·}

·महाकविश्रीकालिदासविरचितं
रघुवंशम्
मल्लिनाथकतसंजीविनीसमेतम् ।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब
इत्यनेन संशोधितम् ।
चतुर्थं संस्करणम् ।
तच
.
शाके १८१५ वत्सरे
मुम्बय्या
निर्णयसागरयन्त्रालयाधिपतिना
मुद्रितम् ।
-

·No text on this page.

·॥ श्रीः ।। - रघुवंशम् । संजीविन्या समेतम्। + प्रथमः सर्गः। मातापितृभ्यां जगतो नमो वामाईजानये । सद्यो दक्षिणदृक्पातसंकुचद्वामदृष्टये ॥ अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्यवैभवम् । त नरं वपुषि कुञ्जरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ।। शरणं करवाणि शर्मदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् । करुणाममृणैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम् ॥ वाणी काणभुजीमजीगणदवांशासीच्च वैयासिकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पन्नगगवीगुम्फेषु चाजागरीन् । वाचामाकलयद्रहस्यमखिलं यश्चाक्षिपादस्फुरां लोकेऽभूद्यदुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः ॥ मल्लिनाथकविः सोऽयं मन्दात्मानुजिघृक्षया । व्याचष्टे कालिदासीयं काव्यत्रयमनाकुलम् ॥ कालिदासगिरां सारं कालिदासः सरखती । चतुर्मुखोऽथवा साक्षाद्विदुर्नान्ये तु मादृशाः ॥ तथापि दक्षिणावर्तनाथाद्यः क्षुण्णवर्त्मसु । वयं च.कालिदासोक्तिप्ववकाशं लभेमहि । भारती कालिदासस्य दुर्व्याख्याविषमूच्छिता । एषा संजीविनी टीका तामद्योज्जीवयिष्यति ॥ इहान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया । नामूल लिख्यते किंचिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ इह खलु सकलकविशिरोमणिः कालिदासः 'काव्य यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शि- चेतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥' इत्याद्यालकारिकवचनप्रा. माण्यात्काव्यस्यानेकवेयःसाधनताम् , 'काव्यालापांश्च वर्जयेत्' इत्यस्य निषेधशास्त्रस्यास- काव्यविषयतां च पश्यन् , रघुवंशाख्य महाकाव्य चिकीर्षुः, चिकीर्पितार्थाविनपरिसमा- ~ ·★ - (२) रघुवंशे प्तिसंप्रदायाविच्छेदलक्षणफलसाधनभूतविशिष्टदेवतानमस्कारस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तखात्, 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्याशीर्वादाद्यन्यतमस्य प्रवन्धमुखलक्ष- णलात्काव्यनिर्माणस्य विशिष्टशब्दार्थप्रतिपत्तिमूलकत्वेन विशिष्टशब्दार्थयोश्च 'शब्दजा- तमशेषं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा । अर्थरूपं यदखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥' इति वायु. पुराणसंहितावचनबलेन पार्वतीपरमेश्वरायत्तदर्शनात्तत्प्रतिपित्सया तावेवाभिवादयते- वागर्थाविव संपृक्तौं वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ ३ ॥ वागर्थाविवेत्येकं पदम् । इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृतिखरत्वं चेति वक्तव्यम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । वागर्थाविव शब्दार्थाविव संपृक्तौ । नित्यसं- वद्धावित्यर्थः । नित्यसंवद्धयोरुपमानत्वेनोपादानात् । “नित्यः शब्दार्थसंवन्धः' इति मीमांसकाः । जगतो लोकस्य पितरौ । माता च पिता च पितरौ । 'पिता मात्रा' इति द्वन्द्वैकशेषः । 'मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ' इत्यमरः । एतेन शर्वशि- वयोः सर्वजगज्जनकतया वैशिष्टयमिष्टार्थप्रदानशक्तिः परमकारुणिकत्वं च सूच्यते । प- तस्यापत्यं स्त्री पार्वती । तस्यापत्यम्' इत्यण् । 'टिड्डाणञ्-' इत्यादिना डीप् । पार्वती च परमेश्वरश्च पार्वतीपरमेश्वरौं । परमशब्दः सर्वोत्तमत्वद्योतनार्थः । मातुरभ्यर्हितत्वाद- ल्पाक्षरत्वाच्च पार्वतीशब्दस्य पूर्वनिपातः । वागर्थप्रतिपत्तये शब्दार्थयोः सम्यग्ज्ञानार्थ व न्देऽभिवादये । अत्रोपमालंकारः स्फुट एव । तथोक्तम्-‘स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संपन्ने च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा ॥'इति। प्रायिकश्चीपमालंकारः का- लिदासोक्तकाव्यादौ । भूदेवताकस्य सर्वगुरोर्मगणस्य प्रयोगाच्छुभलाभः सूच्यते । तदुक्त- म्-'शुभदो मो भूमिमयः' इति । वकारस्यामृतवीजत्वात्प्रचयगमनादिसिद्धिः ॥ संप्रति कविः स्वाहंकारं परिहरति 'क्क सूर्य-' इत्यादिश्लोकद्वयेन- क्क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनामि सागरम् ॥ २ ॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोर' । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति साधुः । सूर्यः प्रभवो यस्य स सूर्यप्रभवो वंशः क । अल्पो विषयो शेयोऽर्थी यस्याः सा में मतिः प्रज्ञा च क । द्वौ क्वशब्दौ महदन्तरं सूचयतः । सूर्यवंशमाकलयितुं न शक्नोगीत्यर्थः। तथा च तद्विपयप्रवन्धनिरूपणं तु दूरापास्तमिति भावः । तथाहि । दुस्तरं तरितुमश- क्यम् । 'ईषदुःसुषु-' इत्यादिना खल्प्रत्ययः । सागरं मोहादज्ञानादुडुपेन प्लवेन । 'उडुप तु प्लवः कोलः' इत्यमरः । अथवा चर्मावनद्धेन पानपात्रेण । 'चौवनद्धमुडपं प्लवः वाष्टं करण्डवत्' इति सजनः । तितीऍस्तरीतुमिच्छुरस्मि भवामि । तरतेः समन्तादुनलयः । अल्पसाधनैरधिकारम्भो न सुकर इति भावः । इदं च वंशोत्कर्षकयनं खप्रवन्धमहत्या. यमेव'। तदुक्तम्-'प्रतिपाद्यमहिना च प्रवन्धो हि महत्तरः' इति ॥ -- - . -- ·र (२). 7 * -- । 1 । ..! E 1 ... * ! 55 - . किं. ट.ख. किट ख. गणेशगीता (साधी) 1,6 व पदचन्द्रिकाटीको (रे.पु. (पूर्वपीठिकवर) यां- गणेशसहस्रनामावलि ४॥४॥ सहित. गोपालसहस्रनाम, गोपा- दुर्गास्तोत्र--नारायणभट्ट 'लकवच आणि गोपाल- पर्वणीकरकृत स्तवराजसहित ॥. देवीसहस्रनामावलि... ॥ , (रेशमी पुठा) ॥ ४॥ द्वादशस्तोत्र-भगवत्पा- चतुःश्लोकी भागवत दाचार्यकृत... जैनस्तोत्रसंग्रह (यांत नर्मदाष्टकस्तोत्र-शंकरा- भक्तासरस्तोत्र, क- चार्यकृत. ल्याणमंदिरस्तोन्न, ए- नारदभक्तिसूत्र कीभावस्तोत्र, विपा- नीतिशतकभर्तृहरि- पहारस्तोत्र व जिन- कृत, कृष्णशास्त्री म- चतुर्विंशतिका इतकी हाबलकृत टीकेसहित स्तोत्रं आली आहेत.) .. ॥ नीति-शृङ्गार चैराग्यश- ज्योतिर्लिंगस्तोत्र व तकत्रय-भर्तृहरिकृत, शिवमानसपूजा ॥ कृष्णशास्त्री महांबल- तर्ककौमुदी लौगाक्षि- कृत टीकेसहित ... भास्करकृत पंचरत्नी गीता (यांत भ- तर्कसंग्रह-अन्नंभट्टकृत, गवद्गीता, विष्णुसह- स्वकृत दीपिकाटीका स्रनाम, भीष्मस्तव. व इंग्रजी भाषांतर राज, अनुस्मृति व यांसहित गजेंद्रमोक्ष इतकी तुलसीमाहात्म्य प्रकरणे आहेत.) दत्तात्रेयसहस्रनामावलि दत्तात्रेयस्तोत्र .. , (रे.पु.) (स्थूलाक्षर). दमयंतीकथा(नलचंपू)- (सूक्ष्माक्षर) 2 - त्रिविक्रमभकृत, च... (मध्यमाक्षर).. ण्डपालकृत विषम- 'पदप्रकाशटीकेसहित पांडवगीता 1. दशकुमारचरित-दण्डी- पार्वतीपरिणय नाटक- कृत, पूर्वपीठिका, उ. वाणकृत ॥ त्तरपीठिका, कवीन्द्र- प्रश्नोत्तरपयोनिधि-व- सरर-ताकृत पदच- लरामदासकृत न्द्रिकाटीका, शिव- प्रसन्नराघव नाटक- रामकृत भूपणाटीका, जयदेवकृत लघुदीपिकाटीका (द- प्रस्थान चन्द्रिका-यजे- शकुमारचरित्रावर ), धरकृत 1. -12 1 - 44 -- " . " (साधी) ... 1 J

·No text on this page.

·प्रथमः सर्गः । (३) . मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्वाहुरिव वामनः ॥ ३ ॥ किं च मन्दो मूढः । 'मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः' इत्यमरः । तथापि कवियश:- प्रार्थी । कवीनां यशः काव्यनिर्माणेन जातं तत्प्रार्थनाशीलोऽहं प्रांशुनोनतपुरुषेण लभ्ये प्राप्ये फले फलविषये लोभादुद्वाहुः फलग्रहणायोच्छ्रितहस्तो वामनः खर्व इव । 'सर्वो हखश्च वामनः' इत्यमरः । उपहास्यतामुपहासविषयताम् । 'ऋहलोर्ण्यत्' इति ण्य- त्प्रत्ययः । गमिष्यामि प्राप्स्यामि ॥ मन्दश्चेत्तहिं त्यज्यतामयमुद्योग इत्यत आह- अथवा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः । मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥ ४ अथवा पक्षान्तरे पूर्वैः सूरिभिः कविभिर्वाल्मीकादिभिः कृतवारद्वारे कृतं रामायणा- दिप्रवन्धरूपा या वाक्सैव द्वारं प्रवेशो यस्य तस्मिन् । अस्मिन्सूर्यप्रभवे वंशे कुले । ज- न्मनैकलक्षण: संतानो वंशः । वज्रेण मणिवेधकसूचीविशेषेण । 'वज्रं खस्त्री कुलिश- शस्त्रयोः । मणिवेधे रत्नभेदे' इति केशवः । समुत्कीर्णे विद्धे मणौ रत्ने सूत्रस्यैव मे मम गतिः संचारोऽस्ति । वर्णनीये रघुवंशे मम वाक्प्रसरोऽस्तीत्यर्थः ॥ एवं रघुवंशे लब्धप्रवेशस्तवर्णनां प्रतिजानानः 'सोऽहम्' इत्यादिभिः पञ्चभिः श्लोकैः कुलकेनाह- सोऽहसाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्त्मनाम् ॥ ५॥ सोऽहम् । 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये' (१ । ९) इत्युत्तरेण संवन्धः। किंविधानां रघूणामि- त्यत्रोत्तराणि विशेषणानि योज्यानि । आ जन्मनः । जन्मारभ्येत्यर्थः । 'आड् मर्यादा- भिविध्योः' इत्यव्ययीभावः । शुद्धानाम् । सुप्सुपेति समासः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । आजन्मशुद्धानाम् । निपेकादिसर्वसंस्कारसंपन्नानामित्यर्थः । आफलोदयमा फलसिद्धः कर्म येषां ते तथोक्तास्तेषाम् । प्रारब्धान्तगामिनामित्यर्थः । आसमुद्र क्षितेरीशानाम् । सार्वभौ- माणामित्यर्थः । आनाकं रथवर्त्म येषां तेपाम् । इन्द्रसहचारिणामित्यर्थः । अत्र सर्वत्राडो- ऽभिविध्यर्थत्वं द्रष्टव्यम् । अन्यथा मर्यादार्थत्वे जन्मादियु शुद्धयभावप्रसगात् ॥ यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् । यथापराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम् ॥ ६ ॥ विधिमनतिकम्य यथाविधि । 'यथासादृश्ये' इत्यव्ययीभावः । तथा हुतशब्देन सुप्सु- पेति समासः । एवं 'यथाकामार्चित-' इलादीनामपि द्रष्टव्यम् । यथाविधि हुता अग्नयो येस्तेषाम् । यथाकाममभिलापमनतिनम्याचिंतार्थिनाम् । यथापराधमपराधमनतिकम्य - . 1 ·- - (४) रघुवंशे . -- दण्डो येषां तेषाम् । यथाकालं कालमनतिक्रम्य प्रबोधिनां प्रबोधनशीलानाम् । चतुभि- विशेषणैर्देवतायजनार्थिसत्कारदण्डधरत्वप्रजापालनसमयजागरूकत्वादीनि विवक्षितानि।। त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीषूणां प्रजायै गृहमेधिनाम् ॥ ७ ॥ त्यागाय । सत्पात्रे विनियोगस्त्यागस्तस्मै । 'त्यागो विहापितं दानम्' इत्यमरः । संभृतार्थानां संचितधनानाम् । न तु दुर्व्यापाराय । सत्याय मितभाषिणां मितभाषणशी- लानाम् । न तु पराभवाय । यशसे कीर्तये । 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः । विजिगीषूणां विजेतुमिच्छूनाम् । न त्वर्थसंग्रहाय । प्रजायै संतानाय गृहमेधिनां दारप- रिग्रहाणाम् । न तु कामोपभोगाय । अत्र 'त्यागाय' इत्यादिषु 'चतुर्थी तदर्थ-' इत्या- दिना तादर्थे चतुर्थीसमासविधानज्ञापकाच्चतुर्थी । गृहैरेमधन्ते संगच्छन्त इति गृहमे- धिनः । 'दारेध्वपि गृहाः' इत्यमरः । 'जाया च गृहिणी गृहम्' इति हलायुधः । 'मेध संगमे' इति धातोणिनिः । एभिर्विशेषणैः परोपकारित्वं सत्यवचनत्वं यशःपरत्वं पितॄणां शुद्धत्वं च विवक्षितानि ॥ शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् वाईके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ ८ ॥ शिशोर्भावः शैशवं वाल्यम्। 'प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्र-' इत्यञ्प्रत्ययः । 'शिशुत्वं शैशवं वाल्यम्' इत्यमरः । तस्मिन्वयस्यभ्यस्तविद्यानाम् । एतेन ब्रह्मचर्याश्रमो विवक्षितः। यूनो भावो यौवनं तारुण्यम् । युवादित्वादण्प्रत्ययः । 'तारुण्यं यौवनं समम्' इत्यमरः । तस्मिन्वयसि विपयैपिणां भोगाभिलाषिणाम् । एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः । वृद्धस्य भावो वार्द्धकं वृद्धत्वम् । 'द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च' इति वुञ्प्रत्ययः । 'वार्द्धकं वृद्धसंघाते वृद्धत्वे वृद्ध- कर्मणि' इति विश्वः । संघातार्थेऽत्र 'वृद्धाच' इति वक्तव्यात्सामूहिको वुञ् । तस्मिन्वार्द्ध के वयसि मुनीनां वृत्तिरिव वृत्तियेषां तेषाम् । एतेन वानप्रस्थाश्रमो विवक्षितः । अन्ते शरी- रत्यागकाले योगेन परमात्मध्यानेन । 'योग: संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिधु' इत्यमरः । तनुं देहं यजन्तीति तनुत्यजां देहत्यागिनाम् । 'कायो देहः क्लीवपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनु- स्तनः' इत्यमरः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति विप् । एतेन मिल्वाश्रमो विवक्षितः ॥ रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विशवोऽपि सन् । तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥ ९ ॥ सोऽहं लब्धप्रवेशः । तनुवाग्विभवोऽपि खल्पवाणीप्रसारोऽपि सन् ! तेपो रघूगां गुणैस्तद्गुणैः ।' आजन्मशुद्धयादिभिः कर्तृभिः कर्णे मम श्रोत्रमागल चापलाय चा- पलं चपलकर्माविमृश्यकरणरूपं कर्तुम् । युवादित्वात्कर्मण्यणे । 'क्रियार्थीपदस्य इत्यादिना चतुर्थी । प्रचोदितः प्रेरितः सन् । रघूणामन्वयं तद्विषयप्रवन्धं वक्ष्ये ॥ कुलकम् ॥ । + ·. प्रथमः सर्गः। (५) r : -- संप्रति स्वप्रवन्धपरीक्षार्थ सतः प्रार्थयते तं सन्तः श्रीतुमर्हन्ति सदसद्यक्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यते नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥ १० ॥ तं रघुवंशाख्यं प्रबन्धं सदसतोगुणदोषयोर्व्यक्तेर्हेतवः कर्तारः सन्तः श्रीतुमर्हन्ति । तथाहि । हेनो विशुद्धिनिर्दोषखरूपं श्यामिकापि लोहान्तरसंसर्गात्मको दोषोऽपि वानौ संलक्ष्यते । नान्यत्र । तद्वदत्रापि सन्त एव गुणदोषविवेकाधिकारिणः नान्य इति भावः॥ वर्ण्य वस्तूपक्षिपति- वैवस्वतो मनु म माननीयो मनीषिणाम् । आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ॥ १.१ ॥ मनस ईपिणो मनीषिणो धीराः। विद्वांस इति यावत् । पृषोदरादिलात्साधुः।तेपांमान- नीयः पूज्यः । छन्दसां वेदानाम् । 'छन्दः पद्ये च वेदे च' इति विश्वः । प्रणव ओंकार इव । महीं क्षियन्तीशत इति महीक्षितः क्षितीश्वराः।क्षिधातोरैश्वर्यार्थाकिस्तुगागमश्च तेषामाद्य आदिभूतः। विवखतः सूर्यस्यापत्यं पुमान्वैवखतो नाम वैवखत इति प्रसिद्धो मनुरासीत् ।। तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥ १२ ॥ शुद्धिरस्यास्तीति शुद्धिमान् । तस्मिञ्शुद्धिमति तदन्वये तस्य मनोरन्वये वंशे । 'अन्ववायोऽन्वयो वंशो गोनं चाभिजनं कुलम्' इति हलायुधः । अतिशयेन शुद्धिमाञ्शु- द्धिमत्तरः । 'द्विवचनविभज्योप--' इत्यादिना तरप् । दिलीप इति प्रसिद्धो राजा इन्दुरिव राजेन्दू राजश्रेष्ठः । उपमितं व्याघ्रादिना समासः। क्षीरनिधाविन्दुरिव प्रसूतो जातः ॥ 'व्यूढ--' इत्यादितिभिः श्लोकैदिलीपं विशिनष्टि- व्यूढोरस्को वृपस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः । आत्मकर्मक्षम देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥ १३ ॥ व्यूढ विपुलमुरो यस्य स व्यूढोरस्कः । 'उरःप्रभृतिभ्यः कप्' । 'व्यूढं विपुलं भद्रं स्फारं समं वरिष्ठं च' इति यादवः । वृषस्य स्कन्ध इव स्कन्धो यस्य स तथा।'सप्तम्यु- पमान-' इत्यादिनोत्तरपदलोपी बहुव्रीहिः । शालो वृक्ष इव प्रांशुरुन्नतः शालप्रांशुः । 'प्रा- कारक्षयोः शालः शालः सर्जतरुः स्मृतः' इति यादवः । 'उच्चप्रांशनतोदग्रोच्छ्रिता- तुझे इत्यमरः । महाभुजो महावाहुः । आत्मकर्मक्षम खव्यापारानुरूप देहमाश्रितः प्राप्तः क्षात्रः क्षत्रसंबन्धी धर्म इव । स्थितः । मूर्तिमान्पराक्रम इव स्थित इत्युत्प्रेक्षा॥ सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोनिमाविना । स्थितः सानतेनोर्वी क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥ १४ ॥ .. .

·. - 4 1- । रघुवंशे- सर्वातिरिक्तसारेण सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽधिकबलेन । 'सारो वले स्थिरांशे च' इत्यमरः । सर्वाणि भूतानि तेजसाभिभवतीति सर्वतेजोभिभावी तेनं। सर्वेभ्य उन्नतेनात्मना शरीरेण। “आत्मा देहे धृतौ जीवे खभावे परमात्मनि' इति विश्वः । मेरुरिव । उर्वी कान्वाक्रम्य स्थितः । मेरावपि विशेषणानि तुल्यानि । 'अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणांमात्राभिनिमितो नृपः। तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥ इति मनुवचनाद्राज्ञः सर्वतेजोभिभाविलं शेयम्॥ -आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः । 'आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः ॥ १५ ॥ आकारेण मूर्त्या सदृशी प्रज्ञा यस्य सः। प्रज्ञया सदृशागमः प्रज्ञानुरूपशास्त्रपरिश्रमः । आगमैः सदृश आरम्भः कर्म यस्य स तथोक्तः । आरभ्यत इत्यारम्भः कर्म । तत्सदृश उदयः फलसिद्धिर्यस्य स तथोक्तः ॥ भीमकान्तैनूपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः ॥ १६ ॥ भीमैश्च कान्तैश्च नृपंगुणै राजगुणैस्तेजःप्रतापादिभिः कुलशीलदाक्षिण्यादिभिश्च स दिलीप उपजीविनामाश्रितानाम् । यादोभिर्जलजीवैः । “यादांसि 'जलजन्तवः' इत्य- मरः । रत्नैश्चार्णव इव । अधृष्योऽनभिभवनीयश्चाभिगम्य आश्रयणीयश्च बभूव ॥ रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोवम॑नः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ॥ १७ ॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारथेश्च तस्य दिलीपस्य संवन्धिन्यो नेमीनां चक्रधाराणां वृत्तिरिव बृत्तिापारो यासां ताः। 'चक्रधारा प्रधिर्नेमिः' इति यादवः। 'चक्रं रथाङ्गं तस्यान्तेनेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्' इत्यमरः । प्रजाः । आ मनोः । मनुमारभ्येत्यभिविधिः। पदद्वयं चैतत् । समासस्य विभाषितत्वात्।क्षुण्णादभ्यस्तात्प्रहताच्च वर्मन आचारपद्धतेरध्वनश्च परमधिकम्। इतस्तत इत्यर्थः।रेखा प्रमाणमस्येति रेखामानं रेखाप्रमाणम्। ईषदपीत्यर्थः । 'प्रमाणे द्वयसज्-' इत्यादिना मात्रंच्प्रत्ययः । परशब्दविशेषणं चैतत् ।नव्यतीयुर्नातिका- न्तवत्यः। कुशलसारंथिप्रेषिता रथनेमय इव तस्य प्रजाः पूर्वक्षुण्णमार्गेन जहुरिति भावः ।। प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो वलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥ १८ ॥ स राजा प्रजानां भूत्या अर्थाय भूत्यर्थे वृद्धयर्थमेव । अर्थन सह नित्यसमासः सर्व- लिङ्गता च वक्तव्या । ग्रहणक्रियाविशेषणं चैतत् । ताभ्यः प्रजाभ्यो वलि षष्ठांशरूपं करमग्रहीत् । भागधेयः करो बलिः' इत्यमरः । तथाहि । रविः सहस्रं गुणा यस्मि- न्कर्मणि तद्यथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधोत्स्रष्टुं दातुम् । उत्सर्जनक्रियाविशेषणं चैतत् । रसमम्वादत्ते गृह्णाति । रसो गन्धे रसे वादे तिक्तादौ विपरोगयोः । हारादी द्रवे वीरें देहधात्वंम्बुपारदे ॥ इति विश्वः ॥ 1 . 1 , ·+ प्रथमः सर्गः । प - संप्रति बुद्धिशौर्यसंपन्नस्य तस्यार्थसाधनेषु परानपेक्षत्वमाह- सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् । शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिर्मोंर्वी धनुषि चातता ॥ १९ ॥ तस्य राज्ञ: सेना चतुरगवलम् । परिच्छाद्यतेऽनेनेति परिच्छद उपकरणं वभूव । छत्रे चामरादितुल्यमभूदित्यर्थः । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण इतिघप्रत्ययः । छादेर्धेऽद्वयुपसर्गस्य इत्युपधाहखः । अर्थस्य प्रयोजनस्य तु साधनं द्वयमेव । शास्त्रेष्वकुण्ठिताव्याहता बुद्धिः ।। 'व्यापृता' इत्यपि पाठः । धनुष्याततारोपिता मौर्वी ज्या चा। मौवीं ज्या शिजिनी गुणः' इत्यमरः । नीतिपुरःसरमेव तस्य शौर्यमभूदित्यर्थः राज्यमूलं मन्त्रसंरक्षणं तस्यासीदित्याह- तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेझितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥ २० ॥ संवृतमन्त्रस्य गुप्तविचारस्य । वेदभेदे गुप्तवादे मन्तः इत्यमरः । शोकहर्षादिसूचको भ्र- कुटीमुखरागादिराकारः । इङ्गितं चेष्टितं हृदयगतविकारोवाः। इङ्गितं हृद्गतो भावो बहिरा- कार आकृतिः' इति सजनः । गूढे आकारेगिते यस्य । स्वभावचापलाङ्मपरम्परया मुखरा- गादिलिङ्गैर्वा तृतीयगामिमन्त्रस्य तस्य । प्रारभ्यन्त इंति प्रारम्भाः सामाद्युपायप्रयोगाः । प्रागित्यव्ययेन पूर्वजन्मोच्यते। तत्रभवाः प्राक्तनाः । 'सायंचिर-'इत्यादिना टयुल्प्रत्ययः । संस्काराःपूर्वकर्मवासना इव । फलेन कार्येणानुमेया अनुमातुं योग्या आसन् । अत्र या- ज्ञवल्क्यः-'मन्त्रमूले यतो राज्यमतो मन्तं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथा तन्न विदुः कर्मणामा फलोदयात् ॥' इति ॥ संप्रति सामायुपायान्विनैवात्मरक्षादिकं कृतवानित्याह- जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृभुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत् ॥ २१ ॥ अत्रस्तोऽभीतः सन् । 'त्रस्तो भीरुभीरुकभीलुकाः' इत्यमरः । त्रासोपाधिमन्तरेणैव निवर्गसिद्धेः प्रथमसाधनलादेवात्मानं शरीरं जुगोप रक्षितवान् । अनातुरोऽरुग्ण एव धर्म सुकृतं भेजे । अर्जितवानित्यर्थः । अनुरगर्धनशील एवार्थमाददे खीकृतवान् । 'गृनुस्तु गर्धनः । लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलोलुभी' इत्यमरः । त्रसिगृधिध- पिक्षिपेः नुः' इति कुप्रत्ययः । असक्त आसक्तिरहित एव सुखमन्वभूत् ॥ परस्परविरुद्धानामपि गुणानां तत्र साहचर्यमासीदित्साह- ज्ञाने मौनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥ २२ ॥ ज्ञाने परवृत्तान्तज्ञाने सत्यपि मौन वानियमनम् । यथाह कामन्दकः-'नास्योपतापि वचनं मौनं नतचरिष्णुता' इति । शक्ती प्रतीकारसामर्थेऽपि क्षमापकारसहनम् । अत्र - ·- - - (८) रघुवंशे चाणक्य:--'शक्तानां भूषणं क्षमा' इति । त्यागे वितरणे सत्यपि श्लाघाया विकत्यनस्य विपर्ययोऽभावः । अत्राह मनुः 'न.दत्त्वा परिकीर्तयेत्' इति । इत्थं तस्य गुणा ज्ञाना- दयो गुणविरुद्धैौनादिभिरनुबन्धित्वात्सहचारित्वात् । सह प्रसवोजन्म येषां ते सप्रसवाः। सोदरा इचाभूवन् । विरुद्धा अपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव स्थिता इत्यर्थः । द्विविधं वृद्धत्त्वम् , ज्ञानेन वयसा च । तंत्र .तस्य ज्ञानेन वृद्धत्वमाह- अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः। तस्य धर्मरतेरासीद्वृद्धत्वं जरसा विना ॥ २३ ॥ विषयैः शब्दादिभिः । रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी' इत्यमरः । अनाक- 'ष्टस्यावशीकृतस्य विद्यानां वेदवेदाङ्गादीनां पारदृश्वनः पारमन्तं दृष्टवतः । दृशेः क्वनिम्। धर्म रतिर्यस्य तस्य राज्ञो जरसा जरया विना । 'विससा जरा' इत्यमरः । 'षिद्भिदादि- भ्योऽड्' इत्यझंत्यय. । 'जराया जरसन्यतरस्याम्' इति जरसादेशः । वृद्धत्वं वार्द्धकमा- सीत् । तस्य यूनोऽपि विषयवैराग्यादिज्ञानगुणसंपत्त्याज्ञानतो वृद्धत्वमासीदित्यर्थः। नाथस्तु चतुर्विधं वृद्धसमिति ज्ञात्वा अनाकृष्टस्य' इत्यादिना विशेपणत्रयेण वैराग्यज्ञानशील- छत्वान्युक्तानीत्यवोचत् ॥ प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥ २४ ॥ प्रजायन्त इति प्रजा जनाः 'उपसर्गे च संज्ञायाम् इति डप्रत्ययः । 'प्रजा स्यात्संततौ जने' इत्यमरः। तासां विनयस्य शिक्षाया आधानात्करणात् । सन्मार्गप्रवर्तनादिति यावत् । रक्षणाद्भयहेतुभ्यस्त्राणात् । आपनिवारणादिति यावत् । भरणादन्नपानादिभिः पोपणादपि। अपिः समुच्चये । स राजा पिताभूत् । तासां पितरस्तु जन्महेतवो जन्ममात्रकर्तारः केवलमुत्पादका एवाभूवन् । जननमात्र एव पितॄणां व्यापारः । सदा शिक्षारक्षणादिकं तु स एव करोतीति तस्मिन्पितृत्वव्यपदेशः । आहुश्च-‘स पिता यस्तु पोषकः' इति ॥ स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये । अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥ २५ ॥ दण्डमहन्तीति दण्ड्याः। दण्डादिभ्यो यः' इति चप्रत्ययः। अदण्ड्यान्दण्डयनराजा द- ण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।अयशोमहदाप्नोति नरकं चैवगच्छति॥ इति शास्त्रवचनात् । तान्द- ण्ड्यानेव स्थित्यैलोकप्रतिष्ठायै दण्डयतः शिक्षयतः। प्रसूतये संतानायैव परिणेतुर्दारान्परि- गृहतः ।मनीषिणो विदुषः । दोषज्ञस्येति यावत् । विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः । धीरो मनीपी' इत्यमरः । तस्य दिलीपस्यार्थकामावपि धर्म एवारतां जाती । अ- स्तेर्लट् ।अर्थकामसाधनयोर्दण्डविवाहयो.कस्थापनप्रजोत्पादनरूपधर्मार्थत्वेनानुष्ठानाद- र्थकामावपि धर्मशेषतामापादयन्स राजा धर्मोत्तरोऽभूदित्यर्थः।आह च गौतमः-'न पूर्वा- हमध्यंदिनापराह्रानफलान्कुर्यात्। यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यस्तेषु धर्मोत्तरः स्यात्॥इति ।। ४. • - - - ·न प्रथमः सर्गः । (९) - 1 दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयेनोभो दधतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६ ॥ स राजा यज्ञाय यज्ञं कर्तुं गां भुवं दुदोह । करग्रहणेन रिक्तां चकारेत्यर्थः । मघवा देवेन्द्रः सस्याय सत्यं वर्धयितुं दिवं वर्ग दुदोह । [लोकान्महीलोके वृष्टिमुत्पादया. मासेत्यर्थः । 'क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना यज्ञसस्याभ्यां चतुर्थी । एवमुभौ संपदो विनिमयेन परस्परमादानप्रतिदानाभ्यां भुवनद्वयं दधतुः पुपुषतुः । राजा यज्ञैरिन्द्रलोक- मिन्द्रश्चोदकेन भूलोकं पुपोषेत्यर्थः । उक्तं च दण्डनीती-'राजा वर्थान्समाहृत्य कु- र्यादिन्द्रमहोत्सवम् । प्रीणितो मेघवाहस्तु महती वृष्टिमावहेत् ॥' इति ॥ न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः । व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥ २७ ॥ राजानोऽन्ये नृपा रक्षितुर्भयेभ्यस्त्रातुस्तस्य राज्ञो यशो नानुययुः किल नानुचक्रुः खलु । कुतः । यद्यस्मात्कारणात्तस्करता चौर्य परस्वेभ्यः परधनेभ्यः खविषयभूतेभ्यो व्यावृत्ता सती श्रुतौ वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्ता । अपहार्यान्तराभावात्तस्करशब्द एवा- पहृत इत्यर्थः । अथवा । 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायेन शब्दे स्थिता स्फुरिता न तु खरूपतोऽस्तीत्यर्थः ॥ द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥ २८ ॥ शिष्टो जनो द्वेष्यः शत्रुरपि । आर्तस्य रोगिण औपधं यथौषधमिव । तस्य संम- तोऽनुमत आसीत् । दुष्टो जनः प्रियोऽपि प्रेमास्पदीभूतोऽपि । उरगक्षता सर्पदष्टानु- लीव । 'छिन्द्याद्वाहुमपि दुष्टात्मनः' इति न्यायात् । त्याज्य आसीत् । तस्य शिष्ट एव वन्धुर्दुष्ट एव शत्रुरित्यर्थः ॥ तस्य परोपकारित्वमाह- तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथाहि सर्वे तस्यासन्परार्थैकफला गुणाः ॥ २९ ॥ वेधाः स्रष्टा । 'स्रष्टा प्रजापतिर्वेधाः' इत्यमरः । त दिलीपम् । समाधीयतेऽननेति समाधिः कारणसामग्री । महाभूतानां यः समाधिस्तेन महाभूतसमाधिना विदधे स- सर्ज । नूनं ध्रुवम् । इत्युत्प्रेक्षा । तथाहि । तस्य राज्ञः सर्वे गुणा रूपरसादिमहाभूतगु- णवदेव परार्थः परप्रयोजनमेवैकं मुख्यं फलं येषां ते तथोक्ता आसन् । महाभूतगुणो- पैमानेन कारणगुणाः कार्य संक्रामन्तीति न्यायः सूचितः ॥ स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुवी शशासैकपुरीमिव ।। ३० ॥ - - A + - 1- ·- . t -- १०.) रघुवंशे स दिलीपः । वेलाः समुद्रकूलानि । 'वेला कूलेऽपि वारिधेः इति विश्वः । ता एव वप्र- वलयाः प्राकारवेष्टनानि यस्यास्ताम् । स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् । प्राकारो वरण: शाल: प्रा- चीनं प्रान्ततो वृतिः॥' इत्यमरः । परितः खातं परिखा दुर्गवेष्टनम् । “खातं खेयंतु परिखा' इत्यमरः । अन्येष्वपि दृश्यते' इत्यत्रापिशब्दात्खनेर्डप्रत्ययः । अपरिखाः परिखाः संपद्य- मानाः कृताः परिखीकृताः सागरा, यस्यास्ताम् । अभूततद्भावेच्विः । अविद्यमानमन्यस्य राज्ञः शासनं यस्यास्तामनन्यशासनामुवीमेकपुरीमिव शशास । अनायासेन शासितवा- नित्यर्थः ।। तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा । पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ ३१ ॥ तस्य राज्ञो मगधवंशे जाता मगधवंशजा। सप्तम्या जनेर्डः' इति डप्रत्ययः। एतेनाभि- जालमुक्तम् । दाक्षिण्यं परंच्छन्दानुवर्तनम् । दक्षिणः सरलोदारपरच्छन्दानुवर्तिषु' इति शाश्वतः । तेन रूढं प्रसिद्धम् । तेन नाम्नां । अध्वरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नीव । सुदक्षिणेति प्रसिद्धा पेल्न्यासीत् । अत्र श्रुतिः-'यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणाप्सरसः' इति । 'दक्षिणाया दाक्षिण्यं नामविजो दक्षिणत्वप्रापकत्वम्। ते दक्षन्ते दक्षिणांप्रतिगृद्य इति च।। कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि.। तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्याच वसुधाधिपः ॥ ३२ ॥ वसुधाधिपः । अवरोधेऽन्तःपुरवर्गे महति सत्यपि । मनस्विन्या दृढचिर्तया। पतिचित्ता- नुवृत्त्यादिनिबन्धक्षमयेत्यर्थः । तया सुदक्षिणया लक्ष्म्या चात्मानं कलत्रवन्तं भार्यावन्तं मेने। 'कलत्रं श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः । वसुधाधिप इत्यनेन वसुधया चेति गम्यते ॥ तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः । विलम्वितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥ ३३ ॥ स राजा । आत्मानुरूपायां तस्याम् । आत्मनो जन्म यस्यासावात्मजन्मा पुत्रः । तस्मिन्समुत्सुकः । यद्वा । आत्मनो जन्मनि पुत्ररूपेणोत्पत्तौ समुत्सुकः सन् । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । विलम्बितं फलं पुत्रप्राप्तिरूपं तेषां तैमनोरथैः कदा मे पुत्रो भवेदित्याशाभिः कालं. निनाय यांपयामास ॥ संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता। तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥ ३४ ॥ तेन, दिलीपेन । संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै संतानार्थाय विधयेऽनुष्टानाय । खभुजावतांरितावरोपिता जगतो लोकस्य गुर्वी धूर्भारः सचिवेषु निचिक्षिपे निहिता ॥ अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया ।। तौ दंपती वशिष्ठस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् ॥ ३५ ॥ अथधुरोऽवतारानन्तरं पुत्रकाम्ययात्मनः पुत्रेच्छया । 'काम्बच्च' इति पुत्रशब्दाका- K - , . - .

·1 . प्रथमः सर्गः । (११) A 4 2 m 1 म्यच्प्रत्ययः । 'अ प्रत्ययात्' इति पुत्रकाम्यधातोरकारप्रत्ययः । ततष्टाप् । तया तो दंपती जायापती । राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दमिति निपातनात्साधु: । प्रयतौ पूतौ विधातारं ब्रह्माणमभ्यर्च्य । ‘स खलु पुत्राथिभिरुपास्यते' इति मान्तिकाः । गुरोः कुलगुरोर्वशिष्ठस्याश्रमं जग्मतुः । पुत्रप्राप्युपायापेक्षयेति शेषः ।। सिग्धगम्भीरनिर्धापमेकं स्यन्दनमास्थितौ। प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥ ३६ ॥ स्निग्धो मधुरो गम्भीरो निर्घोषो यस्य तमेकं स्यन्दनं रथम् । प्रादृषि भवः प्रा- घेण्यः । 'प्रावृष एण्यः' इत्येण्यप्रत्ययः । तं प्रावृषेण्यं पयोवाहं मेधं विशुदैरावताविव । आस्थितावारूढौ । जग्मतुरिति पूर्वेण संवन्धः । इरा आपः । इरा भूवाक्मुराप्सु स्यात्' इत्यमरः । इरावान्समुद्रः । तत्र भव ऐरावतोऽभ्रमातङ्गः । ऐरावतोऽभ्रमात- हैरावणाभ्रमुवेल्लभाः' इत्यमरः । 'अभ्रमातङ्गलाच्चाभ्रस्थत्वादभ्ररूपत्वात्'- इति क्षीर- खामी । अत एव मेघारोहणं विद्युत्साहचर्य च घटते । किं च विद्युत ऐरावतसाहच- र्यादेवैरावती संज्ञा । ऐरावतस्य रुयैरावतीति क्षीरखामी । तस्मात्सुष्टुक्तं, विद्युदैराव- ताविवेति । एकरथारोहणोक्त्या कार्यसिद्धिवीजं दंपत्योरत्यन्तसौमनस्यं सूचयति ॥ 'मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ । अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ॥ ३७ ॥ पुनः किंभूतौ दंपती । आश्रमपीडा मा भून्मास्त्विति हेतोः । 'माडि लु' इत्या- शीरथै लुट् । 'न माडयोगे' इत्यडागमनिषेधः । परिमेयपुरःसरी परिमितपरिचरौ । अ- नुभावविशेषात्तु तेजोविशेषात्सेनापरिवृताविव स्थितौ ॥ सेव्यमानौ सुखस्पर्शः शालनिर्यासगन्धिभिः । पुष्परेणूकिरैर्वातैराधूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥ पुनः कथंभूतौ । सुखः शीतलत्वात्प्रियः स्पर्शो येषां ते । शालनिर्यासगन्धिभिः सर्ज- तरुनिस्यन्दगन्धवद्भिः। 'शाल: सर्जतरुः स्मृतः' इति शाश्वतः । उत्किरन्ति विक्षिपन्ती- त्युत्किराः । 'इगुपध-' इलादिना किरतेः कप्रत्ययः । पुष्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता मा- न्यादीपत्कम्पिता वनराजयो यैस्तैर्वातैः सेव्यमानौ ॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः । षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ॥ ३९ ॥ रधनेमिखनोन्मुखैः । मेघध्वनिशङ्कयोनमितमुखैरित्यर्थः । शिखण्डिभिर्मयूरैविधाभि- नाः । शुद्धविकृतभेदेनाविप्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा पड्जो द्विविधः । तत्सादृझ्या- स्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते। अत एवाह-षड्जसंवादिनीरिनि। पड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः षड्जः । तदुक्तम्-'नासाकण्ठमुरस्तालु जिह्वादन्तांच सस्पृशत् । पड्म्यः संजा- ।

·2. - 5 (१२), रघुवंशे यते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः ॥ स च तन्त्रीकण्ठजन्मा स्वरविशेषः । “निपादर्ष- भगान्धारषड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥' इत्य- मरः । पड्जेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातङ्गेन-'पंड्ज मयूरो वदति' इति । मनोभिरामा मनसः प्रियाः । के मूनि कांयन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः । 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । ताः केकाः शृण्वन्तौ । इति श्लोकार्थः ॥ परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवमसु । मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥ ४०॥ विधम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्त्म यैस्तेषु । स्यन्दनावद्धदृष्टिषु स्य- न्दने रथ आबद्धासञ्जिता दृष्टिनेत्रं यैस्तेषु । 'दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि' - इति हलायुधः । कौतुकवशाद्रथासक्तदृष्टिवित्यर्थः । मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः । 'पुमा- स्त्रिया' इत्येकशेपः । तेषां द्वन्द्वेषु मिथुनेषु । 'स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वम्' इत्यमरः । पर- स्पराणां सादृश्यं पश्यन्तौ । द्वन्द्वशब्दसामर्थ्यान्मृगीषु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो दिलीपाक्षिसादृश्यं च मृगेषु सुदक्षिणेत्येवं विवेक्तव्यम् ॥ श्रेणीवन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् । सारसैः कलनि दैः क्वचिदुन्नमिताननौ ॥ ४१ ॥ श्रेणीवन्धात्पतिवन्धनाद्धेतोरस्तम्भामाधारस्तम्भरहिताम् । तोरणं बहिरम् । 'तोरणोऽस्त्री वहिरिम्' इत्यमरः। तत्र या स्रग्विरच्यते तां तोरणस्रजं वितन्वद्भिः। कुर्वद्भिरिवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्यञ्जकेवंशब्दप्रयोगाभावेऽपि गम्योत्प्रेक्षेयम् । कलनिर्झदै- रव्यक्तमधुरध्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषैः । करणः । क्वचिदुन्नमिताननौ । 'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः' इति यादवः ।। पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः । रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ ॥ ४२ ॥ प्रार्थनासिद्धिशंसिनोऽनुकूलत्वादेव मनोरथसिद्धिसूचकस्य पवनस्यानुकूलत्वाद्गन्तव्यदि- गभिमुखत्वात् । तुरगोत्कीर्णे रजोभिरस्पृष्टा अलका देव्या वेष्टनमुष्णीषं च राज्ञो ययोस्ती तथोक्तौ । 'शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः' (८ । १२) इति वक्ष्यति ॥ सरसीवरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् । आमोदमुपजिवन्तौ स्वनिःश्वासानुकारिणम् ॥ ४३ ॥ सरसीषु वीचिविक्षोभशीतलभूमिसंघटनेन शीतलं खनिःश्वासमनुकतु शीलमस्येति खनिःश्वासानुकारिणम् । एतेन तयोरुत्कृष्टस्त्रीपुंसजातीयत्वमुक्तम् । अरविन्दानामामोद- मुपजिवन्तौ घ्राणेन गृह्णन्तौ ॥ - -- -- ·प्रथमः सर्गः। (१३) + ग्रामेष्वात्मविसृष्टेषु यूपचिङ्गेषु यज्वनाम् । अमोधाः प्रतिगृह्णन्तावानुपमाशिषः ॥ ४ ॥ आत्मविसृष्टेषु खदत्तेषु । यूपो नाम संस्कृतः पशुवन्धाय दारुविशेषः । यूपा एव चिहानि येषां तेषु ग्रामेष्वमोधाः सफला यज्वनां विधिनेष्टवताम् । 'यज्वा तु विधिने- टवान्' इत्यमरः । 'सुयजोईनिप्' इति वनिप्प्रत्ययः।आशिष आशीर्वादान् । अर्घः पू- जाविधिः । तदर्थ द्रव्यमय॑म् । 'पादार्घाभ्यां च' इति यत्प्रत्ययः । 'पट् तु त्रिष्वर्य- मर्धार्थ पाद्यं पादाय वारिणि' इत्यमरः । अय॑स्यानुपदमन्वक् । अय॑खीकारानन्तर- मित्यर्थः । प्रतिगृह्णन्तौ स्वीकुर्वन्तौ । पदस्य पश्चादनुपदम् । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम्' इत्यमरः ॥ हैयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥ ४५ ॥ ह्यस्तनगोदोहोद्भवं घृतं हैयंगवीनम् । ह्यः पूर्वेचुर्भवम् । 'तत्तु हैयंगवीनं यद्धयोगो- दाहोद्भवं घृतम्' इत्यमरः । 'हैयंगवीनं संज्ञायाम् इति निपातः । तत्सद्योघृतमादायो- पस्थितान्घोषवृद्धान् । 'घोष आभीरपल्ली स्यात्' इत्यमरः । वन्यानां मार्गशाखिनां ना- मधेयानि पृच्छन्तौ । 'दुह्याच्-' इत्यादिना पृच्छतेर्द्विकर्मकत्वम् । कुलकम् ॥ काप्यभिख्या तयोरासीद्वजतोः शुद्धवेषयोः । हिमनिर्मुक्तयोोंगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥ ४६ ॥ व्रजतोर्गच्छतोः शुद्धवेषयोरुज्ज्वलनेपथ्ययोस्तयोः सुदक्षिणादिलीपयोः । हिमनिर्मु- "क्तयोश्चित्राचन्द्रमसोरिव । योगे सति काप्यनिर्वाच्याभिख्या शोभासीत् । 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । 'आतश्चोपसर्गे' इत्यड्प्रत्ययः । चित्रा नक्षत्रविशेषः । शि- शिरापगमे चैन्यां चित्रापूर्णचन्द्रमसोरिवेत्यर्थः ।। तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः । अपि लङ्घितमध्वानं वुबुधे न बुधोपमः ॥ ४७ ॥ प्रियं दर्शनं खकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः । योगदर्शनीय इत्यर्थः । भूमिपतिः पत्न्यै तत्तदद्भुतं वस्तु दर्शयल्लसितमतिवाहितमप्यध्वानं न बुबुधे नज्ञातवान् ।बुधःसौम्य उपमो. पमानं यस्येति विग्रहः । इदं विशेषणं तत्तद्दर्शयनित्युपयोगितयैवास्य ज्ञातृत्वसूचनार्थम् ।। स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः । सायं संयमिनस्तस्य महर्षेमहिषीसखः ॥ १८ ॥ दुष्प्रापयशा दुष्प्रापमन्यदुर्लभं यशो यस्य स तथोक्तः । श्रान्तवाहनो दूरोपगमना- क्लान्तयुग्यः । महिष्याः सखा महिषीसखः । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति टच्प्रत्ययः । सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः । स राजा सायं सायंकाले संयमिनो नियमवतस्तस्य महर्षेर्वशिष्ठस्याश्रमं प्रापत्माप । पुषादित्वादट् ॥ A 4 २ ·+ रघुवंशे (१४) T 1 H तमाश्रमं विशिनष्टि- वनान्तरादुपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः । पूर्यमाणमदृश्याग्निप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः ॥ ४९ ॥ वनान्तरादन्यस्माद्वनादुपावृत्तः प्रत्यावृत्तैः । समिधश्च कुशांश्च फलानि चाहर्तुं शील येषामिति समित्कुशफलहराः । तैः । 'आङि ताच्छील्ये' इति हरतेरापूर्वादच्प्रत्ययः । अदृश्यैर्दर्शनायोग्यैरग्निभिर्वैतानिकैः प्रत्युद्याताः प्रत्युद्गताः । तैस्तपखिभिः पूर्यमाणम् 'प्रोष्यागच्छंतामाहिताग्नीनाममयः प्रत्युद्यान्ति' इति श्रुतेः । यथाह-'कामं पितरं प्रोषि- तवन्तं पुत्राः प्रत्याधावन्ति । एवमेतमग्नयः प्रत्याधावन्ति सशकलान्दारूनिवाहरन्' इति ॥ आकीर्णमृषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः । अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः ॥ ५० ॥ नीवाराणां भाग एव भागधेयोंऽशः । 'रूपनामभागेभ्यो धेयः' इति वक्तव्यस्सूत्रा- त्खाभिधेये धेयप्रत्ययः । तस्योचितैः । अत एवोटजानां पर्णशालानां द्वाररोधिभिर- रोधकैर्मृगैः । ऋषिपत्नीनामपत्यैरिव । आकीर्ण व्याप्तम् ॥ सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् । विश्वासाय विहंगानामालवालाम्बुपायिनाम् ॥ ५१ ॥ सेकान्ते वृक्षमूलसेचनावसाने मुनिकन्याभिः । सेक्त्रीभिः । आलवालेषु जलावापप्र- देशेषु यदम्बु तत्पायिनाम् । 'स्यादालवालमावालमावापः' इत्यमरः । विहंगानां पक्षिणां विश्वासाय विश्रम्भाय । 'समौ विश्वासविश्रम्भौं' इत्यमरः । तत्क्षणे सेकक्षण उज्झिता वृक्षका ह्रखवृक्षा यस्मिस्तम् । ह्रखाथै कप्रत्ययः ॥ आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु निपादिभिः । मृगैर्वर्तितरोमन्थमुटजाङ्गनभूमिषु ॥ ५२ ॥ आतपस्यात्ययेऽपगमे सति संक्षिप्ता राशीकृता नीवारास्तृणधान्यानि यामु तासु । 'नीवारास्तृणधान्यानि' इत्यमरः । उटजानां पर्णशालानामगनभूमिषु चत्वरभागेषु 'पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्' इति । 'अङ्गनं चत्वराजिरे' इति चामरः । निषादिभिरुपवि- टैगैवर्तितो निष्पादितो रोमन्यश्चर्वितचर्वणं यस्मिन्नाश्रमे तम् ॥ अभ्युत्थिताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुखान् । पुनानं पवनोद्भूतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः ॥ ५३ ॥ अभ्युत्थिताः प्रज्वलिताः । होमयोग्या इत्यर्थः । 'समिद्धेऽनावाहुतीर्जुहोति' इति वचनात् । तेषामनीनां पिशुनैः सूचकैः पवनोतः । आहुतिगन्धो येपामस्तीसाहुनि- गन्धिनः । तैयूंमैराश्रमोन्मुखानतिथीन्पुनानं पवित्रीकुर्वाणम् ॥ कुलकम् ।। .

·- प्रथमः सर्गः । (१५) - ॥ अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान्विश्रामयेति सः। तामवारोहयत्पत्ती रथादवततार च ॥ ५४॥ अथाश्रमप्राप्त्यनन्तरं स राजा यन्तारं सारथिम् । धुरं वहन्तीति धुर्या'युग्याः। 'धुरो यड्डकौ' इति यत्प्रत्ययः। धूर्वहे धुर्यधौरेयधुरीणाः संधुरंधराः' इत्यमरः । धुर्यान्रथाश्वान्वि- श्रामय विनीतश्रमान्कुर्वित्यादिश्याज्ञाप्य तो पत्नी रथादवारोहयदवतारितवान्खयं चाव ततार । विश्रमय' इति ह्रखपाठे 'जनीजृष्-' इति मित्वे 'मिता ह्रखः' इति ह्रखः । दीर्घ- पाठे 'मितां हवः' इति सूत्रे वा चित्तविरागे' इत्यतो 'वा' इत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषा- श्रयणत्वाद्रखाभाव इती वृत्तिकारः ॥ तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्ने गुप्ततमेन्द्रियाः। अर्हणामईते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥ ५५ ।। सभायां साधवः सभ्याः। 'सभाया यः' इति यप्रत्ययः। गुप्ततमेन्द्रिया अत्यन्तनियमि- तेन्द्रिया मुनयः सभार्याय 'गोप्ने रक्षकाय । नयः शास्त्रमेव चक्षुस्तत्त्वावेदकं प्रमाणं यस्य तस्मै नयचक्षुषे । अत एवार्हते प्रशस्ताय । पूज्यायेत्यर्थः । अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्र- त्ययः। तस्मै राजेऽर्हणां पूजां चक्रुः। पूजा नमस्यापचितिः सपर्याईर्हणाः समाः' इत्यमरः।। विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥ स राजा सायंतनस्य सायंभवस्य। 'सायंचिरम्-' इत्यादिना टयुल्प्रत्ययः । विधे पहो- माद्यनुष्ठानस्यान्तेऽवसानेऽरुन्धत्यान्वासितं पश्चादुंपवेशनेनोपसेवितम् । कर्मणि क्तः। उप- सर्गवशात्सकर्मकत्वम् । 'अन्वास्यैनाम्' इत्यादिवदुपपद्यते । तपोनिधि वशिष्ठम् । खाया खाहादेव्या । 'अथानायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया' इत्यमरः । अन्वासितं हविर्भुजमिव । ददर्श । 'समित्पुप्पकुशाग्न्यम्बुमृदन्नाक्षतपाणिकः ।जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत् ॥' इत्यनुष्ठानस्य मध्येऽभिवादननिषेधाद्विधेरन्ते ददर्शेत्युक्तम् । अन्वासनं चात्र पतिव्रताधर्मत्वेनोक्तं न तु काङ्गत्वेन । विधेरन्त इति कर्मणः समाप्त्यभिधानात् ।। तयोर्जगृहतुः पादानराजा राज्ञी च मागधी । तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥ ५७ ॥ मागधी मगधराजपुत्री राज्ञी सुदक्षिणा राजा च तयोररुन्धतीवशिष्ठयोः पादाजगृह- तुः। ‘पादः पदद्भिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । पादग्रहणमभिवादनम् । गुरुपत्नी गुरुश्च क- तारौ। सा च स च तौ सुदक्षिणादिलीपो कर्मभूतौ । प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः । आशीर्वा- दादिभिः संभावयांचक्रतुरित्यर्थः ॥ तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनि मुनिः ॥ ५८ ॥ 4 .

