रतिमातेजानें,चमकत असलेले विप्रश्रेष्ठ तुझे नन्या स्तोत्राने स्तवन करीत आहेत. करिता, हे देवा, तूं आपले घोडे सबकर जुंप. (१-८२-२) हे धनवंता ! सर्वावर कृपादृष्टीने पाहणान्या चला आम्ही वंदन करीत आहो. तर, हे इन्द्रदेवा! आम्हाकट्न स्तविला गेलेला असा तूं तुझी भक्ति करणान्या यजमानांसाठी धनाने भरलेल्या रथात पसून जरूर इकडे ये, आणि यासाठी तूं आपले घोडे सत्वर जोड. (१-८२-३) रत्न ३७ वें कल्याणकारक, अखडित, विरहित, अप्रतिरुद्ध, शत्रुभेदक असे महायश सर्व बाजूनी आम्हांकडे प्राप्त होवोत ! ते असे की देव थाम्हापासून विन्मुख न होता दिवसेंदिवस आमचे रक्षण करणारे आणि । भामची अभिवृद्धि होण्यासाठी म्हणून सदैव आमचेजवळ राहणारे असे होतील. (१-८९-१) सन्मार्गाने जाणान्या देवाची अनुग्रह-बुद्धि आम्हास अभिमुख होवो। देवांचे दान फल-रूपाने 'आम्हांस अभिमुख होवो! आम्ही देवांची मैत्री संपादन करू! दीर्घकाल जगण्यासाठी देव आमचे आयुष्य वर्धन करोत! (१.८९-२) जगविख्यात अशा त्या सत्यनिष्ठ भग, मित्र, अदिति, प्रजापति, मरुद्गण, अर्थमा, वरुण, सोम, अश्विनीकुमार, प्रभृति सर्व देवांना प्राचीन वेद मंत्राने आम्ही भान्हान करतो.: (१:८५-३) . .

·(३४) - औ.वि. (अमि)वैश्वदेव शस्त्र. स्मा. वि. शांतिपाठ. पुण्याहवाचन, शतमिनु शरदो अन्ति देवा यत्रो नचका जरसे तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नौ मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ।। ॥१-८९-९।। श्री. वि. (ममि) वैश्वदेव शत्र. स्मा. वि. शातिपाट. अदितिरिदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदिति नित्वम् ।। ॥१-८९-१०॥ श्री. वि. (पशु) पाया. रमा. वि. दक्षस्थापन. रल ४१३ गोतम राहगण-कपि, विश्वेदेव देवता, गायत्री-द. मधु वाता ऋतापते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माधानः सन्त्वोपंधीः ॥ १.९०-६ ।। औ वि. मधुपर्क. स्मा. वि. मधुरनान; पितृतर्पण. मधु नक्तमुतोपसो मधुमत्पार्थिव रजः। मधु घोरस्तु नः पिता॥ १-९०-७॥ मधुमानो वनस्पतिर्मधुमौं अस्तु सूर्यः । माधीवो भवन्तु नः ।।।। १-९०-८ ॥ श्री. वि. मधुपर्क स्मा. वि. मधुधान; पितृतर्पण. रल ४२ गोतम राहगण-ऋपि, विश्वेदेव-देवता, अनुष्टुप्-ईद. शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो गृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ १-९०.९ ॥ स्मा.वि. शांतिपाठ . INr ·(३५) अहो देवांनो! शंभर वर्षेपर्यंत तुम्ही आमच्याजवळ रहा. त्या शंभर वर्षात आमच्या शरीराला र करा ! तोपर्यंत आमचे पुत्र पुत्रवंत होवोत ! यामचे ठरलेले आयुष्य संपेपर्यंत अकालींच स्या, हरण करू नका ! (१-८९-९) अदिति स्वर्ग आहे. अदिति अंतरिक्ष आहे. तीच जगन्माता भआहे. तीच पिता आहे. तीच पुत्र आहे. तीच सर्व देष आहे. तीच पंच- चन आहे. फार काय, हे उत्पन्न झालेले सर्व प्राणिजात आणि पुढे उत्पन्न होणारी सकल जीवष्टि हे सर्व पण ही अदितिच होय. (१.८९-१०) रत्न ४१३ होवोत ! पशोपासक यजमानाप्रीत्यर्थ वायु मुसकर पाहतो. नया मधुर उदक देतात. ओषधि आम्हांसाठी मधुर रस देणान्या (१-९०.६) राम आम्हास मुखकर होको ! दिवस आम्हास क्षेमकर होवोत ! माता पृथ्वी आदासाठी मधुर रससंपन होवो ! पिता स्वर्ग आझा- करिता मधुर जल वर्षाव करो। (१-९०-७) वनस्पति आझांसाठी मधुररससंपन्न होवोत ! भगवान सूर्य देव.माझास थाहादाद होवो | गायी आझाकरितां मधुर दूध देणान्या होवोत । (१-९०.८) रत्न ४२३ मित्र देव आम्हास झमकर होवो! वरुण देव आझोस क्षेमकर होवो! वर्षमा देव आझास सेमकर होवो! इन्द्र देव, बृहस्पति देव आणि विधायपादाचा विष्णु देव हे सर्व आझास क्षेमकर होवोत ! (१-९०-१)

·(३६)
रत्न ४३ वें
गोतम राहगण-ऋषि, सोम-देवता, ग्रिष्टुप-छंद,
त्वं सौम प्र चिकितो मनीश स्वं रजिष्ठमनु नेपि पाम् ।
तव प्रणांनी पितरौ न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्तु धीराः॥१-९१-२॥
श्री. वि. (महापितृयज्ञ) हविरनुयाश्या
रत्न ४४वें
गोतम राहगण-ऋषि, सोम-देयता, गायत्री-मंद
आ प्यायस्व समैतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् ।
भवा वाजस्य संगथं ।। १-९१-१६ ।।
श्री. पि. (पानीमयाज) सोम-अनुवाक्या
आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वभिरंशुभिः ।
भवा नः सुश्रवस्तमः सखा वृधे ॥ १-९१-१७ ।।
रत्न ४५ वें
गोतम राहगण-अपि, सोम-देवता, निष्टुप-रंद
सं ते पयासि स यन्तु धाजाः सं वृष्ण्योन्यभिमातिपाईः ।
आप्यायमानो अमृतोय, सोम दिवि श्रवारयुत्तमानि धिध ॥
॥१-९१-१८॥
श्री. वि. (पत्नीमंयाज) सोम-पाग्या
या ते धामानि हविश यर्जन्ति ता ते विश्वो परिभरस्तु यज्ञम् ।
गयरफानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्र चरा सोम दुर्यान्।
॥ १-९१-१९॥
श्री. वि. सोमपशुधियांग्या
सोमी धेनं सोमो अन्तमाशुं सोमो चीर कर्मप्य ददाति ।
सादन्यै विदय समय पितृश्रवणं यो ददाशदरमै ॥ १.९१-२० ॥
श्री. वि. (महापितृय:) मोम-अनुवाक्या

·(३७) होवो। अन्न प्राप्त रत्न ४३ वें हे खोमदेवा! तूं आमच्या बुद्धिद्वारा पूर्णतया शात झाला भास, तूं आम्हास सरळ मार्गावरून घेऊन जाणारा आहेस. आमचे बुद्धिमान पूर्वम तुंश्या नेतृत्वाखालीच देवांमध्ये रमणीय असे अन्न पास कहन घेते झाले. (१-९१-१) रत्न ४४ है सोमदेवा ! वृद्धिगत हो! सर्व बाजूनी तुला वीर्य प्राप्त आम्हास कहन देत तूं दक्ष रहा। (१-९१-१६). हे अत्यंत आनंद देगा-या सोमा! तू आपल्या सर्व सतावयानी वृद्धिंगत हो। उत्तम अन्नाने त सपन्न आहे. तर तू आमचा सखा हो । आणि आमची भरभराट कर ! (१-९१-१७) रत्न ४५ शचा पाडाव करणाऱ्या सोमदेवा ! जगातील सर्व पयोरस तुजकरे येवोत ! मर्य हविरत्न तुला प्राप्त क्षेत्रो ! सर्व वीर्य तुला येऊन मिळो ! हे देवा ! याप्रमाणे तु बुद्धिंगत होसाता भाममा अमरत्वा- साठी स्वर्गामध्ये उत्तम अन्न धारण कर ! (१-५१.२८). हे सोमदेवा! तुश्मा मा निवासस्थानाचे यजमान वानी पूजन करतात ती सर्व आमच्या यज्ञावर कगारष्टि करणारे हो बात ! हे देवा ! आमच्या घनादिकांची वृद्धि करणारा, आमचे साटातून तारण करणारा, धीर संपन्न, पुराना न मारणारा असा तु आमच्या पाशाले कडे ये. (१-९१-१९) सोमदेव हादवि अर्पण करणा-या यजमानाला धेनु देतो, चपल पोडा देतो, आणि त्याचममाणे पराक्रमशाली,रांसार-दक्ष, यशपरायण, सभा- प्रमुख, आपल्या पित्याची कीर्ति वादविणारा असा तेजस्वी पुत्र देतो! (१-९१-२०) . ५

·(३८)
रल ४६ वें
गोतम राहगण-अपि, उपा-देयता, जगती छंद
एता उ त्या उपसः केतुमकत पवें अधे रजसो भानुमञ्जते ।
निकृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरुपीर्यन्ति मातरः ।।
॥ १-९२-१॥
श्री. वि. (प्रातरनुवाक) उपा-प्रतु स्मा. वि.-उपास्तोत्र
उपतनरुणा भानवो वर्षा स्वायुजो अर्गा अयुशत ।
अनुगसौ वयुनानि पूर्वथा शन्तं भानुमरुपीरशिययुः ॥
॥ १-९२-२॥
अचन्ति नारीरपसो न विटिभिः समानेन योजनेना परावतः ।
इर्ष बदन्तीः सुकृते सुदानवे विौदा यजमानाय सुन्वते ।।
॥ १-९२-३ ॥
अधि पेशीसि पपते नृवरिषापौर्णते या उसेव बजेहम् ।
ज्योतिर्विश्वस्मै भुवनाय कृण्वती गायो न मज व्युपा आपतमः ।।
॥ १-९२-४॥
प्रत्यी सदस्या अदर्शि वि लिष्टते बाधते कृष्णमयम् ।
स्वरं न पेशौ विदधैप्चञ् चित्र दियो दुहिता भानुमत् ।।
॥ १-९२-५॥
श्री. वि. (मातानुया) उपार;
स्मा.वि. उपास्तोत्र
मारिष्म तर्मनस्तारमरयोरा उन्ती ययुः कृणोति ।
श्रिपे छन्दो न स्मयते विभाती सुप्रतीका सीमनसायाजीगः ।।
॥ १-९२-६॥

·(३९) रत्न ४६ त्या या प्रसिद्ध उपादेवी जगावर प्रकाश उधळू लागल्या आहेत! अंतरिक्षांताल पूर्धिप्रदेशात त्या आपले सुंदर तेज प्रकट करीत आहेत ! यो ज्याप्रमाणे आपली शस घासून पुसून लखलखीत करीत असतात, तहत् या गमनशील माता जगावर आपले तेज उजळीत दररोज इकडे येत असतात. (१-९२-१) अहाहा! त्यांची ती अरुण-प्रमा साहजिकच पर आकाशमंडळात खुलून राहिली आहे ! सहज जोडता येणाऱ्या अशा तांबूस रंगाच्या गायी त्यांनी आपल्या रथास जोडल्या आहेत. अशा रपांत बसून पूर्वांप्रमाणे भाजहि यानी एवं प्राणिमात्रांना जागृत केले आहे. मा भारतवर्ण उषा तेजस्वी सूर्यदेवाच्या सेवेसाठीच हजर झाल्या आहेत. (१.९२.२) लढाईतील योद्याप्रमाणे या अग्रेसर उपांनी आपला सुंदर प्रकाश एकसमयाय छेदकस्न आकाशति अत्यंत दूरवर प्रसारित करून टाकला आहे | पुण्यशील, दानशूर, व सोमरस तयार करणा-या यजमानाप्रीत्यर्य रया दररोग अन्न घेऊन येत असतात. (१-९२-३) महावी जसा केस काप्न टाकतो तद्वत् ही उषा अध:काराला खिन कन टाकिते. नटणपटु नर्तकीप्रमाणे उपासाली तरी विविध घेषभूपा भारण करते. गाय जशी आपली कांस दोहनप्रसंगी उपडी करते, तद्वत् हो उमा आपले वक्षस्थल सास दिसेल अशा त-हेने अनावृत कान ठेविते. गायी जशा कुरणाकडे धाव घेतात तद्वत् ही उषा पूर्वेकडे पावून आली असून, तिने अंधःकाराचा पार पडशा करून टाकला आहे. (१.९२-४) हिचा तेज:पुंज प्रकाश प्रथम पूर्वेकडे उजळ लागतो. आणि मग तो पुदे पुढे पसरत जाऊन काळ्या अंधःकारास दूर पिटाळून लावतो ऋविन छोक सदोमंडपातील खांद घृत्त माखन जसा विभूषित करतात तत् तिने आपलें रूप सजविले आहे. ही चुलोक-कन्या आत तेजस्वी सूर्यदेवाच्या सेवेस उद्युक्त होत आहे.(१.९२.५) आम्ही अंध:कारप्रदेशातून पार पडला. अंघःकाराचा नाश करणारी ही उपा सर्व जगावर प्रकाश पाहून ते नैतन्ययुक्त करती झाली. या तेजस्वी उपेन कान्य जसे सुंदर असते तद्वत् सुंदर स्वरूप धारण केले आहे. तिची मुखत्री निर्मल कांतीन युक्त असल्यामुळे जण काय जी मंदहास्याने विलहतच आहे त्या सुमधुर उधेने आम्हास प्रमुदित करण्या- परिता गळा अंधःकार जसा काही गट करून टाकला आहे ! (१-९२.६)

·(४०)
भास्वती नेत्री सुनृतांना दिवः स्तवे दुहिता गोमेभिः ।
प्रजावतो नृवतो अश्बुण्यानुपी गोभी उप मासि वार्जान् ॥
॥१-९२-७॥
रत्न ४७ चें
गोतम-राहगण-ऋषि, उपा-देयता, शिष्टुप्पंद
उपस्तमश्या यशस सुवीरं दासप्रवर्ग रयिमश्वयुष्यम् ।
सुदंससा बसा या विभासि यार्जप्रसूता सुभगे वृहन्तम् ॥
॥ १.९२-८॥
श्री. वि.(प्रातरनुयाक) उपाय तुः
स्मा. वि. उपारतोत्र
विश्वानि देवी भुवनाभिचक्ष्या प्रताची चक्षुर्विया यि भाति ।
विश्व जीवं चरसे वोधयन्ती विव॑स्य॒ वाचमविदन्मनायोः ॥ ।
॥ १-९२-९॥
पुनः पुन नाना पुराणी समान वर्णमभि शुम्भमाना।
सप्ती कृनुर्विन आमिनाना मतस्य देवी जत्यन्यायुः ।।
॥ १-९२-१०॥
न्युर्खती दिवो अन्ती अयोग्यप स्वसार सनुतयुयोति ।
प्रमिनती मनुप्पो युगानि योपा जारस्य चक्षमा विभाति ।।
॥ १-१२-११॥
पशून चित्रा सुभगा प्रथाना सिन्धुर्न क्षोद उर्विया व्यचत् ।
अमिनती देव्यानि मतानि सूर्यस्य चेति रश्मिभिशाना ।।
॥ १-२२-१२॥
A

·(४१) म तेजस्वी व सत्यभाषणाची प्रणेत्री अशी ही जी गुलोक-कन्या उपादेवी, तिचे गोतमकुलोत्पन्न ऋषींनी स्तवन केले. हे उपे ! आम्ही-तुझे स्तोत्रपाठक-पुत्रपौत्रादिकांनी, दाभृत्यादिकांनी व अश्वगवादि पनी विशिष्ट असे अन प्राप्त करून घेऊ असे कर ! (१-९२-७) रत्न ४७ व हे उपे ! यशोयुक्त, वीरपुत्रयुक्त, दासगणयुक्त, अश्वयुक्त अशी सुंदर संपात आम्हारा उपभोगावयास मिळेा 1 हे भाग्यशालिनि ! हे अन्नदाने! हे उपादेवि ! तूं आमच्या मुंदर स्तोत्रांनी व यागप्रधान पुण्यकांनी प्रसन्न हालीस म्हणजे जे धन तूं आम्हास देशील, त्याचा आम्ही उपभोग घेऊ अरों घो। (१.९२.८) हो उपादेवी सर्व भुवनावर मुदर प्रकाश पाडून, मग आपली राष्ट पधिोकटे वळविते. तसेच सर्व प्राण्यानी आपापल्या उयोगास लागावै म्हणून ती त्यांस जागृत करते. प्रतिभामपन्न कविजनाचे सुदर स्तुतिस्तोत्र श्रवण करणारी अशी ही उपादेवी आहे. (१.९६-९) ही उषा पुनः पुनः जन्म पावणारी अमली तरी ती अति पुरातन अशीच समजली जाते ! ती कधीहि न बदलणान्या अशा मुदर कांतीने मडित आहे. कर्तनशील व्याधस्त्री पक्ष्यांचे पंस मोदन व अवय छाटून जशी त्यांची दिसा करते तद्वत् ही उपा झाली तरी मानवाचे आयुष्य क्षणोक्षणी हरण करीत असते. (२-९२.१०) आकाशाच्या सीमोतापर्यंत मुमधुर प्रकाश पाडीत आपली भगिनी जी रात्र तिला ती दूर हुसकावून लावीत आहे. मानवाचे आयुष्य ती सारखी हिरावून घेत असते. तिचा प्रियकर जो सूर्य स्थाची ती प्रिया असून आपल्या मधुर कांतीने ती मुतरा विलसत आहे ! (१-९२-११) ज्याप्रमाणे गोपाळ हा गायो कुरणांत नेऊन तेथे त्यांना चहूकडे विखरतो किवा महा नदी पुराने दुष्ठुब भरली म्हणजे जशी ती जिकडे तिकडे पाणीच पाणी करून सोडते तद्वत् या भाग्यशालिनी व अत्यंत पूजनीय उपेने आपला सुदर प्रकाश जगभर पसरून टाकला आहे. देवव्रताला वाष न पाणणारी ही उपा, पहा आता मूर्यकिरणांशी एकरूप झालेली दिसू लागली. (१.९२.१२)

·(४२)
--
.
-
रल ४८३
गोतम राहगण-ऋषि, उपा-देवता, उरिण-छंद
उपस्तचित्रमा रामस्मभ्यं वाजिनीवति ।
येन तोकं च तनयं च धामहे ।। १-९२-१३ ।।
श्री. वि. (प्रातरनुवाक)
स्मा.वि. उपास्तोत्र
उपो अघेह गौमन्यावति विभावरि ।
। रेवदस्मे व्युच्छ सूनृतावति ॥ १-९२-१४ ॥
युवा हि यांजिनीवत्यची अद्यारुणों उपः ।
अयो नो विश्वा सौभगान्या वह ॥ १-९२-१५॥
रत्न ४९ वें
गोतम राहगण-ऋपि, अश्विनी-देवता, उरिण-छंद
अश्विना वर्तिरस्मदा गोमदसा हिरण्यवत् ।
अप्रिय समनसा नि यछतम् ॥ १-९२-१६ ॥
श्री. वि. (प्रातरनुषाक) आश्विन ऋतु स्मा.वि. अश्विन आवाहन
यायित्या श्लोकमा दिवो ज्योतिर्जनीय चक्रथुः ।
आ न ऊर्ज यहतमश्विना युवम् ॥ १-९२-१७ ।।
एह देवा मयोभुवा दुस्रा हिरण्यवर्तनी।
उपवुधौ वहन्तु सोमपीतये ।। १-९२-१८ ॥
रत्न ५०वें
कुरस भांगिरस ऋपि, अग्नि-देवता, त्रिष्टुप-छंद
वैश्वानरस्य सुमती राम राज्ञा हि कं मुवनानामभिश्रीः ।
इतो जातो विश्वमिदं विचष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ।।
॥ १-९८-१॥
श्री. वि. (भानिमारत) पैश्वानरीय निविधान

·(४३) रत्न ४८३ हे अनसंपन्न उधे । झ्यायोगे आमच्या पुत्रपौत्रादिकांचा चरितार्थ सुरळीत चालेल असे विविध धनधान्य आम्हांस प्राप्त होईल असें कर ! (१.९२.१३) हे सत्य य मधुर भाषण करणार उपे | गवावादिकांनी सुसंपन्न-असणारे हे देवि! या प्रमातसमयीं या आमच्या धनप्राप्ति करून देणाऱ्या यजनकर्मावर तू आपला सुमंगल प्रकाश पाड! (१-५२-१४) हे अन्नसंपन्न उपे । तूं आज आपले लाल रंगाचे घोडे रथास बोट आणि सर्व सौभाग्य-वस्तु आम्हाकडे घेऊन ये! (१.९२-१५) रत्न ४९ शचा नाश करणारे हे अश्विनी देवानो 1 आमचें पर धेनूनी व धन- धान्यांनी सुसंपन्न करण्याकरिता तुम्ही उभयता आपला रथ उदार बुदीने आमच्याकडे वळवून आणा ! (१-९२-१६) हे अश्विनी देवदो ! आम्दा मानवांकरिता द्युलोकातून प्रशंसनीय असें उज्ज्वल तेज तुम्हीच इकडे आणले. म्याचप्रमाणे शक्तिवर्धक असें अन्नहि पण घेऊन या ना। (१.९२-१७) प्रात:कालींच जागृत झालेले अश्व दानशूर, सुखदायक व शत्रुनाशक अशा मधिनी देवांना या आमच्या यज्ञशालेत सोमपानार्थ घेऊन येवोत ! (१.९२.१८) रत्न ५० आम्ही वैश्वानर अमिदेवाण्या सुप्रसन्न मर्जीत रहार्वे ! तो सर्व भुवनाचा राजा असून, सेवा करण्यास अगदी योग्य आहे. येथेच या भरणीपासून जन्म पावून या जगावर तो सर्वम प्रकाश पाडतो. अखिल मानवमात्राविषयों हितबुद्धि बाळगणारा असा तो वैश्वानर अनिदेव सूर्यावरोपरच येत असतो.

·(४४)
पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओपधीरा विवेश ।
। । वैश्वानरः सहसा पृष्टो अग्निः स नो दिवा स रिपः पातु नकम् ।।
॥ १-९८-२ ।।
श्री. वि. (घा. मा.) वैश्वानर याज्या.
स्मा. वि. पृष्टोदिवि विधान
वैश्वानर तव तत्सत्यमस्त्वस्मात्रायो मघानः सचन्ताम् ।.
.. तो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत घौः ।।
॥ १-९८-३ ॥
श्री. वि. (माप्तिमारुत) वैश्वानर सूक्त.
रत्न ५१वें
कश्यप मारीच ऋषि, अग्नि-देवता, त्रिपुप् छंद
जातवैदसे सुनवाम सोममरातीयतो नि दहाति वेदैः ।
स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्र्वा नावेव सिन्धु दुरितात्य॒ग्निः ।।
।।१-९९-१॥
श्री. वि. (आग्निमारत शस्त्र) स्मा. वि. अग्नि-उपस्थान; दुर्गा-आवाहन.
रत्न ५२ वे
कुरस आंगिरस ऋपि, उपा-देवता, ब्रिष्टुप-छंद
इदं श्रेष्टुं ज्योतिषां ज्योतिरागांचित्रः प्रकतो अजनिष्ट विधा ।
यथा प्रसूता सवितुः सवाय एका रात्र्युसे योनिमारेक् ।।
॥ १-११३-२॥
श्री. वि. प्रातरनुवाक; उपाऋतु
स्मा. वि. मौरजप
रुशद्वन्सा रुशंती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः ।
.. समानन्धू अमृत अनुची यात्रा वर्ण चरत आमिनाने ।
॥ १-११३-२॥
.
.

·(४५) हा अग्नि द्युलोकोत पुसला जातो. पृथ्वीवरहि पुण्ला जातो. यौषधीमध्यहि तीच रहात अठतो. तो बलाने संपन्न असून सर्व लोक त्याला पुस्त असतात, तो देव आमचे दिवसा व रात्री शत्रूपासून रक्षण करो! (१-९८-२) हे वैश्वानर अमिदेवा ! आम्ही ही तुझी केलेली उपासना सत्य होवो! आम्हांला प्रिय अशी धनपुत्रादि संपत्ति प्राप्त होवो! मित्र,वरुण अदिति, सिधु, पृथ्वी आणि लोक हे सर्व देव त्यास अनुमोदन देवोत ! (१.९८-३) रत्न ५१ बैं -- जातवेदाचे पूजन करण्याकरिता आम्ही हा सोमरस पिळून तयार करून ठेविला आहे. आमच्याशी जे शत्रुत्वभावाने वागतात त्यांचे धन तो देव जादून भरमसात् फरो ! नाच नशी नदीत्न तान सुरक्षित पैलतीरास लागते तद्वत अमिंदा आमची दुःसह दुःखें पार नाहींची करून आम्हारा दुःखरहित मुख प्राप्त करून देवो । (१-९९-१) रत्न ५२३ पहा । एवं ग्रहनक्षत्रादि तेजातील अत्यत छ असें हैं उपादेवाचे मुमगल तेज पूर्वेकडे उजळत आहे! हा मुंदर व सर्वव्यापी प्रकाश उदय पावला आहे । रात्रीपासून उत्पन्न झालेली ही उया सवित्यास जन्म देण्या- करिताच जणू प्रादुर्भत झाली आहे! म्हणून रात्रीने तिजसाठी जागा मोकळी करून दिली आहे. (१.११३-१) अहाहा! पापला तेजस्वी पालक बरोबर घेऊन ही अन व देदीप्यमान उपा येथे आगमन करती झाली ! 'ति यासाठी कृष्णवर्ण रात्रीने आपली स्थाने मोकळी केली आहेत. त्या एकमेकींच्या समस्या बहिणी असून, सूर्यान युक्त व अमर आहेत. एकमेकीस अनुवरणान्यां अशा या देवा भस्न, जगाचे रूप पालटीत-पालटीत आकाशातून त्या नित्य नमण करीत असतात. (१-११३.२)

·(४६)
समानो अध्या स्वस्रौरनन्तरतमन्यान्या चरतो देवशिष्टे ।
न मते न तस्यतुः सुमेके नक्तोपासा समनसा विरूपे ।।
॥ १-११३-३ ॥
भास्वती नेत्री सुनृतानामचैति चित्रा वि दुरौ न आवः ।
प्रार्या जगद्व्य॑ नो रायो अस्यदुपा अजीगर्भुवनानि विश्र्वा ।।
।। १-११३-४॥
जिलश्ये चारतवे मघोन्याभोगर्य इष्टय राय उ त्वम् ।
दुभ्रं पश्यय उर्विया यिचक्ष उपा अजीगर्भुवनानि विश्वा ।।
॥ १-११३-५ ।।
क्षत्रार्य न्वं श्रवसे त्वं महीया इष्टये त्वमर्थमिव त्वमित्यै ।
विसंशा जीविताभिप्रचळे उपा अजीगर्भुव॑नानि विश्वा ।
॥ १-११३-६॥
एषा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि व्युच्छन्ती युवतिः शुक्रवासाः ।
विश्वस्येशांना पार्थिवस्य॒ वरव उपौ अोह सुभगे व्युच्छ ।
॥ १-११३-७॥
परायतीनामन्वैति पार्य आयतीनां प्रथमा शश्वतीनाम् ।
न्युन्छन्ती जायमुदीरयनयुग मृत के चन बोधयन्ती ।।
॥ १-११३-८॥
6. उपो यदग्निं समिधै चकर्थ वि यदावश्चक्षसा सूर्यस्य ।
यन्मानुपान्यक्ष्यमाणा अर्जीगस्तद्देवेषु चकृपे भद्रममः ।।
॥ १-११३-९॥

·या दोघाहि बहिणींचा येण्याजाण्याचा मार्ग एकच आहे आणि तो अनंत आहे. तेजस्वी सूर्याच्या आशेप्रमाणे त्या वागणान्या असून, आळी- पाळीन चालण्याचा त्यांचा रिवाज आहे. त्या एकमेकीस दुखवीत नाहीत अगर को म्हणून कोठसुदो थबकतहि नाहीत. त्या मिनस्वरूपाच्या असल्या तरी सुंदर असून एकमताने चालणान्या आहेत. (१.११३.३) तेजस्वी, सत्य-भाषणाची जननी, चित्रविचित्र रंगाची अशी जी उपा, तिला आम्ही ओळखिले. तमाचा नाश कस्न तिने आमचे दरवाजे उघडले आहेत; सर्व जगावर प्रकाश पाहून आमची संपत्ति ती आम्हास पुनः दाखविती झाली. तिने आपल्या प्रकाशाने सर्व जगाला जाएत केले आहे. (१.११३-४) जे झोपले आहेत त्यांनी उठून चाल लागावे, ज्यांना मुख- कारक वस्तु हव्या असतील त्यांनी त्यासाठी प्रयत्न करावा, ज्यांना यशयाग करावयाचा असेल त्यांनी कर्मानुष्ठानास लागावे, ज्यांना मनसपत्ति हवी असेल त्यांनी त्या उद्योगास प्रवृत्त व्हावे, व ज्यांना अधुक दिसत आहे स्यांना स्पष्ट दिसावे या हेतूने या उदार उपादेवी सर्व जगास जागृत केले आहे. (१-११३-५) तुमच्यापैकी कोणी पराक्रम कराया, कोणी कीर्ति मिळवावी, कोणी यज्ञयागादिक देवोपासना करावी, कोणी उद्योगधद्यास । लागावे, कोणी आपल्या चरितार्याचा मार्ग शोधावा, यासाठी या उदार उषादेवीने सर्व जगास जागृत केले आइ. (१-११३.६) पृथ्वीवरील सर्व संपत्तीची स्वामिनी अशी ही धुलोक-कन्या जी उपा देवी, ती भर तारुण्यार्ने मंदित अमन झगझगीत शुभ्रवस्त्र परिमान कस्न दरराज जगाला दर्शन देत असते. हे सुमंगल उये। आज या आमच्या यज्ञशात तूं आपला सुंदर प्रकाश पाड की! (१.११३-७) ही उपा भाजपर्यंत गेलेल्या पाण्या मार्गानेच वाटचाल करीत आहे. पुढे येणान्या उपांत ही पहिलीच असून, ती अंधार नाहीशी करणारी, प्राण्यास कार्यप्रवत्त करणारी, व झोप- लेल्यास जागृत करणारी अशी आहे. (१-११३.८) हे उपे ! तूं आम्हास अमि प्रदत करावयास प्रवृत्त केलेस. आणि सूर्यप्रकाशाच्या योगाने अंध:- कारात बुडालेल्या या जगाला पुनः उजळा दिलास. तूं देवमास जायत करून, त्यायोगाने तूं देवाचे देखील एक मोठे दितकृत्य घडवून आणत. .

·(४८)
-
-
कियात्या यत्समया मांति या व्युयुर्या नूनं व्युच्छान् ।
अनु पूर्वाः कृपते वावशाना प्रदीध्यांना जोपमन्याभिरेति ॥
॥ १-११३-१०॥
ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन् व्युच्छन्तीमुपसे मांसः ।
अस्माभिरून प्रतिचक्ष्याभूदो ते यन्ति ये अपरीपु पश्यान् ।।
॥ १-११३-११॥
यावयद् द्वैषा ऋतपा ऋतेजाः सुनाव सुनृता ईरयन्ती।
सुमङ्गलीविभ्रती देवी तिमिहायोपः श्रेष्ठतमा ब्युच्छ ।
॥ १-११३-१२॥
शर्थात् पुरोषा व्युवास देव्ययों अघेदं व्यावो मघोनी ।
अयो व्युच्छादुत्तरी अनु यनजरामृता चरति स्वधाभिः ।।
॥१-११३-१३ ॥
व्यञ्जिभिर्दिव आतास्वद्यौदप कृष्णां निर्णिजे देव्योवः ।
प्रबोधयन्त्यहणेभिरश्वरोपा योति सुयुजा रथेन ॥
॥ १-११३-१४॥
आवहन्ती पोप्या वार्याणि चित्र केतुं कृणुते चेकिताना ।
ईयुपीणामुपमा शश्वतीनां विभातीनां प्रथमोपा व्यवेत् ॥
॥१.११३-१५॥
उदीय जीवो असुन आगादप प्रागात् तम आ ज्योतिरेति ।.
औरैक् पन्या यातये सूर्यायानन्म यत्र प्रतिरन्त आयुः ।।
॥ १-११३-१६ ॥

·(४९) ही उषा येथे किती वेळ गहणार आहे! ज्या मार्ग प्रकाशून गेल्या स्या तरी किती वेळ राहिल्या होत्या व पुढे येणान्या तरी किती वेळ राहणार आहेत । तथापि जगास प्रकाशित करण्यासाठी मागील उपानी में काय केले तेच हाहि उपा फरते व पुढे येणा-या उपानादि बरोबर घेऊन तसेच करावयास लावा. (१.११३-१०) ज्यांनी ज्यांनी म्हणून पूर्वकालीन उपाना प्रकाशताना पाहिल सर्व आता मरून गेले आहेत. आता आम्ही- दि तिला पहात आहोत; व तिला पाहणारे भविष्यकालीहि पण निपजतील. (१.११३.११) उप ! देवोपासकांचा इंघ करणा-या यांचा तूं निःपात कर! यकमांचे पालन करणारी, सत्यासाठीच जन्म पावलेली, सुखस्वरूप, मधुरभापिणी, मुमंगला, देवा, इविरत घेऊन येणारी व अयत श्रेष्ठ अशी तं आपला उज्ज्वल प्रकाश आज या आमच्या यशशालेत पाहणारी हो। (१११३-१२) ही उपा प्राचीन कालापासून सतत प्रकाशत आली आहे. त्याचप्रमाणे त्या उदार उपर्ने आमहि येथे आपला उधल प्रकाश पाडला आहे व पुहिती अशीच प्रकाशत राहील. ती जरारहित, मृत्यु- रहित असून स्वत:च्या तेजाने सदेव चमकत राहते.(१.११.२-११) आपल्या तेजस्वी किरणांनी विभूषित होऊन द्युलोकाच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर ही देवी उपा चमकत आहे ! तिने जगावरील काळा पददा वाजम सारला आहे ! भरुणवर्ण अव जडलेल्या सुंदर रात बसून, निजलेल्या लोकांना जागें करीत दी इकडेच गेरा आहे! (१.११३-१४) पुष्टिकर य वार्यवर्धक अशी अवसंपत्ति बरोबर घेऊन ही चैतन्यदायक उपा आपले आचर्यकारक किरण जगावर प्रसार करीत आहे. आजपर्यंत येऊन गेलेल्या उपाप ही शेवट- ची व पुटै येणा-या उपांपैकी पहिली असून ती आपली प्रभा आज येथे रघळू लागली आहे ! (१-५१३.१५) हे लोक हो! असे झोपला काय उठा ना ! हा पहा आपला चैतन्यदायक प्राण आला आहे ! अंधःकार दूर पळून गेला ! आणि सर्वत्र प्रकाश उजळून राहिला ! सूर्याला आपला प्रवास मुखाने करता यावा म्हणून या उपेने त्याचा मार्ग मोकळा करून ठेविला आहे. जेथे अन वर्धन पायते ते आपण आता जाऊ या. (१-११३-१६) ४

·(५०)
.
,
स्यूमना याच उदिति पन्हिः स्तयानो रेभ उपसौ विभातीः ।
अद्या तर्दुछ गृणते मघोन्यस्मे आयुर्नि दिदीहि प्रजावत् ।।
॥ १-११३-१७॥
या गोमतीरुपसः सर्ववीरा व्युच्छन्ति दाशुषे मत्यीय ।
वायोरिव सन्तानामुद तावदा अभवत् सोमसुत्वा ।
॥१-११३-१८॥
माता देवानामदितेरनीकं यज्ञस्य केनुर्बुहती वि माहि ।
प्रशस्तिकृद् ब्रम्हणे नो व्यु१च्छा नो जनै जनय विश्वयारे ।
॥ १-११३-१९॥
यचित्रमभ उपसो वहन्तीजानाय शशमानाय भद्रम् ।
तनौ मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत पौः ।।
॥ १-११३-२०॥
रत्न ५३ वें
कुस आंगिरस-पि, रद देयता, जगती-मंद
हमा रुद्राय तबसै कपर्दिनै क्षय राय प्रभरामहे मतीः ।
यथा शमसद् द्विपदे चतुप्प? विश्व पुष्ट मा अस्मिन्ननातुरम् ।।
॥१.११४-१॥
श्री. कि. (द-प:) दिशोपस्थान.. स्मा. वि. भस्ममहगा रदसूक
मका नौ होत नो मयस्कृधि क्षयद्वीराय नर्भमा विवेम ते ।
यष्ठं च योध मनुरायेजे पिता तदश्याम तव रुद्र प्रणीतिषु ।।
॥ १-१.१४-२॥
अश्याम ते मुमति देवयग्ययो क्षयद्वारस्य तव रद मीतः ।
सुनानिदिशौ अस्माकमा चरास्टिवीरा जुहवाम ते हुयिः ।।
॥ १-१११-३ ॥
1
.

·(५१) म्हणून हे उथे! तू स्तोत्र अर्पण करणारा हा उपासक .उपवी मुंदर स्तोत्र व्यवस्थित तयार करून, ती मोठ्या भावभक्तीने गात आहे. उदार देवि ! तूं या स्तोत्याकरिता प्रकाशमान हो आणि आम्हाला संतति व दीर्घायुष्य हो दे ! (१-११३-१७) गोसंपन्न, अश्वसंपन्न, वीरसंपन्न अशा या उपा हवि अर्पण करणान्या यजमानाप्रीत्यर्य प्रकाशित होत असतात. अतएव सोम अर्पण करणारा हा यजमान है स्तोत्र संपताच वायुगतीने त्या उपांप्रत प्राप्त होवो। १-११३-१८)हे देवांची माता, अदितीचे मुख, यज्ञाचा ध्वज व महान् अशी आहेस ! आम्हाकरिता तूं प्रकाशित हो। आमच्या स्तोत्राची तारीफ करून, तू आम्हांस प्रकाश दे ! हे सर्व पिय उपे ! तूं आम्हाला लोकांमध्ये प्रमुख कर! (१-११३-१९) जे सुदर व कल्याणकारक धन आहे ते ही उपा देवी पूजन व स्तवन करणा-या भक्तासाठी घेऊन येत आहे. तर स्थास मित्र, वरुण, अदिति, सिन्धु, पृथ्वी व द्युलोक या सर्वाचं अनुमोदन असो ! (१-११३-२०) रल ५३ हा कद्रदेव महा ममर्य असून तो जटामंडित आहे. ऐश्वर्यसंपन्न असे ' मगद्गण त्याचे पुत्र आहेत. अशा रुद्रदेवाचे आम्ही स्तवन करतो, अशा योगाने आम्हाला, आमच्या पुत्रपौत्रांना व अशावादिकांना आरोग्य प्राप्त होईल. आणि आमच्या गावातील सर्व प्राणिमात्राचे रोगराईपासून रक्षण होऊन त्यांची भरभराट होईल. (१-११४-१) हे रुद्रदेवा ! तू आझांस सुखी फर ! आम्हास आनंद प्राप्त करून दे! वीरपुत्रसपन्न अशा तुला ईवि अर्पण करून आम्ही तुती उपासना करीत आहे). पिता मनु यार्ने आपल्या प्रजेला जे आरोग्य व जे निर्भमन्य मिळवून दिले होते, ते आरोग्य व ते निर्भयत्व आम्ही तुझ्या कृपारधीखाली राहुन प्राप्त करून घेऊ असें घडो !(१-११४-२) यौवनान्या ! मरुद्रणांनी युक्त असा जो तं त्या तुझ्याप्रीत्यर्थ कर्मानुष्ठान करून आम्ही तुझी अनुग्रहबुद्धि संपादन करू ! तू आमच्या लोकांमध्ये ये आणि त्यांना सुखप्रद हो! आम्ही आमच्या मुरक्षित प्रजेने युक्त शे.साते तुला इविरन्न अर्पण करून, प्रसन्न करतो, (१-११४-३) ·(५२) स्वेषं वयं रुद्र यज्ञसाधं वहुकुं कविमवसे नि व्हयामहे । आरे अस्मदैव्यं हेळौ अस्यतु सुमतिमिद्वयमस्या वृणीमहे ।। दिषो वराहमरुष कपर्दिन स्वेष रूपं नमसा नि व्हयामहे । हस्ते विद्वेषजा वार्याणि शर्म धर्म छर्दिरस्मभ्यं यसत् ।। ॥१-११४-५॥ इदं पित्रे मरुतामुष्पते यः स्वादोः स्वादीयो रुवाय वर्धनम् । रास्वा च नो अमृत मर्तभोज॑नं स्मनै तोकाय तनयाय गळ ।। ॥ १-११४-६॥ मा नौ महान्तमुत मा नौ अर्भकं मा न उक्षन्तर्मुत मा नै उक्षितम् । मा नौ धीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रियास्तन्वौ रुद्र रीरिषः।। ॥ १-११४-७॥ मा नरोके तनये मा नै आयौ मा नो गोषु मा नो अपु रीरिषः । बारामा नौ रद्र मामितो वैधी विमन्तः समित्या हयामहे ।। ॥१-११४-८॥ श्री. वि. (रद्रय) दिशोपस्पान, स्मा. वि. रुद्रस्नः शुद्धोदक स्नान. उप ते स्तोमान्पशुपा वाकर रास्यां पितरता मुन्नमस्मे । भद्रा हि ते मुमतिमै यत्तमाया ययम्य इत्त घृणीमहे ॥१-११४.९॥

·तेजःपुंज, यशकार्य सिद्धीस नेणारा, वक्रमार्गाने चालणारा, व महाबुद्धिमान, अशा महादेवाला आमच्या रक्षणार्य आम्ही पाचारण करीत आहे. तो रुद्रदेव आम्हावरील देवी कोप नाहीसा करो! स्या महादेवाचा आम्हावर कृपाप्रसाद व्हावा अशै आमची मनीपा आहे. (१-११४-४) वराहाप्रमाणे सुदृढ अंगाचा, शुभ्रकातीचा, जटामंदित य प्रमासंपन्न अशा रुद्रदेवाला स्वर्ग लोकोत्न आमच्याकडे येण्यास नमस्कार- मंत्र म्हणून आम्ही हाक मारतो. तो देव येताना बरोबर हातामध्ये रोग- नाशक अशा उत्तमोत्तम औषधि घेऊन येवो आणि माझास आरोग्य, सुख, अभेद्य कवच व सुरक्षेत घर प्रदान करो ! (१-११४-५) अत्यंत मधुर व अत्यत पुष्टिवर्धक अॅ है स्तोत्र भाम्ही मरुद्गणांचा जो पिता त्या बद्रदेवाप्रीत्यर्थ गात आहोत, तर हे अमर रुद्रदेवा! मानवाना प्रिय असे मधुर अन्न तूं आम्हास दे! आणि तसेंच आम्हास, आमण्या पुत्रास, व भामग्या नातवास सुखी राख ! (१-११४-६) रुद्रदेवा ! आमन्यात जे मृद्ध आहेत त्यांना मारू नकोस । जे बाल आहेत त्यांना मारू नकोस ! तरुण आहेत त्यांना मारूं नकोस ! जे स्त्रियांच्या गर्भात आहेत त्यांसह मारूं नकोस ! आमच्या यापाला मारूं नकोस 1 आमच्या आईला मारूं नकोस ! आणि आमच्या दृष्टमित्रादि प्रियजनांसहि पण माई नकोस ! (१-११४-७) हे भगवन् रुद्रदेवा ! आमच्या पुत्राला व नातवाला मारू नकोस । आमच्या आयुष्याला माहं नकोय! आमच्या गाईगुरादि पशूना मारूं नकोस ! घोड्याना मारू नकोस ! .भामण्या वीराना -पद्यपि ते रागीट असले तरी-मारू नकोस ! इविसंपन्न असे आम्ही-तुझे भक्त- सदैव तुला यशामध्ये हविभाग अर्पण करण्यासाठी पाचारण करतो. (१-११५-८) हे कद्रदेवा ! ज्याप्रमाणे गुराखी हा सायंकाळी माल. काची गुरे एकत्र करून त्याची त्याला परत करतो, तद्वत् तुझ्याकडून मिळ- विलेली ही स्तनि एकत्र करून आम्ही तुमी तुला परत अर्पण करीत आहो. २ मकस्पिाया ! आम्हास मुख दे ! कारण ती तुझी कगबुद्धि अत्यंत सुख- दायी आणि म्हणून प्रलोभनीय आहे. अतएव मी त्या तुझ्या मंगल कृपेची याचना करतो. (१-११४-९) ·(५४) - मळा - . रत्न ५४ वें । कुश्स आंगिरस मषि, रद्र-देवता, निष्टुप्-छंद आरे ते गोप्नुमत रुपनै क्षयद्वीर सुम्नमस्मे ते अस्तु । च नो अधिं च ब्रूहि देवार्धा च नः शर्म यच्छ द्विवहींः ।। ॥१-११४-१०॥ अवौचाम नौ अस्मा अवस्यवः शृणोतु नो हय रुदो मरुत्वान् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामर्दितिः सिन्धुः पृथिवी उत धौः । ॥ १-११४-११।। श्री. वि. (रुद्रयज्ञ) दिशोपस्थान, रत्न ५५वें कुरस भांगिरस पि, सूर्य-देवता, त्रिष्टुप्-उंद चित्रं देषानामुदगादनीक चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आमा चावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।। ।। १-११५-१॥ श्री. वि. (अतिरान) आश्विनशस्त्र; स्मा. वि. सौरजप. सूर्यो देवीमुपस रोचमानी मयों न योपामभ्येति पश्चात् । यत्रा नरौ देवयन्तौ युगानि वितन्यते प्रति भद्राय भद्रम् ।। ॥ १-११५-२॥ भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमायासः । नमस्यन्तौ दिव आ पृष्ठमस्यः परि द्यावापृथिवी यन्ति सपः ॥; ॥ १-११५-३॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कोंविर्तत सं जभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्यादादात्री वासस्तनुते सिमस्मै । । , -- .. - ·: रत्न,५४ वें हे शत्रुमर्दना ! गाईना मनुष्यांना मारण्याचे जे तुझे हत्यार आहे, ते कृपा करून आम्हांपासून दूर राहों ! आणि तुझ्याजवळ जे सुख आहे, ते मात्र आमचे असो!हे रद्रदेवा ! तूं आम्हांवर अनुग्रह कर आणि भामची बाजू घेऊन बोल. हे देवा । तूं ज्ञान प कर्म यांचा स्वामी आहेस, तर तूं आम्हास सुख दे !(१-११४-१०) संरक्षणाची इछा करणारे आम्ही हैं स्तोत्र रुद्रदेवाप्रीत्यर्थ गाऊन दाखविले आहे; त्या रुद्रदेवाला भागना नमस्कार असो ! मरवान् असा हा रुद्र आमच्या स्तोत्राचा मनःपूर्वक स्वीकार करो! आणि हे जे आम्ही स्तोत्र गाऊन दाखविलें, त्याला मित्र, पक्षण, अदिति, सिंधु, पृथ्वी व स्वर्ग या देवता अनुमोदन देनोत । (१-११४-११) रत्न ५५ वें किरणांचा पुंज, मित्र व वरुण यांचा डोळा, असा जो हा सूर्यदेष तो आता उदयाचलावर प्रास झाला आहे. आणि आश्चर्य है की, स्वर्ग, पृश्यी व नभोमंडळ ही त्याने आपल्या सुदिग्य तेजाने कौन सोडली ! सूर्यदेव हा घराचर सृष्टीचा आत्मा आहे ! (१-११५-१) तरुण हा जसा सुंदर युक्तीपा फछपी लागून चालत असतो, तद्वत् हा सूर्य हाला वरी दिन्यकातीने युक्त अशा उपेच्या मागून येत असतो. या उपादेवीचा उदय झाला म्हणजे मूर्यदेवाचे उपासक ताप्रीत्यर्थ अग्निहोत्राचे अनुष्ठान करण्यास प्रारंभ करतात. त्याचप्रमाणे आम्हीहि आमच्या कल्याणार्थ त्या मगलमूर्ति देवाचे स्तवन करीत आहो. (१-२१५-२) कल्याणकारक, दुरितदारक, चित्रविचित्र रगाचे व रमणीय असे अश्व अंतरिक्षाच्या उच्च स्थानावर प्राप्त झाले आहेत. त्या अश्वांना आमचा नमस्कार असो! ते आता हा हा म्हणता द्यावापृश्वीला व्यापून सोडतील. (१-११५-३) सूर्यदेवाचे देवपण व मोठेपण ते हेच की, त्रैलोक्यात दिवसा आपण स्वतः पसरलेले किरणनाल अस्तसमयी तो आपण स्वतःच आपल्यामध्ये आकर्धन घेतो. जेव्हा तो हे सुवर्ण रंगाचे मुंदर किरण आकाशमंडलात्न आपल्या- मध्ये आवर्जून घेतो, तेव्हाच रात्र ही जगावर आपला अंध:कार पसरते. (१-१२५-४)

·तमित्रस्य वरुगस्याभिचक्षे सूर्यों रूपं कृगुते चोरुपस्थे ।
अनन्तमन्यदुशदस्य पान: कृष्णनन्यद्धरितः सं भरन्ति ।।
अधा देवा उदिता सूर्यस्य निरहेमः पिपृता निरवद्यात् ।
तनो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत चौः ।।
॥१-११५-६॥
रल ५६ वें
कक्षीयान्-अपि, अश्विनी-देवता, त्रिष्टुप् छंद,
मध्वः सोमस्याश्विना माप प्रत्नो होता विवासते वाम् ।
बर्हिष्मती रातिविधिता गोरिपा यांतं नासत्योप पाजैः ।।
॥ १-११७-१॥
श्री. वि. (अग्नि) प्रातरनुवाक.
यो वामश्विना मनसो जीयान् रयः स्वश्वो विश आजिगाति ।
येन गच्छथः सुकृतौ दुरोणं तेन नरा वतिरस्मभ्यं यातम् ॥
॥ १.११७-२॥
ऋषि नरावहसः पाञ्चन्यमृवीसाद मुञ्चयो गणेन ।
मिनन्ता दस्योरशिवस्य माया अनुपुर्व पणा चोदयन्ता ।।
॥ १-११७-३॥
अव न गुहमश्विना दुरेवैर्ऋषि नरा वृषणा रेभमप्सु ।
सं तं रिणीयो विप्रुतं दंसाभिन वा जूर्यन्ति पूर्या कृतानि ॥
-॥ १-११७-५॥
.

·(५७) सूर्यदेव हा स्वर्गावरून जे पुण्यवान् आहेत त्यांवर मित्रदृष्टि धारण करून अनुग्रह करतो आणि जे पापी आहेत त्यावर वरुणदृष्टि ठेवून त्यांचा निग्रह करतो. या मूर्यदेवाचे अद्वैत गसे एक रूप अमून देशकालाद्यवरोदरक्षित व तेजःपुंज असे आहे. त्याचे दुसरे आणखी एक रूप असून ते सगुण असल्यामुळे इन्द्रिये त्यांस ग्रहण करूं शकतात. (१-११५-५) अहो किरणदेवहो ! आज सूर्योदपावरोवर आम्हास सर्व पापापासून आणि सर्व दुष्लौकिकापाम्न तुम्ही मुक्त करा ! मित्र, वरुण, अदिति, सिंधु, पृथ्वी व स्वर्ग ही आमची प्रार्थना मान्य करोत. (१-११५-६) रत्न ५६ हे अश्विदेवहो । मधुर सोमरसाने तुम्हास प्रश्न करण्याकरिता हा तुमचा पुरातन उपासक तुमची उपासना करीत आहे. तुम्हांसाठी हवि दर्भावर असून त्याबरोबरच म्हणावयाचे स्तोत्रहि पण तयार केले आहे. हे नासत्य हो! अन्न व यल यांनी युक्त होसाते तुम्ही आमच्या यशशालेत या!(१-११७-१) हे अश्विदेवहो । मनापेक्षाहि अतिशय वेगवान् असे उत्तम घोडे जोडलेला असा जो तुमचा रथ लोकांमध्ये फिरत असतो व ज्योत बसून तुम्ही यजन करणान्या यजमानाच्या घरी जात असतो त्या रथात बसून तुम्ही आमचेकडे या. (१-११७-२) हे वीर्यशाली व नेते माश्विदेवो! तुम्ही दुष्ट दस्यंच्या सर्व कपटाना नाश करून व त्यांना ठार म.'न लोकवंद्य अत्रिऋपीला त्याच्या पुत्रादि परिवारासहित त्या कठिण काराहातील अग्निकुंडातून मुक्त केलेत. (१-११७-३) हे नेते य मनोरथपूरक अश्विदेवहो। दुष्टांनी पाण्यात बुडवून ठेविल्यामुळे विधिला. वयय झालेल्या या रेम ऋषीला आपल्या अद्भुत वैद्यकीय चातुर्याने पुनः मुदद अवयवांनी तुम्ही युक्त केलेत. तुमची ही चिरंतन कृत्य कधीहि शिळी होत नाहीत. (१-११७-४)

·(५८)
सुपुम्वास न निरुपस्थे सूर्य न दस्रा तमसि क्षियन्तम् ।
'शुमे रुक्म न दर्शतं निर्खातमुपथुरश्विना बन्दनाय ॥
॥ १-११७-५॥
तद् वा नरा शंस्य पजियेणं कक्षीता नासत्या परिज्मन् ।
शुफादर्श्वस्य वाजिनो जनाय शतं कुम्भी असिञ्चतं मधूनाम् ।। ।
॥१-११७-६॥
युवं नरा स्तुव॒ते कृष्णियार्य विष्णाव ददथुर्विश्वकाय ।
घोयि चित् पितृपदै दुरोणे पति जयन्या अश्विनावदत्तम् ॥
॥१-११७-७॥
युवं श्यार्वाय रुशतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्विना कण्याय ।
प्रयाच्यं तद् धूपणा कृतं वा यन्नादाय श्रवौ अध्यत्तम् ॥
॥ १-११७-८॥
पुरु धपारपश्विना दर्धाना नि पेदर्व ऊहथुराशुमश्चम् ।
सहस्रसां वाजिनमप्रतीतमहिहन अवस्य । तस्त्रम् ॥
॥ १-११७-९॥
एतानि वा श्रवा सुदान ब्रह्मांड्गपं सदन रोदस्योः।
। यद् वा पुजासौ अश्विना हवन्ते यातमिपा च विदुपै च वाज॑म् ।।
॥ १-११७-१०॥
सुनोमनिनाश्विना गृणाना वाजं विाय भुरणा रदन्ता ।
अगस्ये ब्रह्मणा वावृधाना सं विश्पली नासत्यारिणीतम् ।।
.॥ १-११७-११॥
।
.
.
.

·(५९) + सुंदर अश्वी हो! 'भूमीच्या मांडीवर शयन करणान्याप्रमाणे, अंधारात बुडून गेलेल्या सूर्याप्रमाणे, किंवा जमिनीत पुरुन ठेविलेल्या सुंदर सुवर्णालंकाराप्रमाणे विहिरीत खोल गाडलेल्या त्या वंदनाला तुम्ही सुरक्षित बाहेर काढलेत ! (१-११७-५) हे नेते नासत्य हो। तुम्ही लोकांसाठी बलवान् अश्वाच्या खुरापासून मद्याचे शंभर कुंभ भरलेत. है तुमचे कृत्य परकुळात जन्मलेल्या कक्षीवानाने सर्वत्र वाखाणण्यासारखें आहे [ नाही काय ? (१-११७-६) हे नेते अश्वी हो! तुमचे स्तोत्र गाणान्या कृष्णपुत्र विश्वकाला विष्णाप नावाचा हरवलेला पुत्र तुम्ही शोधून परत आणून दिलात. हे अश्वी हो! बापाच्या घरीच अविवाहित राहून वृद्ध होत चाललेल्या घोषेला तुम्ही चांगला पति मिळवून दिलांत ! '(२-११७-७) हे अश्विदेव हो! तुम्ही कुष्ठ रोगामुळे काळवंडलेल्या स्यावाला गोरी स्त्री मिळवून दिलीत! आणि दृष्टि गेल्यामुळे एकांतात पडून राहिलेल्या कण्याला उत्तम दृष्टि प्राप्त करून दिलीत । तमेच तुम्ही नृपदाच्या बहिन्या मुलाला कान दिलात ! हे वीर्यवान् अश्वी हो! हे तुमचे कृत्य खरोखरीच प्रशंसनीय आहे. नाही कोण म्हणेल (१-११७-८) हे भश्वी हो! नाना में धारण करणारे तुम्ही पेदृला वेगवान अशा घोटा आणून दिलात का जो हजारानी धन देणारा, अत्यत बलवान, अप्रति- इतगति, शचा वध करणाग, कीर्तिमान् व सकटातून तारणारा अण होता. (१-११७-९) हे उदार अश्विदेव हो! अशी ही तुमची अद्भुत कृत्ये अत्यत प्रशंसनीय आहेत! व स्तोत्र द्यावापृथ्वीतील घरा- मर्ये राहणा-या तुम्हाला प्रसन्न करण्यास समर्थ आहे. जेव्हा परकुलोत्पन लोक तुमचा धावा करतील तेव्हां शक्तिप्रद अन घेऊन इफडे या आणि स्तुतिका मला अन्न द्या!(१-११७-१०) हे पोषण करणारे नासत्य हो ! पुत्राने केलेल्या स्तोवाच्या योगाने मारद्वाजत्राीने तुमचे स्तवन केलें असता तुम्ही त्याला अन्नसंपत्ति दिलीत, अगस्त्याने केलेल्या स्तोत्रामुळे प्रसन्न होऊन तुम्ही विशलेचा तुरलेला पाय लोखंडाचा जोईन तिला बरी केलीत.- (.१.-११७-११) -

·कुह यान्ता सुष्टुतिं काव्यस्य दिवो नपाता वृषणा शयुत्रा ।
हिरण्यस्येव कलशं निर्खातमु(पथुर्दशमे अश्विनाईन् ।।
॥ १-११७-१२॥
युव च्यानमश्विना जरन्तं पुनर्युवानं चक्रथुः शचीभिः ।
युवो रयै दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्यावृणीत ॥
॥१-११७-१३॥
युवं तुर्माय पुर्येभिरेवैः पुनर्मन्याभवतं युवाना।
युवं भुज्युमर्णसो निः समुद्राद्विमिरूहथुज्ररेभिरश्वैः ।।
॥ १-११७-१४॥
अनौहवीदश्विना तौग्यो वा प्रोहळे समुद्रमव्यर्जिगन्यान् ।
निष्टमहथुः सुयुजा रयन मनौ नवसा वृषणा स्वस्ति ।
॥ १-११७-१५॥
अनौहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यत् सीमर्मुञ्चतं वृकरय ।
वि जयुपा यययुः सान्वतिं विष्याचौ अहतं विषेण ॥
॥ १-११७-१६॥
शतं मेपान् वृक्यै मामहानं तमः प्रणीतमशिवेन पित्रा ।
आक्षी ऋजावै अश्विनावधतं ज्योतिरन्धाय चक्रथुर्विचः ।।
॥१-११७-१७॥
शुनमन्धीय भर्रमह्वयत् सा वृकीरश्विना वृषणा नरेति ।
जारः कनीनं इव चक्षदान ऋग्राश्वः शतमेकं च मेपान् ॥
।। १-११७-१८॥
.

·(६१) हे यूचे वीर्यवंत पत्र अश्विदेव हो! तुम्ही सुंदर स्तुति ऐकण्याकरिता काव्याच्या घर चालला असता वाटेंत भूमीतून पुरखेला सुवर्णरित कलश पाहेर काढाया याप्रमाणे पात पडून राहिलेल्या रेमाला तुम्ही दहावे दिवशी त्यातून वर काढत; त्या वेळी तुम्ही को चाल होता!(१-११७-१२) हे अश्विदेव हो । पद्ध होत चाल- लेस्पा पवनापीला तुम्ही आपल्या वैद्यकीय चातुर्यान पुनः तरुण केलेत । सूर्याची कन्या ही आपल्या ऋगारसौभाग्यासह तुमच्या रथात येऊन चदन बसली ! (१-११७-१३) हे दुःसनिवारक अश्विदेव हो। आपल्या पुरातन पराममामुळे तुम्ही तुमाला पुनः अधिकच स्तवनीय झालीत, तुम्हीच आपल्या शीघ्र गतिमान् जहाजाच्या वेगवान् घोड्याच्या योगाने भुज्यला खवळसलेल्या समुद्रातून सुरक्षित बाहेर काढून त्याला पितृ- गृही पोचता केश ! (१-११७-१४) हे अश्विदेवो! चिमणी तुमचा दावा केला, त्यासरशी तुम्ही पावून येऊन तिला गंडग्याच्या जवख्यातून सोस्वलीत ! आपल्या जयशाली रथातून तुम्ही जपाला पर्वताया शिखरावर घेऊन गेलात. आणि विष्वाच् नामक राक्षसाच्या मुलाला विषारी बाणाने वार केलेत ! फेवढे अद्भुत पराक्रम हे तुमचे !!. (१-११७-१६) हे अवाहो ! भंभर मेंटे लाडगीला खावयास देऊन तिला तुप केली म्हणून नावाच्या दुष्ट बापाने त्याचे डोळे फोडून स्यास अंघ केले, तेव्हा तुम्ही त्याला पुनः दृष्टि माणून दिलीत. विविध जग पाहण्यासाठी त्या पिळ्या द्रावाला पुनः प्रकाश दिलात ! (१-११७-१७) आंधळा झालेल्या ऋत्रावासाठी त्या लादगीने तुमचा धावा केला आणि म्हटले की, हे शूर अश्वी शे! हे पराक्रमी वीरहो! प्रेमवेडा तरुण जसा परस्त्रीला आपले सर्व धन देऊ करतो तदत् ह्या नावाने एकशे एक मेंटे कापून मला खाक्या दिले. (१-११७-१८)

·.
(६२)
मही वामतिरश्विना मयोभूत सामं धिप्पण्या सं रिणीयः ।
अर्या युवामिदंव्हयत् पुरन्धिरागच्छतं सी वृषणावोभिः ॥
॥ १-११७-१९॥
अधेनुं दसा स्तय। विपक्तामपिन्वतं शयवै अश्विना गाम् ।
युवं शचीभिर्विमदाय जाया न्यहथुः पुरुमित्रस्य योपाम् ।।
॥ १-११७-२०॥
यवं वृकेगाश्विना वपन्तेपै दुहन्ता मर्नुपाय दसा ।
अभि दस्युं धर्कुरेणा धर्मन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरायीय ॥
॥ १-११७-२१॥
आथर्वणार्याश्विना दधीचेऽव्यं शिरः प्रत्यैरयतम् ।
स या मधु प्र वोचतायन् वाष्टं यद् देसाबकपिकक्ष्य वाम् ।।
॥१-११७-२२॥
सदा कवी सुमतिमा चके या विश्वा धियो अश्विना प्रावतं मे ।
अस्मे रयिं नासत्या बृहन्तमपत्यसानं श्रुत्य रराथाम् ।।
1॥ १-११७-२३ ॥
हिरण्यहम्तमश्विना राणा पुत्र नरा वधिमत्या अंदत्तम् ।
त्रिधा ह श्यामश्विना विकस्तुमुन्नीवर्स ऐरयतं सुदान् ।।
॥ १-११७-२४॥
एतानि वामश्विना वीर्याणि प्र पुण्यायवोऽवोचन् ।
अहं कृण्वन्तौ वृषणा युवाम्यो सुवीरासो विदयमा वंदेम ।।
॥ १-११७-२५॥
.

·(१३) हे अधीहो ! तुमची ती पोर कृपादृष्टि सुखकारक आहे! हे भक्तकाम- कल्पद्रुमहो। शरीराचे अवयव विकल झाले असता ते पुनः तुम्ही नीट करता. म्हणून त्या बुद्धिमती घोयने तुमचा धावा केला,तन्हा हे वीर्यन्त हो। तुम्दी आपल्या रक्षणासह तिच्याकडे गेलात. (१-११७.१९) दर्शनीय अश्वी हो। कृश झालेली, दूध न देणारी व वांझोटी अशी गाय तुम्ही सय्साठी दुभवी केलीत. तुम्ही आपल्या पराक्रमाने पुरुमित्राची तरुणकन्या कामा इजला विमद ऋषीला जाया म्हणून आणून दिलीत. (११ १७-२०) हे पराक्रमी अश्वी हो! तुम्ही नांगराच्या योगाने तयार केलेल्या जमिनीत धान्य पेरणारे आणि पाऊस पाहून मनूकरिता अन्न निर्माण करणारे आहा. तुम्ही तेजस्वी बज्राने दस्यूंना मान आर्याकरिता तेजस्वी प्रकाश प्रकट केलात. (१-११७-२१) हे दर्शनीय अश्विदेवहो ! अथर्वणपुध दध्यचाला तुम्ही घोड्याचे मुख लापलेत, तेव्हा त्याने तुम्हाला मधुविद्या शिकविली. वी गुह्य विद्या तत्पूरी पर सहदेवालाच अवगत होती. आणि या ध्यचार्ने तुम्हाला ती सांगितली. (१-११७-२२) हे विद्वान् अश्विदेव हो ! तुमची कृपा मी नित्य भाफिता, माझ्या सर्व सत्कृत्याचे तुम्दी कृपा कस्न रक्षण करा. आम्हाला विपुल व सुश्राव्य अशी संतति-संपत्ति वा! (१-११७-२३) हे समर्थ अश्विदेव हो ! तुम्हीं यभिमतीला हिरण्यस्त पुत्र दिलात. हे उदार देवहो ! तीन ठिकाणी तुकडे केलेल्या यावाला तुम्ही पुनः जिवंत करून वर उठविलेत ! तुमच्या चमकृतीला खरोखर अंतच नाही ! (१-११७-२४) हे बलसपन्न अश्विदेवहो । याप्रमाणे हे तुमचे भद्गुत पराक्रम आम्ही भक्तांनी वर्णन केले आहेत. तर तुमचे स्तोत्र गाणारे आदी वीरपुत्रपन्न क्षेऊन या यशममारमात तुमची रंतुति गात राई असे पड़ों ! (२-११७-२५) ·(६४) . . रत्न ५७ वें कक्षीवान-कपि, दानस्तुति-देवता, जगती-धंद. नाकस्य पृष्ठे अधि तिष्टति श्रितो यः पुणाति स है देवेषु गच्छति। तस्ना आपौ घृतमर्पन्ति सिन्धवस्तस्मा इयं दक्षिणा पिन्वते सदा ॥ ॥ १-१२५-५॥ श्री. वि. दानस्तुति. रत्न ५८३ कक्षीवान-कपि, दानस्तुपि-देवता, निपुप छंद. दक्षिणावतामिदिमानि चित्रा दक्षिणायतां दिवि सूर्यासः । दक्षिणायन्तो अमत भजन्ते दक्षिणावन्तः प्रतिरन्त आंयुः ।। ॥ १-१२५-६॥ प्रो.वि.दानस्तुति. स्मा. वि. वधूवरांना आशीर्वाद. मा पणन्तो दुरितमेन आरम्मा जारिपुः सुरयः सुव्रतासः । अन्यस्तेपी परिधिरस्तु कश्चिदर्पणन्तमभि सं यन्तु शोकाः ।। ॥१-१२५-७॥ पर छप-कपि, विश्वे देव-देवता, निष्णुप्-उंद ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ । अप्सुक्षितो महिनकादश रुप ते देवासो यज्ञमिमं जुपध्यम् ।। ॥ १-१३९-११॥ श्री. वि.(दश) प्रउग-राख. स्मा. वि.-प्रादमंत्र. रत्न ६०वें दीर्घतमा-कपि, अग्नि-देवता, जगती-द. पळिरया तारे धापि दर्शतं देवस्य मर्गः सहसो यतो जान । यीमुपाहात साधते मति तस्य धेर्ना अनयन्त ससुतः ।। ॥ १-१४१-१॥ रत्न ५९ वें ·. रन ५७३ जे हविर्भाग देऊन देवांना प्रसन्न करणारे देवभक आहेत ते स्वर्गाच्या उच स्थानावर चढून तेथे राहतात. त्यांना देवांमध्ये प्रतिष्ठित स्थान मिळते. त्याच्यासाठी नद्या घृतसदृश मधुर उदक वाइवतात. आणि भूमि सस्यादिकांनी सुसमृद्ध होते. (१-१२५-५) रत्न ५८ बहुविध दक्षिणा देणाच्या उदार लोकांसाठीच ही उत्तमोत्तम संपत्ति भाहे. यांचेसाठी म्हणूनच सूर्य आकाशांत प्रकाशत असतो. दक्षिणा देणारे महात्मे अमरत्व पावतात आणि त्यांनाच दीर्घायुष्य लाभते ! (१-१२५.६) दक्षिणा देणारे उदार यजमान दुःखात अगर पापांत न पडोत ! तसेच देवां, स्तोत्र गाणारे व देवव्रतांत अनुरक्त राहणारे सद्भक्त वार्धक्याने जीर्ण नहोरोत ! दुसरा कोणीतरी त्यांचे अमीग्या परिषीप्रमाणे रक्षण करो! देवयजन करीत नाहीत अशा कंजुए माणसांवरच सर्व दुःखशोकादिकांचे मसंग कोसळोत ! (१-१२५-७) रल ५९ वें हैं देवास देवांनो ! तुम्ही आपल्या महाभाग्याने स्वर्गात अकराच माहा. पृथ्वीवरहि अकराच आहे. अंतरिक्षामध्येहि पण अकराच आहा. ते तुम्ही आमच्या या यज्ञाचे सेवन करून आनंदित न्हा 1(१-१३९-११) गरन ६०वें आदित्य देवार्च ते दर्शनीय तेज पवाकडून शरीरव्यवहाराचं धारण फैल जाते, हे अगदी युकच आहे. कारण तें तेज सामर्यापासून उत्पन्न झालेले आहे. माझी बुद्धि तर तिकडेच धाव घेते आणि अभीष्ट साधते. यज्ञसंबंधक मंग्ररूप वाणी होतृमुखांतून त्या अनिदेवाकडेच पाहत असते. (१.१४१-१) ५

·(६६)
--
श्री. वि. (अप्ति) प्रातरनुवाक; स्मा. वि.-माणदेषतासूक्त.
पृक्षो वपुः पितुमानित्य आ शये द्वितीयमा सप्तर्शिवासु मातृ) ।
तृतीयमस्य वृषभस्य॑ दोहसे दर्शप्रमतिं जनयन्त योर्पणः ॥
॥ १-१४१-२॥
निर्यदी युभामहिपस्य वर्षस ईशानासः शवसा फ्रन्त सुरयः
यदीमर्नु प्रदियो मध्य आधवे गुहा सन्तै मातरिश्वा मायति ।
॥१-१४१:३॥
प्रपरिपतुः परमानीयते पर्या पृक्षुधौ वीरुधो दस रोहति। '
उभा यदस्य जनुषं पदिन्वत आदियविष्ठो अभवघृणा शुचिः ॥
॥ १-१४१-४॥
आदिन्माउराविंशयास्वा शुचिरहिंस्यमान उर्षिया वि योवृधे।
अनु यत्पूर्वा अरुहल्सनाजुयो नि नव्य॑सीप्वरासु धावते ।।
॥ १-१४१-५॥
आदिद्धोतारं पणते दिविष्टिषु भगमिय पश्चानास ऋञ्जते ।
देवान्यक्रत्वो मन्मना पुरुष्टुतो मत शंसे विश्वधा वेति धायसे
॥ १-१४१-६॥
रत्न ६१वें
दीर्घतमा-कपि, अग्नि-देयता, निष्टुप् छंद
कषा ते अग्ने शुचयन्त आपोर्ददाशुर्जिभिराशुपाणाः ।.
उमे यत्ताके तनये दांना ऋतस्य साम॑णयन्त देयाः ।।
॥ १-१४७-१॥
.

·'(६७) व अन्नसाधक, शरीरपोषक, अन्नसंपन्न शाश्वत असा हा अनिदेष वैश्वानर रूपाने पृथ्वीचा आश्रय करून राहतो. त्याचे जे दुसरे रूप आहे, ते हितकारक अशा सप्त मातृस्थानीय लोकांच्या आश्रयाने राहते. त्याचे तिसरे आणखी एफ स्प आहे.ते वर्षाव करणा-या आदित्य-किरणा- मध्ये वास करून राहते, याप्रमाणे तीन स्थानी राहणा-या अग्नीला मंथन- समयी दहा अंगुलीनी मिळून उत्पन्न केला आहे. (१.१४१-२) जेव्हा विशाल अरणीच्या मूळ स्थानापासून सामर्यसंपन्न असे ज्ञानी ऋत्विज स्तोत्र गाऊन नीला उत्पन्न करतात, जहाँ काठांत गुप्त असलेल्या अमिदेवारा पुरातन कालाप्रमाणे यजमान अरणीतून मंथन करून उत्पन्न करतो, (१- १४१-३) जेव्हा हवीला उष्टरव प्राप्त व्हावे म्हणून अमि त्याच्याभोवती पिरवतात, जेव्हा हवनीय वनस्पति (समिषा) त्याच्या दाढोत प्रवेश करतात, आणि जेव्हा तो दोन्ही अरणीमधून प्रकट होतो तेव्हा तो पवित्र अग्निदेव तेज:- पुंज व अत्यंत तरुण असाच असतो. (११४१-४)नतर तो अमर व पवित्र देव मानुरूप वनस्पती (काष्ठ) समूहात लागलाच प्रवेश करून झपाट्याने वाढू लागतो. त्यांच्यापैकी त्या देवाच्या वाढीय ज्या प्रथम कारणीभूत झालेल्या असतात त्यांच्यामधून तो अग्नि प्रज्वलित होऊन मग नशेन व कनिष्ठ (समिधा) समूहात अत्यंत वेगाने प्रवेश करतो. (१-१४१-५) स्वर्गात राह. णाऱ्या देवांना प्रमन्न करण्यासाठी त्या यज्ञात घेऊन येण्याकरिता म्हणून अविनलोक अभीलाच पसंत करतात आणि मग त्यास हवि व स्तोत्र अर्पण करून त्यास प्रसन्न करून घेतात. कारण इविरन्न स्वीकारण्यासाठी स्वीर देव व मर्त्य यजमान यांस क एकत्र आणावे हे फक्त तो बहुजन- स्तुत व सर्वाधार अमिदेवच जाणतो. (१-१४१.६) रत्त ६१ अमे | तेज:पुंज व सर्वव्यापक असे तुझे किरण भक्तजनाला अन्ना- सहित आयुष्य कोणत्या उपायाने प्राप्त करून देतात, की ज्यायोगै यजमान हे अन्नवत व आयुष्मंत होमाते पुत्र-पौत्रादिकांना धारण करणार आणि सच यज्ञविषयक सामंगायनात रंगून जाणारे होतील १ (१-१४७-१)

·बोर्धा मे अस्य वर्चसो यविष्ठ मंहिष्ठस्य प्रम॑तस्य स्वधावः ।
पीयति त्यो अनु त्यो गृणाति बन्दारस्ते तुन्वै वन्दे अमे ।।
॥ १-१४७-२॥
श्री. वि. प्रातरनुवाक.
रत्न ६२३
दीर्घतमा कपि, अमि-देवता, उप्णिक-द.
पुरु त्यो दाश्चान्वौचेऽरिर तवं स्विदा ।
तोदरयैव शरण आ महस्य ।। १-१५०-१॥
श्री. वि.(ममि) प्रासरनुधाक (अति.) आधिनशन.
व्यनिनस्य धनिनः प्रहोपे चिदररुपः ।
कदा चन प्रजिगतो अदैवयोः ॥ १-१५०.२ ॥
स चन्द्रो विप्र मर्यो महो वाधन्तमो दिवि ।
प्रप्रेत अग्ने वनुषः स्याम ॥ १-१५०-३ ॥
रत्न ६३ वें
दीर्घसमा भीषथ्य-कपि, विष्णु-देवता, ग्रिष्टुप्-द.
विष्णोर्नु के वायोणि प्र वौचं यः पार्थिवानि विममे रजासि ।
यो अस्कभायदुरीरं सधस्थ विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः॥
॥ १-१५४-१॥
प्रो.वि. (अमि) मानिमारतशन
स्मा. वि. विष्णुपुत.
प्रत द्विष्णुः स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ।
यस्योरु त्रिपु विकर्मणेष्वधिक्षियन्ति मुवनानि विद्या ।।
॥ १-१५४-२॥
प्र.विष्णवे शुपमैतु मन्म गिरिक्षित उगायाय वृणे ।
य इदं दीर्थ प्रयतं सुधस्थमेको विममे त्रिभिरित्पदेभिः ॥
॥ १-१५१-३॥

·(६९) हे अन्नवंता ! हे यौवनादया ! अत्यंत योर 4 विनयपूर्वक वाणीनें बोरणारा जो मी त्या माझं बोलण ऐक. हे देवा! कोणी तुझी निंदा करतात तर कोणी तुझी स्तुति करतात. पण वंदनशील असा जो मी तो मात्र तुझ्या सुंदर मूर्तीला सदैव वंदनच करतो. (१-१४७-२) रत्न ६२ वें हे अमिदेवा! तुला हविर्भाग अर्पण करुन मी तुझ्यापासून पुणळ घर मागून घेतो. श्रीमंत यजमानाच्या घरी नोकर असावा तद्वत् मीदि तुझा नोकरच अाहे. (१-१५०-१) हे अमिदेवा ! श्रीमंत असूनहि जो तुम भजत नाही व देवांना हविर्भाग देत नाही आणि तसेंच जो देवांची स्तुति करीत नाही आणि देवावर प्रेम करीत नाही अशानें कदाचित् तुला योसाविले तर त्याजवर वरप्रसाद करू नकोस. (१-१५०-२) हे अग्रे, मनुष्य तुला मन्तो तो चंद्राप्रमाणे आल्हाददायक होतो. तो देवामध्ये श्रेष्ठ होतो ! म्हणून देवा, आम्ही तुझे परम भक्त होऊन असा असे घयो ! (१-१५०-३) रत्न ६३ - आता मी त्या विष्णु देवाच्या प्रचंड शौर्यकांचे धावत धर्णन करीत आहे, ते ऐका; की ज्याने ही पृथ्वी, अंतरिक्ष व स्वर्गलोक निर्माण केला, ण्याने विस्तीर्ण असा [लोक अंतराळीच सावरून घरला, ज्याने अधि, वायु व सूर्य या तीन स्पाने हे सगळे त्रैलोक्य पादाक्रांत केले आणि ज्या देवाला महर्षि है स्तुतिस्तोत्र गाऊन भक्तिभावाने आळवीत असतात. (१.१५४- १) विष्णु देवाची रसुति स्याच्या पराक्रमामुळेच सर्व जन गात असतात. घोर प्रदेशात यास करणया किंवा पर्वतशिखरावर राहणा-या भयंकर सिंहाप्रमाणे हा देव महापराक्रमथाली आहे. त्याच्या विशाल पादस्यली ही सर्व भुवनें सामावून राहिली आहेत. (१-१५४.२) पर्वतावर राहणारा, भनेकांकइन स्तविला जाणारा, आणि मनोरथ पुरविणारा, अशा विणु देवास बल व स्तोत्र प्राप्त होयो । जे विशाल विश्व पसरटेलें आहे । सर्व त्याने आपल्या तीनच पावलांत आगमन ठेविले आहे. (१.१५४-३)

·(७०)
.
, यस्य त्री पूर्णा मधूना पदान्यक्षीयमाणा स्वधया मदन्ति ।
य उं विधातु पृथिवीमुत चामेको दावार भुवनानि विश्वा ।।
॥ १-१५४.४ ॥
तदस्य प्रियमभि पार्यो अस्यां नरो यत्र देवयवो मर्दन्ति ।
उरुक्रमस्य स हि यन्धुरित्या विष्णोः पदे परमे मध उसः ।।
॥ १-१५४-५॥
ता या वास्तून्युगसि गमध्ये यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः ।
अत्राह तदुरुगायस्य वृष्ण परमं पदमर्व भाति भूरि ॥
॥१-१५४-६॥
रत्न ६४ वें
दीर्घतमा औचथ्य ऋषि, इन्द्राविष्ण-देयता, जगती-उंद
प्र यः पान्तनन्धसो धियायते महे शूर्राय विष्णः चार्चत ।
या सानुनि पर्वतानामाम्या महस्तस्पतुरचतेष साधुना ।।
॥ १-१५५-१॥
श्री. वि. (अभिप्टय) स्नीमातिशंसन. स्मा. वि.-विष्णुमून..
मिन्या समरंग शिवितोरिन्द्राविष्णू सुतपा योमुरुप्यति ।
या मोय प्रतिधीपानमित्कशानोरस्तरसनामुरुष्यर्थः ।।
॥ १-२५५-२॥
ता १ वर्षन्ति मास्प पोम्यं नि मातरा नयी रेतसे भुजे ।
दानि पुत्रोऽयर पर पितुमि वृनी मर्विरोवने दियः ।।
॥ १-१५५-३॥

·(७१) त्याची मधुर रसाने भरलेली तीन पावले अक्षय अन्नाने लोकांना प्रमुदित करतात आणि तो ही पृथ्वी, स्वर्ग व अंतरिक्ष व सर्व मृतजात पाना धारण करतो. (१-१५४-४) त्या विष्णु देवाला प्रिय असलेल्या अवि- नश्वर अशा ब्रह्मलोकावर आम्ही जाऊ इच्छितो. कारण ते विष्णुभक्त पज्ञयागादि पुण्यकर्माच्या योगाने जाऊन परमानंद प्राप्त करून घेतात. सर्व जग व्यापून टाकणान्या त्या विश्वव्यापक परमेश्वराच्या सुखलोकांत मधुर अमृताचे झरे सतत वाहत असतात. तो विष्णु देव सर्व भक्तजनाचा हित. कर्ता आहे. (१-१४५-५ ) आम्ही विष्णु देवाजवळ अशी प्रार्थना करतो की, तुम्ही यजमान-पत्नी दोघांनी त्या श्रेष्ठस्थानी जावे की, जेथे अनेकास आश्रयणीय व अति विस्तृत अशी किरणे सदैव राहत आहेत. कारण येयेन त्या बहुस्तुत व मनोरथपूरक विष्णु देवाचे श्रेष्ठ स्थान आपल्या माहारग्याने नित्य प्रकारात असते. (१-१५४-६). रत्न ६५ वें अहो ऋत्विज हो ! तुमचें सोमपी अन्न स्तवनप्रिय अशा महान् व शूर इन्द्राला आणि विष्णूला अर्पण करा.इन्द्र व विष्णु हे दोघे अजिंक्य व परमश्रेष्ठ असून ते इष्टस्यळी नेणाच्या वेगवान् घोड्याप्रमाणे उच पर्वतशिखरावर उभे आहेत. (१-१५५-१) हे इन्द्राविष्णूनो ! हा सोमयाजी यजमान इष्ट- मनोरम पूर्ण करणाऱ्या तुमच्या सुमंगल आगमनाचे यशद्वारा स्वागत करतो. कारण तुम्ही हविप्रदान करणा-या यजमानाला द्यावयाचे प्रतिफल शर्च निवारण करणाऱ्या अग्निदेवाकरवी प्रदान करणारे आहात. (१-१५५-२) त्या सोमाहुति या इंद्राचे महदल वाढविणाया आहेत. तो इन्द्र से सोम. पानजनित सामर्थ्य प्रजोत्पादनाकरिता व रक्षणाकरिता म्हणून द्यावापृथ्वीप्रत पाँचवितो. पित्याचे उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ अशा प्रकारचे जे सामर्य आहे ते पुत्र हा आदित्याच्या तेजस्वी मंडळात ठेवितो. (१-१५५-३) .

·(७२)
।
रत्न ६५ वें
दीर्घतमा औचथ्य-श्रपि विष्णु-देवता, जगती-छंद.
तत्तदिदस्य पौंस्यै गृणीमसीनस्य पातुवकस्य मीळ्हुपः ।
य: पार्थिवानि त्रिभिरिद्विर्गामभिरुरु क्रमिष्टोरुगायाय जीवसै
॥ १-१५५-४ ॥
श्री. वि. (अभिप्लप) सोमातिशंसन. स्मा. वि.-विष्णुसूक्त.
द्वे इदस्य क्रमणे स्वदृशोऽभिख्याय मो भुरण्यति ।
तृतीयमस्य नकिरा देधर्षति वय॑श्चन पतयन्तः पतत्रिणः ॥
॥ १-१५५-५॥
चतुर्भिः साकं नवति च नाममिचक्रं न वृत्त व्यता स्वीविपत् ।
बृहष्ठरीरो विमिमान ऋभिर्युवाकुमारः प्रत्येत्याहुबम् ।।
।। १-१५५-६॥
रत्न ६६ वें
दीर्घतमा भौचष्प-ऋषि, विष्णु-देवता, जगती-उंद.
भर्वा मित्रो न शेव्यौ घृता तिर्वि तयुम्न एव॒या उ सप्रयाः ।
अधा ते विष्णो विदुषां चिदऱ्याः स्तोमो यज्ञध राप्यो हविष्म॑ता ।।
॥ १-१५६-१॥
प्रा.वि. (उपथ्य)-अरछायाकार
स्मा. वि.-विष्णुसूक्त.
यः पुार्य थैधसै नवौंपसे मुमान! विष्णवे ददाशति ।
यो जातमस्य महतो महि अवस्सेदु यौभियुज्यं चिदय॑सत् ।।
॥१-१५६-२॥

·(७३) रत्न ६५ वें सर्व जगताचा स्वामी, भक्तजनरक्षक, शत्रुरहित व नित्य तरुण अशा विष्णु देवाच्या पराक्रमाचे दीर्घायुष्यप्राप्तीसाठी म्हणून आम्ही संकीर्तन करतो. अहो त्याने विशाल अशा तीनच पादानी पृथिव्यादि तीनहि लोकांचे संपूर्ण आक्रमण केले आहे ! केवढे हैं आचर्य। (१-१५५-४) ह्या सर्वद्रष्टया विष्णूची भूमि व अंतरिक्ष अशी ही दोनच पावलें मनुष्य जाणू शकतो. स्वर्गलोकात्मक जो त्याचा तिसरा पाद आहे तो मात्र कोणताहि मानव जाणू शकत नाही. केवळ मनुष्यच नव्हे, तर सर्वत्र संचार करणारे असे शानी मरुत् आणि गरुडादि पक्षीदि व्यास आकलन करूं शकत नाहीत. (१-१५५-५) अनेक अरा असलेल्या मोठ्या चाकाप्रमाणे तो विष्णु देव आपल्या प्रेरणाशक्तीने चाण्णव कालावयवांना सतत फिरवीत असतो. हा शरीराने विराट स्वरूप असला तरी स्तुतीच्या योगाने सहज आकलन केला जातो. तो तरुण आहे. कुमार नाही, भक्तीने आळविला म्हणने तो सहज प्राप्त होतो. (१-१५५-६). रत्न ६६ वें हे विष्णु देवा ! तूं आम्हाला दुःखातून तारण करणारा आहेस ! तसाच मुखकारक आहेस! उदकवर्षाव करणारा आहेस! महाकीर्तिमान् आहेस! आमचा रक्षणकर्ता आहेस ! अत्यंत विशाल आहेस! एवंविशिष्ट असा जो तूं या तुझें पुनः पुनः स्तोत्र करणे उचित आहे. आणि हविसंपन्न यजमानाने तुझी समाराधना करावी हि पण उचितच होय. (१.१५६-१) जो मनुष्य नित्य, जगकर्ता, नित्य नवनवीन, व स्वयंभू अशा विष्णु- देवाला इविांग अर्पण करतो य त्या महानुभावाच्या जन्मकयांचे संकीर्तन करतो, तो भक्त कीर्तिमान होऊन शेवटी त्या देवा पा श्रेष्ठ-स्थानाप्रत जातो. (१-१५६.२).

·(७५) अहो स्तोत्र गाणारे भक्तजन हो। अनादिसिद्ध जलोत्पादक अशा विष्णु देवाला प्रसन्न करा व त्याचे माहात्म्य तुम्ही जसे जाणतो तसे वर्णन करा. हे विष्णु देवा ! योर असा जो तूं त्या तुझ्या सुप्रसन्न मर्जीत आम्ही राहूं से कर ! (१-१५६-३) ऋत्विज-मडळाने युक्त असलेल्या बुद्धिमान् यजमानाच्या यशाचे राजा वरुण स्वीकार करतो.प अश्विनी देवहि स्वीकार करतात, त्या विष्णूचे इट्रमातादि देव सहाय्यकर्ते असून त्याने महवल धारण केले आहे. आणि तोच देय मेघास्ट होऊन पुष्टि करणारा आहे. (१-१५६-४) स्वर्गात राहणारा आणि भक्तजनाला उत्तमो. 'तम फल देणान्यांमध्ये धेठ असणारा तो विष्णु देव यशामध्ये यजमानाला सहाय्य करण्याकरिता येतो व वेधे येऊन त्या सुदर स्तुतिका यामानाला तो प्रैलोक्यन्यापक देव इष्ट फल देऊन त्यास सतुष्ट करतो. (१.१५६-५). रत्न ६७ वें तेजस्वी घोड्याचा विसरता [कापणारा ] हा एकच असतो. आणि तो म्हणजे कालारमा होय. आणि त्याला धरणारे दोघे असतात. हे अश्वा! तुझे अवयव मी यथाकाल व यथाक्रम कापून काटून, त्यांचे मांसपिंड बनवून मी ते अग्नीमध्ये हवन करता, (१-१६२-१९) हे अश्वा ! तू देवाकडे जातेवेळी तुसा प्रिय आत्मा व्यथित न होवो। तुला कापणारी सुरी तुश्मा शरीरात फार वेळ न राहो! कापणारा अडाणीपणाने तुझी गाने मुराने पांकडीतिकडी न कापो. (१-१६२-२०) ई अश्वा ! खचित खचित तं काही मरत नाहीस किंवा तुला व्ययाहि पण होत नाही! तर देवयानाच्या मुंदर मार्गाने तं, सरळ देवाप्रत जातोस. तुला स्वर्गात घेऊन जाण्याकरिता रथाला इद्राचे घोडे जोडले जातील. किया मरताच्या ठिपक्या- ठिपक्यांच्या हरिणी जुपल्या जातील किंवा अश्विनीवाहन जो रासभ, त्याच्या धुरेला बलवान् अश्व जोडला जाईल. (१-१६२-२१) हा यसे. श्वरामीत्यर्थ अर्पण केलेला घोडा आम्हास उत्तम गोधन, उत्तम अश्व, वीर्य- चाली पुन, व सर्व बाजनी आमची समृद्धि करणारी अशी दिव्य संपत्ति देवो! अनाद्यनन्त अदिति भाम्होस निष्पाप करो, आणि हा हविर्भूत अश्वमेष भाम्हाला शात्रतेज प्राप्त करून देवो ! (१-१६२-२२).

·(७६)
रत्न ६८ वें
दीर्घतमा भौचध्य-पि, विश्वेदेव-देवता, त्रिष्टुप-छंद
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्यन्वन्तं यदनस्या विति ।
भूम्या असुरसृगाला के स्वित्को विद्वांसमुप॑ गाअष्टुमैतत् ।
॥ १-१६४-४॥
श्री. वि.(महाग्रत ) वैश्वदेवशस्त्र,
स्मा. वि. सत्वज्ञान
पार्कः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि ।
वत्से वप्कयेऽधि सप्त तन्तुन्धि तस्निरे कवय ओतवा ।।
॥ १.१६४-५॥
चिकित्वाश्चिकितपश्चिदत्रं कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् ।
वि यस्तस्तम्भ पळिमा रजोस्य॒जस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ।।
॥ १-१६४-६॥
इह ब्रवीतु ये ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः ।
शीर्णः क्षीर दुहते गावौ अस्य पनि यसाना उदकं पदार्पः ॥
॥ १-१६४-७ ॥
रत्न ६९ वें
दीर्घतमा औचष्य-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, ग्रिष्टुप छंद
द्वा सुपर्णा स्युजा साया समान वृक्षं परि पस्वनाते ।
तयोरेन्यः पिप्पलं स्वत्यनभनन्यो अभि चौकशीति ।।
॥ १-१६४-२०॥
।

·(७७) रत्न ६८ वें 'सो निर्गुण व निर्विकारी परमेश्वर जेन्हा सगुण व शरीरधारी झाला सेन्हा त्याचा तो जन्म पाहणारा असा कोणी तरी होता काय ! कारण तेव्हा हे अस्यियुक्त पंचमहाभूतात्मक शरीर अस्थिरहित स्या परमेश्वामध्येच गर्मित होऊन राहिले होते. प्राण व रक्त हे भूमीपासून झाले आहेत. मग तो आत्मा कोठे होता ! या सर्व गोष्टी ज्याला ज्ञान होते त्या गुरूला विचारण्याला तरी कोण गेला होता ? (१.१६४-४) बुद्धीने अल्प अरा. स्यामुळे हे सर्व गहनतम उमजण्यास मी असमर्थ आहे आणि म्हणून मी हे प्रभ विचारीत आहे. कारण देवांना देखील या गोष्टी गूदच आहेत. नाहीत काय ? ज्याच्यामध्ये हे सर्व त्रिभुवन स्थित आहे अशा सूर्यदेवाला आवरण यालण्यासाठी ऋपीना पसरलेले ते सात धागे तरी कोणते । (१-१६४-५) याविषयी मी अगदीच नेणता आहे. याविषयांचे ज्ञान करून घ्यावे म्हणून मी शानवंताना या विषयाराबंधाने विचारीत आहे, की ज्यान हे सहादि लोक धारण केले आहेत अशा त्या जन्मरहित आदिल्यमंडळातील एकमेवा- द्वितीय असें तें परम तत्त्व तरी कोणते । (१-१६४-६) ज्या कोणा ज्ञात्याला हैं अवगत असेल त्याने हे मला लवकर सांगा. समोर दिसणाऱ्या, नित्य गमनशील अशा या सूर्यदेवाचे स्वरूप मोठे गुढ आहे ! त्या आदित्याचे शिराप्रमाणे उचभागी असणारे काही किरण उदकाच्या धारा खाली सोडतात य काही ता किरण ते पाणी सोडलेल्या मार्गानेच पुनः पर शोधून घेतात. (१-१६४-७). रत्न ६९वें एकमेकांजवळ राहणारे व एकमेकांचे मित्र असे दोन पक्षी एकाच वृशाचा आश्रय करून राहते झाले. त्यापैकी एक त्या वृक्षाच्या मधुर फळाचा उपभोग घेतो आणि दुसरा त्याचा उपभोग न घेता फक्त आपल्या संध्याचे ते खाणे पाहत असतो. (१-१६४-२०) ·(७८) श्री. वि. (महाव्रत) वैश्वदेवशस्त्र; स्मा.वि. तत्वज्ञान यो सुपर्णा अमृतस्य भागमनिभेष विदाभिस्वरन्ति । हुनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ।। ॥ १-१६४-२१॥ यस्मिन्वृक्षे मध्यदः सुपर्णा निविशन्ते सुर्वते चाधि विश्व । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वरे तन्नोन्नद्यः पितरं न वेद ॥ ॥ १-१६४-२२ ॥ यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं श्रेष्टुभाता श्रेष्टुभं निरक्षित । यद्वा जगजगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः । ॥१-१६४-२३॥ रत्न ७० वें दीर्घतमा औचध्य-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, निष्णुपू-मंद अनछये तुरगातु जीवमेजद् ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमत्यो मत्यैना सयौनिः ।। ॥ १-१६४-३०॥ श्री. वि.(महामत ) वैश्वदेवशत्र. स्मा. वि. तत्वज्ञान अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परां च पथिभिश्चरन्तम् । स सधीची: स विचीर्वसान आ वरीवति भुवनेष्वन्तः ।। ॥१-१६४-३१॥ श्री. वि. (प्रवर्य) अभिष्टव स्मा.वि. तत्वज्ञान य ई चकार न सो अस्य वेद य ई ददर्श हिरुगिनु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तबहुप्रजा नितिमा विवेश । ॥ १-१६४-३२॥ यौमें पिता जनिता नाभिरत्र वन्धुम माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्योयोनिरन्तरत्रों पिता दुहितुर्ग मार्धात् ।। ॥ १-१६४-३३॥ . .

·(७९) ज्याचेजवळ सुगमनशील असे किरण स्वकर्तव्य जाणून उदकाचा सारभूत अंश नित्य पोचवीत असतात, आणि जो सर्व जगाचा स्वामी व रक्षणकर्ता आहे, असा तो ज्ञानमय परमेश्वर या माझ्या अश अंतःकरणात प्रवेश करून राहिला आहे. (१-१६४-२१ ) ज्या आदित्य- रूप पश्चावर हे जे किरणरूप पक्षी उदकांतील मधुर रसाचा आस्वाद घेत राहत असतात, ते रात्री त्या पक्षामध्ये जाऊन प्रवेश करतात आणि उदय- काळी पुनः सर्व जगापर प्रकाश पाटतात, त्या पक्षाचे फल गोड असते असे तत्वज्ञानी सांगत आले आहेत, पण या फलाचा रसास्वाद जे त्या जगत्पा- स्नकाला उपासनाद्वारा जाणत नाहीत, त्यांस मिळू शकत नाही. १-१६४-२२) पृथ्वीवर अग्नि स्थापन केला आहे, ते स्थान कोणते, आकाशापासून निर्माण केलेल्या वायूचे स्थान कोणते, आणि आकाशातील गमनशील सूर्याचे स्थान कोणते हे सर्व जे जाणतात, तेच शानी भक्त अमरत्व पावतात. (२-१६४-२३) रत्न ७० वें श्वासोन्छ्वास करणारी, जिवंत व हालचाल करणारी जी वस्तु आहे, ती या देहरूपी घरामध्ये खावाप्रमाणे स्थिर होऊन राहिली आहे. शरीरगत जीवात्मा व मरणधर्मी देह या दोघांचं उत्पत्तिस्थान समानच असून, तो जीव स्वधानावर राहणारा आहे. (१-१६४-३०) जगाचा रक्षक व कीदिन यकणारा असा जो आदित्य त्यास मी पाहिला आहे. तो अंत. रिक्षांतील मार्गानी उदयास्त करीत फिरत असतो. तो या जगामध्ये पुनः पुनः येत जात असतो. (१.१६४-३१) ह्याला ज्याने उत्पन्न केले तो त्याला ओळखीत नाही. ज्याने त्याला पाहिला आहे तो त्याच्यापासून गुप्त राहिला आहे. हा जीवामा मातेच्या उदरात गुरफटून गेलेला असून, त्याला अनेक जन्म आहेत आणि तो संसारदुःखात बुडून गेला आहे. (१-१६४-३२) अंतरिक्ष हा माझा बाप, तोच माझा जनक, पृथ्वीची नामि हा माझा बंधु प ही योर पृथ्वी माझी माता होय. उताभ्या असलेल्या दोन सोमपाच्या मध्यभागी सर्व जगांचे जन्मस्थान असून तेथेच आपल्या कन्येच्या ठिकाणी पित्याने गर्भ ठेवून दिला आहे. (१-१६४-३३) h

·(८२)
रत्न ७४ वें
दीर्घतमा औचथ्य-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, त्रिष्टुप् छंद
गौरीभिमाय सलिटान तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी।
अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहसशिरा परमे व्योमन् ।।
॥ १-१६४-४१॥
श्री. वि. (महावत ) वैश्वदेवशस्त्र,
स्मा.वि. तत्वज्ञान
रत्न ७५ -
दीर्घतमा औचथ्य-ऋषि, विश्वे देव-देवता, त्रिष्टुप-छंद
चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्भासणा ये मनीषिणः ।
गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीयं वाचोम या वदन्ति ॥
॥१-१६४-४५॥
श्री. वि. (वाग्देवपशु) अनुवाक्या.
स्मा.वि. तत्वज्ञान
रत्न ७६ वें
दीर्घतमा भोचभ्य ऋपि, सूर्य-देवता, बिष्टुप्-छंद
इन्द्र मित्रं वरुणमग्निमाहुरयौ दिव्य: स सुपों गुरुत्मान् ।
एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ।।
।। १-१६४-४६॥
श्री. वि. (महामन) वैश्वदेवशस्त्र, स्मा.वि. सौरजप; तत्वज्ञान
कृष्णं नियान हर॑यः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति ।
त आवेन्त्सदनादृतस्यादिघृतेन पृथिवी व्युद्यते ।
॥ १-१६४-४७॥
औ. वि.(वर्षकामेष्ठि) अनुवाश्या,
.
.

·(८३) रत्न ७४ वें . ही तेजस्वी (मेघाची) वाणी उदक निर्माण करीत असताना निनादत अण्ते. तिला एक पाय, किंवा दोन, अयवा चार, अथवा आठ किंवा नऊ देखील असतात, किंवा तिला अनंत अक्षरे असून ती अति उच्च अशा पगात राहणारी आहे. (१-१६४-४१). रत्न ७५३ वाणीचे एकंदर चार प्रकार गणले आहेत. ते सर्व प्रकार जे ब्राह्मण शानसंपन्न आहे, त्यांना मात्र अवगत असतात. त्यापैकी तीन प्रकार गुप्त असल्यामुळे ते आकलन करण्यात येत नाहीत. पण जो चौथा एक प्रकार आहे, तो मात्र लोक तोहार्ने बोलत असतात.(१-१६४-४५). -- स्या आदित्यालाच कोणी इन्द्र, कोणी मित्र, कोणी वरुण, कोणी अग्नि असे म्हणतात. देवलोकी राहणारा सुदर पखाचा पक्षी म्हणजे तो हाच, तो परततः एकच आहे, तरी ज्ञानीजन त्याला अनेक नावांनी आळवितात. त्याला अग्नि, यम, मातरिश्वा असे म्हणतात. (१-१६४-४६) उदकाचे शोषण करणारे सूर्याचे किरण पाण्याला कृष्णवर्ण मेघाचे पघिरूण घालून पर आदित्यमंडलामत नातात, आणि उदकस्थानभूत अशा त्या आदिश्य- मंडलातून पुना ते परत येतात. तदनतर पृथ्वी ही लागलीच पावसाने मिजन चिंब होते. (१-१६४.-४७). .

·(८४)
दीयंतमा-कपिः सरस्वती देवता, निष्ठुए-द.
यस्ते रतनः शशयो यो मयोभून विधा पुष्यति वार्याणि ।
यो निधा सुविधः मुदत्रः सरस्वति तमिह धातये कः ।।
॥१.१६४-४९॥
श्री. वि.। (भ्य) मभिष्टय;
स्मा. वि. लनशन
रत्न ७८३
दीर्घनमा-कपि, मूर्य-देवता, अनुष्टुर-छंद
समानमेतदकमुञ्चैत्यय चाहमिः ।
भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिव जिन्यन्यग्नयः ।।
॥१-१६४-५१॥
श्री. वि. ( महामत) धैश्वदेवास.
रत्न ७९३
दीर्घतमा-ऋषि, सूर्य-देवता, विष्णुप-ईद.
दिव्यं सुंपूर्ण पायसं वृहन्तमपो गर्भ दर्शतमोषधीनाम् ।
अभीरतो वृष्टिभिस्तपर्यन्तं सरस्वन्तमयसे जोहबीमि ।।
॥ १-१६४-५२॥
श्री. वि. (सरस्वत पशु) धपापाज्या;
रत्न ८०
लोपामुद्रा ऋपि, रति-देवता, मिष्टुए -उंद
पूर्वीरहं शरदः शश्रमाणा दोषा यस्तोरसौ जयन्तीः ।
मिनाति श्रिय जरिमा तन्नामध्य न पत्नीवपणो जगम्युः ।।
॥ १-१७९-१॥
ये चिद्धि पूर्व प्रातसाप आसन्साकं देवेभिरर्वदलतानि ।
ते चिदासुर्नयन्तमापुः समुनु पत्नीपमिर्जगम्युः ।।
॥१.१७९-२॥

·(८५) . रत्न ७७३ हे सरस्वति ! अनुपभक्त, सुखदायक, रत्नधारक, घनवेत्तक, कल्याण- कारक असा जो तुझा स्तन आहे व ज्या स्तनानें तं एवं प्राणिमात्रा पोषण करतेस, तो तुझा स्तन मला या लोकी प्यावयास मिळेल असें कर ! (१.१६४--४९). रल ७८ में पाणी हे सर्वत्र सारखेच असून ते ग्रीष्मकालीन उष्ण दिवसाच्या योगानें वाफ होऊन वर जाते आणि पुढे वर्षाकालीन दिवसांत पुनः खाली येते. याप्रमाणे पर्जन्य हा पृथ्वीला सुखवितो. आणि यशीय अग्नि हे स्वर्गस्थ देवांना सुखवितात. (१-१६४--५१). रत्न ७९ वें धुलोकात राहणारा, सुंदर पंखाचा, शीघ्र गमनाचा, अत्यत थोर, उद. फाचा गर्भ, औषधीचा उत्पादक, पाऊस पाढून जगाला संतोपविणारा, तटाकादि जलाशये पावसाने तुडुंब भरणारा, असा जो सूर्य नारायण त्यास आम्ही भामच्या संरक्षणार्य पुनः पुनः बोलावीत आहो. (१-१६४-५२). रत्न ८० लोपामुद्राः-हे अगस्वे ! रात्रंदिवस दक्ष राहुन मी तुझी पुष्कळ वर्षे सेवाचाकरी सारखी करीत आले आहे. प्रत्येक उपःकाल म्हातारपण जवळ भाणीत आहे. आणि हे म्हातारपण म्हणजे माझ्या शरीराची शोभा नाहीसे करणारे आहे. मग आता काय केले पाहिजे असें म्हणशील तर पतींनी आपल्या पत्नीशी रतिप्रसंग करावा. (१-१७९-१) प्राचीनकाळी जे कोणी सत्यवत ऋषी होऊन गेले व जे देवांशी सत्यच बोलत असत त्यांनी देखील प्रजा उत्पन्न केलीच की नाही १ ब्रह्मचर्येची अखेर त्यांना सुर्वा गाठता आली नाही म्हणून म्हणते की आपल्या स्त्रियांबरोबर पतीनी रविसुखाचा उपभोग घ्यावा. (१-१७९-२).

·(८६)
रत्न ८१३
भगस्य मत्रावरूण-ऋषि, रति-देवता, त्रिष्टुप् छंद
न मृषा श्रान्तं यदवन्ति देवा विश्वा इत्स्पृधौ अभ्यश्चवाव ।
जयावेदन शतनीथमाजि यत्सम्यञ्चा मिथुनावभ्याव ।।
॥१-१७९-३ ॥
नदस्य मा रुधतः काम आर्गनित आजातो अमुतः कुतचित् ।
टोपामुद्रा वृषणं नी रिणाति धीमीरा धयति असन्तम् ।।
॥ १-१७९-४॥
रत्न ८२ वें
अगस्यशिप्य-मापि, रति-देवता, ५ यहती, ६ नियुए-वंद
इमं नु सोममन्तितो हुत्सु पीतमुपं अवे ।
यसीमार्गचकमा तरसु मृळतु पुटुकामो हि मत्यैः ।।
॥१-१७९-५॥
अगस्त्यः खनमानः खनित्रैः प्रजामपत्यं बलमिच्छमानः ।
उभी वर्णाविरुनः पुंपोप सत्या देवेवाशिपौ जगाम ।।
॥ १-१७९-६॥
स्मा. वि. भुक्तानपाचन
रत्न ८३
अगसय मेग्रावरण-ऋषि, अय-देवता, मनुधुपगमा उष्णिक-द.
पितुं नु रतौर महो धर्माणं तापीम् ।
यस्य त्रितो ध्योजसा यत्रं विपर्वमर्दयत् ।। १-१८७-१ ।।
श्री. वि. धिपनाशन सूक्त,
स्मा. वि. मनोपरयान.
.

·(८७) रत्न ८१ अगस्ति:-हे लोपामुद्रे आपण काही व्यर्थ प्रेम केले नाहीत, देव आमच्या तपार्ने सुप्रसन्न होऊन आमचे रक्षण करीत असल्यामुळे आमच्या सर्व इछा आम्ही पूर्ण करून घेऊ. आम्ही उभयता मिळून जर प्रयत्न करू तर या संसारातील अनेक अटी-अडनीतून पार होऊन जाऊ. (१-१७९-३) हे भायें ! जपमान व ब्रह्मचर्यनिष्ठ असा जो मी त्या मामा काम या ना त्या कारणाने आता वाढत चालला आहे. तर लोपामुद्रेनें भाता खुशाल आपल्या सगमोत्सुक पतीजवळ या! कारण अधीर झालेल्या या स्त्रीने धीर व महाबल अशा मज पुरुषाला सर्वस्वी कामवश करून सोडले आहे. (१-१७९-४) रत्न ८२ शिष्य महणतो.-आम्ही सोमरस पिऊन तो अत:करणात साठवून ठेविला आहे. त्याच्याजवळ माझी अशी प्रार्थना आहे की, आम्ही जो गुरुचा प्रेमप्रलाप ऐकून पापप्रसग ओढवून घेतला, त्याची आम्हास त्याने धमा करावी. कारण हा जो मनुष्य आहे त्याला भल्याभु-या अशा अनेक वासना असतातच ! (१-१७९-५) भृत्यादि परिवार, पुत्रादि सतति, 4 समय यांची इच्छा करणारा व योग्य साधनद्वारा इष्ट फलप्राप्ति साध्य करुन घेणारा असा हा महानुभाव अगस्त्य ऋपि समारोत राहूनहि निष्पाप होत्साता काम व तप या दोन वर्णाचा उत्कर्ष करना झाला आणि देवा- कडून सत्य आशीर्वाद मिळयिता झाला. (१-१७९-६). रत्न ८३ - ज्या अन्नाच्या सामप्यान इन्द्र हा त्रासुरामारख्या प्रवल शमूला तीन ठिकाणी छिन्नविच्छिन्न करून ठार मारता झाला, अशा त्या महान् बबल संपन्न अन्नाचे मी (भगस्त्य ) स्तोत्र गातो. (१-१८७-१).

·(८८)
रत्न ८४ वें
अगस्य मैत्रावरण-कपि, अम-देवता, अनुष्टुप् छंद.
वे पितो महानौ देवानां मनौ हितम् ।
अकारि चारु केतुना तवाहिमबसावधीत् ॥ १-१८७-६ ।।
श्री. वि. विपनाशन सून,
स्मा.वि. अयोपस्थान.
यदो पितो अजगन्धिवस्य पर्वतानाम् ।
भन्ना चिन्नो मधो पितोऽरं भक्षाय गम्याः ।। १-१८७-७ ।।
रत्न ८५३
अगस्य मैत्रावरुण-ऋपि, अन-देवता, गायत्री-छंद.
यद्पामोपंधीनां परिंशारिशामहे ।
वातापे पीव इव ।।।। १-१८७-८ ।।
मौ.वि.निपनाशन सूक्त,
स्मा. वि. अनोपस्थान.
यत्तै सोम गर्वाशिरो याशिरो भर्जामहे ।
वातापे पीय इद्भव ॥ ॥ १-१८७-९।।
करम्भ औरधे भव पीयौ वृक्क उदारथिः ।
वाताप पीव इद्भय ।। ॥ १-१८७-१० ॥
रत्न ८६वें
अगस्य मैत्रावरुण-कपि, भव-देवता, घृहती-छंद
तं त्वा वयं पितो बचौभिर्गावो न हव्या सुपूदिम ।
देवेभ्यस्त्वा सधमादमस्मभ्य स्वा. सधमादम् ।।
॥१-१८७-११॥
औ. वि. विपनाशन.
स्मा. वि.. अनोपस्थान.
.

·हे अन्ना ! थोर अशा देवाचे मन तुझ्या ठायी आसक्त झाले आहे. तश्या सुंदर प्रजेण्या सहाय्याने व रक्षणाने इन्द्र हा अहीचा बम करतो झाला. (१-१८७-६) हे अन्ना ! जेन्दो मेघाचे उदक द्वारा इकडे येईल, तेव्हा, हे मधुर रसा ! तूं आमच्या भक्षणार्य भरपूर असा थे ! (१-१८७-७) रत्न ८५३ ज्या अर्थी उदकाचा औषधींचा सुखकारक अशा अन्नांश आम्दी सेवन करती, त्या अर्थी हे शरीरा ! त्या अनोदकमाराने तू पुष्ट हो. (१-१८७.८) हे सोमा ! तुझा जो अंश गायीच्या दुर्भात अगर यवाया पिठ मिश्रित झाला आहे त्याचा आम्ही ययेन्छ उपभोग घेऊ! हे शरीर ! तं त्या रसाने चांगले पुष्ट हो। (१-१८७-९) हे ओपधे ! तूं करम आहे. अतएव तूं आम्हास पुष्टिप्रद व आरोग्यकर हो! तशीच पण उत्साह-वर्धकदि हो ! हे शरीरा ! तूं पुरा हो ! (२-१८७-१०) रत्न ८६वें हे सोमा ! गाई दूध देतात त्याप्रमाणे स्तोत्र गाऊन आम्ही तुझ्या- पासून रस काढीत आशे. तू देवांना आनंद देणारा आहेस, त्याचप्रमाणे आम्हांसदि आनंदित कर ! (१-१८७-११)

·(९०)
रत्न ८७ में
अगरत्य-ऋपि, अग्नि-देवता, ग्रिष्टुप-छंद
अग्ने नर्य सुपा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्य र स्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम॑उक्ति विधेम ।।
॥ १-१८९-१॥
औ. वि. १ (भनि) प्रातरनुवाक, स्मा.वि. भग्नि उपस्थान; ब्रह्मयज्ञ.
अग्ने त्वं पारया नव्यो अस्मानस्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा ।
पूचं पृथ्वी बहुला न उर्वी भा तोकाय तनयाय शं योः ।।
।। १-१८९-२॥
अग्ने त्यमस्मधुयोध्यमावा अनग्नित्रा अभ्यमन्त कुष्टीः ।
पुनरस्मभ्यं सुविताय देव क्षा विश्वेभिरमतेभिर्यजत्र ।।
॥ १-१८९-३ ॥
पाहि नो अग्ने पायुभिरजरुत प्रिये सदन आ [शुक्वान् ।
मा ते भयं जरितारे यविष्ठ नूनं विदन्मापर संहस्थः ।।
॥ १-१८९-४ ॥
मा नौ अग्नेऽयं सृजो अघार्यायिष्यच रिपर्व दुष्टुनायै ।
मा दत्वते दशते मादतै नो मा रीपते सहसावन्पर्रा दाः॥
॥ १-१८९-५॥
रत्न ८८
अगस्त्य ऋषि, अप्तृणसूर्य-देवता, अनुष्टुप् छंद.
कङ्कतो न ककृतोऽयौ सतानकड्कनः ।
द्वाविति प्लुपी इति न्यदृष्टा अलिप्सत ॥
॥ १-१९१-१ ॥
श्री. वि. विपपरिहार मूत, विषनोपनिषत्

·(९१) रत्न ८७ हे अमिदेया 1 तूं एवं कर्माचे रहस्य जाणणारा आहे. अतएव कर्मा- नुष्ठान करणा-या आम्हास यशफलस्प स्वर्ग-संपलीकडे ने! आमच्या कर्मानुयाना विन आपणारे असे जे पाप असेल हे आम्दापासून दुर कर। आही न पुकळ नमस्कारमंत्रीगी पूजन करतो. (१-१८९-१) हे पूज- नीय अग्मे ! आम्हाला सर्व आपत्ति-विपत्तीतून तूं पार घेऊन जा ! आमचा गोद मुद्धिंगत होतो आणि आमची शेत पलधाग्यदिकांनी समृद्ध होवोत ! रं आम या पुत्रपौत्रादिकांना सुखदायक व भयहारक हो । (१-१८९-२). हे भो ! रं आम्हापासून रोगराई दूर कर ! यांचा अग्नि हा रक्षक नाही बसे लोक आम्हांस विरुद्ध असणारच, तर तशा दुष्टाचादि निरोध कर ! पूज्य देवा ! आमचे कल्याण व्हावे एतदर्थ तू सर्व दिव्यविबुधाना बरोबर घेऊन या आमच्या पृथ्वीवर आगमन कर ! (१-१८९-३) हे अमे! तू आम्हास पुनः पुनः वरप्रमाद देऊन आमचे रक्षण कर ! आणि या या पागगृहांत उतम प्रकाशमान हो! अत्यत तरुण अमिदेवा! तशा भक्त जो मी रया मला आज भय प्रास न होवो । आणि पुढे केहीदि मला म शिवो ! (१-१८९-४) अमे! तू आम्हाला पातकी, पर व दु: अशा दुर्जनाच्या स्वाधीन करू नकोस ! तसेच दष्ट्रा असलेल्या व दंश करणान्या अशा सादिकांच्या व दंतहीन पण शिगा. दिकांनी इजा करणा-या प्राण्यांच्या स्वाधीन करू नकोस. त्याचप्रमाणे चोर, राक्षसादि हिंसक लोकांच्या हवालीदि पण करू नकोस! हे बलवान् अमे। आम्हास अपमान पराभव सर्वथा नशिबील भरें कर! (१-१८५-५) रत्न८ जमिनीयर आणि पाण्यात राहणारे असे जे अल्पविधारी आणि महा- विपारी प्राणी किंवा अदृश्य असे जे सदन विशरी जिवाणू आहेत, त्यांनी मला विन मावन सोडले आहे.(१-१९१-१).

·(९२)
।
अदृष्टान्हन्त्यायन्ययौ हन्ति परायती।
अथौ अवघ्नती हुन्त्ययौ पिनष्टि पिंपती ।।
॥ १-१९१-२॥
शरासः कुशरासो दुर्भासः सैर्या उत ।
मौजा अदृष्टो वरिणाः सर्वे साकं न्यटिप्सत ।।
॥१-१९१-३॥
नि गावौ गोष्ठे असदन्नि मृगासौ अविक्षत ।
नि केतयो जनानां न्यदृष्टी अलिप्सत ॥
॥ १-१९१-४॥
एत उ त्ये प्रत्यदृश्यन्प्रदोष तस्कराइव ।
अदृष्टा विश्वदृष्टाः प्रतिबुद्धा अभूतन ॥
॥ १-१९१-५॥
चौवः पिता पृथिवी माता सोमो भ्रातादितिः स्वा ।
अदृष्टा विश्वदृष्टास्तिष्टतेलयता सु कम् ।।
॥ १-१९१-६॥
ये अस्या ये अङ्ग्याः सूचीका ये प्रककृताः ।
अदृष्टाः किं नेह वः सर्वे साकं नि जस्यत ।।
१.१९१-७॥
उत्पुरस्तात्सूर्य एति विश्वदृष्टो अदृष्टहा।
अदृष्टान्त्सर्वा जम्भयन्सर्याश्च यातुधान्यः ।।
॥ १-१९१-८॥
उदपप्तदसौ सूर्यः पुरु विश्वानि जूवन् ।
आदित्यः पर्वतेभ्यो विश्वदृष्टो अदृष्टहा ॥ १-१९१-९॥
औ. वि. विपश्नोपनिषत्,
स्मा. वि. विपनोपनिपत्

·मजकडे येणारी ही औषधि अहए विधाराला पार मारून टाकते. आणि जाणारी औषधिदि मारून टाकत. त्याचप्रमाणे आपटली जाणारी औषधि त्याला मारून टाकते व चुरडली जाणारी औषधि त्याला पण चुरडून शकते. (१-१९१-२). घर, कुशर, दर्भ, सैर्य, मुंज आणि थैरण यात राहणान्या सर्व अस्स्य विपासनी मिळून मला विषयाचा केली आहे. (१.१९१-३) गाई गोदयात बसल्या आहेत, प्राणी आपापल्या जागी यसले आहेत, लोकांचं शान अंत- मुंख झाले आहे, अशा वेळी अश्य विपासनी मला निपार्ने घेरून टाकले आहे. (१-१९२-४). रानी चौर दिसावेत त्याप्रमाणे साना पाहणारे ते हे अदृश्य साप आता दिसू लागले आहेत. तर, हे लोकही ! तुम्ही जागृत रहा। (१-१९१.५) हे सोनो ! शूलोक हा तुमचा पिता, पृथ्वी ही तुमची माता, सोम हा तुमचा भ्राता, व अदिति हो तुमची भागनी आहे. अहो, हे सर्व पाहणारे पण कोणालाच न दिसणारे विचार हो ! तुम्ही आपापल्या जागीच रहा, अगर मला सोइन खुशाल दुसरीकडे जा. (१.१९१-६) जे भुजानी चालणारे, जे अंगाने सरपटणारे, जे नागी मारणारे, जे जहाल विपारी, ससेच जे अस्य पण विषारी असे इतर जंतु आहेत, अशा सर्व विपारानी ! तुम्ही सर्व मला सोडून येथून चालते व्हा कसे ! (१-१९१-७) सर्व विश्वाला पाहणारा व सर्व अदृश्य विपारी प्राण्यांचा नाश करणारा असा हा भगवान सूर्यदेव पूर्वेकडे उघ पावत आहे. तो सर्व अदृश्य विषारी प्राणी व दुष्ट चेटके यांचा पार नाश करणारा आहे. (१-१९१-८) हा अदितीचा पुत्र भगवान् श्रीसूर्यनारायण या विश्वाचे अवलोकन करीत आणि अष्ट विधारी प्राण्यांचा नाश करीत वर आकाशात चढत आहे. (१-१९१-९).

·(९४). . चकार ।। १-१९१-१२॥ रत्न ८९ वें अगस्त्य ऋषि, भतृणर्य-देवता, महापंक्तिछंद. स्र्ये विषमा संजामि दृतिं सुरावतो गृहे । सो चिन्नु न मराति नो वयं मरामारे अस्य योजन हरिष्टा मधु वा मधुला चकार ॥ १-१९१-१० ।। श्री. वि. विपनोपनिषत्, स्मा. वि. मधुविद्या. इयत्तिका शकुन्तिका सका घास ते विषम् । सो चिनु न मराति नो वयं मरामारे अस्य योजन हरिष्ठा मधु त्वा मधु मधुला चकार ॥ १-१९१-११।। त्रिः सप्त विपुलिगका विपस्य पुप्पमक्षन् । ताश्चिन्नु न मरन्ति नो वयं रामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्या मधुला रत्न ९० वें अगस्त्य ऋषि, अनृणसूर्य-देवता, महावृहती-छंद. नवानां नवतीनां विपस्य रोपुंषीणाम् । सीसामग्र नामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु वा मधुला चकार ॥१-१९१-१३ ।। रत्न ९१वें भगस्य-कपि, अनृणसूर्य-देवता, अनुष्टुप-द. त्रिः सप्त मयूर्यः सप्त स्वसारो अगुवः । तास्त विष विजेभिर उदकं कुम्भिनीरिव ॥ १-१९१-१४॥ इयत्तकः कुम्भकस्तकं मिनद्मयश्मना । ततो विष प्र वावृते पराचीरनु संवतः ।। १-१९१-१५॥ कपम्भकस्तदंबवीगिरेः प्रवर्तमानकः । वृश्चिकस्यारसं विषमसं वृश्चिक ते विषम् ॥ १-१९१-१६॥ श्री. वि. विषयोपनिषत्, स्मा. वि. विपशोपनिषत् ·(९५) रत्न ८९ व कलालाम्या घरी दाचा युधला ठेवावा त्याप्रमाणे मी या मूर्यमंडळात दे विष ठेवून देतो. असे केल्याने तो देव तर मरत नाहीच आणि आम्हीहि पण मरणार नाही. कारण पिवळ्या घोड्यावर बसलेला तो सूर्य, जरी दर असला तरी, त्या विषाला तो गांठणारच. हे विपा! निर्षियकारिणी या मधुविद्येने तुझे अमृतच करून टाकलें ! (१-१९१-१०) स्या छोट्याशा कपिंजलीने तुझे विप पार खाऊन टाकले. ती तर मरणार नाहीच. आणि आम्ही हि पण मरणार नाही, पिवळ्या घोड्यावर बसलेला तो मूर्य न्या विपाला गांठणारच. हे विषा! या मधुविधेर्ने तुझे अमृत बनवून सोदले ! (१-१९१-११) एकीय पाकोळ्या असलेले पक्षी माझा विषाचा वाढता जोर कमी करोत ! त्या तर मरणार नाहीतच, त्याचप्रमाणे आम्हीहि पण मरणार नाही. कारण पिवळ्या अश्वावर यसलेला सूर्य त्या विषाला गोटन दूर नेता झाला, हे विषा ! मधुविद्येने पार तुझें मधुर अमृत कान सकलें 1(१-१९१-१२) . रत्न ९० विषाचा नाश करणान्या त्या नव्याण्णव नद्या, त्या सर्वांचा मी नामी- भचार करतो. विवल्या घोडयावर बसलेला तो सूर्य त्या विषाला गाठून दूर नेता झाला. हे विषा ! मधुविद्यर्ने तुला मधुर अमृत बनविलें ! (१-१९१-१३). रत्न ९२ में एकवीस मयूरी व सात वाहणा-या नया या सर्व मिळून, हे शरीरा! वयातील विप स्त्रीने घागरीतून पाणी न्यावे त्याप्रमाणे तुझ्यातून घेऊन जावोत ! (१-१९१-४) तो बहानसा मुंगूस तु विप हरण करो । नाही तर मी त्याला दगडाने चेंचून पार मास्न टाकीन, अतएव ते मार शरीरातील विप आता उतार पायो ! आणि कोठे तरी दूर निघून जावो! (१-१९१-१५) अगस्त्याच्या आशेवरून मुंपूस पर्वतामधून बाहेर येऊन म्हणाला की, हैं विनवाचे विष अगदी दुर्शल आहे. हे विंचवा! तुझे विष अगदींच लेपेचे आहे ! (१-१९-१६)

·(५६)
रत्न ९२ वें
मा विभेन मरिष्यसि परि वा पामि सर्वतः ।
घनेन हन्मि वृश्चिकमहि दण्डेनार्गतम् ।।
(खिल २-१)
आदित्यरवेगेन विष्णुबाहुवलेन च ।
गरुडपक्षनिपातेन भूमि गच्छ महायशाः ।।
(खिल २-२)
गरुडस्य पातमात्रेण यो लोकः प्रपिताः ।
प्रकम्पिता मही सयौ सुशैयनकानना ॥
(खिल २.३)
गगनं नई-चन्द्रार्क ज्योतिष न प्रकाशते ।
देवता भयभीताश्च मारुतो न प्लवायेति ॥
(खिल २-४)
भो सर्प मंद्र भद्रं ते दूरं गच्छ महाविप ।
जन्मज यस्य यन्तेि आस्तीकवचनं स्मर ।।
(खिल २-५)
आस्तीक वचनं श्रुत्वा यः सो न निवर्तते ।
शतधा मिर्धते मूर्धि शिशवृक्षफलं यथा ॥
(खिल २-६)
नर्मदायै नमः प्रातर्नर्मदायै नमो निशि ।
नमो
अस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मी विषसप॑तः ।
(खिल २-७)
।

·(९७) रत्न ९२ ये .हे विषबाधित मनुष्या ! भिऊ नकोस ! तूं काही मरत नाहीस ! कारण मी तुझे सर्व बाजूंनी रक्षण करीत आहे. जाड व भरीव काठीने मी विंचवास मास्न ठार करीत आहे. त्याचप्रमाणे सापासहि मारून टाकीत आहे (१.१९१-खिल. २-१). मुकीर्तिमान् असा तं सूर्याच्या रथवेगारे, विष्णूच्या बाहुबलाने आणि गरमाच्या पक्षगतीने तूं आता ममीवर जा. (१-१९१-खिल. २-२). गरुडाचे पंख हलू लागले म्हणजे तीनहि लोक हादरू लागतात. त्याच- प्रमाणे पर्वत व अरण्ये यांसह ही सर्व पृषी कंपायमान होते (१-१९१-- खिल. २-३). आकाशात चंद्र-सूर्य दिसेनासे होतात. प्रहनक्षत्रे निष्प्रभ बनतात, देवता मयमीत होतात आणि वायु वाहीनासा होतो ! (१.१५१-खिल. २-४). हे भल्या सर्पा ! तुझे कल्याण असो ! हे महाविपा, तूं दूर जा ! जन- मेजयाच्या सर्पसत्राच्या शेवटी झालेलें आस्तिकवचनाचे स्मरण कर! (१-१९१-खिल. २.५). आस्तिकाचे पचन ऐकून जो सार परत फिरत नाही, त्याच्या डोक्याचे शिकलेल्या सिताफळाममाणे राजा तुकडे तुकडे होवोत ! (१-१९१-खिल. २.६). नर्मदेला प्रातःकाली नमस्कार असो! नर्मदेला रात्री नमस्कार असो! हे नर्मदे ! तुला माझा नमस्कार असो! तूं माझं विषारी सापापासून रक्षण कर (१.१९२-खिल. २.७).