·. (१६) रघुवंशे. मुनिः । अतिध्यर्थमातिथ्यम् । 'अतिथेर्यः' इति ञ्यप्रत्ययः । आतिथ्यस्य क्रिया । तया शान्तो रथक्षोभेण यः परिश्रमः स यस्य स तं तथोक्तम् । राज्यमेवाश्रमस्तत्र मुनिम् । मुनितुल्यमित्यर्थः । तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विकर्मकत्वमित्युक्तम् । यद्यपि राज्यशब्दः पुरोहितादिष्वन्तर्गतत्वाद्राजकर्मवचनः, तथाप्यत्र सप्ताङ्गवचनः । उ- पपन्नं ननु शिवं सप्तखड्गषु' (१।६०), इत्युत्तरविरोधात् । तथाह मनुःखाम्यमात्यपुरं राष्ट्र कोशदण्डौ तथा सुहृत् । सप्तैतानि समस्तानि लोकेऽस्मिन्राज्यमुच्यते ॥' इति। तत्र 'ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रवन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शुद्रमारोग्यमेव च॥'इति मनुवचने सत्यपि तस्य राज्ञो महानुभावलाद्राह्मणोचितः कुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधे- यम् । अत एवोक्तम् 'राज्याश्रममुनिम्' इति ॥ अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः । अामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः ॥ ५९ ॥ अथ प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरो वदतां वत्तृणां वरः श्रेष्टः । यतश्च निर्धारणम्' इति षष्टी । अर्थपती राजाथर्वणोऽथर्ववेदस्य निधेस्तस्य मुनेः पुरोऽग्रेऽर्थ्याम- दिनपेताम् । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति यत्प्रत्ययः। वाचमाददे। वक्तुमुपक्रान्तवानि- त्यर्थः । अथर्वनिधेरित्यनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्वात्तत्कर्मनिर्वाहकवं मुनेरस्तीति सूच्यते । यथाह कामन्दक:-'त्रय्यां च दण्डनीयां च कुशलः स्यात्सुरोहितः । अथर्वविहितं कु- र्यानित्यं शान्तिकपौष्टिकम् ॥' इति ।। उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे। दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ ६० ॥ हे गुरो, सप्तखङ्गेषु खाम्यमात्यादिषु । 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गवलानि च । सप्ता- ङ्गानि' इत्यमरः। शिवं कुशलमुपपन्नं ननु युक्तमेव । नन्ववधारणे। 'प्रश्नावधारणानुज्ञानु. । नयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । कथमित्यत्राह-यस्य मे दैवीनां देवेभ्य आगतानां दुर्भिक्षादी- नाम्, मानुषीणां मनुष्येभ्य आगतानां चौरभयादीनाम् । उभयत्रापि 'तत आगतः' इत्यण् । 'टिड्डाणञ्-' इत्यादिना डीप् । आपदां व्यसनानां त्वं प्रतिहर्ता वारयिताति । अत्राह का- मन्दका-'हुताशनो जलं व्याधिभिक्षं मरणं तथा । इति पञ्चविधं देवं मानुपं व्यसनं . ततः ॥ आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच नराणां पञ्चधा - . मतम् ॥' इति ।। तत्र मानुषापत्प्रतीकारमाह,- तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दुरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ ६१ ।। दूरात्परोक्ष एव प्रशमितारिभिः । मन्त्रान्कृतवान्मन्तकृत् । 'मुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृषः' इति क्विम्। तस्य मन्तकृतो मन्त्राणां त्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा तव मन्त्रः कर्तृभिः दृष्टं प्र.

·.. प्रथमः सर्गः । (१७) 1 - त्यक्ष लक्ष्य तन्मात्रं भिन्दन्तीति दृष्टलक्ष्यभिदो से शराः प्रत्यादिश्यन्त इच । वयमेव समर्थाः किमेभिः पिष्टपेपकैरिति निराक्रियन्त इवेत्युत्प्रेक्षा । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । त्वन्मन्त्रसामर्थ्यादेव नः पौरुष फलतीति भावः ॥ संप्रति देविकापत्प्रतीकारमाह- हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु । वृष्टिर्भवति सस्यानांमवग्रहविशोपिणाम् ॥ ६२ ॥ हे होतः, त्वया विधिवदग्निवावजितं प्रक्षिप्त हविराज्यादिकं कर्तृ अवग्रहो वर्षप्र; तिवन्धः । 'अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे' इत्यञ्प्रत्ययः । वृष्टिवर्ष तद्विघातेऽवग्राहावग्रही समाँ' इत्यमरः । तेन विशोपिणां विशुष्यतां सस्यानां वृष्टिर्भवति । वृष्टिरूपेण सस्या- न्युपजीवयतीति भावः ॥ अत्र मनु:--'अग्नौ दत्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्टते । आ- दित्याजायते वृष्टिवष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥' इति ॥ पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वब्रह्मवर्चसम् ॥ ६३ ॥ आयुजीवितकाल: । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । वर्षशतमित्यर्थः । 'शतायुर्वै पुरुषः' इति श्रुतेः । 'अचतुर-' आदिसूत्रेणाप्रत्ययान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः । पुरुषा- युषं जीवन्तीति पुरुषायुपजीविन्यः । निरातका निर्भयाः । 'आतङ्को भयमाशङ्का' इति हलायुधः । निरीतयोऽतिवृष्टयादिरहिता इति यत्तस्य सर्वस्य त्वद्ब्रह्मवर्चसं तव व्रता- ध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः । 'व्रताध्ययनसंपत्तिरित्येतद्ब्रह्मवर्चसम्' इति हलायुधः । ब्रह्मणो वों ब्रह्मवर्चसम् । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' इत्यप्रत्ययः । 'अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषिकाः लभाः शुकाः । अत्यासनाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ॥' इति कामन्दकः ।। त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना । सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः ॥ ६४ ॥ ब्रह्मा योनिः कारणं यस्य तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वयैवमुक्तप्रकारेण चिन्त्यमानस्या- नुध्यायमानस्य । अत एव निरापदो व्यसनहीनस्य मे संपदः सानुबन्धाः सानुस्यूतयः । अविच्छिन्ना इति यावत् । कथं न स्युः । स्युरेवेत्यर्थः ॥ संप्रत्यागमनप्रयोजनमाह- किंतु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् । न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी ॥ ६५ ॥ किंतु तवैतस्यां वध्वां स्नुपायाम् । 'वधूर्जाया क्षुषा चैव' इत्यमरः । अदृष्टा सदृश्य- नुरूपा प्रजा येन तं मां सद्वीपापि । रत्नानि सूयत इति रत्नसूरपि । 'सत्सूद्विष- इत्यादिना क्विम् । मेदिनी नावति न प्रीणाति । अवधातू रक्षणगतिप्रीत्याद्यर्थेषूपदेशा- । दन प्रीणने । रत्नसूरपीलनेन सर्वरन्नेभ्यः पुत्ररत्नमेव लाध्यमिति सूचितम् ॥ -- - ·-- (१८) -- रघुवंशे - तदेव प्रतिपादयति- नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥ ६६ ॥ मत्तः परं मदनन्तरम् । 'पञ्चम्यास्तसिल्' । पिण्डविच्छेददर्शिनः पिण्डदानविच्छेद- मुत्प्रेक्षमाणाः । वंशोद्भवा वंश्याः पितरः । खधेयव्ययं पितभोज्ये वर्तते । तस्याः सं- ग्रहे तत्परा आसक्ताः सन्तः श्राद्धे पितृकर्मणि । 'पितृदानं निवाप: स्याच्छाद्धं तत्कर्म शास्त्रतः' इत्यमरः । प्रकामभुजः पर्याप्तभोजिनो न भवन्ति नूनं सत्यम् । 'कामं प्र. कामं पर्याप्तम्' इत्यमरः । निर्धना ह्यापद्धनं कियदपि संगृह्णन्तीति भावः ॥ मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया । पयः पूर्वैः स्वनिःश्वासैः कवोणमुपभुज्यते ॥ ६७ ॥ मत्परं मदनन्तरम् । 'अन्यारात्-' इत्यादिना पञ्चमी । दुर्लभं दुर्लभ्यं मत्वा मया- वर्जितं दत्तं पयः पूर्वैः पितृभिः खनिःश्वासैर्दु:खजैः कवोष्णमीषदुष्णं यथा तथोपभु- ज्यते । नूनमिति तकें । कवोणमिति कुशब्दस्य कवादेशः । 'कोष्णं कवोष्णं मन्दोणं कदुष्णं त्रिषु तद्वति' इत्यमरः ॥ सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥ ६८ ॥ इज्या यागः । 'बजयजोर्भावे क्यप्' इति क्यप्प्रत्ययः । तया विशुद्धात्मा विशुद्धचेतनः ग्रजालोपेन संतत्यभावेन निमीलितः कृतनिमीलनः सोऽहम् । लोक्यत इति लोकः । न लो- क्यत इत्यलोकः । लोकचालोकश्चात्र स्त इति लोकश्चासावलोकश्चेति वा लोकालोकश्चक्र- वालोऽचल इव । 'लोकालोकचक्रवाल:' इत्यमरः । प्रकाशत इति प्रकाशश्च देवर्णविमो- चनात् । न प्रकाशत इत्यप्रकाशश्च पितॄणामविमोचनात् । पचाद्यच् । अस्मीति शेषः । लोकालोकोऽप्यन्तः सूर्यसंपर्कादहिस्तमोव्याया च प्रकाशश्चाप्रकाशश्चेति मन्तव्यम् ॥ ननु तपोदानादिसंपन्नस्य किमपरित्यत्राह- लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥ ६९ ॥ समुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम् । तपोदाने समुद्भवो यस्य तत्तपोदाननमुद्भ यत्पुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुखं सुखकरम्। शुद्धवंशे भवाशुद्धवंश्या संततिहि परत्र प- रलोक इह च लोके शर्मणे सुखाय । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । भवतीति शेषः ।। तया हीनं विधातर्मी कथं पश्यन्न दूयसे । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ ७० ॥ हे विधातःस्रष्टः,तया संतला हीनमनपलं माम् । लेहात्प्रेम्णा खयमेव सि जलसेकेन ८ ·प्रथमः सर्गः। (१९) . है वर्धित वन्ध्यमफलम् । 'वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । आश्रमस्य वृक्षकं वृक्षपोत- 'मिव । पश्यन्कथ न दूयसे न परितप्यसे । विधातरित्यनेन समर्थोऽप्युपेक्षस इति गम्यते ।। असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे। अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥ ७१ ॥ हे भगवन् , मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम् । अनिर्वाणस्य मजनरहितस्य । 'निर्वाणं नि- तो मोक्षे विनाशे गजमजने' इति यादवः । दन्तिनो गजस्य । अरुमर्म तुदतीत्यरंतुद मर्म- स्मृक् । 'व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः' इति, 'अरुतुदस्तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । 'विध्वरुषो- स्तुदः' इति खश्प्रत्यय । 'अरुद्विषत्-' इत्यादिना मुमागमः । आलान बन्धनस्तम्भमिव । 'आलान वन्धनस्तम्भे' इत्यमरः । असह्या सोढुमशक्या पीडा दुःखं यस्मिस्तदवेहि । दुःस- हदुःखजनक विद्धीत्यर्थः । 'निर्वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणि' इति पालकाप्ये । 'ऋण देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । संतत्या पितृलोकानां शोधयित्वा परिव्रजेत् ॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथाहसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽथै त्वद्धीना हि सिद्धयः ॥ ७२ ॥ तात, तस्मात्पैतृकाणाद्यथा मुच्ये मुक्तो भवामि । कर्मणि लट् । तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि । हि, यस्मात्कारणादिक्ष्वाकूणामिक्ष्वाकुवश्यानाम् । तद्राजलाद्वहुवणो लुक् । दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे । सिद्धयस्त्वदधीनास्त्वदायत्ताः । इक्ष्वाकूणामिति शेपे षष्टी । 'न लो- क-' इत्यादिना कृद्योगे षष्ठीनिषेधात् ॥ इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव इदः ॥ ७३ ॥ इति राज्ञा विज्ञापित ऋषियानेन स्तिमिते लोचने यस्य ध्यानस्तिमितलोचनो नि- श्वलाक्षः सन्क्षणमात्रम् । सुप्तमीनो हूद इव । तस्थौ ॥ सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् ॥ ७४ ॥ स मुनिः प्रणिधानेन चित्तैकाग्र्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणो भुवो भर्तुपस्य संततेः स्तम्भकारण संतानप्रतिवन्धकारणमपश्यत् । अथानन्तरमेनं नृपं प्रत्यबोधयत् । स्वदृष्टं ज्ञापितवानित्यर्थः । एनमिति 'गतिबुद्धि-' इत्यादिनाणि कर्तुः कर्मत्वम् ।। पुरा शकमुपस्थाय तवोर्वी प्रति यास्यतः । आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि ॥ ७५ ॥ पुरा पूर्व शक्रमिन्द्रमुपस्थाय संसेव्योर्वी प्रति भुवमुद्दिश्य यास्यतोगमिष्यतस्तव पथि करपतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः कामधेनुरासीत् । तत्र स्थितेत्यर्थः ।। .

·(२०). रघुवंशे - " ततः किमित्याह- धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुम्नातामिमां स्मरन् । प्रदक्षिणक्रियाहीयां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥ ७६ ॥ ऋतुः पुष्पम् । रज इति यावत् । 'ऋतुः स्त्रीकुसुमेऽपि च' इत्यमरः । ऋतुना निमि- तेन स्मातामिमां राज्ञी सुदक्षिणां धर्मस्यत्वभिगमनलक्षणस्य लोपाद्भशाद्यद्भयं तस्मात्स्मर- न्ध्यायन्। 'मृदङ्गं दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षिणानि कुर्वीत विज्ञातांश्च वनस्य- तीन्॥ इति शास्त्रात्प्रदक्षिणक्रियायां प्रदक्षिणकरणयोग्यायां तस्यां धेन्वां त्वं साधु प्रद- क्षिणादिसत्कारं नाचरो नाचरितवानसि । व्यासक्ता हि विस्मरन्तीति-भावः । ऋतुकाला- भिगमने मनुः -'ऋतुकालाभिगामी स्यात्वदारनिरतः सदा' इति । अकरणे दोषमाह पराशरः--ऋतुस्नातां-तु यो भार्या स्वस्थः सन्नोपगच्छति । बालगोनापराधेन विध्यते नात्र संशयः ।। इति ॥ अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥ ७७ ॥ यस्मात्कारणान्मामवजानासि तिरस्करोपि । अतः कारणान्मत्प्रसूति मम संततिमना- राध्यासेवयित्वा ते तव प्रजा न भविष्यतीति सा सुरभिस्त्वां शशाप । 'शप आक्रोशे'। कथं तदस्माभिर्न श्रुतमित्याह- स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः । नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥ ७८ ॥ है राजन् , स शापस्त्वया न श्रुतः । सारथिना च न श्रुतः । अश्रवणे हेतुमाह- क्रीडार्थमागता उद्दामानो दाम्न उद्गता दिग्गजा यस्मिस्तथोक्त आकाशगङ्गाया मन्दा- क्रिन्याः स्रोतसि प्रवाहे नदति सति ॥ अस्तु । प्रस्तुते किमायातमित्यत्राह- ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः। प्रतिवध्नाति हि श्रेय पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ ७९ ॥ तदवज्ञानात्तस्या धेनोरवज्ञानादपमानादात्मनः खस्यातुमिष्टमीप्सितं मनोरथम् ।आ- प्नोतेः सन्नन्तात्क्तः, ईकारश्च । सार्गलं सप्रतिवन्धं विद्धि जानीहि । तथाहि । पूज्यपू- जाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं श्रेयः प्रतिबध्नाति ।। ता, गत्वा तामाराधयामि । सा वा कथंचिदागमिष्यतीलाशा न कर्तव्येत्याह- हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानी प्रचेतसः। भुजंगपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति ॥ ८० ॥ सा च सुरभिरिदानीं दीर्घ सत्रं चिरकालसाध्यो यागविशेपो यस्य तस्यनचेतसो हविये . - 1 ।

·प्रथमः सर्गः। (२१) - . दथ्याज्यादिहविरथै भुजंगपिहितद्वारं भुजंगावरुद्धद्वारं ततो दुष्प्रवेशं पातालमधिति- ष्ठति । पाताले तिष्ठतीत्यर्थः । 'अधिशीस्थासां कर्म' इति कर्मत्वम् । तर्हि का गतिरित्यत आह- सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः। आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुधा हि सा ॥ ८१ ॥ तस्याः सुरभेरियं तदीया। तां सुतां सुरभेः प्रतिनिधि कृत्वा शुचिः शुद्धः । सह पत्न्या वर्तत इति सपत्नीकः सन् । 'नवृतश्च' इति कप्प्रत्ययः । आराधय । हि यस्मा. कारणात्सा प्रीता तुष्टा सती ! कामान्दोग्धीति कामदुधा भवति । 'दुहः कब्धश्च' इति कप्प्रत्ययः, घादेशश्च ।। इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् । अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥ ८२ ॥ इति वादिनो वदत एव होतुहवनशीलस्य । 'तृन्' इति तृन्प्रत्ययः । अस्य मुनेरा- हुतीनां साधनं कारणम् । नन्दयतीति व्युत्पत्त्या नन्दिनी नामानिन्यागा प्रशस्ता धेनु- वनादाववृते प्रत्यागता । 'अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धहि लक्षणम्' इति भावः ।। संप्रति धेनुं विशिनष्टि- ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला। बिभ्रती श्वेतरोमात संध्येव शशिनं नवम् ॥ ८३ ॥ पल्लववत्निग्धा चासौ पाटला च । संध्यायामप्येतद्विशेषणं योज्यम् । ललाट उदयो यस्य स ललाटोदयः । तमामुग्नमीपद्वक्रम् । 'आविद्धं कुटिलं भुनं वेल्लितं वक्रमित्यपि' इत्यमरः । 'उदितश्च' रति निष्ठातस्य नत्वम् । श्वेतरोमाण्येवारस्तं विभ्रती । नवं श. शिनं विभ्रती संध्येव । स्थिता। भुवं कोणेन कुण्डोनी मेध्ये नावभृथादपि । प्रसवेनाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥ ८४॥ कोष्णेन किंचिदुष्णेन । 'कवं चोष्णे' इति चकारात्कादेशः । अवभृथादप्यवभृथस्ना- नादपि मेध्येन पवित्रेण । 'पूतं पवित्रं मेध्यं च' इत्यमरः । वत्सस्यालोकेन प्रदर्शनेन प्रवर्तिना प्रबहता प्रस्नवेन क्षीराभिस्यन्दनेन भुवमभिवर्पन्ती सिञ्चन्ती । कुण्डमिवोध आपीनं यस्याः सा कुण्डोनी । 'जवस्तु क्लीवमापीनम्' इत्यमरः । 'ऊधसोऽनङ्' इत्य- नडादेशः । 'बहुव्रीहेरूधसो डीप्' इति डीष् ॥ रजःकणैः खुरोद्भूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् । तीर्थाभिषेकजां शुद्धिमाद्धाना महीक्षितः ॥ ८५ ॥ खुरोद्धृतरन्तिकात्समीपे गात्रं स्पृशद्भिः । 'दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च इति चकारा- त्पश्चमी । रजसां कणैः । महीं क्षियत इष्ट इति महीक्षित्तस्य । तीर्थाभिषेकेण जातां तीर्था- -- - ·-- , ( २२) रघुवंशे भिषेकजाम् । शुद्धिमादधाना कुर्वाणा। एतेन वायव्यं स्नानमुक्तम् । उक्तं च मनुना-'आने- यंभस्मना स्नानमवगाह्यं तु वारुणम् । आपोहिष्टेति च ब्राह्मं वायव्यंगोरज: स्मृतम्॥ इति । तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तस्तपोनिधिः । याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरंब्रवीत् ॥ ८६ ॥ निमित्तज्ञः शकुनजस्तपोनिधिर्वशिष्ठः। पुण्यं दर्शनं यस्यास्तां तां धेनुं दृष्ट्वा । आशं- सितं मनोरथः । नपुंसके भावे क्तः । तत्रावन्ध्यं सफलं प्रार्थनं यस्य स तम् । अवन्टब- मनोरथमित्यर्थः । याजयितुं योग्यं याज्यं पार्थिवं पुनरव्रवीत् ।। अदूरवर्तिनी सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः । उपस्थितेयं कल्याणी नान्नि कीर्तित एव यत् ॥ ८७ ॥ है राजन् , आत्मनः कार्यस्य सिद्धिमदूरवर्तिनी शीघ्रभाविनीं विगणय विद्धि । यद्यस्मात्कारणात्कल्याणी मङ्गलमूर्तिः । 'बह्वादिभ्यश्च' इति डीप् । इयं धेनुर्नानि की. तिते कथिते सत्येवोपस्थिता ॥ चन्यवृत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन गाम् । विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ॥ ८८ ।। वने भवं वन्यं कन्दमूलादिकं वृत्तिराहारो यस्य तथाभूतः सन् । इमां गां शश्व- त्सदा । आ प्रसादादविच्छेदेनेत्यर्थः । आत्मनस्तव कर्तुः अनुगमनेनानुसरणैन । अभ्य- सनेनानुष्ठातुरभ्यासेन विद्यामिव । प्रसादयितुं प्रसन्नां कर्तुमर्हसि ॥ गवानुसरणप्रकारमाह- प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः । निपण्णायां निपीदास्यां पीताम्भसि पिचेरपः ॥ ८९ ॥ अस्वां नन्दिन्यांप्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः प्रयाहि । 'समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् । स्थितायां निवृत्तगतिकायां स्थितिमाचरेः स्थिात कुरु । तिष्ठेत्यर्थः । निषण्णायामुपविष्टायां निषीदोपविश। विध्यर्थे लोट पीतमम्भो यया तस्यां पीताम्भसि सत्यामपः पिबेः पिब ।। वधूभक्तिमती चैनामर्चितामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्तु सायं प्रत्युद्जेदपि ॥ ९० ॥ वधूर्जाया च भक्तिमती 'प्रयता संती गन्धादिभिरचिंतामेनां गां प्रातरा तपोवनात् । आङ् मर्यादायाम् । पदद्वयं चैतत् । अन्वेत्वनुगच्छतु । सायमपि प्रन्यद्रजेत्प्रत्युद्गच्छेत् । विध्यर्थे लिङ्॥ इत्या प्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेच धुरि पुत्रिणाम् ॥ ११ ॥ इलनेन प्रकारेण वमा प्रसादात्प्रसादपर्यन्तम् ।'आइमर्यादाभिविष्योः' इत्यस्य वभा- म ·1 प्रथमः सर्गः। (२३ । । . षिकत्वादसमासत्वम् । अस्या धेनोः परिचर्यापरः शुश्रूषापरो भव । ते तवाविन्न वि- नस्याभावोऽस्तु । 'अव्ययं विभक्ति-' इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः । पितेव पुत्रिणां सत्पुत्रवताम् । प्रशंसायामिनिप्रत्ययः । धुर्यग्रे स्थेयास्तिष्ठेः । आशीरथै लिङ् । 'एलिडे' इत्याकारस्यैकारादेशः । त्वत्सदृशो भवत्पुत्रोऽस्त्विति भावः ।। तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः । आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः ॥ ९२ ।। देशकालज्ञः । देशोऽग्निसंनिधिः, कालोऽग्निहोत्रावसानसमयः । विशिष्टदेशकालो- त्पन्नमार्प ज्ञानमव्याहतमिति जानन् । अत एव प्रीतिमाशिष्योऽन्तेवासी राजा सप- रिग्रहः सपत्नीकः । 'पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । आनतो विनय- नम्रः सन् । शासितुर्गुरोरादेशमाज्ञां तथेति प्रतिजग्राह खीचकार ॥ अथ प्रदोपे दोपज्ञः संवेशाय विशांपतिम् । सूनुः सूनृतवाक्स्रष्णुर्विससोदितश्रियम् ॥ ९३ ॥ अथ प्रदोषे रात्रौ दोपज्ञो विद्वान् । 'विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः' इत्यमरः । सूनृतवाक्स- त्यप्रियवाक् । 'प्रियं सत्य च सूनृतम्' इति हलायुधः । स्रष्टुः सूनुर्ब्रह्मपुत्रो मुनिः । अ- नेन प्रकृतकार्यनिर्वाहकत्वं सूचयति । उदितश्रियं विशांपतिं मनुजेश्वरम् । 'द्वौ विशी वैश्यमनुजौ यमरः । संवेशाय निद्रायै । स्थानिद्रा शयनं स्वापः खप्नः संवेश इ- त्यपि' इत्यमरः । विससर्जाज्ञापयामास ॥ सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः । कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम् ॥ ९४ कल्पविगतप्रयोगाभिज्ञो मुनिः । तपःसिद्धौ सत्यामपि । तपसैव राजयोग्याहारसं- पादनसामर्थ्य सत्यपीत्यर्थः । नियमापेक्षया तदाप्रभृत्येव व्रतचर्यापेक्षया । अस्य राज्ञो वन्यामेव । संविधीयतेऽनयेति संविधाम् । कुशादिशयनसामग्रीम् । 'आतश्चोपसर्गे' इति क- प्रत्ययः। अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति कर्माद्यर्थत्वम् । कल्पयामास संपादयामास ॥ निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशाला- मध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः । तच्छिपयाध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय ॥ ९५ ॥ स राजा कुलपतिना मुनिकुलेश्वरेण वशिष्ठेन निर्दिष्टां पर्णशालामध्यास्याधिष्टाय । तस्यामधिष्ठानं कृत्वेत्यर्थः । 'अधिशी- इत्यादिनाधारस्य कर्मत्वम् । कर्मणि द्वि- तीया । प्रयतो नियतः परिग्रहः पत्नी द्वितीयोयस्येति सतथोक्तः । कुशानां शबने सं- विष्टः सुप्तः सन् । तस्य वशिष्ठस्य शिप्याणामध्ययनेनापररात्रे वेदपाठेन निवेदिनमव- - " ९४ ॥ - + ..

·(२४) रघुवंशे सानं यस्यास्तां निशां निनाय, गमयामास । अपररात्रेऽध्ययने मनु:-निशान्ते न परिश्रान्तो ब्रह्माधीस पुनः खपेत् । न वापररात्रमधीत्य पुनः खपेत्' इति गौत- मश्च । प्रहर्षिणीवृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'नौ-नौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतों महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये वशिष्ठाश्रमाभिगमनो नाम प्रथमः सर्गः । 7 - द्वितीयः सर्गः। आशासु राशीभवेदङ्गवल्लीभासैव दासीकृतदुग्धसिन्धुम् । मन्दस्मितैनिन्दितशारदेन्दुं वन्देऽरविन्दासनसुन्दरि त्वाम् ।। अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ॥ १ ॥ अथ निशानयनानन्तरं यशोधनः प्रजानामधिपः प्रजेश्वरः प्रभाते प्रातःकाले जायया सुदक्षिणयां । प्रतिग्राहयित्र्या। प्रतिग्राहिते स्वीकारिते गन्धमाल्ये यया सा जायाप्रतिप्रा- हितगन्धमाल्या। तां तथोक्ताम् । पीतं पानमस्यास्तीति पीतः। पीतवानिमः। 'अर्शआ- दिभ्योऽच्' इत्यच्प्रत्ययः । 'पीता गावो भुक्तां ब्राह्मणाः' इति महाभाष्ये दर्शनात् । पीतः प्रतिवद्धो वत्सो यस्यास्तामृषेर्धेनुं वनाय वनं गन्तुम् । 'क्रियार्थोपपद-' इत्यादिना च- तुर्थी । मुमोच मुक्तवान् । जायापदसामर्थ्यात्सुदक्षिणायाः पुत्रजननयोग्यत्वमनुसंधे- यम् । तथाहि श्रुतिः--'पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते । तजाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः ॥ इति । य- शोधन इत्यनेन पुत्रवत्ताकीर्तिलोभाद्राजानहें गोरक्षणे प्रवृत्त इति गम्यते । अस्मिन्सर्ग वृत्तमुपजाति:-'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावपजातयस्ताः' इति ॥ तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया। मार्ग मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छत् ॥ २॥ पांसवो दोषा आसां सन्तीति पांसुलाः खैरिण्यः । 'खैरिणी पांसुला' इत्यमरः। 'सिध्मा- दिभ्यश्च' इति लच्प्रत्ययः अपांसुलानां पतिव्रतानांधुर्यग्रे कीर्तनीया परिगणनीया मनुष्ये- श्वरधर्मपत्नी। खुरन्यासैः पवित्राः पासवो यस्य तम् । 'रेणुयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः' इत्यमरः । तस्या धेनोर्मार्गम् । स्मृतिमन्वादिवाक्यं श्रुतेर्वेदवाक्यस्या- र्थमभिधेयमिव । अन्वगच्छदनुसृतवती च । यथा स्मृतिः श्रुतिक्षुण्णमेवार्थमनुसरति नया सापि गोखुरक्षुण्णमेव मार्गमनुसंसारेत्यर्थः । धर्मपत्नीलत्राश्वघासादिवत्ताय पष्टीसमासः प्रकृतिविकाराभावात् । पांसुलपथप्रवृत्तानप्यपांसुलानामिति विरोधालंकारों ध्वन्यते ।। m L I - . , 1 - ·7 . द्वितीयः सर्गः। ( २५) निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरशेयी सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिचोरीम् ॥ ३ ॥ दयालुः कारुणिकः । 'स्यायालुः कारुणिकः' इत्यमरः । 'स्पृहिगृहि-' इत्यादि- नालुच्प्रत्ययः । यशोभिः सुरभिर्मनोज्ञः । 'सुरभिः स्यान्मनोज्ञेऽपि' इति विश्वः । राजा तां दयितां निवर्त्य सौरभेयी कामधेनुसुता नन्दिनीम् । धरन्तीति धराः। पचा- द्यच् । पयसां धराः पयोधराः स्तनाः । 'स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ' इत्यमरः । अपयोधराः पयोधराः संपद्यमानाः पयोधरीभूताः । अभूततद्भावे च्विः। 'कुगतिप्रादयः' इति समासः। पयोधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्यास्ताम् । अनेकमन्यपदार्थे' इत्यनेकपदार्थग्रहणसाम- ात्रिपदो बहुव्रीहिः । गोरूपधरामुर्वीमिव । जुगोप ररक्ष । भूरक्षणप्रयत्नेनेव ररक्षेति भावः । धेनुपक्षे पयसा दुग्धेनाधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्याः सा तथोक्ताम् । दुग्ध- तिरस्कृतसागरामित्यर्थः ।। व्रताय तेनानुचरेण धेनोय॑षेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः । न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः॥४॥ व्रताय धेनोरनुचरेण । न तु जीवनायेति भावः । तेन दिलीपेन शेषोऽवशिष्टोऽप्यनुया- थिवर्गोऽनुचरवर्गोन्यषेधि निवतितः। शेषत्वं सुदक्षिणापेक्षया । कथं तात्मरक्षणमत आ- ह-न चेति । तस्य दिलीपस्य शरीररक्षा चान्यतः पुरुषान्तरान्न । कुतः। हि यस्मात्का- रणान्मनोः प्रसूयत इति प्रसूतिः संततिः स्ववीर्यगुप्ता स्ववीर्येणैव रक्षिता । नहि स्वनि- हिकस्य परापेक्षेति भावः ॥ आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां कण्डूयनैर्दशनिवारणैश्च । अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ५ सम्रामण्डलेश्वरः । 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः । शास्ति यथाज्ञया राज्ञः स सम्राट्' इत्यमरः । स राजा ।आस्वादवद्भी रसवद्भिः । स्वादयुक्तैरित्यर्थः। तृणानां कवले. सेः । 'ग्रासस्तु कवलार्थकः' इत्यमरः । कण्डूयनैः खर्जनैः । दंशानां वनमक्षिकाणां नि- वारणः । 'दंशस्तु वनमक्षिका' इत्यमरः । अव्याहतैरप्रतिहतैः स्वैरगतैः स्वच्छन्दगमनैश्च । तस्या धेन्वाः समाराधनतत्परः शुश्रूयासक्तोऽभूत् । तदेव परं प्रधानं यस्येति तत्परः । 'तत्परौ प्रसितासक्तौ' इत्यमरः ॥ स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः । जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् ॥ ६ ॥ भूपतिस्तां गां स्थितां सती स्थितः सन् । स्थितिरूर्वावस्थानम् । प्रयातां प्रस्थितामु- चलितः प्रस्थितः । निषेदुषी निपण्णाम् । उपविष्टामित्यर्थः । 'भापायां सदवसश्रुवः' इति कसुप्रत्ययः । 'उगितश्च' इति डीम् । आसनवन्ध उपवेशने धीरः स्थितः। उपविष्टः सनि- त्यर्थः । जलमाददानां पिवन्ती जलाभिलाषी । पिवनित्यर्थः । इत्थं छायेवान्वगच्छद- नुसतवान् । , ३ ·(२६) रघुवंशे स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः । आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इच द्विपेन्द्रः ॥ ७ ॥ न्यस्तानि परिहृतानि चिहानि छत्रचामरादीनि यस्यास्तां तथाभूतामपि तेजोविशेपेण प्रभावातिशयेनानुमिताम् । सर्वथा राजेवायं भवेदित्यूहितां राजलक्ष्मी दधानः स राजा। अनाविष्कृतदानराजिर्बहिरप्रकटितमदरेखः।अन्तर्गता मदावस्था यस्य सोऽन्तर्मदावस्थः। तथाभूतो द्विपेन्द्र इव । आसीत् ॥ लताप्रतानोथितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥ ८ ॥ लतानां वल्लीनां प्रतानेः कुटिलतन्तुभिरुद्रथिता उन्नमय्य ग्रथिता ये केशास्तैरुपलक्षि- तः । 'इत्थंभूतलक्षणे' इति तृतीया । स राजा । अधिज्यमारोपितमौर्वीकं धनुर्यस्य सो. ऽधिज्यधन्वा सन् । 'धनुषश्च' इत्यनडादेशः । मुनिहोमधेनो रक्षापदेशाद्रक्षणव्याजात् । वन्यान्वने भवान्दुष्टसत्त्वान्दुष्टजन्तून् । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु' इत्यमरः। विनेष्यशिक्षयिष्यन्निव । दावं वनम् । 'वने च वनवहौ च दवो दाव इहेष्यते' इति या. दवः। विचचार । वने चचारेत्यर्थः । 'देशकालाध्वगन्तव्यः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्' इति दावस्य कर्मत्वम् ॥ 'विसृष्ट-' इत्यादिभिः पड्भिः श्लोकैस्तस्य महामहिमतया द्रुमादयोऽपि राजोपचारं चक्रुरित्याह- विसृष्टपार्खानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः ॥ ९ ॥ विसृष्टाः पाचनुचराः पार्थवतिनो जना येन तस्य । पाशभृता वरुणेन समस्य तुल्यस्य । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । अनुभावोऽनेन सूचितः । तस्य राज्ञः पार्श्वयोर्द्वमाः । उन्मदानामुत्कटमदानां वयसां खगानाम् । 'खगवाल्यादिनोवयः' इत्यमरः । विरावः शब्दैः। आलोकस्य शब्द वाचकमालोकयेति शब्दम् । जयशब्दमित्यर्थः । 'आलोको जयशब्दः स्यात्' इति विश्वः । उदीरयामासुरिवावदनिव । इत्युत्प्रेक्षा ॥ मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाशं तमय॑मारादभिवर्तमानम् । अवाकिरन्वाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः॥ १० ॥ मरुत्प्रयुक्ता वायुना प्रेरिता वाललता आरात्समीपेऽभिवर्तमानम् । 'आराष्ट्ररसमी- पयोः' इत्यमरः । मरुतो वायोः सखा मरुत्सखोऽग्निः । स इवाभातीति मरुत्सग्वाभम् । 'आतचोपसर्गे' इति कप्रत्ययः । अर्ये पूज्यं तं दिलीपं प्रसूनः पुष्पैः । पौरकन्याः पी. राश्च ताः कन्या आचारार्थैर्लाजैराचारलाजेरिव । अवाकिरन् । तस्योपरि निक्षिप्तवत्स इ- त्यर्थः । सखा हि सखायमागतमुपचरतीति भावः ॥ - ·द्वितीयः सर्गः । ( २७ ) 4 1 भ - 1 धनुर्भृतोऽप्यस्य दयाभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कः। विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥ ११ ॥ . धनुर्भृतोऽप्यस्य राज्ञः । एतेन भयसंभावना दर्शिता । तथापि विशदैनिभाकैरन्तःकर- णैः कर्तृभिः । दयया कृपारसेनाो भावोऽभिप्रायो यस्य तद्दयाभावं तदाख्यातम् । दया- भावमेतदित्याख्यातमित्यर्थः । 'भावः सत्त्वखभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु'. इत्यमरः । तथाविधं वपुर्विलोकयन्त्यो हरिण्योऽक्ष्णां प्रकामविस्तारस्यात्यन्तविशालतायाः फल- मापुः । 'विमलं कलुषीभवच्च चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं च' इति न्यायेन स्वान्तः- करणवृत्तिप्रामाण्यादेव विश्रव्ध ददृशुरित्यर्थः ॥ स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्धैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् । शुश्राव कुञ्जेषु-यशः स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः॥ १२॥ स दिलीपो मारुतपूर्णरन्धैः । अतएव कूजद्भिः खनद्भिः। कीचकैर्वेणुविशेषैः। 'वेणवः कीचकास्ते स्युर्य स्खनन्त्यनिलोद्धताः' इत्यमरः । वंशः सुषिरवाद्यविशेषः । 'वंशादिकं तु सुपिरम्' इत्यमरः । आपादितं संपादित वंशस्य कृत्यं कार्य यस्मिन्कर्मणि तत्तथा । कुञ्जयु लतागृहेषु । 'निकुञ्जकुऔ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे' इत्यमरः । वनदेवताभिरुद्गीयमान- मुच्चैर्गीयमानं स्व यशः शुश्राव श्रुतवान् । पृक्तस्तुपारैगिरिनिर्झराणामनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी। तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनः सिपेवे ॥ १३ ॥ गिरिपु निर्झराणांवारिप्रवाहाणाम्। 'वारिप्रवाहो निझरोझरः' इत्यमरः। तुषारैः सीकरैः। 'तुषारौ हिमसीकरौ' इति शाश्वतः । पृक्तः संपृक्तोऽनोकहानां वृक्षाणामाकम्पितानीपत्क- म्पितानि पुष्पाणि तेषां यो गन्धः सोऽस्यास्तीत्याकम्पितपुष्पगन्धी। ईषत्कम्पितपुष्पगन्ध- वान् । एवं शीतो मन्दः सुरभिः पवनो वायुरनातपत्रं व्रतार्थे परिहृतच्छत्रम् । अतएवातप- क्लान्तमाचारेण पूतं शुद्ध तं नृपं सिषेवे । आचारपूतत्वात्स राजा जगत्पावनस्यापि सेव्य आसीदिति भावः॥ शशाम वृष्ट्यापिं विना वाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः। ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बवाधे तस्मिन्वनं गोतरिगाहमाने ॥ १४ ॥ गोप्तरि तस्मिन्राज्ञि वन गाहमाने प्रविशति सति वृष्टया विनापि । दवाग्निर्वनाग्निः । 'दवदावौ वनानले' इति हैमः । शशाम । फलानां पुष्पाणां च वृद्धिः । विशेष्यत इति वि- शेषा । अतिशयितासीत् । कर्मार्थे घञ्प्रत्ययः । सत्त्वेषु जन्तुपु मध्ये । 'यतश्च निर्धारणम्' इति सप्तमी । अधिकः प्रवलो व्याघ्रादिरूनं दुर्वलं हरिणादिकं न वचाधे ॥ संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः ॥ १५ ॥ n- -- ३ - 1 । rn } । - F ·( २८) - C- रघुवंशे पल्लवस्य रागो वर्णः पल्लवरागः । 'रागोऽनुरक्तौ मात्सर्ये क्लेशादौ लोहितादिषु' इति शाश्वतः । स इव ताम्रा पल्लवरागताम्रा पतङ्गस्य सूर्यस्य प्रभा कान्तिः । 'पतङ्गः पक्षि- सूर्ययोः' इति शाश्वतः । मुनेर्धेनुश्च । दिगन्तराणि दिशामवकाशान् । 'अन्तरमवका- शावधिपरिधानान्तधिभेदतादर्ये इत्यमरः । संचारेण पूतानि शुद्धानि कृत्वा दिनान्ते सायंकाले, निलयायास्तमयाय । धेनुपक्ष आलयाय च । गन्तुं प्रचक्रमे ॥ तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थामन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः। बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना ॥१६॥ मध्यमलोकपालो भूपालः । देवतापित्रतिथीनां क्रिया यागश्राद्धदानानि ता एवार्थः . प्रयोजन. यस्यास्तां धेनुमन्वगनुपदं ययौ । 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम्' इत्यमरः । सतां मतेन, सद्भिर्मान्येन । 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्तमाने क्तः । 'क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी । तेन राज्ञोपपन्ना युक्ता सा धेनुः । सतां मतेन विधिनानुष्टाने- नोपपन्ना युक्ता साक्षात्प्रत्यक्षा श्रद्धास्तिक्यवृद्धि रिवं । वभौ च ॥ - स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखर्हिणानि । ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् १७ स राजा । पल्वलेभ्योऽल्पजलाशयेभ्य उत्तीर्णानि निर्गतानि वराहाणां यूथानि कु- लानि येषु तानि । वहींण्येषां सन्तीति बर्हिणा मयूराः । 'मयूरो वहिणो वहीं' इत्यमरः । फलबीभ्यामिनच्प्रत्ययो वक्तव्यः । आवासवृक्षाणामुन्मुखों वर्हिणा येषु तानि झ्यामा- • यमानानि वराहवर्हिणादिमलिनिन्नाइयामानि । श्यामानि भवन्तीति इयामायमानानि । 'लोहितादिडाज्म्यः क्यम्' इति क्यष्प्रत्ययः । 'चा क्यषः' इत्यात्मनेपदे शानच् । मृ. गैरध्यासिता अधिष्ठिताः शार्दूला येषु तानि । शादाः शष्पाण्येषु देशेषु सन्तीति शा- द्वलाः शष्पश्यामदेश्याः । 'शाद्वल: शादहरिते' इत्यमरः । 'शादः कर्दमशष्पयोः' इति विश्वः । 'नड़शादाड्डुलच्' इति डुलच्प्रत्ययः । वनानि पश्यन्ययौ ॥ आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद्गृष्टिगुरुत्वाद्वपुपो नरेन्द्रः । उभावलंचक्रतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् ॥ १८ ॥ ऐष्टिः संकृत्प्रसूता गौः। 'गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः' इति हलायुधः । नरेन्द्रश्च । उभौ यथाक्रमम् । आपीनमूधः । ऊधस्तु क्लीवमापीनम्' इत्यमरः ।आपीनस भारोबहने प्रयत्नात्प्रयासात् । वपुषो गुरुत्वादाधिक्याच्च । अञ्चिताभ्यां चारुभ्यां गताभ्यां गम- नाभ्यां तपोवनादावृत्तेः पन्थास्तं तपोवनावृत्तिपथम् । 'ऋक्प:-' इत्यादिना' समासा- न्तोऽप्रत्ययः । अलंचक्रतुर्भूपितवन्तौ ॥ वशिष्टधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् । पपौ निमेषालसपक्ष्मपतिरुपोपिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥१९॥ वशिष्ट धेनोरनुयायिनमनुचरं वनान्तादावर्तमानं प्रयागतं तं दिलीपं वनिता सुदक्षिणा प - ५ -- ·-- द्वितीयः सर्गः । (२९) । निमेपेवलसा मन्दा पक्ष्मणां पतिर्यस्याः सौ । निनिमेषा सतीत्यर्थः । लोचनाभ्यां कर- णाभ्याम्। उपोषिताभ्यामिव। उपवासो भोजननिवृत्तिः। तद्वद्भयामिव । वसतेः कर्तरि कः। पपौ।यथोपोषितोऽतिवृष्णया जलमधिकं पिवति तद्वदतितृष्णयाधिकं व्यलोकयदित्यर्थः ॥ पुरस्कृता वमनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपत्न्या। तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या ॥ २० ॥ वर्मनि पार्थिवेन पृथिव्या ईश्वरेण । 'तस्येश्वरः' इत्यञ्प्रत्ययः । पुरस्कृताग्रतः कृता। धर्मस्य पत्नी धर्मपत्नी । धर्मार्थपत्नीत्यर्थः । अश्वघासादिवत्तादर्थे षष्ठीसमासः । पार्थिव- स्य धर्मपत्न्या प्रत्युद्गता सा धेनुस्तदन्तरे तयोर्देपत्योर्मध्ये । दिनक्षपयोर्दिनरात्र्योर्मध्य- गता संध्येव । रराज ।। प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनी तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता । प्रणम्य चानचं विशालमस्याः शृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धः ॥२१॥ अक्षतानां पात्रेण सह वर्तेते इति साक्षतपात्रौ हस्तौ यस्याः सा सुदक्षिणा पयस्विनी प्रशस्तक्षीरां तां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च । तस्या धेन्वा विशालं शृङ्गान्तरं शृङ्गम- ध्यम् । अर्थसिद्धेः कार्यसिद्धारं प्रवेशमार्गमिव। आनर्चार्चयामास । अर्चते वादिकालिट् ।। वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्या प्रत्यग्रहीत्लेति ननन्दतुस्तौ। भक्त्योपपन्नेषु हि तद्विधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि ॥ २२ ॥ सा धेनुर्वत्सोत्सुकापि वत्स उत्कण्ठितापि स्तिमिता निश्चला सती सपर्या पूजां प्रत्य- अहीदिति हेतोस्तो दंपती ननन्दतुः । पूजास्वीकारस्यानन्दहेतुलमाह-भक्त्येति । पू- ज्येष्वनुरागो भक्तिः । तयोपपनेषु युक्तेषु विषये तद्विधानाम् । तस्या धेन्वा विधेव विधा प्रकारो येषां तेपाम् । महतामित्यर्थः । प्रसादस्य चिह्नानि लिङ्गानि पूजाखीका- रादीनि पुरःफलानि । पुरोगतानि प्रत्यासन्नानि फलानि येषां तानि हि । अविलम्बि- तफलसूचकलिङ्गदर्शनादानन्दो युज्यत इत्यर्थः ॥ गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सांध्यं च विधिं दिलीपः । दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निषण्णाम् ॥२३॥ भुजोच्छिन्नरिपुदिलीप: सदारस्य दारैररुन्धत्या सह वर्तमानस्य गुरोः। उभयोरपीत्यर्थः। 'भार्या जायाथ पुं भूनि दाराः' इत्यमरः । पादौ निपीज्याभिवन्ध । सांध्यं संध्यायां विहितं विधिमनुष्टानं च समाप्य । दोहावसाने निषण्णामासीनां दोग्धी दोहनशीलाम् । 'तन् इति तृन्प्रत्ययः। धेनुमेव पुनभैजे सेक्तिवान् । दोग्ध्रीमिति निरुपपदप्रयोगात्कामधेनुलंगम्यते॥ तामन्तिकन्यस्तवलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् ॥ २४ ॥ गोप्ता रक्षको गृहिणीसहायः पत्नीद्वितीयः सन् । उभावपीत्यर्थः । अन्तिके न्यस्ता व- ।

·, रघुवंशे लय: प्रदीपाश्च यस्यास्तां तथोक्तां तां पूर्वोक्तां निषण्णां धेनुमन्वास्यानूपविश्य क्रमेण सुप्तामन्वनन्तरं संविवेश सुष्वाप । प्रातः सुप्तोत्थितामनूदतिष्ठदुत्थितवान् । अत्रानुश- 'ब्देन धेनुराजव्यापारयोः पौर्वापर्यमुच्यते । क्रमशब्देन धेनुव्यापाराणामेव । इत्यपौनरु- क्त्यम् । 'कर्मप्रवचनीययुक्त-' इति द्वितीया । इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थ समं महिण्या महनीयकीर्तेः। सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥२५॥ इत्थमनेन प्रकारेण प्रजार्थ संतानाय महिष्या सममभिषिक्तपन्या सह । कृताभि- येका महिषी' इत्यमरः । व्रतं धारयतः । महनीया पूज्या कीर्तिर्यस्य तस्य । दीनाना- मुद्भरणं दैन्यविमोचनम् । तत्रोचितस्य परिचितस्य तस्य नृपस्य । त्रयो गुणा आवृत्तयो येषां तानि त्रिगुणानि त्रिरावृत्तानि सप्त दिनान्येकविंशतिदिनानि व्यतीयुः ॥ अन्येधुरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः । गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश ॥ २६ ॥ अन्येयुरन्यस्मिन्दिने द्वाविंशे दिने । 'सद्यः परुत्परारि-' इत्यादिना निपातनाद- व्ययम् । 'अद्यानाहाय पूर्वेऽहीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् । तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेारा- दयः ॥' इत्यमरः । मुनिहोमधेनुः । आत्मानुचरस्य भावमभिप्रायं दृढभक्तित्वम् । 'भा- वोऽभिप्राय आशयः' इति यादवः । जिज्ञासमाना ज्ञातुमिच्छन्ती । 'ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः' इत्यात्मनेपदे शानच । प्रपतत्यस्मिन्निति प्रपातः पतनप्रदेशः । गङ्गायाः प्रपातस्तस्यान्ते समीपे विरूढानि जातानि शष्पाणि वालतृणानि यस्मिस्तत् । 'शष्पं वालतृणं घासः' इत्यमरः । गौरीगुरोः पार्वतीपितुर्गहरं गुहामाविवेश ॥ सा दुष्प्रधर्षा मनसापि हिंस्ररित्यदिशोभाप्रहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्प ॥ २७ ॥ सा धेनुहिर्व्याघ्रादिभिर्मनसापि दुष्प्रधर्षा दुर्धति हेतोरदिशोभायां प्रहितेक्षणेन दत्तदृष्टिना नृपेणालक्षितमभ्युत्पतनमाभिमुख्येनोत्पतनं यस्य स सिंहस्तां धेनुं प्रसह्य हठात् । 'प्रसह्य तु हठार्थकम्' इत्यमरः । चक्रर्प । किलेखलीके ॥ तदीयमाक्रन्दितमार्तसाधोगुहानिवद्धप्रतिशब्ददीर्घम् । रश्मिष्विवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् ॥२८॥ गुहानिवद्धेन प्रतिवद्धन प्रतिध्वनिना दीर्घम् । तस्या इदं तदीयम् । आकन्दितमा- तघोषणम् । आर्तेष्वापन्नेषु साधोहितकारिणो नृपत्य नगेन्द्रसक्तां दृष्टिम् । रदिमषु प्रम- हेषु । 'किरणप्रग्रही रदमी' इत्यमरः । आदायेव गृहीत्वेव । निवर्तयामास || स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श। अधित्यकायामिव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥२९॥ ग 4 ·द्वितीयः सर्गः । (३१) धनुर्धरः स नृप: पाटलायां रक्तवर्णायां गवि तस्थिवांसं स्थितम् । 'क्वसुश्च' इति क्व- सुप्रत्ययः । केसरिणं सिहम् । सानुमतोऽद्रेः । धातोगैरिकस्य । विकारो धातुमयी। त- स्यामधिल्यकायामूर्ध्वभूमौ । 'उपत्यकानेरासन्ना भूमिलमधित्यका' इत्यमरः। 'उपाधि- भ्यां त्यकन्नासनारूढयोः' इति त्यकन्प्रत्ययः । प्रफुल्लो विकसितस्तम् । 'फुल्ल विकसने' इति धातोः पचाद्यच् । 'प्रफुल्तम्' इति तकारपाठे 'जिफला विशरणे' इति धातोः क- तरि क्त: 'उत्परस्यातः' इत्युकारादेशः । लोधाख्य द्रुममिव । ददर्श ॥ ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः । जाताभिषङ्गो नृपतिर्निपङ्गादुद्धर्तुमैच्छत्प्रसशोद्धृतारिः॥ ३० ॥ ततः सिंहदर्शनानन्तरं मृगेन्द्रगामी सिहगामी । शरणं रक्षणम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । 'शरणं रक्षणे गृहे' इति यादवः । शरणे साधुः शरण्यः । तत्र साधुः' इति यत्प्रत्ययः । प्रसभेन वलात्कारेणोद्धृता अरयो येन स नृपती राजा जाताभिषड्गो जात- पराभवः सन् । 'अभिपङ्गः पराभवः' इत्यमरः । वध्यस्य वधार्हस्य । 'दण्डादिभ्यो यः' इति यप्रत्ययः । मृगेन्द्रस्य वधाय निपगात्तूणीरात् । 'तूणोपासङ्गतूणीरनिषड्ना इषुधि- योः' इत्यमरः । शरमुद्धर्तुमैच्छत् ॥ वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुनखप्रभाभूपितकङ्कपत्रे । सक्ताङ्गुलिः सायकपुत एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे॥ ३१ ॥ प्रहर्तुस्तस्य वामेतरो दक्षिणः करः। नखप्रभाभिभूपितानि विच्छुरितानि कङ्कस्य पक्षि- विशेषस्य पत्राणि यस्य तस्मिन् । 'कङ्कः पक्षिविशेषे स्याद्गुप्ताकारे युधिष्टिरे' इति विश्वः । 'कङ्कस्तु कर्कटः' इति यादवः । सायकस्य पुट एव कर्तर्याख्ये मूलप्रदेशे। 'कर्तरी पुढे' इति यादवः । सक्ताङ्गुलिः सन् । चित्रार्पितारम्भश्चित्रलिखितशरोद्धरणोद्योग इव । अवतस्थे ।। वाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः। राजा स्वतेजोभिरयतान्तीगीव मन्त्रीपधिरुद्धवीर्यः ॥ ३२ ॥ वाह्वोः प्रतिष्टम्भेन प्रतिवन्धेन । 'प्रतिवन्धः प्रतिष्टम्भः' इत्यमरः । विवृद्धमन्युः प्र- वृद्धरोषो राजा । मन्त्रीपधिभ्यां रुद्धवीर्यः प्रतिवद्धशक्तिोंगी सर्प इव। 'भोगी राज- भुजंगयोः' इति शाश्वतः । अभ्यर्णमन्तिकम् । 'उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यभि- तोऽव्ययम्' इत्यमरः । आगस्कृतमपराधकारिणमस्पृशद्भिः खतेजोभिरन्तरदद्यत । 'अधिक्षेपाचसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि' इति यादवः ॥ तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् । विस्माययन्विस्मितमात्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः ३३ निगृहीता पीडिता धेनुर्येन स सिह.। आर्याणां सतां गृह्य पक्ष्यम् । ‘पदास्वैरिवा- त्यापक्ष्येषु च' इति क्यम् । मनुवंशस्य केतुं चिदं केतुवयावर्तकम् । सिह इवोरुसत्त्वो महावलस्तम् ।आत्मनो वृत्तौ वाहुस्तम्भरूपे व्यापारेऽभूतपूर्वत्वाद्विस्मितम् । कर्तरि क्तः।

·(३२) रघुवंशे वृषमारुरुक्षोः तं दिलीप मनुष्यवाचा करणेन पुनर्विस्माययन्विस्मयमाश्चर्य प्रापयनिजगाद । 'स्मिङ् ईषद्धसने इति धातोणिचि वृद्धावायादेशे शतृप्रत्यये च सति विस्माययन्निति रूपं सिद्धम् । "विस्मापयन्' इति पाठे पुगागममात्रं वक्तव्यम् । तच्च नित्यं स्मयतेः' इति हेतुभयवि. वक्षायामेवेति भीस्म्योहेतुभये' इत्यात्मनेपदे विस्मापयमान इति स्यात् । तस्मान्मनुष्य- वाचा विस्माययनिति रूपं सिद्धम् । करणविवक्षायां न कश्चिदोषः । अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमयस्त्रमितो वृथा स्यात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य॥३४॥ हे महीपाल, तव श्रमेणालम् । साध्याभावाच्छ्मो न कर्तव्य इत्यर्थः । अत्र गम्य- मानसाधनक्रियापेक्षया श्रमस्य करणत्वात्तृतीया । उक्तं च न्यासोद्दयोते-'न केवलं श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं करणभावस्य । अपि तर्हि गम्यमानापि' इति । 'अलं भूष- णपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्' इत्यमरः। इतोऽस्मिन्मयि । सार्वविभक्तिकस्तसिः । प्रयु- क्तमप्यत्रं वृथा स्यात् । तथाहि । पादपोन्मूलने शक्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मारुतस्य रहो वेगः शिलोचये पर्वते न मूर्छति न प्रसरति ॥ कैलासगौरं : पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥३५॥ कैलास इव गौरः शुभ्रस्तम् । 'चामीकरं च शुभ्रं च गौरमाहुर्मनीपिणः' इति शा. श्वतः । वृष वृषभमारुरुक्षोरारोढुमिच्छोः । खस्योपरि पदं निक्षिप्य वृषमारोहतीत्यर्थः । अष्टौ मूर्तयो यस्य स तस्याष्टमूर्तेः शिवस्य पादार्पणं पादन्यासस्तदेवानुग्रहः प्रसादस्तेन पूतं पृष्ठं यस्य तं तथोक्त निकुम्भमित्रं कुम्भोदरं नाम किंकरमामवेहि विद्धि । 'पृथिवी सलिलं तेजोवायुराकाशमेव च। सूर्याचन्द्रमसौं सोमयाजी चेत्यष्टमूर्तयः॥ इति यादवः ।। अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ३६ पुरोऽग्रतोऽमुं देवदारं पश्यसि । इति काकु: । असौ देवदारुः । वृपभो ध्वजे यस्य स तेन शिवेन पुत्रीकृतः पुत्रत्वेनं स्वीकृतः । अभूततद्भावे च्विः । यो देवदारुः स्कन्दस्य मातुरौर्या हेम्नः कुम्भ एव स्तनः । तस्मानिःसूतानां पयसामम्बूनां रसज्ञः स्वादशः । स्कन्दपक्षे हेमकुम्भ इव स्तन इति विग्रहः । पयसां क्षीराणाम् । 'पयः क्षीरं पयोऽम्बु च' इत्यमरः । स्कन्दसमानप्रेमास्पदमिति भावः ।। कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य । अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रैः ॥ ३७ ॥ कदाचित्कटं कपोलं कण्डूवमानेन कर्पता। 'कण्डादिभ्यो यक्' इति यक् । ततः शान- च । वन्यद्विपेनास्य देवदारोस्त्वगुन्मथिता। अथानेस्तनया गौरी। अमुराराली मनम्। १ ·द्वितीयः सर्गः । (३३) सेना नयतीति सेनानी: स्कन्दः । 'पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीः' इत्यमरः । 'सत्सू- द्विष-' इत्यादिना क्विप् । तमिव । एनं देवदारुं शुशोच ॥ तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ । व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमकागतसत्त्ववृत्ति ॥ ३८ ॥ तदा तत्काल: प्रभृतिरादिर्यस्मिन्कर्मणि तत्तथा तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां नासाथै भयार्थे शुलभृता शिवेन । अङ्घ समीपमागताः प्राप्ताः सत्त्वाः प्राणिनो वृत्तियस्मिंस्तत् । 'अङ्कः समीप उत्सङ्गे चिह्न स्थानापराधयोः' इति केशवः । सिंहलं विधाय । अस्मिन्न.. द्रिकुक्षौ गुहायामहं व्यापारितो नियुक्तः ॥ तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता-शोणितपारणा में सुरद्विपश्चान्द्रमसी सुधेव ॥ ३९ ॥ परमेश्वरेण प्रदिष्टो निर्दिष्टः कालो भोजनवेला यस्याः सोपस्थिता प्राप्तैषा गोरूपा शोणितपारणा रुधिरस्य व्रतान्तभोजनम् । सुरद्विपो राहोः । चन्द्रमस इयं चान्द्रमसी सुधेव । क्षुधितस्य बुभुक्षितस्य तस्याङ्कागतसत्त्ववृत्तेर्मे मम सिंहस्य तृप्त्या अलं पर्याप्ता । 'नमः खस्ति- इत्यादिना चतुर्थी ॥ स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः। शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ॥ ४० ॥ स एवमुपायशून्यस्त्वं लजां विहाय निवर्तख । भवांस्त्वं गुरोर्दशिता प्रकाशिता शिष्यस्य कर्तव्या भक्तिर्येन स तथोक्तोऽस्ति । ननु गुरुधनं विनाश्य कथं तत्समीपं ग- च्छेयमत आह-शस्त्रेणेति । यद्रक्ष्य धनं शस्त्रेणायुधेन। 'शस्त्रमायुधलोहयोः' इत्यमरः । अशक्या रक्षा यस्य तदशक्यरक्षम् । रक्षितुमशक्यमित्यर्थः । तद्रक्ष्यं नष्टमपि शस्त्र- भृतां यशो न क्षिणोति न हिनस्ति । अशक्यार्थप्वप्रतिविधानं न दोषायेति भावः ।। इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्री गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार ॥४१॥ पुरुषाणामधिराजो नृप इति प्रगल्म मृगाधिराजस्य वचो निशम्य श्रुखा गिरिशस्ये- श्वरस्य प्रभावात्प्रत्याहतास्त्रः कुण्ठितास्त्रः सन्नात्मनि विपयेऽवज्ञामपमानं शिथिलीचकार। तत्याजेत्यर्थः । अवज्ञातोऽहमिति निवेदन प्रापेत्यर्थः । समानेषु हि क्षत्रियाणामभि- मानः । न सर्वेश्वरं प्रतीति भावः ।। प्रत्यब्रवीचैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वशङ्गे वितथप्रयतः । जडीकृतरूयम्बकवीक्षणेन वनं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥ ४२ ॥ स एव पूर्वः प्रथमो भगः प्रतिवन्धो यस्य तस्मिस्तत्पूर्वभग इषुप्रयोगे वितथप्रयानो विफलप्रयासः । अत एव वजं कुलिशं मुमुक्षन्मोक्तुमिच्छन् ।अम्बकं लोचनम् । 'दृग्ड- ·.. 1 ८ 1 - (३४) रघुवंशे ष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि' इति हलायुधः । त्रीण्यम्बकानि यस्य स व्य- म्बको हरः । तस्य वीक्षणेन जडीकृतो निष्पन्दीकृतः । वज्रं पाणौ यस्य स वज्रपाणि- रिन्द्रः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यम्' इति पाणेः सप्तम्ब. न्तस्योत्तरनिपातः । स इव स्थितो नृप एनं सिहं प्रत्यब्रवीच । 'बाहुं सवजं शक्रस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः' इति महाभारते ॥ - संरुद्धचेप्टस्य मृगेन्द्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः । अन्तर्गतं-प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावमतोऽभिधास्ये॥४३॥ हेमृगेन्द्र, संरुद्धचेष्टस्य प्रतिवद्धव्यापारस्य मम तद्वचो वाक्यं कामं हास्यं परिहसनीय- म्।यद्वचः ‘स त्वं मदीयेन' (२। ४५) इत्यादिकमहं विवक्षुर्वक्तुमिच्छुरस्मि । तर्हि तू. ष्णीं स्थीयतामित्याशङ्कयेश्वरकिंकरत्वात्सर्वज्ञं त्वां प्रति न हास्यमित्याह-अन्तरिति। हि यतो भवान्प्राणभृतामन्तर्गतं हृद्गतं वाग्वृत्त्या वहिरप्रकाशितमेव सर्वे भावं वेद वेत्ति । विदो लटो वा' इति णलादेशः । अतोऽहमभिधास्ये वक्ष्यामि । वच इति प्रकृतं कर्म संवध्यते। अन्ये त्वीहरवचनमाकासंभाविताश्रमेतदित्युपहसन्ति । अतस्तु मौनमेव भूषणम् । त्वं तु वाड्मनसयोरेकविध एवायमिति जानासि ।अतोऽभिधास्ये यद्वचोऽहं विवक्षुरित्यर्थः ॥ मान्यः स मे स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः। गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेनश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥ ४४ ॥ प्रत्यवहारः प्रलयः । स्थावराणां तरुशैलादीनां जंगमानां मनुष्यादीनां सर्गस्थिति- प्रत्यवहारेषु हेतुः स ईश्वरो मे मम, मान्यः पूज्यः । अलङ्यशासन इत्यर्थः । शासनं च 'सिंहलमकागतसत्त्ववृत्ति' (२।३८ ) इत्युक्तरूपम् । तर्हि विसृज्य गम्यताम् । नेला- ह-गुरोरपीति । पुरस्तादने नश्यदिदमाहितामेगुरोर्धनमपि गोरूपमनुपेक्षणीयम् । आहितामेरिति विशेपणेनानुपेक्षाकारणं हविःसाधनवं सूचयति ॥ स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेने निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकवालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महः ॥४५॥ सोऽवागतसत्त्ववृत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस्य वृत्ति जीवन निर्वतयितुं संपादयितुं प्रसीद । दिनावसान उत्सुको माता समागमिष्यतीत्युत्कण्टितो वालवत्सो चलाः सा महरियं धेनुविसृज्यताम् ॥ अथान्धकारं गिरिगहराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । । । भूयःस भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्यार्थपति वशापे ॥ ४६॥ अथ भूतेश्वरस्य पार्श्ववर्खनुचरः स सिंहो गिरेर्गद्वराणां गुहानाम् । 'देवखानविले गुहा । गह्वरम्' इत्यमरः । अन्धकारं ध्वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि खण्डानि कुर्वन् । निरस्यनित्यर्थः । किंचिद्विहस्यार्थपति नृपं भूयो चभापे । हासकारणम् 'अल्पत्य हेतो- बहु हातुमिच्छन्' ( २ । ४७ ) इति वक्ष्यमाणं इष्टव्यम् ।। । - १ . 1

·--
.
-
द्वितीयः सर्गः ।
(३५)
है
.
।
एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च ।
अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥४७॥
एकातपत्रमेकच्छत्रं जगतः प्रभुलं खामिखम् । नवं वयो यौवनम् । इदं कान्तं रम्यं
वपुश्च । इत्येवं बहु।अल्पस्य हेतोरल्पेन कारणेन । अल्पफलायेत्यर्थः । षष्टी हेतुप्रयोगे' इ.
ति पष्ठी । हातुं त्यक्तुमिच्छंस्त्वं विचारे कार्याकार्यविमर्श मूढो मूखों मे मम प्रतिभासि ॥
भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते ।
जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि ॥४८॥
तव भूतेष्वनुकम्पा कृपा चेत् । 'कृपा दयानुकम्पा स्यात्' इत्यमरः । कृपैव वर्तते
चेदित्यर्थः । तहिं त्वदन्ते तव नाशे सतीयमेका गौः । स्वस्ति क्षेममस्या अस्तीति स्वस्ति-
मती । भवेत् । जीवेदित्यर्थः । 'खस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ' इत्यमरः । हे प्रजानाथ, जी-
वन्पुनः पितेव प्रजा उपप्लवेभ्यो विघ्नेभ्यः शश्वत्सदा। 'पुनः सदार्थयोः शश्वत्' इत्यमरः।
पासि रक्षसि । स्वप्राणव्ययेनैकधेनुरक्षणाद्वरं जीवितेनैव शश्वदखिलजगत्राणमित्यर्थः ।।
न धर्मलोपादिय प्रवृत्तिः, किं तु गुरुभयादित्यत आह-
अथैकधेनोरपराधचण्डागुरोः कृशानुप्रतिमाद्विपि ।
शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुंगाः कोटिशःस्पर्शयता घटोनीः ४९
अथेति पक्षान्तरे । अथवा । एकैव धेनुर्यस्य तस्मात् । अयं कोपकारणोपन्यास इति
ज्ञेयम् । अत एवापराधे गवोपेक्षालक्षणे सति चण्डादतिकोपनात् । 'चण्डस्वत्यन्तको-
पनः' इत्यमरः । अत एव कृशानुः प्रतिमोपमा यस्य तस्मादग्निकल्पाद्गुरोविभेषि । इति
काकुः । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानात्पञ्चमी । अल्पवित्तस्य धनहानिरतिदुःसहेति
भावः । अस्य गुरोर्मन्युः क्रोधः । 'मन्युर्दैन्ये ऋतौ कुधि' इत्यमरः । घटा इवोधांसि
यासां ता घटोनीः । 'ऊधसोऽनड्' इत्यनडादेशः । 'बहुव्रीहेरूधसो डीप्' इति डीए ।
कोटिशो गाः स्पर्शयता प्रतिपादयता । "विश्राणन वितरणं स्पर्शन प्रतिपादनम्' इत्य-
मरः । भवता विनेतुमपनेतुं शक्यः ।।
तद्रक्ष कल्याणपरस्पराणां भोक्तारमूर्जस्वलमात्मदेहम् ।
महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः ॥ ५० ॥
तत्तस्मात्कारणात्कल्याणपरम्पराणां भोक्तारम् । कर्मणि पष्ठी । ऊर्जा वलमस्यास्ती-
त्यूर्जखलम् । 'ज्योत्स्नातमिस्रा-' इत्यादिना वलच्प्रत्ययान्तो निपातः । आत्मदेहं रक्ष ।
ननु गामुपेक्ष्यात्मदेहरक्षणे वर्गहानिः स्यात् । नेत्याह-महीतलेति । ऋद्धं समृद्धं राज्यं
महीतलस्पर्शनमात्रेण भूतलसंवन्धमात्रेण भिनमैन्द्रमिन्द्रसंवन्धि पद स्थानमाहुः । ख-
३ न भिद्यत इत्यर्थः ॥
एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्र प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन।
शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभापतेव ॥५१॥

·1 + - . - - . (३६) रघुवंशे. -मृगेन्द्र एतावदुक्त्वा विरते सति गुहागतेनास्य सिंहस्य प्रतिखनेन शिलोच्चयः शैलोऽपि प्रीया तमेवार्थे क्षितिपालमुच्चैरभापतेव । इत्युत्प्रेक्षा। भाषिरयं ब्रुविसमानार्थत्वाहि- कर्मकः । ब्रुविस्तु द्विकर्मकेषु पठितः। तदुक्तम्-'दुहियाचिरुधिप्रछिभिक्षिचित्रामुपयोग- निमित्तमपूर्व विधौ । ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचतेतदकीर्तितमाचरितं कविना॥' इति । निशम्य देवानुचरस्यं वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच । धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः ॥५२॥ देवानुचरस्येश्वरकिंकरस्य सिंहस्य वाचं निशम्य मनुष्यदेवो राजा पुनरप्युवाच । किंभू- तः सन् । तेन सिंहेन यदध्यासितं व्याक्रमणम् । नपुंसके भावे क्तः । तेन कातरे अक्षि. णी यस्यास्तया । 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः खाङ्गात्पन्' इति षच् । 'षिगौरादिभ्यश्च इति डीए । किं वा वक्ष्यतीति भीत्यैवं स्थितयेत्यर्थः । धेन्वा निरीक्ष्यमाणः । अत एवं सुतरां दयालुः सन् । सुतरामित्यत्र 'द्विवचनविभज्य-' इत्यादिना सुशब्दात्तरप् । किमेत्तिइ. व्यय-' इत्यादिनाम्प्रत्ययः । 'तद्धितश्वासर्व विभक्तिः' इत्यव्ययसंज्ञा ॥ किमुवाचेत्याह- क्षतात्किल त्रायत इत्युदयः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ॥ ५३ ॥ "क्षणु हिंसायाम्' इति धातोः संपदादित्वाविप् । 'गमादीनाम्' इति वक्तव्यादनुनासि- कलोपेतुगागमे च क्षेदिति रूपं सिद्धम् । क्षतो नाशात्रायत इति क्षत्रः । सुपीति योगवि भागातः । तामेतां व्युत्पत्ति कविरर्थतोऽनुकामति-क्षतादित्यादिना । उदग्र उन्नत क्षत्रस्य क्षत्रवर्णस्य शब्दो वाचकः । क्षत्रशब्द इत्यर्थः । क्षताबायत इति व्युत्पत्त्या भुवनेर रूढः किल प्रसिद्धः खलु। नाश्वकर्णादिवत्केवलरूढः'। किंतु पङ्कजादिवद्योगरूढ इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह-तस्य क्षत्रशब्दस्य विपरीतवृत्तेविरुद्धव्यापारत्यक्षतत्राणमकुर्वतः पुंसो राज्येन किम् । उपक्रोशमलीमसैनिन्दामलिनैः । 'उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा नि- न्दा च गर्हणे' इत्यमरः । 'ज्योत्लातमिस्रा-''इत्यादिना मलीमसशब्दो निपातितः।म- लोमस तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम्' इत्यमरः । तैः प्राणैर्वा क्रिम् । निन्दितस्य सर्व व्यथमि- त्यर्थः । एतेन 'एकातपत्रम् (२।४५) इत्यादिना श्लोकद्वयेनोक्तं प्रत्युक्तमिति बेदितव्यम् ॥ 'अथैकधेनोः' (२ । ४९ ) इत्यत्रोत्तरमाह- कथं न शक्योऽनुनयो महर्विश्राणनाच्चान्यपयस्विनीनाम् । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम् ॥ ५४॥ अनुनयः क्रोधापनयः । चकारो वाकारार्थः । महरनुनयो वान्यासां पयसिनीनां दो- ग्ध्रीणां गवां विश्राणनाहोनात् । 'लागो वितरणं दानमुत्सर्जनविसर्जने। विश्रांणनं वितर- णम्' इत्यमरः । कथं नु शक्यः । न शक्य इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-इमांगों सुरमेः काम- धेनोः । पञ्चमी विभक्ते' इति पञ्चमी । अनूनामन्यूनामवेहि जानीहि । तहिं बथमस्या प. - + - 1- - .

·द्वितीयः सर्गः। (३७) न । - र 7 . प -- 1 . , .- * , । - मियोऽभूदित्याह-रुद्रौजसेति । अस्यां गवि त्वया कर्जा प्रहतं तु प्रहारस्तु । नपुंसके भावे क्तः । रुद्रौजसेश्वरसामर्थेन । न तु स्वयमित्यर्थः । 'सप्तम्यधिकरणे च' इति सप्तमी॥ तर्हि किं चिकीर्पितमित्यत्राह--- सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः ॥५५॥ सेयं गौर्मया। निष्क्रीयते प्रत्याहियतेऽनेन परगृहीतमिति निष्क्रयः प्रतिशीर्षकम् । 'एरच्' इत्यच्प्रत्ययः । स्वदेहार्पणमेव निष्क्रयस्तेन भवत्तस्त्वत्तः । पञ्चम्यास्तसिल । मोच. यितुं न्याय्या न्यायादनपेता । युक्तेत्यर्थः । 'धर्मपथ्यर्थ-' इत्यादिना यत्प्रत्ययः । एवं सति तव पारणा भोजन विहता न स्यात् । मुनेः क्रिया होमादिः । स एवार्थः प्रयोजनम् । स. चालुप्तो भवेत् । खप्राणव्ययेनापि खामिगुरुधनं संरक्ष्यमिति भावः ॥ अत्र भवानेव प्रमाणमित्याह~ भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ। स्थातुं नियोक्तुर्नहि शक्यम विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥५६॥ परवान्खामिपरतन्त्रो भवानपि । 'परतन्त्रः पराधीनः परवानाथवानपि' इत्यमरः । इदं वक्ष्यमाणमवैति । भवतानुभूयत एवेत्यर्थः । शेपे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः । किमि- त्यत आह-हि यस्माद्धेतोः। 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । तव देवदारौ विषये महान्य. लः । महता यत्नेन रक्ष्यत इत्यर्थः । इदशब्दोक्तमर्थ दर्शयति--स्थातुमिति । रक्ष्यं वस्तु विनाश्य विनाशं गमयित्वा स्वयमक्षतेनाव्रणेन । नियुक्तेनेति शेषः । नियोक्तुः स्वामिनोऽग्रे स्थातुं शक्य नहि ॥ सर्वथा चैतदप्रतिहार्यमित्याह - किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु॥५७॥ किमपि कि वाहं तवाहिस्योऽवध्यो मतश्चेत्तहि मे यश एव शरीरं तस्मिन्दयालुः का. रुणिको भव । 'स्याहयालः कारुणिकः' इत्यमरः । ननु मुख्यमुपेक्ष्यामुख्यशरीरे कोऽभि- निवेशः । अत आह-एकान्तेति । मद्विधानां मादृशानां विवेकिनामेकान्तविध्वंसिष्वव- श्यविनाशिपु भौतिकेयु पृथिव्यादिभूतविकारेयु पिण्डेषु शरीरेष्वनास्था खल्वनपेक्षेव । 'आस्था त्वालम्बनास्थानयत्नापेक्षासु कथ्यते' इति विश्वः ॥ सौहार्दादहमनुसरणीयोऽन्मोत्याह-- संवन्धमाभाषणपूर्वमाहुवृत्तः ल नौ संगतयोर्वनान्ते । तद्भूतनाथानुग नार्हसि त्वं संवन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम्॥५८॥ संवन्ध सख्यम् । आभाषणमालाप: पूर्व कारणं यस्य तमाहुः। 'स्यादाभाषणमालाप:' इत्यमरः । स ताइक्संवन्धो बनान्तेसंगतयो वावयोवृत्तो जातः। तत्ततो हेतो हेमूतना- - - Log - ·4 (३८) रघुवंशे- थानुग शिवानुचर । एतेन तस्य महत्त्वं सूचयति । अत एव संबन्धिनो मित्रस्य मे प्रणयं याच्नाम् । 'प्रणयास्त्वमी। विश्रम्भयाच्जाप्रेमाणः' इत्यमरः । हन्तुं नार्हसि ॥ तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः । स न्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिपस्य ॥ ५९ ॥ तथेति गामुक्तवते हरये सिंहाय । 'कपौ सिंहे सुवर्णे च वणे विष्णौ हरि विदुः' इति शाश्वतः । सद्यस्तत्क्षणे प्रतिष्टम्भात्प्रतिवन्धाद्विमुक्तो वाहुर्यस्य स दिलीपः । न्यस्तशस्त्र. स्त्यक्तायुधः सन् । स्वदेहम् । आमिषस्य मांसस्य । 'पललं. ऋव्यमामिषम्' इत्यमरः । पिण्ड-कवलमिव । उपानयत्समर्पितवान् । एतेन निर्ममलमुक्तम् ॥ तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् । अवामुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता ॥ ६० ।। तस्मिन्क्षण उप्र सिंहनिपातमुत्पश्यत उत्प्रेक्षमाणस्य तर्कयतोऽवाइमुखस्याधोमुखस्य। 'स्यादवाङप्यधोमुखः' इत्यमरः । प्रजानां पालयितू राज्ञ उपर्युपरिष्टात् । 'उपर्युपरिष्टात्' इति निपातः । विद्याधराणां देवयोनिविशेषाणां हस्तैर्मुक्का पुष्पवृष्टिः पपात ॥ उत्तिष्ट वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामग्रतःप्रनविणी न सिंहम्॥६॥ राजा। अमृतमिवाचरतीत्यमृतायमानं तत्। 'उपमानादाचारे' इति क्यच् । ततः शा- । उत्थितमुत्पन्नम् । हे वत्स, उत्तिष्ट' इति वचो निशम्य श्रुत्वा । उत्थितः सन् । अस्तेः : शतृप्रत्ययः । अग्रतोऽग्रे प्रस्रवः क्षीरसावोऽस्ति यस्याः सा तां प्रस्त्रविणीं गां खां जननीमिव ददर्श । सिंहं न ददर्श ॥ तं विस्सितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि । ऋपिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुःप्रहर्तुं किमुतान्यहिनाः ६२॥ विस्मितमाश्चर्य गतम् । कर्तरि क्तः। तं दिलीपं धेनुरुवाच। किमित्यत्राह-हे साधो, मया मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा परीक्षितोऽसि । ऋषिप्रभावान्मय्यन्तको यमोऽपि प्रहर्तुं न प्रभुने समर्थः । अन्ये हिंसा घातुकाः । 'शरारुपीतुको हिंस्रः' इत्यमरः । 'नमिकम्पि- इत्यादिना प्रत्ययः । किसुत सुष्टु (न प्रभव इति योज्यम् । बलवत्सुष्टु किमुत खत्यतीव च निर्भरः' इत्यमरः ।। भक्त्या गुरौ. मय्यनुकम्पया च प्रीतासि ते पुत्र वरं वृणीप्य । न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुधां प्रसन्नाम् ॥६३॥ हे पुत्र, गुरौ भत्तया । मय्यनुकम्पया च । ते तुभ्यं प्रीतास्मि । क्रियाग्रहणमपि क. तव्यम्' इति चतुर्थी । वरं देवेभ्यो वरणीयमर्धम् । 'देवाट्टते वरः श्रेष्टे निषु क्लीवे मना- विनये' इत्यमरः । वृणीष्व स्वीकुरु । तथाहि । मां केवलानां पयसां नमृति कारण नाये. F ·द्वितीयः सर्गः। (३) हि न विद्धि । किंतु प्रसन्नां माम् । कामान्दोग्धीति कामदुधा । तामवेहि । 'दुहः कब्ध- श्व' इति कप्प्रत्ययः ॥ ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य कर्तारमनन्तकीर्ति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ॥ ६४ ॥ ततो मानितार्थी । स्वहस्तार्जितो वीर इति शब्दो येन सः। एतेनास्य दातृत्वं दैन्यराहित्यं चोक्तम्। से राजा हस्तौ समानीय संधाय । अञ्जलिं बढ़ेत्यर्थः । वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयिता- रम् । अतएव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः। अनन्तकीर्ति स्थिरयशसं तनयं सुदक्षिणायां ययाचे ।। संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा। दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुक्ष्वेति तमादिदेश ॥६५॥ सा पयखिनी गौः। संतानं कामयत इति संतानकामः । 'कर्मण्यण् । तस्मै राज्ञे तथेति । काम्यत इति कामो वरः । कर्मार्थे घञ्प्रत्ययः । तं प्रतिश्रुत्ल प्रतिज्ञाय 'हे पुत्र, मदीयं पयः पत्नपुटे पत्तनिर्मिते पात्रे दुग्ध्वोपभुव । 'उपयुव' इति वा पाठः । 'पिव' इति तमादिदेशाज्ञापितवती ॥ वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषमृपेरनुज्ञामाधिगम्य मातः । औधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्टांशमुर्त्या इव रक्षितायाः॥६६॥ हे मातः, वत्सस्य वत्सपीतस्य शेषम् । वत्सपीतावशिष्टमित्यर्थः । होम एवार्थः । तस्य विधिरनुष्ठानम् । तस्य च शेषम् । होमावशिष्टमित्यर्थः । तव । ऊधसि भवमौ- धस्यं क्षीरम्। 'शरीरावयवाच्च' इति यत्प्रत्ययः । रक्षिताया उाः षष्ठांशं पष्ठभागमिव । ऋषेरनुज्ञामधिगम्य । उपभोक्तुमिच्छामि ॥ इत्थं क्षितीशेन वशिष्टधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा वभूव । तदन्विता हैमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममश्रमेण ॥ ६७ ॥ इत्थं क्षितीशेन विज्ञापिता वशिष्टस्य धेनुः प्रीततरा । पूर्व शुश्रूषया प्रीता । संप्रत्य- नया विज्ञापनया प्रीततरातिसंतुष्टा बभूव । तदन्विता तेन दिलीपेनान्विता हैमवताद्धि- मवत्संबन्धिनः कुक्षेर्गुहायाः सकाशादश्रमेणानायासेनाश्रम प्रत्याययावागता च ॥ तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥ ६८॥ प्रसन्नेन्दुरिव मुखं यस्य स भृपाणां गुरुदिलीपः प्रहर्षचिहेर्मुखरागादिभिरनुमितमू- हित तस्या धेनोः प्रसादमनुग्रहं प्रहर्षचिदैरेव ज्ञातत्वात्पुनरुक्तयेव । वाचा गुरवे नि- वेद्य विज्ञाप्य पश्चात्प्रियायै शशंस । कथितस्यैव कथनं पुनरुक्तिः । न चह तदस्ति । कितु चिः कथितप्रायत्वात्पुनरुक्तयेव स्थितयेत्युत्प्रेक्षा ॥ 1. mmar-e- Im + - } ।

·(४०) रघुवंशे' + 1 + , 1 स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषम् । पपौ वशिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥६९॥ अनिन्दितात्मागर्हितखभावः । सत्सु वत्सलःप्रेमवान्सद्वत्सलः। वत्सांसाभ्यां कामवले' इति लच्प्रत्ययः । वशिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः कृतानुमति स राजावत्सस्य हुतस्य चावशेपंपीत- हुतावशिष्टं नन्दिन्याः स्तन्यं क्षीरम् । शुभ्रं मूर्त परिच्छिन्नं यश इव । अतितृष्णः सन्पपौ । प्रातर्यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिक स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तौ दंपती स्वां प्रति राजधानी प्रस्थापयामास वशी वशिष्टः७० वशी वशिष्टः प्राप्तः । यथोक्तस्य पूर्वोक्तस्य व्रतस्य गोसेवारूपस्याङ्गभूता या पारणा तस्या अन्ते प्रस्थानिकं प्रास्थानकाले भवम् । तत्कालोचितमित्यर्थः । 'कालान्' इति ठप्रत्ययः । 'यथाकथंचिद्गुणवृत्त्यापि काले वर्तमानत्वात्प्रत्यय इष्यते' इति वृत्तिकारः । ईयते प्राप्यतेऽनेनेत्ययनं खस्त्ययनं शुभावहमाशीर्वादं प्रयुज्य । तो दंपती खां राज- धानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास ॥ : प्रदक्षिणीकृल हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धती च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदनतरप्रभावः ॥ .७१ ॥ नृपो हुतं तांपैतम् । हुतमश्नातीति हुताशोऽग्निः । 'कर्मण्यण । तं भर्तुर्मुनेरनन्तरम् । दक्षिणानन्तरमित्यर्थः । अरुन्धतींच सवत्सां धेनुं च.प्रदक्षिणीकृत्य । प्रगतो दक्षिणं प्रद- क्षिणम् । तिष्टगुप्रभृतीनि च' इत्यव्ययीभावः । ततश्चिः ।अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं संपद्यमान कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य । सद्भिर्मगलेः प्रदक्षिणादिभिर्मङ्गलाचारस्पतरप्रभावः सन् । प्रतस्थे ।। श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः। ययावनुद्धातसुखेन मार्ग स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन ॥ ७२ ॥ धर्मपत्नीसंहितः सहिष्णुव्रतादिदुःखसहनशीलः स नृपः श्रोत्राभिरामध्वनिना कर्णाहाद- करखनेनानुद्धातः पाषाणादिप्रतिघातरहितः । अत एव सुखयतीति सुखः । तेन रथेन। स्वेन पूर्णेन सफलेन मनोरथेनेव मार्गमध्वानं ययौ । मनोरथपक्षे ध्वनिः श्रुतिः । अनु- द्धातः प्रतिवन्ध निवृत्तिः ॥ तमाहितौत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनाप्नुवद्भिर्नवोदयं नाथमिवौपीनाम् ॥ ७३ ॥ अदर्शनेन प्रवासनिमित्तेनाहितोत्सुक्यंजनितदर्शनोत्कण्ठम् । प्रजार्थेन संतानार्थेन व्रतेन नियमेन कर्शितं कृशीकृतमहं यस्य तम् । नवोदयं नवाभ्युदयं प्रजास्तृप्तिमनाप्नुवद्भिरतिय- भुभिनेत्रैः।ओपधीनां नाथं सोममिव तिंराजानं पपुः ।अलास्थया ददृशुरित्यर्थः । चन्द्र पक्षे--अदर्शनं कलाक्षयनिमित्तम् । प्रजाथै लोकहितार्थम् । व्रतं देवताभ्य कलादाननिव- मः। 'तं च सोमं पपुर्देवाः पर्यायेणानुपूर्वशः' इति व्यासः।उदय आविर्भावः। अन्यत्समागम्।। 1 " 2 - 1 - ·. द्वितीयः सर्गः। - पुरंदरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः । भुजे भुजंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमे(रमाससञ्ज ।। ७४ ॥ पुरः पुरीरसुराणां दारयतीति पुरंदरः शक्रः । 'पू:सर्वयोर्दारिसहोः' इति खच्प्रत्ययः 'चाचयमपुरंदरौ च' इति मुमागमो निपातितः । तस्य श्रीरिव श्रीर्यस्य स नृपः पौरैरभि. नन्द्यमानः । उत्पताकमुच्छ्रितध्वजम् । 'पताका वैजयन्ती स्यात्केतन ध्वजमस्त्रियाम् इत्यमरः । पुरं प्रविश्य भुजंगेन्द्रेण समानसारे तुल्यवले ।.'सारो बले स्थिरांशे चन्याय्ये क्लीवं वरे त्रियु' इत्यमरः । भुजे भूयो भूमेधूरमाससञ्ज स्थापितवान् । अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्विनिष्ठधूतमैशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राशी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः ॥ ७५ ॥ अथ द्यौः सुरवम । द्यौः स्वर्गसुरवर्त्मनोः' इति विश्वः । अत्रेमहर्षेनयनयोः समुत्थमु- स्पनं नयनसमुत्थम् । 'आतश्चोपसर्गे' इति कप्रत्ययः । ज्योतिरिव । चन्द्रमिवेत्यर्थः। ऋ- क्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः' इति हलायुधः । चन्द्रस्यात्रिनेत्रोद्भूतत्वमुक्तं हरिवंशे-'नेत्रा- भ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयद्दिशः। तद्गर्भविधिना हृष्टा दिशो देव्यो दधुस्तदा ॥ समेत्य धारयामासुर्न च ताःसमशक्नुवन् । स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। पपात भासयल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः॥ इति। सुरसरिद्गगां वहिना निष्ठयूतं विक्षिप्तम्। च्छोः शूडनुनासिके च' इत्यनेन निपूर्वाष्टीवतेर्वकारस्य ऊठ् । 'नुन्ननुत्तास्तनिष्ठयूताविद्धक्षिप्ते- रिताः समाः' इत्यमरः । ऐशं तेजः स्कन्दमिव । अत्र रामायणम् -'ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् । अग्नि नियोजयामासुः पुत्रार्थ सर्वदेवताः ॥ देवकार्यमिदं देव स- माधत्व हुताशन । शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ देवतानां प्रतिज्ञाय गगा- मभ्येय पावकः । गर्भ धारय वै देवि देवतानाभिदं प्रियम् । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्य च ॥ समन्ततस्तु तां देवीमभ्यसि- बत पावकः । सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रधुनन्दन ॥' इति । राज्ञी । सुदक्षिणा नरप- तेदिलीपस्य कुलभूत्यै संततिलक्षणायै गुरुभिर्महद्भिर्लोकपालानामनुभावैस्तेजोभिरभिनिवि- टमनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त । दधावित्यर्थः । अत्र मनु:--'अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः' इति । अत्र 'आधत्त' इत्यनेन स्त्रीकर्तृकधारणमात्रमुच्यते । तथा मन्त्रे च दृश्यते- 'यथेयं पृथिवी मद्युत्ताना गर्भमादधे । एवं वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतवे॥' इत्याश्वला- यनानां सीमन्तमन्त्रे स्त्रीव्यापारधारण आधानशब्दप्रयोगदर्शनादिति। मालिनीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्-'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्षणात् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये नन्दिनीवरप्रदानो नाम द्वितीयः सर्गः । - - ·. रघुवंशे : m (४२) 1 . . तृतीयः सर्गः। ie उपाधिगम्योऽप्यनुपाधिगम्यः समावलोक्योऽप्यसमावलोक्यः । भवोऽपि योऽभूदभवः शिवोऽयं जगत्यपायादपि नः स पायात् ॥ 'राज्ञी गर्भमाधत्त' (२।७५) इत्युक्तम् । संप्रति गर्भलक्षणानि वर्णयितुं प्रस्तौति- अथेप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् । निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः सुदक्षिणा दौर्हदलक्षणं धौ ॥ १ ॥ अथ गर्भधारणानन्तरं मुदक्षिणा। उपस्थितोदयं प्राप्तकालं भर्तुदिलीपस्येप्सितं मनोर- थम् । भावे क्तः। पुनः सखीजनस्योद्वीक्षणानां दृष्टीनां कौमुदीमुखं चन्द्रिकाप्रादुर्भावम् यद्वा कौमुदी नाम दीपोत्सवतिथिः । तदुक्त भविष्योत्तरे- 'को मोदन्तें जना यस्यां तेना- 'सौ कौमुदी मता' इति । तस्या मुखं प्रारम्भम् । 'सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमहम्' इति पाठं केचित्पठन्ति ।इक्ष्वाकुकुलस्य संततेरविच्छेदस्य निदानं मूलकारणम् । निदानं त्वादिकारण- म्' इत्यमरः । एवंविधं दोर्हदलक्षणं गर्भचिद्रं वक्ष्यमाणं दधौ । खहृदयेन गर्भहृदयेन च द्विहृदया गर्भिणी । यथाह वाग्भट:--'मातृजन्यस्य हृदयं मातुश्च हृदयं च तत्।संवद्धं ते- न गभिण्याः श्रेष्ठं श्रद्धाभिमाननम् ॥ इति । तत्संवन्धित्वाद्गर्भो दौर्हदमित्युच्यते । सा च तद्योगाद्दौर्हदिनीति । तदुक्तं संग्रहे-'द्विहृदयां नारी दोर्हदिनीमाचक्षते' इति । अत्र दौर्हदलक्षणस्येप्सितत्वेन कौमुदीमुखत्वेन च निरूपणाद्रूपकालंकारः । अस्मिन्सर्ग वंशस्थं वृत्तम्-'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौं' इति लक्षणात् ।। संप्रति क्षामताख्यं गर्भलक्षणं वर्णयति- शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना । तनुप्रकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी ॥ २ ॥ शरीरत्य सादात्कार्यादसमग्रभूपणा परिमिताभरणा लोध्रपुष्पेणेव पाण्डुना मुखेनो- पलक्षिता सा सुदक्षिणा । विचेया मृग्यास्तारका यस्यां सा तथोक्ता । विरलनक्षत्रेत्यर्थः। तनुप्रकाशेनाल्पकान्तिना शशिनोपलक्षितेपदसमाप्तप्रभाता प्रभातकल्पा । प्रभानादीप- दूनेत्यर्थः । तसिलादिष्वा कृत्वमुचः' इति प्रभातशब्दस्य पुंवद्भावः । शर्वरी रात्रिरिव । अलक्ष्यत । शरीरसादादिगर्भलक्षणमाह वाग्भटः 'क्षामता गरिमा कुक्षेमूी छदिर- रोचकम् । जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम् ॥' इति ॥ तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाघ्राय न तृप्तिमाययौ । करीव सिक्तं पृपतैः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्वलम् ॥३॥ क्षितीश्वरो रहसि मृत्सुरभि मृदा मुंगन्धि तत्या आननं तदाननं मुदक्षिणामुखमुपाना- * नप्ति नाययौ । कः कमिव । शुचिव्यपाये ग्रीमावसाने । 'शुनिः शुद्धेऽनुपहने हारा.

·तृतीयः सर्गः। (४३) षाढयोः सिते । ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्त्रिणि' इति विश्वः । पयोमुचां मेघानां पृषतविन्दुभिः । 'पन्ति बिन्दुपृषताः' इत्यमरः । सिक्तमुक्षितं वनराज्याः पल्बलमुपा- प्राय करी गज इव । अत्र करिवनराजिपल्वलानां कान्तकामिनीवदनसमाधिरनुसंधेयः । गर्भिणीनां मृद्भक्षणं लोकप्रसिद्धमेव । एतेन दोहदांख्य गर्भलक्षणमुच्यते ॥ दोहदलक्षणे मृद्भक्षणे हेत्वन्तरमुत्प्रेक्षते- दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते भुवं दिगन्तविश्रान्तरथो हि तत्सुतः । अतोऽभिलापे प्रथम तथाविधे मनो बवन्धान्यरसान्विलन्य सा ॥४॥ हि यस्माद्दिगन्तविश्रान्तरथश्चक्रवर्ती तस्याः सुतस्तत्सुतः । मरुत्वानिन्द्रः। 'इन्द्रो मरुत्वान्मघवा' इत्यमरः । दिवं स्वर्गमिव । भुवं भोक्ष्यते। 'भुजोऽनवने' इत्यात्मनेपदम् । अतः प्रथम सा सुदक्षिणा तथाविधे भूविकारे मृद्रूपे । अभिलभ्यत इत्यभिलाषो भोग्यव- स्तु । तस्मिन् । कर्मणि घञ्प्रत्ययः । रस्यन्ते खायन्त इति रसा भोग्यार्थाः। अन्ये च ते रसाश्च तान्विलय विहाय मनो ववन्ध । विधावित्यर्थः । दोहदहेतुकस्य मृद्भक्षणस्य पुत्रभूभोगसूचनार्थत्वमुत्प्रेक्षते ॥ न मे हिया शंसति किंचिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी । इति स पृच्छत्यनुवेलभादतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः ॥ ५ ॥ मगधस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्री मागधी सुदक्षिणा । 'द्वयमगधकलिङ्गसूरमसादण्' इत्याप्र- त्ययः । दिया किं चित्किमपीप्सितमिष्टं मे मह्यं न शंसति नाचष्टे। केषु वस्तुषु स्पृहावतीत्य- नुवेलमनुक्षणमादृत आदृतवान् । कर्तरि क्तः । 'आइतौसादराचितौ' इत्यमरः । प्रियायाः सखीः सहचरीरुत्तरकोसलेश्वरो दिलीपः पृच्छति स्म पप्रच्छ । 'लट् स्मे' इत्यनेन भूतार्थ लट् । सखीनां विश्रम्भभूमित्वादिति भावः ॥ उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव ववे तद्पश्यदाहृतम् । न हीष्टमस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेरभूदनासाद्यमधिज्यधन्वनः ॥ ६ ॥ दोहदं गर्भिणीमनोरथः । 'दोहदं दौ«दं श्रद्धालालसं च समं स्मृतम्' इति हलायुधः । सा सुदक्षिणा दोहदेन गर्भिणीमनोरथेन दुःखशीलतां दुःखखभावतामुपेत्य प्राप्य यद्वस्तु चन आचकास तदाहृतमानीतम् । भāति शेषः । अपश्यदेव । अलभवेत्यर्थः । कुतः । हि यस्मादस्य भूपतेस्त्रिदिवेऽपि स्वर्गेऽपीटं वस्त्वनासाद्यमनवाप्यंनाभूत्। किं याच्नया।ने- लाह-अधिज्यधन्वन इति । नहि वीरपत्नीनामलभ्यं नाम किंचिदस्तीति भावः । अत्र वाग्भट:--'पादशोफो विदाहोऽन्ते श्रद्धा च विविधात्मिका' इति । एतच्च पत्नीमनोरथ पूरणाकरणे दृष्टदोपसंभवात् । न तु राज्ञः प्रीतिलोल्यात् । तदुक्तम्-'देयमप्यहितं तस्यै हिताय हितमल्पकम् । श्रद्धाविधाते गर्भस्य विकृतिश्युतिरेव वा ।।' अन्यत्र च- 'दोहदत्याप्रदानेन गर्भो दोपमवाप्नुयात्' इति ॥

·।
1.J
-
भ
(.,४४ ),
रघुवंशे
क्रमेषु निस्तीर्य च दोहदव्यथां प्रचीयमानावयवा रराज सा।
पुराणपत्तापगमादनन्तरं लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवाः ॥ ७ ॥
सा सुदक्षिणा क्रमेण दोहदव्यथां च निस्तीर्य प्रचीयमानावयवा पुष्यमाणावयवा सती।
पुराणपत्राणामपगमानाशादनन्तरं संनद्धाः संजाताः प्रत्यग्रत्वान्मनोज्ञाः पल्लवा यस्याः
सा लतेव । रराज ॥
लक्षणान्तरं वर्णयति-
दिनेषु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयमानीलमुखं स्तनद्वयम् ।
तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ॥८॥
दिनेषु दोहंददिवसेषु गच्छत्सु सत्सु नितान्तपीवरमतिस्थूलम् । आ समन्तानीले मुखे
चूचुके यस्य तत् । तदीयं स्तनद्वयम् ।भ्रमरैरभिलीनयोरभिव्याप्तयोः सुजातयोः सुन्दरयोः
पङ्कजकोशयोः पद्ममुकुलयोः श्रियं तिरश्चकार । अत्र वाग्भट:-'अम्लेप्टता स्तनो
पीनौ श्वेतान्तौ कृष्णचूचुकौ' इति ॥ :
निधानगर्भामिव सागराम्बरां शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम् ।
नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वती नृपः ससत्त्वां महिषीममन्यत ॥९॥
नृपः ससत्त्वामापनसत्वाम् । गर्भिणीमित्यर्थः । 'आपनसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वनी च
गर्भिणी' इत्यमरः । महिषीम् । निधानं निधिर्गर्भे यस्यास्तां सागराम्बरां समुद्रवसनाम् ।
भूमिमिवेत्यर्थः । 'भूतधात्री रत्नगर्भी विपुला सागराम्बरा' इति कोशः । अभ्यन्तरे लीनः
पावको यस्यास्तां शमीमिव । शमीतरी वदिरस्तीत्यत्र लिई शमीगर्भादमि जनयतीति ।
अन्तःसलिलामन्तर्गतजलां सरस्वती नदीमिव । अमन्यत । एतेन गर्भस्य भाग्यवत्वतेज-
स्वित्वपावनत्वानि विवक्षितानि ।।
प्रियानुरागस्य मनःसमुन्नतेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसंपदाम् ।
यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीळधत्त सः॥१०
धीरः स राजा प्रियायामनुरागस्य स्नेहस्य । मनसः समुन्नतेरौदार्यस्य । भुजेन भुजवलेन
करेण वार्जितानाम् । न तु वाणिज्यादिना । दिगन्तेषु संपदाम् । धृतेः पुत्रो मे भविष्यनीति
संतोषस्य च । 'धृतिर्योगान्तरे धैर्य धारणावरतुष्टिषु' इति विश्वः । सदृशीरनुरूपाः ।
पुमान्सूयतेऽनेनेति पुंसवनम् । तदादिर्यासां ताः क्रिया यथाक्रम क्रममनतिक्रम्य व्यवत्त
कृतवान् । आदिशब्देनानवलोभनसीमन्तोनयने गृह्यते । अत्र मासि द्वितीये तृतीये वा पुस-
वनम् । यदाह-'पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात्' इति पारस्करः । 'चतुर्थेऽनवलो-
भनम्' इत्याश्वलायनः ।' 'पष्टेऽष्टमे वा सीमन्तोनयनम्' इति याज्ञवल्क्यः ।।
सुरेन्द्रमात्रांश्रितगर्भगौरवात्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागनः ।
तयोपचाराअलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिहवनेत्रया नृपः ॥ ११ ॥

·L तृतीयः सर्गः । (४५) . । गृहागतो नृपः सुरेन्द्राणां लोकपालानां मात्राभिरंशेराश्रितस्यानुप्रविष्टस्य गर्भस्य गौर. वाद्भारात्प्रयत्नेन मुक्तासनया। आसनादुत्थितयेत्यर्थः। उपचारस्याञ्जलावञ्जलिकरणे खिन्न- हस्तया पारिप्लवनेत्रया तरलाक्ष्या । 'चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमरः । तया सुदक्षिणया ननन्द । 'सुरेन्द्रमात्राश्रित-' इत्यत्र मनु:--'अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्रा: भिनिर्मितो नृपः' इति ॥ कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिपरिभराप्तरथ गर्भभर्मणि । पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखी प्रियां ददर्श काले दिवमभ्रितामित्र॥१२ अथ । कुमारभृत्या बालचिकित्सा । 'संज्ञायां समजनिषद-' इत्यादिना क्यप् । तस्यां कुशलैः कृतिभिः । 'कृती कुशलः' इत्यमरः । आप्तैहितैभिषग्भिवैद्यः । 'भिपग्वद्या चिकित्सके' इत्यमरः । गर्भस्य भर्मणि भरणे । 'भरणे पोषणे भर्म' इति हैमः । 'भृति- भर्म' इति शाश्वतः । भृजो मनिच्प्रत्ययः । 'गर्भकर्मणि' इति पाठे गर्भाधानप्रतीतावौ- चित्यभङ्गः । अनुष्ठिते कृते सति । काले दशमे मासि । अन्यत्र ग्रीष्मावसाने । प्रसवस्य गर्भमोचनस्योन्मुखीम् । आसन्नप्रसवामित्यर्थः । 'स्यादुत्पादे, फले पुष्पे प्रसवो गर्भमो- चने' इत्यमरः । प्रियां भार्याम् । अभ्राण्यस्याः संजातान्यभ्रिता ताम् । तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्' इतीतच्प्रत्ययः । दिवमिव । पतिर्भर्ता प्रतीतो हृष्टः सन् । 'ख्याते हृष्टे प्रतीतः' इत्यमरः । ददर्श दृष्टवान् ॥ ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुचसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम् । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ॥१३॥ ततः शच्येन्द्राण्या समा । 'पुलोमजा शचीन्द्राणी' इत्यमरः । सा सुदक्षिणा समये प्रसूतिकाले सति । दशमे मासीत्यर्थः । 'दशमे मासि जायते' इति श्रुतेः । उच्चसंश्रयैरु- चसंस्थैस्तुड्गस्थानगैरसूर्यगैरनस्तमितैः कैश्चिद्यथासंभव पश्चभिर्घहैः सूचिता भाग्यसंपद्यस्य तं पुत्रम् । त्रीणि प्रभावमन्त्रोत्साहात्मकानि साधनान्युत्पादकानि यस्याः सा त्रिसाधना शक्तिः । 'शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः' इत्यमरः । अक्षयमर्थमिव । असूत् । 'ड् प्राणिगर्भविमोचने' इत्यात्मनेपदिषु पठ्यते । तस्माद्धातोः कर्तरि लट् । अत्रेदमनुसंधेय- म्-'अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः । दशशिखिमनुयुक्ति- थीन्द्रियांशेनिनवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः॥ इति । सूर्यादीनां सप्तानां ग्रहाणां मेष- षभादयो राशयः श्लोकोक्तक्रमविशिष्टा उच्चस्थानानि । स्वखतुङ्गापेक्षया सप्तमस्थानानि च नीचानि । तत्रोच्चेष्वपि दशमायो राशित्रिंशांशा यथाक्रममुच्चेपु परमोच्चानीचेषु परम- नीचा इति जातकश्लोकार्थः । अत्रांशस्त्रिंशो भागः । यथाह नारद:-'त्रिशद्भागात्मकं लग्नम्' इति । सूर्यप्रत्यासत्तिर्गहाणामस्तमयो नाम । तदुक्तं लघुजातके-'रविणास्तमयो योगो वियोगस्तूदयो भवेत्' इति । ते च खोच्चस्थाः फलन्ति नास्तगा नापि नीचगाः । त- दुक्तं राजमृगाङ्के-'खोचे पूर्ण खक्षकेऽध सुहृद्धे पादं द्विडेऽल्प शुभ खेचरेन्द्रः । नीच- स्थायी नास्तगो वा न किंचित्पादं नूनं खत्रिकोणे ददाति ॥ इति । तदिदमाह कविरुषसं- ·J - ४६ ) । रघुवंशे स्थैरसूर्यगैरिति च । एवं सति यस्य जन्मकाले पश्चप्रभृतयो ग्रहाः खोच्चस्थाः स एवं तुगो भवति । तदुक्तं कूटस्थीये-'सुखिनः प्रकृष्टकार्या राजप्रतिरूपकाच राजानः । एकद्वित्रिचतुभिर्जायन्तेऽतः परं दिव्याः ॥' इति । तदिदमाह-पञ्चभिरिति ॥ दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणाचिहविरग्निराददे । वभूव सर्व शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् ॥१४॥ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे । कालाध्वनोरयन्तसंयोगे द्वितीया । दिशः प्रसेदुः प्रसन्ना व. भूवुः । मारुतो वाताः सुखा मनोहरा ववुः । अग्निः प्रदक्षिणाचिः सन्हविराददे खी- चकार । इत्थं सर्वे शुभशंसि शुभसूचकं बभूव । तथाहि । तादृशां रघुप्रकाराणां भवो जन्म लोकाभ्युदयाय । भवतीति शेषः । ततो देवा अपि संतुष्टा इत्यर्थः ।। अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव ॥१५॥ 'अरिष्टं सूतिकागृहम्' इत्यमरः । अरिष्टे सूतिकागृहे शय्यां तल्पं परितोऽभितः । 'अभितःपरितःसमयानिकपाहाप्रतियोगेपु दृश्यते' इति द्वितीया । विसारिणा । सुज- न्मनः शोभनोत्पत्तेः । 'जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः । तस्य शिशो- निजेन नैसर्गिकेण तेजसा सहसा हतत्विपः क्षीणकान्तयो निशीथदीपा अर्धरात्रप्रदी- पाः। अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ' इत्यमरः । आलेख्यसमर्पिताश्चित्रापिता इव बभूवुः । निशी- थशब्दो दीपानां प्रभाधिक्यसंभावनार्थः ।। जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीत्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छनमुभे च चामरे ॥ १६ ॥ भूपतेदिलीपस्यामृतसंमिताक्षरममृतसमानाक्षरम् । 'सरूपसमसंमिताः' इलाह दण्डी। कुमारजन्म पुत्रोत्पत्ति शंसते कथयते शुद्धान्तचरायान्तःपुरचारिणे जनाय वयमेवादे- यमासीत् । किं तत् । शशिप्रभमुज्ज्वलं छत्रम् । उभे चामरे च । छलादीनां राज्ञः प्रधानाङ्गत्वादिति भावः ॥ निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिवतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनाद्गुरुः प्रहर्पः प्रबभूव नात्मनि ॥ १७ ॥ निवातो नितिप्रदेशः । 'निवातावाश्रयावाती' इत्यमरः । तत्र यानं तद्वन्तिमि- तेन निष्पन्देन चक्षुपा नेत्रेण कान्तं सुन्दरं सुताननं पुनमुखं पिवतस्तृप्णया पश्यतो नृपस्य गुरुरुत्कटः' प्रहयः कर्ता इन्दुदर्शनाद्गुरुमहोदधैः पूरो जलौघ इव । आन्मनि शरीरे न प्रवभूव स्थातुं न शशाक । अन्तर्न माति स्मेति चावत् । नामाधारे निक मीयत इति भावः । यद्वा हर्ष आत्मनि खस्मिन्विपये न प्रबभूव । आत्मानं दिगन्तुं न शशाक । किंतु बहिनिजंगामेलर्थः ।। -- -- ·तृतीयः सर्गः। (४७) स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते । दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥ १८ ॥ स दिलीपसूनुः । तपखिना पुरोधसा पुरोहितेन । 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः । वशिष्ठेन । तपस्वित्वात्तदनुष्टितं कर्म सवीर्य स्यादिति भावः । तपोवनादेत्यागत्य । अ- खिले समग्रे जातकर्मणि जातस्य कर्तव्यसंस्कारविशेपे कृते सति । प्रयुक्तः संस्कारः शाणोल्लेखनादिर्थस्य स तथोक्तः । आकरोद्भवः खनिप्रभवः । 'खनि: त्रियामाकरः स्यात्' इत्यमरः । मणिरिव । अधिकं वभौ । वशिष्ठमन्त्रप्रभावात्तेजिष्टोऽभूदित्यर्थः । अत्र मनु:--'प्राङ्माभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते' इति ॥ सुखनवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः प्रमोदनृत्यैः सह चारयोपिताम् । न केवलं सद्मनि मागंधीपतेः पथि व्यजृम्भन्त दिवौकसामपि ॥१९॥ मुखः सुखकरः श्रवः श्रवणं येषां ते सुखश्रवाः । श्रुतिसुखा इत्यर्थः । मङ्गलतूर्यनिखना महलवाद्यध्वनयो वारयोपितां वेश्यानाम् । 'वारस्त्रीगणिका वेश्या रूपाजीवा' इत्यमरः । प्रमोदनृत्यैहर्पनर्तनैः सह मागधीपतेदिलीपस्य सद्मनि केवलं गृह एव न व्यजृम्भन्त । किं तु । छोरोको येषां ते दिवौकसो देवाः । पृषोदरादित्वात्साधुः । तेषां पथ्याकाशेऽपि व्यजृम्भन्त । तस्य देवांशत्वाद्देवोपकारित्वाच देवदुन्दुभयोऽपि नेदुरिति भावः ॥ न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जयेद्यं सुतजन्महर्पितः । ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितॄणां मुमुचे स वन्धनात् ॥२०॥ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य । अत एव चौराद्यभावात् । संयतो वद्धो न बभूव नाभूत् । किं तेनात आह-विसर्जयेदिति । सुतजन्मना हर्षितस्तोषितः सन् । यं बद्धं विसर्जयेद्विमोचयेत् । किं तु स राजा तदा पितृणामृणाभिधानाद्वन्धनात्केवलमेकं यथा तथा । स्वयमेव । एक एवेत्यर्थः । केवल: 'कृत्न एकश्च केवलश्वावधीरितः' इति शाश्वतः । मुमुचे । कर्मकर्तरि लिट् । स्वयमेव मुक्त इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे---- 'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतिः प्रमाणम् ॥ श्रुतस्य यायादयमन्तसभकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविञ्चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ॥ २१ ॥ अर्धविच्छब्दार्थज्ञः पार्थिवः पृथिवीश्वरो दिलीपः। अयमर्भको बालकः श्रुतस्य शास्त्र- स्यान्तं पारं यायात् । तथा युर्वि परेषां शत्रूणामन्तं पारं च यायात् । यातुं शक्नुयादित्यर्थः। 'शकि लिव' इति शक्याथै लिट् । इति हेतोर्धातोः 'अघिवधिलघि गत्यर्थाः' इति ल- विधातोर्गमनाख्यमर्थमर्थवित्वादवेक्ष्यालोच्य । आत्मसंभवं पुत्रं नान्ना रघु चकार । 'ल- विह्योनेलोपश्च' इत्यरत्यये वालमूललध्वलमगुलीनांवालोरत्वमापद्यत इति वैकल्पिके रे- फादेशे रघुरितिरूपं सिद्धम् अत्र शह:--'अशीचे तुव्यतिकान्ते नामकर्म विधीयते' इति ।। । -- ·2 - + 1 • - (४८) रघुवंशे पितुः प्रयत्नात्स समग्रसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने । पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः ॥ २२ ॥ स रघुः समग्रसंपदः पूर्णलक्ष्मीकस्य पितुर्दिलीपस्य प्रयत्नाच्छुभैर्मनोहरैः शरीरावयवैः । हरिदश्वदीधितेः सूर्यस्य रइमेः । 'भास्वद्विवम्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः । अ. नुप्रवेशाद्वालचन्द्रमा इव । दिने दिने प्रतिदिनम् । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्वचनम् । वृद्धिं पुपोष । अत्र वराहसंहितावचनम् -'सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूच्छिता-- स्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥” इति ॥ - उमावृषाङ्को शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरंदरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥२३॥ उमावपाको पार्वतीवृषभध्वजौ शरजन्मना कार्तिकेयेन । कार्तिकेयो महासेनः शरज- न्मा पडानेनः' इत्यमरः । यथा ननन्दतुः । शचीपुरंदरौ जयन्तेन जयन्ताख्येन सुतेन । 'जयन्तः पाकशासनिः' इत्यमरः । यथा ननन्दतुः । तथा तत्समौ ताभ्यामुमापाङ्काभ्यां. शचीपुरंदराभ्यां च समौ समानौ सा मागधी नृपश्च तत्सदृशेन ताभ्यां कुमारजयन्ताभ्यां सदृशेन सुतेन ननन्दतुः । मागधी प्राग्व्याख्याता ॥ रथाङ्गनाम्नोरिव भाववन्धनं वभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयम् । विभक्तमप्येकसुतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्यचीयत ॥ २४ ॥ रथाङ्गनानी च रथाङ्गनामा च रथागनामानौ चक्रवाको । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः । तयोरिवं तयोर्देपत्योर्भाववन्धनं हृदयाकर्षकं परस्पराश्रयमन्योन्यविषयं यत्प्रेम वभूव तदे- केन केवलेन ताभ्यामन्येन वा । 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इत्यमरः । सुतेन विभक्तमपि कृतविभागमपि' परस्परस्योपरि पर्यचीयत ववृधे । कर्मकर्तरि लिट् । अकृत्रिमत्वात्खय- मेवोपचितमित्यर्थः । यदेकाधारं वस्तु तदाधारद्वये विभज्यमानं हीयते । अत्र तु तयोः प्रागेकैककर्तृकमेकैकविषयं प्रेम संप्रति द्वितीयविषयलाभेऽपि नाहीयत । प्रत्युतोपचित- मेवाभूदिति भावः ॥ उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गुलिम् । अभूश्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः ॥२५ सोऽर्भकः शिशुः । 'पोतः' पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः धान्योपमात्रा । 'धात्री जनन्यामलकीवसुमत्युपमातृपु' इति विश्वः ।, प्रथममुदितमुप दिष्टं वच उवाच । तदीयामङ्गुलिमवलम्व्य ययौ च । प्रणिपातस्य शिक्षयोपदेशेन न. म्रोऽभूच्च । इति यत्तेन पितर्मुदं ततानं ॥ तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैनिपिश्चन्तमिवामृत त्वचि । उपान्तसंमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसशतां ययौ ॥ २६ ॥ " ५ 1 .