·(९८)
यो जरत्कारुणा जातो जररकावा महायशाः ।
तस्य स्मरामि भद्रं ते दुर गच्छ महाविष ॥
(खिल २-८)
असिति चार्थसिद्धि च सुनीति चापि यः स्मरेत् ।.
दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत् ॥
(खिल २-९)
अगस्तिर्माधवचैव मुचुकुन्दो महामुनिः ।
कपिलो मुनिरास्तीकः पञ्चैतै मुखशायिनः ।।
(खिल २-१०)

·(९९)
जो साप जरत्कारुपास्न जरत्कन्येचे ठिकाणी जन्मला आहे त्याचे
मी स्मरण करतो. हे महाविया ! तुझे कल्याण असो ! तूं दूर चालता हो ।
(१-१५१ खिल. २.८).
असिति, अर्थसिद्धि, व सुनीति यो जो स्मरण करतो त्याला रात्री
अगर दिवसा सपाचे भय नाही ! (१-१२१-खिल.२.९).
अगस्ति, माघव, मुचुकुंद, कपिलमहामुनि आस्तिक मुनि हे पाच
मुखाने झारणार आहेत (१.१९१ खिल.२.१०).
मंडल पहिलें समाप्त

·No text on this page.

·TI+" मण्डल दुसरें रत्न ९३ वें अगिरस गृत्समद यपि, अप्ति-देवता, जगती-छंद त्वमे घुमिस्त्वमांशुशुक्षणिस्वमुद्धयरत्या-शनिस्परि । लं धन्यस्त्वमोषधीभ्यरत्त्रं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ ॥२-१-१॥ श्री. वि. प्रातानुवाक; उपाकरण-उन्मजंग, स्मा.वि, भाभिम्क तग्नेि हो तथ पौत्रमृत्यियं तत्र नेष्टुं त्यमशिदनायतः । तवं प्रशास्त्र वर्म वरीयसि मला चासि गृहपतिथ नो दमै ॥ १॥२-१-२॥ ( मराठी भावार्थ) रत्न ९३ये दे लोकाधिप अग्निदेवा, मेन्हा त् प्रति दिवशी पागा मथन द्वारा यश- गृहात जन्म पायतोस, तेन्हा तूं सर्व बाजुनी तेजःपुंज असाच जन्मत: अस- तोत. त्याचप्रमाणे तूं आकाशस्थ उदहापासून, कठीण पाषाणापासून किंवा निविट भरण्यापासून अथवा वनस्पतीपासूनहि जन्म पावत असतांस, (२- १-१) हे अमे! आमण्या घरातील मार्च हातकर्म है तोच म्हणजे तुजसाठीच आहे. पोतृकर्म व ऋजिकमहि तुझंच आहे. तसेंच नेष्टकर्महि तुच असून, आनिधाचा मानहि पण तुझाच आहे, यजमानाच्या या. तील प्रशास्त्रकर्महि तुकडेच असून, अवचा अधिकार गाजविणाराहि पण तूंच आहेस, त्याचप्रमाणे प्रक्षाहि तंच आणि गृहपतिदि पण तूंच बाहेस (१-१-२).

·स्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो न मरयः ।
त्वं ब्रह्मा रयिविझणस्पते त्वं विधर्तः सचसे पुरंध्या ॥
॥ २-१-३ ॥
त्वममे राजा वरुणो धृततत्व मित्रो भवसि दस्म ईदयः ।
स्वयमा सत्पतिर्यस्य संमुजं त्वमंशो विद्यै देव भाजयुः ॥
॥२-१-४॥
स्वमग्ने स्वष्टा विधुते सुवीर्य तव ग्नावौ मित्रमहः स जात्य॑म् ।
स्वाशुहेमा ररिपे स्वयं त्वं नरां श| असि पुरूवसुः ।।
॥२-१-५॥
स्वमग्ने रुद्रो अमुरो महो दिवस्त्वं श| मारुतं पृक्ष
त्वं वातैरुणैर्यासि शंगयस्त्वं पूषा विधतः पासि नु त्मना
॥२-१-६॥
त्वमग्ने द्रविणोदा अकृते त्वं देवः सविना रत्नधा असि ।
त्वं भगौ नाते वस्त्र ईशिरे त्वं पायुर्दभे यस्तेऽविधत् ।।
॥२-१-७॥
वामने दम आ विश्पनि विशरवां राजानं सुविदमञ्जते ।
त्वं विश्वानि स्वनीक पत्यसे त्वं सहाणि शता दश प्रति ॥
॥२-१-८ ॥
इशिषे ।
॥

·जो इन्द्र हे अमे! सज्जनाचे मनोरथ पूर्ण करणारा तो इन्द्र देवहि तूच आहेस ! बहुजनस्तुत व परमपूज्य असा जो विष्णु तो विष्णु देवहि तूंच आहेस ! हे मंत्ररक्षक ब्रह्मणस्पते ! तं पनवेत्ता असा ब्रह्मा आहेस. हे विविध कर्मधारक अमे। त् विविधस्तोत्रांनी भक्तजनांकडून स्तविला जातोस (२-१-३). हे अं! व्रतनियमांचे पालन करणारा राजा जो वरुण, तो तूच आहेस 1 शत्रुसदारक व प्रशंसनीय असा जो मित्र तो देवहि तूंच आहेस ! सज्जन-सरक्षक आर्यमाहि तूच असून, सूर्य- मंडलावरचा अंशुनामक देवहि पण तूंच आहेस ! अतएव, हे देवा! तू आमच्या यशात फल देणारा हो । (२-१-४). हे अग्ने ! उपासकांना पराक्रमी पुत्र देणारा त्वष्टा देवहि तूच आहेछ ! जी काय स्तोते आहेत ती सर्व तुझीच आहेत. हे हितकर प्रकाशसंपन्न अमिदेवा! तू आमच्या बंधु. स्वाचा स्वीकार कर, शीप प्रेरणा देणारा त् आम्हांस उत्तम घोम्यांनी युक्त अशी सुंदर संपत्ति देतोस. आणि ऐश्वर्यसंपन्न असा तूच लोकांचे पलहि आहेस (२-१-५). हे अमे ! त्रैलोक्यातील शत्रूने निर्दालन कर- णारा बलवान रुद्र देवहि तूच आहेस ! ममताचे वायुरूप बलहि पण तुझेच आहे ! यशातील हविरन्नाचा अधिपतिहि तूच ! म्हणून मगलधाम असा तूं वायुसदृश अशा अरुणकांति अश्वावर आहट होऊन आमच्या यश- स्थानाप्रत येतोस आणि सर्वपोषक पूषा होऊन स्वयंस्फूर्तीन यजमाना तूच परिपालन करतोय (२-१-२). तुला पूजनाचनादिद्वारे अलंकृत करणान्या भक्तांना द्रव्य देणारा द्रविणोदा देव तो तून आहेस ! उत्तमोत्तम संपत्ति धारण करणारा सविता देवहि तून आहेस ! हे लोकपालक अमे! तूं भगदेव असून, मक्तांना संपत्ति देण्यास तूंच सर्वसमर्थ आहेस! आणि त्याचप्रमाणे वेदीवर जो तुझी भक्तिपूर्वक उपासना करतो, त्याचा तूं सर्व- प्रकारे संरक्षकहि पण होतोस ! (२-१-७). हे अग्ने ! सर्व आर्यजन तुती परत स्थापना करून पूजा-अर्चादि सत्कर्माने तुला प्रसन्न करतात. कारण की, देया ! तूं कातिमान व बुद्धिमान आहेस. हे तेजःपुन अने! तूं यरागृहातील सर्व इविरन्नाचा स्वामी आहेस. दहानी, गंमरानी, नन्हे तर हजारानी मौल्यवान वातु भकोना यहाल करणारा असा मोठा उदारदाताहि पण तूंच आहेस ! (२-१-८). तहाच .

·(१०४) त्वामाने पिनभिष्टिमिर्नरस्त्वां भ्रात्राय शा तनुरुचम्। लं पुत्रो भवसि यस्तेऽविधत्त्वं सा सुशेवः पास्याधर्षः ।। ॥२-१-९॥ स्वर्मग्न ऋभुराके नमस्य स्त्वं वाजस्य क्षुमतौ राय इशिपे । त्वं वि भास्य दक्षि दावने त्वं विशिक्षुरसि यज्ञमातनिः ।। ॥ २-१-१०॥ त्वम अदितिर्देव दाशुषे त्वं होना भारती घर्धसे गिरा। लमिळो शतहिमासि दक्षसे त्वं यत्रहा वसुपते सरस्वती ।। ॥२-१-११॥ त्व मुभृत उत्तम पयस्तव स्पार्ट वर्ण आ संदृशि श्रियः । त्वं वाजः प्रतरणो बृहन्नस त्वं रयिर्वहुलो विश्वतस्पृथुः ।। ॥२-१-१२॥ त्वामन आदित्यास आरयत्वां जिव्हा शुचयश्चक्रिरे कवे । त्वा रातिषाचौ अवरे' सचिर त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् ।। 1॥२-१-१३ ॥ वे अने विधै अमृतासो अगुहं आसा देवा हुविदन्त्याहृतम् । त्वया मतीसः स्वदन्त आसुति त्वं गर्भो वीरधा जहि शुचिः।। ॥२-१-१०॥

·हे अमिदेवा! पित्याप्रमाणे पालन करणा-या तुझे यजमान लोक यज्ञ- यागादिकांनी पूजन करतात. त्याचप्रमाणे शरीरात राहून प्रकाशणान्या अशा तुला भ्रातृत्वाकरिता यजनादिकांनी प्रसन्न करतात. हे अग्ने ! जो तुझी विधिपूर्वक आरामना करतो त्याचें तूं पुत्राप्रमाणे परिपालन करतोस आणि मित्राप्रमाणे हितकारक व सुखकारक होऊन, भक्ताचे दृढमावाने संरक्षणहि पण करतोस (२-१-९). हे भग्निदेवा ! तूं ऋभुप्रमाणे मेघावी असून स्तोत्रादिकांनी पूजनीय आहेस ! त् जगप्रसिद्ध अनाचा व संपत्तीचा स्वामी आहेस ! अंधःकाराचा नाश करण्यासाटी तूं समिधादि लोकडे खाऊन झगझगीत प्रकाश देतोस. भक्ताकरिता तूं यज्ञ सिद्धीस नेतोस आणि त्याने फलहि त्यांना अर्पण करतोस (२-१-१०). हे अग्निदेवा ! तू यन- मानाला अदितीप्रमाणे परिपालन करणारा आहेस! त्याचप्रमाणे तूं होगा भाणि भारती असून स्तुतीने संवर्धन पावतोस; तू अपरिमित काल टिक्न राहणारी ला (भूमि ) असून, यजमानाठ दान देण्यास तूंच समर्थ आहेरा, हे वसुपते ! ताहि तूंच आणि सरस्वतीहि पण तूच आहेस ! (२-१-११). हे अग्ने! सुपृष्ट अशा तूं उत्तमोत्तम अन्न देणारा आहेस. तुझ्या स्पृहणीय व प्रेक्षणीय अशा रक्तशुभ्रवर्ण सुंदर कोतींत मोठे ऐश्वर्य आहे. तूं अन्न प्राप्त करून देणारा व पापात्न तारण करणारा असून योर महामा आहेस ! तसाच तू अपार संपत्तिमान् असून तुझी कीर्ति दिगंत पसरली आहे (२-१-१२). हे अमे ! आदेतिपुत्र इन्द्रादि देवांनी तुला आपले मुख केले आहे। हेकवे । त्याचप्रमाणे त्या तेजस्वी देवानी तुला आपली जिल्हाहि केली आहे ! म्हणून उदारधी देव यशांव तुझीच प्रतीक्षा करतात आणि तुझ्या ठायी अर्पण केले हविरनच भक्षण करतात, (२-१-१३). हे अग्ने सर्व अमर व निर्वैर असे देव त्यांना उद्देशन हवन केलेला हविर्मा नुशाच मुसार्ने मक्षण करतात. मर्पमानवहि तुझ्याच साहाय्याने रसात्मक अन्नाचा आस्वाद घेतात. शुद्ध असणारा तूच तशलता- दिकांच्या पोटात राहून सर्व प्रकारचे अन्न उत्पन्न करतोस (२-१-१४).

·.
त्वं तान्सं च प्रति चासि मज्मनाग्नै सुजात प्रचे देव रिच्यसे ।
पृक्षो यदत्र महिना वि ते भुवदनु धावापृथिवी रोद॑सी उमे ।।
॥२-१-१५॥
ये स्तोतृम्यो गोअपामश्वपेशसमौ रातिमुपसृजन्ति मरयः ।
अस्माञ्च तांश्च प्र हि नेपि वस्य आ वृहदम विदथै सुवीराः ।।
॥२-१-१६॥
रत्न ९४ में
गृत्समद-कपि, अग्नि-देवता, जगती-उंद.
यज्ञेने वर्धत जातवैदसमग्निं यजध्वं हविषा तना गिरा।
सामिधानं सुप्रयस स्वर्णरं धुक्षं होतारं वृजनैपु धूपदम् ।।
॥२-२-१॥
श्री. वि. प्रातरनुयाक; अधिनशस्त्र.
नौ अग्ने बृहतो दाः सहस्रिणौ दुरो न वाजं श्रुत्या
अपो वृधि । प्राची चावापृथिवी ब्रह्मणा कृधि
स्वर्ण शकमुषसो वि दिधुतुः ।। २-२-७॥
उभर्यासो जातवेदः स्याम ते स्तोतारौ अग्ने सुरयश्च
शर्मणि । वस्वो रायः पुरुश्चन्द्रस्य भूयतः प्रजावतः
स्वपत्यस्य शग्धि नः ॥२-२-१२।।
दा

·(१०७) हे अमे ! शक्तिरूपाने तूं सर्व देवांशी मिळून असतोस. आणि त्याच वेळेस त्यांच्यापासून तूं स्वतंत्रहि पण राहतोस, है मुजात अग्निदेवा! सर्व देवाहन तूं सामान श्रेष्ठ आहेस. कारण तुला अर्पण केलेले हविरन्न तुझ्या प्रभावाने सर्व यावापृथ्वीभर पसरून राहते (२-१-१५). हे अमे ! जे यहाणे यजमान आम्ही स्तोतृजनांना गावादि पशु दक्षिणा म्हणून देतात त्यांना व त्यांच्याबरोबरच आम्हालाहि तू स्वर्गासारख्या श्रेष्ठ स्थाना- प्रत ने, वीरपुत्रादिकांनी युक्त होरसाते आम्ही यशशालेत तुमा योर महिमा स्तोत्ररूपाने सदेव गात राहू (२-१-१६). रत्न ९१वें अहो प्रत्विज हो ! सर्व वस्तुजाता, ज्याला शान आहे अशा अग्नि- देवाला तुम्ही संवर्धन करा! त्यास पुरोडाशादि हवि अर्पण करून व विस्तृत स्तो गाऊन त्याचे आराघन करा! तो देव म्हणजे अत्यत प्रज्वल, शाभ- नान, बहुस्तुत, तेजावी, होमसंपादक व बलदायक असा आहे !(२-२-१). हे अग्निदेवा! तूं आम्हाला गयावादि पशूनी सपन्न अशी फार मोठी संपत्ति दे! आणि हजारांनी पुत्रपौत्र व चाकरनोकर आम्हास लाभतील असे कर ! तुझी कीर्ति सर्वत्र वाढावी म्हणून तू आम्हांसाठी अन्नाचा दरवाजा उघड, आणि मार्थनेने द्यावापृथिवी आम्हास अनुकूल होतील असे कर, तेजस्वी अशा तुला उपकाल मुप्रकाशित करोत ! (२-२-७). हे जातवेद गरिदेवा ! • तुझें स्तुतिस्तोत्र गाणारे आम्ही ऋविन व तसाच हा आमचा मेघावी मजमान असे आम्ही उभयता तुझ्या कृपेनें सुखात राहावे असे घडो ! आणि तूं आम्हाम उत्तम घरदार, गाईघोडे इत्यादि पशु, विपुल संरत्ति, दासमायादिकांचा मोठा परिवार व अनेक पुत्रपौत्रादि संतति यांचा मोठा लाभ करून दे। (२-२-१२).

·(१०८)
रत्न ९५३
गृत्समद-ऋषि, अमि-देवता, ग्रिष्टुप्-छंद.
घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्धते श्रितो घृतम्य॑स्य॒ धाम ।
अनुप्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हुन्यम् ।।
॥२-३-११॥
श्री. वि.(पशु) मानीसूक्त.
स्मा. वि. घृतस्तान.
रल ९६ वें
गृत्समद-ऋपि, इन्द्र-देवता, त्रिष्टुप-छंद.
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो दे॒वान्क्रतुना पर्यभूपत् ।
यस्य शुष्माद्रोद॑सी अभ्य॑सेता नुम्णस्य मन्हा स जनास इन्द्रः ।।
।। २-१२-१॥
श्री. वि. ( अभिप्लवक) निष्केवल्यशम्न. स्मा. वि. इन्द्रसूक्त.
यः पृथिवीं व्यर्थमानामयः पर्वतान्प्रकुपिता अरम्गात् ।
य अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो घामस्तम्नास जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-२॥
यो हत्त्वाहिमरिणात्स॒प्त सिन्धून्यो गा उदाजदपधा पुलस्य॑ ।
यो अरमनोरन्तरमि जजान संवृक्समासु स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-३ ॥
येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधुरं गुहाकः ।
श्वनीव यो जिंगीवों लक्षमाददर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः ।।
।। २-१२-४ ॥
य स्मो पृच्छन्ति कुह सेति घोरमुतेमाहुर्नैपो अस्तीत्यैनम् ।
सो अर्थः पुष्टीविहवा मिमाति श्रदस्मै धत्त स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-५॥

·2 रत्न ९५ ३ मी ह्या अग्नीमय घृत सिंचन करतो. कारण पृत हे ह्याचे उत्पत्तिस्थान आहे. उत्पन्न झाल्यावर घृतामध्येच तो आनय करून राहतो आणि धृत रंच त्याचे तेज आहे. हे कामपूरक अग्निदेवा ! आमचा इनिर्माग ग्रहण करण्यासाठी तूं देवांना बोलावून आण आणि त्यांना सतृप्त कर स्वाहा म्हणून भर्पण केलेला हा हविभांग तूं देवाना नेऊन पोचता कर (२-३-११). रन ९६व जन्मल्याबरोबर जो देवातला प्रमुख, पराक्रमी व तेजस्वी देव बनला, स्वतःच्या पराक्रमाच्या योगाने जो सर्व देवांना भूपणभूत झाला, ज्याचा प्रचंड पराक्रम पाहून द्यावा-पृथ्वी ही भयाने कंपायमान झाली, व जो आपल्या बलाग्या महिन्याने युक्त आहे तोच, हे लोक दो, इन्द्र होय ! (मी नन्हें)(२-१२--१), ज्याने डळमळणा-या पृथ्वीला सावरून स्थिर केले, इकडे तिकडे इलणा-या पर्वतोस जेथल्या ते रोखून धरले, ज्याने है विशाल अंतरिक्ष निर्माण केले आणि धुलोकाला आधार दिला तोच, हे जनहो ! इन्द्र होय ! (मी नव्हे ), (२-१२-२). ज्याने अहीला मास्न सप्तसिंधूना मोकळे केले, ज्याने बलासुराच्या बंदियाळेत पून ठेविलेल्या गायी बंधमुक्त केल्या, ज्याने अत्यत मृद्ध अशा मेघात विशुद्रप अग्नि उत्पन्न केला, आणि संग्रामात जो शबूचा सप्पा उदरितो, तोच हे लोक हो ! चन्द्र होय ! (मी नव्हे) (२.१२.३), ज्याने ही नश्वर भुवने स्थिर केली, ज्याने जांच अशा दास व असुर जातीचा धुव्वा उडवून त्यांना गुहेत डांबून ठेविलें, याध सावज पकडतो. त्याप्रमाणे ज्याने शवर जय मिळवन त्यांची सपत्ति लुटून फरत काली, तोच, हे लोक हो । इन्द्र होय ! (२१२-१). शत्रुधातक असा तो उग्र इंद्र आहे तरी कोठे । अर्थात् तो नाहीच! असे स्साला न ओळखणारे काही अघद्ध लोक त्याच्याविषयी संशयोद्वार उपर काटीत असतात, पक्ष्यांचा पवा ज्याप्रमाणे सहज उधळून लावावा त्याप्रमाणे जो शर्चा गवाश्वादिक संपत्ति संपूर्ण नाश करून राकतो त्याच्या ठिकाणी तुम्ही दृढ विश्वास ठेवा! कारण तोच, लोक हो!न्द्र होय! (२-१२-५). पण

·.
(११०).
यो प्रस्य॑ चोदिता यः कृशस्य॒ यो अलगो नार्धमानस्य फोरेः ।
युक्ताणो योऽधिना मुशिधः सुतसोमस्य स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-६ ॥
यस्यावासः प्रदिशि या गायो यस्य प्रामा यस्य विश्वे रासः ।
य मूर्य य उपस जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-७॥
यं मन्दसी संयनी विहयेते परेऽधर उभयो अमिताः ।
समानं चिदधमातस्त्यिांसा नानी येते जनास इन्द्रः ।।
।। २.१२-८ ॥
पस्मान्न ऋते विजयन्ते जनामो यं युध्यमाना असे हषन्ते ।
यो विश्वस्य प्रतिमान पभूय यो अभ्युतप्यु-स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-९॥
यः शश्वतो मानो दधानानमन्यमानाञ्छवी जघानं ।
यः सत नानुदाति शृप्या यो दरयौईन्ता स जनास इन्दः ।।
॥ २-१२-१०॥
यः शम्बर पर्यनेषु क्षियन्तै चत्वारिंशा भरपत्रविन्दत् ।
ओजायमान यो अहिं जपान दार्नु शयान स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-११॥
यः सप्तरनिगमस्नुर्विमानवाह्यूजन्सनो सप्त सिन्धुन् ।
पो रोहिगमरर बाहुर्यामारोहन स जनास इन्द्रः ।।
॥२.१२.१२ ॥

·(१११) श्रीमान् असो वा दरिद्र असो, कीर्तन करणारा ब्राह्मण असो, या याचक असो, या सर्वानाच जो धनाविषयी प्रेरणा करतो आणि त्याच. प्रमाणे सोमरस काढण्याकरिता प्राव (सोम कुटण्याचे दगड) जुळवून ठेवणारा आणि कुटलेला सोमरस गाळून स्वच्छ करणारा अशा दोपहि जो रक्षण करतो, तोच हे जन हो, इन्द्र होय! (२-१२-६). ज्याच्या आत सर्व अश्व व सर्व गायी राहतात आणि ज्याच्या भाशेत सर्व लोक आणि एवं रथी वीर वागतात, ज्याने मूर्य उत्पन्न केला व उपेमहि जन्म दिला व जो उदकाचा प्रेरक आहे, तोच हे लोकहो ! इन्द्र होय ! (मी नव्हे) (२-१२-७), गंभीर सिंहगर्जना करणारे व एकमेकास जाऊन भिडलेले असे एकमेकांचे शत्व करणारे उभय पक्षाचे सैनिक लोक ज्याचा सारखाच पाया करतात घ रपति यसलेले उभय वाचे पीरहि आपल्याकडे येण्यासाठी ज्यास हाक मारतात, तोच, हे लोक हो, इन्द्र होय ! (२-१२-८). याच्याशिवाय लढाईत जय मिळू शकत नाही, रणात गुंतलेले वीर आपल्या रक्षणासाठी ज्याचा धावा करतात, जो या विश्वाचा प्रतिनिधि आहे आणि जो अचळ अस- टेस्यालाहि चाळवितो तोच, हे लोकहो ! इन्द्र होय! (२-१२-९). सो महापातक्यांना 4 अष्टल इन्द्रनिन्दक नास्तिकाना बनाने ठार भारतासाला, बदाईखोरांना जो फुशारकी मार देत नाही व जो दस्यूचा संदारकता आहे, तोच हे जनहो इन्द्र होय! (२-१२-१०). ज्याने पर्वतामध्ये दडून बसलेल्या शंबराला चाळिसान्या वर्षी शोधून कारलें व ज्याने पडूनच पराक्रम गाजवू पाहणान्या त्या दानवाची मुसंदी पळली तोच, हे लोकहो। इन्द्र होय! (२-१२-११), जो विविध प्रकारग्या सात रश्मीनी युक्त आहे, जो अभीषर्षक भाण तसाच जो पलवानहि आहे, ज्याने गंगादि सप्त नद्यांचे प्रवाह पाहते केले, आणि ज्याने स्वर्गावर चालून जाणान्या रोहिणेयाला आपल्या वनवाहूंनी ठार मारले, तोच हे लोक हो, इन्द्र होय । (२-१२-१२).

·पावा चिदरमै पृथिवी नेमेते शुष्माधिदस्य पर्वता भयन्ते ।
यः सौनपा निचितो वर्मयाहुयों पहस्तः स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-१३॥
यः सुन्वन्तमति यः पर्यन्तं यः शंसन्त यः शेशमानमूती।
यस्य ब्रह्म वर्धनं यस्य सोमो यस्येदं राधः स जनास इन्द्रः ।।
॥२-१२-१४॥
यः मन्यते पचते दुभ्र आ चिद्वाज दी स किटासि सत्यः ।
ययं त इन्द्र विच प्रियासः सुवीरासो विदयमा धंदेम ।।
।।२-१२-१५॥
रत्न ९७ वें
गृमगद कपि, इन्द-देवमा, त्रिपुर-द.
प्रपा न्वरय महतो महानि सुन्या सत्यस्य करणानि योचम् ।
त्रिकटुकेष्वपिबत्सुतस्यास्य मद बहिमिन्द्रो जघान ।।
॥२-१५-१॥
श्री. वि.(ददाराय } भण्डापावाख.
रमा.वि.एनयूक्त
अशे घामस्लभायगृहन्नुमा रोदसी अपृणदुन्तरिक्षम् ।
स धारपापियों पप्रथम सोमस्य ता मद इन्द्रधकार ।।
॥ २.१५-२॥
सीव प्रा विनिमाय मानवगण सान्यतृणनदीनाम् ।
वृषा सूजयिमिदर्षियापः मोमस्य ता मद इन्द्रवकार ।।
॥२-१५-३॥
स प्रयोहरिमाया दीविश्वमभागायुधमिरे अनी ।
सं गोभिररस्जद्रभिः सोमस्य ता मदु इन्द्रधकार ।।
॥२.१५-४॥

·ज्याला चावा-पृथिवी नमून असतात, ज्याच्या प्रतापाला पर्वतहि भिऊन राहतात, जो सोमरस प्राशन करतो, ज्याचे बाहू वज्रासारखे कठीण आहेत आणि ज्याच्या हातारा बज्र आहे, तोच, हे लोकहो, इन्द्र होय! (२१२-१३). जो सोमरस काढणान्यांचे संरक्षण करतो, तसेच इविरन्न तयार करणान्याचे, स्वतिस्तोत्र गाणाऱ्यांचं, आणि गुणसंकीर्तन करणार्याहि जो संरक्षण करतो आणि स्तोत्रगान हैं ज्यास आनंदकर व सोमव हविन है ज्याप्ठ उहास- पद आहे तोच, हे लोकहो, इन्द्र होय । (२-१२-१४).. इन्द्रदेवा ! तूं दुर्धर आहेस ! तरी सोमरस व हविरन्न तयार करून तुला अर्पण कर. णान्या भक्ताला तूं सामर्यसंपन करतोस, त् खरोखर पत्य स्वरूप आहेस. तर देवा ! आम्ही आमच्या पुत्रपौत्रादिकासहित सदैव तुझ्या मुपसन मर्जीत राहून तुझे अखंड नामसकीर्तन करीत रहावे असे घहो ! (२-१२-१५). रत्न ९७३ या पेठ इन्द्रदेवाचे योर पराक्रम व त्याचप्रमाणे त्या सत्यस्वरूपी भगवंताच्या सत्यकथा यांचे मी आता वर्णन करतो. 'त्रिकद्रुक' नावाच्या अभिप्लवह यशात पिळून तयार केलेल्या सोमरसाने इन्द्राने पान केले आणि त्याच्या पोन्मादात अहीला यमलोक दाखविला! (२-१५-१). निराधार अशा [लोकाला आकाशात आधार देऊन त्याने स्थिर केलें ! विशाल आकाश च द्यावा-रवी यांना आपल्या तेजाने भस्न सोडले ! आणि पृथ्वीला धारण करन तिचा विस्तार केला! या सर्व गोष्टी त्याने सोमरसाच्या उल्हास-भरात घडवून आणल्या! (२-१५-२). घर मापून आखून का त्याप्रमाणे त्याने पूर्वादि दिशा, मोजमाप करून त्यांची मर्यादा ठरवून टाकली! पत्राने जमीन खोदून नदीच्या प्रवाहांना त्यानेच बाट कस्न दिली आणि दीर्घमागीनी वाहत जाणा-या नद्यांना सहज लीझेनें म्यानेच निर्माण केलें ! या सर्व गोष्टी त्याने सोमरसाच्या निर्भरातच केल्या! (२-१५-३).दमीति ऋपीला पकडून घेऊन जाणाया चुमुरि धुनि इत्यादि भासुराना मध्येच ठूिन त्यांची सर्व हत्यारे अमीत राकून भस्मसात् के ! नतर स्या दभीतीला स्या शची गायी,घोडे, रण इत्यादि संशति देऊन त्याला समुद केला या सर्व गोष्टी त्या इन्द्राने सोमपानभरावच केल्या! (२१-५.४). ८

·(११४)
स ई मही धुनिमतौररम्णासो अस्नातनपारपस्वस्ति ।
त उत्स्नाय रयिमभि प्र तस्युः सोमस्य ना मद् इन्द्रचकार ।।
॥२-१५-५॥
सोद, सिन्धुमरिणामहित्वा बजेणान उपसः सं पिपेप ।
भजवसौ जयिनीभिर्षिवृश्चन्सोमस्य ता मद इन्द्रधकार ॥
॥२-१५-६॥
सदिश अपगोदं कनीनामाविर्भवनुतिष्ठ परावृक् ।
प्रति श्रोणः स्थायानगचष्ट सोभस्य ता मद् इन्द्रश्वकार ।।
॥२-१५-७॥
भिनलमदिरोभिणानो वि पर्वतस्य हितान्यरत् ।
रिणमोधासि कृत्रिमण्येपो सोमस्य ता मद देवकार ॥
॥२-१५-८॥
स्वभेनाभ्युप्या चुर पुनि च जघन्य दस्यु प्र दुभीतिमायः ।
भी चिदन विविद हिरण्यं सोमस्य ता मह इन्द्रधकार ।।
॥२-१५-९॥
श्री. वि. (एमाह) नियस्य,
नूनं सा ते प्रति परै जरिने दुहीपदिन्द्र दक्षिणा मघोनी ।
शिक्षा स्तोत्रम्यो माति धरम! नो वृहदम विदथै सुधीः ।।
॥२-१५-१०॥
रत्न ९८
•गृत्सम ऋषि, एम-दंषता, जगनी.द.
वृपोते पर्न उन ते या रसो वर्षमा हरी पाभाध्यायुधा ।
पप्या मदेस्य यूपभ त्याशिय इन्ट सोमस्य याभरय तृहि ॥
।। २.१६.६।।

·(११५) पाण्याने दुपडी मरून वाहणान्या पापनाशक अण त्या विशाल परुष्णी नदीला उसार करून ती तरून जाण्यास सुगम केली आणि पलीकडे जाण्यास असमर्थ अशा ऋपीनां सुखरूप उतीरास नेऊन पोचविलें। या सर्व गोष्टी त्या इन्द्राने सोमपानभरातच केल्या! (२-१५-५). पविमेकडे वाहणा-या सिंधूला त्याने आपल्या प्रभावाने उत्तरेकडे पाहावयास लाविलें! बच उषेच्या रथाचा आपल्या बज्राने चक्काचूर कस्न टाकला! आणि मोठ्या वेगाने चाल करून जाणान्या आपल्या सेनेने शत्रू या बलहीन सेनेला उधळून लावले ! या सर्व गोष्टी त्या इन्द्राने सोमभरातच कल्या! (२-१५-६). त्या तरुण कन्यका परावृज ऋषीला पाहून स्पून बसल्या होत्या.ते ठिकाण इन्द्राच्या कृपेने त्या परावजास उमगले आणि तो तेथे जाऊन त्यांच्या पुढे उभा राहिला. आचर्य है की तो प्रवि पांगळा असूनहि चालू लागला व आंधळा असूनहि पाहूं लागला! ही सर्व अलौकिक कृत्ये त्या इन्द्राने सोमाच्या इर्षनिर्भरातच केली ! (२-१५-७). अंगिरा ऋषींच्या स्तोरगायनाने प्रसन्न होऊन त्याने बलासुरास ठार मारले ! गाईना प्रतिनात ठेविलेल्या पर्वतातील दुर्गाची शिलानी बंद केलेली बळकट द्वारे फोडून ती सताड उपही केली! ही कृत्ये त्या इन्द्रार्ने सोमा या उन्मादातच केली !(२.१५-८). हे इन्द्रा ! तूं चुमुरि व धुनि या भरद्वयाना मिनेने घेखन यांना ठार मारून टाकलेस आणि त्याच्याशी दत असलेल्या दभीति राजर्षाचे रक्षण केलेस. या युद्धात त्या असुरन्यांची मोट सपत्ति त्या दभीतीच्या रभीनामा दंडधारक सेवकाला प्राप्त झाली! ही सर्व महत्कये या इन्द्राने सोमभरातच केली! (२-१५-९). तर आता, हे इन्द्र देवा ! तुझी ती औदार्यशील दक्षिणा धेनु स्तोत्याला सर्वोत्तम सपत्ति देवो । भननीय असा तू आम्हा स्तोतृजनांनाहि ती दक्षिणा देण्याची कृपा कर ! आम्हास वगळून दुसन्यास देऊ नकोस. सुदर पुत्रपौत्रांनी युक्त दोत्साते आम्ही तुझे या यशगृहात महद्यश गायन करू (२-१५.१०). रत्न ९८ वें हे भक्तलामपूरक इन्द्रदेवा ! तुझे वन भत.मनोरथ पूर्ण करणारे आहे. तुम्मा रयहि मक्तकामकल्पद्रुम आहे ! तुझे घोडे आणि तुझी आयुधे हीहि पण भक्ताचे मनोवाञ्छित तृप्त करणारी आहेता बलवर्धक व मदकारक अशा सोमरसाचा तूं स्वामी आहे! तर इन्द्रदेवाहावीर्यसंपन सोमरस प्राशन करून तूं सतृप्त हो। (२.१६-६) .

·(११६)
रत्न ९९ वें
गृत्समद-ऋषि, इन्द्र-देवता, त्रिष्टुप-उंद.
प्राता रथो नवौ योजि सस्निश्चतुर्युगस्त्रिकुशः सप्तरदिमः ।
दारित्रो मनुयः स्वर्गः स दृष्टिभिर्मतिमी रह्यौ मूत् ।।
॥२-१८-१॥
श्री. वि. प्रातरनुवाक
स्मा. वि. इन्द्रसूक्त
सास्मा अरै प्रथमं स द्वितीयमुतो तृतीय मर्नुपः स होता।
अन्यस्या गर्भमन्य ऊ जनन्त सो अन्येभिः सचते जेन्यो वा ।।
॥२-१८-२॥
हरी नु कं रथ इन्द्रस्य योजाय सुक्तेन वर्चसा नवैन ।
मो पु त्वाम बहवो हि विा नि रीरमन्यमानासो अन्ये ।।
॥२-१८-३॥
आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याह्या चतुर्भिरा पड्भिर्ट्यानः ।
आष्टाभिर्दशभिः सोमपेयमयं सुतः सुमख मा मृर्धस्कः ।।
॥२-१८-४॥
आ विशत्या त्रिंशतो यापुर्वाडा चत्वारिंशता हरिभिर्युजानः ।
आ पञ्चाशता सुरयेभिरिन्द्रा पृष्टया सप्तत्या सोमपेयम् ।।
।।२-१८-५॥
आशीत्या नवत्या याहर्वाडा शतेन हरिभिसामानः ।
अयं हि ते शुनहौत्रेषु सोम इन्द्रे त्वाया परिषिक्तो माय ।।
॥२.१८-६॥

·(११७) रल ९९ वें हा पहा ! नवा द अभीष्टदाता असा हा यज्ञ रथ प्रातःसवनातील सोमपानाप जडून तयार झाला आहे. त्याला चार घोटे जोडले असून, चाबूक तीन आणि लाम सात आहेत. त्या रथाला दहा चाके (दशमह) असून, तो मनुष्यांना हितकारक व स्वर्गप्रापक असा आहे,असा हा इन्द्ररथ याग व स्तोत्रे यांच्या योगाने चालूं लागतो (२-१८-१). इन्द्राप्रीत्यर्थ तयार केलेला हा सोमरस त्याला प्रातसवनात तृप्त करण्यात पुरेसा आहे. मध्यंदिन सवनात तृप्त करण्यास पुरेसा आहे. आणि तृतीय म्हणजे सायंसव. नातहि तृप्त करण्यास पुरेसा आहे. तो सोम मनुष्यांना शुभ प्राप्त करून देणारा आहे, पण मौज ही की, तो आहे पृथ्वीचा गर्भ आणि त्याला जन्म देतात ते दुसरेच ! मनोरथपूरक व जयधील असा हा यश इन्द्रादि देवाबरोबर असतो (२-१८-२). या इन्द्ररयाला आमच्याकडे मुखाने येण्यासाठी हरीनामक अश्वांची एक जोडी मी एक सुंदर असे नवे सूक्त म्हणून चटकन् जोडून टाकली. या आमभ्या यशात, हे इन्द्रदेवा । तुझे स्तोत्र गाणारे पुष्कळ स्तोतु- जन आहेत. तर तूं आता दुसरीकडे कोटेंच जाऊ नकोस (२-१८-३). हे इन्द्रदेवा! आम्हा भक्तांच्या हाकेला ओ देऊन तूं आपल्या रथाला दोन योहे जोडून छोमपानार्थ आमच्या यशाकडे ये की ! किंवा चार घोडे जोडूनहि ये ! वाटल्यास सहा जोड अथवा आठ किंवा दहा जोहलेस तरी चारतील. पण तू इकडे येच. तुझ्यासाठी म्हणून आम्ही हा सोमरस पिलून तयार ठेविला आहे. तर हे सुधन इन्द्रदेवा ! हा आमचा पर निरर्थक करूं नकोस (२-१८-४). तुला जर उशी इछा झाली तर वीस काय, सीस काय, अथवा चाळीस काय, तितके पोदेहि तूं आपल्या रपाला जोर आणि लवकर इकडे सोमपानार्य धावत ये कमा! हे इन्द्रा। तुझ्या मर्जीप्रमाणे आपले शीघ्रगामी असे पन्नास, साठ, किंबहुना सत्तर पोडे झाले तरी रयास जोह,पण त्वरित आमच्याकडे निघून ये! (२-१८.५). फार काय सां! ऐशी, नव्वद, किंवा शंभर घोडे झाले तरी रथास जोइन ये. तुझ्याकरिता या 'शुनहोत्र' पात्रांत आम्ही सोमरस ओतून ठेविला आहे. तो तुना प्रसन्न करण्याकरितांच सिद्ध केला आहे (२-१८-६).

·मम प्रमेन्द्र याबण्डा पिया हरी धरि धिया परस्य । पुरना हि विहम्यो यभूपरिमर मर्यने मादपाय !! ॥ २-१८-७॥ न म इन्द्रेण सहयं वि योरदस्मभ्यमस्य दक्षिणा दहीत । उप पेष्टे पर गर्मस्ती प्रापेपि जिगीयांसः स्याम || ॥२-१८-८॥ नुनं मा ते प्रति वरै जरिये दुहीयदिन्ट दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृन्यो मानि धम्मो नो बृहवंदेम विदर्थ सुवीराः ।। ॥२-१८-९॥ रत्न १०० वें गृत्समद इपि, इन्द्र-देवता, त्रिष्टुर-वंद. विश्वजित धनजित स्वनिने सत्राजित नजित उर्वराजित । अश्वजित गोजिते अजित मरेन्द्राय सोम यजताय हर्यतम् ।। ॥२-२१-१॥ श्री. वि.(नृतीय पर्याय) राख पाग्या. स्मा. वि. इन्दस्त इन्द्र श्रेष्टोनि द्रविणानि धेहि चित्ति दक्षस्य सुभगत्वमरमे । 'पोथै रयीणामरिष्टिं तनूनी स्यानाने वाचः मुदिनत्वमन्हाम् ।। ॥२-२१-६॥ स्मा. वि. इन्द्र-आवाहन. E- ·हे इन्द्रदेवा! माझ्या स्तोत्रस्तवनाकडे लक्ष देऊन तूं आमच्याकडे ये. तुसे असतील नसतील तितके पोडे तूं आपल्या रथाग्या धुरेला जोड. तुला अनेक भक्तजन आपल्याकडे येण्यास आग्रहाने बोलावीत असतील, तर हे श्ण ! तिकडे न जाता आमच्याच यशात येऊन, हा आमचा सोमरस पिऊन तूं तुष्ट य सृष्ट हो ! (२-१८-७). माझे इन्द्रदेवाशी असलेले परम सख्य ते कधीहि नष्ट न होवो! या इन्द्राची दक्षिणा धनु आम्हास सदैव वाञ्छित फल देवो ! त्याच्या संकट निधारक याहू या आश्रयाखाली आम्ही सदैव अमावें । माणि ज्या ज्या वेळी तो सोमानार्थ आमच्याकडे येईल त्या त्या वेळी आम्ही लढाईत विजयी होऊ असे घडा! (२-१८-८). नी तुझी भाग्यशालिनी दक्षिणा, हे इन्द्रदेवा! स्तोतृजनाना अमीष्ट परपदान करणारी आहे, ती आम्हाय लाभेल असें कर ! तू पद्य आहेस ! आम्हाला वगळून त् दुसन्यांना ती देऊ नकोस. शूर पुत्रादिकांनी युक्त होरसाते आम्ही तुझी या यशसमारमात मोठी स्तुति गात राहू (२-१८-९). रत्न १००३ अहो अध्वर्यहो! तुम्ही त्या पूजाई इन्द्रदेवाप्रीत्यर्थ त्याला प्रिय अमा सोमरस ससदन करा! तो इन्द्र म्हणजे असा आहे की, तो विश्व. जेता आहे। तो शचा धनजेता आहे ! तो स्वर्ग नेता आहे ! तो शाश्वत विजयशाली आहे ! तो अखिल मानवकुलांचा स्वामी आहे। तो पृथ्वीचा प्रभु आहे ! तो अश्वजेता, गोनेता व अन्जेताहि पण आहे ! (२-२१-१). हे इन्द्रदेवा ! तूं आम्हास श्रेष्ठ संपत्ति आणून दे! आम्ही यशकर्म- तत्पर आही अशी आमची प्रसिद्धी कर! आम्हास सौभाग्य दे! आम- ध्यांत धनसमृद्धि होईल असे कर ! शरीर रोगरहित राहील असें कर ! आगची वाणी माधुर्ययुक्त होईल असे घहो । आणि आम्हास सतरा मुदिन लाभत जातील असे होवो ! (२-२१-६).

·(१२०)
रत्न १०१ वें
गृत्समद-ऋपि, ब्रह्मणस्पति-देवता, जगती छंद.
गणानी त्या गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नतिभिः सीद सादनम् ॥
॥२-२३-१॥
श्री. वि. (प्रवर्य) अभिष्टय. स्मा. वि. मंत्रपुष्पांजलि; गणपति भावाहन.
रत्न १०२ वें
गृत्समद कपि, वृहस्पति-देवता, जगती-छंद.
बृहस्पते अति॒ि यदयों अहाँद् घुमद्विभाति ऋतुमजनेषु ।
यहीदयच्छवस ऋतप्रजात तदरमासु द्रविणं घेहि चित्रम् ।।
।। २-२३-१५॥
रत्न १०३ चें
गृत्समद-ऋषि, ब्रह्मणस्पति-देवता, जगती-उंद.
ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य॑ बोधि तनयं च जिन्व ।
विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति दे॒वा वृहद्वंदेम विदथै सुवीराः ॥
॥२-२३-१९॥
रत्न १०४ ३
गृत्समद-मपि, आदित्य-देवता, नियुप-छंद.
इमं स्तोमं सतवो मे अद्य मित्रो अर्यमा वरुणो जुपन्त ।
आदित्यासः शुचयो धारपूता अवृजिना अनव॒द्या अरिष्टाः ।।
।।२-२७-२॥
श्री. वि. (पशु) वपा पाग्या.
.

·(१२१) रत्न १०१ वें अहाणपते ! तूं देवादिगणाचा प्रमुख नेता आहेस. ऋषीतला प्रेठ ऋषि आहेस. अन्नवतातला तूं श्रेष्ठ अन्नधान् आहेस. तूं उत्तमोत्तम मत्राचा स्वामी आहेस. असा जो तू त्या तुला आम्ही हांक मारीत आहो ! तर हे देवा ! ती आमची स्तुति ऐकून त् भापल्या संरक्षणशक्तिनिशी इकडे ये आणि या यशराहात बैठक मार (२-२३-१), रत्न १०२ हे वृहस्पति देवा ! तं सत्यापासून उत्पन्न झाला आहेस, तर हे देवा ! तूं आम्हारा प्रदावर्चसरूप असें ऐश्वर्य दे की ज्याची धेट ब्राझण पूजा करतो, जे लोकांमध्ये देदीप्यमान आहे, जे यज्ञादि सहकर्माचे साधन आहे, आणि जे पलाने विलसत आहे. अशा प्रकारचे अद्भुत ऐश्वर्य तू आम्हास दे! (२-२३-१५). रत्न १०३ वें हे ब्रह्मणस्पति देवा! तू या जगाचा नियामक आहेस. तर हे देवा ! तूं या आमच्या ब्रह्मणस्पति सूक्ताचा मथितार्य ओळस आणि आमच्या पुत्रपौत्रादिकांना संतुष्ट कर ! कारण तुझ्यासारखे देर ज्यांचे रक्षण करतात त्या सर्वांचे कल्याणच होते, आणि म्हणून आम्ही वीर्यशाली पुत्रपौत्रा- दिकांनी संपन्न होत्साते, तुझे या यात मोठे स्तोत्र गात राहू (२-२३-१९). रत्न १०४ ३ समान बुद्धीचे असे जे मित्रादि देव आहेत ते आज या माश्या स्तोत्राचा स्वीकार करोत. ते देव अदितीचे पुत्र असून, तेजस्वी, मेषधारे. प्रमाणे निर्मल, सर्वावर अनुग्रह करणारे, पापरहित व कोणाकडूनहि हिसित न होणारे असे माहेत (२-२७-२).

·तिसो भूमाँर्धारयन् श्रीकृत घुन्त्रीणि व्रता विदथै अन्तरपाम् ।
ऋतेनादित्या महि वो महित्वं तदर्यमन्यरुण मित्र चारुं ।
॥ २-२७-८॥
श्री. वि. (पशु) पुरोडाश याज्या.
न दक्षिणा वि चिकिते न सत्या न प्राचीनमादित्या नोत पश्चा।
पाक्यो चिद्वसवो धीयो चियुष्मानीतो अभयं ज्योतिरश्याम् ।।
॥२-२७-११।।
श्री. वि. (पशु) हघियांग्या.
रत्न १०५।
गृत्समद-ऋपि, वरुण-देवता, ग्रिष्टुप् छंद.
इदं कवेरादित्यस्य स्वराजो विश्वानि सान्त्यम्यस्तु मन्हा ।
अति यो मन्द्रो यजर्याय दे॒वः सुकीर्ति भिक्षे वरुणस्य भुरैः ॥
॥२-२८-१॥
श्री. वि. ऋणदारिद्यदुःख नाशन.
तवं व्रते सुभगासः स्याम स्वाध्यौ वरुण तुष्टुवासः ।
उपार्यन उपसां गोमतीनामग्नयो न जरमाणा अनु पून् ।।
॥२-२८-२॥
स्याम पुरुष रस्य शमनुरुशंसस्य वरुण प्रणेत ।
ने: पुत्रा अदितेरदब्धा अभि क्षेमध्वं युज्याय देवाः ।।
॥२-२८-३ ।।
यो में राजन्युग्यो वा सखा या स्वप्नै भयं भीरवे मामाई ।
स्तनो या यो दिप्सति नो वृको वा त्वं तस्माद्वरुण पाह्यस्मान् ।।
।। २-२८-१०॥
तयं
.

·(१२३), आदित्य देव धी, अंतरिक्ष व वर्ग या तीनदि छोकांचे पारण रवाल, आणि त्याचप्रमाणे तेजस्वी असे मामि, वायु व मर्य या धारण तात. या आदित्य देवाची यरोगात प्रातर्माध्यदिनसायं अशी तीन सवन. यो आदेत. आदित्य देव हो ! सत्याच्या योगाने तुमचा महिमा फार मोठा माई माणि तसाच तो वाद आहे (-२७-८). अहो भादिय! म उजधीक दिसा नाही किंवा हाबीकडेहि दिसत नाही. त्याचप्रमाणे मला पुदि दिमत मादी व मागेदि दिसत नाही. मी अशान असल्यामुळे कार भयभीत झाों आइ. वरी, आदिपानो ! तुमच्या मार्गदर्शवाखाली भी वाटचाल केल्यास वापी, मला भयरहित अशा तुमच्या इनमय प्रकाशाचा लाभ है। (२-२७-११). रत्न १०५ चें परमज्ञानी व स्वयंप्रकाश मा अदितिम यश देवाचे स्वोर माहे. घो भापल्या पराक्रमाने हे सर्व भूतजात जिकून घेते. तो देव आपल्या सपासकाला अत्यंत भानद प्राप्त करून देतो. म्हणून या समर्थ बरुण देवाची सुंदर कीर्ति मला मिळ याबद्दल त्यापाशी याचना करीत आई (२.२८-१) हे पण देवा! आम्ही मन:पूर्वक मंगल ध्यान करून वझे स्तवन करीत आहो. तर आता दे देवश, ताया त तत्पर असणारे आम्ही अत्यत माग्य- घाली होकं असें कर ! आणि याचप्रमाणे तेज:पुन काठीने हळकणान्या उपा उदय पावताच अमिहोत्रार्थ जसे अमि प्रज्वरित केले जातात तदत् दररोज तुझे स्तोत्र गाणारे आम्हाहि जानतंजाने संपन्न होऊ असें पहो। (२-२८-३) हे सर्व जगाच्या प्रणेत्या! ई वरुण देवा तुझ्याजवळ असंख्य वीर आदत आणि अशी स्तुति सर्वतोमुस्ती झाली आहे. तर देवा ! आम्ही अश्या कृपाछत्राखाली राहूं असे कर! अदितांचे मित्रादिपुत्र ३ सना दुर्धर आहेत, अतएव है देवो! तुमच्याशी सख्य करू इच्छिणान्या आम्हाना आम पा राधाची क्षमा करा! (२-२८-३), हे पण राजा! माझा आत किंवा मित्र स्वप्नात पाहिलेले नुयाविष- गौच भय मज भित्र्याला पार पाटील या ओबोर किंवा सांगा माझा भावकील स्या सापासून तू आमचे रक्षण कर! (२-२८-१०).

·(१२४)
.
1
रत्न १०६वें
गृत्समद-ऋषि, सिनीयाली देवता, जगती-द.
सिनीवालि पृष्टके या देवानामसि स्वसा।
जुपच हव्यमाहुतं प्र॒जां देवि दिदिड्डि नः ॥२-३२-६ ॥
श्री. वि. (मिनीवाली-याग) पाग्या य भनुषारया.
या मुंबाहुः सद्गुरिः सुपूमा यदुस्र्वरी ।
तस्यै वितन्य हवि सिनीवाल्यै जुदोतन ।। २-३२-७ ।।
या गुगूर्या सिनीवाटी या राका या सरस्वती
इन्द्राणीमह ऊनये वरुणानी स्वस्तये ॥ २-३२-८ ।।
रत्न १०७ में
गृममद-ऋषि, रा-देयता, त्रिष्टुप-छंद.
आ ते पितर्मरुना मुनमैतु मा नः सूर्यस्य संदृशौ युयोथाः ।
अभि नौ वीरो अर्वति क्षमेत प्र जायेमहि र प्रजाभिः ।।
॥२-३३-१॥
श्री. वि. (रया दिशोपस्थाम;
ग्मा.वि.रद्रगण.
स्वादत्तभी रह शर्तमेभिः शतं हिमां अशीय मेपजेमिः ।
व्य रनोपो वितर यही प्यावाधातपस्या थिनीः ।।
॥ २-३३-२॥
श्रेधी जातस्य रुद्र श्रिणसि तवरतमस्तवसा यमयाहो ।
पपि पारमहसः स्वस्ति विच अभीनी रसो युयोधि ।
11२-३३-३॥
मा स्वां रुद्र पुग्धामा नमोभिर्मा दृष्टुती वृषभ मा सती ।
उनौ बाग अपय मेपभिमिपमं त्या भिजा गणोमि ।।
॥२-३३-४॥

·1 ग्न १०६३ हे सिनीवासी ! हे विशालजपने तुं देवांची बहीण आहेस. तर हे देवि तुला अर्पण केलेला हा विभाग तूं ग्रहण कर याणि भाrrie संततीचा लाम करून दे ! (२-३२-६). जिचे याहू मुंदर भाहेत आणि जिची बोटें कोमल माहेत, जिची कुम चांगटी आहे, जिला विपुल संतति आहे आणि जी जनांची पाटनकी त्या सिनीवालीछाया आमच्या महसमारंभात इवि अर्पण करा ! (२-३२-७). गुंग, सिनीवासी, राका, सरस्वती, इन्द्र- परनी इन्द्राणी व वरुणपत्नी वरुणानी या देवतांना आमच्या रक्षणार्य ब कल्याणार्थ आम्ही या भामच्या यशात पाचारण करता (२--३२-८). स्न १०७ वें हे मताच्या पित्या, हे कद्रदेवा! तुझे मुख आम्हाकडे येवो । आम्हास मूर्यदर्शनापासून दूर करु नकोस ! भामचे धीरपुत्र शत्रूचा पराभव करोत ! आणि हे देवा, आम्ही पुत्रपौत्रादि प्रजाजनांनी सुसमृद्ध होकं असें कर ! (३.३३-१).हे कद्रदेवा तू दिल्या अत्यंत सुस्वकारक औषधाग्या योगाने आम्ही शंभर वर्षे सुखात काद असे होऊ दे! आमचे जे देखे आहेत त्यांचा नायनाट कर ! भामर्चे में पाप आहे त्याचा परिक्षारकर ! आमचे जे विविध रोग आहेत त्यांचा नाश कर! (२-३३-२). हे पाहो रुद्रदेवा ! सर्व जगामा ऐश्वर्याने तूंच तेबदा श्रेष्ठ आहेस त्याचप्रमाणे छलरानातला बलवानाहि तूच आहेस ! तर तू आम्हांस सर्व संकटातून सुखरूप पार में ! आणि आमचे सर्व प्रकारचे रोग नाहीसे रा (२-३३-३). है रुद्रदया। आम्ही तुला सावरी नमस्कार केला म्हणून हूं आमच्या- पर रामावू नकोस | तसेच तुझे स्तोत्रगायनांत काही प्रमाद परला रहन नगर भलत्याच देवाबरोबर सुमहाक मारली म्हणून रागावू नकोस ! आमच्या वीरपुत्रादिकांस तुझे औषध देऊन त्यांना चांगले ठणठणीत कर ! कारण तूं घातला श्रेष्ठ वैधराज आहेत असे आम्ही ऐकतों (२-३३.४).

·(१२६)
हवीममिहवते यो हविभिरव स्तोममी रुदै दिपीय ।
दरः सुवो मा नौ अस्यै वभ्रुः सुशिप्रो रीरधन्मनायै ।।
॥ २-३३.५॥
उन्मा ममन्द वृषभो मरुत्वान्त्वीयसा वयता नाधमानम् ।
घृणीव छायामरपा अशीया विवासेयं रुद्रस्य सुम्नम् ।।
॥ २-३३-६॥
करस्य ते रुद्र मुळयाकुर्हस्तो यो अस्ति मे जो जापः ।
अपभर्ता रपसो दैव्य॑स्याभी नु मा घृषभ चक्षमीयाः ।।
।। २-३३-७॥
प्र वभ्रवै वृषभाय श्चितीचे महो महीं सुष्टुतिरियामि ।
नमस्या कल्मली किन नमोभिर्गुणीमसि त्वेपं रुद्रस्य नाम ।।
॥ २-३३-८ ।।
श्री. वि. (रुद्रयज्ञ) पायाज्या
स्थिरेभिरङ्गैः पुरुरूपं उग्रो बभ्रुः शुक्रेभिः पिपिश हिरण्यैः ।
ईशानादस्य भुवनस्य भूरेर्न वा उ योपदुद्रादसुर्यम् ।।
॥२-३३-९॥
अहंन्विभर्पि सार्यकानि धन्वाहनिष्कं यजतं विश्वरूपम् ।
अहन्निदं दयसे विश्वमभ्वं न वा ओर्जायो रुद् त्वदस्ति ।।
॥२-३३-१०॥
.

·(१२७) जो रुदेव चपरोहाशादि हवींनी आणि स्तुतिस्तोमानी आरमिला जातो त्या रुद्रदेवाचा राग आम्ही सुंदर स्तोत्र गाऊन घात करू या. जो मृदु अंत:करणाचा आहे, भक्ताच्या दकिकडे ज्याचे सहज लक्ष वेधतें, जो पिंगट वर्णाचा व मुंदर किरीटी आहे असा तो रुद्रदेव आम्हास हिंस्त्र युद्धीच्या मनुष्याच्या हवाली न करो! (२-३३-५). भकामनोरथ पूर्ण करणारा व मद्रणांनी युक्त असा हा कद्रदेव याचना करणा-या मज भक्काला तेजावी अन्न देऊन संतुष्ट करो ! उन्हाने तापलेला मनुष्य सावलीचा आश्रय कस्न विप्रति पावतो, तद्वत् मी निष्पाप होसाता बद्रदेवाच्या सुखाचा उपभोग घ्यावा. एतदर्भ मी त्या रद्रदेवावी परि- चर्या करीत आहे (२-३३-६). हे बद्रदेवा ! तुझा तो सुखकारक हात कोठे आहे की जो माधिनिधारक व सुखदायक आहे! आणि हे मतमनोरयपूरका ! तू देवकृत पापाचा विनाशक आहेस, तर मी केलेल्या अपराधाची त लवकर क्षमा कर1 (२-३३-७). विश्वभर, भक्तकाम- कल्पद्रुम य श्वेतवर्ण अशा त्या कद्रदेवाप्रीत्यर्ष मी एक सर्वोत्कृष्ट स्तोत्र म्हणतो, हे स्तोत्या सर्व किहिमपाचा नाश करणारे असें ज्याचे तेज भआहे अशा त्या रुद्रदेवाचे नमस्कारमानी पूजन कर ! आणि आम्हीहि सा महादेवाच्या तेजस्वी नामाने संकीर्तन करतों (२-३३-८). मुद अवयवांनी युक, बहुरूपी, अयंत तेजस्वी, पिंगट वर्णाचा असा खो रुद्रदेव तेन्वी सुवर्णालंकाराना विराजत आहे. या विश्वाचा शास्ता व मूतज्ञाताचा भर्ना जोहा कद्रदेव, त्याचे सामर्थ्य क्षीण झाले असे काहि होत नाही (२-३३-९). हे द्रदेवा । तूं पूजनाई असून हातात धनुष्यबाण धारण करतोस. त्याचप्रमाणे पूजनीय व विविधरूपाम असा सुवर्णहारहि गळ्यात शरण करतोस. या अखिल विशाल जगाचा तू रक्षणकर्ता आहेत. हे रुद्रदेवा ! आता खरेच बोलायचे म्हणजे तुझ्यापेक्षा बयान असा दुसरा कोणीच नाही! (२-३३-१०).

·-
(१२८)
स्तुहि श्रुतं गतसदं युनिं मृगं न भीममुपहनुमुग्रम् ।
मृळा जरित्रे हे स्तानोऽन्य ते अ॒स्मन्नि वैपन्तु सेनाः ।।
॥ २-३३-११॥
कुमारश्चिस्पितर वन्दमानं प्रति नानाम रुद्रोपयन्तम् ।
भरेदीतारं सत्पति गृणी स्तुतस्वं भैपूजा रास्य॒स्मे ।।
॥२-३३-१२॥
स्मा. वि. स्कंद आवाहन.
या वो मेषजा मरुतः शुचीनि या शंतमा वृषणो या मयोभु ।
यानि मनुरवृणीता पिता नस्ता शं च योश्च रुद्रस्य वश्मि ॥
॥२-३३-१३ ॥
पार णो हेती रुद्रस्य वज्याः पार त्वेषस्य दुर्मतिर्मही गांत् ।
अस्थिरा मघवघस्तनुष्य मीटवरतोकाय तनयाय मूळ ।।
॥२-३३-१४॥
एवा
बनो
वृषभ
चेकितान या देव न हेणी न हंसि ।
हवनश्रुनो देह बोधि बृहद्वंदेम विदथै सुवीराः ।।
॥२-३३-१५॥

·(१२९) हे स्तोत्या ! सुविख्यात अशा रुद्रदेवाचे स्तवन कर, की जो देव रया- र आहे, जो नित्य तरुण, सिंहाप्रमाणे मयंकर, शबूंना ठार मारणारा प जो सम आहे. हे रुद्रदेवा! आम्ही तुझे स्तोत्र गात भा. तर या आम्हा स्तोतृजनाना तूं सुखी कर आणि सी जी सेना आहे ती आम्हाला सोडून इतरांचा म्हणजे शत्रूचा निःपात करो। (२-३३-११). आशीर्वाद देत असताना मुष्टगा जसा बापाला वंदन करतो तदत् भामपा जवळ येत असलेल्या रुद्रदेवाला आम्ही नमकार करतो, माणि पुष्कळ धन देणान्या आणि सज्जनाय पालन करणा-या रुद्राचे मी स्तवन करतो. हे रुद्रदेवा ! तु स्तवन करून झाले म्हणजे तूं भाम्होय आरोग्य- कर औषध दे। (२-३३-१२). हे बद्रपुष मस्तानी ! है पलसंपन देशांनो ! मयागवळ भी शुद्ध औषधे आहेत, त्याचप्रमाणे जी सुखकारक व कल्याणकारक आहेत आणि जी भामचा पिता जो मनु स्या मन्ने पसंह केसी ती आणि तीच रुद्रदेवाची ती रोगग्रामक र मयदारक औषधे यांची आम्ही तुमभ्यापाशी याचना करतो (२-३३-१३). रुद्रदेवाची आयुधे माहस सोडून दुसरीकडे जावोन 1 स्याचप्रमाणे स्या तेजस्वी देवाचा दुःखदायक असा भयंकर क्रोध आम्हास स्पर्श न करता इतरत्र जायो। हे उदार रुद्रदेवा! तुला विमांग देणान्या यजमानरमीत्यर्थ मे ते सरन धनुष्य दोरी मोहन शिथिल कर! थाणि आमच्या पुत्रपौत्रादिकांस सुखात ठेव ! (२-३३-१४). हे जगदशका! भक्तमनोरथपूरका! हे सर्वश' देवा! पा करून तूं आमच्यावर रागावू नकोस! आणि आम्हाला मारूहि नको! हे रुद्र भगवंता! भक्तांनी प्रार्थना ऐकण्यास तूं आमच्याजवळ येऊन ही आमची प्रार्थना ऐका भारही वीरपुत्रादिकांनी युक्त होताते या यशहात तशी मदान कीर्ति वर्णन करीत राहूं ! (२-३३-१५). .

·त्याचवमाणे रल १०८ विश्वाला प्रेरणा देणारा व जगजायक अा हा तेजस्वी सविता देव लोकांना स्वकर्तव्य करण्यास प्रेरणा करण्यासाठी म्हणून प्रापही उदप पावत असतो. स्तोतृजनाना पन देणारा सोच असून यशोपासा यजमानास अक्षय्य कल्याणाचा भागीदार करण्याचे श्रेयदि त्याचेच आहे (२-३८-१). तो अमिता देव विशाल हाताचा असून जगाच्या मुखवर्धनार्थ यर अंतरिक्ष उंच आरोइश करून आपले रश्मिाप दीवाहू प्रवीवर पसरतो. स्माया प्रेरणेच पाणी नदीरूपार्ने शुद्ध व निर्मल वाहू लागते व वायु शाला तरी अंतरिक्षामध्ये विहार करीत फिरत असतो (२-३८-२), किरणपुंजा- पासून जेन्हा तो मोकळा होतो सेहो प्रवास करणारे वारसा आपला पुढील प्रवास यारवितात. शबर हिरीरीने चालून जाणान्या थोरांचा वीरावेशहि तो योपटून घरतो. पवित्या दैनिक कर्म विराम पावले म्हणजे रात्र ही मग भापला अम्मल माजविण्यास पुढे सरसावते (२-३८-३). वर विणणान्या श्रीप्रमाणे रात्र ही आपला अंध:काररुपी पडदा जगह- पर पसरण्यास प्रारंभ करते. त्यासरशी शानी लोक आपले उपासनाकम पदे चालू ठेवता येण्यासारचे असूनदि मच थोपवून धरतात. पण पदे थोड्याच वेळाने झोपेतून उठून आपली शमा गोड्न राहिलेले कर्म करण्यास पुनः उठून बसतात. इतक्यात विधाति स्यास माहीत नाही असा सो र्यदेव उदयाचलावर चमकं लागतो. त्यानेच ऋतूचे निरनिराळे .कासदि पण एकदाचे उखून टाकले मादेत (२-३८-४). त्या मम्मलित साया गया ते मनमानाच्या पराभ्या निरनिराळया मागावर व यौल एर्ष अन्नसंचयावर प्रकाशून राहते, माता उपाही सूर्याचा प्रेषित जो ममि साचा भमिहोत्र नावाचा मो' प्रथम माग - तो आपल्या मुलाला रणने या मशिनारायणाला माता काली अर्पण करते (२-३८-4). .

·(१३३) विजयसंपादनार्य उतावीळ झालेला वीर संप्रामात दूर गेलेला असला तरी सूर्यदेव अस्ताचलाकडे वळल्यावर तो परत आपल्या शिविराको पळतो. त्याचप्रमाणे दिवसा इतस्तत: फिरणान्या सर्व प्राणिमात्रांचे लक्ष भापल्या विश्रांतिस्थानाकडे वेधले जाते. काम करणारे लोकहि आपापले काम मध्येच टाक्न विधातीपाठी आपल्या घरचा रस्ता सुधार लागतात. या सर्व गोष्टी आकाशातील सूर्यदेवाच्या अस्तमयकालीन नियमाला अनु- सक्नच होत असतात. (२-1८-६). हे सवितृ देवा ! अंतरिक्षामध्ये तुझा जो पाण्याचा साठा साठवून ठेवण्यात आला आहे, तो निर्गल प्रदेशात इकडेतिकडे फिरणाया मृगादिकांना पर्जन्यरूपाने प्राप्त होतो. त्याचप्रमाणे अरण्यातील जो वृक्षसमुदाय आहे, तो झाला तरी पाना वास करून राह- प्पासाठी म्हणूनच दिलेला आहेस. ही जी सविता देवाची सत्कृत्ये आहेत, ती कोणीहि नाय करू शकत नाहीत (२-३८-७). सवित्याचा अस्त शाला म्हणजे वरुण हा प्रवाशांना इष्ट, प्रापणीय व सुखकर स्थान देतो, शीम धावणारे पक्षी आपल्या घरट्याकडे वळतात, आणि पशु आपापल्या निवाऱ्याच्या स्थानी परत येतात. अर्थात् तो सविता सर्व प्राण्यांना विश्रांतीसाठी म्हणून जागजागी अलग अलग करतो (२-३८-८). त्या सवितृ-देवाच्या कार्याला इन्द्र काय, वरुण काय, अर्यमा काय किंवा रुद्र झाला तरी काय, कोणीच विधात करीत नाहीत, मग असु. रोची गोष्ट कशास पाहिजे अशा या सवितृ देवाला नमस्कार करून भामचे कल्याणार्य आम्ही त्याची प्रार्थना करतो (२-३८-९ ). मजनीय, प्यानयोग्य, बहुभश अशा सवित्याला हवि अर्पण करणारे ने आम्ही त्या भामचे तो प्रशंसनीय व छंदोपति सविता देव वसलठेर्ने रक्षण करो ! आम्हांस संपात व पशु याचा लाभ म्हावा म्हणून भागही स्यास प्रिय होऊन राहावे (२-३८-१०).

·रत्न १०९ वें
गृत्समद ऋपिविश्वेदेव-देवता, गायत्री-छंद.
विश्वे देवास आ गत
शृणुता में इमं हवम् ।
एवं बर्हिनि पादत ।। २-४१-१३ ।।
श्री. वि. (भाप्रयणेप्टि) वैश्वदेव अनुवाक्या.
स्मा. वि. ब्रह्मयज्ञ, विधेदेव भावाहन
तोबो यो मधुमो अयं शुनहोत्रेषु-मत्सरः ।
एतं पिपत काम्य॑म् ।। २-४१-१४ ।।
इन्द्रज्येष्ठा मरुद्गणा देवासः पूर्वरातयः ।
विश्वे मम श्रुता हवम् ।। २.४१-१५ ॥
रत्न ११० वें
गृहमद कपि, सरस्वती देवता, अनुप छंद.
अम्बितमे नीतमे देवितमे सरस्वति ।
अप्रशस्ता ईव स्मस प्रशस्तिमम्य नस्कृधि ।।
॥२-४१-१६॥
श्री. वि. (दशरान) प्रउगशस्त्र. स्मा. वि. सरस्वतीमार्थना.
स्वे विश्वा सरस्वति श्रितापि देव्याम् ।
शुनहोत्रेषु मत्स्व प्रजा दैवि दिदिड्डि नः ॥ २-४१-१७ ।।
रत्न १११ चें
गृत्समद-पि, सरस्वती-देवता, बृहती छंद.
इमा ब्रह्म सरस्वति जुपवं वाजिनीवति ।
या ते मन्मै गृत्समदा ऋतावरि प्रिया देवेषु जुद्धति ।।
॥२-४१-१८ ॥
१

·रत्न १०९ वें अहो विश्वेदेवांनो ! तुम्ही आमच्या इकडे या! ही माझी प्रार्थना ऐका! आणि येऊन या दर्भासनावर बसा ! (२-४१-१३) अहो विश्वेदेवानो! हा तीक्ष्ण व मधुर असा सोमरस खास तुमच्यासाठी म्हणून या शुनहोत्राध्या यशथालेत तयार केला आहे. तर तुम्ही तो मुंदर सोम प्राशन करा! (२-४१-१४) इन्द्र हा ज्यांच्यामध्ये अग्रेसर आहे, जे मरुत्सम्हार आहेत आणि पूपा दा ज्यांच्यात दाता आहे असे जे तुम्ही ते, हे विश्वेदेव हो। सर्व तुम्ही ही माशी हाक ऐका (२-४१-१५). रत्न ११० वें हे थेठ माते हे श्रेष्ठ नदी। ग्रेष्ठ देवी ! हे सरस्वति ! आम्ही घनाभावामुळे दरिद्यासारखे झाली आहोत. तर हे माते ! आम्हास धन• संपन्न करून प्रसिद्धीस आण (२-४१-१६) हे सरस्वति ! तुझ्या रुपानुग्रह घुद्धीपरच आम्हा सर्वांची आयुष्य अवलंबून राहिली आहेत, तर तूं या शुनहोत्राच्या घरी येऊन सोमग्रहण करून सतुष्ट हो! आणि आम्हाला पुत्रपौत्रादि संततीचा लाभ दे ! (२-४१-१७). रन १११३ हे अन्नसंपन्न व उदकसंपन्न सरस्वति ! स्वीकारण्यास योग्य ष देवांना प्रिय अशी हविग्ये आम्ही गृत्समद तुला अर्पण करीत आहोत. तर तूं स्यांचा स्वीकार कर (२-४१-१८).

·रत्न ११२ चें गृत्समद ऋषि, शकुन्त-देवता, निष्टुप्-चंद, कनिन्दजनुपै प्रयाण इयर्ति वाचमरितेव नावम् । सुमगठश्च शकुने भाति मा त्वा का चिंदभिभा विश्थ्यो विदत् ॥ २-४२-१ ।। स्मा. वि. (विवाह) रागमन गृहप्रवेश.' मा त्वां स्पेन उधान्मा मुंपणों मा त्वा विद्- दिपुमान्वीरो अस्तो । पित्र्याम प्रदिश कान- ऋदसुमङ्गलो मद्रवादी वदेह ।। २-४२-२ ।। अर्व कन्द दक्षिणतो गृहाणी सुमङ्गलौ भद्रवादी शकुन्ते । मा नः स्तेन ईशत माघशसो वृहदेम विदथै सुवीराः ॥ . ॥२-४२-३॥ रत्न ११३ वें गृत्समद-ऋषि, शकुन्त-देवता, व ३ जगती, २ अष्टि-छंद. प्रदक्षिणिमि गुणन्ति कारवो वयो वदन्त ऋतुया शकुन्तपः । उभे वाचौ वदति सामगा ईव गायत्रं च त्रैष्टुं चार्नु राजति ॥ ।।२-४३-१॥ स्मा.वि. (विवाह) पानिययास जाताना म्हणावयाचा मंत्र. उद्गाते शकुने साम गायसि ब्रह्मपुत्र ईव सर्वनेषु शंससि । वव वाजी शिशुमतीरीत्या सर्वतो नः शकुने भद्रमा वंद विश्वौ नः शकुने पुण्यमा बंद ॥२-४३-२ ।। आवदस्त्वं शंकुने भद्रमा घेद तूष्णीमासीनः सुमति चिकिद्धि नः यदुत्पतन्वर्दसि कर्क रियथा वृहम विदय सुवीरोः ।। ॥२-४३-३ ॥ , ·रत्न ११२३ वारंवार शन्द करीत आणि भविष्य सुचषीत हा कपिंजल पक्षी, नावादी नाव हाकारतो त्याप्रमाणे आपला आवाज खुटवून काढीत आहे. हे कपिजल पक्ष्या ! तूं मादाय मंगल शकुन कर, कसहि संकट वस्यावर कोणत्यादि दिशेने कधीहि न येवो । (२-४२-१). श्येन तुझा पात न करो | त्याचप्रमाणे गडहि तुझ्यावर झडप न घालो । धनुर्धारी वीराकडूनदि तुला उपर्ग न पोचो ! न पितृदियेला म्हणजे दक्षिण दिशेला पुनः पुनः शन्द कान, आम्हाला मंगलकारकप शुभकारक असा शकुन सुचीव (२-४२-२). कपिंजल पक्ष्या! मंगल व शुभ बोलणारा तूं आमच्या घराच्या दक्षिणेकडे रसून शन्द कर. चोरांची सता भामन्यावर न चालो ! दुष्ट दुर्जनांचीहिन चालो! आम्ही सुंदर वीरपुत्रांनी युक्त होत्साते आमच्या यशगृहात देवाचे मोठे स्तोत्र गात राहूं असे घडो ! (२-४२-३). रत्न ११३३ घेळोवेळी अन्न सूचित करणारे हे पिंजल पक्षी स्तोत्याप्रमाणे दक्षिण- बसून सुस्वर झुममंगल सुचवीत आहेत. सामगायन करणारा जसा गायत्री व त्रैष्टुम छंदात गायन करतो तद्वत् वो (पक्षी) दोन्ही स्वरात गोड भावाज काढतो आणि श्रोत्यांच मनरंजन करतो! (२-४३-१). हे कपिजला ! उद्गाता जसा सामगायन करतो तत् तूंहि गानस्वर कादतोस आणि ब्राह्मणान्छसी जसा यशात शस्त्रे गातो त्याप्रमाणे तू यथा. काल सुस्वर शन्द करतोस, तरुण पोडा घोडीजवळ जाऊन जमा हुंकारतो सदत् हि आमच्या सर्व बाजूनी मंगल स्वर काढ, आणि आमचे भाग्य भाम्हास स्पष्ट सूचित कर ( २-४३-२). हे कपिजला ! ज्या वेळी हूँ घोल लागशील त्या वेळी शुभ शकुनच बोल. स्वस्थ बसल्यावेळी आमचे शुभमंगलब चिंतन कर, जेव्हा तू उडू लागशील त्या वेळी करी याद्या. प्रमाणे मंगल पनि बाढीत जा, आणि आम्ही सुपुत्रादिकांनी युक्त होत्साते आमच्या यज्ञशालेत देवाचे बृहद्यश गात राहूं असें घडो। (२-४३-३).

·रत्न ११४ वें
परिशिष्ट (खिल ४)
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रगुंतरतो वेद ।
भद्रं पुरस्तांनो वद भद्रं पश्चात् कपिंजल.॥ १॥
भद्रं वद पुत्रर्भद्रं बंद गृहेषु च ।
भद्रमस्माकं नो वद भद्रं नो अभयं वद ॥ २ ॥
भद्रमधस्तानो वद भद्रमुपरिटान्नो वद ।
भद्रं भद्रं न आ वेद भद्रं नः सर्वतो वंदः॥ ३ ॥
असपत्नः पुरस्तानः शिवं दक्षिणतस्कृधि ।
अभयं सततं पश्चाद् भद्रमुत्तरतो गृहे ।। ४ ॥
यौवनानि महर्यसि जिग्युमिव दुंदुभिः ।
शतक प्रदक्षिणं शतपत्रामि नौ वद ॥ ५ ॥
आवदंस्त्वं शकुने भद्रमा वद तूष्णीमासीनः सुमति चिकिद्धि नः
यदुत्पतन् पर्दसि कर्करियथा वृहदेम विदर्थे सुवीराः ॥ ६॥

·(१३९) . रत्न ११४३ है कपिंजल पक्ष्या ! तुं दक्षिणेकडे मंगल शकुन बोल ! उत्तरेकडेहि मंगलच बोल ! पूर्वेकडे शुभशकुन योल आणि पश्चिमेकडेदि शुभच योलत रहा 1 (२-४३खिल४-१).आमच्या मुलाबाळाविषयी शुभ बोल, आमच्या घरादाराविषयी शुभ बोल आणि त्याचबरोबर आम्हास अमय प्रास • होईल असे शब्दहि पण बोल (२-४३ खिल ४-२). आमच्या- खाल्न आणि आमच्यावरून शुभ शकुन नोलत रहा, नेहमी आमच्याविषयी शुभच बोलत जा. सर्व बाजूंनी आम्हा विषयीं शुम शब्दच उच्चारत ऐम (२-४३ खिल ४-३). आमच्या घरची पुढील बाज शत्रुरहित कर ! दक्षिण बाजू शुभदायक कर! 'मागची बाज भयरहित असू दे ! आदिल उत्तर बाज कल्याणप्रद होऊ दे! (२-४३ खिल ४-४). दुदुमि जशी वीराचा उत्साह वादविते तद्वत् तू आमन्यांत उत्साह तुलीव । हे शकुने ! तू माझ्या उजव्या बाजूने जा आणि मंगल शकुन कर ! (२-४३ खिल ४-५). हे शकुने ! तूं बोलू लागलास म्हणजे मंगल शम्दच बोलत रहा! आणि स्वस्थ असशील तेव्हा आमचे मगलच चिंतीत जा! तूं उडू लागलास म्हणजे कर्करीप्रमाणे मंगल ध्वनिच कादत असावास! आम्ही पुत्रपौत्रादिकांनी युक्त होत्साते यज्ञमंडपति देवाचें महद्यश गात राहूं असे घहो ! (२-४३ खिल ४-६).

·ॐ मण्डल तिसरें विश्वामित्र-ऋषि, अग्नि-देवता, ग्रिष्टुप् छंद में यज्ञं संहसावन् त्वं नो देवत्रा धेहि सुक्रतो राणः । प्रयसि होत—हतीरिपो नोऽग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥ ॥३-१-२२॥ श्री. वि. प्रातरनुषाक अश्वितशस्त्र. इमिन्ने पुरुदंस सुनि गोः शश्चत्तमं हवमानाय साध । स्यानः सूनुस्तनयो विजावाsो सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ।। ॥३-१-२३ ॥ श्री.वि.(पशु) स्पिटकृत् परोनुवाक्या. (मराठी भावार्थ) रत्न १२५ ३ हे बलशाली व पराक्रमशाली अमिदेवा! तूं आनदमरित होऊन दा आमचा यज्ञ देवांप्रत नेऊन पाँचव, हे देवाना यशहात बोलावून आण- णान्या देवा ! आम्हाला विपुल अन्न दे! आणि त्याचप्रमाणे महान् ऐश्वर्यहि दे। (३-१-२२). हे भने । गोषनादि प्रास करून देणारी व अनेक सकर्माची साधनभूत मची भूमि आम्हा स्तोतृजनाना चिरकाल लाभेल भ कर ! भागचे पुत्र-पौन हे आमचा बंध-विस्तार करणारे होवोत! हे अमे! तुझी अनु- महबुद्धि सतत आम्हावर पाखर घालील असे कर ! (३-१-२३).

·(१४२)
रल ११६ वें
विश्वामित्र-ऋषि, अग्नि-देवता, त्रिष्टुप-छंद
विचिदा ते रुचयंत रोका उपो विभातीर भासि पूर्वीः ।
अपो यदा उशधग्वनेषु होर्तुमन्द्रस्य पनर्यन्त दे॒वाः ।।
॥ ३-६-७ ॥
रत्न ११७ वें
विश्वामिन-ऋषि, यूपदेवता, नियुप-छंद
अक्षन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना दैव्यैन ।
यदुर्घस्तिष्ठा द्रावगृह धत्तापहा क्षयौ मातुरस्या उपस्थे ।।
॥३-८-१॥
श्री. वि. यूपांजन
रत्न ११८ वें
विश्वामिन कपि, धूप-देवता, अनुधुप-छंद
उच्छ्यस्व वनस्पते व पृथिव्या अधि ।
सुमिती मीयमानो वचौ था यज्ञर्वाहसे ॥
॥ ३-८-३॥
श्री.वि. यूपोच्छ्यण
रत्न ११९ वें
विश्वामित्र कपि, यूप-देवता, त्रिष्टुप् छंद
युवा सुवासाः परिवीत आगास उ श्रेयान्भवति जायमानः।
तं धीरासः
कृत्यु
उन्नयन्ति स्वाथ्यो। मनसा देवयन्तः । ...,
.
श्री.वि.यूपपरियपण
स्मा.वि. (उपनयन)
1

·(१४३) रल ११६३ हे अमे ! नेहा हूं अरण्याताल लोकहे जाळू लागतोस तेव्हा तस्या ज्वाला स्यापेक्षाहि अधिक देदीप्यमान भगतात. तेजस्वी व प्राचीन भाशा उपाचा उदय झाल्यावरच तुझे तेज यज्ञराहोत प्रकाशू लागते. आनददायक व देवांना योलावणारा अशा तुझ्या तेजाचे यज्ञशात विजलोक स्तुतिस्तोत्र गाऊं लागतात (३-६-७). रत्न ११७३ हे पनस्पते (यूपा 1) या यशसमारंमात देवप्रेमी जे अवयुमति पुरोहित, ते तुला तूप पासून सुशोभित करतात, तूं उभा राहिलेला अस किया मातृभूत पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आडवा निजलेला अस, कसा असलास तरी आम्हास येथे धनदान कर ! (३-८-१). रत्न ११८ में हे वृक्षराजा ! भूमीच्या या उत्कृष्ट स्थानावर तूं उमा रहा. तुः आम्ही उत्तम काळजीपूर्वक माप घेतले आहे. तर या यशनिर्वाहक यनमा. माला तूं अन लाभेल असे कर (३-८-३). .. रत्न ११९वें हा पहा, हा तरुण (प) उत्तम बनाने परिवेष्टित दोसाता इकडेच येत आहे. तो सर्व वनस्पतींत अत्यंत उत्कृष्ट आहे ! अणा या यूपाका प्रार, देवमक्त, म्याननिष्ठ र ज्ञानी असे ऋत्विज यश्चात रोवून उंच उभा करवात (३-८-४).

·(१४६)
अग्ने विश्वानि वार्या वाजेषु सनिपामहे ।
खे देवास एरिरे ॥३-११-९॥
रत्न १२२ वें
विश्वामित्र-ऋपि, इन्द्राप्नी-देवता, गायत्री-छंद.
इन्द्रासी आ गतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् ।
अस्य पतिं धियेषिता ।। ३-१२-१ ।।
श्री. वि.(अग्नि) अच्छाधाक शस्त्रयाज्या.
इन्द्रोमी जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतनः ।
अया पातमिम सुतम् ॥ ३-१२-२ ॥
इन्द्रमनिं कविष्ठा यज्ञस्य॑ जुत्या व॑णे ।
ता सोमस्येह तृपताम् ।। ३-१२-३ ।।
रत्न १२३ वें
उस्कील ऋषि, अमि-देवता, वृहती-छंद
मा नौ अमेऽमतये मावीरतायै रीरधः ।
मागोताय सहसस्पुत्र मा निदेऽप द्वेषास्या कृधि ।।
॥ ३-१६-५॥
रत्न १२४ वें
उत्कील कपि, अग्नि-देवता, सतोबृहती धंद
शन्धि वाजस्य सुभग प्रजावतोऽग्ने बृहतो अघरे ।
सं राया भूय॑सा सूज मयोभुना तुर्विद्युम्न यशस्वता॥
.

·(१४७) अमे ! सर्व देव तुझ्यात समाविष्ट होऊन राहिल्यामुळे, लढाईत आम्ही शची सर्व उत्तम संपत्ति तुझ्या कृपेने लूट म्हणून मिळवू असे घटो! . ख्न १२२३ हे इन्द्रा! माणि हे अमे! आम्ही आयेत श्रेष्ठ असा हा छोमरस मान्यांनी वाटून तुम्हाप्रीत्यर्थ तयार करून ठेविला आहे. तो सोमरस विण्यासाठी म्हणून आम्ही तुम्हाला स्तोत्र म्हणून हाक मारीत आहो. तर तुम्ही स्वर्गातून येथे या आणि येऊन आमच्या भक्तीने प्रसन्न होताते, तो मधुर रस प्राशन करा! (३-१२-१). इन्द्रामीनो! तुमच्या स्तोत्याचा यशसाचनभूत मनोवादकारी असा हा सोमरस मादे आणि तो तुम्हाकडे येत आहे. तर आमच्या स्तुतिस्तोत्राने आळविलेले तुम्ही या आमच्या यशांत येऊन त्या रसाने प्राशन करा (३-१२-२). यशसाधनभूत अशा या सोमाया प्रेरणेने प्रोत्साहित झालेचा हा मी यजमान स्तोत्रगायकांचे मनोरथ पूर्ण करणारे असे जे तुम्ही त्या तुम्हाला या यशात येण्याविषयी पाचारीत आहे. तर तुम्ही कृपा कस्न थे येऊन हा सोमरस प्राथन कस्न संतृप्त व्हा ! (३-१२-३). रस्त १२३ हे बलपुत्र अग्निदेवा । तं माहास दुष्ट शमा हवाली करूं नकोस! तसेच आम्हांस संतविहीन करूं नकोस! आणि गवावादि पशुहीनहि करूं नकोस! आम्ही निदेस पात्र होऊ असा प्रसग आम्हांवर आणू नकोस ! स्याबरोबरच, हे देवा ! आमच्यातील सर्व देषबुद्धीचे तूं उच्चाटण कर । (३-१६-५). रत्न १२४ वें हे भाग्यसंपन्न अभिदेवा! आमच्या या यज्ञात आम्हास विपुल संतति व अन्न प्रात होईल असें कर! आणि हे बहुवनयुक्त अ! त्यापरोपरच माम्हास सुख, यश व विपुल संपति याचाहि लाम मिळवून दे! -

·(१४८)
रत्न १२५ ।
विश्वामिग्र-ऋपि, अग्नि-देवता, ग्रिष्टुप-मंद
अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृत म आसन् ।
अर्कसिधातू रजसो विमानोऽजेस्रो धो हविरस्मि नाम ।
॥३-२६-७॥
श्री. वि. (अग्निचयन) अग्न्यनुशंसन. स्मा.वि. अग्निभ्यान; मुक्ताचपाचन
रत्न १२६ वें
विश्वामिन-कपि, अग्नि-देवता, अनुष्टुप्-मंद
अस्तीदधिमन्यनमस्ति प्रजननं कृतम् ।
एतां विश्पनीमा मग़ग्निं मन्याम पूर्वया ।।
॥ ३-२९-१ ॥
श्री. वि. अग्निप्रणयन.
रत्न १२७ वें
विश्वामित्र-ऋषि, अग्नि-देवता, त्रिष्टुप्-छंद
अरण्पोनिहितो जातवेदा गर्भ इस सुधितो गर्भिणीषु ।
दिवेदिव ईड्यो जागृयदिहविष्म॑द्भिर्मनुष्यभिरग्निः ।।
॥ ३-२९-२॥
उत्तानाामवं भरा चिकित्वान्सधः प्रवीता वृषणं जजान ।
अरुपस्तूपो रुशंदस्य पाज़ इळायास्पुत्रो वयुनेऽजनिष्ट ॥
॥३-२९-३ ॥
रत्न १२७ (अ) वें
विश्वामित्र-ऋषि, अग्नि-देवता, मनुष्टुप् छंद
इळायास्त्वा पदे वयं नार्भा पृयिन्या अधि ।
जातवेदो नि धीमह्यमै हन्याय वोन्हवे ॥ ॥३.२९-४॥
.
,

·... *(१४९) मी हा जो अहि, तो जन्मताच सर्वश आहे. मृत हा माझा होला असून, माझ्या मुखात अमृत भाहे. प्राण, अपान व म्यान एतत्नयामक जो प्राण, तो प्राण मी आहे. त्याचप्रमाणे अंतरिक्षात अधिष्ठित असलेला पायुहि पण मीच आणि निरंतर प्रकाशणा पुलोकस्य सूर्यदेव, सोहि माच! किंबहुना आज्य पुरोडाशादि में इविरन ते देखील मीच आहे ! (३-२६-७), रत्न १२६ अहो ऋत्विजहो । है अमीसाठी यूपशकल इथे आहे. तसेच अरणीवर ठेवण्याचा मंथा घ घुसळण्यासाठी रज्जु इत्यादि साहित्य येथेच आहे. माणि अमिसाधनभूत दर्महि येथेच आहेत. आता ती अरणी घेऊन या. म्हणजे पूर्वीप्रमाणे मंधन करून आपण तद्वारा अमि निर्माण करू या (३-२९-१). रत्न १२७ वे गर्भिणी श्रीन्या पोटात जसा गर्भ सन्यवस्थित ठेविलेला असतो तदत् सर्व विषयात जाणणारा हा अनि अरणीमध्ये गर्भपाने देवांनी स्थापन कश्न ठेविला आहे. हविष्मान् व जागरूक अशा आम्हा मनुष्याच्या स्तुतिस्तोत्रास तो नित्य पात्र आहे (३-२९-२). हे ज्ञानवान अध्वयों ! या उताण्या अघसरणीवर ती उत्तरारणि म्हणजे वरची अरणि अधोमुख करन घर. म्हणजे ती अपरारणि लवकरच गर्भवती होऊन अभीष्टदायक अग्निदेवास जन्म देणारी होईल. त्या अमीचा प्रकाश तमोनाशक असून, इळेचा तो शुभ तेजस्वी मुलगा त्या अरणीपासून उत्पन्न होतो (३-२९-३). रत्न.१२७ (अ) हे जातप्रश अमिदेवा ! आम्ही अश्वर्युभूति ऋविजन ममीवर मध्य- भागी उत्तरवेदीया स्थानांत तुप्ती देवांना वि वाहून नेण्यासाठी म्हणून स्थापना करीत भा) (३-२९-४). ।

·(१५०).
रत्न १२८ वें
विश्वामिन्न-ऋषि, अनि-देवता, त्रिष्टुप-छंद
मन्यता नरः कषिमयन्तं प्रचैतसममृते सुप्रतीकम् ।
यज्ञस्य केतुं प्रथम पुरस्तादग्निं नरो जनयता सुशेवम् ।।
॥ ३-२९-५ ॥
औ. वि. अप्तिमंथन
रत्न १२९ वें
विश्वामिन-ऋषि, अग्नि-देवता, निष्ठप-छंद
जातो अग्नी रोचते चेकितानो वाजी विप्रः कविशस्तः सुदानुः ।
यं देवास ईड्य विश्वयिदै हन्यवाहमधुरध्वरेषु ।।
॥ २-२९-७ ॥
सीद होतः स्व उ टोके चिकित्वान्सादयो यज्ञं सुकृतस्य योनौ ।
देवावीदेवान्हविषा यजास्यग्ने वृहयजमाने क्यों धाः ।।
॥३-२९-८॥
श्री. वि. (उत्तरवेदीत ) अग्निस्थापन,
रत्न १३० वें
विश्वामित्र-ऋषि, भग्नि-देयता, अनुष्टुप्-वंद.
अयं ते योनिलियो यतो जातो अरौचथाः ।
तं जाननम्न आ सीदायो नो वर्धया गिरः ।।
॥३-२९-१०॥
श्री. वि. (मरणीत ) भनिसमारोपण,
स्मा. वि. भग्निसमारोप.

·• रत्न १२८३ अहो अध्वर्युप्रभृति ऋत्विजहो ! दूरदर्शी, निष्कपटी, पूर्णप्रश, अमर, सुंदर अशा अग्निदेवास मंयन करून उत्पन्न करा, अहो लिज हो। पशाचा प्रशापक, सर्वात प्रमुख व उत्तम मुखदाता अशा अग्नीस यज्ञा. मुष्टानाच्या प्रारंभीच भरणीतून घुसळून प्रकट करा! (३-२९-५). रत्न १२९ चें अमिदेव हा मंधनद्वारा अरणीतून उत्पन्न होतोच प्रकाशमान होतो. तो सर्व जाणणारा, सततगमगशील, कर्मकुशल, होतृजनस्तुत व दान देण्यात मोठा उदार असा आहे. तो हे सर्व वस्तुगात जाणणारा असल्यामुळे देवांनी त्याला यांतील आपला हविर्वादक प्रतिनिधि म्हणून नेमला आहे. इन्द्रादि सर्व देव त्याची कीर्ति गात असतात (३-२९-७). हे होमनिष्पादक अनिदेवा । तूं भापल्या स्थानावर म्हणजे उत्तरवेदीच्या मध्यभागी बैस. आणि ज्ञानी असा तं या यशका यजमानालाहि यशगृहात उत्तम स्थानी बसव, त्यानंतर देवांचा रक्षक असा तू त्या त्या देवाना हविर्भाग पाँचवून त्यांना संतुष्ट कर आणि यश करणान्या या यजमानाला विपुल अन्न प्रदान करून स्पासहि संपन्न कर । (३-२९-८). रत्न १३०३ हे अमिदेवा। प्रत्येक यागकाली उत्पन्न होण्या है तुझें जन्मस्थान आहे. तेथून तूं उत्पन्न होताच प्रकारात आला आहेस. तूं ते जाणून वे आता घिराजमान हो आणि आमच्या स्तुतिस्तोत्राने सुपुष्ट हो ! (३-२९-१०).

·(१५२)
रत्न १३१ वें
विश्वामित्र-ऋषि, अग्नि-देवता, जगती वंद
तनूनांदुच्यते गर्भ आसुरो नराशंसा भवति यढिजायते ।
मातरिश्वा यदमिमीत मातरि वातस्य सर्गौ अभवत्सरीमणि ।।
॥३-२९-११॥
रत्ल १३२ वें
विश्वामिन-ऋषि, भनि-देवता, ग्रिष्टुप छंद
अजीजननमतं मांसोऽस्तमार्ण तरणि वाळुजम्भम् ।
दश स्वसारो अगुवः समीचीः पुमास जातमभि सं रेभन्ते ।
॥ ३-२९-१३॥
यय रखा प्रयति यज्ञे अस्मिन्होचिकित्वोऽवृणीमहीह ।
भुवनया भुवमुतामिष्टाः प्रजानन्विद्वाँ उप याहि सोम॑म् ।।
॥३-२९-१६॥
रत्न १३३ वें
विश्वामित्र ऋपि, इन्द्र देवता, त्रिष्टुप्-छंद
शासद्वान्हर्दुहितुर्नप्त्यै गाद्विदौं ऋतस्य दीधिति सपर्यन् ।
पिता पत्र दुहितः सेकमन्स शुग्यन मनसा दधन्वे ।।
॥३-३१-१॥
श्री. वि.(माध्यंदिनसवन) अष्टावाक दाम
न जामये तान्यो रिक्यमरिक्चकार गर्ने सनितुर्निधानम् ।
यदी मातरौ जनर्यन्त वाहेमन्यः कर्ता सुकृतौरन्य अन्धन् ।।
॥३-३१-२॥
+-

·रत्न १३१३ जेनही अमि हा अरणीमाय गर्भरूपाने असतो तेव्हा त्याला उन्नपात् असे म्हणतात, जेव्हा तो प्रत्यक्ष जन्मतो, तेव्हा त्याला असुरान्तक नराशंस असे आभधान लाभते. जेव्हा तो अंतरिक्षांत आपले तेज प्रकट ' करतो, तेव्हा तो मातरिश्वा या नावाने ओळखला जातो, आणि एवंविष ममि मराय दौडूं लागला म्हणजे वायची उत्पत्ति होते (३-२९-११). रत्न १३२ मयं मनुष्यांनी अमर, अक्षय, ददन्त व भक्तोदारक अशा अमि- देवाला मयनद्वारा उत्पन्न केला. त्या अग्नीला जन्मलेला पाहून बहिणी- प्रमाणे एकोप्याने धागणा-या दहा अंगुली जण काही पुत्रच जन्मला अशा भावनेने आनंदघोष करत्या झाल्या (३-२९-१३). है होमसंपादका! दे सशकर्मज्ञापका ! हे अमिदेया ! क्या अर्थी आम्ही तुला या मस्तुत यशानुष्ठानात परिले आहे या अपी तूं या यशात देवांना उद्देशून दिलेला हविर्भाग त्यांचा त्यांना अचूक नेऊन पोचीय आणि पस्यपणे विति धे. त्यानंतर या आमच्या कर्मानुष्ठानाचे मर्म जाणून सोमपानार्य तू आमच्याजवळ ये ! (३-२९-१६). रत्न १३३ पुत्रसंतति नसलेला पाप आपल्या मुलीचे लग करून देतांना विण्या पोटी जन्मणारा मुलगा आपल्या पिंटोदक क्रियेचा अधिकारी होईल, असा करार करतो. आणि तदाधार तिच्या उदरी जन्मणारा पुत्र आपला उत्तर- क्रियाकर्मादि करणारा होईल असा मरवसा घस्न, तो आपल्या जामाताचा बस्त्रालंकारादिकांच्या योगाने आदासत्कार करतो. तो जामात तिच्या ठिकाणी गर्भाधान करील या आशेषर तो बाप पुद मुखासमाधानाने आपली जीवनयात्रा चालवितो (३-३१-१). औररापुन हा आपल्या बहिणीला दायभाग देव नाही. वर दिला आपल्या पतीचे गर्भाधानाचे स्थान करतो. आईमाप स्त्रीपुत्र संतति निर्माण करीत असले तरी त्यापैकी पुत्र हा विडोदक कर्माचा अधिकारी होतो आणि कन्या ही वस्त्रालंकारादिकांनी भूपित करून दुसऱ्यास लम कस्न दिली जाते (३-३१-२), सूश असा

·(१५४)
रत्न १३४ वें
यज्ञो हि त इन्द्र वर्धनो भूदुत प्रियः सुतसोमो मियेधः ।
यज्ञेन यज्ञमव यज्ञियः सन्यज्ञस्ते वजमहिहस्य आवत् ॥
। ३-३२-१२॥
रत्न १३५ -
विश्वामित्र-प्रापि, इन्द्र-देवता, प्रिष्टुप् छंद
ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुर्जा युनज्मि हरी सोया सधमाद आशू ।
स्थिर रय सुखमिन्द्राधितिष्ठन्मजान न्विद्वौं उप याहि सोम॑म् ।।
॥ ३-३५-४ ॥
श्री.वि. (माध्यंदिनसवन) याह्मणार्मसी शख. स्मा. वि. ब्रह्म-भावाहन
रत्न १३६ -
विश्वामिन-ऋपि, इन्द्र-देवता, शिष्टुप्-छंद
शंसा महामिन्दं यस्मिन्विश्वा आ कृष्टयः सोमपाः काममन्यन् ।
यं सकतु धिपणे विम्बतृष्ट घुनं वृत्राणी जनय॑न्त दे॒वाः ।।
।। ३-४९-१॥
श्री. वि. (दशरात्र) मरस्वतीय शास्त्र
रत्न १३७ दें
विश्वामित्र-ऋषि, इन्द्र देवता, विद्युए-छंद
जावेदस्त मघयन्सेदु योनिस्तदित्या युक्ता हरयो वहन्तु ।
यदा कदा च सुनाम सोममनिष्ट्या दुतो धन्वात्यच्छ ।
॥३-५३-४ ॥

·(१५५) रस्त १३४ है इन्द्रदेवा हा आमचा यश तुझे संवर्धन करणारा असा शाला आणि सोमरसाने युक्त असण्यामुळे तो तुला तसाच प्रियदि झाला. ज्या अपी तूं यशाई आहेस त्या अर्थी या यशाच्या योगाने तूं या यशार्या यजमानाचे रक्षण कर. आणि हा आमचा या पुत्राननाच्या वेळी त्या पप्राचे रक्षण करो। (३-३२-१२). रत्न १३५३ हे इन्द्रा ! मंत्राच्या योगाने आपोआप जोडले जाणारे व लढाईत अत्यंत चपलगतीने धावणारे, असे तुझे हरी नावाचे धोये मी मंत्र म्हणून तुश रथास जोडतो. देवा, आता ऊठ ! शानी य सूश असा तूं आपल्या सुदृढ व मुखकारक रयावर भारद होऊन, सोमपानार्थ इकडे येण्याची कृपा कर! (३-३५-४). रत्न १३६ वें है होत्या! ज्याच्या आधयाखाली सर्व मनुष्य यजगहात सोमपान करून आपले स्वर्गादि इस मनोरथ प्राप्त न घेतात व ज्याला समर्थ धावा. पृथ्वी व देव हे उत्पन्न करते साले, अशा त्या इन्द्राचे शस्त्र म्हणून स्तवन कर, तो इन्द्र म्हणने मोठा पराक्रम करणारा, माला मारणारा आणि विमर्ने जगदाधि-पवि म्हणून स्थापन केलेला असा आहे (३-४९-१). रत्न १३७ वें हे मभवन् ! इन्द्रदेवा ! पाली म्हणजेच घर होय आणि मीच पुरुषाचे उत्पत्तिस्थान, म्हणून त्या गृहाकडेच नुला तुझ्या रथाचे घोडे घेऊन येवोत. नेव्हा जेव्हा आम्ही सोमरस तयार कई तेव्हा तेन्ही अमि हा तुझ्याकडे आमचा दूर होजन अवश येत राहील (३-५३-४).

·रूपं रूपं मघवा योभवीति मायाः षण्वानस्तन्व! परि स्वाम् । त्रिदिवः परि मुहूर्तमागात्स्यैर्मरतुपा ऋतायो । ॥३-५३-८॥ रत्न १३८ में विधामिय-कपि, ईद-देवता, बहती- पलं धेहि तन्नो चलमिन्दानदसु नः । व तोकाय तनयाय जीवसे त्वं हि बलदा असि ।। ॥३-५३-१८॥ रत्न १३९ वें प्रजापति कापि, अमि-देवता, ग्रिनुपर मोपणो अ जुरन्त देवा मा पूर्व अपने पितरः पशाः । पुरायोः समनोः घेतरन्त हरेयानामपुरत्यमेकम् ।। ।।३.५५-२॥ वि में पुरुषा पंतयन्ति कामाः शम्पान्छा दोघे पूाणि । समिद अमावलमिददम मद्देयानामसूयमेकम् ।। ॥ ३.५५.३ ॥ विष्णुगोगः परम पोति पार्यः मिया धाान्यमता दानः । अमिटा विधा मुनानि घेद महदेवानाममुरत्वमेकम् ।। ।। ३-५५-१०॥ निमियरीन ओषधीरतापी रयि त इन्द्र पृथिवी विमति । सोपस्ने वामभाः स्याम मुद्दयानामगरकमेकम् ।। ॥३-५५.२२ ॥

·हा उदार इन्द्रदेव त्याला जी जी मैं घ्यावीशी वाटतावनी ती रूप तकाल धारण करतो. कारण, स्याग्याजवळ अनेक रूप धारण करण्याचे अलौकिक सामर्थ्य असल्यामुळे तो आपले शरीर नानाविध स्पोर्च कर सकतो. तो स्तोत्र म्हणून बोलावितांच प्रात- माध्यदिनसाय सवनात स्वर्गातून चयदिशी घोवून येवो, केवळ दो योग्य वेळीच सोम पितो असे नसून, अवेळीसुद्धा तो सोमपान करूं शकतो (३-५५-८). है इन्द्रदेवा ! तूं आम्हाला व आमच्या बैलांना सामर्थसंपन्न कर ! तसेच आमच्या पुत्रपौत्रांनाहि चिरजीवनार्य आयुर्बल दे! कारण तूं बलदाता आहेम (३-५३-१८). रस्न १३९ अमे ! स्वर्गातील देव शाले काय किंवा पुण्याचरण करून देवपद मात करून घेतलेले आमचे प्राचीन पितर झाले काय, आम्हांस इजा न करोत! त्याचप्रमाणे प्राचीन अशा स्वर्ग व पृथ्वी यांमध्ये प्रकाधणारा सूर्यदेवहि आम्हास इजा न करो। कारण देवाचे सामर्य म्हणजे मोठे अद्भुत आहे 1( ३-५५-२), माझ्या विविध कामना विविध दिशा- कडे सारख्या धाव घेत आहेत, अनिष्टोमादि यज्ञकर्मात हजर राहून मी पुरातन अर्थी स्तो प्रकाशात आणीत आहे. जेव्हा अमिनारायण प्रदीत होईल तेव्हा माही शाणीने सत्य तेच बोल. कारण देवाचे माहास्य फार मोठे आहे 1(३-५५-३). शेप व्यापून असणारा, सोचं रक्षण करणारा, माणि लोकधारक अशा उदकाना धारण करणारा हा अमिदेव उदकाचे स्थान में अंतरिक्ष, त्या अंतरिक्ष लोकाचे रक्षण करतो, तो अनिदेवच हे सर्व मतजात पूर्ण ओळखून आहे. कारण देवांचे माहात्म्य हैं फार मोठे आहे । (३-५५-10). हे इन्द्रदेवा । प्रोपषि तुझ्या माहाम्यामुळेच फलपन्न होतात. आणि तुझ्यापासूनच उदक बाहूं लागते. व पृथ्वी तुझ्या भोगासाठीच ऐश्वर्य धारण करते. आम्ही-जे तुझे स्तुति- पाठक मित्र-ते स्या तुझ्या सवोत्तम संपत्तीचे बांटेकरी होऊ असें घो! कारण देवांची महिमा मोटा अद्युत आहे ! (३-५-२२).

·विश्वमित्र-ऋपि, विश्वेदेव-देवता, निष्टुप-छंद
त्रिहत्तमा दुणशी रोचनानि त्रयों राजन्त्यसुरस्य वीराः ।
ऋतावान इपिरा दुळभौखिरा दियो विदयै सन्तु देवाः ॥
॥३-५६-८॥
रत्न १४१ वें
विश्वामिन-कपि, मिन-देवता, गायत्री-छंद
मित्रस्य चर्षणीधृतोऽवो देवस्य सानसि ।
घुमं चित्रश्रवस्तमम्
॥३-५९-६ ॥
श्री. वि. मैनावरणशख
अभि यो महिना दिव मिलो बभूव सप्रयोः ।
अभि श्रोभिः पृथिवीम् ॥
॥३-५२-७॥
मित्राय पश्च येमिरे जना अभिटिशवसे।
स देवान्विश्वान्विति ॥
॥३-५९-८॥
श्री. वि.(प्राताम), अनुवाफ्या.
मित्रो देवेष्वायुपु जाय वृक्तहिये ।
इप इटवेता अकः ॥
॥ ३-५९-९॥
रत्न १४२ वें
विधामिन-ऋपि, सविता-देवता, गायत्री-एंद
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात्
॥ ३-६२-१०॥
श्री. वि. (दशरात्र) फैश्वदेय शस्त्र;
स्मा. वि. माणायाम, गायत्री जप; मर्यदान, मार्जन,भाग्य होम. हरयादि.
देवस्य सवितुर्वयं वाजयन्तः पुरैया ।
भगस्य रातिमीमहे ।।
• ॥३-६२-११ ।।

·रत्न १४०३ कोणालाहि नाश करता येणार नाही असे भगवंताचे अत्यंत तेजस्वी व परम श्रेष्ठ असे तीन लोक असून, तेथे सर्वसमर्थ अशा संवत्सर कालायाचे अमि, वायु व सूर्य असे तीन पुत्र प्रकाशत भगतात. ज्यवान् , शीघ्रगामी प दुर्दमनीय असे हे तीन देव आमच्या यशामध्ये तीनदि सबनात उपस्थित होवोत ! (३-५६-८). रन १४१३ मनुष्योना धारण करणा-या मित्र देवांचं अन र श्रेष्ठ कीर्तियुक्त धन है सर्वांनी मिळवावे असेंच आहे ( ३-५९-६). तो मित्र देषच आपल्या महिन्याने अंतरिक्षाचा अध्यक्ष झाला आहे. आणि त्याचप्रमाणे अन्न देऊन पुग्योचाहि अध्यक्ष बनला आहे ( ३-५९-७). पचजन हे अशा त्या शशुंजय मिन देवाला हरि अर्पण करून त्याचे पूजन करतात. कारण सो देव सर्व देवांचा रक्षक आहे (३-५९-८), भावान् श्रादित्य देव हा तेनस्वी जमिथें जो देवाना हविर्भाग अर्पण करतो अशा त्या ऋविग्जनाला इष्ट कार्य सिद्धीस नेणारी अशी अने प्रदान करतो (३-५९-९). रत १४२ जो आम्हास सत्कर्माच्या टापी प्रेरणा करतो अशा त्या सवितृ-देवाच्या सर्वश्रेष्ठ तेजा, आम्ही ध्यान करतो (३-६२-१०). अन्नाची इच्छा करणारे आम्ही त्या तेजस्वी सपितृ-देवापाशी त्याची स्तुति कस्न भाम्हास धनदान करण्याविषयी सावपूर्वक प्रार्थना करीत आहों (३-६२-११).

·(१६०)
रत्न १४३ वें
विश्वामित्र-ऋपि, मिनापरण-देवता, गायत्री-इंद.
गुणाना जमदग्मिना योनावतस्य॑ सीदतम् ।
पातं सोममतावृधा ।।
॥३-६२-१८॥
थी. वि. { भक्ति ) मैत्रावरुण ग्रहपाग्या,
(तिसरे मंडल समाप्त)

·रत्न १४३
दे मित्रावरुण देवांनो! या जमदमीच्या स्तोत्राने प्रसन्न होऊन या
पवित्र यशरपानावर विराजमान हा. आणि यशफलाचे वर्धन करणारे
देवो । मी अर्पण केलेल्या या सोमरसाचा आस्वाद घ्या!
(३-६२-१८).
तिसरे मंडल समाप्त
.
।
.

·No text on this page.

·- मंडल चौथें रत्न १४४ वें धामदेव-ऋषि, अमि-देवता, अधि-उंद त्यो पग्ने समिसमन्यवौ देवासौ देवमति न्यरिर इति कल्या न्येरिरे। अमत्यं यजत मतेष्वा देवमादेवं जनत प्रचैतसं विश्वमादेवं जनत प्रचैतसम् !! ४-१-१ ॥ श्री. वि. मंडलादि होम. रत्न १४५ में वामदेव-कापि, अग्नि-देवता, अतिजगती-छेद स भ्रातरं वरुणमग्न आ वृत्स्य देवौं अच्छो मुमती यशवनसं ज्येष्ठे यज्ञवनसम् । प्रतानिमादित्य चर्पणीधृत राजानं चर्षणीधृतम् ।। ॥४-१-२॥ (मराठी भावार्थ) रत्न १४४वें हे अमिदेवा ! आपल्या शबूंशी स्पर्धा करणारे इन्द्रादि देव तेजस्वी व अत्यंत चपल अशा तुला सदैव युद्धासाठी प्रेरणा करीत असतात. तद्वत् तुझे भक्त हे यजमानहि तुझे स्तुतिस्तोत्र गाऊन या यज्ञात देवांना घेऊन येण्यासाठी तुला प्रेरित आहेत. हे पूज्य अग्ने ! अमर, सर्व बाजूंनी प्रकाश- पारा, शानी, कर्मश, अशा मनुष्यात जाणाया तुला देवानी हविरन्न तयार करण्यासाठी म्हणून उत्पन्न केला. (४-१-१). रत्न १४५ वें अग्ने ! अश्या प्रकारचा जो तू तो तूं यज्ञेछु, अत्यंत प्रशस्त, सत्यवन्त, मनुष्य पोरक, अशा अदितिपुत्र वरुण राजाला यशात स्वतिपाठकाच्या समोर आणून पसर. (४-१-२).

·रत्न १४६३ वामदेव-कपि, भनि-देवता, त्रिष्टुप् छंद वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेळोऽयं यासिसौष्ठाः। यजिष्ठो पन्हितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषौसि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ।। ॥४-१-४॥ . श्री. वि. प्रासरनुपाक, अपथेष्टि; स्मा.वि.अप्ति-नमस्कार; यजमान- भतिवारुणीटि-याज्यानुवाक्या भभिषेक, मार्जन, भाज्यहोम. स स्वं नौ अमेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उपसो व्युष्टौ । अर्व यश्व नो वरुण रराणो वीहि मुळीक सुहयों न एधि ।। ।।४-१-५॥ रत्न १४७३ पामदेव-फ्रापि, अग्नि-देवता, नियुप-छंद रक्षा णो भने तयु रक्षणेभी रारक्षाणः सुमख प्रीणानः । प्रति प्पुर वि रुज वीड्वहो जहि रक्षो महि चिद्वावृधानम् ।। श्री. वि. (अग्निष्टोम) प्रातरनुवाक. रत्न १४८ वें घामदेव ऋपि, रक्षोहा भनि-देवता, निष्ठुप्-रंद कृणुध पाजः प्रतिति न पृषी याहि राजेवामा इमैन । तृष्वीमनु प्रसितिं दानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिठैः ।। ॥४-४-१॥ श्री. वि. (अतिशम) प्रातरनुवाक; स्मा. वि. रक्षोभक, शांतिपाठ. .

·. रत्न १४६ चें हे अनिदेवा! सर्व पुरुषार्थाचे साधनोपाय जाणणारा असा तूं आम्हा- विषयक वरुण देवाचा राग नाहींसा कर ! हे देवा! तूं अत्यंत पूजनीय आहेस. तसाच तूं देवांचा इविवाहक आहेस, आणि त्याचप्रमाणे अत्यंत तेज:पुनहि आहेस, अतएव जे आमचा ट्रेप करणारे आहेत त्या सर्वांचा तूं पार फडशा पाड 1 (४-१-४). हे अमे! आपल्या संरक्षण-यक्ती- निधी आमचा रक्षक होऊन, प्रातःसमयीं यशकर्मसिध्द्यर्थ तू आमच्याजवळ रहा. आणि वरुणकत आमचा जलोदरादि रोग नाहीसा कर ! यजमानाला भीष्टफल देणारा तूं गुखकारक अरों है विरम भक्षण कर आणि आमच्या हाकेसरशी सहज घायून येणारा असा हो ! (४-१-५). रत्न १४७ ये हे सुयश अनिदेवा ! तुझे आम्ही रक्षण केले आहे आणि हवि अर्पण करुन तुला प्रसन्नहि केला आहे. तर हे देवा । तू आता आपल्या संरक्षण- शक्तीनिशी आमचे पालन कर! आमच्यासाठी प्रकाश पार! आमच्या महापातकांचा नाश कर! आणि शिरजोर होकन भाम्हास छळणाया राक्षसादिकांचा पार फना उडवून दे! (४-३-१४). रत्न १४८ में हे अमे ! पारधी जसा पक्ष्यांना पकडण्यासाठी आपले विस्तीर्ण माळे पसरतो, तद्वत् हि पापल्या ज्वालारूप शक्तीचा प्रसार कर ! सैन्य बरोबर घेऊन हत्तीवर बसून शवर चाल करून जाणा-या राजाप्रमाणे हि शब्वर चाल करून जा ! वायुगीन पलायन करणान्या शत्रुमेनेचा पाठलाग करुन त्यांची दाणादाण कर आणि आपल्या तप्त आयुवानी राक्षसांना चांगला चोप दे। ((४-४-१). .

·है अमे! तुझे भ्रमण करणारे असे ते शीघ्रगामी ज्वालासमूह सर्व बाजूंनी फोफावणार आहेत. तर अत्यंत प्रकाशमान अमातूं आपल्या प्रचंड तेजोराशीने शना एकामागून एक असे भाजून होरपळून काद! हे अमे | शमध्ये तूं अनिरुद आहेस, अतएव आपले प्रखर ज्वाला- समूह, ठिणग्या व उल्का यांचा सई शाजनी वर्षाव करुन राशसपिशाचादि शबूंची दाणादाण कर! (४-४-२). हे अमे ! शाम गतिमान् असा तूं आपले तापदायक ज्यालासमूह शवर सोड। अहिमित असा तूं या आम्ही मजेचा पालक हो । जो आमचा निंदक आहे-मग तो जवळ असो वा दूर असो त्यापासून आमचे रक्षणा कर 1 तुझे मक्त जे आम्ही स्या बारहोबर तुटून पडण्याचे धारिष्ट आमचा शत्रु न करो ! (४-४-३). हे असे राक्षसास मारण्यासाठी उठून उभा रहा! अवर तुझ्या प्रखर बालासंघाचा भडिमार कर ! हे तीक्ष्ण ज्वालायुक्त अमिदेवा! त्या तुझ्या तीक्ष्ण ज्वालासंघाने शJना पार होरपळून काढ ! त्याचप्रमाणे हे देदीप्यमान अनि देवा । ज्याप्रमाणे वठलेल्या वृक्षास तूं जाळून खाक कान टाकतोस त्याप्रमाणे जो आमभ्याशी शत्रुत्य करतो त्याला जमिनीवर लोळवून पार त्याची राखरांगोळी कर 1 (४-४-४). हे अमे! शत्रूला मारण्यासाठी सज्ज हो | आमच्यावर टपून बसलेल्या शवना सपाटून चोप दे। यशयागादि देवसंबंधी कर्मानुष्ठानाला प्रकट कर ! राक्षसादिकार्थी सजन मनुष्ये त्यांची दोरी सोडून शिथिल कर ! आणि ताण केलेल्या व न केलेल्या अन्ना पुनः पुनः ताण कर ! (४-४-५). रत्न १४९ भानादि बंपुरहित छीप्रमाणे ने आडमार्गाने जाणारे आहेत व पतीचा देप करणा-या श्रीप्रमाणे जे दुराचरणी आहेत अशा पापी, विचारस्रष्ट व याचाभ्रष्ट दुर्जनानी हैं भगाध नरक स्थान उत्पन्न केले आहे! (४-५-५). रल १५० में हे सर्व जाणणारा जो प्रजापति तो म्हणजे मी बामदेवच आहे! सर्वांना प्रेरणा करणारा सूर्यहि मीच! महाशानी मा कक्षीदान शाहि मीच! अर्जु. नीचा पुत्र कुत्स ऋषि तोहि मीच! आणि त्रिकाल उशना ऋषि झाला सरी तो मीच आहे! हे ननहो, सर्वात्मक अशा मला पहा. (४-२६-१).

·(१७०)
रत्न १५२३
वामदेव-पि, इन्द्र-देवता, शश्वरी-उंद
अध श्वेतं कलशं गोभिरक्तापिप्यानं मघा शुक्रमन्धः ।
अध्वर्युभिः प्रयतं मध्वो अमिन्द्रो मदाय प्रति धुपिबथै शूरो
मदाय प्रति धपिवध्यै ।। ४-२७.५ ॥
रत्न १५३ वें
घामदेष-ऋषि, इन्द्र-देवता, गायत्री-छंद
कर्या नश्वित्र आ भुवदूती सदाव॒धः सखो।
कया शचिप्ठया वृता ।। ४-३१-१ ॥
श्री. वि. (भमिष्टोम)स्तोत्रिया
स्मा.वि.शांतिपाठ
(वरुणप्रघास) अनुवाक्या
राहु-आवाहन.
कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सुदन्धसः ।
दृल्हा चिंदारुजे वसु ।। ४-३१-२ ॥
अभी पुणः सखीनामविता जरितृणाम् ।
शतं भवास्यूतिभिः ॥ १-३१-३ ॥
रत्न १५४ दें
घामदेव-कपि, ऋभु-देवता, त्रिपुष-उंद
यदारमन्नुभवः पितृभ्यां परिविष्टी वेपर्णा दंसनाभिः ।
आदिदेवानामुपं सख्यापन्धीरांसः पुष्टिमयहन्मनायै ।।
॥ ४-३३-२॥
श्री. वि. (दशरान) पश्वदेवशख, स्मा. वि. भुसूक्त
पुनर्ये चक्रुः पितरा युवाना सना यूपैर जरणा शोना ।
ते वाजो विभ्वा ऋभुरिन्द्रवन्तो मधुप्सरसो नोऽवन्तु यज्ञम् ।
॥ ४-३३-३ ॥

·(१७१) रत्न १५२ व तर आतां शूर असा हा उदार इन्द्र देव दुग्धमिश्रित, पौष्टिक ५ माधुर्ययुक्त असा हा शुभ्र कलशातील सोमरस, की जो अध्वनी भक्तिभाव- पूर्वक अर्पण केला आहे, त्याचा, पान करण्यासाठी म्हणून, स्वीकार करो ! (४-२७-५). रत्न १५३ चें सतत वर्धनशील, पूजनीय, मित्रभूत असा इन्द्र देव अशा कोणत्या तर्पणाने आमच्याजवळ राहणारा असा होईल ? अशा कोणत्या श्रेष्ठ यागकर्मान तो आमच्याजवळ राहील ! (४-३१-१). हे इन्द्र देवा ! मादक पेयांमध्ये असा कोणता पूज्य सोमरस तुला खात्रीने मदोन्मत्त करूं दशकेल, की ज्याच्या योगाने शव कठीण धन फोडून चूरचूर करण्याचा तुला आवेश येईल (४-३१-२). हे इन्द्रा ! तूं मित्रांचा आणि तसाच तुझे स्तोत्र गाणाऱ्या भक्तजनांचा कैवारी आहेस. तर हे देवा ! तूं आपल्या संरक्षक साधनानिधी आमच्याजवळ रहा!(४-३१-३). रत्न १५४ वें जेव्हा भाभूनी आपल्या जरठ मातापितरांची परिचर्या करून, त्या म्हातान्यांना तरुण करून आणि चमसनिर्माणादि कौशल्यपूर्ण इतर कलाकृति निर्माण करून पूर्ण कृतार्यता मिळविली, तेव्हाच ते हन्द्रादि देवांचे सख्यत्व प्राप्त करून घेते झाले आणि त्या ज्ञानी ऋभूनी यजमानासाठी म्हणून गवादि पुष्टि धारण केली १४-३३-२), जे जुन्या खाराप्रमाणे निवेष्ट पडून राहिलेल्या आपल्या वृद्ध आईवापाना पुनः सदैव तरुण करते झाले, ते इन्द्रासमवेत असणारे व मधुर सोमरस प्राशन करणारे वाज, विम्वा व ऋभु असे बंधुनय या आमच्या यशाचे रक्षण करोत ! (४-३३-३).

·(१७२)
सत्यमूचुनर एवा हि चक्रुरर्नु स्वधामभवो जग्मुरेताम् ।
विभ्राजमानांश्चमसाँ अहेवावैनत्त्वष्टा चतुरौ ददृश्वान् ।।
॥ ४-३३-६॥
रत्न १५५३
वामदेव-ऋषि, ऋभु-देवता, ग्रेष्टुप् छंद.
नाभूत न वोऽतीतृामानिःशस्ता ऋभवो यज्ञे अस्मिन् ।
समिन्द्रेण मर्दय सं मरुद्भिः सं राजभी रत्न-धेयाय देवाः ।।
11४-३४-११ ॥
रत्न १५६वें
वामदेव ऋपि, प्रभु-देवता, निष्टुप्-छंद.
इह प्रजामिह रयिं ररांगा इह वा वीरर्वतक्षता नः ।
येन वयं चितयमात्यन्यान्तं बाजे चित्रभवो ददा नः ।।
।। ४-३६-९॥
श्री. वि.(आभिप्लपिक) धैश्वदेवशास्त्र; स्मा. वि. भुसूक्त.
रत्न १५७ वें
घामदेव-ऋपि, दधिक्रा-देवता, अनुष्टुप छंद.
दधिक्राणो अकारि जिष्णोरर्धस्य वाजिनः । .
सुरभि नो मुखो करप्रण आयूँपि तारिषत् ।।
॥ ४-३९-६॥
श्री. वि.(पवित्रेष्टि) पुरोनुवाक्या; स्मा. वि. दधिस्नान, दधिमक्षण;

·(१७३) प्रभु मनुष्यच खरे पण ते सत्य बोलले. कारण जसे से बोलले तसेच सांनी करून दाखविलें, आणि मग त्यांना तृतीय सवनातील मधुर धोम- रसाचा माग प्रास झाला. त्वष्टयाला ते त्यांनी केलेले सूर्याप्रमाणे चमकणारे चार चमस पाहन परम समाधान झाले. (४-३३-६). रत्न १५५ में है ऋमु देव हो। तुम्ही निराश होऊन परत जाऊ नका. आम्ही तुम्हांस फार वेळ तृषामात ठेवणार नाही. हे अनिंद्य महो। या आमन्या यात इन्द्र, ममत् व इतर देव याबरोबरच सोमपान करून तृप्त हा. हेतु हा की, सोमपान करून तृप्त झाल्यावर तुम्ही रमणीय पन आमन्या पदरीत टाका.(४-३४-११). रत्न १५६ ऋम हो । या आमया यशात प्रपन झालेछे तुम्ही पना, पन, ५ भायादि परिवारसहित सत्कीतिहि आम्हास था! त्याचप्रमाणे आम्ही दुसन्यावर ताण कर, असे अन्नसामार्यहि आम्हास बहाल करा ! (४-३६-९). रत्न १५७३ जयशील, व्यापक व वेगवान् अथा दविकावा देवाची स्तुति माहीं केली आहे. तर तो देव आमची मुखादि इन्द्रिय सुगंधयुक्त करो आणि भामचे आयुष्य दीर्घकाल बादवो। (४-३९-६).