·तृतीयः सर्गः । (४९) शरीरयोगजैः मुखैस्वचि लगिन्द्रियेऽमृतं निषिचन्तं वर्षन्तमिव तं पुत्रमङ्कमारोप्य मुदाविभीवादुपान्तयोः प्रान्तयोः संमीलितलोचनः सन् । नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ। रसः स्वादः ॥ अमंस्त चानेन पराय॑जन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । स्वमूर्तिभेदेन गुणायवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः॥२७॥ स्थितेरभेत्ता मर्यादापालकः स नृपः पराय॑जन्मनोत्कृष्टजन्मनानेन रघुणान्वयं बं. शम् । प्रजानां पतिर्ब्रह्मा । गुणाः सत्त्वादयः । तेप्वग्र्येण मुख्येन सत्त्वेन वर्तते व्याधि- यत इति गुणाग्यवर्ती । तेन खस्य मूर्तिभेदेनावतारविशेषेण विष्णुनात्मनः सर्ग सृष्टि- मिव । स्थितिमन्तं प्रतिष्ठावन्तममंस्त मन्यते म । मन्यतेरनुदात्तत्वादिप्रतिषेधः । अत्रोपमानोपमेययोरितरेतरविशेषणानीतरेतरत्र योज्यानि । तत्र रघुपक्षे गुणा विद्या- विनयादयः । ‘गुणोऽप्रधाने रूपादौ मौा सूदे वृकोदरे । स्तम्बे सत्त्वादिसंध्यादिधि- द्यादिहरितादिषु ॥ इति विश्वः । शेषं सुगमम् ॥ स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः। लिपेर्यथावद्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥ २८॥ 'चूडा कार्या द्विजातीनां सर्वेपामेव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्या श्रुतिचो- दनात् ॥' इति मनुस्मरणात्तृतीये वर्षे वृत्तचूलो निष्पन्नचूडाकर्मा सन् । डलयोरभेदः । स रघुः । 'प्राप्ते तु पञ्चमे वर्षे विद्यारम्भं च कारयेत्' इति वचनात्पश्चमे वर्षे चलकाक- पक्षकैश्चञ्चलशिखण्डकैः । 'बालाना तु शिखा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः' इति हला- युधः । सवयोभिः स्निग्धैः । 'स्निग्धो वयस्यः सवयाः' इत्यमरः । अमात्यपुत्रेरन्वितः सन् । लिपेः पञ्चाशद्वर्णात्मिकाया मातृकाया यथावद्हणेन सम्यगवोधेनोपायभूतेन वा- डाय शब्दजातम् । नद्या मुखं द्वारम् । 'मुखं तु वदने मुख्यारम्भे द्वाराभ्युपाययोः' इति यादवः । तेन कश्चिन्मकरादिः समुद्रमिव । आविशत्प्रविष्टः । ज्ञातवानित्यर्थः ।। अथोपनीतं विधिवंद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥ २९ ॥ 'गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्। गर्भादेकादशेराज्ञो गर्भाच्च द्वादशे विशः ॥' इति मनुस्मरणादथ गभैंकादशेऽब्दे विधिवदुपनीतं गुरुप्रियमेन रघु विपश्चितो विद्वांसो गु- रवो विनिन्युः शिक्षितवन्तः । ते गुरवोऽत्रास्मिन्रघाववन्ध्ययत्नाश्च बभूवुः । तथाहि । किया शिक्षा । 'क्रिया तु निष्कृतौ शिक्षाचिकित्सोपायकर्मसु' इति यादवः। वस्तुनि पात्र- भुत उपहिता प्रयुक्ता प्रसीदति फलति । 'क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् इति कौटिल्यः॥ धियः समः स गुणैरुदारधीः क्रमाचतस्त्रश्चतुरर्णवोपमाः । ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिहरितामिवेश्वरः ॥ ३० ॥ अत्र कामन्दक:-~-'शुश्रुपा श्रवणं चैव प्रणं धारणं तथा । ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्व- ५ ·7 T 10 - - (५०) रघुवंशे. ज्ञानं च धीगुणाः ॥' इति । 'आन्वीक्षिकी नयी वाती दण्डनीतिश्च शाश्वती । एता विद्याश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिहेतवः ॥ इति च । उदारधीरुत्कृष्टवुद्धिः स रघुः समप्रै- धियो गुणैः । चत्वारोऽर्णवा उपमा यासां ताश्चतुरर्णवोपमाः । 'तद्धितार्थोत्तरपदसमा- हारे च' इत्युत्तरपदसमासः । चतस्रो विद्याः । हरितां दिशामीश्वरः सूर्यः पवनातिपा. :, तिभिहरिद्भिनिजाश्वैः । 'हरित्ककुभि वर्णे च तृणवाजिविशेषयोः' इति विश्वः । चतस्रो दिश. इव । क्रमात्ततार । चतुरर्णवोपमखं दिशामपि द्रष्टव्यम् ॥ त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तद्गुरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेवधनुर्धरोऽपि सः ॥ ३१ ॥ स रघुः । 'कार्णरौरववास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्येण शाणक्षौ- मादिकानि च ॥' इति मनुस्मरणान्मध्यां शुद्धां रौरवीं रुरुसंवन्धिनीम् । 'रुरुर्महाकृष्ण- सारः' इति यादवः । त्वचं चर्म परिधाय वसित्वा मन्तवत्समन्त्रकमस्त्रमानेयादिकं पि- तुरेवोपाध्यायादशिक्षतास्यस्तवान् । 'आंख्यातोपयोगे' इत्यपादानसंज्ञा । पितुरेवेत्सव- धारणमुपपादयति-नेति । तद्गुरुरेकोऽद्वितीयः पार्थिवः केवलं पृथिवीश्वर एव नांभूत् । किंतु क्षितौ सं दिलीप एको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशनिव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोष गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥ ३२ ॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशवो निरस्तशिशुभावः सन् । महानुक्षा महोक्षो महर्षभः । 'अचतुर-' आदिसूत्रेण निपातनादकारान्तत्वम् । तस्य भावस्तत्ता । तां स्पृशनाच्छ- न्वत्सतरो दम्य इव । 'दम्यवत्सतरौ समौ' इत्यमरः । द्विपेन्द्रभावं महागजत्वं श्रयन्व- जन्कलभः करिपोत इव । गाम्भीर्येणाचापलेन मनोहरं वपुः पुपोप ॥ अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयद्गुरुः । नरेन्द्र कन्यास्तमवाप्य सत्पति तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥ ३३॥ 'गौर्नादित्ये बलीवर्दै ऋतुभेदपिभेदयोः । स्त्री तु स्यादिशि भारत्या भूमौ च सुरभावपि ॥ पुस्त्रियोः स्वर्गवाम्बुरश्मिदृग्वाणलोमसु ॥' इति केशवः । गावो लोमानि केशा दीयन्ते खण्ड्यन्तेऽस्मिंनिति व्युत्पत्त्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां पोडशादियु वर्षेषु कर्तव्यं केशा. न्ताख्यं कर्मोच्यते । तदुक्तं मनुना-'केशान्तः पोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राज- न्यवन्धोविंशे वैश्यस्य द्वयधिके ततः॥ इति । अथ गुरुः पिता । 'गुरुगीप्यतिपित्रादा' इत्यमरः । अस्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत् । कृतवानियर्थः । अयं नरे- न्द्रकन्यास्तं रघुम्। दक्षस्य सुता रोहिण्यादयतमोनुदं चन्द्रमिव। 'तमोनुदोऽमिचन्द्रापाः' इति विश्वः । सत्पतिमवाप्यावभुः । रघुरपि तमोनुत । अत्र मनु:--'वेदानधीस वेदी या वेदं वापि यथाक्रमम् । अविप्लुनब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममाविशेत, ।। इति । . . in ܨ - ·तृतीयः सर्गः । (५१) । .. संप्रति यौवराज्ययोग्यतामाह- युवा युगव्यायतबाहुरंसलः कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरः । वपुःप्रकर्षादजयद्गुरुं रघुस्तथापि नीचैविनयाददृश्यत ॥ ३४ ॥ युवा'। युगो नाम धुर्यस्कन्धगः सच्छिद्रप्रान्तो यानागभूतो दारुविशेषः । 'यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु' इत्यमरः । युगवट्यायतौ दी! वाहू यस्य सः । अंसावस्य स्त इत्यंसलो बलवान् । मांसलश्चेति वृत्तिकारः। 'वलवान्मांसलोऽसल:' इत्यमरः । 'वत्सां- साभ्यां कामबले' इति लच्प्रत्ययः । कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरो विशालग्रीवः । 'परिणा- हो विशालता' इत्यमरः'। रघुर्वपुपः प्रकर्षादाधिक्याद्यौवनकृत्ताद्गुरुं पितरमजयत् । त- थापि विनयानम्रत्वेन नीचैरल्पकोऽदृश्यत । अनौद्धयं च विवक्षितम् ।। संप्रति तस्य यौवराज्यमाह- ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुर्वी लघयिष्यता धुरम् । निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चके युवराजशब्दभाक् ॥ ३५॥ तत आत्मना चिरं धृतां नितान्तगुर्वीम् । 'वोतो गुणवचनात्' इति डीए । प्रजानां धुरं पालनप्रयास लघयिष्यता लघु करिष्यता । 'तत्करोति तदाचष्टे' इति लघुशब्दा- ण्णिच । ततो 'लटः सद्वा' इति शतप्रत्ययः । नृपेण दिलीपेनासौ रघुनिसर्गेण खभावेन संस्कारेण शास्त्राभ्यासजनितवासनया च विनीतो नम्र इति. हेतोः । युवराज इति शब्द भजतीति तथोक्तः । 'भजो ण्विः' इति ण्विप्रत्ययः । चक्रे कृतः । 'द्विविधो विनयः खाभाविकः कृत्रिमश्च' इति कौटिल्यः । तदुभयसंपन्नत्वात्पुत्रंयुवराजं चकारेत्यर्थः । अत्र कामन्दकः--"विनयोपग्रहान्भूत्यै कुवीत नृपतिः सुतान् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ॥ विनीतमारसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् ॥' इति । नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीर्युवराजसंज्ञितम् । अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥३६॥ गुणान्विनयादीन्सौरभ्यादींश्चाभिलषतीति गुणाभिलाषिणी श्री राज्यलक्ष्मीः पद्माश्रया च नरेन्द्रो दिलीप एव मूलायतनं प्रधानस्थानं तस्मात् ।अपादानात् । अनन्तरं संनिहितम् । युवराज इति संज्ञास्य संजाता युवराजसंज्ञितम् । तारकादित्वादितच्प्रत्ययः। आत्मनः पदं स्थानमास्पदम् । 'आस्पदं प्रतिष्ठायाम्' इति निपातः । स रघुरित्यास्पद तदास्पदम् । कमलाच्चिरोत्पन्नानवावतारमचिरोत्पन्नमुत्पलमिव । अंशेनागच्छत् । स्त्रियो हि यूनि रज्यन्त इति भावः ॥ विभावसुः सारथिनेव वायुना धनव्यपायेन गभस्तिमानिव । बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥ ३७ ॥ सारथिना सहायभूतेन । एतद्विशेषणमुत्तरवाक्येष्वप्यनुषजनीयम्। वायुना विभावसु- वैदिरिव । 'सूर्यवदी विभावसू' इत्यमरः । घनव्यपायेन शरत्समयेन सारथिनागभस्तिमा.

·J (५२) रघुवंशे न्सूर्य इव । कटोगण्डः । 'गण्डः कटो मदो दानम्' इत्यमरः। तस्य प्रभेदः स्फुटनम् । मदोदर इत्यर्थः । तेन करीव । पार्थिवो दिलीपस्तेन रघुणातितरामत्यन्तं सुदुःसहः दृष्ट्वसह्यो वभूव। नियुज्य तं होमतुरंगरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं ऋतूनामपविघ्नमाप सः ॥ ३८ ॥ शतक्रतुरिन्द्र उपमा यस्य स शतक्रतूपमःस दिलीपः । 'शतं वै तुल्या राजपुत्रा देव आशापालाः' इत्यादिश्रुत्या । राजसुतैरनुद्रुतमनुगतं धनुर्धरं तं रघु होमतुरंगाणां रक्षणे नियुज्य । एकेन ऋतुनापूर्णमेकोनं क्रतूनामश्वमेधानां शतमपविघ्नमपगतविघ्नं यथातथाप ।। ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरंगमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः । धनुर्धतामग्रत एव रक्षिणां जहार शकः किल गूढविग्रहः ॥ ३९ ॥ ततः परमेकोनशतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यज्वना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनरपि मखाय मखं कर्तुम् । 'क्रियार्थोपपदस्य-' इत्यादिना चतुर्थी । उत्सृष्टं मुक्तमनर्गलमप्र- तिवन्धम् । अव्याहतस्वैरगतिमित्यर्थः । 'अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति' इत्यापस्त. म्वस्मरणात् । तुरंगं धनुभृतां रक्षिणां रक्षकाणामग्रत एव शको गूढविग्रहः सन् । जहार किल । किलेत्यैति ।। विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वशिष्ठधेनुश्च यदृच्छयागता श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी ॥४०॥ तत्कुमारस्य सैन्यं सेना सपदि । विषाद इष्टनाशकृतो मनोभगः । तदुक्तम्-~-'विषा- दश्चेतसो भङ्ग उपायाभावनाशयोः' इति । तेन लुप्ता प्रतिपत्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत्तथो- 'क्तम् । विस्मितमश्वनाशस्याकस्मिकखादाश्चर्याविष्टं सत् । स्थितं तस्थौ ।अथ श्रुतप्रभावा 'यदृच्छया स्वेच्छयागता । रघोः खप्रसादलब्धत्वादनुजिघृक्षयेति भावः । नन्दिनी नाम वशिष्ट धेनुश्च ददृशे । द्वौ चकारावविलम्बसूचकौ ॥ तदङ्गनिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सताम् । अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेपु दिलीपनन्दनः ॥ ११ ॥ सतां पुरस्कृतः पूजितो दिलीपनन्दनो रघुः पुण्येन तस्या नन्दिन्या यदा तस्य नि- स्यन्दो द्रवः स एव जलम् । मूत्रमित्यर्थः । तेन लोचने प्रमृज्य शोधयित्वा । अतीन्द्रि- येष्विन्द्रियाण्यतिक्रान्तेषु । 'अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इति समासः । द्विगुणा- तापनालंपूर्वगतिसमासेषु परवल्लिङ्गताप्रतिषेधाद्विशेष्यनिग्नत्वम् । भावेष्वपि वसुपूपप- नदर्शनः संपन्नसाक्षात्कारशक्तिर्वभूव ॥ स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसंशवः । पुनः पुनः सूतनिपिद्धचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयतम् ॥ ४२ ॥ नरदेवसंभवः स रघुः पुनः पुनः सूतेन निषिद्धचापलं निवारितोद्धलं रपस रिमभिः प्रग्रहः । किरणप्रग्रही रदमी' इत्यमरः । संयत वामश्वं हरन्त पर्वतपक्षाणां शात छेदकं देवमिन्द्रं पूर्वतः पूर्वस्यां दिशि ददर्श ।। ३ ·तृतीयः सर्गः। (५३) - L शतैस्तमक्षणामनिमेषवृत्तिभिहरि विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः । अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥ ४३ ॥ रघुस्तमश्वहर्तारमनिमेषवृत्तिभिर्निमेषव्यापारशून्यैरक्ष्णां शतैर्हरिभिर्हरिद्वर्णैः । 'हरि- चाच्यवदाख्यातो हरित्कपिलवर्णयोः' इति विश्वः । वाजिभिरश्वैश्च हरिमिन्द्रं विदित्वा । 'हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिषु' इति विश्वः । एनमिन्द्रं गगनस्पृशा व्योमव्यापिना धीरेण गभीरेण वरेण ध्वनिनेत्र निवर्तयन्निवावोचत् ।। । मखांशभाजां प्रथमो मनीपिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे । अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविधाताय कथं प्रवर्तसे ॥ ४४ ॥ हे देवेन्द्र, मनीषिभिस्त्वमेव सखांशभाजां यज्ञभागभुजां प्रथमः सदा निगद्यसे क. थ्यसे । तथाप्यजस्रदीक्षायां नित्यदीक्षायां प्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय ऋतुविधा- ताय । क्रियां विहन्तुमित्यर्थः । 'तुमर्थाच्च भाववचनात्' इति चतुर्थी । कथं प्रवर्तसे ॥ त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा । स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः ४५ त्रयाणां लोकानां नाथस्त्रिलोकनाथः। तद्धितार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तेन त्रैलोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुषातीन्द्रियार्थदर्शिना त्वया मखद्विषः क्रतुविधातकाः सदा नियम्या ननु शिक्ष्याः खलु । स त्व धर्मचारिणा कर्मसु क्रतुषु खयमन्तरायो विनो भवसि चेत् । विधिरनुष्टानं च्युतः क्षतः । लोके सत्कर्मकथैवास्तमियादित्यर्थः ॥ तदङ्गमय्यं मघवन्महाकतोरमुं तुरंग प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥ ४६॥ हे मघवन् , तत्तस्मात्कारणान्महाक्रतोरश्वमेधस्थाग्र्यं श्रेष्ठमझ साधनममुं तुरंगं प्रति- मोक्तुं प्रतिदातुमर्हसि । तथाहि । श्रुतेः पयो दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईश्वरा महा- न्तो मलीमसां मलिनां पद्धति मार्ग नाददते न स्वीकुर्वते । असन्मार्ग नावलम्बन्त इत्यर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम् इत्यमरः ।। इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् ॥ ४७ ॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं वचो निशम्याकर्ण्य । दिवौकसः स्वौकसः । "दिवं खगेंऽन्तरिक्ष च' इति विश्वः । तेषामधिपतिर्देवेन्द्रो रघुप्रभावात्सविस्मयः सन् । रथं निवर्तयामास । उत्तरं प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे च ॥ यदात्य राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुर्लचयितुं ममोद्यतः ॥ ४८ ॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार । 'मृर्धाभिषिक्तो राजन्यो वाहुजः क्षत्रियो विराट् ·। (५४) रघुवंशे इत्यमरः । यद्वाक्यमात्थ ब्रवीषि । 'बुवः पञ्चानाम्-' इत्यादिनाहादेशः । तत्तथा स- त्यम् । किंतु यशोधनैरस्मादृशैः परतः शत्रुतो यशो रक्ष्यम् । ततः किमत आह-भव- गुरुस्त्वपिता जगत्प्रकाशं लोकप्रसिद्धमशेषं सर्व मम तवश इज्यया यागेन लपयितुं तिरस्कर्तुमुद्यत उद्युक्तः ॥ किं तद्यश इत्याह- हरियथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरख्यम्वक एव नापरः। तथा विदुर्मा मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी नहि शब्द एष नः ॥ ४९ ॥ पुरुषेधूत्तम इति सप्तमीसमासः । 'न निर्धारणे' इति षष्ठीसमासनिषेधात् । कर्मधारये तु 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इत्युत्तमपुरुष इति स्यात् । यथा हरिविष्णुरेक एव पुरुषोत्तमः स्मृतः । यथा च त्र्यम्बकः शिव एव महेश्वरः स्मृतः । नापरोऽपरः पुमान । तथा मां मुनयः शतक्रतुं विदुर्विदन्ति । 'विदो लटो वा' इति शेर्जुसादेशः । नोऽस्माकम् । हरिहरयोर्मम चेत्यर्थः । एष त्रितयोऽपि शब्दो द्वितीयगामी नहि । द्वि- तीयाप्रकरणे गमिगम्यादीनामुपसंख्यानात्समासः ।। अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः । अलं प्रयत्नेन तवान मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य संततेः ॥ ५० ॥ यतोऽहमेव शतक्रतुरतस्त्वदीयस्य पितुरयं शततमोऽश्वः कपिलानुकारिणा कपिल. मुनितुल्येन मयापहारितोऽपहृतः । अपहारित इति खार्थे णिच् । तवात्राश्वे प्रयत्नेना- लम् । प्रयत्नो माकारीत्यर्थः । निषेधस्य निषेधं प्रति करणत्वात्तृतीया । सगरस्य राज्ञः संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधा न निधेहि । निपूर्वाद्धाधातोर्लङ् । 'न माडयोगे' इत्यडागमप्रतिषेधः । महदास्कन्दनं ते विनाशमूलं भवेदिति भावः ।। ततः प्रहस्यापभयः पुरंदरं पुनर्वभापे तुरगस्य रक्षिता। गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघु कृती भवान् ॥ ५९॥ ततस्तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहासं कृत्वा । अपभयो निीकः सन् । पुनः पुरं- दरं वभाषे । किमिति-हे देवेन्द्र, यद्येपोऽवमोचनरूपस्ते तव सा निश्चयः । सर्ग: खभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु' इत्यमरः । तहि शस्त्रं गृहाण । भवान्रयुं मामनि- जित्ल । कृतमनेनेति कृती । कृतकृत्यो न खलु । 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिप्रत्ययः । रघु- मित्यनेनात्मनो दुर्जयत्वं सूचितम् ॥ स एवमुक्त्वा मघवन्तसुन्मुखः करिप्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्पण विडम्बितेश्वरः ॥ ५२ ॥ स रघुरुन्मुखः सन् । मघवन्तमिन्द्रमेवमुक्त्वा शरासनं चापं सारं करियमाणः । आलीनालीदाख्येन स्थानभेदेन विशेषशोभिनातिशयशोभिना वपुःप्रकर्षण पेलागल्येन विडम्बितेश्वरोऽनुमृतपिनाकी सन् । अतिष्ठत् । आलीदलक्षणमाह यादवः स्थानानि ·-- 17 - . तृतीयः सर्गः । (५५) . 1 धन्विनां पञ्चत्स्त्र वैशाखमस्त्रियाम् । त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन्वर्थ स्यात्समपदमालीढं तु ततोऽप्रतः । दक्षिणे वाममाकुच्य प्रत्यालीढविपर्ययः ॥' इति ।। रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः । नवाम्बुदानीकमुहूर्तलान्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम् ॥ ५३॥ रघोरवष्टम्भमयेन स्तम्भरूपेण । . 'अवष्टम्भः सुवर्णे च स्तम्भप्रारम्भयोरपि' इति विश्वः' । पत्रिणा वाणेन हृदि हृदये क्षतो विद्धः । अत एवामर्षणोऽसहनः । क्रुद्ध इ- त्यर्थः । गोत्रभिदिन्द्रोऽपि । 'संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः' इति विश्वः। नवाम्बुदानामनीकस्य वृन्दस्य मुहूर्त क्षणमानं लाञ्छने चिट्ठभूते धनुषि । दिव्ये धनु- पीत्यर्थः । अमोघमवन्ध्यं सायकं वाण समधत्त संहितवान् ॥ . दिलीपसूनोः स बृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः । पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् ॥ ५४ ॥ भीमानां भयंकराणामसुराणां शोणिते रुधिर उचितः परिचितः स इन्द्रमुक्त आशु- गः सायको दिलीपसूनो रघोवृहद्विशालं भुजान्तरं वक्षः प्रविश्य । अनाखादितपूर्व पू- वमनाखादितम् । सुप्सुपेति समासः । मनुष्यशोणितं कुतूहलेनेव पपौ ॥ हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ । भुजे शचीपत्रविशेषकाङ्किते स्वनामचिहूं निचखान सायकम् ॥५५॥ कुमारस्य स्कन्दस्य विक्रम इव विक्रमो यस्य स तथोक्तः । 'सप्तम्युपमानपूर्वस्य--' इत्यादिना समासः । कुमारोऽपि रघुरपि सुरद्विपस्यैरावतस्यास्फालनेन । कर्कशा लयो यस्य स तस्मिन् । शच्याः पत्तविशेषकैरविते शचीपत्त्रविशेपकाङ्किते हरेरिन्द्रस्य भुजे खनामचिहं खनामाङ्कितं सायकं निचखानं निखातवान् । निष्कण्टकराज्यमाप्तस्या- यं महानभिभव इति भावः ।। जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् । चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव ॥५६॥ अन्येन मयूरपत्रिणा मयूरपत्त्रवता शरेण शकस्येन्द्रस्य महाशनिध्वजं महान्तमशनि- रूपं ध्वज जहार चिच्छेद च । स शक्रः । मुरश्रियः प्रसह्य बलात्कृत्य केशानां व्यप- रोपणादवतारणाच्छेदनादिव । तस्मै रघवे भृशमत्यर्थ चुकोप । तं हन्तुमियेषेत्यर्थः । क्रुधगृह-' इत्यादिना संप्रदानाच्चतुर्थी ॥ तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः । बभूव युद्धं तुमुलं जयैपिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्रिभिः ॥ ५७ ॥ जयैपिणोरन्योन्यजयाकाहिणोस्तयोरिन्दरकोः । गरुत्मन्तः पक्षवन्तः। 'गरुत्पक्षच्छ- दाः पन्नम्' इत्यमरः । आशीविपाः । आशिपि दंष्ट्रायां विषं येषां त आशीविषाः सर्पाः। - अगु । 4 ·1 . - .. (५६) रघुवंशे पृषोदरादित्वात्साधुः । 'स्त्री खाशीहिताशंसाहिदंष्ट्रयोः' इत्यमरः । त इव भीमदर्शनाः। सपक्षाः सर्पा इव द्रष्टृणां भयावहा इत्यर्थः । तैरधोमुखैरुवमुखैश्च । धन्विनोरुपयधो- देशावस्थितलादिति भावः । पतिभिर्नाणैरुपान्तस्थितास्तटस्थाः सिद्धा देवा इन्द्रस्य सैनिकाच रघोर्यस्मिस्तत्तथोक्तं तुमुलं संकुलं युद्धं बभूव ॥ अतिप्रवन्धप्रहितात्रवृष्टिभिस्तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः । शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतच्युतं वद्विमिवाद्भिरम्वुदः॥५८॥ वासवोऽतिप्रवन्धेनातिसातयेन प्रहिताभिः प्रयुक्ताभिरत्रवृष्टिभिर्दुष्प्रसहस्य दुःखेन प्रसयत इति दुष्प्रसहं तस्य । दुःखेनाप्यसह्यस्यैत्यर्थः । तेजसः प्रतापस्याभयं तं रघुम् । अम्बुदोऽद्भिः खतच्युतं निर्गतं वह्निमिव । निर्वापयितुं न शशाक । रघोरपि लोकपा- लात्मकस्येन्द्रांशसंभवत्वादिति भावः ॥ ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्कित प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् । रघुः शशाङ्कार्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाद्विडौजसः॥५९ ॥ ततो रघुर्हरिचन्दनाङ्किते प्रकोष्ठे मणिबन्धे प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनी प्रमथ्यमा- नार्णव इव धीरं गम्भीरं नदतीति तां तथोक्ताम् । वेवेष्टि व्यामोतीति विट् व्यापकमो- जो यस्य स तस्य विडोजस इन्द्रस्य । पृषोदरादित्वात्साधुः । शरासनज्यां धनुौीम् शशाङ्कस्याः खण्ड इव मुखं फलं यस्य तेन पत्रिणालुनादच्छिनत् ।। स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्लरः प्रणाशनाय प्रवलस्य विद्विषः । महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्रमाददे ॥ ६० ॥ विवृद्धमत्सरः प्रवृद्धवैरः स इन्द्रश्चापमुत्सृज्य प्रबलस्य विद्विषः शत्रोः प्रणाशनाय वधाय । महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः । मूलविभुजादिलात्कप्रत्ययः । तेषां पक्षव्य. परोपणे पक्षच्छेद उचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमत्रं वज्रायुधमाददे जग्राह ॥ रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेपमात्रादवधूय तव्यथां सहोत्थितः सनिकहनिःस्वनैः ॥६१॥ रघुस्तेन वज्रेण भृशमत्यर्थ वक्षसि ताडितो हतः सन् । सैनिकानामश्रुभिः सह भूमी पपात । तस्मिन्पतिते ते रुरुदुरित्यर्थः । निमेषमात्रात्तह्मयां दुःखमवधूय तिरस्कृत सैनिकानां हर्षेण ये निःखनाः श्वेडात्तैः सहोस्थितश्च । तन्मिनुत्थिते हात्सिहनादांश्च- कुरित्यर्थः ॥ तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुषः । तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैनिधीयते ॥ ६२ ॥ तथापि वनपातेऽपि शस्त्राणामायुधानां व्यवहारेण व्यापारेण निष्ठुरे करे विपक्षमागे शानवे चिरं तस्थुपः स्थितवतोऽस्य रघोार्यातिशयेन । वृनं हतवानिनि नहा।' ह्मभ्रूणत्रेषु क्रिय' । नुतोष । स्वयं वीर एव वीरं जानात्तीति भावः । कथं शानोः संनो. 4 -- 4 . .

·.
।
तृतीयः सर्गः ।
(५७)
।
पोऽत आह-गुणैः सर्वत्र शत्रुमित्रोदासीनेषु पदमङ्घ्रिा धीयते । गुणैः सर्वत्र संक्र-
म्यत इत्यर्थः । गुणाः शत्रूनप्यावर्जयन्तीति भावः ॥
असङ्गमद्रिष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम् ।
अवेहि मां प्रीतमृते तुरंगमात्किमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥६३॥
सारवत्तयाद्रिष्वप्यसङ्गमप्रतिबन्धं म आयुधं वज्रं त्वदन्येन न विसोढम् । अतो मां
प्रीतं संतुष्टमवेहि । तुरंगमाहते तुरंग वर्जयित्वा । 'अन्यारादितरते-' इति पञ्चमी ।
किमिच्छिसीति स्फुटं वासव आह । तुरंगमादन्यददेयं नास्तीति भावः ॥
ततो निषङ्गादसमग्रमुद्धृतं सुवर्णपुड्सद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम् ।
नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरन्निषु प्रियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥ ६४॥ .
ततो निषङ्गात्तूणीरादसमग्रं यथा तथोद्धृतं सुवर्णपुलद्युतिभी रञ्जिता अगुलयो येन
तमिषु प्रतिसंहरनिवर्तयन् । नाप्रहरन्त प्रहरेदिति निषेधादिति भावः । प्रियं वदतीति
प्रियवदः । 'प्रियवशे वदः खच्' इति खच्प्रत्ययः । 'अरुषि-' इत्यादिना मुमागमः ।
नरेन्द्रसून रधुः सुरेश्वरं प्रत्यवदत् । न तु प्राहरदिति भावः ॥
अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो ततः समाप्ते विधिनैव कर्मणि ।
अजस्रदीक्षाप्रयतः स मद्गुरुः क्रतोरशेपेण फलेन युज्यताम् ॥६५॥
हे प्रभो इन्द्र, अश्वममोच्यं मन्यसे यदि ततस्तीजस्रदीक्षायां प्रयतः स मद्गुरुर्मम
पिता विधिनैव कर्मणि समाप्ते सति क्रतोर्यत्फलं तेन फलेनाशेषेण कृत्स्नेन युज्यतां यु-
तोऽस्तु । अश्वमेधफललाभे किमश्वेनेति भावः ॥
यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः ।
तवैव संदेशहराद्विशांपतिः शृणोति लोकेश तथा विधीयताम् ॥६६॥
सदोगतः सदोगृहं गतस्त्रिलोचनस्येश्वरस्यैकांशतयाष्टानामन्यतममूर्तित्वात् । दुरास-
दोऽस्मादृशैर्दुष्प्राप्यो विशांपतिर्यथेमं वृत्तान्तं तव संदेशहराद्वार्ताहरादेव शृणोति च ।
हे लोकेशेन्द्र, तथा विधीयताम् ॥
तथेति कामं प्रतिशुधुवान्रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ ।
नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत ॥ ६७ ॥
मातलिसारथिरिन्द्रो रघोः संवन्धिनं कामं मनोरथ तथेति तथास्त्विति प्रतिशुश्रुवान् ।
'भाषायां सदवसभुवः' इति क्वमुप्रत्ययः । यथागतं ययो । सुदक्षिणासून रघुरपि नाति-
प्रमना विजयलाभेऽप्यश्वनाशानातीव तुष्टः सन् । नत्रर्थस्य नशब्दस्य सुप्मुपेति स-
मासः । नृपस्य सदो गृह प्रति न्यवर्तत ॥
तमभ्यनन्दप्रथमं प्रबोधितः-प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः।
परामृषन्हर्षजडेन पाणिना तदीयमङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम् ॥ ६८ ॥

·(५८) रघुवंशे हरेरिन्द्रस्य शासनहारिणा पुरुषेण प्रथमं बोधितो ज्ञापितः । वृत्तान्तमिति शेषः।प्र. जेश्वरो दिलीपो हर्षजडेन हर्षशिशिरेण पाणिना कुलिशत्रणाङ्कितम् । तस्य रघोरिदं त. दीयम् । अङ्गं शरीरं परामृशंस्तं रघुमभ्यनन्दत् ॥ इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव ॥ १९ ॥ महनीयशासनः पूजनीयाज्ञः क्षितीश इत्यनेन प्रकारेण । 'इति हेतुप्रकरणप्रकर्षा- दिसमाप्तिषु' इत्यमरः । महाक्रतूनामश्वमेधानां नवभिरधिका नवतिमेकोनशतमायुपः क्षये सति दिवं स्वर्ग समारुरुक्षुरारोटुमिच्छु: सोपानानां परम्परां पतिमिव ततान ।। अथ स विपयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥ ७० ॥ अथ विषयेभ्यो व्यावृत्तात्मा निवृत्तचित्तः स दिलीपो यथाविधि यथाशानं यूने सू- नवे नृपतिककुदं राजचिह्नम् । 'कंकुद्वत्ककुदं श्रेष्ठे वृपाराजलक्ष्मणि' इति विश्वः। सिता- तपवारणं श्वेतच्छत्रं दत्त्वा तया देव्या सुदक्षिणया सह मुनिवनतरोइछायां शिश्रिये धि- तवान् । वानप्रस्थाश्रमं स्वीकृतवानित्यर्थः । तथाहि । गलितवयसां वृद्धानामिक्ष्वाकूणा- मिक्ष्वाकोर्गोत्रापत्यानाम् । तद्राजसंज्ञकत्वादणो लुक् । इदं वनगमनं कुलव्रतम् । देव्या सहेलनेन सपत्नीकवानप्रस्थाश्रमपक्ष उक्तः । तथा च याज्ञवल्क्यः-'मुतविन्यस्लप- नीकस्तया वानुगतो वनम् । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी सामिः सोपासनो ब्रजेत् ॥' इति । हरिणीवृत्तमेतत् । तदुक्तम्-'रसयुगहयेन्सी म्रौ स्लो गो यदा हरिणी तदा' इति ।। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजोविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्ये रघुराज्याभिषेको नाम तृतीयः सर्गः । , चतुर्थः सर्गः। शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे । सर्वदा सर्वदास्माकं सन्निधि संनिधि नियात् ।। स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं बभौ। दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः ॥ १॥ स रघुगुरुणा पित्रा दत्तं राज्यं राज्ञः कर्म प्रजापरिपालनात्मकम् । पुरोहितादिन्वायर । प्रतिपद्य प्राप्य । दिनान्ते सायंकाले सवित्रा सूर्येण निहितं तंजः प्रतिषश हुशागनी- ·. चतुर्थः सर्गः । (५९) 1 . - t - . ऽग्निरिव । अधिकं बभौ । 'सौरं तेजः सायमन संक्रमते । आदित्यो वा अस्तं यनमि- मनुप्रविशति । अग्नि वा आदित्यः साय प्रविशति' इत्यादिश्रुतिः प्रमाणम् ॥. दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् । पूर्व प्रधूमितो राज्ञां हृदयेऽग्निरिवोत्थितः ॥ २ ॥ दिलीपानन्तरं राज्ये प्रतिष्ठितमवस्थितं तं रघु निशम्याकर्ण्य पूर्व दिलीपकाले राज्ञा हृदये प्रकर्षण धूमोऽस्य संजातः प्रधूमितोऽग्निः संतापाग्निरुस्थित इव प्रज्वलित इव । पूर्वेभ्योऽधिकसंतापोऽभूदित्यर्थः । राज्यकर्तृकस्यापि निशमनस्यामावुपचारांन्न समा- नकर्तृकत्व विरोधः ॥ पुरुहूतध्वजस्येव तस्योन्नयनपतयः । नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः ॥ ३ ॥ पुरुहूतध्वज इन्द्रध्वजः । स किल राजभिर्वृष्टयर्थ पूज्यत इत्युक्तं भविष्योत्तरे- ‘एवं यः कुरुते यात्रामिन्द्रकेतोयुधिष्ठिर । पर्जन्यः कामवर्षी स्यात्तस्य राज्ये न संशयः॥' इति । 'चतुरस्र ध्वजाकारं राजद्वारे प्रतिष्ठितम् । आहुः शक्रध्वजं नाम पौरलोकसुखा- वहम् ॥' पुरुहूतध्वजस्येव तस्य रघोनवमभ्युत्थानमभ्युनतिमभ्युदयं च पश्यन्तीति नवाभ्युत्थानदर्शिन्यः । उदूर्व-प्रस्थिता उल्लसिताश्च नयनपतयो यासां ताः सप्रजाः ससंतानाः प्रजाजनाः । 'प्रजा स्यात्संततौ जने' इत्युभयत्राप्यमरः । ननन्दुः ॥ सममेव समाकान्तं द्वयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥ ४ ॥ द्विरद इव द्विरदैश्च गच्छतीति द्विरदगामिना । 'कर्तर्युपमाने' इति ‘सुप्यजाती-' इति च णिनिः । तेन रघुणा समं युगपदेव द्वयं समाकान्तमधिष्ठितम् । कि तवयम् । पितु- रागतं पित्र्यम् । 'पितुर्यत्' इति यत्प्रत्ययः । सिंहासनम् । अखिलमरीणां मण्डल राष्ट्र च ॥ अथ सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मीसंनिधानमाह- छायामण्डललक्ष्येण तमश्या किल स्वयम् । पझा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥ ५ ॥ अत्र रघोस्तेजोविशेषेण स्वयं संनिहितया लक्ष्म्या छत्रधारणं कृतमित्युत्प्रेक्षते । पद्मा लक्ष्मीः । 'लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीहरिप्रिया' इत्यमरः । सा खयम- या किल । किलेति संभावनायाम् । सती छायामण्डललक्ष्येण कान्तिपुञ्जानुमेयेन । न तु स्वरूपतो दृश्येन । छायामण्डलमित्यनेनानातपज्ञानं लक्ष्यते । 'छाया सूर्यप्रिया का- न्तिः प्रतिविम्बमनातपः' इत्युभयत्राप्यमरः । पद्मातपत्रेण पद्ममेवातपत्रं तेन कारण- भूतेन साम्राज्यदीक्षितं साम्राज्ये साम्राज्यकर्मणि मण्डलाधिपत्ये दीक्षितमभिषिक्त त भेजे। अन्यथा कथमेतादृशी कान्तिसंपत्तिरिति भावः ॥

·. रघुवंशे । . - 1- संप्रति सरखतीसांनिध्यमाह- परिकल्पितसांनिध्या काले काले च वन्दिषु। स्तुत्यं स्तुतिमिराभिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ६ ॥ सरस्वती च काले काले सर्वेष्वपि योग्यकालेषु । 'नित्यत्रीप्सयोः' इति वीप्सायां द्वि वचनम् । वन्दिषु परिकल्पितसांनिध्या कृतसंनिधाना सती तुलं खोत्राह रघुम् अाभिरर्थादनपेताभिः । 'धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते' इति यत्प्रत्ययः । स्तुतिभिः स्तो त्रैरुपतस्थे । देवतावुझ्या पूजितवतीत्यर्थः । देवतात्वं च 'ना विष्णुः पृथिवीपतिः' इति वा लोकपालात्मकलाद्वैत्यनुसंधेयम् । एवं च सति 'उद्देवपूजासंगतिकरणमित्रकरण- पथिषु' इति वक्तव्यादात्मनेपदं सिद्ध्यति । मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्वसुंधरा ॥ ७ ॥ वसुंधरा मनुप्रभृतिभिर्मन्वादिभिर्मान्यैः पूज्यै राजभिर्भुक्ता यद्यपि । भुक्तवेत्यर्थः । यद्यपीत्सवधारणे । 'अप्यर्थे यदिवाथै स्यात्' इति केशवः । तथापि तस्मिन्राशि । अ. न्यः पूर्वो यस्याः सान्यपूर्वा । अन्यपूर्वा न भवतीयनन्यपूर्वा । अनन्योपभुक्तवासीत् । तत्प्रथमपतिकेवानुरक्तवतीयर्थः ।। अत कारणमाह- स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ ८ ॥ हि यस्मात्कारणात्स रघुर्युक्तदण्डतया यथापरापदण्डतथा सर्वस्य लोकस्य मन आ- ददे जहार । क इव । अतिशीतोऽत्युष्णो वा न भवतीति नातिशीतोष्णः । नमर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । दक्षिणो दक्षिणदिग्भवो नभखान्वायुरिव । मलयानिल इवत्यर्थः । युक्तदण्डतयेत्यत्र कामन्दक:-'उद्वजयति तीक्ष्णन मृदुना परिभूयते । द. ण्डने नृपतिस्तस्मायुक्तदण्ड: प्रशस्यते ॥' इति ।। मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥ ९ ॥ तेन रघुणाप्रजा गुरौ दिलीपविषये । सहकारोऽतिसौरभश्रतः । आत्र शृतो रमालोऽसी सहकारोऽतिसौरभ.' इत्यमरः । तस्य फलेन पुप्पोदमे पुष्पोदय इव ननोऽपि गुणा- धिकतया हेतुना मन्दोत्कण्टा अल्पौत्सुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्नोत्तरो मिपत्रः पूर्व विला- रयतीति भावः ॥ नयविद्भिनवे राशि सदलञ्चोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत्यक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः ॥ १०॥ नवविद्भिनीतिशास्त्रज्ञेनवे तसिनराशि विषय। तमधिकृत्येत्यर्थः । सद्धर्मयुद्धादिकमग- . In ·चतुर्थः सर्गः। (६१) कूटयुद्धादिकं चोपदर्शितम् । तस्मिन्राज्ञि पूर्वः पक्ष एवाभवत् । संक्रान्त इत्यर्थः । उत्तरः पक्षो नाभवत् । न संक्रान्त इत्यर्थः । तत्र सदसतोर्मध्ये सदेवाभिमतं नासत् । तदुद्भावनं तु ज्ञानार्थमेवेत्यर्थः । पक्षः साधनयोग्यार्थः । 'पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहाव- बलभित्तिषु' इति केशवः ।।. पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्ष पुपुषुर्गुणाः । नवे तस्मिन्महीपाले सर्व नवमिवाभवत् ॥ ११ ॥ पृथिव्यादीनां पश्चानां भूतानामपि गुणा गन्धादय उत्कर्षमतिशयं पुपुषुः । अत्रो- प्रेक्षते-तस्मिन्रघौ नाम नवे महीपाले सति सर्व वस्तुजातं नवमिवाभवत् । तदेव भूतजातमिदानीमपूर्वगुणयोगादपूर्वमिवाभवदिति भावः ॥ यथा प्रह्लादनाचन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥ यथा चन्दयतीत्याहादयतीति चन्द्र इन्दुः । चदिधातोरौणादिको रप्रत्ययः । प्रहा- दनादाह्रादकरणादन्वर्थोऽनुगतार्थनामकोऽभूत् । यथा च तपतीति तपनः सूर्यः । न- न्यादित्वाल्ल्युट्प्रत्ययः । प्रतापात्संतापजननादन्वर्थः । तथैव स राजा प्रकृतिरञ्जना- दन्वर्थः सार्थकराजशब्दोऽभूत् । यद्यपि राजशब्दो राजतेदर्दीप्त्यर्थात्कनिन्प्रत्ययान्तो न तु र स्तथापि धातूनामनेकार्थत्वाद्रञ्जनाद्राजेत्युक्तं कविना ।। कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तस्य लोचने चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना ॥ १३ ॥ विशाले तस्य रघोर्लोचने कामं कर्णान्तयोविश्रान्ते कर्णप्रान्तगते । चक्षुष्मत्ता तु । चक्षुःफलं त्वित्यर्थः । सूक्ष्मान्कार्यार्थान्कर्तव्यार्थान्दर्शयति प्रकाशयतीति सूक्ष्मकार्यार्थ- दर्शिना शास्त्रेणैव । शास्त्र दृष्टिविवेकिनामिति भावः ॥ लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता । पार्थिवश्रीर्द्वितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा ॥ १४ ॥ अध लब्धस्य राजस्य प्रशमनेन परिपन्थिनामनुरञ्जनप्रतीकाराभ्यां स्थिरीकरणेन स्वस्थ समाहितचित्तमेनं रघु पङ्कजलक्षणा पद्मचिहा श्रियोऽपि विशेषणमेतत् । शरत् । द्वितीया पार्थिवधी राजलक्ष्मीरिव । समुपस्थिता प्राप्ता । 'रक्षा पौरजनस्य देशनगर- ग्रामेषु गुप्तिस्तथा योधानामपि संग्रहोऽपि तुलया मानव्यवस्थापनम् । साम्यं लिगिषु दानवृत्तिकरणं त्यागः समानेऽर्चन कार्याप्येव महीभुजां प्रशमनान्येतानि राज्ये नवे' । निर्वृष्टलघुभिर्मेधैर्मुक्तवर्मा सुदुःसहः । प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद्ध्यानशे दिशः ॥ १५ ॥ निःशेष वृष्टा निष्टाः । कतरि क्तः । अत एव लघवः । तैर्मेघेर्मुक्तवर्मा वक्त- । ६ ·. , - - (६२) रघुवंशे मार्ग: । अत एव सुदुःसहः । तस्य रघो नोच प्रतापः पौरुषमातपश्च । 'प्रतायो पौ. रुषातपो' इति यादवः । युगपद्दिशो च्यानशे च्याप ॥ वार्षिक संजहारेन्द्रो धनुजैत्रं रघुर्दधौ । प्रजार्थसाधने तो हि पर्यायोद्यतकामुकौ ॥ १६ ॥ इन्द्रः । वर्षासु भवं वार्षिकम् । वर्षानिमित्तमित्यर्थः । 'वर्षाभ्यष्टक् इति ठक्प्रल. यः । धनुः संजहार । रघुज॑त्रं जयशीलम् । जेतृशब्दात्तृन्नन्तात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च' इति खार्थेऽण्प्रत्ययः । धनुदधौ । हि यस्मात्ताविन्द्ररधू प्रजानामर्थस्य प्रयोजनस वृष्टिवि. जयलक्षणस्य साधनविषये पर्यायेणोचते कार्मुके याभ्यां तो पर्यायोद्यतकार्मुको । 'प- र्यायोद्यमविश्रमौ' इति पाठान्तरे पर्यायेणोद्यमो विश्रमश्च ययोस्ती पर्यायोद्यमविश्रमी । द्वयोः पर्यायकरणादक्लेश इति भावः ।। पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्काशचामरः । ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम् ॥ १७ ॥ पुण्डरीकं सिताम्भोजमेवातपत्रं यस्य स तथोक्तः । विकसन्ति काशानि काशाख्य- तृणकुसुमान्येव चामराणि यस्य स तथोक्तः । ऋतुः शरतुः पुण्डरीकनिभातपत्रं का- शनिभचामरं तं रघु विडम्बयामासानुचकार । तस्य रघोः श्रियं पुनः शोभां तु न प्राप । 'शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते' इति शाश्वतः ।। प्रसादसुमुखे तस्मिंश्चन्द्रे च विशदप्रमे । तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः ॥ १८ ॥ प्रसादेन सुमुखे तस्मिन्रघौ विशदप्रभे निर्मलकान्तौ चन्द्रे च द्वयोर्विषये नदा च- क्षुष्मतां प्रीतिरनुरागः समरसा समखादा । तुल्ययोगेति यावत् । 'रसो गन्धे रगः खाः' इति विश्वः। आसीत् ।। हंसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु । विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसामिव ॥ १९ ॥ हंसानां श्रेणीषु पतियु । तारासु नक्षनेषु । कुमुदानि येा सन्तीति गुन्नि । 'कुमुद्वान्कुमुदप्रायः' इत्यमरः । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो अतुप्' । तेषु । कुमुदप्राष्यि- त्यर्थः । वारिपु.च तदीयानां रयुसंवन्धिनां यशसां विभूतयः संपदः पर्यता इव प्र. सारिताः किम् । इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथमेषां धवलिमेति भावः ।। इक्षुच्छायनिपादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्धातं शालिगोप्यो जगुयशः ॥ २० ॥ इक्षुणां छायेक्षुच्छायम् । 'छाया गहुले' शति नपुंसकत्यम् । नत्र निया. च्छाचनियादिन्यः ! 'इक्षुच्छायानियादिन्यः' इति स्त्रीलिङ्गगाट क्षोसायी विग्रहः ।

·चतुर्थः सर्गः। (६३) । , अन्यथा बहुत्वे नपुंसकत्वप्रसङ्गात् । शालीन्गोपायन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सस्यपा- लिकाः स्त्रियः । 'कर्मण्यण' । 'टिड्डाणञ्-' इत्यादिना डीप् । गोलू रक्षकस्य तस्य रघोः । गुणेभ्य उदयो यस्य तद्गुणोदयं गुणोत्पन्नमाकुमारं कुमारादारभ्य कथोद्धातः कथारम्भो यस्य तत् । कुमारैरपि स्तूयमानमित्यर्थः । यशो जगुर्गायन्ति स्म । अथवा कुमारस्य सतो रघोर्याः कथा इन्द्रविजयादयस्तत आरभ्याकुमारकथम् । तत्राप्यभि- विधावव्ययीभावः । आकुमारकथमुद्धातो यस्मिन्कर्मणि । गानक्रियाविशेषणमेतत् । 'स्यादन्यादानमुद्धात आरम्भः' इत्यमरः । 'आकुमारकथोद्भूतम्' इति पाठे कुमारस्य सतस्तस्य कथाभिश्चरितैरुतं यद्यशस्तद्यश आरभ्य यशो जगुरिति व्याख्येयम् ॥ प्रससादादयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः। रघोरभिभवाशति चुक्षुभे द्विपतां मनः ॥ २१ ॥ महौजसः कुम्भयोनेरगस्त्यस्य ।। 'अगस्त्यः कुम्भसंभवः' इत्यमरः । उदयादम्भः प्रससाद प्रसन्नं बभूव । महौजसो रघोरुदयादभिभवाशति द्विषतां मनश्चक्षुभे कालुष्यं प्राप । 'अगस्त्योदये जलानि प्रसीदन्ति' इत्यागमः ॥ मदोदनाः ककुमन्तः सरितां कूलमुगुजाः । लीलाखेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम् ॥ २२ ॥ मदोदना मदोद्धताः । ककुदेषामस्तीति ककुमन्तः । महाककुद इत्यर्थः । यवादि- स्वान्मकारस्य वत्वाभावः । सरितां कूलान्युट्ठजन्तीति कूलमुद्रुजाः। 'उदि कूले रु. जिवहोः' इति खश्प्रत्ययः । 'अरुद्विष--' इत्यादिना मुमागमः । महान्त उक्षाणो म- होक्षाः। 'अचतुर-' इत्यादिना निपातनादकारान्तः । लीलाखेलं विलाससुभगं तस्य रघोरुत्साहवतो वपुष्मतः परभञ्जकस्य विक्रम शौर्यमनुप्रापुरनुचक्रुः ॥ प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः । असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुनुवुः ॥ २३ ॥ मदस्येव गन्धो येषां तैर्मदगन्धिभिः। 'उपमानाच' इतीकारः समासान्तः । सप्तप- र्णानां वृक्षविशेषाणाम् । 'सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः' इत्यमरः । प्रसवैः पुष्पैराहतास्तस्य रघो गा गजाः । 'गजेऽपि नागमातगौ' इत्यमरः । असूययेवाहतिनि- मित्तया स्पर्धयेव सप्तधैव प्रसुनुवुर्मदं ववृषुः । प्रतिगजगन्धाभिमानादिति भावः । 'करा- कटाभ्यां मेढाच नेत्राभ्यां च मदतुतिः' इति पालकाप्ये । करानासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः।। सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् ॥ २४ ॥ सरितो गाधाः सुप्रतराः कुर्वती । पथो मार्गाश्चाश्यानकर्दमाशुष्कपडान्कुर्वती । 'संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः' इति इयतेनिष्टातस्य नत्वम् । शरच्छरस्तुस्त रघु शक्ते.