·(१७४)
.
रत्न १५८
वामदेव-ऋषि, सूर्य-देवता, जगती-उंद
हंसः (चिपासुरन्तरिक्षसोता वेदिपदतिथिईरोणसत् ।
नृपसतसयौमसद्ब्जा गोजा तिना अद्विजा ऋतम् ।।
11 ४-१०-५॥
श्री. वि. (दवारान) मैत्रावरुणशस्त्र स्मा.वि.सौरजप; भार्यदान;
प्रह्मयज्ञ; सूर्योपस्थान
रत्न १५९ वें
असदस्यु-ऋषि, भारमा-देवता, निष्टुप् छंद
मम द्विता राष्ट्र क्षत्रियस्य विश्वायोर्विश्वे अमृता या नः ।
फ्र सचन्ते यरुगस्य देवा राजामि कृष्टेपमस्य वत्रेः ॥
11 ४-४२-१॥
श्री. वि. (अभिप्लविक) मैग्रावरुणशस्त्र. स्मा. वि.मात्मज्ञान.
अहं राना वरुणो मह्यं तान्यसुर्याणि प्रथमा घारयन्त ।
कतुं सचन्ते वरुंगस्य देवा राजामि कृष्टरुपमस्य वः ।।
॥ ४-४२-२॥
अहमिन्द्रो वरुणस्ते महित्वोवी गमारे रजसी सुमेके ।
त्वष्टैव विश्वा भुवनानि विद्वानसभैरयं रोदसी धारयै च ॥
।। ४-४२-३ ॥
अहमपो अपिन्वमुक्षमाणा धारयं दिवं सर्दन तस्य ।
ऋतेन पुत्रो अदितेरृतावोत त्रिधातुं प्रययद्वि भूम ॥
॥ १-४२-४॥

·(१७५) रत्न १५८३ सो आदित्यप्रकाशात राहणारा सूर्यरूपी ईस आहे. तोच अंतरिक्षांत रादणारा वायुरूप पसु आहे, सोच बेदीमध्ये राहून देवांना बोलावणारा अनि आहे. गाईपस्य रूपाने गृहात राहणारा तोच पूज्य अतिथि आहे. तसाच तोच चैतन्यरूपाने मनुष्याच्या अंत:करणात आणि आदित्यरूपाने श्रेष्ठ सूर्यमंडळात राहणारा आहे. इतकेच काय, तो यशात राहतो, आका- शांत राहतो, उदकात जन्मतो, किरणांत जन्मतो, सत्यात जन्मतो, उदया.' चलावर जन्मतो. अर्थात तो आदित्यच सर्वाधिष्ठानभूत परबदा गादे ! (४-४०-५). रत्न १५९ में अत्रियकुलोत्पन्न व सर्व मानवाधीश असा जो मी विश्वात्मा त्या मासे पृथ्वी व स्वर्ग असे विविध राष्ट्र आहे. आणि म्हणून ज्याप्रमाणे सर्व देव हे माझेच आहेत, त्याप्रमाणे ही सर्व प्रजाहि माझीच आहे, देव मला वरुणान्या मताशा संयुक्त करतात. जवळ असलेल्या सर्व रूपवान् मनुष्यावर मी राज्य चालवितों (४-४२-१). मी जो प्रसदस्यु तोच राना रक्षण भा. माझ्यासाठीच देव हे ममुरविध्वंसक असे बळ धारण करतात. देव मरणाच्या इन्छेप्रमाणे चालतात. मी सर्व लोकांचा व वस्तुमानाचा राजा आहे (४-४२-२), मी जो सदरयु तोच इन्द्रदि आहे आणि वरुणहि आई. महिन्याने विस्तीर्ण, अगाध व सुंदर अशी ती द्यावापृश्वीहि मीच आहे. मी शानी अमून प्रजापतीप्रमाणे सर्व भूतमात्राला प्रेरणा मीच करतों माणि द्यावापृश्वीना सावन धरणाराहि पण मीच होय! (४.४२-३). ओलावा करणान्या उदकांचा वर्षाव सर्वत्र मीच करीत असतो. उदकाचे বিশাল অর্ধ ঐ স্নান্ধায়, বা আন্ধায়াত মীৰ দাল করো, उदकाच्या निमित्ताने अदितीचा पुत्र म्हणून उदक धारण करणाराहि मीच हास आहे. आणि आकाशाचा त्रिविधपाने मीच विस्तार केला आहे ! (४-१२-१).

·(१७८)
अप्रतीतो जति सं धनानि प्रतिजन्यान्युत या सजेन्या ।
अवस्यवे यो वरिवः कृणोति ब्रह्मणे राजा तमवन्ति दे॒वाः ॥
॥४-५०-९॥
रत्न १६२ वें
वामदेव-ऋषि, उपा-देवता, गायत्री-मंद
प्रति घ्या सुनरी जनी म्युच्छन्ती परि स्वसु ।
दिवो अदर्शि दुहिता ॥ ४-५२-१ ।।
श्री. वि. प्रातरनुवाक.
स्मा.वि. उपासूक्त.
अश्वैर चित्रारुपी माता गर्वामृतावरी ।
सखाभूदश्चिनौरुषाः ॥ ४-५२-२ ॥
उत सखास्यश्चिनौरुत माता गामसि ।
उतोपो वस्वं ईशिषे ॥ ४-५२-३ ॥
यावयपसं त्वा चिकित्विस्तृतापरि ।
प्रति स्तोमरमुत्स्महि ।। ४-५२-४ ॥
प्रति भद्रा अक्षत गया सा न रश्मयः ।
ओषा प्रा उरु जयः ॥ ४.५२-५॥
आपापी विभावरि योवोतिया तमः ।
उपो अनु स्वधार्मव ॥ ४-५२-६ ॥
आ घो तनोपि रश्मिभिरान्तरिक्षमुरु प्रियम् ।
उपः शुक्रेण शोचिपा ॥ ४-५२-७ ॥
मौ.वि. उपा-अनुवाक्या.

·(१७९) जो राजा धनरहित विद्वान् ब्राहाणाला धनसहाय्य करतो, तो अन्याइतपणे धची १ तशीच स्वजनाचीहि संपत्ति हिरावून घेण्यास समर्थ होतो, अशा राजाचेंच रक्षण करण्यास देव सदैव तयार असतात ! (४-५०-९).. रत्न १६२३ ती पहा ! स्वर्गाची सुंदर कन्या उपा देवी ही आपली भगिनी जी रात्र तिच्या मागून प्रकाश उधळीत प्रादुर्भूत झाली आहे! ती प्राणि- भात्राची मार्गदर्शक असून, फलादिकांची जननी आहे (४-५२-१). अधाप्रमाणे सुंदर, तेजस्विनी, प्रकाशाची माता ष यशदेवता अधी ही उषा अश्वी देवांची सखी आहे ! (४-५२-२). हे उपे। हूं अश्विनी देवांची सखी आहेस व प्रकाशाची जननी आहेस. त्याचप्रमाणे तूं ऐश- यांची स्वामिनीहि पण आहेस ! (४-५२-३), हे सुमधुर भाषण कर- भारे उपे! आमच्या देश्याना पिटाळून लावणारी य आमन्यात चैतन्य स्फरविणारी अशी जी तूं त्या तुला आम्ही स्तोत्र म्हणून जागृत करीत आहॉट (४-५२-४).. सुमंगल असे किरण पावसाच्या धारांप्रमाणे दिसत आहेत. अहाहा! उषेर्ने है जग सगळे आपल्या महातेजाने गम्च मस्न टाकलें आटे । (४-५२-५). तेनस्विमि उपे । केवढा चम. कार हाकी तूं आपला दिन्य प्रकाश जगभर पसरून रात्रीचा मुह अंधःकार पार पिटाळून लावलास ! तर तूं आता भामचे विरलाचे रक्षण कर! (४-५२-६). हे उपे ! तू आपल्या सुरुचिर कातीने स्वर्ग- छोक मान टाकतेस आणि त्याचबरोबर विस्तीर्ण र प्रिय असा अंतरिक्ष- लोकहि न्यापून सोडतेस ! (फेवढा अद्भुत प्रभाव हा तुझा!) (४-५२-७).

·(१८०) - रत्न १६३ वें वामदेव-ऋषि, सविता देवता, जगती-उंद अभद्देवः सविता बन्यो नु न इदानीमन्ह उपवाच्यो नृभिः ।। वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठ नो अत्र द्रविणं यथा दर्धत् ।। 11 ४-५४-१॥ प्रो. वि. (अग्निष्टोम) पैश्वदेवशत्र. स्मा.वि. सवितासूत. दे॒वेभ्यो हि प्रयुमं यज्ञियेभ्योऽमृतत्वं सुवास भागमुत्तमम् । धादिद्दामान सवित[प्पेऽनुचीना जीविता मानुषेभ्यः ।। ॥४-५४-२॥ अचित्ती यञ्चकमा दैव्ये जने दीनदक्षः प्रभुती चूरुषत्वा । देवेषु च सवितुर्मानुषषु च त्वं नो भत्र मुक्तादनांगमः ॥ ।। ४-५४-३॥ रत्न १६३ (अ) वें वामदेव ऋषि, विश्वेदेव-देवता, शिष्टुप् छंद को यखाता वसवः को वरूता धाभूमी अदिते वासीयां नः ।. सहीयसो वरुण मित्र मतीत् को वोऽध्वरे वरिवो धाति देवाः ॥ ॥ ४-५५-१॥ रत्न १६४ वे पामदेव ऋपि, क्षेत्रपति-देवता, अनुष्टुप् छंद क्षेत्रस्य पतिना वयं हितेनैव जयामसि । गामश्वे पोषयिल्या स नौ मुळातीदर्श ॥ ४-५७-१ ।। प्रो. वि. (भाप्तीयांम) मैत्रादरण परिधानीया, मा. वि. शांतिपाठ-क्षेन- पति-आवाहन. .

·(१८१) रन १६३ वें हा सविता देव उदय पावला आहे. तो आम्हास आव वंदनीय असाच आहे. तो यागकाली तृतीय सवनात आमच्या स्तुतिपाटकाकडून स्तवनीय झाला आहे. ज्या अर्थी तो देव यज्ञोपासकांना रमणीय धन विभागून देतो, त्या अर्थी तो भान्दोस या कर्मानुयानात श्रेष्ठ संपत्ति देखो। (४-५४-१). हे सवितृ देवा ! प्रथम तूं यजाई देवांना सर्वोत्कृष्ट सोम- भाग म्हणजे अमृतत्व देतोष. तदनंतर इविसा यजमानासाठी दिवस प्रकाशतोस आणि मनुष्यांना पितापुत्रपौत्रादि क्रमाने आयुष्य देतोस. (४-५४-२). हे सवित देवा ! आम्ही अगर आमचे पुत्रभृत्यादि दान- दुर्बल जन किंवा आमच्यातील प्रबुद्ध लोक यांनी अज्ञानामुळे, अगर ऐश्वर्यमदाने, अगर उन्मत्तपणा, अगर रखलनशील मानवस्वभावामुळे तश्याविषयी अगर इतर देवाविषयी अगर मनुध्याविषयीं में कहीं पाप केलेले असेल, ते सर्व पाप या कर्मानुष्ठानात नाहीसे करून, आम्हांस निष्पाप कर 1 (४-५४-३) रत्न १६३ (अ) अहो देवहो ! तुमध्यांत आमचे तारण करणारा असा कोण आहे? माणि कोण भामचे दुःख निवारण करील? हे अखंडनीय यावाश्वानो! इम्ही आमचे रक्षण करा! हे वरुणा! हे मित्र देवा! तुम्ही आमचे बलान्य मानवशत्रूपासून रक्षण करा ! अहो देवहो ! आमन्या या पात भाम्हास धन देणारा असा तुमच्यात कोण देव आहे ! (४-५५-१). रल १६४३ मित्र असा जो क्षेत्रपति त्या क्षेत्रपतीच्या साहाय्याने आम्ही सुपीक शेती मिळवू या.तो आम्हास बैल, घोडे आणि अन्न देवो। आणि अशा प्रकारच्या देणगीने तो माहास मुखी करील. (४-५७-१). .

·(१८२)
रत्न १६५ -
पामदेव-ऋषि, क्षेत्रपति-देवता, विष्प ईद
क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व ।
मधुधुने तमिय सुप्तमृतस्य॑ नः पतयो मुळयन्तु ।।
॥ ४-५७-२॥
श्री. वि. (भाप्तीयांम) मैयावरण परिधानीमा.
स्मा.वि.शांतिपाठ
माधुमतारोपधान आपो मधुमन्नो भषात्यन्तरिक्षम् ।
क्षेत्रस्य पतिर्म मान्नो अत्यरिप्यन्ता अन्धेन चरेम ।।
॥४-५७-३॥
रत्न १६६
वामदेव-कपि, गुन-देयता, अनुष्टुप ईद
शुनं पाहाः शुनं नरः शुन फस्तु टाड्गलम् ।
शुनं परा प्यन्ता शुनमष्टामुदिट्गय ।। ४-५७-४ ।।
रत्न १६७ वें
पामदेव-मापि, गुनासीर-दंपता, पुरउष्णिक एंद
सुनासीराधिमा पार्च जुषेधा पादपि पक्रय:
तेनेमामुप सिवनम् ॥ १-५७-५॥
श्री. वि. (पुनासीरिय) अनुयापया
रल १६८
घामदेव ऋपि, मीनादेपना, अनुएपद
अांची मुभगे भव सीते यन्दामहे त्या।
यो नः सुभगाससि यो नः सुझटासंसि ॥ ४-५७-६ ।।
इन्द्रः मीना नि गृहात त पुपानु पाउनु ।
सा नः पयस्वती दुहागुरामगी समान ॥ ४-५७-७ ॥
पर्यः।
H

·(१८३) रत्न १६५ । ६ क्षेत्रपते | गाय जशी दूध देते तद्वत् तूं आम्हाला मधुलाबी व पूता- प्रमाणे परमशुद्ध असे सुमधुर व समृद्र उदक दे. उदकपति आम्हांस सुखी राखोत ! (४-५७-२). शेतातील धान्याची पि आम्हासाठी अत्यंत चवदार होवोत ! त्याचप्रमाणे स्वर्ग, भाप य अंतरिक्षति आम्हांस मुखकर होवोच! त्याचप्रमाणे क्षेत्रपविहि भाम्हास क्षेमकर होयो। अप्रतिहत अछे होत्साचे आम्ही क्षेत्रपतीला अनुसरून वागू असे घडो । (४-५७-३). रत्न १६६ चे बैंल सुखाने नांगर ओढोत, लोक आनंदाने काम करोत, नागर सुखार्ने ममीन नांगरोत. जुंपण्या सुखाने बांधा आणि चावूक सुखाने परा. (४-५७-४). रन १६७३ ऐ शुनासीर दो या गाझ्या स्तुतीने प्रसन्न हा! आणि तुम्ही आकाशात में उदक उत्पन्न केले आहे त्या उदकाने आमची ही जमीन मिजून चित्र होईल असे करा (४-५७-५). रल १६८ वें . हे भाग्यवती सीते। हूँ आम्हाकडे ये| आम्ही तुझी स्तुति करीत आहों, तेणेकरून तूं आम्हास सुमंगल भाग्य देणारी आणि सुसमृद धान्य देणारी अशी होशील, (४-५७-६), इन्द्र सोतेला धारण करो आणि पूषा विचे नियमन करो ! उदकवती अशी ती आम्हास वर्षानुवर्षे मधुर उदकाचा भरपूर पुरवठा करणारी होवो ! (४-५७-७). --

·(१८२)
रत्न १६५ वें
धामदेव-ऋषि, क्षेत्रपति-देवता, निष्टा छंद
क्षेत्रस्य पते मधुमन्तमर्मि धेनुरिव पयो अस्मासु धुक्ष्व ।
मधुश्रुतं घृतमिव सुप्तमृतस्य॑ नः पतयो मृळयन्तु ।।
॥४-५७-२॥
श्री. वि. (आप्तोर्याम) मैत्रावरुण परिधानीपा. स्मा.वि. शांतिपाठ
मधुमतारोपधार्याव आपो मधुमन्नो भवत्वन्तरिक्षम् ।
क्षेत्रस्य पतिर्मधुमानो अस्त्वरिष्यन्तो अन्वैनं चरेम ॥
॥४-५७-३॥
रत्न १६६ वें
घामदेष-अपि, शुन-देवता, अनुष्टुप छंद
शुनं वाहाः शुनं नरः शुनं कृपतु लागलम् ।
शुन वा प्यन्ता शुनमष्टामुदिड्गय ॥ ४-५७-४ ॥
रत्न १६७ वें
वामदेव-प्रापि, शुनासीर-देवता, पुरउष्णिक छद
गुनासीराविमा धार्च जुपेयां यदिवि चत्रायुः पर्यः ।
तेनेमामुप सिवतम् ॥ १-५७-५॥
श्री. वि. (शुनासीरिय) अनुवाषया
रत्न १६८३
पामदेव-ऋपि, सीता-देयता, अनुछुप-छंद
अर्वाची सुभगे भव सीते धन्दामहे त्वा ।
यो नः सुभगाससि यो नः सुफलाससि ॥ ४-५७-६ ।।
इन्द्रः सीना नि गृहातु ता पुपार्नु पछतु ।
सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुगरी समाम् ॥ ४-५७-७ ॥
4

·रत्न १६९ में फाळ आमनी भूमि सुखाने नांगरोत ! शेतकरी मुखाने बैलाबरोबर जावोत ! पर्जन्य सुखार्ने मधुर उदकांचा वर्षाव करो! हे शुनासीरांनो ! ही आम्हाला सुखांत ठेवा।(४-५७-८). रत्न १७०चे मधुर असे हे उदक अंतरिक्षापासून उत्पन्न झाले आहे. सूर्यकिरणाने मनुष्य अमृतत्व प्राप्त करून घेतो. धूताचे गुह्य असे नांव आहे ते म्हणजे देवांची जिव्हा होय आणि तेच पण अमृताची नाभिही आहे (४-५८-१) आम्ही यजमान वृताच्या नावाचे स्तवन करतो, आणि या यज्ञानुशनात आम्ही त्याचे नमस्कार-मंत्र म्हणून धारण करतो. चार शिंगांचा बझा है आमचे स्तोष गात असताना श्रवण करो आणि गौरवर्ण देव हे आमचे कर्मानुष्ठान पूर्ण करो! (४-५८-२). या यशस्वस भग्निदेवाला असा होतादि चार ऋत्विज शंगस्थानी आहेत. ऋग्यजुःसाम हे तीन वेद त्याच्या पादस्थानी आहेत. विर्घान व प्रवर्य ही दोन शिरस्थानी व गायत्र्यादि सात छंद त्याच्या हातस्थानी असून तो देव प्रातर्माध्यदिनवार्य अशा तीन सवनांनी पर झाला आहे. तो अमीष्ट वस्तूंचा वर्षाव करणारा असून गंभीर ध्वनि आहे. अशा प्रकारचा तो सर्वश्रेष्ठ अग्निदेव मनुष्याच्या अंतःकरणात प्रवेश करून राहता झाला.(४-५८-३). पणींनी छपवून ठेवलेले व दुग्ध, दधि व आज्य या तीन प्रकारानी गायींमध्ये ठेविलेले पूत देवानी शोधून काढिले. त्यापैकी एकाला (दुधाला ) इन्द्राने आणि एकाला (दघाला) सूर्याने उत्पन्न केले. आणखी एकाला म्हणजे प्रताला देवानी कांतिमान् अग्नीपासून हवीसाठी म्हणून निर्माण केले (४-५८-४). या असंख्य मार्गानी वाहणान्या जलधारा शत्रुघ्या म्हणजे सूत्राच्या दृष्टीसन पडता त्या हृदयानंदकारी धारा अंतरिक्षातून खाली सळसळ कोसळत आहेत. त्या मी पाहत असून त्यामध्ये विद्युपाने चमकणान्या अग्नीची चेतासारखी सुंदर गुवर्णकोर स्पष्ट दिसत आहे. (४-५८-५).

·(१८६)
सम्यक्स्रवन्ति सरितो न घेना अन्तर्दृदा मनसा पुयमानाः ।
एते अर्पन्त्यर्मयों घृतस्य मृगा ईव क्षिपणोरीषमाणाः ।।
।। ४-५८-६॥
सिन्धौरिव प्राप्यने शूधनासो वातप्रमियः पतयन्ति यहाः ।
घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दनर्मिभिः पिवमानः ।।
॥४-५८-७॥
अभि प्रबन्त समनेव योर्याः कन्याग्य: स्मयमानासो अग्निम् ।
घृतस्य धाराः समिधौ नसन्त ता जुगाणो यति जातवेदाः ।।
। ४-५८-८॥
कन्या इव बहुतुमेतवा उ अश्याना अभि चाकशीमि ।
यत्र सोमः सुयते यत्रं यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते ॥
॥४-५८-९॥
अभ्यर्पत सुष्टुतिं गन्यमाजिमस्मासु भद्रा दर्विगानि धत्त ।
इमं यज्ञं नयत देवता नो
घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते ॥
॥४-५८१०॥
रत्न १७१वें
वामदेव-ऋपि, माप-देवता, जगती-छंद.
धामन्ते विश्व मुबनुमधि श्रितमन्त समुद्रे हृयन्तरायुपि ।
अपामनीके समिथे य आमृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिम् ।।
॥४-५८-११ ॥
श्री. वि. (करीरिष्टि) याज्या.
मंडल चौथें समाप्त.

·(१८७) अंत:करणातील सद्भावनेने परिशुद्ध केलेल्या त्या प्रसधारा हृदया- नंदकारक नद्याप्रमाणे अनीवर अविरत पाझरत आहेत. पाठीस लागलेल्या पारध्यापासून जीव घेऊन पलायन करणान्या मृगा- प्रमाणे त्या धुतधारा अमीकडे वेगाने घोरत चालल्या आदेत, (४-५८-६). सखल प्रदेशातून वाहणाया नदीच्या वेगाप्रमाणे माणि वायू या शी गतीप्रमाणे या धृतधारा अमीवर कोसळून परत आहेत. आणि ज्याप्रमाणे मस्तारलेला घोडा दौडत सुटतो तद्वतच या धारा झाल्यातरी परिधीरूपी बाँध फोडून उचंबळून पुढे चालल्या आहेत. (४-५८-७). प्रेमळ, सुंदर व सुहास्यवदन स्त्रिया जशा आपल्या पतीकडे उत्सुकतेने जातात, तदत् घृताच्या या तेजस्वी धारा अग्नीकडे निघाल्या आहेत. स्या यहा समिधार्थी आता संलमास्या आणि अग्निदेव त्यांचे सेवन करून सतुष्ट झाला, (४-५८-८). सुंदर अलंकारांनी सजून विवाहास निघालेल्या कन्यकाप्रमाणे त्या धृतधारा मला दिसत आहेत. जैर्ये सोमरस पिळून तयार करतात व जेथे यश समारंभ थाटला जातो, तिकडेच या घृत-धारा घावत चालल्या आहेत. (४-५८-९). हे माझे ऋविज हो। गोसमूहाचे उगमस्थान असलेल्या सुंदर स्तोत्राकडे वळा! आम्होस कल्याणकारक अशी संपत्ति धा । जेथे धृताच्या धारा माधुर्यमराने वाहत आहेत, असा हा आमचा यश देवांना पोचेल असे करा (४-५८-१०). रत्न १७१वें हे अग्ने । हे सर्व जग नया तेजःस्थानाचा आधय करून राहिले आहे. मग ते स्थान समुद्रात असो, प्राण्यांच्या हृदयांत असो, किंवा भूत. मात्रांच्या जीवनात असो अथवा जलौघात अगर रणसंग्रामात असो. त्या तुझ्या स्थानांत जो मधुर रस आहे, तो आम्हास सतत उपमोगावयास मिळेल असें कर ! (४-५८-११). चतुर्थ मंडल समाप्त

·रत्न १७६३
घन्धु-ऋषि, अग्नि देवता, द्विपदा विराट-छद.
अमे त्वं नो अन्तम उत त्राता शिवो भवा वरूयः ।
-वर्सरग्निवसंश्रया अच्छा नक्षि द्युमत्तमं रयिं दाः ॥
।। ५-२४-१ ॥
श्री.वि. (महापितृयज्ञ) माहधनीय जप, स्मा. वि. मनि-उपस्थान.
m
रत्न १७७ वें
पसूयप भानेय, अग्नि-देवता, अनुष्टुप-छंद.
अग्निदेवेषु राजत्यग्निर्मतेप्याविशन् ।
अमिनों हव्यवाहनोऽनि धीभिः संपर्यंत ॥
।। ५-२५-४॥
अग्निस्तुविधवस्तमं तुविभ्रह्माणमुत्तमम् ।
अन्त श्रावयत्प॑तिं पुत्रं ददाति दाशुपै ॥
॥ ५-२५-५॥
श्री. वि (पुत्रकामेष्टि) स्विकृत् पाज्या.
अग्निददाति सत्प॑तिं सासाह यो युधा नृभिः ।
अग्निरत्य रघुष्पदै जेतारमर्पराजितम् ।।
॥ ५.२५-६ ॥
धौ. कि. (पुत्रकामेष्टि) स्विकृत् अनुवाश्या.

·(१९३) रल १७६३ है पूजनीय अमे। त् आमच्या आगदी जवळ रहा आणि आमच रक्षक हो. तसाच आहांस सुख देणाराहि पण हो! तूं आम्हांस गृर देणारा, भाम्हा सर्वांचा पुढारी व आम्हांस अन देणारा असा असून आमच्या सविध येऊन रक्षा, आणि आम्हास अत्यंत तेजस्वी अरों शान धन दे ! (५-२४-१). रन १७७ - अमिदेव हा देवांमध्ये प्रकाशतो आणि तोच मनुष्यामध्येंहि प्रविष्ट होतो. तोच आम्ही अर्पण केलेले हवि देवाप्रत वाहून नेतो, अशा अमि-- : देवाची, हे यजमान हो । तुम्ही स्तुतिस्तोत्र गाऊन परिचर्या करा ! (५-. २५-४). अमिदेव इवि अर्पण करणा-या यजमानास अन्नसपन्न, सर्वोत्तम, अहिंसित व पितरांचे नाव मुविख्यात करणारा असा सरपुत्र देवो। (५-२५-५). सज्जनांचा प्रतिपाल करणारा व आपल्या लोकांच्या साहाय्यार्ने युद्धांत शचा पाडाव करणारा असा मुपुत्र अग्निदेव आम्हास देवो! त्याचप्रमाणे जलद चालणारा, प्रभूवर जय मिळविणारा व शत्रूला झार न जाणारा असा घोडाहि आम्हांस देवो! (५-२५-६). .

·(१९४)
रल १७८३
.
घसूयव भाग्रेय-ऋषि, अनि-देवता, गायत्री-उंद.
अग्ने पावक रोचिपा मन्द्रया देव जिल्हया ।
आ देवान्यक्षि यक्षि च ॥ ५-२६-१॥
मातरनुवाक : (माधान) हधियर्याश्या, स्मा.वि. अग्नि-उत्तरण,
तं त्या घृतस्नवीमहे चित्रभानो स्वदेशम् ।
- देवाँ आ वीतये वह ।। ५-२६-२ ।।
वीतिहौत्र वा कवे घुमन्तं समिधीमहि ।
अग्ने बृहन्तमवरे ।। ५-२६-३॥
रत्न १७९ वें
भयस्यु भाग्रेय-ऋपि, इन्द्र देवता, निष्टुप् छंद.
खमपो यदवे तुर्वशायाऽरमयः सुदुर्घाः पार इन्द्र।
उग्रभयातमवहो ह कुन्सं सं ह यामुशनारन्त देवाः ॥
।।५-३१-८॥.
रत्न १८० वें
अग्निमीम-ऋषि, मयं-देवता, अनुष्टुप् छंद.
यत्त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः ।
अक्षैत्रविद्या मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ।। ५-४०-५ ॥
स्मा.वि. सूर्यग्रहण.

·(१९५) रत्न १७८ चें हे पावन करणान्या अग्निदेवा ! तूं आरल्या तेजस्वी व देवांना आनंद- दायक अशा ज्वालारूप जिव्हेनें देवांना येथे बोलावून आण आणि त्याचे पूजन कर. (५-२६-१).हे पतोसन्न व रंगीबेरंगी किरण असलेल्या देवा ! सर्व द्रष्टा असा जो तूं त्या तुझी आम्ही प्रार्थना करतो, की हविभक्षणार्थ तं देवांना या आमच्या यशगृहांत घेऊन ये 1 (५-२६-२).हे प्रज्ञासंपन्न अमिदेवा । हवि है तुझे अन्न असून तूं स्वतः दीप्तिमान् य परम थोर आहेस. अशा त्या तुला आम्ही यशांत समिधांच्या योगार्ने प्रदीत करतो.. (५-२६-३). रत्न १७९ वें इन्द्रा ! यदु व उर्वश या राजाना पैलतीरावर आणण्यासाठी म्हणून तूं नदीच्या त्या प्रचद महापुराला आवरून धरता झालास. तसेंच तूं व कुत्स मिळून त्या प्रबळ तुष्णाकडे गेल्यावर त् स्या असुराला पार ठार फरून टाकलेस आणि जेव्हां उशना व देव तुमच्याकडे धावून आले तेव्हां तूं त्या कुत्साला सुरक्षित स्याच्या घरी नेऊन पोचविता झालास. (५-३१-८). रल १८० - हे सूर्या ! असुरपुत्र जो स्वार्मानु त्याने जेव्हा तुला अंधःकाराने पडून सोडले, तेव्हा सर्व भुवनें मूढ होऊन आपण कोठे आहोत याची त्यांना भ्रांति पहल्यासारखी झाली. (५-४०-५) - ·(१९७) रन १८१ के हन्द्रा । आकाशात त्या वर्भान्ने सूर्याखाली पसरलेल्या निविड अंधःकाराचा जेव्हा तुं विवंस केलास तेव्हा त्या अंधःकारांत दडून गेलेल्या सूर्याला अनिऋषीने चवण्या मंत्राच्या साहाय्याने शोधून काढले. (५-४०-६) (सूर्य म्हणतो) हे अत्रे ! हा मी-जो तुझा आहे-त्या मला त्या अमुराने अन्नाच्या इच्छेने भयजनक अंधकार पसरून गिळंकृत करू नये, हे मिना ! तूं मिन आहेस आणि सत्य हेच तुझे घन आहे. सबब तूं व राजा पण दोघे मिळून माझे आता रक्षण करा ! (५-४०-७) तेम्हा त्या ज्ञानी अनीने ग्रावे एकत्र करून, देवांना स्तुतिस्तोत्रांनी प्रसन्न करून आणि नम- स्कार मंत्रांनी त्यांचे पूजन करन, त्या सूर्यपी नेवाची आकाशात पुनः स्थापना केली. याप्रमाणे त्या ऋषीने त्या स्वर्भानण्या कपटजालाचा सर्वस्वी धीमांड केला. (५-४०-८) रत्न १८२ में असुरपुत्र स्वर्भानूने ज्या सूर्याला निविड अंधकारात गाडून टाकले होते, त्या सूर्याला अनीच्या वंशजांनी सोमयाग, देवतास्तोत्र व नमस्कारमंत्र इत्या. दिकांच्या योगाने पुनः शोधून काढले. इतरांना हे शक्य झाले नाही. (५-४०-१) रत्न १८३ वें स्तुतिस्तोत्रादिकांनी विशिष्ट अशा आम्हां ब्राह्मणांस जे दानदक्षिणादिकांनी संतुष्ट न करता आपण स्वताच चैन करतात, अशा कवडीचुंबकांचे धन, हे ब्रह्मणस्पते, तूं क्षणभंगुर कर ! आणि जे लोक या मनुष्यलोकांत कर्मभ्रष्ट होऊन भरभराटत आहेत, व जे ब्राह्मणांचा द्वेष करणारे आहेत, अशांना सूर्यापासून दूर ठेव ! (५-४२-९)

·(१९८)
रत्न १८४ वें
भवसार काश्यप-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, जगती-छंद.
यागेव ददृशे तागुच्यते सं छाययो दधिरे सिध्रयाप्स्वा ।
महीमस्मभ्यमुरुपामुरु जयो वृहत्सुवीरमनपथ्युत सहः ।।
॥ ५-४४-६॥
श्री. वि. (वाजपेय) अतिरिक्तोधशस्त्र.
रत्न १८५ वें
अवरसार काश्यप-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, निष्टुप् छंद,
यो जागार तमः कामयन्ते यो जागार तमु सामानि यन्ति ।
यो जागार तमयं सोम आह तवाहमस्मि सख्ये न्यौकाः ।।
॥५-४४-१४ ॥
अमिनीगार तमः कामयन्तेऽग्निजागार तमु सामानि पन्ति ।
अग्मिीगार तमयं सोमं आह तवाहमस्मि सख्ये न्यौकाः ।।
॥५-४४-१५ ।।.
श्री. वि. (पाजपेय) अतिरिक्तोथशस्त्र,
रत्न १८६ वें
प्रतिरम भन्नेय-ऋषि, विश्वेदेष-देयता, निष्टुप्-द.
तदस्तु मित्रावरुणा तदनेश योरस्मभ्यमिदमस्तु शस्तम् ।
अशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठा नौ दिवे वृहते सादनाय ।।
॥५-४७-७॥
स्मा.वि. देवता प्रतिष्ठापन.

·रत्न १८४३
तो परमात्मा जसा आम्होस दिसला, त्याप्रमाणे आम्ही त्याचे वर्णन
करीत आहा. ते देव अमोघ कांतीसह पाण्यांत आपले रूप धारण करतात.
ते देव पूजनीय व विपुल असे धन, मोठा
उत्साह, पुष्कळ पुरुष संतति
आणि अक्षय बल ही आम्हांस देवोत । (५-४४-६)
रत्न १८५३
जो सदैव जाएत असतो, त्याचीच ऋचा अपेक्षा करतात. जो सदैव
जागृत असतो, त्याजकडेच सामसूः येतात. आणि जो सदैव
जागत असतो, त्यालाच सोम म्हणतो की, मी सदैव तुझ्या सल्यांतच रहात
भा. (५-४४-१४) अमि हर सदैव जागरूक असतो, आणि म्हणून
चा त्याचीच इच्छा करतात. अग्नि हा सदैव जास्त असनो, आणि म्हणून
सामसूक्ते त्याच्याकडेच येतात. अग्नि हा सदैव जागृत असतो, आणि
म्हणून सोम त्याला म्हणतो की, मी सदैव तुझ्या मैत्रीतच राहतो.
(५-४४-१५)
रल १८६३
मित्रावरुणांनो ! हे सूक्त आम्ही स्तविले आहे ! हे अमे! हे सूक्त
थाही स्तविले आहे आणि ते आम्हास मुखकारक व दुःखहारक असे होयो ।
आम्हांस आधार व स्थैर्य लामो ! त्या थोर व विश्वाधार अश्या सूर्यदेवाला
मी नमस्कार फरतों. (५-४७-७)

·(२००)
रत्न १८७ वें
स्वस्ति अय-ऋषि, विश्वेदेव-देवता, अनुष्टुप् छंद.
विश्वौ देवस्य नेतुर्मतो दुरीत सख्यम् ।
विश्वौ राय ईपुष्यति घुम्नं वृणीत पुष्यसे ।।
॥५-५०-१ ॥
श्री. वि. (अभिप्लव पडह ) वैश्वदेवशास्त्र.
रत्न १८८ चें
स्वस्ति भप्रेष-कपि, विश्वेदेव-देवता, जगती-छंद.
स्वस्ति नौ मिमीतामश्विना भगः स्वस्ति देव्यदितिरनर्वणः ।
स्वस्ति पूषा असुरो दधातु नः स्वस्ति यावापृथिवो सुचेतना ।।
।।५-५१-११ ॥
श्री. वि. (पृष्टयाह) वैश्वदेवशस्त्र, स्मा. वि.शांतिपाठ,
(पृहस्पतिसव) घेश्वदेव निविद्धान्.
स्व॒स्तयै वायुमुपं नवामहे सोमै स्वस्ति भुवनस्य यस्पतिः ।
बृहस्पति सर्वगण स्वस्तयै स्वस्तय आदित्यासी भवन्तु नः ।।
।। ५-५१-१२ ॥
विश्व देवा नौ अया स्वस्तये वैश्वानरो वसुरग्निः स्वस्तये ।
देवा अयन्त्वभवः स्वस्तये स्वस्ति ना रुद्रः पात्वहसः ।।
।। ५-५१-१३ ॥
रत्न १८९ दें
स्वस्ति भाय-ऋपि, विश्वेदेव-देवता, अनुष्टुप् छंद.
' स्वस्ति मित्रावरुणा स्वस्ति पध्ये रेवति ।
स्वस्ति न इन्द्रयाग्निश्च स्वस्ति नौ अदिने कृधि ।।
॥५-५१.१४ ॥

·(२०१) रत्न १८७ सर्व लोक त्या जगन्नायक अशा सूर्यदेवाचे सख्य जोडू इच्छितात; त्याचप्रमाणे सर्व जन त्याच्यापासून धन मिळविण्याची इग्छा करतात आणि म्हणून प्रत्येकाने आपल्या कुटुंबपोषणार्थ त्याचा अनुग्रह संपादून, त्याजपासून भरपूर धनधान्य-संपत्ति मिळवावी. (५-५०-१) आणि सुजाण रत्न १८८३ अहो अश्विदेवहो ! आमचे अक्षय क्षेम होईल, असे करा | भगदेव आमचें अक्षय हित करो! देवी अदिति आमचे अश्चय मंगल करो! दुर्दम्य असा शबूचा पाडाव करणारा पा, तो भागची भरभराट करो। द्यावापुरवीहि पण आमचं असंड मगल करोत । (५-५१-११) आमचे कल्याण व्हावे, म्हणून आम्ही वायूची स्तुति करता, विश्वपालक अशा सोमाचीहि स्तुति करतो. आणि सर्वदेव. गणोपेत अशा वृहस्पति देवाचीहि पण स्तुति करतो. अदितीचे पुत्र जे यारा आदित्य ते आमचे कल्याणार्थ इटोत ! (५-५१-१२) सर्व देव आम्हांस आज या यागदिनी मंगलपद होवोत ! पर्व लोकांचा नायक व गृहदाना अग्निदेव आमचे कल्याण करो ! ऋभुदेव आमच्या अभिवृद्यर्थ तत्पर असोत आणि दुःखहारक असा रुद्रदेय आमचे कल्याण व्हावे म्हणून आमचें पापापासून रक्षण करो! (५-५१-१३) रत्न १८९ वें हे मित्रावरुणांनो ! तुम्ही आमचे कल्याण करा ! हे मार्गदेवते ! हे धनदेवते ! आमचें अक्षय मंगल कर ! हे इन्द्रदेवा ! हे अग्मिनारायणा! तुम्हीदि आमचे क्षेम करा! तसेच हे अदिते देवि । हि पण आमचे शुभमंगल कर ! (५-५१-१४)

·(२०२)
स्वस्ति पधामर्नु चरेम सूर्याचन्द्रमसाविव ।
पुनर्ददताता जानता से गमेमहि ।।
१५-५१-१५॥
श्री. वि. (वैश्वदेवशय) निविद्धान,
स्मा. वि. शांतिपाठ.
रत्न १९० वें
उरुधक्रि भय-कपि, मिग्रावरुणदेवता, मिष्टुप्-द.
प्रातदेवीमदिति जोहवीमि मध्यंदिन उदिता सूर्यस्य ।
राये मित्रावरुणा सर्वताते? तोकाय तनयाय शं योः ॥
11५-६९-३ ॥
रत्न १९१
अविभौम ऋषि, मधी-देवता, मिष्टुर-छंद.
प्रातर्यावाणा प्रयमा यजध्यं पुरा गृप्रादर्ररुपः पियातः ।
प्राताई यामश्विना दुधाते प्रदौसन्ति कवयः पूर्वभाजः ॥
॥ ५-७७-१॥
औ. वि. (मातरनुयाक) आश्विनाम, स्मा. वि. प्रातःस्मरण.
प्रातर्यजध्वमश्विनां हिनोतु न सायमस्ति देवया अर्जुष्टम् ।
उतान्यो अस्मयंजते वि चावः पूर्वःपूर्वो यजमानो वीयान ।।
॥ ५-७७-२॥
हिरण्यन्वङ् मधुंवों घृतस्नुः पक्षो बहला यो वर्तते पाम् ।
मनोनवा अश्विना वार्तरहा येनातियापो दुरितानि विश्वा ।
॥ ५-७७-३ ॥

·(२०३) सूर्य व चंद्र हे जसे अंतराळांतील आपला मार्ग निर्वेध अनुसरतात तद्वत् आम्हीहि आमचा मार्ग सुखरूपपणे आक्रमण करूं. आणि उदार, अहिंसित व आपुलकीची जाणीव असलेल्या अशा बांधवांशी आमचा सहवास घडो । (५-५१-१५) रत्न १९० मी प्रातःकाळी देवमाता अदिति देवीस हाक मारतो. त्याचप्रमाणे मध्यान्दकाळीहि हाक मारतो. अहो मित्रावरुणांनो ! आम्हाला धन, पुत्र, पौत्र, अरिष्टनाश व सुख लाभावे म्हणून आम्ही तुम्हाला या यशात स्तुति- स्तान गाऊन आळवितो. (५-६९-३) रत्न १९१३ अहो ऋत्विजहो ! प्रातःकाळी यज्ञगृहांत येणाऱ्या प्रमुख अश्विनीकुमाराचे पूजन करून, त्यांना हविर्द्रव्य अर्पण करा. अधाशी व कजूप अशा राक्षस. प्रभृति दुष्टजनापूर्वीच हे देव सोमरसाचे पान करोत; कारण प्रातःकाली ते यशगृहांत येऊन आपला हविर्माग स्वीकारतात, प्राचीन ऋषी झाले तरी प्रातःकाळी यांचेच स्तोत्र-गायन करीत असत. (५-७-१) अतएप ऋविज हो। तुम्ही प्रातःकाळीच अश्विनीदेवांना हविर्भार अर्पण करा, कारण सायंकाळी दिलेला हवि देव स्वीकारीत नाहीत, तो तेव्हा असेव्य असतो. आमच्याप्रमाणेच इतर जनहि यज्ञ कान त्यांचे पूजन करीत असतात. पण जे सर्वाच्या अगोदर त्यांना हविर्भाग अर्पण करतात, ते सद्भक्तच देवांना फार मिय होतात. (५-७७-२) हे अश्विनीदेव हो! तुमच्या स्याला सोन्याचें मास्तरण असून, तो फारच मनोहर दिसतो. तो भामच्याकडे अन्न घेऊन येणारा असून, शिवाय तो जलवर्षाव करणारा, मनोजव व प्रमंजनाप्रमाणे सोराट्याने धावणारा आहे. म्हणूनच त्या रांतून तुम्ही सर्व विकट स्थानातून मुरक्षित पार होऊन जातो. (५-७७-३) ·(२०६) रत्न १९३ वें श्यावाश्व भात्रेय ऋषि, मविता-देवता, जगती-छंद. युञ्जते मन उत युअते धियो विप्रा विप्रेस्य बृहतो विपश्चितः । निहोत्रा दघे ययुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिषुतिः ॥ ।।५-८१-१॥ श्री. वि. (पृष्टयाभिप्लवपडह) सावित्री निविद्धान. रत्न १९४ में श्याचाच भानेय-ऋषि, सविता-देवना, अनुष्टुप-उंद. तत्सवितुर्वृणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्? सर्वधार्तमे तुर भगस्य धीमहि ॥५-८२-१ ॥ श्री. वि. (अभि) वैश्वदेवान. रत्न १९५३ श्यावाश्व ऋषि, सविना-देवता, गायत्री-छंद. अस्य हि स्वय॑शस्तर सवितुः कञ्चन प्रियम् । न मिनन्ति स्वराज्यम् ॥५.८२-२॥ स हि रलोनि दाशु सुवाति सविता भगः । तं भागं चित्रीमहे ॥५-८२-३ ॥ अघा नौ देव सवितः प्रजावरसावीः सौभगम् । परी दुःप्वय सुप, ।। ५-८२-४ ।। श्री. वि. (दुःस्वमदर्शन) भाग्यहोम, विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव । यद्भद्रं तन आ सुंच ॥५-८२-५॥ स्मा. वि. दम्पती अभिषेक, अनागसो अदितये देवस्य सवितुः सवे । विश्र्वा वामानि धीमहि ॥५-८२-६॥

·" (२०७) रत्न १९३३ जो बुद्धिमान, महान्, व शानवान् आहे, अशा त्या सविता देवाच्या प्रेरणेने सुज्ञ स्विज व यजमान हे आपले मन यशानुष्ठानांत नियुक्त करून, आपापली कार्य गाभतात. कारण तो एक सवितादेवच त्यांची विविध कर्तव्य यथायोग्य जाणणारा असून, तोच एका ती ती कौ पृयक् पृथक निधित करीत असतो. सविता देवाची स्तुति फार मोठी आहे. (५-८१-१) रत्न १९४३ जगप्रेरक सवितादेवाचे उपभोगण्यास योग्य असे जे धन आहे, त्याची आम्ही याचना करतो. आणि त्या देवान्या अनुमदाने श्रेष्ठ, सर्व भोगमद आणि शत्रुहिंसक असें जै धन, त्याचा आम्ही उपभोग घऊँ भएँ घडो ! (५-८२-१) रल १९५३ त्या सवितादेवाचे लोकविख्यात, सर्वप्रिय व स्वयंप्रकशे असें में धन आहे, त्याचा कोणीहि नाश करू शकत नाही. (-५-८२-२) तो जगप्रेरक भगदेव आम्हां हवित्या भक्तांना सुंदर मुंदर रत्ने बहाल करतो, म्हणून आम्ही ते भोग्य व अद्भुत धन आम्हास देण्याविषयी त्या भग- देवाची प्रार्थना करतो. (५-८२-३) हे सवितृदेवा ! आम्हांस आज या यागप्रसंगी पुत्रपौत्रादियुक्त अ सुंदर धन प्रदान कर ! आणि दुःस्वप्रा- प्रमाणे दुःख देणारे दारिद्य आम्हापासून दूर कर ! (५-८२-४) हे सवितृदेवा ! तू आमच्यापासून सर्व संकटे दूर कर ! आणि जे कल्याणपद आहे ते आम्हांकडे घेऊन ये! (५-८२--५) सवितादेवाया अनुशेवरून आम्ही अदितीच्या (भूमीच्या) यी निष्पाप राहूं आणि सर्व अभिलपणीय संपत्तीचा उपभोग घेऊ। (५-८२-६) ·(२१०) v निष्टुप छंद, चन्द्रो प्रभासां यशसा ज्वलन्ती श्रिय लोके देवजुष्टामुदाराम् । तां पद्मिनीमी शरणं प्रपद्येऽलक्ष्मीन नश्यता त्या वृणे ॥५॥ आदित्यवणे तपसोऽधि जातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽय विल्वः । तस्य फलानि तपसा नुदन्तु या अन्तरा याच वाह्या अलक्ष्मीः ॥ ६॥ अनुष्टुप-छंद. उपैतु मां देवमुख- कीर्तिश्च मणिना सह । प्रादुर्भुतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धि ददातु मे ॥७॥ क्षुत्पिपासाभला ज्येष्ठामलक्ष्मी नाशयाम्यहम् । अतिमसमद्धिं च सा निर्गुद में गृहात ॥८॥ गन्धद्वारा दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणाम् । ईश्वरी सर्वेभतानां तामिहोपं व्हये श्रियम् स्मा.वि. गंधस्नान, मनसः काममाकृति वाचः सत्यमशीमहि । पशुना रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रेयना यशः ॥१०॥ कर्दमेन प्रजा भूता मयि संभव कदैम । श्रिय वासर्य मे कुले मातरै पद्ममाटिनीम् आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे नि च देवी मातरं श्रिय वासर्य मे कुले आद्रा पुष्करिणी पुष्टि पिगडा पमनासिनीम् । चन्द्रा हिरण्मयी टक्षमा जातवेदो म आवह ॥ १३ ॥ nelli गृहे।

·(२११) जी चंद्राप्रमाण मनोल्दादकर आदे, जिची शरीरकांति झगझगीत आहे, जी यशार्ने तळपत आहे, ही इन्द्रादि देवांना अत्यंत प्रिय आहे, जी उदार आहे, जिचे रूप पासा आहे, अशा श्रीदेवीला मी शरण आलो आहे. अतएव माझे दारिद्य आतां पार निपटून जावो । मी तुझा स्वीकार करतो. (५-८७ खिल ११-५) हे सूर्यभे ! हे श्रीदेवी! तुइया तपापासूनच विश्व नावाचा मनस्पति वृक्ष उत्पन्न झाला असून, त्याची फळे तुझ्या अनुग्रहाने हृदयस्थ अज्ञान व बाहेरील दारिय यांचा नाश करोत ! (५-८७ खिल ११-६) हे लक्ष्मीदेवी! देवसखा जो कुबेर, तशीच दक्षकन्या जी कीर्ति व चिंतामणि पासह मी या राष्ट्रात उसन झालो आहे. तर तो देवसखा मला कीर्ति र समृद्धि देईल अरों पड़ो! (५-८७ खिल ११-७) भूक व तहान यांनी मलिन झालेली अशी जी तुझी बटील यहीण अलक्ष्मी (म्हणजे दारिय) तिचा मी नाश करन टाकतों, श्रीदेवी ! तूं आमचे दारिद्य व दुर्भिक्ष्य यांना पार पालवून दे ! (५-८७ खिल ११-८) जी सुगंधवपन्न आणि तशीच दुर्जय आहे, जी सदैव पुष्ट असते, जी गवावादि पानी सुसमृद्ध घ सर्व प्राणिमात्रांची स्वामिनी, अशा या श्रीदेवीला मी येथे पाचारण करतो. (५-८७ खिल ११-९) हे श्रीदेवी ! मनातील इन्छा, संकल्प, याधुराणी, गाई-म्हशीचे दूध, प्रीहियवादि अन्न याचा मला लाभ होतो! त्याचप्रमाणे संपत्ति व कीति याहि माझ्या आश्रयास येऊन राहोत ! (५-८७ खिल ११-१०) हे देवि ! तुला कर्दम नावाचा एक उत्कृष्ट अणा पुत्र आहे. हे श्रीपुत्र कर्दमा । तं भामच्या घरी येऊन रहा आणि ती श्रीदेवीहि तुगबरोबरच आमच्या जवळ येऊन राहील असे कर ! (५-८७ खिल ११-११) आपोदेवी या स्नेहयुक्त कार्य उत्पन्न करोत ! हे चिपटीत नामक श्रीना ! तूं आमच्या घरी रहा. आणि ती श्रीदेवीहि पण आमचे जवळ राहील असे कर ! (५-८७ मिल ११-१२)गोलपुर, हतीचा धुंडाय जिच्याकडे वळला आहे व जी हातात कमल धारण करते भाणि जी पुष्टिष्प व गट वर्णाची आहे, अशा श्रीदेवीला,हे अमिनारायणा तूं माझ्या घरी बोलावून घेऊन ये ! (५-८७ खिल ११-१३)

·(२१२)
आ.याकरिणी गरि सुवर्णा हेममालिनीम् ।
सुर्या हिरण्मयी लक्ष्मी जातवेदो म आवह
॥१४॥
भास्तारपंक्ति-छंद.
ता म आ वह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्ान् विन्देयं
पुरुषानहम् ॥ १५॥
भनुएप्-वंद.
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाग्यमन्यहम् ।
सूक्त पञ्चदेशच प श्रीकामः सततं जपेत्
पानने पविषमपत्रे पर्मप्रिये पादयताक्षि ।
विधाप्रय विष्णुमनोऽनुकुले त्यदिप मयि स
नि धत्स्य ॥१७॥
पमानने पमं ऊरु पमाक्षि पद्मसंभवे ।
तन्में भजसि पाक्षि येन सौख्यं लभाम्यहम् ॥ १८॥
अधदायि गोदावि धनदायि महाधने ।
धनं मे जुना देवि सर्वकामा देहि मे
पुत्रपीत्रर्धनं धान्यं हुत्यादिगो स्यम् ।
प्रजाना भवसि माता आयुष्मन्तं करोतु मे ॥२०॥
धनमधिन वायुधन सूपी धन यः ।
धनमिन्द्रो वृहस्पतिरुणो धनमश्विना ॥२१॥
चैनतेय सोम पिय सोम पिबतु वृत्रहा ।
सोम धनस्य सोमिनो मयं ददातु सोमिनः ॥ २२ ॥
न क्रोधो न च मात्सर्प न लोभी गाशुभा
भवन्ति कृतपुण्याना भक्या श्रीमतजापिनाम् ॥ २३ ॥

·(२१३) आ वेत्र हातात धारण करणारी, व जी दंडस्वरूपिणी, सुंदर वर्णाची रुक्मिणी, गळ्यांत सुवर्णहार धारण केलेली, सूर्यपभा, व सुवर्ण कांतीची, अशा लक्ष्मी देवीला हे अमे ! तू आमच्या घरी योलावन आण! (५-८७ खिल ११-१४) हे अमे ! कधीहि परत न जाणारी अशा लक्ष्मीला तूं आम्हांकडे आण, की जिचा कृपाप्रसाद झाला म्हणजे भाग्हाला पुष्कळ सोने, गाई, घोडे, दासदासी, पुत्रमित्रादि प्रियजन यांचा लाभ होईल. (५-८७ खिल ११-१५) ज्याला ही लक्ष्मीदेवी प्रसन्न व्हावी असे वाटते, त्याने शुचिर्भूत होऊन, अग्नि मुसंस्कृत करून,त्या देवी- प्रीत्यर्थ दररोज त्यांत आज्याहुति देऊन शिवाय वर वरील पंधरा मंत्रांचा जप करावा. (५-८७ खिल ११-१६) हे कमलनयने । हे पनोरु ! हे सरसिजनेत्रे ! हे कमलोद्भवे ! मला तू असा वरप्रसाद दे की, ज्यायोर्गे मला उदड सुख लाभेल 1 (५-८४ खिल ११.१८). हे महाधने ! तूं अश्व देणारी, गाई, बैल देणारी व धन देणारी अशी आहेस । तर, हे देवि ! तू मला उत्कृष्ट सपत्ति दे ! आणि माझे सर्व मनोरथ पूर्ण होतील असे कर ! (५-८४ खिल ११-१९) पुत्रपौत्र, धनधान्य, हत्ती, घोडे, गाई, रथ इत्यादि न् मला देणारी अशी हो. प्रजेची तूं माता आहेस, अतएव मला तूं आयुष्यमान कर ! (५-८४ खि. ११-२०). मला अग्निदेव धन देवो! वायु धन देवो! सूर्य धन देवो! वन घन देवो ! इन्द्र धन देवो! बृहस्पति, वरुण व अश्विनीदेव मला धन देवोत ! (५-८४ सि. ११.२१). हे गा ! तू सोम प्राशन कर ! शत्रुसंहारक इंद्रहि सोमपान करो! सोम व धन यांनी युक्त असलेल्या मला तुम्ही सोम व धन द्या ! (५.८४ खि.१ .११.२२). क्रोध काय, मत्सर काय, लोम फाय, अशुभ मावना काय असले सर्व दुष्ट विकार ने श्रीसूक्त जप- पारे आहेत, अशा पुण्यशील देवभक्तांना शिवत नाहीत, (५.८४ खि. ११-२३).

·हे कमलनिवासिनि ! हे पद्महस्ते ! शुन गंधमालादिकांनी शोभणारेहारे प्रिये ! मनोरमे | त्रैलोक्याला संपन्न करणारे ! हे भगवति ! हूं मला प्रसन्न हो ! (५.८४ खि. ११.२४), विष्णुपली, क्षमादेवी, माधवी, माधवप्रिया, प्रियसखी, अच्युतवलभा अशा लक्ष्मीदेवीला मी नमस्कार करतो. (५-८४ खि. ११.२५). महालक्ष्मीला आम्ही ओळ- खतो, विष्णुपत्नीचे ध्यान करतो, ती लक्ष्मी देवी आम्हास सकार्यात प्रेरणा करो ! ( ५.८४ सि. ११.२६ ). भानंद, कर्दम, श्रीद, चिलीत अमे हे विख्यात ऋषी धीचे पुत्र होत, आणि श्रीदेवी ही देवता आहे असे मानतात. (५.८४ खि. ११.२७). पण, रोग, दारिद्य, पाप, भूक, तहान, अपमृत्यु, भय, शोक, मनस्ताप ही सर्व माझी सदासर्वकाल नाश होऊन जापोत ! (५-८४ खि. ११-२८). संपत्ति, पर्चस्व, आयुष्य व आरोग्य, यांनी शोभणारा मनुष्य श्रेपवेस पावतो. म्हणून धन, धान्य, पश, संधु, यहुपुबलाम, शंभर वर्षाचे उदड आयुष्य ही सर्व मला प्राप्त होवोत । (५-८४ खि. ११.२९). पांचवें मंडल समाप्त.

·(२१५) हे कमळनिवासिनि ! हे पाहस्ते ! शुभ्र गंधमालादिकांनी शोमणारे । हरिप्रिये ! मनोरमे ! त्रैलोक्याला संपन्न करणारे ! हे भगवति । तूं मला प्रसन्न हो। (५.८४ खि. ११-२४), विष्णुपली, क्षमादेवी, माधवी, माधवप्रिया, प्रियसखी, अध्युतवलभा अशा लक्ष्मीदेवीला मी नमस्कार करतो. (५-८४ वि. ११-२५), महालक्ष्मीला आम्ही ओळ- खतो. विष्णुपत्नीचें ध्यान करतो. ती लक्ष्मी देवी आम्हांस सत्कार्यास प्रेरणा करो! (५.८४ खि. ११-२६). आनंद, कर्दम, श्रीद, चिक्लीत असे हे विख्यात ऋषी श्रीचे पुत्र होत. आणि श्रीदेवी ही देवता आहे असे मानतात. ( ५.८४ खि. ११.२७). ऋण, रोग, दारिद्य, पाप, भूक, तहान, अपमृत्यु, मय, शोक, मनस्ताप ही सर्व माझी सदासर्वकाल नाय होऊन जावोत ! (५.८४ खि. ११-२८), संपत्ति, वर्चस्व, आयुष्य व आरोग्य, योनी शोभणारा मनुष्य श्रेष्ठतेस पावतो. म्हणून धन, धान्य, पश, बंधु, बहुपुत्रलाभ, शंभर वर्षांचे उदंड आयुष्य ही सर्व मला प्राप्त होवोत । (५-८४ खि. ११-२९). पांचवें मंडल समाप्त. .

·मंडल सहावें
रत्न १९८३
याहस्सरय भरद्वाज-ऋषि, अग्नि देवता, त्रिष्टुप् छेद
त्वं हाँग्ने प्रथमो मनोताऽस्या धियो अभवो दस्म होती।
वं सौ वपन्नकृणोर्दुधरीतु सो विश्चमै सहमे सहयै ।।
॥६-१-१॥
श्री. वि. (प्रातरनुधाक) आमेयत, उपाकरण,
स्मा.वि. उपाकरण
मराठी भावार्थ
रत्न १९८३
हे अग्निदेवा ! देवांमध्ये तुच प्रथम उत्पन्न झालेला असून, देवांचे मन
वेधून घेतलेला असा आहेस, त्याचप्रमाणे, हे दर्शनीय देवा । या यशकांत
देवांना बोलावणारा होताहि पण तूंच आहेस. हे मनोरयपूरका 1 काय
सांगू तुझा प्रमाद ! जितके म्हणून मलाढ्य ग आहेत त्या सर्वांचा बीमोड
करण्याकरिता सर्व बाजूनी तूं आपले दुर्दम्य सामय सारखा प्रकट करीत
आला आहेस. (६-१-१),
२१७

·(२१८)
रत्न १९९३
पाईस्पत्य भरद्वाज-पि, अग्नि-देयता, प्रिटुप छंद
नू नौ अमेऽयुकेभिः स्वस्ति वेपि रायः पर्थिभिः पयः ।
तो सुरिम्यौ गुणते रासि सुग्न मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥
॥६-४-८॥
रत्न २००
पाहस्पत्य भरद्वाज परपि, अग्नि देवता, ग्रिष्टुप् छंद
यो न: मनु यो अभिवासदग्ने यो अन्तरो मित्रमहो वनुष्यात् ।
तमजरैभिपंभिस्तव स्वैस्तपा तपिष्ठ तसा तपस्थान ।।
11६-५-४॥
श्री. वि (भवायं ) अभिष्टय.
यस्तै यज्ञेन समिधा य उक्थरभिः सूनो सहसो ददाशत् ।
स मर्यवमत प्रचेता राया धुम्नेन असा वि भौति ॥
स तत्फ धाषितस्तयमले स्पृधौ याधस्व सहसा सहस्वान् ।
यष्ठस्यसे युभिरक्तो यचौभिस्त परव जरितुर्कोपि मन्म ।।
॥६-५-६ ॥
अश्याम ते काममझे तयोती अश्याम रयिं रयियः सुवीरम् ।।
अस्पाम याजमभि वाजयन्तोऽश्याम घुम्नर्मजराजर ते ॥
।।६-५-७॥
श्री. वि. (अग्नि-काम) पाल्या.
E

·(२१९) रहम १९९वें हे अग्निदेवा ! चोरादि रहित अशा निधोंक मार्गानी मुंदर संपत्ति हूँ आमच्याकडे सुखरूपपणे घेऊन ये! आम्हांला संकटांतून पार कर ! आम्ही -जे तुझे भक्त-त्या आम्ही स्तोतृजनांना मुख लामेल असे कर 1 आणि तसेच, हे देवा ! आम्ही पुत्रपौत्रादिकांसमवेत शंभर वर्षे कालक्रमणा करूं असे घडो । (६-४-८). रत्न २००३ हे अग्निदेवा ! जो भानु गुम ठिकाणी राहून आमची हिंसा करू पाहतो किंवा आमच्यामध्येच लपून राहून आमचा घात करू इच्छितो अशा उभय शना, हे अत्यंत प्रखर देवा ! ५ आपल्या चपरहित व जलवावक अशा तीश तेजाने चांगला होरपळून काढ ! (६-५-४). हे बलपुत्रा ! हे अमे ! जो भक्त यज्ञयागादिकांनी अथवा समिधा अर्पण करून किंवा 'तुझे गोड स्तुतिक्षोत्र गाऊन तुझी परिचर्या करितो, तो सद्भक मनुष्यामध्ये मोठा ज्ञानी होत्साता, सुदर घन व उज्वल कीर्सि यांनी चमझ लागतो। (६-५-५). हे अमिनारायणा ! आमची प्रार्थना सपल्याबरोबर हूं ताबडतोय असे कर की, जे शत्रू तुझ्याशी झुल घालीत आहेत त्याना बल- वान् असा तं आपल्या दुर्दम्य अशा तेजाने पार नाहीसे करून टाक ! तसेच दिव्य तेजाने चमकणारा असा तं, तुजप्रीत्यर्थ यजमानानी गाइलेल्या माननीय स्तोत्रांना प्रेमपूर्वक स्वीकारहि घर ! (६-५-६). हे अनिदेश! तुझ्या संरक्षणछनाखाली आमचे ते सर्व मनोरथ परिपूर्ण होवोत ! हे ऐश्वर्षयता ! आम्होस सामर्यसंपन्न अशी मुंदर पुत्रपौत्रादिरावति य तच धन ही प्राप्त होवोत त्याचप्रमाणे अन्नाची इच्छा करणारे जे आम्ही त्या आम्हाला अन्नामाह घडो! हे जरारहिता! आणि तशीच तुझी अक्षम्य अशी जी कीर्ति आहे, तिचाहि आम्हांस लाम पडो ! (६-५-७).

·(२२०)
रत्न २०१३
माईस्पाय भरद्वाज-ऋपि, वैश्वानर अमि-देवता, त्रियुए-छंद
मुनि दियो अतिं पृथिव्या वैश्वानरममृत आ जातमग्निम् ।
कवि सम्राजमतिथिं जनानामासन्ना पात्र जनयन्त देवाः ॥
॥६-७-१॥
औ. वि. (विधुवान्) आनिमारतशस्त्र, स्मा.वि. शिखान्यास, मंत्रपुष्पां-
जलि, श्राद्धमंत्र
नाभि यज्ञानां सदैन रयीणां महामाहावममि सं नवन्त ।
वैश्वानरं रथ्यमवराणी यज्ञस्य केतुं जनयन्त दे॒वाः ।।
॥६-७-२॥
त्वद्विषो जायते वाज्यग्ने विद्वीरासौ अभिमातिपाहः ।
वैश्वानर त्यमरमासु धेहि वसूनि राजन् स्पृहयार्याणि ॥
॥ ६-७-३ ॥
रत्न २०२ वें
पाईस्पस्य भरद्वाज-पि, वैश्वानर भमि देवता, त्रिष्टुप्-चंद
अथ कृष्णमहरर्जुन च वि वर्तते रजेसी वेद्याभिः ।
वैधानरो जायमानो न राजाऽवातिरष्योतिषाग्निस्तमौसि ।।
॥ ६-९-१॥
श्री. वि. (प्यूह दशराभ) प्रालिमारतशस्त्र-वैश्वानर निषिद्धग्न
नाहं तन्तुं न वि जानाम्योतुं न यं वर्यन्ति समरेऽतमानाः ।
कस्य स्थित् पुत्र इह वक्त्वानि परो वदात्यवरेण पित्रा ।
॥ ६-९-२ ॥

·(२२१) रत्न २०१३ धुलोकाम्या शिरोभागी असणारा, पृथ्वीवर जाणारा, मानवमात्रांचा हितकर्ता, प्रामुख्याने यशार्थ जन्मलेला, त्रिकालशानी, सुंदर प्रकायणारा, मक्तजनांचा पूज्य अतिथि, देवांच्या मुखस्थानी असलेला, र भत्ताचे रक्षण करणारा अशा अनिदेवास पशपुरोहितांनी अरणीपासून निर्माण केला. (६-७-१). यशाचा बंधक, संपत्तीचे आगर, हविरन्नाचे मोठे निधान, एवंविध अमिदेवाचे स्तोतृजन सभोवती जमून स्तुतिस्तोत्र गायन करतात. लोकाचा हितकर्ता, रथीप्रमाणे यज्ञाचा नेता व यज्ञाचा ज्ञाता अशा अग्नि- देवास ऋत्विजांनी मपनद्वारा उत्पन्न केला. (६-७-२). हे अग्ने ! तुला हवि अर्पण करणारा यजमान हा झ्यापासूनच ज्ञान प्राप्त करून घेतो आणि तुझ्या प्रसादानेच शत्रूचा पाडाव करणारे वीरपुरुष त्या प्राप्त होतात. अतएव हे वैश्वानर अग्निदेवा ! हे राजन् ! तुझे भक्त जे आम्ही स्या आम्हाला स्पृहणीय अशी धनपुत्रादि सपत्ति वहाल कर ! (६-५-३). रत्न २०२ चें कृष्णवर्ण रात्र व शुडवर्ण दिवस ही द्यावापृथ्वीमर आलटून-पालटून फिरत असतात, वैश्वानर अग्नि हा प्रकट होताच राजाप्रमाणे आपल्या प्रकाशाने अंधकाराचा नाश करतो! (६-९-१). यशरूप वस्त्राचे उमे धागे कोणते ते मी जाणत नाही. आणि आडवे कोणते तेंहि जाणत नाही. इतकेच काय, तर यशकार्यात सतत दक्ष राहून अस्विजांनी त्या उभ्या व भाडव्या धाग्यांनी विणून तयार केलेले ते यज्ञरूपी वस्त्राहि पण मी जाणत जाणत नाही. (६-९-२).

·(२२४)
रत्न २०४३
वाहस्पस्य भरद्वाज-ऋपि, अप्रि-देवता, जगती-उंद
समिनि समिर्धा गिरा गृणे शुचि पावकं पुरो अवरे ध्रुवम् ।
विप्रे होतारं पुरुवारमहै कवि सुम्नेरीमहे जातवेदैसम् ।।
।। ६-१५-७॥
श्री. वि. (दशरान) जातवेद-निविद्धान
त्वां दूतमग्ने अमृत युगेयुगे हव्यवाहै दधिरे पायुमीडयम् ।
देवासश्च मतीसच जागविं यि विश्पति नमसा नि पेंदिरे ॥
॥६-१५-८॥
विभूषन्नन उभयौँ अर्नु व्रता दुतो देवानां रजसी समीयसे ।
यत् तै पीति सुमतिमावृणीमहेऽध स्मा नस्विरूपः शिवो भव॥
॥ ६-१५-९॥
अमिझेतो गृहपतिः स राजा विश्वा वेद जनिमा जातवेदाः ।
देवानामुत यो मीना यजिष्टः स प्र यजतामृतावा ।।
।। ६-१५-१३ ॥
श्री. वि. (पन्नीसंयाज)-अनुवाक्या
अग्ने विश्वेभिः स्वनीक देवरूणीवन्तं प्रथमः सीद योनिम् ।
कुलायिनै घृतवन्तं सवित्र युई नय॒ यज॑मानाय साधु ॥
॥६-१५-१६ ॥
श्री.चि. (अग्निप्रणयन) अनुवाक्या

·(२२५) रत्न २०४३ " . समिधा अर्पून प्रज्वलित केलेल्या अग्निदेवाचे मी आतां स्तुतिस्तोत्र गातों. त्याचप्रमाणे जो स्वयंशुद्ध असून इतरांना पावन करणारा २ निश्चल आहे, अशा त्या देवाला मी यशात अग्रभागी स्थापन करतो. आणि मेधावी; होता, बहुजनपिष, द्रोहरहित, त्रिकालज्ञ व नातप्रश, अशा त्या अभि. देवाजवळ आम्ही धन देण्याविषयी प्रार्थना करतो. (६-१५-७). हे अमे ! अमर, विर्वाहक, जगत्पालक व स्तुत्य असा तुला देव व मनुष्य या दोघांनीहि आपापला प्रतिनिधि म्हणून नेमून घेतला आहे. आणि जागरण- शील, सर्वव्यापक, व लोकपालक, अशा तुझें हविरमाने पूजन करण्यात येते. (६-१५-८) हे अमे ! देव व मनुष्य या उभयतांनाहि विभूषित करणारा असा तूं यज्ञयागादि कर्मानुष्ठानात देवाचा प्रतिनिधि होऊन यावा- पृथ्वीभर संचार करीत असतोस, आणि ज्या अर्थी आम्ही तुझ्याप्रीत्यर्थ यशर्म व स्तुतिस्तोत्र इत्यादि करीत असतो त्या अर्थी त्रैलोक्यांत असणारा तूं आम्हारा गुखकर हो ! (६-१५-९). देवाचा आमवक असा तो अमिराज आमच्या ग्रहाचा अधिपति आहे. तछाच तो जन्मतःच शानी असल्यामुळे हे सर्व भूतजात तो उत्तम जाणत असतो. देव व मनुष्य यामध्ये तोच एक अत्यत पूजनीय र सत्यवत असून, देवांना तो या यज्ञानुपानांत संतृप्त करो ! (६-१५-१३). हे सुंदर ज्वालांनी सुमंडित असणान्या अग्ने ! सर्व देवांत तूंच प्रमुख आहेस. अतएव सर्व देवांना बरोबर घेऊन या सुगध. द्रन्योपेत व धृतसमृद्ध अशा उत्तर वेदीवर विराजमान हो! आणि या- प्रमाणे तूं विराजमान झालास म्हणजे मग हवि अर्पण करणान्या या यजमानाचा यश आर्जवपूर्वक त्या त्या देवांना नेऊन पोचव ! (६-१५-१६). ऋ.१५

·-
(२२६)
वयम् त्वा गृहपते जनानामग्ने अकर्म समिर्धा वृहन्तम् ।
अस्थुरि नो गार्हपत्यानि सन्तु तिग्मेन नस्तेजसा सं शिंशाधि ।।
॥ ६-१५-१९॥
रत्न २०५ वें
बाईस्पत्य भरद्वाज-ऋपि, अमि-देवता, गायत्री छंद
अम आ याहि वीतय गृणानो हव्यातये ।
नि होता ससि बुर्हिषि
॥ ६.१६-१०॥
श्री. वि. (दर्शपूर्णिमास) सामिधेनी
तं त्वा समिरिङगिरो घृतेन वर्धयामसि ।
बृहच्छौचा यविष्ठय ॥
।।६-१६-११॥
स नः पृथु श्रृयाय्यमच्छ देव विवाससि ।
बृहदमे सुधीर्यम् ॥
॥ ६-१६-१२ ॥
वामने पुष्करादध्यप, निरमन्यत ।
मनों विश्वस्य वाचतः ।। ।। ६-१६-१३ ॥
श्री. वि. अप्तिमंथन
तमु त्या ध्यड्दृषिः पुत्र ईधे अर्थर्वणः ।
वजहण पुरंदरम् ॥
तमु खा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम् ।
धनंजयं रणरणे ।।
॥ ६-१६-१५ ॥
सुवीरं रयिमा भर जातवेदो विपणे ।।
जहि रक्षासि सुकतो॥
।। ६-१६-२९॥

·(२२७) हे गृहपालक अनिदेवा ! सर्व लोकांमध्ये आम्हीच तुला समिधा अर्पण इन संवर्धन केले आहे. आणि म्हणून, देवा ! प्रार्थना ही की, आम गृहकृत्ये पुत्रपशुधनादिकांनी परिपूर्ण होवोत ! आणि आम्हांस तीक्ष्ण तेजाने सुतेजस्वी कर ! (६-१५-१९). रत्न २०५ व हे अभिदेवा ! हविमक्षणार्य म्हणून तूं आमच्याकडे ये. तसेच देवांना इवि पाँचविण्यासाठी म्हणूनहि इकडे आगमन कर, आणि स्तविला जाणारा यूँ येथे अपरलेल्या दर्भासनावर येऊन शेता होऊन बैस ! (६-१६-१०). हे अगिरसपुत्रा ! तुला आम्ही लोक. घालून व तूप ओतून संवर्धन करीत माही; तर, हे अत्यंत तरुण देवा ! तूं चांगला प्रकाशमान हो !(६-१६-११). हे तेजस्वी अमे । देणारच असशील तर आम्हास विस्तीर्ण, प्रशस्त, महान व वीर्यशाली असे धन आणून दे ! (६-१६-१२). हे अग्ने ! शिरा- प्रमाणे धारण करणान्या व सर्व जगाला वाहून नेणाऱ्या पुष्करपर्णापादन अथर्वा ऋषीने मंथनद्वारा तुला निर्माण केला, (६-१६-१३) स्याच. प्रमाणे अथर्वणपुत्र दम्य पीने शत्रूचा कर्दनकाळ व असुरपुराचा चका- चूर करणारा अशा तुझे सदीपन केले. (६-१६-१४). आणि त्याच. प्रमाणे दरमूचे मर्दन करणारा व युद्धात शत्रूची संपत्ति लुटणारा अशा तुला पाग्यपूषा नामक ऋपार्ने चांगले प्रज्वलित केले. (६-१६-१५). हे जातवेद अमे! हे विश्द्रष्टया अग्ने ! आता आमची प्रार्थना ही की पुत्रपौत्रादिकांनी युक्त असें सुंदर धन आम्हासाठी म्हणून घेऊन ये आणि हे सुकर्मन् देवा ! आम्हसि त्रास देणाऱ्या राक्षसादिकांचा पार फच्या उडवून टाक ! ( ६-१६-२९).

·(२२८)
.
त्वं नः पााहसो जातवेदो अघाय॒तः ।
रक्षा को ब्रह्मणस्कवे॥
१६.१६-३०॥
यो नौ अमे दुरेव आ मतॊ वधाय दार्शति । ।
तस्मान्नः पाद्यंहसः ।।
॥६-१६-३१॥
त्वं तं देव जिल्हा परि बाधस्व दुष्कृतम् ।
मतों यो नो जिघांसति ॥
॥६-१६-३२ ॥
आ यं हस्ते न खादिन शिशें जातं न विभ्रति।
विशामग्निं स्वध्वरम् ॥
॥६-१६-४०॥
श्री. वि. (अग्निमंथन) अनुवाक्या
प्र देवं देवीनये भरता वसुविर्तमम् ।
आ स्वे योनौ नि पीदतु ॥
श्री. वि. (अग्निमंयन) प्रहरणकालीन मंत्र
आ जातं जातवैदसि प्रियं शिंशीतातिथिम् ।
स्योन आ गृहपतिम् ।।
।। ६-१६-४२॥
रत्न २०६ ।
पाहस्पत्य भरद्वाज ऋपि, अमि-देवता, अनुष्टुप्-छंद
आ ने अग्न ऋचा हविर्खदा तष्टं भरामसि ।
ते ते भवन्तुक्षण ऋषभासौ वशा उत ।। ६-१६-४७ ॥
अग्निं देवासौ अनियमिन्धत वृत्रहन्तमम् ।
येना वसुन्यामृता तृव्हा रक्षासि वाजिनः ॥६-१६-४८ ।।

·(२२९) पुनः आणली, हे जातवेद अग्ने आमचे पागपासून रक्षण कर ! आणि तसेच, हे मंप्रेरका! आमचे वाईट इन्छिणा-या शपासूनहि आमचा स्चार कर! (६-१६-३०). फार काय सांगावे, देवा। जो दुष्टबुद्धि मनुष्य आमच्यापर हत्यार चालवून आम्हास चीत करू पाहतो, अशा त्या दुर्जनापारन व दुरितापापनाहि आमचे रक्षण कर 1 (६-१६-३१), अर्थात् उपरोक्त दुष्कर्म करणान्या दुर्गनाला प आमचा पात करण्यास उद्युक्त झालेल्या शत्रूला तूं आपल्या प्रखर वाले जाळून भस्म करून टाक ! (६-१६-१२). अहो अपर्य हो ! धनवेच्या त्या अनिदेयाला यज्ञसाधनार्थ म्हणून येथे आहवनीय अमी. मद्धे घेऊन या. तो आपल्या योग्य स्थानी येऊन बसो! (६-१६-४०). नुकताच प्रकट झालेला, अतिथीप्रमाणे प्रिय य ग्रहाचा स्वामी, अशा स्या अप्रीला जातप्रज्ञ व मुरकर अशा आइवनीय अभीत आणून त्यापन करा (६-१६-४१). मंथनापासून उत्पन्न झालेल्या अशा त्या अग्निदेवाला जन्मलेल्या पुत्राप्रमाणे म्हणा अगर वाघासारख्या क्रूर प्राण्याप्रमाणे म्हणा, अध्वर्युलोक काळजीपूर्वक धारण करोत! हे ऋत्विज हो । भक्तजनांच्या यश- मागादि मगल त्याचा निष्पादक अशा त्या अनिदेवाची आता परिचर्या करा! (६-१६-४२). रत्न २०६३ हे अनिदेया । दामास हवि आम्ही तुला मतःकरणपूर्वक अर्पण फरीत आज्ञेत. तर तुला सो हषि तरुण जवान पैलाप्रमाणे आणि वाश गायीप्रमाणे मुसेवनीय असा होवो ! (६-१६-४७). असुरदांनी अप- हार करून नेलेली संपति पुनः ज्याने त्यांच्यापासून इरण करून परत आणली ज्या प्रबल वीराने शिविरोधक राक्षसादिकांचा पार फना उद- पून दिला, अशा त्या प्रमुख र शापातक जमीला देव मग्यरित करतात. (६-१६-१८),

·(२३०)
रत्न २०७३
चारपाय भरद्वाज-ऋषि, इन्द-देवता, बिष्टुप-छंद
न यं जरन्ति शरदो न मासा न पाव इन्द्रमवकर्यन्ति ।
रस्य चिद् पर्धतामस्य तनः स्तोमैभिस्य शस्पाना ।।
॥ ६-२४-७ ॥
न बोळये नमते न रिपराय न सधते दरयुजताप स्तुयान् ।
मजा इन्द्रस्य गिरयश्चिदृष्या गंभीरे चिद् भवति गाधर्मस्मै ।।
रत्न २०८ वें
पाईरपाय भरद्वाज-पि, इन्द्र देयता, ग्रिष्टुए-द
नहि त्या शरो न तुरो न धृष्णुर्न त्यो योधो मन्यमानो युयोध ।
इन्द्र नकिश्या प्रत्यस्पेरा यिर्धा जातान्यम्यसि तानि ॥
।। ६-२५-५॥
रत्न २०९३
पाईस्पत्य भरद्वाज-ऋपि, इन्द्र-देयता, प्रिष्टुप्-संद
किर्मस्प मदे किम्वस्य पीतापिन्ः किमस्य सख्ये चकार ।
रणां पा ये निषदि कि ते अस्य पुरा विविढे किमु नतनासः ।।
॥ ६-२७-१॥
सदस्य महे सस्य पीताविन्दुः सदस्य सख्ये चकार ।
रणो वा पे निषदि सत् ते अस्य पुरा विविद्वे सद् नूतनासः ॥
॥६-२७-२॥

·(२३१) रत्न २०७३ ज्या इन्द्राला संवत्सर जीर्ण करू शकत नाहीत, महिने क्षीण करू शकत नाहीत आणि दिवस लहान करू शकत नाहीत, अशा स्या प्रवृद्ध इन्द्र देवाचें शरीर आमच्या स्तुतिस्तोत्रांनी व शस्त्रांनी गाइले असता संवर्धन पायो। (६-२४-७). आमच्याकडून स्तविला जाणारा इन्द्रदेव हा करात्याहि बलान्य माणसाला नमत नाहीं। युद्धांत स्थिर राहून लढणाऱ्या पीरालाहि दाद देत नाही! त्याचप्रमाणे उत्साही व दस्यूप्रेरित यजमानाला- हि कसल्याच प्रकारची भीक घालीत नाही ! इतकेच काय, पण मोठमोठे पर्वत सुद्धा त्याला सुगसच होतात आणि अगाध अशा स्थानात देखील त्याला थारा असा मिळतोच ! (६-२४-८). रत्न २०८ वें हे इन्द्रा ! तुझ्याबरोबर कसलाहि योद्धा लढू शकत नाही! कमलादि. र व धातकी मनुष्य झुंज घालू शकत नाही ! कसलाहि धाडसी मनुष्य घड टिकाव धरू शकत नाही ! या पूर्व यूर व बलाढ्य लोकांमध्ये तुझ्या तोडीचा, देवा ! खरोखर असा दुसरा कोणीच नाही! या सर्व लोकांचा तूं सणसणीत पराभव करणारा आहेस ! ( ६-२५-५). रत्न २०९३ (भरद्वाज इंद्राविषयी आक्षेप घेऊन म्हणतो-) सोमाया मदांत इन्द्रार्ने फाय केलें । सोम पिऊन तरी त्याने काय केलें १ आणि सोमाच्या सहवासांत राहून तरी काय केले १ यशगहात जे पूर्वीचे स्तोतृजन होते त्यांना वरी हे इन्द्रा १ तुझ्यापासून काय मिळाले । नि आतांच्या स्तोत्याना तरी काय फायदा झाला १ (६-२७-१). (भरद्वाजाची इच्छा इंद्राने पूर्ण फेल्यावर पुनः तोच वरील आक्षेपाचे पुढीलप्रमाणे निराकरण करतो.) इन्द्राने सोमाच्या मदात जे काय केले ते चांगलेच केलें। सोमपान केल्या- परहि त्याने शुभ असेंच केलें । स्या सोमाच्या सख्यांत देखील में केलें हैं सकर्मच केले । जे स्तोते यज्ञराहांत पूर्षी होते, त्यांनी, हे इन्द्रा ! तुझ्या. पासून शुभ गोष्टीच मिळविल्या आणि आतांचे स्तोते झाले तरी तुजपासून शुभ फलच प्राप्त करून घेते साले । (६-२७-२).

·(२३२)
नहि नु ते महिमनः समस्य न मघवन् मघवृत्त्वस्य विद्म ।
न राधेसोराधसो नननस्येन्द्र नकिर्दश इन्द्रियं ते॥
॥ ६-२७-३ ।।
एतत् त्यत् त इन्द्रियमचेति येनावधीरशिग्वस्य शेषः ।
वर्जस्य यने निहतस्य शुष्मात् स्वनाचिदिन्द्र परमो दुदाई ।।
॥६-२७-४॥
वर्धादिन्द्रौ या शिखरय शेषोऽभ्यापतिनै चापमानाय शिक्षन् ।
वृचीवतो यदस्यिप याया हन पूर्वे अर्धे भियसापरी दत् ।।
।। ६.२७.५॥
विशठतं वर्मिर्ण इन्द्र साकं पन्या या पुरुहूत श्रवस्या ।
वृचीवन्तः शरवे पत्यमानाः पात्रो भिन्टाना न्यान्योयन् ।।
।। ६-२७-६॥
यस्य गावावरुषा सूर्यवस्य अन्तरू पु चरनो रेरिहाणा ।
स सृर्जयाय तुर्वशं परदाद् वचीतो देयवानाय शिक्षन् ।।
॥६-२७-७ ॥
-

·(२३३) हे भगवन् ! तुझा जो महिमा आहे तो सगळा आम्ही खचित जाणू शकत नाही! तुझ्या ऐश्वर्याचाहि आम्हांस थांग लागणे शक्य नाही ! स्तुत्य असें जें तुझे रत्नमांडार आहे ते सगळे समजणे, हे देखील आम्हांस साध्य नाही आणि त्यांतल्या त्यांत विशेष सांगावयाचे म्हणजे हे की,तुझें जे दिव्य सामर्थ्य आहे, ते तर, हे इन्द्रा ! कोणालाच आकलन होण्यासारखे नाही!(६-२७-३). मात्र ज्या सामर्थ्याने त् वरशिखारया मुलाचा निःपात केलास ते तेव- तुझें सामर्थ्य, हे इन्द्रदेवा! आम्ही खात्रीने ओळखितो. केवढा प्रभाव तो तुझा ! तूं जोराने फेकलेल्या वनाचा नुसता आवाज ऐकूनच त्या वरशिखाच्या मुलांतला एक अति बलाढ्य मुलगा पटकन् गत. प्राण होऊन धपकन खाली पडला की! (६-२७-४). (त्याच्या परा- क्रमाचा आणखी एक मासला पहावयाचा असल्यास तर तो हा पहा ) चयमान राजाचा मुलगा अभ्यावर्ती नांवाचा असून त्याला या इन्द्राने संपत्ति देऊन, त्या वरशिखाच्या हजारों पुत्रांना एकजात जमिनीवर लोळ. विलें । हरियूपिया नदीच्या पूर्वमागी उभे असलेल्या वृीवान कुलोत्पन्न वरशिखाच्या हजारों पुत्रांचा त्याने जेव्हा चकाचूर केला, तेव्हा दुसऱ्या तीरावर उभा असलेला त्याचा ज्येष्ठ पुत्र, तो त्या इन्द्राचा अद्भुत पराक्रम पाहून नुसत्या धडकीनेच गतप्राण होऊन खाली आपटला ! (६-२७-५). बहुस्तुत इन्द्रा ! कीर्तीच्या लोभाने युद्धात तुला हाणून पाडून आपण कीर्ति मिळवू अशा घमेंडींत तुला मारण्यासाठी तुझ्यावर चालून आलेले, यशोपकरणांची फोडतोड करीत सुटलेले, व कवच धारण केलेले असे त्या वरशिखाच तीन हजार वीरपुत्र त्या हरियूपिया नदीतीरावर बिचारे फुकट प्राणास मुकले | देवा ! फुकट प्राणास मुकले !! (६-२७-६). शिवाय आणखी, त्या इन्द्राने तुर्वश राजाचा पराभव करून त्याचा शत्रु त्या सृजयाच्या स्वाधीन त्यास केले! आणि वरशिखाच्या लोकांचा पराभव करून, त्यांची सगळी सपत्ति अभ्यावर्ती चायमानास बक्षीस म्हणून दिली ! त्या इन्द्राचे तेजस्वी, चौगल्या गवताची इच्छा करणारे व अत्यंत वेगाने धावणारे असे जे घोडे आहेत, ते अंतरिक्षांतून संचार करीत असतात. (हा सर्व इन्द्राचा महिमा काय लहानसहान आहे १) (६-२७-७). हे जो सुंजय ·... (२३५) (भरद्वाज हा अभ्यावर्ती दायमानाची दानस्तुति अग्रीपर्दै पुढीलप्रमाणे करतो-) हे अमे! त्या धनवान् अशा पृथुकुलोसन्न अभ्यावतीं चायमान सम्माटार्ने रय, व स्त्रिया यांनी युक्त 'अशा गाईच्या वीस जोड्या मला दक्षिणा म्हणून दिल्या! ती ही दाक्षिणा कोणीहि नाश करूं शकणार नाही !! (६-२७-८). रत्न २१०३ गायी आमच्या घरी येवोत! आणि आमचे कल्याण करोत ! त्या आमच्या गोठ्यात बसोत आणि तेथेच रममाण होवोत ! नाना रूपाच्या अशा त्यांना आमच्या गोव्यांतच पुष्कळ वासरे होवोत आणि उपाकाली इन्द्रामीत्यर्थ त्या नित्य दूध देणान्या होवोत ! (६-२८-१). इन्द्रदेव हा यजन करणान्या व स्तुति करून त्यास प्रसन्न करणान्या अशा यजमानाला धन देतो. आणि त्या यजमानाचे व स्तोत्याचे माल- कीचें धन तो कधीहि अपहार करीत नाही. इतकेच नव्हे, तर त्याच्या खुद मालकीचे व आपण स्वतः दिलेलें असें उभयविध धन तो पुनः पुनः यादवीतच असतो. आणि इन्द्रनिष्ठ भक्तजनांस शत्रूला अभेद्य अशा स्थानी नेऊन ठेवितो. (६-२८-२), त्या गायी आमच्यापासून नष्ट न होवोत ! चोर त्यांची हिंण न करोत ! राचे हत्यार त्यांजवर न चालो ! ज्यांच्या साहाय्याने देवाचे यजन करतात व ज्यांना इंद्राप्रीत्यर्थ अर्पण करतात, अशा गायींसह तो गोपति चिरकाल नादो। (६-२८-३). आपल्या टापांनी धूळ उडविणारा व युदार्थ निघालेला असा खंदा घोडा त्या गायी मिळवू शकत नाही. तसेंच यशानुष्ठानकातहि ,त्यांचे विच्छेदनादि संस्कार कर- ण्यांत येत नाहीत. यजमाना या त्या गायी निर्भय अथा विशाल कुरणांट जाऊन यथेच्छ संचार करोत ! (६-२८-४). .

·(२३६)
...
रत्न २१२वें
बार्हस्पत्य भरद्वाज-ऋपि, गो-देवता, त्रिष्टुप् छंद
गावो भगो गाव इन्द्रौ मे अच्छान् गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः ।
हमा या गावः स जनास इन्द्र इच्छामीढ्दा मनसा चिदिन्द्रम् ॥
11 ६.२८-५॥
औ.वि. गो-उपस्थान
स्मा. वि. गो-स्तुति
युयं गावो मेदयथा कृशं चिदश्रीरं चित् कृणुया सुप्रतीकम् ।
भद्रं गृहं कृणुय भद्रवाचो वृहदो वयं उन्यते सभासु ।।
॥ ६-२८-६ ॥
प्रजावती: सूयवसं रिशन्ताः शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिय॑न्तीः ।
मा व स्तेन ईशत माघशंसः परि यो हेती रुद्रस्य वृज्याः ।।
॥ ६-२८-७॥
रत्न २१३ वें
याईस्पस्य भरद्वाज-कपि, गो-देवता, अनुष्टुप्-छंद
उपेदमुपपर्चनमासु गोपूर्प पृथ्यताम् ।
उप
ऋषभस्य रेतस्युपेन्द्र तव धीय
॥ ६-२८-८॥
रत्न २१४ वें
गर्ग भारद्वाज-ऋषि, सोम-देवता, ग्रिष्टुप्-छंद
स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायं तीनः किलाय रसवाँ उतायम् ।
उतो न्यस्य पपिवांसमिन्द्रं न कथन संहत आहवेषु ॥
।। ६-४७-१॥
श्री.वि. भानिमास्त शस्त्र
-

·(२३७) रत्न २१२ वें मगदेव आम्हाला गायी देवो! इन्द्रदेव आम्हाला गायी देवो। या गायी सोमाचे भक्ष्य होवोत! हे जन हो ! या गायी म्हणजे इन्द्रच होत। म्हणून मी धदागुक्त अंतःकरणाने स्या इन्द्रदेवाची इच्छा करतो, (६-२८-५).हे गायींनो ! जो कृश झाला आहे, त्यास वही पुट करता ! आणि जो निस्तेज पहला आहे त्याला सतेज बनविता ! अहो मंगल ध्यान गोमातांनो ! तुम्ही आमचे घर मंगलमय कराना ! विद्वसरि. चत तुमचे भेठ अन असे प्रशंसिल जाते. (६-२८-६). गायींनो! तुम्ही सर्व सवत्स असा हा भक्षणार्य चांगले गवत चरत जा! आणि तलावातील शुदव निर्मल उदक प्राशन करा! चोरादिकांची मात्रा तुमध्यावर न बालो। आथि ब्याादि दुर प्राण्यांची सत्तादि तुमच्यावर न मागो! आणि तसेच कद्रदेवा शप्रति तुम्हास सोडून दुर जावो! (६-२८-७). रत्म २१३ व पाणी मारून तयार केलेले है सोमरसाचे मिश्रण या गायीच्या उदरात जाऊन भिडू दे! तसेंच ते त्यांच्या गर्भाशयांतील वृपमाच्या रेतादि मिरा दे। इन्द्रा ! तुझे शक्ति पाढविणारे अमें जें त्या गायीम्या ठिकाणी भरणारे पूष त्या दुपांतदि ते मिश्रण जाऊन मिसळू दे। (६-२८-८). रस्म २१४ बैं क्षा नुकताच पिळून तयार केलेला सोमरस मोठा स्वादिष्ट असून,तितकाच तो मधुरहि पण आहे. आणि तसाच वो तोरण असून अगदी अावला अर्क आहे। अतएव त्याचे प्राशन करणान्या इन्द्राला लढाईत परामद करण्यास या साऱ्या विमुक्नात असा कोणीच समर्थ नाही (६-४७-१).

·1
(२४०)
इन्द्रः सुत्रामा स्ववाँ अवौभिः समृळीको भवतु विश्ववेदाः ।
बाधता द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ।।
॥ ६-४७-१२॥
तस्य व्यं सुमतौ यज्ञियस्याऽपि भद्रे सौमनसे स्याम ।
स सुत्रामा स्यों इन्द्रौ अस्मे आराचिद् द्वेषः सनुतर्युयोतु ।।
॥६-४७-१३ ।।
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य॒ हर॑यः शता दर्श ॥
।। ६-४७-१८॥
रत्न २१६ वें
गर्ग भारद्वाज-ऋपि, स्य-देवता, निष्टुप् छंद
वनस्पते वीड्वगो हि भूया अस्मसखा प्रतरणः सुवीरः ।
गोभिः सन्नद्धो असि वाळयस्याऽऽस्थाता ते जयतु
जेवानि ।
॥ ६-४७-२६॥
रत्न २१७ वें
गर्ग भारद्वाज-ऋषि, रथ-देवता, जगती-छंद
विस्मृथिव्याः पोज़ उद्धृतं वनस्पतिभ्यः पर्याभृतं सहः ।
अपामोन्मानं परि गोभिरावृतमिन्द्रस्य वजे हविषा रथै यज ।।
॥ ६-४७-२७॥

·(२४१) उत्तम प्रकारे रक्षण करणारा य धनम्पन्न असा वो इन्द्र- देव मारल्या संरक्षणशक्तीनिशी आम्हांस सर्वोत्तम मुस देणारा होवो। स्याचप्रमाणे सर्वश असा तो आमचा द्वेष करणान्यांची चांगली मुसंडी यळी! आणि आम्हास भयरदिव करो । अर्थात् आम्ही त्याच्या प्रसादाने . गोकृष्ट सामन्यांचे धनी होऊ! (६-४७-१२). एकंदरीत वार्य फाय, तर आम्ही त्या पूजनीय न्द्रदेवाच्या गुस्सन्न मनात घ त्याच्या कल्याणकारक करायुद्धीत रहा अरों घडो ! यन प्रकारे रक्षण करणारा वो भगवान् इन्द्रदेव आमच्या देश्यांना दरम्या दूर डायून तेथे त्यांचा परशा पामे ! (६-४७-१३). हा इन्द्र प्रत्येक रूपमा प्रतिनिधि होसाता, ते भग्न्यादि देवतारवरूप धारण करता झाला, इन्द्रा ते है देवता विविध स्वरूप हा अमि, विष्णु, दा रुद्र असें पृथक् पृथर निदर्शन कर- ण्यासाठीच आदे. अर्थात् दा इन्द्रदेवच आल्या मायाशाने भक्तांच्या छेप्रमाणे विविध स्पें धारण कान, एकाच घेळी त्यांच्या साम्या घरी जात असतो. आणि यासाठी रथास जोन ठेविलेले त्याचे हजारों पोटे सदैव सज्ज असतात. (६-४७-१८) रत्न २१६ है पागन यनलेल्या रथा ! बागला यळकर हो ! आम्हांस साल करणारा असा हो! आणि पराक्रमी वीरानी युन होऊन आमचा बचाय फरणारा दो ! तुझ्यावर चढून लढाई फरणारा आमचा शूर वीर समामांव विजय मिळयो ! (६-४७-२६). रत्न २७ हा रप दणजे लोक व वी याच्या सारभूतापासून उत्सत्र झालेले में वेज आहे, तद्प आहे. धुशापागून त्यास चांगला चिवटपणा प्राप्त झालेला अगून, पाण्याप्रमाणे तो मोठा वेगवान आहे. शिवाय त्याला बैलाच्या चामायाने उभौवादन चांगला आवळून काढला आहे. अर्थात् हा रथ म्हणजे इन्द्राच्या पत्राचा एक भाग असून, अशा त्या रथ-देवतेन्ना, हे अचों ! आता तू हविर्माग अर्पण कर ! (६-४७-२७).

·(२४२)
रत्न २१८ वें
गर्ग भारद्वाज कपि, रथ-देवता, बिष्टुपमंद
इन्द्रस्य यो मस्तामनीक मित्रस्य गों यरुगस्य नाभिः ।
सेमा नौ हव्यदाति जुाणो देव
रण
प्रति हन्या
॥६-४७-२८
गंभाय ।।
रत्न २१९ वें
गर्ग भारद्वाज ऋषि, दुंदुभि देवता, नियुप-छद
उप चासय पृथिवीमुन या पुस्त्रा ते मनुतां विष्टितं जगत् ।
स दुन्दुमै सरिन्द्रेण देवैर्दुराद् दीयो अप सेध शन् ।
॥ ६-४७-२९
मा झन्दय बटमोजो न आ पा निः निहि दुरिता वार्धमान
अप ग्रोथ दुन्दुमे दुटुना त इन्द्रस्य मुष्टिरसि बीळयस्त्र ।।
॥ ६-४७-३०
रत्न २२०वें
गर्ग भारद्वार-ऋपि, इन्द्र-देवता, जगती-द
आमरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमद् दुन्दुभिवावदीति ।
समपर्णाक्षरन्ति नो नरोऽरमार्कमिन्द्र रयिनौ जयन्तु ।।
।। ६-४७-३१

·' (२४३) , रत्न २१८ हा रय म्हणजे इन्द्राचे जणू कांधी वनच आहे ! मयताच्या सैन्या- प्रमाणे तो शीघ्रगामी आहे. दिवसा सूर्यप्रकाशात तो संचार करतो आणि वरुण ज्याची देवता आहे अशा रात्रीच्या वेळी नाभीप्रमाणे स्थिर राहतो. हे रय देवा ! आमच्या या यागानुपानाचा त् सेवन करणारा होत्साता, आम्ही दिलेल्या हविर्भागाचा स्वीकार कर ! (६-४७-२८). रस्न २१९ चें . हे दुंदुभे ! वी व युलोक यांना तूं आपल्या रणगंभीर आवाजाने निनादून सोड ! 'सर्व स्थावर जंगम सृष्टीला तुझी गर्जना सहखडून ओळखू येऊ दे । हे दुंदुभे ! इन्द्र व देव यांसह तूं आमच्या शबूंना दूर दूर-अत्यंत दूर-पिटाळून लाव ! ( ६-४७-२९). हे दुंदुभे ! आमच्या शबूंना पळ. घळीत रडावयास लाव 1 आमव्यात व आमच्या सैनिकांत बल व उत्साह उत्पन्न कर ! आमच्या संकटाचा परिहार करीत, सारखा तूं गंभीर गर्जना फरीत रहा ! आणि आम्हाला छळणान्या व दुःख देणा-या शवना पार येथून पिटाळून लाव ! तूं इन्द्राच्या वमुष्टीप्रमाणे शत्रुहंता आहेस. अतएव आमच्यात जोम उत्पन्न कर ! ( ६-४७-३०). रत्न २२० । हे इन्द्रा! शत्रूच्या गायी आमच्याकडे पळीव व त्यांनी हरण करून मेलेल्या आमच्या गायी परत आम्हांकडे आण! हा दुंदुभि सर्वास ऐकू जाईल असा गंभीर आवाज करतो आहे. हे पहा, आमचे शूर घोडेवार शशी लढण्यात आता रंगून गेले. तर, हे इन्द्रदेवा ! त्या आमच्या रणगाजी वारांना शबूंवर विजय प्राप्त होईल असें कर! (६-४७-३१).

·(२४४)
रत्न २२१वें
जिधा भारद्वाज कपि, विधदेव देवता, ग्रिदुर छद
ते नौ रायो घुमतो वानवतो दाताग भूत नृवतः पुरुक्षो. ।
दशस्यन्ती दिव्या पार्थिामो गोजाता अा मृzता च देवाः ॥
॥ ६-५०-११ ॥
रत्न २२२ ,
मषिवा भारद्वाज कपि, विश्वेदेय देयता, शिष्टुप वंद
मा नो वृाय को सनस्मा अघायते रीधिता यजत्राः।
युय हिटर रध्यो नस्तनूनो युय दक्षस्य यचसो बभूव ।।
॥६:५१-६॥
• मा य एनौ अन्यन मुजेम मा तत्कर्म पमो यच्चयने ।
विश्वस्य हि क्षयय विश्वेदेवा स्वयं रिपुस्तौ रीरिपीट ॥
नम इदुन नम आ विचामे नौ दागार पृथिवीमुन याम् ।
नमो देवैम्पो नम ईश एपा कृत चिदेनी नममा निमासे ।।
।। ६-५१-८॥
रत्न २२३ वें
ऋजिया भारद्वाज ऋषि, विश्वेदेव-देवता, अनुष्टुर-छंद
अपि पामगन्महि स्वस्तिगामनेहसम् ।
येन विश्वा परि द्विषो वृशक्ति विन्दते व ॥ ६-५१-१६॥
श्री. वि. प्रासांतून आल्यावर जावयाचा मंत्र

·(२४५) रत्न २२१ देवहो! तेजस्वी, बलसंपन्न, संततियुक्त व बहुजनस्तयनीय असें सुंदर धन तुम्ही आम्हांस देणारे व्हा ! आणि आमचे मनोरथ पूर्ण कर- णारे असे स्वर्गजात आदित्य, भूजात यमु, वाग्जात मस्त् आणि अंतरिक्ष- जात रुद्र, हे सर्व देवहो! तुम्ही आम्हास मुखी करा ! (६-५०-११). रत्न २२२ वें हे पूजनीय देवहो ! तुम्ही आमच्या शरीराचे, बलाचे आणि वाणीचे नेते आहात. तर, विनंति ही की, तुम्ही आम्हाला हिंसा करणाऱ्या चोराच्या किंवा त्याच्या स्त्रीच्या हवाली करू नका! आणि त्याचप्रमाणे आमचे जे अहित चिंतणारे शबू आहेत, त्या सर्व दुष्टजनांच्या स्वाधीनहि पण आहांस देऊ नका! (६-५१-७). हे देवहो ! दुसऱ्यांनी केलेल्या पापाची फळे भोगण्याचा प्रसग आम्हांवर न येवो ! हे वसूनो ! जे पाप केले असता आम्हांस बाधक होईल ते पाप आमच्या हातून न घडो ! हे विश्वेदेवहो । या सर्व जगताचे तुम्ही स्वामी आहां. म्हणून आमचा जो शत्रु आहे तो आपला आपण होऊनच नाश करून घेईल, असें करा! (६-५१-८). नमस्कार हा सर्वात श्रेष्ठ आहे. म्हणून मी नमस्कार आचरतो. हा नम- स्कारच पृथ्वी व द्युलोक यांरा धारण करतो. म्हणून मी देवाना हा नम• स्कार करतो. या देवाना केलेला हा नमस्कार मोठा समर्थ आहे. प्रत्यक्ष फेलेलें असें पाप जरी असले तरी ते सुद्धा या नमस्काराच्या योगाने मी विलयास नेता. (६-५१-१६). रत्न २२३ वें सुखाने जातां येणाऱ्या व उपद्रवरहित अशा सरळ मार्गावर आम्ही प्राप्त झालो आहों, की ज्या मार्गाने गेले असतां दुष्ट लोक टाळले जातात व घनाची प्राप्तिहि होते. (६-५१-१६). - --

·।
(२४०)
इन्द्रः सुत्रामा स्ववाँ अवौभिः समृळीको भवतु विश्ववेदाः ।
वाधतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ।।
॥ ६-४७-१२॥
तस्य वयं मुमतौ यज्ञियस्याऽपि भद्रे सौमनसे स्याम ।
स सुत्रामा स्ववा इन्द्रौ अस्मे आराचिद् द्वेषः सनुतयुयोतु ।।
॥६-४७-१३ ॥
रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायामि पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य॒ हर॑यः शता दर्श ॥
॥ ६-४७-१८॥
रत्न २१६ वें
गर्ग भारद्वाज-ऋषि, स्य-देवता, त्रिष्टुप् छंद
वनस्पते वीड्वगो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः ।
गोभिः सन्नद्धो असि वीळयस्वाऽऽस्थाता ते जयतु
जेवानि
1
॥ ६-४७-२६ ।।
रत्न २१७ वें
गर्ग भारद्वाज-ऋषि, स्थ-देवता, जगती-छंद
दिवस्पृथिव्याः पोज़ उद्धृतं वनस्पतिभ्यः पर्याभूत सहः ।
अपामोज्मानं परि गोभिरावृतमिन्द्रस्य वजै हविषा रथ यज ।
॥ ६-४७-२७॥
.

·(२४१) उत्तम प्रकारे रक्षण करणारा व धनसंपन्न असा तो इन्द्र- देव मापल्या संरक्षणशक्तीनिशी आम्हांस सर्वोत्तम मुख देणारा होयो । त्याचप्रमाणे सर्वश असा तो आमचा द्वेष करणाऱ्यांची चांगली मुसडी चळो! आणि आम्हांस भयरहित करो ! अर्थात् आम्ही त्याच्या प्रसादाने '. सर्वोत्कृष्ट सामन्यांचे धनी होऊ ! (६-४७-१२). एकंदरीत तात्पर्य काय, तर आम्ही त्या पूजनीय इन्द्रदेवाच्या सुपसन्न मर्जीत व त्याच्या कल्याणकारक कृपाबुद्धीत रहावे असे घडो ! सर्व प्रकारे रक्षण करणारा तो भगवान् इन्द्रदेव आमच्या देश्यांना दूरच्या दूर डांबून तेथे त्यांचा फडशा पाडो ! (६-४७-१३). हा इन्द्र प्रत्येक रूगचा प्रतिनिधि होत्साता, ते अग्न्यादि देवतास्वरूप धारण करता झाला. इन्द्राचें तें है देवता विविध स्वरूप हा अग्नि, हा वि'णु, हा रुद्र असे पृथक् पृथक निदर्शन कर- ण्यासाठीच आहे. अर्थात् हा इन्द्रदेवच आपल्या मायावतीने भक्तांच्या इच्छेप्रमाणे विविध रूपें धारण करून, एकाच वेळी त्यांच्या त्यांच्या घरी जात असतो. आणि यासाठी रथास जोडून ठेविलेले त्यांचे हजारों घोडे सदैव सज्ज असतात. (६-४७-१८) रत्न २१६ व हे वृक्षापासून बनलेल्या रथा ! चागला बळकट हो ! आम्हास साह्म करणारा असा हो ! आणि पराक्रमी वीरानी युन होऊन आमचा बचाव फरणारा हो ! तुझ्यावर चढून लढाई करणारा आमचा शूर वीर समामांत विजय मिळयो ! (६-४७-२६). रत्न २१७ वें हा रय म्हणजे शुलोक व पृथ्वी यांच्या सारभूतापासून उत्पन्न झालेले में तेज आहे, तद्रूप आहे. पक्षापासून त्यास चागला चिवटपणा प्राप्त झालेला असून, पाण्याप्रमाणे तो मोठा वेगवान आहे. शिवाय त्याला बैलाच्या चामड्याने सभोवतालून चांगला आवळून काढला आहे. अर्थात् हा रथ म्हणजे इन्द्राच्या पत्राचा एक भाग असून, अशा त्या रथ-देवतेला, हे अध्वर्यो ! आता तू हविर्भाग अर्पण कर ! (६-४७-२७). श्र.१६

·(२४२),
रत्न २१८ वें
गर्ग भारद्वाज कपि, रथ देवना, विष्णुप्-ईद
इन्द्रस्य यशो मरतामनीकं मित्रस्य गों यरंगस्य नाभिः ।
सेमा नो हव्यदाति जुाणो देव र प्रति हव्या गंमाय ।
॥६-४७-२८ ॥
रत्न २१९ वें
गर्ग मारद्वाज ऋषि, दुंदुभि देयता, मिथुप.चंद
उप श्वासय पृथिवीमत चा पुत्रा ने मनुतां विष्टितं जगत् ।
स दुन्दुमै सनरिन्द्रण देवगद् दयायो अप मेध गर्छन् ।।
॥६-१७-२९॥
आ मन्दय बटमोजो न आ पा निः पृनिहि दुरिता वार्धमानः ।
अप प्रोय दुन्दुमे दुछुनी हत इन्द्रस्य मुटिरसि वाटयस्य ।।
रत्न २२०
गर्ग भारद्वाज ऋपि, इन्द्र-देवता, जगती ईद
आमरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमद् दुन्दुभिवावीति ।
समश्चपर्णाश्चरन्ति नो नरोऽस्माकमिन्द्र रपिनौ जयन्तु ।।
॥६-४७-३१॥

·(२४३) रत्न २१८ हा रय म्हणजे इन्द्राचे जणुं काही पाच आहे ! मरुताच्या सैन्या. प्रमाणे तो शीघ्रगामी आहे. दिवसा सूर्यप्रकाशांत तो संचार करतो आणि ' •वरुण ज्याची देवता आहे अशा रात्रीच्या वेळी नाभीप्रमाणे स्थिर राहतो. हे रय-देवा ! आमच्या या यागानुष्ठानाचा तूं सेवन करणारा होत्याता, माम्ही दिलेल्या हविर्भागाचा स्वीकार कर! (६-४७-२८). रत्न २१९ में हे दुंदुभे ! पृथ्वी व द्युलोक यांना तूं आपल्या रणगंभीर आवाजाने : निनादून सोड ! 'सर्व स्थावरजंगम सृष्टीला तुझी गर्जना खडखडून ओळखू येऊ दे ! हे दुंदुभे ! इन्द्र व देव यांसह तू आमच्या शत्रूना दूर दूर-अत्यंत दूर-पिटाळून लाय ! ( ६-४७-२९). हे दुंदुभे ! आमच्या यजूंना पळ- पळीत रडावयारा लाव! आमच्यात व आमच्या सैनिकांत बल व उत्साह उत्पन्न कर ! आमच्या संकटाचा परिहार करीत, सारखा तं गंभीर गर्जना फरीत रहा ! आणि आम्हाला छळणाऱ्या व दुःख देणाऱ्या शत्रूना पार येथून पिटाळून लाव ! तूं इन्द्राच्या वज्रमुष्टीप्रमाणे शत्रुहंता आहेस. अतएव आमच्यात जोम उत्पन्न कर ! (६-४७-३०). रत्न २२० । हे इन्द्रा ! शत्रूच्या गायी आमच्याकडे पळीव व त्यांनी हरण करून नेलेल्या आमच्या गायी परत आम्हांकडे आण 1 हा दुंदुभि सर्वास ऐकू जाईल असा गंभीर आवाज करतो आहे. हे पहा, आगचे शूर घोडेस्वार शी लढयात आता रंगून गेले. तर, हे इन्द्रदेवा ! त्या आमच्या रणगाजी धीरांना शत्रूवर विजय प्राप्त होईल असें कर 1 (६-४७-३१). .

·(२४२),
रत्न २१८ वें
गर्ग भारद्वार-ऋषि, त्य-देवना, त्रिष्टा.
इन्द्रस्य वो मस्तामनीकं मित्रस्य गों यरंगस्य नाभिः ।
सेमा नो व्यदाति जुषाणो देव रग प्रति हुन्या गुमाय ।।
॥६-१७-२८॥
रत्न २१९ वें
गर्ग भारद्वाज-कपि, दुमि देवता, त्रिष्टुप-द
उप श्वासय पृथिवीमुन घो पुरुवा ते मनुतां विष्टिं जगत् ।
स दुन्दुमे सरिन्द्रेण देवराद दयौंया अप मेध गन् ।।
11 ६-४७-२९॥
आ मन्दय बलमोजो न आ पा निः निहि दुरिता बार्धमानः ।
अप प्रोय दुन्दुमे दुच्छना इत इन्द्रस्य मुटिरसि पीळयस्य ।।
॥ ६-१७-३०॥
.
रत्न २२०
गर्ग मारद्वाज-ऋषि, इन्द्र-देवता, जगती-द
आमरज प्रत्यायेमाः केतुमद् दुन्दुमिवविदीति ।
समपर्णाश्चरन्ति नो नरोऽस्माकमिन्द्र रपिनों जयन्तु ।।
॥६-४७-३१॥
T4

·:(२४३) रत्न २१८ वें हा रय म्हणजे इन्द्राचे जणू काही यत्रच आहे ! मस्ताम्या सैन्या- प्रमाणे तो शीघ्रगामी आहे. दिवसा सूर्यप्रकाशात तो सचार करतो आणि वरुण ज्याची देवता आहे अशा रात्रीच्या वेळी नामीप्रमाणे स्थिर राहतो. हे रथ-देवा ! आमच्या या यागानुठानाचा तू सेवन करणारा होत्सावा, आम्ही दिलेल्या हविर्भागाचा स्वीकार कर ! (६-४७-२८). रत्न २१९ वें " हे दुंदुभे ! पृषी व द्युलोक यांना तूं आपल्या रणगंभीर आवाजाने निनादून सोड ! 'सर्व स्थावरजंगम सृष्टीला तुझी गर्जना खडखडून ओळखू येऊ दे। हे दुंदुभे ! इन्द्र व देव यासह तू आमच्या शुधुना दूर दूर-अत्यंत दूर-पिटाळून लाव ! ( ६-४७-२९). हे दुंदुभे ! आमच्या शत्रूना घळ- पळीत रडावयास लाय ! आमच्यात व आमच्या सैनिकांत बल व उत्साह उत्पन्न कर ! आमच्या संकटाचा परिहार करीत, सारखा तू गंभीर गर्जना फरीत रहा ! आणि आम्हाला छळणाऱ्या व दुःख देणाऱ्या शत्रूना पार येथून पिटाळून लाय ! तू इन्द्राच्या वज्रमुष्टीप्रमाणे शत्रुहता आहेस. अतएव आमच्यात जोम उत्पन्न कर ! (६-४७-३०). रत्न २२० वें हे इन्द्रा । शत्रूच्या गायी आमच्याकडे वळीव व त्यांनी हरण करून नेलेल्या भामच्या गायी परत आम्हांकडे आण ! हा दुंदुमि सर्वास ऐकू जाईल असा गंभीर आवाज करतो आहे. हे पहा, आमचे शूर घोडेस्वार शशी लढण्यांत आतां रंगून गेले. तर, हे इन्द्रदेवा ! त्या आमच्या रणगाजी वीरांना शावर विजय प्राप्त होईल असे कर ! (६-४७-३१). .

·(२४) भुर॥ रत्न २२१३ ऋजिया भारदाम मावि, विश्रदरगा, विदुर- ते नौ रायो पुमतो या यतो दाता भून नृयतः पुरुक्षोः । दशस्यन्तौ दिव्याः पार्थिवासो गोजोता अन्यो मृळता च देवाः ।। ।। ६-५०-११॥ रत्न २२२३ मनिला भारद्वाम-मनि, विश्वदेय देयता, विदुर दर मा नो वृकीय वृक्ष सनम्मा अघायुते साधता यजत्राः । युर्य हि या रथ्यो नम्ननना युयं दक्षस्य वचसो ॥ ६:५१-६॥ 'मा व एनौ अन्यतं भुजेम मा तत्कम वसनो यचय । विश्वस्य हि क्षयय विश्वेदेवा स्यं शिस्तन्य रिपीट ॥ ॥६-५१-७॥ नम इदुगं नम आ विरामे नौ दावार पृथिवीमन पाम् । नमो देवेभ्यो नम ईश ए कृतं चिदेनी नमपा विधासे ।। ॥६-५१-८॥ रत्न २२३३ ऋजिवा भारद्वाज ऋषि, विश्वेदेव-देवना, अनुपुर-छंद अपि पामगन्महि स्वस्तिमाम इसम् । येन विश्वाः परि द्विषो वृति विन्दते यई ॥ ६-५१-१६ ॥ श्री. वि. प्रवासांदन आफ्यावर जावयाचा मन ·(२४५) जात नद्र, रत्न २२१ हे देवो! तेजस्वी, मलसंपन्न, संततियुक्त व बहुजनस्तवनीय भसें सुंदर घन तुम्ही आम्हांस देणारे व्हा ! आणि आमचे मनोरथ पूर्ण कर- णारे असे स्वर्गजात आदित्य, भूजात वसु, वाग्जात मरत् आणि अंतरिक्ष- हे सर्व देवहो ! तुम्ही आम्हांस सुखी करा ! (६-५०-११). रत्न २२२ वे हे पूजनीय देवहो ! तुम्ही आमच्या शरीराचे, यलाचे आणि वाणीचे नेते आहात. तर, विनंति ही की, तुम्ही आम्हाला हिंसा करणान्या चोराच्या किंवा त्याच्या स्त्रीच्या हवाली करू नका! आणि त्याचप्रमाणे आमचे जे भहित चिंतणारे शत्रु आहेत, त्या सर्व दुष्टजनाच्या स्वाधीनहि पण आम्हास देऊ नका ! (६-५१-७). हे देवहो ! दुसन्यांनी केलेल्या पापाची फळें भोगण्याचा प्रसंग आम्हावर न येवो ! हे वसूनो ! जे पाप केले असता आम्हास बाधक होईल ते पाप आमच्या हातून न घडो ! हे विश्वेदेवहो । या सर्व जगताचे तुम्ही स्वामी आहां. म्हणून आमचा जो शत्रु आहे तो आपला आपण होऊनच नाश करून घेईल, असें करा! (६-५१-८). नमस्कार हा सर्वात श्रेष्ठ आहे. म्हणून मी नमस्कार आचरतो. हा नम- स्कारच पृथ्वी व द्युलोक यांस धारण करतो, म्हणून मी देवाना हा नम- स्कार करतो. या देवाना केलेला हा नमस्कार मोठा समर्थ आहे. प्रत्यक्ष केलेलें असें पाप जरी असले तरी ते मुद्धा या नमस्काराच्या योगाने मी विलयास नेता. (६-५१-१६). रत्न २२३ वें सुखाने जाता येणाऱ्या व उपद्रवरहित अशा सरळ मार्गावर आम्ही प्राप्त झालो आहों, की ज्या मार्गाने गेले असतां दुष्ट लोक टाळले जातात घ धनाची प्राप्तिहि होते. (६-५१-१६). .

·(२४६) रत्न २२४ मानिया भारदाश गि, विदय-देवता, गायत्री-पंच विश्वे देवास आ गत शणुता म इमं हयन् । एद यहिनि पादत ॥ ६-५२-७ ।। श्री. वि. (भाप्रपणेष्टि) पंश्च देष स्मा.वि. देवतपंण महापा U-भनुपाश्या. विदेव-मापादन रत्न २२५ ऋनिश्वा भारतान-पि, विश्वे देव-देयता, त्रिपद विध देया शृणुतेमं हवं मे ये अन्तरिक्षय उप चविष्ट । ये अग्निजिव्हा उन या यजत्रा आसपास्मिन् यहिदि मादयध्वम् ।। ॥६-५२-१३ ॥ श्री. वि. (घदेयशप) पापा स्मा.मि. विश्वेदेव- रत्न २२६ जिशा भारदान-कपि, विवे देव-देवता, जगनी-द विधे देवा मम गण्वन्तु यज्ञियां उभे रोदसी अपां नपांच मन्म। मा यो वासि परिचाणि थोचे सुपिद् वो अन्तमा मदेम ।। 11 ६-५२-१४ ॥ रत्न २२७, अनिश्वा भारद्वाज ऋपि, विश्वेदेव-देवता, नियुप्-उंद ये के च उमा महिनी आहेमाया दिवो जजिरे अपो सुधस्थे । ने अस्मभ्यभिपये विश्वमायुः क्षर्प उता वरिवस्यन्तु देयाः ।। ॥६-५२-१५॥ श्री. वि. (भागयणेटि) वैश्वदेव पाज्या ·(२४७) रत्न २२४ ३ हे विश्वेदेवहो ! येथे या अनुष्ठानांत या, आमची प्रार्थना ऐका आणि या कुशासनावर बसा. (६-५२-७). रत्न २२५ वें अहो विश्वेदेवहो ! अंतरिश्वांत राहणारे असे जे तुम्ही आहां, तसेच स्वर्गामध्ये राहणारे असे जे आहां, अग्नि हा ज्यांच्या मुखस्थानी आहे आणि जे तुम्ही अत्यंत पूज्य आहां, असे ते सर्व तुम्ही माझी प्रार्थना ऐका, कृपा करून येर्षे या दर्भासनावर येऊन बसा आणि आमची सेवा गोद मानून घ्या ! (६-५२-१३). रत्न २२६ वें पूजाई असे हे विश्वेदेव, तसेच अंतरिक्ष व पृथ्वी हे उमय लोक आणि अंतरिक्षांतील अग्निदेव हे सर्व आमचे स्तोत्र श्रवण करोत ! हे देवहो ! तुम्हांस मानवत नसलेली स्तोत्रं आम्ही काही म्हणणार नाही. अतएव आम्ही तुमच्या अत्यत जवळ राहणारे असे होरसाते, तुम्ही दिलेल्या सुखा- समाधानांतच राहून आनंद मान. (६.५२-१४). रत्न २२७ में महान् असे जे कोणी अहिप्रश देव या पृथ्वीमध्ये जन्मले आहेत, उसेच जे कोणी स्वर्गागमन जन्मले आहेत आणि जे को गी अंतरिक्षापासून झाले आहेत, असे ते सर्व देव मुलांबाळांसहित आम्हांला उदंड आयुष्य, सर्व रात्री व सर्व दिवस-अर्थात् सदा सर्वकाल-देवोत !(६-५२-१५).

·(२४८)
रत्न २२८ वें
पापाय भाद्वाज-कपि, पूषा-देवता, गायत्री-छंद..
यय, स्वा पथस्पते रथं न वाजसातये।
धिये पन्नयुज्महि ॥ ६-५३-१ ।।
श्री. वि. धनेरा प्रवाशाने करावयाचा जप
अभि नो नयं वसु वारं प्रयतदक्षिणम् ।
याम गृहपनि नय ॥ ५-५३-२॥
अदिरसन्तं चिदाघणे पपन् दानाय चोदय ।
पुणेचिद् वि मंदा मनः ॥ ६-५३-३ ॥
घि पधो पार्जसात चिनुहि वि मृषो जहि ।
साधन्तामुप्र नो धियः ।। ६-५३-४ ।।
परि तृन्धि पणीनामारया हृदया कवे ।
अर्थमस्मभ्य रन्धय ॥ ६-५३-५ ।।
उत नौ गोपणि धियमश्वसा योजसामुन ।
नृवत् हि चातये ॥ ६-५३-१०॥
रल २२९ ३
पाईसत्य भारद्वाज ऋपि, सरस्यसी-देयता, अगती-छंद
इयमेदाद रभसमेणच्युन दिवोदास यायचाय दाशुषे ।
या शर्धन्तमायावादायसं पणि ता ते दावाणि तविषा सरस्वति ।
॥ ६-६१-१॥
भौ.वि. (पय सन्द) प्रगशय स्मा. वि. देषी-सूक्त

·(२४९) रत्न २२८, हे पूषन् ! हे मार्गरक्षक देवा! युद्धात जसा रथ जोडतात स्याप्रमाणे आम्ही तुला यशयागार्थ व अनलाभाय येथें जोटीत आहों. (६-५३-१), हे पूगन् देवा! आम्हां मनुष्यांना हितकर भसे धन प्राप्त म्हावे म्हणून दारिद्य नष्ट करणारा, य शुद्ध धन असलेला अशा उदार गृहपतीकडे तू आम्हारा घेऊन जा ! (६-५३-२).दे तेजस्वी पूपन् । दान देण्याची प्रवृत्ति नसलेल्या कवडीचुंबकालाहि त् आम्हास धन देण्या- विषयी प्रेरणा कर ! पणीसारख्या महालोभी मनुष्याचे देखील मन तूं आम्दाविषयीं मृदु होईल असें कर ! (६-५३-३). हे सामथ्र्यसंपन्न पूषन् ! आम्हास अन्न लाभेल असे मार्ग तू शोधून काद ! तसेंच वाट- मान्य टुटारूंसारख्या दुष्ट लोकाना ठार कर ! आणि आमचे अन्न मिळवावयाचे प्रयत्न सर्व सिद्धीस जावोत ! (६-५३-४). हे शानी पूपन् ! पणीसारख्या कप लोकांची जी कठोर हृदयें आहेत ती शस्त्राच्या तीण टॉकानें मोसकून काढ ! आणि मग अशा लोभ्यांना आमच्यासाठी घश करून घे! (६-५३-५). फार काय सग । हे पूषन् । हे देवा ! गायी, घोडे व अन्न देणारी व आम्हा भजनावर प्रेम करणारी अधी उदार बुद्धि तू आमच्या प्रपचोपभोगार्थ धारण कर! (६-५३-१०). रत्न २२९ में जिने काळ्याकमिन्न व केवळ स्वार्थरायण अशा पणीचे निर्मुलन केलें अशी ती ही सरस्वती देवी आपल्या वायश्च नामक सद्भक्ताला बलशाली व ऋणविमोचक असा दिवोदारा नावाचा पुत्र देती झाली. हे गरस्वाते । हे देवि! असा प्रकारन्या तुझ्या देणग्या आम्हा मार्यांना खरोखर महत्वाच्या अशाच आदेत. नाही असे कोण म्हणेल । (६-६१-१).

·(२५४)
रत्न २३३ वें
पारस्य भरद्वाज-कपि, दायिण देवता, निए-६५.
सं या कर्मणा समिपा हिनोमीन्दाविष्णु अपसरपारे अस्य ।
जुपेथा यज्ञ द्रविणं च भत्तमरिष्टनः पपिभिः पारयन्ता ॥
श्री.वि.(उषष्य ) मृतीय सवनातील भटाया शख.
स्मा. पि. (विष्णुसूतः)
या विश्वामा जनितारा मानामिन्द्राविण कलशा सोमधाना ।
प्र वा गिरः शरयमोना अवन्तु प्र स्तोमासो गीयमानासो अर्कः ।।
॥६-६९-२॥
इन्द्रीविष्णू मदपती मदानामा सोम यातं द्रविणो दाना ।
सं वामअन्त्यक्तुभिर्मतीनां से स्तोर्मासः शस्यानास उक्थैः ।।
11 ६-६९-३॥
आ यामश्वासो अभिमातिमाह इन्ाविष्णू सधमादों वहन्तु ।
जुपेयां विश्वा हवनामतीनामुप ब्रह्माणि शृणुतं गिरौ मे ॥
॥ ६-६९-४॥
इन्द्रा-विष्णू तत् पनुयाय्य यां सोमस्य भर्द उरु चक्रमाधे।
अकृणुतमन्तरिक्षं योऽप्रयतं जीवसे नो रजोसि !!
॥६-६९-५॥
इन्द्रयिष्ण हविषा वावृधानाऽद्विाना नमसा रातहव्या ॥
धूर्तासुती दाणं धत्तमस्मे समुदःस्पः कुलशः सोमधानः ।।
॥ ६-६९-६॥

·(२५५) रत्न २३३॥ हे इन्द्राविष्णू देवानो ! तुमचे स्तोत्र गाऊन आणि तुम्हांला हविर्भाग अर्पण करून, आम्ही तुम्हास प्रसन्न करीत आहों, तर या उधाच्या शेवटी तुम्ही या व इविभागाचे सेवन करा ! आणि संकटरहित मागानी आम्हास पार करून, आमच्या पदरांत धन टाकण्याची कृपा करा । (६-६९-१). हे इन्द्राविष्णू म्हणजे सर्व स्तुतिस्तोत्राचे जनकच आहेत. तसेच ते सोम. रसाचे प्रत्यक्ष कलशंच आहेत. हे इन्द्राविष्णूनो! आमची ही तुमच्या प्रीत्यर्थ म्हटली जाणारी स्तुतिपर शस्त्रे व तशीच अर्कस्तोत्रे तुम्हांस ऐकू येवोत ! (६-६९-२). हे इन्द्राविष्णूंनो ! तुम्ही उत्साहवर्धक सोमाचे स्वामी असून, आम्हास संपत्ति देणारे आहात, तर तुम्हीं आतां या सोमा- जवळ या ! आम्हा स्तोत्यांची म्हटली जाणारी उक्थ व अर्कस्तोत्रे तुम्हांस जाने सुमंडित करोत ! (६-६९-३). हे इन्द्राविणूनो! तुम्ही शबूंची चांगली रग जिरविणारे असून, तुमच्याबरोबरच सोमपान करणारे अश्व तुम्हांस येथे वाहून आणोत ! आम्हा स्तोतृजनांच्या सर्व स्तोत्रांचा तुम्ही स्वीकार करा! त्यासाठी माझी स्तोत्र व शस्त्रे कृपा करून प्रवण करा! (६-६-४). हे इद्राविष्णूंनो ! हे तुमचे कृत्य खरोखर स्त्युत्यच आहे. ते म्हणजे हैं. तुम्ही सोमाच्या उत्साहभरात पृथ्वीचे आक्रमण केलेत ! अंत- रिक्ष लोक अधिक विस्तृत केलांत 1 आणि ही पृथ्वी देखील आम्हास रहाययासाठी म्हणून विशाल करून ठेवलीत ! हे तुमचे कृत्य स्तुत्य नाही असे कोण म्हणेल ! (६-६९-५). हे धृतान्न इंद्राविष्णूंनो ! तुम्ही सोमार्ने प्रवर्धन पावणारे आहो. सोमपात्रांतील सोम प्राशन करणारे आणि नमस्कारपूर्वक यजमानाकडून हवि अर्पण केले गेलेले असे आहात. तर आम्हांस माता धनप्रदान करा । तुम्ही समुद्राप्रमाणे आहात. कारण सोमार्ने तुडुंब भरलेला हा कलशच जणू तुम्ही आहात. (६-६९-६).

·(२५८)
मधु नो पावापृथिवी मिमिक्षता मधुश्रुता मधुदुघे मधुबते ।
दाने यज्ञं द्रविणं च देवता महि श्रवो यामस्मे सुवीर्यम् ।।
॥ ६-७०-५॥
ऊज नो चौधे पृथिवी च पिन्वतां पिता माता विश्वविदा सुदं-
संसा । संरराणे रोदसी विश्वशम्मुवा सनि वाजे रयिमस्मे
समिन्यताम् ॥ ६-७०-६॥
रत्न २३५ चे
पायु भारद्वाज-ऋषि, धर्म-देवता, ग्रिष्टुप् छंद.
जीमूतस्येव भवति प्रतीक यही याति समामुपस्थे ।
अनाविध्या तन्वा जय त्वं सत्वा धर्मणो महिमा विपतु ॥
।। ६-७५-१.॥
श्री. वि. धर्म (फयर) स्तुति
रत्न २३६ वें
पायु भारद्वाज कपि, धनु-देयता, ग्रिष्टुप् छंद
धन्वना गा धन्नाजि जपेम धन्वना तीवाः समदो जयेम ।
धनुः शत्रौरपकाम कृणोति धन्ना सर्वाः प्रदिशौं जयेम ॥
॥६-७५-२॥
श्री. वि. घनुप्यस्तुति
रत्न २३७ ३
पायु भारद्वाज-ऋषि, ज्या-देवता, नियुप-छंद
वृक्ष्यन्तीवेदा गनीगन्ति कणे प्रियं सोयं परिपस्वाना।
यो शिते वितताधि धन्वळ्या इयं समने पारयन्ती ।
॥६-७५-३॥
श्री. वि. ज्या-स्तुति

·(२५९) उदकाचा वर्षाव करणाऱ्या, उदकाचे दोहन करणाऱ्या, उदकार्थ कर्म करणाऱ्या, आणि त्याचप्रमाणे आम्दास यज्ञ, धन, महद्यश, अन्न व सुवीर्य देणा-या अशा या देवताभूत द्यावापृथ्वी आमचेसाठी उदकाचा वर्षाव फरोत ! (६-७०-५). पितृस्थानीय द्यौ व मातृस्थानीय पृथ्वी ही आम्हांस अन्न देवोत ! विश्ववेत्त्या, सत्कर्म करणान्या, एकत्र रमणान्या, व सर्वांचे कल्याण करणान्या द्यावापृथ्वी आम्हांला पुत्रपौत्रादि संतति, अन्न व ऐश्वर्य ही देवोत ! (६-७०-६). रत्न २३५ रणभूमीवर जाणारा राजा जेव्हा अंगांत कवच धारण करतो, तेव्हां तो मेघासारखे गंभीर स्वरूप धारण करतो. हे राजन् ! अनाविद्ध शरीराने तूं शत्रूशी लढून त्यांवर जय मिळीव ! कवचाचे प्रसिद्ध सामर्थ्य तुझे संरक्षण फरो ! (६-७५-१). रत्न २३६ वें धनुष्याच्या सहाय्याने आम्ही शत्रूच्या गायी जिंक ! धनुष्याच्या जोरावर आम्ही शत्रूचा पाडाव करूं ! धनुष्याच्या योगाने शत्रूच्या कडन्या सैन्यावर जय मिळवू । हे आमचे धनुष्य शत्रूना हताय फरो। धनुष्याच्या सहाय्याने आम्ही सर्व दिशांतील शत्रूवर जय मिळवू ! (६-७५-२). रत्न २३७ ही जी धनुष्याची दोरी (ज्या) आहे, ती संग्रामसमयीं धनुष्यावर चढविली म्हणजे पार नेणारी असून, कानाशी मधुर भाषण करीत येते. आणि श्री जशी पतीला प्रेमाने आलिंगतांना गोड गोड बोलू लागते, सद्वत् ही ज्या झाली तरी वागाला आलिंगताना मधुर गुणगुणू लागते, (६-७५-३).

·(२६०)
रत्न २३८ वें
पायु भारद्वाज-कपि, भार!-देवता, निष्टुप्-छंद
ते आचरन्ती समनेव योपा मातेवं पुत्रं विभृतामुपस्थे ।
अप शत्रून् विध्यतां सविदाने आनी हमे विप्फुरन्ती अमित्रान् ॥
1॥६-७५-४॥
श्री. वि. भारी-स्तुति
रत्न २३९ वें
पायु भारद्वाज ऋपि, इपुधि-देवता, त्रिष्टुप-छंद
वव्हीनां पिता बहुरस्य पुत्रश्चिश्वा कृणोति समनावगत्यं ।
इपुधिः सड्काः पृतनाश्च पृष्ठे सर्वाः निर्मद्धो जयति प्रसूतः ।।
॥ ६-७५-५॥
श्री. वि. इषुधि(भाता )स्तुति
रत्न २४० वें
पायु भारद्वाज-ऋषि, सारथि-देवता, जगती-छंद
रथे तिष्ठन् नयति वाजिनः पुरो यत्रयत्र कामयते सुपारथिः ।
अभीना महिमान पनायत मनः पश्चादनु यच्छन्ति रश्मयः ।।
॥ ६-७५-६॥
श्री. वि. सारथिस्तुति; रश्मी( लगाम)स्तुति
रत्न २४१३
पायु भारद्वाज ऋपि, अश्व-देवता, नियुप-छंद
तीबान् घोपोन् कृण्वते वृषपाणयोऽश्वा रथेभिः सह वाजयन्तः ।
अवक्रामन्तः प्रपदैरमिान् क्षिणन्ति शत्रूरनपव्ययन्तः ।।
॥ ६-७५-७॥
अश्वस्तुति
.
श्री. वि.
+

·(२६१) रत्म २३८ ३ तशीच ही धनुष्याची दोन टोके. ती झाली तरी सारख्या विचाराच्या नवराबायकोप्रमाणे एकमेकांजवळ राहून, आई जशी मुलाला मांडीवर घेते त्याममाणे ती राजाला जवळ घेतात. ही समान विचाराने चालणारी दोन टोके या रानाच्या दृष्टयांना घायाळ करीत, त्याच्या शचा पाडया पाडोत ! (६-७५-४). रत्न २३९३ भाता हा अनेक बाणांचा रक्षण करणारा पिता आहे. कारण त्या भात्यांत अनेक पुत्ररूपी याण आहेत, हे वाण ओढून बाहेर काढीत असता तो भाता चिथा असा शब्द करीत असतो, राजाध्या पाठीवर बांधलेला वो भाता युद्धात बाणामागून वाण सारखा बाहेर शत्रूवर सोडीत असतो व गर्जना करणाऱ्या सर्व शत्रु-सेनांवर जय मिळवितो (६-७५-५). रत्न २४० में हुपार सारथी हा रथात उमा राहून पुढे असलेल्या घोड्याना जिकडे जिकडे नेऊ इच्छितो तिकडे तिकडे त्यांना तो वळवितो. आणि रथाला लावलेले जे लगाम सारयीच्या मनाप्रमाणे त्या अश्वाचे निययन करतात त्या लगामाचा महिमा, हे जनहो, तुम्ही वर्णन करा ! (६-७५-६). रत्न २४१ चें त्या रथाचे घोडे आपल्या पायांच्या टापांनी धूळ उडवीत रथासह मोठ्या वेगाने दौडत जातात व जाताना मधून मधून रणगंभीर गर्जना करतात. आणि पळून न जाणा-या हिंसक शना पादानांनी तुडवून मारे घायाळ करतात. (६-७५-७).

·(२६२)
रत्न २४२ वें
पायु भारद्वाज ऋपि, रथ-देवता, त्रिष्टुप्-छंद
रथवाहनं हविरस्यनाम यत्रायुधं निहितमस्य वर्म ।
तत्रा रयमुपं शग्मं संदेम विश्वाहा वयं सुमन॒स्यमोनाः ।।
॥ ६-७५-८॥
श्री. वि. रथस्तुति
रत्न २४३ वें
पायु भारद्वाज-ऋपि, रथगोप-देवता, ग्रिष्टुप छंद
स्वादुपंसदः पितरौ वयोधाः कृष्ठेश्रितः शक्तीवन्तो गभीराः ।
चित्रसैना इधुबला अभृध्राः सुतोवारा उरतो वातसाहाः ।।
।। ६-७५-९॥
श्री. वि. स्थगोपस्तुति
रत्न २४४ दें
पायु भारद्वाज ऋषि, माह्मण पितृ-सोमादि-देवता, जगती-छंद
ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः शिवे नो पावापृथिवी अनेहसा ।
पुषा नः पातु दुरितादृतावृधा रक्षा माकि! अघशंस ईशत ।।
॥६-७५-१०॥
श्री. वि. माह्मणपितरसोम्या चावापृथिवीपूषा-स्तुति
रत्न २४५ वें
पायु भारद्वाज-ऋषि, इपु-देवता, नियुप्-चंद
सुपर्ण वस्ते मृगो अस्या दन्तो गोभिः सनद्धा पतति प्रसूता ।
: यत्रा नरः सं च वि च दर्यन्ति तास्मभ्यमिप॑वः शर्म यंसन् ।।
श्री. वि. इषु( वाण)स्तुति
m

·(२६३) रत्न २४२ वें या राजाच्या रयांतून शत्रूना जिंकून वाहून आणलेली संपत्ति हवी.. प्रमाणे आम्हांस उत्कर्षक होते. त्या रथांत राजाचे आयुध व कवच ही ठेविली आहेत. अशा त्या सुखकारक रयाजवळ आम्ही सदैव सुप्रसन्न मनाने जावें. (६-७५-८). रन २४३३ रथाचे जे संरक्षक आहेत ते शत्रूचे अन्न नाश करणारे, आम्हांस अन्न देणारे, आपत्काली मदत करणारे, शक्ति नांवाचे आयुध धारण केलेले, अप्रतिहत, दर्शनीय सेना असलेले, बाण हे ज्याचें यल आहे, अहिंस्य, सामर्यसंपन्न, योर व शत्रुसैन्याचा पराभव करणारे असे आहेत. (६-७५-५) रत्न २४४ ३ हे ब्राह्मणांनो । हे यज्ञवर्षक व सोमाई पितरानो ! तुम्ही आमचे रक्षण करा! हे निष्पाप द्यावापृवींनो! तुम्ही आम्हांस मुखकारक व्हा ! पूषा देव आमचे संकटापासून संरक्षण करो! आणि असा कोणवाहि पापी शत्रु आमच्यावर सत्ता न चालवो ! (६-७५-१०), रत्न २४५३ बाणाला चांगले पीस लावले आहे आणि मृगाचे शिंग त्याच्या दंत- स्थानी बसविले आहे. तो याण धनुष्याच्या दोरीला जोडून घरला आहे. तो ओढून सोडला म्हणजे शत्रुसैन्यांत जाऊन पडतो. जे लोक संघानें अगर पृथकपणे संचारत असतात, तेथें वाण आम्हांस मुख देवोत ! (६-७५-११).

·(२६४)
रत्न २४६ व
पायु भारद्वाज-ऋपि, इपु-देवता, अनुष्टुप्-छंद
ऋजीते पार वृद्धि नोऽश्मा भवतु नस्तनूः ।
सोमो अधि बीतु नोऽदितिः शर्म यच्छतु ॥ ६-७५-१२॥
श्री. वि. इपुस्तुति
रत्न २४७ वें
पायु भारद्वाज-पि, प्रतोद-देवता, अनुष्टुप्-छंद
आ जघन्ति सान्या जघना उप जिन्नते।
अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान् समत्सु चोदय ॥ ६-७५-१३ ॥
श्री. वि. प्रतोद( पाक स्तुति
रत्न २४८ -
पायु पारद्वाज-कपि, हस्तन-देवता, त्रिष्टुप-छंद
अहिरिख भोगः पर्यंति बाहुं ज्यााहेति परिवार्धमानः ।
हुस्तप्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमास पार पातु
विश्वतः ।। ६-७५-१४ ॥
श्री. वि. हस्तन्न स्तुति
रत्न २४९ वें
पायु भारद्वाज ऋपि, इपु-देवता, अनुष्टुप्-छंद
आलोक्ता या रुरुशीय॑थो यस्या अयोमुखम् ।
इदं पर्जन्यरेतस इश्य देव्यै वृहनमः ॥ ६-७५-१५ ॥
श्री. वि. इषु स्तुति
अवस्टा परी पत शरव्ये ब्रह्मसंशिते ।
गष्ठामित्रान् प्र पंचस्व मामीपां कंचनोच्छिपः ।।
॥ ६-७५-१६॥

·(२६५) रत्न २४६३ हे वाणा! तूं आमचा सर्व बाजूंनी उत्कर्ष कर ! आमचे शरीर दगडा- प्रमाणे अभेद्य होवो ! सोम आमचा पक्ष घेऊन बोलो! आणि अदिति आम्हांस सुख देवो! ( ६-७५-१२), रत्न २४७ में हे प्रतोदा ! ज्या तुझ्या सहाय्याने शाहणा सारथी या घोड्यांच्या मांडयांवर व दुगणावर तडाखे लगावत असतो, असा तूं सभामांत घोडयांना प्रोत्साहित कर ! ( ६-७५-१३). रत्न २४८ चें धनुष्याच्या दोरीपासून बसणारा तडाखा निवारण करणारा असा हा हस्तन असून, तो सापाच्या शरीराप्रमाणे हाताला ( मनगटावरचा भाग) परिवेष्टन करून आहे. तो सर्व काही जाणणारा व पौषपाने युक्त असून, तो स्वतः धनुर्धारीचे सर्व बाजूंनी रक्षण करो ! ( ६-७५-१४). रत्न २४९ वें जो याण विपाने माखला आहे, ज्याच्या शिरोमागी तीपण शिंग बसविले आहे व ज्याचें कांड पर्जन्य रेत म्हणजे वृक्षाचे आहे, अशा त्या थोर बाण-देवतेला माझा नमस्कार असो । (६-७५-१५). मंत्र म्हणून तीक्ष्ण केलेल्या व हिंसा करण्यांत कुशल असणाऱ्या याणा । धनुष्यांतून सोडल्याबरोबर तूं येथून निघ! आणि शवर जाऊन पड! त्यांच्यापैकी फोमासहि शिल्लक म्हणून ठेवू नकोस 1 (६-७५-१६).

·(२६६)
वाणाः संपतन्ति
रत्न २५० वें
पायु भारद्वाज ऋपि, युद्धभूमिकवचप्रभृति-देवता, पंक्ति-छंद
यत्र
कुमारा विशिखा ईव।
तो नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म यच्छतु विश्वाहा शर्म यच्छतु ।।
॥६-७५-१७॥
श्री. वि. युद्धभूमिस्तुति
रत्न २५१ वें
पायु भारद्वाज-ऋपि, वर्म-सोम-देवता, त्रिष्टुप् छंद
मर्माणि ते वर्मणा छादयामि सोमस्त्वा राजामतेनानु यस्ताम् ।
उरीपरीयो वरुणस्ते कृणोतु जयन्तं त्वा देवा मदन्तु ॥
॥६-७५-१८॥
श्री. वि. कवच-सोम-वरुण-स्तुति
रत्न २५२ वें
पायु भारद्वाज ऋपि, देव-ब्रह्म देवता, अनुष्टुप् छंद
यो
नः यो अरेणो यश्च निष्टयो जिघाँसति ।
देवारत सर्व धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥ ६-७५-१९ ॥
श्री. वि. ब्रझ-देव-स्तुति.
सहावे मंडल समाप्त

·(२६७)
रत्न २५० वें
शेंडी नसलेल्या कुमारांप्रमाणे आमचे याण जेथे जाऊन पडतात, तेथे
ब्रह्मणस्पति आणि अदिति आम्हांला सुख देवो। (६-७५-१७).
रत्न २५१ चे
हे राजन् ! तुझी जेवढी म्हणून मर्मस्थाने आहेत, तेवढी सर्व भी
कवचाने आच्छादून टाकतों, वदनंतर राजा सोम तुला अमृतार्ने आच्छा-
दन करो! राजा वरुण तुला याहिपेक्षा श्रेष्ठतर सुख देवो! आणि विजय
प्राप्त करून घेतलेल्या तुला सर्व देव मिळून आनंदभरित करोत !
(६-७५-१८).
रत्न २५२ वें
स्वकीय असूनहि जो आमचा घात करूं पाहतो व तसाच परकीय शत्रु
आमच्या जिवावर उर्दू पाहतो, अशा उभयविध शत्रूचा सर्व देव मिळून
नाश करोत ! हे स्तोत्र माझे अंतरग कवच आहे.
सहावे मंडल समाप्त.
।

·No text on this page.

·.
मंडल सातवें
रत्न २५३ ३
वसिष्ट मैग्रावणि कपि, अमि-देवता, विराट-छंद
अग्निं नरो दीधितिभिररण्योहरतच्युती जनयन्त प्रशस्तम् ।
दुरेदृर्श गृहप॑तिमर्युम्
।। ७-१-१ ॥
श्री. वि. ( महावत) आज्यशस्त्र
दा नौ अग्ने धिया रयिं सुवीरं स्वपत्यं संहस्य प्रशस्तम् ।
न यं यावा तरति यातुमान्ि
।।७-१-५ ।।
मराठी भावार्थ
रत्न २५३ वें
अत्यंत स्तविला गेलेला, दूरचे पाहणारा, ग्रहाचा पालक, मुगम व
अरणीमध्ये असलेला असा जो अग्निदेव, त्या अमिदेवाला ऋविजानी
यज्ञात हात हलवून बोटांनी उत्पन्न केला. (७-१-१). हे शत्रूचा परा-
भव करण्यांत कुशल असलेल्या अनिदेवा! मुंदर पुत्रपौत्रादिकांनी युक्त
अशी श्रेठ संपत्ति आमच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन तू आम्हांस दे! त्या
संपत्तीवर हिंसक शत्रू झइप घालू शकणार नाहीत असें कर ! (७-१-५).

·(२७०)
मा शूनै अग्ने नि पदाम नृणां माशेर्पसोऽवीरता परि त्वा ।
प्र॒जाव॑तीषु दुर्यासु दुर्य
॥ ७-१-११ ॥
पाहि नो अग्ने रक्षसो अर्जुष्टात् पाहि धुर्तेरररुपो अायोः ।
त्या युजा पृतनायरभि प्याम्
1.७-१-१३॥
रत्न २५४ वें
वसिष्ठ मैत्रावरुणि-ऋपि, अग्नि-देवता, निष्णुप-छंद
मा नो अग्नेऽवीरते परा दा दुर्वाससेऽमतये मा नो अस्यै ।
मा नः क्षुधे मा रक्षर्स ऋतावो मा नो दमे मा वन आ जुहूर्थाः ।।
॥ ७-१-१९॥
मा नौ अग्ने दुर्भतये सचैपु देवे?ष्वग्निषु प्र वौचः ।
मा ते अस्मान् दुर्मतयो भूमाश्चिद् देवस्य सूनो सहसो नशन्त ।
।। ७-१-२२॥
न मे ब्रह्माण्यन्न उच्छंशाधि व देव मघवयः सूपदः ।
रातौ स्यामोभयास आ ते यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
॥ ७-१-२५ ।।
रत्न २५५ वें
वसिष्ठ मंत्रावरणि-पि, अग्नि-देवता, गायत्री-रुंद
अग्ने रक्षा णो अहसः प्रति म देव रीपतः ।
तपिष्टैरजरौ दह ।। ७-१६-१३ ॥
श्री. वि. (स्वस्श्ययनेटि) प्रथमाज्यमागानुवाक्या
त्वं नः पाद्यहंसो दोपविस्तरघाय॒तः ।
दिवा नक्तमदाभ्य ॥ ७-१५-१५॥

·(२७१) हे अमे। पोरेबाळे नसलेल्या म्हणजे निपुत्रिकाच्या घरात राहण्याचा आम्हांवर प्रसंग न येवो । तसेंच परक्यांच्या घरी राहण्याचा प्रसंगहि आम्हांस न शिवो! पुत्रहीन व प्रभावशून्य असे असलेले आम्ही तुझी परिचर्या करीत मुलाबाळांनी गजबजलेल्या अशा आमच्या मालकीच्या गृहात रहावे, असे घडो ! (७-१-११). हे अने, द्वेष करणाऱ्या राक्ष- सांपासून तूं आमचे रक्षण कर ! तसेच जे कवडीचुंबक, पापी व खुनशी आहेत, अशा दुष्ट लोकांपासूनहि आमचे रक्षण कर ! तुझ्या मदतीने आमचा द्वेष करूं पाहणा-या शत्रूचा आम्ही बीमोड करून टाकू ! (७-१-१३). हे अमे ! आम्हास निपुत्रिकांच्या स्वाधीन करूं नकोस! अमंगळ वो वापरणाऱ्यांच्या स्वाधीनहि करू नकोस ! त्याचप्रमाणे दुष्ट मनुष्यांच्या आधीन करूं नकोस ! आम्हास क्षुधेच्या तावडींत देऊ नकोस ! तसेच राक्षसांच्या स्वाधीनहि पण करूं नकोस ! हे देवा ! घरी काय किंवा वनी काय कोठे झाले तरी तूं आम्हांस इजा होईल असे करू नकोस ! (७-१-१९). हे अमे ! तुझे सहायभूत असे हे प्रज्वलित केलेले अग्नि आम मुखाने रक्षण करणारे होतील अशा तन्हेनें तू त्यांना उपदेश कर. आणि हे यलपुत्र अनिदेवा । तेजस्वी अशा तुझी अवकृपा आम्हांवर चुकून सुद्धा होणार नाही, असे घडो ! (७-१-२२). हे अमे ! आमच्यासाठी लवकर शुद्ध अन्न तयार कर। हे देवा! हविसंपन्न अशा आम्हाला अन्न दे! आणि तुझ्या कृपाप्रसादास आम्ही स्तोतृजन व यजमान असे दोघेहि पात्र होऊ असे घडो ! आमचे अक्षय मंगल कस्न हे देवहो। तुम्ही आमचे सदैव रक्षण करा ! (७-१-२५). रत्न २५५३ हे अमे ! सर्व पापांतून तूं आम्हास पार ने ! जरारहित असा तूं आमचा द्वेष करणान्यांना प्रखर तेजाने जाळून खाक कर । (७.१५-१३). हे अहिंस्य अमे ! तूं रात्रीचा अंधःकार निवारण करणारा आहेस. तर सर्व पापातून च हिंसक शत्रूपासून तूं आमचे रक्षण कर ! (७-१५-१५).

·(२७२)
रत्न २५६वें
वसिष्ट मैत्रावरणि-ऋषि, अप्ति-देवता, प्रगाथ-छंद
स्वमग्ने गृहपतित्वं होता नो अध्वरे । त्वं पोता विश्ववार
प्रचता यक्षि वेपि च वार्यम् ॥ ७-१६-५ ।।
कृधि रत्नं यजमानाय सुक्रतो त्वं हि रत्नधा असि ।
आ न ऋते शिशीहि विश्वमृत्विन सुशंसो यश्च दक्षते ॥
१-१६-६॥
रत्न २५७ में
वसिष्ठ मैनावरुणि-कपि, इन्द्र-देवता, त्रिष्टुप्-छंद
त्वे ह यत्पितरश्चिन्न इन्द्र विश्वा वामा जरितारो असन्यन् ।
गायः सुदुधास्त्वे ह्यश्वास्त्वं देवयते वनिष्ठः ॥
॥ ७-१८-१॥
श्री. वि. महावत
राजैव हि जनिभिः क्षेप्येवाऽव धुभिरभि यिदुष्कविः सन् ।
पिशा गिरो मघवन् गोभिरश्वैस्त्याय॒तः शिशीहि राये अस्मान् ॥
।। ७-१८-२॥
इमा उ त्वा पस्पृधानासो अत्रं मन्द्रा गिरी देवयन्तीरुप स्थुः ।
अर्वाची ते पथ्या राय ऐतु स्याम ते सुमताबिन्द्र शर्मन् ॥
॥ ७-१८-३॥
धेनुं न त्यो सूर्यबसे दुदुक्षन्नुप ब्रह्माणि ससृजे वसिष्ठः ।
स्वामिन्मे गोपति विश्व आहाऽऽन इन्द्रः सुमति गन्त्वच्छ ।।
!! ७-१८-४॥

·(२७३) रत्न २५६३ हे विश्ववंद्य अमे! तूं या आमच्या यागांतला यजमान आहेस. देवांना बोलावणारा होताहि तूंच आणि पोवाहि पण तूंच आहेस. सुश असा तू या श्रेष्ठ हवी, देवाप्रीत्यर्थ यजन कर आणि स्वतः हि भक्षण कर ! (७-१६-५). हे शुभकर्मन् अमे ! यजमानाला तूं घन दे! कारण तूं धनंदाता आहेस. आमच्या यात सर्व ऋत्विजांना तेजस्वी कर! व चांगली स्तुति करणारा असा जो होता आहे, त्याचा उत्कर्ष कर ! (७-१६-६). रत्न २५७ वें हे इंद्रा! आमच्या वाडवडिलांनी तुझी स्तोत्रं गाऊनच सर्व सपत्ति तुझ्यापासून प्राप्त करून घेतली. ( म्हणून आम्हीहि धनप्राप्तीसाठी तुझेंच स्तवन करतो.) कारण तुझ्याजवळ चांगल्या दुभत्या गायी व उमदे घोडे आहेत. आणि यशोपाराकांना तूं धन देणारा आहेस (७-१८-१). हे इंद्रा | राजा ज्याप्रमाणे आपल्या स्त्रियांसहित असतो वदत् तू देखील आपल्या तेजस्वी किरणांसहित असतोस. हे घनवता! तू शानसंपन्न असल्यामुळे तुझी स्तुति करणाऱ्या आम्हांस सुवर्ण, गायी, घोडे देऊन आमचे रक्षण कर ! आणि तुझे उपासक अशा आम्हाला धनप्राप्तीस योग्य कर ! (७-१८-२). हे इंद्रा! ह्या यशांत अहमहमिकेने एक- भेकांशी स्पर्धा करणारी अशी श्रवणीय स्तोत्रं म्हटली जात आहेत. म्हणून तुझ्या संपत्तीचा ओघ आम्हांकडेच वळो ! आणि तुझ्या सुप्रसन्न मर्जीत राहणारे आम्ही सुखात सदैव नादं असे घडो ! (७-१८-३). चांगल्या तृणाने समृद्ध असणाऱ्या गोठ्यांतील गायीप्रमाणे उत्तम हवींनी संपन्न अशा यज्ञगृहात राहणारा जो तूं, त्या तुझ्यापासून संपत्ति मिळवू इच्छि- णारा मी वसिष्ठ तुही स्तोत्रं गात आहे. मला सर्व लोकांनी तूच गोपति आहेस असे सांगितले आहे. या आमच्या स्तुतीला अभिलक्षन इंद्रदेव आम्हांकडे येवो । (७-१८-४), *16

·(२७४)
अर्णासि चित्पप्रथाना सुदास इन्द्रो गाधान्यकृणोत्सुपारा ।
शर्धन्तं शिम्युमुचर्यस्य नन्यः शार्प सिन्धनामकृणोदशस्तीः ॥
।। ७-१८-५॥
पुरोळा इत् तुर्वशो य९रासीद् राये मत्स्यासो निशिता अपीव ।
अष्टिं चक्रुर्भगवो द्रुह्यश्च सखा सांयमत विपूचीः ।
॥७-१८-६॥
मा पक्यासौ भलानसौ भनन्तालिनासो विशुणिनः शिवासः ।
आ योऽनयत् सधमा आर्यस्य गव्या वृत्सुभ्यो अजगन् युधा नून् ।
।। ७-१८-७ ॥
दुगप्यो । अदिति सेवयन्तोऽचेतसो वि जगभ्रे परप्णीम् ।
महाविध्यक् पृथिषी पत्यमानः पृशुष्कषिरशयञ्चायमानः ॥
।।७-१८-८।।
ईयुरर्थ न न्युर्य परणीमाशुश्चनेदैभिपित्वं जगाम ।
सुदास इन्द्रः सुतुर्कों अमित्रानन्धयन्मानुषे वधियाचः ।।
॥७-१८-९॥
ईयुर्गावो न यवसादगीपा ययाकृतमभि मित्रं चितासः ।
पृभिंगायः मिनिमपितासः शुष्टिं चंकुर्नियुतो रन्तयश्च ।।
॥ ७-१८-१०॥

·(२७५) स्तुत्य अशा इन्द्राने सुदास राजाकरितां परुष्णाचे वाढते पाणी उथळ करून, त्यांतून पार होऊन जाण्यास योग्य असें केले आणि त्या उत्साही शिम्यूला शिम्यूला नदीमध्ये जलसमाधि दिली ! (७-१८-५). पुढारी व यज्ञकुशल असा तुर्वश नांवाचा राजा होता. त्याने मत्स्य लोकांवर स्वारी केली. त्या वेळी भृगु व दुयु यांनी त्याचे प्रिय केले. इन्द्राची वेगवेगळी प्रार्थना करणाऱ्या त्या दोघापैकी तुवंशाचा , संखा जो इन्द्र 'त्याने आपल्या सख्याला म्हणजे तुर्वशाला तारले, (७-१८-६). पक्थ, भलानस, अलिनास, विषाणी व शिव हे इंद्राला स्तविते झाले. कारण सोम पिऊन मदयुक्त झालेला वो इंद्र आर्याच्या गायींचे कळप हिंसकापासून हरण करून परत आणता झाला व स्वतः तो गोसंघ मिळविता झाला. त्या वेळी युद्धांत त्याने शत्रूना ठार मारले (७- १८-७). दुष्ट व मूर्ख असे ते सुदासाचे शत्रु दुथडी भरून वाहणाऱ्या पर. णीचे तीर फोडते झाले.तो सुदास राजा इन्द्राच्या प्रसादामुळे जमिनीवरच टिकून राहिला. पुढे मुदासाचा शत्रु जो चायमान कवि तो पळून जात असता सुदासाकडून मारला जाऊन यांतील पशूप्रमाणे जमिनीवर पसरून पडला ! (७-१८-८). परुष्णी नदी पुनः पूर्ववत् वाहूं लागली. तिच्या काठावरील सखल प्रदेशांत पाणी पसरेनासे झाले. राजा मुदासाचा घोडा पुढे इष्ट स्थळी सुरक्षित जाऊन पोचला. त्या सुदामराजासाठी इन्द्राने त्या बडबड्या शत्रूना त्यांच्या वीरपुत्रांसहित जिंकून वश करून घेतले. (७-१८-९). गवळ्यानें न राखलेल्या गायी ज्याप्रमाणे कुराणातील गवताकडे धूम ठोकतात तद्वत् पृश्नीने पाठविलेले व पिंगट वर्णाचे घोडे असोले मरुद्रण पूर्वी ठरल्याप्रमाणे इन्द्राला साहाय्य करण्याकरिता म्हणून धावून आले. खुषींत असलेले त्यांचे घोडे तेव्हां मोठ्या वेगाने दौडत सुटले होते. (७-१८-१०).

·(२७७) जो सुदास राजा . कीतीच्या इच्छेनें परुष्णीच्या दोन्ही तारांवरील वैकर्ण नावाच्या एकवीस लोकांना ठार मारता झाला, तो यसंग्रहात तरुण अध्वर्यु जसा सपासप दर्भ छाटतो, तद्वत् शत्रूचा पार सप्पा उडविण्यास समर्थ झाला ! शूर इंद्राने मरुतांना प्रोत्साहन दिले, ते सुदा- साला मदत करण्यासाठी म्हणूनच, (७-१८-११). नंतर त्या वनबाहु इंद्राने भ्रुत, फवष. वृद्ध आणि दुह्य यांना क्रमाने जलसमाधि दिली ! या प्रसंगी, हे द्रा! तुझी इच्छा घरून जे तुला स्वविवे झाले, ते भक्त तो सख्य मिळविते झाले. (७-१८-१२). ह्या कवादिकांची सर्व बळकट पुरे व त्याबरोबरच त्यांचे सात बळकट तट ह्यांचा इन्द्राने आपल्या सामर्थ्याने विध्वंस करून, ते पार धुळीत मिसळून टाकले आणि अनुपुत्राचें धन तृत्तूंना बांटून दिले. आता त्या बडबड्या पुश्वर आम्ही युद्धांत खास जय मिळवूच मिळवू ! (७-१८-१३). गायींचा लोभ धरणारे अनचे एफचेसाठ व दुय्चे सहा हजार सासष्ट वीर त्या इन्द्राने सुदासाकरितां खाली जमिनीवर एकजात लोळविले. हे सर्व पराक्रम त्या इंद्राचेच का म्हणाना । (७-१८-१४), इन्द्राशी अजाणतेपणे सुज खेळू लागलेले वे दुष्टमित्र तृत्सलोक सखल प्रदेशांत वाहणाऱ्या पाण्याप्रमाणे जीव घेऊन सैरावैरा पळत सुटले ! नंतर सुदासाच्या पराक्रमाने त्राहि भगवन झालेल्या त्या तृत्तूंनी आपली सर्व संपत्ति सुदामास सोडून दिली. (७-१८-१५). या पृथ्वीवर सुदासाची हिंसा करू पाहणारे, इन्द्राची उपासना न करणारे व चिजविलेले अन्न देवांना सोडून खाणार अशा सुदासान्या मस्त चना त्या इंद्राने एकजात जमिनीवर लोळविले आणि क्रोधाने फणफणणाऱ्या शकुंचा रोष चांगलाच जिरविला ! अखेर सुदामाच्या धनी रणातून पला. यनाचा मार्ग स्वीकारला ! (७-१८-१६). ।

·(२७९) इंद्राने . त्या समयीं दरिद्र दरिद्र सुदासाकडून' मोठे दानकर्म करविलें। शेळीकडून त्याने सिंहाला मारविल! व यूपाचे कंगोरे सुईकडून करविले ! सुदासाला त्यार्ने सर्व भोग्य संपत्ति मिळवून दिली ! (७-१८-१७). हे इद्रा ! तुझे बहुतेक शत्रु तुला वश झाले आहेत, एवढा मोठा गर्विष्ठ तो भेदासूर ! तोसुद्धा तुझ्या स्वाधीन झाला आहे ! तुझें स्तवन करणान्यांना छळणान्या त्या भेदासारख्या मुदास- शत्रूवर तुझे प्रखर वन फेंकून त्याला चांगले शासन कर !(७-१८-१८). त्या युद्धात सुदासशत्रु जो भेद त्या दुष्ट भसुराला इन्द्र अखेर ठार मारता झाला! त्या वेळी यमुनातीरवासी लोकांनी व तृत्सूच्या लोकानीं त्या इन्द्राला तोपविले, आणि अज, शिव व या यांनी युद्धांत पकडलेल्या घोडयांची डोकी बलि म्हणून अर्पण केली ! (७-१८-१९). हे इन्द्रा! तुझी पुरातन कृपा व संपत्ति ही उपांप्रमाणे असंख्य आहे. तशीच सुशी नवी कृपा व सपत्ति ही झाली तरी असख्यच आहे. मन्यमानाचा मुलगा जो देवक, त्यास तू ठार केलेंस आणि त्याचप्रमाणे शंबरासुरासहि पर्वतावरून ढकलून नीट जमिनीवर लोळवता झालास 1 (७-१८-२०). हे इंद्र- देवा ! राक्षसांना ठार करणारे पराशर-शक्ति-वसिष्ठप्रभृति ऋपी तुझी कृपा मिळविण्याच्या बुद्धीने घरामध्ये तुला प्रसन्न करतात आणि पालक अशा तुझ्या मैत्रीला मुळीच विसरत नाहीत, आणि म्हणूनच त्या स्तोतृजनांना सुदिन प्राप्त होतात. (७-१८-२१). हे अग्मिनारायणा! देववाताचा नातु व पिजवनाचा पुत्र जो सुदास राजा त्याजकडून दोनों गायी व स्त्रीयहवर्तमान दोन रय याप्रमाणे मिळालेल्या दानास इन्द्राची स्तुति कर- शारा मी योग्यच असून, यज्ञगृहांत होत्याप्रमाणे वेदीयमोवती फिरतों 'आहे. (७-१८-२२). पिजवनपुत्र सुदासाने दान म्हणून दिलेले मुव- र्णालंकारविभूपित, अवघड ठिकाणी सरळ चालणारे व पृथ्वीवर नावाज- लेले असे चार घोडे रयांत बसलेल्या पुत्रवत् पालनीय अशा मज वसि. छाला पुत्राच्या अन्नासाठी सुखरूप वाहून नेतात, (७-१८-२३).

·(२८१) ज्याची कीर्ति विस्तीर्ण अशा या द्यावापृथ्वीत दुमदुमून राहिली आहे, जो उदार दाता श्रेष्ठ श्रेष्ठ लोकांना धन देता झाला, त्या सुदास राजाला सप्तलोक इन्द्राप्रमाणे स्ववितात. नदीच्या तीरावर तो सुदास राजा युध्या- मधी नावाच्या शत्रूला ठार मारता झाला ! (७-१८-२४)हे मार्गदर्शक मरुत् हो ! सुदास पिता जो दिवोदास, त्यास ज सहाय केलेत त्याचप्रमाणे या मुदासालाहि तुम्ही सहाय करीत जा] भक्त पिजवनपुत्र सुदासाच्या परा,हि रक्षण करा! आणि त्याचे बळ अविनाशी व अक्षय्य होईल असे पदो। (७-१८-२५). रत्म २५८३ - जो इंद्र शिंगासारखा तीक्ष्ण व वृषभासारखा भयंकर आहे, जो एकाकी असूनहि सर्व शना स्थानभ्रष्ट करतो आणि यश न करणाऱ्यांच्या घरा- दाराचें अपहरण करतो अशा प्रकारचा, हे इंद्रा ! जो तू, तो तूं सोमरस काढणाऱ्या भक्तजनारा घनदाता आहेस ! (७-१९-१). हे इंद्रा। ज्या वेळी तूं त्या अर्जुनाचा मुलगा जो कुत्स त्याला घन देऊन, शुष्ण व कुपव या दासांना वश करून घेतलेंस, त्या वेळी तूं स्वतः शुरूषा कस्न त्या कुत्साचे त्या युद्धांत रक्षण केलेस. (७-१९-२). हे शत्रूवर तुट्न पडणान्या इन्द्रा! तुला हविभाग अर्पण केलेल्या सुदास राजाचं वज्राच्या सहाय्याने व इतर गर्व संरक्षणसाधनांनी तूं उत्तम प्रकारे रक्षण करता झालास. वसेच भूमीच्या निमित्तार्ने लढाई चालली असता त्या लढाईत पुरुकुत्साचा मुलगा जो सदस्य त्याचे व तसेंच पुहि तू रक्षण केलेंस ! (७-१९-३).

·। (२८२)
वाजम् ।।
त्वं नृभिन्मणो देववीती भूरीणि वृत्रा हर्यश्व हंसि ।
त्वं नि दस्यु चुरि धुनि चाऽस्वापयो दुमीतये सुहन्तु ।।
।। ७-१९-४॥
तवं यौलानि वजहस्त तानि नव यत् पुरौ नवति च सपः ।
निवेशने शततमाविवेपीरहश्च वत्र नमुचिमुताईन् ।
॥ ७-१९-५॥
स ना तात इन्द्र भोजनानि रातहव्याय दाशुषे सुदासे ।
वृणे ते हरी वृर्पणा युनज्मि व्यन्तु
ब्रह्माणि
पुरुशाक
॥ ७-१९-६॥
मा ते अस्यां सहसावन् परिष्टायुधाय भूम हरिवः परादै ।
त्रायस्व नोऽयुकेविरूयस्तर्व मियासः सुरिर्पु स्याम ||
।। ७-१९-७॥
श्री. वि. (आयुष्कामेष्टि ) इंद्र-याग्या.
प्रियास इत् ते मघवन्नभिष्टौ नरौ मदेम शरणे सोयः ।
नि तुर्वशं नि या शिशीह्यतिथिग्वाय शंस्य करिष्यन् ।।
॥७-१९-८॥
सघश्चिन्नु ते मघवन्नभिष्टी नरः शंसन्त्युक्यशास उक्या ।
ये ते हवेभिर्वि पारदशिनस्मान् वृणीप्य युाय तस्मै ।। .
॥७-१९-९॥
.

·(२८३) हे ऋत्विजांकडून स्तवनीय इंद्रा ! मक्तांच्या सहाय्याने लढाईत तूं पुष्कळ शञ्चा पार फडशा पाडणारा आहेस ! आणेि हे हरी नांवाचे घोडे अस. लेल्या इंद्रा ! तूं दभीति नावाच्या राजपासाठी चुमुरि व धुनि यांसारख्या प्रवल दस्यूंना वज्राने मारुन त्यांना जमीनदोस्त कस्न टाकलेस! (७- १९-४). हे पनहरता ! हे इंद्रदेवा ! केवढा योर पराक्रम तो तुझा हूँ जेव्हा शंबरासुराची नव्याण्णव पुरे एकजात पार फोडून टाकलीस आणि मग जेव्हा तूं त्याच्या शंमराम्या घराचे निवासार्य म्हणून आक्रमण केलेंस वेन्हा त्या शंबरासुराला तं ठार केलेंस आणि नमुचीलादि तीच वाट दाखविलीस ! (७-१९-५). हे इंद्रा ! तुला हविर्भाग अर्पण करणान्या भक्त सुदाछाला तूं दिलेली संपत्ति शाश्वत झाली. हे बहुकर्मन् इंद्रा | भक्त- कामकल्पद्रुम अशा तुला येथे घेऊन येण्यासाठी हरी नांवाचे तुझे सामर्थ्य- संपन्न धोडे मी रथाला जोडतो, आमची स्तोत्रं बलशाली अशा तुझ्याकडे जावोत ! (७-१९-६). हे बलवंता ! हे अश्वयुक्त इंद्रा ! आमच्या स्तोत्राच्या सहाय्याने तुझ्या शोधात असतां हिंसकाच्या आहारी पडण्याचा आम्हांवर मसंग न येवो! हे देवा ! तूं आपल्या अबाध रक्षणांनी आमचे रक्षण कर ! आणि तुझ्या स्तोतृजनांमध्ये आम्ही प्रिय होऊन राहूं अर्से घडो ! (७-१९-८).हे भनवंता ! इंद्रदेवा ! तुझी प्राप्ति व्हावी म्हणून तुझें स्तोत्र गाणारे तुझे मित्र आम्ही तुला प्रिय होऊन घरातच आनंदाने कालक्रमणा करू, अतिथिग्व दिवोदासाला तूं सुखात ठेव आणि तुर्वश व याद यांना वश करून घे! (७-१९-८). हे धनवन् इंद्रदेवा ! तुझ्या माप्तीसाठी जे स्तोतृजन उपनांवाची स्तोत्रं गातात आणि त्या स्तोत्राच्या योगाने पणीसारख्या कपडाचुयकांना देखील दानप्रपत्त करतात, त्या आमचा तूं तुझें तें सख्य पुढे चालविण्यास म्हणून स्वीकार कर ! (७-२९-९).

·(२८४)
एने स्तोमा नरां तम तुभ्य॑मस्मयची ददेतो.मघानि ।
तेपामिन्द्र वृत्रहत्यै शिवो म: सर्खा च शूरोऽविता चं नृणाम् ।।
॥ ७-१९-१०॥
म् ईन्द्र शूर स्तर्वमान ऊती ब्रह्मजूतस्तन्वो वावृधस्व ।
उप नो वाान् मिमीघुप स्तीन् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
॥७-१९-११॥
रत्न २५९ वें
पसिष्ट मैग्रावरगि-ऋषि, इन्द्र-देवता, निष्टुप्-छंद.
वृषा जजान वृषण रणाय तमु चिनारी नय ससूव ।
प्र यः सैनानीरध नृम्यो अस्तीनः सार्वा गवेषणः स धृष्णुः ।।-
।।७-२०-५॥
श्री. वि.(महायत) निकेवल्पशस्त्र
सन त्वयताया इषे धासमना च ये मघवानो जुनन्ति ।
वस्वी पु ते जरित्रे अस्तु शक्तिय पोत स्वस्तिभिः सदा नः ।।
।। ७-२०-१०॥
रत्न २६० वें
घसिष्ठ मैत्रावरुनि-ऋपि, इन्द्र-देवता, प्रगाथ-छंद.
न यात इन्द्र जूजुवुनों न वन्दना शविष्ठ वेधाभिः ।
स संधया विपुंणस्य जन्तोर्मा शिश्नदेवा अपि गुत नः ।।
॥७-२१-५॥.
।
,

·(२८५) दिला. असा हे नायका ! हे इंद्रदेवा ! तुला हविर्माग अर्पण करणारे लोकांचे हे संघ आमच्याकडे आले आहेत. तर त्यांचे तूं संग्रामात कल्याण करणारा हो। त्यांचा सखा शे! आणि देवा ! रक्षणकर्ताहि पण हो । (७-१९-१०). हे शूर इंद्रा ! आज आमच्याकडून स्तविला जाणारा व स्तोत्राने मोसा- हित झालेला तूं शरीराने व रक्षणानें वृद्धिंगत हो! आणि आम्हांस खाव- यास अन्न व रहावयास सुरक्षित असे घरदार दे! हे देवहो ! तुम्ही आम कल्याण करून आमचे सदैव रक्षण करा! (७-१९-११). रत्न २५९ वें वीर्यशाली कश्यपाने भक्तकामकल्पद्रुम अशा इंद्रास युद्धासाठी म्हणून उत्पन्न केले. लोकहितकारक अशा त्या इंद्रदेवाला माता अदितीने जन्म तो इद्र लोकांचा सेनापति, व जगाचा ईश्वर आहे. तसाच तो शबूंचा नाश करणारा, गायींचा शोध लावणारा व शत्रूवर हला करणारा असा आहे. (७-२०-५). हे इंद्रदेवा! तुझ्या कृपेने लाभलेल्या अन्नाचा उपभोग घेण्यासाठी म्हणून तूं आमचे रक्षण कर ! आणि जे धनिक लोक तुला स्वतः हविर्भाग अर्पण करतात, त्यांचेंहि पण रक्षण कर ! तुझी अत्यंत प्रशस्त अशी स्तुति करण्यासाठी म्हणून तुझा स्तुतिपाठक जो मी, त्या मला सामर्य लामो! देवहो! आमचे कल्याण करून सदैव आमचे रक्षण करा ! (७-२०-१०), रत्न २६०३ हे इंद्रदेवा! आम्हांस राक्षस ठार मारणार नाहीत असे घडो आणि हे बलिया ! तसेंच ते दुष्ट थाम्हांस आमच्या मुलाबाळांपासून दूर करणार नाहीत, असेहि घडो । तो इंद्र आमचा स्वामी असून, शत्रूवर सत्ता चाल- विण्यास तो उत्सुक आहे. शिश्नक्रीडेत मग्न असणारे शिभदेव आमन्या यात न येवोत ! (७-२१-५). ।

·(२८६)
रत्न २६१ वें
पसिष्टपुन ऋषि, पसिष्ठ-देवता, निष्टप्-उंद
न त्वावा अन्यो दिव्यो पार्थिवो न जातो न निप्यते ।।
अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनौ गव्यन्तस्त्वा हवामहे ||
।। ७-३२-२३ ॥
श्री. चि. ( महाप्रत ) निकेवल्य
मा नो अज्ञता वृजना दुराभ्यो। मार्शिवासो अब क्रमुः।
स्वयां वयं प्रवतः शश्वतीरपोऽति शूर तरामसि ।।
11७-३२-२७॥
रत्न २६२ वें
वसिष्टपुय ऋपि, वसिष्ट-देवता, शिष्टुप् छंद.
उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोदिया ब्रह्मन् मनसोऽधि जातः ।
द्रुप्स स्कनं ब्रह्मणा दैव्यैन विश्वे देवाः पुष्करे स्वाददन्त ।।
।। ७-३३-११॥
सत्रे हे जाताविपिता नमोभिः कुम्मे रेत: सिपिचतुः समानम् ।
ततो हु मान उदियाय मध्यात् ततो जातमृषिमाडुर्वसिष्टम् ।।
॥७-३३-१३ ।।
रत्न २६३ वें
वसिष्ट मैनावरुणि-ऋपि, विश्वेदेव-देवता, त्रिष्टुप-छंद,
शं न इन्द्राग्नी भवतामवौभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या ।
शमिन्द्रासोा सुविताय शं योः शं न इन्द्रापुपणा वाजेसातौ ।।
॥ ७-३५-१॥
श्री. वि. (महानानीव्रत) जप. स्मा.वि. शांतिपाठ, वास्तु-प्रोक्षण
-
+MM

·(२८७) रत्न २६१ वें हे पनवन् इन्द्रदेवा ! तुझ्या वोडीचा असा स्वर्गात काय अयवा या पृथ्वीवर काय, दुसरा कोणी जन्मत नाही, मार्गे कधी जन्मला नाही ! व सहि पण जन्मणार नाही ! अश्व व गायी यांची इच्छा करणारे हविसंपन्न माम्ही तुला या यशांत पाचारण करीत आहों. (७-३२-२३). हे इंद्रा! चोरटया मार्गानी जाणारे, हिंसा करणारे, कपटी व दुष्ट लोक आम्हांवर भाक्रमण करणार नाहीत, असे घडो ! हे शूरा ! तुला आम्ही शरण आलों असून, हा अपार भवसागर मुरळीत तरून जाऊं असें कर ! (७-३२-२७). रत्न २६२३ हे वसिष्ठा ! तूं मित्रावरुणाचा पुत्र आहेस. हे ब्रह्मन् ! उर्वशीच्या संकल्पाप्रमाणे मैत्रावरुणांनी तिच्याकडे पाहिल्यावर त्याचे रेत स्खलन पावलें. त्या दिव्य रेतापासून तूं उत्पन्न झाला आहेस ! याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या व देवविषयक वेदराशीने युक्त असलेल्या तुला देवानी कमलांत धारण करून वाढविलें. (७-३३-११). सत्रामध्ये मैत्रावरुण हे दीक्षित होऊन बसले असता, भक्तजनांच्या प्रार्थनेयम्न वसतीवरीनामक कुंभामध्ये त्यांनी आपले वीर्य एकाच वेळी सिंचन केलें । त्यापासून अगस्त्य हा त्या कुभाच्या मध्य- भागापासून उत्पन्न झाला व त्याच कुर्भातून दुसरा एक जन्मला, त्यासच वसिष्ठ असे म्हणतात ! (७-३३-१३). रत्न २६३ में मापल्या सरक्षणशक्तिनिशी इंद्राप्ती हे आम्हांस शांतिप्रद होवोत ! यज- मानदत्त हविर्मागार्ने संतृप्त झालेले इन्द्रावण आम्हांस शांतिप्रद होवोत ! इन्द्र-सोमहि आम्हांस शांति व सुखप्रद होवोत अथवा ते शांतिजनक सुख व विषयजनित आनंद देणारे होवोत ! तसेच इंद्र व पूषा हे देवहि आम्हांस युद्धप्रसंगी शांति देणारे होवोत ! (७-३५-१).

·(२८८) शं नो भगः शर्मु नः शंसौ अस्तु शं नः पुरंन्धिः शम सन्तु रायः । शं नः सत्यस्य सुयमस्य शंसः शं नौ अर्यमा पुरुजातो अस्तु ।। ७-३५-२ ।। शं नौ धाता शर्मु धर्ता नौ अस्तु शं ने उरूची भवतु स्वधाभिः । शं रोदसी धृहती शं नो अद्रिः शं नौ देवानी सुहानि सन्तु ।। ।। ७-३५-३॥ शं नो अग्निज्योतिरनीको अस्तु शं नो मित्रावरुणावधिना शम् । शं नः सुकृता सुकृतानि सन्तु श ने इपिरो अभि धातु वातः ॥ ।। ७-३५-४॥ शं नो पावापृथिवी पूर्वती शमन्तरिक्ष दृशय नो अस्तु । शन ओपधीर्यनिनो भवन्तु शं नो रज॑स॒स्पतिरस्तु जिष्णुः ।। ॥७-३५-५॥ शं न इन्द्रो वसुभिदैयो अस्तु शमादित्येभिर्वरेणः सुशंसः । शं नो रुद्रो रुद्रेभिर्जटीपः शं नस्वष्टा नाभिरिह शृणोतु ॥ ॥७-३५-६ ॥ शं नः सोमो भवतु ब्रम्ह शं नः शं नो पाणिः शर्म सन्तु यज्ञाः ।। शं नः स्वरूणां मितयो भव भवन्तु शं नः प्रस्वः शम्बस्तु वेदिः ।। ॥ ७-३५-७॥ शं नः सूर्य उठ्चक्षा उदैतु शं नश्वतसः प्रदिशौ भवन्तु । दशं नः पर्वता ध्रुवयो भवन्तु शं नः सिन्धवः शर्मु सन्त्वापः ।। ॥७-३५-८ ॥

·(२८९) देवो! भगदेव आम्हांस शांति नराशंस आम्हांस शांति देवो! पुरन्धि आम्हांस शांति देवो! धन आम्हास शांति देवो! मुयम- युक्त सत्यवचन आम्हांस शांति देवो! अनेक जन्म घेतलेला अर्यमा देव आम्हांस शांति देवो ! (७-३५-२). धाता देव आम्हांस मुखप्रद होवो ! पापपुण्य धारण करणारा वरुण देव आम्हांस शांतिप्रद होवो ! विवर्तगमन- शील अन्नयुक्त पृथिवी आम्हांस शांतिप्रद होवो! महान् अशा द्यावा-पृथिवी आम्हांस शांतिप्रद होवोत ! पर्वत आम्हास शांतिप्रद होवो ! देवांची मंगलस्तों, आम्हांस शातिप्रद होवोत 1 (७-३५-३). जोतिर्मुख अग्निदेव आम्हांस शांतिलाभ देवो ! मित्रावरुण आम्हास शांतिलाभ देवोत! अश्विनीदेवही आम्हास शांतिलाभ देवोत ! पुण्यवंतांची पुण्यकमें आम्हांस शांतिलाभ देवोत ! गमनशील वायुदेवहि आम्हांस शांति लाभेल अशा प्रकारे वाहो! (७-३५-५) प्रथम हाकेलाच द्यावा-पृथिवी आम्हांस शांतिप्रद होवोत ! अंतरिक्ष आमच्या नेत्रांस शातिप्रद होवो ! ओषधि व वृक्ष आम्हास यातिप्रद होवोत ! जयशील इन्द्रदेव आम्हास शातिप्रद होवो ! (७-३५-५). वमुदेवासहित तेजस्वी इद्र आम्हांस शाति लाभेल असे करो । सुदर स्तुति- संपन्न वरुण देव आदित्य देवासमवेत आम्हास शांति लाभेल असें करो ! दुःखहारक रुद्रदेव इतर रुद्रासह आम्हास शांति लाभेल असे करो! या यज्ञसमारभांत त्वष्टा देव देवपल्यासहित आम्हाम शाति लाभेल असें करो! (७-३५-६). सोम आम्हास शांतिकर होवो ! देवस्तोत्र आम्हास शांतिकर होवो! सोम कुटण्याचे प्राये आम्हास शांतिकर होवोत ! यज्ञ आम्हांस शातिप्रद होवोत ! यूपाची मापें आम्हास शांतिप्रद होवोत ! ओषधि-म्हणजे यवादि धान्यांची पिकें-आम्हास शातिलाभ देवोत ! यशशालेतील वदि आम्हांस शांतिलाभ देवो । (७-३५-७). आम्हांस शातिसुख लाभावे म्हणून तेजाचा विशाल पुंज असा सूर्यदेव वर उदय पावो ! पूर्वादि चार महा- दिशा आम्हांस शातिसौख्याचा लाभ करून देणाऱ्या होवोन ! आम्हांस सुख लाभावे म्हणून पर्वत स्थिर होऊन राहोत ! नदीदेवता आम्हास शांतिसुख प्राप्त करून देवोत 1 आणि जलदेवता आम्हास शांतिसुखाचा लाभ मिळवून देणान्या होवोत ! (७-२५-८).

·(२९१) ! - प्रतासहित अदितिदेवी आम्हास शांतिलाभ करून देवो! थोमन स्वति- संपन्न मरुत् देव आम्हास शांतिलाम करून देवांत ! विश्वव्यापक विष्णुदेव आम्हास शातिलाभ करून देवो! पूपादेव आम्हास शांति देणारा होवो अंतरिक्ष आम्हास शांतिदायक होवो! वायु आम्हांस सुखदायक होवो ! (७-३५-९). जगाचा रक्षक व तेजस्वी असा सविता देव आम्हांस शांति देवो! तेजस्वी उपादेवता आम्हास शांति देवोत! आमच्या लोकांना पर्जन्य देव शांति देवो! व सुखदाता क्षेत्रपति आम्हांस शांति देवो ! (७-३५.१०). विश्वेदेव आम्हांस शांतिप्रद होवोत ! स्तुतिसंपन्न एरस्वती आम्हांस शांति. प्रद होयो । यज्ञ सेवन करणारे व दान सेवन करणारे, स्वर्गात राहणारे, पृथ्वीवर असणारे व अंतरिक्षात राहणारे असे हे सर्व याम्हांस शांतिप्रद होवोत ! (७-३५-११). सत्यशील देव आम्हांस सुखप्रद होवोत ! अश्वदेव आम्हांस सुखप्रद होवोत ! गाई आम्हाला सुखप्रद होवोत ! पुण्य- शाली व कर्मकुशल असे ऋभुदेव आम्हांस सुखप्रद शेवोत ! स्तवनप्रसंगी पितर आम्हांस सुखपद होवोत ! (७-३५-१२). अज एकपाद् देव आमचे कल्याण करो! अहिर्बुध्य आमचे कल्याण करो! समुद्र आमचे कल्याण करो। रोगनाशक अपानपात् आमचे कल्याण करो! देवरक्षक पृश्नि- माता आमचे कल्याण करो! (७-३५-१३). आमचे हे नवीन स्तोत्र स्वर्गातले आदित्य, अंतरिक्षांतले रुद्र व पृथ्वीवरचे वसु देव हे गोड मानून येवोत ! शिवाय आणखी राहिलेले इतर जे स्वर्गातील, पृथ्वीवरील व आकाशांतील यशाई देव आहेत, तेहि है आमचे स्तोत्र श्रवण करोत् । (७-३५-१४). पूजनीय देवांमध्ये जे पूजनीय आहेत, मनूलाहि जे पूजनीय व तसेच अमर व सत्यज्ञ असे जे देव आहेत, ते सर्व आम्हांस आज रोजी विशाल कितींचा असा वीरपुत्र देवोत ! अहो देवहो ! तुम्ही आमचे कल्याण करून, सदैव आमचे रक्षण करणारे न्हा 1 (७-३५-१५).

·(२९२)
रत्न २६४ में
पसिष्ठ मैयापाणि-कपि, मविता-देपला, त्रिष्टुप-द
उटु प्य देवः सविता पंपाम हिरण्ययाममन यामशित् ।
नन भगो हत्या मार्नुपेभिर्वि यो रानां पुरूवमुर्दधाति ।।
॥७-३८-१॥
स्मा. वि. सूर्योपस्थान.
रत्न २६५ वें
घसिष्ठ मैनापणि-ऋषि, वाजिन-देवता, ग्रिष्टुप्-द
दो नो भवन्तु वाजिनो येषु देवताना मिनदेवः स्वकोः ।
जग्मयन्तोऽति घृक रसौमि मनैम्यस्मद् युययनमीत्राः ||
॥ ७-३८-७॥
पाजेबाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतदाः ।
अस्य मयः पिपत मादयध्वं तृप्ता यांत पधिभिर्देव॒यानः ॥
।। ७-३८-८ ॥
रत्न २६६ -
पसिष्ट मैवापरणि-कपि, मातीन्द्रादि-देवता, जगती-उंद
प्रातग्निं प्रातरिन्द्र हवामहे प्रातर्मित्रावरुणा प्रातश्विना ।
प्रातभंगै पूपण ब्रह्मणरपति प्रातः सोममुत रुद्रं ईवेम ।।
।। ७-४१-१॥
स्मा. वि. प्रातःस्मरण, शांतिपाठ, यजमान-अभिषेक
रत्न २६७
पसिष्ट मैग्रावरणि ऋषि, भग-देवता, ग्रिष्टुप्-इंद
प्रातर्जितं मगमुग हुवेम वयं पुत्रमदितयों विधर्ता ।
आपश्चिद् यं मन्य॑मानस्तुरस्थिद् राजा चिद् यं भग भक्षीत्याई ।।

·(२९३) रत्न २६४ में जगत्प्रेरक असा तो सविता देव मडलात्मक असें सुवर्णमय रूप धारण करुन, ते वर आकाशांत दिसेल असें करितो. तो स्तोतृजनांकडून खचीत स्तवनाई असून, त्या भक्तजनांसाठी म्हणूनच विविध प्रकारचे धन उत्पन्न करतो. (७-३८-१). रत्म २६५ यामध्ये स्तोत्रपाठ चालला असता मंदगतीने येणारे व सुदर अन- संपन्न असे अश्वदेव आम्हांस मुखकारक होवोत ! आणि येथे आल्यावर हिंसक, कृपण, चोर इत्यादि दुष्ट लोक व राक्षस यांचे ते पारिपत्य करणारे होत्साते आमच्या जुनाट रोगांचे चरित निरसन करोत ! (७-३८-७). अहो अश्वदेवहो ! प्रतिभासपन्न, अमर, सत्यश असे तुम्ही धनाच्या निमि- त्ताने चाललेल्या युद्धप्रसंगी आमचे रक्षण करा ! हा मधुर सोमरस प्राशन करा! आणि तो पिऊन तृप्त झाला म्हणजे देवयान मार्गाने परत चला! (७-३८-८). रत्न २६६ - देवाचे स्तोत्रपाठक असे आम्ही नित्य प्रातःकाळी अग्नि देवाला हाक मारतो. तसेच इंद्र, इंद्रावरुण, अश्विनी, भग, पूषा, सोम व रुद्र या देवां- सहि पाचारण करतो (७-४१-१). रत्न २६७ में विश्वाला धारण करणारा, जयशील व बलशाली अशा अदिती पुत्र भग- देवाला आम्ही प्रातःकाली हाक मारतो. त्या देवाची स्तुति करून दरिद्र असा स्तोता 'भगदेवा ! मला धन दे!' अशी त्याची प्रार्थना करतो आणि धनसंपन्न राजाहि 'भगदेवा! मला धन दे!' म्हणून त्याची विनवणी करतो !(७-४१-२).

·(२९४) भग प्रणतर्मग सत्यराधो मगमा धियमुदवा दर्दन्नः । भग प्र णौ जनय गोमिरवैर्मग प्र नृभिर्नुवन्तः स्याम ॥ ॥ ७-४१-३ ॥ उतेदानी भगवन्तः स्यामोत प्रपित्व उत मध्ये अहाम् । उतोदिता मघवन् सूर्यस्य वयं देवानां सुमतौ स्याम ।। ।। ७-११-४ ॥ भग एव भगवाँ अस्तु देवास्तेन वयं भगवन्तः स्याम । तं त्वा मग सर्व इज्जोहवीति स नो भग पुर एता भवेह ।। ॥७-४१-५॥ समवरायोपसौ नमन्त दधिक्रावैव शुचये पदार्य । अर्वाचीनं वसुविद मग नो रयमिवाचा वाजिन आ वहन्तु ।। ।। ७-११-६॥ श्री. वि. रोगनिवारणार्थ जप. स्मा.वि. प्रातःस्मरण; शांतिपाट. रत्न २६८३ वसिष्ठ मैत्रावरणि-ऋषि, उपा-देवता, त्रियुप-छंद अश्ववितीगोमतीन उपासौ वीरवतीः सदमुच्छन्तु भद्राः । घृतं दुर्हाना विश्वतः प्रपीता यूयं पात स्वस्तिभिः सर्दा नः ॥ ॥ ७-४१-७॥ वि. प्रातःस्मरण, शांतिपाट. रत्न २६९ वें वसिष्ठ मैत्रावरुणि-ऋपि, रुद-देवता, जगती-छंद : इमा रुद्राय स्थिरर्धन्वने गिरः क्षिप्रेपवे देवाय स्वधान। अनिहाय सहमानाय बेधसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ॥ ॥७-४६-१ स्मा. वि. रुदसूक्त, शुद्धोदकस्नान. स्मा.

·(२९५) हे मगदेवा ! तूं सत्यधन आहेस! अतएव, हे देवा! तूं आमचे मनोरथ पूर्ण करून ही आमची प्रार्थना सफल तसेंच आम्हांस गाईघोडे इत्यादि विपुल संपत्ति देऊन, आमची चांगली भरभराट कर! आणि तुझ्या कृपाप्रसादाने आम्ही पुरपौत्रादिकांनी सुप्रजावंत होऊ असें पडो। (७-४१-३). हे ऐश्वर्यमंदित मगदेवा ! तुझ्या अनुग्रहाने आम्ही आज रोजी धनसंपन्न होऊन रदावें ! आणि तसेच पूर्वाण्डकाळी आणि मध्यान्हकाळीहि धनसपन होऊन रहावें ! आणि हे देवा ! सूर्योदय झाला म्हणजे आम्ही तुझ्या कृपाप्रसादाने इन्दादि देवाच्या मुरान मजीत राहूं, असें घहो ! (७-४१-४). अहो इन्द्रमभृति देवदो ! भगदेव हाच भाग्यवान् असो! त्या देवाने दिलेल्या सपत्तीने आम्हीहि मोठे भाग्यवान् होऊ! हे भगदेवा ! सर्व लेक आपापल्या मनोरथपूरणार्थ त्रैलोक्य- विख्यात अशा तुला भक्तिभावाने हाक मारतात. तर, हे भगदेवा | तूं या यशानुष्ठानांत आमचा पुढारी हो। (७-४१-५) ज्याप्रमाणे दधिकाया घोडा पवित्र स्थानाकडेच जात असतो, तद्वत् या उपादेवता झाल्या तरी आमप्या यशस्थानाकडेच आगमन करणान्या होवोत , वेगवान् घोडे ज्याप्रमाणे रथाला दौडत घेऊन येतात, तद्वत् या उपादेवता ऐश्वर्य- संपन्न अशा भगदेवाला आम्हाकडे शीम घेऊन येवोत ! (७-४१-६). रल २६८ वें ज्या अश्वसपन्न, गोसपन्न आणि वीरसपन्न आहेत आणि तशाच ज्या मंगलमूर्ती आहेत, जलवर्षाव करणाऱ्या आहेत आणि ज्या सकल सद्गु- णांनी सुसंवर्षित आहेत, अशा त्या उपादेवता आम्हास अज्ञानरूपी तमापासून सदैव दूर ठेवोत ! अहो देवहो ! आमचे कल्याण कान सदैव आमचे रक्षण करणारे असे व्हा ! (७-४१-७). रल २६९ वें अहो स्तुतिपाठकानो ! हे स्तोत्र तुम्हीं रुद्रदेवाप्रीत्यर्य धारण करा ! त्या देवाचे धनुष्य चांगले सुद्ध अमन, तो त्यांतून बाणांचा अत्यंत जलद प्रयोग करतो. वो अन्नसंपन्न असून शना अजिंक्य आहे. प्रतिपक्ष्याचा तो पासाव करणारा असून, सर्व काही तो जाणणारा आहे. त्या रुद्रदेवाची संत्रास्त्रे मोठी प्रखर आहेत, असा तो रुद्रदेव आमची स्तुविस्तो श्रवण करो!(७-४६-१).

·(२९६)
स हि क्षण क्षम्यस्य जन्मनः साम्राज्येन दिव्यस्य चेतति ।
अवन्नवन्तीरुप नो दुरेश्वराऽनमीवो रुद्र जा, नो भव ।।
।। ७-४६-२॥
या ते द्विद्युदवसृष्टा दिवस्परि मया चरति परि सा गक्तु नः।
सहस्र ते स्वपित्रात मेजा मा नस्तोके तनयेनु रीरिषः ॥
।। ७-४६-३॥
रत्न २७० वें
वसिष्ट मैत्रावरुणि-पि, रुद-देवता, निष्टुप-छंद
मा नौ वधी रुद्र मा परां दा मा ते भूम प्रसितौ हीळितस्य ।
आ नो भज वर्हिषि जीवशंसे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
।। ७-४६-४॥
स्मा.वि. रुद्रसूक्त.
रत्न २७१३
वसिष्ठ मैनावरणि-ऋपि, भापो-देवता बिष्टुप्-वंद.
समुद्रज्येष्ठाः सलिलस्य मात् पुनाना यन्यनिविशमानाः ।
इन्द्रो या वजी पभो राद ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥
॥ ७-४९-१॥
स्मा. वि. पुण्याहवाचन, (विवाह) सुवर्णाभिषेक.
या आपो दिव्या उत वा सर्वन्ति खनित्रिमा उत वा याः स्वयंजाः।
समुद्रार्या याः शुचयः पाकास्ता आपो देवीरिह माम॑वन्तु ।।
।। ७-४९-२॥
यासां राजा वरुणो याति मध्य सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम् ।
मधुश्रुतः शुचयो याः पावकारता आपो दे॒वीरिह मामवन्तु ॥
॥ ७-४९-३॥
.

·। (२९७) तो देव पृथ्वीवर जन्मलेल्यांना संपत्ति देऊन, त्यांना सत्कार्या प्रवृत्त करतो. तसेच स्वर्गात जन्मलेल्या दिव्यविबुधौना ऐश्वर्य देऊन, त्यांनादि स्वकर्तव्य बजावण्यास प्रेरणा करतो. हे रुद्रदेवा! तुझे स्तोत्र-संकीर्तन करणारे जे आम्ही त्या आमच्या प्रजेचे रक्षण कर | आणि आमच्या घरी उपस्थित हो! तसेच आमच्या मुलांवाळांना रोगराई यांची बाधा होणार नाही असें कर ! (७-४६-२). हे रुद्रदेवा ! तुझे विद्यु- सतारूपी प्रखर शस्त्र आकाशातून फडाइत जेव्हा पृथ्वीवर येऊन आदळते, स्या वेळी ते आम्हावर न कोसळो म्हणजे झाले ! आणि हे देवा! पूर्ती जी सहसावधि दिव्य औषधे आहेत, ती आम्हास लामतील, असें कर ! आणि आमच्या पुत्रपौदिकांना इजा करूं नकोस ! (७-४६-३), रत्न २७०३ हे रुद्रदेवा ! कृपा कर ! आम्हांस ठार मारू नकोस! त्याचप्रमाणे आमचा अन्हेरहि पण करू नकोस । तू जेन्हां रागावलेला असशील, त्या वेळी आम्ही तुझ्या नहाल्यांत सापडणार नाही असे घडो ! मनुष्यांना प्रशंसनीय अशा या यज्ञकर्मात आम्हास भागीदार कर ! अहो रुद्रप्रमुख देवांनो । तुम्ही आगचे कल्याण करून सदैव आमचे रक्षण करणारे असे हर (७-४६-४). रत्न २७१ वें मुख्यत्वेकरून समुद्रात राहणारे, आकाशातून खाली पडणारे, सर्व जगाला पावन करणारे, सतत वाहत असणारे आणि वनधारी व भक्त- काम-कल्पगुम इन्द्राने खणून काढलेले, असें में दिव्य उदक, ते माझे येथे रक्षण करो। (७-४९-१), जे आकाशात निर्माण झाले आहे, जे नदी- नदांतून वाहते आहे, जे खोदलेल्या जागी म्हणजे विहिरीतहि असते, ने स्वयंभ आहे, जे समुद्राकडे वाहत जाते आणि जे तेजस्वी व पवित्र आहे, असे से दिव्य उदक मासे रक्षण करो। (७-४९-२). ज्या उदकांचा राजा वरुण हा मनुष्यांचा खरेखोटेपणा पहात अंतरिक्षातून गमन करीत असतो, असे ते माधुर्ययुक्त, वेमस्वी आणि पवित्र उदक आमचे रक्षण, करो। (७-४९-३).

·(२९८)
यासु राजा वरुणो यासु सोमो विश्व देवा यासून मदन्ति ।
वैश्वानरो यास्वग्निः प्रविष्टस्ता आपो देवीरिह मामवन्तु ॥
॥ ७-४९-४ ॥
रत्न २७२ वें
वसिष्ठ मैनावरणि-कपि, नदी-देवता, अतिजगती-छंद
या: प्रवतौ निवत उद्बत उदन्वतारनुदकाश्च याः ।
ता अस्मभ्यं पयसा पिवमानाः शिवा देवीरशिपदा भवन्तु सर्वो
नो अशिमिदा भवन्तु ।। ७-५०-४ ।।
स्मा. वि. नदीप्रार्थना.
रत्न २७३ ३
वसिष्ठ मैनावरणि-पि, वारतोप्पति देवता, ब्रिटुप-छंद
वास्तापते प्रति जानीयस्मान् स्वावेशो अनमीवो भवा नः ।
यत् स्वेमहे प्रति तन्नों जुषस्व शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ।।
॥ ७-५४-१॥
स्मा. वि. वास्तहोम, शांतिपाठ, पुण्याहवाचन
वास्तौप्पते प्रतरंणो न एधि गयरफानो गोभिरश्वेभिरिन्दो ।
अजरांसस्ते सख्ये स्याम पतेव पुत्रान् प्रति नो
जुपस्व ॥
॥ ७-५४-२॥
वास्तोपते शग्मा संसदा ते सक्षीमहि रवयां गातुमत्यो ।
पाहि क्षेम उत योगे वरं नो यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
1.७-५४-३।।

·( २९९) ज्या उदकांमध्ये राजा वरुण हा असतो, तसाच सोमहि असतो, ज्या उदकांत राहून सर्व देव हे अन्नाने संतृप्त होतात आणि ज्यामध्ये वैश्वानर अमि प्रविष्ट होऊन बसलेला आहे, असे ते दिन्य उदक माझे रक्षण करो। (७-४९-४). रत्न २७२ ज्या सखल प्रदेशातून वाहणान्या, ज्या खोल प्रदेशातून वाहणाऱ्या, ज्या उंच प्रदेशावरून वाहणाऱ्या आणि तशाच ज्या जलयुक्त आहेत व ज्या जलरहित आहेत, अशा त्या सर्व दिग्य नद्या आम्हांस निरोगी करोत ! आणि आम्हास कल्याणप्रद होवोत ! पण आम्हास पीडा करणान्या मात्र न होवोत 1 (७-५०-४) रत्न २७३३ गृहरक्षक वास्तोष्पति देवा! तूं आमचा स्वीकार कर ! आमचा मंगल आश्रयदाता हो । तसाच आरोग्यकारकहि हो ! आम्ही तुला मागू ते तें आम्हांस दे । आमच्या पुत्रपौत्रांना व अश्वगवादिकाना सुखकर हो ! (७-५४-१). हे गृहरक्षक वास्तोष्पते! तू आमची या घरांत मरमराट कर | आमची संपत्ति वृद्धिंगत कर ! हे आल्हाददायका ! आम्ही तुझ्या सस्यत्वांत राहून, गायी, घोडे इत्यादिकानीं संपन्न होऊन रहावे आणि जरारहित असावें ! पिता जसा पुत्राचे कल्याण करतो, तद्वत् हि आमचे कल्याणच करावेंस ! (७-५४-२).हे गृहपते ! मुखकर, सुंदर व घनसंपन्न असे तुझे शेजार आम्हांस लाभेल असें कर ! हल्ली आम्ही मिळविले. व पुढे मिळवावयाचे अशा उभयविष धनाचे तूं रक्षण कर 1 हे वास्तोष्पति देवा ! आमचे फल्याण कान, सदैव आमचा रक्षणकर्ता हो। (७-५५-३). . 4

·(३००)
रत्न २७४ वें
वसिष्ट-मैनावरणि ऋषि, वास्तोपति-देवता, गायत्री-उंद
अमीवहा वास्तोप्पते विश्र्वा रूपाण्याविशन् ।
सखा सुशेव एधि नः ।। ७-५५-१ ॥
रत्न २७५३
घमिष्ठ मैत्रावरणि-प्रपि, रुद-देवता, अनुष्टुप छंद
त्र्यम्बकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ।। ७-५९-१२ ।।
स्मा वि. मृत्युंजयजप, रुद्राक्षधारण, भस्माभिमंत्रण इ.
रत्न २७६ वें
वसिष्ठ मैग्रावरुणि-प्रापि, सूर्य देवता, त्रिष्टुप् छंद
यद्ध सूर्य नवोऽनागा उधन् मित्राय वरुणाय सत्यम् ।
वयं दैववादिते स्याम तवे प्रयासौ अर्थमन् गुणन्तः ।।
स्मा.वि.सौरनप.
रत्न २७७
वसिष्ट मैनापरुणि-ऋषि, सूर्य देवता, त्रिष्टुप-छंद
उत् सूर्यो बृहदींप्यश्रेत् पुरु विश्वा जनिम मानुपाणाम् ।
सुमो दिवा देदृशे रोचमानः कन्या कृतः मुक्तः कर्तृभिभूत् ।।
॥७-६२-१॥
स्मा. चि. सौरजप.
स सूर्य प्राते पुरो न उद् गो एभिः स्तोमै भिरेतशेभिरेवैः ।
। प्र नौ मित्राय वरुणाय वोचोऽनोगसो अर्यम्णे अग्नय च ॥
॥ ७-६२.२॥
+

·(३०१) रत्न २७४३ दे रहपालक यास्तोपते ! रोगनाशक असा तूं विविध रूपामध्ये भविष्ट होऊन राहिला आहेस, तर तूं आता आमचा सखा हो ! आणि आम्हास सुखांत ठेव ! (७-५५-१). रत्न २७५ ३ पुण्यगंधसंपन्न व धनधान्यसंवर्धक अशा त्रिनेत्र रुद्रदेवाचे आम्ही पूजन करतो. काकडी पक झाली म्हणजे जशी ती देठापासून आपोआपच गळून पडते, तद्वत् या रुद्रदेवाच्या अनुग्रहाने आम्ही या जन्ममृत्यूच्या संसारबंधनातून मुक्त व्हावे, पण मोक्षरूपी चिरजीवितापासून मात्र कदापि अलग होऊ नये ! (७-५९-१२). रत्न २७६ उदय पावणान्या सूर्यदेवा ! तूं जर आज आम्हांस निष्पाप असें म्हणशील तर देवांमध्ये मित्र व वरुण यांना आम्ही खरे होऊन राहूं आणि निष्पापहि होऊ! हे अर्यमा देवा ! अदिते ! देवांमध्ये तुसी स्तुति करणारे आम्ही तुला प्रिय होऊनच असावे! (७-६०-१). रत्न २७७ वें सर्वांना प्रेरणा करणारा हा सूर्यदेव सफल मानवमात्रासाठी म्हणून अत्यंत व्यापक असा किरणसमूह वर धारण करतो. तो दिवसा प्रकाशत राहून सर्वाना सारखाच दर्शन देतो. तो देव विश्वज्ञाताचा कती असून मजापतीपासून निमाण झाला आहे. आणि भक्तजनांच्या स्तोत्रगायनाने प्रखर बनला आहे (७-६२-१). हे सूर्यदेवा ! लोकविख्यात असा तूं आमच्या स्तोत्रात विविधरंगी अश्वावर आरुट होऊन आमच्या सन्मुख उदय पाव ! आणि मिन, वरुण, अर्यमा व अग्निदेव यांस आम्ही निष्पाप आहो असें नाहार कर ! (७-६२-२). हे

·(३०२)
वि नः सहस्र शुरुधौ रदन्वृतानो वरुणो मित्रो अग्निः ।
यच्छन्तु चन्द्रा उपमं नौ अर्कमा नः काम पुरन्तु स्तानाः ।।
।। ७-६२-३ ".
रत्न २७८ वें
वसिष्ठ मैनावरुणि-कपि, सूर्य-देवता, त्रिष्टुप् छंद
उद्वेति सुभगौ विश्वच॑क्षाः साधारणः सूर्यो मानुपाणाम् ।
चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्य देवश्चभैव यः समविव्यक् तमांसि ।।
॥७-६३-१॥
स्मा.वि. सौरजप.
उद्वेति प्रसवीता जनानां महान् केतुरर्णवः सूर्यस्य ।
समानं चक्रं पर्याविवसन् यदैतृशो वहति धुर्घ युक्तः ।।
॥ ७-६३-२॥
विभ्राजमान उपसामुपस्याद् रेभैरुदैत्यनुमघमानः ।
एप मै देवः सविता चच्छन्द यः समानं न प्रेमिनाति धाम ।।
॥ ७-६३-३॥
दिवो रुक्म उरुचा उदेति दुरे अर्थस्तरणि जमानः ।
नूनं जनाः सूर्येण प्रसूता अयनानि कृणयनपीसि ॥
॥ ७-६३-४ ॥
यत्रो चक्रुरमा गातुर्मस्मै श्येनो न दीयन्नन्वति पार्यः ।
प्रति वा सूर उदिते विधेम नमोभिर्मित्रावरुणोत हुव्यैः ॥
॥ ७-६३-५॥

·(३०३) दुःखनिवारक व सत्यवंत असे वरुणमित्रामिप्रमृति देव आम्हाला हजारांनी संपत्ति अर्पण करोत ! ते आल्हादकारी देव आम्हाला स्तुत्प व पूजनीय असें धन देऊन, आम्हां स्तोतृजनांचे मनोरथ पूर्ण करोत ! (७-६२-३). रत्न २७८३ भाग्यशाली, जगद्रष्टा, मनुष्यमात्रांना सर्वसाधारण, व मित्रावरुण यांचा डोळा असा हा तेजस्वी सूर्यनारायण कातड्याप्रमाणे अंधकाराला सर्व बाजूंनी वेटन करून वर आकार्यात उदय पावत आहे. (७-६३-१). सर्व लोकांना कार्यप्रवृत्त करणारा, अत्यंत योर, सर्व काही जाणणारा, आणि आकारातून जलवृष्ठि करणारा असा हा सूर्यदेव एकचाको रथांतून परिवर्तन करण्याची इच्छा घरून वर आकाशांत उदय पावत आहे. त्या रथाच्या धुरेला एतश नांवाचा पिवळ्या रंगाचा घोडा जोडला असून तो त्याला वाहून नेत आहे. (७-६३-२). हा सूर्यदेव अत्यत कांतिमान् असून, स्तुतिपाठकांच्या स्तोत्रगायनाने हर्षभरित होत्साता, उपांमधुन पर उदय पावतो. हा सवित- देव माझ्या इच्छा पूर्ण करणारा असून, तो सर्व जगावर सारखे प्रकाशत असलेलें आपलें तेज केव्हाहि सकुचित करीत नाही (७-६३-३). अंत- रिक्षाचा अलंकार, दूर जाणारा, तारण करणारा, व अत्यत तेजस्वी असा हा सूर्यदेव पर उदय पावत आहे. खरोखर सर्व लोक त्याच्याच प्रेरणेवरून पराबाहेर पडून, आपापले उद्योगधदे करू लागतात (७-६३-४). म्याला जाण्याकरिता म्हणून देवांनी वर आकाशांत रस्ता कस्न ठेविला असून, तो आकाशमार्ग धरूनच सूर्यदेव हा बहिरी ससाण्याच्या वेगाने आपला मार्ग आक्रमीत असतो. अहो मित्रावरुणांनो ! सूर्य उदय पावला म्हणजे प्रातःस्तवनात आम्ही स्तुतिपूर्वक हविरन्न अपन तुमची परिचर्या करतो. (७-६३-५).

·(३०४)
रत्न २७९ वें
घसिष्ठ मनावरुणि-ऋषि, सूर्य-देवता, प्रगाथ-छंद
उदु त्यदर्शतं वर्दिव एति प्रतिहरे।
यदीमाशुर्वहति देव एतशी विश्वस्मै चक्षसे अम् ।।
॥ ७-६६-१४ ॥
स्मा. वि.सौरजप.
रत्न २८०वें
घसिष्ट मैत्रावरुणि-ऋषि, सूर्य-देवता, पुरउणिक्-छंद
शीर्णः शीणों जगतस्तथुपस्पति समया विश्वमा रजः ।
सप्त स्वसारः सुविताय सूर्य वहन्ति हरितो रथे ।।
॥७-६६-१५॥
रत्न २८० (अ)
घमिष्ठ मैत्रावरुणि-मपि, सूर्य-देवता, गायत्री-छंद
तन्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरेत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवन शरदः शतम् ।। ॥ ७-६६-१६॥
स्मा. वि. सूर्य-उदीक्षण, शांतिपाठ.
रत्न २८१ वें
वसिष्ट मैग्रावरुणि-ऋपि, इन्द्रवरुण-देवता, जगती-छद
न तमहो न दुरितानि मय॑मिन्द्रावरुणा न तपः कुतवन ।
यस्य देवा गच्छयो वीयो अध्वरं न तं मर्तस्य नशते परिहृतिः ।।
॥७-८२-७॥
रत्न २८२ -
घसिष्ठ मैग्रावरणि-ऋपि, यरुण-देवता, त्रिष्टुप्-छंद
न स स्वो दक्षौ वरुण ध्रुतिः सा सुरां मन्युर्विभीदको अचित्तिः ।
अस्ति ज्यायान् कनीयस उपारे स्वप्नयनेदनतस्य प्रयोता ।।
।। ७-८६-६॥
.
.

·+ (३०५) रत्न २७९ ते दर्शनीय सूर्य-मंडळ भंतरिक्षाजवळ उदय पावत आहे. सर्व लोकांना दर्शन घडावे म्हणून त्या सूर्यमंडळाला शीघ्रगामी असा विविध रंगाचा घोटा आकाशातून वाहून नेत आहे. (७-६६-१४). रत्न २८०वें स्थावर-जंगम सृष्टीचा स्वामी असा जो रात यसलेला मर्य, त्या देवाला जगत्कल्याणासाठी सर्व लोकांसामोरून रवयंस्फ्तीने गमन करणारे असे सात हरिद्वर्ण घोडे आपल्या डोक्यावरून वाहून आणतात.' रन २८० (अ) तें विश्वप्रकाशक व देवहितकारक असें शुभ्र सूर्यमंडळ वर आकाशात उदय पावत आहे. आम्ही त्याचे शंभर वर्षेप येत दर्शन घेत असावे व त्यासाठी शंभर वर्षे जगून रहार्वे 1 (७-६६-१६). रत्न २८१ अहो इन्द्रावरुण देवहो ! ज्या भक्ताच्या यज्ञशाळेंत तुम्ही जाता व जाऊन तेथील इविरन्नाची इच्छा करता, त्या देवभक्ताला पाप लागत नाही, दुराचरण वाघत नाही व कसलाच पास अगर ताप होत नाही. (७-८२-७). रत्न २८२ चें हे वरुणदेवा! खरोखर सांगतों की, मनुष्याचे रवभूत बल हे काही त्याला पापप्रवृत्त करू शकत नाही. तर त्याच्या जन्मकाळी निर्माण झालेली ती दैवघटनाच त्याला पाप करावयास लावते आणि ती सुरा, क्रोध, फांसे व अशान एतत्स्वरूपात्मक असून तीच पापाला कारण आहे. अल्प व हीन मनुष्याच्या पापप्रवृत्तीला त्याच्या अंतर्यामी असणारा तो नियामक ईश्वरमुदा केव्हा केव्हा कारणीम्त होतो. शिवाय कधी कधी स्वप्नातील कर्मदेखील त्या पापप्रवृत्तीला मदत करणार होते. (हा माझा अपराध दैवगत अस- ल्यामुळे तो तूं वरुणदेवा ! क्षमा कर, असा भावार्य.) (७-८६-६). प्रा.२०

·(३०६)
रत्न २८३ -
वसिष्ठ मैग्रावरुणि-कपि, घायु-देवता, निप्टुप्-छंद
आ नो नियुद्भिः शतिनीभिरध्वरं संहसिणीभिरुपं याहि यज्ञम् ।
वार्यों अस्मिन् सर्वने मादयस्व यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः॥
॥७-९२-५॥
श्री. वि. वायव्य पशुहविर्भाग याज्या. स्मा. वि. अनिल आवाहन
रल २८४ में
घसिष्ठ मैनावरणि-ऋषि, सरस्वती-देवता, निष्टुप-छंद
प्रक्षोदेसा धायसा सस्र एषा सरस्वती धरुणमायसी पः ।
प्रमावधाना सध्यैव याति विश्वा अपो महिना सिन्धुरन्याः ।।
॥ ७-९५-१।।
श्री.वि. प्रथमदोम-प्रउगशय
स्मा. वि. सरस्वतीसूक्त
एकांचेतत् सरस्वती नदीनां शुचिती गिरिभ्य आ समुद्रात् ।
रायश्चतन्ती भुवनस्य भूरघृतं पयो दुदुहे ना पाय ।।
।। ७-९५-२॥
रत्न २८५वें
पतिर मग्रावरुणि-ऋषि, सरस्थान्-देवता, ग्रिष्टुप् छंद
सोधे नो योपंणासु वृपा शिशुपमो यज्ञियांसु ।
स वाजिन मघवन्यो दधाति वि सातय तन्य मामृजीत ।।
! ७-९५-३ ।।
श्री. वि. सारस्वत पशुवपापाग पाग्या. स्मा. वि. सरस्वती सूफ
.

·(३०७) रत्न २८३ वे हे.वायो ! शेंकडों हजारों नियुत घोड्यानिशी तूं आमच्या या हिंसा- रहित यज्ञांत ये! आणि येऊन या प्रातःसवनात सोमपान करून प्रमुदित हो ! हे देवहो ! तुम्ही आमचे कल्याण करा व सदैव रक्षण करणारे असे म्हा ! (७-९२-५). रत्न २८४ ही सरस्वती नदी पोलादी शहराप्रमाणे सर्वाधार असून, मोठ्या वेगाने विचा प्रवाह धांवत जात असतो. आणि म्हणून ती इतर सर्व नद्यांना मार्गे टाकीत जाते. रथांत बसलेला वीर जसा वातील झाडझुडुपे तुडवून पुढे दौडत जातो, तद्वत् ही सरस्वती झाली तरी मार्गातील अडथळे दूर करून वेगाने धावत जाते. (७-५५-१). पर्वतापासून समुद्रापर्यंत वाह- णान्या नद्यांमध्ये पवित्र अशी फक्त ही एकटी सरस्वतीच दिसत असून, तिनेच नाहुपाची प्रार्थना ध्यानात घेतली. आणि विपुल अन्नसंपत्तीचा वर्षाव करणारी अशी ती ही सरस्वती नाहुपाला त्या हजार वर्षे चाललेल्या सत्रांत दूध व तूप रेलचेल पुरविती झाली, (७-९५-२). रत्न २८५वें . लोकहितकारक, बलवान् , सूक्ष्म स्वरूपात राहणारा आणि वर्षाव करणारा असा हा अंतरिक्षस्थ सरस्वान् वायु आपल्या यशाई स्त्रीगणांमध्ये-म्हणजे अंतरिक्षांतील जलामध्ये-वर्धन पावत आहे. अशाप्रकारचा हा सरस्वान् वायु विसपन्न यजमानांना बलवान् पुन देतो आणि लाभार्थ त्यांचे शरीर परिशुद्ध करतो. (७-९५-३). . . ...

·(३०८)
रत्न २८६ व
घसिष्ठ मैत्रावरणि-ऋषि, सरस्वती-देवता, त्रिष्टुप-छंद
उत स्या नः सरस्वती जुषाणोपं श्रवत् सुभगा यज्ञे अस्मिन् ।
मित भिनमस्यैरियाना राया युना चिदुरा सखिभ्यः ।।
श्री. वि.(दश) प्रउगशस्त्र
स्मा. वि. सरस्वतीसूक्त.
इमा जुहाना युष्मदा नमोभिः प्रति स्तोमै सरस्वति जुषस्व ।
तव शर्मन् प्रियतमे दाना उप स्थेपाम शरणं न वृक्षम् ।।
।। ७-९५-५ ।।
अय, ते सरस्वति वसिष्ठो द्वारावृतस्य सुभगे व्या॑वः ।
वर्ध शुभ्रे स्तुवते रासि वाजान् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
॥ ७-९५-६॥
रत्न २८७ वें
वसिष्ठ मैनापरणि-ऋषि, सरस्वती-देवता, वृहती-रुंद
बृहदै गायिषे पचौऽसुयो नदीनाम् ।
सरस्वती मिन्महया सुवृक्तिभिः स्तोमैर्वसिष्ठ रोदेसी
॥७-९६-१॥
श्री. वि. (दश) पंचमदिन प्रउगशस्त्र. स्मा. वि. सरस्वतीसूक्त.
रत्न २८८३
पसिष्ठ मैत्रावरणि-ऋपि, सरस्वती देवता, सतोबृहतीचंद
उमे यत्तै महिना शुभ्र अन्धसी अधिक्षियन्ति पुरवः ।
सा नौ योप्ययित्री मरुत्सखा चोद राधौ मघोनाम् ॥
॥ ७-९६-२॥

·(३०९) रत्न २८६ में सी प्रराम कालेलीय भाग्यशालिनी सरस्वती देवी या आमच्या यशांत म्हटले जाणारे स्तुतिस्तोत्र प्रवण करो! गुम्धे टेक्न नमस्कारपूर्वक देव तिप्या सविध जातात. ती शाश्वत रांगतीने युक अगून इतर नयाहून घेउ भाई। (७-९५-४). सरस्वति ! ३ विरन्न तुला नमस्कारपूर्वक अपंग करन, तुजपासून आम्ही धन मिळवू इच्छितो. तर आमप्पा स्तोत्राचा तू स्वीकार कर अयंत गोड अशा तहमा कराप्रमादाचा उपमोग पेर भागही तुमा वृक्षाप्रमाणे आप्रय कम्न गहुँ ! (७-९५-५).ऐ भाग्य- शालिनि सरस्यति ।दा पगित यशगदाची पुढची व मागनी अशी दोन्दी पाची दारे तुशासाठी उपटी कम्प्न ठेवीत आहे. तर हे शुभ्रवणं सरस्वति! तं माग्दी अर्पण केलेल्या हविरमानें गुपए हो! आणि स्तुति करणा-या मज-भकाला उत्तमोत्तम अन्नसामुग्री दे! हे देवदो ! तुम्ही आम कम्पाण करा आणि सदोदित आमचे रक्षण करणारे दा ! (७-५५-६). रत्न २८७ हे बरिष्ठा ! सर्व नद्यामध्ये अत्यव यलगुरन्न अशा सरस्वती तात्पर्य । में मदास्तोत्र पठण करीत आदेग. त्याचप्रमाणे स्वर्गात देवठामपाने व पृथ्वीवर मापाने यास फरणान्या सरस्वतीदि मुंदर लोय गाऊन पूजन कर !(७-९६-१). रत्न २८८ दे शुभ्रवर्ग सरस्वति । वस्या महिन्यामुळेच मनुष्यांना दिप व पार्थिव अमि या शान होते. अशा प्रकारची तू आमचे रक्षण कम्न आम्हारा उपदेश कर ! महत्मसा अशी त् हविसंगम आम्हा यजमानांना राम धन आणून दे।(७-९६-२).

·रत्न २८९ ३
वसिष्ठ मैत्रावरुणि ऋपि, सरस्वती-देवता, प्रस्तारपंक्ति-द
भद्रामिद् भद्रा कृणवत्सरस्वत्यकयारी चेतति वाजिनीवती ।
गणाना जमदग्निवत् स्त्याना वसिष्टवत् ॥ ७-९६-३ ॥
रत्न २९०
वसिष्ठ मैत्रावरणि ऋषि, सरस्वान-देवता, गायत्री छंद
जनीयन्तो न्वर्गवः पुत्रीयन्तः सुदानवः ।
सरस्वन्तं हवामहे ।। ७-९६-४ ॥
श्री. वि. सारस्वत पशुवपा, पुरोडाश, हविपुरोनुवाक्या.
ये ते सरस्व ऊर्मयो मधुमन्तो घृतधुतः ।
नेमिनोऽविता भव ।। ७-९६-५॥
पीपिास सरस्वतः स्तनं यो विश्वदर्शतः ।
भीमहि प्रजामियम् ॥ ७-९६-६॥
रत्न २९१ चें
वसिष्ठ मैनावरुणि-ऋषि, विष्णु-देवता, नियुप् छंद
परो माया तन्वा वृधान न है महित्वमन्वश्नुवन्ति ।
उभे ते चिम रजसी पृथिन्या विष्णो देव स्वं परमस्य॑ चित्से ।।
॥७-९९-१॥
श्री. वि. वैष्णव पशुपुरोधाश याज्या.
स्मा. वि. विष्णुपूत.
न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप ।
उदलम्ना नामुष्वं वृहन्त दाधर्थ प्राची ककुमै पृथिव्याः ।।
॥७-९९-२ ॥
इरावती धेनुमती हि भुतं संपवसिनी मनुषे दशस्या ।
व्यस्तम्ना रोदसी विष्णवेते दाध पृथिवीमभितो मयूखैः ।
॥ ७.९९-३॥

·(३११.) + रत्न २८९ में ही कल्याणमूर्ति सरस्वती आमचे उदंड कल्याण करो! तशीव सरळ मार्गाने जाणारी व विपुल अन्न असलेली ती आम्हांवर कृपादृष्टि ठेवो! जमदग्नि ऋषीने स्तवन केल्याप्रमाणे मज वसिष्ठाला शोभेल अशा रीतीनेच हे देवि ! तूं मगकडून स्तविली जावीस ! (७-९६-३). रत्न २९० स्त्रीची व पुत्रांची इच्छा करणारे, दानशील, व अग्रेसर असे आम्ही आज रोजी सरस्वान् देवाचे स्तवन करीत आहो. (७-९६-४). हे सरस्वन् देवा ! तुझे मे जलतरंग आहेत, ते सुरस असून जल-वर्षाव करणारे आहेत. तर त्या तरंगांनी आमचे रक्षण करणारा हो। (७-९६-५). जो सर्वांना दृश्यमान होतो त्या सरस्वान् देवाचा गर्जना करणारा मेघ आम्हांस प्राप्त होवो ! तसेच त्या देवाच्या प्रसादाने आम्हांस प्रजा व अन्न यांचाहि लाम पडो। (७-९६-६). रत्न २९१ हे मर्यादातीत वाढणाऱ्या विष्णुदेवा ! तुझा अगाध महिमा आम्हा मनु- म्यांत कोणीहि जाण् शकत नाही ! आम्ही फक ही पृथ्वी प अंतरिक्ष हे दोनच लोक तुझे तेवढे जाणू शकतो. त्यांपलीकडला जो उत्कृष्ट लोक आहे, तो तूंच एकटा जाणणारा आहेस. (७-९९-१). हे विष्णुदेवा! तुझ्या महिन्याचा परम अत हल्ली जन्मलेला किंवा मागें जन्मून गेलेला यांपैकी कोणीच जाणण्यास समर्थ नाही. तुझा तो उत्कृष्ट द्युलोक तूं मधल्यामधेच सावन धरला आहेस ! इतकेच नव्हे तर पृथ्वीचा पूर्वभागहि-अर्यात् ही सबंध पृथ्वीच-तूं आपल्या प्रभावाने दृढ धरून ठेविली आहेस! (७-९९-२). अहो द्यावापृश्वींनो | भक्तजनांस देण्याकरिता म्हणूनच तुम्ही अन्न, गाई, व धान्य यांनी सुसमृद्ध झाला आहात. हे विष्णो! तूं पृथ्वीला ऊर्वमुख व स्वर्गाला अधोमुख याप्रमाणे निरनिराळ्या प्रकारें धारण करता झाला आहेस आणि सभोवती पर्वत रोवून तूं ही पृथ्वी १८ करून ठेविली आहेस. (७-९९-३).

·(३१२)
रत्न २९२ वें
वसिष्ठ मैत्रावरुणि-ऋषि, इन्द्राविष्णु-देवता, ग्रिष्टुप-छंद
उरुं यज्ञाय चक्रयुरु लोकं जनयन्ता सूर्यमुपासमग्निम् ।
दासस्य चिद् घृषशिप्रस्य माया जन्नथुनरा पृतनाज्येषु ।।
॥७-९९-४॥
औ.वि. (दश) अच्छावाकशास्त्र,
स्मा. वि.विष्णुमूत.
इन्द्राषिष्ण हिताः शम्बरस्य नव पुरौ नवतिं च भविष्टम् ।
शतं यचिनः सहतं च साकं हुयो अपत्यसुरस्य वीरान् ।।
॥ ७-९९-५॥
इयं मनीषा बृहती वृहन्तौरक्रमा तवा वर्धगन्ती ।
ररे वा स्तोमै विदर्येषु विष्णो पितमिपो वृजनैप्यिन्द्र ।।
॥७-९९-६॥
रत्न २९३ वें
घसिष्ठ मैनादरुणि-मापि, विष्णु-देवता, निष्टुप् छंद
वर्षट् ते विष्णवास आ प॑णोमि तन्म जुषस्व
शिपिविष्ट
हव्यम्।
वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरौ मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।।
॥ ७-९९-७॥
श्री. वि. भम्युदयीष्टि याज्या.
रत्न २९४ वें
घसिष्ठ मैत्रायरुणि-कपि, विष्णु-देवता, त्रिष्टुप-छंद.
नू मतों दयते सनिष्यन् यो विष्णव उरुगायाय दार्शत ।
प्र पः सत्राचा मनसा यात एतावन्तं नयमाविवासात् ।।
।। ७-१००-१॥
श्री. वि. (उत्प्य) तृतीयसपन परछावाकशख. स्मा. वि. विष्णुसूक्त

·(३१३) . . रत्न २९२ में अहो, इन्द्राविष्णुंनो ! यश करणाऱ्या यजमानाकरिता म्हणून तुम्ही स्वर्ग लोक विशाल करून ठेविलात. त्याचप्रमाणे सर्वांना प्रेरणा करणारा सूर्य, अंधकाराचा नाश करणारी उपा व असुरांनी वेष्ठित असा अमि यांना तुम्हीच प्रकाशित केलेत. अहो अग्रेसर इन्द्राविष्णुंनो ! त्या धूपशिम दासाची काटकृत्ये तुम्हीच युद्धांत हाणून पाडली नाहीत काय ? (७-९९-४). अहो इन्द्राविष्णुनो ! चांगली वळकट अठलेली त्या शंयरामुराची नव्याण्णव परे तुम्ही झपाट्यासरशी पार फोडून तोडून जमीन- दोस्त करून टाकलीत की ! त्याचप्रमाणे बर्षिन असुराच्या शेंकडों हजारों वीरांना तुम्हांवर त्यांनी हात उगारण्याच्या आधीच गाठून त्यांची एक- जात मुसंडी वळलीत 1 (७-९९-५). ही आमची थोर व मननीय स्तुति योर, पराक्रमशाली व सामर्थ्य संपन्न अशा तुम्हाला खरोखर वर्धन कर- णारी आहे. हे विष्णो ! आणि हे इंद्रा ! या यांत तुम्हाप्रीत्यर्थ आम्ही हैं स्तोत्र अर्पण करीत आहों ! तर तुम्ही आमच्या आपत्काली आम्हांस भरपूर अन्न मिळेल, असे करा ! (७-९९-६). रत्न २९३ वें हे विष्णो ! मी तुला तोंडानें वषट् म्हणून हा हविर्भाग अर्पण करीत आहे. तर हे किरणवलयांकित देवा ! वषट्कारपूर्वक तुला अर्पण केलेल्या या हविरमाचें तूं सेवन कर ! (७-९९-७). रत्न २९४ वें अनेक भक्तमनांच्या स्तुतीठ योग्य अशा विष्णुदेवास जो हविर्दान करतो, तो धनार्थी मनुष्य ताबडतोब धन प्रात करून घेतो, आणि जो स्तोत्र- पूर्वक त्याची महोपासना करतो आणि तसाच जो त्या महान व जनहित- 'कारक विष्णुदेवाची नमस्कारपूर्वक परिचर्या करतो, त्यालााहे लवकर धन- माप्ति होते । (७-१००-१). .

·(३१४) स्वं विष्णो मुमति विश्वर्जन्यामप्रंयुनामेवयावो मति दीः । पर्चा या नः मुविनग्य भूरे रश्चीयनः पुरुभन्द्रस्य गयः । ||७-१००-२॥ त्रियः पृथिवीमेन एता वि चक्रमे शतस महित्या । प्रविष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेपं दास्प स्थविरस्य नार्म ।। 1७-१००-३॥ वि चक्रमे पृथिवीप एता क्षेत्रीय विष्णुमनुपे दास्यन् । ध्रुवासौ अस्य कीरयो जनोस उरुक्षिति मुजनिमा चकार । ॥ ७-१००-४॥ प्र तत्तै अप शिपिविष्ट नामाऽर्यः शंसामि ययुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान् क्षन्तमस्य रज॑सः पराके ॥ ॥ ७-१००-५॥ किमित्त विष्णो परिचय भूत् प्र यद् ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वर्षी अस्मदपं गृह एतद् यदुन्यरूपः समिथे वभूयं ।। ॥७-१००-६॥ वर्षट् ते विष्णयास आ घृणोमि तन्में जुपस्व शिपिविष्ट हव्यम् । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।। ॥७-१००-७॥

·(३१५) . अशा हे .मनोरथपूरका! विष्णुदेवा! , लोकहितकारक व सर्व.. दोषरहित अशी सद्बुद्धि तूं आम्हांस दे, की ज्या योगें सुलभप्राप्य, विपुल, अश्वयुक्त व आल्दादक संपत्तीचा आम्हास योग घडेल. (७-१००-२). हा विष्णुदेव शंभर किरण असलेल्या या पृथ्वीला आपल्या महिन्याच्या योगाने तीनच पावलांत समन आक्रमण फरता झाला ! पुराणांतला पुराग पुरुप असा हा विष्णुदेव आमचा स्वामी होवो ! त्या पुराण पुरुषाचे रूप म्हणजे हा प्रकाशच होय.(७-१००-३). या विष्णुदेवाने असुरांकडून ही पृथ्वी अपहत करून घेऊन, ती मनुष्यांना रहावयास म्हणून दिली. त्याचे रतुतिपाठक असे जे भक्तजन आहेत, ते ऐहिक व पारलौकिक मुखलाभ मिळवून, तेथे स्थिर होऊन राहतात. ज्याचे भक्तिपूर्वक नामसंकीर्तन केल्याने मानवजन्म हा मुखाला कारण होतो, तो विष्णुदेव भक्तजनासाठी पृथ्वीसारखे विशाल निवासस्थान मिळवून देता झाला.(७-१००-४). हे किरणमाला धारण करणाऱ्या विष्णुदेवा ! तुझ्या त्या सुविख्यात नामाचे, वस्तुजात जाणणारा असा मी भक्तिभावपूर्वक सकीर्तन करीत आहे. या लोकाच्या पलीकडे राहणान्या त्या महापुरुप विष्णुदेवाचे, अल्प असा मी मानव यथाशक्ति गुणगान करीत आहे. (७-१००-५).हे विष्णुदेवा ! मी शिपिविष्ट आहे असे तूं सांगत असतोस, पण त्या नावात वर्णन करण्यासारखे असे फाय आहे ? शौर्यादि गुणांनी युक्त असे जे तुझे रूप तें कृत्रिम असून, समामांत ते धारण करीत असतोस. पण ते गौण असून, देवा ! तुझे जे खरे वैष्णव रूप आहे ते आमच्यापासून तू लपवून ठेवू नकोस ! (७-१००-६). हे विष्णो ! तोंडाने वषट्-कार म्हणून मी तुला हा हविर्भाग अर्पण करीत आहे. तर हे किरणमालिन् देवा! वषट्- कारपूर्वक अर्पण केलेल्या या हविर्भागाचे तूं सेवन कर ! (७-१००-७).

·न
(३१६)
रत्न २९५३
वसिष्ठ मनावरुणि-ऋषि, पर्जन्य-देवता, ग्रिष्टुप-छंद
तिम्रो वाचः प्र वद ज्योतिरा या एतद् दुहे मधुदोघमूर्धः ।
स वसं कृण्वन् गर्भमोष॑धीनां सघो जातो वृषभो रोरवीति ॥
॥ ७-१०१-१॥
स्मा. वि. पर्जन्य-सूक्त.
यो वर्धन ओषधीना यो अपर्णा यो विश्वस्य जगतो टेव ईशे ।
स त्रिधातु शरणं शर्म यसत् त्रिवर्तु ज्योतिः स्वभिष्टय स्मे ।।
॥ ७-१०१-२॥
स्तरीरु स्वद् भवति सूत उ त्वद् यथावशं तन्वं चक्र एपः ।
पितुः पयः प्रति गृभ्णाति माता तेन पिता वर्धते तेन पुत्रः ।।
॥ ७-१०१-३॥
यस्मिन्विश्वानि भुवनानि तस्थुस्तिसो द्यावस्त्रेधा ससुरापः ।
प्रयः कोशास उपसेचनासो मध्वः स्वोतन्त्यभितौ विरशम् ।।
॥ ७-१०१-४॥
इदं यः पर्जन्याय स्वराजे हृदो अस्वन्तर तर्जुजोपत् ।
भयोमो वृष्टयः सन्त्वस्मे सुपिपला ओषधीदेवगौपाः ।।
॥७-१०१-५॥
स रेतीघा वृषभः शश्व॑तीनां तारमन्नात्मा जर्गतस्तस्युपश्च
तन्म ऋतं पातु शतशारदाय यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ।। .
॥ ७-१०१-६॥
.

·(३१७) कर, रत्न २९५ वें हे ऋषे ! ज्योतिर्मय अशा ओंकारपूर्वक ऋग्यजुःसामात्मक वेदवाणीचा सुमंगल घोष की जी दृष्टिदायक मेघाला उदकवर्षाव होईल असे करील पर्जन्य-देव हा आपल्या बरोबर असलेल्या वैद्युताप्नीला चमकावयास लावून • त्यालाच ओषधीचा गर्भ करतो. आणि आपण स्वतः ताबडतोब प्रादुर्भूत होऊन, मुसळधारांनी जलपुष्टि करू लागतो. त्या वेळी तो आकाशात गडग- 'डाट य कडकडाट करीत असतो.(७-१०५-१).जो ओषधींचाव उदकांचा संवर्धक, त्याचप्रमाणे ज्याची सत्ता सर्व जगावर चालते, असा तो पर्जन्य- देव प्रैलोक्यन्यापी असून, आम्हांला रहावयास घर व त्याबरोबरच सुखहि देवो । तसेच वरतादि तीनहि ऋतूत अभिलपणीय असें तेजहि पण लाभेल असे करो! (७-१०१-२). या पर्जन्यदेवाचे एक स्वरूप असें आहे की, ते वांझ गाईसारखें निवर्युक आहे आणि दुसरे एक असे आहे की, ते धेनूसारखे जलवर्षाव करणारे आहे. पिता जो द्युलोक त्यापासून माता म्हणजे पृथ्वी ही त्या मेघोदकाचा स्वीकार करते. त्या उदकापासून उगवलेल्या हविर्द्र याने तो द्युलोक वर्धन पावतो आणि त्याच उदकापासून या पृथ्वीवर जन्मलेल्या जीवजाताचेहि सपोषण व संवर्धन होते. (७-१०१-३), ज्यावर हे सर्व जीवजात अवलंबून आहे, ज्याचा स्वर्गादि लोक आप्रय करून आहेत व ज्यापासून उदक हे पूर्वादि तीन दिशांकडे वाहत जाते,असे ते तीन दिशांमधून वर्षाव करणारे मेघ हे त्या योर पर्जन्यदेवासमत माधुर्यपूर्ण जलवर्षाव करू लागतात. (७-१०१-४). हे स्तोत्र त्या स्वयंदीप्त पर्जन्य देवाकरताच केले आहे. ते त्याच्या अंतः- करणाला जाऊन भिडो । व तो देव त्याचे सेवन करो ! सुखदायक अशा त्या जलधारा त्या पर्जन्यदेवाच्या अनुग्रहाने आम्हांस यथाकाल लामत जावोत ! आणि त्या पर्जन्याने सुसंवर्धित अशा ओपघि आम्हांसाठी फलपुष्पादिकांनी सुसमृद्ध होवोत ! (७-१०१-५). तो पर्जन्यदेव थैलाप्रमाणे ओषधीच्या बीजभूत उदकांचा उत्पादक आहे. म्हणून त्या पर्जन्यांत स्थावर-जंगाचा आत्मा आश्रय फस्न असतो. असे ते पर्जन्यदत्त उदक शंभर वर्षे जगण्या- करिता म्हणून माझे संरक्षण करो! (७-१०१-६).

·(३१८)
रत्न २९६ -
वसिष्ठ मैत्रावरुणि-कपि, पर्जन्य देवता, गायत्री-छंद
पर्जन्याय प्र गोयत दिवस्पुत्राय मीळ्हुपै ।
स नो यर्वसमिच्छतु ।। ७-१०२-१॥
श्री.वि.(चातुर्मास्य) पर्जन्योष्टि याज्या.
यो गर्भमोषधीनां गवा कृणोत्यवताम् ।
पर्जन्यः पुरुषीणाम् ॥ ७-१०२-२ ॥
स्मा. वि.गभाधान.
तस्मा इदास्यै हविर्जुहोता मधुमत्तमम् ।
इळी नः संयतै करत् ॥ ७-१०२-३ ।।
रत्न २९७ वें
धसिए मैनावरुणिकपि, मण्डूक-देवता, अनुष्टुर-छंद
संवत्सरं शंशयाना प्रोमणा व्रतचारिणः ।
वाचे पर्जन्य जिन्वितां प्र मण्डको अवादिपुः ।।७-१०३-१॥
रत्न २९८ ।
वसिष्ठ मैनावरणि-ऋषि, मण्डूक देवता, त्रिषुप-छंद
दिव्या आपो अभि यदैनमायन् इति न शुष्कं सरसी शयानम् ।
गवामह न मायुर्व सिनीनां मण्डुकानां वग्नुरवा समेति ॥
।। ७-१०३-२ ॥
स्मा. वि. पर्जन्यसूक्त.
यदमिना उशतो अभ्यवर्षीत् तृप्पार्वतः प्रावृष्यातायाम् ।
अक्खलीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ।।
।। ७-१०३-३ ॥
अन्यो अन्यमन गृभ्गात्येनोपां प्रेसर्गे यदर्भन्दिपाताम् ।
मण्डको यदभिवृष्टः कानकन् पृभिः संपृक्ते हरितेन वाचम् ॥
।। ७-१०३-४॥
.
4

·(३१९) . . . रत्न २९६३ अहो ऋविन हो ! वर्षाव करणाऱ्या द्युलोकपुत्र अशा त्या पर्जन्य- देवाची तुम्ही स्तुति करा ! तो आम्हांस ब्रीहियवादि स्पाने अन्न देण्याची इच्छा करो ! (७-१०२-१). जो पर्जन्य ओषधीमध्ये, गाईमप्ये, घोड्या- मध्ये व स्त्रियांमध्ये गर्माची उत्पत्ति करतो, (७-१०२-२). त्या पर्जन्य- देवासाठी म्हणून अग्नीमध्ये मधुर हवीचे हवन करा ! तो देव आम्हांस अन्न तयार करून देवो! (७-१०२-३). रत्न २९७वें संवत्सर सत्रात्मक प्रत आचरण करणान्या ब्राह्मणाप्रमाणे वर्षभर विळांतच स्वस्थ पडून जणू काही वपच करीत यसलेले हे मण्डूक पर्जन्याने प्रसन्न होत्साते, आता मोठ्याने बोलू लागले आहेत. (७-१०३-१). रत्न २९८ वें जेव्हा आकाशांतील उदक शुष्क पखालींप्रमाणे कोरडे ठणठणीत झालेल्या तलावांत राहणाऱ्या मंडूकांप्रत येऊन पोचते, तेव्हा सवत्स गायीच्या हंबरड्याप्रमाणे वृष्टिसमयीं या मडूकांचा कलकलाट शब्द बाहेर निघतो. (७-१०३-२). तृष्णाकुल झालेल्या व म्हगून पाण्याची इच्छा करणाऱ्या या मंडूकांवर वर्षाकाल येताच पर्जन्य जेव्हा पाण्याचा वर्षाव करू लागतो, तेव्हा मूल जसें बापाकडे बोलत जाते, तद्वत् एक महक सन्द करणाऱ्या दुसऱ्या मंडूकाकडे जातो. (७-१०३-३). पर्जन्य पडत असता जेव्हा जलाचा वर्षाव होत असतो, तेव्हा हे मंडूक हर्षभरित होत्साते, एक दुसऱ्याला जाऊन भेटतो; व पावसात न्हालेला, उड्या मारणारा व चित्रविचित्र रगाचा एक मंडूक जेव्हा दुस-या हिरवट रंगाम्या मंडूकाच्या आवाजाशी आपला आवाज भिडवितो, तेव्हा त्या दोघांपैकी एक दुसन्याचे जणु काही अभिनंदनच फरीत असतो ! (७-१०३-४).

·(३२०)
यदेपामन्यो
अन्यस्य वाचे शाक्तस्यैव वदति शिक्षमाणः ।
सर्व तदेपा समधैव पर्व यत् सुवायो वयनाभ्याम् ।।
गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एपाम् ।
समानं नाम विभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ।।
।। ७.१०३-६॥
ब्राह्मणासौ अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः ।
संवासरस्य तदहः परि ष्ट यमण्डकाः प्रापीण वभव
॥७-१०३-७॥
ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमकत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम्
अर्यवौ धर्मिणः सिविदाना आविर्भवन्ति गुहा न के चित् ।।
॥७-१०३-८॥
देवहिति जुगुपुर्वादशस्य ऋतुं नगे न प्र मिनन्त्येते ।
संवत्सरे पावप्यातायो तप्ता घर्मा अश्रुवते विसर्गम् ।।
॥७-१०३-९॥
गोमायुरदादजमायुरदात् पृधेिरदाररितो नो वसूनि ।
गवी मण्डका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ।।
॥७-१०३-१०॥
रत्न २९९ वें
घसिष्ट मैनाधरुणि-पि, इन्द्र-देवता, त्रिष्टुप् छंद
यो मा पाकैन मनसा चरन्तमभिचष्टे अनुतेभिर्वचौभिः ।
आप इव काशिना संगृभीता असनस्त्वासंत इन्द्र वक्ता ॥
॥ ७-१०४-८॥
स्मा. वि.
पासा.

·(३२१) जसा हे मंडूकांनो! पढणारा शिष्य आपल्या गुरूच्या शब्दांचा अनुवाद करीत असतो, त्याप्रमाणे तुमच्यांत जेव्हा एक दुसन्याव्या शब्दामागून शन्द काढतो व पाण्यात पोहत पोहत योलू लागतो, तेव्हां विकलांग झालेले तुमचे शरीर सागपरिपूर्ण होते. (७-१०३-५). एक मंडूक गाईसारखा आवाज काढतो, तर एक 'शेळीसारखा ओरडतो, एक चित्रविचित्र रगाचा, तर एक हिरवट रंगाचा आहे. असे विविध प्रकाराचे हे 'मडूक ' हे एकच नाव धारण करतात. आणि मोठा घोष करीत अनेक ठिकाणी प्रादुर्भूत होतात. (७-१०३-६). मंडूक हो ! अविरात्र नावाच्या सोमयागात ज्याप्रमाणे ब्राह्मण रात्री स्तोत्र- शस्त्रादि म्हणत असतात, तद्वत् ज्या दिवशी पाऊस पडेल त्या दिवशी तुम्ही सर्व सरोवराच्या सभोवती जमणारे व्हा,(७-१०३-७). सोमयागात स्तोत्र पठण करणाऱ्या ब्राह्मणाप्रमाणे हे मडक झाले तरी महाघोप करीत आहेत. आणि प्रवग्यांतील ऋविजाप्रमाणे घामाने डबडबलेले व बिळांत दडून बसलेले काही मडूक पाऊस पडला म्हणजे बाहेर पडतात (७-१०३-८). हे पुदारी मडूक देवांनी घालून दिलेले सवत्सराचे नियम अगदी कसोशीनें पाळतात व म्हणून वसतादि त्या त्या ऋतुनियमाचे ने उल्लषन करीत नाहीत. सवत्सर सपूर्ण होऊन पर्जन्यकाळ आला म्हणजे उन्हाळ्यात तापाने त्रस्त झालेले हे मटूक बिळातून बाहेर पडतात. (७-१०३-९). गाईसारखा शब्द करणारा, अजासारग्या शन्द करणारा, चित्रविचित्र वर्णाचा व हिरवट रगाचा असे सर्व मदक आम्हाला सपत्ति देवोत ! वर्षाऋतु प्राप्त झाला असता हे सर्व मडूक आम्हास असख्य गाई देणारे होत्साते, आमचे आयुष्य प्रदीर्घ वाढवीत ! (७-१०३-१०). रत्न २९९ वें शुद्ध मनाने वागणान्या मला जो दुष्ट मनुष्य खोटे बोलून नसता दोप लावतो तो लबाड मनुष्य, हे इन्द्रदेवा ! मृठीत घरलेल्या पाण्याप्रमाणे नाहीसा होवो ! (७-१०४-८).