·(६४) ₹ M - रघुवंशे रुत्साहशक्तेः प्रथमं प्राग्यात्रायै दण्ड्यात्रायै चोदयामास प्रेरयामास । प्रभावमन्त्रश- क्तिसंपन्नस्य शरत्खयमुत्साहमुत्पादयामासेत्यर्थः ॥ तस्सै सम्यग्घुतो वह्निर्वाजिनीराजनाविधौ । प्रदक्षिणार्चिाजेन हस्तेनेव जयं ददौ ॥ २५ ॥ वाजिनामश्वानां नीराजनाविधौ नीराजनांख्ये शान्तिकर्मणि सम्यग्विधिवद्भुतो हो- मसमिद्धो वह्निः । प्रगता दक्षिणं प्रदक्षिणम् । तिष्ठद्गुप्रभृतित्वादव्ययीभावः । प्रदक्षिण यार्चिाला तस्या व्याजेन हस्तेनेव तस्मै जयं ददौ । उक्तमाहवयात्रायाम्-'इद्धः प्रदक्षिणगतो हुतभुड्नृपस्य धात्री समुद्ररशनां वशगां करोति' इति । वाजिग्रणं ग. जादीनामप्युपलक्षण तेपामपि नीराजनाविधानात् ॥ स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपाणिरयान्वितः । षधिं वलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया ॥ २६ ॥ गुप्तौ मूलं खनिवासस्थानं प्रत्यन्तःप्रान्तदुर्गे च येन स गुप्तमूलप्रत्यन्तः। शुद्धपाणिरु- दृतंपृष्टशत्रुः सेनया रक्षितपृष्टदेशो वा।अयान्वितः शुभदेवान्वितः। 'अयः शुभावहो वि- धिः' इत्यमरः । स रघुः षड्डिधं मौलभृत्यादिरूपं बलं सैन्यम् । 'मौलंभृत्यः सुहृच्छ्रेणी द्विष- दाटविकं वलम्' इति कोशः । आदाय दिशां जिगीपया जेतुमिच्छया प्रतस्थे चचाल । अत्राकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोपितः । पृषतैर्मन्दरोद्भूतैः क्षीरोमय इवाच्युतम् ॥ २७ ॥ वयोवृद्धाः पौरयोपितस्तं रघु प्रयान्तं लाजैराचारलाजैः । मन्दरोद्धतैः पृपतवि. न्दुभिः क्षीरोमयः क्षीरसमुद्रोर्मयोऽच्युतं विष्णुमिव । अवाकिरन्पर्वक्षिपन् । स ययौ प्रथमं प्राची तुल्यः प्राचीनवहिपा । अहिताननिलोद्धृतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥ २८ ॥ प्राचीनबर्हिर्नाम कश्चिन्महाराज इति केचित् । प्राचीनवहिरिन्द्रः । 'पर्जन्यो मघवा वृषा हरिहयः प्राचीनवर्हिस्तथा' इतीन्द्रपर्यायेषु हलायुधाभिधानान् । तेन तुल्यः स रघुः । अनिलेनानुकूलवातेनोतः केतुभिर्जरहितान्रिस्तर्जयन्निव मद्यनिय । त. जिभोरनुदात्तेत्त्वेऽपि चक्षिको डित्करणेनानुदात्तत्यनिमित्तस्यात्मनेपदत्यानित्यन्यज्ञा. पनात्परस्मैपदमिति वामनः । प्रथमं प्राची दिशं या ॥ रजोभिः स्यन्दनोद्भूतैर्गजैश्च धनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥ २९ ॥ किं कुर्वन् । स्यन्दनोतरजोनिधनसंनिभर्वर्णतः क्रियातः परिमाणता मेधतुलगी. थ यथाक्रमं व्योमाकाश भुवस्तलमिव भूतलं च व्योमेव कुर्वन् । यचाविति पूर्वण संबन्नः ।। । . -- ·चतुर्थः सर्गः। (६५) . प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुःस्कन्धेव सा चमूः ॥ ३० ॥ अग्रे प्रतापतेजोविशेषः । स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः । त- तः शब्दः सेनाकलकलः । तदनन्तरं परागो धूलिः । 'परागः पुष्परजसि धूलिनानीय- योरपि' इति विश्वः । पश्चाद्रथादि रथाश्वादिकं चतुरङ्गवलम् । 'स्थानीकम्' इति पाठ इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । इतीत्थं चतुःस्कन्धेव चतुयूँहेव । 'स्कन्धः प्रकाण्डे कायांशे विज्ञानादिषु पञ्चसु । नृपे समूहे व्यूहे च' इति हैमः । सा चमूर्ययौ । मरुपृष्ठान्युदम्झांसि नाव्याः सुग्रतरा नदीः । विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाञ्चकार सः ॥ ३१ ॥ स रघुः शक्तिमत्त्वात्समर्थत्वान्मरुपृष्ठानि निर्जलस्थानानि । 'समानौ मरुधन्वानौ' इत्यमरः । उदम्भांस्युद्भूतजलानि चकार । नाव्या नौभिस्तार्या नदीः । 'नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतायें' इत्यमरः । 'नौवयोधर्मविषमूल-' इत्यादिना यत्प्रत्ययः । सुप्रतराः सुखेन ता- श्चिकार । विपिनान्यरण्यानि । 'अटव्यरण्य विपिनम्' इत्यमरः । प्रकाशानि निवृक्षाणि चकार । शक्तयुत्कर्षात्तस्यागम्यं किमपि नासीदिति भावः ॥ स सेनां महती कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥ ३२ ॥ महती सेनां पूर्वसागरगामिनी कर्षन्स रघुः । हरस्य जटाभ्यो भ्रष्टां गङ्गां कर्षन् । सापि पूर्वसागरगामिनी । भगीरथ इव । वभौ । भगीरथो नाम कश्चित्कपिलदग्धानां सागराणां नप्ता तत्पावनाय हरकिरीटाद्गगांप्रवर्तयिता राजा। यत्संवन्धाद्गगाचभागीरथीतिगीयते॥ त्याजितैः फलमुत्खातैर्भग्नैश्च बहुधा नृपैः । तस्यासीदुल्बणो मार्गः पादपैरिव दन्तिनः ॥ ३३ ॥ 'फलं फले धने वीजे निष्पत्तौ भोगलाभयोः' इति केशवः । फलं लाभम् । वृक्षपक्षे प्रसव च । त्याजितैः । त्यजेय॑न्ताद्विकर्मकादप्रधाने कर्मणि क्तः । उत्खातैः स्वपदा- च्यावितैः । अन्यत्रोत्पाटितैः । वहुधा भग्नै रणे जितैः । अन्यत्र छिनैः । नृपैः । पाद- पैर्दन्तिनो गजस्येव । तस्य रघोर्मार्ग उल्वणः प्रकाश आसीत् । 'प्रकाशं प्रकटं स्पष्टमु- ल्बणं विशदं स्फुटम्' इति यादवः ॥ पौरस्त्यानेवमाकामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जयी । प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ॥ ३४ ॥ जयी जयनशीलः । जिक्षिविश्री-'इत्यादिनेनिप्रत्ययः । स रघुरेवम्। पुरो भवान्पो- रस्त्यान्प्राच्यान् । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' इति त्यक्प्रत्ययः। तांस्तान् । सर्वानित्यर्थः । वीप्सायां द्विरुक्तिः । जनपदान्देशानाकामंस्तालीवनैः श्याम महोदधेरुपकण्ठमन्तिकं प्राप।

·, . - (६६) रघुवंशे अनन्त्राणां ससुद्धर्तुस्तस्मात्सिन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः सुखैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ॥ ३५ ॥ अनन्नाणाम् । कर्मणि षष्ठी । समुद्धर्तुरुन्मूलयितुस्तस्माद्रघोः सकाशात् । भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । सिन्धुरयानदीवेगादिव सुखैः सुह्मदेशीयैः । सुह्मादयः शब्दा जनपदवचनाः क्षत्रियमाचक्षते । वैतसीं वेतसः संवन्धिनी वृत्तिम् । प्रणतिमि- त्यर्थः । आश्रित्य । आत्मा संरक्षितः । अत्र कौटिल्य:-'बलीयसाभियुक्तो दुर्बलः स- चैत्रानुप्रणतो वेतसधर्ममातिष्ठेत्' इति ॥ वङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोद्यतान् । निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्रोतोन्तरेषु सः ॥ ३६॥ नेता नायकः स रघुर्नीभिः साधनैरुद्यतान्संनद्धान्वज्ञानराज्ञस्तरसा बलेन । 'तरसी वलरहसी' इति यादवः । उत्खायोन्मूल्य गङ्गायाः स्रोतसां प्रवाहाणामन्तरेषु द्वीपेषु जयस्तम्भानिचखान । स्थापितवानित्यर्थः ॥ आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुत्वातप्रतिरोपिताः ॥ ३७ ॥ आपादपद्ममङ्घ्रिपद्मपर्यन्तं प्रणताः । अत एवोत्खाताः पूर्वमुद्धृता अपि प्रतिरोपिताः पश्चात्स्थापितास्ते वगाः। कलमा इव शालिविशेषा इव । 'शालयः कलमाद्याश्च पष्टिकाद्या- श्व पुंस्यमी' इत्यमरः । तेऽप्यापादपद्मं पादपद्ममूलपर्यन्तं प्रणताः। 'पादो बुने तुरीयांशशल- प्रत्यन्तपर्वताः' इति विश्वः । उत्खातप्रतिरोपिताश्च । रघु फलैर्धनः । अन्यत्र सस्यैः । सं. वर्धयामासुः । “फलं फले धने वीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः। सस्य इति केशवः ।। स ती| कपिशां सैन्यैर्वद्ध द्विरद्सेतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाशिमुखो ययौ ॥ ३८ ॥ स रघुर्वद्धा द्विरदा एव सेतवो यैस्तैः सैन्यैः कपिशां नाम नदी तीवा। 'करभाम्' इति केचित्पठन्ति । उत्कलै राजभिरादर्शितपथ: संदर्शितमार्गः सन् । कलिङ्गाभिमुखो गयी। स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ति तीक्ष्णं न्यवेशयत् । अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ ३९ ॥ स रघुर्महेन्द्रस्य कुलपर्वतविशेषस्य । 'महेद्रो मलयः सह्यः शक्तिमातृक्षपर्वतः । यिन्ध्य. श्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ इति विष्णुपुराणात् । मूभि तीक्ष्ण दुःसहं प्रतापम् । चन्ता सारथिर्गम्भीरवेदिनो द्विरदस्य गजविशेषस्य मूर्ति तीक्ष्णं निशितमखुशमिय । न्य- वेशयनिक्षिप्तवान् । 'लग्भेदाच्छोणितस्रावान्नांसस्य जयनादपि । आत्मानं योन जानाति स स्याद्गम्भीरवेदिता ॥ इति राजपुत्रीये । 'चिरकालेन यो वेत्ति शिक्षा परिनितामपि । गम्भीरवेदी विज्ञेयः स गजो गजवेदिभिः ॥ इति मृगचर्माये ॥ F ·- - प . चतुर्थः सर्गः । (६७) प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमौर्गजसाधनः । प्रक्षच्छेदोद्यतं शक्रं शिलावर्षीव पर्वतः ॥ ४० ॥ गजसाधनः सन्कालिङ्गः कलिङ्गानां राजा । 'धज्मगधकलिङ्ग-' इत्यादिनाण्प्रत्ययः। अस्त्रैरायुधै स्तं रघुम् । पक्षाणां भेद उद्यतमुद्युक्तं शक्रं शिलावर्षी पर्वत इव । प्रतिजग्राह प्रत्यभियुक्तवान् ॥ द्विषां विपा काकुत्स्थस्तत्र नाराचदुर्दिनम् । सन्मङ्गलस्नात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥ ४१ ॥ काकुत्स्थो रघुस्तत्र महेन्द्राद्रौ द्विषां नाराचदुर्दिनं नाराचानां वाणविशेषाणां दुर्दिनम्। लक्षणया वर्षमुच्यते। विषय सहिला सयथाशास्त्रं मगलनात इव विजयमङ्गलार्थमभिषिक्त इव । जयश्रिय प्रतिपेदे प्राप । 'यत्तु सर्वौषधिस्नानं तन्माङ्गल्यमुदीरितम्' इति यादवः॥ ताम्वूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूमयः । नारिकेलासवं योधाः शात्रवं च पपुर्यशः ॥ ४२ ॥ तत्र महेन्द्राद्रौ। युध्यन्त इति योधाः । पचाद्यच् । रचिताः कल्पिता आपानभूमयः पानयोग्यप्रदेशा यैस्ते तथोक्ताः सन्तोनारिकेलासवं नारिकेलमा ताम्बूलीनां नागवल्लीनां दलैः पपु: । तत्र विजहुरित्यर्थः । शात्रवं यशश्च पपुः । जहुरित्यर्थः । गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥ ४३ ।। धर्मविजयी धर्मार्थ विजयशील: स नृपो रघुः । गृहीतश्चासौ प्रतिमुक्तश्च गृहीतप्रति- मुक्तः । तस्य महेन्द्रनाथस्य कालिङ्गस्य श्रियं जहार । धर्मार्थमिति भावः । मेदिनीं तु न जहार । शरणागतवात्सल्यादिति भावः ।। ततो चेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना। अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ ॥ ४४ ॥ ततः प्राची विजयानन्तरं फलवत्पूगमालिना फलितक्रमुकश्रेणीमता । ब्रीह्यादिलादि- निप्रत्ययः। वेलायाः समुद्रकूलस्य तटेनोपान्तेनैवागस्त्येनाचरितामाशां दक्षिणां दिशमना- शास्यजयः । अयत्नसिद्धत्वादर्थप्रार्थनीयजयः सन् । ययौ । 'अगस्त्यो दक्षिणामाशामा- श्रित्य नभसि स्थितः । वरुणस्यात्मजो योगी विन्ध्यवातापिमर्दनः ॥ इति ब्रह्मपुराणे ।। स सैन्यपरिभोगेण गजदानसुगन्धिना । कावेरी सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् ॥ ४५ ॥ स रघुः । गजानां दानेन मदेन सुगन्धिना सुरभिगन्धिना । 'गन्धस्य- इत्यादिनेका- रादेशः समासान्तः । यद्यपि गन्धरत्वे तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यमिति नैसर्गिकगन्धविवक्षा- ·- (६८) रघुवंशे यामेवेकारादेशः, तथापि निरङ्कुशाः कवयः । तथा माघकाव्ये-'वरयुक्छदगुच्छमुग- न्धयः सततमास्ततगानगिरोऽलिभिः' (६।५०)। नैषधे चं-'अपां हि तृप्ताय न वारिधारा खादुः सुगन्धिः खदते तुषारा' (३।९३) इति । न कर्मधारयान्मत्वर्थीय इति निषेधा- दिनिप्रत्ययपक्षोऽपि जघन्य एव ।सेनायां समवेताः सैन्याः। 'सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाच ते' इत्यमरः । 'सेनायां वा' इति ण्यप्रत्ययः । तेषां परिभोगेन कावेरी नाम सरितं सरितां पत्युः समुद्रस्य. शङ्कनीयां न विश्वसनीयामिवाकरोत् । संभोगलिगदर्श- नाद्भर्तुरविश्वासो भवतीति भावः ॥ वलैरध्युपितास्तस्य विजिगीपोर्गताध्वनः । मारीचोद्धान्तहारीता मलयागुरुपत्यकाः ॥ ४६॥ विजिगीषोविजेतुमिच्छोर्गताध्वनस्तस्य रघोलैः सैन्यैः । 'वलं शक्तिर्वलं सैन्यम्' इति यादवः। मारीचेषु मरीचवनेषूद्धान्ताः परिभ्रान्ता हारीताः पक्षिविशेषा यासु ताः। तेषां विशेषां हारीतो मृदुः कारण्डवः प्लवः' इत्यमरः । मलयाद्ररुपत्यका आसन्नभूमयः। 'उप- त्यकानेरासन्ना भूमिरूवमधित्यका' इत्यमरः । 'उपाधिभ्यां त्यकन्-'इत्यादिना त्यकन्प्र- त्ययः । अध्युषिताः । उपत्यकासूषितमित्यर्थः । 'उपान्वध्यासः' इति कर्मत्वम् ॥ सस रश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिष्णवः । तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेषु फलरेणवः ॥४७॥ अश्वैः क्षुण्णानामेलानामेलालतानामुत्पतिप्णव उत्पतनशीलाः । 'अलंकृन्-' इत्यादिने- ष्णुच्प्रत्ययः । फलरेणवः फलरजांसि तुल्यगन्धिषु समानगन्धियु । सर्वधनीतिवदिन्नन्तो बहुव्रीहिः । मत्तेभानां कटेपु ससक्षुः सक्ताः । 'गजगण्डे कटीकटौ' इति कोपः ॥ शोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् । नास्त्रसत्करिणां ग्रैवं त्रिपदीछेदिनामपि ॥ ४८ ॥ चन्दनानां चन्दनद्रुमाणां भोगिवेष्टनमार्गेषु सर्पवेष्टनानिन्नेषु समर्पित सजितं त्रिपदी. छेदिनां पादशृङ्खलच्छेदकानामपि । 'त्रिपदी पादवन्धनम्' इति यादवः । करिणाम् ।ग्रीवा भवं ग्रेवं कण्ठवन्धनम् । 'ग्रीवाभ्योऽण्च' इत्खण्प्रत्ययः । नाससन्न सस्तमभूत् । 'शुन्य. लुडि' इति परस्मैपदे पुषादित्वादड् । 'अनिदिताम्-' इति नकारलोपः ॥ दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विहिरे ॥४९॥ दक्षिणस्यां दिशि रवेरपि तेजो मन्दायते मन्दं भवति । लोहितादित्वात्स्याप्रलयः। या क्यपः' इत्यात्मनेपदम् । दक्षिणायने तेजोमान्द्यादिति भावः । तसामेव विशि पाज्याः । पाण्डूनां जनपदानां राजानः पाण्याः । पाण्डोण्वक्तव्यः । रघोः मनापं न विपहिर: सोडवन्तः । सूर्यविजयिनोऽपि विजितवानिति नायकस्य महानुत्कयों गन्यते ॥ । .

·चतुर्थः सर्गः। (६९) t- -- ताम्रपर्णीसमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः । ते निपत्य ददुस्तस्मै यशः स्वमिव संचितम् ॥ ५० ॥ ते पाण्ड्यास्ताम्रपण्या नद्या समेतस्य संगतस्य महोदधेः संवन्धि संचित मुक्तासारं मौक्तिकवरम् । 'सारो वले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीवं वरे त्रिषु' इत्यमरः । खं खकीय संचितं यश इव । तस्मै रघवे निपत्य प्रणिपत्य ददुः । यशसः शुभ्रत्वादौपम्यम् । ता- म्रपणीसंगमे मौक्तिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धम् ॥ स निर्विश्य यथाकामं तटेवालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ ॥ ५१ ॥ असह्यविक्रमः 'सह्यं दूरान्मुक्तमुदन्वता । नितम्वमिव मेदिन्याः स्वस्तांशुकमलङ्घन्यत् ॥ ५२ ॥ युग्ममेतत् । असह्यविक्रमः स रघुस्तटेषु सानुष्वालीनचन्दनौ व्याप्तचन्दनद्रुमौ । 'गन्ध- सारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । स्तनपक्षे प्रान्तेषु व्याप्तचन्दनानुलेपौ। तस्या दक्षिणस्या दिशः स्तनाविव स्थितौ मलयदर्दुरौ नाम शैलौ यथाकामं यथेच्छं निर्वि- श्योपभुज्य । 'निर्वेशो भृतिभोगयोः' इत्यमरः । उदकान्यस्य सन्तीत्युदन्वानुदधिः । 'उद- न्वानुदधौ च' इति निपातः । उदन्वता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्यक्तम् । 'स्तोकान्तिकदूरार्थ- कृच्छ्राणि तेन' इति समासः । 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः' इत्यलुक् । स्रस्तांशुकं मेदिन्या नितम्वमिव स्थितं सह्यं सह्याद्रिमलइयत्प्राप्तोऽतिक्रान्तो वा ॥ संप्रति प्रतीची दिशमभिययावित्साह- तस्यानीकैर्विसर्पनिरपरान्तजयोद्यतैः । रामास्त्रोत्सारितोऽप्यासीत्सालग्न इवार्णवः ॥ ५३ ॥ अपरान्तानां पाश्चात्यानां जय उद्यतैरुयुक्तैः । 'अपरान्तास्तु पाश्चात्यास्ते च सूर्य- रिकादयः' इति यादवः । विसर्पद्भिर्गच्छद्भिस्तस्य रघोरनीकैः सैन्यैः । 'अनीकं तु रणे सैन्ये' इति विश्वः । अर्णवो रामस्य जामदग्न्यस्यास्त्रैरुत्सारितः परिसारितोऽपि सह्यलग्न इवासीत् । सैन्य द्वितीयोऽर्णव इवादृश्यतेति भावः ॥ भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् । अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ ५४ ॥ तेन रघुणा भयेनोत्सृष्टविभूषाणां परिहतभूपणानां केरलयोपितां केरलागनानाम- लकेषु चमूरेणुः सेनारजश्चूर्णस्य कुङ्कुमादिरजसः प्रतिनिधीकृतः । एतेन योषितां पलायनं चमूनां च तदनुधावन ध्वन्यते । मुरलामारुतोद्धृतमगमत्कैतकं रजः । तद्योधवारवाणानामयनपटवासताम् ॥ ५५ ॥ । ।

·(७०) रघुवंशे मुरला नाम केरलदेशेषु काचिनदी । 'मुरवीमास्तोद्भूतम्' इति केचित्पठन्ति । तस्या मारुतेनोद्भूतमुत्थापितं कैतकं केतकीसंवन्धि रजस्तद्योधवारवाणानां रघुभटकचुकानाम् । 'कञ्चको वारवाणोऽस्त्री' इत्यमरः । अयत्नपटवासतामयत्नसिद्धवस्त्रवासनाद्रव्यत्वमगमत् । 'पिष्टातः पटवासकः' इत्यमरः ॥ अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रशिक्षितैः । वर्मभिः पवनोद्धृतराजतालीवनध्वनिः ॥ ५६ ॥ चरतां गच्छतां वाहानां वाजिनाम् । 'वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः' इत्यमरः । गात्रशिञ्जितैर्गात्रेषु शब्दायमानैः । कर्तरि क्तः । 'गात्रसजितैः' इति वा पाठः । सजते- य॑न्तात्कर्मणि क्तः । वर्मभिः कवचैः । 'मर्मरः' इति पाठे वाहानां गात्रशिजितैर्गात्रध्व- निभिरित्यर्थः । मर्मरो मर्मरायमाण इति ध्वनेर्विशेषणम् । पवनेनोद्भूतानां कम्पितानां राजतालीवनानां ध्वनिरभ्यभूयत तिरस्कृतः ॥ खर्जूरास्कन्धनद्धानां सदोदारसुगन्धिपु। कटेषु करिणां पेतुः पुंनागेभ्य शिलीमुखाः ॥ ५७ ॥ खर्जूरीणां तृणगुमविशेषाणाम्। 'खजूरः केतकी ताली खर्जूरी च तृणद्रुमाः' इत्यमरः । स्कन्धेषु प्रकाण्डेषु । 'अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः' इत्यमरः । नद्धानां वद्धानां करिणां मदोद्गारेण मदखावेण सुगन्धिधु । 'गन्धस्य-' इत्यादिनेकारः । कटेषु गण्डेषु 'नागेभ्यो नागकेशरेभ्यः पुंनागपुष्पाणि विहाय । त्यन्लोपे पश्चमी। शिलीमु- खाअलयः पेतुः। अलिवाणौ शिलीमुखौ' इत्यमराततोऽपि सौगन्ध्यातिशयादिति भावः।। अवकाशं किलोदवानरामायाभ्यर्थितो ददौ । अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥ ५८ ॥ उदन्वानुदधी रामाय जामदग्याय । अभ्यर्थितो याचितः सन् । अवकाशं स्थान ददौ किल । किलेति प्रसिद्धौ रघवे त्वपरान्तमहीपालव्याजेन करं वलि ददौ । 'बलिहवां- शवः कराः' इत्यमरः। अपरान्तानां समुद्रमध्यदेशवर्तित्वात्तैर्दत्ते करे समुद्रदत्तन्योपचार। करदानं च भीत्या । न तु याच्यति रामाधोरुत्कर्षः ॥ मत्तेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् । त्रिकूटमेव तत्रोच्चैर्जयस्तम्भं चकार सः ॥ ५९ ॥ तत्र स रघुर्मत्तानामिभानां रदनोत्कीर्णानि दन्तक्षवान्येव । भावे क्तः । व्यकानि स्फुटानि विक्रमलक्षणानि पराक्रमविहानि विजयवर्णावशिस्थानानि अमित साधार त्रिकूटमेवोच्चैर्जयस्तम्भं चकार । गाढप्रकाशस्निकूटोऽदिरेवोत्कीर्णवर्णसम्म इस पोर्म- यस्तम्भोऽभूदित्यर्थः ।।

·चतुर्थः सर्गः । (७१) पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना । इन्द्रियाख्यानिव रिपुंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ॥ ६० ॥ ततः स रघुः । संयमी योगी तत्त्वज्ञानेनेन्द्रियाख्यानिन्द्रियनामकान्रिपूनिव । पार- सीकान्राज्ञो जेतु स्थलवम॑ना प्रतस्थे । न तु निर्दिष्टेनापि जलपथेन । समुद्रयानस्य नि- पिद्धत्वादिति भावः ॥ यवनीमुखपद्माना लेहे मधुमदं न सः। चालातपमिवाजानामकालजलदोदयः ॥ ६१ ॥ स रघुर्यवनीनां यवनस्त्रीणाम् । 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधातू' इति डीए । मुखानि प- मानीव मुखपद्मानि । उपमितसमासः । तेषां मधुना मद्येन यो मदो मदरागः । कार्य- कारणभावयोरभेदेन निर्देशः । तं न सेहे । कमिव । अकाले प्रावृड्व्यतिरिक्त काले जलदो दयः प्रायेण प्रावृषि पद्मविकाशस्याप्रसक्तत्वादव्जानां संवन्धिनं वालातपमिव । अब्ज- हितत्वादब्जसंवन्धित्वं सौरातपस्य ॥ सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्त्यैरश्वसाधनैः । शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥ ६२ ॥ तस्य रघोरश्वसाधनैर्वाजिसैन्यैः । 'साधनं सिद्धिसैन्ययोः' इति हैमः । पश्चाद्भवैः पा- श्चात्त्यैर्यवनैः । सह । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' सहाथै तृतीया । शृङ्गाणां विकाराः शा. हीणि धनूंषि । तेपां कूजितैः शब्दैः । 'शाह पुनर्धनुपि शाङ्गिणः । जये च शृङ्गविहिते चापेऽप्याह विशेषतः ॥ इति केशवः । अथवा शाहैः शृङ्गसंवन्धिभिः कूजितैविज्ञेया अनुमेयाः प्रतियोधाः प्रतिभटा यस्सिस्तस्मिन्रजसि तुमुलः सङ्ग्रामः संकुलं युद्धमभूत् । 'तुमुलं रणसंकुले' इत्यमरः ॥ भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् । तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव ॥ ६३ ॥ स रघुर्भल्लापवर्जितैर्वाणविशेपकृतैः । 'नुहीदलफलो भल्लः' इति यादवः । श्मश्रुलैः प्रवृद्धमुखरोमवद्भिः । 'सिध्मादिभ्यश्च' इति लच्प्रत्ययः । तेषां पाश्चात्त्यानां शिरोभिः। सरघाभिर्मधुमक्षिकाभिर्व्याप्त. । 'सरघा मधुमक्षिका' इत्यमरः । क्षुद्राः सरघाः । 'क्षुद्रा व्यङ्गा नटी चेया सरघा कण्टकारिका' इत्यमरः । क्षुद्राभिः कृतानि क्षौद्राणि मधूनि 'मधु क्षौद्र माक्षिकादि' इत्यमरः । 'क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ्' इति संज्ञायामञ्प्रत्ययः । तेपां पटलै: संचयरिव । 'पटलं तिलके नेत्ररोगे छन्दसि संचये । पटिके परिवारे च' इति हैमः । महीं तत्ताराच्छादयामास । अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः। प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥ ६४ ॥ 1 । . . - . -- + ·(७२) रघुवंशे शेपा हतावशिष्टा अपनीतशिरस्त्राणा अपसारितशीर्षण्याः सन्तः । 'शीर्षकम् । शी- पेण्यं च शिरस्त्रे इत्यमरः । शरणागतलक्षणमेतत् । तं रधु शरणं ययुः। तथाहि । महात्मनां संरम्भः कोपः । 'संरम्भः संभ्रमे कोपे' इति विश्वः । प्रणिपातः प्रणतिरेव प्रतीकारो यस्य स हि । महतां परकीयमौद्धत्यमेवासा न तु जीवितमिति भावः ।। विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिपु ॥ ६५ ॥ तस्य रघोर्योधा भटा आस्तीर्णान्यजिनरत्नानि चर्मश्रेष्टानि यासु तासु द्राक्षावलयानां भूमिषु । 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च' इत्यमरः । मधुभिर्द्राक्षाफलप्रक- तिकैर्मयैर्विजयश्रमं युद्धखेदं विनयन्ते स्मापनीतवन्तः । 'कर्तृस्थेः चाशरीरे कर्मणि' इ. त्यात्मनेपदम् । 'लट् स्मे' इति भूतार्थे लट् ।। ततः प्रतस्थे कौबेरी भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुस्नैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन्रसानिव ॥ ६६ ॥ ततो रघुर्भाखान्सूर्य इव शरैर्वाणरुपैः किरणैरिव । 'किरणोसमयूखांशुगभस्तिधृणि- धृष्णयः' इत्यमरः । उदीच्यानुदग्भवानृपारसानुदकानीवोद्धरिष्यन्कोवेरी कुबेरसंव- धिनी दिशमुदीची प्रतस्थे । अनेकेनेवशब्देनेयमुपमा । यथाह दण्डी-'एकानेकेवश- ब्दत्वात्सा वाक्यार्थीपमा द्विधा' इति ॥ विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धाँल्लग्नकुङ्कुमकेसरान् ॥ ६७ ॥ सिन्धुनीम काश्मीरदेशेषु कश्चिनदविशेषः । 'देशे नदविशेपेऽन्धी सिन्धुनर्ना मारति त्रियाम् इत्यमरः । सिन्धोस्तीरे विचेष्टनरङ्गपरिवर्तनैविनीताध्वश्रमास्तस्स रपोर्वाजिनो- ऽश्वा लग्नाः कुद्दुमकेसराः कुङ्कुमकुमुमकिजल्का येषां तान् । यद्वा लमकुङ्कुमाः केसराः सदा येषां तान् । 'अथ कुकुमम् । कादमीरजन्म' इत्यमरः । 'केसरो नागकेसरे । तुरंगमिहयोः स्कन्धकेशेषु बहुलद्रुमे । 'नागवृक्षे किजल्के स्थान' इति हेमः स्कन्धान्कायान् । 'स्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे विज्ञानादियु पञ्चसु ।नृपे समूहे व्यूहे च'इति हैमः।दुधुवुः कम्पन्नि म॥ तत्र हूणाचरोधानां भर्तृषु व्यक्तविकामम् । कपोलपाटलादेशि बभूव रघुचेष्टितम् ॥ ६८ ॥ तत्रोदीच्यां दिशि भर्तृषु व्यचा विक्रमम् । भर्तृवर्धन फुटपराकममिलर्धः । र पुन- टितं रघुव्यापारः । हूणा जनपदारन्याः क्षत्रियाः । नेपामवरोधा अन्तःपुरजिया नागा कपोलेपु पाटलस पाटलिनन्तादनादिकृतारायसादेयुपदेशकं वय । अथवा पाटन आदेयादेष्टा यस्य तभूव । खयं लेयायत दखः ।। M. " ·चतुर्थः सर्गः । (७३) . 4 काम्बोजाः लसरे लोढुं तस्य, वीर्यमनीश्वराः । गजालानपरिलिटैरक्षोटैः सार्धमानताः ॥ ६९ ॥ काम्बोजा राजानः समरे तस्य रघोर्वीर्य प्रभावम् । 'वीर्य तेजःप्रभावयोः' इति हैमः । सोढुमनीश्वरा अशक्ताः सन्तः । गजानामालानं वन्धनम् । भावे ल्युटि "वि- भाषा लीयतेः' इत्यात्वम् । तेन परिक्लिष्टैः परिक्षतैरक्षोटैक्षविशेपैः सार्धमानताः ॥ तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः। उपदा विविशुः शश्वनोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥ ७० ॥ तेषां काम्बोजानां सद्भिरश्वैर्भूयिष्ठा बहुलास्तुङ्गा द्रविणानां हिरण्यानाम् । 'हिरण्यं द्रविणं द्युम्नम्' इत्यमरः । राशय एवोपदा उपायनानि । 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथो- पदा' इत्यमरः । कोसलेश्वर कोसलदेशाधिपति तं रघु शश्वदसद्विविशुः । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्यमरः । तथाप्युत्सेका गर्वास्तु न विविशुः । सत्यपि गर्वकारणे न जगर्वेत्यर्थः ।। ततो गौरीगुरुं शैलमारुरोहाश्वसाधनः । वर्धयन्निव तस्कूटानुभूतैर्धातुरेणुभिः ॥ ७१ ॥ ततोऽनन्तरमश्वसाधनः सन्गौर्या गुरुं पितरं शैलं हिमवन्तम् । उद्भूतैरश्वखुरोद्भूतैर्धा- तूनां गैरिकादीनां रेणुभिस्तत्कूटांस्तस्य शृङ्गाणि । 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इत्यमरः । वर्धयनिव । आरुरोह । उत्पतलिदर्शनागिरिशिखरवृद्धिभ्रमो जायत इति भावः ।। शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यधोपेऽप्यसंभ्रमम् । गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ॥ ७२ ॥ तुल्यसत्त्वानां सैन्यैः समानवलानाम् । गुहासु शेरत इति गुहाशयास्तेपाम् । अधिकरणे शेतेः' इत्यच्प्रत्ययः । दरीतु कन्दरो वास्त्री देवखातविले गुहा' इत्यमरः। सिंहानां हरीणाम्। 'सिहो मृगेन्द्रः पञ्चास्योहर्यक्षः केसरी हरिः' इत्यमरः । संवन्धि परिवृत्य परावृत्यावलोकित शयित्वैव ग्रीवाभङ्गेनावलोकनं कर्तृ सैन्यधोषे सेनाकलकले संभ्रमकारणे सत्यप्यसंभ्रम- मन्तःक्षोभविरहित्वम् । नञः प्रसज्यप्रतिपेधेऽपि समास इप्यते । शशंस कथयामास । सैन्येभ्य इत्याल्लभ्यते । वाह्यचेष्टितमेव मनोवृत्तेरनुमापकमिति भावः । असंभ्रान्तत्वे हेतुस्तुल्यसत्त्वानामिति । नहि समवलः समवलाद्विभेतीति भावः ॥ भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः । गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिविरे ॥ ७३ ॥ भूर्जेषु भूर्जपत्रेयु । 'भूर्जपत्रो भुजो भूर्जी मृदुत्वक्चमिका मता' इति यादवः । मर्मरः शुष्कपर्णध्वनिः । मर्मरः शुष्कपर्णानाम्' इति यादवः । अयं च शुक्लादिशब्दव- दुणिन्यपि वर्तते प्रयोज्यते च । ममेरेरगुरुधूपगन्धिभिरिति । अतो ममरीभूताः । म.

·रघुवंशे ( ७४ ) - --- मरशब्दवन्तो भूता इत्यर्थः । कीचकानां वेणुविशेषाणां ध्वनिहेतवः । श्रोत्रमुखाश्चेति भावः । गङ्गाशीकरिणः । शीतला इत्यर्थः । मरुतो वाता मार्गे तं सिषेविरे ॥ विशश्रमुर्नमेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः। दृषदो वासितोत्सङ्गा निपण्णमृगनाभिभिः ॥ ७४ ॥ सैनिकाः । सेनायां समवेताः । प्राग्वहतीयष्टक्प्रत्ययः । नमेरूणां मुरघुनागानां छायासु निषण्णानां पटुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरीमृगाणां नाभिभिर्वासितोत्सहाः सुरभिततला दृपदः शिला अध्यास्याधिष्ठाय । 'अधिशीस्थासां कर्म' इति कर्म । दृषत्वधिरुह्येत्यर्थः । विशश्रमुर्विश्रान्ताः ॥ सरलासक्तमातङ्गप्रवेयस्फुरितत्विपः । आसन्नोपधयो नेतुनक्तमस्नेहदीपिकाः ॥ ७५ ॥ सरलेषु देवदारुविशेपेष्वासतानि यानि मातङ्गानां गजानाम् । ग्रीवासु भवानि ग्रै- वेयाणि कण्ठशृङ्खलानि । 'ग्रीवाभ्योऽण्च' इति चकारान्प्रत्ययः । तेयु स्फुरितत्विषः प्रतिफलितभास ओपधयो ज्वलन्तो ज्योतिलताविशेषा नक्तं रात्रौ नेतुर्नायकम्य रघो- रम्नेहदीपिकास्तैलनिरपेक्षाः प्रदीपा आसन् । तस्योत्सृष्टनिवासेपु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः । गजवर्म किरातेभ्यः शशंसुदेवदारवः ॥ ७६ ॥ तस्य रघोरुत्सप्टेपूज्झितेषु निवासेषु सैनानिवेशेषु कण्टरज्जुभिर्गजबः क्षता नि- पिष्टास्त्वचो येषां ते देवदारवः किरातेभ्यो वनचरेभ्यो गजानां वर्म प्रमाणम् । 'वर्म देहप्रमाणयोः' इत्यमरः । शशंसुः कथितवन्तः । देवदारुस्कन्धन्वक्षनेर्गजानामी- बलमनुमीयत इत्यर्थः ॥ तत्र जन्यं रघोरं पर्वतीयैर्गणैरभूत् । नाराचक्षेपणीयाश्मनिप्पेपोत्पतितानलम् ॥ ७७ ॥ तत्र हिमाद्रो रघोः । पर्वते भवैः पर्वतीयः । 'पर्वताच्च' इति छप्रत्ययः । गणकल- वसंकेताख्यः सप्तभिः सह । 'गणानुत्सवसंकेतानजयत्सप्त पाण्डवः' इति महाभारत नाराचानां वाणविशेषाणां क्षेपणीयानां मिन्दिपालानामदमनां न निणेपण गंधणोत्य- तिता अनला यस्मिस्तत्तथोकम् । 'क्षेपणीयो भिन्दिपाल: खदो दीर्घा महाफलः' इति यादवः । घोरं भीमं जन्यं युद्धमभूत् । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः ।। शरैरुत्सवसंकेतान्स कृत्वा विरतोन्सवान् । जयोदाहरण वाहोर्गापयामास किंनरान् ॥ ७८ ॥ स रघुः शरैवणिरुत्सवसंकेतानाम गणान्विरतोन्मवान्कृत्वा । जिलेयर्थः । निगम न्वाहोः स्वभुजयोर्जयोदाहरणं जबड्यापकं प्रबन्धविशेष गापयामाग! 'गनिमुदि-' इत्यादिना किनराणां कर्मत्वम् ।। - -- , 1 r - ·--- चतुर्थः सर्गः। (७५) परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥ ७९ ॥ तेषु गणेपूपायनयुक्ता पाणयो येषां तेषु सत्सु परस्परेणान्योन्य राज्ञा हिमवतः सारो धनरूपो विज्ञातः । हिमाद्रिणापि राज्ञः सारो वलरूपो विज्ञातः । एतेन तत्रत्यव- स्तूनामनयंत्वं गणानामभूतपूर्वश्च पराजय इति ध्वन्यते ॥ तत्राक्षोभ्यं यशोराशि निवेश्यावरुरोह सः। पौलस्त्यतुलितस्याद्रेराधान इव हियम् ॥ ८० ॥ स रघुस्तत्र हिमाद्रावक्षोभ्यमधृष्यं यशोराशि निवेश्य निधाय । पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्याद्रेः कैलासस्य हियमादधांनो जनयनिव । अवरोहावततार । कैला. समगत्वैव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः । नहि शूराः परेण पराजितमभियुज्यन्त इति भावः ॥ चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिषेश्वरः। तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः ॥ ८१ ॥ तस्मिन्रघौ । तीर्णा लोहिया नाम नदी येन तस्मिंस्तीर्णलौहित्ये सति । प्राग्ज्यो- तिषाणां जनपदानामीश्वरस्तस्य रघोगजानामालानतां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः कृष्णागुरुवृक्षः सह चकम्पे कम्पितवान् । न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् । रथवमरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ८२ ॥ स प्राग्ज्योतिषेश्वरो रुद्धार्कमावृतसूर्यम् । अधारावर्ष च तदुर्दिनं च धारावृष्टि विना दुदिनीभूतम् । अस्य रधो रथवमरजोऽपि न प्रसेहे। पताकिनी सेनां तु कुत एव प्रसेहे । न कुतोऽपीत्यर्थः ।। तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् । भेजे भिन्नकटै गैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ८३ ॥ कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽसाखण्डलविक्रममतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम् । भिन्नाः सवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैर्नागैर्गजैः साधनैः । भेजे। नागान्दत्त्वा शरणं गत इत्यर्थः । कीदृशैर्नागः । यैरन्यान्रधुव्यतिरिक्तानृपानुपरुरोध । शूराणामपि शूरो रघुरिति भावः ।। कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् । रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥ ८४ ॥ कामरूपेश्वरो हेमपीठस्याधिदेवतां तस्य रघोः पादयोश्छायां कनकमयपादपीटव्या- पिनी कान्ति रत्नान्येव पुष्पाणि तेषामुपहारेण समर्पणेनानचार्चयामास ॥ ।

·(७६) रघुवंशे : इति जित्वा दिशो जिष्णुर्त्यवर्तत रथोद्धतम् । 'रजी विश्रामयन्राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिपु ॥ ८५ ॥ जिष्णुर्जयशील: । 'ग्लाजिस्थश्च रस्तुः' इति रस्नुप्रत्ययः । स रघुरितीत्थं दिशो जित्वा रथैरुद्धतं रजश्छत्त्रशून्येषु । रघोरेकच्छलकत्वादिति भावः । राज्ञा मौलिषु कि- रीटेषु । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडाक लिमूर्धजे' इति हैमः । विश्रामयन् । संक्राम- यनित्यर्थः । न्यवर्तत निवृत्तः ॥ स विश्वजितमाजहे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् । आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥ ८६ ॥ स रघुः सर्वस्वं दक्षिणा तस्य तं सर्वखदक्षिणम् । 'विश्वजित्सर्वखदक्षिणः' इति श्रुतेः । विश्वजितं. नाम यज्ञमाजढे । कृतवानित्यर्थः ।युक्तं चैतदित्याह-सतां साधूनाम्। वारिमुचां मेघानामिव । आदानमर्जनं विसर्गाय त्यागाय हि । पानविनियोगायेत्यर्थः ।। सत्रान्ते सचिवसंखः पुरस्क्रियाशि- गुरुभिः शमितपराजयव्यलीकान् । काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधा- राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ८७ ॥ काकुत्स्थो रघुः सत्रान्त वज्ञान्ते। 'सत्तमाच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च' इत्यमरः। सचिवानाममात्यानां सखेति सचिवसखः सन् । 'सचिवो भृतकेऽमात्ये' इति हेमः । तेपाम- त्यन्तानुसरणद्योतनाथै राज्ञः सखित्वव्यपदेशः । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्'ागुवाभिमहतीभिः। 'गुरुमहत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके' इति हैमः।पुरस्क्रियाभिः पूजाभिः शमितं पराजयेन व्यलोकं दुःखं वैलक्ष्यं वा येषां तान् । 'दुःखे वैलक्ष्ये व्यलोकम्' इति यादवः । चिरविरहे- णोत्सुका उत्कण्ठिता अवरोधा अन्तःपुराङ्गना येषां तान् । राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः क्षत्तियास्तान् । 'राजश्वशुराद्यत्' इत्यपत्यार्थे यत्प्रत्ययः । 'मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो वाहुजः क्षत्रियो विराट्' इत्यमरः । स्वपुरं प्रति निवृत्तये प्रतिगमनायानुमेनेऽनुज्ञातवान् । महर्पणी- वृत्तमेतत् । तदुक्तम्-~-'नौ जो गस्त्रिदशयतिः प्रहर्पणीयम्' इति ।। ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिई सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्यम् । प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चक्रु- मौलित्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ८८ ॥ ते राजानः । रेखा एव ध्वजाच कुलिशानि चानपत्राणि च । अजाद्याकारता दल- र्थः । तानि चिहानि यस्य तत्तथोक्तम् । प्रसादेनेव लभ्यं प्रसादलभ्यम् । समानः सायात स रघोश्चरणयुगं प्रस्थाने प्रयाणसमये याः प्रणतयो नमस्कारावाभिः करम अहुरोष - 1 . - ·F पञ्चमः सर्गः। ( ७७) मौलिए केशवन्धनेषु याः सजो माल्यानि ताभ्यश्च्युतैर्मकरन्दैः पुष्परसैः । मकरन्दः पुष्प- रसः' इत्यमरः । रेणुभिः परागैश्च । 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः । गौरं गौरवणे चक्रुः ।। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये - 'रघुदिग्विजयो नाम चतुर्थः सर्गः । । , पञ्चमः सर्गः। '. .इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम् । वन्दारुजनमन्दारं वन्देऽह यदुनन्दनम् ॥ तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोपजातम् । उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः ॥ १ ॥ विश्वजिति विश्वजिन्नाम्न्यध्वरे यज्ञे। यज्ञः सवोऽध्वरो यागः' इत्यमरः। निःशेपं विश्रा- णितं दत्तम् । 'श्रण दाने' चुरादि । कोषानामर्थराशीनां जातं समूहो येन तंतथोक्तम्। 'को- पोऽस्त्री कुमले खगपिधानेऽर्थौध दिव्ययोः''इत्यमरः । 'जातं जनिसमूहयोः' इति शाश्वतः। एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्ति सूचयति । तं क्षितीशं रघुमुपात्तविद्यो लब्धविद्यो वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः । 'ऋष्यन्धक-'इत्यण् । इलोऽपवादः । गुरुदक्षिणार्थी। 'पुष्करादिभ्यो देशे' इत्यत्रार्थाचासंनिहिते तदन्ताच्चेतीनिः । अप्रत्याख्येय इति भावः । प्रपेदे प्राप । अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः । तल्लक्षणं तु-स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग: । उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौं । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥' इति ॥ स मृण्मये चीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्थ्यमनर्धशीलः। श्रुतप्रकाशं. यशसा प्रकाशः प्रत्युजगामातिथिमातिथेयः ॥ २ ॥ अनर्घशीलोऽमूल्यस्वभावः । असाधारणखभाव इत्यर्थः । 'मूल्ये पूजाविधावर्ष:' इति, 'शीलं खभावे सद्वृत्ते' इति चामरशाश्वतौ । यशसा की. । प्रकाशत इति प्रकाशः। पचायच् । अतिथिषु साधुरातिथेयः ।, पथ्यतिथिवसतिखपतेर्डञ्' इति ढञ् । स रघुः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्यम् । 'दाण्डिनायन-' आदिसूत्रेण निपातः । वीतहिरण्मयखाद- पगतसुवर्णपानत्वात् । यज्ञस्य सर्वस्वदक्षिणाकत्वादिति भावः । मृण्मये मृद्विकारे पाने । अर्घार्थमिदमयम् । ‘पादाभ्यां च' इति यत् । पूजार्थ द्रव्य निधाय श्रुतेन शास्त्रेण प्रकाशं प्रसिद्धम् । श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्रम् । 'श्रुतं शास्त्रावधृतयोः' इत्यमरः । अ- तिथिमभ्यागतं कौत्सम् । अतिथिर्ना गृहागते' इत्यमरः । प्रत्युजगाम ॥ तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनानयायो । विशांपतिर्विष्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥ ३ ॥ - । A ·(७८) रघुवंशे विधिज्ञः शास्त्रज्ञः । अकरणे प्रत्यवायभीररित्यर्थः । मानधनानामग्रयाव्यग्रेसरः । अ- पयशोभीरुरित्यर्थः । कृत्यवित्कार्यज्ञः । आगमनप्रयोजनमवश्यं प्रष्टव्यमिति कृत्यवित् । विशांपतिर्मनुजेश्वरः । 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजौं' इत्यमरः । विष्टरमाजमासनगतम् । उ- पविष्टमित्यर्थः । 'विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्' इत्यमरः । 'वृक्षासनयोर्वि- ष्टरः' इति निपातः । तं तपोधनं विधिवद्विध्यहम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । 'तदहम्' इति वतिप्रत्ययः । अर्चयित्वारात्समीपे । 'आरादूरसमीपयोः' इत्यमरः । कृताञ्जलिः सन्निति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच ॥ अप्यग्रणीमन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते । यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमियोप्णरश्मः ॥ ४ ॥ हे कुशाग्रबुद्धे सूक्ष्मवुद्धे । 'कुशाग्रीयमतिः प्रोक्तः सूक्ष्मदर्शी च यः पुमान्' इति हलायुधः । मन्त्रकृतां मन्त्रस्रष्टणाम् । 'सुकर्मपापमन्त्र-' इत्यादिना क्विम् । ऋषीणाम- ग्रणीः श्रेष्टस्ते तव गुरुः कुशल्यपि क्षेमवान्किम् । अपि प्रश्ने । 'गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासं- भावनास्वपि' इत्यमरः । यतो यस्माद्गुरोः सकाशात्त्वयाशेप ज्ञानम् । लोकेनोग्णरदमे: सूर्याच्चैतन्यं प्रवोध इव । आप्तं खीकृतम् ॥ कायेन वाचा मनसापि शश्वद्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महस्त्रिविधं तपस्तत् ॥ ५ ॥ कायेनोपवासादिकृच्छ्चान्द्रायणादिना वाचा वेदपाठेन मनसा गायत्रीजपादिना कायेन वाचा मनसापि करणेन वासवस्येन्द्रस्य धैर्य लुम्पतीति वासवधैर्यलोपि । स्वपदापहार- शहाजनकमित्यर्थः । यत्तपः शश्वदसकृत् । 'मुहुः पुनःपुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः' इ- यमरः। संभृतं संचितं महर्वरतन्तोस्त्रिविधं वामनःकाय तत्तपोऽन्तरायविनरिन्द्रले रिताप्सरःशापैर्व्ययं नाशंनापाद्यते कचित् ।न नीयते किम् । 'कञ्चित्कामप्रवेदने' इत्यमरः ।। आधारवन्धप्रमुखैः प्रयनैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेपम् । कच्चिन्न वाय्वादिरूपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ॥ ६ ॥ आधारवन्धप्रमुखैरालवालनिर्माणादिभिः प्रयत्नरुपायैः । 'आधार आलवालेऽम्बुव- न्धेऽधिकरणेऽपि च' इति विश्वः । सुतेभ्यो निर्गतो विशेषोऽतिशयो यस्मिन्कर्मणि । तत्तथा संवर्धितानां श्रमच्छिदां व आश्रमपादपानां वाग्वादिः । आदिशब्दादावानलादिः। उपप्लवो वाधको न कच्चिन्नास्ति किम् ॥ क्रियानिमित्तेप्वपि वत्सलत्वादभन्नकामा मुनिभिः कुशेषु । तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कञ्चिन्मृगीणामनघा प्रसूतिः ॥ ७ ॥ क्रियानिमित्तेप्वप्यनुष्ठानसाधनेष्वपि कुशेषु मुनिभिर्वत्सलत्वान्मृगन्नेहादभनमानाप्रति. हतेच्छा । तेषां मुनीनामका एव शय्यास्तामु च्युतानि नाभिनालानि यस्याः गा तभोषणा म. -- ·पञ्चमः सर्गः । (७९) । गीणां प्रसूतिः संततिरनघाव्यसना कच्चित् । अनपायिनी किमित्यर्थः । 'दुःखेनोव्यसनेष्व- धम्' इति यादवः । ते हि व्यालभयाद्दशरात्रम एव धारयन्ति ॥ निर्वय॑ते-यैर्नियमाभिपेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितृणाम् । तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कच्चित्॥८॥ यैस्तीर्थजलैर्नियमाभिपेको नित्यस्नानादिनिय॑ते निष्पाद्यते । येभ्यो जलेभ्यः । उद्धृ- त्येति शेषः । पितॄणामग्निष्चात्तादीनां निवापाञ्जलयस्तर्पणाञ्जलयः । 'पितृदानं निवापः स्यात्' इत्यमरः । निवर्त्यन्ते । उञ्छानां प्रकीर्णोद्धृतधान्यानां षष्ठैः षष्ठभागैः पालक- वादाजग्रारिसितानि सैकतानि पुलिनानि येषां तानि तथोक्तानि वो युष्माकं तानि तीर्थजलानि शिवानि भद्राणि कञ्चित् । अनुपप्लवानि किमित्यर्थः । 'उञ्छो धान्यांशका- दान कणिशायर्जनं शिलम्' इति यादवः । 'षष्टाष्टमाभ्यां अच' इति षष्ठशब्दाद्भागा- र्थेऽन्प्रत्ययः । अत एवापूरणार्थखात् 'पूरणगुण-' इत्यादिना न षष्ठीसमासप्रतिषेधः । सिकता येषु सन्ति सैकतानि । 'सिकताशर्कराभ्यां च' इत्यण्प्रत्ययः ।। नीचारपाकादि कडंगरीयैरामृश्यते जानपदैर्न कच्चित् । कालोपपन्नातिथिकल्प्यभागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः ॥९॥ कालेषु योग्यकालेपूपपन्नानामागतानामतिथीना कल्प्या भागा यस्य तत्तथोक्तम् । वने भवं वन्यम् । शरीरस्थितेर्जीवितस्य साधनं वो युष्माकम् । पच्यत इति पाक: फलम् । धान्यमिति यावत् । नीवारपाकादि । आदिशब्दाच्छयामाकादिधान्यसंग्रहः । जनपदे- भ्य आगतैर्जानपदैः । 'तत आगतः' इत्यण् । कडंगरीयैः । कडंगरं बुसमहन्तीति कडं- गरीयाः । 'कडंगरो वुसं क्लीवे धान्यत्वंचि तुषः पुमान्' इत्यमरः । 'कडंगरदक्षिणाच्छच' इति छप्रत्ययः । तैर्गोमहिपादिभिर्नामृश्यते कच्चित् । न भक्ष्यते किमित्यर्थः ।। अपि प्रसन्नेन महर्पिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय । कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥ १० ॥ किंच त्वं प्रसनेन सता महर्षिणा सम्यग्विनीय शिक्षयिला । विद्यामुपदिश्येत्यर्थः । गृहाय गृहस्थाश्रमं प्रवेष्टुम् । 'क्रियार्थोपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । अनुमतोऽप्यनु- ज्ञातः किम् । हि यस्मात्ते तव सर्वेषामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकारे क्षम शक्तम् । 'क्षमं शक्ते हिते त्रिषु' इत्यमरः । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं प्राप्तुमयं काल: । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः । 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इति तुमुन् । सर्वो- पकारक्षममित्यत्र मनु:--'यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते गृहि- णस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमाः ॥ इति ॥ कुशलप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीर्षुराह- तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे । अप्याज्ञया शासितुरात्मना वाप्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम्११ ·(८०) रघुवंशे - अर्हतः पूज्यस्य प्रशस्तस्य । अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तवाभिगमनेनागमन- मात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् । इटा- ोयुक्त उत्सुकः' इत्यमरः । 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' इति सप्तम्यर्थे तृतीया शा- सितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना खतो वा । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति तृतीया। मां संभावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि । गुर्वर्थ स्वार्थ वागमनमित्यर्थः ॥ इत्यर्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥ अर्यपात्रेण मृण्मयेनानुमितो व्ययः सर्वखत्यागो यस्य तस्य रघोरित्युक्तप्रकारामुदारा- मोदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनो नियोगक्रिययोत्सुकं में' इत्येवंरूपाम् । 'स्वर्गपुपशु- वाग्वजदिनेत्रघृणिभूतले । लक्ष्यदृष्टयोः स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । निशम्य श्रुत्वा वरतन्तुशिष्यः कौत्सः खार्थोपपत्ति खकार्यसिद्धिं प्रति दुर्वलाशः सन्मृण्मयपानदर्शना च्छिथिलमनोरथः संस्तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ।। सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिना ॥ १३ ॥ हे राजन्, त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वार्ते स्वास्थ्यमवेहि जानीहि । 'वात वल्गुन्यरोगे च' इत्यमरः । 'वार्त पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्यमनामयम्' इति यादवः । न चैतदा. श्चर्यमित्याह-नाथ इति । त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः। तथाहि । अर्थान्तरं न्यस्यति -सूर्य इत्यादिना । सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्ततिः । 'तमिस्र तिमिरं रोगे तमिला तु तमस्ततो । कृष्णपक्षनिशायां च' इति विश्वः । 'तमि- सम्' इति पाठे तमिस्रं तिमिरम् । 'तमिखं तिमिरं तमः' इत्यमरः । लोकस्य जनस्य । 'लोकस्तुभुवने जने' इत्यमरः । दृष्टेरावरणाय कथं कल्पेत । दृष्टिमावरितुं नालमित्यर्थः । कृपेरलमर्थत्वात्तद्योगे 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुथीं । 'अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्' इति भगवान्भाष्यकारः । कल्पेत संपद्यतेत्यर्थः । कृषि संपद्यमाने चतुर्थीति बलव्यान ।। 'तवाहतः' (५।११) इत्यादिनो यत्तन्न चित्रमित्याह- भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग तयाविशेपे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विपादः ॥ १४ ॥ प्रतीक्ष्येषु पूज्येषु । 'पूज्यः प्रतीक्ष्यः' इत्यमरः । भक्तिरनुरागविशेषस्ते तप कली. चिता कुलाभ्यस्ता । 'अभ्यस्तेऽप्युचितं न्यायम्' इति यादवः । हे महाभाग गार्यभीम, तथा भक्त्या पूर्वानतिशेपेऽतिवर्तसे । किनु सर्वत्र वार्त चेत्तहि कथं वदासन इग ४. इयसेऽत्त आह-व्यतीतेति । अहं व्यतीतकालोऽतिकान्तकाल: समर्थिमावालानन्युपेन इति मे मम विपादः ॥ .. - ·पञ्चमः सर्गः । (८१) - शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धिः आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः ॥१५॥ हे नरेन्द्र, तीर्थे सत्पात्रे प्रतिपादिता दत्तद्धिर्येन स तथोक्तः । 'योनौ जलावतारे च मन्त्र्याधष्टादशखपि । पुण्यक्षेत्रे तथा पाने तीर्थ स्याद्दर्शनेष्वपि ॥' इति हलायुधः । शरीरमात्रेण तिष्ठन् । आरण्यका अरण्ये भवा मनुष्या मनुप्रमुखाः । 'अरण्यान्मनुष्ये' इति वुञ्प्रत्ययः । तैरुपात्ता फलमेव प्रसूतिर्यस्य स स्तम्वेन काण्डेनावशिष्टः । प्रकृत्या- दित्वात्तृतीया । नीवार इव । आभासि शोभसे ॥ स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिंचनत्वं मखजं व्यक्ति पर्यायपीतस्य सुरौहिमांशोः कलाक्षयः श्लाध्यतरो हि वृद्धः॥१६॥ भवानेकनराधिपः सार्वभौमः सन् । मखजं मखजन्यम् । न विद्यते किंचन यस्येत्य- किचनः । मयूरव्यंसकादित्वात्तत्पुरुपः । तस्य भावस्तत्त्वं निर्धनत्वं व्यनक्ति प्रकटयति । स्थाने युक्तम् । 'युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः। तथाहि। सुरैर्देवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य हिमांशोः कलाक्षयो वृद्धरुपचयाच्छाध्यतरो हि वरः खलु। मणिःशाणोल्लीः समरविजयी हेतिनिहतो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः। कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता वालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः॥' इति भावः। अत्र कामन्दक:- 'धर्मार्थ क्षीणकोषस्य क्षीणत्वमपि शोभते। सुरैः पीतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव॥' इति॥ तदन्यतस्तावदनन्यकार्यों गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भ शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि ॥१७॥ तत्तस्मात्तावदनन्यकार्यः। यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे' इति विश्वः । प्रयोजनान्तररहितोऽहमन्यतो वदान्यान्तराद्गुर्वर्थ गुरुधनमाहर्तुमर्जयितुं यतिष्य उ- द्योक्ष्ये । ते तुभ्यं खस्ति शुभमस्तु । 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । तथाहि। चा- तकोऽपि । 'धरणीपतितं तोयं चातकानां रुजाकरम्' इति हेतोरनन्यगतिकोऽपीत्यर्थः । निर्गलितोऽम्ब्वेव गर्भो यस्य त शरद्धनं नार्दति न याचते । 'अर्द गतौ याचने च' इति धातुः । 'याचनार्थे रणेऽर्दनम्' इति यादवः ।। एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्नृपतिर्निषिध्य । किं. वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं, त्वया कियद्वेति तमन्वयुत ॥ १८ ॥ एतावद्वाक्यमुक्त्वा प्रतियातुं कामो तस्य तं प्रतियातुकामं गन्तुकामम् । 'तुम्कामम- नसोरपि' इति मकारलोपः । महर्वरतन्तोः शिष्यं कौत्सं नृपती रघुनिषिध्य निवार्य । हे विद्वन् , त्वया गुरवे प्रदेयं वस्तु किं किमात्मकं कियत्किंपरिमाणं वा । इत्येव तकौ- समन्वयुद्धापृच्छत् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः ।। ।

·1 . ऽभूगुरुदक्षिणायै। (८२) रघुवंशे ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय । वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे ॥ १९ ॥ ततो यथावद्यथाहम् । अर्हार्थे वतिः । विहिताध्वराय विधिवदनुष्टितयज्ञाय । सदा. चारायेत्यर्थः । स्मयावेशविवर्जिताय गर्वामिनिवेशशून्याय । अनुद्धतायेत्यर्थः । वर्णानां ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च गुरवे नियामकाय ! 'वर्णाः स्युाह्मणादयः' इति । 'ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुचतुष्टये। आश्रमोऽस्त्री' इति चामरः। सर्वका- यनिर्वाहकायेत्यर्थः । तस्मै रघवे विचक्षणो विद्वान्वी ब्रह्मचारी । 'वर्णिनो ब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । 'वर्णाब्रह्मचारिणि' इतीनिप्रत्ययः । स कौत्सः प्रस्तुतं प्रकृतमाचत्रक्षे । समाप्तविद्येन मया महर्षिविज्ञापितोऽ स मे चिरायास्खलितोपचारांतां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ॥२०॥ समाप्तविद्येन मया महषिर्गुरुदक्षिणायै गुरुदक्षिणाखीकारार्थ विज्ञापितोऽभूत् । स च गुरुचिरायास्खलितोपचारांतांदुष्करां मे भक्तिमेव पुरस्तात्प्रथममगणयत्संख्यातवान् । भक्त्यैव संतुष्टः कि दक्षिणयेत्युक्तवानित्यर्थः । अथवा भक्तिमेव तां दक्षिणामगणयदिति योज्यम् ॥ निर्वन्धसंजातरूपार्थकार्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः। वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतलो दश चाहरेति ॥२१॥ निर्वन्धेन प्रार्थनातिशयेन संजातरूपा संजातक्रोधेन गुरुणा । अर्थकार्ये दारिन्धमचि- न्तयित्वाविचार्याहम् । वित्तस्य धनस्य चतसो दश च कोटीश्चतुर्दशकोटीमें मह्यमाहरा- नयेति विद्यापरिसंख्यया विद्यापरिसंख्यानुसारेणैवोक्तः । अत्र मनु:--'अजानि चैदाश्च- त्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या येताचतुर्दश ॥' इति ।। सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेपम् । अभ्युत्सहे संप्रति नोपरोद्धमल्पेतरत्वाच्छ्रुतनिष्क्रयस्य ॥ २२ ॥ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेनार्यपात्रेण भवन्तं प्रभुशब्द एव शेपो यस्य तं मन्या । निःस्वं निश्चियेलर्थः । श्रुतनिष्कयस्य विद्यामूल्यस्याल्पेत्तरत्वादतिमहत्वालंप्रत्युपरोई निर्वन्धुं नाभ्युत्सहे ।। इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां घरेण । एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाधः ॥ २३ ॥ द्विजराजकान्तिश्चन्द्रकान्तिः । 'द्विजराजःशशधरो नक्षत्रंशः क्षपाकरः' इलामरः । 'तस्मात्सोमो राजा नो ब्राह्मणानाम्' इति श्रुतेः । द्विजराजकान्तित्वेना चाशिवराग वारयति । एनसः पापानिवृत्तेन्द्रियत्तिर्यस्य स जगदेकनानो रधुवावदा वरेण शक द्विजेन कौत्सेनेत्थमावेदितो निवेदितः सन् । एनं कोर भूयः पुनर्जगाद ।।

·पञ्चमः सर्गः । (८३) गुर्वर्थमर्धी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम् । गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः ॥ २४ ॥ श्रुतस्य पारं दृष्टवाञ्छ्रुतपारदृश्वा । 'दृशेः क्वनिप्' इति वनिप् । गुर्वर्थ गुरुदक्षिणार्थ यथा तथार्थी याचकः । विशेपणद्वयेनाप्यस्याप्रत्याख्येयत्वमाह । रघोः सकाशात्कास मनोरथमनवाप्याप्राप्य वदान्यान्तरं दानन्तरं गतः । 'स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा वहुप्रदे' इत्यमरः । इत्येवंरूपोऽयं परीवादस्यापवादस्य नवो नूतनः प्रथमोऽवतार आ- विर्भावो मे मा भून्मास्तु । रघोरिति खनामग्रहणं संभावितत्वद्योतनार्थम् । तथा च-'संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते' इति भावः ॥ स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवान्यगारे । द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥२५॥ स त्वं महिते पूजिते प्रशस्ते प्रसिद्ध मदीयेऽत्र्यगारे त्रेताग्निशालायां चतुर्थोऽग्नि- रिच वसन्त्रिाणि त्रीणि वाहानि दिनानि । 'संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये' इति बहुव्रीहिः । 'बहुव्रीहौ संख्येये डजवहुगणात्' इति डच्प्रत्ययः समा- सान्तः । सोढुमर्हसि । हे अर्हन्मान्य, त्वदर्थ तव प्रयोजनं साधयितुं यावद्यते यतिष्ये । 'यावत्पुरानिपातयोर्लट्' इति भविष्यदर्थे लट् ॥ तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा । गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थ चकमे कुवेरात् ॥ २६ ॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः प्रतीतः प्रीतः संस्तस्य रघोरवितथममोघं संगरं प्रतिज्ञाम् । 'अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः' इत्यमरः । 'तां गिरम्' इति केचित्पठन्ति । तथेति प्रत्ल- ग्रहीत्। रघुरपि गा भूमिमात्तसारां गृहीतधनामवेक्ष्य कुवेरादर्थ निष्कष्टुमाहर्तु चकमइयेष॥ वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्वदाकाशमहीधरेपु । मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजघ्ने न हि तद्रथस्य ॥ २७ ॥ वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणमभिमन्त्र्य प्रोक्षणं तजात्प्रभावात्सामर्थ्याद्धेतोः। उदन्वदा- काशमहीधरेषूदन्वत्युदधावाकाशे महीधरेषु वा । मरुत्सखस्य । मरुतः सखेति तत्पुरुषो वहुव्रीहौ समासान्ताभावात् । ततो वायुसहायस्येति लभ्यते। वारीणां वाहको बलाहकः । पृषोदरादित्वात्साधुः । तस्येव मेघस्येव । तद्रथस्य गतिः संचारो न विजन्ने न विहता हि ॥ अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशास्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ।। २८ ।। अथ प्रदोपे रजनीमुखे । तत्काले यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतो धीरो रघुः । समन्ताद्भवः सामन्तः । राजमानमिति संभावनयैव कैलासनाथ कुवेरं तरसा बलेन जिगीपुर्जेतुमिच्छुः सन् । कल्पित सजित शस्त्र गर्भे यस्य तं रथमधिशिश्ये । रथे शु- यितवानित्यर्थः । 'अधिशीड्स्थानां कर्म' इति कर्मत्वम् ।। 1 ·- (८४) रघुवंशे प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोपगृहे नियुक्ताः । हिरण्मयी कोषगृहस्य मध्ये वृष्टि शशंसुः पतितां नभस्तः॥२९॥ प्रातः प्रथाणाभिमुखाय तस्मै रघवे कोषगृहे नियुक्ता अधिकृताभाण्डागारिकाः सवि- स्मयाः सन्त: कोपगृहस्य मध्ये नभस्तो नभसः। पञ्चम्यास्तसिल्प्रत्ययः। पतितां हिरण्म- यीं सुवर्णमयीम् । दाण्डिनायन-' इत्यादिना निपातनात्साधुः । वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः॥ तं भूपतिर्भासुरहेमराशि लब्धं कुवेरादभियास्यमानात् । । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वनभिन्नम् ॥३०॥ भूपती रघुः । अभियास्यमानादभिगमिष्यसाणात्कुवेरालब्धम् । वज्रेण कुलिशेन भिन्न नुमेरोः पादं प्रत्यन्तपर्वतमिव स्थितम् । 'पादाः प्रत्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । 'शृङ्गम इति कचित्पाठः । तं भासुरं भाखरम् । 'भाभासमिदो धुरच्' इति धुरन् । हेमराशि समस्तं कृत्वमेव कौत्साय दिदेश ददौ । न तु चतुर्दशकोटिमात्रमित्येवकारार्थः ॥ जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्धसत्त्वौ । गुरुपदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोथिकामादधिकप्रदश्च ॥३१॥ तावार्थदातारौ द्वावपि साकेतनिवासिनोऽयोध्यावासिनः । 'साकेतः स्यादयोध्यायां कोसला नन्दिनी च सा' इति यादवः । जनस्याभिनन्धसत्वौ स्तुत्यव्यवसायावभूताम् । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु' इत्यमरः । कौ द्वौ । गुरुपदेयादधिकऽतिरि- कद्रव्ये निस्पृहोऽर्थी । अर्थिकामार्थमनोरथादधिकं प्रददातीति तथोक्तः । 'प्रे दाशः' इति कप्रत्ययः । नृपश्च ।। अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थ प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः। स्पृशन्करेणानतपूर्वकार्य संप्रस्थितो वाचमुवाच कौत्सः॥३२॥ अथ प्रीतमना महर्षिः कौत्सः संप्रस्थितः प्रस्थास्यमानः सन् । 'आशंसायां भूतवर्ग' इति भविष्यदर्थ क्तः । उष्ट्राणां कमेलकानां वामीनां बडवानां च शतैर्वा हितार्थ प्रापि- तधनमानतपूर्वकायम् । विनयनम्रमित्यर्थः । प्रजेश्वरं रघु करेण स्पृशन्वाचमुवाच ।। किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूर्वृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् । अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीपितं द्यौरपि येन दुग्धा॥३३॥ वृत्ते स्थितस्य । न्यायेनार्जनमर्धस्य वर्धनं पालनं तथा। सत्पात्रे प्रतिपत्तिध राजा चतुर्विधम् ॥ इति कामन्दकः। तस्मिन्वृत्त स्थितस्य प्रजानामधिपतेपत्य भः कागाना इति कामसूर्यदि। 'सत्सूद्विपट्टह--' इलादिना किम् । अन्न कामप्रसपने कि नियम् । म चित्रमित्यर्थः । किंतु तव प्रभावी महिमा त्यनिन्तनीयः । येन त्वया धोरपि गोंदिया भिलषितं दुग्धा । दुहेर्दिकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि क्तः । 'प्रधानकर्मण्यालये सादर विकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः ॥ इति न्मरमान ।।

·1 पञ्चमः सर्गः। (८५) - । . 1 - । -- आशास्थमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते । पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥ ३४ ॥ सर्वाणि श्रेयांसि शुभान्यधिजग्मुषः प्राप्तवतस्ते तवान्यत्पुत्रातिरिक्तमाशास्यमाशीःसा- ध्यमाशंसनीयं वा पुनरुक्तभूतम् । सर्व सिद्धमित्यर्थः । किं त्वीज्यं स्तुत्य भवन्तं भवतः पितेवात्मगुणानुरूपम् । लया तुल्यगुणमित्यर्थः । पुत्रं लभख प्राप्नुहि ॥ : इत्थं प्रयुज्याशिषमग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् । राजापि लेभे सुतमाशु तस्मादालोकमर्कादिव जीवलोकः ॥३५॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः । 'अग्रजन्मा द्विजे श्रेष्ठे भ्रातरि ब्रह्मणि स्मृतः' इति विश्वः। इ- त्थं राज्ञ आशिषं प्रयुज्य. दत्त्वा गुरोः सकाशं समीपं प्रतीयाय प्राप । राजापि । जीव- लोको जीवसमूहः । 'जीवः प्राणिनि गीष्पतौ' इति विश्वः । अर्कादालोकं प्रकाशमिव'। 'चैतन्यम्' इति पाठे ज्ञानम् । तस्मादृषराशु सुतं लेभे प्राप ॥ ब्राह्म मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । अंतः पिता ब्रह्मण एंव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार ॥३६॥ तस्य रघोर्देवी महिपी ब्राह्मे । 'तस्येदम्' इत्यण् । ब्रह्मदेवताकेऽभिजिनामके मुहूर्ते किलेषदसमाप्तं कुमारं कुमारकल्प स्कन्दसदृशम् । 'ईषदसमाप्तौ-' इत्यादिना कल्पप्प- त्ययः । कुमारं पुत्रं सुषुवे । 'कुमारो वालके स्कन्दे' इति विश्वः । अतो ब्राह्ममुहूर्तो- त्पनत्वात्पिता रघुब्रह्मणो विधेरेव नाम्ना तमात्मजन्मानं पुत्रमजमजनामकं चकार। 'अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते' इति विश्वः ॥ रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् । न कारणात्स्वाद्विभिदे कुमारःप्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥३७॥ ओजखि तेजस्वि बलिष्टं वा। 'ओजस्तेजसि धातूनामवष्टम्भप्रकाशयोः। ओजो बले च दीप्तौ च' इति विश्वः । रूपं वपु. । 'अथ रूपं नपुंसकम् ! खभावाकृतिसौन्दर्यवपुषि श्लोकशब्दयोः ॥' इति विश्वः। तदेव पैतृकमेव । वीर्य शौर्ये तदेव । नैसगिकं स्वाभावि- कमुन्नतत्व तदेव । तादृशमेवेत्यर्थः । कुमारो बालकः । प्रवर्तित उत्पादितो दीपः प्रदीपा- त्खोत्पादकदीपादिव । स्वात्स्वकीयात् । 'पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा' इति स्माद्भावो वैक- ल्पिकः । कारणाजनकान विभिदे भिन्नो नाभूत् । सर्वात्मना तादृश एवाभूदित्यर्थः ॥ उपात्तविधं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् । श्रीः सामिलापापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क ॥३८॥ गुरुभ्यो विधिवद्यथाशास्त्रमुपात्तविद्य लब्धविद्यम् । यौवनस्योद्भेदादाविर्भावाद्धेतोवि- शेपेण कान्तं सौम्यं तमजं प्रति सालिभापापि श्रीः। धीरा स्थिरोन्नतचित्ता। 'स्थिरा चि. तोनतिर्या तु तद्वैयमिति संशिनम्' इति भूपालः । कन्या पितुरिव । गुरोरनुज्ञामाचकाङ्के- - - ·रघुवंशे येष । यौवराज्या)ऽभूदित्यर्थः । अनुज्ञाशब्दापितृपारतन्त्र्यमुपमासामर्थ्यात्पाणिग्रहण- योग्यता.च ध्वन्यते ॥ अथेश्वरेण ऋथकैशिकानां स्वयंवरार्थ स्वसुरिन्दुमत्याः । आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ॥ ३९ ॥ अथ वसुर्भगिन्या इन्दुमत्याः खयंवरार्थ कुमारस्याजस्यानयन उत्सुकेन क्रयकैशि- कानां विदर्भदेशानामीश्वरेण खामिना भोजेन राज्ञाप्तो हितो दूतो रघवे विसृष्टः प्रेपितः। क्रियामात्रयोगेऽपि चतुर्थी ॥ तं श्लाघ्यसंवन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धा विदर्भाधिपराजधानीम् ॥ ४०॥ असौ रघुस्तं भोज श्लाव्यसंवन्धमनूचानत्वादिगुणयोगात्स्पृहणीयसंबन्धं विचिन्त्य वि- चार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदर्श विवाहयोग्यवयसं विचिन्त्य ससैन्यमेनपुत्रमृद्धा समृद्धां विदर्भाधिपस्य भोजस्य राजधानी पुरीं प्रति प्रस्थापयामास । धीयतेऽस्यामिति धानी। 'करणाधिकरणयोश्च' इलधिकरणे ल्युट्प्रत्ययः । राज्ञां धानीति विग्रहः । तस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाशिः। मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्वभूवुरुद्यानविहारकल्पाः ॥ ११ ॥ उपकार्यासु राजयोग्येषु पटभवनादिषु । 'सीधोऽत्री राजसदनमुपकार्यापकारिका' इ- लमरवचनव्याख्याने क्षीरस्वामी । उपक्रियत उपकरोति वा पटमण्डपादि राजसदनमिति। रचिता उपचाराः शयनादयो येषु ते तथोक्ताः । जानपदानां जनपदेभ्य आगतानामुपदा- भिरुपायन: । वन्या वने भवा इतरे येषां ते वन्येतराः। अवन्या इत्यर्थः । 'न बहुव्रीही इनि सर्वनामसंज्ञानिपेधः । तत्पुरुपे सर्वनामसंज्ञा दुर्वारय । तस्य मनुजेन्द्रसूनौरजस्य मार्गे निवासा वासनिका उद्यानान्याक्रीडाः । 'घुमानाक्रीड उद्यानम् इत्यमरः । तान्येव विहारा विहारस्थानानि तत्कल्पाः । तत्सदृशा इत्यर्थः। 'ईपदसमानौ-'इति कल्पप्प्रत्ययः । बभनुः ।। स नर्मदारोधसि सीकरा मरुद्धिरानतितनकमाले। निवेशयामास विलचिताध्या क्लान्तं रजोधूसरफेतु सैन्यम् ॥४२॥ विलचिताध्वातिक्रान्तमार्गः सोऽजः सीकराद्वैः । शीतलरित्यर्थः। माद्रिातराननिताः कम्पिता नक्तमालाश्चिरविल्याख्यवृक्षभेदाः । 'चिरविल्लो नक्तमाल: करजश्च कर शो' इत्यमरः । यस्मितस्मिन् । निवेशाह इलः । नर्मदाया रोधनि रेवायासीरे कान श्रान्तं रजोभिधूसराः केतयो ध्वजा अन्य तस्मैन्यं निवेदावामान ॥ अथोपरिणाझमरैर्ऋमद्भिः प्राक्सूचिनान्तःसलिलप्रवेशः । निधौतदानामलगण्डभित्तिर्वन्यः सरित्तो गज्ञ उन्ममज ॥ १३ ॥ अथोपरिष्टादृवम् । 'उपर्युपरिष्टात्' इति निपानः । ब्रमदिः । मदलोमादिनि भारः। . 7 t -- .. - 1 ·पञ्चमः सर्ग। (८७) - भ्रमरैः प्रागुन्मजनात्पूर्व सूचितो ज्ञापितोऽन्तःसलिले प्रवेशो यस्य स तथोक्त. । नि- धौतदाने क्षालितमदे अत एवामले गण्डभित्ती यस्य स तथोक्तः । 'दानं गजमदे लागे' इति शाश्वतः । प्रशस्तो गण्डौ गण्डभित्ती । 'प्रशंसावचनैश्च' इति समासः । भित्तिशब्दः प्रशस्तार्थः । तथा च गणरत्नमहोदधौ-'मतल्लिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः' इति । भित्तिः प्रदेशो वा । 'भित्तिः प्रदेशे कुज्येऽपि' इति विश्वः । निधौतदानेनामला गण्डभित्तिर्यस्येति वा । वन्यो गजः सरित्तो नर्मदायाः सकाशात् । पञ्चम्यास्तसित्प्रत्ययः । उन्ममजोत्थितः ॥ निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु । नीलो रेखाशवलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥ ४४ ॥ कथंभूतो गजः । निःशेषविक्षालितधातुनापि धौतगेरिकादिनापि । नीलाभिरूर्वाभी रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शंवलेन कर्बुरेण । 'चित्रं किरिकल्माषशवलैताश्च कर्दुरे' इत्यमरः । अश्मभिः पाषाणैविकुण्ठितेन कुण्ठीकृतेन दन्तद्वयेन। ऋक्षवानाम कश्चित्तत्रत्यः पर्वतः । तस्य तटेषु वप्रक्रियां वप्रक्रीडाम् । उत्खातकेलिमित्यर्थः । 'उत्खातकेलिः शृङ्गा- धैर्वप्रक्रीडा निगद्यते' इति शब्दार्णवः । शंसन्कथयन् । सूचयनित्यर्थः । युग्मम् ॥ संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । बभौ स भिन्दन्वृहतस्तरंगान्वायर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः॥ ४५ ॥ संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोलघुक्रियेण क्षिप्रव्यापारेण । 'लघु क्षिप्रतरं द्रुतम्' इत्यमरः । हस्तेन शुण्डादण्डेन । 'हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करेभकरयोरपि' इति विश्वः। सशब्द सघोष बृहतस्तरंगान्भिन्दन्विदारयंस्तीराभिमुखः स गजः । वारी गजवन्धनस्थानम् । 'वारी तु गजवन्धनी' इति यादवः । वार्या अर्गलाया विष्कम्भस्य भङ्गे भञ्जने प्रवृत्त इव वभौ ॥ शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्पन्नुरसा स पश्चात् । पूर्व तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥ ४६ ॥ शैलोपमः स गजः शैवलमञ्जरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कर्षन्पश्चात्तटमुत्ससर्प । पूर्व तेन गजेनोत्पीडितो नुन्नो वारिराशियस्य स सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥ तस्यैकनागस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता । वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः ॥ ४७ ॥ तस्यैकनागस्यकाकिनो गजस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहेन क्षणमात्र शान्ता निवृत्ता मद- दुर्दिनथ्रीर्मदवर्षलक्ष्मीर्वन्येतरेपांग्राम्याणामनेकपानां द्विपानादर्शनेन पुनर्दिदीपे ववृधे ।। सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहमसामाघ्राय मदं तदीयम् । विलचिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखा बभूवुः॥१८॥ सप्तच्छदस्य वृक्षविशेषत्य क्षीरवत्कटुः सुरभिःप्रवाहः प्रसारो यस्य तम् । 'कतिक्त. - - ·। - (८८) रघुवंशे कषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः' इति यादवः। असह्यं तदीयं मदमाघ्राय सेनागजेन्द्राः। विलचितस्तिरस्कृत आधोरणानां हस्तिपकानां तीब्रो महान्यत्नो यैस्ते तथोक्ताः सन्तः । 'आधोरणा हस्तिपका हस्त्यांरोहा निषादिनः' इत्यमरः । विमुखाः । परामखा वभूवुः ॥ स च्छिन्नवन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥ ४९ ।। स गजः। छिन्ना बन्धा यैस्ते छिन्नावन्धा द्रुताः पलायिताः । युगं वहन्तीति युग्या वा- हा यस्मिन्सः। स चासौ शून्यश्च तम् । भग्ना अक्षा रथावयवदारुविशेषाः। 'अक्षोरथ- स्यावयवे पाशकेऽप्यक्षमिन्द्रियम्' इति शाश्वतः । येषां ते भग्नाक्षा अत एव पर्यस्ताः प. तिता रथा यस्मिस्तम् । रामाणां स्त्रीणां परित्राणे संरक्षणे विहस्ता व्याकुलाः । 'विहस्त- व्याकुलौ समौ' इत्यमरः। योधा यस्मिस्तं सेनानिवेशं शिविरं क्षणेन तुमुलं संकुलं चकार ।। तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः। निवर्तयिष्यन्विशिखेन कुम्भे जधान नात्यायतकृष्टशाः॥५०॥ नृपते राज्ञो वन्यः कर्यवध्य इति श्रुतवाञ्छास्त्राज्ज्ञातवान्कुमार आपतन्तमभिधावन्तं तं गजं निवर्तयिष्यन तु प्रहरिष्यन् । अत एव नात्यायतमनतिदीर्घ यथा स्यात् । ननर्धस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । कृष्टशाई ईपदाकृष्टचापः सन्विशिखेन वाणेन कुम्भे ज- घान । अत्र चाक्षुपः-'लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात् । इय हि श्री करिणः' इति । अत एव 'युद्धादन्यत्र' इति द्योतनार्थमेव वन्यग्रहणं कृतम् ॥ स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वयोमचरं प्रपेदे ॥५१॥ स गजो विद्धमात्रस्ताडितमात्रः किल न तु प्रहतस्तथापि नागरूपं गजशरीरमुत्लाज्य तेन वृत्तान्तेन विस्मितेतद्विस्मितैः सैन्यदृष्टः सन् । स्फुरतः प्रभामण्डलल मध्यवति कान्तं मनोहरं व्योमचरं वपुः प्रपेदे प्राप ॥ अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्थैरवकीर्य पुष्पैः उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्धितोरःस्थलतारहारः ॥ ५२ ।। अथ प्रभावेनोपनतैः प्राप्तः कल्पद्रुमोत्थैः कल्पवृक्षात्पनैः पुष्पः कुमारमजमरकीर्याभि- वृष्य दशनप्रभाभिदन्तकान्तिभिः संवधिता उरःस्थले गे तारहाराः स्थला मुजाहाराम्ने येन स तथोक्तः।वाचोऽस्य सन्तीति वाग्नी कता । यात्री ग्मिनिः' इति मिनिमलयः स पुरुष उवाच॥ मतगशापादवलेपमूलादवामवानसि मतङ्गजत्वम् । अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूज नियंवद मां प्रियदर्शनस्य ।। ५३ ॥ अवलेपमूलाद्वहेतुकात् । अवलेपतु गर्वे स्यालेपने द्वेपणेऽपि च इनि विमान इस्य मुनेः शापान्मताजत्वमवाप्तवानन्मि। मां मियदर्शनम्य नियमान -- - ·पञ्चमः सर्गः । (८९) गन्धर्वराजस्य तनूजं पुत्रम् । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः' इत्यमरः । तन्वादेर्वत्यूडिति केचित् । प्रियंवदं प्रियवदाख्यमवेहि जानीहि । प्रियं वदतीति प्रियंवदः। "प्रियवशे वदः खच्' इति खच्प्रत्ययः ।। स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिर्मूदुतामगच्छत् । उष्णत्वमन्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य ॥ ५४॥ स महर्षिश्च प्रणतेन मयानुनीतः सन्पश्चान्मृदुतांशान्तिमगच्छत् । तथाहि । जलस्यो- णलममेरातपस्य वा संप्रयोगात्संपर्कात् । न तु प्रकृत्योष्णत्वम् । यच्छत्यं सा प्रकृतिः ख- भावः। विधेयप्राधान्यात्सेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। महर्षीणां शान्तिरेव खभावो न क्रोध इत्यर्थः।। इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् ॥५५॥ इक्ष्वाकुवंशः प्रभवोयस्य सोऽजो यदा ते कुम्भमयोमुखेन लोहाग्रेण शरेण भेत्स्यति वि- दारयिष्यति तदा स्वेन वपुषो महिना पुनःसंयोक्ष्यसे संगस्यस इति स तपोनिधिर्मामवोचत्।। संमोचितः सत्त्ववता त्वयाहं शापाचिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेद्भवतो न कुर्या वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः॥५६॥ चिरंप्रार्थितं दर्शनं यस्य तेन सत्त्ववता वलवता खयाहं शापात्संमोचितो मोक्ष प्रापितः। भवतः प्रतिप्रियं प्रत्युपकारं न 'कुर्या चेन्मे खपदोपलब्धिः स्वस्थानप्राप्तिः । 'पदं व्यव- सितत्राणस्थानलक्ष्मानिवस्तुषु इत्यमरः । वृथा स्याद्धि । तदुक्तम्-'प्रतिकर्तुमशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम्' इति ॥ संमोहनं नाम सखे ममात्र प्रयोगसंहारविभक्तमत्रम् । गान्धर्चमादत्स्व यतः प्रयोक्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते॥५७॥ हे सखे। सखिशब्देन समप्राणतोक्ता।यथोक्तम्-'अत्यागसहनो वन्धुः सदैवानुमतः सुहृत् । एकक्रियं भवेन्मित्रं समप्राणः सखा मतः ॥ इति । प्रयोगसंहारयोविभक्तमन्त्रं गा. न्धर्व गन्धर्वदेवताकम् । संमोह्यतेऽनेनेति संमोहनं नाम ममास्त्रमादत्वगृहाण । यतोऽस्त्रा. प्रयोक्तुरस्त्रप्रयोगिणोऽरिहिंसा न च विजयश्च हस्ते। हस्तगतो विजयो भवतीत्यर्थः ।। वधलजितः कथमस्त्रग्रहणपरः स्यामिति चेत्तत्राह--- अलं हिया मां प्रति यन्मुहूर्त दयापरोऽभूः प्रहरन्नपि त्वम् । तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिपेधरौक्ष्यम्॥५८॥ कि च । मां प्रति ह्रिया प्रहारनिमित्तयालम् । कुतः । यद्यतो हेतोस्त्वं मां प्रहरन्नपि मुहूर्त दयापरः कृपालुरभूः । तस्मादुपच्छन्दयति प्रार्थयमाने मयि त्वया। प्रतिपेधः परि- हारः । स एव रौश्च पारुप्यम् । तन प्रयोज्यं न कर्तव्यम् ।।

·-- (९०) रघुवंशे तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः । उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्र जग्राह तस्मानिगृहीतशापात् ॥५९॥ ना सोमश्चन्द्र इव नृसोमः । उपमितसमासः । 'सोम ओपधिचन्द्रयोः इति शाश्वतः । पुरुषश्रेष्ठ इत्यर्थः। अस्त्रविदस्त्रज्ञः सोऽजस्तथेति सोम उद्भवो यस्याः सा तत्याः सोमोद्भवा- याः सरितो नर्मदायाः। 'रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेखलकन्यका' इत्यमरः । पवित्रं पय उपस्पृश्य पीत्वा । आचम्येत्यर्थः । उदङ्मुखः सन्निगृहीतशापानिवर्तितशापात् । उपक- तादित्यर्थः । तस्मात्प्रियंवदादस्त्रमन्नं जग्राह ॥ एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु । एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥ ६॥ एवमध्वनि मार्गे दैवयोगाईववशादचिन्त्यहेत्वनिर्धार्यहेतुकं सख्यं सखित्वम्। सड्युर्यः' इति यप्रत्ययः । आसेदुषोः प्राप्तवतोत्तयोर्मध्य एको गन्धर्वश्चैत्ररथस्य कुवेरोद्यानत्य प्रदे- शान्। 'अस्योद्यानं चैत्ररथम्' इत्यमरः । अपरोऽजः सौराज्येन राजन्वत्तया रम्यान्विद- र्भान्विदर्भदेशान्ययो॥ तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुमहर्षः । प्रत्युजगाम ऋथकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोमिरिवोर्मिमाली ॥ ६१ ॥ नगरस्योपकण्ठे समीपे तस्थिवांसं स्थितं तमजं तस्याजस्यागमेनागमनेनारूढ उत्पनो गुरुः प्रहो यस्य स कथकैशिकेन्द्रो विदभरीजः ।प्रवृद्धोमिरूमिमाली समुद्रश्चन्द्र मिव । प्रत्युनगाम ।। प्रवेश्य चैनं पुरमग्रयायी नीचैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः । मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुम गृहेशम् ॥ १२ ॥ एनमजमप्रयायी। सेवाधर्मेण पुरो गच्छनित्यर्थः । नीचनमः पुरं प्रवेश्य प्रवेशं कार- यित्वा ग्रीलार्पितश्रीस्तथा तेन प्रकारेणोपाचरदुपचरितवान् ।यधा येन प्रकारेण नत्र पुरे समेतो मिलितो जनो वैदर्भ भोजमागन्तुं प्राघूर्णिकं मेने । अजं गृहेशं गृहपति मेने ॥ तस्याधिकारपुरुषैः प्रणतः प्रदिष्टां प्रारद्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् । रम्यां रघुप्रतिनिधिः स नवोपकार्यो याल्यात्परामिव दशां मदनोऽध्युवास ॥ ६३॥ रघुप्रतिनिधी रघुकल्पः । रघुतुल्य इत्यर्थः । उसं च दण्डिना सादृश्यवाचकमाये- 'कल्पदेशीयदेट्यादि प्रत्यप्रतिनिधी अपि' इति । मोऽज: अननमस्टनवतिः। तर क्तः । तस्य भोजस्याधिकारी नियोगतत्य पुरुषैः । अधिकृतरियर्थः । प्रविटा निदिष्टांता. ग्द्वारस्य वेद्यां विनिवेशितः प्रनिष्ठापितः पूर्णकुम्भो वयानाम् । स्याग्निमit. - - ·पञ्चमः सर्गः। (९१) . - त्यर्थः । रम्यां रमणीयां नवोपकार्या नूतनं राजभवनम् । 'उपकार्या राजसमन्युपचार- चितेऽन्यवत्' इति विश्वः । मदनो वाल्यात्परां शैशवादनन्तरां दशामिव । यौवनमिवेत्य- र्थः । अध्युवासाधिष्टितवान् । तत्रोषितवानित्यर्थः । 'उपान्वध्यासः' इति कर्मत्वम् ॥ तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः । भावाचवोधकलुपा दयितेव रात्री निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ॥ ६४ ॥ तत्रोपकार्यायाम् । खयंवरनिमित्तं समाहृतः संमेलितो राजलोको येन तत्कमनीयं ‘स्पृहणीय कन्याललाम कन्यासु श्रेष्ठम् । “ललामोऽस्त्री ललामापि प्रभावे पुरुषे ध्वजे । श्रेष्ठभूपाशुण्डशृङ्गपुच्छचिह्नाश्वलिगिपु ॥' इति यादवः । लिप्सोलव्धुमिच्छोः । लभेः स- नन्तादुप्रत्ययः । अजस्य भावाववोधे पुरुषस्याभिप्रायपरिज्ञाने कलुषासमर्था दयि- तेव । रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव । 'राजानं कामिनं चौरं प्रविशन्ति प्र- जागराः' इति भावः । अभिमुखीशब्दो डीषन्तव्यन्तो वा ॥ तं कर्णभूपणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् । सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रवोधं प्रावोधयन्नुषसि वाग्भिरुदारवाचः ।। ६५ ।। कर्णभूषणाभ्यां निपीडितौ पीवरौ पीनावंसौ यस्य तम् । शय्याया उत्तरच्छदस्योप- यास्तरणवस्त्रस्य विमर्दैन घर्षणेन कृशो विमलोऽङ्गरागो यस्य तम्। न त्वङ्गनासङ्गादिति भावः । प्रथितप्रबोधं प्रकृष्टज्ञानं तमेनमजं सवयसः. समानवयस्का उदारवाचः प्रग- ल्भगिरः सूतात्मजा बन्दिपुत्राः । 'वैतालिकाः' इति वा पाठः । 'चैतालिका बोधकराः' इत्यमरः । वाग्भिः स्तुतिपाठरुपसि प्रावोधयन्प्रवोधयामासुः ॥ रात्रिर्गता मतिमतां वर मुश्च शय्यां धाना द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता । तामेकतस्तव विभर्ति गुरुर्विनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥ ६६ ॥ हे मतिमतां वर । निर्धारणे षष्ठी। रात्रिर्गता । शय्यां मुश्च । विनिद्रो भवेत्यर्थः । विनि- द्रत्वे फलमाह-धात्रेति । धात्रा ब्रह्मणा जगतो धूर्भारः । 'धूः स्याद्यानमुखे भारे' इति यादवः । द्विधैव । द्वयोरेवेत्यर्थः । एक्कारस्तृतीयनिषेधार्थः । विभक्ता ननु विभज्य स्थापि- ताखलु । तत्किमत आह-तांधुरमेकत एककोटौ तव गुरुः पिता विनिन्द्रः सन्विभर्ति।