·(३२२) रत्न ३०० व वसिष्ठ मंग्रावरणि-ऋपि, मोम-देवता, ग्रिष्टुप-छंद सुविज्ञानं चिकितुषे जनाय सच्चासच वर्चसी पस्पृधाते । तयोर्यत् सत्यं यतरीयस्तदित् सोमोऽयति हन्त्यासत् ।। ॥ ७-१०४.१२॥ न वा उ सोमौ वृजिनं हिनोति न क्षत्रिय मिथुया धारयन्तम् । हन्ति रक्षो हन्त्यासद् बदन्तमुभाषिन्द्रस्य प्रसिती शयाते ।। ॥ ७-१०४-१३॥ रत्न ३०१३ घसिष्ठ मैनावरणि-ऋपि, इन्द्रसोम-देवता, अनुष्टुप् छंद इन्द्र जहि पुमौसं यातुधानमुत त्रिय मायया शाशदानाम् । विसवासो मूर्रदेवा ऋदन्तु मा ते ईशन् सूर्यमुच्चरन्तम् ।। ॥७.१०४.२४॥ रत्न ३०२ चें वसिष्ठ मैनावरुणि-ऋषि, इन्दसोम देवता, अनुष्टुप्-छंद प्रति चश्व वि चवेन्द्रश्च सोम जागृतम् । रक्षोभ्यो वधर्मस्यतमशनि यातुसभ्यः ।। ७-१०४-२५ ॥ सातवें मंडल समाप्त ·( ३२३) रत्न ३०० दें में सूज्ञास सहज समजण्यासारखे आहे की, सत्य व असत्य भाषणामध्ये स्पर्धा चाललेली असते. त्यांत जे सत्य व सरळ असते, त्याचे सोमदेव रक्षण करतो आणि जे असत्य असते, त्याचा तो पार फडशा पाडतो. (७-१०४-१२). सोम हा पापाचरण करणा-या दुष्टाला मोकळा सोडीत नाही. त्याचप्रमाणे खोटें भोलणान्या पलादयालाहि तो मोकळा सोडीत नाही. तर तो त्या दुष्टालाहि ठार करतो आणि त्या बलाढया- लादि जमिनीवर लोळवितो. सोमहत असे हे दोघेहि मग त्या इंद्राग्या पाशात अडकून पडतात ! (७-१०४-१३). रत्न ३०१३ इन्द्रा ! पुरुपरूप धारण करणाऱ्या राक्षसाला ठार कर ! व कपर करून हिंसा करूं पाहणाऱ्या राक्षसीलाहि पण यमसदनाचा रस्ता दाखीव आणि तसेंच मारणक्रीडा करणारे मूरदेवासारखे राक्षस माना तुन नाश पावोत ! त्यांना उगवत्या सूर्याचे दर्शन न घडो ! (७-१०४-२४). रत्न ३०२३ है सोमदेवा ! प्रार्थना हीच की तू व इन्द्र असे तुम्ही प्रत्येक राक्षसाकडे पहात असा आणि त्याच्यावर अनेकप्रकारे देखरेख ठेवा ! तुम्ही जागृत रहा आणि आम्हास पीडा करणाऱ्या राक्षसादिकांवर तुमचें तें प्रखर वज्रायुध फेंका । (७-१०४-२५). सातवें मंडल समाप्त

·No text on this page.

·. ॐ मंडल आठवें रत्न ३०३ वें प्रगाय काण्व ऋषि, इन्द्र देवता, प्रगाय- मा चिदन्यदि शंसत सखायो मा रिपप्पत । इन्द्रमिस्तोता वर्षणं सा तु । मुहरुक्शा च शंसत ॥ ॥८-१-१॥ रत्न ३०४ मंधातिथि काण्य-पि, इन्द्र-देयता, प्रतिष्ठा-उंद हुन्छन्ति देवाः मुन्धन न स्वप्नाय स्पृहयन्ति । यन्ति प्रमादमतन्द्राः ।। ८-२-१८॥ श्री. वि (लि) प्रातरनुपाम् मराठी अर्थ रत्न ३०३ ये अदो मिनदो! इंद्र देवाच्या स्तोत्राशिवाय अन्य स्खोर गाऊ नका. माणि गाऊन म्यर्थ शिणं नका । सोम विदन तयार झाला म्हणजे त्या मनोरपपूरक इंद्र देवाचच तुम्ही सर्व मिळून खवन परा! (८-१-१). रत्न ३०४ वें देव हे सोम अर्पण करणाराची इच्छा करतात, त्याच्या झोपेची इच्छा करीत नाहीत. म्हणूनच सदैव जागरूक असणारे हे अत्यंत मदकर श्रा सोमररा प्राप्त करुन घेतात. (८-२-१८). ३२५

·(३२६)
रत्न १०५,
मेष्यतिथि काण्व-भपि, इन्द्र-देवना, प्रगाथ-छंद.
भुयाम ते सुमतौ वाजिनौ वयं मा नः स्तरभिातये ।
अस्माञ्चित्राभिरवतादाभिष्टिंभिरा नः सुम्नेषु यामय ॥ ८-३-२ ॥
रल ३०६ -
घरस काण्व-कपि, अग्नि-देवता, गायत्री मंद
स्वमग्ने व्रता असि देव आ मत्येवा ।
त्वं यज्ञेप्पीडयः ।। ८-११-१॥
श्री. वि. (अमि) प्रतिरनुवाक. स्मा.वि. प्रतलोपायं आग्यहोम.
रत्न ३०६ (अ)
घरस कावन्यापि, अग्नि-देवता, वर्धमान छंद
त्वमसि प्रशस्यौ विदथेषु सहन्त्य ।
अरपोरवरार्णाम् ।। ८-११-२ ॥
रत्न ३०६ (ब)
घरस काय-कपि, अग्नि-देवता, प्रतिष्ठा-छंद
स त्वमस्मदप द्विषो युयोधि जातवेदः ।
अदेवीरग्ने अरातीः ।। ८-११-३ ॥
अन्ति चित्सन्तमह यज्ञ मतस्य रिपोः ।
नोप वेपि जातवेदः॥ ८-११-४ ।।
मर्ता अमर्तस्य ते भरि नाम मनामहे ।
विसो जातवेदसः ।। ८-११-५॥
विप्रं विप्रासोऽवैसे देवं मतीस ऊतये ।
अग्निं गीर्भिहवामहे ।। ८-११-६॥
.

·(३२७) रत्न ३०५ हे इंद्र देवा ! हविष्मान् असे आम्ही तुझ्या मुप्रसन्न मर्जीत राहूं असें घडो ! शचा पक्ष घेऊन तू आम्हांस चिरडू नकोस! तुझ्या अमीष्ट व विविध सरक्षण-शक्तीनिशी तूं आमचे रक्षण कर ! आणि आम्हांस सदैव सुखी राख ! (८-३-२). रत्न ३०६३ हे अमे ! तू सत्कर्माचे रक्षण करणारा आहेस, म्हणून यज्ञकर्मात तू स्तवनाई झाला आहेस. (८-११-१). रत्न ३०६ (अ) वें हे शत्रूचा पराभव करणाऱ्या अग्ने ! तु आमच्या यजमपात प्रशस- नीय आहेस. आणि यज्ञकार्याचा नेता आहेस. (८-११-२). रत्न ३०६ (ब) जातवेद अमे। आमचा जे द्वेष आमचा जे द्वेष करणारे आहेत, त्याना तू दूर-अति दूर-पिटाळून लाव! तसेच जे दवनिदक व आमचे शत्रु आहेत, त्यानाहि आमच्यापासून दूर टेव ! (८-११-३). हे सर्वश अमे ! आमचा जो शत्रु आहे तो तुझ्या कितीहि जवळ असला तरी त्याच्या यशाचा तु स्वीकार करू इच्छित नाहीम (८-११-४). आम्ही मार्यजन अमर अशा तुझ्या प्रेठ नामाचे सकीर्तन करीत आहो. कारण, हे देवा ! तू शहाणा व सर्वज्ञ आहेस ! (८-११-५). शानी असे आम्ही ज्ञानी अशा अग्निदेवास हवीने तृप्त करण्यास व आमचे रक्षण करण्यास स्तोत्र म्हणून येथे बोलावीत आहो. (८-११-६).

·(३२८)
.
रत्न ३०७ दें
गोपूरत्यश्वमूक्तिना काण्वायनी-कपि, इन्द्र-देवता, गायत्री-धंद
यदिन्दाह या त्वमीशीय वस्त्र एक इत् ।
स्तोता में गोपखा स्यात् ।। ८-१४-१ ॥
श्री. वि. (महामत) निष्केवल्यशन.
शिक्षयमस्मै दित्सेय शचीरते मनीपिणे ।
यदहं गोपति स्याम् ।। ८-१४-२॥
धेनुष्ट इन्द्र सुन्ता यजमानाय सुन्वते ।।
गामश्वं पिप्युषी दुहे ।। ८-१४-३ ।।
न ते पास्ति राधस इन्द्र देवो न मत्यः ।
यहित्ससि स्तुतो मघम् ।। ८-१४-४ ।।
यज्ञ इन्द्रमवर्धयद् यद्भूमि व्यवर्तयत् ।
चक्राण औपशं दिवि ॥ ८-१४.५ ।।
अपा फेनैन नमुचेः शिर इन्द्रोदेवर्तयः ।
विश्वा पदपः स्पृधः ।। ८-१४-१३ ।।
मायामित्सिहसत इन्द्र यामाहरुक्षतः ।
अब दस्यूरधुनुयाः ।। ८-१४-१४ ॥
असुन्यामिन्द्र संसदं विची व्यनाशयः ।
सोमपा उत्तरो भवन् ।। ८-१४-१५॥
रत्न ३०८ वें
इरिम्बिठि काण्वकपि-अग्निसूर्यानिल देवता, उणिक-टंद
शमग्निरग्निाभः करछं नैस्तपतु सूर्यः ।
शं वाती त्यावरपा अप सिधः ।। ८-१८-९।।
स्मा.वि.सनेश्वर धावाहन.
"

·(३२९) रत्न ३०७ वें हे इंद्रा ! जसा तूं संपत्तीचा एकटाच अधिकारी आहेस तसाच मीहि जर झालो तर माझी स्तुति करणारा भक्त खात्रीने गाईलानी संपन्न होईलच. (८-१४-१). हे शक्तिमान् इद्रा ! मी जर तुझ्या प्रसादानें गोपन. संपन्न झाली तर माझ्याकरिता स्तुति करणान्या स्तोत्याला मी धन देऊ इच्छीन. इतकेच काय, देऊनहि टाकीन (८-१४-२) हे इद्रा ! स्तोत्याचा उत्कर्ष करणारी तुझी स्तुतिरूप धेनु भक्ताला गयावादि सर्व अभिलषित संपत्ति देण्यास समर्थ आहे (८-१४-३). स्तुतीने सुप्रसन्न झालेला तूं भक्ताला जेव्हा धन देऊ इच्छिताम, तेव्हा त्यास अडथळा करणारा असा देवान कोणी नाही आणि मनुष्यात तर नाहीच नाही! (८-१४-४). यस इद्राला सरर्धन करतो. तो इन्द्र आकागात राहून, आपले सामर्थ्य मेघरूपाने प्रगट करीत पृथ्वीला मुपीक करतो.(८-१४-५). हे इंद्र देवा । ज्या वेळी तू मर्व शत्रुमैन्याचा धन्वा उडवून दिलास, तेन्हां त्या नमुचि राक्षसाच मानक तूं पाण्याच्या प्रेमाने तोडून ते मरळ आका- शांत उडवून दिलेम ! (८-१४-१२). नमेंच आपल्या कपट कृत्यानी सर्वत्र धुमाकूळ घालणाऱ्या आणि स्वर्गावर चढाई करू पाहणाऱ्या दुष्ट दस्यूना तू खाली लोदन दिलम (८-१४-१४). देवा । मोमपान करून वलसंपन्न होन्माता तुला माम अब ग न करणान्या व इतरनत भटक- णाऱ्या दुष्ट लोकांचे नाई नू पार नष्ट कन टाक ठेस (८-१४-१५). रत्न ३०८३ अभि देव आपल्या अशभूत गाईपत्यादि अग्निसमवेत आम्हास सुख देवो ! सूर्य आम्हांस सुखकारक रीतीने उष्णता देणारा होवो ! तो निष्पाप वायु झाला तरी आम्दांस क्षेम होईल अशा बेताने पाहो! आणि हे सर्व अग्न्यादि देव आमच्या शत्रूचा नाश करोत ! (८-१८-९).

·(३३१) रत्न ३०९ हे आदित्य हो ! तुम्ही आमचे रोग दूर करा ! शत्रूना पिटाळून लावा ! आमचे वाईट इच्छिणाऱ्यांना नष्ट करा! आणि आम्हास सर्व पापापासून मुक्त करा! (८-१८-१०). हे आदित्य हो! हिंमफाना आम्हांपासून दूर करा ! आमच्यांतील दुर्बुद्धि काढून न्या ! हे सर्वन हो! आमचे जे शत्रु आहेत, त्यांना लांब ठेवा ! (८-१८-११). हे अत्यंत उदार आदित्य हो ! जे पातक्याला देखील त्याच्या पापापासून मुक्त करूं शकते, असें मुख तुम्ही आम्हांस द्या! (८-१८-१२). जो कोणी राक्षसबुद्धीने आमचा घात करू पाहतो, तो दुष्ट मानव आपल्या स्वतःच्या कर्मानेच नाश पायो ! तो दुर्जन दुःस्यांत पडून त्यांतच त्याचा अंत होवो ! (८-१८-१३) जो भामच्याविषयी दुष्टबुद्धि धारण करतो व दुटप्पी धेरणाने वागू. पाहतो, त्या दुष्ट दुर्जनाला त्याचेच पातक न्याऊन टाको ! (८-१८-१४). अहो देव हो ! तुम्ही परिपकज्ञानी आहात. म्हणून आम्हा मनुष्यात कपटी कोण आणि निष्कपटी कोण हे तुम्ही आपल्या मनात सहज ओळखू शकता. (८-१८-१५). रत्न ३१०३ हविर्भाग अर्पून तृप्त केलेला अग्निदेव आम्हाम कल्याणप्रद होवो ! हे शोभनधन अग्ने ! दान आम्हांस कल्याणप्रद होवो | यज्ञ आम्हास कल्याण- प्रद होवो ! त्याचप्रमाणे आमची स्तोत्रेहि आम्हास कल्याणप्रद होवोत ! (८-१९-१९). हे वलपुत्रा ! घृताहुति अर्पण केलेल्या आणि अनुकूल तेज असलेल्या अग्निदेवा! मर्त्य असा मी जेव्हा उपासनाद्वारा तुझ्या स्वरू. पाला प्रात होईन, तेव्हा मी तुझ्याप्रमाणेच खात्रीने अमर होईनच होईन ! (८-१९-२५).

·(३३३) रत्न ३११ हे चिज हो ! स्तोत्राचा नाश न करणारा, इतकेच नव्हे, तर स्तुति- प्रिय व तेजस्वी अशा त्या इंद्रदेवाप्रीत्यर्थ घृताहूनहि रुचिकर व मधाहूनहि मधुर अशी स्तुति करा ! (८-२४-२०). रत्न ३१२३ देव जशी इच्छा करतात तसेच होते. ती त्याची इच्छा कोणीदि भंग करू शकत नाही. देव एखाद्या मनुष्याची इच्छा करतील तर तो कहा कंजूष असला तरी त्याना दविषदान करण्यास प्रवृत्त होतो. (८-२८-४). रत्न ३१३ वे देव हो । तुम्हांमध्ये कोणी बालकहि नाही आणि कोणी कुमारहि नाही. तुम्ही सर्व सारखेच नित्य तरुण आहा. (८-३०-१). रन ३११ जो यश करनो तो हविमपन्न होत्याना उन. अभीषणात्यर्थ देवाना हवित्र- दान करतो. त्याचप्रमाणे तोच पुढे सोमरमहि तयार करतो आणि पशुपुरोडा- शादि इविरन्नहि शिजवितो. असा हा यजमान भद्राच्या स्तोत्राची पुनः पुनः इन्छा करीत असतो. (८-३१-१). जो देवभक्त, इद्राशीत्यर्थ पुरोडाश व आशिर (दुग्धमिश्रित सोम ) अर्पण करतो त्या विभक्ताला तो सर्वसमर्थ इद्र सर्व अरिष्टापासून रक्षण करणे, (८-३१-२). त्या .देवोपासकाचा देवप्रेरित व तेजस्वी रथ यज्ञम्पाने त्याच्याकडे येतो. त्यायोगें तो शब्नी निर्माण केलेली सर्व सकरें विलयास नेतो, आणि आपण स्वतः पुत्र-धनादिकांनी सवर्धन पावतो (८-३१-३). सवत्स, घर सोडून न जाणारी, भरपूर दूध देणारी अशी गाय व त्याबरोबरच सुमधुर व पुष्टिकर अन ही या देव-मत्ताच्या घरी देवांकडून नित्य पुरविली जातात. (८-२१-४).

·(३३४)
रत्न ३१८ (अ)
मनुवैवस्तव-कपि, दंपती-देवता, गायत्री-उंद.
या दम्पती समनसा सुनुत आ च धार्यतः ।
देवासो नित्ययाशिरां ॥ ८-३१-५॥
श्री वि. दंपत्याशिर्वाद.
रत्न ३१४ (ब) वें
मनुवैवस्तव-मपि, दम्पत्याशिप-देवता, गायत्री-छंद
प्रति प्राशयाँ इतः सम्यञ्चा वहिरोशाते ।
न ता वाजेषु वायतः ।। ८-३१-६ ।।
न देवानामपि हुतः सुनति न जुगुक्षतः ।
श्रयो वृहद् विवामन ।। ८-३१-७॥
पुत्रिणा ना कुमारिणा विश्वमायुन्य॑भुतः ।
उभा हिर॑ण्य-पेशसा ।। ८-३१-८ !
रत्न ३१५ वें
मनुवैवस्वत-ऋषि, दपती-देवता, अनुष्टुप-छंद
वीतिहोत्रा कृतद्वसू दशस्यन्तामाय कम् ।
सम्धौ रोमशं हतो देवेषु कृणुतो दुर्वः ।। ८-३१-९॥
रत्न ३१६ वें
मनुर्दैवस्वत ऋषि, दंपत्याशिफ्-देवता, वादनिवृत्-छंद
आ शर्म परेशानां वृणीमहे नदीनाम् ।
आ विष्णोः सचाभुवः ॥ ८-३१-१०॥
श्री. वि.दंपती आशिर्वाद
एतु पुपा रयिर्भगः स्वस्ति संर्वधातमः ।
उरुरी स्वस्तये ।। ८-३१-११ ॥

·(३३५) पडत रत्न ३१४ (अ)वें हे देवहो! जे देवकार्यात समान विचाराचे असे जायापती सोमरस तयार करतात, व तो रस दशापवित्रान्न गाळ्न दुधात मिसळतात. (८-३१-५). रत्न ३१४ (ब) वें त्यांना हितकारक अन्न लाभते. ते चागले यज्ञ करतात. आणि म्हणून अशा दपतीला अन्नाचा केव्हाहि तुटवडा नाही. (८-३१-६). ही नवरा-बायको देवाशी ठकबाजी करीत नाहीत किंवा त्यांच्याविषयींची आपली पूज्यबुद्धि लपवून ठेवीत नाहीत. दवहो ! पुष्कळ हविरमाने ती तुमची परिचर्या करतात. (८-३१-७) घरात पुत्र व कुमार यांनी युक्त होऊन आणि विविध मुवर्णालकारानी मडित होऊन ती उभयतां सर्व आयुष्य धनपुत्रादिकाममवंत उत्तम रीतीने सुखात. घालवितात. (८-३१-८). रत्न ३१५ वें यज्ञप्रिय, इवि अर्पण करणार, धन देणारे हे जायाफ्ती वशवृद्धीसाठी म्हणून रतिविलास करतात आणि देवाची यथाकाल सेवाहि पण करतात. (८-३१-९). रत्न ३१६ वें पर्वतांचे, नद्यांचें, देवासमवेत असणाऱ्या विष्णूचें जें सुख, त्याची आम्ही इच्छा करीत आहों. (८-३१-१०). घनदाता पूषा व सर्वाधार भगदेव आमच्या कल्याणाकरिता आमच्याकडे येवो ! नंतर मार्ग- रक्षक पूपादेव येथे आल्यावर हा विस्तीर्ण मार्ग आम्हास कल्याणकारक होईल, असे घडो ! (८-३१-११).

·(३३६)
अरमतिरनर्वणो विश्वौ देवस्य मनसा ।
आदित्यानामनेह इत् ॥ ८-३१-१२ ।।
या नो मित्रो अर्यमा वरुणः सन्ति गोपाः ।
सुगा ऋतस्य पन्थाः ।। ८-३१-१३ ।।
रत्न ३१७ वें
मनुवैवस्वत-ऋषि, दम्परयाशिप देवता, अनुष्टुप्-छंद.
अग्निं वः पूयं गिरा देवीळे वसूनाम् ।
सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्रं क्षेत्रसाधसम् ।। ८-३१-१४ ॥
श्री. वि. दंपती आशिर्वाद.
रत्न ३१८ वें
मनुवैवस्वत-ऋपि, दम्पत्याशिप-देवता, पंक्ति छंद.
मधु देववतो रथः शूरौ या पृत्सु कासं चित् ।
देवानां य इमनो यजमान इय॑क्षत्यमीदयज्वनो भुवत् ॥
।। ८-३२-१५॥
श्री. वि. दंपती आशिर्वाद.
न यजमान रिप्यसि न सुन्यान न दैवयो।
देवानां य इन्मनो यजमान इय॑क्षत्यभादयचनो मुवत् ।।
॥ ८-३१-१६॥
नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योपन्न योपति ।
देवानां य इन्मनो यजमान इय॑क्षत्यभीदयज्वनो भुवत् ।।
।। ८-३१-१७॥
असदन मुवीर्यमुत लाश्वव्य॑म् ।
देवानां य इन्मनो यजमान इयक्षत्यभीदर्यज्वनो भुवत् ।।
॥ ८-३१-१८॥

·(३३७) शघ्फडे न जाणा-या पूपादेवाची सर्व स्तोरजन मुक्तकंठाने स्तुति करतात. अदितिपुत्रांना उद्देशन दिलेले दान खरोखर निष्पापच असते. (८-३१-१२). मित्र, अर्यमा व वरुण हे आमचे ज्या मार्गाने रक्षक करणारे होतील असे ते यशाचे मार्ग त्यांना सुगम होवोत! (८-३१-१३). रत्न ३१७ अहो देवहो ! तुमचा जो मुख्यातला मुख्य अग्नि देव आहे, त्याचें आम्ही धनप्राप्त्यर्थ स्पोत्र गाऊन स्तवन करितों. तो देव पुष्कळ लोकांना अमीष्ट पुरवून संतुष्ट करणारा आणि मित्राप्रमाणे यांत सहाय्य करणारा आहे. (८-३१-१४). रत्न ३१८ वें शूर वीर हा जसा शत्रुसैन्यांत धूमघडाक्याने शिरतो, तद्वत् देवभक्ताचा रय झाला तरी कसल्याहि कठीण मार्गातून सहज जाऊ शकतो. जो मन:- पूर्वक देवाचे भजनपूजन करू इच्छितो, वो देव न मानणा-या मास्तिकाचा पुरा बीमोड करू शकतो. (८-३१-१५). हे यज्ञकर्त्या यजमाना! तुझा नाश होणार नाही ! सोम अर्पण करणाऱ्या देवोपासका ! तुझाहि नाश होणार नाही ! त्याप्रमाणे हे देवसेवेच्छुभक्ता ! तुझाहि पण नाश होणार नाही! तर तुम्हा सर्वांचा पुत्रपौत्रादि सततींनी उत्कर्षच होईल ! जो देवाची उपासना करतो तो देवपूजा न करणाऱ्या नास्तिकाचा अखेर पाहावच करतो. (८-३१-१६). जे लोक देवांचे मनःपूर्वक यजनपूजन करतात, त्यांचा नाश करण्यास कोणीहि समर्थ नाही. तो देवभक्त आपल्या स्थानापासून केन्दाहि चळव नाहीं ! तो अयजनशील अशा नास्तिकाचा पराभव करण्यास पूर्ण समर्थ होतो ! (८-३१-१७), जो भक्त देवांची मनःपूर्वक उपासना करू इच्छितो त्याला पराक्रमी पुत्र होतात. त्यालाच वेगवान् घोडे लाभतात आणि संपत्तिहि लामते ! आणि तोच देवांप्रीत्यर्थ यश न करणान्या पाखंडाला अखेर चिरडून टाकण्यास समर्थ होतो! (८-३१-१८). ना.२२

·(३३८)
.
रत्न ३१९ वें
मेध्यातिथि काण्व ऋषि, इन्द्र देवता, गायत्री-छंद.
इन्द्रश्चिद् घा तदेववीत् स्त्रिया अशास्यं मनः ।
उतो अह कर्तुं रघुम् ।। ८-३३-१७ ॥
रत्न ३२०वें
नामाक काण्व ऋपि, इन्द्रानी देवता,महापंक्ति छंद.
यदिन्दामी जर्ना इमे विह्वयन्ते तो गिरा।
अस्माभिननिय सांसद्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्पतो।
नभन्तामन्यके सेमे ।। ८-४०-७ ॥
श्री. वि. (महायत) निकेवल्य शस्त्र.
रत्न ३२१
धिरूप आंगिरम-ऋषि, अग्नि-देवता, गायत्री-द.
समिधानि दुवस्यत घृताधयतातिथिम् ।
आस्मिन् हुन्या जुहातन ।। ८-४४-१॥
श्री. वि. (अनि). प्रातरनुवाक.
अमे स्तोम जुगस्व मे वस्वानेन मन्मना ।
प्रति सुक्तानि हर्य नः ।। ८-४४-२ ॥
अग्निं दुत पुरो दंघे हव्यवाहमुप ब्रुवे ।
देवाँ आ सदियादिह ।। ८-४४-३॥
स्मा. वि. अग्नि-आवाहन. अग्निपूजन.
उत्तै बृहन्तौ अर्चयः समिधानस्य दीदिवः ।
अग्ने शुक्रासे ईरते ॥ ८-४४.४ ॥
उप त्या जुहोई मर्म घृताचार्यन्नु हर्यत ।
अग्ने हुन्या जुषस्व नः ॥ ८-४४-५ ।।

·(३३९) रत्न ३१९ वें इन्द्र म्हणाला-स्त्रीचे मन ताब्यात ठेवणे हे पुरुषाला अत्यंत कठीण आहे! याचे कारण असे की, तिची बुद्धि अगदी अल्प आहे ! (८-३३-१७). . रत्न ३२०वें जे भक्त इंद्राग्नीला स्तुति करून व धन अर्पण करून पाचारण करतात, त्या भक्तांमध्ये आम्ही भक्त असे आहों की जे आमच्याशी शत्रुत्वार्ने वागतात त्यांना आम्ही आमच्या सैन्याच्या सहायाने पार चिरडून टाळू ! आणि जे आमच्याशी मित्रभावाने वागू इच्छितात त्यांच्याशी आम्हीहि पण मित्रप्रेमानेच वाग् ! सर्व शत्रु अपीकडून ठार मारले जावेत । (८-४०-७). रत्न ३२१ ३ हे ऋत्विजहो ! अतिथीप्रमाणे प्रिय असलेल्या, अमि-देवाचे समिधा अर्पून तुम्ही पूजन करा ! तुपार्ने त्याला प्रज्वलित करा ! आणि त्या प्रदीप्त अमीत आहुति द्या ! (८-४४-१). हे अनिदेवा ! तू माझे स्तोत्र अगीकृत कर ! त्या स्तोत्राने तूं प्रज्वलित हो. आणि आमच्या मूक्तांची इच्छा कर ! (८-४४-२). हवि वाहून नेणारा व देवाचा दूत असा जो अमि-देव, त्या अमि देवाला मी अग्रभागी स्थापन केला आहे. मी त्याचे स्तोत्र गायन करीत आहे. तर तो देवांना येथे यशार्लेन आणून बसवो 1 (८-४४.३), हे प्रदीत अमे ! तुझ्या पेटलेल्या प्रगल्म नि प्रज्वल ज्वाला वर आकाशात चढतात. (८-४४-४). हे सुंदर अग्ने ! मासी घृताची (पळी) व स्तुच् (पळी) तुझ्याकडेच येती आहे. आमची हविर्द्रव्ये, हे देवा! तूं सेवन कर ! (८-४४-५ ).

·(३४०)
अग्निर्धा दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या अयम् ।
अपो रेतासि जिन्यति ।। ८-४४-१६ ॥
श्री. वि.(भप्ति) मातरनुवाक स्मा. वि. शांतिपाठ, मंगळग्रहजर.
उग्ने शुचयस्तव शुक्रा भ्राज॑न्त ईरते ।
तब ज्योतीप्यर्चयः ।। ८-४४-१७ ।।
ईशिषे वार्यस्य हि दात्रस्याने स्वपतिः ।
स्तोता स्यां तव शमणि ॥ ८-४४-१८ ॥
स्वामने मनीषिणत्वा हिन्वन्ति चितिभिः ।
वो यर्धन्तु नो गिरः ॥ ८-४४-१९ ॥
अदधस्य स्वधायतो दुतस्य रेभतः सदा ।
अनेः सख्यं वणीमहे ।। ८-४४-२०॥
अग्निः शुचित्रततमः शुचिर्विप्रः शुचिः कविः ।
शुची रोचत आहेत. ।। ८-१४-२१॥
पुराने दुरितेभ्यः पुरा मधेभ्यः कवे ।
प्रण आयुर्वसो तिर ।। ८-४४-३० ॥
रत्न ३२२३
प्रगाथ धौर काप-ऋषि, सोम-देवता, निष्टुप्-द.
'अाम सोममगता अमूमागम ज्योतिरविदाम दे॒वान् ।
कि नूनमरमान् कृणवदतिः किमु धर्तिरमृत मर्यस्य ।।
॥८-४८-३॥
प्रो. वि. (अमि) मारमा भिमर्शन.
शं नो भय हुद आ पात इन्दो पितेव सोम सुन सुशेयः ।
: सर्वव सस्य उहास धीरः प्र ण आयुजीवसे सोम तारीः ।।
॥८-४८-४॥
W

·(३४१) देवांमध्ये श्रेष्ठ, धुलोकाचे शिखर, आणि पृथ्वीचा पालक असा हा अग्निदेव सर्व स्थावरजंगम सुष्टीला संतुष्ट करतो, (८-४४-१६). हे अमे { तुझ्या निर्मल, शुभ्रवर्ण, देदीप्यमान ज्वाला तुझें तेज संवर्धन करतात. (८-४४-१७). हे अमे । स्वर्गाचा स्वामी असा तूं मक्ताला देण्यास योग्य अशा श्रेष्ठ संपत्तीचा मालक आहेस. म्हणून सुख प्राप्त्यर्थ मी तुझा भक्त झाली आहे. (८-४४-१८). हे अमे! विद्वान् स्तोतृनन तुझें गोड स्तोत्र गातात. यज्ञकर्भ करून तुला प्रसन्न करतात. आमचे स्तवन तुला प्रवर्धन करो! (८-४४-१९). हे अमे ! अखंडित, बलवान् , देवांचा दूत, आणि देवांचा स्तोता असा जो तू त्या तुझे आम्ही नेहमी सख्य इच्छितों. (८-४४-२०). अग्निदेव हा अत्यंत शुद्धकर्मे करणारा असून, तसाच तो पवित्र, प्रतिभावान्, निर्मल व दूरदर्शी असा आहे. त्यास आहुति दिली म्हणजे तो मुप्रकाशमान होतो. (८-४४-२१). हे भगवता ! हे विश्व• न्यापका ! संकटें व शत्रु आम्हावर पाला घालावयाच्या पूर्वीच तू आमचे आयुष्य दृढ करून ते वाढीव ! (८-४४-३०). रत्न ३२२३ अमृत सोमा! आम्ही तुझे पान करू आणि पान करून अमर होक! स्वर्गाला जाऊ आणि देवांना पाहू ! मग आमचा शत्रु आमचे काय कर- णार आहे. हे अमर देवा ! मजसारख्या मानव भक्ताचे दुष्ट मनुष्य काय करणार आहे ? (८-४८-३). हे सोमा ! पिता पुत्राला किंवा मित्र मित्राला जसा सुखदायक असतो त्याप्रमाणे मी प्यालेला हा सोमरस माझ्या हृदयाला आनंदकारी होवो ! हे यहुकीर्विमान् देवा ! तूं युद्धिमान आहेस ! आम्ही दीर्घकाल जगावे यासाठी तू आमचे आयुष्य वृद्धिंगत कर ! (८-४८-४).

·(३४२)
रल ३२३३
प्रगाय घौर फाय-ऋषि, सोम-देवता, जगती-छंद.
इमे मा पीता यशस उरुष्यवो रथं न गावः समनाह पर्वतु ।
ते मा रक्षन्तु विससचरित्रोदुत मा साविषयनियन्दवः ।।
॥ ८-४८-५॥
रत्न ३२४ वें
प्रगाय घौर काण्व ऋपि, सोम-देवता, निष्टुप छंद.
स्वं सौम पितृभि. संविदानोऽनु पावापृथिवी आ तैतन्य ।
तस्मै त इन्दो हविषा विधेम अयं स्याम पतयो रयीणाम् ।।
॥८-४८-१३॥
श्री. वि. (चातुर्मास्य) महापितृपक्ष पाज्या.
प्रातारो देवा अधि वोचता नो मा नौ निद्रा ईशत मोत जस्पिः ।
वयं सोमस्य विश्व प्रियासः सुवीरासो विदथमा वंदेम ॥
॥८-४८-१४ ॥
स्वं नः सोम विश्वनौ पोवासवं स्वर्षिदा विशा नृचक्षाः ।
एवं नन्द ऊतिभिः सजोषाः पाहि पश्चातादुत यो पुरस्तात् ।।
॥८-४८-१५॥
रत्न ३२५ वें
भर्ग प्रगाय प्रापि, इन्द्र देवता, मगाय-उंद.
अविप्रो वा यदधिद्विो केन्द्र ते वर्च
स प्र ममन्दत् त्वाया शेतकतो प्राचामन्यो अहेसन ।।
॥ ८-६१-९॥
श्री. वि. (अग्नि) प्रवर्य,
-

·(३४३) रत्न ३२३ हा प्यालेला सोम यशस्कर व पापमोचक आहे. बैल जसे रयाला ओढण्यासाठी म्हणून अग्रभागी जुंपले जातात, तद्वत् मी प्यालेला हा सोम माझे शरीर उत्तेजित करो! तो माझे चारिश्य रक्षण करो! आणि रोगपीडादिकांपासून यचाव करो ! (८-४८-५). - रत्न ३२४३ सोमा ! आमच्या पितरांबरोबर जाणारा तूं आकाश व पृथ्वी यांना क्रमाने विस्तार करणारा आहेस. आम्ही तुझें हविर्मागाने पूजन करितो. रार, हे देवा! आम्ही विपुल संपत्तीचे मालक होऊ, असे कर ! (८-४८-१३). हे भक्तरक्षक देव हो! आम्हांस उपदेशाच्या गोष्टी सांगा! झोपेचा आमच्यावर अम्मल चालणार नाही असे करा! निंदक आमची निंदा करणार नाही, असे घडो ! नेहमी आम्ही सोमदेवाच्या मुप्रसन्न मर्जीत रहावें ! शूर वीरांनी युक्त असावें । आणि देवा, संकीर्तन करणारे व्हावें । (८-४८-१४). हे सोमदेवा ! तूं आम्हांला सर्व बाजूंनी अन्न प्राप्त करून दे! स्वर्ग जाणणारा व मनुष्यमात्रावर नजर ठेवणारा, असा तूं आता आमच्या उदरात प्रवेश कर ! हे इदो, आमच्यावर प्रसन्न होऊन, तू आपल्या संरक्षण-शक्तीनिशी पुन व माग्न आमचे सर्व बाजूंनी रक्षण कर! (८-४८-१५). रत्न ३२५ ३ शानी असो वा अशानी असो, हे इंद्र देवा ! कोणीहि तुझे स्तवन केले तरी हे शतक्रतो ! हे अप्रतिहतकोषा! हे संग्रामाभिमानी देवा ! तुझ्या नामसंकीर्तनाने त्याला आनंद हा झालाच पाहिजे. (८-६१-९). .

·(३४५) . हे इंद्र-देवा। जिकडून जिकडून आम्हांस भयप्रसंग उद्भवेल तिकडून तिकडून आम्हांस भयरहित कर ! हे उदार देवा! तूं आपल्या रक्षकगणांच्या सहाय्याने आम्हास निर्भय करण्यास समर्थ आहेस,जे आमचा द्वेष करणारे व हिंसा करणारे असे दुष्ट दुर्जन आहेत, त्यांचे तुं पार निर्दालन करून टाक ! (८-६१-१३). हे घनस्वामिन् ! विधिपूर्वक यजन करणाऱ्या भक्त. जनांच्या संपत्तीची घ घरादाराची तुं भरभराट करणारा आहेस. हे धनवंता ! हे स्तुतिप्रिय इन्द्रदेवा! तुला आम्ही गोड सोमरस तयार करून प्रेमाने हाक मारीत आहों ! (८-६१-१४). हा वृत्रहंता इंद्र देव सर्वश व सर्वश्रेष्ठ असून, तो आमचे व आमच्या पुत्रादिकांचे आमच्या शत्रूपासून रक्षण करो! त्याचप्रमाणे मागून व पुनहि आमचे रक्षण करो! (८-६१-१५). हे इंद्र-देवा ! तूं आमचें पश्चिमेकडून, पूर्वेकडून तसेच उत्तरेकडून आणि दक्षिणेकड्न-अर्थात् सर्व बाजूनी-रक्षण कर ! तसेंच दैवी आपत्ति आमच्यापासून दूर फर! आणि राक्षसादिकांच्या घातकी शस्त्रास्त्रांपासूनहि आमचा बचाव कर ! (८-६१-१६). रत्न ३२६ वें हेरंद्रदेवा | आज तर आज, उद्या तर उद्या आणि परवा म्हणशील तर परवो तूं आमचे रक्षण कर ! तुझे जे आम्ही स्तोतृजन आहों, त्या सर्वोचहि, हे सज्जनपालका ! तू दिवा काय, रात्री रक्षण करावेस (८-६१-१७). रत्न ३२७ में हा इंद्र देव विजयशली, मोठा शूर, ऐश्वर्यवान् आणि तसाच पराक्रम गाजविण्यास उत्तेजन देणारा आहे. हे अनंतवीर्या ! वन धारण करणारे तुझे ते दोनी हात भक्तजनांचे मनोरय तृस करण्यास पूर्ण समर्थ आहेत. (८-६१-१८). काय, सदा सर्वकाळ

·(३४६)
रत्न ३२८ में
प्रसाद सापकपि, देव-देपसा, प्रिटमाद.
अस्मे मा भेना पकासो जाये भरती सुजोषाः ।
यसले पो भावि पापेष्टा अरगो आन्त देवाः ॥
॥८-६३-१२॥
मा. वि. गोसिपाय मनापांजलि
रत्न ३२९ वें
पुरमा in विश-देवता mitr.
पन्यमानुस्मयगानमदेवयुग ।
अर मादी पर्वत. मुलाय दस्यु पर्वनः ।।
11८-७०-११॥
पानीमा पिएगा, गायत्री-द.
STRA भुगन्न नि माग गंभाय ।
महादसिंगेन ।। ८-८१-१॥
मा.पि.Mayणविमा-बाबाम.
रग्न ३३१
Fandarilamपि, एकता, दि.
म-६ पनि पिनो माया पवनमशानाम् ।
- या गायनामिकेतु गाय वा वृषभ शीनाम् ।

·.(३४७) रत्न ३२८ वें आम्हांस सुखविणारे, उदक-वर्षाव करणारे, मेघासारखे असलेले, पुत्रा- सुराचा वध करण्याकरिता पुकारलेल्या लढाईत एकमताने झुंजणारे असे हे देव असून, शस्त्र व स्तोत्र म्हणणाऱ्या भक्ताकडे धावून येणारा इंद्र व ते सर्व देव मिळून आमचे सर्व प्रकारे रक्षण करोत ! (८-६३-१२). रत्न ३२९ वें हे इंद्रा ! भलताच नेमधर्म करणारा, देवभक्तांना न आवडणारा, देव- पूजा न करणारा अगर देवांवर श्रद्धा न ठेवणारा असा जो कोणी पापी, पाखंडी असेल, त्याला तुझा सखा जो पर्वत ऋषि तो स्वर्गावरून खाली .लोटून देवो! इतकेच नव्हे,तर त्या दस्यूला मारण्यासाठी तो मृत्यूला प्रेरणा करो ! (८-७०-११). रत्न ३३०वें हे इद्रा ! त् महावाहू आहेस ! आम्हास देण्यासाठी प्रशंसनीय, आधर्य- कारक व सग्रहणीय असे धन तू आपल्या उजव्या हातात धारण कर ! (८-८१-१). रत्न ३३१३ हे इंद्रा ! यशाई अशा सर्व देवांमध्ये त् अत्यंत श्रेष्ठ आहेस असें भी समजतो. तसेच जे सामर्थ्यान अविचल मानले जातात त्याना हलविणाराहि तूंच आहेस, असे मी मानतो. तुम्हें जे हवीने पूजन करणारे आहेत त्यांना आत्मशान करून देणारा आणि मनुष्यमात्रांचा मनोरथ पुरविणारा तूंच एक आहेस, असे मी समजतो. (८-९६-४). ३

·(३४८)
रत्न ३३२३
रेम काश्यप-ऋषि, इन्द्र-देवता, बृहत्ती-छंद.
न त्या देवास आशत न मत्यासो अद्रिवः ।
विश्वा जातानि शवसाभिभूरसि न त्वा देवास आशत ।
॥८-९७-९॥
रत्न ३३३ वें
जमदग्नि भार्गव ऋषि, सूर्य-देवता, प्रगाथ--उंद.
बामहाँ असि सूर्य वळादित्य महाँ असि ।
महरते सतो महिमा प॑नस्यतेऽद्धा देव महाँ असि ।।
।। ८-१०१-११॥
स्मा. वि. सूर्योपस्थान. सौरसूक्त.
बट् सूर्य श्रवसा महाँ असि सत्रा देव महाँ असि ।
महा देवानामसुर्यः पुरोहितो विभु ज्योतिराम्यम् ।।
॥८-१०१-१२ ॥
रत्न ३३४ वें
जमदमि-मार्गघ, गो देवता, त्रिषुए छंद.
माता रुद्राणां दुहिता वस्ना ससोदित्यानाममृतस्य नाभिः ।
अनु वौचं चिकितुपे जाय मा गामनोगामदितिं वधिष्ट ।।
॥ ८-१०१-२॥
स्मा.वि. गो-विसर्जन,

·(३४९) रत्न ३३२ वनपरा ! तुझ्यावर देव सत्ता गाजवू शकत नाहीत ! मनुष्यांनाहि तें गक्य नाही. मात्र आपल्या उत्कट बलाने सर्व प्राणिमात्र व्यापून राहिला आहेस, आणि म्हणून देवांची देखील तुजवर सत्ता चालू शकत नाही.(८-९७-९). रत्न ३३३ ३ हे सूर्य देवा ! खरोखर सर्वश्रेष्ठ आहेस तूं ! हे प्रकाश देणाऱ्या आदित्या। तू परमथोर आहेस ! श्रेष्ठ व नित्य असा तूं, त्या तुझ्या महिमेची कीर्ति सोतृजन न गातील तर काय करतील ? हे देवा ! खचीत खचीत तूंच तेवढा या सान्या त्रिभुवनात वीर्यानें परमश्रेय आहेस ! (८-१०१-११). हे सूर्यनारायणा ! तुझी ख्याति परमथोर आहे ! सर्व देवामध्ये महिन्यामें तूंच एक अत्यंत थोर आहेस, हे अगदी सत्य आहे ! हे देवा ! तू असुराचा नाशकर्ता व देवाचा हितोपदेष्टा आहेस. आणि तुझा तो जो झगझगीत, प्रकाश आहे, तो सर्वन्यापी असून अप्रतिहत आहे ! (८-१०१-१२). रत्न ३३४वें गाय ही रुद्रांची माता, वसूची कन्या आणि आदित्यांची भगिनी आहे! आणि अमृततुल्य दुग्धाची ती निधि आहे ! अतएव मी विचार- वंतांस अशी विनंति करवा की, याबांनो! अशा निष्पाप व दैन्याहिता गाईचा बघ तुम्ही करूं नका ! (८-१०१-१५).

·(३५०)
रत्न'३३५
मोमरि काण्व अपि, अग्नामारत-देवता, अनुष्टुप छंद.
आग्ने याहि मरुत्सखा रुद्रेमिः सोमपीतये ।
सोभर्या उप सुष्टुतिं मादयस्व स्वर्णरे ॥ ८-१०३-१४ ॥
आठवें मंडल समाप्त

·हे अमि देवा ! तूं मरुतांचा सखा आहेस. रुद्र देवासह तूं आमच्या यशयहांत सोमपानार्थ म्हणून आगमन कर ! आणि या सोमरीचे हे सर्वोत्कृष्ट स्तोत्र ऐकून व सोमप्राशन करून परम संतुष्ट हो ! (८-१०३-१४). आठवें मंडल समाप्त

·No text on this page.

·ॐ
नववे मंडल
रत्न ३३६ ३
मधुच्छंद वैश्वामित्र-ऋषि, पवमान सोम देवता गायत्री-छंद.
स्वादिष्ठया मर्दिष्ठया पर्वस्य सोम धारया ।
इन्द्राय पातवे सुतः ॥ ९-१-१॥
श्री. वि. (उपाकर्म ) मंदलादि ग्रहण.
रक्षोहा विश्वचर्षणिरभि योनिमयोहतम् ।
द्रुणा सधस्थमासदत् ॥ ९-१-२॥
वरिवोधातमो
भव
मंहिष्ठो वृत्रहन्तमः ।
पपि राधौ मघोनाम् ॥ ९-१-३ ।।
मराठी भावार्थ
रत्न ३३६ ३
हे सोमा ! इंद्राला प्यावयासाठी म्हणून तू अत्यत मधुर व मदजनक
अशा धारांनी वाहूं लाग! (९-१-१). राक्षसाना ठार मारणारा व
सर्व विधावर नजर ठेवणारा असा हा सोम मुवर्णालकारमडित हस्तानी
वाटला जात असता अभिषवण फलकावरून स्वस्थानी येऊन बसतो,
(९-१-२). हे सोमा ! तूं आम्हांला उदार हस्तानें धन देणारा हो।
श्रेष्ठ दाता हो ! शत्रुइंता शे! व आम्हाला आमच्या शत्रूचें इन आणून
दे! (९-१-३).
ऋ.२३

·(३५४)
अभ्य महानौ देवानां थीतिमन्धता ।
अभि वार्जमुत श्रवः ॥ ९-१-४ ॥
त्यामच्छो चरामसि तदिदर्य दिवेदिवे ।
इन्दो वे न आशसः ।। ९-१-५ ॥
पुनाति ते परिसूतं सोमं सूर्यस्प दुहिता ।
वारेण शर्यता तनां ॥ ९-१-६ ॥
तमीमण्वीः समर्थ था गृभ्णन्ति योषणो दर्श।
स्वसरि. पायें दिवि ।। ९-१-७ ॥
तमा हिन्वन्त्यावो धर्मन्ति वाकुरं दृतिम् ।
त्रिधातु वारणं मधु ॥ ९-१-८ ।।
अभीममध्न्या उत श्रीणन्ति धेनवः शिशुम् ।
सोममिन्द्राय पातवे ॥ ९-१-९ ।।
अस्येदिन्द्रो मद्देष्या विश्वा वृत्राणि जिन्नते ।
शूरो मघा चे महते ॥ ९-१-१०॥
रत्न ३३७ चें
गोतम राहुगण-पि, पवमान सोम-देवता, गायत्री-छंद.
आ प्यायस्व समैतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् ।
भवा वार्जस्य संगये ॥ ९-३१-४ ॥
स्मा. वि. पंचगव्य.
रत्न ३३८ वें
भमहीयुरागिरस-ऋषि, पषमान सोम-देवता, गायत्री-द.
उच्चा ते जातमन्धसो दिवि षम्या देदे ।
उप्र शर्म महि अवः ॥ ९-६१-१० ॥

·(३५५) हे सोमा! हूँ श्रेष्ठ देवांच्या यज्ञात हविरमासहित उपस्थित हो। आणि आम्हांला अन्न व बल दे। (९-१-४). हे सोमा ! आम्ही तुझी उत्तम प्रकारे परिचर्या करतो. दररोज तुझी सेवा करणे हा आमचा धर्मच आहे. आणि आमच्या आशा-आकांक्षा तुझ्यामध्येच सर्वस्वी गुंतून राहिल्या आहेत (९-१-५). हे सोमा । तुहा पाझरणारा मधुर रस सूर्यकन्या श्रद्धा ही विस्तृत व उत्कृष्ट अशा लोकरीच्या पवित्रा -तून गाळून तो शुद्ध व निर्मळ करते (९-१-६). यज्ञांतील मुख्य दिवशी पहिणीप्रमाणे असणान्या दहा स्त्रीरूप अंगुली त्या सोमार्चे ग्रहण करतात (९-१-७). त्या या सोम कुटावयाच्या ठिकाणी आणून पसरतात. मग त्याला तेणें वरवट्याने कुटतात; आणि तो मधुर रस द्रोणकलश, आश्वनीय व उपभृत् या तीन पात्रात जाऊन बसतो. (९-१-८). त्या शिशुसम सोमरसाला अहिंस्य अशा गाई इन्द्राला पिण्यासाठी म्हणून आपल्या दुधार्ने सुसंस्कृत करतात (९-१-९). तो शूर इन्द्र या सोमाच्या मदांतच सर्व शत्रूना ठार करतो आणि आम्हा उपासकांना त्यांचे द्रव्य सुटून आणून देतो (९-१-१०). सोमाला घरून . रत्न ३३७ हे सोमा ! तू वायु व उदक यांनी वृद्धिंगत हो! सर्व बाजूनी तुला बलवर्धक वीर्य प्राप्त होवो ! संग्रामात आम्हांस अन्न मिळवून दे। (९-३१-४). रत्न ३३८ वें हे सोमा ! तुझ्या रसाचे जन्मस्थान फार उच्च आहे, ते स्वर्गात आहे. तरी पृथ्वीवरील मनुष्याला उत्कृष्ट सुख व महद्यश तो प्राप्त करून देतो, (९-६१-१०).

·(३५६)
रत्न ३३९ वें
शात वैखानस कपि, पपमान मनि-देवता, गायत्री-उंद.
अग्न आयपि पपस आ सुवोर्जमिष च नः ।
आरे बोधस्व दुच्छनाम् ।। ९-६६-१९ ॥
श्री. वि. (माधान ) पथमान-अनुवाश्या, (चौल) भाग्याहुति.
स्मा. वि. सायं अग्नि-उपस्थान,
अग्निपिः पर्वमानः पार्थजन्यः पुरोहितः ।
तमीमहे महागयम् ॥ ९-६६-२० ॥
अग्ने पवस्व स्वपो अस्मे वचः सुवीर्यम् ।
दधयिं मयि पोषम् ।। ९-६६.२१ ।।
रत्न ३४० में
जमदनि भार्गव-ऋपि, पवमान सोम, नित्यद्विपदा गायत्री.
पर्वस्त्र सोम मन्दयन्निन्द्राय मधुमत्तमः ॥ ९.६७-१६ ॥
असृग्रन्देववीतये वाजयन्तो रया इव ॥ ९-६७-१७ ।।
ते सुतासौ मदिन्तमाः शुक्रा वायुमसृक्षत ॥ ९-६७-१८॥.
रत्न ३४१वें
वसिष्ठ मैत्रावरुगि-ऋपि, पवमान-सोम, गायत्री-छंद.
प्राव्णा तुनो अभिष्टुतः पवित्र स्रोम गच्छसि ।
दधरस्तोत्रे सुवीयम् ।। ९-६७-१९ ।।
पुष तुनो अभिटुंतः पवित्रमति गाहते ।
रक्षोहा वारेमव्ययम् ॥ ९-६७-२० ॥

·(३५७) रत्न ३३९ में हे पवमान अग्ने । तूं आमचे जीवित रक्षण करणारा आहेस. अतएष आम्हास बळ व अन्न दे ! जे साकार्याला विन करणारे असे दुष्टजन आहेत, त्यांचा दुरुनच फडशा पाइ ! (९-६६-१९). पवमान अमिदेव हा पंचजनांचा आप्त, सवंद्रष्टा व यज्ञार्थ अग्रभागी स्थापन केला गेलेला असून, त्या देवाजवळ आम्ही श्रेष्ठ धनाची याचना करतो. (५-६६-२०). हे सुकर्मन् अमे ! तूं आम्हांस सुंदर वीर्यसंपन्न असे तेज व त्याचप्रमाणे पुत्रपौत्रादि संतति व उत्तम गोधन यांचा लाभ करून दे! (९-६६-२१). रत्न ३४० वें हे सोमा ! तुं आयंत मधुर आहेस 1 इन्द्र देवाला उत्साह देण्यासाठी म्हणून तूं इंद्राकरता वाहूं लाग. (९-६७-१६). देवांना प्रसन्न कर- प्यााठी तुझा वीर्यशाली रस रथाप्रमाणे पुढे पुर्दै सरसावत आहे. (९-६७-१७). हे पिळून ठेवलेले सोमरस अत्यत उत्साहवर्धक व पांढरे शुभ्र असे असून ते शब्द करतात. (९-६७-१८). रत्न ३४१ वें हे सोमा । तुला मान्याने (वरवंटयाने ) चांगला कुट्न ध गाळून तुझे . स्तोत्र गाइलें असता तूं पवित्र होतोस. व स्तोत्याला सुंदर वीर्ययुक्त धन देतोस. (९-६७-१९). हा दगडांनी कुटून काढलेला आणि स्तोत- जनांनी स्तविलेला सोम लोकरीच्या पवित्रांतून पाझरून खाली द्रोण कलuta प्रवेश करतो. देवकार्याला विश करणाया दुष्ट राक्षसादिकांचा तो संहारकर्ता आहे. (९-६७-२०).

·(३५८)
यदन्ति यर्च दूरके भयं विन्दति मामिह ।
पर्वमान वि तजहि ।। ९-६७-२१ ॥
पर्वमानः सो अद्य नः पवित्रैण विचर्षणिः ।
यः पोता स पुनातु न: ॥९-६७-२२॥
रत्न ३४२ चें
वसिष्ठ-ऋषि, पवमान अग्नि-देवता, गायनी-छंद.
यत्तै पवित्रमर्चिष्यने विनतमन्तरा ।
ब्रह्म तेन पुनीहि नः ।। ९-६७-२३ ।।
स्मा. वि. मार्जन; तिलोदककरण.
यतै पवित्रमविदग्ने तेन पुनीहि नः ।
ब्रझसवैः पुनीहि नः ॥२-६७-२४ ।।
उभाभ्यो देव सवितः पवित्रैण सवेन च ।
मां पुनीहि विश्वतः ॥ ९-६७-२५ ।।
स्मा. वि. तिलोदककरण.
त्रिभिष्ट्वं देव सवितवीषष्ठः सोम धामभिः ।
अग्ने दक्षैः पुनीहि नः ॥ ९-६७-२६॥
रत्न ३४३ वें
पसिष्ट-ऋपि, पवमान देवता, अनुष्टुप्-छंद.
पुनन्तु मां दैवजनाः पुनन्तु
पुनन्तु वसवो धिया।
विश्वे देवाः पुनीत मा जातवेदः पुनीहि मां ॥९-६७-२७॥
स्मा.वि. मार्जन पुण्याहवाचन,
:

·(३५९) - हे पवमान सोमा! मला या लोका जे कोणते भय दुरून वा जद- ळून भेडसावू पहात असेल, त्याचा तूं नाश कर ! (९-६७-२१), तो विश्वद्रया पवमान सोम आपल्या पापनाशक तेजानें आज आम्हास पापरहित कस्न पावन करो! (९-६७-२२). रत्न ३४२३ हे पवमान अग्निदेवा 1 तुझ्या तेजामध्ये पावन करण्याचें में सामर्थ्य आहे, त्याने आमचे शरीर परिशुद्ध कर ! (९-६७-२३). हे पवमान अमे ! तुः जे पावनकारक व सूर्यसदृश्य तेग आहे, त्या तेजाने आम्हास पावन कर ! तसेंच सोमाभिपवणानहि आम्हास पुनीत कर ! (९-६७-२४). हे सर्वप्रेरक सोमा ! तुझ्या पापनाशक तेगाने व सोमाभिषवणाने अशा उभयद्वारे मला सर्व बाजूंनी निष्पाप कर ! (९-६७-२५). हे जग- प्रेरक सोमदेवा ! हे अमे ! तू अत्यंत प्रपुष्ट व सामर्थ्यसंपन्न अशा अमि, वायु व मयं या वयात्मक शरीराने आम्हाला पावन कर ! (९.६७-२६). रत्न ३४३ वें हे इन्द्रादि देवगण मला पुनीत करोत ! तसेंच वसु देवहि आपल्या कर्मप्रमावाने मला पुनीत करोत | सर्व देव मला पुनीत करोत! आणि हे सर्वज्ञ अनि देवा ! हि मला पुनीत कर ! (९-६७-२७). .

·(३६०)
रत्नः ३४४ वें
वसिष्ट-ऋषि, पवमान सोम-देवता, गायत्री-उंद.
प्र प्यायस्व प्रस्यन्दस्व सोम विश्वभिरशुभिः ।
देवेभ्य उत्तम हविः ॥ ९-६७-२८॥
उप प्रियं पनिम्नतं युवानमाहुतीवृधम् ।
अर्गन्म विभ्रतो नमः ॥९-६७-२९॥
रत्न ३४५३
घसिष्ठ-ऋपि, पवमान सोम-देवता, पुरउष्णिक-छंद.
अलाय्य॑स्य परशुनैनाश तमा पवस्व देव सोम ।
आलुं चिदेव देव सोम
॥९-६७-३०॥
रत्न ३४६ -
वसिए-ऋषि, परमानध्येता-देवता, अनुष्टुप-छंद.
यः पात्रमानीरध्येत्यृषिभिः संभूतं रसम् ।
सर्व स पुतमश्नाति स्वदित मातरिश्वना ॥ ९-६७-३१ ॥
पात्रमानीयों अध्येत्यविभिः संभूतं रसम् ।
तस्मै सरस्वती दुहे क्षीर सर्पिर्मधुंदकम् ॥९-६७-३२ ॥
रत्न ३४७३
पावमानीः स्वस्त्यय॑नीः सुदुघा हि घृतश्रुतः ।
ऋषिभिः संभृतो रसौ ब्राम्हणेष्वमृत हितम् ॥
॥९-६७ खिल१८-१॥
पावमानीदिशन्तु न इमं लोकमयो अमुम् ।
कामान् समर्धयन्तु नो देवीदेवैः समाहिताः ।
॥९-६७ खिल १८-२॥

·(३६१) रत्न ३४४ में हे सोमा । तूं आमची उत्तम रीतीने भरभराट कर ! आणि आपल्या सर्व अंधानी देवाप्रीत्यर्थ सर्वश्रेष्ठ असा सोमरस फलशांत पाझरेल असें कर! (९-६७-२८). सर्वांना आनद देगारा, मधुर शब्द करणारा, तरुण, आहुतींनी वृद्धिंगत होणारा अशा पवमान सोमाप्रत आम्ही इविरन घेऊन प्राप्त झाली आहों (९-६७-२९). रत्न ३४५३ पषमान सोम हा शत्रूचा नाश करो! आणि पापरहित अशा आम्हां भक्तासन्निध आगमन करो। हे सोम देवा ! सर्वांना ठार मारणारा असा जो बलाढ्य शत्रु आहे, त्याचा तूं नाश कर ! (९-६७-३०). रत्न ३४६ वें या पवित्र पवमान स्तोत्राचे जो अध्ययन करतो आणि ऋषींनी संग्रहीत केलेल्या सुरस मत्राचे जो पठण करतो, तो वायूने विशुद्ध केलेलें असें पाप- रहित अन्नच भक्षण करतो, (९-६७-३१). जो ब्राह्मण ऋषींनी संग्रहीत केलेल्या या पावमानी सूक्तांच अध्यायन करतो त्याला सरस्वती ही दूध, तूप व मधुर उदक यांचा लाभ करून देते. (९-६७-३२). रत्न ३४७३ पावमानी ऋचा या कल्याणकारक, मनोरथपूरक व जलवर्षावक असून त्या ऋचामध्ये त्रऽपींनी सर्व काही मंत्रसार साठवून ठेविलेले आहे आणि त्या ऋचा पठण करणाऱ्या ब्राह्मणांत अमृत आहे (९-६७-खिल-१८-१). पा पावमानी ऋचा आम्हाला हा लोक व स्वर्गलोक यांची प्राप्ति करून देवोत ! देवांनी उत्पन्न केलेल्या या पावमानी ऋचा आमचे सर्व मनोरय परिपूर्ण करोत ! (९-६७-खिल-१८-२).

·इन्द्रः पुनीती सह
(३६२)
येन दे॒वाः पवित्रगारमान पुनते सर्दा ।
तेन सहस्रधारेण पावमान्यः पुनन्तु माम् ॥
।। ९-६७-खिल १८-३॥
प्राजापत्यं पवित्र शुतोद्यामं हिरण्मयम् ।
तेन ब्रम्हविदौ वयं पुतं ब्रह्म पुनीमहे ।।
।।९-६७-खिल १८-४ ॥
पुनातु
सोमः स्वस्त्या वरुणः समीच्या।
यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु मा जातवैदा मुर्जयन्त्या पुनातु ।।
।। ९-६७-खिल १८-५॥
अपयस्तु तैपस्तेपुः सर्वे स्वर्गजिगीषवः ।
सपन्तस्तपसोपेंग पावानीचोऽब्रुवन् ।।
।। ९-६७-खिल १८-६ ।।
यन्मे गर्भ वसतः पापमुग्रं यजायमानस्यच क्रिश्चिदन्यत् ।
जातस्य च यच्चापि च वर्धतो मे तत् पायमानीभिरहं पुनामि ।।
।। ९-६७-खिल १८-७ ।।
मातापित्रोर्यन्न कृतं वचो मे यत् स्थावरं जगममा बभूव ।
विश्वस्य तत् प्रहपितं यचौ मे तत् पायमानीमिरहं पुनामि ॥
॥९-६७-खिल १८-८ ॥
गोध्नात् तस्करत्वात् स्त्रीवाद्यर्च किल्विपम् ।
पापकं च चरणेम्यस्तत् पावनानीभिरदं पुनानि ।।
॥९-६७-खिल १८-९॥
अवधात् सुरांपानात् स्वर्णस्तेयाद् वृषलिगमनमैथुनसंगमात् ।
गरोराधिगमनाच तत् पत्रिमानीमिरहं पुनामि ।।
॥९-६७-खिल १८-१०॥
..

·(३६३) ज्या पवित्राने देव हे स्वतःला नेहमी पुनीत करीत असतात त्या हजारधारा असलेल्या पवित्राने या पावमानी ऋचा मला पुनीत करोत ! (९-६७-खिल-१८-३). प्रजापतीने तयार केलेले व शंभर प्रकारे विणलेलें असे हे सुवर्ण पवित्र आहे. त्या पवित्राने पुनीत झालेले आम्ही मंत्रवेत्ते ब्रह्म प्राप्त करून घेऊ !(९-६७-खिल १८-४). इन्द्र पुनतीसह मला पावन फरो! तसेंच सोम व वरुण हे स्वस्तीसह मला पावन करोत ! त्याचप्रमाणे राजा यमदेवहि पितरांसमवेत मला पावन करो!आणि जातवेद अनि हाहि ऊर्जयन्ती देवतेसह मला पावन करो ! (९-६७-खिल १८-५). स्वर्गाची इच्छा करणाऱ्या ऋषींनी महान् तपाचे आचरण केले. त्या उग्रतपार्ने संतप्त झालेल्या त्यांनी अखेर पावमानी ऋचा पठण केल्या (९-६७-खिल १८-६). गर्मात असतांना जे मजकडून पाप घडले असेल, जन्मताना व जन्मल्यानंतरहि जे घडले असेल, तसेंच पुढे वादत .असतांना जें मजकडून घडले असेल, ते सर्व पाप मी हे पावमानी मंत्र म्हणून परिशुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-७ ). आईबापांची गोष्ट न ऐकल्यामुळे किंवा स्थावरजगमविषयक जें लागले असेल, किंवा दुसऱ्यांना प्रोत्साहन देणाऱ्या माझ्या भाषणा- पासून जें पाप लागले असेल, ते सर्व मी हे पावमानी मत्र म्हणून शुद्ध करतो. ( ९-६७-खिल १८-८). गोवध, चौर्य, आणि स्त्रीहत्या यांच्या- मुळे मला जे पाप लागले असेल आणि इतर दुराचरणामुळेहि मला जें काही लागले असेल, ते सर्व पाप मी या पावमानी ऋचा म्हणून शुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-९). ब्रह्महत्या, सुरापान, सुवर्णचौर्य, शूद्र स्त्रीसंभोग, व गुरुदारागमन इत्यादि जे पातक मजकडून घडले असेल, ते सर्व मी या पावमानी ऋचा म्हणून शुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-१०) पाप मला

·बालनान्मातृपितृवधार्मितस्करात् सर्ववर्णगमनमैथुनसंगमात् ।
पापेम्यश्च प्रतिर्महात् सर्पः प्रहरति सधैदुष्कृत तत् पौवमानीहिं
पुनामि ।। ९-६७ खिल १८-११॥
क्रयविक्रयापोनिंदोपाद् भक्षाद्भोयात् प्रतिर्महात् ।
असंभोजनाचापि नृशंस तत् पात्रमानीभिरहं पुनामि ॥
।। ९-६७ खिल १८-१२॥
दुर्यष्टं दुरधीतं पापं यच्चोज्ञानतो कृतम् ।
अयाजितावासंयोग्यास्तत् पविमानीभिरहं पुनामि ।।
॥ ९-६७ खिल १८-१३॥
अमन्त्रमन्नै यत्किञ्चिद्यते च हुताशने ।
संवत्सरकृतं पापं तत् पविमानीमिरह पुनामि ॥
।।९-६७ खिल १८-१४ ॥
तस्य योनयोऽमृतस्य धाम विश्वा देवेभ्यः पुण्यगन्धाः ।
ता न आपः प्र वहन्तु पापं शुद्धा गच्छामि सुकृतामु लोकं
तत्पविमानीभिरहं पुनामि ॥ ९-६७ खिल १८-१५॥
पाबमानीः स्वस्त्ययनार्यामिर्गच्छति नान्दनम् ।
पुण्योश्च भक्षान् भक्षायत्यमतत्वं च गच्छति ।।
।। ९.६७ खिल १८-१६ ॥.
पावभानीः पितॄन् देवान् च्यापेश्च सरस्वतीम् ।
पितस्तस्योप वर्तेत क्षीरं सर्पिर्मदकम् ॥
॥ ९-६७ खिल १८-१७ ।।
पात्रमानं परं ब्रह्म शुक्र ज्योतिः सनातनम् ।
ऋपीस्तस्योप तिष्ठेत क्षीरं सर्पिमध्दकम् ॥
॥९-६७ खिल १८-१८॥

·(३६५) - बालहत्या, मातृहत्या, पितृहत्या, भूमिचौर्य, सर्व वर्णाच्या स्त्रियांशी केलेले मैथुन कर्म, पापी पतितांकडून घेतलेले दान इत्यादि मजकडून घडलेली सर्व पातकें या पावमानी ऋचा म्हणून मी शुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-११). क्रयविक्रय, योनिदोष, भक्षण, भोजन, प्रतिग्रह, अयोग्य भोजनपान, यांपासून मला जे मला पाप लागले असेल, ते सर्व पाप मी पावमानी मंत्र पठण करून शुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-१२). अशास्त्रीय यजन, विधि सोडून केलेले अध्ययन, अज्ञानाने केलेले दुराचरण, अयोग्य यजन व अयोग्य याजन यांमुळे मला जे पाप लागले असेल, तें सर्व मी हे पावमानी मत्र म्हणून परिशुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-१३) अमंत्रक अमिहवन व संवत्सरविषयक दोष यांपासून मला जे पातक लागले असेल, ते सर्व मी या पावमानी ऋचा म्हणून शुद्ध करतो. (९-६७-खिल १८-१४ ). सत्यार्चे उगमस्थान, अमृताची खाण, सर्व देवाचा सौगंध अशा प्रकारचे में हैं उदक, ते आमचे सर्व पाप वाहून नेवो! अशा रीतीने परिस्त झालेला मी पुण्यवतांच्या लोकात जाईन. कारण पावमानी ऋचा म्हणून मी सर्व पातक धुवून काढले आहे (९-६७-खिल १८-१५). ज्याच्यामुळे मनुष्य हा आनंदित होतो, हितकर व सुखकर भोज्यपदार्थ सेवन करतो, व अमरत्व प्राप्त करून घेतो, असे हे पायमानी मत्र मगलकारक आहेत ! (९-६७-खिल १८-१६), पावमानी ऋचा, पितर, देव व त्यांबरो- घरच सरस्वती याचें जो ध्यान करतो. त्यांस पितरांचा मंगल सहवास घडतो आणि शिवाय दूध, तूप व मधुर उदक याची त्यास प्राप्ति होते ! (९-६७-खिल १८-१७). या पावमानी ऋचा म्हणजे सनातन व तेजस्वी असे में परब्रह्म आहे, तत्स्वरूप आहेत. यांचे जो पठण करतो त्याला ऋषींचा सहवास घडतो आणि शिवाय दूध, तूप व मधुर उदक यांची प्राप्ति होते ! (९-६७-खिल १८-१८)

·+
-
पाबमानं परं ब्रह्म ये पठन्ति मनीषिणः ।
सात जन्म भवेद्विषो धनाढ्यौ वेदपारगः ।।
॥९-६७ खिल १८-१९॥
दौतराण्यचांथैव पाक्मानीः शतानि षट् ।
एतजुम्हन्जपैन् म घोरभृत्युभय दरेत् ॥
॥९-६७ खिल १८-२०॥
एतत्पुण्यं पापहरं रोगमायुभयापहम् ।
पठतो शृण्वता चैव ददाति परमा गतिम् ॥
॥९-६७ खिल १८-२१॥
स्मा. वि. पवमानस्तोत्र.
रत्न ३४८ वें
घरसमि सदन ऋषि, पयमान-देवता, जगती-द.
सं दक्षण मनसा जायते कविक्रतस्य गों निहितो यमा परः।
यूना सन्तो प्रथमं वि इतुर्गुही हितं जनिम नेममुद्यतम् ।।
।। ९-६८-५ ॥
रत्न ३४९ वें
हरिमन्त भागिरस ऋषि, पपमान-देषता, जगती-उंद.
आ तू न इन्दो शतदात्वच्य सहसंदातु पशुमदिरण्यवत् ।
उप मास्व वृहती यतीरिपोऽधि स्तोत्रस्य पवमान नो गदि ।।
॥ ९-७२-९॥
.

·(३६७) हे पापमान नांवांचे सर्वोत्कृष्ट स्तोत्र जे योर लोक पठण करतात, ते सात जन्म ब्राह्मणयोनीत जन्मून धनसंपन्न व वेदपारग होतात (९-६७-खिल १८-१९). हे सहाशे दहा मंत्र म्हणून जो होम करील व जप करील तो भयंकर मृत्यु-भयापासून मुक्त होतो. (९-६७-खिल १८-२०). हे पावमानी स्तोत्र पुण्यकर, पापहर, रोगमृत्युभयापह असून ते पठण करणारा व श्रवण करणारा दोषेहि सद्गतीस जातात ! (९-६७-खिल १८-२१). रत्न ३४८ वें प्रगल्भ मनासहित उदकाच्या पोटात राहणारा सोम हा पृथ्वीपासून उत्पन्न होतो. तोच देवांकडून आकाशांत सूर्यरूपाने स्थापला गेला आहे. तरुण असणारे ते दोघेहि-म्हणजे सोम व सूर्य-उत्पन्न होताच 'हा चंद्र नि हा सूर्य ' असे सहज ओळखिले जातात. त्यांचा अर्घामाग गढ राहिला व अर्धा भाग चद्र-सूर्यरूपाने रात्री व दिवसा उदयास आला. (९-६८-५). रत्न ३४९३ हे पवमान सोमा ! शेकड्यांनी गवाश्वादि पशु व हजारांनी सुवर्णयुक्त संपत्ति हूं आम्हांस ताबडतोब आणून दे ! त्याचप्रमाणे, हे सोमा ! पुष्कळ घनयुक्त अन्न आम्हासाठी म्हणून निर्माण कर! आणि आमची सुंदर स्तोत्रं ऐकण्यासाठी तूं आम्हांकडे ये! (९-७२-९).

·(२६८) रत्न ३५० वें पेन भार्गव ऋषि, पषमान सोम-देवता, जगती-छंद. स्वादुः प॑वस्व दिम्याय जन्मने स्वादुरिन्द्रीय सुहवीतुनासे । स्वादुभित्राय धरुणाय पायवे वृहस्पतये मधुर्मों भदौम्यः ।। ॥ ९-८५-६॥ स्मा.वि. शरास्नान (देवपूजा) रत्ल ३५१ कश्यप मारीय-अपि, पवमान सोम-देवता, ग्रिप्टुप द. एवा पुनानो अपः स्वर्गा अस्मभ्य तोका तनयानि भरि । शं नः क्षेत्रमुरु ज्योता पि सोम ज्योड्नः सूर्य दृशय रिरीहि ।। ॥ ९-९१-६॥ रत्न ३५२३ वप धीर-ऋषि, पपमान सोम-देयता, ग्रिष्टुप छंद. प्रिपे जानः श्रिय आ निरियाय श्रियं षो जरितृभ्यो दधाति । प्रियं वसांना अमृतत्वमायन्भवन्ति सत्या समिधा मतदौ ।। ॥ ९-९४-४ ॥ स्मा.वि. मीराजनदीपसमर्पण (देयपूजा). रत्न ३५३ वें प्रतर्दन देवादामि-कपि, पवमान सोम, नियुप्-छंद. मला देवानी पदवीः कानामपिर्विप्रोगा महिषो मृगाणाम् । पेनो नाणा स्वर्धितिर्थनाना सोमः पवित्रमत्यति रेमन् ।। ॥९.९६-६॥ श्री. वि. (देषमुहवि) सोमपारपा. mi-

·(३६९)
रत्न ३५०वें
हे सोमा ! माधुर्याने ओथंबलेला असा तं देवांसाठी झुळु झुळू वाहूं
लाग ! गोड नांव असलेला तूं इन्द्रासाठी वाहूं लाग! मित्र, वरुण, वायु
आणि बृहस्पति यांचेसाठी मधुर व अखंडित असा तूं सलग धारेनें वाहूं
लाग! (९-८५-६).
रत्न ३५१ वें
हे सोमा ! याप्रमाणे परिशुख केलेला तूं अतरिक्ष, स्वर्ग व पृथ्वी या
त्रैलोक्यांतील संपत्ति आणि वशविस्तारक पुत्रपौत्रादि सतति आम्हांस विपुल
लाभेल असे कर ! आमची शेतवाडी सुखकर कर ! नक्षत्रे विस्तीर्ण कर !
आणि आम्हांला सूर्याचे दीर्घ काल दर्शन घडेल असें कर ! (९-९१-६).
रत्न ३५२३
सोम हा संपत्तीकरता
म्हणून उत्पन्न झाला. सपत्तीकरताच तो बाहेर
पडला, स्तोतृजनाना तो सपत्ति व अन्न देणारा आहे. त्याच्या अनुग्रहाने
स्तोते अमर होतात. मितगतीने चालणाऱ्या सोमाच्या साहाय्याने चालणारे
युद्ध हेच खरे युद्ध असून, तेच पूर्ण यशस्वी होतें (९-९४-४).
रत्न ६५३ वें
देवांमध्ये ब्रह्मा, कवीमध्ये अग्रेसर, विप्रांमध्ये ऋषि, मृगांमध्ये तरुण
पैल, पक्ष्यांमध्ये बहिरीससाणा,
शस्त्रांमध्ये कुन्हाड असा हा सोम गाळण्या-
वन खळखळ शन्द करीत खाली द्रोणकलशात उतरतो (९-९६-६).
ऋ.२४

·(३७०)
रत्न ३५४ वें
कश्यप मारीच-कपि, पषमान-सोम, पंक्ति-द.
पत्र हा पवमान उन्दस्याई याचं पदैन् ।
पाव्या सोमे महीयते सोमनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो पार
राय ॥ ९-११३-६ ॥
घौ. वि. भंतकाली म्हणावयाचा मंत्र.
यत्र ज्योतिरजर परिमलोके सहितम् ।
तस्मिन्मा धेहि परमानामृत लोके अक्षित इन्द्रीयेन्दो
परि सब ।। ९-११३-७॥
यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दियः ।
पत्रामपव्हतीरापस्ता माममतं कृधीन्द्रीयेन्दो परि सब ॥
।। ९-११३-८॥
पत्रानुकाम चरणं त्रिनाके बिदिये दियः ।
लोका यत्र ज्योतिमन्तस्तत्र माममतै कृधीन्दोयेन्दो पारे
सब ॥ ९-११३-९॥
या कार्मा निकामाच यत्रं मनस्य विष्टपम् ।
स्वधा च यत्र तृतिश्च तत्र माममतं फुधीन्द्रीयेन्दो पार
सव ।। ९-११३-१०॥
यानन्दाथ मोदाथ मुदः प्रमुद् आसते ।
कामस्य याताः कामास्तत्र माममृत कृधीन्द्रीयेन्दो पार
सय ।। ९-११३-११॥

·(३७२)
रत्न ३५५३
कश्यप मारीच ऋषि, पयमान सोम-देवता, पंक्ति छंद.
य इन्दोः पर्वमानस्यानु धामान्यक्रमीत् ।।
तमाहुः सुप्रजा इति यस्तै सोमाविधन्मन
इन्द्रायेन्दो पार सव ॥ ९-११४-१॥
श्री. वि. अतकाली म्हणावयाचा मंत्र.
ऋपै मन्ता स्तोमै. कश्यपोद्वर्धयन्गिरः ।
सोम नमस्य राजानं यो जज्ञे वीरुधो पतिरिन्द्रीयेन्दो
पार स्रव ॥ ९-११४-२ ॥
सप्त दिशो नानासूर्याः
सप्त
होतार ऋत्विजः।
देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमामि रक्ष
इन्द्रायेन्दो परि सव ।। ९-११४-३ ॥
यत राजम्छतं हविरतेने सोमामि रक्ष नः ।
अतीवा मा नस्तारीन्मो च नः किं चनाममदिन्द्रीयेन्दो
परि सव ॥ ९-११४-४ ।।
परिशिष्ट
रत्न ३५६ में
यत्र तत् परगं पदं विष्णोली के महीयते ।
देवैः सुकृतकर्मभिस्तत्र माममृत कृधीन्द्रीयेन्दो
परि सव ॥९-११४-खिल-२०-१ ॥
यत्र तत् परमाय भूतनामधिपतिम् ।
भावभावी च योगाध तत्र माममत कृधीन्द्रीयेन्दो
परि सब ॥ ९.११४-खिल-२०-२ ।।
..
--

·(३७३) रल ३५५ - जो आल्हादप्रद अशा सोमाच्या तेजोमय स्थानाप्रत जातो, तोच उत्तम संवतीने युक्त होतो असें म्हणतात. तसेच, जो तुझी परिचर्या करतो त्याला लोक सत्पुरुष असे म्हणतात. हे सोमा ! तूं इन्द्राकरता वाहू लाग! (९-११४-१). हे कश्यप ऋपे ! मंत्रकर्त्यांच्या स्तोत्रांनी पुनः पुनः वृद्धिंगत होणाऱ्या सोमराजाचे त् पूजन कर ! जो वनस्पतींचा पालक होऊन जन्मला त्याला वदन कर ! हे सोमा ! इन्द्राकरता वाहूं लाग !(९.११४-२). • सात दिशा, ऋतू, होत्रादि सात ऋत्विज आणि सात आदित्य देव या सर्वांनी युक्त असा तूं आमचे रक्षण करणारा हो ! हे सोमा ! इद्राकरता वाहूं लाग ! (९-११४-३). हे सोमराजन् ! हे तुझ्यापुढे पक इविरम थाढून ठेविले आहे. त्याचा तू स्वीकार करून आमचे रक्षण कर ! शत्रु आमचा नाश करणार नाही असे घडो ! तसेंच कोणीहि आमची कस. लीहि संपत्ति हरण करणार नाही, असे होऊ दे ! हे सोमा ! इंन्द्राप्रीत्यर्थ वाहूं लाग ! (९-११४-४). रत्न ३५६ वें में ब्रह्मपद विष्णु लोकांत आहे असे वर्णन करण्यात येते आणि जें पुण्यवान देवांना प्राप्त होते, तेय मला, हे सोमा ! अढळ कर ! हे सोमा ! तू इन्द्रासाठी वाहूं लाग ! (९-११४ खिल २०-१). जेथे परम ऐक्य आहे, जेथे सर्व प्राणिमात्रांचा अधिपति राहतो आणि जेथे ज्ञानी व योगी जातात तेथे, हे इंद्रा ! तू मला अढळ कर ! हे सोमा! इंद्रासाठी वाहूं लाग! (९-११४ खिल २०-२).

·(३७४)
यत्र लोकास्तनत्यनः श्रद्धा तपसा जिताः ।
तेजश्च यत्र ब्रह्म च तत्र माममृत कृधीन्द्रीयेन्दो
पार स्रव ।। ९-११४-खिल-२०-३ ॥
यत्र देवा महामान: सेन्द्राश्च समुरुगणाः ।
ब्रह्मा च यत्र विष्णुश्च तत्र माममृत कृधीन्येन्दो
परि स्रव ।। ९-११४-खिल-२०-४॥
यत्र गडगा च यमुना चे पत्र प्राची सरस्वती।
यत्र सोमेश्वरो देवस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रीयेन्दो
पार स्रव ।। ९-११४-खिल-२०-५ ।।
पत्र तद्विष्णुमहीयते नराणामधिपतिम् ।
यत्र शङ्खचक्रगदाधरस्मरणं मुक्तिश्च तत्र भाममृत
कृधीन्द्रीयेन्दो परि स्रव ॥ ९-११४-खिल-२००६ ॥
नववें मंडल समाप्त

·(३७५)
h
सोमा।
जेथे ते परम संरक्षक ब्रह्म आहे, जेथे भूतमात्रांचा अधि-
पति असतो आणि जेथे ज्ञानी व योगी जातात
तूं मला
अढळ कर ! हे सोमा ! तूं इन्द्रासाठी वाहूं
लाग ! (९-११४ खिल २०-३). जेथे देव, महात्मे, इंद्रासहित मरुद्गण,
ब्रह्मा आणि विष्णु आहेत तेथे मला, हे सोमा ! तूं अमर कर ! हे सोमा !
इंद्रासाटी वाई लाग । (९-११४ खिल २०-४). जेथें गंगा, यमुना व
पूर्ववाहिनी सरस्वती आहे आणि जेथे सोमेश्वर महादेव आहे तेथें, हे सोमा!
मला तूं अमर कर! हे सोमा इंद्रासाठी वाहू लाग.(९-११४ खिल २०-५).
जेथे नरांचा अधिपति विष्णुदेव हा स्तविला जातो व जेथे शखचक्रगदा.
घरांचे स्मरण आणि मुक्ति आहे तेथे, हे सोमा ! मला तू अमर कर ! हे
सोमा ! इंद्रासाठी वाहूं लाग 1 ( ९-११४ खिल २०-६).
नववें मंडल समाप्त

·No text on this page.

·ॐ
मण्डल दहा
रत्न ३५७ वें
प्रित मापय-पि, अग्नि-देयता, ग्रिष्टुप-छंद.
अग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमग्निं भ्रातरं मदमित् सायम् ।
अमेरनीक बृहतः संपर्य विधि शुक्र यजतं सूर्यस्य ।।
॥ १०.७-३॥
भवा नो अग्नेऽधितोत गोपा भयो वयम्कृटुन नौ ययोधाः ।
रास्यां च न. सुमहो हव्यानि बास्त्रोन नस्तन्योई अप्रयुन्छन् ।।
॥ १०.७-७॥
मराठी भावार्थ
रत्न ३५७ वें
मी अनिदेयाला पिता समजतो. त्यालाच आत रामजता. त्यालाच
माऊ आणि त्यालाच सदैव मिरहि पण समजतो. लोक ज्याप्रमाणे
आकाशातील वेगवी सूर्यमालाची उपासना करतात, तदत मीहि या
महान् अमिनारायणाच्या मुसस्थानीय आहवनाची आराधना करतों
(१०-८-३). हे अनिदेवा ! २ आमचा दृष्टभयापामन रक्षण करणारा
असा हो ! तसाच पण अदृष्ट मयापासूनहि आमचे रक्षण करणारा हो।
आम्हांसाठी अन्न उत्पन्न कर ! आणि आम्हांस ते अन्न प्राप्त करून दे!
हे पूज्य अमे! तूं आपला इविप्रसाद आम्हांस मिळेल असें कर! आणि
त्याचप्रमाणे न विलंपतो आमच्या शरीराचे रक्षणपोषणहि पर
(१०-८-७).

·(३७८)
.
रल ३५८
सिंधुद्वीप आंबरीप-ऋपि, आपो-देवता, गायत्री-उंद.
आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊजें दधातन ।
महे रणाय चक्षसे ॥ १०-९-१ ।।
श्री. वि. (अनि) भनिमारुत शस्त्र. स्मा. वि. मार्जन, स्नान, शांतिपाठ
यो : शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः ।। १०-९-२ ।।
तस्मा अरै गमाम वो यरय क्षयर्याय जिन्वय ।
आपो जनयथा च नः ।। १०-९-३ ॥
शं नो देवीरभीय आपो भवन्तु पीतये ।
शं योरभि सवन्तु नः ।। १०-९-४॥
स्मा. वि. मार्जन, आचमन, शनिग्रह जप.
रत्न ३५९ वें
सिंधुद्वीप भायरीप-मपि, आपो देवता, वर्धमाना गायत्री-छंद.
ईशाना बायर्याणां क्षयन्तीधर्षणीनाम् ।
अपो यांचामि भेषजम् ॥ १०-९-५।।
स्मा. दि. मार्जन.
रत्न ३६० वें
सिंधुद्वीप आंवरीष-कपि, भापो-देवता, गायग्री-छंद.
अप्सु मे सोमी अप्रवीदन्तर्विश्वानि भेजा।
अग्निं च विश्वशैभुवम् ॥ १०-९-६ ॥
स्मा. वि. स्नान, आपो देवता-आवाहन.
.

·(३७९) रत्न ३५८ वें हे आपो देवींनो! तुम्ही आम्हांस क्षेमकर अशा व्हा ! तुमयति भोग्य असा जो उत्तम रस आहे, त्याचा आम्हांस उपभोग घेऊ द्या ! आणि त्याच घेळेस विनंति ही की अत्यंत सुंदर असें जें परमात्म स्वरूप आहे, त्याच्या साक्षात्कारास आम्ही पात्र होऊ असे करा! (१०-९-१). अहो अन्देवतांनो ! प्रेमळ माता ज्याप्रमाणे आपल्या तान्हुल्यास स्तनपान कर- वितात तद्वत तुम्हीहि अत्यत सुखकारक असा आपला मधुर रस आम्हांस या लोकी पान करावयास द्या! (१०-९-२). हे आपो देवींनो । तुमच्या त्या मधुर रसाचे सेवन करून आम्ही सदैव संतुष्ट राहू असे घडो ! आणि तुमच्या त्या जगाधारभूत रसाने ब्रह्मादिस्तबपर्यंत सर्व प्राणिमात्रांना तुम्ही यथेच्छ तृप्त करा ! (१०-९-३). जलदेवता आम्हास सुख देवोत ! यशकार्यार्थ व पानार्थ आम्हांस उदक सतत मिळत राहो ! आणि ते उदक आमच्या इसी जडलेल्या रोगाचे शमन व पुढील अनुत्पन्न रोगाचे पृथ- करण करणारे असे होवो ! (१०-९-४). रत्न ३५९ वें उदकापासून वाढणाऱ्या व्रीहियवादि धान्याचे स्वामी व मनुष्याना भाषारसूत अशा त्या आपोदेवीजवळ मी रोगनाशक अशा औषधाची याचना करतो. (१०-९-५). रत्न ३६० उदकामध्ये सर्व औषधि आहेत आणि तसेंच जगाला सौख्य देणारा अग्रिहि पण आहे, असे मला सोम देवाने सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे उदक हे सर्व रोगनिवारक औपींनी परिपूर्ण आहे, हेहि मला त्या देवा- 'नॅच सांगितले. (१०-९-६).

·(३८०),
रत्न ३६१ चें
सिंधुद्वीप आंवरीप-ऋषि. आपो-देवता, प्रतिष्टा गायत्री-छंद.
आपः पृणीत भेषजं वस्यं तन्वे: मम ।
ज्योक् च सूर्य दृशे ।। १०-९-७ ।।
रत्न ३६२
सिधुद्वीप भायरीप-ऋपि, आरो-देवता, अनुष्टुप् छंद.
इदमापः प्र वहत यत् किं च दुरित माय ।
याहर्मभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम् ॥ १०-९-८ ॥
स्मा. वि. मार्जन, स्नान, हस्तप्रक्षालन, चितामोक्ष्ण.
आपौ अयान्चारिप रसैन समंगस्महि ।
पर्यस्वानग्न आ गहि तं मा सं सृज वर्चसा ॥ १०-९-९ ।।
परिशिष्ट
रत्न ३६३ वें
सस्रषीस्तदंपसो दिवा नक्तं च सनुपीः ।
वरेण्यक्रतहमा देवीरवसे हुवे ॥ १०-९ खिल ।
रत्न ३६४ वें
यमी पिका, यम-देवता, ग्रिष्टुप् छंद.
ओ चित् सखायं सख्या यवृत्यां तिरः पुरू चिदर्णवं जगन्वान् ।
पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि प्रतरं दीयानः ।।
॥१०-१०-१॥
.
--

·(३८१) रत्न ३६१३ आपोदेवींनो! माझे शरीर निरोगी रहावे म्हणून तुम्ही मला आरोग्यकारक असे औषध देण्याची कृपा करा! सूर्यदेवाचें निरंतर दर्शन घेण्यास आम्ही समर्थ व्हावें, एतदर्थ आम्ही निरोगी राहूं असे करा ! (१०-९-७). रत्न ३६२ वें न समजता आम्ही जे पातक केले असेल अगर जाणूनबुजून आम्ही जो दुसऱ्यांचा अपराध केला असेल अगर सत्पुरुषाना निरर्थक शिन्यायाप दिले असतील, ती सर्व पापे, हे आपोदेवींनो ! तुम्ही कृपा करून वाहून न्या ! (१०-९-८). आज रोजी अवभृत स्नानार्थ म्हणून आम्ही या जलामध्ये प्रवेश केला आहे, अर्थात् आम्ही या जलरसाशी संयुक्त सालों आहो. हे अमिनारायणा ! तु जलामध्येहि रहात असल्यामुळे, या कर्मा- नुष्ठानप्रसंगी तू हजर राहून हे आमचे स्नान आम्हास तेजस्वी करील असे कर ! (१०-९-९). रत्न ३६३ वे इन्द्राच्या पराक्रमामुळे रात्रदिवस आकाशातून पाझरणारें उदक श्रेष्ठ कर्मात तत्पर राहणारा जो मी त्या माझ्या सरक्षणाकरिता खाली आणीत आहे. (१०-९ खिल). रत्न ३६४३ यमी म्हणते-'मी माझ्या प्रिय सख्याला निर्जन व समुद्रवलयाक्रित अशा द्वीपात घेऊन आले तर खरी. आता त्याला येथे सर्व लज्जा सोडून एकांत सुखासाठी प्रयत्न करू पाहते. सुंदर व गुणवान पुत्र निर्माण हावा एतदर्थ हे यमा ! पितृभूत असें तुझें वीर्य पृथ्वीस्थानीय अशा माझ्या उदरांत प्रवेश करो!(१०-१०-१).

·ग्ल ३७२ में
F
॥ १०-१०-११ ॥
जग्गा फिल यो कश्यप युक्तं पारै प्वजाते लिवुजेव वृक्षम् ।।
(३८६)
पी पिका, यन-देवता, बिटुर-उंद.
कि मामघर्टनायं भवानि किनु स्वमा यनितिर्निगद ।
कामता बनटपामि तन्वा मे तन्वं से पिंपृग्धि ॥
रत्न ३७३३
पम-ऋपि, यी-देवता, बिष्टुप्-छंद.
न या ट ने तन्वा तन्त्र स पृच्या पापाहुर्यः स्वसार
निगटान । अन्येन मठ प्रमुर्द. कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे
वष्टयेतत् ॥१०-१०-१२ ॥
रत्न ३७४ वें
पमी पिका, पम-देवता, विराटस्थाना-छंद.
पुमो पनासि यम नर ते मनो हृदयं चाविदाम ।
4
॥१०-१०-१३॥

·! रत्न ३६६ (३८३) रत्न ३६५ ३ यम म्हणतो:- मी तुझा सखा असली तरी भलतेच सख्य मी तुझ्याशी करू इच्छित नाही ! फारण जी हल्ली समान नात्याची अशी बहीण आहे ती मग तशा प्रकारच्या सख्यत्वाने विषम नात्याची-म्हणजे पत्नी-होऊन बसेल ! थोर व प्रशावान अशा प्रजापतीचे जे वीर्यशाली पुत्र आहेत, ते द्यावादि लोक धारण करणारे असून, पृथ्वीवर सर्वत्र पाहारा करीत असतात.' (१०-१०-२). यमी म्हणतेः ' म्हणून काय झाले ? अमर असणारे देव देखील दुहित- भगिन्यादि स्त्रीवर्गाशी प्रेमलीला करण्याची मुरत इच्छा करीत असतातच की नाही ? म्हणून म्हणते की तुझें मन माझ्या मनाशी समरस होवो ! वर ज्याप्रमाणे पिता प्रजापति हा पतीचे नाते धारण करून स्वकन्येशींच रममाण झाला, तद्वत हे यमा ! तू हि माझा पति होऊन माझ्या शरीरात प्रवेश कर की। करशील ना ? (१०-१०-३). रत्न ३६७ यम म्हणतो:-'प्रजापतीने में मार्गे एकदा केले ते होऊन गेले. तसे आता आम्ही करणार नाही. आतापर्यंत सत्याचरण करीत येऊन आतांच आम्ही असली अनीतीची भाषा का म्हणून वापरावी १ अंतरिक्षातील सूर्यनारायण हा आमचा पिता, व आमचे पोषण करणारी ती त्याची उदक. रूप पत्नी म्हणजे सरण्यू ही आमची माता. अर्थात् त्याच्यापासून आम्ही दोघेहि उत्पन्न झालो आहो. म्हणून हे आपले नाते श्रेष्ठ भावा-बहिणीचे आहे. हे तूं विसरतेस कशी ! यमे 1, (१०-१०-४). रत्न ३६८ व यमी म्हणते:-'आपण दोघेहि गर्भात असतानाच त्या प्रजापतीने, स्वष्टया देवाने, आणि विश्वरूपात्मक सवित्याने आम्हा भावाबहिणींस पति- पत्नी करून टाकिलें नाही काय ! मग आता त्या प्रजापतीची इच्छा कोणी कशी व का माडावी म्हणून म्हणते की गर्मात असतानाच आपण पति- पलीचे नावें धारण केले असल्यामुळे तूं आता माझा पति शऊन संभोग कर। (१०-१०-५).

·(३८६)
रत्न ३७२ वें
यमी-ऋषिका, यम-देवता, त्रिष्टुप् छंद.
किं भातासघदनाथ भाति किमु स्वसा यनितिर्निगच्छात् ।
काममता बढे तपामि तन्वा मे तन्व से पिपृग्धि ॥
॥१०-१०-११ ॥
रत्न ३७३३
यम-ऋपि, यमी-देवता, गिटुप्--छंद.
न वा उ ते तन्वा तन्वर संपपृच्या पापाहुर्यः स्वार
निगच्छत् । अन्येन मत् प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुभगे
वष्टयेतत् ॥ १०-१०-१२ ॥
रत्न ३७४ वें
यमी-ऋषिका, पम-देवता, विराटस्थाना-छंद.
चतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम ।
अन्या किळ त्वां कक्ष्यैव युक्तं पारै प्वजाते लिबुंजेव वृक्षम् ।।
॥ १०-१०-१३ ॥

·(३८७) रल ३७१ यम म्हणतो-हे यमे ! वहीण भावाला सोडून दुसन्याला पति करून घेण्याचा काळ आतां प्रचलित होऊ पाहत आहे. म्हणून म्हणतो, हे मुमगे । तू मला सोडून जा! आणि दुसरा कोणी तरी योग्य तरुण पाहून त्याच्याजवळ जाऊन तं आपली प्रेमयाचना कर आणि तो तुझ्याशी रति- विलास करीत असतां तूं त्या वेळी आपला बाहू खुशाल उशीला घे। (१०-१०-१०). रत्न ३७२ वें यमी म्हणते-भाऊ असूनहि बहीण जर अनाय होईल तर, यमा ! वो भाऊ कसला ! आणि यहीण असून भाऊ जर कामविव्हल होईल, तर ती बहीण तरी कसली ! मी प्रेमाने वेडी झाल्यामुळे हे काही वरीच भल- मल बरळू लागली आहे. तर यमा ! आat संभोग इच्छेने तुझं शरीर माझ्या शरीराशी येऊन सरळ भिडो। (१०-१०-११). रत्न ३७३ ३ यम म्हणतो-नाही ! यमे ! ती गोष्ट सहसा होणार नाही! मी माझे शरीर तुझ्या शरीराशी मुळीसुद्धा मिडवणार नाहीं। ती गोष्टच बोलू नकोस तू ! जो आपल्या बहिणीशी प्रेमप्रसंग करतो, त्याला शनी लोक पापी असे म्हणतात. समजलीस १ तर हे सुभगे | माझा नाद तूं आता सोडून दे ! आणि दुसरा कोणीतरी पाहून त्याच्याकडून तू आपली काम- वासना तृप्त करून घे। मी-तुझा भाऊ-ही गोष्ट कालत्रयींहि करूं इन्छीत नाहीं। छे छे । यमे ! मुळीच करणार नाही ! { १०-१०-१२). रत्न ३७४ में यमी म्हणते-यमा ! किती दुर्बल रे तूं ! तुझं मन व हृदय इतकें दुर्बल व कठोर असेल हे मला कळले नाही ! बरं, नाही तर नाही जा! तंग ज्याप्रमाणे, अश्वाला अगर लता जशी वृक्षाला वेष्टुन राहते, तद्वत तुलाहि दुसरी कोणी तरी एखादी प्रेमरमणी खास वेष्टन असली असली पाहिजे.. (१०-१०-१३).. 1

·(३८८)
रत्न ३७५ वे
यम-ऋषि, पमी-देवता, विष्णुप्-छंद.
अन्यम् षु त्वं यम्यन्य उ त्या परि ध्वजाते लिवुजेव वृक्षम् ।
तस्ये
वा त्वं मन इच्छा स या तपाऽधी कृणुष संविद
सुभद्राम् ॥ १०-१०-१४ ।।
रत्न ३७६ में
आरिहंविर्धान - अपि, अग्नि-देवता, जगती-छद
धृपा वृष्ण दुदुहे दोहंसा दिवः पयोसि यहो अदितेरदाभ्यः ।
विध स वैद वरुणो यर्या धियास युझियौ यजतु यज्ञियो ऋतुन्।
॥१०-११-१॥
रन्न ३७७ चे
धेयस्वत थम अपि, अगिरपितृ-देवता, ग्रिष्टुप् छंद
अनिरसो न पितरो नववा अर्वाणो मृगवः सोम्यासः ।
तेपो वयं सुमती यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥
॥१०-११-६॥
स्मा. वि. धाधर्मत्र.
रत्न ३७८
वैवस्वत यम ऋषि, पितर-देवता, निष्टुप-छंद
प्रेहि प्रेहि पपिभिः पूर्वेभिर्यो नः पूर्व पितरः परेयुः ।
उमा राजाना स्वधया मद॑न्ता यमं पश्यासि वरुणं च दे॒वम् ।।
॥१०-१४-७॥
श्री.वि.दीक्षित प्रेतदहन स्मा. वि. (अन्त्येष्टि), मेत-उपरथान.

·(३८९) लता रत्न ३७५ वें यम म्हणतो- यमे] वृक्षाला जशी आलिंगन देवे तद्वत हि दुसन्या कोणातरी प्रियकराला जाऊन कडकडून मिठी मार ! तोहि तुला दृढ थालिंगन देवो ! तूं त्याचे मन आकर्षन घे| आणि तो तुझे घेवो ! याप्रमाणे परस्पर प्रेमांकित होऊन तूं आपल्या सुखाचा गोड संसार यथेच्छ थाटून पार आनंदात रा!! (१०-१०-१४). रस्त ३७६ चें जलवर्षाव करणारा, गोर, अजिंक्य असा हा अमिदेव यशोपासना करणाऱ्या यजमानासाठी दोहन करून आकाशातून जलवाव परतो. आपल्या बुद्धीच्या योगाने आदित्य जसा सर्व जग जाणतो, तव तो हा पूज्य अग्निदेवहि ते जाणतोच. यज्ञाई असा तो देव यजनीय अशा ऋतूंचें यजन करो। (१०-११-१). रत्न ३७७ वे ज्यांचा मार्ग अभिनव आहे व ज्यानी सोम संपादन केला आहे आणि जे अंगिरा, अथर्व व भृगु यांचे वंशज आहेत, अशा त्या आमच्या गोम- संपादक पितरांच्या कृपाछत्राखाली व त्यांच्या सुप्रसन्न मर्जीत आम्ही सदैव राहू असे घडो । (१०-१४-६) रल ३७८ - ज्या प्राचीन मार्गानी आमचे पूर्वज पितर प्राचीनकाली ज्या लोकी गेले, न्या लोकी, त्याच मागीनी, हे माझ्या मृत पित्या ! तूंहि पण जा! तेथे जाऊन स्वधाकाराने तृप्त झालेल्या दोघा राजाचे म्हणजे वरुण व यम या देवाचे दर्शन घे. (१८-१५-७).

·(३९०)
सं गच्छस्व पितृभिः सं यमेनेष्टापन परमे व्योमन् ।
हित्वार्याचं पुनरस्त हि सं गच्छव तन्वा सुवीः ।।
॥ १०-१४-८॥
अपेत चौत वि च मर्पतातोऽस्मा एत पितरौ लोकमक्रन् ।
अहभिरद्धिरक्तुभिव्यक्त यमो ददात्यनुसानमस्मै ।।
॥१०-१४-९॥
स्मा. वि. दहनभूमि प्रोक्षण
रत्न ३७९ वें
वैवस्वत पम-ऋषि, श्वान-देवता, त्रिष्टुप् छंद
अति द्रय सारमेयो श्वानौ चतुरक्षी शवली साधुनो पया ।
अों पितॄन् सुविदा उपेंहि यमेन ये संधमादं मर्दन्ति ॥
॥१०-१४-१०॥
श्री. वि. दीक्षित-प्रेत दहन. स्मा. वि. प्रेतानुमंत्रण; प्रेतउपस्थान
यो ते श्वानौ यम रक्षितारौ चतरक्षौ पथिरक्षी नृचक्षसौ ।
ताम्यमिन पार देहि राजन् स्वस्ति चास्मा अनमीवं च धेहि ।।
॥१०-१४-११॥
उरूणसार्वसुतृर्पा उदुम्बलौ यमस्य दुतौ चरतो जनों अनु ।
तावस्मभ्यं दृशये सूर्याय पुनातामसुमह भद्रम् ।।
॥ १०-१४-१२॥
रत्न ३८०वें
पम-ऋपि, यम-देयता, अनुएप् छंद
यमाय सोम सुनुन यनाय जुहुता हवि ।
यम है यहो गंछन्युग्मितो अरैकृतः ॥ १०-१४-१३ ।।
स्मा. वि. यम भावाहन, यमाप्रीय माग्यहोम
+

·(३९१) तदनंतर, हे पित्या । स्वर्गाच्या श्रेष्ठ स्थानांत राहणान्या आपल्या पितरांजवळ जाऊन त्यांची भेट घे| तसेच येथे केलेल्या इष्टापूर्त कर्मा, स्वर्गात मिळणारे जे फल, क्या कर्मफलाशी तूं संगत हो. आणि तुझे पाप नाईसि करून घेतल्यावर वाटल्यास पुनः तूं येथे या घरी ये. आणि तेजस्वी असे सुंदर शरीर धारण कर ! (१०-१४-८). हे पिशाच हो! आतt येथून चालते व्हा कसे! चला! येथन पार निघून जा! पितरोनी स्मशानातील है दहनस्थान या मृत माणसासाठी म्हणून आपल्या ताब्यात घेितले आहे. दिवस, रात्र व जल यांनी शुद्ध केलेले असे हे दहनस्थान यमदेव या मृताला देता झाला. (१०-१४-९). रत्न ३७९ चार डोळे असलेले व पिंगट रंगाचे असे जे सरमेचे पुन-दोन श्वान आहेत, त्यांना टाळून, हे अने! सरळ मार्गाने त् पुढे जा! आणि यमा- सह जे एकाच ठिकाणी स्वधानाने प्रमुदित होतात, अशा त्या शानी पितरांजवळ जा। (१०-१४-१०) हे यमराजा! तुझ्या गृहाचे रक्षण फरणारे, चार डोळे अगलेले, पितृयाण मार्गाचे रक्षण करणारे, आणि मनुष्यमानावर पाळत ठेवणारे असे जे तुझे दोन श्वान (कुत्रे) आहेत, ते या प्रेताच्या रक्षणार्य त्याच्या बरोबर दे! आणि त्याला क्षेम व आरोग्य 'ही अर्पण कर ! (१०-१४-११) लांबट नाकाचे, प्राण्याचे जीव हरण करण्यांत आनद मानणारे, व विशाल सामर्याचे असे जे यमाचे दूतकर्म करणारे दोन श्वान माहेत, ते या मनुष्य लोकात नजर ठेवून फिरत असतात. आम्ही सूर्य दर्शन घ्यावे म्हणून ते दुत आज येथे या कर्मानुष्ठानांत हजर (राहून उत्तम प्राण पुनः आम्हांस अर्पण करोत ! (१०-१४-१२), रत्न ३८० वें अहो ऋत्विज हो। यमाकरता तुम्ही सोमरस पिळून तयार करून ठेवा. त्याचप्रमाणे त्याला माहुतिहि पण अर्पण करा! अग्नि हा ज्याचा दूत आहे, असा हा आमचा सुशोभित या त्या यमाकडेच जाणारा आहे (१०-१४-१३.). --

·(३९२)
यमाय घृतवर्जुिहोत प्रचं तिष्टन ।
स नौ दे॒वेष्वा यमदीर्घमायुः जीवसे ॥ १०-१४-१४ ॥
रत्न ३८१ वें
पम-ऋषि, पम-देवता, गृहसी-उंद
यमाय मधुमत्तम राई हन्य जुहोतन ।
इदं नम ऋषिभ्यः पूर्वजेभ्यः पूर्वेभ्यः पथिकम्यः ॥१०-१४-१५॥
स्मा. वि. (अन्त्येष्टि) मृत्तिका क्षेपण
रत्न ३८२
पमपि, यम-देयता, अनुष्टुप छंद
त्रिकद्रुकेभिः पतति पटुवीरेकमिदृहत् ।
त्रिष्टुमगायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता ।। १०-१४-१६॥
स्मा. वि. पितृपक्ष
रत्न ३८३ वें
पांस पामायन-ऋषि, पितर-देवता, ग्रिष्टुप्-२
उदारतामवर उन्परात उन्मयमाः पितरः सोम्यासः ।
असुं य ईयुरवृका तज्ञास्ते नौऽवन्तु पितरो हवैषु ॥
॥ १०-१५-१॥
श्री. वि. (महापितृयज्ञ) अनुवाश्या.
स्मा. वि. पितृवपंग; घरदोन
इदं पितृभ्यो नमो अस्त्यय ये पूर्वीसो य उपरास ईयुः ।
ये पार्थिव रजस्या निपत्ता ये वो नुन संवजनासु विक्षु ।।
।।१०-१५-२॥

·(३९३) हे ऋत्विज हो! यमाप्रीत्यर्थ तुम्ही घृत्युक पुरोडाशादि हविर्द्रय अर्पण करा! तसेच त्याचे स्तोत्रहि पण गायन करा! दिव्यविषुधामधील तो यमराज आम्ही दीर्घकाल जगावे म्हणून आम्हांस दीर्घायुष्य अर्पण करो। (१०-१४-१४)। रत्न ३८१ वें अहो विज हो । यमराजाप्रीत्यर्थ अत्यंत मधुर असें हविरत्न तयार करून, त्याचे गीत इवन फरा ! सनावन यशमार्ग दाखविणारे असे जे सृष्टीच्या प्रारंभी उत्पन्न झालेले आमचे पूर्वज ऋषी आहेत, त्यांना हा आमचा नमस्कार असो। (१०-१४-१५). रत्न ३८२ वें एकच असे हे महाकृत्य त्रिकद्रुक यशाच्या योगाने सहा भूमीप्रत जाते. त्रिष्टुप, गायत्री, इत्यादि जे छंद आहेत, ते सर्व यमाच्या ठिकाणीच स्तोत्रपान स्थापिले जातात (१०-१४-१६). रत्न ३८३३ पितरात जे निकृष्ट पितर आहेत ते उत्तम दवि प्राप्त करुन घेवोत ! जे उत्तम पितर आहेत, ते उत्तम हवि मात करून घेत ! भाणि जे मध्यम मितर आहेत तेहि उत्तम हवि प्राप्त करून घेवोत! आणि ते हे सर्व पितर आमच्याविषयी अनुग्रहबुद्धि धारण करोत! आमचे कर्मानुष्ठान जाणणारे असे जे अहिंसक पितर आमच्या प्राणांचे रक्षण करण्याकरता आले आहेत, ते आमच्या हाकेसरशी आमचे रक्षण करोत ! (१०-१५-१). जे या यजमानाच्या पूर्वी जन्मलेले असून सांप्रत पितृलोकात जाऊन राहिलेले आहेत व जे यजमानाच्यानंतर जन्मन सांप्रत मृत झाले आहेत, जे पृथ्वीवर यश कर्मानुष्ठानातील हवि ग्रहण करण्यासाठी म्हणून येऊन बसले आहेत आणि जे बंधुरूप पितर आपल्या संपन्न अशा या प्रजारूप यजमानानवळ येऊन बसले आहेत, अशा या सर्व पितरांना आम्ही आज रोजी हे मिष्टानाणपूर्वक नमस्कार करीत आहों (१०-१५-२).

·१
(३९४)
आहे पितनसुविदत्री अवित्ति नतिं च विक्रमणं च विष्णोः ।
यहिपदो ये सुधा सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्टाः ।।
॥ १०-१५-३॥
वहिंपदः पितरः ऊन्यागिमा वौ हत्या चकमा जुपर्ध्वम् ।
त आ गृतावसा शंतमेनाऽयां नः शं योररपो दधात ।।
॥१०-१५-४ ।।
उपहूताः पितरः सोम्यासौ बर्हिध्यैषु निधिघु प्रिये ।
त आ गेमन्तु त इह ध्रुवन्याध ब्रुवन्तु नैऽवनवस्मान् ।।
॥१०-१५-५॥
श्री. म. (महापितृयश) याज्या.
स्मा. वि. धादमंत्र.
आध्या जानु दक्षिणतो निपमं यज्ञमभि गुणीत विश्थे ।
मा हिसिष्ट पितरः केन चिन्नो पुरुपता
करीम
॥
॥ १०-१५-६ ।।
आसौनासो अरुणीनामुपस्यै रयिं धत दाशुषे माय ।
पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य यस्वः प्रयच्छन त होजे दधात ।।
।।१०-१५-७॥
ये नः पूर्वं पितरः सोम्यासोऽनूहिरे सौमपीयं वसिष्टाः ।
तेमियमः सैराणो हुचीप्युशनशद्भिः प्रतिकाममत्तु ॥१०-१५-८।।
ये तात्पुर्देवा जेहमाना होनाविदः स्तोम॑तष्टासो अर्कः ।
आने याहि सुविदभिर्खाट सन्यैः कन्यः पितृभिर्धर्मसद्भिः ।।
॥१०-१५-९॥
यह आगः

·(३९५) माझी पितृमाक्ति उत्तम ओळखणाऱ्या पितरांना मी, चांगले जाणा. तसेच विश्वव्यापी विष्णुदेवाचे देवयान व पितृयान हे दोन मार्गहि मी जाणतों. दर्भासनावर बसून सोमरस व स्वधान याचे सेवन करणारे पितर या 'आमच्या पितृयज्ञात आज उपस्थित झाले आहेत (१०-१५-३). अहो दर्भासनावर बसणारे पितरहो! तुम्ही आमचे रक्षण करा! आम्ही हे मधुर स्वधान खास तुमच्यासाठीच तयार केले आहे, ते मिष्टान्न तुम्ही सेवन करा! आणि सेवन करून संतुष्ट व संतृत झाला म्हणजे आम्हांस शुभाशीर्वाद देण्यासाठी आमच्याजवळ या! आणि आम्हांस सुख द्या व दुःख नाहीस करा ! (१०-१५-४) ! दर्भावर मांडून ठेवलेल्या स्वधानाचा स्वीकार करण्याकरता म्हणून निमंत्रिलेले आमचे सोमसपादक पितर हे या आमच्या यशति आगमन करोत ते आमचे स्तुतिस्तोत्र ऐकोत! ऐकून सुप्रसन्न होत्साते आमची वाहवा करोत! आणि आमचे रक्षणहि करोज (१०-१५ -५) ! अहो पितर हो । तुम्ही आपली डावी मांडी खाली करून व दक्षिणेकडे वसून या आमच्या पितृयशाची प्रशंसा करा! आमच्याकडून कळत अगर नकळत मनुष्यस्वभावास अनुसरून आमच्या हातून तुमचा काही अपराध घडला असला तर त्याबद्दल आम्दास गासन करूं नका! (१०-१५-६)! अहो रोजस्वी देवाच्या सनिध बसलेल्या शिवरानो ! तुम्हाला स्वधान अर्पण करणा-या या यजमानाला अपार ऐश्वर्याचा धनी करा हे पितर हो! या यजमानाच्या पुत्राला सर्वोत्तम धन द्या आणि त्या बरोबरच या यज्ञाव मधुर रसाची रेलचेल होईल असे करा! (१०-१५-७) आमच्या ज्या सोरसंवादक पूर्वज पितरानी देवास सोमरस अर्पण केला, त्या तेजस्वी शिवराबरोबर स्नेहभावाने वागणारा हविरत्नेछु यमराजहि येथे या यज्ञांत येऊन, या आमच्या हविरन्नाचे यथेच्छ सेवन करो। (१०-१५-८). क्रमाने देवत्व प्राप्त करून घेतलेले, यज्ञानुठान जाणणारे, स्तोत्रांनीयुक्त कर्म करणारे अशा त्या ज्ञानी, सत्यनत, बुद्धिमान व कन्यानप्रिय पितरांस बरोबर घेऊन, हे अग्निदेवा! तूं आमच्या समोर ये! (१०-१५-९).

·(३९६)
ये सत्यासौं हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरयं दधानाः ।
आग्ने याहि सहस देवबन्दैः परैः पर्यः पितृभिधर्मसाद्भिः।।
॥१०-१५-१०॥
रत्न ३८४ में
खि थामायन-फ्रापि, पितर-देवता, जगती छंद
अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदः सदः सदत सुप्रणीतयः ।
अत्ता हवीपि प्रर्यतानि वर्हिष्यया रयिं सर्वचारं दधातन ।।
॥१०-१५-११।।
मौ.वि. (महापितृयज्ञ) प्रथम भनुपाफ्या
स्मा.वि. भादमन.
रत्न ३८५ वें
शंख थामायन-ऋषि, पितर देवता, विटुप छंद
त्वमग्न ईळितो जातवेदोऽवाड्व्यानि सुरभीणि फूत्वी।
प्रादा- पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नुद्धि त्वं देव प्रयता हवी ॥
॥१०-१५-१२॥
श्री. वि. (महापितृयज्ञ) स्विरकृत पाया, स्मा. वि. भादमंत्र.
ये चेह पितरो ये च नेह याँधे विद्म याँ च न प्रविम ।
त्वं दैत्य पति ते जातवेदः स्वधाभिमुझं सुकृतं जुषस्व ॥
॥१०-१५-१३॥
श्री.वि.द्विसीय अनुवाक्या
ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दियः स्वधयो मादयन्ते ।
तेभि. स्वराळसुनीतिमेतो यंपावशं तन्वै कल्पयस्व ॥
॥१०-१५.१४॥
श्री. वि. (चातुर्मास्य-महापितृ पक्ष) याज्या.

·(३९७) -- हविरन मक्षण करणारे व पानीय रसाचे पान करणारे, असे जे आमचे सत्यनिय पितर माहेत, त्यांना इंद्रप दिव्यविबुध योसह एकाच रयांत बसवून घेऊन, हे अग्रे ! तूं आमच्याकडे ये ! श्रेष्ठ अशा प्राचीन पितरांनी इजारा स्तोत्रे गाऊन तुझे स्तवन केले आहे (१०-१५-१०). रत्न ३८४ वें अहो सन्मार्ग-दर्शफ आमेष्वात्त पिठरहो! आमच्या या पित्यांत तुम्ही. उपस्थित म्हा | तुमध्याकरता मांडून ठेविलेल्या या आसनावर बसा! आणि या दीवर वाढून ठेविलेले मिष्टान यथेच्छ सेवन करा ! भांजन करून रस शाला म्हणजे सर्वश्रेष्ठ अशा संपत्ति आम्हण प्रदान करा ! (१०.१५-११). रत्न ३८५ हे विधजात जाणणाया अमिदेवा। स्तविला गेलेला असा तूं हे आम्ही पितरांसाठी म्हणून तयार केलेले हविरम सुगंधित करून त्यांच्याकडे पाहून नेऊन वें त्यांना अचूक पोचविता झालास. तर आता आमचे पितर ते स्वधान सेवन करोत आणि तूंधि, देवा! शुद्ध हविरम भक्षण कर! (१०-१५-१२). जे पितर येथे आमचेजवळ आहेत व जे आमचे जवळ नाहीत, ज्याना भाम्ही ओळखतों व ज्यांना माही ओळखीत नाही, अशा त्या आमच्या शुचिर्भूत पितरोना, हे जावेदा! तूं मान चांगला ओळखतोस. स्वधेने युक्त असलेल्या या यशाचा तू आनंदाने स्वीकार कर ! (१०-१५-१३)! जे अमिदग्य आहेत व जे अमिदग्ध नाहीत असे जे आमचे पितर स्वर्गामध्ये आपल्या सुकृत फलाचा उपभोग घेत आहेत, त्यांना, हे अमे ! त्यांच्या इच्छेप्रमाणे शरीर प्राप्त होईल असे कर! (१०-१५-१४) . .

·(४०२)
यं स्वमग्ने समदहस्तमु निधीपया पुनः ।
कियाम्बत्र रोहतु पाकदुर्वा व्यल्कशा ॥ १०-१६-१३ ॥
शीतिके शीतिकावति ल्हादिके ल्हादिकावति ।
मण्डूक्या' सु सं गम इम स्वग्निं हपय ॥ १०-१६-१४ ।।
श्री. वि. अस्थिसंचयन, प्रेतदहनस्थान प्रोक्षण, स्मा. वि. अस्थिसंचयन.
रत्न ३८८
देवधवा यामायन-ऋपि, सरस्वती-देवता, निष्प-उंद
सरस्वती देवयन्तो हवन्ते सरस्वतीनघरे तायमाने ।
सरस्वती सुकृतो अह्वयन्त सरस्वती दाशुषे वार्य दात् ।।
।।१०-१७-७॥
श्री. वि. (दश) प्रउगशस्त्र.
सरस्वति या सरथ यया स्वधामिदंवि पितृभिर्मदन्ती ।
आसपास्मिन्वाही मादयस्वाऽनभाया इप आ घे स्मे ।।
॥१०-१७-८॥
सरस्वती यो पितरो हर्षन्ते दक्षिणा यज्ञमभिमक्षमाणाः ।
सहस्रार्घमिळो अत्र भाग रायस्पोपं यजमानेषु धेहि ॥
॥१०-१७-९॥
रत्न ३८९ वें
देवधवा पामाचन अपि, आपो-देवता, ग्रिष्टुप् छंद
आपो अस्मान्मातरः गुन्धयन्तु तेन नो घृतप्वः पुनन्तु ।
विश्व हि रिग्रं प्रपदन्ति देवीइदिदाम्य. शुचिरा पुत एमि ॥
॥१०-१७-१०॥
श्री. वि. मवनस्नान रामान,
स्मा. वि. पजमान अभिषेक.
T

·हे अग्नि देवा ! प्रेत दहनकाली तूं जो भूभाग जाळला असशील तो पुनः शांत कर! तेथे पाणी असलेल्या पुष्करणी उठून शिवाय शांकुरांनी पसरणा-या दूर्वोची पेटें उगवोत ! (१०-१६-१३). हे शीतलता उत्पन्न करणारे शीविकेवालि ! हे आल्हाददायक पृथ्वी! तूं बेटकुळ्यांनी युक्त हो आणि या अमिदेवाला अत्यंत वर्षभरित कर ! (१०-१६-१४). रत्न ३८८ हे सरस्वति देवि! देवांशी सख्य करू पाहणारे मक्तजन या विस्तारलेल्या यशगृहात सरस्वतीला पाचारण करतात. पुण्यवान लोकहि तिला हाक मार- तावच. कारण ती सरस्वती दात्यांना सुंदर वरदान करणारी अशी आहे. (१०-१७-७). हे सरस्वति देवि ! स्वधानाने संतुष्ट होणारी तूं पितर- सह स्यात बसून इकडे ये ! आणि या दर्भासनावर बसून राहा हो ! आणि तृप्त झालीस म्हणजे आमदास आरोग्यदायक व बलवर्धक असे अन्न देण्याची कृपा कर (१०-१७-८). हे सरस्वति ! यात दक्षिणेकडून येणारे पितर तुला बोलावीत आहेत. तर या यशात हजारों लोकांना उप- योगी पडेल असे अन्न व विपुल धन आम्हां यजमानांना तूं बहाल कर ! (१०-१७-९). . रत्न ३८९ वें मातेप्रमाणे पालन करणान्या आपोदेवता आम्हास पुनीत करोत ! पावन- कारक अब्देवता आम्हांस प्रवाइजलाने पावन करोत | तेजस्वी असे हैं उदक आमचे सर्व पातक पाहून नेणार असे होवो ! स्नान व आवमन याही करून वाह्यांतर शुचिर्भूत झालेला हा मी आता उदातून निघून बाहेर येतो. (१०-१७-१०).

·(४०४)
द्रुप्सचस्कन्द प्रथमाँ अनु पनिम च योनिमनु यच पूर्व ।
समान योनिमर्नु सचरन्तं द्रुप्स जुहोम्यनु सप्त होता ॥
॥१०-१७-११॥
श्री वि विडोम
यस्त द्रुप्स स्कदति यस्तै अशुहुयुतो धिपाया उपस्यात् ।
अपोर्ग पार वा य पवित्तं तं जुहोमि मनमा वर्षट्कृतम् ।।
॥१०-१७-१२॥
यस्तै द्रप्स स्कन्नो यस्तै अशुवश्च य पर सुचा।
अय दे॒वो बृहस्पति स त सिञ्चतु राधसे ।।
॥१०-१७ १३ ॥
पयस्वीरोपचय पर्यस्त्र मामक वर्च ।
अर्पा पयस्त्रदित्पयस्तेन मा सह शुधत ॥
॥१०-१७-१४ ॥
रत्न ३९० वें
सकसुक ऋपि, मृत्यु दवता, त्रिष्टुप् छद
पर मृत्यो अनु परेहि पन्या यस्ते स्व इतरो देवयानात् ।
चक्षुष्मते शृण्वते ते अनीमि मा ने प्रजा रिपो मोत वीरान् ॥
॥१०-१८-१॥
स्मा वि मृत्यु मावाहन; (मरयेष्टि) प्रेतस्थान निर्गमन.
मृत्यो पद योपयन्तो यदैत दापीय आयु प्रतर दोना ।
आप्याय॑माना प्रजया धनैन
शुद्धा पुता भरत यज्ञियास ॥
॥१०-१८-२॥

·(१०५) सोमाचा रस हा पृथ्वी ५ स्वर्ग या उभय लोकांना अनुलभून पाझरता झाला, द्यावा-पृथ्वीमध्ये सारखाच संचार करणारा हा सोमरस त्याचा विमुद्दाम करणारे आम्ही सात ऋत्विज यथाक्रम अग्नीत होम करों. (१०-१७-११). हे सोमा ! जो तुझा रस खाली सांडला आहे, जो रस सोम कुटण्याच्या प्राज्यारासून उद्यन पाठ पडला आहे, किंवा गाळणीतून गाळतांना बाहेर इकडे तिकडे सोडला आहे किंवा अध्वयंपासून गळून पडला आहे तो सर्व रस मी भक्तिमावपूर्वक वषट्कार मंत्राने अमी- मध्ये हवन करतो. (१०-१७-१२). हे सोमा ! जो तुझा रस बाहेर सांडला आहे आणि जो सुवेच्या आत अगर बाहेर चिकटून राहिला आहे, तो 'सर्व सोमरस बृहस्पति देव आम्हास धनप्राप्ति म्हावी म्हणून सिंचन करो। (१०-१७-१३). हे उदकानों ! ओषधी सृष्टीच्या योगानेच रसमरित होतात. आणि तसें म्हणाल तर माझे प्रार्थना- वचनहि रसभरित आहे. किंबहुना उदकामध्ये सारभूत असे जे आहे ते सर्व रसपूर्णच होय. अतएव, त्या उदकसाराने तुम्ही मला पावन करा ! (१०-१७-१४). रत्न ३९० वे हे मृत्युदेवा ! आम्हापासून पराङ्मुख होऊन देवयानाहून निराळा असा जो पितृयाण नावाचा मार्ग आहे, त्या मार्गाने तूं परत जा! तूं थाहणा असून प्रार्थना ऐकणारा असा आहेस. म्हणून मी अशी प्रार्थना करतों की आमच्या पुत्रपौत्रादि संततीला व आमच्या वीर पुरुषांना तू मारूं नकोस (१०-१८-१) हे मृताचे आसजनहो । मृत्यूचा पितृयाण मार्ग सोडून दुसऱ्या देवयान मार्गाने जाऊन उदंड आयुष्य धारण करणारे ब्दा! हे यशोपासक जनहो । प्रजा व धन यांनी वर्धन पावणारे असे तुम्ही आता शुद्ध र पवित्र म्हा (१०-१८-२)।

·(४०६)
में जीवा वि मृतैरानभूद्धद्रा देवईतिनों अप।
प्राञ्चौ अगाम नृतये हाय द्राीय आयुः प्रतरं दधानाः ।।
॥१०-१८-३॥
इम जीवेभ्यः परिधि दधामि मैना नु गादपरो अर्थमेतम् ।
शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीरन्तर्मुत्यु दंधतां पर्वतेन ॥
॥१०-१८-४॥
रत्न ३९१ वें
संकसुक यामायन ऋषि, धाता-देवता, त्रिष्टुप् छंद
यथाहान्यनुपूर्व भवन्ति यथ ऋतव ऋतुभिर्यन्ति साधु ।
यथा न पूर्वमरो जहाँत्येवा धोतरायपि कम्पपाम् ।।
।।१०-१८-५॥
स्मा. वि. पितृमेध
रत्न ३९२ वें
संकमुक थामायन ऋपि, स्पष्टा-देवता, ग्रिष्टुप् छंद
आ रोहतायुर्जरस वृणाना अनुपूर्व यतमाना यति छ ।
इह त्वष्टा सुजनिमा सजोर्षा दीर्घमायुः करति जीवसे वः ॥
।। १०-१८-६ ।।
रत्न ३९३ में
संकमुक यामायन-ऋषि, पितृमेध-देवता, बिष्टुप् छंद
इमा नारीरविधवाः सुपत्नीराजनेन सर्पिा सं विशन्तु ।
अनयोऽनमीवाः सुरना आ रौहन्तु जनयो योनिमप्रै ॥
॥ १०-१८.७॥
श्री. वि. स्मशानांतून मुवासिनींचा गृहप्रवेश
.

·(४०७) घारण हे जिवंत असलेले जन मृतापासून आता वेगळे होवोतं ..आम्ही केलेला हा पितृमेघाख्य यश आम्हांस मंगलप्रद होवो! दीर्घायुष्य ,.. करणारे आम्ही आता येथून हास्यविनोद व नृत्य क्रीडा इत्यादि करण्या- करिता पूर्वाभिमुख होऊन परत पराकडे फिरू (१०-१८-३). या जिवंत लोकांसाठी म्हणून मी गांव व मान या दोहोंमध्ये हा दगड रोवून दोहोंच्या मर्यादा निश्चित करतो. उदेश हा की या जिवंत माणसांमध्ये कोणीहि माणूस वेदोक्त आयुष्यापूर्वी पितृलोकाकडे जाण्याच्या उद्देशाने ही मर्यादा ओलांडून न जावो! हे सर्व लोक शभर वर्षे जिवंत राहोत ५ त्यासाठी ते मृत्यूला या दगडाखाली झाकून टाकोत ! (१०-१८-४) रत्न ३९१ वें ज्याप्रमाणे दिवसामागून दिवस क्रमाने उगवतात नि झमार्ने मावळ- तात, ज्याप्रमाणे अगोदर जन्मलेल्या पितराला मागून जन्मलेला पुत्र मरणाने टाक्न देत नाही, तद्वत व तथा प्रकारचे आयुष्य, हे ब्रह्मदेवा! तू भाम्हांस दे ! (१०-१४-५). रत्न ३९२ वें हे मृताचे पुत्रादिकहो । वृद्धापकालाचा अनुभव घेऊ इच्छिणार तुम्ही दीर्घायुष्य प्राप्त करून घ्या ! व पूर्वजांप्रमाणे प्रयत्न करीत रहा ! कुलीन त्वष्टा देव तुमच्याजवळ राहून तुम्हाला जगण्यासाठी दीर्घायु'य देवो । (१०-१४-६) रत्न ३९३ वें पुतामिश्रित काजळ घातलेल्या, व पतीला शोभणा-या अशा सुवासिनी त्रिया आता आपल्या घरी जावोत ! तसेंच अधूरहित व दुःखरहित अशा अलंकारमंडित मार्या सर्वांच्या आधी आपल्या असनावर चढून बसोव ! (१०-१८-७).

·(१०८)
उदी नाभि जीवलोकं गतासुभेतमु शेष एहि ।
हलपामर दिधियोस्तो पत्युजनित्यमभि से भूय ॥
॥१०-१८-८॥
स्मा.पि. प्रेमापासून मृताया पानीस दौरान उठविण
धनुर्हस्तादादांनो मृतरयाऽस्मे पुत्राय वर्चसे पटाय ।
वया समिट पर्व सुपीरा विश्वा स्पृधी अभिमातीमयेम ।।
॥१०-१८-९ ॥
रत्न ३९४६
गुरु पामायन-कापि, पितृमेध देयता, जगती घर
उ गम्नामि पृथियो रपएरीमं योग निदधन्मो अहं रिम् ।
एना स्यमा पितरों धारयन्तु तेऽत्रा सम सार्दना से मिनोतु ॥
॥१०-१८-१३॥
स्मा वि. अग्यि पुरणे.
रत्न ३९५ वें
पिमा ऐंद्र पि, मोम देषता, मागारनि
मदं नो बारे पार मनो दक्षेमुन वर्तुम् ।
यो वे मन्ये अन्धमा विथो मद्धे रणगावो न यसे विवक्षसे ।
॥ १०.२५-१॥
ग्मान
प्रदक्षिणा

·(४०९) त्रिये! तूं या आपल्या मृतपतीच्या शेजारी निज- लेली आहेस. तर आता तूं हा जिवंत माणसांचा समुदाय पाहून त्या प्रेतापासून ऊड आणि इकडे ये, तुझा दीर मुझे पाणिग्रहण करू इच्छितो. वर त्याचे मार्यात्व पत्करण्याकडे दृष्टि ठेवून सती जाण्याची इच्छा तूं मातो करूं नकोस (१०-१८-८). आमची सत्ता चालावी, आमचे वर्चस्व गाजावें व आम्ही सामर्यसंपन्न व्हावे, एतदर्थ या आमच्या मृताच्या हातातील धनुष्य काढून घेऊन मी जवळ ठेवितों. हे मृता! तूं आता येथेच राहा. तुझ्याप्रमाणे आम्हीहि वीर पुत्रादिकांनी युक्त होत्साते आमच्याशी स्पर्धा करणान्या शबूंचा या तुझ्या धनुष्याच्या साहाय्याने पका पीमोड करूं (१०-१०-९). रत्न ३९४ में हे अस्थिकुंमा ! हे मूता ! तुझ्यावर माती लाटून मी आता तुला बुजवून टाकतो आणि त्यावर मातीची चौबाजूनी कळ रचून ठेवितॊ. या उप्पर तुला मी आता कसल्याच प्रकारचा त्रास म्हणून देणार नाही. या ढेकळा, पितर जतन करोत, आणि येथेच यमराज तुला निवासस्थान बांधून देवो ! (१०-१८-१३). रल ३९५ वें हे सोम देवा ! तू हे आमचे मन सुविचारसपन्न, प्रगल्भ व कर्तव्य- दक्ष होईल असें कर! गाई जशा कुरणांतील तृण सेवनात रममाण होतात तदत आम्हीहि उल्हसित वृत्तीत असणा-या तुझ्या मैत्रीत रमून जाऊं असें पडो। सोमा ! खरोखर तूं उदार मनाचा थोर देव आहेस ! (१०-२५-१).

·टाकून (४११) रत्न ३९६वें मोठाले,नतार जमिनीवर यादलेले,खाली टाकले असता फुरफुरत जाणारे व कंपनशील असं हे फासे मात्र मला आल्हाद देणारे आहेत. क्षणोक्षणी जयापजयामुळे हपंशोकास कारण होणारा हा विम्याचा फांसा मजवत पर्यवावर बादलेल्या सोमरसपानाप्रमाणे मला अत्यंत हर्षभरित करीठ आहे. (१०-३४-१). रत्न ३९७ में माझी मार्या माझ्यावर कधीहि रागावली नाही की मांडली नाही. उलट माझ्या मित्राशी विनयादराने यान त्यांना सतोपवीत असे. आणि माझ्याशीहि पण द्रावनेनेच वागें, असे असता मी जुगाराच्या नादी लागून स्या अनकूल भाला दिली! कारण फांशाशिवाय मला काहीच प्रिय बाटेनासे झाले ! (१०-३४-२) सासू माझा द्वेष करते आणि बायकोकडे पाहावे तर ती मला दूर लोटून देते ! कारण उघडच आहे की जुगान्याच्या शब्दाला मान देऊन कोण त्याला सुखविणार आहे. मूल्यवान पण म्हातारा झालेल्या घोड्याप्रमाणे माझ्यासारखा जुगारी कोर्ट गेला तरी त्याला मुग्व असें लाभणे नाहीच ! (१०-३४-३). ज्याचें धन लुपाडून घेण्याची या बलवान फौशांना मोठी आकांक्षा लागलेली असते, त्या जुगान्याच्या स्त्रीचा हात दुसरे जुगारी लोक बघहक घस्न, तिचा विनयभंग करतात. त्याचे याप, आई, भाऊ इत्यादि सर्वजण उपक्ष म्हणत असतात की, आम्ही काही त्याला ओळखीत नाही ! जा, त्याला खुशाल दोरीने यांधून ओदन घेऊन जा ! (१०-३४-४) मधेच मी मनात निधय करतों की इतःपर फाशांनी मी द्यूत खेळणार नाही. माझे मित्र मला योलवायला आले तर मी दूर पळून जाईन. पण काय असे असले तरी पटावर टाकलेल्या पिंगट फाशांचा खुळतुळ आवाज कानी पडल्यापरोपर व्यभिचाराला चटावलेली स्त्री जाराच्या संकेतस्थळी जशी पाप मारते, तद्वत माहि जुगान्यांच्या अड्याकडे धूम ठोकताच, (१०- ३४-५), फासे खेळण्यात मोठा जहाबाज असा मी कोणाला जिंकू अशा आराळ्या ठोकीतच जुगान्यांच्या अड्ड्यांत घडक मारतों. काय मौन पहा ! प्रतिस्सयोशी पैज मारुन डाय राकणान्याचे फांसे हरलेल्या जुगान्याची गवेष्टा सारखी मडकवीवच असतात। (१०-३४-६).

·(४१२)
रत्न ३९८ वें
कवप ऐलूप-ऋषि, अक्ष-देवता, जगती-छंद.
अक्षास इदकुशिनौ नितोदिनौ निकृत्वानस्तनास्तापयिष्णवः ।
कुमारदैष्णा जयनः पुनर्हो मध्वा सम्पृक्ताः किनवस्य वर्हां ॥
।। १०-३४-७॥
रत्ल ३९९ वें
कपप ऐलूप ऋपि, भक्षनिंदा-देवता, त्रिष्टुप-छंद.
त्रिपञ्चाशः क्रोळति वातं एपा देव इव सविता सत्यधर्मा ।
उपस्य चिन्मन्यव ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इस्कृणोति !!
॥ १०-३४-८॥
नीचा वर्तन्त उपार स्पुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते ।
दिव्या अगोरा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ।
॥ १०-३४-९॥
.जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः के स्वित् ।
ऋणावा विम्यद्धर्नमिछानोऽन्येपामस्तमुप नक्तमेति ॥
॥१०-३४-१०॥

·(४१३) रत्न ३९८ अहो, हे फांसे म्हणजे अंगात रुतून बसणारे जसे काही अणकुचीदार काटच ! वे शरीराला योचणारे, त्याला चटका देणारे, दाह उत्पन्न करणारे असे मोठे द्वाड व दुष्ट आहेत ! विजयी जुगान्याला ते पुपाचा आनंद देताव सरे । प्रथम लामाचे आमिष दाखवून माणसाला जुगार खेळण्यास प्रवृत्त करतात, पण अखेर येटे त्याचा सर्वस्वी घात करावयास चुकत नाहीत! (१०-३४.-७). रत्न ३९९ सत्यधर्मा जो सविता तो जगांत जसा विहार करतो तदत या ओपन भक्षाचा (फांचा ) संघ सतत विहार करीत असतो, मनुष्य कितीदि रागीर असो, त्याच्या रागाला ते मुळीच दाद देत नाहीत. अहो, राज्याचा मालक असा जो राजा तो झाला तरी विचारा या अधांना तात नमस्कारच करतो की ! (१०-३४-८) फासे पापडत खाली जमिनीयर पडतात. पण दरलेल्या जुगाऱ्याच्या अगावर जसे काही फुरफुरतच असतात! म्हटले तर त्यांना स्वतःना हात नाहीत. पण मौज दी की धघटीत हात असलेल्या जुगान्याला ते अगदी अचूक चीत करतात ! तुम्ही हे सत्य समगा की, फासे हे दिव्यलोकीचे धाधगीत निखारे आहेत। ते इंधनरहित भूमीवर फेकले आणि हाताला गार लागत असले तरी ते फाळजाला तीक्ष्ण चटके देणारे असे आहेत (१०-३४-५) को तरी भटकत फिरणाऱ्या त्या शुगान्याची मुशील पत्नी विचारी पतिविरहामुले सारखी दुरत असते. त्याची आई झाली तरी आपल्या पुत्राला इकडे तिकडे भटकत असलेला पाहून पुत्रशोकाने तळमळत असते. कर्जबाजारी झालेला तो जुगारी निराशेनें भयमीत होमाता चोरी करून घन मिळविण्याच्या ने रात्री दुरान्याच्या घरी चोरी करण्यास जातो ! (१०-३४-१०).

·(४१४)
विय दृष्टाय कितवं ततापाऽन्येषां जायां सुकृतं च योनिम् ।
पूर्वाह्ये अश्वान् युजजे हि भ्रन् त्सो अनरन्ते वृपल: पंपाद ।
।। १०-३४-११ ॥
यो वः सेनानीमहतो गणस्य राजा वातस्य प्रथमो बभूव ।
तस्मै कृणोमि न धो रुणमि दशाह प्राचीस्तदृतं वदामि ॥
॥१०-३४-१२॥
अक्षर्मा दाव्य कृषिमित् कृपस्व वित्ते रमन्ख बहु मन्यमानः
तत्र गाव: कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्यः ।।
॥ १०-३४-१३ ॥
रत्न ४०० वें
कचप ऐलूप, अक्षनिंदा-देवता, निष्टुप-छंद.
मित्रं कृणुधं खलु मृळतो नो मा नौ घोरेण चरताभि धृष्णु ।
नि यो नु मन्युर्विशतामरोतिरन्यो बभ्रुणां प्रसितौ वस्तु ।।
॥१०-३४-१४ ।।
रत्न ४०१३
लुश धानाक कपि, विश्वेदेव-देवता, मिष्टुप छंद.
सविता पश्चातात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् ।
सविता न: सुवतु सर्वतातिं सविता नौ रासा दीर्घमायुः ।।
।। १०-३६-१४॥
स्मा.वि. सौरजप, पुण्याहवाचन. भाशिर्वाद.

·.८.४१५) दुसन्यांच्या स्त्रिया सुखांत व त्यांची घरे सुव्यवस्थिव पाहून जुगारी हा आपल्या घरची दैन्यावस्था व मायकोची हीनावस्था भाठवून मनांत तळमळत व तडपडत असतो ! पण सकाळ उजाडताच पुनः तो फांद्या लगट करतो आणि रात्री त्यांच्या शेजारीच जाऊन निजतो. ( १०-३४-११), अहो फाशांनो ! तुमच्या संघाचा जो कोणी नायक असेल, तुमच्या गणाचा जो कोणी राजा असेल, त्याला मी आता हात जोडून नमस्कार करता. मी माता जुगाराप्रीत्यर्थ पैसा घालविणार नाही. है पहा, खोटें वारल्यास मी आपल्या दातांची दहाहि बोटें उपर्डी करून दाख- वितो. अहो! खोटें नाही, मी सत्य, सत्यच सांगत आहे.(१०-३४-१२) अरे गा-या! फाशांनी जुगार खेळू नकोस ! बापा ! खेळू नकोस ! शेतीच कर | म्हणजे तुला त्यापासून संपत्तीचा उपमोग घ्यावयास सापडेल. स्या कपिफर्मात गायी आहेत ! स्त्रीहि आहे ! है रहस्य मला सर्वशानी अशा सवितादेवाने अनेक प्रकारे समजावून सांगितले आहे,(१०-३४.१३). रत्न ४०० अहो पोशानी ! आता मेहरबानी करा ! तुम्ही माझे मित्र व्हा ! मला सुखानंदात ठे! माझाशी उपमर्दकारक रीतीने आणि खुनशीपणाने आता मागू नका ! तुमचा राग माझ्या शधूवर जाऊन आदळो ! थामचा शत्रु पिंगटवर्णान्या तुमच्या जाळ्यात अचूक येऊन पड़ो। (१०-३४-१४). रत्न ४०१ जो पधिमेकडे आहे, पूर्वेकडे आहे, उत्तरेकडे आहे आणि दक्षिणेकडेटि आहे. अर्थत् जो सर्व बाजूनी आहे- असा तो सविता देव आमच्यासाठी सर्व अभिलपित वस्तु निर्माण करो ! आणि आम्हांस दीर्घायुष्य देखो। (१०-३६-१४).

·(४१६) रत्न ४०२ में 1 अभितप सौर्य प्रापि, सूर्य देवता, जगती छंद. नौ मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तहत संपर्यत । दुरेश देवाताय केतवे दिवस्त्राय सूर्याय शंसत । ॥१०-३७-१॥ श्री. वि. (आश्विनशस्त्र) सौर्यकांड. स्मा. वि. सूर्योपस्थान- सा मा सत्योक्तिः पार पातु विश्वतोपायर्या च यततननहानि च । विचमन्यन्नि विशते यदेति विवाहापो विवाहोदेति सूर्यः ।। ॥१०-३७-२॥ न ते अदेव प्रदियो नि पोसते यदैतशेभिः पतरे रयसि । प्राचीनमन्यदने वर्तते रज उदन्येन ज्योर्तिपा यासि सूर्य । ॥१०-३७-३॥ येने सूर्य ज्योतिष वासे तमो जगच विश्र्धमुदियर्षि भानुना । नास्मविश्वामनिरामाद्दतिमपामौवामपं दुष्वय॑ सुत्र ।। ॥१०-३७-४॥ श्री.नि. सूर्य उपस्यान. विश्वस्य हि प्रेषितो रक्षप्ति व्रतमहळयन्नुचरसि स्वधा अनु। यद्य त्वा सूर्योपनामहै तं नौ देवा अनु मंसीरत कर्तुम् ॥ ॥१०-३७-५॥ तं नो पावापृथिवी तन आप इन्द्रः शृपरन्तु मरुतो हवं वर्चः । मा शूनै भूम सूर्यस्य संघार्श भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि ।। ॥१०-३७-६॥ .

·(४१७) रत्न ४०२ अहो ऋत्विज हो ! मित्र व वहण यांच्या नेत्रस्थानी असलेला, महान, तेजस्वी, दूर असला तरी पाहणारा, देवांसाठी जन्मलेला, प्रकाशरूपी ध्वज असलेला, स्खलोंकाचे रक्षण करणारा असा जो हा सूर्यनारायण त्याला नमस्कार करा ! त्या मूर्यनारायणाची अनुष्ठानपूर्वक उपासना करा! आणि त्याचे मंगल स्तुतिस्तोत्र गा! (१०-३७-१), निम्यामुळे द्यावापृथ्वी व अहोरात्र ही निर्माण झाली, जिच्यामध्ये सर्व भूतजात विधात पावते, व चलनवलनादि क्रिया करते, जिच्यामुळे उदक है सदासर्वकाल 'बाहत राहते व सूर्य उदयास्त करीत फिरत असतो अशी ती सत्योक्ति माझें चोहोकडून रक्षण करो। (१०-३७-२), हे सूर्य देवा! ज्या वेळी तूं रथाला वेगवान असे घोडे जोडू इच्छितोस आणि ज्या वेळी तुझे प्राचीन असे चंद्राख्यरूपी दुसरे तेज बरोबर घेऊन तू उदय पावतोस तेव्हा कोणीहि पुरातन राक्षस तुझ्या सन्निध राहू शकत नाही (१०-३७-३). है सूर्य देवा ! ज्या तेजाने तूं अधकाराचे निवारण करतोस आणि ज्या तेजाने तूं गर्व जगाला जागृत करतोस त्या तेजाने आमची उपासमार, आमची अधार्मिकता, व रोगराई इत्यादिकाचा नायनाट कर | आणि त्याच वेळी राधी पडलेल्या दु स्वप्नापासून उत्पन्न होणारी अरिहं हीहि पण विलयास ने (१०-३७-४), हे सूर्यदेवा ! सद्भावप्रेरित होऊन केलेली सर्व यज्ञोपासकांची जी देवोपासना आहे, तिचे सूं न रागावता राक्षसादिकापासून रक्षण करतोस. आणि प्रात:म आटपला म्हणजे पुनः वर आकाशात प्रयाण करतोस, हे देवा ! ज्या ज्या वेळी आम्ही तुझी प्रार्थना करूं, त्या त्या वेळी त्या आमच्या अनुशनाला इन्द्रादि देव अनुमोदन देवोत ! ( १०-३७-५), द्यावापृथ्वी, आपोदेवी, इंद्र आणि मस्त प्रमृति देव हा आमचा धोवा व ही आमची स्तुति ऐकोत ! सूर्य देवाचे दर्शन घडल्यावर दु:खाचा प्रसग आमन्यावर न येवो ! आम्ही दीर्घकाल प्राणधारण करणारे होत्साते, फल्याण व अमरत्व प्राप्त करून घेऊ असे घडो ! (१०-३७-६). ऋ.२७

·(४१८)
निसाहाच्या सुमनसः सुचक्षमः प्रजायन्तो अनमीग अनागसः ।
उपन्त त्या मित्रमहो दिवैदिक ज्योग्जीयाः प्रति पश्येम सूर्य ।।
॥१०-३७-७॥
महि ज्योतिर्धेित त्या विचक्षण मास्चन्त पर्भुपे मर्यः ।
आरोहन्त वृहत पामस्पारे क्य जागः प्रति पश्येन सूर्य ।।
॥ १०.३७-८॥
यस्य ते विश्वा मुनानि केतुना प्र चेति नि च मिशन्त अक्तुभिः।
अनागारस्वेन हरिकेश सूर्याऽदादा नो वपसावस्यमोदिदि ।
॥१०-३७-९॥
रत्न ४०३ वें
अमितप सोय कपि, मर्य-देवता, प्रिट-द.
श नौ भा चक्षसा श नो अशा शं भानुना शं हिना शं घृणेन ।
यया शमवश्चमसंदुरोणे तसूर्य दक्षिण धेहि चित्रम् ।।
॥ १०-३७-१०॥
रत्न ४०४ में
अमितप सौर्य-ऋपि, सूर्य-देयता, जगती एंद.
अस्माकं देवा उभाय जन्मने शर्म यछत विपदे चतुष्पदै ।
अदपिवदुर्जयमानमाशित तदस्ने शं योररूपो दधातन ।
।। १०-३७-१२॥
यद्वौ देवाचकुम जिया गुरु मनसो वा प्रयुती देवहेळेनम् ।
अर्गा यो नौ अमि दुहुनायते तस्मिन्तदेनों वसवो नि धेतन ॥
॥ १०-३७-१२॥

·(४१९) . हे सूर्य नारायणा ! आम्ही सुप्रसन्न, सुदर्शन, सुप्रजावान, रोगरहित, पापरहित होत्साते तुझे सदैव पूजन करीत असावे, आणि मित्रपूजका । प्रतिदिवशी उदय पावणारा जो तूं स्या तुझे, चिरकाल जगू पाहणारे आम्ही सु-मंगल दर्शन घेत रहावे असे घडो ! (१०-३७-७). हे शानमूते ! हे सूर्य देवा ! तूं महत्तेज धारण फरणारा आहेस ! अत्यंत दीप्तमान आहेस ! सर्वांच्या दृष्टीला सुखकर असा आहेस ! अत्यंत बलवान असा जो अंतरिक्ष लोक, त्या अंतरिक्ष लोकायरहि चढून जाणारा जो तूं त्या तुझे आम्ही दीर्घकाल जिवंत राहून, नित्य मंगल दर्शन घेत असावे असे घडो ! (१०-३७-८) हे सुवर्णकेश सूर्य देवा ! तूं उदय पावलास म्हणजे त्या तुझ्या झगझगीत जाने सर्व जग खडबडून जागे होऊन हालचाल-घावपळ करू लागते । आणि तूं अस्त पारलास म्हणजे ते धडपडणारे जग पुनः रात्री अंधकारात स्वस्थ विराम पावते. तर हे देवा! तूं आम्हास निष्पाप करीत य क्षेमकर होत नित्य उदय पावत जा ! (१०-३७-९) रत्न ४०३ में हे सूर्य देवा! तूं आपल्या मगलमय तेजानें आम्हांस सुखकर हो ! प्रकाशाने सुखकर हो! किरणाने सुखकर हो । हिमाने सुखकर हो! उष्णतेनें सुखकर हो! फार काय, ज्या ज्या योगाने प्रवासात व घरांत आम्हास उत्तम सुख लाभेल,असें उत्कृष्ट बलारोग्यधन आम्हास अर्पण कर। (१०-३७१०). रत्न ४०४३ अहो देवहो! तुम्ही आमच्या लोकाना व पशुना दोघांसहि सुखप्रदान करा! तसेंच आम्ही जे जे म्बाऊ, जें जें पिऊं, जें जें बल प्राप्त करून घेऊ, ते सर्व आम्हांस आरोग्यकारक व विषयजनित सुख देणारे होईल असे करा ! व त्याबरोबरच आम्हास निष्पाप करावयासहि पण चुकू नका! (१०-३७-११) ! अहो दिन्य विबुधो ! आम्ही वाचेने, मनाने व शरीराने तुम्हांस राग येईल असला कसला जरी अपराध केला असला, तरी तो सर्व अपराध आम्हांला सोडून आमच्याशी दुष्टपणाने वागणान्या आमच्या शत्रूच्या बोकाडी जाऊन बसल, भ करा ! (१०-३७-१२).

·(४२०)
रत्न ४०५३
सौचिक अनि सपि, देव-देवता, त्रिष्टुप् छद.
प्रयाजान्म अनुयाजाँच केवाजस्वन्त हुविषों दत्त भागम् ।
घुत चापा पुरुष चोपवीनामुग्नेय दीर्घमायुरस्तु देवा ।।
॥ १०-५१-८॥
स्मा. वि. देवे.
रत्न ४०६ वें
देव सपि, अग्नि देवता, जगती छद.
तन्तु तन्वबजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मत पयो रक्ष धिया
कृतान् । अनुल्वण वयत जोगुगमपो मनुर्भव जनया दैव्य
जनम् ॥ १०.५३-६॥
श्री वि. दर्भास्तरण
स्मा. वि. सायं अग्नि-उपस्थान
रत्न ४०७ चें
देव-कपि, अग्नि देवता, त्रिष्टुप् छंद.
अश्म॑न्वती रीयते स भध्वमुत्तिष्ठत प्र तरता सखाय. ।
अत्रा जहाम ये असन्नशैवा शिवान्ययमुत्तरेमाभि वाजान् ॥
॥ १०-५३-८॥
स्मा. वि. (विवाह) यानारोहण.
रत्न ४०८
वृहदुक्य घामदेश्य-अपि, इन्द्र देवता, ग्रिष्टुप्-छंद.
एभिर्ददे वृष्ण्या पोयानि येभिरीक्षहत्याय वजी ।
ये कर्मण. क्रियमाणस्य मद् ऋते कर्ममुदायन्त देवाः ।।
॥ १०.५५-७ ॥
स्मा.वि. देवे

·(४२१) रत्न ४०५ दें अहो देवहो। प्रयाज नांवाचा इविर्भाग व अनुयाग नांवाचा इषिमांग आणि तसेच स्विष्टकृत् नांवाचा सारभूत हविर्भाग मला-अग्नीला-अर्पण करा | उदकाचे सारभूत असे जे पुत व ओपधीपासून उसन्न झालेला पुरुषरूपी हविर्भाग मला अर्पण करा ! आणि मला अग्नीला दीर्घायुष्य असू या !(१०-५१-८). रत्न ४०६ वे हे अग्नि देवा! यज्ञकर्माचा विस्तार करणारा असा जो तू, तो रजोलोक प्रकाशित करणा-या सूर्य मंडलामध्ये प्रवेश कर आणि यशकर्माने तयार केलेल्या तेजस्वी अशा स्वर्गाकडे जाणान्या देवयान मार्गाचे रक्षण कर! आम्हा स्तोतृजनाचे यशानुष्ठान अग्निदेव प्रसादपूर्ण करो! हे अमे ! आतां तूं स्तुत्य हो आणि दिव्यविबुधांना येथे प्रकट कर 1 ( १०-५३-६). रत्न ४०७३ अहो मित्रहो! ही पहापाषाणमय नदी वाहते आहे. तिला तरून जाण्याचा प्रयत्न करा! उठा! आणि सुरक्षितपणे ती ओलांडून पैलतीरास जा! कारण या प्रदेशांत राक्षस, भूत, पिशाच इत्यादि उपद्रव देणारे दुष्ट प्राणी राहत असतात. त्यांना आम्ही येथेच टाकून देऊ आणि सुखकर असे मिष्टान्न मिळविण्याकरता लवकर ही नदी ओलाडून पार जाऊं ! (१०-५३-८). रत्न ४०८ वें मरुद्गणाच्या साहाय्याने इन्द्रदेव हा वृत्राला मारण्यासाठी जोराने जलवाय करतो आणि मग्न्देव हे त्या इन्द्रास पाऊस पाडण्याच्या कामांत साहाय्य करण्यासाठी म्हणून सामोरे येतात. त्या मरुतांच्या साहाय्याने इन्द्र हा वृष्टिरूपी पराक्रमाची कृत्ये करतो. (१०-५५-७).

·(४२२)
रत्न ४०९ वें
बंधु गोपायन विश्वेदेव देवता, गायत्री छंद.
मनो न्वा (रामहे नारागसेन सोमेन ।
पितृणां च मन्मभिः ॥ १०-५७-३ ।।
आ त एतु मनः पुनः कावे दक्षाय जीवसे ।
ज्योक् च सूर्य दृशे ॥ १०-५७-४ ॥
'श्री. वि. (महापितृयज्ञ) (1) ऋरिवग्जय. (२) पिंडपितृयज्ञ उपल्यान.
पुनः पितरो मनो दातु दैव्यो जनः ।
जीवं बात सचेमहि ॥ १०-५७-५॥
व्यं सौम व्रते तव मनस्तनूषु घिर्धतः ।
प्रजावन्तः सचेमहि ।। १०-५७-६॥
रत्न ४१०वें
मंधु गोपायन-रपि, सोम-देवता, ग्रिष्टुप्-छंद
मो पु णः सोम मृत्यवे पर दाः पश्पैम नु सूर्यमुच्चरन्तम् ।
धुभिर्हतो जरिमा सू नौ अस्तु परातरं सु नितिनिहीताम् ।।
॥१०-५९-४॥
रत्न ४११ वें
बंधु गोपायन-पि, असुनीति-देवता, निष्टुप्-वंद
असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सुप्रतिरा न आयुः ।
ररन्धि नः सूर्यस्य संदार्श घृतेन त्वं तन्वं वर्धयख ।।
॥१०-५९.५॥
धौ. वि. असुनीति स्तवन.
स्मा. वि. देवता प्राणप्रतिष्टा.

·(१२४)
असुनीते पुनरस्मासु चक्षुः पुनः प्राणमिह नौ घेहि भोगम् ।
ज्योक् पश्येम सूर्यमुचरन्तमनुमते मुळयां नः सृस्ति ।
॥१०-५९-६॥
रत्न ४१२ वें
बंधु गोपायन पि, पृथिवी-सोम-प्रभृति देवता, त्रिष्टुप् छंद.
पुननों अ९ पृथिवी ददातु पुनोदेवी पुनरन्तरिक्षम् ।
पुनर्न सोम॑स्तन्वं ददातु पुन पूपा पथ्यांई या स्वस्तिः ॥
॥१०-५९-७॥
रत्न ४१३ वें
बंधु गोपाथन-ऋपि, हस्त-देवता, अनुष्टुप् छंद.
अय मे हस्तो भगवान मे भगवत्तर. ।
अय में विश्वभैषजोऽय शिवाभिमर्शन. ॥ १०.६०-१२ ।।
रत्न ४१४ चें
नाभानेदिष्ठ मानव-कपि, विश्वेदेव देवता, त्रिष्टुप-छंद.
हुदमिया रोद गतवचा प्रय़ कावा शभ्यामन्तराजी ।
काणा यदस्य पितरां मंहनेवाः पत् पक्थे अन्ना सप्त होतन् ।
॥१०.६१-१॥
श्री. वि. पेश्वदेषशान. स्मा. चि. उपनयनकासीन पटणीयसूक्त.
स इदानाय दम्याय वन्वयान सूदरमिमीत वेदिम् ।
तूवैयाणो गचस्तम. क्षोदो न रेत इतऊंति सिञ्चत् ।।
॥ १०-६१-२॥

·(४२५) हे असुनीत देवि! तूं आम्हांस पुनः डोळे दे! पुनः प्राण दे! आम्हाला येथे पुष्कळ सुखोपभोग घडेल असे कर ! आम्ही दीर्घकाल उगवत्या सूर्य देवाचे दर्शन घेत जाऊ, असे घडो ! हे अनुमते ! आमचे कल्याण होईल, अशा रीतीने आम्हांस सुखानंदांत ठेव ! (१०-५९-६). रत्न ४१२.। पृथ्वी पुनः आम्हांस प्राण अर्पण करो ! स्वर्ग प्राण अर्पण करो। अंतरिक्ष प्राण अर्पण करो ! सोम आम्हास पुनः शरीर देवो! पूषा पुनः आम्हांस अन्न देवो! व स्वस्तिदेवता वाचा अर्पण करो!(हे वरील १०- ५९.५ ते १०.५९-७ असे तीन मत्र मरणोन्मुख सुबंधूला उद्देशून म्हटल्याचे शायण भाष्यावरून दिसून येते.) (१०-५९-७). रत्न ४१३ वें हा माझा हात भाग्यवान आहे. हा गाहा दुसरा हात त्याहूनहि अधिक भाग्यवान आहे. हा माझा पहिला हात सवाषधि गुणसपन्न आहे आणि हा दुसरा हात स्पर्श झाला असता मंगलप्रद आहे. (१०-६०-१२). रत्न ४१४३ मोठ्या बुद्धिवैभवाने तयार केलेलें व रुद्र देवाला प्रिय असे हे प्रार्थना- सूक्त नाभानेदिष्ठ हा अगिरसाच्या समूहात त्यांच्या सत्रामध्ये म्हणत आहे. की में स्क्त आपल्या मिळकतीचे विभाग करणारे त्याचे पितर व विभाग घेणारे त्याचे भाऊ गोधनलाभाच्या उद्देशाने तयार करते झाले. नाभानेदिष्ठ हा अगिरसाच्या सप्तहोतृक यशाच्या सहाव्या दिवशी ते सूक्त म्हणून त्यांचा यज्ञ परिपूर्ण करता झाला (१०-६१-१). धन देण्यासाठी य शना ठार मारण्यासाठी स्तोतृजनाना मदत करणारा व प्रखर शस्त्रांनी राक्षसादिकांना ठार मारणारा तो रुद्र देव वेदीवर चढता झाला, शीमगमनशील व अत्यत मधुर भाषणी असा तो महादेव उदकाप्रमाणे रेताचा वर्षाव करता झाला (अर्थात त्याने अश्वीना उत्पन्न फेलें)(१०-६१-२).

·(४२६)
मनो न येषु वनेषु तिग्म विपः शया यनुयो द्रवन्ता।
आ यः शामिरतुविनम्णो अस्याऽश्रीगीतादिशं गर्भस्ती ।।
॥१०-६१-३॥
कृष्णा यद्गोप्यरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् ।
वीतं में यज्ञमा गत मे अन्न ववन्यासा नेपमस्मृतध्र ।।
॥१०-६१-४ ॥
अपिष्ट यस्य वीरकर्भमिष्णदनुष्टितं नु नयो अपौहत् ।
पुनस्तदा वृहति यत् कनायो दुहितुरा अनुमृतमनवां ।।
।।१०-६१-५॥
मध्या यत् कर्वमभवद्भीकै कामं कृत्वाने पितार युवत्याम् ।
मनानप्रेतो जहर्धियन्ता सानी निपिक्त सुकृतस्य योनौ ॥
॥ १०-६१-६॥
पिता यत् स्यां दुहितरमधिष्कन् क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि
विश्चत् । स्वाभ्योऽजनयन् ब्रह्म देवा यास्तोप्पति तपां निरंतक्षन् ।
॥१०-६१-७॥
स र कृपा न फेनमस्यदाजी स्मदा पौदर्प दद्मचैताः ।
सरत् पदा न दक्षिणा पराड् न ता नु मैं पृशन्यों जगृभ्रे ।।
॥१०-६१-८॥

·(४२७) अहो अश्विनो! स्तोत्याने हाक मारल्यावेळी यज्ञशालेत हजर राहण्याच्या बुद्धीने तुम्ही मनोगतीने धावत जाऊन तेथे उपस्थित होता. हा माझा अध्वर्यु हवियाने संपन्न असून तो या माझ्या यशकर्मात हातांत हवि धरून बोटांनी शिजवीत आहे (१०-६१-३). रात्र जेव्हा अणकांतीच्या गाईमध्ये जाऊन बसते न बसते, तोच म्हणजे उपःकालसमयीं, प्रकाशमय स्वर्गाला खाली न पाढू देणारे अश्वीहो! मी तुम्हारा हाक मारीत आहे. तर माझ्या विरन्नाची इच्छा धरा! आणि त्यासाठी या माझ्या यात आगमन करा ! घोडा जसा गवताकडे धांवत जातो, तद्वत तुम्ही या हविरनासाठी धावून या! तुही मजविषयी मनात करालाहि द्रोहमाव आणू नका! (१०-६१-४). प्रजापतीचे जै फामनायुक्त रेत की ज्यापासून वीरपुरुषच उत्पन्न होतात, ते रेत त्याने पुत्राच्या इच्छेने सिंचन केले. त्यापासून लोकहितकर्ता असा रुद्र उत्पन्न झाला. पुरुषरूपाने उत्पन्न झालेला तो प्रजापति याने आपली मुदर कन्या जी उषा तिच्या ठायी पुनः त्या रेताचे विसर्जन कले. आणि ते सर्व बाजूनी उद्गम पावले. (१०-६१-५). प्रजापति हा आपल्या दुहिती आकाशव यथेच्छ रममाण झाला असता त्या मैथुनप्रसी काही रेत खाली पडले. अर्थात् आपल्या प्रिय दुहेतेशी संलग्न झालेल्या त्या प्रजापतीने ते रेत उच्च अशा पवित्र यज्ञस्यानात विसर्जन कलें (त्यापासून वास्तोष्पतिरुद्र उत्पन्न झाला) (१०-६१-६). ज्या वेळी पिता म्ह गजे प्रजापति हा आपल्या दुहितेच्या ठिकाणी रेत सिंचन करता झाला, त्या वेळी स्पार्ने पृथ्वीशी सगत होऊन हरिणाचे रूप धारण करून वीर्य सिंचन केले. तेव्हांच कर्मकुशल देवांनी ब्रह्म उत्पन्न केले. अर्थात् यज्ञकर्म-रक्षक असा यास्तोम्पति ( यशगृहाचा स्वामी ) निर्माण केला (१०-६१-७). (दक्षिणा म्हणून दिलेल्या गाई अडविण्यासाठी आलेल्या वास्तोष्पतीला पाहून नामानेदिष्ठ म्हणतो) वृत्रास मारण्यासाठी त्यावर फेस फेंफणान्या इन्द्राप्रमाणे करूं पाहणान्या वास्तोष्पतीला या गाई तुझाच माग आहे असे सांगितल्यावर तो माश्यापासून निघून गेला. जो क्षुद बुद्धि असतो तो दक्षिणारूपाने दिलेल्या गाई सोइन पाऊलहि सरकत नाही; पण हा दांडगा . रुद्र माझ्या गाई घेत नाही. (१०-६१-८).

·(४२८)
मक्षु न वन्हि प्रजायां उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीध ।
सनितेष्म सनितोत गाज स धर्ता जज्ञे सहसा यपीयुत् ।।
।।१०-६१-९॥
मक्ष् कनार्या सख्य नवम्बा ऋत वदन्त मृतयुक्तिमग्मन् ।
द्विवहँसो य उप गोपमागुरदक्षिणासा अच्युता दुदुक्षन् ।।
॥१०-६१-१०॥
मक्ष कनाया सख्य नायो राधो न रेत ऋतमित् तुरण्यन् ।
शुचि यत् ते रेषण आयजन्त सर्दुघाया पर्य उसिाया ।
।।१०-६१-११॥
पश्वा यत् पश्चा वियुता बुधन्तेति नीति वक्तरी रराण ।
वसौमुना कारयोऽनेहा विश्व विवेष्टि द्राणमुप क्षु ॥
॥ १०-६१-१२॥
तदिन्न्यस्य परिपानो अग्मन् पुरू सदन्तो नार्षद विभिसन् ।
त्रि शुष्णस्य संग्रथितमना दिदत् पुरुप्रतातस्य गुहा यत् ।।
॥ १०-६१-१३ ॥
भर्गो हु नामोत यस्य देवा स्वर्ण ये निधस्थे निपेदु ।
अग्निई नामोत जातपैदा श्रुधी नौ होत नस्य होताध्रुक् ।।
॥ १०-६१-१४ ।।
उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नामत्यापि द्र गुर्तये यजन्य ।
मनुष्यद्वक्तवहिप रराणा मन्दू हितप्रेयसा विभु यज्यू ।।
॥ १०-६१-१५ ॥

·रुद्ररक्षित यज्ञशालत अग्नीप्रमाणे ताप देणारे व ऋत्विजादि प्रजेला पीहा करणार राधरा दिवसा तर येत नाहीतच, रात्रींहि पण ते वस्त्रहीन दुष्टजन त्या प्रज्वलित अग्निनारायणाजवळ येण्यास घजत नाहीत. याप्रमाणे रुद्रदेवाकडून रचल्या जाणाऱ्या त्या यशांत तेजस्वी अग्नि उत्पन्न होतो, व देवांचे इविरन्नहि उत्पन्न होते. तो जो यशरक्षक अग्मि आहे, तो आपल्या पराक्रमाने राक्षसप्रभृतींशी लढणारा असा योद्धा होऊनच जन्मला आहे ( १०-६१-१०). तात्काल पृथ्वीमातेशी सख्य जोडून नवीन धनाप्रमाणे असणाऱ्या उदकाला त्या यज्ञोपासकांनी आकाशातून खाली वर्षाव करण्यास प्रेरणा केली. हे इंद्रा ! जेव्हा तुला गाईचे अमृतसदृश दुग्धरूपधन अर्पण करून तुझें पूजन फेर्ले तेव्हा त् जलयार करता झालास (१०-६१-११). ज्या वेळी स्तोतृजन आपले गोठे गाईरहित पाहतात तेव्हा ते असे म्हणतात की स्तोतृजनांत रममाण होणारा व अत्यत धनवान असा निष्पाप इन्द्रदेव पणींनी चोरून नेलेले सर्व गोरूप धन पुनः भक्ताना देण्यासाठी ताबडतोब वैद्न टाकतो (१०-६१-१२). तेथे त्या इन्द्रदेवाचे परिचारक चटकन् धावून जाते झाले. किल्ल्यात राहणारे ते असुर नृपदाच्या पुत्राला ठार मारू पहात होते. पण इन्द्राने त्या मायावी शुष्णासुराचे गुप्तस्थानातील ते दुर्जेय मर्म अखेर ओळग्वून काढलेच ! (१०-६१-१३ ) त्या तेजाचे नाव भर्ग असे आहे. दीसनावर वसलेले जे देव आहत ते स्वगीतल्याप्रमाणे त्या आसनावर उपविष्ट होतात आणि त्या तेजाला अग्नि असेंहि म्हणतात, व जातवेद असेहि म्हणतात. हे गजसपादक अग्निदेवा ! तूं देवाना यशामध्ये बोलावणारा आहेस, तसाच द्रोहरहितहि आहेस; तर, हे देवा! तूं आमची प्रार्थना ऐक ! (१०-६१-१४) आणि हे इन्द्रदेवा ! ते तेजस्वी रुद्रपुत्र म्हणजे अश्वोदेव माझ्या स्तुतीला व सत्काराला योग्य असेच आहेत. मनूच्या यशांतल्याप्रमाणे कुशासन पसरले असता त्यांना मोठा आनंद होतो. ते हर्षभरित होतात. ते आम्हां ऋत्विजाना धन देणारे आहेत आणि तसेच पूज्यहि आहेत (१०-६१-१५).

·(४३०)
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रेस्तरति॒ि स्वसैतुः ।
स कशीवन्तं रेजयत् सो अग्निं नेमि न चक्रमर्वतो रघुगु ।।
॥१०-६१-१६ ॥
स द्विवन्धुर्वैतरणो यष्टा सवधु धेनुमस्व दुहध्यै ।
सं यन्मित्रावरुणा वृक्ष उक्यज्येष्ठभिर्यमणं वरूधैः ।।
॥ १०-६१-१७ ॥
तद्वन्धुः सुरिदिवि ते धियया नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् ।
सा नो नाभिः परमास्य वा घाऽहं तत् पश्चा कतियश्चिदास ।।
॥ १०-६१-१८॥
इयं मे नामिरिह में सुधस्पमिमे में देवा अयमस्मि सर्वः ।
द्विजा अहे प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जार्यमाना ।
॥ १०-६१-१९॥
अासु मन्दो अतिविभावाऽव स्यति द्विवर्तनिर्वनेपाट् ।
ऊर्षा यरेणिर्न शिशुर्दन् मझू स्थिरं शैवृधं सूत माता ॥
॥ १०-६१-२०॥
अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य॑ चित् परैयुः ।
श्रुधि त्वं सुंदविणो नस्त्वं याळाचनस्य वावृधे सुनृताभिः ।।
॥१०-६१-२१॥

·(४३१) हा विश्वविधाता राजा सोम साकडून स्तविला गेला. तसाच भाजहि आम्दाकडून स्तविला जात आहे. तो विप्राप्रमाणे शुद्ध आहे व त्याचे किरण जगाचे बंधक आहेत, असा तो सोम म्हणजे चंद्र नित्य आकाश तस्न जातो. त्याने सोमार्थ गेलेल्या कक्षीवानाचे हृदय पार हलवून सोडले. घोडे जसे चाकाच्या धायाला जोराने फिरवितात तद्वत त्याने अमीला देखील हलवून टाकले. (१०-६१-१६). तो अग्नि म्हणजे उभय लोकांचा यंधु आहे आणि विश्वाचा वारक आहे. जेव्हा तो शयू मित्रावरुणाची य अर्यमाची प्रशस्त व सुंदर स्तोत्रांनी स्तुति करता झाला तेव्हा त्यांच्या माशेयम्न त्या देवयाजक अग्नीने न प्रसयणान्या गाईला त्या शयूसाठी अमृतासारखे मधुर दूध देणारी वनविली । (१०-६१-१७ ). एका आईचा, स्तुतिपाठक, असा हा नामानेदिष्ठ स्वर्गात राहणाऱ्या तुझाच अपत्यभूत माहे. वो कर्मकुशल असून मनात हजार गाईची इच्छा घस्न तुझे स्तोत्र गात आहे. तो ग्रुलोक आमचे उत्कृष्ट असें बंधनस्थान असून त्या आदित्याचें तो अधिष्ठान आहे. मी त्या आदित्याच्या काही पिढ्या मागून झाली आहे. (१०-६१-१८). ही वाणी माझे बंधन आहे. या महोतच माझे स्थान आहे. हे प्रकाशणारे किरण माझेच आहेत. हा मीच सर्व काही झालो आहे ब्राह्मण हे त्या सत्यस्वरूपी ब्रह्माच्या आधीच जन्मठे आहेत. पृथ्वी देवता उत्पन्न झाल्यावर तिने हे सर्व उत्पन्न केले (१०.६१.१९). चारहि दिशाना हर्षमरित करणारा, गमनशील, तेजस्वी, दोनहि लोकात जाणारा, काठमक्षक असा अमिदेव यागार्थ येथे उपस्थित झाला आहे. तो ऊर्ध्वमुखी असून प्रशसनीय सनेप्रमाणे शर्षे हो हो म्हणतो दमन करतो. अशा त्या निश्चल व सुखवर्धक अग्नि- नारायणाला यशामध्ये अरणियाला जन्म देते (१०-६१-२०). सांप्रत कोणा एका दमलेल्याची म्हणजे या नामानेदिष्ठाची सुंदर स्तुतिस्तोत्रे उपमानमत इन्द्र देवाकडे जात आहेत. हे घनसंपन्न अनिदेवा! तुती आमची प्रार्थनास्वो ऐक आणि आमच्या इन्द्राचे यजन कर! अश्वमेधयानी जो मनु त्याचा मी हा नामानेदिष्ठ पुत्र असून, त्या माझ्या स्तोत्रानें वर्धन पावतोस (१०.६१.२१ ).

·(४३२)
अ त्वमिन्द्र विद्धयस्मान् महो राये नृपते रजबाहु ।
रक्षा च नो मघोन पाहि सूरीननेहसस्ते हरियो अभिष्टौ ।।
॥१०-६१-२२ ॥
अध योजाना गरिष्टो सरत् सरण्यु कारवै जरण्यु ।
विप्र श्रेष्ठ स वा बभूव परां च वक्षंदुत पर्पदेनान् ।।
॥१०-६१-२३ ॥
अधा न्वैस्य जेन्यस्य पुष्टो नृथा रेभन ईमहे तद्नु ।
सरण्युररप सुनुरश्चो विप्रयास श्रबसथ सातौ ।।
।। १०-६१-२४ ॥
युयोर्यदि सन्यायास्मे शीय स्तोम जुनुषे नमस्यान् ।
विश्वर यस्मिना गिर्र समीची पूर्वी गातुर्दाशत् मुस्तायै ॥
॥ १०-६१-२५॥
स गुणानो अद्भिदेववानिति मुबन्धनममा सुक्के ।
चकचौभिरा हि नुन व्यवति पयस उस्त्रियाया ॥
।।१०-६१-२६ ॥
रत्न ४१५ वें
माममेदिध मानव "पि, विश्वर दयता, जगती मंद
त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास उतर्य सनोपा ।
ये घाना अनयता विय तो ये रया निचेतारो अभूरा !
॥ १०-६१.२७ ॥

·(४३३) हे इंद्र देवा! तं वज्रघर आहे. आता आम्ही श्रेष्ठ धनास पात्र आहो असें तूं आण. विमान व स्तुतिकर्ते जे आम्ही त्या आमचे रक्षण कर ! अश्वयुक्त इंद्रा ! तुझ्या कृपाछत्राखाली आम्ही निष्पाप होऊन राहूं असे घडी ! (१०-६१-२२) हे तेजस्वी मित्रावरण हो! आता ज्या अर्थी गाईची इच्छा करणारा य स्तुतिप्रिय सरप्यु हा यश करणान्या अंगिरसाकडे जात आहे त्या अर्थी हा स्तुतिकुशल नामानेदिष्ठ त्या अंगिरसांना अत्यंत भावडता होवो ! त्यांचे कर्तव्य तोच तडीस नेवो! आणि या अंगिरसांना पार करो! (१०.६१-२३). तात्काल जयशील अश्या या वरुणापाशीं सहज स्तुति करणारे आम्ही त्याच्या पुष्टयर्थ गोधनाची याचना करीत आहो. अश्व हा घरुणाचा पुत्र होय. हे वरुणदेया ! त् विमाप्रमाणे पूज्य आहेस. आम्होस तूं अन्न देण्यास प्रवृत्त होतोस. (१०.६१.२४). अहो मित्रावरुणांनो ! तुमध्याशी सख्य जोडावे व आम्हास सामर्थ्य लाभावे म्हणून हा अन्नवान् अध्वर्यु तुमची स्तुति करीत आहे की में मुख्य लाभले असता अगिरसांची सर्व लोकांत प्रशंसा होईल. गाणाऱ्याला पूर्वदिशा ज्याप्रमाणे सुख देते, त्या- प्रमाणे सत्य व मधुर स्तोत्रगायकांना सुख देवो ! (१०-६१.२५). तो वरुण जलदेवतांनी युक्त व सुयंघु आहे. तो नमस्कार मंत्रानी व सूक्तवचनांनी स्तविला म्हणजे वर्धन पावतो. उक्यमंत्रानी व स्तुतिवचनांनी तो प्रसन्न होवो ! आणि शीघ्र आमच्याकडे निघून येवो ! त्याच्या यजनार्थ गाईची स्तना पाझरू लागली आहेत. (१०.६१-२६) हे पूज्य देव हो ! तुम्ही आमच्या रक्षणासाठी एकत्र जमा ! आणि तुम्ही अगिरसानो! मला अन्न प्राप्त करून द्या! तुम्ही आता स्मृतिमान झाला आइति, तर आता तुम्ही गाईचा निर्णय करणारे म्हा! (१०-६१-२७). रत्न ४१५ - देवांप्रीत्यर्थ इविरन व ब्राह्मणांप्रीत्यर्थ दक्षिणा यांनी मुसमृद्ध असलेले मोठाले यज्ञ करून तुम्ही अंगिरसौनी इद्राचे सख्य व देवांचे अमरत्व ही प्राप्त करून घेतलीत. अहो आंगरराहो ! त्या तुमचे कल्याण भयो। सुबुद्ध अंगिरसहो ! हा मनचा पुन नामानेदिष्ठ या तुमच्या सत्रात प्राप्त झाला आहे; तर त्या मला तुम्ही तुमच्या यति स्थान द्या! (१०-६२-१). ऋ.२८

·(४३४)
अस्तु
रत्न ४१५ (अ)
मामानेदिष्ट मानव-ऋपि, विश्वेदेवता, जगती छंद.
ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इदस्य सुख्यममृत समानश ।
तेभ्यो भद्रगिरसो वो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानव सुमेधस ॥
॥१०-६२-१ ॥
स्मा चि उपनयनकालीन पटणीय मन्न
याउदाजन् पितरौ गोमयं षस्वृतेनाभिन्दन् परिवत्सरे वलम् ।
दीर्घायुत्यमनिरसो यो प्रति गृभ्णीत मानव सुमेधस ।।
॥१०-६२-२॥
व ऋतेन सूर्यमारोहयन् दिम्पपयन् पृथिवी मातर पि ।
सप्रजास्त्वमगिरसो यो
अस्तु प्रति गम्णीत मानवं सुमेधस ॥
।। १०-६२-३ ॥
अय नाभा वदति बल्गु यो गृहे देवपुत्रा प्रापयस्तच्छृणोतन ।
सुब्रह्मण्यमगिरसो यो अस्तु प्रति गृभ्णीत मानव सुमेधस ॥
॥ १०-६२-४॥
रत्न ४१६
मामानेदिष्ट मानव अपि, विश्वदेव देयता, अनुष्टुप् छद
विरूपास इपयस्त उद्गम्भीरवपसः।
ते अङ्गिरस मुनवस्ते अन पर जज्ञिरे ।। १०.६२-५ ।।
रत्न ४१७ -
मामानेदिष्ट मानव ऋपि, विश्वेदेव-देवता, पृहती-उद
ये अपने परि जजिरे विरूपासो दिवस्परि।
नवग्यो नु दर्शना अङ्गिरस्तम सर्चा देवे महते ॥
॥१०-६२-६।।

·• (४३५) अहो अंगिरसहो! आपण मला पिवरासारखे आहां. तुमचे गोधन त्या चोरट्या पणींनी चोरुन पर्वतामन्ये लपवन ठेविले होते. तुमची यशसमाति झाल्यावर ते हरवलेलें गोधन तुम्ही परत शोधून बाहेर काढलेत. त्या वेळी जे रणकंदन माजले त्यात त्या पर्णीचा जो अग्रणी, स्या यलासुराला ठार मारलेत. अशा तुम्हाना उदंड आयुष्य लाभो ! तर मला तुम्ही आपल्या सत्रांत ध्या! (१०-६२-२). त्याचप्रमाणे तुम्ही आपल्या यज्ञाच्या प्रभावाने शुलोकांत सूर्यनारायणाची स्थापना केलीत; आणि प्राणिमात्रांची जननी जी ही पृथ्वी, तिचा लौकिक तुम्ही सर्वत्र पसरविलात. असे जे तुम्ही ते सुप्रजावंत व्हा ! तर आता मला तुमच्या यांत भाग घेऊ द्या ! (१०-६२-३). अहो अग्निपुत्रहो। हा नामा. नेदिय तुमच्या यशगृहात येऊन कल्याणवचन बोलत आहे. वें तुम्ही आदरपूर्वक ऐका ! तुम्हाला सुमंगल असें ब्रह्मतेज लाभो ! अहो सुमन आंगिरसहो ! सांवत येथे तुमच्याजवळ नामानेदिष्ठ हा उपस्थित झाला आहे तर त्याचा तुम्ही स्वीकार करा. (१०-६२.४). रत्न ४१६३ हे जे नाना रूपाचे व नाना वर्णाचे अगिरस महर्षि आहेत, ते मोठे कर्मकुशल आहेत. खरोखर ते पुत्र या नांवाला शोभवात. ते अमीपासून निर्माण झाले असल्यामुळे ते अग्रीचेच पुत्र होत, (१०-६२-५). रत्न ४१७वें स्वतेजार्ने चमकणान्या या विविधपी आगेरसांमध्ये नवग्व किंबहुना दशग्य हा श्रेष्ठ आहे. तो देशासह असणारा अग्निदेव मला पन देता झाला (१०-६२-६).

·रत्न ४१८ में
नाभानेदिध मानव-पि, विश्वेदेव देवता, सतोवृहती रद
इन्दॆण युजा निः सृजन्त वापतो बृज गोमन्तमश्विनम् ।
सहस में दर्दतो अष्टकर्ण्य · श्रौ देवेष्वक्रत ॥
॥१०६२-७॥
रत्न ४१९ वें
मामानेदिष्ट मानव ऋषि, सायनिदान-देयता, अनुष्टुप् छंद
प्र नुन जायतामय मनुस्तोक्मैव रोहतु ।
य सहस शताश्च सपो दानाय मेहने ॥ १०-६२-८ ॥
न तमनोति कश्चन दिय हेय सान्वारभम् ।
सायर्यस्थ दक्षिणा वि सिन्धुरिव पप्रथे ।। १०-६२-९ ।।
रत्न ४२०
मामानेदिष्ट मानव ऋपि, सावर्णिदान देयता, गायत्री-संद
उत दासा परिविः स्मद्दिष्टी गोपरीगसा ।
यदुतुश्च मामहे ॥
॥१०-६२-१०॥
रत्न ४२१ वें
माभानेदिष्ठ मानव-शापि, सापणिदान देयता, निष्ठप्पंद
सहसदा प्रामणीर्मा रिपन्मनुः सूयेणारय यतमानैतु दक्षिणा
सावणेदेषा. प्रतिरन्वायुर्यरिमन्नान्ता असनाम यार्नम् ।।
॥ १०-६२-११ ।।

·(४३७) रत्न ४१८ यशकर्म उत्तम रीतीने पार पाडणारे हे अंगिरस ऋषी इंद्राच्या साहाय्याने पणींनी चोरून नेऊन पर्वतात लपवून ठेविलेले गायी-घाड्यांचे कळप योधून चाहेर काढते झाले. त्यांनी मला हजारांनी धनदान दिले व परिपृष्ट अशा विपुल गायीहि दिल्या. आणि म्हणून त्यांची कीर्ति देवलोकांवहि जाऊन पसरली. (१०.६२-७). रत्न ४१९ । पाण्याचा स्पर्श झालेल्या बीजाप्रमाणे कर्म सफल झालेला हा सावर्णि मनु धनपुत्रादिकांनी लवकर मुसुवर्धन पायो! तो शभर घोडे व हजार गायी दान देण्यास या ऋषीला प्रेरणा करतो! (१०.६२-८). स्या सावर्णि मनुला दातृत्वशक्तीने मार्गे हटविणारा असा कोणीहि नाही. सूर्य जसा तेजानें अपतिहत आहे, तद्वत् हा सावर्णि मनु देखील दानकर्मीव अजिंक्य आहे. त्या मनूची ही गादि दक्षिणा महानदीच्या प्रवाहाप्रमाणे पृथ्वीवर पसरत जाते. (१०-६२.९). रत्न ४२० थाणि सुख देणारे, गोश्नसंपर व दासाप्रमाणे असणारे यदु व तुर्वय राजर्षि या सावर्णि मनूच्या भोजनाप्रीत्यर्थ पश् पाठवीत असतात. (१०-६२.१०). रत्त ४२१ गोसहस्राचा दावा व जनपदाचा नेता असा जो सावर्णि मनु तो कोणा- कडूनहि वधिला जाणार नाही. याने दिलेली दक्षिणा सूर्यावरोबर जाऊन तिन्ही लोकांत प्रसिद्धि पावो ! या मवर्गाचे आयुश्य इन्द्रादि देव वृद्धिं- गत करोत ! कर्मानुष्ठानांत सदैव दक्ष राहणार आम्ही त्या मनूष्या कृपा- छत्राखाली राहून गोरूप अनाची प्राति करून घेऊ ! (१०.६२-११).

·(४३८)
रत्न ४२२ वें
गयफ्रात ऋषि, विश्वेदेव-देवता, जगती-छंद
येभ्यो माता मधुमत्पिते पर्यः पीयूषं चौरदितिरविर्हाः।
उक्थशुष्मान्षभरारस्वमसस्तों आदित्या अर्नु मदा स्वस्तये ।।
॥१०-६३-३॥
श्री. वि. (ममि) धाय्या. स्मा-वि. मनुष्यगंध निवारण, घंटानाद
भरेष्यिन्द्र सुहवं हवामहेंऽहोमुच सुकृतं दैव्यं जनम् ।
अग्निं मित्रं वरुण सातये भगं पावापृथिवी मरुतः स्वस्तये ॥
।। १०-६३-९॥
सुत्रामाणं पृथिवीं चामनेहसँ सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् ।
दैवी नावं स्वरित्रामागसमसंयन्तीमा रहेमा स्वस्तये ।।
॥१०-६३.१०॥
श्री. वि. (मायणोयेष्ठि) अनुवाक्या. नाकारोहण,
स्मा. वि. शय्यारोहण. नौकारोहण
स्वस्ति न पथ्र्यासु धन्वंसु स्वयम वजने स्वति ।
स्वस्ति न. पुत्रकृर्थेषु योनिपु स्वस्ति राये मरुतो दधातन ।।
॥१०-६३-१५॥
श्री. वि. (मायणीयेष्टि) पथ्यास्वस्ति अनुवाश्या
रत्न ४२२ (अ)
वृहस्पतिसंगिरस ऋपि, ज्ञान-देवता, त्रिष्टुप्-छंद
सक्तुमिन तितउना पुनन्नो यत्र धीरा मनसा वाचमत ।
अशा सखायः सख्यानि जानते भदैयाँ लक्ष्मीनिहिताधि वाचि ।।
॥ १०-७१-२॥

·(४३९) रत्न ४२२ वें ज्याच्या प्रीत्यर्थ माता पृथ्वी ही मधुर उदक देते आणि अदीन, मेघा- वेष्टित असा दुलोक अमृताचा वर्षाव करतो, अशा सर्वसमर्थ, इष्टिकारक व सच्चरित्र अशा अदिति पुत्राचे आपल्या कल्याणार्य, हे ऋपे। स्तवन करून आनंद मान ! (१०-६३-३). हांकेसरशी सहज धावून येणारा व सर्व दुरितांपासून मुक्त करणारा अशा भगवान इन्द्रदेवास आम्ही युद्ध- प्रसंगी आवाहन करतो. त्याचप्रमाणे पुण्यवान अशा अग्नि, मित्र, वरुण प्रमृति देवतासंघासहि आमच्या संरक्षणार्थ आम्ही हाक मारतों, आणि आमचे कल्याण म्हार्वे एतदर्थ भग, द्यावा, पृथ्वी व मत् यांचाहि धावा करतो. (१०-६३-९). उत्तम रक्षण करणारी, अत्यंत विशाल, दोषरहित, मुखकारक, यदीन, आनंदकारक, व्यंगरहित, छिद्ररहित अशी ही यज्ञरूपी दिव्य नाव आम्ही देवत्व प्राप्त करून घेणेसाठी म्हणून भारोहण करतो. (१०-६३-१०). अहो महत् देवहो ! जलयुक्त प्रदेशांत, निर्जल प्रदेशांत, समुद्रादि जलाशयात, सर्व समरायुधानी युक्त अशा शत्रुसैन्यांत, तुम्ही आमचे रक्षण करा ! तसेंच प्रजोत्पादक अशा आमच्या पुरुषेन्द्रियाचे व स्त्रियांच्या गर्भेन्द्रियाचे क्षेम करा! आणि आमच्या गवादि पर्चेहि कल्याण करा! (१०-६३-१५). रत्न ४२२ (अ) वें सुपाने सातु ज्याप्रमाणे पाखडून स्वच्छ करण्यात येतात, तद्वत् व्याकरण दृष्टीने शुद्ध व स्पष्ट बोलणारे असे विद्वान् पडित जेव्हा विचारपूर्वक भाषण करतात तेव्हा त्यांच्याच तोडीचे जे विद्वान् असतात ते त्या भाषणाचा अर्थ नीट ओळखतात. म्हणून अशा विद्वानांच्या वाणीत कल्याणकारक लक्ष्मी वास करून असते. (१०-७-१२).

·(४४१) रत्न ४२३ वें हे अपोदेवींनो ! मी जो स्तुतिपाठक तो तुमच्या उत्तम महात्म्याची स्तुति, देवांची परिचर्या करू इच्छिणाऱ्या या यजमानाच्या घरी बस्न गायन करीत आहे. त्या ज्या नद्या आहेत, त्या पृथ्वी, अंतरिक्ष व स्वर्ग अशा तीनहि लोकांतून सात सात अशा प्रमाणांत वाहत असतात. आणि त्या वाहणान्या नद्यात सिंधु ही सामर्थ्याने सर्वोस हटवून मागे टाकणारी आहे. (१०.७५-१). हे गंगे ! यमुने | सरस्वति ! शनुद्रि! पणि । तुम्ही सर्वांनी हे माझे स्तोत्र ऐका! तसेच असिक्नीसहित असणारे मधे ! माणि वितस्तता व सुपोमा यांसहित वाहणारे माजीकीये | तुम्हीहि पण माझे स्तोत्र श्रवण करा ! (१०-७५-५). सिंधु नदी ही सुंदर पोड्यांनी संपन्न, सुंदर रयाने युक्त, सुंदर वस्त्रांनी मुमडित, सुंदर मुवर्णालंकारांनी विभूषित आणि तशीच पुष्पशील व अन्नसंपन्न अशी आहे. ती शील नामक तृणाने अलंकृत आहे. अशी ही सिंधु नदी भाग्यसंपन्न असून तिच्या काठी मधुवर्षक अशा झाडांची गर्दी झालेली आहे. (१०-७५-८). त्या सिंधूने आपला सुखकर असा रथ अश्व जोडून सज्ज केला आहे. त्या रथांत बसून येऊन आम्हांस ती अन्नप्रदान करो ! तिच्या अखंड, यशस्वी व प्रचंड घोष करीत घांवणान्या त्या श्रेष्ठ रया, महात्म्य सग्रामात गाइलें जाते. (१०-७५-९). रत्न ४२४ ३ त्या विश्वका देवाला सर्व बाजूंनी डोळे आहेत ! सर्व दिशांकडे मुखें माहेत ! चहूकडे पाहू आहेत! आणि सर्वत्र पायहि आहेत ! तो याहूया योगाने स्वर्गास व पायाच्या योगाने पृथ्वीस प्रेरणा करतो. याप्रमाणे स्वर्ग व पृथ्वी यांना चैतन्य देणारा स्वयंप्रकाश असा परमेश्वर तो एकच आहे ! (१०-८१-३)

·(४४२)
रत्न ४२५ -
मन्यु तापस कपि, मन्यु-देवता, जगती-उंद
यस्तै मन्योऽविधद्वज सायक सह ओजः पुप्यति विश्र्धमानुषक् ।
साह्याम दासमार्य त्वर्या युजा सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ।।
॥ १०-८३.१॥
श्रौ.वि. (माधानयज्ञ) मिविद्धान, स्मा.वि. सेनानिरीक्षण (संग्रामकालीन)
रत्न ४२६ वें
मन्यु सापस-कपि, मन्यु देवता, त्रिष्टुप्-द
मन्युरिन्द्रौ मन्युरेपास दंवो मन्युहाता वरुणो जातवेदाः ।
मन्यु विश ईचते मानगोर्या पाहि नौ मन्यो तपैसा सजोषाः
॥ १०-८३-२॥
अभीहि मन्यो तरसस्तवीयान्तपसा युगा विजहि शत्रन् ।
मित्रहा कृत्रहा दस्युहा च विश्वा वमून्या मरा व नं. ॥
॥ १०-८३-३॥
स्वं हि मन्यो अभिभन्योजाः स्वयमूर्भामौ अभिमातिपादः ।
विश्वचर्षणि सहरि. महांवानरमास्वोज पृतनासु धेहि ।।
॥१०-८३-४॥
अभागः सनप परतो अस्मि त म तविषय प्रचेतः ।
ते पो मन्यो अऋतुनिहाजाह रया तनवटदेयाय मेहि ॥
॥ १०.८३-५॥

·(४४३) रत्न ४२५ ३ हे मन्यो । जो तुझी उपासना करतो, तो भक्त. हे वनरूपा ! हे पाण- रूपा! आपल्यांत बल, तेज व पराक्रम यांची अभिवृद्धि करतो. म्हणून आम्ही-जे तुझे भक्त-तुझ्या साहायाने, तुझ्या वीरावेशाने आणि तुझ्या सामर्याने दास व आर्य अशा दोघाहि शत्रूचा चक्काचूर करून टाकू ! (१०-८३.२). रत्न ४२६ वें मन्यु हा इद्र आहे. मन्यु हा देव आहे. मन्यु हा सोमनिष्पादक अग्नि आहे आणि तसाच जातप्रज्ञ वरुणहि आहे! जे मनुष्य होऊन जन्मले आहेत, ते सर्व जन या मन्यूचीच स्तुति करतात. तर हे मन्यो ! आमच्या पितरांवर प्रेम करणारा असा तूं तीन बारवृत्ति धारण करून आमचे रक्षण कर ( १०-८३-२)! हे मन्यो ! बलवानांतला तू बलवान आहेस ! तर तूं या आमच्या यज्ञमंडपात ये! आणि आमच्या पितरांच्या सहायाने, भामच्या शत्रूना ठार कर! आमचे जे अमित्र आहेत त्याचा तू कर्दनकाळ आहेस ! कृत्रासुराचा त् मर्दन करणारा आहेस ! आणि दस्यूंची खोड जिरवणारा आहेस ! म्हणून प्रार्थना ही की, तू या सर्व लोकांची संपत्ति लुटून आमच्याकडे घेऊन ये ( १०-८३-३ )! हे मन्यो ! शचा नक्षा उतरविण्यास तू समर्थ आहेस ! तूं स्वयंभू क्रोघमूर्ति आहेस ! शत्रूचा फडशा पाडणारा आहेस ! सर्व द्रष्टा आहेस! सहनशील आहेस ! अतएव, आमच्या सैनिकात लढाईत वीरावेश उत्पन्न कर ! (१०-८३-४). हे ज्ञानी मन्यो! यशसमारमात तुझें पूजन न केल्यामुळे मी रणांत परामव पावून देशोधडीस लागली आहे. तुझी उपासना न केल्यामुळे, हे मन्यु देवा! मी तुला क्रोध उत्पन्न केला आहे. तर आतां कृपा करून माझ्या वीणबल शरीरांत वीरश्री चमकण्याकरता तूं आता माझ्याजवळ येऊन रदा ! (१०-८३-५) ·(४४५) हे सहनशीला ! हा मी आतां तुझा झाला आहे. तर तूं आता मजकडे वळ ! हे दुष्टमदना ! हे विश्वंभरा ! हे मन्यु देवा ! हे वज्रघरा ! माझ्याकडे तोंड कर ! आपण दोघे मिळून शत्रूला तलवारीचे; चांगले पाणी पाजू ! आणि मग तू आम्हांस चार बुद्वीच्या गोष्टी सांग (१०-८३.६). हे मन्यो ! असा पदं ये ना ! माझ्या उजवीकडे उभा रहा! आपण दोघे मिळून शचान्ते असंख्य असले तरी-पार त्या सर्वांचा चांगला धुव्वा उडवून दंऊ ! मी तुला मधुर व उत्कृष्ट अमा सोमरस अर्पण करतो. तूं आणि मी तो रस अगोदर.प्राशन करूं या (१०-८३-७). रत्ल ४२७ में हे मन्यो । तुझ्या सहायाने आमचे वीर एकसारख्या रथांत बसून मोठया नि व पानें रणसंग्राम गाजविणारे आहेत, त्यांचे वाण प्रखर असून आयुधे नीट पाजळून अत्यंत ताण केलेली आहेत, अग्नीप्रमाणे प्रखर असलेले हे आमचे रणगाजी वीर शवर चाल करुन मोठ्या आवे- शाने त्यांची फळी फोडून पुढे सरसावोत ! आणि त्यांच्यावर तुटून पडून, त्यांची दाणादाण करोत ! (१०.८४-१). हे मन्यो । अग्नीप्रमाणे तूं लालबुद होऊन, शत्रूचा पार धुन्वा उडवून दे । हे शत्रुमर्दना। आम्ही युद्धांत तुझा कळकळीने धावा करीत आहो. तर तू येथे येऊन आमच्या सेनागणाचा नायक हो आणि शत्रूचा फडशा पाडून त्यांची संपत्ति आम्हाला विभागून दे ! उसेच आमच्यात सामर्थ्य खुलवून घातकी शत्रूचा नायनाट कर ! (१०-८४-२). हे मन्यो ! आमच्यावर चाल करून येणाऱ्या दुष्ट शत्रूचा चेंदामेंदा कर! त्यांचे हाल हाल कर ! त्यांना ठार मार आणि पुढे सर ! तुझ्या उग्र व तीक्ष्ण तेजोबलापुढे कोणाचा तरी टिकाव लागला आहे, असे कधी झाले आहे काय ? तूं एकाकी असलास तरी सर्वांना आपल्या कह्यांत ठेवण्यास सर्वथैव समर्थ आहेस ! (१०.८४-३).

·(४४६)
रत्न ४२८ वें
मन्यु तापस ऋपि मन्यु देवता, जगती-उद
एको बहुनामसि भन्यवीळितो विशंपिश युधये स शिशाधि ।
अकृत्तसक्त्वया युजा वय धुमन्त घोष विजयायं कृण्महे ।।
॥१०-८४-४॥
औ वि (एकाह) माररवतीयशास्त्र, समा वि. मन्यु सूत, सेनानिरीक्षण.
पिनेदिन्द्र इवानो।'ऽस्माकं मन्यो अधिपा भनेह ।
प्रिय ते नाम सहुरे गृणीमसि विद्मा तमुत्स यतै आवभूयं ॥
॥ १०-८४-५ ॥
वन सहौ बिभर्यभिभूत उत्तरम् ।
कवा नो मन्यो सह मेधैधि महाधनस्य पुरुहूत ससृजि ।।
॥१०-८४-६ ॥
सबष्ट धनमुभय समाकृतमस्मभ्यं दत्ता वरुणश्च मन्यु ।
भिय दाना हृदयेषु शव पराजितासो अप नि लंयन्ताम् ।।
आभत्या सहजा
सायक
॥ १०-८४-७ ॥
रत्न ४२९ वें
सूर्या सावित्री ऋषिका, सोम देवता, अनुष्टुप् छद
सत्येनोतमिता भमि सूय॒णोत्तभिता धौ
ऋतेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिवि सोमो अधि श्रित ॥
स्मा वि. (विवाह) पधूपठण मन्त्र

·(४४७) रत्न ४२८ वें हे मन्यो ! तूं एकटाच अनेक शत्रूना भूमीवर लोळविण्यास पूर्ण समर्थ आहेस! आमच्या प्रत्येक घरातील वीराला रणसंग्राम गाजविण्यासाठी उत्तम प्रोत्साहन देऊन, त्याना जय्यत तयार कर! हे अक्षयकांति मन्यो! तुझे सहाय मिळाले म्हणजे आम्ही विजयश्री मिळविण्याकरता प्रचंड रणधोप करूं ! (१०-८४-४). हे मन्यु देवा! इन्द्राप्रमाणे तूं विजयदाता आहेस ! तसाच पण अनिंद्य आहेस ! तर हे देवा ! नंच आमचा या रणयशांत रक्षणकर्ता हो ! हे शत्रु- दमना! तुझ्या गोड नावाचेंच आम्ही स्तुतिस्तोत्र गा” आणि जेवून तू प्रकट होत असतोस तो शराहि पण आम्ही जाणतों. (१०-८४-५). हे पत्रमा ! सर्ववश सामाग्रह तू प्रकट होत असतोस, हे रिपुरंतका ! तूं सर्वोत्कृष्ट सामयं धारण करणारा आहेस ! हे विश्वविजया ! हे बहुजनस्तुत मन्यो ! तूं आपल्या कर्तृत्वाने पुष्कळ संपत्ति लूट म्हणून मिळवून देणाऱ्या या उग्न सग्रामात आमच्याजवळ मित्रभावाने येऊन राहण्याची कृपा कर ! (१०-८४-६). एकत्र मिसळलेले व एकत्र के ठेले दिव्य व ऐहिक असें है में उभयविष धन आहे, ते यरुण 4 मन्यु देव मला अर्पण करते झाले आणि आमच्या शत्रूच्या छातीत धडकी भरून ते पराभूत होत्साते विलयास गेले ! (२०-८४-७). रत्न ४२९ पृथ्वीला सत्याचा म्हणजे ब्रह्माचा आधार आहे. आकाशाला सूर्याचा आणि आदित्यांना यज्ञाचा आधार असून, सोम हा स्वर्गाच्या आश्रयाने राहतो. (१०-८५-१).

·(४४८)
सोमैनादिया वटिनः सोमैन पृथिवी मही।
अथो नक्षत्राणामेपामुपस्थे सोम आहितः ।। १०-८५-२ ।।
सोम मन्यते पपिवान्यासपिंपन्योपधिम् ।
सोमं यं ब्रह्माणौ बिदुर्न तस्याश्वाति कश्चन ।।
॥१०-८५-३॥
आष्छद्विधानैर्गुपितो बाहतैः सोम रक्षितः ।
ग्राणामिच्छृण्वन्तिष्ठसि न ते अनाति पार्थिवः ।।
।। १०-८५-१॥
यत्त्वा देव प्रपिर्वन्ति तत आ प्यायसे पुनः ।
वायु सोमस्य रक्षिता समाना मास आकृति.।।
॥१०.८५-५॥
रत्न ४३० वें
सूर्या सावित्री-अपिका, सूर्याविवाह देवता, अनुष्टुप् छद
रैभ्यासीदनुदेयौ नाराशसी न्योचनी ।
सूर्याा भद्रमिद्वासो गापति परिस्कृतम् ।। १०-८५-६ ॥
श्री. वि. सूर्याविवाह
चित्तिरा उपवर्हण चक्षुरा अभ्यञ्जनम् ।
धौमि कोश आसीयदोत्सूर्या पतिम् ॥ १०-८५-७ ॥ .
स्तोमा आसन्प्रतिधय. कुरीर छन्दै ओपशः ।
सूर्याया अश्विना वराऽग्निरासीत्पुरोगवः ।। १०-८५-८ ॥
सोमो वधूयुर्रभवधिनास्तामुभा वरा।
सूर्या यत्पत्ये शंसन्ती मनसा सविताददात् ।।
॥१०-८५-९॥

·या सोमामुळेच देव बलवान झाले. सोमामुळेच पृथ्वीला महत्व लाभले. म्हणून नक्षत्रांमध्ये या सोमाला (चंद्राला ) अग्रस्थान प्राप्त झाले आहे. (१८८५-२). वल्लीरूप ओषधीचा रस काइन पिणारे आपण सोम प्यालो असे समजत असतात. पण ब्राह्मण (शाते) ज्याला सोम समजतात, वो मात्र मानवांना प्यावयास मिळत नाही ! (१०-८५-३). हे सोमा ! आच्छादक साधने असलेल्यांनी तुला झाकून ठेविले आहे व स्वानभ्राजादि सप्त सोमपालांनी तुझे रक्षण केले आहे, अशा प्रकारचा तू मान्यांचा म्हणजे दगडांचा आवाज मात्र ऐकत असतोस. पण पृथ्वीवरला मनुष्य तुला भक्षण करू शकत नाही. (१०-८५-४). फक्त देवच तेवढे तुझा उपभोग घेत असतात. तरी पण चमत्कार हा की तूं पुनः पुनः वाढतच असतोस. वायु हा सोमाचा रक्षक असून, वर्षाचे वसंतादि जे ऋतु आहेत, ते या सोमामुळेच उत्पन्न होतात. (१०-८५-५) रत्न ४३० रैमी ( नांवाचे मत्र ) व नाराशसी ( नावाचे मत्र) ह्या वधूबरोबर जाणान्या तिच्या दासी झाल्या नवरी मुलगी जी ही सूर्या तिचे वस्त्र सुंदर अमून, ते गायनें अलकृत केलेले होते (१०-८५-६). जेम्हां सूर्या ( मूर्य कन्या) ही पतिगृही जावयास निघाली, त्या वेळचा काय सांगावा तो याट ! चिति ( विचार ) रा त्या वेलीं तिचा तक्या असून, डोळ्याला सुदर काजळ होते। आकाश व पृथ्वी हे तिचे अलकार-भाटार होते (१०-८५-७)! वेदसून हे तिच्या रथाचे कठड़े असून, बुरीर छंद हा त्या रथाचा शिरोभाग हाता. अश्विनी कुमार है तिचे पाणिग्रहण करण्यासाठी आलेले नवरदेव असून, अग्नि हा त्यांच्यात सर्वात पुर्दे चालला होता (१०.८५-८). स्य देवाने जेव्हा आपरया उपवर कन्येला म्हणजे मर्येला पति करून देणेचे मनांत आणले, तेव्हां सोम हा तिला मागणी पालता झाला, आणि अश्विनी कुमारानीहि पण तीच इण्छा दर्शविली (१०:८५-९). ऋ.२९

·(४५०)
मनौ अस्या अन आसीद् चौरासीदुत दिः ।
शुक्रावन॒ड्वाहावास्तां यदोत्सूर्या गृहम् ।। १०-८५-१० ॥
ऋक्तामाम्यामभिहिती गावी ते सामनावितः ।
श्रोत्रं ते चक्रे आस्तां दिवि पन्यांश्चराचरः ।।
॥१०-८५-११॥
शुची ते चक्रे यात्या व्यानो अक्ष आहेतः ।
अनौ मनुस्मय सूर्याऽऽरौहत्प्रयती पतिम् ।।
॥१०-८५-१२॥
सूर्यायां वहतुः प्रागात्सविता यमवाजत् ।
अघासु हन्यन्ते गावोऽर्जुन्योः पर्युह्यते ।।
॥१०-८५-१३ ॥
रल ४३१ ।
सूर्या सावित्री-ऋषिका, सूर्याविवाह-देवता, त्रिष्टुप् छंद
यदश्विना पृच्छमानावयात त्रिचक्रेण बहुतुं सूर्यायाः ।
विश्वे देवा अनु तामजानन्पुत्रः पितरोववृणीत पुरा ॥
॥१०-८५-१४॥
रत्न ४३२ वें
सूर्या सावित्रीपिका, स्यांविवाह-देवता, अनुष्टुप् छेद
यदर्यात शुभस्पती वरेयं सूर्यामुरे ।
फैक चक्र ामासीक देष्टाय तस्थथुः ।। १०-८५-१५॥

·मन (४५१) ही सूर्या जेन्हा पतिगृही जावया निघाली तेव्हा हा तिचा रथ होता आणि आकाश हे त्या रथाचे छन होते. व चंद्र असे हे दोन उमदे तेजस्वी बैल त्या रयाला जोडलेले होते (१०.८५-१०) हे मर्थे ! ऋग्वेद व सामवेद-रूपी दोयांनी बांधलेले ते सूर्यचंद्ररूपी बैल सारखे जोडीने चालत होते. तुझे कर्ण हीच तुझ्या रथाची चाके असून, आकाशात तुझा रस्ता सुगम व सरळ असा होता. (१०-८५-११). रथांत बसून निघालेल्या त्या सूर्येचे कान तिच्या रथाची चा झाली असून, वायु हा त्या रथाचा आस (अच) झाला होता.अशा मनोमय रथात सूर्या ही आपल्या पतिगृही जावयास म्हणून चढून यसली (१०-८५-१२). काय सांगावा त्या वेळचा तो वरातीचा थाट ! स्या सविता देवाने सूर्येला सासरी पाठविताना जो तिला गवादिकांचा नजराणा दिला होता, तो आधीच तिकडे गेला होता! मघा नक्षत्रावर गाईना काठीने मारून कन्येच्या सासरी पाठवतात, पण कन्येला मात्र फल्गुनी नक्षत्रावर सासरी पोचती करतात (१०-८५-१३) रत्न ४३१ व अहो अश्विनी कुमार हो । तीन चाकी रथात बसून जेव्हा तुम्ही सूर्येला विवाहांत मागणी घालण्यासाठी आला होता, तेहा सगळ्या देवांनी तुम्हाला संमति दिली होती. आणि तुमचा पुत्र जो पूषा-तो झाला तरी आपली पसंती दर्शवूनच होता. नाही काय ! (१०.८५-१५). रत्न ४३२ वे अहो अश्विनी देव हो ! सूर्येला परण्यासाठी जेव्हा तुम्ही सवित्याम्या घरी आला, त्या वेळी तुमच्या रथाचे हे चाक कोठे होते ? आणि सूर्येला मागणी घालावयाच्या वेळी तुम्ही कोठे राहत होता? (१०-८५-१५)

·(१५)
द्वे ते चो मय ब्रह्माणं प्रस्तुया विदुः ।
अथेकै चना यद्गुहा तददातय इदिदुः ॥ १०.८५-१६॥
रत्न ४३३ वें
सूयांसाविग्री ऋषिका, देव देवना, अनुष्टुप् छंद
सुर्याय टेवेम्यो मित्राय वरुणाय च ।
मृतस्य
प्रचैतस इद तेभ्योऽकर नम ॥१०-८५-१७ ।।
रत्न ४३४ -
सूर्या सावित्री प्रापिका, सोमार्क-देवता. जगती सद
पर्वापरं चरतो माययैती शिशु फ्रीवन्तौ परि यातो अपरम् ।
विान्यन्यो भुवनाभिचष्टे ऋतरन्यो दिर्धजायते पुनः ॥
॥१०-८५-१८ ॥
स्मा वि (विधाह) वधून करावयाचा मान्य होम
रत्न ४३५३
सूया सावित्री पिका, चन्द्रमा देवता, त्रिष्टुप् छंद
नवानवो भवति जायमानोऽन्हा ऋतुस्पसमित्यप्रम् ।
भाग देवेन्यो वि दधात्यायन्य चन्द्रमस्तिरते दीर्घमायु ।।
॥१०-८५-१९॥
श्री. वि. (चदमासे टि) याज्या. स्मा. वि. पुण्याहवाचन,पधूवर भाशीर्वाद
रत्न ४३६३
सूर्या सावित्री-अपिश, भाशी देवता, निष्टुप् छंद
सुकिंशुक शमा विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुवृतं सुचत्रम् ।
आ रौंह सूर्य अमृतस्य लोक स्योन पत्यै वहतुं कृणुष्व ।।
॥ १०-८५-२० ॥
श्रो.वि. आशीवाद

·(४५३) हे सूर्ये ! तुश्या रथाची जी दोन चाके आहेत, ती ब्राह्मण हे ऋतंवरून ओळखतात. परंतु तिसरे में सवंत्सरात्मक चाक आहे, ते मात्र फक्त शानीच ओळखू शकतात (१०-८५-१६). रत्न ४३३ ३ सूर्यपत्नीला, देवांना, मित्राला, वरुणाला आणि सूज अशा सकल भूत- जाताला हा माझा-या सूर्यचा-नमस्कार अमो! (१०.८५-१७) रत्न ४३४ वें पूर्व व पश्चिम या दिशामध्ये स्वतःच्या मायाशक्तीने शिशूप्रमाणे क्रीडा करणारे हे सूर्यचंद्र भक्तांच्या यज्ञशालेकडे येत असतात. त्यांपैकी सूर्य हा विश्वाची पाहणी करीत असतो व दुसरा म्हणजे चद्र हा ऋतु निर्माण करीत पुनः पुनः वृद्धिक्षय पावत असतो. (१०-८५-१८) रत्न ४३५ व चंद्र हा प्रतिदिवस एकेक कलेने वाढत जात असल्यामुळे तो दररोज नवा नवा असा होतो. दिवसाचा गमक असा जो मूर्य तो उपेच्यापुढे येतो; आणि येऊन देवांना दररोज त्यांचा त्यांचा हविभाग त्यांना विभागून देतो, आणि चंद्र दीर्घायुष्य वाढवितो. (१०-८५-१९). रत्न ४३६ वें हे सूर्थे ! हा नानारूपांनी युक्त व सुवर्ण अलंकारांनी विभूषित असा जो तुझा मुंदर रय आहे, तो शाल्मली वृक्षाचा बनावलेला असून, तो स्चमी वस्त्राने आच्छादून उत्तम सुशोभित केलेला आहे. त्याची चाके सुन्दर असून तो रथ सहज चालत जातो. त्यावर तू आतां चदून बैस आणि सुखकारक असा जो अमृत लोक त्याप्रत पतीसाठी जाऊन सुखरूप पोच ! (१०-८५-२०).

·(2५४)
उदीर्थातः पतियती हो पा विश्वास नमसा गीमिरीके ।
अन्यामिच्छ पितृपदं व्यस्ता स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ।
1॥१०-८५-२१॥
रत्न ४३७ -
सूयां सावित्री-ऋपिका, आशी-देवता, अनुष्टुप् छंद
उदीवा॑तो विश्वावसो नमसेळामहे त्या ।
अन्यामिच्छ प्रफव्यं । सं जायां पत्या सृज ।।
॥१०-८५-२२॥
रत्न ४३८ वें
सूर्या सावित्री-पिका, माशी देवता, ग्रिष्टुप् छंद
अनुक्षरा जवः सन्तु पन्या येभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् ।
समर्पमा स भगौ नो निनीयासं जास्पत्यं सुयममस्तु देवाः ।।
॥१०-८५-२३ ॥
प्रत्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशायेन त्वावधासविता सुशेवः ।
तस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरिटा स्वा सइ पत्या दधामि ॥
॥ १०-८५-२४॥
श्री.चि. परनीयोक्न विमोचन
रत्न ४३९ चें
सूर्या सावित्री-कपिका, भाशी-देवता, अनुष्टुप-छंद
प्रेतो मुञ्चामि नामुतः सुवृद्धाममुतस्करम् |
ययमिन्द्र मीढ्वः सुपुत्रा सुभगासंति ॥ १०-८५-२५ ।।
स्मा. वि. विवाहमंत्र

·(४५५) है विश्वावसो! इकडे बघ ! ही सूर्या आतां पतिवती झाली आहे. म्हणून तूं आता तिच्याजवळून ऊठ! तुला हात जोडून मी हे सांगत आहे. बापाच्या परी अविवाहित असलेली दुसरी एखादी कुमारी पाहून तूं तिची इच्छा कर. कारण ती तुमा भाग आहे असे समज. (१०-८५-२१). रत्न ४३७३ हे विश्वायसो ! आता तू येथून उठशील तर बरे होईल ! तुला हात जोडून मी विनंति करते की जी कोणी दुसरी कुमारी तुझी इन्छा करीत असेल, तिजकडे तूं खुशाल जा ! दुसन्याची पत्नी झालेली मी त्या माझा आता माझ्या पतीशी संयोग पहूं दे ! (१०-८५-२२) रत्न ४३८ चें अहो देवहो । ज्या गागौनी वराकडची वहाही मडळी कन्येच्या पित्याकडे आली, ते मार्ग निष्कंटक व सरळ असोत | अर्यमा आणि भरा हे आम्हाला सुखरूपपणे आमच्या इट स्थळी पोचते करोत ! हे देवहो । है नवराबायकोचे नवदांपत्य चांगले ऐक्याने राहून मोठ्या सुखानंदांत नांदो ! (१०-८५-२३) हे वधू ! तुझा वैभवसंपन्न पिता जो सवितादेव त्याने तुला ज्या पाशाने येथे बांधून ठेविले होते, त्या वरुण देवाच्या पाशांतून मी तुला आता मुक्त करतो. सृष्टिनियम पाळून गृहस्य धर्माचे आचरण करण्यासाठी मी तुला मुरक्षित अशी या यजनस्थानी तुझ्या या पतीशी गांठ घालून देतों (१०-८५-२४). रत्न ४३९ ३ मी तुला आतां तुझ्या पितृकुलातून मुक्त करल, या पतीच्या कुलांत दृढबद्ध करून ठेवितो. हे वीर्यसेचक इन्द्र देवा! ही वधू सुपुत्रवती व भाग्यशालिनी होईल असे कर ! (१०-८५-२५) ।

·(४५६)
रत्न ४४०
सूर्या सावित्रीमपिका, आशी-देवता, ग्रिएप-छंद
पूषा वनो नयतु हस्तगृह्याऽश्विनां त्वा प्र बहता रथेन ।
गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासौ यशिनी व विदयमा वदासि ।।
॥१०-८५-२६॥
श्री. वि. यामारोहण स्मा.वि. (विवाह) रथारोहण
रत्न ४४१ वें
सूर्या सावित्री-कपिका, आशी-देवता, जगती-उंद
इह प्रिय प्रजा ते सम॒ध्यतामस्मिन्गृहे मार्हपत्याय जागृहि ।
एना
पत्या तन्य १ स स॒जस्याऽधा जित्रौ निदथमा वदायः ।।
॥१०-८५-२७॥
श्री. वि. गृहप्रवेश
स्मा. वि. (विवाह) पधूवरगृहप्रवेशा.
रत्न ४४२३
सूर्यासावित्री-ऋषि, माशी-देवता, अनुष्टुप्-उंद
नीललोहित माति कृत्यासक्तियज्यते ।
एधन्ते अस्या ज्ञातय पतिवन्धेर्प वप्यते ॥ १०.८५-२८ ।।
स्मा. वि. (विवाह) वधूवर-वन अधिबधन, (कंकण-बंधन)
रत्न ४४३३
मूर्यासावित्री-कपिका, वधूवास सस्पर्शनिंदा-देवता, अनुष्टुप् छंद
परी देहि शामुल्य बृद्मभ्यो वि भेजा वसु ।
कृत्यैपा पद्वी भव्या जापा शिते पतिम् ।।
॥१०-८५-२९॥

·(४५७) रत्न ४४० हे वधू ! पूषा देव तुला हात धरून घेऊन जावो! अश्विनी कुमार तुला रथांत बसवून घेऊन स्वस्थानी प्रयाण करोत ! तूं आपल्या पतीच्या घरी जा आणि तेथे गृहस्वामिनी हो ! सर्वाना आपल्या मुठीत ठेवू इच्छिणारी तूं सासरच्या घरातील मंडळीशी प्रेमादरयुक्त असे गोड मापण चोलत जा! (१०.८५.२६). रत्न ४४१ व हे वधू ! हे नवीन पर तू पतीशी प्रामाणिक व प्रेमळ राहून, आपल्या संततीने सुसमृद्ध कर । रया घरांत सदैव गृहकार्यात जागरूक राहून, तू गृहिणी धर्माचे उत्तम पालन कर ! या पतीच्या देहाशीच तूं आपला दैहिक संबंध ठेव ! अहो दंपतींनो ! तुम्ही पुष्कळ दिवस जगून रस आणि धरातील मंडळीशी प्रिय व गोड भाषण यो उस जा! (१०-८५-२७). रल ४४२ अभिचार देवता ही ताबडी व निळी अशा रूपाची आहे. अशा प्रकारची ही कृत्या वधूच्या मलिन वस्त्रांतून दडून बसलेली असते. तिला मी आतां बाहेर घालवून देतो. ती निघून गेली म्हणजे या वधूचा संसार वाढीस लागेल आणि पति तिच्या ससारकृत्यात दृढ बधनाने बांधला जाईल. (१०.८५-२८). रत्न ४४३३ हे शरीरमलाने मलिन झालेले वस्त्र तं आतां टाक्न दे! आणि ब्राह्मणांस वस्त्रघनादि दान कर ! नाही तर ही मळकट वस्त्रोत दइन बस- लेली कृत्या पादयुक्त होऊन बायको रूपाने नवन्याच्या शरिरति शिरून बसेल ! (१०-८५-२९).

·(४५८)
अधीरा तन्मवत रुर्शती पापामुया ।
पतिहप्पो यासंसा स्वमङ्गममिधिरसते ॥
॥ १०-८५-३०॥
रत्न ४४४३
मूर्या सावित्री ऋपिका, क्षयरोग नाशिनी देवता, अनुष्टुप्-इंद
ये वध्र्वचन्द्रं वहतुं यक्ष्मा यन्ति जनादन ।
पुनस्तान्यज्ञिया देवा नय॑न्तु यत आगताः ।।
॥१०-८५-३१।।
रत्न ४४५
मयां सावित्री-पिका, मर्यासाविग्नी देवता, अनुष्टुप् छंद
मा विदन्परिपन्धिनो प आसीदन्ति दम्पती।
सुगेभिर्दुर्गमीतामर्प दानवरातयः ।। १०.८५-३२ ॥
श्री. वि. (विवाह पथप्रयाण) याच्या
सुमङ्गलीरिय वधुरिमा समेत पश्यंत ।
सौभाग्यमस्यै दत्वायाऽयास्तं वि परैतन ॥ १०-८५-३३ ।।
स्मा.वि. (विवाह) अपमारोहण, वपला आशीर्वाद
रत्न ४४६ वें
सूया सावित्री-ऋषिका, सूर्या सावित्री-देवता, उरोवृहत्ती-घद.
तृष्टमेत कटुकमेतदपाष्टवाद्विपबन्नैतदत्तये ।
सूर्यो यो ब्रह्मा विद्यारस इद्दा यमर्हति ॥ १०-८५-३४ ॥
स्मा. वि. (विवाह) वधूचा पुराग बस्याग.

·(४५९) पति जर बघूच्या मलिन बस्त्राने आपले अंग झाक् पाहील तर ह्या दुष्ट कृत्येच्या स्पर्शन त्याचे तेजस्वी शरीर निस्तेज बनेल ! (१०-८५-३०). रत्न ४४४ वें इयरोगादि सारखे जे आनुवंशिक रोग वधुबरोबर माहेरून पतिग्रही येत असतात, त्या सर्वाना यातील देव ते जेयून आले असतील तेथे परत नेऊन पोचवोत ! (१०-८५-३१). रल ४४५ में वाटमारे असे जे दुष्ट बेरड आहेत, त्यांचा उपद्रव या दंपतीना प्रवासात न होवो! ही दोघे अवघड प्रदेशांतून सुरक्षित सुटून सरळ मार्गाने सुखरूप आपल्या घरी जाऊन पाँचोत ! ( १०.८५-३२) ही वष् मोठी शुमलक्षणी आहे ! तिला हे सम्यजन हो! तुम्ही येऊन पहा ! आणि पाहून परत जाताना शुभाशीर्वाद या! आणि मग आल्या मार्गाने आपापल्या घरी परत जा! (१०-८५.३३). रत्न ४४६ वें हैं वधूचे वस्त्र खरबरीत आहे. ते मळकट आहे. ते जीर्ण व पचपचीत झाले आहे, म्हणून ते विषाप्रमाणे आता टाकाऊ झाले आहे. ते आता वापरण्यास योग्य नाही. जो ब्राह्मण या सूर्येला उत्तम जाणतो, तोच या वधू- वसाला योग्य आहे (१०-८५-३४). :- ·रत्न ४४७ में आशसन, विशसन व अधिविकर्तन अशी तीन पत्रे या सूर्येच्या अंगावर असून, त्या वस्त्राच्या रूपांकडे पहा. ती वस्त्रे अमगल असल्यामुळे, त्या सूर्येला जाणणारा ब्राझणच तिला त्या वस्त्रापासून दूर करू शकतो. (१०-८५-३५). रत्न ४४८वें वधू ! आम्हा उभयतांच्या कल्याणासाठी मी तुझे पाणिग्रहण करतो. मी- हा जो तुझा पति- त्याच्या जवळ तूं वृद्ध होईतोपर्यंत रहा! भग, अर्यमा, सविता, पुरन्धि या देवांनी मी गृहस्थधर्माचे यथायोग आचरण करावे, म्हणून तुला माझ्या स्वाधीन केली आहे (१०-८-३६). हे पूपन् ! जिच्या ठिकाणी मनुष्य बीजारोपण करितो, जी कामोत्सुक होऊन माझ्या मांड्याची इच्छा करते, आणि कामोत्सुक असणारा मी जिचे ठिकाणी लिंगाघात करू इच्छितों अशा या सुदर स्त्री, मन माझ्या ठिकाणी तल्लीन होवो ! (१०-८५-३७). रत्न ४४९ वें हे अग्निदेवा! ही सूर्या प्रथम तुलाच दिली होती. तर आता तूं ही वधू-मी जो इचा पति-त्या पतीच्या स्वाधीन करून, तिजपासून त्याला उत्तम संतति प्राप्त होईल असें कर ! (१०-८५-३८). उदंड आयुष्य व सुंदर तेज यांसद ही वधू अग्निदेवाने पुनः पतीच्या स्वाधीन केली आहे हा तिचा पति दीर्घायु होऊन शंभर वर्षे जगो! (१०-८५-३९).

·(४६२)
सोमः प्रथमो विविदे गन्धा विविद् उत्तरः ।
तृतीया अग्निटे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ।।
॥१०-८५-४०॥
स्मा. वि. (विवाह) यप निरीक्षण.
सोमो ददद्गन्धर्वार्य गन्धवों दंददग्नये ।
रयिं च पुनश्चिादाग्निर्ममयो इमाम् ॥ १०-८५-४१ ॥
इहैव स्तं मा वि यौटं विश्वमायुज्यभुतम् ।
कीळन्ती पुर्नप्तृभिदिमानी स्खे गृहे ॥ १०-८५-४२ ॥
रत्न ४५० वें
सूर्यासावियो-ऋपिका, सूर्यासावित्री-देवता, जगती-छंद.
आ नः प्र॒जा जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनक्चर्यमा ।
अर्दुमगठीः पतिलोकमा विश शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ।।
॥ १०-८५-४३॥
श्री. वि. गृहप्रवेश.
स्मा.वि. (विवाह) वधूवराभिषेक.
गृहप्रवेशनीय होम.
रत्न ४५१ वें
सूर्यासावित्री ऋषिका, सूर्यासावित्री-देवता, निष्टुप् छंद.
अधौरचारपतिध्येधि शिया पशुभ्यः सुमनाः सुपचीः ।
वीरसुवामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥
॥ १०-८५-४४ ॥
स्मा. वि. (विवाह) अग्निप्रदक्षिणा; गृहप्रवेशनीय होम, पनिरीक्षण,

·(४६३) हे बघ! प्रथम तूं सोमाला प्राप्त झालीस. नंतर गंधर्वाने तुझा स्वीकार केला. त्यानंतर अग्नि हा तुझा तिसरा पति झाला आणि हा जो मी मनुष्य, तो तुप्ता आता चौथा पति झाली आहे (१०-८५-४०). सोमाने तिला गंधर्वाच्या स्वाधीन केली. गंधर्वाने पुढे ती अमीस दिली आणि त्या अमीन संपत्ति पसंतति यासह तिला आता माझ्या स्वाधीन केली आहे! (१०-८५-४१). अहो । नूतन जायापतींनो 1 तुम्ही दोघेहि येथेंच या गृहांत संहार करा! तुमची यानंतर ताटातूट केन्हांहि न होवो ! संपूर्ण मानवी आयुष्याचा तुम्ही पूर्ण उपभोग घ्या ! पुत्रपौत्रादिकांशी क्रीडा करीत आनंदित होत्साते तुम्ही आपल्या घरी सुखासमाधानाने कालक्रमणा करा ! (१०-८५-४२). रत्न ४५० प्रजापति देव आम्हास प्रजा देवो! अर्यमादेव आम्हास म्हातारपण देवो । हे वधू ! शुभकारक अशी तूं या तुझ्या पतिसन्निधच रहा ! आणि आमच्या कुटुंबांतील माणाना १ पशूना सुखविणारी अशी हो! (१०-८५-०३). रत्न ४५१ वें हे बघू ! तुझी दृष्टि रागाने ताठरलेली नसावी । पतीला दुःख देणारी अशी तूं न म्हावीस! पशूना त् हितकर हावीस ! तुझे विचार नेहर्मी शुमच असावेत! तं तेजस्वी होऊन रहा । वीरपुत्रास जन्म देणारी हो! देवकार्यात मन दक्ष असूं दे। तं गुणाने सुंदर आहेस ! अतएव आमच्या आप्तेष्टांना व पशूना सदैव सुखात ठेवणारी अशी हो। (१०.८५.४४).

·(४६४)
रत्न ४५२ वें
सूर्यासावित्री झपिका, स्र्यासावित्री देवता, अनुष्टुप् छद.
इमा त्वमिन्द्र मौव सुपुत्रा मुभगो कृणु ।
दास्या पुत्राना धेहि पतिमेकादश कृधि ॥१०-८५-४५॥
स्मा. वि. (विवाह) वधूवराभिषेक, प्रिप्रदक्षिणा, गृहप्रवेशनीय होम.
सम्राज्ञी श्वशैरे भव सम्राज्ञी वश्वा भन ।
नान्दरि सम्राज्ञी भर सम्राती अधि देव ।।
॥ १०-८५-४६ ॥
स्मा. वि. (ववाह) वधूवराभिषेक.
समजन्तु विश्वे देवा ममापो हृदयानि नौ।
स मातरिश्वा स चाल समु देष्टी दधातु
नो ॥१०-८५-४७॥
श्री. वि. (विवाह) पधूवर दयस्पर्शन स्मा वि. (विवाह) दधिप्राशन
रत्न ४५३ चें
अविधा व वर्षाणि
शत
सांग तु मुद्रता।
तेजस्वी च यशस्वी च धर्मपत्नी पतित्रता ।। खिल २३-१।।
स्मा.वि. (विवाह) वधूम भाशीर्वाद.
जनयद्बहु पुत्राणि मा च दु ख रमेत् कंचित् ।
भर्ता त सोमपा नि य भवेद्धर्मपरायण ॥ खिल २३-२ ॥
अष्टपुत्रा भर ल च सुभगा च पतित्रता ।
भर्तधन पितुर्धानु हुदयान दिनी संदा || खिल २३-३ ।।
इन्द्रस्य तु ययेन्द्राणी श्रीधरस्य यथा निया ।
शकरस्य यथा गोरी तद्भरपि भरि ॥ खिळ २३-४ ॥
।

·(४६५) रत्न ४५२ वें हे इंद्र देवा । तूं वीर्य सिंचन करणारा आहेस ! वर ही वधू सुपुत्रवती व भाग्यचालिनी होईल अशी कर | हिला सुंदर दहा पुत्र होवोत ! आणि पति हा अकरावा असो ! (१०-८५-४५) हे वध् ! तूं आपल्या सद्वर्तनाने व सादर मधुर भाषणार्ने सासूसासन्यावर आपली छाप पाड! आणि दीर व नणंदा यांना वश करून घेऊन, या घरांत सुगृहिणी होऊन सुखाने नांद ! (१०-८५-४६) सर्व देव आम्हा पतिपत्नी! मर्ने एक विचाराने युक्त होतील असें करोत! आपोदेवी, वायु व धाता या देवता आमची अंत:करणे एकमेकांशी समरस होतील असें करोत ! देवी सरस्वती ही आमच्या मनांत परसराविषयी प्रेमादर नांदेल असे करो! (१०-८५-४७). रत्न ४५३ में हे वधू ! तूं उदंड सौभाग्यवती होऊन राहा ! शभर वर्षे तूं जगून अस| शेवटपर्यंत नमनिष्ट होऊन राहा ! संसारीत तेजस्वी व यशस्वी हो । एकंदरीत तूं धर्मपानी व पतिव्रता होऊन रहा! (१०-८५-खिल २३-१). तुला अनेक पुत्रपौत्र होऊ देत ! तुला केव्हाहि दुःखाचा स्पर्श न होवो ! तुझा पति सदोदित देवयजन कार्यात दक्ष राहून प्रसंगोचित धर्मकायें निभावून नेवो! (१०-८५-खिल २३-२). तुला चांगले आठ वीर पुत्र होवोन! तू भाग्यशालिनी अशी पतिव्रता होऊन राहा ! स्याचप्रमाणे तुझा पति, बार व भाऊ यांस आपल्या सद्वर्तनाने व सुमापणाने सदैव आनंदित राख ! (१०-८५-खिल २३-३), इंद्राची जशी इन्द्राणी, विष्णूची जशी लक्ष्मी आणि शराची जशी पार्वती, तशी तूं आपल्या पतीला प्रिय होऊन राहा! (१०.८५-खिल २३-४). ऋ.३०

·(४६६)
अयानुस्या स्याद् वसिष्टस्याप्यरुन्धती।
कौशिकस्य यया सती तथा त्वमपि भर्तरि ॥ खिल २३-५ ॥
ध्रुवैधि पोप्या मयि मह्यं त्वादागृहस्पतिः ।
मया पत्यो प्रजावती सं जीव शरदः शतम् ॥ खिल २३-६॥
स्मा. दि. (विवाह) घरील ! ते ६ मंत्र यधूस आशीर्वाद.
रत्न ४५४३
पायुभारद्वाज-ऋषि, रक्षोहा अग्नि-देवता, ग्रिष्टुप-छंद.
वं नो अग्ने अधुरादुर्दक्तात्वं पश्चादुत रक्षा पुरस्तात् ।
प्रति ते ते अजरांसस्तपिष्टा अघर्शसं शोशुचतो दहन्तु ।।
॥ १०-८७-२०॥
श्री. वि. रक्षोष्ट मन.
स्मा. वि. अग्नि-उपस्थान.
पश्चात्पुरस्तादधरादुर्दतात्कविः काव्यैन परि पाहि राजन् ।
सखे सोयमजरो जरिम्णेऽग्ने मतों अर्मयस्त्वं नः ।।
।। १०-८७-२१॥
रत्न ४५५ वें
मूर्धन्वान् अंगिरस ऋषि, सूर्य-देवता, निटुप्-छंद.
दे सुती अंगणवं पितॄणामहं देवानामुत मानाम् ।
ताम्यामिदं विश्वमेजत्सति यदन्तरा पितरं मातरं च ।।
॥ १०-८८-१५॥
रत्न ४५६ में
रेणु वैश्वामित्र-ऋपि, इंद्र देवता, निडप् छंद.
इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम् ।
इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे हव्य इन्द्रः ।।
॥१०-८९-१०॥

·(४६७) अत्रीची जशी अनसूया, वसिष्ठाची जधी अहन्धती, कौशिकाची जशी सती, तशी । नवन्याला प्रिय होऊन राहा! (१०-८५-खिल २३.५). तूं माझ्याजवळ स्थिर होऊन रहा! मी तुझे उत्तम प्रकारे पालनपोषण करीन! देवगुरु बृहस्पतीने तुला मला दिली आहे. पति व पुत्र यांनी युक्त होत्साती भानंदाने रागार करीत तूं माझ्याजवळ शंभर वर्षे कालक्रमणा कर! (१०.८५.खिल २३.६). रत्न ४५४ वें हे अमिनारायणा! तूं दक्षिण, उत्तर, पूर्व व पश्चिम या चारहि दिशामध्ये राहून आमचे रक्षण कर ! तुझे जे तेजस्वी, प्रखर व अजर असे धगधगीत जालासमूह आदेत, वे दुध व पापी चांडाळांना जाळून पार भस्म करून टाकोत ! (१०.८७-२०). हे तेजाज अमिदेवा! तूं सर्व- द्रष्टा आहेस ! अतएव आपल्या दिम्य दृष्टीने पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण या चारहि दिशामध्ये राहून तूं आमचे सर्वतोपरी रक्षण कर ! हे मित्रत अमिदेवा! तूं जराधर्मियात अजर व मरणधर्मियांत अमर असा देव आहे ! वर या तुझ्या मित्राला दीर्घायुष्य लाभेल असें कर ! (१०-८७.२१), रत्न ४५५ वें देव, पितर ५ मनुथ्य यांचे जाण्यायेण्याचे देवयान व पितृयान असे दोन मार्ग आहेत, असे मी ऐकले आहे. हे जे जीवजात आहे, सर्व या द्यावापृथ्वीमध्ये अंतर्भूत झाले आहे. ते जाताना या दोन मार्गावरूनच जात असर्वे (१०-८८-१५). रन ४५६ में स्वर्ग, पृथ्वी, उदक, पर्वत, वृद्ध आणि ज्ञानी या सर्वांचा ईश्वर इन्द्र हाच आहे. म्हणून आपल्या कल्याणासाठी, तसेच मिळविलेले ऐश्वर्य रक्षणार्थ व नवीन ऐश्वर्य संपादनार्थ आम्ही इन्द्रदेवालाच मजले पाहिजे .१०-८९-१०).

·(४६८)
शुनं ९वेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतम वाजसोती।
शृण्वन्तमयमुतये समत्सु मन्तै वृत्राणि संजित धनानाम् ।।
।।१०-८९-१८॥
रत्न ४५७ -
नारायण-पि, पुरुष-देवता, अनुष्टुप्-छंद.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमि विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुटम् ।।
॥ १०-९०-१॥
स्मा.वि. (पोशोपचार ६यपूजा) देव आवाहन, प्राद्ध पादार्घ.
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भुतं यच्च भव्यम् ।
उतामृतावस्येशांनो यदन्नैनातिरोहति ।। १०-९०-२ ।।
स्मा. वि. (देवपूजा) भासन समर्पण.
एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायोश्च पूपः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत दिवि ॥
॥१०-९०-३॥
रमा.वि. (देवपूजा) पाद्यसमपण.
त्रिपार्ट्ज उदैत्पुरुषः पादोऽरहामवत्पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यकामत्साशनानाने अभि ॥ १०.९०-४॥
स्मा. वि. (देवपूजा) भर्यसमर्पण.
तरमाद्विराजापत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पुश्वामिमयों पुरः ॥ १०-९०-५ ॥
स्मा. वि. (देवपूजा) आचमनीय समर्पण,

·(४६९) या संग्रामात थोर, धनवान, भक्तांची हाक ऐकणारा, उग्र, शना लोळविणारा, आणि त्यांची संपत्ति लुटून आणणारा असा जो पुरुषोत्तम इन्द्रदेव, त्या इन्द्र देवालाच अमप्राप्तीसाठी व संरक्षणासाठी आम्ही भक्तिभावपूर्वक हाक मारतों (१०-८९-१८). रत्न ४५७३ ज्यास अनंत मस्तकें, अनंत नेत्र, व अनंत पाय आहेत, असा तो परमश्रेष्ठ पुरुष या ब्रह्मांडाला सर्व बाजूनी व्यापून, शिवाय आणखी दहा अंगुर्ले वर उरला!(१०-९-०१) ही जी विद्यमान जीवसृष्टि आहे, मार्गे जी होऊन गेली व पुढे जी होणार आहे, ती सर्व क्ष विराट पुरुषच होय, सर्व देवांचा स्वामी हा पुरुषच आहे. तसेच अन्नावर वाढणारा जितका म्हणून भूतमाम आहे, त्या सर्वांचा स्वामीहि हा पुराणप्रसिद्ध पुरुषच होय ! (१०-९०-२) है वर्तमान-भूत-भविष्यकालीन जीवजात आहे, ते सर्व या पुरुषाचाच महिमा होय ! या जगजालाहून हा परमात्मा किती तरी पटीने मोठा आहे। हे सर्व प्राणिजात त्याचा फक्त पादच-म्हणजे फक्त चौथा भागव- असून, बाकीचे तीन पाद त्याचे तेजःपुन अशा सूर्यमडळात स्थित आहेत. (१०-९०-३). हा जो सूर्यमंडळस्थ ब्रह्मस्वरूपी त्रिपाद पुरुष, तो जन्म- मृत्यु-रूपी संसाराच्या पलीकडे राहता झाला. त्याचा एक अथ पुनः या मुवन- कोशात प्रविष्ट झाला, आणि प्रविष्ट होऊन सचेतन व अचेतन अशा सृष्टीला विविध रूपाने त्याने व्यापून सोडले (१०-९०-४). त्या आदिपुरुषापासूनच है ब्रह्मांड उत्पन्न झाले. तदनंतर या ब्रह्मांडात तदेहाभिमानी ब्रह्मदेव हा जीवरूपार्ने प्रविष्ट झाला. अर्थात् त्या ब्रह्मदेवानेच देव-मनुष्य--पक्षी इत्यादि विविध जीवरूप धारण केले त्यानंतर त्याने प्रथम ही पृथ्वी आणि मग ही नाना जिवाची विविध शरीरें निर्माण केली (१०-९०-५). जेव्हा देवानी

·(४७०)
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्य प्राप्म इध्म शरवि ॥१०-९०-६॥
स्मा वि (देवपूना) मलापकपस्नान समर्पण
त यज्ञ वर्हिषि प्राक्षन्पुरुष जातमत ।
तेन देवा अयजन्त साध्या अपयश्च ये॥१०-९०-७ ।।
स्मा वि (देवपूजा) वस्त्रसमपण
तस्माद्यज्ञासर्बहुत समंत पृपदाग्यम् ।
पशून्ताश्चक्रे वायुया॑नारण्या ग्राम्याश्च ये ।। १०-९०-८ ।।
स्मा वि (देवपूजा) यज्ञोपवीत समर्पण
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत प्राच सामानि जज्ञिरे ।
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माघजुस्तस्मादजायत ।। १०.९०-९ ।।
स्मा वि (देवपूजा) गध समर्पण
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चौभयादत ।
गायो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माजाता अजापय ॥१०-९०-१०॥
स्मा चि (देवपूजा) पुष्पसमपण
पत्पुरुष व्यदधु कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुग्व किमस्य का याहू का ऊरू पादौ उध्येते ॥
॥१०-९०-११ ॥
स्मा वि (देवपूजा) धूप-समर्पण
बामणोऽस्य मुखमासीवाहू राजन्य कृत ।
ऊररू तदस्य यद्वैश्य पृभ्यां शुद्रो अनायत ॥१० ९०-१२॥
स्मा वि (दवपूजा) दीप समर्पण
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्राग्निर्थ प्राणाद्वायुनायत ।। १०-९०-१३ ॥
स्मा वि (दयपूना) नैवेय समर्पण

·(४७१) पुरुषाला हवि कल्पून, त्या पुरुषहवीने मानस यश केला, तेव्हां वसंत ऋतु हा त्या यशांत आज्य झाला. ग्रीष्म हा समिघा व शरद् हा हवि बनला (१०-९०-६). प्रयम उत्पन्न झालेल्या त्या पुरुषाला यशसाधनभूत पशु फल्पून त्यास प्रोक्षणादिकानें संस्कृत करून घेऊन त्या पुरुषरूप पर्ने प्रजापति प्रमृति साध्य देवांनी व तदनुकूल ऋषींनी मिळून तो मानस यज्ञ परिपूर्ण केला (१०-९०७). सर्वहुत अशा त्या यशापासून दधिमिश्रित घृत संपादित झाले आणि त्याचप्रमाणे वायु ज्यांची पालकदेवता आहे असे प्राम्य व वन्य पशुहि निर्माण झाले (१०.९०.८). सर्व प्रकारचे हविर्द्रव्य हवन केलेल्या त्या आदियज्ञापासून ऋग्वेद झाला. सागवेद झाला. छन्द व यजु- दहि त्यापासूनच हाले (१०-९०-९). त्या यज्ञापासूनच अश्व व खाली आणि घर दांत असलेले गर्दभादि प्राणी निर्माण झाले. फार काय, त्या पुरुपयशपासून गायी, शेळ्या, मेंढ्या इत्यादि प्राणिवर्ग निर्माण झाला. (१०.९०-१०). त्या यज्ञामध्ये प्रजापतिप्रमृति देवांनी त्या विराट पुरुषाला संकल्पमात्रे करून उत्पन्न केला, तेव्हा त्यांनी त्याची किती प्रकारांनी कल्पना केली ? त्या पुरुषाचे मुख कोण होते ? बाहू कोण, मोड्या कोण व पाय कोण झाले ? (१०-९०-११) त्या विराट पुरुषाचे ब्राह्मण हे मुख झाले, त्यांची उत्पत्ति झाली, क्षत्रिय हे पाहू झाले. वैश्य हे मांड्या आणि शूद्र हे त्याचे पाय झाले. (अर्थात् त्या त्या अवयवापासून ते ते वर्ण निर्माण झाले) (१०-९०-१२), त्या विराट पुरुषाच्या मनापासून चंद्र झाला. डोळ्यापासून सूर्य झाला, मुखापासून इंद्र व अमि झाले आणि प्राणापासून वायु झाला (१०-९०-१३). म्हणजे मुखापासून

·(४७२)
नाम्यो आसीदन्तरिक्ष शीणों घौः समवर्तत ।
पद्यां ममिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकों अकल्पयन् ।।
॥ १०-९०-१४॥
स्मा. वि. (देवपूजा) नमस्कार-समर्पण.
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यज्ञ तन्वाना अवघ्नन्पुरुष पशुम् ।। १०-९०-१५ ॥
स्मा. वि. प्रदक्षिणा-समर्पण.
रत्न ४५८ -
मारायण-ऋपि, पुरुष-देवता, ग्रिष्टुप्-छंद.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रयमान्यांसन् ।
ते ह नाके महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति दे॒वाः ।।
॥१०-९०.१६ ॥
स्मा.वि. दिवपूजा) पुष्पांजलि समर्पण; दक्षिणा समर्पण.
रत्न ४५९ वें
भरण वैतहव्य-पि, अग्नि देवता, जगती-छंद.
तमि होत्रं तव पोत्रमुस्वियं तवं नेष्ट त्वमग्निहतायतः ।
तवं प्रशास्र स्वमधरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दम ।।
।। १०-९१-१०॥
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मयः समिधा दाशंदुत ा हविष्कृति ।
तस्य होता भवसि यासि दूत्यमुप॑ व्रपे यजस्यपरीयास ॥
॥१०-९१-११॥

·(४७३) नामीपासून अंतरिक्ष झाले. मस्तकापासून स्वर्ग झाला. पायर्यापासून पृथ्वी झाली. कानापासून दिशा झाल्या. अशा रीतीने त्या विराट पुरुषापासून सर्व लोक निर्माण झाले. (१०-९०-१४). जेव्हा देवानी तो यश केला च विराट पुरुषाला पशु कल्यून यूपाशी आणून बांधला, तेव्हां त्या यशात छंद हे सात परिधि व बारा महिने, पांच ऋतु, पृथिव्यादि तीन लोक व आदित्य असे मिळून एकषीस समिधा होत्या! (१०-९०-१५). रत्न ४५८ याप्रमाणे प्रजापति प्रभृति देवांनी त्या मानस यशकर्मानुष्ठानाने यशरूपी परमात्म्याचे पूजन केले. आणि त्या पूजनामुळे ती जगदाधार करें मुख्य झाली. ज्या ठिकाणी पुरातन साध्य देव राहतात तो स्वर्ग यशेश्वराची याप्रमाणे उपासना करणान्या महात्म्यास प्राप्त होता! (१०-९०-१६). -- रत्त ४५९ में है अमि देवा ! पशांतील होतृकर्म हे तुझेच आहे. ऋतूमध्ये करावयाचे पोतृकर्म आणि उसेच पण नेष्टफर्महि तुझेंच आहे. यशोपासक अशा आम्हां यजमानांचा अग्निहि तूच, प्रशस्ताहि तूच. अध्वर्युदि तूंच. ब्रह्मादि तूंच. फार काय, आणि यजमानहि पण तूच आहेस ! (१०-९१-१०). हे अमि देवा! अमर अशा तुला जो कोणी मर्त्य मानव समिधा अर्पण करील व आहुति देईल, त्यांचा तूं देवाना हाक मारणारा होता होतोस आणि त्यांना यशगृहांत पेऊन येण्याचें दूनार्महि च करतोस. तसेच ब्रह्मा होऊन देवांना त्यांचा विर्माग तूंच कथन करतोस आणि यजमान होऊन हविर्भाग अर्पणहि तूंच करतोस ! (१०-९१-११).

·(४७४)
रल ४६०वें
उर्वशी-ऋपिका, पुरूरवा-देवता, ग्रिष्टुप्-छंद.
पूर्वरवो मा मृया मा प्रपो मा त्वा वृकांसो अशिवास उ क्षन्।
न वै स्त्रैणानि सल्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदपान्येता ।।
॥ १०.९५-१५ ॥
यद्विरूपाचर मत्र्येष्धयस रात्री: शरदश्वतसः ।
घृतस्य स्तोक सकृदई आनी तादेवेदं तातृपाणा चरामि ।।
॥ १०-९५-१६ ॥
रत्न ४६१ ।
उशी-पि, पुरूरवा-देवता, गिटप्-छंद.
इति खा देवा हम बहुरैळ यथैमेतद्भवसि मृत्युबन्धुः ।
अजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्यमपि मादयासे ।।
॥ १०-९५-१८॥
रत्न १६२ ३
भिषक् माथर्वण-ऋपि, ओषधि-देवता, अनुष्टुप् छंद.
या ओषधीः पूर्वी जाता देवेम्यस्त्रियुग पुरा ।
मनै नु वभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥ १०-९७-१ ।।,
श्री. वि. दीक्षिताला ताप आला असतां मार्जन सूक्त,
शतं वो अम्य धामानि सहस्रमुत वो रहः ।
अर्धा शतक्रत्वो युयमिमं मे अगदं कृत ।। १०.९७-२ ।।
अश्वत्थे चौ निपदन पर्णे वो वसतिप्कृता ।
गोमाज इस्किलासय यरसनय पूरुषम्॥ १०-९७-५॥
याः फलिनीयी अफला अपुप्पा याच पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वहसः ॥ १०-९७-१५॥
स्मा. वि. ओटी भरण; फलार्पणः पुण्याहवाचन.

·रत्न ४६० हे पुरुरव्या ! पुनः सांगते या उर्वशीसाठी तं प्राणत्याग करूं नकोस ! कोहि निघून जाऊ नकोस ! क्रूर व अमंगळ लांडगे तुला फाडून न खावोत । पहा, आम्हा स्त्रियांचे सख्य हे सख्यच नव्हे ! त्यांची इदर्य म्हणजे लांडग्यांची असतात ! (१०-९५-१५). राजा! आता माझे शेवटचे सांगणे ऐक. या चार वर्षेपर्यंत मी उर्वशी आपलें देवत्व विसरुन, मानवरूप धारण करून, विविध प्रकारे नटून थटून, तुझ्याजवळ राहून तुझ्याबरोबर अनेक सुखविलास केले. आता माझी तुझ्या सहवासांत राइन पूर्ण तृप्ति झाली आहे. म्हणून मी आतां तुला सोडून दूर दूर-म्हणजे स्वर्गात- निघून जात आहे. (१०-१५-१६). रत्न ४६१ - राजा, तुला मातो माझ्याजवळ येण्याला एकच उपाय आहे.देव असें म्हण-- तात की इल्ली मृत्युवश आहेस. करता देयाकरता यजन कर म्हणजे स्वर्गात येऊन तेथे आमच्याशी सुखविलास करण्यास तुला मिळेल. (१०-९५-१८). रत्न ४६२ ज्या पुरातन ओषधि देवांपासून वसतादि तीन युगांमध्ये उत्पन्न झाल्या, अशा या पिंगट वर्णान्या ओषधींची स्याने एकशे सात आहेत असें मी समजतो. (१०-९७-१). हे मातृभूत ओषधींनो ! तुमचे जन्म शेकडो आहेत. आणि अंकुर हजारो म्हणजे असख्य आहेत. हे ओष(नो ! तुमचे सामर्थ्य अगणित आहे ! तर तुम्ही माझं जीवन निरेगी होईल असें करा ! (१०-९७-२). हे औषधी देवतानो! तुमचे वसतिस्थान अश्वत्थ वृक्षावर आहे. पळसावरहि तुम्ही राहता. तुम्ही गायींचे व आम्हा मनुष्याचे पोषण करणाऱ्या आहात. (१०-९७-५). ज्या ओषधि फल घरणा-या आहेत व ज्या फल धरणान्या नाहीत, तसेच ज्या फुलणाऱ्या आहेत व ज्या फुलणान्या नाहीत, त्या सर्व ओषधि आम्हांस वृहस्पतीच्या अनुशेवरून पापापासून मुक्त करोत ! (१०-९७-१५).