·। - . - (९२) रघुवंशे तस्या धुरो भवान् । धुरं वहतीति धुर्यो भारवाही । तस्य पदं वहनस्थानम्।अपरं यद्ध- येपदं तदवलम्बी । ततो विनिद्रो भवेत्यर्थः । न ह्युभयवाह्यमेको वहतीति भावः ।। निद्रावशेन भवताप्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमवला निशि खण्डितेव। लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचि विजहाति चन्द्रः ॥ ६७ ॥ चन्द्रारविन्दराजवदनायो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसिद्धिमात्रियोच्यते। निद्राव- शेन निद्राधीनेन । त्यन्तरासद्गोऽत्र ध्वन्यते । भवता पर्युत्सुकत्वमपि । त्वय्यनुरक्तात्यम- पीत्यर्थः । 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च' इति सप्तम्यर्थे तृतीया । अपिशव्दस्तद्विषयानुरा- गस्यानपेक्ष्यत्वद्योतनार्थः । निशि खण्डिता भर्तुरन्यासङ्गज्ञानकलुपितावलेव नायिकेव । 'ज्ञातेऽन्यासनविकृते खण्डितेाकपायिता' इति दशरूपके । अनवेक्षमाणाविचारयन्ती सती । उपेक्षमाणेयर्थः। 'ह्यनवेक्ष्यमाणा' इति पाठे निद्रावशेन भवतानवेक्ष्यमाणानिरी- क्ष्यमाणा । कर्मणि शानच् । लक्ष्मीः प्रयोजककर्ती येन प्रयोज्येन चन्द्रेण पर्युत्सुकत्वं त्व- द्विरहवेदनाम्। 'कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापज्वरादिकृत्' इत्यलंकारे । विनोदयति नि- रासयतीति योजना । शेषं पूर्ववत् । नाथस्त्वर्थोपपत्तिमपश्यन्निमं पक्षमुपैक्षिष्ट। लक्ष्मी- उँन चन्द्रेण सह । त्वदाननसदृशत्वादिति भावः । विनोदयति विनोदं करोति । विनोदश- व्दात् 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिन्प्रत्ययः । सायदर्शनादयो हि विरहिणां विनोद- स्थानानीति भावः। स चन्द्रोऽपि दिगन्तलम्बी पश्चिमाशां गतः सन् । अन्तं गच्छनि- त्यर्थः । अत एव त्वदाननरुचि विजहाति । त्वन्मुखसादृशं सजतीत्यर्थः । अतो निद्रां विहाय तां लक्ष्मीमनन्यशरणां परिगृहाणेति भावः ॥ तद्वल्गुना युगपद्धन्मिषितेन ताव- सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां ढे। प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पाम् ॥ ६८ ॥ तत्तस्मालक्ष्मीपरिग्रहणाद्वल्गुना मनोज्ञेन । 'वल्गुस्थाने मनोज्ञे च यल्गु भाषितमन्यवत' इति विश्वः। युगपत्तावदुन्मिपितेन युगपदेवोन्मीलितेन सद्यो द्वे अपि परस्परतुलामन्योन्य- सादृश्यमधिरोहतां प्राप्नुताम् । प्रार्थनायां लोट् । के द्वे । अन्तः प्रस्पन्दमाना लन्नी पहो. तरा स्निग्धा तारा कनीनिका चस्व तत्तयोक्तम् । 'तारकाक्ष्णः कनीनिका' इलमरः । नव चक्षुः । अन्तः प्रचलितभ्रमरं चलनं पत्रं च । युगपदुन्गेपे सति संपूर्णसादृश्यलान पनि । भावः ॥ ; वृन्ताच्छुथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः । - ·- पञ्चमः सर्गः। (९३) -- , an । - स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥ ६९ ।। विभातायुः प्रभातवायुः खाभाविकं नैसर्गिकं ते तव मुखमारुतस्य निःश्वासपवनस्य सौरभ्यम् । ताइक्सौगन्ध्यमित्यर्थः । परगुणेनान्यदीयगुणेन । सांकामिकगन्धेनेत्यर्थः । ईप्सु- राप्तुमिच्छुरिव । आप्ज्ञप्यधामीत्' इतीकारादेशः । अनोकहानां- वृक्षाणां श्लथं शिथिल पुष्पं वृन्तात्पुष्पवन्धनात् । 'वृन्तं प्रसवबन्धनम्' इत्यमरः। हरत्यादत्ते । अरुणाशुभिन्न- स्तरणिकिरणोद्बोधितैः सरसि जातैः सरसिजैः कमलैः सह । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक् । संसृज्यते संगच्छते । सृजेर्दैवादिकात्कर्तरि लट् ॥ ताम्रोदरेषु पतितं तरुपल्लवेषु निधौतहारगुलिकाविशदं हिमाम्भः । आभाति लब्धपरभागतयाधरोष्ठे लीलास्मितं सदशनाचिरिव त्वदीयम् ॥ ७० ॥ ताम्रोदरेष्वरुणाभ्यन्तरेषु तरुपलवेषु पतितं निधौता या हारगुलिका मुक्तामणयस्तद्व- द्विशदं हिमाम्भो लब्धपरभागतया लब्धोत्कर्षतया । 'परभागो गुणोत्कर्षे' इति यादवः । अधरोष्टे त्वदीयं सदशनाचिर्दन्तकान्तिसहितं लीलास्मितमिवाभाति शोभते ॥ यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानु- रगाय तावदुणेन तमो निरस्तम् । अन्योधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति ॥ ७१ ॥ 'प्रतापनिधिस्तेजोनिधिर्भानुर्यावन्नाक्रमते नोद्गच्छति। आड उद्गमने' इत्यात्मनेपदम् । तावत् । भानावनुदित एवेत्यर्थः अह्राय झटिति । 'दाग्झटिलञ्जसाहाय' इत्यमरः। अरुणे- नानूरुणा 'सूर्यस्तोऽरुणोऽनूरुः' इत्यमर. । तमो निरस्तम् । तथाहि । हे वीर, त्वय्यायो- धनेषु युद्धेषु। 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः । अग्रसरतां पुरःसरतां याते सति तव गुरुः पिता रिपून्स्वयमुच्छिनत्ति किं वा । नोच्छिनत्त्येवेत्यर्थः । न खलु योग्यपुत्रन्यस्तभा- राणां स्वामिनां स्वयं व्यापारखेद इति भावः ॥ शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा सुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते । येपां विभान्ति तरुणारुणरागयोगा- द्भिन्नाद्विगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥ ७२ ॥ उभाभ्यां पक्षाभ्यां पार्श्वभ्यां विनीतापगता निद्रा येपो त उभयपक्षविनीतनिद्राः । १ . . - 4 - ·रघुवंशे (९४) यट:- । अत्र समासविषय उभशब्दस्थान उभवशब्दप्रयोग एव साधुरिलनुसंधेयम् । वथाह कै- -'उभादुदात्तो नियमिति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविपच उभशब्दत्य प्रयोगे मा भूत् । उभशब्दस्यैव यथा स्यात् । उभयपुत्र इत्यादि भवति' इति । मुखराप्युत्थान- चलनाच्छन्दायमानानि शृङ्खलानि निगडानि कर्पन्तीति तथोक्तास्तै तव स्तम्बे रमन्त इति स्तम्बेरमा हस्तिनः । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' इत्यच्प्रत्ययः । 'हस्तिसूचकयोः' इति वक्तव्यात् । इभः स्तम्वेरमः पनी' इत्यमरः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक् । शय्यां जहति यजन्ति । येषां स्तम्बेरमाणाम् । दन्ताः कोशा इव दन्तकोशाः। दन्तकुमलास्तरुणारुणरागयोगाद्वालार्कारुणसंपर्का तोभिन्नाद्रिगरिकतटा इव विभान्ति। धातुरक्ता इव भान्तीत्यर्थः ॥ दीधष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रां विहाय बनजाक्ष वनायुदेश्याः। वक्त्रोमणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेह्यानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः ॥ ७३ ॥ है वनजाक्ष, नीरजाक्ष । 'वनं नीरं वनं सत्त्वम्' इति शाश्वतः । दीघेषु पटमण्ड- पेषु नियमिता बद्धा वनायुदेइया वनायुदेशे भवाः । पारसीका वनायुजाः' इति हलागु- धः । अमी वाहा अश्वा निद्रां विहाय पुरोगतााने लेह्यान्याखाद्यानि सैन्धवशिलाशक- लानि । 'सैन्धवोऽस्त्री सितशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे' इत्यमरः । वकोप्मणा मलिन- यन्ति मलिनानि कुर्वन्ति । उत्तं च सिद्धयोगसंग्रहे-'पूर्वाहकाले चाचानां प्रायो लवणं हितम् । शुलमोहविबन्धनं लवणं सैन्धवं वरम् ॥' इत्यादि ।। भवति विरलभक्तिमानपुप्पोपहारः स्वकिरणपरिवेपोद्रेदशून्याः प्रदीपाः । 'अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रवोधप्रयुक्ता- मनुवदति शुकस्ते मझुवाक्पारस्थः ॥ ७४ ॥ म्लानः पुष्पोपहारः पुष्पपूजा म्लानत्वादेव विरलभक्तिविरलरननो भाति । पदा- पाश्च स्वकिरणानां परिवेपस्य मण्डलस्योद्भदैन स्फुरणेन शून्या भवन्ति । निम्नशम्मा भवन्तीत्यर्थः । अपि चायं मनुवामधुरवचनः पारस्थरते नय शुकल्यत्ययानिमिने प्रयुक्तामुच्चारितां नोऽस्माकं गिरं वाणीगनुवदति । अनुकुल नदतीत्यर्थः । इन्धं प्रभार लिदानि वर्तन्ते । अतः प्रयोहव्यमिति भावः ।। इति विरचितवाग्भिर्वन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिदस्तल्पमुमांचकार । -- . - ·षष्टः सर्गः। (९५) सदपटुनिनदद्भिवाधितो राजहंसैः सुरंगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥ ७५ ॥ इतीत्थं विरचित्तवाग्भिर्वन्दिपुत्रैवैतालिकैः । पुत्रग्रहणं समानवयस्कत्वद्योतनार्थम् । सपदि विगतनिद्रः कुमारः । तल्पं शय्याम् । 'तल्पं शय्याटदारेपु' इत्यमरः । उज्झां- चकार विससर्ज । 'इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्याम्प्रत्ययः । कथमिव । मदेन पटु मधुरं निनदद्भी राजहसेवाधितः सुप्रतीकाख्यः । सुरगज ईशानदिग्गजः । गवाया इदं गानम् । सैकतं पुलिनमिव । 'तोयोत्थित तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम्' इत्यमरः । 'सिकताशर्कराभ्यां च' इत्यण्प्रत्ययः । सुप्रतीकग्रहणं प्रायशः कैलासवासिनस्तस्य नित्यं गङ्गातटविहारसंभवादित्यनुसंधेयम् ।। अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा। कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवरस्थम् ॥ ७६ ॥ अथोत्थानानन्तरमश्चितानि चारूण्यक्षिपक्ष्माणि यस्य सोऽजः शास्त्रे दृष्टमवगतं दि- वसमुखोचितं प्रातःकालोचितं विधिमनुष्ठानमवसाय्य समाप्य । स्यतेय॑न्ताल्ल्यप् । कु- शलैः प्रसाधनदविरचितोऽनुकूलः वयंवरोचितो वेपो नेपथ्यं यस्य स तथोक्तः स- न्वयंवरस्थं क्षितिपसमाज राजसमूहमगादगमत् । 'इणो गा लुडि' इति गादेशः। पुष्पिता- ग्रावृत्तमेतत् । तल्लक्षणम्-'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरंगाश्च पु- प्पिताना' ॥ इति ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अजस्वयंवराभिगमनो नाम पञ्चमः सर्गः । 7 - षष्ठः सर्गः। जाह्नवी मूर्ति पादे वा काल: कण्ठे वपुष्यथ । कामारि कामतातं वा कंचिद्देवं भजामहे ॥ स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञवेपान्सिहासनस्थानुपचारवत्सु । वैमानिकानां मरुतामपश्यदाकृष्टलीलान्नरलोकपालान् ॥ १ ॥ सोऽजस्तत्र स्थान उपचारवत्सु राजोपचारवत्सु मश्चेषु पर्यवेषु सिंहासनस्थान्मनोज्ञ- वेषान्मनोहरनेपथ्यान्वैमानिकानां विमानश्वरताम् । 'चरति' इति ठक्प्रत्ययः । मरुता- ममराणाम् । 'मस्तौ पवनाम, इत्यमरः । आकृष्टलीलान्गृहीतसौभाग्यान आकृष्टम- सलीलानित्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । नरलोकं पालयन्तीति नरलोक- पालाः । कर्मण्यप्रत्ययः । तान्भूपालानपश्यन् । सर्गेऽस्मिन्नुपजातिश्छन्दः ॥ - । - 4 7 - ·(९६) रघुवंशे रतेहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितस्वाङ्गमिवेश्वरेण । काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम् ॥ २॥ 'रतिः स्मरप्रियायां च रागे व सुरते स्मृता' इति.विश्वः। रतेः कामप्रियाया गृ. हीतानुनयेन स्वीकृतप्रार्थनेन । गृहीतरत्यनुनयेनेत्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । ईश्वरेण हरेण प्रत्यर्पितवाङ्ग काममिव स्थितं काकुत्स्थमजमालोकयतां नृपाणां मन इन्दुमतीनिराशं वैदर्भीनिःस्पृहं बभूव । इन्दुमती सत्पतिमेनं विहाय नास्मान्वरिष्यतीति निश्चिक्युरित्यर्थः । सर्वातिशयसौन्दर्यमस्येति भावः ॥ वैदर्भनिर्दिष्टमसौ कुमारः कृप्तेन सोपानपथेन मञ्चम् । शिलाविअझैर्मृगराजशावस्तुझं नगोत्सङ्गमिवारुरोह ॥ ३ ॥ असौ कुमारो वैदर्भेण भोजेन निर्दिष्टं प्रदर्शितं मञ्चं पर्यई कृप्तेन सुविहितेन सोपान- पथेन । मृगराजशावः सिंहपोतः । 'पोतः, पाकोऽभको डिम्भः पृथुकः शावक: शिशुः' इत्यमरः । शिलानां विभभट्टीभिस्तुङ्गमुन्नतं नगोत्सई शैलाग्रमिव । आरुरोह ॥ परार्ध्यवर्णास्तरणोपपन्नमासेदिवान्रतवदासनं सः। भूयिष्ठमासीटुपमेयकान्तिर्मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन ॥ ४ ॥ पराः श्रेष्ठा वर्णी नीलपीतादयो यस्य तेनास्तरणेनं कम्बलादिनोपपनं संगतं रत्नव- द्रत्नखचितमासनं सिंहासनमासे दिवानधिष्ठितवान्सोऽजः । मयूरपृष्ठाविणा गुहेन से नान्यासह । 'सेनानीरग्निभूगुहः' इत्यमरः । भूयिष्टमत्यर्थमुपमेयकान्तिरासीत् । मदरस्य विचित्ररूपत्वात्तत्साम्यं रत्नासनस्य । तद्वारा च तदारुइयोरपीति भावः ।। तासु श्रिया राजपरम्परासु प्रभाविशेपोदयदुर्निरीक्ष्यः । सहस्रधात्मा व्यरुचद्विभक्तः पयोमुचा पनि विद्युतेय ॥ ५ ॥ तासु राजपरम्परासु श्रिया लम्या कळ पयोमुचां मेघानां पहिए विशतेच गह- स्रधा विभक्तः । तरङ्गेषु तरणिरिव खयमेक एव प्रलेक संकामित इलयः । प्रभाविदो. पस्योदयेनाविर्भावेन दुनिरीक्ष्यो दुर्दर्शन आत्मा श्रियः सरपं त्वरेनहायोतिष्ट । 'शुभयो लुडि' इति परस्मैपदम् । बुतादिलादनत्ययः । तन्मिन्सनये प्रलंक संकान्तलमाल- तया तेषां किमपि दुरासदं तेजः प्रादुरासीदित्यर्थः । - तेषां महार्हासनसंस्थितानामुदारनेपथ्यभृतां स मध्ये । रराज धाम्ना रघुसूनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः ॥ ६ ॥ महाहीसनसंस्थितानां श्रेष्ठसिंहासनस्थानाम । उदारमध्यभृतामुपदरेपधारिष्ट तेषां राज्ञां मध्ये । कल्पद्रमाणां मध्ये पारिजात इव सुरमविशय इय ! 'rita - रवो मन्दारः पारिजातकः । संतानः कापसम्म पुंलि दो हारेगन्दन ॥ RARE ? - - , - . 2 4 ·पाठः सर्गः। (९७) . २ रघुसूनुरेव, धान्ना तेजसा । 'भून्ना' इति पाठेऽतिशयेनेत्यर्थः । रराज । अत्र कल्पद्रुम- शब्दः पञ्चान्यतमविशेषवचनः । उपकल्पयन्ति मनोरथानिति व्युत्पत्त्या सुरद्रुममात्रो- पलक्षकतया प्रयुक्त इत्यनुसंधयम् । कल्पा इति द्रुमाः कल्पद्रुमा इति विग्रहः ।। नेत्रवजाः पौरजनस्य तस्मिन्विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः। मदोत्कटे रेचितपुष्पवृक्षा गन्धद्विपे वन्य इव द्विरेफाः ॥ ७ ॥ पौरजनत्य नेत्रव्रजाः सर्वानृपतीन्विहाय तस्मिन्नजे निपेतुः । स एव सर्वोत्कर्षेण ददृश इत्यर्थः । कथमिव । मदोत्कटे मनोद्भिनगण्डे निर्भरमदे वा वन्ये गन्धद्विपे गन्धप्र- धाने द्विपे गजे । रेचिता रिक्तीकृताः पुष्पाणां वृक्षा यैस्ते । त्यक्तपुप्पवृक्षा इत्यर्थः । द्विरेफा भृङ्गा इव । द्विपस्य वन्यविशेपणं द्विरेफाणां पुप्पवृक्षल्यागसंभावनार्थ कृतम् ॥ 'निभिर्विशेषकमाह- अथ स्तुते बन्दिाभिरन्वयज्ञैः सोमार्कवंश्ये नरदेवलोके । संचारिते चांगुरुसारयोनौ धूपे. समुत्सर्पति वैजयन्तीः ॥ ८ ॥ अथान्वयझै राजवंशाभिर्वन्दिभिः स्तुतिपाठकैः । वन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः । सोमार्कवंश्ये सोमसूर्यवंशभवे नरदेवलोके राजसमूहे स्तुते सति । विवेशेत्युत्तरेण सं- बन्धः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । संचारिते समन्तात्प्रचारिते । अगुरुसारो योनिः कारणं यस्य तस्मिन्धूपे च वैजयन्तीः पताकाः समुत्सर्पति सति । अतिक्रम्य गच्छति सति ॥ -पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां कलापिनासुद्धतनृत्यहेतौ । । प्रध्मातशङ्ख परितो दिगन्तांस्तूर्यस्वने मूर्छति मङ्गलाथै ॥ ९ ॥ किं च । पुरस्योपकण्ठे समीप उपवनान्याश्रयो येषां तेषां कलापिनां वर्हिणामुद्धतनृत्य- हेतौ । मेघध्वनिसादृश्यात्ताण्डवकारणे । प्रध्माताः पूरिताः शङ्खा यत्र तस्मिन् । मालार्थे मङ्गलप्रयोजनके । तूर्यखने वाद्यघोपे परितः सर्वतो दिगन्तान्मूर्छति व्याप्नुवति सति ।। मनुष्यवाह्य चतुरस्त्रयानमध्यास्य कन्या परिवारशोभि । विवेश मञ्चान्तरराजमार्ग पतिवरा कृप्तविवाहवेषा ॥ १० ॥ पतिं वृणोतीति पतिवरा स्वयंवरा । 'अथ स्वयंवरा । पतिवरा च वर्या च' इत्य- मरः । 'संज्ञायां भृतजि-' इत्यादिना खच्प्रत्ययः । कृप्तविवाहवेषा कन्येन्दुमती मनु- प्यैर्वाह्यं परिवारेण परिजनेन शोभि चतुरस्रयानं चतुरस्रवाहनं शिविकामध्यास्यारुह्य मचान्तरे मञ्चमध्ये यो राजमार्गस्तं विवेश ॥ तस्मिन्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये । निपेतुरन्तःकरणैनरेन्द्रा देहैः स्थिताः केवलमासनेषु ॥ ११ ॥ नेत्रशतानामकलक्ष्य एकदृईये कन्यामये कन्यारूपे तस्मिन्विधातुर्विधानातिशये सृष्टि- विशेपे नरेन्द्रा अन्तःकरणानपेतुः। आसनेषु देह केवलं देहैरेव स्थित्ताः । देहानपि विस्मृ- ·(९८) रघुवंशे व तत्रैव दत्तचित्ता बभूवुरित्यर्थः । अन्तःकरणकर्तृके निएतने नरेन्द्राणां कर्तृत्वव्यप- देश आदरातिशयार्थः ॥ तां प्रत्यभिव्यकमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाप्रदूत्यः । प्रवालशोभा इव पादपानां शृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः ॥ १२॥ . तामिन्दुमती प्रति अभिव्यक्तमनोरथानां प्रल्डाभिलापाणां महीपतीनां राज्ञां प्रणया- ग्रदूत्यः। प्रणयः प्रार्थना प्रेम वा । 'प्रणयास्त्वमी। वित्रम्भयाच्याप्रमाणः' इत्यमरः । प्रणयेवग्रदूत्यः प्रथमदूतिकाः। प्रणयप्रकाशकत्वसाम्याहूतीत्वव्यपदेशः। विविधा हार- चेष्टाः शृङ्गारविकाराः पादपानांप्रवालशोभाः पल्लवसंपद इव बभूवुरुत्पन्नाः अनशहारल- क्षणं रससुधाकरे-~~-'विभावैरनुभावैश्च खोचितैद्यभिचारिभिः । नीता सदस्यरत्यत्वं रतिः शृङ्गार उच्यते॥रतिरिच्छाविशेषः । तच्चोक्तं तत्रैव-'यूनोरन्योन्यविषयस्थायिनीच्छा रतिः स्मृता'इति। चेष्टाशब्देन तदनुभावविशेषा उच्चन्तीतेऽपितत्रैवोक्ता:-'भावं मनो- गतं साक्षात्खहेतुं व्यञ्जयन्ति ये । तेऽनुभावा इति ख्याता भ्रूविक्षेपस्सितादयः॥ते चतुर्धा चित्तगात्रवाम्बुद्धधारम्भसंभवाः ॥ इति । तत्र गात्रारम्भसंभवांश्चेष्टाशब्दोकाननुभावान् 'कश्चित्-'इलादिभिः श्लोकेंवक्ष्यति।शृङ्गाराभासश्चायम् ।एकत्रैव प्रतिपादनात् । तदुक्तम्- 'एकत्रैवानुरागश्चेत्तियक्शब्दगतोऽपिवा।योपितांबहुसक्तिश्चेद्राभासविधा मतः॥ इति।। 'शृङ्गारचेष्टा बभूवुः' इत्युक्तम् । ता एव दर्शयति- कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तःपरिवेषवन्धि लीलारविन्दं भ्रमयांचकार ॥ १३ ॥ कश्चिद्राजा कराभ्यां पाणिभ्यामुपगूढनालं गृहीतनालम् । आलोलेश्चमले पत्रैरभि- हतास्ताडिता द्विरेफा भ्रमरा येन तत्तथोक्तम् । रजोभिः परागैरन्तःपरिवेष मण्डलं व. भातीत्यन्तःपरिवेषवन्धि, । लोलारविन्दं ब्रमांचकार । करस्थलीलारविन्दयत्ययाहं भ्रमयितव्य इति नृपाभिप्रायः । हस्तपूर्णकोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्यभिप्रायः ।। विस्रस्तमंसादपरो विलासी रत्नानुविद्धानन्दकोटिलनम् । प्रालम्बमुत्कृष्य यथावकाशं निनाय साचीकृतचारवक्तः ॥१४॥ विलसनशीलो विलासी । 'चौ कपलनकायसम्मः' इति धिगुणत्यय: । अपरो रा- जांसाद्विवस्तं रत्नानुविद्धं रत्नखचितं यदा केयूरं तस कोटिन पालम्बनलम्बि- नौ सजाम् । पालम्बजुलम्बि स्यात्कण्यात इत्यमरः । 'प्रावारम्', शांत पाट शीर्ष वस्त्रम् । उत्कृप्योल सानीकृत वियतं चार वर्क यस्य स तथोक्ता समभावका स्वस्थान निनाय । भावारोरक्षेपणछलेनादं त्वामेवं परिरन्य मति नृपाभिप्रायः गोप- नीयं किंचिदन्ति ततोऽयं प्रावणुत स्तीन्दुमत्यभिप्रायः ।। आकुञ्चितामाङ्गुलिना ततोऽन्यः किंचित्समावर्जितनेशोतः। तिर्यग्विसंसर्पिनखप्रमेण पादेन हैमं विलिलेट पीटम् ॥१५॥ - 1 । 7 1 - ·षष्ठः सर्गः। (९९) - 1 १ . , , ततः पूर्वोक्तादन्योऽपरो राजा किंचित्समावर्जितनेत्रशोभ ईषदक्पिातितनेत्रशोभः सन् । आकुश्चिता आभुमा अग्राह्यलयो तस्य तेन तिर्यग्विसंसपिण्यो नखप्रभा यस्य तेन च पादेन हैम हिरण्मय पीठं पादपीठं विलिलेख लिखितवान् । पादाङ्गलीनामाकुश्चनेन त्वं मत्समीपमागच्छेति नृपाभिप्रायः । भूमिविलेखकोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्याशयः। भूमिविलेखनं तु लक्ष्मीविनाशहेतुः ॥ निवेश्य वामं भुजमासना) तत्संनिवेशादधिकोन्नतांसः । कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभापणतत्परोऽभूत् ॥ १६॥ कश्चिद्राजा वाम भुजमासनार्धे सिंहासनैकदेशे निवेश्य संस्थाप्य तत्संनिवेशात्तस्य वामभुजस्य संनिवेशात्संस्थापनादधिकोन्नतोऽसो वामांस एव यस्य स तथोक्तः सन् । विवृत्ते परावृत्ते निके त्रिकप्रदेशे भिन्नहारो लुण्ठितहारः सन् । 'पृष्ठवंशाधर त्रिकम् इ- समरः। सुहृत्समाभापणतत्परोऽभूत्। वामपार्श्ववतिनैव मित्रेण संभाषितुं प्रवृत्त इत्यर्थः । अत एव विवृत्तत्रिकत्वं घटते । त्वया वामाङ्गे निवेशितया सहवं वार्ता करिष्य इति नृपाभिप्रायः । परं दृष्ट्वा पराङ्मुखोऽयं न कार्यकर्तेतीन्दुमत्यभिप्रायः ।। विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकवहमन्यः । प्रियानितम्वोचितसंनिवेशैर्विपाटयामास युवा नखानैः ॥ १७ ॥ अन्यो युवा विलासिन्याः प्रियाया विभ्रमार्थ दन्तपत्र दन्तपतभूतमापाण्डुरं केतक- वह केतकदलम् । 'दलेऽपि बहम्' इत्यमरः । प्रियानितम्ब उचितसंनिवेशैरभ्यस्तनिक्षे- पणेर्नखानविपाटयामास विदारयामास । अहं तव नितम्ब एवं नखवणादीन्दात्यामीति नृपाशयः । तृणच्छेदकवत्पत्रिपाटकोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्याशयः ।। कुशेशयाताम्रतलेन कश्चित्करेण रेखाध्वजलाञ्छनेन । रत्नाङ्गुलीयप्रभयानुविद्धानुदीरयामास सलीलमक्षान् ॥ १८ ॥ कश्चिद्राजा कुशेशयं शतपत्रमिवातानंतलं यस्य तेन । 'शतपतंकुशेशयम्' इत्यमरः। रेखारूपो ध्वजो लाञ्छन यस्य तेन करेण । अगुलिपु भवान्यङ्गुलीयान्यूमिकाः । 'अगु- लीयकमूमिका' इत्यमरः । जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः' इति छप्रत्ययः । रत्नानामङ्गुलीयानि तेपा प्रभयानुविद्धान्व्याप्तानक्षान्पाशान्। 'अक्षास्तु देवनाः पाशकाच ते इत्यमरः । सलील- मुदीरयामासोचिक्षेप । अहं त्वया सहैवं रस्य इति नृपाभिप्रायः । अक्षचातुर्ये कापुरु- पोऽयमितीन्दुमत्यभिप्रायः । 'अक्षर्मा दीव्येत्' इति श्रुतिनिषेधात् ।। कश्चिद्यथाभागमवस्थितेऽपि स्वसंनिवेशद्यतिलविनीव । वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रमेकं व्यापारयामास कर किरीटे ॥ १९ ॥ कश्चिद्यथाभाग यथास्थानमवस्थितेऽपि खसंनिवेशाध्यतिलहिनीव खस्थानाच्चलित इव किरीटे वज्राणां किरीटगतानामंशवो गर्भ येषां तान्यहुलिरन्ध्राणि यस्य तमेकं कर व्यापा- - - ·(१००) रघुवंशे रयामास । किरीटवन्मम शिरसि स्थितामपि त्वां भारं न मन्य इति नृपाभिप्रायः । शिरसि न्यस्तहत्तोऽयमपलक्षण इतीन्दुमत्यभित्रायः ॥ ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी । प्राक्संनिकर्ष मगधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत्सुनन्दा ॥२०॥ ततोऽनन्तरं नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा । श्रुतनृपवृत्तवंशेलधः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्स- मासः । प्रगल्भा वाग्मिनी सुनन्दा सुनन्दाख्या प्रतिहार रक्षतीति प्रतिहाररक्षी द्वारपा- लिका । कर्मण्यण्प्रत्ययः । 'टिड्डाणम्-' इत्यादिना डीप् । प्राक्प्रथमं कुमारीमिन्दुमनी मगधेश्वरस्य संनिकर्प समीपं नीत्वा पुंवत्युंसा तुल्यम् । 'तेन तुल्यं निया चेद्वतिः' इति वतिप्रत्ययः । अवदत् ॥ असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्त्यो मगधप्रतिष्ठः । राजा प्रजारानलब्धवर्णः परंतपो नाम यथार्थनामा ॥ २१ ॥ असौ-राजा । असाविति पुरोवर्तिनो निर्देशः । एवंमुत्तरत्रापि ब्रटव्यम् । शरणोन्मु- खानां शरणार्थिनां शरण्यः शरणे रक्षणे साधुः । तत्र साधुः' इति यत्मत्ययः। शरणं भवि- तुमर्हः शरण्य इति नाथनिरुक्तिनिर्मूलैव । अंगाधसत्वो गम्भीरखभावः । सत्त्वं गुणे पिशा- चादौ बले द्रव्यखभावयाः' इति विश्वः । मगधा जनपदाः । तेयु प्रतिष्ठास्पदं यस्य स मगधप्रतिष्ठः । 'प्रतिया कृत्यमास्पदम्' इत्यमरः । प्रजारजने लब्धवर्णो विचक्षणः । पहा प्रजारञ्जनेन लब्धोत्कर्पः। पराञ्छब्रूस्तापयतीति परंतपः। परंतपाख्यः। द्विपत्परचोरताप' इति खच्प्रत्ययः । 'खचि दूखः' इति खः । अरुद्विपदजन्तत्य मुम्' इति मुमागमः । नामेति प्रसिद्धौ । यथार्थनामा । शत्रुसंतापनादिति भावः ।। कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । । नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिप्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥२२॥ अन्ये नृपाः लामं सहस्रशः सन्तु । भूमिमनेन राजन्वनी शोभनराजवतीमातुः- ताकश्चिदन्तीत्यर्थः। 'सुराशि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजधान्' इत्यमरः । राज- न्वान्सौराज्ये' इति निपातनालाधुः । तथा हि नक्षनरभिन्नादिमिनारागिः साधार- णैर्कोतिमिहीमादिभिश्च संकुलापि रात्रिचन्द्रमसन ज्योतिरसा मनीति ज्योति- प्मती नान्येन ज्योतिपेलयः ।। क्रियाप्रवन्धादयमध्यराणामजन्माहतसहस्रनेत्रः। शच्याश्चिरं पाण्डकपोललम्बान्मन्दारशून्यानलकांधकार ॥२॥ अयं परंतपोऽश्वराणां ऋतूनां नित्यायन्यादानुष्ठानसातलाया गया दित्यर्थः । अजसं नित्यमारतरहलनेनः संधिरंगाच्या कानाकोलमोलार स्तान् । पचाय । मन्दारैः कल्पगुमानमः शिवार । प्रोक्तिमवा. । ।

·षष्ठः सर्गः। (१०१) - - -- - स्कारं न कुर्वन्ति । 'प्रोषिते मलिनो कृशा' इति । 'क्रीडां- शरीरसंस्कार समाजोत्सव- दर्शनम् । हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रोषितभर्तृका ॥' इति च स्मरणात् ।। अनेन चेदिच्छसि गृह्यमाणं पाणि वरेण्येन कुरु प्रवेशे। प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् ॥ २४ ॥ वरेण्येन वरणीयेन । वृणोतेरोणादिक एण्यप्रत्ययः । अनेन राज्ञा गृह्यमाणं पाणिमि च्छसि चेत् । पाणिग्रहणमिच्छसि चेदित्यर्थः । प्रवेशे प्रवेशकाले प्रासादवातायनसंधि- तानां राजभवनगवाक्षस्थितानां पुष्पपुरानानानां पाटलिपुराङ्गनाना नेत्रोत्सवं कुरु । स- वोत्तमानां तासामपि दर्शनीया भविष्यसीति भावः ।। एवं तयोक्ने तमवेक्ष्य किंचिद्विस्त्रंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला । ऋजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा ॥ २५ ॥ एव तया सुनन्दयोक्ते सति तं परंतपमवेक्ष्य किंचिद्विसंसिनी दूवाडा दूर्वाचिहा म- धूकमालो गुडपुष्पमाला यस्याः मा। मंधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौं' इत्यमरः । वरणे शिथि- लप्रयत्नेति भावः । तन्वीन्दुसत्येन नृपमभाषमाणज्वा भावशून्यया प्रमाणक्रिययैव न- सादिदेश परिजहार ॥ तां लैव वेनग्रहणे नियुक्ता राजान्तरं राजसुतां निनाय । समीरणोत्थेव तरंगलेखा एमान्तरं मानसराजहंसीम् ॥ २६ ॥ सैव नान्या। चित्तज्ञत्वादिति भावः । वेत्रग्रणे नियुक्ता दौवारिकी सुनन्दा ता.राज- सुतां राजान्तरमन्यराजान निनाय । नयतिकिर्मकः । कथमिव । समीरणोत्था वातो- त्पन्ना तरंगलेखोमिपतिर्मानसे सरमि या राजहंसी तां पद्मान्तरमिव ॥ . जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः। विनीतनागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतोऽपि भुते ॥२७॥ एनामिन्दुमती जगाद । किमिति । अयमङ्गनाथोऽङ्गदेशाधीश्वरः सुरागनाभिः प्रार्थिता कामिता यौवनश्रीयस्य स तथोक्तः । पुरा किलेनमिन्द्रसाहाय्यार्थमिन्द्रपुरगामिनमका- भयन्ताप्सरस इति प्रसिद्धिः । किच । सूत्रकारैर्गजशास्त्रकृद्भिः पालकादिभिर्महपिभिर्वि- नीतनागः शिक्षितगजः । किलेल्यैतिथे । अत एव भूमिगतोऽप्यैन्द्र- पदमैश्वर्य भुते । भू- लोक एवं वर्गसुखमनुभवतीत्यर्थः । गजाप्सरोदेवपिसेव्यत्समैन्द्रपदशब्दार्थः । पुरा किल कुतश्चिन्छापकारणाद्भुवमवतीर्ण दिग्गजवर्गमालोक्य स्वयमशक्तैरिन्द्राभ्यनुज्ञयानीतैः- वर्षिभिः प्रणीतेन शास्त्रेण गजान्वशीकृत्य भुवि संप्रदायं प्रावर्तयदिति कथा गीयते ॥ अनेन पर्यासयताश्रुविन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु । प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्च सूत्रेण विनैव हाराः॥२८॥ त्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुस्ताफलस्थूलतमानश्रुविन्दून् । 'अस्सनश्रुणि शोणिते' इति . ८ - . - ·1 (१०२) रघुवंशे विश्वः । पर्यासयता प्रस्तारयता । भर्तृवधादिति भावः । अनेनागनाथेनोन्मुच्चाक्षिप्य सूत्रेण विना हारा एव प्रपिताः । अविच्छिन्नाश्रुविन्दुप्रवर्तनादुत्सूत्रहारार्पणमेव कृत- मिवेत्युत्प्रेक्षा गम्चते॥ निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थमस्सिन्द्धयं श्रीश्च सरस्वती च। कान्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया२९ निसर्गतः खभावतो भिन्नास्पदं भिन्नाश्रयम् । सहावस्थानविरोधीत्यर्थः । श्रीश्च सर- खती चेति द्वयमस्मिन्नगनाथ एकत्र संस्था स्थितिर्यस्य तदेकसंस्थम् ।उभयमिह संगत- मित्यर्थः । हे कल्याणि । 'बह्वादिभ्यश्च' इति डीए । कान्या सूनृतथा सलप्रियया गिरा योग्या संसर्गाय त्वमेव तयोः श्रीसरखलोस्तृतीया। समानगुणयोर्युवयोर्दापत्यं युज्यत एवेति भावः । दक्षिणनायकवं चास्य ध्वन्यते । तदुक्तम्-'तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः' इति। अथाङ्गरांजावतार्य चक्षुर्याहीति जन्यामवदत्कुमारी। नासौ न काम्यो न च वेदं सम्यग्द्रष्टुं न सा सिन्नर चिहि लोकः३० अथ कुमार्यङ्गराजाचक्षुरवतार्य । अपनीयेत्यर्थः । जन्यां मातृससीम् ।'जन्या मास- खीमुदोः' इति विश्वः । सुनन्दां याहि गच्छेलवदत् । 'चातेति जन्यानवदत्' इति पाटे जनीं वधूं वहन्तीति जन्या वधूवन्धवः । तान्यात गच्छतेलवदन् । 'जन्यो वरवधूज्ञाति- प्रियतुल्यहितेऽपि च' इति विश्वः । अथवा जन्या वधूभृत्याः । 'भृत्याश्चापि नवोटाबाः' इति केशवः । संज्ञायां जन्येति यत्प्रत्ययान्तो निपातः । यदवाह वृत्तिकार:-'जर्नी वधू वहन्तीति जन्या जामातुर्वयस्याः' इति । यच्चामर:--'जन्याः निग्धा वरस्य ये' इति । तत्सर्वमुपलक्षणार्थमित्लविरोधः । न चायमहराजनिषेधो दृश्यदोपानापिष्टदोषादिलाह- नेत्यादिना । असावड्गराजः काम्यः कामनीयो नेति न । किंतु काम्य एवेत्यर्थः सा कुमारी व सम्यग्द्रष्टुं विवेत्तुं न वेदेति न.। वेदैत्यर्थः । किंतु लोको जनो भिनचिहि निरमपि किंचित्कम्मैचिन रोचते । किं कुमों न हीच्छा नियन्तुं शक्यत इति भावः ।। ततः परं दुःप्रसहं द्विपदिनूपं नियुक्ता प्रतिहारभूमौ। निदर्शयामासं विशेषदृश्यमिन्टुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै ॥ ३१ ॥ ततोऽनन्तरं प्रतिहारभूमी द्वारदेशे नियुक्ता दीवारपीसी द्वाहारे प्रतीहारः' इत्य- मरः । द्विपद्भिः शत्रुभिर्दुःप्रसह दुःसहम् । शूरसिमर्थः । विशेष दर्शनीयम् । - यन्तमित्यर्थः । परमन्यं नृपम् । नवोत्थानं नवोदयमिन्दुमिव इन्दुमले निदर्शयामाग !! अवन्तिनायोऽयमुनयाटुर्विशालपक्षास्तनुवृत्तमध्वः। आरोग्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्वष्ट्य यहोल्लिखितो विभाति ॥३२॥ उग्रवाहुदीर्घबाहुनिशालवक्षास्तवृत्तमध्यः कृाश लमध्योऽन्न सा শী- न्तदेशाधीधरः। खट्टा विश्वकर्मणा मनोबेगमगहमानचा दाहिना संभादिलासा नेति शेषः । चकत्रमं चक्राकार शस्रोतेजनारदम् । मोडम्युनिगमें arra saar - + ·। (१०३) षष्ठः सर्गः। - -- शिल्पियन्त्रके' इति विश्वः । आरोप्य यत्नेनोटिखित उष्णतेजाः सूर्य इव । विभाति । अन मार्कण्डेयः-'विश्वकर्मा लनुज्ञातः शाकद्वीपे विवखता। भ्रममारोप्य तत्तेजःशा- तनायोपचक्रमे ॥' इति ॥ अस्य प्रयाणेषु समनशक्तेरनेसरैर्वाजिभिरुत्थितानि । कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीनां प्रभामरोहास्तमयं रजांसि ॥३३॥ समग्रशक्तेः शक्तित्रयसंपन्नस्यास्यावन्तिनाथस्य प्रयाणेषु जैत्रयात्रावग्रेसरैर्वाजिमि- रवैरुत्थितानि रजांसि सामन्तानां समन्ताद्भवानां राज्ञां ये शिखामणयथूडामणयस्तेषां प्र- भाप्ररोहास्तमयं तेजोङ्कुरनाशं कुर्वन्ति । नासीरैरेवास्य शत्रवः पराजीयन्त इति भावः ।। असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः । तमित्रपक्षेऽपि सह प्रियाभिज्योत्स्नावतो निर्विशतिप्रदोषान३४ असाववन्तिनाथः । महाकालं नाम स्थानविशेपः । तदेव निकेतनं स्थानं यस्य तस्य चन्द्रमौलेरीश्वरस्यादूरे समीपे वसन् । अत एव हेतोस्तमिस्रपक्षे कृष्णपक्षेऽपि प्रियाभिः संह ज्योत्लावतः प्रदोषान्रात्रीनिविशत्यनुभवति किल । नित्यज्योत्स्नाविहारसमेतस्यैव नान्यस्येति भावः ॥ अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु कञ्चिन्मनसो रुचिस्ते । सिप्रातरंगानिलकस्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ॥ ३५ ॥ रम्भ कदलीस्तम्भाविवोस यस्याः सा रम्भोरूस्तस्याः संवोधनम् । हे रम्भोरु । 'ऊ- रुत्तरपदादौपम्ये' इत्यूप्रत्ययः । नदीत्वाद्भवः । यूनानेन पार्थिवेन सह । सिमा नाम तत्रत्या नदी । तस्यास्तरङ्गाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परम्परामु पनिषु विहर्तु ते तव मनसो रुचिः कचित् । स्पृहास्ति किमित्यर्थः । 'अभिष्वने स्पृहायां च गभस्तो च रुचिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ।। तस्मिन्नभिद्योतितवन्धुपझे प्रतापसंशोषितशत्रुपके। ववन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्धती भानुमतीय भावम् ॥३६॥ उत्तमसौकुमार्योत्कृष्टाङ्गमार्दवा सेन्दुमती । अभिद्योतितान्युल्लसितानि वन्धव एव पमानि येन तस्मिन् । प्रतापेन तेजसा संशोषिताः शत्रव एव पड्काः कर्दमा येन त- स्मिन् । तस्मिन्नवन्तिनाथे कुमुदती । 'कुमुदनडवेतसेभ्यो अतुप्' इति तुप्प्रत्ययः । भानुमलंशुमतीव । भावं चित्तं न बबन्ध । न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः । वन्धूनां पद्मत्वेन शत्रणां पकत्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ॥ तामग्रतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनाम् । विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदती सुनन्दा ॥३७॥ मुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्तिम् । कनकौरोमित्यर्थः । गुणैरन्नाम् । - 1 ·(१०४) ३ . *- रक्शे अधिकामित्वर्थः । शोभना दन्ता यस्याः सा सुंदती। 'वयति दन्तस्य दत' इति दन्नादेशः। 'गितच' इति डीप् । तां प्रकृतां प्रसिद्धां वा विधातुललितां मष्टिम् । मधुरनिर्माणां स्त्रियमित्यर्थः । अनुगता आपो येषु तेऽनूपा नाम देशाः । 'छक्पूरब्धूः पयामानक्षे इलप्रत्ययः समासान्तः । ऊदनोंदेशे इत्यूदादेशः । तेषां राज्ञोऽनूपराजस्यानतो विधाय व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ॥ सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुरष्टादशद्धीपनिखातयूपः । : अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः ॥ ३८ ॥ सङ्गामेषु युद्धेषु निर्विष्टा अनुभूताः सहस्र बाहवो यस स तथोक्तः । युद्धादन्यत्र द्विभुज एव दृश्यत इत्यर्थः । अष्टादशसु द्वीपेषु निखाताः- स्थापिता यूपा, येन स त- धोक्तः । सर्वऋतुयाजी सार्वभौमश्चेति भावः । जरायुजादिसर्वभूतरजनादनन्यसाधारणो राजशब्दो, यस्य स तथोक्तः। योगी । ब्रह्मविद्वानित्यर्थः । स किलें भगवतो दत्तात्रे यालब्धयोग इति प्रसिद्धिः । कृतवीर्यस्यापमं पुमान्कार्तवीर्यो नाम राजा बभून किलेति । अयं चास्य महिमा सर्वोऽपि दत्तात्रेयवरप्रसादलब्ध इति भारते दृश्यते ॥ अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात् । अन्तःशरीरेवपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥३९॥ विनेता शिक्षको यः कार्तवीर्यः । अकार्यस्खासत्कार्यस्य चिन्तया । अहं चर्चाविक करिष्यामीति बुद्ध्या । समकालमेककालमेव यथा तथा पुरस्तादने चापधरः प्रादुर्भवन्रान्। प्रजानां जनानाम् । 'प्रजा; स्यात्ततो जने' इत्यमरः । अन्तःशरीरेन्त:करणेषु ! शरीरशब्देनन्द्रिय लक्ष्यते । अविनयमपि प्रलादिदेश । मानसापरायमपि निवारयाना- सेलर्थः । अन्ये तु वाकायापराधमात्रप्रतिकार इति भावः ।। ज्यावन्धनिप्पन्दभुजेन यत्स विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेया। कारागृहे निर्मितवासवेन लहेश्वरेणोपितमा प्रसादात् ॥ ४० ॥ याया मौा बन्धेन बन्धनेन निष्पन्दा निश्चेष्टा भुजा यस्य तेन विनिःश्वसती ज्या. चन्धोपरोवादीघ निःश्वसती कपरम्परा दर्शमुखी बन्यतेन निजितवासनेविधिना! अवेन्द्रादयोऽन्यनेन जितमाया एवेति भावः । वरेण देशालेन यस कानचार्गस्य ना- रागृहे बन्धनागारे । 'कारा स्याइन्धनालंने इत्यमरः । आ प्रसादादनप्रहपतयित स्थितम् । नपुंसके भाव क्तः। एतत्प्रसाद एवं नन्स नाशोपायो ननुशामिति भावः ।। तस्यान्वये भूपतिरेप जातः प्रताप इत्यागमवृद्धतेची। येन त्रियः संधयोपसदं स्वावलोलत्ययशः प्रवृधम् ॥ ४६॥ आगमहरोवी श्रुतद्धनेवी प्रतीय इति मन्यात नि कयाः । भानिनामा कर्म- वीर्यसान्तये कशे जातः । येन प्रतापन नंगायत धुमो दोरममा धियःसंबन्धि समापलेला प्रकृतिचयलेषरूपमा दुतर - .

·. , (१०५) पष्टः सर्गः। ។ . टाश्रयत्यागशीलायाः श्रियः प्रकृतिचापलप्रवादो मूढजनपरिकल्पित इत्यर्थः । अयं तु दोपराहित्यान कदाचिदपि श्रिया त्यज्यत इति भावः ।। आयोधने कृष्णगति सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । धारां शितां रामपरश्वधस्य संभावयत्युत्पलपत्रसाराम् ॥ ४२ ॥ यः प्रतीप आयोधने युद्धे कृष्णगति कृष्णवमानमान सहायमवाप्य क्षत्रियाणां काल- रात्रिम् । संहाररात्रिमित्यर्थः । रामपरश्वधस्य जामदग्न्यपरशोः । 'द्वयोः कुठारः खधितिः परशुश्च परश्वधः' इत्यमरः । शितां तीक्ष्णां धारां मुखम् । 'खगादीनां च निशितमुखे धारा प्रकीर्तिता' इति विश्वः । उत्पलपत्रस्य सार इव सारो यस्यास्तां तथाभूतां संभाव- यति मन्यते । एतन्नगरजिगीषयागतान्रिपून्खयमेव धल्यामीति भगवता वैश्वानरेण द- त्तवरोऽय राजा । दह्यन्ते च तथागताः शत्रव इति भारते कथानुसंधेया ॥ अस्याङ्कलक्ष्मीर्भव दीर्घवाहोर्माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम् । प्रासादजालैजलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥ ४३ ॥ दीर्घबाहोरस्य प्रतीपस्याङ्कलक्ष्मीर्भव । एन वृणीप्वेत्यर्थः । अनेनाय विष्णुतुल्य इति ध्वन्यते । माहिष्मती नामास्य नगरी । तस्या वप्रः प्राकार एव नितम्वः । तस्य काञ्ची रशनाभूतां जलानां वेण्या प्रवाहेण रम्याम् । 'ओधः प्रवाहो वेणी च' इति हलायुधः। रेवां नर्मदा प्रासादजालैर्गवाक्षः। 'जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि' इत्यमरः । -प्रेक्षितुं काम इच्छास्ति यदि ॥ तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव । शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः॥ ४४ ॥ प्रकामं प्रियं प्रीतिकरं दर्शनं यस्य सोऽपि । दर्शनीयोऽपीयर्थः । स क्षितीशः। शरदा प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधो निरस्तमेघावरणः पर्याप्तकल: पूर्णकल: शशी नलिन्या इव । तस्या इन्दुमत्या रुचये ने बभूव । रुचि नाजीजनदियर्थः । लोको भिन्नरूचिरिति भावः ।। सा शूरसेनाधिपतिं सुपेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्तिम् । आचारशुद्धोजयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥ ४५ ॥ लोकान्तरे खर्गादावपि गीतकीर्तिमाचारेण शुद्धयोरुभयोर्वेशचोर्मातापिटकुलयोर्दीप प्रकाशकम् । उभयवंशेलनोभयपक्षवनिर्वाहः । शूरसेनानां देशानामधिपति सुषेणं नाम नृपतिमुद्दिश्याभिसंधाय शुद्धान्तरक्ष्यान्तःपुरपालिकया । 'कर्मण्यण' ! 'टिड्डाणञ्-' इति डीप् । सा कुमारी जगदे ॥. 'नीपान्वयः पार्थिव एप यज्वा गुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण । सिद्धाश्रम शान्तमिवैत्य सत्त्वैनैसर्गिकोऽप्युत्ससृजे विरोधः॥४६॥ यज्वा विधिवदिष्टवान् । 'सुयजोई निम्' इति ड्वनिप्प्रत्ययः । एप पार्थिवः । नीपो ना- । , ·. - (१०६) रघुवंशे मान्वयोऽयेति नीपान्वयो नीपवंशजः । यं सुषेणमाश्रित्य गुणैर्झननौनादिभिः । शान्त प्रसन्नं सिद्धाश्रममृष्याश्रममेत्य प्राप्य सत्वैगजसिंहादिभिःप्राणिभिरिव । नैसर्गिकः लाभा- विकोऽपि परस्परेण विरोध उत्समजे त्यतः ॥ यस्यात्मगेहे नयनासिरामा कान्तिहिमांशोरिव संनिविष्टा । हानसंरूढतृणाङ्कुरेषु तेजोऽविपचं रिपुमन्दिरेषु ॥ ४७ ॥ हिमांशोः कान्तिश्चन्द्रकिरणा इव नयनयोरभिरामा यस्य सुपेणस्य कान्तिः शोभा- त्मगेहे खभवने संनिविष्टा संक्रान्ता ।अविषा विसोढुमशक्यं तेजः प्रतापस्तु । हयिषु धनिकमन्दिरप्रान्तेषु । 'हादि धनिनां वासः' इत्यमरः। संरूढास्तृणाकुरा येषां तेषु । शून्येष्वित्यर्थः । रिपुमन्दिरेषु शत्रुनगरेयु । 'मन्दिरं नगरे गृहे' इति विश्वः। संनिवि- ष्टम् । खजनाह्लादको द्विपंतपश्चेति भावः ॥ यस्यावरोधस्तनयन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिंदकन्या मथुरां गतापि गझोर्मिसंसक्तजलेव भाति ॥ १८ ॥ यत्य सुषेणस्य वारिविहारकाले जलक्रीडासमयेऽवरोधानामन्तःपुराजनानां सने चन्दनानां मलयजानां प्रक्षालनाद्धेतोः । कलिंदो नाम शैलन्त कन्या यमुना । 'कालिदी सूर्यतनया यमुना शमनखसा' इत्यमरः । मधुरा नामास्य राज्ञो नगरी । तां गतापि गद्गाया विप्रकृष्टापीत्यर्थः । मथुरायां गङ्गाभावं सूचयलपिशब्दः । कालिदीतीरे मधुर लवणासुरवधकाले शत्रुन्नेन निर्मास्यतेति वक्ष्यति। तत्कथमधुना मथुरासंभव इति चिन्लम् । मथुरा मथुरापुरीति शब्दभेदः । यद्वा साम्येति । गहाया भागीरच्या जमिभिः संगत जलेव भाति । धवलचन्दनसंसात्प्रयागादन्यत्राप्यत्र गहासंगतेव भातीयर्थः । सिता. सिते हि गङ्गायमुने' इति घण्टापथः ॥ वस्तेन ताात्किल कालियन मणि विसृष्टं यमुनौकसा यः । वक्षःस्थलव्यापिरुचं दधानः सकौस्तुभं ईपयतीव कृष्णम् ॥४९॥ ताऱ्यांद्वात्तस्तेन । यमुनोकः स्थानं चस्य तेन । कालियेन नाम नागेन लिम: किलाभयदाननिष्क्रयत्वेन दत्तम् । किलेल्यैनिये । वास्तव्यापिटर्न माग धानो मुपेगः सकौस्तुभं कृष्णं विष्णु देपयतीच बीडयतीव । 'अतिती-' इलादिना पुगागमः । कौस्तुभमणेरप्युत्कृष्टोऽस्य नगिरिति भावः ।। संभाव्य भारममुं युवानं मृदुश्बालोत्तरपुणशय्ये । वृन्दावने चैत्ररथादनून निश्यितां सुन्दर यौवनश्रीः ॥५ युवानममुं सुषेणं भतार संभाव्य मला । पतिनाहीन्यस्यर्थः । मृदुग्यालो रिप्रस्तारितकोमलपाट्या पुष्पाचा यानातमित्ररथायरोमागावाने मायने वृन्दाबननामक उपचाने है मुन्दरि, बीवनश्री पाल निविरगना नुकसान - -- - ·पष्टः सर्गः। ( १०७ ) । , ५ अध्यास्य चाम्भःपृपतोक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि । कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्धरासु ॥५१॥ कि च । प्रापि वर्षासु कान्तासु गोवर्धनस्याद्रेः कन्दरासु दरीषु । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इत्यमरः । अम्भसः पृपतौवेंन्दुभिरुक्षितानि सिक्तानि । शिलायां भवं शैलेयम् । 'शिलाजतु च शैलेयम्' इति यादवः । यद्वा शिलापुष्पाख्य ओपधिविशेषः। 'कालानुसा- यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु । शैलेयम्' इत्यमरः । 'शिलाया ढः' इत्यत्र शिलायाइति योगविभागादिवाथै ढप्रत्ययः । तद्गन्धवन्ति शैलेयगन्धीनि शिलातलान्यध्यास्याधिष्ठाय कलापिनां बहिणां नृत्य पश्य ॥ नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधूभवित्री। महीधरं मार्गवशादुपेतं स्त्रोतोवहा सागरगामिनीव ॥ ५२ ॥ 'स्यादावाऽम्भसां भ्रमः' इत्यमरः। आवर्तमनोज्ञा नाभिर्यस्याः सा । इदं च नदीसा- म्यार्थमुक्तम् । अन्यवधूरन्यपनी भवित्री भाविनी सा कुमारी तं नृपम् । सागरगामिनी सागरं गन्त्री स्रोतोवहां नदी मार्गवंशादुपेतं प्राप्त महीधरं पर्वतमिव। व्यत्यगादतीत्य गता। अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं भुजिण्या हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् । आसेदुषी सादितशत्रुपक्षं वालामालेन्टुमुखीं बभापे ॥ ५३ ॥ अथ भुजिप्या किंकरी सुनन्दा । 'भुजिष्या किकरी मता' इति हलायुधः । अङ्गदा- श्लिष्टभुज केयूरनद्धवाहुं सादितशत्रुपक्षं विनाशितशत्रुवर्ग हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथमा- सेदुपीमासन्नामवालेन्दुमुखी पूर्णेन्दुमुखीं वालामिन्दुमुखीं वभाषे ॥ असौ महेन्द्राद्रिसमानसारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च । यस्य क्षरत्सैन्यगजच्छलेन यात्रासु यातीव पुरो महेन्द्रः ॥ ५४ ॥ महेन्द्राद्रेः समानसारस्तुल्यसत्त्वोऽसौ हेमाङ्गदो महेन्द्रस्य नाम कुलपर्वतस्य महोद- धश्च पतिः खामी । 'महेन्द्रमहोदधी एवास्य गिरिजलदुर्गे' इति भावः । यस्य यात्रासु क्षरता मदनाविणां सैन्यगजानां छलेन महेन्द्रो महेन्द्रादिः पुरोऽग्रे यातीव । अद्रिकल्पा अस्य गजा इत्यर्थः ॥ ज्याघातरेखे सुभुजो भुजाभ्यां विभर्ति यश्चापभृतां पुरोगः । रिपुधियां साजनवाप्पसेके चन्दीकृतानामिव पद्धती द्वे ॥ ५५ ॥ मुभुजचापभृतां पुरोगो धनुर्धराग्रेसरो यः । वन्दीकृतानां प्रगृहीतानाम् । 'प्रग्रहोप- ग्रहों वन्द्याम्' इत्यमरः । रिपुश्रिया' साजनो बाप्पसेको ययोस्तै । कजलमिधाश्रुसिने इत्यर्थः । पद्धती इव । द्वे ज्याघातानां मौवींकिणानां रेखे राजी भुजाभ्यां विभर्ति । द्विवचनात्सव्यसाचित्व गम्यते । रिपुश्रियां भुजाभ्यामेवाहरणात्तद्गत्तरेखयोतत्पद्धति- स्वेनोत्प्रेक्षा । तयोः श्यामसात्साजनाध्रुसेकोक्तिः ।। . है - .