·(४७६)
मुञ्चन्तु मा शपथ्या३दयो वर्यादुत ।
अयो यमस्य पड्बीशाग्सस्मादेवकिल्बिषात् ।।
॥ १०-९७-१६॥
स्मा. वि. माजन.
मा वो रिपरखनिता यस्मै चाहं खनामि वः।
द्विपञ्चतुष्पदस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥ १०-९७-२० ॥
त्वमुत्तमास्योषधे तवं वृक्षा उपस्तयः ।
उपस्तिरस्तु सो'इस्माक यो अ॒स्माँ अभिदासति ॥
॥१०-९७-२३ ॥
रल ४६३ वें
आर्टिपेणो देवापि-ऋपि, अग्नि-देवता, निष्ठुए-उंद.
अने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहाऽपामीवामप रक्षांसि सेध ।
अस्मात् समुद्राद्वृहतो दिवो नोऽपा भुमानमुप॑ नः सूजेह ॥
॥१०-९८-१२॥
रत्न ४६४ चें
बुधसौम्य-कपि, विश्वेदेव देवता, त्रिष्टुप् छंद.
उद्बुध्यधं समनसः सखायः समग्निर्मिन्छ बहवः सनीळाः ।
दधिक्रामग्निमुषस च देवी मिन्द्रावतोऽसे नि हये यः ।।
॥ १०-१०१-१॥
रत्न ४६५३
घुघसौम्य-ऋपि, विश्वेदेव देवता, गायत्री-छंद.
सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वि तन्वते पृथक् ।
धीरो देवेषु सुम्नया ॥ १०-१०१-४ ।।
स्मा. वि. वैल नांगरास जुंपणे,

·(४७७) त्या औषधि मला शपयजन्य पापापासून मुक्त करोत! वरुणाच्या पाशाणसून सोडवोत ! यमाच्या पादबंधनातून सुटका करीत ! आणि त्याचप्रमाणे देवांसबंधी आमच्या हातून जे काही अपराध घडले अपतील, त्या सर्व अपराधांपासून आमची मुक्तता करोत ! (१०-९७-१६ .. ओपयानो! जो मी आज तुम्हांस खणून काढीत आहे, त्या आमचा तुम्ही घात फर नका! आणि ज्याचेसाठी मी तुम्हास खणून कादीत आहे, स्याचाहि पण नाश न होवो ! त्याचप्रमाणे आमचे पुत्र व पशु हे सर्व निरोगी राहोत ! (१०-९७-२०). हे सोम ओपधे ! सर्व ओषधींत तूं श्रेष्ठ आहेस! सर्व उंच पक्ष तुझ्या खालीच आहेत! अतएव जो आम्हाला इजा करून दुःख देऊ पाहतो, तो वृक्षाप्रमाणे जमीन घरून पदो ! (१०-९७-२३). रत्न ४६३ वें हे अमे ! शची दुर्गम पुरे पार जमीनदोस्त कर | रोगराई सर्व नाहीशी कर आणि राक्षसादिकांना दूर पिटाळून दे ! विशाल अशा समुद्रातून व अंतरिक्षातून आमच्या भूप्रदेशावर पर्जन्याची सारखी मुसळधार सोड ! (१०-९८-१२)! रत्न ४६४३ समान विचाराच्या मित्रानो! आता उठा ! जागृत व्हा! तुम्ही पुष्कळ असला तरी सर्व एकाच ठिकाणी राहता. तर आता अमिनारायणाला प्रदीत करा । दधिमा, अग्नि व उपा या देवतांना आणि तसेच इंद्रासह असणान्या तुम्हारा मी आमच्या रक्षणार्थ म्हणून हाक मारतों (१० १०१-१). रत्न ४६५ वें देवादिकांच्या ठायीं सद्भाव ठेवणारे असे शानी ऋत्विज सुखाच्या इच्छेने नांगर जुंपतात अणि जमीन नांगरून चागली भुसभुशीत करतात(१०-१०१-४). रत्न ४६६ ये इन्द्र देव हा मोठा चलास व भाक्रमणशील असून बैलापमाणे भयंकर आहे | तसाच तो शचा सप्पा उडविणारा आहे ! तो गभीर गर्जना करून शधूच्या छातीत धडकी उत्पन्न करतो! तो दुष्ट प्राण्यांना रविणारा असून, आपल्या डोळ्याची पापणी न हलविणारा आहे. तोच एकटा महापराक्रमी असून, दाबूंच्या शेकडो सैन्यावर हां हां म्हणत विजय मिळवितो (१०-१०३-१).

·(४७८)
रत्न ४६६ वें
अप्रतिरथ ऐन्द्र ऋषि, इद-देवता, त्रिष्टुप् छ्द
आशु शिशांनो वृषभो न भीमो धनाघन. क्षोमणचर्षणीनाम् ।
सरन्दनोऽनिमिप एक्वीर शत सेनो अजयत्साकमिन्द्रे ॥
॥ १०-१०३-१।।
श्री. वि युद्धार्थ निघालेल्या राजाचे सदर्शन
सन्दिनेनानिमिषेण जिष्णुना युत्तारेण दुव्याने धृष्णुना ।
तदिन्द्रेण जयन तत्सह युधौ नर इऍहस्तेन वृष्णा ।।
॥ १०-१०३-२॥
स इऍहस्तै स निपङ्गिभिशी सतप्टा स युध इन्द्रो गणेन ।
ससृष्टजित्सोमपा बाहुशर्यु १ अर्धन्या प्रतिहिताभिरस्तो ।।
॥१०-१०३-३॥
रत्न ४६७ वें
अप्रतिरथ ऐद्र ऋपि, गृहस्पति दवता, टिप-छद
बृहस्पते परि दीया रथेन रक्षोहामित्रो अपराधमान ।
प्रभञ्जन्त्सेना प्रमृणो युधा जयन्नरमाकभेयनिता रानाम् ।।
॥१०-१०३-४॥
रत्न ४६८ वें
अप्रतिरप पेन्द्र ऋपि, इन्द्र देवता, निष्टुप् छन
वलविज्ञाय स्थविर प्रवीर सहस्सावाजी सहमान उग्र ।
अभिवीरो अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथमा तिष्ठ गोवित् ॥
॥ १०-१०३-५।

·(४७९) रल ५६६ में तो मोठमोठ्याने गर्जना करणारा, शत्रूवर अनिमिष नेत्राने सारखा पाळत ठेवणारा, विजयशाली, लढाऊ बाण्याचा, संग्रामात न कचरणारा व अत्यंत घाडसी, असा आहे. त्याची मदत घेऊन हे वीर हो ! तुम्ही शत्रूशी लढून विजय संपादन करा ! वीरहो! धनुर्धारी आणि महापरफमी अशा इन्द्रदेवाच्या सहायाने तुम्ही शत्रूचा पराभव करा! (१०-१०३-२). तो इन्द्र धनुर्धारी वीरांच्या संगतीतच असतो आणि खड्ग धारण करणाऱ्यान्या राम्हात राहून सर्व काही तो पश करून घेतो! संग्राम गाजविण्यासाठी शत्रु सैन्यांत तो नेटाने धडक मारून, त्यांच्यात जाऊन मिसळतो आणि जे एकमताने त्याच्यावर एक जात चालून येतील, त्यांना चांगला जमिनीवर लोळवून धूळ चारतो ! तो देव सोमपान करणारा असून वीरबाहू व प्रचंड धनुर्धारी असा आहे. बाणाने अचूक तो शवर नेम मारतो, (१०-१०३-३) रत्न ४६७ हे बृहस्पते । रयांत बसून तूंहि आमचेकडे ये ! तू राक्षसांचा कर्दन काळ आहेस व आमच्या शत्रूचा इंता आहेस | लढाईला जेन्हा तोंड लागते, तेव्हां तु शत्रुसैन्यात शिरून त्यांचा धुव्वा उडवून पार त्यांचा चेंदामेंदा करून टाकतोस. म्हणून, हे देवा! विनति की रथांतून लढणान्या आमच्या वीराचा तूं पाठराखा हो ! (१०११०३-४). रत्न ४६८ वें हे इन्द्र देवा । तूं मोठा बलवान आहेस, अशी तुझी फार ख्याती आहे. तसाच तू पुराणपुरुषहि आहेस. देवा ! किती गाऊ तुझे गुण ! तूं महा- योद्धा आहेस ! अत्यंत साहसी आहेस ! मोठा बलवान आहेस ! शत्रुमर्दन आहेस ! उग्र आहेस ! पराक्रमी आहेस ! सत्त्वाट्य आहेस! यलोत्पन्न आहेम ! गोसंपन्न आहेस! वीर पुस्य आहेस ! तर आता, हे देवा ! तूं आमच्या विजयशाली रथांत येऊन बैस ! (१०-१०३-५).

·(४८२)
.
-
रत्न ४७०
भारिप यपि, एमईयता, अनुष्टुप-द.
देता उता मर इन्दौ
मर न्यौतम यस ।
उपाय स पापोऽनाच्या यथार५ ।।
॥१०-१०३-१५॥
रत्न ४७१३
Fru wifगत्यकार, दक्षिणा देयता, प्रिएप.द.
writreaft मापान मे मिनी तसा निरमोधि
wr salt पिभिगमार्गादुरः पन्या दक्षिणाया अदा । ।
॥ १०.१०७-१ ।।
भी बि. परमान TIR (२) परिणालि.
उदा शिक्षिकानो पर अदाः सद ते म्यग ।
ftrvwat अमाच मगन्ते बागोता. सौम सिंन्त आयुः ।।
॥ १०.१०७-२ ॥
मा.जि.पुण्याराम,
दादरा देवयमा म पेयारिम्नौ माह से पति ।
मामा नाक्षिणासोऽयपशि वह पृणनिता
॥ १०.२०७-३॥
हाहा हाम या नवगने कमि क्षोपिः।
पानि पनि मग ने दकिंगा दाने गणातरम्
॥ १०.०७-४॥

·(४८३) रन ४७० अहो आमचे शूर सैनिक हो ! चला ! शयर घडाक्याने चालून जा आणि विजयश्री संपादन करा ! इन्द्र द्वारा मुख देवो! तुमचे मुजदंर रणांगणांत दणदणीत पराक्रम गागबोट । म्हणजे तुमच्यावर शनी पकर मरणार नाही ! (१०-१०३-१३). सन ४७१ फे सूर्यास्पी इन्द्र देवाचें हैं महातेज आता प्रकट झालें Bा। अदादा ! भासल प्राणिमात्र आता अंधकारांतून मुक्त झाले ! पितरोनी दिलेला सूर्य- रूपी श्रेष्ठ प्रकाशगोल उदय पावता झाला! यागांगत दक्षिणेचा विशाल रस्ता माग गर्याना दिगू लागला ! (१०-२०७-१). देवयजनात दक्षिणा देणार यजमान उच्चस्थानी असलेल्या स्वगांत नाad, ने यज- मान घोटे दक्षिणा म्हणून देतात, ते सूर्यमसळात जाऊन राहतात, जे गुवर्ण दक्षिणा म्हणून देतात, ते अमरत्व पावतात. हे सोमा ! जे वस्त्र दक्षिणा म्हणून देतात, ते दीर्घायुष्य प्राप्त करून घेतात ! (१०-१०७-२). देव- यागाची अंगभूत जी दक्षिणा सी जे अयाजक आहेत त्यांच्यासाठी नाही. कारण ते लोक देवाप्रीत्यर्थ दृषि व स्तुति कस्न स्याना प्रसन करीत नाहीत दक्षिणा देणा-या यवमानात पुष्कळ असे असतात की, पापा-या मीतीमुळे से देवता प्रसन्न करीत असतात. (१०-१०७-३) अनेक धारोनी वाहणारा तो वायु, तसाच स्वर्गप्रापक सूर्य लोकांना पाहणार इन्द्रादि देव यांना अर्पण करण्याकरता म्हणून ते (पजमान ) हलीकडे पाहत असतात. यात स्तोत्र गाऊन व हवि भर्पण करून देवांना प्रसन्न करणारे असे ते मोगलक यशानुवान यथासांग पार पाडणान्या ऋत्विजासाठी म्हणून ही पाक्षिणा देतात. (१०-१०७-४).

·(४८)
दक्षिणायन् प्रथमो हुन पनि दक्षिणागन् मामणीरामेति ।
राभा मन्ये नमी बनाना पपमो दक्षिणामा विषाय ॥
॥१०-१०७-५ ॥
मोगा ममनं वर्षमान रिपनि न म्यन्ते ह भोजाः ।
REL मुबन तास दक्षिणम्यो ददाति ॥
॥१०-१०७-८॥
भोगमा पट्राही पति गुपों वर्तते दक्षिणायाः ।
में रेमोऽपता भी भोगः रामरागमाकेषु त
॥१०-१०७.११॥
सन ४०२
एपि, मामा-देवता. चिर पर.
चिन्ती मामामा दुरे रच्या नगुरि. परापः ।
पxि का परिवम्यामार चप एमापो जार: पासि ।।
"१०-१०८-१॥
रत्न ४७३२
सामरिचरेषता, fort.
Rमा चरामि म यो निधान्यः ।
नियमा गर्भ भावना माया पाशि।।
Primमा-देना, दि.
पनि गर्भ का पद मासरः पगवाए ।
zामा गोनिमा माति

·(४८५) दक्षिणा देणारा यजमान हाच यात प्रथम योलानला जातो. बोच गांवोस अप्रेसरत्वाचा मान पटकावून श्रेष्ठत्व पावतो. जोप्रथम दक्षिणा देतो, स्यालाच मी लोकांचा पालनकर्ता समजतो. (१०-१०७-५). जे दक्षिणा देणारे आहेत ते नारा पावत नाहीत, किंधा हीन स्थितीसहि पोचत नाहीत! त्यांना दुःख शिवत नाही व कष्ट होत नाहीत अशा या उदार महारयाना सर्व जग थाणि स्वर्ग थापण होऊन ही सर्व दक्षिणा परत देतात. (१०- १०७-८),जे सढळ हाताने दक्षिणा देणारे आहेत,त्यांना घोडे सुखाने पाहून नेतात.दक्षिणा देणाऱ्यांचा रथ सहज व सुसूत्र चालणारा असतो. दिन्यवि. अषहो। तुम्ही अशा दातृत्वशील यजमानाचे लढाईत रक्षण करा! म्हणजे तो संग्रामात शबर खात्रीने जय मिळवीलच मिळवील! (१०-१०७-११). रत्न ४७२ वें (पणी म्हणतात) सरमे ! कोणती इच्छा घस्न तूं येय प्राप्त झालीस। किती दूरचा रस्ता हा! आणि ससाच केवदा कठीण | ये आमच्यापार्टी येमेचा तुझा हेतु तरी काय ! रात्र तुझी कशी गेली १ तुडुंब वाहणाऱ्या या रसानदीचे शतयोजनाचे अफाट पात्र ठरून तूं आलीस तरी कशी? (१०-१०८-१). रत्न ४७३ वें (सरमा म्हणते)-मी इन्द्राची दूती आहे. त्याच्या आशेवस्नर मी ये आले आहे. तुम्ही बृहस्पतीच्या गायी चोरुन आणून त्या ये पर्वतामध्ये छपवून ठेविलेल्या आहेत. त्यांचा उपास करण्यासाठी म्हणून मी झाले आहे. त्या इन्द्राच्या भीतीमुळेच रसानदीचे पात्र माझे रक्षण करते झाले. म्हणून ती नदी ओलांडून मी येथे आले. ( १०-१०८-२). रत्न ४७४ वें (पणी म्हणतात) सरमे तो वहा स्वामी इन्द्र आहे तरी कसा ग? त्याचा पराक्रम तरी काय? त्याची दृष्टि म्हणजे विचार-शक्ति-कशी आहे की ज्याची दूती म्हणविणारी तूं ही अफाट वाहणारी रसानदी ओलांडून येण्याचे धारिष्ट कैलेंस, हे सर्व भाग्दास सांग ना. बरें, तुझा इंद्र येणार असेल तर खुशाल येऊ दे. भारही त्याच्याशी जमल्यास मैत्री करूं. आणि येथे आमच्याजवळ असलेल्या धेचा मामध्याप्रमाणे त्यालाहि मालक करू.(१०-१००-३).

·१(४८७) रत्न ४७५ में (सरमा म्हणते) ऐका, पणीहों। माझा इंद्र कसा आहे, ते सांगते. ऐका! स्या इंद्राला ठार मारणारा असा त्रैलोक्यात कोणी तरी आहे की काय मला अद्याप समजले नाही | उलट इतके मात्र खात्रीने सांगते की, त्याला जे विरोध करतात, त्यांना ठार मारल्यावांचून तो राहत नाही ! अर्थात् तो सर्वोचा विध्वंसक आहे, हे खचीत समजा ! नद्या किती को खोल असेनात, त्याला त्या गडप करूं शकत नाहीत ! तर उलट त्यालाच प्रकट करतात. अशा प्रकारचा तो इंद्र आहे.पणींनो ! खास समजा की, त्याच्याकडून तुम्ही ठार मारले जाऊन जमिनीवर प्रेत होऊन पडाल ! ( १०-१०८-४). रत्न ४७६ वें (पणी म्हणतात) हे सुभगे ! सरमे ! गायींचा शोध करीत हूं आकाशाच्या त्या टोकापासून या टोकापर्यंत सारखी भटकत आहेस. पण त्या गायी तुला कशा मिळणार त्या येथे पर्वतात आहेत. तर त्या लढाईशिवाप आपसुख कोण बरे सोडून देईल ! शिवाय आमची शस्त्राने पुसशील तर ती परजून चांगली प्रखर करून ठेविली आहेत ! (१०-१०८-५). रत्न ४७७ वें (सरमा म्हणते)-पणीहो । ही तुमची वटवट शूर शिपाईबाण्याला शोभ- ण्यासारखी नाही. शिवाय तुमची शरीरे बाण मारण्याच्या देखील लायखीची नाहीत ! कारण ती पापी आहेत ! आणि तो तुमचा मार्गहि पण तितकाच नालायख आहे ! तुमच्या त्या उभयविध शरीराला वृहस्पति सुख न देवो । (१०-१०८-६). रन ५७८ वें पणी म्हणतात-बरें, पण सरमे ! हे तुला कोटें ठाऊक आहे की हा जो आमचा खजिना आहे, तो गायी घोडे व धन यांनी खचून भरलेला असून तो पर्वतांच्या पोटांत चांगला बंदिस्त करून सुरक्षित राखून ठेवण्यात आला आहे. शिवाय शस्त्रास्त्रांनी सुसज्ज असे शूरपणी त्याचे अहोरात्र डोळ्यात तेल घालून पहारा करीत आहेत. मग त् जी गायीच्या मोठ्या आशेने येथे आलीस, ते सर्व व्यर्थच नव्हे का ? (१०-१०८-७),

·(४८८)
रत्न ४७९ वें
.
सरमा-पि, पणयो देवता, त्रिष्टुप-एंड
पह गमन्नयः सोमशिता अयास्यो भनिरसी नवावाः ।
त एतमु वि भजन्त गोनामधेतद्वः पणयो पन्नित् ।।
।।१०-१०८-८॥
रत्न ४८० वें
पणयः-कपि, सरमा-देवता, नियुप-व
एषा च त्वं संरम पाजगन्य प्राधिता सहसा दैव्यैन ।
स्वसार ग्वा कृणधै मा पुनर्गा अपते गौ सुभगे भजाम ।।
11१०-१०८.९॥
रत्न ४८१३
सरमा-पि, पणयो -देवता, त्रिष्टुपद
नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वसत्वमिन्द्रौ विदुररिसश्च धोराः ।
गोकामा मे अच्छदयन्यदायमपात इत पणयो वरीयः ।।
॥१०-१०८-१०॥
दुरमित पणयो वरीय उद्गावो यन्तु मिनतीतेन ।
बृहस्पतिर्या अविन्दनिगळहाः सोमो प्राणि ऋषयथ विप्राः ।।
॥ १०-१०८-११॥

·(४८९) रत्न ४७९ वै सरमा म्हणते-पणींनो ! पुनः सांगते ऐका! सोम पिऊन तरतरीत झालेले नवाव व दशष अंगिरस व त्यांचा प्रमुख मायास्य ऋपि ये येतील. आणि येऊन तुम्हाला चांगले चेचून काढून तो गायींचा कळप हस्तगत करून आपापसांत विभागून घेतील. नंतर मी येथे व्ययं भालें. असे जे तुम्ही आताच म्हणाला, वें बगनाप्रमाणे तुम्ही टाक्न थाल. (१०-१०८-८). रत्न ४८० पणी म्हणतात-बरे, सरमे । ते सगळे असं दें, गायींचा शोष कान येण्याविषयीं देवांनी तुजवर सक्ति केली आहे असे दिसते. मणून तर तूं. येथपर्यंत वणवण करीत आलीस. बरे, आता आलीस ती आलीस. आम्ही तुला आमची वहीण समजतों, आता पुनः तिकहे इंद्राकडे जाउंच नकोस। माम्ही त्या तुझ्या द्राच्या गायी पर्वतामध्ये लपवून ठेविल्या आहेत; त्या आपसांत मोदून घेक म्हणजे झाले. (१०-१०८-९). रत्न ४८१ वें सरमा म्हणतेपणीहो ! खरं सांगू तुम्हाना, मी तुमचा भाऊपणाहि जाणत नाही व यहीणपणाहि ओळखत नाही. हे सर्व तो इंद्र जाणतो आणि से भयंकर अंगिरस जाणतात. हे पके ध्यानात ठेवा की, मी इंद्राकडे गेले. म्हणजे तुम्ही चोरून आणलेल्या गायी पुनः परत नेण्यासाठी ते माझे इन्द्रादि देव तुमच्या या स्थानावर हमखास चढाई करून येतील. म्हणून तुम्हांस पऱ्या बोलाने सगिर्ते की, तुम्ही आतां गायींचा नाद सोडून आपला जीव बचावण्यासाठी येथून दुसरीकडे मुकाट्याने पळून जा !! निघून जा कसे !! (१०-१०८-१०). पुनः सांगते की तुम्ही येथून दूर-अति दूर-पळून जा! तुम्ही बंधनात ठेविलेल्या गायी स्तोत्राच्या योगानें इन्द्राचे साह्य मिळवून वृहस्पतिप्रमृति ऋषि पर्वतांतून बाहेर काढतील. आणि याप्रमाणे तुम्ही लपवून देविलेल्या गाई बृहस्पति पुनः परत मिळवील. आणि त्या परोबरच सोम, ग्रावे आणि मेधावी अंगिरस ऋपीहि त्या प्राप्त करून येतील. (१०-१००-११).

·(४९०)
।
रत्न ४८२ वें
राहु मसजाया कपि, विश्वेदेव-देयता, ग्रिष्टुप-छंद
अपचारी परति वेधिमिषः स देवानी भरत्येकमहम् ।
सेन जायामन्ये पिन्टरपतिः सोमैन नाता जुई। न देवाः ।।
॥१०-१०९-५ ।।
स्मा.वि.दे.
रत्न ४८३३
जमदनि भार्गव कपि, मारपतीला भारती-देवमा प्रियुप-छेद
आ नो या भारती सूर्यमेत्यिा मनुष्वदिए तयन्ती
मिलो देवीलाईरेद स्योन सरस्वती स्वपैसः सरन्तु ॥
।। १०-११०-८॥
रत्न ४८४
समलि भार्गव कमि, वाहादेपत्ता, बिष्टुपुराद
मपो जातो व्यमिमीन याग्निदेवानामभवापुगेगाः ।
अस्य होः प्रदिस्तस्य याचि स्वाहांकृत हविदन्तु देवाः ।।
।। १०.११०-११।
रत्न ४८५
ऐप मम प्रभटम ऋषि नद-देवता, विए-द
दं ने पात्र मर्नविमिन्ट पिया मोमेमना शेतातो।
पुर्ण बहापो मंदिरस्य मयो यं विश्व इदभिहन्ति दे॒वाः ।।
॥ १०.११२-६ ॥
म्मा.वि.
नि पु साँद गगने गा रखामा विमं कवीनाम् ।
नने सक्रियते किं चनारे महामक मंघभित्रम ।।
॥ १०-११२-९।।

·(४९१) . रत्न ४८२.३ अहो देवहो ! जो ब्रह्मचारी आहे तो सर्व यशकमौत मोठा तत्पर असतो. स्तोत्र गाऊन व हवि अर्पण करून देवांना प्रसन्न करणारा होसाता तो जणु काय देवांचा एक घटकच होऊन बसतो. म्हणून देवानां ज्याप्रमाणे 'जुह' (यज्ञपळी) मिळाली, त्याप्रमाणे बृहस्पतीने सोमाने नेलेली पली परत मिळविली' (१०-१०९-५). रत्न ४८३ - मनुष्याप्रमाणे स्वकर्तव्य जाणणारी इळा, भारती व सरस्वती या आमच्या यशात आगमन फरोत ! त्या तिघीहि पुण्यवान असून या मुखकारक दर्भासनावर बसोत ! (१०-११०-८) रत्न ४८४वें जन्मल्याबरोबर अग्नि देव हा यश निर्माण करता झाला आणि म्हणून तोच देवांचा पुढारीहि पण बनला. यज्ञाच्या अग्रस्थानी असलेल्या अग्नीच्या मुखामध्ये स्वाहा म्हणून अर्पण केलेलें हविरन्न देव भक्षण करोत ! (१०-११०-११). रत्न ४८५३ हे इन्द्र देवा । हे तुझें चमसपात्र आम्हास फार दिवसांनी मिळाले आहे. तर, देवा ! त्यातून तू आतां सोमपान कर ! ते पात्र मदकारक अशा योमरसाने भाम्ही तुजप्रीत्यर्थ भरून ठेविले आहे. आणि सर्व देवहि त्याचीच इच्छा धारण करतात. (१०-११२-६).हे गणपते । तूं या आमच्या स्तोतृजनांत सुखाने येऊन पैस! कारण तुला विद्वानातला अत्यंत योर विद्वान् म्हणून समजतात. तुला वगळून कोणतेहि कृत्य-मग ते दूर असो वा जवळ असो-केले जात नाही, हे इन्द्र देवा ! महान व पूजनीय अशा या आमच्या सोमाची नाना रूपाने पूर्णता कर ! .

·(४९२)
रत्न ४८६वें
पर्मचापि, विधेदेव-देवता, नियुएईद
धर्मा समन्ता त्रिवत व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्चा जगाम ।
दियस्पयो दिषिपाणा अवेषन्यिदुर्देवाः सहसामानमर्कम् ।।
॥ १०.११४-१॥
तिम्रो देष्टाय नितीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वहयः ।
तासां नि चिक्युः कवयों निदान परषु गुयेषु व्रतेषु ॥
॥१०-११४-२॥
चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा धृतप्रेतीका युनानि यस्ते।
तस्या सुपर्णा वृषणा नि पेंदतुर्यत्र देवा देधिरे भागधेयम् ।।
॥१०-११४-३ ॥
रत्न ४८७ में
धर्मऋषि, विश्वेदेव देवता, जगती द
एक सुपूर्ण स समुद्रमा विवेश स इदं विश्व मुवन वि चष्टे ।
तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्त माता रैहि स उ रेव्हि
भातरम् ॥ १०-११४-४॥
रत्न ४८८ वें
धर्म-धि, विश्वेदेव देवता, त्रिष्टुप् छंद
सुपण विप्राः कवयो वचौभिरेकं सन्त बहुधा कल्पयन्ति ।
उन्दोसि च दर्धतो अध्वरेषु प्रहान्सोमस्य मिमते द्वादश ॥
॥१०-११४-५॥

·(४९३) बल ४८६ धे दिगंतापर्यंत माशणारे अग्नि म मादित्य या देवांनी आपल्या सगझगीत जाने हे सर्व त्रिभुवन जसे काही कोंदून सोडलें आहे ! अंतरिधातील वायु हा त्या दोघांच्या प्रेमातला आहे. तेजस्वी व पूजनीय अशा सूर्यापासून देवांनी आपले तेग प्रथम प्राप्त कान घेतले आणि मग त्यांनी पृथ्वीनर पाऊस पाडला. (१०-११४-१).'पृथ्वी, आकाश य पुलोक या तीनहि लोकांत अधिष्ठित झालेल्या अभिप्रभृति देवांची लोक अन्नदानार्थ म्हणून उपासना करतात. विशालकीर्ति व दूरदशी असे हे देष की उपासना जाणतात. जे शनी आहेत, सेच या विश्वाचे मादिकारण जाणं शकतात. आणि त्यांनाच उत्कृष्ट प गूढ अशा यमनियमात्मक मात्र पूर्ण शान असते. (१०-११४-२). जिला चार कोपरे आहेत, जी स्त्रीरूप आहे, जी सुंदर अलंकारानी विभूषित आहे, जी एतमुखी आहे. अशा प्रकारची ही वेदि, तिच्या ठायीं सर्व यशयागादिकाचे कर्मशान केंद्रीभूत झाले आहे. आणि म्हणून येथेव देवांना हवि मर्पण करणारे यजमान व त्यांचे पुरोहित येऊन मसतात आणि येथेच देव येऊन आपापला हविर्भाग प्रहण करतात. (१०-११४.३). रत्न ४८७ चें एक पक्षी अंतरिघात शिस्न, वेणूनच सो सर्व विश्वाचे निरीक्षण करीत असतो. अशा प्रकारच्या देवाला मी परिपक्व मनाने माझ्याजवळ असलेला भसा पाहत आहे. तेथे माता त्याला चाटीत असते आणि सोहि तिला चाटीत असतो. (१०-११४-४). रत्न ४८८३ परखता तो पक्षी एफच आहे. असे असले तरी ज्ञानी लोक आपल्या प्रतिमेने स्याला अनेक प्रकारचा कल्पून, त्याचे स्तुतिस्तोष गात असतात. आणि अध्वर यागांत म्हणण्यासाठी म्हणून त्यांनी गायश्यादि सात छंदाची धारणा केली असून, देवांना सोमरस अर्पण करण्यासाठी म्हणून चारा ग्रहपाने निर्माण करून ठेविली आहेत. (१०-११४-५),

·(४९४)
पशिौंश्च चतुर्र कल्पयन्तश्छन्दांसि च दर्धत आद्वादशम् ।
यज्ञ दिमार्य कवयो मनीप ऋक्सामाभ्या प्र रथ वर्तयन्ति ।।
1॥१०-११४-६॥
चतुर्दशान्ये महिमानौ अस्य त धीरो वाचा प्रणयन्ति सप्त । ,
आमान तीर्थ क इह प्र वोचयेन पृथा प्रपिबन्ते सुतस्य ।
॥१०-११४.७॥
सहस्रधा पञ्चदृशान्युक्था यावद् द्यावापृथिवी तावृदित्तत् ।
सहसघा महिमान सहस्र यावदह्म विष्टिन तावती वाक् ।।
॥ १०-११४-८॥
करछन्दसा योगमा वेद धीर को धिष्ण्या प्रति वाच पपाद ।
कमृत्विामष्टम शूरमाहुई। इन्द्रस्य॒ नि चिकाय क स्वित्।।
॥ १०-११४-९॥
भूम्या अन्त पर्येक चरन्ति रथस्य धूर्षु युक्तासौ अस्यु ।
श्रमस्य दाय विभजन्त्येम्पो यदा यमो भवति हुम्ये हित ॥
॥ १०-११४-१० ॥
रत्न ४८० वें
भिक्षु भागिरस ऋपि, धनादान स्तुति देवता, जगती-घद
न पाउ देखा क्षुधमिध देदुस्ताशितमुप गच्छन्ति मृत्यवः ।
उतो रयि पृणतो मोप दस्यायुतापृणन्महितार न विन्दते ।।
॥१०-११७-१॥
श्री वि अनदान व अवदान स्तुति

·(४९५) छत्तीस आणि चार म्हणजे चालीस . महपाने खोमुरसाने भरून ठेवणारे आणि स्तुतिस्तोत्रारमा बारा छंदे धारण करणारे असे हे कविजन आपल्या युद्धीच्या योगाने यज्ञ निर्माण करून, 'ऋक् साम या दोन चाकाच्या योगाने तो यज्ञरूपी रथ चालविते शाले. (१०-११४-६). या यशाच्या आणखी चौदा विमूति आहेत, तो यज्ञ-रय रातर्षि हे शस्त्रादि स्तोत्ररूपाने रतुति करून चालवीत असतात. ज्या यशरूपी मार्गाने देव ययेछ सोमपान करते झाले, त्या व्यापक व पापनाशक तीर्थाचे यथार्थ वर्णन येथे कोण बरे करू शकेल १ (१०.११४७) ब्रह्मादिस्तवपर्यंत जे सहसावधि देह आहेत, त्या देहोगये फक्त चक्षुषोत्रादि पंधरा अंगच मुख्य आहेत. द्यावापृथ्वीचे जेवटै परिमाण असते,तेवढ्याच परिमाणाचा आत्माहि असतो. सहसावधि ठिकाणी सहसावधिव्यवहार - विषय असतात. ब्रह्म हे विविध. प्राणिदेहरूपाने जेवढ्या परिमाणाचे असते, तेवढ्याच परिमाणाची वाणीहि पण असते. (१०-११४-८). छदाचा विनियोग जाणणारा असा शहाणा कोण आहे! ऋस्विजांची विष्ण्यादि सप्त स्थाने व तदई वाणी यांचं प्रतिपादन कोण करतो १ सात ऋत्विजांचे स्वतत्र असें आठवें स्थान कशाला म्हणतात ? इन्द्राचे ऋक्-सामरूपी हरी नायाचे घोडे यथार्थ जाणणारा असा कोण आहे । (१०-११४-९) हे घोडे पृथ्वीच्या अदापर्यंत जाऊन पोंचतात. तेव्हा ते रथाच्या धुरेला जोडलेले असतात. सूर्य जेव्हा रात जाऊन यसतो, तेन्हा देव या घोड्यांना श्रमहारक असे घासादि खाद्य खावयास देतात. (१०-११४-१०). रत्न ५८९ वें देवानी मनुष्यमात्रांना वस्तुतः क्षुधा दिली नसून, प्रत्यक्ष वषच दिला आहे, असेंच का म्हणाना ! कारण दुसन्यास न देतां जो आपण एकटाच अन्नाचा उपभोग घेतो, त्याला देखील मृत्यु हा अखेर गठितोच की नाही ! क्षुधिताला जो अन्नदान करतो, तोच खरा दाता."होय ! जो क्षुधिताला अन्न देऊन त्यास संतुष्ट करतो, त्याची लक्ष्मी घरातून केव्हाहि पाय बाहेर फादीत नाही. पण जो दुसऱ्याला दानधर्म करीत नाही, त्याला मात्र मुखविणारा असा जगात कोणीच भेटत नाही ! (१०-११७-१). -

·(४९६)
य आधाएं एकमानाय पिवोऽनंगनसनफ़ितायोपजामु ।
स्पिरं मनः कृणते सेरते पुरोतो चिास महितारं न विन्दते ।।
।।१०-११७-२॥
रल ४९० में
भिकागिरम कपि, धनादाम-देवता, निष्टुप्-वंद
सोमो यो गृहये ददान्यनकामाय घरते कृशाय ।
मम भाति पामना उतापुरी कृणुते सायम् ।।
।। १०.११७-३॥
स्मा. बि.धनापदान प्रसा
न स रादा पो न ददाति सवै सामुवे सर्चमानाय पिरयः ।
पारमा प्रेमान सदोको अस्ति पणन्वगन्यमरण चिदिन्छेत् ।।
॥१०-११७-४॥
पीपादिमाधमानाय तान्दापीपाराम पश्येत पन्धाम् ।
यो हिने चक्राऽयम यमुपै तिष्ठन्न रायः ।।
॥१०-११७-५॥
भोपम विन्दले चेताः मयं मयोमि
पध इरम तस्य।
नारमग पुनि नो समय केमो मति केवलादी ।
१०-११७-६॥

·(४९७) जो स्वतः धनधान्यादिकांनी संपन्न असूनहि दुर्बल,दरिद्री क्षुधामस्त अशा घराप्रत आलेल्या याचकास मन क्षुद्र करून अन्नदार करीत नाही व आपण एकटाच त्यावर यथेच्छ ताव मारतो, त्याला जगांत सुखविणारा असा कोणीच लाभत नाही ! (१०-११७.२) रत्न ४९०३ अनाची इच्छा धरून घरी आलेल्या व भिक्षार्थ मिरभिर भटकणान्या अशा कश मनुष्याला जो अन्नदान करतो, तोच खरा दाता होय! अशा दात्यालाच देवयजनाचे इष्ट फल मिळते आणि शत्रु देखील त्याची औदार्य- वृत्ति पाहून त्याचे मित्र होतात ! (१०-११७-३) सदोदित आपल्या सहवासांत असून आपली अहर्निश संवानाकरी करणाऱ्या मित्राला जो भोजनास बोलावीत नाही, तो त्याचा खरा मित्रच नव्हे ! अशा कृपणाचें मित्रत्व सोडून तो केव्हातरी दुसरीकडे निघून जाणारच. असे झाले म्हणजे तो सोडून गेलेला मित्र मग जर दुसऱ्या उदार पुरुषाच्या आधर्याची इच्छा करील, तर मग त्या कृपणाचे घर हे घरच नन्हे ! (१०-११७-४) जो संपन्न आहे अशा भाग्यवंताने द्रव्याची याचना करीत घरी आलेल्या धनार्थीला यथाशक्ति धनदान करून त्यास सतुष्ट करावे. असे झाल्यास तो दाता पुण्यमार्ग पाहील | चालत्या रथाची चाके जशी वरखाली फिरत असतात, तद्वत् ही लक्ष्मी झाली तरी एकाला सोडून दुस-याकडे, त्याला सोडून तिसन्याकडे अशी सारखी फिरत असते. (१०-११७-५) जो कृपण स्वभावाचा खाष्ट पुरुष आहे, त्याला अन्नसपत्ति मिळणे, हे खरोखर व्यर्थ- अगर्दी व्यर्थ आहे. मी हा ऋषि अगदी सत्य सत्य सांगतो की, ते ज्याचें अन्न झणजे केवळ मृत्युच होय ! जो देवादिकांना व इष्टमित्रांना अन्न देऊन संतोपवीत नाही, असा एकटाच खाणारा तो कंजूष मनुष्य केवळ पापीच होय !(१०-११७-६) *.३२

·(४९८)
कपन्नित्फाल आर्शितं कृणोति यत्नप्यानमर्प वृक्ते चरित्रः ।
बदब्रह्मादतो पनौयान्पृणनापिरपृणन्तमभि प्यात् ॥
11१०-११७-७॥
एकपायाँ द्विपदो वि चक्रमे द्विपात्रिपादमभ्येति पश्चात् ।
चतुष्पादेति द्विपदामभिस्वरे संपस्यन्पड़तीरुपतिष्टमानः ।।
।। १०-११७-८॥
समौ चिदस्तौ न समं विविष्टः समातरां चिन्न समं दुहाते ।
यमयौश्चिन्न समा वार्याणि ज्ञाती चित् मन्तौ न समं पृणीतः ।।
॥१०-११७-९॥
रत्न ४९१ वें
हिरण्यगर्भ प्राजापत्य-ऋषि, क (प्रजापति)-देवता, ग्रिएप-छंद
हिरण्यगर्भ समवर्तता भूतस्य॑ जातः पतिरेक आसीत् ।
स दोधार पृथिवीं चामुतेमा कस्मै देवार्य हविर्षा विधेन ।।
।। १०-१२१-१॥
श्री. वि. (वरुणप्रघास) याज्या. स्मा. वि. साय औपासन प्रजापति-
उपस्थान, पुण्याहवाचन, दक्षिणा-अर्पण.
य आत्मदा बल्दा यस्य विश्व उपासते प्रशिप यस्य देवाः ।
यस्य छायामृत यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
॥ १०-१२१.२॥

·(४९९) पहा, नांगर हा स्वतः जमिनीत शिरून मालकाला धान्य मिळवून देतो. त्याचप्रमाणे जो परोपकारी असतो तो स्वतः श्रम घेऊन अरलेल्यास मार्गदर्शन करतो. त्याचप्रमाणे बालपणापासून छम करून विद्या शिकून दुसन्यास शान सांगणारा ब्राह्मण ते न सांगणान्यापेक्षा अधिक प्रिय होतो आणि तसेच अन्नदान करून याचकाला संतुष्ट करणारा असा जो परोपकारी आहे तोच खरा आप्त असून, तोच दानधर्म न करणाऱ्या कवडी- चुंबकाचा खात्रीने पराभव करतो. (१०-११७-७) ज्याच्याजवळ एक माग संपत्ति झणजे थोडी पुंजी आहे तो उद्या दुप्पट पुंजी असणान्याला जाऊन मिळतो,व तोच पुढे कालांतराने तिप्पट पुजीवाल्यासहि जाऊन गाठता. याच्या उलट ज्याच्याजवळ चौपट द्रव्य आहे तो सुस्थिति भोगत असता कालचक्र फिरून एकगद धनवन्ताच्या पंक्तीत येऊन बसतो । (झणून मीच काय तो श्रीमंत असा कोणी गर्व वाहूं नये.) (१०.११७.८) आपले दोन्ही हात सारखेच असले, तरी ते सारवंच कार्य करू शकत नाहीत. वत्स असलेल्या दोन घेनू झाल्या तरी सारख्याच प्रमाणात दूध देत नाहीत. एकाच आईपासून झाली जुळी भावई सारखाच पराक्रम गाजवीत नाहीत. त्याचप्रमाणे एकाच कुलात जन्मलेले सगळे सारखेच दानशूर नसतात. (म्हणून आपल्याजवळ जे काय असेल, त्यातून काही तरी याचकास यथाशक्ति देत जावें) (१०-११७-९). रत्न ४९१ चें या ब्रह्मोहान गरूपाने राहिलेला प्रजापति देव हा हे सर्व प्राणिजात उसन हाययामा पूर्वी स्वतःच प्रथम देहधारी झाला. याप्रमाणे उत्पन्न होताच, तो एकमेवाद्वितीय असल्यामुळे अर्थात्च या सकल जीवसृष्टीचा तोच ईश्वर बनला अंतरिक्ष, स्वर्ग व पृथ्वी या तीनहि लोकांचे घारण तोच एक देव करतो. अशा या प्रजापति देवाला उद्देशून आम्ही हविर्भाग अर्पण फरतो. (१०-१२१-१). जो उपासकांना सायुज्य देतो, सामर्थ्य देतो, ज्याची आशा सर्व जग शिरसा प्रमाण मानते, आणि देवदेखील ज्याचा शन्द तोलून धरतात, त्याचप्रमाणे ज्याची ज्ञानपूर्वक उपासना मुक्तीला व अशानपूर्वक उपासना जन्ममृत्यूला कारण होते, अशा त्या प्रजापतिदेवाला उद्देशूनच आम्ही हविर्भाग अर्पण करतो. (१०-१२१-२).

·(५००)
य प्राणतो निमिपतो महित्वक इटाजा जगतो यमूर्य ।
य ईश अस्य द्विपदचतुष्पद स्मै देवार्य हविषा विधेम ।।
॥१०.१२१-३॥
यस्येमे हिमपतो महित्या यस्य समुद्रं रसा सहाहु ।
यस्यमा प्रदिशी यस्य॑ वाहू वस्मै देवाय पियो विधेम ।।
॥१०-१२१-४ ॥
येन घोरुमा पृथिवी च दृव्हा येन स्व स्तमित येन नाक ।
यो अन्तरिक्ष रजसो विमान कस्मै देवाय हविषा विधेम ।।
॥१०-१२१-५॥
य नन्दसी अपमा तस्ताने अभ्यक्षता मनसा रेज॑माने
यत्राधि मर उदितो विभाति कस्मै देवार्य हविषा विधेम ।।
॥ १०-१२१-६॥
आपो ह यादहतीविश्वमाय गर्भ दर्धाना जनयन्तीग्निम् ।
ततो देवाना समवर्ततासुरेक क्स्मै देवार्य हविर्षा विधेम ।।
॥ १०-१२१-७॥
यचिदापौ महिना पर्यपैश्यदक्ष दाना जनयन्तीर्यज्ञम् ।
यो देवेषधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविर्षा विधेम ||
॥ १०-१२१-८॥
मा नौ हिंसीजनिता य पृथिव्या यो वा दिव सत्यधर्मा जजान ।
यापचन्द्रा बृहतीनजान कस्मै देवार्य हुविर्षा विधेम !!
॥ १०-१२१.९॥

·(५०१) श्वासोच्छ्वास करणान्या व डोळे उघडझांक करणान्या अशा सकल जीव- जाताचाजो एकटाच अधिपति झाला आणि जो त्या द्विपाद व चतुष्पाद प्राणि- मानावर आपली सत्ता चालवितो,अशा त्या सुखस्वरूप प्रजापति देवाला उद्देशून आम्ही हविर्भाग अर्पण करतों (१०-१२१-३). ज्याच्या सामर्यामुळे हिमालय प्रभृति पर्वत आणि नासहित समुद्र निर्माण झाले असे म्हणतात आणि तसेंच ज्याच्या महिन्याने दिशा व उपदिशा वाहू म्हणून गणल्या जातात, अशा त्या प्रजापति देवाला सोडून आम्ही दुसन्या कुणाची उपसना . करावी ? (१०-१२१-४) ज्याच्यामुळे द्युलोक उप झाला, पृथ्वी स्थिर झाली, स्वर्ग स्तंभित झाला व आदित्य लोक सावरून घरला गेला आणि जो आकाशति मेघ निर्माण करतो, अशा त्या प्रजापतीला सोडून आम्ही दुसन्या कोणत्या देवाची उपासना फरावी ! (१०-१२१-५) तेजस्वी असे अंतरिक्ष व स्थिर अशी पृथ्वी ही ज्याचें मनःपूर्वक दर्शन घेतात, व उदय पावणारा सूर्य हा ज्याच्या प्रभावाने आकाशात प्रकाशतो, अशा त्या प्रजापति देवाला उद्देशूनच आम्ही हविर्भाग अर्पण करतो. (१०-१२१-६). अग्निप्रभृति सर्थ भूतजातास उत्पन्न करणारे आणि तदर्थ गर्भरूपी प्रजापतीला धारण करणारे असें उदक ज्याच्या महिन्याने सर्व विश्वाला व्यापून राहिले व ज्याच्यापासून देवांमध्येहि प्राणशक्ति निर्माण झाली, अशा त्या मुखस्वरूप परमेश्वराला उद्देशूनच आम्ही पुरोडाशादि हविरन अर्पण करतो. (१०-१२१-७). यशोपलक्षित सर्व विकार- जाताला उत्पन्न करणारे, व तदर्थ वर्धिष्णु अशा प्रजापतीला धारण करणारे असे उदक ज्याने आपल्या महिन्याने पूर्णतः जाणले २ जो देवाचाहि ईश्वर बनला, अशा त्या सुखधाम परमेश्वराला सोडून आम्ही कोणत्या देवाला हविभाग द्यावा १ (१०-१२१-८) ज्याने पृथ्वी उत्पन्न केली, स्वर्ग उत्पन्न केला, जो सत्यधर्माचा परिपालक आहे, असा तो हा प्रजापति देव आमनी हिंसा न करो ! त्यानेच या मोठ्या व आल्हाददायिनी नद्या निर्माण केल्या. अशा त्या प्रजापतीला सोडून आम्ही दुसऱ्या कोणत्या देवाची घरे उपासना करावी ! (१०-१२१-१).

·(५०२)
प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्धा जातानि परि ता बभूव ।
यामास्ते जुडुमस्तनौ अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ।।
॥१०-१२१-१०॥
स्मा. वि. भोजन-संकरप, भापोशन, म्याहति मंग.
रल ४९२ वें
पाच् भृिणी-कपि, भारमा देवता, ग्रिष्टुप् छंद
अहं रुद्रेभिर्वसुभिधराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः ।।
अहं मित्रावरुणोभा विभHहमिन्द्राशी अहमचिनोभा ॥
॥ १०-१२५-१॥
स्मा.वि. देवीसूक्त
रत्न ४९३३
वान् भाभणी-कपि, भारमा-देवता, जगती छंद
अहं सोममानस विभHहं बटारमुत पुषणं भगम् ।
अहं दधामि द्रविणे विम॑ते सुप्राव्ये यज॑मानाय सुन्वते ।।
॥ १०-१२५.२ ॥
रत्न ४९४
पाप भामणी-कपि, भारमा-देवता, निष्टुप-छंद
अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुपा प्रथमा यज्ञियांनाम् ।
ता मो देवा न्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थानां भूर्यावेशयन्तीम् ।।
।। १०-१२५-३॥
मा सो वनमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य १ शृणोत्युक्तम् ।
अमन्तयो मा त उप क्षियन्ति युधि श्रुत अद्वियं ते वदामि ॥
।। १०-१२५-४॥

·(५०३) हे प्रजापति देवा ! या सर्व भूतज्ञाताला ग्यापून टाकण्यास तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताहि देव समर्थ झाला नाही. हे देवा ! ज्या इछेने आम्ही तुला हविर्भाग अर्पण करू इच्छितो, ती आमची इच्छा तुझ्या कृपेनें सफल होवो आणि आम्ही संपत्तीचे मालक होऊ,असे घडो! (१०-१२१-१०) रत्न ४९२ ३ ही जी मी वायुरूपी आदिशक्ति ती रुद्र व वसु योजबरोबर फिरत असते. तशीच आदित्य व विश्वेदेव यांच्याबरोबरहि मी हिंडत असते. मित्र व वरुण या दोघांना धारण करणारी मीच होय ! तसेच इन्द्र, अमि व अश्विदेव यांनाहि पण मीच धारण करतें (१०-१२५-१)! रत्न ४९३ - शचा नाश करणाऱ्या सोमाला धारण करणारी मीच आहे! त्वष्टा, पूषा, व मग यांनाहि धारण करणारी ती मीच ! त्याचप्रमाणे हविर्युक असणान्या ६ देवाना हविर्भाग अर्पण करणाऱ्या यजमानाला ऐश्वर्य देणारी पण मीच आहे ! (१०-१२५-२ ) रत्न ४९४ वें भी सर्व जगाची स्वामिनी आहे ! उपासकाला सर्व प्रकारची संपत्ति मिळवून देणारी, परतत्त्वाचे साक्षात् ज्ञान करून घेतलेली, व यशाई देवांत प्रमुख अशी काय ती मीच आहे ! विविध प्राणिजातात भविष्ट होऊन राहिलेल्या त्या मला देवांनी अनेक ठिकाणी स्थापन केली आहे. (१०-१२५-३). जो जो म्हणून अन्न खातो, जो जो हे विविध जग पाहतो व जो जो शन्द श्रवण करतो, तो तो ती ती क्रिया माझ्यामुळेच करीत असतो. याममाणे सर्वांच्या अंतर्यामी असणान्या मला जे जाणत नाहीत, से संसारात हीनावस्थेत राहतात. हे सुप्रसिद्ध मित्रा ! ऐक. श्रद्धा ठेवण्या- सारखे सत्यशानच मी तुला सांगत आहे. (१०-१२५-४)

·(५०४)
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेमिस्त मार्नुपेभिः ।
ये कामये तंतमु कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषि तं सुमेधाम् ।।
॥१०-१२५-५॥
अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शवे हन्तवा ठे।
अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश ॥
॥१०-१२५-६ ॥
अहं सुवे पितरमत्य मुर्धन्भम योनिरप्स्वन्तः समुद्र ।
ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वोता या वष्मणोप स्पृशामि ॥
॥ १०-१२५-७॥
अहमेव वात इव प्र वाम्यारभमाणा मुवनानि विश्वा ।
परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना स बभूव ।।
॥१०-१२५-८॥
रत्न ४९५३
गुल्मलयपि शैलूपि ऋपि, विश्वेदेव-देवता, उपरिवृहती ईद
न तमहो न दुरितं देवासो अष्ट मत्यम् ।
सुजोसो यमर्यमा मित्रो नयन्ति यरुणो अति दिपः ।।
॥१०-१२६-१॥
तद्धि वयं वृणीमहे वरुण मित्रायमन् ।
येना निरईसो युय पाय नेया च ममति द्विपः ।।
॥१०-१२६-२॥

·देव व मनुष्य यांना ज्या ज्ञानाचा साक्षात्कार झाला, अरों शानच मी तुला सांगत आहे. ज्याला मी वाचविण्याची इच्छा करते, त्याला मी समर्थ करते, त्याला मी सष्टा बनविते, त्यालाच मी ऋषि बनविर्ते आणि त्यालाच मी ज्ञानीहि पण करते ! (१०-१२५-५). वेदविद्येचा द्वेष करणारा असा जो दुष्ट चांडाळ आहे, त्या ब्रहाद्वेष्टया दुष्ट शत्रूला बाणाने माझ्न धुळीत लोळविण्यासाठी रुद्र देवाचे धनुष्य जोडून सज्ज करणारी ती मीच होय ! लोकरक्षणार्थ रणधुमाळी माज- विणारी तीहि मीच! या द्यावापृथ्वीमध्ये सर्वत्र व्यापून असणारी अशी काय ती मीच आहे ! (१०-१२५-६) मी धुलोकाला उत्पन्न करते. माशें उत्पत्तिस्थान जलमय अशा अंतरिक्षामध्ये आहे. तेथूनच मी सर्व भुवनात प्रवेश करून सर्वत्र विविधरूपानी नटून राहिलेली आहे. तशीच मी स्वर्गालाहि न्यापून आहे. फार काय सर्व विकारजाताला मी माझ्या मायात्मक देहानें स्पर्श करून आहे. (१०-१२५-७) सर्व जगाला निर्माण करण्यास प्रवृत्त झालेली मी वान्याप्रमाणे सर्वत्र सचार करीत असते. मी द्यावापृथ्वीच्या पलीकडे असून, माझ्या महिन्यानेच मी एवढी कर्तृत्वशालिनी झाले आहे ! (१०-१२५-८) रत्न ४९५ ३ अहो देवास देव हो ! ज्या भक्ताला अर्यमा, मित्र व वरुण हे एक होऊन, स्याच्या शत्रूचा धुव्वा उडवून, त्यास इष्ट स्थळी सुखरूप पोचवितात, त्या मक्ताला पातक व वस्फलात्मक संकट याची मुळीसुद्धा याचा होत नाही. (१०-१२६-१) मित्र, वरुण, अर्यमा देव हो! ज्या रक्षणाने तुम्ही आमचे पापापासून रक्षण करतां व शत्रूच्या तावडीतून पार करून आम्हांस अभीष्ट प्राप्त करून देता, त्या रक्षणशक्तीची आम्ही तुमच्याजवळ याचना करतो. (१०-१२६-२).

·(५०६) रत्न ४९६ व कुशिक सौमर-कपि, रात्रि-देवता, गायत्री छंद. रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्यरक्षभिः । विश्वा अधि श्रियोऽधित ॥ १०-१२७-१ ।। श्री. वि. राग्रीस्तव. दुस्वमनाशनार्थ पायस होम- ओवा अमर्त्या निवौ देव्युद्वतः । ज्योतिषा बाधते तमे ॥ १०-१२७-२ ।। निस स्वसारमस्कृतोषस देव्यायती। अपे१ हासते तमै ॥ १०-१२७.३ ।। सा नौ अद्य यस्यां वयं नि ते यामुन्नविदाहि । वृक्षे न वसतिं वयं ॥ १०-१२७-४ ॥ नि प्रामासो अविक्षत नि पद्वन्तो नि पक्षिण । नि इथेनासश्चिर्यिन ॥ १०-१२७-५ ॥ याचा वृक्य? वृक यायं स्तेनमून्य । अर्या न सुतरां भव ॥ १०-१२७-६ ।। उप मा पेशित्तम कृष्ण व्यक्तमस्थित । उप ऋणे यातय ॥ १०-१२७-७ ॥ उप ते गा इवाकर वृणीष्व दुहितर्दिवः । रात्रि स्तोम न जिग्युपै ।। १०-१२७-८ ।।

·(५०७) रत्न ४९६वें असून, ज्या अनेक प्रदेश व्यापून सोरणारी ही देवी रात्र आता जवळ जवळ येऊ लागली आहे. आकाशांत लुकलुकणारी नक्षत्रे हे तिचे डोळे डोळ्यांनी ती सर्वत्र पाहात असते. अर्थात् तिने सर्व प्रकारचे रमणीय सौंदर्य धारण केले आहे. आहे. (१०-१२७-१). त्या अमर देवीने अंधकाराने प्रथम आकाशाला व्यापून सोडले. नंतर हळूहळू उंच ५ सखल प्रदेशहि घेरुन टाकले. आणि मग मह-नक्षत्रादिकांच्या तेजाने तो अंधारहि नाहीसा केला। (१०-१२७-२) ही देवी रात्र प्रकट झाल्यावर पुढे काही वेळाने भापली भगिनी जी उपा तिला तिने प्रकाशाने विभूषित केले. आणि ती उषा देवी आली न आली त्या अंधकाराने पार तेथून धूम पळ काढला ! (१०-१२७-३) रात्र आली म्हणजे आम्ही मुखार्ने झोपी जावा. अशा प्रकारची ती रात्र आम्हास क्षेमकर होषो । (१०-१२७.४ ) रात्र आली म्हणजे सर्व लोक झोपी जातात. तसेच गायी-बैल, पशु-पक्षी आणि जलद धावणारे बहिरी ससाण्या- सारखे प्राणी हेही निद्रावश होतात.(१०-१२७ ५) हे रात्री देवी ! लोडगा काय, अथवा लांडगी काय अपवा यांसारखे इतर हिंस प्राणी तरी काय या सर्वांना आम्हापासून दूर हुसकावून लाव ! चोरांना दूर पिटाळून दे! आणि आम्हाला क्षेमकर हो ! ( १०-१२७-६ ) सर्वत्र पसरून राहिलेला हा फाळाकुट्ट अंधःकार माझ्याजवळ आला आहे. तर हे उपा देवी ! भकाचे ऋण जसे धनदान करून नष्ट करतेस तद्वत् हा अधारहि पण नष्ट करून टाक की 1 (१०-१२७-७) हे रात्री देवी ! मी तुझी स्तुति करून गाईप्रमाणे तुला मजकडे वळवितो. हे कन्ये ! शत्रूना जिहू इन्छिाणारा जो मी त्या माझ्या स्तोत्राप्रमाणेच हे हवि झाले तरी तूं झाले तरी तूं ग्रहण कर ! (१०-१२७.८).

·(५०८)
रत्न ४९७ वें
कुशिक सौभरि-पि, रात्रि-देवता, गायत्री छंद.
आ रात्रि पावि रजः पितरः
प्रायु
धामभिः
दिवः सदासि बृहती वि तिष्ठस आ तेषं वर्तते तमः ॥
॥१०-१२७ खिल २६-१।।
स्मा. वि. रात्रिसूक्त.
ये ते रात्रि नृचक्षसो युक्तासौ नतिर्न ।
अशीतिः सत्वया उतो ते सप्त सप्ततीः ।।
॥१०-१२७ खिल २६-२॥
रात्री प्रपद्ये जननी सर्वभूतनिवेशनीम् ।
भद्रा भगवती कृष्णा विश्वस्य जगतो निशाम् ।।
।।१०-१२७ खिल २६-३ ॥
संवेशिनी संयमिनी ग्रहनक्षत्रमालिनीम् ।
प्रपनोऽहं शिवा रात्री भद्रे पारमशीमहि ॥
॥ १०-१२७ खिल २६-४ ॥
स्तोप्यामि प्रयतो देवी शरण्यो बढचनियाम् ।
सहस्रसंमिता दुर्गा जातवेदसे सुनवाम सोमम् ।।
॥१०-१२७ खिल २६-५॥
स्मा.वि. दुगास्तोत्र.
शान्त्यर्थ तद् द्विजातीनामपिभिः सोमपाश्रिताः ।
ऋग्वैदे त्वं समुत्पन्नाऽरांतीयतो नि दहाति वेदः॥
|| १०-१२७ खिल २६-६॥
ये त्वां देवि प्र पन्ति ब्राह्मणी हव्यवाहनीम् ।
अविद्या बहुविद्या वा स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वो ॥
॥ १०-१२७ खिल २६-७ ॥

·(५०९) रत्न ४९७ चें हे रात्री देवी ! पृथ्वी, अंतरिक्ष व युलोक हे तीनहि लोक तूं आपल्या प्रतापार्ने भरून टाकतेस. विद्याल अशी तूं आकाशाच्या मध्यभागी राहून आपल्या कृष्णवर्ण अंधकाराने प्रकाशाला पार गाडून सोहतेस। (१०-१२७ खिल (२६.१) हे रात्री देवी ! तुझे लोकांना दिसणारे ९९, ८८, व ७७ असे. एकदर २६४ मारा आहेत. (१०.१२७ खिल २६-२) सर्व प्राप्याचा आधार, मंगलकारक, सामर्यसपन्न, सर्व जगाला काळोखांत गाडून टाकणारी अशा मातृस्वरूप रात्रदेवीला मी शरण जातो. (१०. १२७ खिल २६-३). सर्वांना आश्रय देणारी, संयमाने वागणारी, ग्रह-नक्षत्रादिकांच्या परिवारात शोभणारी, अशा मंगलमय रात्रीला मी शरण जातो. हे शुभप्रद देवा ! आम्ही या काळोखातून सुरक्षित पार पडू असे कर ! १०-१२७ खिल २६-४ पवित्र-आचरणाचा हा मी आता बवाना प्रिय, हजारोंना प्रिय व भत्त, परम आधारस्थान अशा दुर्गा देवीचे स्तोत्र गातो. (१०-१२७ खिल २६-५). हन्य वाहून नेणारी अशी जी तूं क्या तुला जो कोणी शरण येईल-मग तो विद्वान असो वा अविद्वान असो-तो सर्व संकटांतून खास पार होऊन जातो. (१०-१२७ खिल २६-७).

·(५१३) जे लोक पुण्यप्रद असे हैं दुर्गास्तोत्र भक्तीपूर्वक ऐकतात व जपतात, ते तीनहि लोकी सुविख्यात होत्साते, त्या तीनहि लोकांत पूज्यत्व पावतात. (१०-१२७ खिल २६-२१) ज्यांना पुत्र नाही त्यांना पुत्रलाभ होतो! ज्यांना संपत्ति नाही, त्यांना संपत्ति मिळते ! ज्याला दृष्टि नाही, त्याला दृष्टि येते आणि जो बद्ध असेल तो मुक्त होतो ! (१०.१२७ बिल २६-२२) जो रोगी असेल तो रोगमुक्त होतो, व जो निरोगी असेल तो धनवान बनतो ! याप्रमाणे ही दुर्गादेवी भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करणारी आहे। हे कात्यायनि ] तुला आमचा नमस्कार असो ! (१० १२७ खिल २६.२३). रत्न ४९८ वें हे अग्रिदेवा ! तुझ्या अनुग्रहाने माझ्यांत रणभूमीवर उत्तम वीरश्री चमकेल असे घडो । आम्ही तुला समिधानी प्रदीप्त करून तुझे शरीर हवि 'न सुपुष्ट करूं ! चारहि दिशांतील लोक माझ्याशी नम्रभावाने वागतील आणि तुझ्या अध्यक्षतेखाली आम्ही शत्रूवर विजय मिळवू असे पडो ! १०-१२८-१) सर्व देव या लढाईत मलाच मदत करणारे होवोत ! तसेंच इन्द्र, मरुत्, विष्णु व अग्नि हे देवहि मलाच मदत करोत ! त्याच- प्रमाणे अंतरिक्ष व स्वर्ग हे दोन्ही लोक मलाच मदत करोत ! आणि वायु देखील मला अनुकूल असाच वाहो। (१०-१२८-२) सर्य देव मला न्य आणून देवोत ! तसेच मला शुभ आशिर्वादहि अर्पण करोत ! माझे हातून देवांप्रीत्यर्थ पुष्कळ होमहवन घडो! देवाना होम अर्पण करणारे असे जे आमचे प्राचीन यज्ञोपासक आहेत, त्यांचा मजवर अनुग्रह होवो ! आम्ही शरीराने अहिंसित होत्साते वीरपुत्रांनी युक्त होऊ असे घडो ! (१०-१२८-३). माझ्याजवळ जी हवनद्रव्ये आहेत, त्या द्रव्यांनी देवा- प्रीत्यर्थ माझे ऋत्विज हवन करोत ! आणि माझ्या मनातील इच्छा फल- दूप होवोत ! कसलेंहि पापकर्म मला अधोगतीस न नेवो! हे विश्वेदेवहो ! तुम्ही आम्हास चार उपदेशाच्या गोष्टी सांगा की! (१०-१२८-४)

·.(५१०)
ये अग्निवणां शुमा सौम्या कतियप्यन्ति ये द्विजाः ।
तालापति दुर्गाणि नावेव सिन्धु दुरितात्यग्निः ।।
॥१०-१२७ खिल २६-८॥
टुगेंगु विषमे घोरे संप्रामै रिपुसंकेटे।
अचिोरनिपातेपु दुराग्रह निवाणि ॥
॥ १०-१२७ खिल २६-९।।
दुर्गेषु विषमेषु त्वं संग्रामेषु वनेषु च ।
मोहयित्वा में पद्यन्ते तेषां में अभ्यं कुरु ।।
॥ १०-१२७ खिल २६-१०॥
केशिनी सर्वभूतानां पञ्चमीति च नाम च ।
सा मां समा निशा देवी सर्वतः परि रक्षतु ॥
॥ १०-१२७ खिल २६-११ ॥
तामग्निवर्णा तप॑सा ज्वलन्ती वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टाम् ।
दुर्गा देवी शरणमह प्र पंधे सुतरसि तरसे नमः ।।
॥ १०-१२७ खिल २६-१२॥
दुर्गा दुर्गेपु स्थानेषु शं नो देवीरभिष्टये ।
य इमं दुर्गास्तवं पुण्यं रात्रीरत्री सदा पटेत् ।।
॥ १०-१२७ खिल २६-१३ ॥
रात्रीसूक्तं जपेन्निन्य तत्कालभुपपद्यते ।
न योनि पुनरायाति सर्वपपि. प्रमुच्यते ।।
।। १०-१२७ खिल २६-१४॥
महामये समुत्पन्ने स्मरन्ति च जपन्ति च ।
सर्व तारयते दुर्गा नावेव सिन्धुं दृरितात्पतिः ॥
॥ १०-१२७ खिल २६-२०॥

·(५११). शुभ अमीसारखी तेजस्वी अशा या शांत देवाचे जे द्विजलोक खतिस्तोत्र गातात, त्यांना ती देवी समुद्रातील नावे- प्रमाणे सर्व संकटातून पार नेते, आणि अग्निदेव सर्व संकटातून तारून नेतो. (१०.१२७ खिल २६.८) किल्लयात, अत्यंत घोर अशा रण- कंदनात, शत्रुसंकटांत आणि तसेंच अमि व चोर यांचे तडाख्यात सापड- लेल्या भक्तांस, हे देवी! हूँ सुरक्षित पार नेणारी आहेस ! तशीच तं सर्व महादिकांची पीडा दूर करणारी आहेस! तुला आमचा नमस्कार अयो। (१०-१२७ खिल २६.९) भयंकर अशा कठिण प्रदेशात, घनघोर रणसंग्रामात, व निबिड अरण्यांत मला फसवून मजवर हल्ला करण्यास जे दुष्ट लोक टपून बसले आहेत, त्यांच्या तावडीतून हे दुर्गादेवी ! तूं मला निर्भय कर ! (१०-१२७ खिल २६-१०). अगीप्रमाणे सतेजस्वी, तपाच्या योगार्ने अत्यंत प्रखर, मुंदर कांतीने विलसणारी, आणि भक्तांना कर्मफल देणारी अशी जी ही दुर्गा, त्या दुर्गादेवीला मी शरण आहे. (१०-१२७ खिल २६-१२) जो हे पुण्यमय दुर्गास्तोत्र दररोज रात्री पठण करतो, त्याचं कठिण प्रसगी दुर्गादेवी रक्षण करो ! व याप्रमाणे पठण करणारे जे आम्ही त्या आम्हांसहि आमच्या अभियर्थ शुभ वरप्रदान करो! (१०-१२७ खिल २६-१३) हे रात्रि- सूक्त नित्य जपावें. तो काळ अगदी योग्य आहे. जो या सूक्ताचा जप करील त्याला पुनर्जन्म नाहीं ! व तो सर्व पापातून मुक्त होतो ! (१०-१२७ खिल २६-१४) महन्द्रय प्राप्त झाले असता जे हैं दुर्गादेवीचे स्तोत्र स्मरतात य जपतात त्यांना दुर्गादेवी ही समुद्रातील नावेप्रमाणे सर्व संकटातून पार करून नेते. आणि अग्नि नारायण हा त्यांचे सर्व पापापासून रक्षण करतो. (१०-१२७ खिल २६.२०). *

·(५१२)
य इम दुर्गास्तवं पुण्यं शृण्वन्ति च जपन्ति च ।
त्रिपुं लोके' विख्यातं त्रिपु टोकेषु पूर्जितम् ।।
।।१०-१२७ खिल २६-२१॥
अपुत्रो लभते पुत्रान् धनहीनो धनं लभेत् ।
अर्चक्षुर्लभते चक्षुर्वद्धो मुच्येत बन्धनात् ।।
॥१०-१२७ खिल २६-२२ ।।
व्याधितो मुच्यते रोगादरोगी श्रियमाप्नुपात् ।
ददाति कामित सर्व कात्यायनि नमोस्तु ते ।।
।।१०-१२७ खिल २६-२३ ।।
रत्न ४९८३
विहध्य भांगिरस-पि, विश्वेदेव-देवना, त्रिष्टुप्-छंद.
माग्ने वची विहवेवस्तु वयं स्वेन्धानास्तन्वं पुषेम ।
मह्यं नमन्ता प्रदिशश्चतस्रस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम ॥
॥१०-१२८-१ ॥
श्रौ.वि.धेश्वदेव संशत.
स्मा. वि. (समावर्तत) समिधान.
मम देवा बिहवे सन्तु सर्व इन्द्रेवन्तो मस्तो विष्णुरग्निः ।।
ममान्तरिक्षमुरुलौकमस्तु मह्य पातः पयतां काम अस्मिन् ।
॥१०-१२८-२॥
मयि देवा द्रविणमा यजन्तां मय्याशीरस्तु मयि देवहूतिः ।।
दैव्या होतारो वनुपन्त पूर्वेऽरिटाः स्याम तन्वा सुवीराः
॥ १०-१२८-३ ॥
महा यजन्तु मम यानि हव्याऽऽकूतिः सत्या मनसो मे अस्तु ।
एनो मा नि गाँ कतमच्चनाहं विश्वे देवासो अधि वोचता नः ।।
॥ १०-१२८-४॥

·जे लोक पुण्यप्रद असे हैं दुर्गास्तोत्र भक्तीपूर्वक ऐकतात व जपतात, ते तीनहि लोकी सुविख्यात होत्साते, त्या तीनहि लोकांत पूज्यत्व पावतात. (१०-१२७ खिल २६-२१) ज्यांना पुत्र नाही त्यांना पुत्रलाभ होतो! ज्यांना संपत्ति नाही, त्यांना संपत्ति मिळते ! ज्याला दृष्टि नाही, त्याला दृष्टि येते आणि जो बद्ध असेल तो मुक्त होतो । (१०-१२७ विल २६-२२) जो रोगी असेल तो रोगमुक्त होतो, व जो निरोगी असेल तो घनवान बनतो ! याप्रमाणे ही दुर्गादेवी भक्तांचे सर्व मनोरय पूर्ण करणारी आहे। हे कात्यायनि । तुला आमचा नमस्कार असो ! (१०.१२७ खिल २६-२३). रत्न ४९८३ हे अमिदेवा ! तुझ्या अनुयहाने माझ्यांत रणभूमीवर उत्तम वीरश्री चमकेल असे घडो ! आम्ही तुला समिधानी प्रदीप्त करून तुझें शरीर छवि अनि सुपुष्ट करूं | चारहि दिशांतील लोक माझ्याशी नम्रभावाने वागतील आणि तुझ्या अध्यक्षतेखाली आम्ही शत्रूवर विजय मिळवू असे घडो । (१०-१२८-१) सर्व देव या लढाईत मलाच मदत करणारे होवोत ! वसेंच इन्द्र, मरुत्, विष्णु व अमि हे देवहि मलाच मदत करोत ! त्याच- प्रमाणे अंतरिक्ष व स्वर्ग हे दोन्ही लोक मलाच मदत करोत ! आणि वायु देखील मला अनुकूल असाच वाहो ! (१०-१२८-२) सर्व देव मला द्रव्य आणून देवोत ! तसेंच मला शुभ आशिर्वादहि अर्पण करोत ! माझे हातून देवांप्रीत्यर्थ पुष्कळ होमहवन घडो ! देवाना होम अर्पण करणारे असे जे आमचे प्राचीन यज्ञोपासक आहेत, त्यांचा मजवर अनुग्रह होवो! आम्ही शरीराने अहिंसित होत्साते वीरपुत्रांनी युक्त होऊ असे घडो ! (१०.१२८-३). माझ्याजवळ जी हवनद्रा आहेत, त्या द्रव्यांनी देवा- प्रीत्यर्थ माझे ऋत्विज हवन करोत ! आणि माझ्या मनातील इच्छा फल. दूप होवोत ! कसलेहि पापकर्म मला अधोगतीस न नेवो । हे विश्वेदेवहो । तुम्ही आम्हास चार उपदेशाच्या गोष्टी सांगा की! (१०-१२८-४)

·.
(५१४)
देवीः परुिरु नः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्वम् ।
मा हास्महि प्रजया मा तनभिर्मा रंधाम द्विपते सौम राजन् ।।
॥ १०-१२८-५॥
अग्ने मन्यु प्रतिनुदन् परामदैन्धो गोपाः परि पाहि नस्त्वम् ।
प्रत्यञ्चो यन्तु निगुतः पुनस्तेईमैपो चित्तं प्रबुधां वि नैशत् ।।
॥१०-१२८-६॥
धाता धाणां भुवनस्य यत्पतिवं वातारमभिमातिपाहम् ।
इमं यज्ञमश्विनोभा वृहस्पतिर्देवाः पान्तु यजमानं न्युर्यात् ।।
॥१०-१२८-७॥
उरुन्या नो महिपः शर्म यंसदस्मिन् हयै पुरुहूतः पुरुक्षुः ।
स नः प्रजाथै हर्यश्व मळयेन्द्र मा नौ रीरिपो मा परा दाः ।।
॥१०-१२८-८॥
रत्न ४९९ वें
विष्य आगिरम ऋषि, विश्वेदेव-देवता, जगती-छंद.
पे नः सपरना अप ते भवन्चिन्द्राग्निम्याम वाधामहे तान् ।
वसवो रुद्रा आदित्या उपरिस्पृशं भोग्नं चेत्तोरमधिराजर्मनन् ।
॥ १०-१२८-९॥
रत्न ५००
सनक-सनंदन-मनाननाहय ऋपि, हिरण्य-देवता, अनुष्ट्प-छंद
आयुष्य वर्चस्व रायस्पोपमोद्भिदम् ।
इदं हिरण्य वचस्यज्जताया विशतादिमाम् ।।
॥ १०-१२८ खिल २७-१ ।।
स्मा. कि. मंगलसूत्र बंधन, शांतिपाठ.

·हे सहा उर्वी देवींनो! आमच्या वैभवाची चांगली भरभराट करा! हे विश्वेदेवांनो तुम्ही आमच्यात उत्साह वाढवा। आम्ही आमच्या पुत्रपौत्रादि प्रजेस टाकून देणार नाही, असे घडो! हे सोमराजा आम्ही शत्रूच्या आधीन जाणार नाही असे कर ! (१०-१२८.५) हे अग्निदेवा । तूं शत्रूची रग प राग पक्का जिरवि- णारा आहेस ? तसाच तूं अजिंक्य आहेस | भक्तप्रतिपालक आहेस ! ठर, देवी 1 वू आमचे सर्व बाजूंनी रक्षण कर ! पराभव पावून परत फिरलेले य भयमीत होऊन अस्पष्ट शब्द उच्चारणारे आमचे शत्रू आपल्या घराकडे ठोकात जावोत! आणि जे कोणी शुद्धीवर असतील त्यांचे मन एकदम भानरहित होऊन जावो । (१०.१२८-६). सृष्टिकर्त्याचाहि जो उत्पन्न- कर्ता, सर्व भुवनांचा जो पालक, भक्तांचा तारक य शत्रूचा मारक अशा इन्द्र देवाचे आम्ही आतां स्तवन करतो, अश्विनी, वृहस्पति प्रभृति सर्व देव आमच्या या यज्ञाचे व यशकत्यां यजमानाचे सर्व अरिष्टापासून रक्षण करोत ! (१०-१२७-७)हे इंद्रदेवा ! तूं या विशाल विश्वात सर्वत्र व्यापून राहिला आहेस ! तू अत्यंत पूज्य आहेस ! अनेक किडून रतविला जात आहेस ! व अनेक ठिकाणी राहणारा असा आहेस ! आम्ही सर्व मिळून तुला या यशस- मारंभात हाक मारीत आहो. तर देवा ! आम्हांस तुझा सुखदायक आश्रय मिळेल असे कर ! हरी नांवाचे अश्व असलेल्या द्रा! तूं आमच्या पुत्र- पौत्रादि प्रजेला मुखी राख ! कृपा कर, आम्हास मारू नकोस ! आणि तसेच शत्रूच्या स्वाधीनहि पण करूं नकोस ! (१०-१२८-८) रत्न ४९९ये आमचे जे शत्रु आहेत ते पराभव पावोत ! आम्ही त्यांना इंद्रामीच्या अनुग्रहाने ग्यास जर्जर करून टाकू । वसु, रुद्र व आदित्य हे सर्व देव मिळून मला सर्वात श्रेष्ठ, अत्यंत प्रयल य मोठा बुद्धिमान असा सार्वभौम राजा करोत ! (१०.१०८.९) रत्न ५००वें मायुष्य, तेज व ऐश्वर्य वाढविणार आणि तसेच विजय प्राप्त करून देणारे हे सुवर्ण वर्चस्व ब विजयप्राप्तीसाठी म्हणून माझ्या शरीरावर अलंकार होऊन गहो! ( १०-१२८ खिल २७-१)

·ध्रुवा।
उच्चैर्वाजि पृतनापाट् समासाहं धनंजयम् ।
सर्वाः समना ऋयो हिरण्येऽस्मिन् समाहिताः ।।
॥१०-१२८ खिल २७-२॥
शुनमहं हिरण्यस्य पितुर्मानव जग्रभ ।
तेन मा सूर्यत्वचमकरं पुरु प्रियम् ।।
॥ १०-१२८ खिल २७-३ ॥
सम्राज च यिराज च चाभिष्टिर्या च मे
लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मामिन्द्र सं सृज ॥
॥१०-१२८ खिल २७.४ ॥
अग्नेः प्रजोन पर यद्धिरण्यममृतं यन्न अधि मन्येषु ।
य एनद्वेद स इदैनमर्हति जरामृत्युभवति यो बिमति ।।
।।१०-१२८ खिल २७-५॥
यदि राजा वरुणो यदु देवी सरस्वती।
इन्द्रो यत्रहा वेद तन्मे वर्चस आयुषे ।
॥१०-१२८ खिल २७-६ ।।
न तद्रक्षासि न पिशाचाचरन्ति देवानामोजः प्रयमज हो रेतत् ।
यो बिभर्ति दाक्षायणा हिरण्यं स देवे' कृणुते दीर्घमायुः स
मनुष्यैषु कृणुते दीर्घमायुः ॥ १०-१२८ खिल २७-७ ।।
स्मा. वि. हिरण्यस्तुति: पुण्याहवाचन शांतिपाठ,
यदावन् दाक्षायणा हिरण्य शतानीकाय सुमनस्यमाना ।
तन्न आ वैधामि शतशारदापायुष्मान् जरदष्टिर्ययासत् ।।
॥ १०-१२८ खिल २७.८॥
स्मा.वि. कंकण बंधन, मंगलसूत्र बंधन, शांतिपाठ.

·(५१७) दें मुवर्ण म्हणजे अत्यंत वलसंपन्न आहे, शत्रुघातक आहे, समाविजयी भादे, य ऐश्वर्यदायक आहे. या मुवर्णात सर्व उत्कर्ष संपूर्ण सामावून राहिले आहेत. (१०-१२८-खिल २७-२) माता जशी पित्यापासून मुस्खाचा उप- भोग घेते तद्वत् माहि या मुवपर्यापासून सर्व सुखोपमोग प्राप्त करून घेईन. स्यायोगे मी माझ्या दारीराला स्याप्रमाणे तेजस्वी बनवीन घ लोकांना संतुष्ट करीन. (१०.१२८-खिल-२७-३). जिच्या योगाने तेज य सौंदर्य तुलते आणि मनोरथ सिद्धीय जातात अशी ती वीर्यशाली भाग्य यताच्या मुखावर विलासणारी दिन्य काति, तिच्याशी, हे इन्द्रदेवा ! माझा समागम घहो ! (१०.१२८-खिल २७-४) जे अग्नीपासून उत्पन्न झाले, यशांत जे अमृत पनले य मनुष्योग में श्रेष्ठ ठरले, अशा मुवर्णाला जो उत्तम ओळखतो, तोच ते धारण करण्यास योग्य होय. आणि जो से धारण करतो, तोच वृद्धावस्थेचा नाश करतो (१०-१२८-खिल-२७-५). राजा यरुण, देवी सरस्वती व पुत्रहता इंद्र ज्या मुवर्णाला चांगले ओळखतात, ते सुवर्ण माझ्या मायुष्य व सेजोवृक्षीस कारण छोयो । (१०-१२८-खिल-२७-६) हे दशकुलोत्पल ऋपिजनहो । राक्षस काय किंवा पिशाच काय कोणीहि या मुवर्णाचा नाश करू शकत नाहीत ! कारण हे देवाचे प्रथम उत्पन्न शालेले तेग आहे. जो ब्राह्मण सुवर्ण धारण करील, तो देव लोकांत दीर्घकाल जगून राहील. (१०-१२८-खिल-२७-७). अतःकरणात सदैव मंगल विचार धारण करणारे असे जे दक्षप्रजापतीचे पुत्र म्हणजे ब्राह्मण, त्यांनी जे गुवर्ण अलंकाररूपाने शतानीक राजाच्या हाताला बांधले, ते सुवर्ण मीदि माश्या शरीरावर अलंकाररूपाने धारण करतो. असें झालें म्हणजे मी शतायुपी होईन आणि त्याबरोबरच हे शरीर युद्ध होऊन राहील! (१०-१२८ खिल-२७.८)

·(५१८)
घृतादसे मधुमत्सुवर्ण धनंजय धरण धारयिष्णु ।
ऋणक सपलादधरांश्च कृण्वदाऽऽरोह मां महते सौभगाय ॥
॥१०-१२८ खिल २७-९॥
प्रियं मा कुरु देवेषु प्रियं राजेसु मा कुरु ।
प्रिय विधैयु गोत्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम् ।।
॥१०-१२८ खिल २७-१०॥
अग्नियन विराजति सूयों येन विराजति ।
विराज्येन विराजति तेनास्मान् ब्रह्मणस्पत विराज समिध
कुरु ॥ १०-१२८ खिल २७-११॥
रत्न ५०१३
प्रजापति परमेधी-कपि, भाववृतम् देवता, बिटुप् छंद.
नासदासर्सानो सदासीत्तदानीं नासीदो नो व्योमा पुरो यत् ।
किमावरीवः कुह कस्य शर्मनम्मः किमासीद्गहनं गभीरम् ।।
॥१०-१२९-१॥
न मृत्युरांसीम॒तं न तर्हि न रात्र्या अहे आसीन्प्रतः ।
आनीदवात स्वधया तदेकं तस्माद्वान्यन्न परः किं चनास ।।
॥१०-१२९-२॥
तम आतीत्तमंसा गुव्हममेऽप्रकेत सलिलं सर्वमा इदम् ।
तुष्टयेनाम्वििहत पदासीत्तपसस्तन्महिनाजायतकम् ।।
।। १०-१२९-३ ॥

·(५१९) . अग्नीपासून उत्पन्न झालेले, मनोल्हादकारक, घनदायक, स्थैर्यकारक, शरीरावर धारण करण्यास योग्य, चंचल व शत्रुसंहारक असें ६ सुवर्ण मला शोमा येण्यासाठी म्हणून माझ्या शरीरावर अलंकाररूपाने विराजमान होऊन राहो । (१०-१२८-खिल-२७-९) हे सुवर्णा ! मला देवामध्ये प्रिय कर ! राजामध्ये प्रिय कर। सामर्यसंपन्न अशा सर्व लोकांमध्ये प्रिय कर 1 तुझ्या तेजाने माझ्या मुखश्रीवर उत्तम कांति चमकेल असे घडो ! (१०-१२८-खिल-२७-१०) ज्या सुवर्णाच्या योगाने अग्नि हा शोभायमान दिसतो, तसाच सूर्यहि दिसतो, त्या सुवर्णाने, हे ब्रह्मण- स्पति देवा! तूं आम्हांस सुशोभित व सुकांतिमान कर ! (१०.१२८- खिल-२७-१२) रत्न ५०१ वें सर्वात प्रथम म्हणजे सष्टि उत्पत्तीच्या पूर्वी-अर्थात् प्रलयावस्थेत-जगाचे मूल कारण जे असत्, ते नव्हते, त्याचप्रमाणे रात म्हणजे आत्मतत्त्व तेहि नन्हते. त्या वेळेला कोणतेच लोक नव्हते; अंतरिक्षहि नन्हते व त्यापली- कडील द्युलोकहि नम्हता. अशा स्थितीत कोणत्या आवरक तत्वाने भतजावाला आवरण घातले व ते कुठे होते आणि ते सर्व कोणाच्या सुखासाठी १ आता खरेच सांगावयाचे म्हणजे त्या वेळी गहन व गंभीर असे उदक होते म्हणावे तर ते सुद्धा नन्हते. (१०-१२९-१) त्या वेळी मृत्युद्दि नव्हता आणि अमृतवाहि पण नव्हते. तेव्हा खरे म्हणाल तर रात्र व दिवस ओळखण्याचे काही चिन्हच नव्हते. या वेळी जे काय होते, ते एकटें एकच पण मायेसहित होते. त्या नझाशिवाय वयाध्यापलीकडे दुसरे असे निराळे काहीच नव्हते (१०-१२९-२). काहींच नाहते म्हणायला तेव्हा अशानरूपी अंधःकार मात्र होता. सृष्टीच्या पूर्वी म्हणजे प्रलयावस्थेत हे भूत भौतिक जग सगळे त्या अधकारांत गुरफटून गेले होते. तेथे भेदाभेद समज- ज्याला काही साधनच नन्हते. सर्व दृश्यमान जा त्या वेळी मूल कारणा- पाचन अविभक्त होते; आणि सई मानी ते अज्ञानरूप मायेने गुरफटलेले होते. त्या वेळी में काय होते, ते एकच एक असून पुढे तपाच्या योगाने त्यापासुनच ही सृष्टि निर्माण झाली (१०.१२९-३)

·(५२०)
कामस्तो समवर्तनाधि मनसो रेतः प्रथमं पदासीत् ।
सतो वन्धुतति निरविन्दन्हृदि प्रतीयां करयों मनीता ।।
॥१०-१२९-१॥
निरधीनो विततो रहिमपामध. विदासी ३दुपार स्विदासीइत् ।
रेनोधा आँसम्महिमान आसनस्वधा अवस्ताप्रपतिः पुरस्तात् ।।
॥१०-१२९.५ ॥
को अद्धा वेद क इह प्र पौचत्कुत आोता कुत हुप विसृष्टिः ।
अर्वाग्देवा अस्य यसर्जनेनाऽथा को यद् यत आवभूयं ॥
॥१०-१२९-६॥
हुप पिष्ट्रियतै आयमय यदि या दुधे यदि पान ।
यो अस्थाध्यक्षः परमे व्योमन्सो अङ्ग पैद यदि या न वेदे ।।
॥ १०-१२९-७ ॥
रत्न ५०२ -
पर प्रामापाप ऋषि, भाषवृत्त देवता, जगती मंद.
यो यो निश्चतस्तन्तुभिस्तन एकशतं देवकभिरायतः ।
हमे पनि पितरो प आययु प्र यया पेत्यांसते तुते ॥
॥१०-१३०.१॥

·(५२१) ही.सष्टि उत्पन्न व्हावयाच्यापूर्वी परमेश्वराच्या मनामध्ये प्रथम काम उत्पन झाला. परमेश्वराची सृष्टि उत्पन्न करण्याची जी इच्छा तेच सृष्टि-उत्पत्ती, आदिबीज रेत झालें, त्रिकालज्ञ योगी पुरुषांनी मनात विचार करून असे ठरविले की या सर्व वर्तमानकालीन जगाचे मूल कारण म्हणजे कल्पातरी प्राप्पांनी केलेल्या कर्माचा संग्रह हे होय ( १०-१२९-४). तो तेजस्वी किरण त्या दृश्यादृश्य वाच्या मध्ये प्रथम आडवा पसरला. त्याच्यावरच्या 'बाज्य काय आहे आणि खालच्या बाजूस काय आहे? त्या सृष्ट वस्तंमध्ये काही भाव रेत घारण करणारे व भोग घेणारे जीव झाले व काही भाय भोग्य पदार्थ झाले. या भोक्तृ-भोग्य वस्तूंमध्ये अन्नरूप भोग्य वस्तुजात निकृष्ट असून, त्याचा भोक्ता हा उत्कृष्ट आहे. ( १०-१२९-५). ही समान विविध सृष्टि कशागसून झाली, अर्थात् तिचे उपादान कारण कोणते आणि ती कोणागमन झाली, म्हणजे तिचे निमित्तकारण कोणते, ते सर्व यथार्यतः समजावून सांगणारा असा कोण आहे ? आणि हे सर्ष आम्हांस सविस्तर सांगणारा तरी कोण ! देव पहावे तर ते देखील ही भूतसृष्टि उत्पन्न झाल्यानंतरचे आहेत, मग ही सृष्टि कशापासून झाली है कोण नि कसे सांगणार १(१०-१२९-६ ) ही विविध सृष्टि कोवून उत्पन झाली, ती परमेश्वरानेच निर्माण केली अगर नाही हे उच :आका- शांत राहणारा या सृष्टीचा जो अध्यक्ष आहे तो कदाचित् जाणत असला तर असेल, अगर नसेलहि ! ( दुसन्याला हे समजणे अर्यात् शक्यच नाही.) (१०-१२७-७) रत्न ५०२ में ज्योतिष्टोमादि वंतूंनी सर्व बाजूनी विस्तार केलेला, व त्याचप्रमाणे एकाधिक अमिचयनाने युक्त व गवामयन प्रभृति सनांनी दीर्घकाल चालणारा असा हा यज्ञरट प्रजापतीने निर्माण केला. आणि तो पट आमचे जे अंगिरसादि पितर आहेत ते विणतात आणि विणत असतो "हं तं कर, हे तूं कर' असें परसरास सांगत असतात. (१०-१३०-१).

·(५२२)
रत्न ५०३३
था माजापरय मषि, माधवृत्त देवता, निषुप्-उद
पुौ एन तनुत उत्कृति पुमान्धि तने अधि नाफै अस्मिन् ।
हमे मयसा उप सेदरू सद् सामानि चत्रुस्तसराण्योतवे ॥
॥१०-१३०.२ ।।
कासी प्रमा प्रतिमा के निदानमाग्य किमासी परिधि क मासीत् ।
उन्द विमासी प्रउग किमुष यद्देवा देयमयजन्त विधं ॥
॥१०-१३०-३ ॥
अगायत्र्यंभव सयुग्वोणिहया सविता स बभूव ।
अनुष्टुभा सोम उक्थैर्महस्वान्पृहस्पतेहती वाचमावत् ।।
॥१०-१३०-४ ॥
विरामित्रावरुणयोरभिश्रीरिद्रस्य त्रिष्टुमिह भागो अह ।
विश्वा देवाञ्जगत्या विवेश तेन चाक्लम ऋषयो मनुष्यो ।
॥१०-१३०.५॥
चाक्लृप्रे तेनु ऋषयो मनुष्यो यज्ञे जाते पितरौं न पुराणे ।
परमये मनमा चक्षमा तान्य हम यज्ञमयज त पूर्वे ।।
।। १०.१३०-६॥
महरतामा सहछन्दरा आवृते सहमा ऋषय सप्त देव्या ।
पूर्वपा पयामनुस्य धीरां अन्वारेभिरे रथ्यो न रस्मीन् ।।
॥ १०-१३०-७॥
रमा वि ऋषितर्पण मलय

·रत्न ५०३३ प्रजापति दायरा विस्तारण्याचे कार्य करतो आणि तोच त्याला पुनः गुंभ- ळतोहि, तोच हा यश या लोकांत व स्वर्गलोकांताहि विस्तार करतो. त्या प्रजापतीचे किरणमत असे हे देव देवयजनस्थानात येऊन बसतात. अर्थात् ते हा विश्वसनामयनाख्य यज्ञ करण्यासाठी येऊन बसतात. व येऊन बसल्यावर यहरूपी वस्त्र विणण्यासाठी म्हणून ते रथन्तरादि सामसूक्ताचे आडवे धागे सयार करतात. (१०.१३०.२) सर्व देवांनी मिळून सृष्टि उत्पन्न करण्याकरता जेव्हा यानुष्ठान आरंभिले, तेव्हा त्याची मर्यादा कोणती होती त्या यशाची देवता कोणती होती. त्याचे आदिकारण कोण होते? मुख्य हवनद्रव्य में तूप, ते काय होते ? आणि समिधा काय होत्या ? तसेंच गायथ्यादि छंद काय होते ? प्रउग शस्त्र कोणते १ आणि उक्थतरी कोणतें होते ? (१०-१३०.३) त्या यज्ञप्रसगी गायत्री ही अग्रीची सहाफी झाली. सविता हा उष्णिक छंदासह जन्मला. तो तेजस्वी सोम अनुपू व उक्य यांच्यासह प्रगट झाला. आणि बृहस्पतीची वाणी वृहती छदाचे रक्षण करती झाली. (१०-१३०-४). विराट छंद मित्रावरुणाचा आधित झाला. मध्यंदिन सवन व त्रिष्टुप् छद हे द्राला धरून राहिले. जगती छंद विश्वे. देवांत प्रविष्ट होऊन राहिला, आणि अशा या यशापासूनच मनुष्य व अपी यांची उत्पत्ति झाली. (१०-१३०-५) अशा प्रकारचा हा प्राचीन यश देवानी अनुष्टिल्यावरच त्यापासून ऋषी,मनुष्य व आमचे पितर उत्पन्न झाले. अशा प्रकारचा यज्ञ पूर्वीच्या ज्या साध्य देवानी अनुष्ठित केला, त्या दवाना मी डोळ्याने व मनाने पहात त्यांचे स्तवन करतो. (१०-१३०.६) रय सरळीत चालाषा म्हणून सारथी जमा घोड्याचा लगाम धरून रय चाल- वितो तद्वत स्तोमसहित, छदसहित, आवतसहित, प्रमासहित, असणारे देवसंबंधक सात ऋषी यांनी पूर्वीचे देव व प्रपी यांच्या यशानुष्ठान मागांचे ज्ञान कस्न घेऊन सूज होत्साते त्याप्रमाणे यथाक्रम यशानुष्ठान, करण्यास सुरवात केली. (१०.१३०.७)

·(५२४)
रत्ल ५०४
सुकीर्ति काक्षीवत कपि, इन्द्र-देवता, विष्णुप्-छंद.
इन्द्र. सुत्रामा स्ववाँ अवौभि सुमुळीको भवतु विश्ववेदाः।
बाधता द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य॒ पतयः स्याम ।।
॥१०-१३१-६ ।।
तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ।
स सुत्रामा स्वयाँ इन्दौ अस्मे आराञ्चिद् द्वेषैः सनुतर्युयोतु ।।
॥१०-१३१-७ ।।
रत्न ५०५ -
विश्वामिन-पि, विश्वेदेव देवता, अनुषुप्-उंद.
प्रायन्तमिह देवास्त्रायता मरुतो गण. ।
जायन्ता विश्वा भूतानि यथायमरपा असत् ।।
॥१०-१३७-५॥
रत्न ५०६
जमदाग्नि ऋषि, विश्वेदेव देवना, अनुष्टुप् छद.
आप इदा उ मेपजीरापी अमीवचातनी ।
आप सर्वस्य मैपूजीस्तास्तै कृश्यन्तु भेषजम् ।।
॥ १०-१३७-६ ॥
रत्न ५०७
लिवावमु कपि, सविता देवता, त्रिष्टुप् छंद.
सूर्यरश्मिहरिकेश पुरस्तात्सबिता ज्योतिरुपैयाँ अजस्रम् ।
तस्य पुरा प्रेसवे याति विद्वान् सपश्यन्निश्वा भुवनानि गोपाः ।।
।। १०-१३९-१॥
स्मा वि. सूर्यप्यान.

·रत्न ५०४ में इन्द्रदेव हा भक्तजनांचा श्रेष्ठ तारक असून, तसाच तो ऐश्वर्यवान व सर्वशहि आहे. तो आपल्या संरक्षणशक्तिनिशी आम्हांस सुखदायक होवो। तो आमच्या देष्टांचा निःपात करो! आणि आम्हांस निर्मय राखो ! आम्ही शोभन वीर्याचे मालक व्हावे असे घडो ! (१०-१३१-६) त्या पूजाई देवाच्या कृपाबुद्धीत व प्रसन्न मर्जीत आम्ही सदैव रहावें । इन्द्रदेव हाच सर्वोत्तम तारणकती आहे. तसाच तो ऐश्वर्यवानहि आहे. तो आमच्या देण्यांना आम्हापासून दूर पिटाळून लावो! रत्न ५०५३ अहो देवांनो ! तुम्ही आमचे या प्रदेशात रक्षण करणारे व्हा ! मह- गणहि आमचे रक्षणकर्ते होवोत ! सर्व भूत-जात आमचे रक्षण करो ! की ज्यायोगे आम्ही निप्पाप होऊन राहूं ! (१०-१३७.५). रत्न ५०६ - उदक हे सुखकारक आहे. तेच रोगनाशकहि आहे. आणि तेच सर्व प्राणिमात्रांना हितकारीहि पण आहे ! असे हे उदक तुला हितकारक होवो। (१०-१३७-६). रत्न ५०७३ ज्याचे किरण सूर्यासारखे तेजस्वी आहेत, व केस हरिद्वर्ण आहेत, जो जगाचा प्रेरक आहे, असा हा सविता देव पूर्वदिशेस उदय पावता झाला, त्याच्या प्रेरणेनेच प्राणिमात्रांचे रक्षण करणारा असा हा सर्वश आदित्य देव हे सर्व भूतनात उदंड प्रकाशाने उजळत आकार्यात संचार करतो । (१०-१३९-१).

·C
(५२६)
नृचक्षी एप दियो मध्य आस्त आपपिवानोदसी अन्तरिक्षम् ।
स विश्वाचीरभि चष्टे घृताचौरन्तरा पूर्वमपर च केतुम् ।।
॥१०-१३९-२॥
रायो बुझ्न सुगमनो वसूना विश्वां रूपाभि चष्टे शचीभि ।
देव व सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे धनानाम् ।।
॥१०-१३९-३ ॥
रत्न ५०८ वें
भमितापस ऋपि, विश्वेदेव दयता, अनुष्टुप् छद
मे अच्छो वदेह ने प्रत्यन् नै सुमो भा ।
प्र नौ यच्छ विशरपते धनदा असि नस्त्वम् ।।
॥ १०.१४१-१॥
प्र नौ यच्चवर्यमा प्र भग प्र वृहस्पति ।
प्र देषा प्रोत सुन्ता रायो देवी ददातु न ॥
॥ १०-१४१-२॥
सोम राजानमवसऽग्नि गीमिहवामहे ।
आदित्यान्विष्णु सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् ।।१०-१४१-३॥
इन्द्रवायू वृहस्पति सुहवा हवामहे ।
या सर्व
इज्जन सर्ग यो
सुमना असत् ।।१०-१४१-४॥
अर्यमणे बृहस्पतिमि दानाय चोदय ।
पातं विष्णु सरस्वती सवितारच वाजिनम् ॥१०-१४१-५।।
स्व नौ अग्ने अग्नि भिझ यज्ञ चे गर्धय ।
स्य नौ देवतिये रायो दानाय चोदय ॥१०-१४१-६ ।।

·(५२७) स्वर्ग, पृथ्वी व अंतरिक्ष लोक यांना आपल्या तेजो- राशीने भरून काढून, नंतर मग मनुष्यावर नजर फिरवीत तो सविता देव धुलोकामध्येच बसून असतो. तो सर्वव्यापी असून दिशा व उपदिशा यांना प्रकाशाने ग्यासून सोडतो. त्याचप्रमाणे पूर्वभाग, पृष्ठभाग घ आकाश यांना प्रकाशित करतो. (१०-१३९-२). तो सफल संपत्तीचे माहेरघर असून भक्तांना ऐश्वर्य प्राप्त करून देणारा आहे. तो आपल्या प्रकाशरूपी नेत्राने सर्व पदार्थ पहात असतो. देवांप्रमाणेच हा सविता झाग तरी मुत्यधर्मा आहे आणि इन्द्राप्रमाणे तो धनप्राप्तीच्या संग्रामात सदैव दक्ष होऊन असतो. (१०-१३९-३) रत्ल ५०८ हे अनिदेवा । तूं आमण्याशी गोड गोड भाषण कर ! आमच्याजवळ ये ! आणि आम्हावर कृपादृष्टि ठेव! हे लोकाधिपते ! तूं घनदाता आहेछ, तर आम्हास घन दे ! (१०-१४१-१) अर्यमा, भग व वृहस्पति हे आम्हास विल गंपत्ति देवोत ! तसेच दिम्पवित्रुप आणि सत्यवाग्रूप देवी सरस्वती थाम्हास उत्कृष्ट धन अर्पण करोत (१०-१४१-२)! सोमराजा व अमिदेव यांना आम्ही मुंदर स्तोत्र गाऊन आमचे रक्षण करण्यासाठी येथे बोलावीत आहो. त्याचप्रमाणे आदित्य, विष्णु, सूर्य, ब्रह्मा व बृहस्पति, यांनाहि पाचारण करितों (१०-१४१-३), आमचे सोयरेघायरे आणि इतर आसजन आमच्याशी गोडीगुलाबीने वागतील अशा त-हेने आम्ही सत्वर धावून येगारा इन्द्र, वायु व वृहस्पति या देवांना हाक मारतों. (१०-१४१-४ ). हे स्तोत्या | अर्यमा, बृहस्पति, इन्द्र, वायु, विष्णु, सरस्वती, सत्वसंपन्न सविता या देवांना आम्हांस धन देण्यास स्तोत्र गाऊन प्रेरणा कर 1 (१०.१४१-५). हे अमि देवा । तं तुझ्या विभूतिरूप इतर अग्नीसह आमचे मंत्रज्ञान व यज्ञकर्म यांचे अभिवर्धन कर ! आणि आमच्या यशकायं धन देण्यास दात्यांस प्रेरणा कर ! (१०-१४१-६).

·(५२८)
।
रत्न ५०९ वें
इन्द्राणी-पि, सपत्नीनाश-देवता, मनुष्टुप् छंद.
इमा खनाम्योपधि वीरुध पटवत्तमाम् ।।
यया सपत्नी बाते यो सन्दिते पतिम् ॥ १०-१४५-१ ॥
प्रो.वि.मपानीवाधन.
उत्तानपणे सुभगे देवजते सहस्वति ।
सुपत्नी में परी धम पति मे केवलं कुरु ॥ १०-१४५-२॥
उत्तराहमुत्तर उत्तरेदुराम्य।
अपो सपत्नी या ममाऽधरा साराभ्यः
॥ १०-१४५-३ ॥
नहास्या नाम गुम्णामि नो अस्मित्रमते जनै ।
परमिर परावत सपत्नी गमयामसि ॥ १०-१४५-४॥
अहमस्मि सहमानाऽथ स्वमसि सासहिः ।
उमे सहस्थती भूत्वी सपत्नी मे सहावहै ।।१०-१४५-५ ।।
उप तेऽधा सहमानामभि वाधा सहीयसा ।
मामनु प्र ते मनो वासं गौरिख धावतु पृथा वारिव धास्तु ।
॥ १०-१४५-६॥
रत्न ५१० में
प्रया कामायनी-कपि, बदा देयता, अनुष्टप्-एद.
श्रद्धयामि समिप्यते श्रद्धयो हूयते हविः ।
श्रद्धा भागस्य मर्धनि पचसा पैददामसि ॥१०-१५१-१॥
प्रिय अंडे ददतः प्रिय श्रेदे दिदासतः ।
प्रिय मोनेषु यज्वस्विदं में उदितं कृषि ॥१०-१५१-२॥

·(५२९) रत्न ५०९वें अत्यंत बलशाली अशा या पाठ नांवाच्या लतारूप ओषधीला मी खणून काढते. कारण तिच्यामुळेच माझ्या सवतीचा विनाश होणार असून, मला पतीचा सुखकर समागम घडणार आहे (१०-१४५.१). हे उताणपानाची ओषधे । हे मंगला देवि । देवांनी तुला प्रेरणा केली आहे. हे शुक्रमर्दिनि । प्रार्थना ही की, जी माझी सवत आहे, तिला तूं दूर-अतिदूर-पिटाळून लाव! आणि माझा पति केवळ माझ्याच मुठीत राहील, असें कर !(१०-१४५.२) हे सर्वोत्कृष्ट पाठलते ! मी उत्तमातली उत्तम स्त्री आहे! इतकेच नव्हे, तर जगात जितक्या म्हणून उत्कृष्टांतील उतए लिया आहेत, त्यांच्यापेक्षाहि मी तुझ्या प्रसादाने उत्कृष्टतर होईन ! आणि त्याच वेळेस माझी जी सवत आहे, ती हलग्यातली अगदी हलकी होवो । (१०-१४५ ३). खरोखर मी सांगते की त्या द्वाड सवतीचे मी नावमुद्धा घेणार नाही आणि ती पण आमन्यांत कोणाला भावडतहि नाही! म्हणून परकी अशी ती माझी स्वत, तिला मी दूर-अत्यंत दूर-देशी-हाकलून देईन. (१०-१४५-४). हे ओषधे ! मी मोठी जहाँवाज आहे आणि तूंहि पण तशीच मोठी वस्ताद आहेस! आपण दोघीहि शत्रचा पराभव करण्यास पुरेशा असून, माझ्या सवतीला मापण पराभूत करून टाकू! १०-१४५-५). हे पतिदेवा ! सवतीचा भीमोड करून टाकणारी ही ओषधि मी तुझ्या उशाला टेवीत आहे. ती प्रभावशाली औषधि तुझ्याजवळ ठेविल्याने माझी तुजवर सर्व बाजूंनी . छाप बसेल. गाय जशी वासराकडे धाव घेते किंवा पाणी जसे सखल प्रदेशाकडे वाहत जाते, तद्वत तुझे मन झाले तरी मजकडेच जोराने उसळी मारुन येवो । (१०-१४५-६). रत्न ५१०३ श्रद्धेच्या योगानेच यतिय अग्नि प्रदीत केला जातो आणि श्रद्धेनेच ममीत होमहवन केले जाते. प्रलोभनीय अशा संपत्ताच्या अग्रस्थानी आरूढ झालेल्या श्रद्धा देवीला आम्ही स्तोत्र गाऊन आळवितो. (१०-१५१-१). हे श्रद्धा देवि! तुला हवि अर्पण करणान्याचें तूं प्रिय कर ! हविर्भाग देऊ इन्छिणान्यांचेंहि प्रिय फर ! देवयजन करणारे असे जे आमचे कृतपश स्वजन आहेत, त्यांचंहि भामच्या प्रार्थनप्रमाणे प्रियच कर !(१०-१५१-२)

·(५३०)
यो देवा असुरेपु श्रद्धामु चक्रिरे ।
एवं भोजेषु यज्चस्वस्माकमुदितं कृधि ॥१०-१५१-३॥
श्रद्धा देवा यजमाना वायुगोपा उपासते ।
श्रद्धा हृदय्य याकूत्या श्रद्धा विन्दते वर्मु ॥ १०-१५१-४ ॥
श्रद्धा प्रातहवामहे श्रद्धां मध्यंदिन परि ।
श्रद्धा सूर्यस्य निचि श्रद्धे श्रद्धापयेह नः ॥१०-१५१-५॥
रत्न ५११ वें
मेधां मह्यमद्भिरसो मेधा सप्त ऋपयो ददुः ।
मेधामिन्द्राग्निश्च मेधा धाता ददातु ते ॥
।।१०-१५१ खिल ३१-१ ।।
स्मा. वि. मेघास्त.
मेधा ते वरुणो राजा मेधा देवी सरस्वती।
मेधा ते अश्विनौ देवावा धत्तां पुष्करस्रजा ।।
।। १०-१५१ खिष्ठ ३१-२॥
स्मा. वि. मेधाजनन-जप. (कुमाराच्या कानात)
या मेधा अप्सरस्सु गन्धर्वेषु च यन्मनः ।
देवी या मानुपी मेधा सा मामा विशतादिमाम् ।।
॥१०-१५१ खिल ३१-३ ।।
यन्मे नोक्तं नद्रमता शर्य यदनुब्रुवे ।
निशामन नि शामहै मार्य व्रतं सह व्रते भूयास प्रमणा से
गममहि ।। १०-१५१ खिल ३१-४ ।।

·ज्याप्रमाणे इन्द्रादि देव हे अत्यंत बलवान अशा असुरा- दिकाविषयी 'आम्ही त्यांना जिंकूच जिंकू' असा रद विश्वास बाळगते झाले, त्याप्रमाणे यज्ञ श्रद्धान्वित मनाने करणारे असे जे उदार यजमान आहेत, त्यांच्या विषयींचे आमचे मागणे तं सुपूर्त कर ! (१०-१५१-३). वायुरक्षित असे देव व यजमान हे श्रद्धादेवीची उपासना करतात, आणि ही प्रदेची उपासना ते अगदी अन्तःकरणपूर्वक घ विचारपूर्वक करतात. कारण त्या उपासनेचे स्यांना स्या श्रद्धेच्या योगानेच प्राप्त होते. (१०-१५१-४). प्रातःकाली आम्ही श्रद्धादेवीला हाक मारतो. मध्यान्दकालीहि तिचे आवाहन करतो. तसेच सूर्यास्त समर्थीहि आम्ही त्या श्रद्धेला योलावतॉ. तर, हे श्रद्धादेवि ! तूं आमच्या अंत:करणांत दृढनद्वेची स्थापना कर ! (१०-१५१-५) रत्न ५११ वें अंगिरस प्रापि, तसेच सप्तऋषी, इद्र, अग्नि आणि ब्रह्मदेव असे ते हे सर्व मला मेघा-म्हणने स्मरणशक्ति प्रदान करोत । (१०-१५१ खिल ३१.१) राजा वरुण, सरस्वती देवी आणि कमलमाला धारण फरणारे अश्विनी कुमार मला मेधाशक्ति प्रदान करोत ! (१०-१५१-खिल ३१-२) जी मेधा अप्सरांमध्ये व गंधर्वामध्ये मनोरूपाने असते व जी देवांमध्ये व मनुष्यामध्यहि असते, ती मेघा माझ्या बुद्धीमध्ये पविष्ट होवो! (१०-१५२ खिल-३१-३) मी म्हटला नसेन किंवा धारवार आपत्ति केली नसेन तरी हा वेद माझ्या अंत:करणांत स्थिर होऊन राहो. आणि प्रसगास बिनचूक म्हणता येईल असा मला आठवो. जे मी कानांनी ऐकेन, ते माझ्या बुद्धीत उसून टिकून राहो! माझे घेदाचे प्रत इतर वेदशांशी बरोबरी करील असे होवो! (१०.१५१-खिल ३१.४)

·(५३२)
शरीर मे विचक्षण वाड् मे मधुमद् दुहाम् ।।
अवृद्धमहमसौ सूर्यो ब्रह्मणानी स्य॑ श्रुत मे मा प्र हासी ॥
।। १०-१५१ खिल ३१-५॥
मेधा देवीं मनसा रेज॑माना गन्धर्वर्जुटा प्रति नो जुपस्व ।
मा मेधा वद मह्य श्रियं वद मेघापी भूयासमजराजरिष्णु ॥
।। १०-१५१ खिल ३१-६ ।।
सदसस्पतिमद्भुत प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् ।
सनि मेधामयासिपम् ।। १०-१५१ खिल ३१-७ ।।
या मेधा देवर्गणा पितरथोपासते ।
तया मामय मेधयाऽग्ने मेधाविन कुरु ।।
॥ १०-१५१ खिल ३१-८॥
मेधाव्यह सुमो सुप्रतीक श्रद्धामना सत्यमति सुशेन ।
महायशा धारयिष्णु प्रवक्ता भूयासमस्मै शरया प्रयोगे ।।
।। १०-१५१ खिल ३१-९॥
नाशायित्री पंलाशस्यारुपसौ पथिकामसु ।
अयो ततस्य यक्ष्माणमपापा रोगनाशिनी ॥
॥ १०-१५१ खिल ३१-१०॥
ब्रह्मवृक्ष पलाश त्व श्रद्धा मेधा च देहि मे।
वृक्षाधिप नमस्तेऽस्तु अत्र में सनिधो भव ।।
।। १०-१५१ खिल ३१-११।।
रत्न ५१२३
शिरिबिठ-कपि, अलक्ष्मीनारान देवता, अनुष्टुप् छद
अरायि काणे विकटे गिरिं गच्छ सदान्ये ।
शिरिम्बिठस्य सत्वभिस्तेर्भिष्ट्वा चातयामसि ॥ १०-१५५-१ ।

·माझे शरीर कार्यकुशल असो ! आणि माझी वाणी गोड मापण करणारी होवो ! अद्ध असा हा मी, व हा सूर्य, शनावर माशी आसक्ति राहील असे करूं! आणि माझ्या कानावर पडलले कधीही न विसरेल असे होवो ! (१०-१५१-खिल-३१-५). मनाने तेजस्वी म ऋपिजनांना प्रिय अशी दिव्य स्मरणशक्ति मला लाभो। हे भग्ने ! मला बुद्धि सांग ! हित सांग ! मी मेधासंपन्न व्हावें ! (१०-१५१-खिल-३१-६) जो गृहाचे रक्षण करतो, जो अचित्यशक्ति आहे, जो इंद्राचा मित्र व जो सर्वाना प्रिय अशा त्या अग्निनारायणाजवळ मला ऐश्वर्य व मेधा देण्या- विषयी मी प्रार्थना करतों १०-१५१-खिल-३१-७)! ज्या मेधा- देवीची देवगण व पितर उपासना करतात त्या मेधाशक्तीने मला संपन्न करून, हे भग्ने ! तू मला मेघावी कर ! (१०-१५१-खिल-३१.८) मी मेधावान्, मंगल मनाचा, सुदृद्ध शरीराचा, आस्तिक्यबुद्धेचा, सदिचाराचा, सुखरूप, महाकीर्तिमान, धैर्यशाली व प्रवचन करणारा, असा होईन । (१०-१५१-खिल-३१-९). 'हे ब्रह्मवृक्षा ! हे पलाशा! तूं मला श्रद्धा दे! व त्याबरोबरच मेधाहि पण दे। हे वृक्षराजा ! तुला माझा नमस्कार असो! येथे तूं माझ्या पन्निधच रहा । (१०१-५१ खिल ३१-११). रत्न ५१२३ हे दानविरोधिनी देवते । हे दुर्मुखलेले 1 हे विकटांगे ! हे सदा अक्रोश करणारे दारिद्य देवते! तूं आता येथून दूर पर्वतावर निघून जा कशी ! नाही तर बघ, आम्ही तुझा आकाशातील मेघोदकाने पार नायनाट फस्न टाकू।(१०.१५५-१).

·(५३४)
रत्न ५१३ वें
शिरिबिट-गापि, ब्रह्मणस्पनि देवता, अनुषुप्-छंद.
चत्तो इतश्चत्तामुतः सौ भ्रूणान्यारुपी ।
अराय्य ब्रह्मणस्पते तीदणशङ्गोपन्निहि ।। १०-१५५-२ ।।
रत्न ५१४ वें
शिरिविठ-ऋषि, अलक्ष्मीनाशन-देवता, अनुष्टुप् छंद.
अदो यद्दारू प्यते सिन्धोः पारे अपूरुषम् ।
तदा रेभस्व दुर्हणो तेन गच्छ परस्तरम् ।। १०-१५५-३ ।।
रत्न ५१५ वें
शिरिबिठ ऋषि, विश्वेदेव-देवता, अनुष्टुप-छंद.
यद्ध प्राचीरगन्तोरौ मण्डरधाणिकीः ।
हुता इन्द्रस्य शत्रवः सर्वे बुद्रुदयाशवः ॥ १०-१५५-४ ॥
परीमे गामनेपत पर्यग्निपत ।
दे॒वेष्वक्रत श्रवः क इमाँ आ दधर्पति ॥ १०-१५५-५ ।।
रत्न ५१६ वे
चक्षु सौर्य-ऋषि, सूर्य-देवता, गायत्री छंद.
सूर्यो नो दिवरपातु वातौ अन्तरिक्षात् ।
अग्निर्नः पार्थिवेभ्यः ॥ १०-१५८-१॥
श्री. वि. (दर्शपूर्णमास ) जप अधिनअम्र. स्मा. वि. सूर्योपस्थान.
जोपा सवितर्यस्य ते हरः शतं सवाँ अर्हति ।
पाहि नौ द्युितः पतन्त्याः ॥१०-१५८-२ ।।

·(५३५) रन ५१३ वें आम्ही दारिद्यअवदशेची येथून हाकालपट्टी केली म्हणजे दुसन्या लोकातून हि तिची हाकालपट्टी झालीच म्हणून समजा. गर्भातील कोवळ्या कोवळ्या अर्भकांना व शेतांतील अंकुरांना निर्दयपणे मारून टाकणारी ही नीच कल्या आहे! हे तीक्ष्ण तेज धारण करणान्या ब्रह्मणस्पति देवा! या अवदसेचे येथून उच्चाटन करून मग जाशील तर बरे होईल, (१०-१५५-२). ही येथे समुद्रावर तरगणारी एक लाकडी नाव आहे. सेय कोणी माणूस नाही. तर, हे स्तोत्या! तूं तिचा तेथे जाऊन आश्रय कर आणि निमूटपणे मोक्षरूपी परतीराला जाऊन लाग कसा ! (१०-१५५-३) रत्न ५१४३ हे बेडकाप्रमाणे कर्कश आवाज काढणारे अवदसे ! जेव्हा तूं येथून चालती होशील तेन्दो इंद्राचे सर्थ शत्रु पाण्याच्या सुट्युट्याप्रमाणे क्षणांत खलास होऊन जातील !(१०-५१५-४) रत्न ५१५ सर्व देवांनी मिळून आमिरसाच्या चोरीस गेलेल्या गायी पुनः परत आणल्या. गाईपत्यादि घेतामीची जेथल्या तेथे स्थापना करण्यांत भाली. यजनीय अशा इंद्रादि देवांना हविर्भागहि अर्पण करण्यात आला. मग आता आम्हासारख्या देवभत्तांचा पराभव करण्यास कोण समर्थ आहे ? (१०-१५५-५) रत्न ५१६ वें सूर्य देव हा स्वर्गातील जनांपासून, वायुहा आकाशातील जनांपासून व अमिदेव हा पृथ्वीवरील शपासून आमचे रक्षण करो! (१०-१५८-१). हे जगत्प्रेरक सूर्य देवा । तूं आमच्या स्तुतिस्तोत्राचा स्वीकार कर ! तुझे ते तेज पतप्रकार यजनाई आहे. तर देवा ! कडाडून खाली आदळणान्या विद्यालतेपासून तूं आमचे रक्षण कर ! (१०-१५८-२).

·चक्षुनों देव सविता चक्षुन उत पर्वत ।
चक्षुर्धाता दधातु न ।। १०-१५८-३ ॥
चक्षुनों धेहि चक्षुपे चक्षुर्विय तुनूय॑ ।
स चेद वि च पश्येम ॥ १० १५८-४ ॥
सुसदृश त्या वय प्रति पश्येम सूर्य ।
वि पश्येम नृचक्षस ॥ १०-१५८-५ ।।
रत्न ५१७ वें
प्राजापत्य यक्ष्मनाशन कपि, राजयक्ष्मम देवता, ग्रिष्टुप छद
मुञ्चामि त्वा हविषा जीनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात् ।
प्राहिर्जप्राह यदि चैतदैन तस्यां इन्द्रामा प्र मुमुक्तमेनम् ।।
॥१०-१६१-१ ॥
श्री वि हृदयशेग उपशमनार्थ होम
यदि क्षितायुर्यदि वा परतो यदि मृत्योरन्तिक नौत एव ।
तमा हरामि नितेरुपस्थादस्पार्पमेन शतशारदाय ।।
॥ १०-१६१-२ ॥
सहस्राक्षेणं शतशारदेन शतायुपा हविपाहर्षिमेनम् ।
शत यथेम शरदो नातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् ।।
॥१०-१६१-३॥
शत जीव शरदो वर्धमान शत हेमन्ताञ्छतमु वसन्तान् ।
शतमि द्राग्नी सविता बृहस्पति शतायुपा हविषम पुनर्दु ॥
॥१०-१६१-४॥

·(५३७) सविता देव आम्हाला उत्तम दृष्टि देवो! इंद्रसखा जो पर्वत देव, तो आमची दृष्टि अभ्यंग राखो! घाता देव आमची दृष्टि निर्दोष ठेवो। (१०-१५८-३). हे सूर्य देवा ! आमच्या डोळ्यांना सर्वोत्कृष्ट असे दर्शनतेन दे! आणि आमच्या मुलांनाहि पाहण्यासाठी तुझा प्रकाश बहाल कर ! म्हणजे आम्ही हे सर्व जग नीट निरखून व पारखून पाहूं! (१०-१५८-४). हे सूर्यनारायणा! तं दिसावयास मोठा सुंदर पाहेस ! तर आम्ही तुझे नित्य दर्शन घेत असावे आणि मानवी नेत्राला में काय पाहता येण्यासारखे आहे ते सर्व आम्ही आमच्या डोळ्यांनी उत्तम पाहणारे व्हावे असे घडो। (१०-१५८-५). रत्न ५१७ बैं हे रोगी मनुष्या ! अचूक निदान करता न येणारा असा जो रोग तुला जडला आहे, त्या रोगापासून व त्याचप्रमाणे राजयक्ष्मा नावाच्या रोगापासून मी देवाना हविरन्न अर्पण करून तुला दीर्घकाल जगण्यासाठी मुक्त करतो आणि तसेच ज्या कोणी महरूप देवतांनी या रोग्याला पछाडले असेल त्यांच्या पीडे- पासून,हे इन्द्र व अनिदेव हो ! तुम्ही मुक्त करा! (१०-१६१-१). यारोगी मनुष्याचे आयुष्य क्षीण झालेले असले, अगर तो मरणाच्या अगदी दारांत जाऊन बसलेला असला अथवा जवळ जवळ मृत्यूच्या दात जाऊन शिरलेला असला तरी मी त्याला त्या नितीपासून म्हणजे त्या पापदेवते- पासून खचीत खचीत परत घेऊन येईन. आणि शभर वर्षे जगून राहण्या- साठी त्याच्यात नवीन जीवनशक्ति पुनः निर्माण करीन. (१०-१६१-२). ज्याला हजारों नेत्र आहेत आणि ज्यापासून शंभर वर्षाचे उदंड आयुष्य प्राप्त होते,अशा प्रकारच्या देवाला हविर्भाग अर्पण करून, मी त्या रोग्याला पुनः निरोगी फेला आहे. ते असे की इन्द्र देव याला सर्व दुःखातून मुक्त करून स्थाला शंभर वर्षांचे उदड आयुष्य प्राप्त करून देईल. (१०-१६१-३). हे रोगमुक्त मनुष्या! तू आता दिवसेंदिवस सुधारत जाऊन, शभर शरद तु, शंभर हेमंत ऋतु आणि शंभर वसंत ऋतु येथपर्यंत खुशाल जगन रहा । कारण इन्द्र, अमि, सविता, वृहस्पति या देवांनी ज्याच्यायोगें मनुष्याला शंमर धर्षे आयुष्य लाभेल, अशा हविरन्नानें प्रसन्न होत्साते या तुला आम्हास पुनः दिला आहे. (१०-१६१ -४).

·(५३८)
रत्न ५१८ में
यक्ष्मानाशन-ऋषि, राजयक्ष्मन देवता, अनुछुप-छंद.
आहाप त्वाविदं त्वा पुनरागाः पुनर्नव ।
सर्वांडग सर्व ते चक्षुः सर्वमायुश्च तेऽविदम् ॥
।।१०-१६१-५॥
रत्न ५१९
माझ रक्षोहा-कपि, रक्षोहा (गर्भरक्षक) देवत्ता, अनुष्टप-छंद.
ब्रह्मणामिः संविदानो रक्षोहा वाचतामितः ।
अमीत्रा यस्ते गर्भ दुर्णामा योनिमाशय ।
।। १०-१६२-१॥
श्री. वि. गर्भरक्षक सूक्त.
यस्ते गर्भमावा दुर्णामा योनिभाशय ।
अग्निष्टं ब्रह्मणा सह निष्क्रयादमनीनशत् ।।
।। १०-१६२-२॥
यस्ते हन्ति पतयन्तं निपस्नु य: मैरीसृपम् ।
जातं यस्तै जिघौसति तमितो नाशयामसि ।।
।। १०-१६२-३ ॥
यस्त ऊरू विहरत्यन्तरा दम्पती शयै।
योनि यो अन्तरारेहि तमितो नाशयामसि ।।
॥ १०-१६२-४।

·रत्न ५१८ वें रोगी मनुष्या! मी तुला मृत्यूच्या दाढेतून खेचून बाहेर काढले आहे ! म्हणून तर तूं आम्हांला लाभलास, हे आता पुनः गुटगुटीत झालेल्या मनुष्या ! आता पुनः आमच्या जवळ ये ! हे सर्वांग परिपूर्णा ! तुला आता पूर्ण दृष्टि व संपूर्ण आयुष्य ही मी मिळवून दिली आहेत. (१०-१६१-५), रत्ल ५१९ वें हे स्त्रिये! मंत्राशी ऐकमत्य प्राप्त झालेला असा हा राक्षसांचा नाश करणारी अनिदेव या स्थानापासून राक्षसादिकांना पार पिटाळून लावो ! तो राक्षस रोगाचे रूप धारण करून,तुझ्या गर्भाशयात ठाण मांडून बसला आहे. त्याच- प्रमाणे अर्थ नावाच्या रोगाचे रूप धारण करून तो तुझ्या गर्मात चिरला आहे. तर त्याला अग्निदेव माझ्या मंत्राच्या योगाने पार तेथून हुसकावून लायो !(१०-१६२-१). अर्श नावाच्या भयकर रोगाचे रूप धारण करून जो राक्षस तुझ्या गर्भाशयांत दडी मारून बसला आहे आणि जो तुझे मांस चपळावयास चटावला आहे, अशा त्या राक्षसाला ममि देव माझ्या मंत्राच्या योगार्ने सरळ तेयून हुसकावून लावो ! (१०-१६२-२) हे स्त्रिये ! तुझ्या गौशांत रेतोरूपाने प्रवेश करून तेथें जो गर्भ होऊन राहिला आहे त्याचा किंवा पाहणारा जो गर्म आहे त्याचा अगर पूर्ण दिवस भरून नुकताच जन्मास आलेला बालक त्याचा जो कोणी राक्षस करूं पाहतो, त्याला आम्ही पार तेथून खेचून काढतो. ( १०.१६२-३) हे स्त्रिये ! तुझा गर्भ नाश करावा म्हणून जो कोणी मायावी राक्षस तुझ्या पायाखाली घुटमळू किंवा तुम्ही नवराबायको एकत्र निजला असता तुम्हा दोघांमध्ये गुप्तपणे शिरून निजतो, अथवा तुझ्या गर्भाशयात पतीने सिंचन केलेले रेत जिभेने चटकन् चाटून पार फस्त कान टाकतो, त्याला आम्ही पार वेधून पालवून देतों (१०-१६२-४) पोटांत चलनवलन घातपात लागतो, ·(५०) यस्त्या आता पन्या जारो भया निषो । प्रजा यस्ले जिघांसति तम्तिो नौशयामसि ।। ॥ १०.१६२.५॥ यस्त्वा सन तर्ममा मोदयिया निपर्यते । प्रर्जा यस्ते निघाँसति तमितो नाशयामसि ।। ॥१०.१६२-६॥ रत्न ५२० दें विदा काश्यप पि, पदमनाशन देयता, मनुष्टुप पद. अक्षीभ्यां ते नासिकाम्या वर्णाभ्या वकादधि । यदम शार्पय मस्तिष्काजिव्हाया कि यहामि ते ॥ ॥१०-१६३-२ ।। श्री चि. यक्ष्मानासन मुन्न. ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहोम्य वीर्वसाम्यो अनुक्यांत् । यम दोपप्य मसान्या वाहुम्या वि वहामि ते ॥ ॥१०-१६३-२॥ आन्द्रय॑स्ते गुदाम्यो यनिष्ठोदृर्दयादा । यम मतलाग्या यक्न प्याशिम्यो यि यहामि ते ॥ ॥१०-१६३-३॥ ऊरुम्या ते अष्ठीपम्या पाणिभ्या प्रपदाम्याम् । यक्ष्म श्रोणिया मासादसमी वि हामि ते ॥१०-१६३-४॥ मेईनाइनुकरणाडोमभ्यस्ते नग्वेम्य॑ । यक्ष्म सर्वस्मादा मनरतम्दि विहामि ते ॥ १०-१६३.५॥ अङ्गादगालोम्नौटोग्नो जात पणिपर्वणि । यक्ष म सर्वस्मादात्मनस्तमिद वि वृहामि ते ॥१०-१६३-६॥

·जो राक्षस तुझ्या भावाचे रूप धारण करून किंवा पतीचे रूप धारण करून, किंवा जाराचे रूप धारण करून, तुझ्याजवळ येऊन राहतो आणि संधी साधून तुश्या प्रजेला मारू पाहतो, त्या नीच राक्षसाला मी तैयन पार यमसदनाला पाठवितो. (१०.१६२-५) त्याचप्रमाणे हे पहा, जो राक्षस तुला स्वम पाडून भगर निद्रावश करून त्या संधींत तुझ्या गर्माचा नाश करूं पाहतो, त्याचा मी जेथल्या तेथे चैन्न फडशा पाढलाच म्हणून समज! (१०-१६२-६). रत्न ५२० हे क्षयरोगी मनुष्या ! तुझे डोळे, नाक, कान, हनुवटी, डोके, जीम आणि मेंदू यात जो यमारोग जडून बसला आहे, तो मी बाहेर घालवून देतो. (१०-१६३-१). तुमा गळा, मानेचा स्नायु, छातीची हाडे, पाठीचा कणा, हाडाचे साधे, खांदे, बाहू आणि आंतील भाग या सवौत जो क्षय-रोग ठाण मांडून बसला आहे त्याची मी तेथून पूर्ण हकालपट्टी करितो. (१०-१६३-२). तुझी पोटातील आतडी, गुदस्थान, स्थूल ओती, हृदय, अंड, यकृत, फुपम आणि पाथरी यांत जो विकार जहला आहे, तो मी सर्व दूर करीत आहे. (१०-१६३-३). त्याचप्रमाणे तुझ्या मांड्या, गुडघे, चरडे, टांचर, पादान, कमर, आणि जांधे यात जो रोग धरणे घेऊन बसला आहे, त्याला मी सपशेल हुसकावून लावतो. (१०-१६३-५). मूत्रमार्ग, केस, नखं आणि तुझ्या शरीरातील इतर कोठलाहि माग यति जो रोग शिरला आहे, त्याचा मी पार नाय करून टाकतो. (१०-१६३-५). प्रत्येक अंगा-अंगांत, केमा-केसांव साध्या-सांध्यांत आणि शरीराच्या प्रत्येक भागांत जो रोग ठाण मांडून बसला आहे, त्याला मी त्या त्या ठिकाणांतून पार हुसकावून लावा. (१०-१६३-६).

·(५४२)
रत्न ५२१ वें
प्रता-गिरग कपि, दारयननाशन देवता, अनुष्टुप्-६२.
अपहि मनमस्तेऽप फ्राम परधर ।
पुरो नित्या आ चय
बहुधा
जीयनो मनः ।।
॥ १०-१६१-१॥
भद्रं च पर पणते भद्रं युवन्ति दक्षिणम् ।
मद्रं वस्वते च बहुना जीतो मनः ।।
॥१०-१६४-२॥
रत्न ५२२ वें
प्रचेता भागिरम-कपि, दुश्मनाशन-देवता विष्णुप्-छद.
यदाश निःशसाभिशापारिम जामती यत्स्वान्तः ।
अग्निश्चिान्यर्प दुष्कृतान्यर्जुष्टान्यारे अस्नईधातु ॥
1॥१०-१६४-३ ॥
रत्न ५२३ दें
प्रचना आंगिरस-ऋषि, दुःश्यामनारानदेयता, अनुष्टान्द.
यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽभिद्राहं चरामसि ।
प्रचैना न आगिरसो द्विपना पात्वहसः ॥
॥१०-१६४-४॥
रत्न ५२४ ३
प्रचेता आंगिरस ऋषि, दुसमनाशन देवता, पंक्ति इंद.
अमापासनाम चाऽभमानागसो पपम् ।
जामस्वप्नः संकल्पः पापो यं द्विष्मस्तं स तु यो नो
देष्टि तम॑छतु ।। १०-१६४.५।।

·(५४३) रत्न ५२१ वें हे दुःस्वप्नाभ्या अधिदेवा ! दूर जा बाबा ! माझ्या स्वमातून दूर हो! लॉक जा! आणि लांब जाऊन तेथे यथेच्छ विहार कर ! नितीला (पाप देवतेला) सोग की मला छळू नकोस म्हणून. जिवंत असे माझें मन सारखें भ्रमण करीत असते.(१०.१६४-१).लोक पाहावेत तर सगळे शुभ फलाचीच इन्छा करीत असतात, आणि प्रवृद्ध असे शुभ फल मिळवितात. यमराजाच्या मंगल कटाक्षाची मी इछा करतो. हे माझें मन अनेक विषयांकडे सारखें भराया मारीत असते. (१०-१६४-२). रत्न ५२२ वें मनात काही अभिलाष घरून आर अभिलाष नसताहि जागृतपर्णी काय किंवा निद्रिठावश्यंत काय, आम्ही जे काही पातक केले असेल, से सर्व निंद्य पातक अनिदेय आमच्यापासून दूर करो !(१०-१६५-३) रत्न ५२३ वे हे इंद्र देवा! हे ब्रह्मणस्पते। दुःखस्वप्नाला कारण असा तुमच्या- विषयी आमच्याकडून जो काही अपराध घडला असेल, त्यापासून आणि त्याचप्रमाणे आमचा देप करणा-या दुष्टांच्या पापकृत्यापासून आंगिरस ऋषि व वरुण आमचे रक्षण करोत ! (१०.१६४-४)! रत्न ५२४ वें जे काही जिंकावयाचे ते सर्व आम्ही आज जिंकले आणि सर्व काही उपमोगिले. आता आम्ही निष्पाप झालों आशे. आम्ही जागे असताना अगर डॉपल्यावेळी जे काही पाप विचार आमच्या मनात येतील, ते सर्व आमच्या शत्रूकडे आणि द्वेष्टयांकडे जावोत ! (१०-१६४-५)।

·(५४४)
रत्न ५२५ वें
ऋपम घेरान-ऋपि, सपरननागन-देवता, अनुष्टुप्-उंद,
ऋप मा समानानां सपनाना विपासहिम् ।
हुन्तारं शत्रूणां कृधि विराजं गोपति गर्वाम् ।।
॥१०-१६६-१॥
श्री.पि. प्रयाणकालीन अप.
अहमस्मि सपनहेन्द्र वारिष्टो अक्षतः ।
अधः सपत्ना मे पदोरिमे सबै अभिष्टिताः ।।
॥१०-१६६-२॥
अत्रैव वोऽपि नह्याम्युमे आनी इव ज्यो ।
याचस्पते नि धेमान्यया मदर वान् ।।
॥१०-१६६-३॥
अभिमरहमार्गमं विश्वकर्मेण धाम्ना ।
आ वश्चित्तमा वो व्रतमा वोऽहं समितिं ददे ।।
॥ १०-१६६-४ ।।
रत्न ५२६ वें
सपम वैराज-ऋषि, सपत्ननाशन-देवता, महापंक्ति-छंद.
योगक्षेमं ये आदायाऽहं भूयासमुत्तम आ वो मुर्धान मक्रमीम् ।
अधस्पदान्म उदत मण्डूका इवोदकान्मण्डूको उदकादिव ।।
॥ १०-१६६-५॥

·(५४५) रत्न ५२५ वें . हे शत्रुमर्दन इन्द्र देवा! माझ्या कुलांत जे जन्मलेले आहेत त्या सवामध्ये वृषभाप्रमाणे मला सर्वश्रेष्ठ कर ! आणि जे माइयाशी शत्रुत्वाने थागतात त्यांना मी नमविणारा होईन, असे घडो! शिवाय आणखी, माझे जे इतर वैरी आहेत त्यांचा मी वधकर्ता होईन, असें कर ! त्याच. प्रमाणे मी तेजस्वी होसाता विपुल गोधनाचा मालक होईन, असे घो। (१०-१६६-१) तसे म्हणाल तर मी चा कर्दनकाळ आहे, इंद्राप्रमाणे मी कोणाकडूनहि वधिला जाणार नाही व कसल्याहि शना- स्त्राने घायाळ होणार नाही. हे माझे सर्व शत्रु माझ्या पायाखाली दडपले जावोत ! (१०-१६६-२) अहो ! द्वेप करणान्या वैन्यानो जेथे तुम्ही असाल तेथे येऊन मी तुम्हाला पकडीन आणि ज्या (धनुष्याची दोरी) जशी धनुष्यार्थी दोन्ही टोके बद करून टाकिते, तद्वत मीहि तुम्हाला पाशाने आवळून मुसक्या बांधून ठेवीन ! हे वाचस्पति देवा ! या माझ्या शत्रूचा असा सणसणीत निषेध कर की, ज्यायागे त्यांची माझ्यापुढे बोबडीच पळेल ! (१०.१६६-३) ! अहो शत्रुहो ! मी तुमचा पराभव करणार असून सर्वसमर्थ आहे. तसाच बलसंपन्नहि पण आहे. आतां तुम मनोधैर्य मी खास हिरावून घेईन ! तुमचे डावपेंच हाणून पाहीन ! इतकेच काय, तुमचा सग्रामसुद्धा उघळून लावीन तरच नांवाचा वीर ! (१०-१६६-४)! रत्न ५२६ वें अहो शत्रुहो ! तुमचा योगक्षेम हिरावून घेऊन मी श्रेष्ठ होईन, तसेच तुमच्या डोक्यावर पाय देऊन उभा राहीन. असे झाले म्हणजे मग पाण्यातून ओरडणान्या येडकाप्रमाणे माझ्या पायाखाली रगडले जाणारे तुम्ही मोठ्याने आक्रोश करूं लागाल !(१०.१६६-५) ऋ.३५

·(५४६)
रत्न ५२७ में
शिवसकरूप अपि, मन देवता, त्रिष्टुप् छंद.
येनेद भूत भुवन भविष्यपार गृहीतममतैन सर्वम् ।
येन यज्ञस्तायते सप्तहोता तन्मे मने शिवसंकल्पमस्तु ।।
॥१०-१६६ खिल ३३-१ ।।
येन कर्माण्यपसौ मनीपिणौ यज्ञे कृण्वन्ति विदथेषु धीरा ।
यदपूर्व यक्षमन्त प्रजानां तन्मे मन शिवसंकल्पमस्तु ।।
॥ १०-१६६ खिल ३३-२ ॥
यज्जाग्रतो दुरसुदैति देव तदु सुप्तस्य तथैवेति ।
दुर्गमं न्योता ज्योतिरेक तन्मे मनं शिवसंकल्पमस्तु ।।
॥१०-१६६ खिल ३३-३ ।।
याज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृत प्रजासु ।
यस्मान्न ऋते किञ्चन कर्म क्रियते तन्मे मन शिवसंकल्पमस्तु ।।
।। १०-१६६ खिल ३३-४ ।।
यस्मिन्नच साम यजैपि यस्मिन्प्रतिष्ठिता रघुनाभाविवाराः ।
यस्मिश्चित्त सर्वमोत प्रजाना तन्मे मन शिवसंकल्पमस्तु ।।
॥ १०-१६६ खिल ३३-५ ॥
सुपारपिरश्वानिव यन्मनुष्यनिनीयतेऽभीशुभिर्वाजिन इव ।
हरप्रतिष्ट यदैजिरे यविष्ठं तन्मे मने शिवकल्पमस्तु ।।
॥ १०-१६६ खिल ३३-६
स्मा वि. शिवसंकल्प-उपनिषद.
..

·(५४७) रत्न ५२७ ज्या अविनाशी मनाने भूत-भविष्य-वर्तमानकालीन सर्व वस्तुजाताला ओळखिलें आहे व ज्याच्या सहाय्याने मैत्रावरुणादि सात होत्यांनी युक्त असा अमिष्ठोमासारखा यज्ञ अनुष्ठिला जातो,असे ते माझे मन मंगल विना- संतरोत मम असो ! (१०-१६६ खिल ३३-१). कर्मनिष्ठ, बुद्धिमान व शानसंपन असे जे लोक आहेत, ते ज्याच्या सहाय्याने यशामध्ये यथा- विपि कर्म करतात, जे सर्व इंद्रियांच्या अगोदर उत्पन्न झाले, जे कर्म करण्यास समर्थ आहे, जे प्राणिमात्रांच्या अंतर्यामी असते, असे ते माझे मन मंगल विचारीत सदैव मम असो ! (१०-१६६ खिल ३५-२). जे जागृतावस्थेत वाटेल तितके दूर जाऊ शकते, जे आत्मस्वरूप ओळख- ण्यास समर्थ आहे, निद्रावश झाले म्हणजे जे दूर गेलेले पुनः परत जवळ येते, त्रिकाळांतील दूरची वस्तु जाणू शकते, जे इंद्रियांचे एकमेव प्रेरक आहे, असे ते माझं मन मगल विचारात मम असो! (१०-१६६ खिल ३३-३.जे परमार्थ शानजनक आहे, में लौकिक शानजनक आहे, जे धैर्यरूप आहे, जे शरीराय राहून सर्व इंद्रियांस प्रकाश देते, जें अमर ज्याच्या मदतीवाचून कोणतीच क्रिया केली जात नाही, असे ते माझे मन मंगल विचारांत सतत मन असो! (१०-१६६ खिल ३३-४), रथचक्राच्या तुन्या- मर्ये ज्याप्रमाणे आरा बसविलेल्या असतात, त्याप्रमाणे ज्या मनामध्ये ऋचा, साम व यजु ही बसविलेली आहेत व ज्या मनामध्ये प्राणिमात्रांचे सर्व ज्ञान ओतप्रोत भरलेले आहे, असे ते माझे मन सदैव शांत ग्यापार- युक्त असो!(१०-१६६ खिल ३२-५). शाणा सारथि ज्याप्रमाणे घोड्यास नीट मार्गदर्शन करतो अथवा लगामाने त्यांचे योग्य नियमन करतो, त्याप्रमाणे जे मन मनुष्यमात्रांना सन्मार्ग दाखवित, जे प्राणिमात्रांच्या हृदयांत राहते, जे गरारहित आहे आणि जे अत्यंत वेगवान आहे असे ते माझे मन शांत ब्यापारयुक्त असो! (१०-१६६ खिल ३३-६). व

·(५४८)
रत्न ५२८ वें
अनिल वातायन ऋषि, घायु-देवता, निधुप-छंद.
वातस्य॒ नु महिमान रथस्य रुजनैति स्तनयन्नस्य घोषः ।
दिविस्पृग्यास्यरुणानि कृण्वनुतो ऐति पृथिव्या रेणुमस्यन् ।।
॥ १०-१६८-१॥
सं प्रेते अनु वातस्य विष्ठा ऐनै गच्छन्ति समन न योपाः ।
ताभिः संयुक्सरय देव ईयतेऽस्य विश्वस्य भुवनस्य राजा ॥
}} १०-१६८-२॥
अन्तरिक्ष पपिभिरीयमानो न नि विशते कतमञ्चनाहैः ।
अपां सो प्रथमजा ऋता के स्विजातः कुत आ बभूव ।।
॥ १०-१६८-३ ॥
आत्मा देवाना भुवनस्य गौं यथावशं चरति देव एषः ।
घोपा इदरय विरे न रूपं तस्मै यातीय हविषा विधेम ॥
॥१०-१६८-४॥
रत्न ५२९ वें
विभाट सौर्य-पषि, सूप-देवता, जगती-इंद.
विभाड् बृहत्पबतु सोम्य मध्वायुर्दशपतावविहृतम् ।
वार्तजनो यो अभिरक्षति त्मना मजाः धुपोष पुरुधा वि रोजति ।।
॥ १०-१७०-१॥
श्री. वि. (वाजपेय) पाज्या
स्मा. वि. सूर्योपस्थान,
विभाड् बृहत्सुम॒त वाजसातम धर्मन्दिवो धरुणै सत्यमर्पितम् ।
अमित्रहा वृत्रहा दस्युइंतम ज्योतिर्जज्ञे असरहा संपत्नहा ।।
॥१०-१७०-२॥

·(५४९) रान ५२८ आता वाताच्या रथाचा महिमा मी वर्णन करीत आहे. याचा घोष गिरिगहरांत विविध प्रकारचा आवाज निर्माण करतो, व स्थावर जंगमा- दिकाची मोडतोड करीत जातो. तो आकाशाला व्यापणारा असून, दिशा आरक्तवर्ण करीत व पृथ्वीवर धुळीचे लोळ उठवीत जात असतो. (१०-१६८-१).पर्वतादि स्थावर सृष्टि वायु ज्या रोखाने वाहील त्या रोखाने प्रकंपित होते,आणि संग्रामाप्रमाणे त्याच्याकडे अश्वस्त्रिया जातात.त्यांना जोडून सर्व भुवनांचा राजा जो वायुदेव तो रयांत बसून जातो. (१०-१६८-२). भाकाशमार्गातून संचार करणारा हा वायु एक दिवस तरी स्वस्थ बसला असे कधी होत नाही. तो उदकांचा सखा आहे, तो सर्व प्राणिमात्रांच्या आधी जन्मला, आणि तो सत्यस्वरूप असा आहे. असा हा वायु देव खरे म्हटले तर तो कोटें जन्मला ? व कोठून येऊन हे सर्व जग त्याने न्यापून टाकिले म्हणावे ।(१०.१६८-३) तो वायु म्हणजे देवाचा आत्मा आहे. भुवनांचा गर्भ आहे. तो मनास येईल त्याप्रमाणे संचार करणारा आहे. याना आज तेवढाच ऐकू येतो. पण रूप मात्र कोणालाच दिसत नाही! त्या वायुदेवाला दवि अर्पण करून आम्ही त्या वायुराजाची सेवा करतो (१०-१६८-४). रत्न ५२९ वें जो अत्यंत प्रकाशमान आहे,जो यज्ञोपासक यजमानास उदंड आयुष्य देतो, जो वायुप्रेरित असून,सर्व जगाचा पालनपोषणकर्ता आहे व जो अमिनक्षत्रा- दिरूपार्ने विविध प्रकारे प्रकाशमान होतो असा तो भगवान सूर्यनारायण या आमच्या यशशालेत उपस्थित होऊन अत्यंत मधुर अशा या सोमरसाचे पान करो। (१०-१७०-१) अत्यत तेजस्वी, अत्यत प्रौद, अत्यत पुष्ट, चलप्रद, वायूला धारण करण्यास योग्य व लोकाला आधारभूत अशा स्या सूर्यमंडलात देविलेले अविनाशी, मेघनाशक, दस्युघातक, असुरमर्दक, सपत्नहारक, शत्रुसंहारक असे मंगल तेज प्रादर्भूत होत आहे। (१०-१७०-२)

·(५५०)
इद श्रेष्ठ प्योतिपा ज्योतिरुत्तम विश्वजिजिर्दुष्यते बृहत् ।
विधभ्राड् भ्राजो महि सूर्यो दृश उरु पप्रथे सह ओजो अध्युतम् ॥
॥ १०-१७०-३॥
रत्न ५२९ (अ) वें
विभाट सौर्य नपि, सूर्य देवता, अस्तारपक्ति-इंद
विधानोतिपा स्वरगच्छो रोचन दिव ।
येनेमा विश्वा भुवनान्याभृता विश्वकर्मणा विश्वदैव्यावता ।।
।।१०-१७०-४॥
रत्न ५३० ३
भुव भागिरस ऋषि, राजा देवता, अनुष्टुप् छद
आ त्वाहार्पमन्तरधि ध्रुस्तिष्ठाविचाचलि ।
विशस्वा सवी वाञ्छतु मा त्वाष्टमधैिं भ्रशत् ।।
॥१०-१७३-१॥
श्री वि राजस्तुति लढाईला जातांना करावयाचे रानाभिमवण
ईहवैधि मार्प योष्टा पर्वत हार्विचाचठिं ।
इद्र इोह ध्रुवस्तिष्टेह राष्ट्र, धारय ।। १०-१७३-२ ।।
इममिद्रो अदीधरद् ध्रुव ध्रुवर्ण हविषा ।
तस्मै सोमो अधि अवत्तरमा उ ब्रह्मणस्पति ।।
॥१०-१७३-३ ॥
ध्रुवा पी वा घृथिवी ध्रुवास पर्वतो हमे ।
भु विमिद जगद् ध्रुवो राजा विशामयम् ।।
।।१०-१७३-४ 11

·प्रकाश है सूर्यदेवाचें तेज म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ आहे! तसेच महनक्षत्रादिकांना देणारे थसून सर्यात उत्तमोत्तम असे आहे । तच सर्व विश्वाला जिंकणारे असून सर्व प्रकारचे घनहि तेच प्राप्त करून देते; अर्यात् ते सर्वांत महान् आहे ! आणि अशा या विस्तीर्ण, तमोनाशक व अविनाशी तेजाचा तो विश्व प्रकाशित फरणारा, तेजस्वी व महान असा सूर्यदेव जगाला पाहण्यासाठी म्हणून सर्वत्र विस्तार करतो. (१०-१७०-३). रत्न ५२९ (अ) वें हे सूर्य देवा ! आपल्या स्वतःच्या महातेजाने सर्व जगाला प्रकाशित करीत तूं आकाशात प्राप्त झाला आहेस ! किती वणे तुझ्या प्रखर तेजाचा तो दिव्य महिमा ! तें तेज म्हणजे असे आहे की सर्व जगाचे व्यवहार केवळ त्याच्यामुळेच चालतात. सर्व देवांना ते हितकर असून अखिल प्राणिमात्राचे पोषकहि तेच आहे !(१०-१७०.४) रत्न ५३० वें हे राजन् ! या राष्ट्राचा स्वामी म्हणून आम्ही तुला ये उदयास आणले आहे. तूं आमच्यामध्ये राजा हो! तूं सिंहासनावर स्थिर रहा ! वेश्न हलं नकोस ! सर्व प्रजाजन तुझ्यावरच प्रेम करोत ! आणि हे राष्ट्र तुझ्या- पाउन कहि न दळो। (१०-१७३-१)! हे राजन् ! या राज्यांवन तूं मालक होऊन रहा ! तेथून तूं हलू नकोस ! पर्वताप्रमाणे स्थिर व अटळ रहा ! इन्द्राप्रमाणे तूं येथें स्थिर होऊन रहा आणि या राष्ट्राचे संरक्षण कर। (१०-१७३-२) या स्थिर हवीने तृप्त झालेला 'इंद्रदेव या अमिपिक्त राजास राज्यावर स्थिर करो! त्याला सोम व ब्रह्मणस्पति देव 'हा आपला आहे' असे म्हणोत ! (१०-१७३-३) से आकाश, ही पृथ्वी, ते पर्वत आणि हे सर्व जग ज्याप्रमाणे स्थिर आहे, त्याप्रमाणे आम्हा प्रजेचा हाराजाहि राज्यावर चिरकाल टिकून राहो !(१०-१७३-४)

·(५५२)
स्मा.वि. धुवदर्शन (वधूला)
ध्रुव ते राजा वरुणो ध्रुव दे॒वो बृहस्पति ।
ध्रुव त इन्द्रश्वाग्निच राष्ट्र धारयता ध्रुवम् ।।
॥ १०-१७३-५॥
ध्रुवं ध्रुवेण हविाऽभि सोमै मृशामसि ।
अयो त इन्द्र केवलीविशौ बलिद्वतस्करत् ।।
॥ १०-१७३-६॥
रत्न ५३१
अभीयतं आगिरस ऋषि, राना देवता, अनुष्टुप् रद.
अभीरतेन हविषा पेनेन्द्रौ अभिवायते ।
तेनास्मान्ब्रह्मणस्पतेऽमि राष्ट्राय वर्तय ॥ १०-१७४-१ ॥
श्रो वि युद्धाला निघावयाच्या वेळी राजाला उशून म्हणावयाचा मंत्र
अभिवृय सपनानभि या नो अतिय ।
अभि पृतन्य त तिष्ठाऽभि यो न हरस्यति ॥
॥१०.१७४-२॥
अभि स्वा देव समिताऽमि सोमो अवीवृतत् ।
अभि त्वा विधा भूतान्यभावतों यथार्ससि ।।
॥१०-१७१-३॥
येने द्रौ हविषा कृव्यभवद् घुम्न्युत्तम ।
इद तदंकि देवा असपत्न किलाभवम् ।। १०-१७४-४ ॥
असप न संपत्नुहाऽभिराष्ट्रो विपासहि ।
यथाह पा भुताना विराजानि जनस्य च ।।
॥ १०-१७४-५ ॥

·(५५३) राजा वरुण, देवगुरु बृहस्पति, तसेच इन्द्र व अनि हे, तुला, हे राजन् ! राज्यावर इद करोत! आणि त्याचप्रमाणे तुझे राष्ट्रहि पण स्थिर करोत! १०-१७३-५)! या स्थिर पुरोडाशादि हवीने युक्त अशा या सोमाला यागार्थ भाम्ही स्पर्श करतो म्हणजे ही प्रजा केवळ तुझीच होत्साती,तुलाच करभाग आणून देव जाईल असें तो इंद्रदेव करील. (१०.१७३-६). रत्न ५३१चे ज्या हविग्याने इन्द्र देव हा सर्वांवर विजय मिळविता झाला, त्या इविद्रव्याच्या अपंगानें, हे ब्रागसते ! तूं है मला राज्य मिळविण्यासाठी सुसमर्थ कर! (१०-१७४-१). जे आमचे शत्रु असतील त्यांग्यावर चढाई करून आणि जे आमच्याशी सर्धा करतील त्यांच्याबरोबर लढाई करून, त्यावर विजय मिळविण्यास तू मला समर्थ कर ! (१०-१७४-२) हे राजन् ! सविता देव तु में चौवानी रग करो। त्याचप्रमाणे सोम- देवहि तुझे रक्षण करो आणि आखल भ्नमात्रहि रक्षण करोत ! की ज्यायोगे तूं शबूंवर विजय संपादन सर्वसतावीश होशील ! (१०-१७४-३). ज्या हविन्यामुळे इन्द्र हा पराक्रमशाली, तेजस्वी व सर्वश्रेष्ठ असा झाला, तया प्रकारचे इविन्य मी आता तयार केले आहे आणि म्हणूनच मी शत्रु- रहित होऊन राहिला आहे. (१०-१७४-१). मी सर्व सञ्चा पार फडशा पाडला! आता मला शत्रु असा कोणी राहिला नाही ! मला राज्य प्राप्त झाले आहे. ज्याप्रमाणं मी या सर्व प्राणिमात्रांचा व लोकांचा राजा झाला आहे, त्याचप्रमाणे शचा कर्दन काळहि बनलो आहे ! (१०-१७४-५).

·(५५४)
रन ५३२ व
उध्वंप्राधा सर्प भावुदि-अपि, प्रायाण-देवता, गायत्री-उंद.
प्र वा प्रावाणः सविता देयः संवनु धर्मणा ।
धुर्षु युध्यध्वं सुनुत ।। १०-१७५-१ ॥
श्री, वि. ग्रावास्तोत्र
मावाणो अब दुग्छनामपं सेधत दुर्मतिम् ।।
उताः कर्तन भैषजम् ।। १०-१७५-२॥
प्राणि उपरेघा महीयन्तै सजोषमः ।
वृष्णे दर्धतो वृष्ण्यम् ॥ १०-१७५.३ ।।
ग्राणः सविता नु या देवः संवतु धर्भणा ।
यज॑मानाय सुन्वते ॥ १०.१७५-४ ॥
रल ५३३ ३
मनुराभव प्रापि, अग्नि-देयता, गायत्री-इंद.
प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसम् ।
हुन्या नौ वादानुसक् ॥ १०-१७६-२ ॥
श्री. वि. अग्नि-प्रणयन.
रत्न ५३४ वें
स्नुराभव अपि, भग्नि-देवता, अनुष्टुप-छंद.
अयमु प्य प्र देवयुहोर्ता यज्ञार्य नीयते ।
रयो न योभीवतो घृणावाञ्चेतति त्मना ॥ १०-१७६-३॥
अयमग्निररुष्यत्यमादिव जन्मनः ।
सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातवे कृतः ।। १०-१७६-४ ।।

·(५५५) रत्न ५३२वें अहो मान्यांनो ! ताहांला सविता देव तत्पर राहून सोम बुटण्याची प्रेरणा करो। तुम्ही सोम कुटण्याच्या जागी स्थानापनहा आणि सोमरस फाटा! (१०-१७५-१ ) हे प्राव्यांनो ! (सोम छुटण्याच्या दगांनो !) आम्हाला दुःख देणाऱ्या दुष्ट शत्रूचा नायनाट करा! आमच्यातील दुद्धि विलयास न्या! आणि आम्हास गाई सुखकर होतील असे करा ! (१०-१७५-२) प्राव्यानो ! तुम्ही परस्परावर प्रेम करणारे असे एकत्र होऊन पाट्याच्या शेजारी (सोम वाटण्याचा सपाट दगड) प्रकाशत असता. आणि बलकारक सोमाला वीर्य प्राप्त करून देता. (१०-१७५-३) हे प्राव्यांनो ! सविता देव तुम्हांला दक्षतेने सोमयाग करू पाहणाऱ्या या यजमानासाठी सत्वर सोमरस पिळून काढण्यास प्रेरणा करो ! (१०.१७५-४). रत्न ५३३ ३ अहो ऋत्विग्यजमानहो ! आम्ही अर्पण केलेली हविर्य देवांना यथाक्रम पाँचविण्यासाठी म्हणून तुम्ही या जातप्रज्ञ अनिदेवाला दिव्य स्तुतिस्त्रोत्र गाऊन पूर्वेकडे घेऊन या ! (१०-१७६-२). रत्न ५३४ ३ देवाचे यजन करू इम्छिणारा व त्यांना यशगृहात बोलावणारा भामिदेव तो हाच असून तोच देवांना पण बोलावणाराहि आहे. माण तोच आता यशार्य आहवनीय स्थानाकडे नेला जात आहे. सूर्याप्रमाणे तो दीसिमान अमून, देवाना हरि पोचविणारा माहे. तसाच तो ऋविन्यजमान- प्रमृतीनी परिवेष्टित आहे. असा हा आग्निदेव देवांचे यजन कसे करावें हैं तो स्वतः उत्तम जाणतो. (१०-१७६-३). हा अग्निदेव देवमया- पास्न व मनुष्यमयापासून आमचे रक्षण करणारा आहे, तो बलवानाला बलवान असून त्याला यागार्थ म्हणून झार्ने निर्माण केला आहे. (१०-१७६-४).

·(५५६)
रत्न ५३५ वें
पसंग प्राजापत्य ऋषि, मायाभेद देवता, जगती-छंद.
पतगमक्तमसुरस्य मायया हृदा पस्यन्ति मनसा विपश्चितः ।
समुदे अन्तः कवयो वि चक्षते मरांचीना पदमिच्छन्ति वेधसः ॥
।।१०-१७७-१॥
श्री. वि. (धाग्देवाय पशु) पुरोडाश अनुवाक्या.
रत्न ५३६ में
पतंग प्राजापत्य ऋषि, मायाभेद-देवता, त्रिष्टुप-छद.
पतङ्गो वाचं मनसा बिमति ता गन्धर्वोऽवद्ग: अन्तः ।
तां घोत माना स्वयं मनीपामृतरय पदे कवयो नि पान्ति ।।
॥१०-१७७-२॥
अपश्य गोपामनिपधमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् ।
स सधीची. स विडूंचीवसान आ चरीवति भुवनेष्वन्तः ।
॥ १०-१७७-३ ॥
रत्न ५३७ में
कपुधा बार्हस्पत्य कपि, गृहस्पति देवता, त्रिष्टुप् छंद.
गृहसतिर्नयतु दुर्गहो तिरः पुनर्नैपरशंसाय मन्म ।
क्षिपदर्शस्तिमप दुर्मति हुन्नयो करपर्जमानाय शं योः ॥
||१०-१८२-१ ।।
नराशंसौ नोऽवतु प्रयाजे शं नो अस्त्वनुयाजो हवैषु ।
क्षिपदर्श स्तिमपं दुर्मति हुनया कबजमानाय शं योः ।।
॥१०-१८२-२॥

·रत्न ५३५ में ईश्वरी मायेनें निर्माण झालेल्या सूर्यदेवाला ज्ञानीजन हृदयस्य मनानेच जाणतात, सूक्ष्म दृचेि कविजन आहेत, ते त्या हिरण्मय पुरुषाला विशाल अशा सूर्यमंडळांत स्थित असलेला असा हृदयस्थ मनानेच जाणतात. अशा प्रकारचे जे स्योपासक आहेत, ते किरणांचे मूलस्थान में सूर्यमंडल त्या सूर्यमंडळाची इच्छा करतात. (१०-१७७-१). रत्न ५३६३ सूर्यदेव हा मनानेच घेदरूप वाणीचं धारण करतो आणि शरीरात संचा- रणारा प्राणवायु हा त्या वाणीला स्वररूपाने उच्चारून बाहेर प्रकट करितो; अशा त्या तेजस्वी देवांना हितकर, आणि मनावर सत्ता चालविणान्या अशा वेदरूप वाणीचे कविजन यज्ञसमारभात संरक्षण करतात (१०-१७७-२). प्रातःकाळी आकाशमार्गानं वर चढत जाऊन पुनः सायंकाळी खाली उतरत जाणारा आणि सर्व दिशोरदिशोना स्वतेजानें प्रकाशित करणारा असा तो सूर्यदेव भुवनामध्ये पुनः पुनः उदयास्त करीत फिरत असतो (१०-१७७-३). रत्न ५३७ वें संकटांचा नाश करणारा असा हा बृहस्पति देव आमचे निंद्य असे दुराचरण नाहीसे करो! आमच्या आपत्तीची प्रशंसा करणान्या दुर्जनावर आपले तीक्ष्ण तेजस्वी इत्यार चालवो ! पराभव पावलेल्या शत्रूचे निर्दालन करो! दुष्ट बुद्धीचा नाश करो! आणि देवमक्त अशा या यजमानाला मुख व क्षेम प्राप्त करून देवो ! (१०-१८२-१)! प्रयाज नावाच्या यशानुष्ठानात नराशंस अनिदेव आमचे रक्षण करो ! आम्ही देवांचे स्तोत्र गात असताना अनुयाजांतील अनिदेव आम्हांस सुख देवो । अहस्पति देव आमच्या आपत्कालानी प्रशंसा करणाऱ्या दुर्जनांवर आपले प्रखर अस्त्र टाको | आमच्या पराभूत शत्रूचे उच्चाटन करो ! दुर्मतीचा नाश करो। आणि आम्हा यज्ञोपासकांस सुख व क्षेम लाभेल असे करो (१०-१८२-२)

·तपुर्धा तपतु रक्षसो ये ब्रह्मद्विपः शरवे हन्तवा उ।
क्षिपदर्शस्तिमप दुर्मति हन्नया कर्जमानाय शं योः ।
॥ १०-१८२-३॥
रत्न ५३८ वें
प्रजावान् माजरपत्य ऋपि, होनाशिप-देवता, मिष्टुप् छंद.
अहं गर्भमदामोधीहं विश्वेषु भुवनेष्वन्तः ।
अहं प्रजा अंजनयं पृथिव्यामहं जनिभ्यो अपरी' पुत्रान् ।।
॥ १०-१८३-३ ॥
रत्न ५३९ वें
स्वष्टा गर्भकर्ता-कपि, विष्णु-देवता, अनुष्टुप-छंद.
विष्णुयोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ।
आ सिंञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्ने दधातु ते ॥
॥ १०-१८४-१॥
स्मा.वि. गर्भाधान होम.
रत्न ५४०३
स्वष्टा गर्भकता-ऋपि, सिनीवाली देवता, अनुष्टुप् छंद.
गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति ।
गर्भ ते अश्विनौ देवावा धत्तां पुष्करस्रजा ।।
॥१०-१८४-२॥
रत्न ५४१वें
स्वष्टा गर्भकता-पि, अश्वी-देवता, अनुष्टप एंद.
हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्यतो अश्विना ।
तं ते गर्भ हवामहे दशमे मासि सूतवे ।।
॥ १०-१८४-३ ॥

·(५५९) ज्याचे मस्तक तप्ठ आहे असा वृहसति देव वेदज्ञानाचा द्वेष करणारे असे जे राक्षस आहेत त्याना, व त्यांच्या राक्षसाग्रणीला आपल्या प्रखर तेजाने भाजून होरपाळून काढो! तसेच जे अमंगल आहे ते दूर करो! दुष्टबुद्धीचा नाश करो! आणि यजमानाचे म्हणजे देवभक्ताचे क्षेम व कल्याण करो।(१०-१८२-३) रत्न ५३८ ३ मी-हा जो परमपुरुष-तोच ओषधि-वनस्पतीमध्ये गर्भ म्हणजे फलाची उत्पति करतो. त्याचप्रमाणे मीच सकल भूतजातामध्ये गर्भ धारण कराणरा आहे. या पृथ्वीवर जे जे मनुभ्य प्राणी आहेत, त्या सर्वाना मीच उत्पन्न केले आहे आणि भविष्यकालांतरि त्रियांपासून संतति निर्माण करणारा पण मीच आहे (१०-२८३-३) . रत्न ५३९३ हे जाये! तुझ्या गर्भाधानाचे स्थान विष्णु देव तयार करो त्या गर्भाचें लिंग-रूप, म्हणजे स्त्री-पूरुषाच्या अवयवाचे मूर्तस्वरूप, त्वष्टा देव निर्माण करो । प्रजापति देव हा गर्भवीजाचे म्हणजे रेताचे सिंचन करो! आणि धाता देव हा त्या गर्भाची तुझ्या उदरांत घारणा करो ! (१०-१८४-१). रत्न ५४०३ हे सिनीवालि ! हे देवि ! तू या स्त्रीच्या उदरातील गर्भाचे रक्षण कर! सरस्वति! तूं त्याचे संगोपन कर ! आणि हे कमलमाला धारण करणारे अधि देवो! तुम्ही त्या गर्भाचें धारण करा! (१०-१८४-२) रत्न ५४१३ यश्चिदेवानी सुवर्णमय अरणीचें मंथन करून ज्या गर्माला निर्माण केला आहे, त्याला हे जाये ! तुझ्यासाठी आम्ही बोलावीत आहो. उद्देश हा की तो गर्भ तुझ्या उदरीत वाढीस लागून पुढे दहाव्या महिन्यांत सुरक्षित असा सुखरूप बाहेर पडावा (१०-१८४.३).

·(५६०)
पुमासं पुत्राना
रत्न ५४२ में
नेजमेप पर पत सुपुत्रः पुनरा पंत ।
अस्यै मै पुत्रकामाय गर्भमा धेहि यः पुमा॑न् ।।
॥ १०-१८४ खिल ३४-१॥
ययं पृथिवी मथुत्ताना गर्भमादधै ।
एव तं गर्भमा धेहि दशमे मासि सूतवे ।।
॥ १०-१८४ खिल ३४-२॥
विष्णो. श्रेष्टेन रूपेणास्यां नायाँ गीन्याम् ।
धेहि दशमे मासि स्तवे ॥
॥ १०-१८४ खिट ३४-३।।
स्मा.वि. गर्भाधान.
रत्न ५४३ वें
घातायन उल ऋपि, वायु-देवता, गायत्री छेद.
वात आ पातु मैपजे शंभु मयोभु नौ हृदे ।
प्र ण आयूपि तारिपत् ।। १०-१८६-१ ।।
उत वांत पितासि न त भ्रातीत नः सा ।
स नौ जीवातवे कृधि ।। १०-१८६-२ ।।
यदो वात ते गृहेऽमृतस्य निधिर्हितः ।
ततो नो देहि जीपसे ।। १०-१८६-३ ॥
रत्न ५४४ ३
येन आग्नेय, अग्नि देवता, गायत्री-ठंद.
प्र मुनं जातवैदसम हिनोत वाजिनम् ।
इदं नौ बर्हिरासदै ॥ १०-१८८-१ ।।
।
.

·(५६१) रत्न ५४२ वें पुरुषाने आपल्या स्त्रीशी खुशाल प्रेमविलास करावा आणि पुत्रपार्ने पुनः उत्पन्न म्हावे. पुत्राची इछा करणाऱ्या आपल्या स्वतःच्या भार्येच्या ठिकाणी हे पुरुषहो,तुम्ही गर्भाची स्थापना करा (१०.१८४खिल ३४-१). ही पृथ्वीमाता उताणी राहून जशी आपल्या उदरांत बीज धारण करते, तदत दहाव्या महिन्यांत उत्पन्न होणेकरता, हे पुरुषहो । तुम्ही आपल्या पत्नीच्या उदरात गर्भस्थापना करा! (१०-१८४खिल३४-२).विग्णूसारखा सुंदर रूपवान पुत्र दहाव्या महिन्यांत उत्पन्न व्हावा म्हणून तुम्ही आपल्या पत्नीच्या उदरांत गर्भाची स्थापना करा ! (१०-१८४ खिल ३४-३). रत्न ५४३ में वायुदेव भामच्या हृदयाला हित व मुख होईल अशा त-हेने बाहो! उसाच तो आमच्या रोगाचे शमन करणारा आणि आम्होस सुख देणारा भसा होवो ! त्याबरोबरच आमचे आयुष्यहि वर्धन करो! (१०-१८६-१) हे वायुदेवा ! तूं आमचा पिता आहेस. भामचा भाऊ आहेस. भामचा मित्र आहेस. तर तूं आमचे जीवन दीर्घकाल टिकून राहील, असे कर । (१०.१८६-२) वायुदेवा ! तुझ्याजवळ जो अमृताचा मोठा आहे, त्यातून आमच्या जीवनासाठी काही दे ! (१०-१८६-३). रत्न ५४५वें हे भकजन हो। सर्वश, सर्वव्यापक व अन्नसंपन्न असा जो अगि देव त्या अमिदेवाला येथे पसरलेल्या दर्भासनावर बसण्यासाठी लवकर प्रवर्मन करा (१०-१८८-१),

·(५६२)
अस्य न जातवेदसो विप्रधीरस्य मीळ्हुपः ।
महीमियमि सुष्टुतिम् ।। १०-१८८-२॥
पा रुची जातवेदसो देवत्रा हव्यवाहनीः ।
ताभिना यामिन्वतु ॥ १०-१८८-३ ॥
रत्न ५४५ वें
मार्पराशी-यापि, सूर्य-देवता, गायत्री-छंद.
आयं गौ पृश्निरक्रमीदसैदन्मातर पुरः ।
पितरं च प्रयत्स्वः ।। १०-१८९-१ ॥
स्मा. वि. सूर्योपरथान; अघमर्पण,
अन्तर्धरति रोचनाऽस्य प्राणादपानती ।
व्यख्यन्महिपो दिवम् ॥ १०-१८९.२ ।।
त्रिंशद्वाम वि राजति वाक्पतङ्गाय धीयते ।
प्रति यस्तोरह पुभिः ॥ १०-१८९-३ ।।
रत्न ५४६ वें
माधुउदम भघमर्पण-ऋपि, भाषवृत-देषसा, अनुष्टुप् छंद.
ऋतं च सत्यं चाभीदात्तपसोऽध्यजायत ।
ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥ १०-१९०-१ ॥
स्मा. वि. अघमर्षण.
समुद्रादर्णनादधि संवत्सरो अजायत ।
अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिस्तो यशी ॥ १०-१९०-२॥
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।
दिव च पृषियी चाऽन्तरिक्षमयो स्वः ॥ १०-१९०-३ ।।

·सकल (५६३) वस्तुजात जाणणारा आहे, मेधावी यजमान हे ज्याचे पुत्र आहेत व जो मत्ताच्या कामना परिपूर्ण करतो, अशा त्या अमिदेवाप्रीत्यर्थ मी सर्वोत्कृष्ट असे स्तुतिस्तोत्र गात आई (१०-१८८-२). त्या सर्व अनिदेवाच्या ज्या कालीकरालादि सस जिन्हा देवांना इवि नेऊन पोचविणा-या आहेत, त्या निधानी तो देव है आमचे इविरन्न देवांप्रत नेऊन पोचवो. (१०-१८८-३). रत्न ५४५३ विविध रंगांच्या किरणांनी युक्त असा हा यजमानगहीं जाणारा सूर्य- नारायण उदयाचलावर प्राप्त झाला आहे. तो आत पूर्वदिशेस पृथ्वीवर आला असून, यानंतर पिता जो स्वर्ग त्याकडे जावयास निणार आहे (१०-१८९-१), या सूर्यदेवाचें तेज द्यावावीमध्ये संचारत असते. ते प्रात:काली उदय पावून सायंकाळी अरत पावते. अश प्रकारच्या तेजाने असा तो महान् सूर्यनारायण आकाशात उदयास्ताच्या दरम्यान प्रकाधत असतो (१०-१८९-२). तीस घटिकाचा एक दिवस होत असून एतावत्कालपर्यंत सूर्य हा आपल्या तेजाने या पृथ्वीवर प्रकाशत असतो. त्या वेळी वेदवाणी ही त्या सूर्यदेवाचे स्तुतिस्तोत्र गात असते. (१०-१८९-३). रत्न ५४६ वें प्रदीरा झालेल्या तपासामर्थ्याच्या योगाने परमेश्वरापासून भात म्हणजे यथार्थ संकल्प य सत्य म्हणजे यथार्थ भाषण ही उत्पन्न झाली. नंतर त्याच परमेश्वरापासून दिवस व रात्र ही जन्मली आणि मग उदकांनी उर्च- मळणारा असा समुद्रहि त्यापासूनच निर्माण झाला.(१०-१९०-१).तरंगांनी उचंबळणारा समुद्र उत्पन्न झाल्यावर संवत्सरात्मक काल निर्माण झाला, त्यानंतर त्या परमेश्वराने अहोरात्र यांनी उपलक्षित असे सर्व भूतमात्र उत्पन्न करून, डोळ्यांची उघडझांक करणान्या सर्व प्राणिमात्रांचा तोच पुर्दै स्वामी होऊन राहिला.(१०.१९०-२). पूर्व कल्पात उरलेल्या योजनेप्रमाणे तो सृष्टिकर्ता परमेश्वर सूर्यचंद्र, सुखकर असा झुलोक, वशीच पृथ्वी के अंतरिक्ष यांना यथाक्रम निर्माण करवा झाला (१०-१९०-३).

·(५६४)
रत्न ५४७३
संवनन आंगिरस-ऋषि, अग्नि देवता, भनुष्टुप्-छंद.
संसमिघुवसे वृषलग्ने विश्वा॑न्य॒र्य आ।
इळस्पदे समिध्यसे स नो वसन्या भर ॥१०-१९१-१॥
रत्न ५४८ वें
संवनन-ऋषि, संज्ञान देवता, अनुष्टुप्-छंद.
सं गच्छध्वं स वय सं यो मनासि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्व संजानाना उपासते ॥ १०-१९१-२ ।।
रत्न ५४९३
संवनन-ऋपि, संज्ञान-देवता, ग्रिष्टुप-छंद.
समानो मत्र. समितिः समानी समान मनः सह चित्तमैपाम् ।
समान मन्त्रमभि मन्त्रये वः समानेन वो हविषो जुहोमि ।।
।। १०-१९१-३॥
रत्न ५५० चें
संघनन आंगिरस ऋषि, संज्ञान-देवता, अनुष्टुप् छंद.
समानी व आर्कतिः समाना हृदयानि वः ।
समानमस्तु वो मनो या वः सुसहासति ।।
॥ १०-१९१-४॥
रत्न ५५१ वें
संज्ञानमुशारदत् सज्ञानं वरुणोऽवदत् ।
संज्ञानमिन्द्रयामिश्च संज्ञानै सवितावदत् ।।
.॥ १०-१९१ खिल ३६-१।।

·(५६५) रत्न ५४७ हे भक्तकाम कल्पद्रुम अमिदेवा! हे ईश्वरा ! सर्व प्राणीमात्रांना तं वैश्वानर पाने न्यापून राहिला आहेस. आणि पृथ्वीच्या स्थानी म्हणजे उत्तर वेदीच्या मध्यभागी ऋत्विजांकडून तूंच प्रज्वलित केला जातोस. अशा प्रकारचा तूं आम्हास देण्यासाठी म्हणून मुंदर संपत्ति घेऊन ये । (१०-१९१-१). रत्न ५४८ वे अहो देवभक्त हो ! तुम्ही सर्वजण एकत्र जमा ! आपापसांतील विरोध राकून, सर्वजण एकाच प्रकारचे भाषण योला! तुमची मने एकच अर्थ माकलन करोत ! ज्याप्रमाणे पुरातन देव हे एक विचाराचे होऊनच यशात अपापला हविर्भाग स्वीकारतात त्याच प्रमाणे तुम्हीहि भिममत टाकून आपापला द्रभ्यभाग स्वीकार करा ! (१०-१९१-२). रत्न ५४९ तुम्हा सर्वांचा मंत्र म्हणजे गुप्त विचार सगळा सारखाच असो! तुम्हा सांची प्राप्तिहि सारखीच असो ! तुमचे अतःकरण झाले तरी रावा, सारखेच असो ! आणि विचार करून ठरलेला निर्णयहि पण सारखाच असो! मी तुम्हा सर्वांसाठी म्हणून आता एकच मंत्र म्हणजे एकच उपदेश सांगो आणि तुम्हा सर्वांच्या पुरावाशादि समान इवी मी अमिदेवाला आहुति अर्पण करतो. (१०-१९१.३). रत्न ५५० अहो देवोपासनेत गुंतलेले पुरोहित-यजमानो ! तुमचा सफल्प हा एकविधच असू दे ! तुमचे हृदयहि समान म्हणजे एकविषच असो । त्याचप्रमाणे तुमचे मनहि सर्वांचे सारखेच-म्हणजे एकच विचाराचे असो ! योडक्यात म्हणजे है की ज्याप्रमाणे तुमचे साहित्य सुंदर आहे, त्याच प्रमाणे ते तुमर्चे मनाहि सारखेच असो !(१०-१९१-४). रत्न ५५१ वें उशनाने आम्हास ज्ञानोपदेश केला, पणाने आम्हास ज्ञानोपदेश केला, त्याचप्रमाणे इंद्र, अग्नि व सविता या देवांनीहि भाम्हास ज्ञानोपदेश केला (१०-१९१-खिल-३६-१),

·(५६६)
संज्ञान पः स्वेभ्यः संज्ञानमरणेभ्यः ।
संज्ञानमधिना युत मिहात्माप्नु नि यछताम् ।।
॥ १०-१९१ खिल ३६-२ ।।
यत् कशीवा संचननं पुत्रो अरिसां भवेत् ।
तेन नोऽघ विश्वेदेवाः स प्रिया समजीजनन् ।।
॥१०-१९१ खिल ३६-३ ।।
से वो मनौप्ति जानतां समातिर्मनीमसि ।
असौ यो विर्मना मनःसं समावर्तयामसि ।।
।। १०.१९१ खिल ३६-४ ॥
तष्ठयोरा पृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञप॑तये ।
देवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिमा पेभ्यः ।
ऊवं जिगातु भेषजं शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ।
॥१०-१९१ खिल ३६-५ ।।
दहावें मंडल समाप्त
ॐ शान्तिः शान्तिः ! शान्तिः !
ॐ तत्सत्
- समाप्तोऽयं शरत्नभाण्डारः

·(५६७) शानोपदेश आहे तो तुमच्यासाठी, आमच्या स्वकीयांसाठी आणि त्याचप्रमाणे शत्रुमाठी देखील आहे. तो शानोपदेश अश्विदेव आम्हांस येथे देवोत ! (१०-१९०-खिल-३६-२)। ज्याअर्थी अंगिरसपुत्र कक्षीयान् याने संवननाचे रक्षण केले, त्याअर्थी विदेव आमचे प्रिय करोत ! (१०-१९१-खिल-३६.३) तुम्ही आपले विचार चांगले समजून घ्या. आम्ही आमचे विचार चांगले समजन घेऊ आणि जो कोणी भागच्या विचाराचा नाही, त्याला आम्ही गामच्या विचाराचा बनवंच बनवू. (१०-१९१-खिल-३६-५) अस्पतीचा पुत्र जो युवा शंयजवळ आम्ही अशी प्रार्थना करता हा जो आमचा यश आहे, तो उरळ देवांप्रत जावो । त्याचप्रमाणे हा यशकर्ता यजमानहि देवाजवळ जावो ! देवांकडून होणारी विप्ने आमची उपशमन पावोउ ! आणि मनुष्याकडून होण री विप्नहि निरसन होवोत ! सवेच सर्व दुरितांचं निवारण करणार असें है आमचे औषधिमाश कर्मानुष्ठान निर्विन पार पडो ! आणि आमच्या मनुष्यांना व पशूना मुखशांतीचा उदंड लाभ मिळो 11(१०-१९१ खिल ३६-५). दहा मंडल समाप्त ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! ॐ तत्सत् रत्न भांडार समात ·१९२ २ २२४ ऋगरत्न मांडारांतील मंत्रानुक्रमणिका मंत्र पृष्ठ मंत्र अमिजागार अक्षनमापदन्त सय अमिर्ददाति सत्पति भवास इदं कुगिनः ४१२ अमिदेवेषु राजति अक्षीम्या ते नासिकाम्या ५४० अमिर्षिया अक्षर्मा दीग्यः ४१४ अमिर्षा दिवः अगस्त्यः खनमान: ८६ अमिहोवा कविक्रतुः अगोरुघाय गविषे ३३२ अग्निहोता गृहपतिः अम आ याहि २२६ अभिहोता पुरोहितो अम आधि परसे अमिवाताः पितरः ३३६ अमिस्तुविश्रयस्तम अनि सूनुं सनतं १४४ अग्ने अच्छा वदेह अमिः पूर्वेभित्रपिभिः ओखनो अमिः शुचितमः ३४. अमे त्वमस्मायोधि अमिना रयिमभवत अमे त्वं पारया अमि दूत पुरोदधे २ अनि दूतं वृणीमहे अमे परनारीहा भनि देवासो अग्रियं २२८ अमे पवस्व अमिनरो दीदितिभिः २६९ अमिं मन्ये पितरम् ३०७ अमे बावस्व अमिमीळे पुरोहित १ अमे मन्यु अग्निरस्मि जन्मना १४८ अग्नेयं यज्ञमावरं अतिरिवमन्यो ४४४ अम रक्षा को अनित्र पिः पवमानः ३५६ अमेगायत्र्यमवत् ५६९ अनि यः पूम्यै ५२६ अमे नय सुग्या ८ ३५६ अमे पायक २ २७० ५२२ ·पृष्ठ अदो यदा ३४४ ४३२ २७६ ४३२ मैत्र अमेईम परि अग्ने विश्वानि वायो अमे विश्वभिः अमे युकेण शोचिषा अग्ने स्तोम जुषस्व अघोरचक्षुरपतिध्येधि सगादालोमोलोमः धगिरसो नः पितरो अचिकिवाञ्चिकितुष: प्रचिती चकमा अजीजनन्नमृतं बजेमाचासनाम अजोनागपसा अजोहवीदधिना सोप्यो अजोहवीदश्विना वर्तिका अंजन्ति वामपरे अतारिम तमस- अति द्रप सारमेयौ श्रतो देवा अवन्तु अन्ति चित् सन्तमह अत्रैवपि नयामि अदब्धस्य स्वधावत: अदाम्पः पुरएका अदितियोरदिति अदिसतं चिदाणे अदृश्रमस्य केतन: अष्टानहरयायती पृष्ठ मंत्र ४०० अद्य देया उदिता २२४ अद्याद्यावाच ४ अद्या नो देव ३३८ अघ त्वमिन्द्र ४६२ अघ यद्राजाना अघ श्रुत कषषं ३८८ अघ श्वेत कल बघा गाव उपमाति अघान्वस्य जेन्यस्य १५२ अधामु मन्द्रो अतिः ५४२ अधिवेशसि अधेनु सा ६. अनन्छये तुरगातु अनागसो अदितये १४२ अनुक्षरा ऋजबः २८ अन्तरिक्ष पथिभिः अन्तरति रोचना अन्ति चित् संतमह २२६ अन्य पुवं अन्यतममानुप ३४. अन्ये जाया अन्योऽन्यमनु अपत्ये तायवो २४८ अपश्य गोपा. भपाहू प्रहिति अपानपातमवसे ६२ ७८ ४५४ ५४८ ३२६ ३८८ ३१८ २४ ·(५७१) पृष्ठ पृष्ट मंत्र ३.० अमूद्देवः सविता ३३० १८६ अम्बर्षत सुष्टुति अध्यक्ष महान मंत्र अपाम सोमममृता अपामीवाप विष अपो फेनेन थपि पन्थामगन्मदि अपेत बात अपेहि मनसस्पते अपो देयीरुपये अप्रतीतो जयति ४८. अप्सु मे सोमो २३८ २३८ २२२ ४४४ २४४ अनातरी न योपणः ३९० अमीय ऋक्षानि ५४२ अमीवहा वास्तोपते १२ अर्मपा चित्तं आम्बितमे नदीतमे अयं विश्थित्री १२ अयं स यो १४ अयं स्तुतो राजा १८९ अयं स्वादुरिह ४४२ अय होता प्रथमः ४८. अयं ते अस्म्युर-- ५५२ अयं ते योनि स्वयः ८ अयं नामा दति २४८ अयं निधिः सरमे १४४ अयमनिकाप्यति १८६ अग्नु ते सरस्वति YYY अयमुपप्र ५४४ अयं मे पीत १५८ अयं मे इस्ता ५५२ अयुक्त रस ३५४ भायोनिहितो ५५२ भरमतिरनर्णयो अरायि काणे ४४२ अर्चति नारीरपसो अश्वन्तरमृतमप्सु अबुघ्नं राजा अबाध्यमिः समिधा अमाग: सन्नप अभिगोत्राणि सहसा अमि त्वा देवः आम नो देवीरवसा भाभि नोनये आभ प्रयासि वाहसा आम प्रवंत समनेव आम प्रेदि दक्षिणत: अमिहमागम अभि यो महिना अभिवृय सपत्नान् अभी३ममन्या अमीरतेन हविषा अभी पुणः ४३४ ४८६ ३०८ २३८ ४२४ २६ १४८ ३३६ ५३२ ३८ अमीहि मन्यो ·(५७२) पृष्ट ३२८ ३५६ ४८६ १४८ १३२ ४८. ५६२ २३२ मंत्र भासि चित्सप्रथाना अर्षे वीरस्य भर्यमणं वृहस्पति अर्वाची सुभगे अहन्विमर्षि सायकानि अहाय्यस्य परशुर्ननाश अचं चामस्तभायत् अव ऋद दक्षिणतो अब ते हेळी अव यध्यनो अपक्षज पुनरने अबष्टा परापत अविप्रो वा अबोचाम नमो श्रामवती रीयते अश्याम व कामम अश्याम सुमति अधीरा तन्र्भवति अश्वत्ये वो निषदर्न अश्वन गूळ्हमश्विना अश्वावतीगोमतीन भिना पतिरश्मदा भाव चिनाषी असदा सुवीर्य असपत्नः सारनहा अमयन्ती भूरिधारे भमुनीवे पुनरस्मा पृष्ठ मंत्र २७४ असुनीवे मनो २७६ असुन्वामिन्द्र संसंद ५२६ असान्देववीतये १८२ असेन्या वः पणयो १२६ मस्तीदमधिमन्यनं अस्मभ्यं वदिवो ११२ अस्माकं देवा उभयाय ३१६ अस्माकमिन्द्रः समतेपु १६ अस्मे द्रा मेहना १६८ भस्मे ठोम श्रियमधि ३९८ अस्य प्रजातवेदसो २६४ भरप प्रजावती गृहे थस्य हि स्वयशस्वरं ५४ अत्यदिन्द्रो ४२. अह राजा परुणो २१८ अहं राष्ट्री संगमनी ५. अहं रुद्राय धनुरा ४५८ अई नेभिवसुभिः ४७४ अई मुवे पितरमस्य ५६ अहं सोममाइनस २१४ अहं गर्ममदा ४२ अई का विश्वा १७८ अहमपी अपिन्यम्-- ३३६ अहमस्मि उपनद्र ५५२ अहमस्मि सहमाना २५६ अहमिन्द्रो वरुणरते ४२४ महमेव दान इव १७४ ५०२ ५२८ ·(५७३) पृष्ठ ६६ ६ ૨૭૮ ३ ५४० ५२४ मंत्र अहेमेक स्वयमिदं अहं पुरो मन्दसानो महं भूमिमददामार्याय अहं मनुरमवं अहय कृष्णमहरर्जुन अहिरिव भोगैः आ आणेन रजसा आनंदय बल- आ गावो अग्मत आमा अम आग्ने याहि मरुत्सखा आघा वा गम्छा माच्या जानु दक्षिणतो आछविधानगुपितः मा नि घन्ति सान्येषा आ जातं जातवेदमि आतएत मनः मा त् न इन्दो आत् न इन्द्र आ ते अग्न ऋचा आ ते पितरता भारमा देवानां मुषनस्य आ स्वाहाधमतरेधि आथर्वणायाश्विना मादित्या रुद्रा वसवो आदितोतारं वृणते पृष्ठ मंत्र ५.४ आदिमातृराविशत् १६८ आहघ्नोति हविष्कृति १६८ आ द्या तनोवि मा द्वाभ्यां हरिभ्यो २२० आधेण चित्तद्वे २६४ आ नः प्रजा जनयतु आ नो नियुद्भिः आ नो मद्राः २० २४२ आ नो यर्श २३४ आंम्यस्ते ८ आप इदा उ मेपजी आपः पृणीत मेष ३८४ आ पक्थासो भलानसो ३९४ आप पी पार्थिवान्युरु :४८ आपापी विमावरि २६४ आपो अद्यान्वचारिष २२८ आपो अश्मान्मातरः ४२२ आपोह यद्बहती ३६६ आपो हिठा मयोभुवः आ प्यायस्व मदिन्तम २२८ आ प्यायस्व समेत १२४ आमूल्या सहजा ५४८ मामूरज प्रत्यावर्तये आयं इस्ते न ६२ आयं गौः पृश्नी- आ यो विवाय ६६ आरे ते गोमुत २७४ २५२ ४०२ ३७८ ४४६ २४२ २२८ ५६२ ·(५७४) पृष्ठ मंत्र ४८. १८२ २४० ३४४ ३२२ मंत्र आ रोहतायु ४०६ इद ते पात्र शालाक्ता या २६४ इदमाप. प्रवात आवदस्त्व शकुने १३६ इसमिया रौद्र भाषदिन्द्र यमुना २७८ इद पितृभ्यो नमो आवदन्तीपप्पा ४८ इद पित्रे मरता आ घामश्व सो २५४ इन्द्र आरसा नेता था विंशत्या इन्द्रः सीता नि भाविरभून्महि मघोन ४८२ इन्द्र. सुत्रामा स्ववाँ आ शर्म पर्वताना इन्द्र. सळुन आशमन विशसन ४६० इन्द्र जहि पुमांस आशीत्या नवव्याया इन्द्र ज्येष्ठा मरुद्गणा आशु शिशानो वृषभो ४७८ इन्द्रमनिं कविष्छदा आगुमिश्चिद्यान्वि इन्द्र मूळ मह्य आसीनासो अरुणीन ३९४ इन्द्रं मित्र वरुणम् आह पितृनसुविदों ३९४ इन्द्रवायू बृहस्पति आहा त्वाविद ५३८ इन्द्रधिदातदप्रवीत इन्द्र श्रेष्ठ नि द्रविणानि ३ इन्छन्ति देवा सुन्वन्त इन्द्रस्य दूतीरिपिता १२५ इळामग्ने पुषदस इन्द्रस्य बनो मता १४१ इळायास्त्वा पदे क्य इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य १४८ इति त्वा देवा इम इन्द्रामी आगत सुतं इद पचा पर्जन्याय इन्द्र मी रितुः सचा इद विष्णुर्वि चक्रमे १० इन्द्राविष्णू तत्पनयाय्य इद श्रेष्ठ ज्योतिष ५५. इन्द्राविष्णू सहिता. पद श्रेष्ठ ज्योतिषां ज्योविकतम ४४ इन्द्राविष्णू पिवत इद करादित्यस्य १२२ इन्द्राविष्णू मदपती २३८ ८२ ४८४ २४२ YCO ४७४ १४६ २५४ २५६ २५४ ·(५७५) पृष्ठ १४ २४८ ३१२ इयं मनीपा वृहती पृष्ट मंत्र २५४ इयं शुष्मेभिषिसखा इयत्तक घुमः इयतिका शकुंतिका इयमददाद्रमसं २३४ इयं में नामिरिह १२. इरावती धेनुमती ४.६ इळामग्ने २८० इळायास्त्वा पदे ८६ १६ प्रजामिद रवि ४०० इह प्रियं प्रजया ५५० इस अवतु य ईमंग इन्द्राणीमुप मध्ये १६ इहैव सं मा वियोष्ट ૨૦૨ रहवेध माप व्योहा: ४८६ ५२८ ईयुरर्थ न पर्थ ईयुर्गायो न वसाद ४.६ ईयुष्टे ये पूर्वतरा- ईचाना वार्याणा ईशिष वार्यस्य १४८ १७२ ४५६ मंत्र इन्द्राविष्णू विषा इन्द्रेण युज। निःसुजन्त इन्द्रणेते तृत्सवो इन्द्रो दिव इन्द्र ईथे इन्द्रो यज्यने पृणते इमं यश सहसायन् इम स्तोमं सतयो इमं जीवभ्यः परिर्षि इम नरो मरुतः इमं नु सोममंतितो इममग्ने चमसं इममिन्द्रो अदीपरत् इम मे गंगे यमुने इमं मे करुण धुधि रमाउवा इमा गारः सरमे इमोसनाम्योपाधि इमा जुम्हाना इमा नारीरविषवाः इमा त्यमिन्द्र मीदवः हमा ब्रा सरस्पति इमा रुद्राय सबसे इमा रुद्राय स्थिरपन्बने इमे जीया वि मृतैः इमे मा पीता इयं सिसृष्टिर्यत इयं वेदिः परो अंतः ४४. ८ ४६२ २७४ २७४ ४८ २९४ ४०६ उग्चा ते नादन्यसो ३४२ उचा दिवि दक्षिणावतो ५२. उछ्यस्व बनसते ८० उत त्या मे रौद्रा- ૪૮ १४२ ४२८ - ·(५७६) पृष्ठ मंत्र उत दासा परिविषे ४३६ उत्तम वरुण उत नो गोषणि २४८ उदुत्तम मुमुग्धि उतन प्रिया प्रियासु २५२ उदु त्य जातवेदस उत बात पितासि ५६. उदु त्यदर्शत वपु उत सखाप्ठश्विनोक्त १७८ उदु ष्य देव सविता ययाम २९२ उत स्थान सरस्वती घोरा २५. उदु ध्य देव सविता सवाय १३. उत स्यान सरस्वती जुषाण ३.८ उद्गातेष शकुने उतासि मैनावष्णो २८६ उदय मघवन् ४८. उतेदानी भगवत २९४ उद्बुध्यध्वम् ४७६ उत्तराहमुत्तर ५२८ उद्यन्नद्य मित्रमह २६ उत्तानपणे मुभगे ५२८ उदय तमसस्परि २६ उत्तानायामद भरा १४८ उद्वेति प्रसवीता ३०२ उत्तठ ब्रह्मणस्पते २. उदेति मुमगो उत्ते वृहन्तो अर्चय ३३८ उन्मा ममद पभो उत्त स्तम्नामि पृथिवी ४०८ उर क्षत्र पृचीत २२ उपुरस्तात्सूर्य ९२ उप ते गा इवाकर उमयों वृहदीप- उप तेऽषो सहमाना ५२८ उद्गादयमादित्यो २८ उप ते स्तोमान्पशुपा उदमे तिष्ठ प्रत्या- १६६ उप त्वामे दिवेदिवे २ उप त्वा जुम्हो३मम ३३८ उदपप्तदसौ सूर्य १२ उप प्रिय पनि उदपतनरुणा भानवो ३८ उप मा पेपिघुसम उदीरतामवर उत ३९२ उप श्वासय पृथिवीं २४२ उदीर्व जीवो अमुः ४८ उपहूता पितर सोम्याथ३९४ उदार्य नाभि ४.८ उपेदमुपपर्चन उदीप्यात पठिषती ४५४ उपोषु शृणुही गिरो उदीप्तो विश्वायसो ४५४ उभयासो जावेद उदमे शुचयस्तव ·(५७७) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ ४९२ ४९८ मंत्र उमा जिग्यथुन परा उमाभ्यां देव सवितः उभे यत्ते मदिना उस यशाय चक्रहि उहि राजा यरुणयकार उरुग्यचा नो महिपः उरूणा विमुपा उशन्तस्त्वा नि धीमहि उशन्ति पाते उपस्वचित्रमा भरा उपस्तमश्या यशस उपो अघेह गोमति उपो यदनि समिधे ३.६ ४४६ १२ २३२ १८४ ३८ एता अन्ति ४. २५६ ए ३५८ एक सुपर्णः म ३.८ एकं च यो विशति ३१२ एकाद्योद्धिपदो एकरस्वतस्वस्याविशस्ता ५१४ एकाचेतत्सरस्वती १९. एको यहनामसि ४०. एत उ से प्रत्य- ૨૮૨ एतत्यत इन्द्रिय ४२ एता उस्या उषसः ४२ एतानि यो अवस्या ४६ एतानि बामश्विना एतावानस्य महिमा र पूपा रयिर्भगः २५८ एते स्तोमा नर १६६ एमिदंदे वृष्ण्या एवाचवसरम एवा पित्रे विश्वदेवाय एवा पुनानो अप: ८. एषा मनो वृषम १६८ एप तुम्नो अभिष्टुतः २६४ ५६२ एषा दिवो दुहिता ५४४ ए गमवृपयः सोम ५६ एह देवा मयोमुवा ३७२ एम इह होता ४६८ कम्यो ते अष्टीयम्द्या उजे नो घोष कों मय प्रति २८४ ४८८ १७६ ३६८ १२८ नक्सामाभ्यामभिहिवो ऋची अक्षरे परमे चाजिष्य ईमिन्द्रावठो ऋजीते परि वधि ऋतं च सत्यंच ऋपमं मा प्रमानाना ऋर्षिनरावसः ऋषे मंत्रता ४६ ४८८ ४२ २८ ·(५७८) पृष्ठ मंत्र मंत्र ओ ओ चित् सखायं ओर्वप्रा अमा क कंकतोन कंकतो ૮૨ ४२६ ४ ५२. ३८४ कया ते अग्ने कद्राय प्रचेतसे २२ १८. ४०. पन्निपाल कृष्ण नियानं हरयः ५०६ कृष्णा यगोवरुणापु केतु कृण्वन्नकेतवे को अद्धा वेद को अस्य वेद को ददर्श प्रथम २२ को देवयन्तमभवत् को बनाता वसवः १८६ नम्यादमग्निं प्रहिणोमि व! स्थ ते रुद्र ८८ क्षत्राय व अवसे ४१४ क्षेत्रस्य पठिना वय क्षेत्रस्य पते मधुमन्त ५२. ५२२ ३८६ गणानां त्वा गणपति गन्या नो यज्ञ ४८४ गर्भ धेहि सिनीवालि ३१४ गर्भ नु नौ जनिता ४८ ४८४ गों यो अपा १२८ गायति मेघर्वि १४ गावो भगो गाव गृमाना जमदमिना १६४ गृभ्णामि ते सौभगवाय २७२ गोनमिद गोविद कनिक्रदजनुप कन्याइरहतु कया नधित्र आ करम ओषधे भव कश्छन्दसा योगमा करत्वा सत्यो मदना कामम्तदने समवर्तत कासीयमा प्रतिमा कि नाता सत् किमस्य मदे किमिती सरमा किमिते विष्णो किया या यत्समया की डिंद्र सरमे सुमारविपितरं बुधु मारतदद्रवीत् बुद्ध यान्ता सुष्टुति प्व पाजः प्रसिति कृषि रत्नं यजमानाय १८२ १२. २०८ ५५८ ३८२ गमें नुस २८ २२ ४६. ४८.

·(५७९) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ २ ४१२ ४६ २५८ पर्मा समा मंत्र गोमायुरदादनमायुदद् , ३२. चित्रं देवानामुदगादनीक गोमायुरेको अजमायुरे ३२० चोदयित्री सूऋताना गौराममाय सलिलानि ૮૨ प्राषाण उपरवा ५५४ जना यन्तो न्वग्रवः प्राधाणः सविता नु ५५४ जातवेदसे सुमनाम प्रावाणो अर दुग्छुनो ५५४ जाओ अग्नी रोचते प्राणा तुनो अमि ३५६ जाया तप्यते कितवस्य प्राणां ब्रह्मा युयुजानः १९६ जायेदातं मघवन् मोक.म्यास्त उष्णिहाम्पः ५४. जिहाश्ये चरितवे घ जीमनस्येव भवति ४१२ जुष्टो दमूना धृवं मिमिक्षे १.८ जोषा सवितर्यस्य पृतवती भुवनानाम् २५६ त पूतन यावापृथिवी २५६ त ऊ पुणो महो तं यज्ञ वहिषि चक्षु देवः सविता ५३६ तमविहित चक्षन घहि ५३६ तत्तदिःस्य पास्य तुरंशान्ये महिमानो तवा यामि वाहणा चतुर्मिः सानपति ७२ तत्सवितुर्वरेण्य चतुकपर्दा युवतिः ४९२ तत्सवितुगामहे पत्तो तात्तात: ५३४ तत्सु नर्म चरवारि वाकारिमिता ८२ तत्पूर्यस्य देवत्वं १८४ तदर मिवरणा चधारी माजवनर तदरस प्रियममि चन्द्रमा मानमो जाता तदिनत ताहमा चारलो तेन ऋरयो ५२२ तदिन्दश्य परिपदानो चित्तिा आवरण ४४८ तांद य वृणीमहे ४३२ ४७. ७२ चवारि शृंगा ४. ४२८ - ·(५८२) पृष्ठ मंत्र मंत्र खादतमी रद्र तमेमिः वो दूतमो स्वामन आदित्यासः वामने दम आ वाम्मे पितरमिष्टामः स्वाममे पुष्करादधि स्वामन मनापिणः वारका चराम स्वमिति महम्म खे अमे विश्व त्वे पितो महाना व विधा सरस वेप षयं रुद्रं ग्वषमित्या समरणं स्व ह यतितरविन् ६ दचिणावतामिदिमानि दक्षिणावारियमो दाकाष्णो प्रकार दूध मान्छशथान: दानो अमे पिया दानो अमे बृहतो दिव यदा ते स्चयन्त विधिया पर्पोज दियो काम उरुचदा दिवो बराहम दिन्यं मुरर्ण वायसं १२४ दिग्या आपो अभि ३१८ २२४ दुरायो अदिति सेवयन्तो २७४ १.४ दूरमित पणयो वरीयः ४८८ १.२ देवस्य मचितुर्वयं १.४ देवदिति जुगु- ३२० २२६ देवानां भद्रा मुमति ३४. देवा: पलुरु नः ५१४ ३५४ देवेभ्यो विप्रथम २. देवा पूनिविणा ४८२ १.४ द्याप चिदाम पृथिवी ८८ धाम पिता जनिता ७८ १३४ धौर्वः पिता पृथिती ९२ ५२ मधाकद प्रपमाँ द्रवियोटा पिनापति २७२ द्रविणोदा ददातु नो दूयाँ अमे रायनो २३४ ६४ द्वा मुर्गा सयुना ४८४ इदस्य कम्णे १७२ देते च सूर्ये ४५२ २०४ द्वे नप्तुदेवयतः २६९ ठिश्वभरप जाया १.६ दे सती अवं ४६६ १४२ घ २४. ঘনারী ३०२ घन्वना गायनानि २५८ ५२ धाता धागा मुग्नस्य ८४ धामन्त विश्व भुस्नमाधि ·(५८३) २४४ ११८ ४१० १८ २३. ३८२ १३२ २८४ मंत्र धेनुं न वा सुयवसे धेनुष्ट इन्द्र सून्ता ध्रुवं ज्योतिर्निहित सुत्र ते गजा वरुणो भुवं ध्रुवण इविधा घा चौधुंवा पृथिवी न नकिष्ट कर्मणा नशन न घाममामप न जामये तान्यो न त इन्द्र सुमतयो न तमदो न दुरित न तमहो न दुरितानि न तमभोति कश्चन न ता अर्थ न ता नशन्ति नतिष्ठन्तिन न ते अदेवः न ते वास्ति नते विष्णो न ते सम्या नत्वा देवास न वायाँ अन्यो न दक्षिणा वि चिकिते नदस्थमाष: न देवानामपिता न मोजा मर्न पृष्ठ मंत्र २७२ नम इदुग्रं नम ३२८ न म इन्देण सल्य २२२ न मा मिमेय न मृत्युरासीदमन न मृया श्रान्त ५५० नमो मरुभ्यो नमो नमो मित्रस्य वरुणस्य न यजमान रिभ्यसि न यं जरन्ति शरदो १५२ न यापुरा चकमा २७८ न यस्येन्द्रो वरुणो न यतिष इन्द्र ३.४ नराशंसो नोऽवतु ४३६ न या उ एम्रियसे २३४ नया उ ते तन्या २३४ न या उ देवाः न या उ सोमो ४१६ नवाना नबतीना ३२८ न पोळये नमवे नवोनयो भवति ३८२ नरसखा ३४८ नस को दो २८६ नदिसे धन १२२ नहि वा पूरो ८६ महिनु ते मदिमनः ३३४ महि यामस्ति के ४८४ नार यो अरायको ७४ ३२२ २३. ४५२ . २३२ ६ ·(५८४) मंत्र नत्यत्या नाम नाकरस पृष्ठे अघि नानौकासि दूर्यो पृष्ठ ४०४ ४.४ नापामत न बो १२८ २४८ ५३४ ३१८ ३५८ ३५६ नाभि यशानी नाभ्या आसीदन्तरिक्षं नासदासीनो नाई वेद भ्रातृत्वं नाईत वेद दम्य नाई सन्तुं न वि नि गभ्ययोऽनवो नि गावो गोठे नि प्रामामो अविक्षत निर्यदी चुमान्मादयस्य निपु सीद गणपते निपिपरीस्त नीचा वत उपरि नीललोहितं भवति न इन्द्रधर मनं सा ते स्नो अनेऽवृकेमिः न मों दयते नू में मझायन नृचक्षा एष दिवो पृष्ठ मंत्र ५२८ पयस्वतीरोषधयः ३४ परं मृत्यो अनु परा देहि शामुल्यं १७२ परायतीनामन्येति २२. परि पो हेती रुद्रस्य ४७२ परि तृन्धि पीना ५१८ परि विश्वानि सुषितामे ४८८ परीमे गामनेपत ४८६ परो मात्रया तन्वा २२० पर्जन्याय प्रगायत २७६ पवमानः सो अद्य ૧૨ पवस्व सोम मन्दयन् ५०६ पान चित्रा सुमगा ६६ पचारपुरस्तादधरात् ४९० पश्वा यत्स्था वियुता पाकः पृष्छामि मनसा ૪૨૨ पात्रा स्थन देवा ४५६ पाबका नः सरस्वती २८४ पाबमानीयों अध्येति ११४ पाहि नो अमे रक्षसो २१८ पिता यत् स्वो दुहितरं ३१२ पितुं नु स्वोपं २७. पीरिवासं सरस्वत ५२६ पुत्रिणा ता कुमारिणा पुनः पत्नीमाग्निदाद् पुनः पुनर्जायमाना पुनः समन्यद् वित ४६६ ४२८ ૨ २७. ४२६ ८६ प्रदंगमक्कमसुरस्य ४. पतंगो दावं मनसा ·(५८५) पृष्ठ मंत्र पुनन्तु मां देवजनाः पुनः पितरो मनो. पुननों असुं पृष्ठ ६८ ३२२ पुनर्ये चक्रुः ४२६ पुनावि ते परिसुतं पुमा एनं तनुतं पुरामे दुरितम्यः घरु वा दाश्वान्योचे पुरुष एवेदं सर्व १६६ २६ ३८ पुरूर मा मृषा २२८ ५५४ ३५८ प्र तद्विष्णु स्तवते ४२२ प्रति चक्ष वि ४२४ प्रति प्राशयाँ इत: प्रति मद्रा अदृक्षत ३५४ प्रतिष्ट यस्य ५२२ प्रति पा सूनरी ३४० प्रति पशो वि सज ६८ प्रत्यङ् देवाना ४६८ प्रत्यर्चीवशदस्या YUY म त्वा मञ्चामि ५८ प्रदक्षिणिदमि गुणन्ति २७४ प्र देवं देववीतये ३३२ प्रदेवं देया पिया ४३४ प्र नूनं जातवेदसं प्र नूनं जायतामय प्रनून ब्रह्मणस्पतिः ६६ प्रनो यग्छत्वर्यमा ८. प्रप्यायस्व ४९६ प्र बभ्रवे वृषमाय ३२ प्रभंगी शो ४४ प्र यतितुः परमान् ३०६ प्रयाजान्मे अनुयाजाय प्र या महिम्ना ५०२ प्रये गृहादममदुस्त्वाया प्रवः प्रान्तमन्यसो २५० प्रविष्णवे रूपमेतु ३१४ प्र वो यावाणः पुरूषास्यश्विना पुरोळा इत्तयो पुरोळा यो अस्मै पूर्वापरं चरतो पूरिई शरदः पूपा स्वेतो नतु पृक्षो वपुः पितु मान् पृष्छामि वा परमन्त्रं पृणीयारियाधमानाय पृषदश्वा मातः पृष्टो दिमि पृष्टो प्रक्षोदसा घायसा प्रयान्वय प्रजापवे न स्वदेनानि प्रज पती: स्यवस मणो देवी ४३६ २. ५२६ ३४४ ४२. २५२ २७८ . ६८ प्रतत्ते अद्य ·पृष्ठ ५५६ १२. १२. ५३८ मंत्र प्रसुव आपो प्रमु विश्वानक्षसो मातर में प्रातरिन्द्र प्राजित भगमु प्रातर्देवीमदातें प्रातर्थजपमश्विना मातर्यावाणा प्रथमा मात्युंजा वि बोषय माता रयो नको प्रावेपा मा बृहतो प्रिय प्रदे ददतः प्रिगाम इसे प्रेता जपता नरः प्रेतो मुखामि नामुतः हि प्रेहि पथिभिः प्रेतु प्रह्मणस्पतिः पृष्ठ मंत्र ४४० वृपतिर्नयतु दुहा २८ वृस्यते अति यदयों २९२ बृपते परि दीया २९२ बांधा मे अस्य २०२ ब्रह्मचारी चति २०२ वाणस्यते त्वमस्य २०२ ब्रह्माणाग्निः स वेदानो ६ ब्रहाणा ते बझयुजा ११६ मझा देवानां पदवी ब्राह्मणास: पितः ५२८ न झणासः सोमिनो २८२ ब्राह्मणासो अशिने ४८२ व्र झणाऽस्य मुखमासीत् ४५४ भ ३८८ भग एष भगवाँ अरतु २० भग घिय वाजयन्तः भग प्रणतेभंग ३४८ भद्रं वै वरं वृणुते ३८६ भद्रं कर्णेभिः श्याम भद्र नो अपि बातय ३४८ भद्रमिद्भद्रा ३९४ मद्रा अश्वा हरितः १५६ भद्रो नो अग्निावो ४७८ भविन्द्र मुहवं २६. मगों नामोत मवा नो भमे २६८ २६२ ३२० ३२० ४७. ब बद् सूर्य प्रसा बतो बतासि बळिया तदपुपे यामहा असि सूर्य महिषदः, पितर अत्य २९४ १३२ २१४ ५४२ ३२ ४.८ घले धेहि तनपु बलविशारः स्थविरः २.हीना पिता ४३८ ४२८ पद गायिपे पचो ·(५८७) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ १७४ ११८ ५०२ ५१२ ३२६ २६६ ४१८ ६२ मंत्र भवा मित्रो न ૭૨ मम द्विता राष्ट्र मास्वती नेत्रो मभृताना मम महद्रय बन्छ भास्वती नेत्री स्वानामचेति ४६ ममामे वो विवेषु भिनलमंगिगेभिः मया सो भन्नमत्ति भीताय नाघमानाय २०४ मयि देवा द्रविणम् भूम्या अन्त पके ४९४ मर्ता अमर्तस्य ते भूयाम ते सुमती ३२६ मर्माणि ते वर्मणा भोनमश्वाः ४८ महि ज्योतिर्षिभ्रतं म मही द्यः पृथिवी मक्ष कनायाः सख्यं नववा ४२८ मही वामूतिरश्विना म्भू कनायाः सत्यं नषीयो ४२८ महो -र्णः सरस्वती मक्ष देवस्तो रथः मह्य यजन्तु मम मधुन वहिः ४२८ मा चिदन्यति मधु मक्तमुतोपसो माता देवाना मधु नो द्यावापृथिवि २५८ माता रुद्राणां दुहिता मधुमत रोपाव १८२ मा ते अस्या मधुमानो पनसतिः ३४ मा स्वातप्रिय मधु बाला जायते मावा द्र मध्या यत्कर्षम्भवत मा त्या प्रथेन मध्वः सोमस्याश्विना मान: सोम परिमाधो मनो अस्या अन मा मस्तोके तनये मनो न येषु ४२६ मा नो अमे इर्भूतये मनी का हुवामहे ४२२ मा नो अमेऽमतये मंथन मा नो अमेअम्सृजो मन्युरन्द्रो मन्युरेवास ४४२ मा नो अमंऽवीरते मन्यायज्ञियं ३४६ मानो अशाता मम देवा विवे ५१२ मा नो महान्तमु ३२५ २८२ ७४ ૧૨૪ २४ ५२ २७. ९ २७. २८६ ૨૨ ·(५८८) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ ४९६ ४३७ ७२ मंत्र मा नो वधी रुद्र मा नो वृकाय मा नो हिंसीजनिता मा नरः रवश्वा मा पृणन्तो दुरितम् मा मामिम तव मायाभिरुत्सिप्सत मा व एनो अन्यकृत मा विदम्परिपथिनो मा वो रिषत्व निवा मा शूने अग्ने मित्र कृणुष्वं खलु मित्रस्य चर्षणी तो मित्राय पञ्च येमिरे मित्रो देवेष्वायुषु मुञ्चतु मा शपथ्यात् मुयामि त्वा हविषा मुर्धान दिवो अरति मुळा नो रद्रोत मृत्योः पद योपयन्तो मेहनादनकरणात् मैनममे विदो मोघमन्नं विन्दते मो पुणः सोम मोपूणो अत्र य य.आत्मदा बलदा य आध्राय चक्रमानाय २४४ य इन्द्रोः पवमानस्यानु ५०. यई चकार १७६ य उदाजपितरो ६४ य ऋतेन सूर्य- १९६ य ऋदसो अवसत ३२८ य ऋदसी संयती य वै सूर्य स्वानुः ४५८ यस्मा पृच्छन्ति ४७६ यः पवमानी रज्योति २७. यः पर्याय वेषसे ४१४ यः पृथिवी व्यथमानाम् १५८ या प्राणतो निमिपतो १५८ यः शम्बरं पर्वतेष्ठ १५८ यः शश्वतो मानो ४७६ यः शुक्र इव सूर्यो ५३६ यः सप्तरश्मिपमः २२० यः सुन्वते पचते यः सुन्बन्धमवति ४.४ य ऋन्दसी अपमा ५४. यश्चित्रमप्न उपसे ३९८ यश इद्रमवर्धपत् ४९६ यज्ञेन यशमयजन्त देवाः४ ४२२ यशन वर्धत जातवेदसम् १५६ यशो हित इन्द्र यत इन्द्र भयामहे ४९८ यत्ते कृष्णाः शकुन २४ ११२ ३२८ ·(५८९) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ ८८ १५२ ३०० ८८ ४५० ५४२ मंत्र पत्ते पवित्रमर्चिषत् यत्ते पवित्र चिपि यत्ते राजघृतं हविः यत्ते सोम गवाशिरो यत्वा तुरीयमृतुभिः यया देव प्रपिबन्ति यत्वा सूर्य स्वर्भानुः यत्पुरुषं व्यदधुः यत्पुरुषेण हविण यत्रकामा निकामाथ यत्र ज्योतिरजस्त्रं यत्र बाणा: संपतन्ति यत्र झा पवमान यत्र राजा वैवस्वतो यत्रा चक्रुरमृता यत्रानंदाथ मोदाच यत्रा सुपर्णा अमृतस्य यथा देवा असेरषु यथा नो अदितिः यथा नो मित्रो अर्यमा यथा नो मित्रो वरुणो यथा वशन्ति देवा यथा पातः पुष्करिणी यया वातो यथा धनं पथावान्यनुपूर्व यदग्ने मर्यरत्वं यदंग दाशुषे ३५८ यददो पितो अजगन् ३५८ यददो वात ते ३७२ यदद्य त्वा प्रयति ८८ यदद्य सूर्य यदन्ति यच्च दरके ४४८ यदपामोषधीनां यदयातं शुभस्पती ४७० यदश्विना पृष्मानाव ४७० यददीध्ये ३७० यदारमानुभव: यदाशमा निःशसा २६६ यदि क्षितायुः यदिंद्र ब्रम्हणरपते यदिन्द्रामी जना इमे ३०२ यदिंद्राई यथा त्वं ३७० यदिमेना उशतो ७८ यदेषामन्यो अन्यस्य ५३० यद्गायत्रे अधि गायनं २२ यद्ध प्राचौरजगन्तोरो ३३६ यद्विरूपाचरं मत्येषु २२ यद्बो देवाचकृम ३३२ यं खमने २०४ यमग्ने वाजसातम २०४ यमस्य मा यम्यं ४०६ यमाय धुतबद्धतिः यमाय मधुमत्तम यमाय सोमं सुनुत ५४२ ३३८ ३१८ ३२. ५३४ ४७४ ४१८ ४०२ ३८४ ३९२ ३९२ २ ·(५९०) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ ४७४ २९८ YUY १२४ ३६ मंत्र पवं वृकेगाश्विना यधिदापो महिना यम्त ऊरू विहरति यस्तिग्मभृगो वृषभो यस्तुम्यमान अमृताय यस्ते गर्भममीया यस्ते द्रप्सास्कदति यस्ते द्रमाको यस्ते मन्योऽविषदन यस्ते यज्ञेन समिषा यस्ते स्तनः शशयो पस्ते इन्ति पतयन्त यस्त्वा देवि सरस्वति यस्ता भ्राता पातेवा यस्त्वा स्यनेन तमसा यस्वा हदा कीरिणा परमारते न सिष्यति यस्मानाने विजयन्ते यस्मिविश्वानि भुवनानि यस्मिन्वृशे मपदासुपर्णा यस्मैव सुकृते यस्य गावावरूपा यस्य ते विश्वा भुवनानि यस्य की पूर्णा पत्य श्रवो रोदसी यस्या अनन्तो अनः यस्यावासः प्रदिप ६२ यस्येमे हिमवन्तो या आपो दिल्या ५३८ या ओपी.पूर्वा २८. याः प्रवतो निता ४७५ याः फलिनीयाँ ५३८ या गंगा सिनीवाली ४.४ या गोमतीरूषसः Yoy याते दिशुदवसष्टा ४४२ याते घामानि हविषा २१८ या दम्पती समनसा ८४ यागेव दहये ताराग्यसे ५६८ याद्राध्य रणो २५. पा रुचो जातवे रसो ५४. यावयद् देषस त्वा ५४. यावयद् देषा ऋतपा यावया वृक्य वृ या वो कशा मधुगति ११. या वापा श्लोकमादिव या विश्वास जनितारा ७८ या यो भेषना यास राजा वरुणो २३२ या मुशाहुः स्वगुरिः ४१८ या सुरथा रथोतमोमा यामु राजा वरुणो ५८. यास्ते प्रग अमृतस्य युवा हि वाजिनीवती ११. युंजते मन उत १७८ ४८ ५०६ ६ ४२ १२८ १२४ ६ २९८ २४ ४२ ·(५९१) पृष्ठ ४३४ ४५८ ४०० मंत्र युयोता शफमस्मदा यु ग्यवानमश्विना पुरं उग्राय पूमि युवं नरा स्तुते युवं श्यावाय हशती युवा सुवासाः परितीत युरोयदि एण्यापास्ने यूयं गावो मेश्यया ये अंत्या ये अहण्याः ये अमिग्या ये अनमि ये अनः परि जशिरे ये के च उमा ये चितिपूर्व ये चेह पितरो येतातृधुर्देवमा येते पया: सावत: ये ते परस्य कर्मयो ये देवानां यशिया ये देवासो दिव्ये कादश ये नः पूर्व पितरः येना सपत्ना येन द्यौरुमा येन सूर्य ज्योतिषा येना पावक चक्षमा यनेन्द्रो विश येनेमा विश्वा पाना यभ्यो माता मधुमत् पृष्ठ मंत्र ये यहन दक्षिणया ये वध्वश्चंद्रं वह ये सत्यासो हविरदो ५८ ये स्वोतृम्यो गोअमाम् ५८ यो अमिः कायवाहनः १४२ यो अमिः कन्यावविवेश ४३२ योग-क्षेमं व आदायाई २३६ यो गर्भमोपीमा ९२ योजागार तमुचः ३९६ यो जात एव प्रथमो ४३४ यो नः कश्चिदिरिति २४६ यो नः सनुत्यो ८४ यो नः स्वो अरणो ३९६ यो नो अग्ने दुरेव ३९४ यो भूयिष्ठ नास याम्या यो मा पाकेन मनसा ३१. यो मे राजन्युजो २९० यो यजाति यजात ६४ यो यशो विधातुभिः ३९४ यो रमाय चोदिता ५१४ यो वः शिवतमो रसः ५.० यो यः सेनानीमहतो यो वर्धन ओषधीनां २६ यो वायते ददाति ५५२ यो वामश्विना मनसो यो वामृजवे ४३८ यो हत्याहिमरिणात २१८ २६६ २२८ २०४ ३२. १२२ २३२ ५२. २५५ ·(५९४) पृष्ठ ४९४ २२२ ४२४ ४२६ मंत्र नो भवतु वाजिनो शनो भवन्तु इद शनो मित्र शमनिरामिभि शरास कुशरासो शव पुरोषा शव तो हि शत्रवो शासी हर्दुहितु शिक्षेयमस्मै शीतिके शीतिकावति शीर्ण शीणों शुकेषु मे हरिमाण शुक्र शुशुक्वाँ शुची ते चके शुनम घाय शुन ने पाला शुन वाहा शुन शुन हुवेम शुन शेपो घम्हद् शुनधिच्छे शुनासीराविमा शुन यदा करसि श्रद्धयाम समिप्यते श्रद्धा देवा यजमाना प्रदा प्रातईवामहे श्रिये जात श्रिय पृष्ठ मत्र २९२ प ३४० पत्रिंशाथ चतुर ३२८ १२ स इरक्षेति सुधित ४८ स इत्ततु सवि २७८ स इद्दानाय दम्याय स इद्दोजो यो गृहवे ३२८ स इद्राना प्रति ४०२ स इषुदस्तै मई वृषा २८ २८ सवत्सर शयाना ४५. सवा कर्मणा ६. ससमिधुवसे ससुष्ट धनमुभय १८२ सक्नुमिव तितउना ४६८ सखाय आनि पीदत स गृणानो अद्रि १८९ सक्रदनेनानिमिपण सगच्छध्वस वदध्व मान्छस्व पितृमि ५२८ स चद्रो सिम सतत्कृधोषित ५३. सत्यमूचुर्नर एका ३६८ सत्येनोत्तभित्ता भूमि १२४ सत्रह नाना विषिता ३१८ २५४ ४३८ ४७८ ५६४ २१८ प्रेष्ठो जातस्य ४४६ २४६ ·२२४ २८२ संप्रेरते अनु मंत्र स नो अमे सवमस्मदप सदसस्पतिमयुतं सदस्य मदे सदस्य सदा कवी सुमति समेत प्राचो विमिमाय सद्यधिनु ते सद्यो जातो व्यमिमीतं 6 द्वियन्धुर्वैतरणो सन इन्द्र वयताया स नः पितेव प्रवाय सं ते पयामि सं दक्षेण मनसा सप्त त्वा छरितो सप्ता दियो नाना सूर्याः सतास्यापरिषयः स प्रवोल्हन् परिगत्या समामेति कितवः स भ्रातरं करुनमग्न समजन्तु विश्वे देवाः समावरायोषसो समश्विनोरवसा समानमे तदुदकं समानी व आकूतिः समानो अप्वा समानो मंत्र समाववर्ति विठितो स नः पृथु पृष्ठ मंत्र १६४ समित्तमघमभवत् ३२६ समिद्धममि समिधा ६ समिधामि दुवस्यत २२० समुद्रज्येष्ठाः सलिलस्य ६२ समुद्रदर्णवादम ११२ समुद्रादुर्मिर्मधुमाँ समौ चिदस्ती ४९. ४३. सम्यक् सवति सरितो २८४ सनाशी शुरे मव २ सरस्वति देव निदो २२६ सरस्वति या सरयं सरस्वती या पितरो ३६६ सरस्वत्यमि नो नेपि २६ स रेतोधा वृषभः स या वृधे क्यों ४७२ सविता पचातात् स विद्वाँ अपगोई ४१. सर्य प्रति पुरो स एज्यवाळमर्यः ४६४ सहस्तोमाः सहन्छंदसः सहस्रधा ग्रामणीर्मा २०४ सहसवा पञ्चदशानि ८४ सहस्रशीर्षा पुरुषः ५३४ सहस्राशेण शतशारदेन ४६ सहस्व मन्यो अभिमाति स हि क्षयेण १३२ स हि रत्नानि २९६ ५६२ १८४ ४९८ ५४८ १८६ ४६४ २५० ४०२ ४०२ २५२ ५२२ ४३६ ४६८ २०६ ·पृष्ठ ५२६ ४६२ ४४८ ४४८ ४६२ ४४८ १२८ ४४८ मन सानो अध सानो विश्वा सामा सत्योति सारमा अर प्रथम साझान्विश्वा अभियुज सिनीवालिं पृथुष्टके सिधोरिव प्राधने सीद होट स्व सीरा युजवि कवयो सुकिंशुक शत्मलिं सुख रप युयुजे सुगन्य नो वाजी सुनामाण पृथिवीं मुपर्ण बस्ते मृगो सुपर्ण विमा कवयो मुमगलीरिय वधू मुविशान चिकितुप सुवीर रयिमा भर सुषुप्वासन सुसदृश रवा वय नोर्मानेनाश्विना सूर्यचक्षुर्गच्छतु सूपरमिईरिकेश सूर्यचद्रमसौ पाता सूर्याया महतु सूर्याय देवेम्यो एर्षे विषमा समामि पृष्ठ मत्र ५०६ सूर्यो देवीमुपस २५२ सूर्यो नो दिवसातु ४१६ सोदश्च सिघुमरिणान् ११६ सोम राजानमवसे १४४ सोम प्रथमो विविदे १२४ सोम मयते पपिवान् १८६ मोमेनादित्या वलिन १५० सोमो ददद्गन्धर्वाय ४७६ सोमो धेनु सोमो ४५२ सोमो वधूयुरभवत् ४४० स्तराम खद्वदि ७४ स्तुहि ध्रुत गतसह ४३४ स्तोमा आसन् २६२ त्रिय दृष्टवाय कितव ४९२ स्थिरेभिरङ्ग पुरुरूप ४५८ स्यूमना वाच उदयति ३२२ स्योना पृथिवि भवा २२६ स्वमनाभ्युप्या चुमुरि ५८ स्वर्मानोरष यदिंद्रमाया ३. स्वाश्वा सिधु' मुरथा ५८ स्वस्तये वायुमुप ३९८ स्वस्ति न इद्रो ५२४ स्वस्ति न पश्यासु ५६५ वस्ति नो मिमीवामश्विना ४५. स्वस्ति प यामतु चरेम ४५२ स्वस्ति मित्रावरुणा ९४ स्वादिष्टया मदिष्ठया १२६ ४४० २०२ ·(५९७) मंत्र स्वादुःपवस्व दिव्याय स्वादुषंसदः पितरो स्वादुष्किलायं मधुमाँ पृष्ठ १२६ मंन्न ३६८ हवीमभिहवते यो हविभिः २६२ हिरण्यगर्भः समवर्ततामे २४६ हिरण्यत्वा मधुवर्णों हिरण्यपाणिमूतये १७४ हिरण्ययी अरणी ११६ हिरण्यहस्तमश्विता २०२ ६ ह इंसः शुचिषद्वसु हरी नु कं रम खिलमंत्राणुक्रमाणिका पृष्ठ ५०८ २१० २१२ ३६२ ४६४ मंत्र अगस्ति माधवथैव अभिर्येन विराजति अग्नेः प्रजातं अर्यथानुसूया अपुत्रो लभते पुत्रं अविधवा भव अश्वदायि गोदायि अश्वपूर्वो रथाया असपत्नः पुरस्तानः अपिति चार्थसिद्धि अष्टपुत्रा भव आदित्यरथवेगेन आदिस्यवणे तपसोऽधि आनंदः कर्दमः आप: सुजन्तु पृष्ठ मंत्र ९८ आरात्रि पार्थिवं ५१८ आर्द्रा पुष्करणी ५१६ आद्रां यः करिणी ४६४ आवदंस्त्वं शकुने ५१२ आस्तीक धचन ४६४ इंद्रः पुनीति २१२ इंद्रस्य तु २०८ उचैर्वाजि १३८ उपैतु मा देवसखा ९८ ऋणरोगादि ४६४ ऋषयस्तु तपरतेपुः २१. एतत्पुण्यं २१४ कर्दमेन प्रजा भूता २१० का सोस्मिता ५१४ केशिनी सर्वभूताना २१० ऋतस्प योनयो ३६४ ३६२ ३६४ २०८ आयुष्यं वर्चस्व ·(५९८) पृष्ठ मंत्र पृष्ठ २१२ ३६४ २१२ ३६२ मंत्र भयविक्रयाद्योनिदोषात् क्षुत्पिपासामला गगन नष्टचंद्राई गन्धद्वारा दुराधर्षा गरहस्य पातमात्रेण गोमात् तस्करस्वात् घृतादुर्खप्तं चद्रोपमासा जनयद्धपुत्राणि तम्छयोराणीमहे तो म अविह ताममनिवर्णा दशोतराण्यचार दुर्गा दुर्गेषु दुर्गेष्ठ विषमे दुपु विषमेपु दुष्ट दुरधीतं धनममिर्धन धुवैषि पोध्या न क्रोधो न च नरद्रशासि ३६४ पद्मानने पद्मपवित्र २१. पावमान परं ब्रम्ह ९६ पावमानीः पितृन् २१. पावमानीः स्वस्त्ययनी: ९६ पुत्रपौत्रघन घन्य ३६२ प्राजापत्यं पवित्र ५१८ प्रियं मा कुरु २१. बालामान्मातृपितृ ब्रम्हवघात् सुरापानात् ४६४ ब्रम्हपक्ष पलाश त्वं ५६७ भद्रमघस्वानो २.८ भद्रं बद दक्षिणतो भद्र वद पुर्भद्रं ३६६ भो सर्प मद्रं ते मनसःकाममाति महाभये समुत्पन्ने महालक्ष्म्यै च ३६४ मातापित्रोर्यन २१२ मा विभेने ४६४ मेघा परणो २१२ मेघा देवी ममता ५१६ मेषी मह्यगिरसो ९६ मेघान्यहं सुमनाः ५३२ मोहयित्वा प्रपद्यन्ते य इमं दुर्गास्त २१२ यजामतो दूरमुपैति १३८ १३८ १३८ ५३२ नर्मदाय नमः नाशयित्री पलास्य नेजमप परा पंचानने पद्मऊर ·पृष्ठ पृष्ठ ३७४ ३७२ ३७२ ३७४ मंत्र यो जरत्कारुणा यौवनानि मध्यसि रात्रिसूक्तं जपेत् रात्री प्रपद्ये विष्णुपनी क्षमा विष्णोःश्रेष्ठेन वैनतेय सोमं पिय म्याधितो मुण्यते शरीर मे विचक्षणं ५०८ २१४ ५६. २१२ ५१२ ५३२ ५६. शान्त्यर्थ वद् मंत्र यत्वक्षीवा संवननं यत्पशानामुत यत्र गंगाच यत्र तत्परमं पद यत्र तत्परमाप्यं यत्र तद्विष्णुः पत्र देवा महामान: यत्र लोकास्तन् यथेय पृथिवी यदा मनन् यद्वेद राजा वरुणो यन्मे गर्म यन्मे नोक्तं तद्रमा यस्मिकृचः याशुचिःप्रयतो या मेघो अप्रसु या मेघा देवगणा: ये अंस्या ये ये अग्निवर्णी ये ते रात्रि ये त्वा देवि येन कर्माण्यपसो येन देवाः पविण येनेदं भूतं गुवनं २१४ ५३२ २१४ शुनमहं हिरण्यस्य श्रीवर्चस्वमायुष्यं सदसस्पतिमद्भुतं २१२ सन्नाज च विराज सरसिज निलये सप्रपीस्तदपसो ९२ सुपारथिरश्वानिव सज्ञानमुशनावदत् संज्ञानं का ५०८ संवेशनी सयमनीम् वो मनासि ३६२ स्तोष्यामि प्रयतो ५४६ हिरण्यवर्णा हरिणी ५६४ ५६६ ५६६ ५०८ ·सूत देवता वाचनीय व मननीय भारत्न भांडारांतील अशी काही बोधप्रद सूक्तावलि एक देवता मंडल १ लें २-१२ इद्र ( योजात एव) १-१ अमि ( अमिमी) २-१५ इंद्र (प्रघान्वस्य ) १-२२ अधिनी(प्रातर्युजा) २.१८ इंद्र (प्राता रथो नवो) १.४०बम्हणस्पति(उतिष्ठब्रह्मणस्सवे) २-३३ रुद्र ( आ ते पित-) १.४३ रुद्र (कदुद्राय) २-३८ सविता (उदु ध्य देवः) १५. सूर्य (उदु त्य) २-४२ शकुंव (कनिक्रदज्जनुप) १.८९ विश्वेदेव ( मा नो भद्रा) २.४३ शकुत (प्रदक्षिणिदमि) १.९२ उषा (एता उ त्या) मंडल ३रें १.११३ उपा (इद श्रेष्ठ) ३-११ अमि (अमिहोता पुरोहितो) १-११४ रुद्र (इमा रुद्राय) १.११५ सूर्य (चित्र देवानामुद ) मंडल ४थे १.११७ अश्विनी (मध्वः सोमस्या) ४.४ रक्षोहा अग्नि(कृणुष्व पाजः) १.१५. अमि (पुरुत्वा) ४-२७ इद्र (गर्भ नु सन) १.१५४ विष्णु (विष्णोर्नु फ) ४-५२ उपा (प्रति व्या सूनरी) १.१५५ विष्णु (प्रवः प्रान्त) ४ ५७ क्षेत्रपति (क्षेत्रस्य पतिना) १.१५६ विष्णु ( भवा मित्रो) ४-५८ अमि (समुद्रादूमि मधुमा) १.२७९ रवि (पूर्वीरह शरदः) मंडल ५ वे १-१८९ अमि (भने नय) ५-७७ अश्विनी (प्रातर्याषाणा) १-१९१ अप्तण सूर्य (ककठो न) मंडल ६ वें मंडल २ ६.९ वैश्वानर अमि(अहव कृष्ण-) २.१ अमि (वमने पुभिः) ६-२८ गो (आ गावो अग्मन्) ·सूक्त देवता सूक्त देवता ६-४७ सोम ( स्वादुष्किलायं) ९-११४ पवमान मोम( यं हल्दो) १६.५३ पूषा (वयम् त्वा) ६-६९ इंद्राविष्ण (सं वां कर्मणा) मंडल १० ६-७० द्यावापृथिवी (घुतवती १.- ९ आप (आपो हिसा) भुवनाना) १०.१० यम-यमी (मो चित्) ६-७५ वर्म इत्यादि (जीमतस्येष १०-१५ पितर ( उदीरतामवर) भवति) १०.१६ अग्नि ( मैनमग्ने वि दहो) मंडल ७ वें १.-१८ मृत्यु (परं मृत्यो अनु) ७-१८ इंद्र (त्वे । यतितरश्चिन्न) १०-३४ अक्ष (फोसे) (पावेपा) ७.१९ इंद्र ( यस्तिग्मशृंगो) १०.३७ पूर्य (नमो मित्रस्य) ७-३५ विश्वेदेव (शं न इंद्रामी) १०.६१ विश्वेदेव (इदमित्या) ७.४१ अनींद्रादि (प्रातरमि) १०-६२ विश्वेदेव ( ये यन) ७.४६ रुद्र (इमा रुद्राप) १०-८३ मन्यु (यस्ते मन्यो) ७.४९ आप (समुद्रज्येष्ठाः) १०.८४ मन्यु (वया मन्यो) ७.५४ वास्तोपति (वास्तोपते) १०-८५ सोम (सत्येनोत्तभिता) ७-६३ सूर्य ( उदेति समगो) १०-९० पुरुष ( सहनशीपों) ७-९५ सरस्वती (प्रचोदसा) १०.१०३ इद्र (माशुः शिशानो) ७.९६ सरस्वती-(बहदु) १.१०७ दक्षिणा(आविरभून्मदि) ७.९९ विष्णु (परो मात्रया) १०.१०८ सरमा-पणी (किमिछंती) ७-१०१ पर्जन्य (तिस्रो वाचः) १०.१४१ विश्वेदेव (धर्मा सगन्ता) ७-१.२ पर्जन्य (पर्जन्याय प्र) १०-११७ अन्नदानस्तुति(न वाउ) ७.१०३ मंडूक (संवत्सरं शशयाना) १.१२१ मनापति (हिरण्यगर्भः, मंडल ८३ १०.१२५ आरगा ( अहं रुद्रेभि) १०-१२७ रानि (रामी म्यख्यदा-) ८-३१ यजमान (यो यजाति) १०-१२८ विश्वेदेव (ममामे वर्षो) मंडल ९३ १०.१२९ माववत्त (नासदासीमो) ९- १ पवमान सोम (स्वादिष्टया) १०.१३९ सविता (सूर्यरश्मि-)

·सूक्त देवता
(६०२)
सूक्त देवता
१..१४५ सपलीनाश(हमा खना.) १०.१६८ वायु (वातस्य नु)
१०-१५१ श्रद्धा (श्रद्धयामिः):
१०.१७० सूर्य(विम्राइ बहत्पिबतु)
१०.१५१-खिल, मेघा ( मेषा
१०.१७३ राजा(आ त्वाहामन्त)
मागिरसो)
१०.१७४ राजा (अभीवन)
१०.१५५ अलक्ष्मीनाशन
(अरायिकाणे)
१०.१७७ मायाभेद (पतंगमत)
१०.१५८ सूर्य(सूर्यो नो दिवस्पात) १०.१८२ बृहस्पति (वृहस्पतिर्नयत)
१०.१६१ राजयक्ष्मा नाशन १०.१८३ विष्णु (विष्णुर्योनि)
(मुंचामि त्वा) १० १८६ मायु (वात था धाव)
१०.१६२ गर्भरक्षक( ब्रह्मणामिः)
१०.१८९ सूर्य (आयं गौः पृश्नि:)
१०-१६३ यक्ष्मानाशन (भक्षीभ्या) १..१९. भाववृत्त(ऋतं च सत्य)
१०.१६४ दुःस्वमनाशन (अपेहि)
१०.१६६ उपलनाशन(ऋपमं मा)
१..१९१ संज्ञान (सं गच्छध्व)
१०-१६६ (खिल) शिवसंकल्प
१०.१९१-खिल संशान
(येनेदं भूत)
(संशानमुकानावदत्.)
ही वरील सू संपूर्ण असून ती अयंत महत्त्वाची व बोधप्रद असल्या-
मुळे अवश्य वाचनीय व मननीय आहेत,

·(६०४) ४४ सत्र पृष्ठ मंत्र (२) (मर्माणि ते वर्मा) २६६ दक्षिणास्तुति (आविरमन्) ४८२ केतु-आवाहन (केतु कृण्वन्) ४ दविस्नान (दचित्राणो) १७२ क्षेत्रपति-आषाहन (क्षेत्रस्य दपठी अभिषेक(विश्वानि देव)२०६ पतिना) १८. दंपती आशीवाद(या दपती) ३३४ गणपति आवाहन(गणानारया)१२. दुर्गा आवाहन (जातवेदसे) गणपति मूक्त (उत्तिष्ठ दुर्गास्तोत्र (स्तोष्यामि प्रयतो) ५०८ ब्रह्मणस्पते) २. देवकोत्याग्न(उत्तिष्ठ ब्रम्हणस्पते)२. गधरनान (गधद्वारा दुराधर्षी) २१. देवतरण(विश्वे देवास आगत) २४६ गर्भरक्षक मत्र (ब्रह्मणामि ) ५३८ देवता प्रतिष्ठापन (तदरत गर्माधान(विष्णुयोनि कल्पयतु)५५८ मित्रावरुणा) गर्भाधान जप(मह गर्भमघदा)५५८ देवपूजा . गायत्री जप (सत्सवितुर्वरेण्य) १५८ , आवाहन (सहसशीर्पा) ४६८ गोमयलेपन(गधद्वारा दुराधपी)२१० आसन(समर्पण पुरुषण्वेद)४६८ (मानस्तोके तनये) पाद्यसमर्पण(एतावानस्य) ४६८ गोसूक (भा गावो अग्मन्नुत)२३४ अर्घ्य स० (त्रिपादूव) ४६८ गोविसर्जन (माता रुद्राणा) ३४८ आचमनीय स. पंटानाद (1) (एका पित्रे) १७६ (स्माद्विराळ) ४६८ (२) (यम्यो माता) स्नान स० (यापुरुषेण) ४७० पृतस्नान-(पूत मिमिक्षे) १०८ रत्र स.(त यज्ञ) चक्षुयास(सप्तास्यान्परियष) ४७२ यज्ञोपवीत ० (तस्माद्य चरहोम (अने नय सुपथा) ९. शा.सहुत) चिताप्रज्वलन ( गादममि) ४.. गध स.(तस्मादशासर्वहुत चितामोक्षण (इदमाप प्रवहत)३८० ऋच.) ज्या स्तुति (वक्ष्यती बेदा) २५८ "धूपस (यपुरुष) ४७० विनोदक करण (पुनन्तु मा) ३५८ दीप स (ब्राम्हणो अस्य)४७. तुलसी-अर्पण(विष्णो कर्माणि) १. नैवेद्य स०(चद्रमा मनसो)४७. दक्षिणसमर्पण (हिरण्यगर्म ) ४९८ " " ४७. " ४७० ·पृष्ठ मंत्र " मंत्र पृष्ट देवपूजा नमस्कार स (नाम्या (४)(समुद्रज्येष्ठाः) आसीत्) ४७२ (५) (वास्तोप्पते प्रति) २९८ प्रदक्षिणा म० (यसेन यश. (६) (पुनन्तु मा देवजनाः)३५८ मयत) ४७२ (७)(याफलिनार्या अफला)४७४ ,, मंत्रप्पांजलि स. (यशेन (८) (उच्चा दिवि) ४८२ यशमयत) ४७२ (९) (हिरण्यगर्भः) धनुष्यस्तुति (धन्वना गा) २५८ (१०) (न तद्रशासि न) ५१६ धानाभक्षण (शं नो भवन्तु) २९२ पुरोहित प्रशंसा(स इदाजा) १७६ नदी-प्रार्थना (याः प्रवतो) २९८ पूर्णाहुति (समुद्रादूर्मि) नीराजनदीप(१) (प्रिये जातः) ३६८ प्रजापति-उपस्थान- (२) (चंद्रमा मनसो जात:) ४७० (हिरण्यगर्भः) ४९८ नेत्रसंन्यास(विश्वतश्चक्षुः) ४३० प्रदक्षिणा (सप्ताम्यान्) ४७२ नौकारोहण (सुत्रामाण पृथिवी)४३८ प्राणप्रतिष्ठा (असुनीते) ४२४ पयस्तान (आप्यायस्व) प्राणायाम (तत्सवितुर्वरेण्यं) १५८ (स्वादुपवस्व) प्रातःस्मरण (प्रातरप्रिं) २९२ पंचगव्य (आप्यायस्थ समेतु ते)३६ प्रेत-उपस्थान(१) (मेहि प्रेषि)२८८ पाकप्रशंसा (यो मा पाकेन) ३२० (२) (अति द्रव सारमेयो)३९० पितृतर्पण(१)(उदारतामवर) ३९२ प्रेतचिताप्रोक्षण(हदमापःप्रवहत) १४ (२) (मधुबाता ऋतायते) ३४ प्रेतदहनस्थान प्रोक्षण (अपेत पितृप्रार्थना(ब्राह्मणासःपितरः)३२० बीत) पितृयश (त्रिकद्रुकेभिः) ३९२ प्रेतामिसंस्कार (कन्यादमामि) ४०० पितृविसर्जन (स्वादुपंसदाः प्रेतानुमंत्रण मिहि प्रेहि पथिभिः)३८८ पितरः) ३२० फलार्पण (या फलिनी) ४७४ पुण्याहवाचन-(१) (द्रविणोदा) ४ अझ-आवाहन (बझणा ते) १५४ (२) (सवितापघातः) ४१४ ब्रह्मयज्ञ-(१) (अमिमी) (३) (स्वस्ति न इंद्रो) ३२ (२) (सहस्तोमाः) ५२२ ·(६०६) पृष्ठ मंत्र नो अग्ने) मंत्र ब्रह्मया(३) (अमे नय सुपया) ९. मार्जन-(१) (आपो हि ठा) ३७८ भस्मप्रहण (इमा रुद्राय तव) ५० (५)(आपो अस्मान्मातरः)४०२ भस्मधारण (मा नस्तोके वनये) ५२ (६) (मुंचतु मा शपथ्यात्)४७६ मस्माभिमंत्रण (व्यम्बक) ३.. (७) (इमं मे वरुण श्रुधी) १६ भुक्तान पाचन (अगिरस्मि) १४८ मृत्तिकामंत्र (स्योना पृथिवि) १० ममिस्पर्य (मही द्यौः पृथिवी) १. मृत्तिकालेपन(इदं विष्णुर्विचक्रमे)१० भोजन सकल्प (प्रजापते म) ५०२ मृत्यु-आवाइन(परं मृत्यो अनु)४०४ मगलोन्चारण (१) (स्वरित न)३२ मृत्युजयजप (श्यबकं यजामहे) ३. (२) (मद्र कर्णेभिः शृणुयाम) ३२ यजमान-अभिषेक-1) (वं मंगळमानर (अमिषा) ३४. (२) (प्रातरनिं प्रातरिन्द्र)२९२ मंगळसूत्ररधन (यदायनन्) ५१६ मधुरनान(मधुबाता ऋतायते) ३४ (३)(आपो अस्मान्मातरः)४०२ मधुपर्क (मधुवाता तायते) ३४ यज्ञ स्तुति-(१) (यो यजाति ३३२ (२) (आविरमन्महि) ४८२ मनुष्यगघ निवारण- यम-आवाहन (यमाय सोम) ३९. (१) (एवापित्रे) २७६ रक्षोनसूक्त-(कृणुष्व पाजः) १६४ (२) (यम्यो माता) ४३८ रथस्तुति-(स्पवाहन) २६२ मत्र पुष्पांजलि-(१) (नमो रुद्र-आवाइन-(ध्यम्बक) ३.. महन्यो) रुद्राक्ष धारण-(ध्यम्बक) (२) (गणानां वा) १२० रोगन-उपनिषत्-उद्यनद्य (३) (मर्धान दिवो) २२० वक्षण-आवाइन-(१) (तत्त्वा (१) (अस्मे रुद्रा मेहना) ३४६ यामि) (५) (विश्वतधा.) (२) (इमं मे वरुण) (६) (यशेनयज्ञमयजन्त) ४७२ वास्तु प्रोक्षण (शं न इद्रागी) २८६ मार्जन-(१) (आरः पृणीत) १२ वास्तु-होम(वास्तोपते प्रति) २९८ (२) (इदमापः प्रवहन) १४ विनायक-आवाहन(आत् न)३४६ (२) (आपो अद्यान्वचारिप)१४ विवाह-परिक्रमण(तुम्यमग्ने) ४६.

·. - " " (६०७) मंत्र पृष्ठ मंत्र पृष्ठ विवाह अमि-प्रदक्षिणा (इमा विषघ्नोपनिषत्(कंकतो न कंकतो)९. समिंद्र) ४६४ शनि-आवाइन- , अमारोहण (सुमंगलारिय) ४५८ (शमनिरनिभिः) ३२८ आशिर्वाद-(नवो नवो) ४५२ शनि-जप-(शं नो देवी) " (सुमंगलीरिय) ४५८ शयन-सूक्त(रात्रीब्यख्यदायती)५०६ ककणर्ववन (नीललोहित) ४५६ शय्यारोहण-(सुत्रामाण) ४३८ गृहप्रवेश (इइ प्रिय) ४५६ शांतिपाठ-(१)(आ नो भद्राः)३० गृहप्रवेशनीय होम (आ नः (२) (भद्र कर्णेभिःशृणुयाम) ३२ ग्रजी) ४६२ (३) (श नो मित्रः) दधि प्राशन(समजन्तु विश्वे)४६४ (४)(कृणुष्व पाजःप्रसिति)१६४ , बनिरीक्षण (अघोरचक्षुः)४६२ (५) (स्वस्ति नो मिमित)२.. , (सोमः प्रथमो विविदे) ४६२ (६)(स्वस्ति पंथामनुचरेम)२०२ , पाणिग्रहण(गणामि ते ४६० (७)(नातार मिन्द्रमावतार)२३८ , मंगलसूत्रबंधन (आयुष्य) ५१४ (८) (शं न इद्रानी) २८६ रथारोहण (पूपावेतो) ४५६ (९) (तच्चक्षुर्देवहित) ३०४ , वधूम आशिर्वाद(अविधवा)४६४ (१०) (अग्निर्मधा) बनबंधन-(नील लोहित) ४५६ (११) (आयुष्यं वर्चस्य) ५१४ होम-(गंता नो यशं) (१२) (स्वस्ति न इन्द्रो) ३२ विश्वेदेव-आवाहन (१) (विश्वे शिखान्यास-(मूर्धान दिवो) २२० देवास) १३४ शिता बधन-(मा न स्तोके) ५२ (२) (तत्वा यामि) १६ शिरोन्यास (१) (अबोध्यमिः)१८९ विश्वेदेव जप(विश्वेदेवाः शृणु-)२४६ (२) (यज्ञेन यशमयजत) ४७२ विष्णु-आवाहन (इदं विष्णु-) १० शिवसंकल्प-येनेदं भूतं भुवनं ५४६ विष्णुस्तोत्र-(१) (विष्णोर्नु क) शुद्धोदक-स्नान(इमा रुद्राय (२) (प्रवः प्रान्तमन्घसो) ७. तवसे) (३) (मवा मित्रो न) ७२ श्रद्धामुक्त-(श्रद्धयाग्निः) ५२८ (१)(परो-मात्रया) ३१. श्रीसूक्त-(हिरण्यवर्णी) २०८ " ·(६०८) पृष्ठ मंत्र मंत्र पृष्ठ पडंगन्यास-(मतो देवा अपंत) १. सेनानिरीक्षण-(यस्ते मन्यो) ४४२ संध्योपरयान-(१) (जातवेदसे)४४ सौभाग्य द्रव्य अर्पण (महिरिव)२६४ (२) (छंयोधणीमहे) ५६६ सौर जप(१)(उदुत्यं जातवेदस)२४ (३) (त्र्यंबकं यजामहे) ३०. (२) (उद्यमद्य) २६ समिदाघान--(ममा वों) ५१२ (३) (इदं श्रेष्ठ) सरस्वती-आवाहन(पावकाः न.)२ (४) (चित्रं देवाना) सरस्वती प्रार्थना-(अम्पितमे (५) (इंद्र मित्र पक्षणं) ८२ नदीतमे) १३४ (६) (सविता पचाता) ४१४ सारथि-स्तुति-(रपे तिष्ठन्) २६० (७) (स्यों नो दिषः) ५३४ सुवर्ण धारण(आयुष्यं वर्चस्य) ५१४ (८) (विभ्राइबृहत्) ५४८ सूर्य-अर्घ्यदान(तत्सवितुर्वरेण्य) १५८ (१) (आयं गौः) ५६२ सूर्य-आवाहन-(आ कृष्णेन) २. (१०) (तं च सत्यं च) ५६२ सूर्य-उदीक्षण(तच्चक्षुर्देवहित)३०४ स्कंद-आवाहन- सूर्य-ध्यान-( सूर्यरश्मिः) ५२८ (कुमारविपितर) १२८ सूर्य-प्रदक्षिणा-(विश्वत पक्ष) ४४० स्तनपान-(परते स्तनः) ८४ योपस्थान-(१) (उदु त्य) २४ स्नान-(आपो हि ठा) (२) (बण्माहाँ असि) ३४८ स्वस्ति वाचन (स्वस्ति न इंद्रो) ३२ (३) (नमो मित्रस्य) ४१६ हस्त-प्रक्षालन-(इदमापः) ३८. ()(प्रजापते न स्वदेतानि)५०२ हिरण्य-स्तुति-(न तद्रशासि)५१६