·रे - (१०८) रघुवंशे यमात्मनः समनि संनिकृष्टो मन्द्रध्वनिलाजितयामतूर्यः । प्रासादवातायनदृश्यवीचिः प्रवोधयत्वर्णव एव लुप्तम् ॥ ५६ ॥ आत्मनः सनि सुप्तं यं हेमादं संनिकृष्टः समीपस्थोऽत एव प्रासादवातायनैश्यवी- चिमन्द्रेण गारेण । मन्द्रस्तु गम्भीरे' इत्यमरः । वनिना लाजितं विजितं धामला तूर्ये प्रहरावसानसूचकं वाचं येन स तथोक्तः । 'द्वी यामप्रहरौ सौ इत्यमरः । अर्णव एव प्रबोधयति । अर्णवस्यैव तूर्यकार्यकारित्वात्तद्वैवष्यमित्यर्थः । समुद्रस्यापि सेव्य किमन्येपामिति भावः ।। अनेन सार्धं विहराम्दुराशेस्तीरेपु तालीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुप्पैरपाकृतस्वेदलवा सरुद्भिः॥ ५७ ॥ अनेन राज्ञा साथै तालीवनैमर्मरेषु मर्मरेति ध्वनत्लु । अथ मर्मरः । सनिते वस्त्र- पर्णानाम्' इलमरवचनाद्गुणपरस्थापि मर्मरशब्दत्य गुणिपरत्वं प्रयोगादवसेयम् । अम्बु- राशेः समुद्रस्य तीरेषु द्वीपान्तरेभ्य आनीतानि लबापुष्पाणि देवकुसुमानि येस्तैः । 'लवङ्गं देवकुसुसम्' इत्यमरः । मरुद्भिर्वातैरपाकृताः । प्रशमिताः स्वेदस लवा चिन्दयो यस्याः सा तथाभूता सती त्वं विहर क्रीड ।। प्रलोशितायाकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तयैवम् । तस्मादपावर्तत दूरकृष्टा नीत्येव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् ॥ ५८ ॥ आकृत्या रूपेण लोभनीयाकर्पणीया । नतु वर्णनमात्रेणेयर्थः । विदर्भराजायरजा भो. जानुजेन्दुमती तया सुनन्दयैवं प्रलोभितापिप्रचोदितापि। नीत्या पुरुषकारेण पूरकष्टा यूर- मानीता लक्ष्मीः प्रतिकूलं दैवं यस्य तस्मात्पुंस इव । तस्माद्धमानदादयापर्नत प्रतिनियुत्ता ।। अथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथं दौवारिकी देवसरूपमेत्य । इतश्चकोराक्षि विलोकयेति पूर्वानुशिष्टां निजगाद भोज्याम्॥५९॥ अथ द्वारे नियुक्ता दीवारिकी चुनन्दा । तत्र नियुक्तः' इति स्मल्लयः । 'हारा- दीनां च इलौआगमः । आकारेण देवसरूपं देवतुल्यम् । उरगास्यस्य पुरस्य पायदेश कान्यकुब्जतीरपतिनागपुरस्य नाथमेल प्राप्य । हे चकोराक्षि, इतो विलोकयेति पूर्वानु- शिष्टां पूर्वमुक्त भोजस्य राज्ञो गोत्रापलं निचं भोज्यामिन्दुननीम् । मादिभ्यः इत्यत्र भोजात्क्षनियादित्युपसंख्यानाव्यप्रत्ययः । 'वाचा' इति चाप । निजगाद । इतो विलोकयेति पूर्वमुक्ला पश्चाद्वक्तव्यं निजगादेल्ययः ।। पाख्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कृताहरागो हरिचन्दनेन । आभाति वालातपरकसानुः सनिगेन्नार इवाद्विराजः ॥ ६० ॥ अंसचोरपिताः । लम्बन्त इति लम्बा: । हारा यत्स ! चन्दन भयो जन्दनेन। तैलपणिकगोशीय हरिचन्दनमणियाम इत्यमरः । माहरागः निदानुषी 4 ·satar.k:- 4. -- पष्टः सर्गः । ( १०९.) - ऽयं पाण्डूनां जनपदानां राजा पाण्ड्यः । 'पाण्डोर्जनपदशब्दात्क्षत्रियाझ्यण्वक्तव्यः' इति ल्यण्प्रत्ययः । तस्य राजन्यपत्यवदिति वचनात् । वालातपेन रका अरुणा सानवो यस्य स सनिझरोगारः प्रवाहस्यन्दनसहितः । 'वारिप्रवाहो निर्झरो झरः' इत्यमरः । अद्विराज इवाभाति ॥ विन्ध्यस्य संस्तम्भयिता महादनिःशेषपीतोझितसिन्धुराजः । प्रीत्याश्वमेधावभृथामूतैः सौनातिको यस्य भवत्यगस्त्यः॥६१॥ विन्ध्यस्य नानो महाद्रेः । तपनमार्गनिरोधाय । वर्धमानस्येति शेपः । संस्तम्भयिता निवारयिता निःशेपं पीत उज्झितः पुनस्त्यक्तः सिन्धुराजः समुद्रो येन सोऽगस्त्यो- ऽश्वमेधस्यावभृते दीक्षान्ते कर्मणि । 'दीक्षान्तोऽवभृयो यज्ञे इत्यमरः । आर्द्रमूर्तेः । स्नातस्येत्यर्थः । यस्य पाण्ड्यस्य प्रीत्या लेहेन । न तु दाक्षिण्येन । सुखातं पृच्छतीति सौनातिकः । भवति । पृच्छतौ सुलातादिभ्य इत्युपसंख्यानाहा ।। अस्त्रं हरादाप्तवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः । पुरा जनस्थानविमर्दशङ्की संधाय लङ्काधिपतिः प्रतस्थे ॥ ६२ ॥ पुरा पूर्व जनस्थानस्य खरालयस्य विमर्दशङ्की दृप्त उद्धतो लङ्काधिपती रावणो दु- रापं दुर्लभमस्त्रं ब्रह्मशिरोनामकं हरादाप्तवता येन पाण्ड्वेन संधाय । इन्द्रलोकावजया- येन्द्रलोकं जेतुं प्रतस्थे । इन्द्रविजयिनो रावणस्यापि विजेतेत्यर्थः ॥ अनेन पाणौ विधिवद्गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी । रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः ॥६३॥ महाकुलीनेन महाकुले जातेन । 'महाकुलादखो' इति खञ्प्रत्ययः । अनेन पाण्ड्येन पाणी त्वदीये विधिवद्यथाशास्त्रं गृहीते सति गुर्वी गुरुः । 'वोतो गुणवचनात्' इति डीए । महीव रत्नरतुविद्धो व्याप्तोऽर्णव एव मेखला ग्रेस्यास्तस्याः । इदं विशेषणं मह्यामिन्दुमत्यां च योज्यम् । दक्षिणस्या दिशः सपत्नी भव । अनेन सपत्न्यन्तराभावो ध्वन्यते ॥ ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगास्वेलालतालिङ्गितचन्दनासु । तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीपु ॥ ६४ ॥ ताम्बूलवालीभिनागवल्लीभिः परिणद्धाः परिरब्धाः पूगाः क्रमुका यासु तासु । 'ता- म्यूलवाटी ताम्बूली नागवल्यपि' इति, घोण्टा तु पूगः क्रमुकः' इति चामरः । एलालताभि- रालिहिताश्चन्दना मलयजा यासु तामु । 'गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । तमालय ,तापिच्छस्य पत्राण्येवास्तरणानि यासु तासु । 'कालस्कन्धस्तमाल: त्यात्तापिच्छोऽपि' इत्यमरः।मलयस्थलीघु शश्चन्मुहुः सदा वा रन्तु प्रसीदानुकुला भव ॥ इन्दीवरश्यामतनुर्चपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः । अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां ग्रेगस्तडित्तोयदद्योरिवास्तु ॥६५॥ -- . १० ܝܝܫ १ ·( ११०) रघुवंशे न - असौ नृप इन्दीवरश्यामतेनुः । त्वं रोचना गोरोचनेव गौरी शरीरयष्टिर्यस्याः सा । ततस्तडित्तोयदयोविद्युन्मेघयोरिव वां युवयोगिः समागमोऽन्योन्यशोभायाः परिय- येऽस्तु ॥ स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेोऽन्तरं चेतसि नोपदेशः। दिवाकरादर्शनवद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ॥ ६६ ॥ विदर्भाधिपतेर्भोजस्य खसुरिन्दुमत्याश्चेतसि तदीयः सुनन्दासंबन्ध्युपदेशो वाक्यम् । दिवाकरस्यादर्शनेन वद्धकोशे मुकुलितेऽरविन्दे नक्षत्रनाथांशुश्चन्द्रकिरण इव । अन्तर- मवकाशं न लेभे ॥ संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिवरा सा । नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥ ६७ ॥ पतिवरा सेन्दुमती रात्रौ संचारिणी दीपशिखेव यं यं भूमिपालं व्यतीयायातील गता स स भूमिपाल: । स सर्व इत्यर्थः । 'नित्सवीप्सयोः' इति वीप्सायां द्विवचनम् । नरेन्द्रमार्गे राजपथेऽद्याख्यो गृहभेद इव । 'त्यादः क्षोममन्त्रियाम्' इत्यमरः । विवर्ण- भावं विच्छायत्वम् । अस्तु तमोवृतत्वम् । प्रपेदे ॥ तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरबन्धोच्छ्रुसितैर्नुनोद ॥ ६८ ॥ तस्यामिन्दुमल्यामुपस्थितायामासन्नायां सलां रघोः सूनुरजो मां वृणीत न वेति स. माकुलः संशयितोऽभूत् । अथास्याजस्य वामेतरो वामादितरो दक्षिणो बाहुः । केयूरं वध्यतेऽत्रेति केयूरवन्धोऽदस्थानम् । तस्योच्छसितः स्फुरणैः संशयं नुनोद ।। तं प्राप्य सर्वावयवानवा व्यावर्ततान्योपगमाकुमारी । न हि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काहति षट्पदाली ॥१९॥ कुमारी। सर्वेष्ववयवेध्वनवद्यमदोपं तमजं प्राप्य । अन्योपगमाद्राजान्तरोपगमाहवा- वनंत निवृत्ता । तथाहि । षट्पदाली भृङ्गावलिः । प्रफुन्द्रतीति प्रफुल्ल विकसितम्। पुष्पितमि- त्यर्थः । अपूर्वात्फुल्लतेः पचाद्यच् । फलतेस्तु प्रफुल्तमिति पठितनम् । 'अनुपरागत-' इति निषेधात् । इत्युभयथापि न कदाचिदनुपपत्तिरित्युक्तं प्राक् । सहकार चूनविशेषमस्य । 'आम्रश्रुतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इलामरः । वृक्षान्तरं न काहाति । न सर्वोत्कृष्टवस्तुलाभेऽपि वस्त्वन्तरस्याभिलापः स्मादित्यर्थः । तस्मिन्समावेशितचित्तवृत्तिमिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेक्ष्य । प्रचक्रमे वक्तुमनुक्रममा सविस्तरं वाक्यमिदं सुनन्दा ॥ ७ ॥ तलिनजे समावेशिता संझामिता चित्तवृत्तिवया नाम् इन्दोः प्रमेय प्रणा रामा- म् । आहादकत्वादिन्दुसाम्यम् । इन्दुमनीनवेत्यानुक्रमज्ञा मात्त्यपापिलोभिना सुननदेर - m 1 ·पष्टः सर्गः। (१११) वक्ष्यमाणं सविस्तर सप्रपञ्चम् । 'प्रथने वावशब्दे' इति घनो निषेधात् 'ऋदोर' इत्यप्प्र. लयः । “विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तर.' इत्यमरः । वाक्य वक्तुं प्रचक्रमे ॥ इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणोऽभूत् । काकुत्स्थशब्दं यत उन्नतेच्छाः श्लाघ्यं दधत्युत्तरकोसलेन्द्राः ७१ इक्ष्वाकोर्मनुपुत्रस्य वंश्यो वंशे भवः । नृपाणां ककुदं श्रेष्ठः । 'ककुच्च ककुदं श्रेष्ठे वृषा- से राजलक्ष्मणि' इति विश्वः । आहितलक्षणः प्रख्यातगुणः । ‘गुणैः प्रतीते तुकृतलक्षणा- हितलक्षणो' इत्यमरः । ककुदि वृषांसे तिष्ठतीति ककुत्स्थ इति प्रसिद्धः कश्चिद्राजाभूत् । यतः ककुत्स्थादारभ्योनतेच्छा महाशयाः । महेन्छस्तु महाशयः' इत्यमरः । उत्तरकोस- लेन्द्रा राजानो दिलीपादयः श्लाघ्यं प्रशस्तम् । ककुत्स्थस्यापत्यं पुमान्काकुत्स्थ इति शब्द संज्ञां दधति विभ्रति । तन्नामसंस्पर्शोऽपि वंशस्य कीर्तिकर इति भावः । पुरा किल पुरं- जयो नाम साक्षाद्भगवतो विष्णोरंशावतारः कश्चिदैवाको राजा देवैः सह समयवन्धेन देवासुरयुद्धे महोक्षरूपधारिणो महेन्द्रस्य ककुदि स्थिला पिनाकिलीलया निखिलमसुरकुलं निहत्य ककुत्स्थसंज्ञां लेभ इति पौराणिकी कथानुसंधेया। वक्ष्यते चायमेवार्थ उत्तरश्लोके ॥ महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संयति प्राप्तपिनाकिलीलः । चकार वाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोपितपत्रलेखाः ॥ ७२ ॥ यः ककुत्स्थः संयति युद्धे । महानुक्षा महोक्षः । अचतुर-'इत्यादिना निपातः । तस्य रूपमिव रूपं तस्य तं महेन्द्रमास्थायारुह्य । अतएव प्राप्ता पिनाकिन ईश्वरस्य लीला येन स तथोक्तः सन्वाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थली: प्रोपितपत्रलेखा निवृत्तपत्ररचनाशकार। तद्भर्तृनसुरानवधीदित्यर्थः । न हि विधवाः प्रसाध्यन्त इति भावः ॥ ऐरावतास्फालनविश्लथं यः संघट्टयन्नगदमङ्गदेन । उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमय्यामर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्टौ ॥ ७३ ।। यः ककुत्स्थ ऐरावतस्य स्वर्गजस्यास्फालनेन ताडनेन विश्लथं शिथिलमगदमैन्द्रमन- देन खकीयेन संघटयन्संघर्षन्खामग्र्या श्रेष्ठां मूर्तिमुपेयुपोऽपि प्राप्तस्यापि गोत्रभिद इ. 'न्द्रस्यार्धमासनस्यार्धासनम् । 'अर्ध नपुंसकम्' इति समासः । अधितष्ठावधिष्ठितवान् । स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्येत्यभ्यासेन व्यवायेऽपि पलम् । न केवलं महोक्षरूपधारिण एव तस्य ककुदमारुक्षत् । किंतु निजरूपधारिणोऽपीन्द्रस्यार्धासनमित्यपिशब्दार्थः । अथवा । अर्धासनमपीयपेरन्वयः ॥ जातः कुले तस्य किलोरुकीर्तिः कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः। अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये यः ॥ ७४ ॥ उरुकीर्तिमहायशाः कुलप्रदीपो वंशप्रदीपको दिलीपो नृपतिस्तस्य ककुत्स्थस्य कुले जातः किल । यो दिलीपः शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये । न त्वशत्त्येति भावः । एकेनोनाः शतं H4 ·( ११२) रघुवंशे ऋतवो यस्य स एकोनशतक्रतुः । तस्य भावे तत्त्वेऽतिष्टत् । इन्द्रप्रीतये शततमं मनु- मवशेषितवानित्यर्थः ॥ यस्मिन्महीं शासति वाणिनीनां निद्रां विहारार्थपथे गतानाम् । वातोऽपि नास्रंसयदंशुकानि को लम्बयेदाहरणाय हस्तम् ॥७५॥ यस्मिन्दिलीपे महीं शासति सति । विहरलनेति विहारः क्रीडास्थानम् । तस्याधुपये निद्रांगतानां वाणिनीनां मत्तागनानाम् । वाणिनी नर्तकीमत्ताविदग्धवनितासु च' इति नि- श्वः । वाणिन्यौ नर्तकीमत्ते' इत्यमरश्च । अंशुकानि वस्त्राणि वातोऽपि नासंसयन्नाकम्पयन्। आहरणायापहर्तुको हस्तं लम्बयेत् । तस्याज्ञासिद्धवादकुतोभयसंचाराः प्रजा इत्यर्थः । अर्धश्चासौ पन्याश्चेति विग्रहः । समप्रविभागे प्रमाणाभावान्नैकदेशिसमासः ।। पुत्रो रघुस्तस्य पदं प्रशास्ति महानतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता। चतुर्दिगावर्जितसंभृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोद्विभूतिम् ॥ ७६ ॥ विश्वजितो नाम महाकतोः प्रयोक्तानुष्ठाता तस्य दिलीपस्य पुत्रो रसुः पदं पैचमेव प्रशास्ति पालयति । यो रघुश्चतसभ्यो दिग्भ्य आवजिताहृता संभृता सम्यग्वधिता च या तां चतुर्दिगावर्जितसंभृतां विभूतिं संपदं मृत्पात्रमेव शेषा यस्यास्तामकरोत् । विश्व- जियागस्य सर्वखदक्षिणाकखादित्यर्थः ॥ आरूढमदीनुदधीन्वितीर्ण भुजंगमाना वसति प्रविष्टम् । ऊर्ध्वं गतं यस्य न चानुबन्धि यशः परिच्छत्तुमियत्तयालम् ॥७७॥ किं च । अद्रीनारूढम् । उदधीन्वितीर्णमवगाढम् । सकलभूगोलव्यापकमिलर्थः । भुजं- गमानां वसतिं पातालं प्रविष्टम् । ऊर्व स्वर्गादिक गतं व्याप्तम् । इत्थं सर्वदिग्यापीलः। अनुवन्नातीत्यनुवन्धि चाविच्छेदि । कालत्रयव्यापक चयर्थः । अतएवंभूतं यन्स नश इयत्तया देशतः कालतो वा केनचिन्मानेन परिच्छेत्तुं परिमातुं नालं न शक्यम् । असौ कुमारस्तमजोऽनुजात स्त्रिविष्टपस्येव पति जयन्तः । गुर्वी धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं विभर्ति ॥७८॥ असावजाख्यः कुमारः । त्रिविष्टपत्य सर्गस पतिमि जयन्त इव । 'जयन्तः पास- शासनिः' इत्यमरः । तं रधुमनुजातः तिलाजात इत्यर्थः । तमातोऽपि तदनुजानो भवति जन्यजनकयोरानन्तर्यात् । 'गत्याकर्मकशिपशीदवासवरा मनमानीगनिया' इति क्तः योपटलात्सकर्मकलम् । आह चात्रव सूत्रे तिमा.शिवाय गोपा: सकर्मका भवन्ति' इति । दम्यः शिक्षणीवानमः। योऽजो गुती गुनना पुरं पुका धुरंधरेण चिरनिरुटेन पित्रा सदृशं तुल्यं सवा तथा यिभान 1 या चिनमाग धुर्येण महोक्षण समं वहतान्युपनालंकारो ध्वन्ाते । 'दम्यवसतरी' रामा इत्यमरः । कुलेन कान्त्या वयसा नवेन गुणेन तेस्तैर्विनयप्रधानः । त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणीव रत्नं समागमन कायनेन । ७२. - ·पष्टः सर्गः । ( ११३) ट कुलेन कान्त्या लावण्येन नवेन वयसा यौवनेन विनयः प्रधानं येषां तैस्तैर्गुणेः श्रुत- शीलादिभिश्चात्मनस्तुल्यं खानुरूपममुमजं त्वं वृणीच । कि बहुना । रत्नं काश्चनेन स- मागच्छतु संगच्छताम् । प्रार्थनायां लोट् । रत्नकाञ्चनयोरिचात्यन्तानुरूपत्वाद्यवयोः समागमः प्रार्यत इत्यर्थः ॥ ततः सुनन्दावचनावसाने लजां तनूकृत्य नरेन्द्रकन्या । • दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं प्रत्यग्रहीत्संवरणरजेव ॥ ८० ॥ ततः सुनन्दावचनस्यावसानेऽन्ते नरेन्द्रकन्येन्दुमती लजां तनूकृत्य संकोच्य प्रसादेन मनःप्रसादेनामलया प्रसन्नया दृष्टया संवरणस्य सजा स्वयंवरणार्थ स्रजेव कुमारमजं प्रत्यग्रहीत्स्वीचकार । सम्यक्सानुरागमपश्यदित्यर्थः ।। सा यूनि तस्मिन्नभिलापबन्धं शशाक शालीनतया न वक्तुम् । रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रप्टिं भित्त्वा निराकामदालकेश्याः॥८१॥ सा कुमारी यूनि तस्मिन्नजेऽभिलाषवन्धमनुरागग्रन्थि शालीनतयाधृष्टतया । 'स्थाद- धृष्टस्तु शालीनः' इत्यमरः । 'शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः' इति निपातः । वक्तुं न शशाक । तथाप्यरालकेश्याः सोऽभिलाषवन्धो रोमाञ्चलक्ष्येण पुलकव्याजेन । 'व्याजो- ऽपदेशो लक्ष्यं च' इत्यमरः । गात्रयष्टि भित्वा निराकामत् । सात्त्विकाविर्भावलिङ्गेन प्रकाशित इत्यर्थः ॥ तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रभृदावभाषे । आर्य व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥ ८२ ॥ सख्यामिन्दुमत्यां तथागतायां तथाभूतायाम् । दृष्टानुरागायां सत्यामित्यर्थः । सखी सहचरी । 'सख्यशिश्वीति भापायाम्' इति निपातनान्डी । वेत्रभृत्सुनन्दा। हे आर्ये पूज्ये, अन्यतोऽन्यं प्रति व्रजाम इति परिहासपूर्वमावभापे। अथ वधूरिन्दुमत्येनां सुनन्दामसूयया रोपेण कुटिलं ददर्श । अन्यागमनस्यासह्यत्वादित्यर्थः ।। सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरूः। आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् ॥ ८३ ॥ करभः करप्रदेशविशेषः । 'मणिवन्धादाकनिष्टं करस्य करभो वहिः' इत्यमरः । करम उपमा ययोस्तावूरू यस्याः सा करभोपमोरूः । 'ऊरूत्तरपदादौपम्ये' इत्यूड्प्रत्ययः । सा फुमारी चूणेन मङ्गलचूर्णेन गौरं लोहितं गुण स्त्रजम् । मूर्त मूर्तिमन्तमनुरागमिव । धात्र्या उपमातुः सुनन्दायाः कराभ्यां रघुनन्दनस्याजस्य कण्ठे यथाप्रदेशं यथास्थानमा- सजयामामासक्तं कारयामास । न तु स्वयमाससञ्ज । अनौचित्यात् ॥ तथा नजा मङ्गलपुप्पमय्या विशालवक्षःस्थललम्बया सः । अमंस्त कण्ठार्पितवाहुपाशां विदर्भराजावरजां वरेण्यः ॥ ८४ ॥ ' , ·1 (११४) रघुवंशे वरेण्यो वरणीय उत्कृष्टः । न एण्यः । सोऽजो मङ्गलपुष्पमया मधूकादिकुसुममय्या विशालवक्षःस्थले लम्बया लम्बमानया तया प्रकृतथा सजा विदर्भराजावरजामिन्दुमती कण्ठापितौ वाहू एव पाशौ यया ताममंस्त । मन्यतेलुंड्। वाहुपाशकल्पमुखमन्त्रभूदित्यर्थः ॥ शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जझुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवत्रुः ॥ ८५ ॥ तत्र स्वयंवरे समगुणयोस्तुल्यगुणयोरिन्दुमतीरघुनन्दनयोर्योगेनप्रीतिर्यपांते समगुण- योगप्रीतयः पौरा: पुरे भवा जनाः।इयमजसंगतेन्दुमती मेधैर्मुक्तं शशिनं शरच्चन्द्रमुपगता कौमुदी।अनुरूपं सदृशं जलनिधिमवतीर्णा प्रविष्टा जदुकन्या भागीरथी।तत्सदृशीत्यर्थः । इत्येवं नृपाणां श्रवणयोः कटु परुषमेकमविसंवादि वाक्यमेकवाक्यं विवन्नुः ।मालिनीवृत्तम्॥ प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् । उपसि सर इव प्रफुल्लपनं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत् ॥ ८६ ॥ एकत एकत्र प्रमुदितो हृष्टो वरस्य जामातुः पक्षो वर्गो यस्य तत्तथोक्तम् । अन्य- तोऽन्यत्र वितानं शून्यम्।भन्नाशत्वादप्रहृष्टमित्यर्थः । तत्क्षितिमतिनण्डलम् । उपसि प्रभाते प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनेन प्रतिपन्ननिद्रं प्राप्तनिमीलनं सर इव सरस्तुल्यम् । आसीत् । पु- पिताप्रावृत्तमेतत् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्ये स्वयंवरवर्णनो नाम पष्टः सर्गः । - सप्तमः सर्गः। भजेमहि निपीयकं मुहुरन्यं पयोगरम् । मार्गन्तं वालमालोक्याश्वासयन्ती हि दंपती ।। अथोपयन्त्रा सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनाम् । स्वसारमादाय विदर्भनाथः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ॥ १ ॥ अथ विदर्भनाथो भोजः सदृशनोपयन्ता वरेण युक्ताम् । अत एव साक्षाप्रलक्षा। 'साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः' इत्यमरः । स्कन्दन युतां देवसेनामिव । देवसेना नाम देवपुत्री स्कन्दपत्नी । तामिव स्थिता खसारं भगिनी सिन्दुमतीनादाय सहावा पुरप्रयेशानि मुखो बभूव । उपजातिवृत्तं संगै लिन् ।

·- सप्तमः सर्गः। ( ११५) - । सेनानिवेशान्पृथिवीक्षितोऽपि जग्मुर्विभातग्रहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेषु वेषेषु च साभ्यसूयाः ॥ २ ॥ भोजस्य राज्ञो गोत्रापत्यं स्त्री भोज्या। तामिन्दुमती प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेऽचाकृतिषु वेषेषु नेपथ्येषु च साभ्यसूया वृथति निन्दन्तः। किंच। विभाते प्रातःकाले ये ग्रहाश्चन्द्रादय- स्त इव मन्दभासाः क्षीणकान्तयः पृथिवीक्षितो नृपा अपि सेनानिवेशाशिविराणि जग्मुः।। ननु क्रुद्धाश्चेद्युध्यन्तां तत्राह- सांनिध्ययोगात्किल तत्र शच्याः स्वयंवरक्षोभकृतामभावः । काकुस्थमुद्दिश्य समत्सरोऽपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः ॥३॥ तत्र स्वयवरक्षेत्रे शच्या इन्द्राण्याः । संनिधिरेव सांनिध्यम् । तस्य योगात्सद्भावा- द्रेतोः स्वयंवरस्य क्षोभकृतां विनकारिणामभावः किल । किलेति खयंवरविघातकाः शच्या विनाश्यन्त इत्यागमसूचनार्थम् । तेन हेतुना काकुत्स्थमजमुद्दिश्य समत्सरोऽपि सर्वरोऽपि क्षितिपाललोकः शशाम नाक्षुभ्यत् ॥ तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारमिन्द्रायुधद्योतिततोरणाङ्कम् । वरः स बध्वा सह राजमार्ग प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् ॥४॥ 'यावत्तावच्च साकल्ये' इत्यमरः । तावत्प्रकीर्णाः साकल्येन प्रसारिता अभिनवा नूतना उपचाराः पुप्पप्रकराद्यो यस्य त तथोक्तम् । इन्द्रायुधानीव द्योतितानि प्रकाशितानि तोरणान्यवाश्चिहानि यस्य तम् । ध्वजानां छाया ध्वजच्छायम् । 'छाया वाहुल्ये' इति नपुंसकत्वम् । तेन निवारित उष्ण आतपो यत्र तं तथा राजमार्ग स वरो वोढा वध्वा सह प्राप विवेश॥ ततस्तदालोकनतत्पराणां सौधेषु चामीकरजालवत्सु । बभूवुरित्थं पुरसुन्दरीणां त्यक्तान्यकार्याणि विचेष्टितानि ॥ ५ ॥ तत्तस्तदनन्तरं चामीकरजालवत्सु सौवर्णगवाक्षयुक्तेषु सौधेषु तस्याजस्यालोकने त- स्पराणामासक्तानां पुरसुन्दरीणामित्थं वक्ष्यमाणप्रकाराणि त्यक्तान्यन्यकार्याणि केशव- न्धनादीनि येषु तानि विचष्टितानि व्यापाराः । नपुंसके भावे क्तः । बभूवुः ॥ तान्येवाह पञ्चभिः श्लोकैः- आलोकमार्ग सहसा वजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । बन्धुं न संभावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि च केशपाशः ॥६॥ सहसालोकमार्ग गवाक्षपथं व्रजन्त्या कयाचित्कामिन्योद्वेष्टनवान्तमाल्यः । उद्वेष्टनो द्रुतगतिवशादुन्मुक्तवन्धनः । अत एव वान्तमाल्यो बन्धविश्लेषेणोद्गीर्णमाल्यः । करेण रूद्धो गृहीतोऽपि च केशपाशः केशकलापः । 'पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे' इत्य- मरः । तावदालोकमार्गप्राप्तिपर्यन्तं वन्दु बन्धनार्थ न संभावितो न चिन्तित एव ॥ - ·. (११६) रघुवंशे प्रसाधिकालम्वितमग्रपादमाक्षिप्य काचिद्रवरागमेव । उत्सृष्टलीलागतिरा गवाक्षादलतकाङ्कां पदवी ततान ॥ ७ ॥ काचित् । प्रसाधिकयालंकालम्वितं रखनाथै धृतं द्रवरागमेवाालक्तकमेव । अन- चासौ पादश्चेत्यग्रपाद इति कर्मधारयसमासः । 'हस्ताप्राग्रहत्तादयो गुणगुणिनोर्भदाभेदा. भ्याम्' इति वामनः । तमाक्षिप्याकृष्य । उत्सृष्टलोलागतिस्त्वत्तमन्दगमना सती । आ- गवाक्षाद्वाक्षपर्यन्तं पदवीं पन्थानमलतकाहां लाक्षारागचिहां ततान विस्तारयामाम। विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तद्वञ्चितवामनेत्रा। तथैव वातायनसंनिकर्ष ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥ ८ ॥ अपरा स्त्री दक्षिणं विलोचनमानेन संभाव्यालंकृल । संभ्रमादिति भावः । तद्वलित तेनाञ्जनेन वर्जितं वामनेनं यस्याः सा सती तथैव शलाकामञ्जनतूलिकां वह्नती सती वातायनसंनिक गवाक्षसमीपं ययौ । दक्षिणग्रहणं संभ्रमाद्वयुत्क्रमकरणोतनार्थम् । 'सव्यं हि पूर्व मनुष्या अजते' इति श्रुतेः ॥. जालान्तरप्रेपितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्न न ववन्ध नीचीम् । नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्ब्य वासः ॥ ९ ॥ अन्या स्त्री जालान्तरप्रेषितदृष्टिगवाक्षमध्यप्रेरितदृष्टिः सती प्रस्थानेन गमनेन मिना त्रुटितां नीवीं वसनग्रन्थिम् । 'नीवी परिपणे ग्रन्या स्त्रीणां जघनवासमि' इति विश्वः । न बवन्ध । किं तु नाभिप्रविष्टा आभरणानों कङ्कणादीनां प्रभा यस्य तेन । प्रभव नाभराभरणमभूदिति भावः । हस्तेन, वासोऽवलम्च्च गृहीत्वा तस्थौ । अर्धाञ्चिता सत्वरमुत्थितायाः पदे पदे दुनिमिते गलन्ती। कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेपा ॥ १० ॥ सत्वरमुत्थितायाः कस्याश्चिदर्धाश्चिता:मणिभिरर्धगुम्फिता दुनिमिते संभ्रमाहुरारितो। 'डमिप्रक्षेपणे' इति धातोः कर्मणि ताः। पदे पदे प्रतिपदम्। वीप्सायां द्विभाषः।गलन्ती ग- लगना सती रशना मेखला तदानीं गमनसमयेऽङ्गुष्ठमूलेऽपितं सूत्रमेव शेषो यस्याः सामीन। तासां मुखैरासवगन्धगाप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम् । विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इवासन ॥ ११ ॥ तदानीं सान्द्रकुतूहलानां तासां स्त्रीणामासवगन्धो गर्भ रोपां तैः । विलोलानि मैना ण्येव भ्रमरा येषां तेः । मुखैाप्तान्तरान्छनावकाशा गवाक्षाः गहरापनाभरमा कमलालंकृता इव । महलपत्रं कमलम्' इलमरः । आसन् । ता राघवं दृष्टिभिरापिवन्त्यो नार्या न जग्मुर्विषयान्तराणि । तथाहि शेपेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥१२॥ तानार्थी रघोरपत्यं राघवमजम् । तस्यापत्यम् इलण्प्रत्याधिभिराशिबन्लोडलि. । H - ·। सप्तमः सर्गः। (११७) । - । , तृष्णया पश्यन्त्यो विषयान्तराण्यन्यान्विषयान्न जग्मुः । न विविदुरित्यर्थः । तथाहि । आसां नारीणां शेषेन्द्रियवृत्तिश्चक्षुर्व्यतिरिक्तश्रोत्रादीन्द्रियव्यापारः सर्वात्मना खरूपका- स्न्येन चक्षुःप्रविष्टेव।श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि खातन्त्र्येण ग्रहणाशक्तेश्चक्षुरेव प्रविश्य कौतु- कात्खयमप्येनमुपलभन्ते किमु । अन्यथा स्वख विषयाधिगमः किं न स्यादिति भावः ॥ 'शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः' (१६) इति वक्ष्यति । ताः कथयति 'स्थाने' इत्यादिभित्रिभिः~- स्थाने वृता भूपतिभिः परोक्षैः स्वयंवरं साधुममंस्त भोज्या। पोव नारायणमन्यथासौ लभेत कान्तं कथमात्मतुल्यम् ॥१३॥ भोज्येन्दुमती परोक्षरदृष्टैर्भूपतिभिर्वृता ममैवेयमिति प्रार्थितापि खयंवरमेव साधु हितममस्त मेने। न तु परोक्षमेव कंचित्प्रार्थकं वने । स्थाने युक्तमेतत् । युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । कुतः । अन्यथा खयंवराभावेऽसाविन्दुमती। पद्ममस्या अस्तीति पद्मा लक्ष्मीः । 'अर्शआदिभ्योऽच्' इत्यच्प्रत्ययः । नारायणमिव । आत्मतुल्यं खानु- रूपं कान्तं पति कथ लभेत । न लभेतैव । सदसद्विवेकासौकर्यादिति भावः ॥ परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् । अस्मिन्वये रूपविधानयतः पत्युः प्रजानांवितथोऽभविष्यत्॥१४॥ स्पृहणीयशोभं सर्वाशास्यसौन्दर्यमिदं द्वन्द्व मिथुनम् । 'द्वन्द्व रहस्य-' इत्यादिना नि- पातः । परस्परेण नायोजयिष्यच्चन योजयेद्यदि । तहि प्रजानां पत्युर्विधातुरस्मिन्वये द्वन्द्वे रूपविधानयत्नः सौन्दर्य निर्माणप्रयासो वितथो विफलोऽभविष्यत् । एतादृशानुरू- पस्त्रीपुंसान्तराभावादिति भावः । 'लिनिमित्ते लक्रियातिपत्तौ' इति लड् । 'कुतश्चि- कारणवैगुण्याक्रियाया अनभिनिष्पत्तिः क्रियातिपत्तिः' इति वृत्तिकारः ॥ रतिसरौ नूनमिमावभूतां राज्ञां सहस्त्रेषु तथाहि वाला। गतेयमात्मप्रतिरूपमेव मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम् ॥ १५ ॥ रतिस्मरौ यौ। नित्यसहचरावित्यभिप्रायः। नूनं तावेवेयं चायं चेमौ दंपती अभूताम् । एतद्रूपेणोत्पन्नौ । कुतः । तथाहि । इयं वाला राज्ञां सहस्रेषु राजसहस्रमध्ये । सत्यपि व्यत्यासकारण इति भावः । आत्मप्रतिरूपं खतुल्यमेव । 'तुल्यसंकाशनीकाशप्रकाशप्रति- रूपकाः' इति दण्डी । गता प्राप्ता । तदपि कथं जातमत आह-हि यसान्मनो जन्मा- न्तरसंगतिज्ञं भवति । तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाभावेऽपि वासनाविशेषवशादनुभूतार्थेषु मनःप्रवृत्तिरस्तीत्युक्तम् । जन्मान्तरसाहचर्यमेवात्र प्रवर्तकमिति भावः ।। इत्युद्गताः पौरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः । उद्भासितं मङ्गलसंविधाभिः संबन्धिनः सद्म समाससाद ॥१६॥ इति 'स्थाने वृता' (१३) इत्यायुक्तप्रकारेण पौरवधूमुखेभ्य उद्गता उत्पन्नाः श्रोत्रयोः मुखा मधुराः । सुसशब्दो विशेष्यनिनः । 'पापपुण्यसुखादि च' इत्यमरः । कथा गिरः ·- ( ११८) रघुवंशे शृण्वन्कुमारोऽजो मङ्गलसंविधाभिर्मङ्गलरचनाभिरुद्भासितं शोभितं संवन्धिनः कन्यादा- चिन: सम गृहं समाससाद प्राप ।। ततोऽवतीर्याशु करेणुकायाः स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः। वैदर्भनिर्दिष्टमथो विवेश नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः ॥ १७ ॥ ततोऽनन्तरं करेणुकाया हस्तिन्याः सकाशादाशु शीघ्रमवतीर्य । कामरूपेश्वर दत्तो हस्तो येन सोऽजः । अथोऽनन्तरं वैदर्भण निर्दिष्टं प्रदर्शितमन्तश्चतुष्कं चत्वरम् । नारीणां मनांसीव विवेश ॥ महाईसिंहासनसंस्थितोऽसौ सरत्नमध्ये मधुपर्कमिश्चम् । भोजोपनीतं च दुकलयुग्मं जग्राह साधं वनिताकटाक्षैः ॥१८॥ महार्हसिंहासने संस्थितोऽसावजः । भोजनोपनीतम् । रत्नेः सहितं सरत्नम् । म- धुपर्कमिश्रमयं पूजासाधनद्रव्यं दुकूलयोः क्षोमयोर्युग्मं च । वनिताकटाक्षरन्यस्त्रीणा- मपाङ्गदर्शनैः सार्धम् । जग्राह गृहीतवान् ।। दुकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैरवरोधरौः । वेलासकाशं स्फुटफेनराजिनवैरुदन्वानिव चन्द्रपादैः ॥ १९ ॥ दुकूलवासाः सोऽजः । विनीतैर्नरवरोधरक्षरन्तःपुराधिकृतैर्वधूसमीपं निन्ये । तत्र दृष्टान्तः-स्फुटफेनराजिरुदन्वान्समुद्रो नवैतनैश्चन्दपादैश्चन्द्रकिरणलान्याः सकाशं समीपमिव । पूर्णदृष्टान्तोऽयम् ॥ तत्रार्चितो भोजपतेः पुरोधा हत्वाग्निमाज्यादिभिरग्निकल्पः । तमेव चाधाय विवाहसाक्ष्ये वधूवरौं संगमयांचकार ॥ २० ॥ तत्र समन्यचितः पूजितोऽग्निकल्पोऽग्मितुल्यो भोजपतेभोजदेशाधीश्वरस्य पुरोधाः पु- रोहितः । 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः । आज्यादिभिर्द्रव्यैरनि हुत्या तमेव नाशि वि. वाहसाक्ष्य आधाय । साक्षिणं च कृत्वेत्यर्थः । वधूवरो संगमयांचकार योजयामास ।। हस्तेन हस्तं परिगृह्य वध्वाः स राजसूनुः सुतरां चकासे । अनन्तराशोकलताप्रवालं प्राप्येव चूतः प्रतिपल्लवेन ॥ २१ ॥ स राजसूनुर्हस्तेन खकीयेन वध्वा हस्तं परिगृह्य । अनन्तरायाः संनिहिनाया अशो. कलनायाः प्रवालं पल्लवं प्रतिपद्धवेन स्वकीयेन प्राप्य चूत आम इव । मुनरा चामे ।। आसीहरः कण्टकितप्रकोष्ठः स्विन्नानुलिः संचवृते कुमारी। तसिन्द्रये तत्क्षणमात्मवृत्तिः समं विभक्तब मनोभवन ॥ २२ ॥ वरः कण्ठकिनः पुलकितः प्रकोप्टो यस्य स आसीत् । 'सुचने क्षुद्रशान रोमाचक. ण्टकः' इत्यमरः । कुमारी विनगदलिः संवते वभुव । अत्रोनेक्षनेलाडी नियु ने तत्क्षणमात्मवृत्तिः मात्विकोदवरूपा वृत्तिमनोभवन का ! - 4 - 4 - ·सप्तमः सर्गः । (११९) - प्राक्सिद्धस्याप्यनुरागसाम्यस्य संप्रति तत्कार्यदर्शनात्पाणिस्पर्शकृतत्वमुत्प्रेक्ष्यते । अत्र वात्स्यायन:-'कन्या तु प्रथमसमागमे खिन्नाद्गुलि: खिनमुखी च भवति । पुरुषस्तु रो- माचितो भवति । एभिरनयोमीवं परीक्षेत' इति । स्त्रीपुरुषयोः स्वेदरोमाञ्चाभिधानं सा- त्त्विकमात्रोपलक्षणम् । न तु प्रतिनियमो विवक्षितः । एभिरिति बहुवचनसामर्थ्यात् । एवं सति कुमारसंभवे-रोमोद्गमःप्रादुरभूदुमायाः खिन्नाङ्गुलिः पुंगवकेतुरासीत् (७७७) इति व्युत्क्रमवचनं न दोपायति । 'वृत्तिस्तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य' इत्यपरार्धस्य पाठान्तरे व्याख्यानान्तरम्-पाणिसमागमेन पाण्योः संस्पर्शन का । तयोर्वधूवरयोर्मनोभवस्य वृत्तिः स्थितिः समं विभक्तेच । समीकृतेवेत्यर्थः ॥ तयोरपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिनिवर्तितानि । हीयन्त्रणामानशिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥२३॥ अपाङ्गेषु नेत्रप्रान्तेषु प्रतिसारितानि प्रवर्तितानि क्रिययोनिरीक्षणलक्षणयोः समा- पत्त्या यदृच्छासंगत्या निवतितानि प्रत्याकृष्टान्यन्योन्यस्मॅिटोलानि सतृष्णानि । 'लोल- श्वलसतृष्णयोः' इत्यमरः । तयोर्दपत्योविलोचनानि दृष्टयो मनोज्ञां रम्यां हिया निमि- तेन यन्त्रणां संकोचमानशिरे प्रापुः ।। प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकासे । मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमानमन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ॥ २४ ॥ तन्मिथुनमुदर्चिष उन्नतज्वालस्य कृशानोर्वहेः प्रदक्षिणप्रक्रमणात्प्रदक्षिणीकरणात् । मेरोरुपान्तेषु समीपेषु वर्तमानमावर्तमानम् । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वदित्यर्थः । अन्योन्यसं- सक्तं परस्परसंगतम् । मिथुनस्याप्येतद्विशेषणम् । अहश्च त्रियामा चाहस्त्रियामं रात्रि- दिवमिव । समाहारे द्वन्द्वैकवद्भावः । चकासे दिदीपे ।। नितम्वगुरू गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन । चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमग्नौ ॥ २५ ॥ नितम्वेन गुळलम्वी । 'दुर्धरालधुनोगुर्वी' इति शाश्वतः । विधातृप्रतिमेन ब्रह्मतु- ल्येन तेन गुरुणा याजकेन प्रयुक्ता जुहुधीति नियुक्ता। मत्तचकोरस्येव नेत्रे यस्याः सा लगावती सा वधूरमौ लाजविसर्ग चकार ॥ हविःशमीपल्लवलाजगन्धी पुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः । कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णात्पलतां प्रपेदे ॥ २६ ॥ हविष आज्यादेः शमीपल्लवानां लाजानां च गन्धोऽस्यास्तीति हविःशमीपल्लवलाज- गन्धी । 'शमीपटवमिॉल्लाजानजलिना वपति' इति कात्यायनः । पुण्यो धूमः कृशा- नोः पावकादुदियायोद्भूतः । कपोलयोः संसर्पिणी प्रसरणशीला शिखा यस्य स तथोक्तः स धूमस्तस्या वध्वा मुहूर्ते कर्णोत्पलता कर्णाभरणतां प्रपेदे ॥

·-- (१२.) रघुवंशे तदजनक्लेदसमाकुलाक्ष अम्लानीजांकुरकर्णपूरम् । वधूमुखं पाटलगण्डलेखमाचारधूमनहणाद्वभूव ॥ २७ ॥ तद्वधूमुखमाचारेण प्राप्ताद्भूमग्रहणात् । अञ्जनस्य क्लेदोऽजनल्लेदः । अजनमित्रवा- पोदकमित्यर्थः । तेन समाकुलाक्षम् । प्रम्लानो वीजारो थवाहर एवं कर्णपूराऽवतंसी यस्य तत्पाटलगण्डलेखमरुणगण्डस्थलं च बभूव ॥ तो सातकैर्वन्धुमताच राज्ञा पुरंघ्रिभिश्च क्रमशः प्रयुक्तम् । कन्याकुमारी कनकासनस्थावाक्षितारोपणमन्वभूताम् ॥ २८ ॥ कनकासनस्थौ तौ कन्याकुमारी लातकैहस्थविशेषैः । स्नातकस्त्वाप्लुतो वती' इलम- रः।बन्धुमता । बन्धुपुरःसरेणेत्यर्थः । राज्ञाच पुरधिभिः पतिपुत्रवतीभिनारीभित्र क्रमशः प्रयुक्त लातकादीनां पूर्वपूर्ववैशिष्टयात्नमेण कृतमादक्षतानामारोपणमन्वभूतामनुभू- तवन्तौ ।। इति स्वसु जकुलप्रदीपः संपाच पाणिग्रहणं स राजा । महीपतीनां पृथगणार्थ समादिदेशाधिकृतानधिश्रीः ॥ २९ ॥ अधिश्रीरधिकसंपन्नो भोजकुलप्रदीपः स राजा । इति वसुरिन्दुनत्याः पाणिग्रहणं विवाहं संपाद्य कारयित्वा । महीपतीनां राज्ञां पृथगेकैकशोऽहणार्थ पूजार्थमविष्कृतान- धिकारिणः समादिदेशाज्ञापयामास ॥ लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रियास्ते इदाः प्रसन्ना इव गूढनकाः । वैदर्भमामय ययुस्तदीयां प्रत्यर्प्य पूजामुपदाछलेन ॥ ३० ॥ मुदः संतोषस्य लिधिः कपटहासादिभिः संवृतमिक्रिया निहितमत्तः । अत एन प्रसन्ना बहिनिर्मला गूढनका अन्तलीनग्राहा हुदा इव स्थिताले नृश वैदर्भ भोजमाम- व्यापच्छय तदीयां वैदीयां पूजामुपदारलेनोपायनमिषेण प्रत्यय ययुगतवन्तः ।। स राजलोकः कृतपूर्वसंविदारम्भसिद्धौ समयोपलभ्यम् । आदास्यमानः प्रमदामिपं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्यों जब तस्थौ ॥ ३६॥ आरम्भतिद्री कार्यसिद्धी विषये । पूर्व कृता कुतपूर्या । मुख्नुपति समास कृत्राला संविल्लंकतो मागोवरोधरुप उपायो येन स तथोक्तः। संविशुद्ध प्रनिशान नाचारना- मनु' इति केशवः । स राजलोका समयोपलभ्यमजनस्थानकाले लभ्यम् । तदा सी. काक्रित्वादिति भावः । ममरोपलभ्यम् इति भाटे गुद्धसाध्यमिल मायाम भोग्यवलु' । 'आमिपं त्वतियों मांसे नथा साझोम्पनि यति कमानः ! AREE मानो ग्रहीयमाणः नवजस्य पन्धानमालालयध्य नस्यो । भर्तापि तायकायकैशिकानामनुष्ठितानन्तरजाचित्राहः। सत्वानुरुपाहरणीकृतश्री प्रास्थापयद्राधयमन्मनाय ३३ ar । प ·1 सप्तमः सर्गः। (१२१.) , -- - अनुष्ठितः संपादितोऽनन्तरजाया अनुजाया विवाहो येन स तथोक्तः क्रयकैशि- कानां देशानां भर्ता स्वामी भोजोऽपि तावत्तदा.सत्त्वानुरूपमुत्साहानुरूपं यथा तथा । आ समन्तात् । अनेनानियतवस्तुदानमित्यर्थः । हरणं कन्याय देयं धनम् । “यौतुकादि तु यद्देयं मुदायो हरणं च तत्' इत्यमरः । आहरणीकृता श्रीर्येन तथोक्तः सन्राधव- मज प्रास्थापयत्प्रस्थापितवान्खयमन्वगादनुजगाम च ॥ तिसस्त्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्ग वसतीरुपित्वा । तस्मादपावर्तत कुण्डिनेशः पर्वात्यये सोम इचोष्णरश्मेः ॥ ३३ ॥ कुण्डिनं विदर्भनगरम् । तस्येशो भोजस्त्रिषु लोकेषु प्रथितेनाजेन सार्धे मार्गे पथि तिस्रो वसती रात्रीरुपिला स्थिला । 'वसती रात्रिवेइमनोः', इत्यमरः । 'कालाध्वनो- रत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया । पर्वालये दर्शान्त उणरश्मेः सूर्यात्सोमश्चन्द्र इव । त- स्मादजादपावर्तत । तं विसृज्य निवृत्त इत्यर्थः ।। प्रमन्यवः प्रागपि कोसलेन्द्र प्रत्येकमात्तस्वतया बभूवुः । 'अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलामं न तदात्मजस्य ।। ३४ ॥ नृपा राजानः प्रागपि प्रत्येकमात्तखतया दिग्विजये गृहीतधनत्वेन कोसलेन्द्रे रघौ प्रमन्यवो रूढवैरा वभूवुः' । अतो. हेतोः समेताः संगताः सन्तस्तदात्मजस्य रघुसूनोः स्त्रीरत्नलाभ न चक्षामिरे न सेहिरे॥ तमुद्वहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दृप्तः । बलिप्रदिष्टां थियमादानं त्रैविक्रम पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥ ३५ ॥ दृप्त उद्धतः स राजन्यगणो राजसंघातः । भोजकन्यामुद्वहन्तं नयन्तं तमजम् । बलिना वैरोचनिना प्रदिष्टां दत्तां श्रियमाददानं स्वीकुर्वाणम् । त्रिविक्रमस्येम त्रैविक्र- मम् । पादमिन्द्रशन्नुः प्रहाद इव । पथि रुरोध । तथा च ब्रह्माण्डपुराणे---विरोचन- विरोधेऽपि प्रहादः प्राक्तनं स्मरन् । विष्णोतु क्रममाणस्य पादाम्भोजं रुरोध ह॥' इति ।। तस्याः स रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः । प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनी तां भागीरथीं शोण इवोत्तरंगः ॥३६॥ स कुमारोऽजस्तस्या इन्दमत्या रक्षार्थमनल्पयोधं वहुभटम् । पितुरागतं पित्र्यम् । आप्तमित्यर्थः । संचिवमादिश्याज्ञाप्य तां पार्थिववाहिनीं राजसेनाम् । 'ध्वजिनी वाहिनी सेना' इत्यमरः । भागीरथीमुत्तरंगः शोणः शोणाख्यो नद इव । प्रत्यग्रहीदभियुक्तवान् । पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुरंगसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्धि वभूव युद्धम् ॥३७॥ पत्तिः पादचारो योद्धापदाति पादचारमभ्यपतत् । पदा पदाभ्यामततीति पदातिः । पादस्य पदित्यादिना पदादेशः । पदातिपतिपदगपादातिकपदाजयः' इत्यमरः । रथेशो ·- t - (१२२) रघुवंशे रविको रथिनं रथारोहमभ्यपतत् । तुरंगसाद्यश्वारोहस्तुरगानिरूडमधारोहमभ्यपतन् । 'रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु-सादिनः इत्यमरः । गजस्व यन्ता हस्त्तारोहो गजर पुरुषमभ्यपतत् । इत्यमनेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्येकजातीयप्रतिम युद्धं बभूव । श. न्योन्यं द्वन्द्वं कलहोऽस्त्येषामिति प्रतिद्वन्द्रिनो योधाः। द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः' इत्यमरः ।। नदसु तूर्यप्वविभाव्यवाची नोदीरयन्ति म कुलोपदेशान् । वाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः॥ ३८ ॥ तूर्येषु नदत्सु सत्खविभाव्यवाचोऽनवधार्यगिरश्चापभूतो धानुष्काः । कुलमुपदिश्यते प्रख्याप्यते चैस्ते कुलोपदेशान्तान्कुलनामानि नोदीरचंन्ति स्म नोचारयामानुः । श्रोतु. मशक्यलाद्वाचो नानुवनित्यर्थः । किंतु वाणाक्षरैर्वाणेषु लिखिताक्षरैरेच परस्परल्यान्यो- न्यस्योजितं प्रख्यातं नाम शशंसुरुचुः ॥ उत्थापितः संयति रेणुरश्चैः सान्दीकृतः स्यन्दनवंशचकैः । विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैवक्रमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥ ३९ ॥ संयति संग्रामेऽश्वैल्त्यापितः । स्यन्दनवंशानां रथसमूहानां न रथाद: सान्त्रीकृतो वनीकृतः । 'वंशः पृष्टास्थि गेहोर्यकाठे वेणी गणे कुले' इति केशयः । फुजरकानां तालेताडनविस्तारितः प्रसारितो रेणुर्नेत्रझमेणांशकपरिपाट्या । अंशुकमिवेलर्थः । त्यानटांशुकयोर्नेत्रम्' इति । 'क्रमोऽन्तौ परिपाट्यो - इति च केशवः । सूर्यमुपर- रोधाच्छादयामास ॥ मत्त्यध्वजा वायुवशाद्विदीर्णैर्मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांसि। बभुः पिवन्तः परमार्थमत्स्याः पर्यापिलानीव नवोदकानि ॥४०॥ वायुवशाहिदीविवृतैर्मुखः प्रवद्धानिध्वजिनीरजाति सैन्चरेणूपिबन्तो गृहन्तो स्वध्वजा मत्स्याकारा ध्वजाः । पर्याविलानि परितः कलपाणि नवोदकानि पिबन्तः परमार्थमत्स्याः सत्यमत्स्यां इव । बभुर्भान्ति स्म, ॥ रथो रथाङ्गध्वनिना विजझे विलोलघण्टाकणितेन नागः । स्वशर्तुनामंग्रहणादभूव सान्द्रे रजस्यात्मपराययोधः ॥ ४६॥ सान्ने प्रवृद्धे रजसि रथो स्वागध्वनिना चालनेन विजले जातः । नागो हानि- लोलानां पण्टानां वाणितेन नादेन विजज्ञे । आमपरापबोधः खपरनिकः । रोधाना. मिति शेपः । समर्तृणां खखामिना नामग्रहणानामोचारणाहभूव । रोगमा सर्प खं परं च शब्दादेवानुमाय अजनुरियर्थः ।। आवृग्यतो लोचनमार्गमाजो रजोऽन्धकारस्य विजृम्भितम्य । शखक्षताम्यद्विपचारजन्मा थालारणोऽभूधिरप्रयाहः ॥ ४२ ॥ लोचनमार्गमाग्यतो दधिपरमपरुन्यतः आनी मुन्ने बिगिया मामला एवान्मकार तस्य । शन्क्षवेन्योऽहिपारियो जन्न बट मा 1 - प --- ।

·सप्तमः सर्गः। (१२३) . - .. वालारुणो वालार्कोऽभूत् । अरुणो भास्करेऽपि स्यात्' इत्यमरः । बालविशेषणं रुधि- रसावार्थम् ॥ । सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिणात्पवनावधूतः। अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवावभासे ॥ ४३ ॥ "क्षतजेन रुधिरेण छिन्नमूलः । त्याजितभूतलसंवन्ध इत्यर्थः । तस्य क्षतजस्योपरिष्टा- त्पवनावधूतो वाताहतः स रेणुः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्याग्नेः पूर्वोत्थितो धूम इव । आवमासे दिदीपे.॥ प्रहारमूर्छापगमे रथस्था यन्तॄनुपालभ्य निवर्तिताश्वान् । यैः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेव सामर्पतया निजम्नुः ॥ ४४ ॥ रथस्था रथिनः प्रहारेण या मूर्छा तस्या अपगमे सति । मूर्छितानामन्यत्र नीला संरक्षणं सारथिधर्म इति कृत्वा । निवर्तिताश्वान्यन्तॄन्सारथीनुपालभ्यासाधु कृतमित्य- विक्षिप्य । पूर्व यैः स्वयं सादिता हताः । लक्षितपूर्वकेतून् । पूर्वदृष्टैः केतुभिः प्रत्य- भिज्ञातानित्यर्थः । तानेव सामर्षतया सकोपत्वेन हेतुना निजम्नुः प्रजदुः ।। अप्यर्धमार्ग परवाणलूना धनुर्भृतां हस्तवतां पृपत्काः । संप्रापुरेवात्मजवानुवृत्त्या पूर्वार्धभागेः फलिभिः शरव्यम् ॥४५॥ अर्धश्चासौं मार्गश्च तस्मिन्नर्धमार्गे परेषां वाणै नाश्छिन्ना अपि हस्तवतां कृतहस्तानां धनुर्भूतां पृपत्काः शरा आत्मज़वानुवृत्त्या खवेगानुवन्धेन हेतुना फलिभिर्लोहाग्रवद्भिः। 'शस्यवाणाप्रयोः फलम् इति विश्वः । पूर्वार्धभागैः । शृणातीति शरुः । तस्मै हितं शरव्यं लक्ष्यम् । 'उगवादिभ्यो यत्' इति यत्प्रत्ययः। 'लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च' इत्य. मरः । संप्रापुरेव । न तु मध्ये पतितो इत्यर्थः।। आधोरणानां गजसंनिपाते शिरांसि च निशितैः श्रुरागः । हृतान्यपि श्येननखानकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः॥४६॥ गजसंनिपाते गजयुद्धे निशितैरत एव क्षुराप्रैः क्षुरस्याप्रमिवाग्रं येषां तैश्चरायुध- विशेपैर्हतानि छिन्नान्यपि । इयेनानां पक्षिविशेषाणाम् । पक्षी इयेनः' इत्यमरः । नखा- प्रकोटिपु व्यासक्ताः केशा येषां तानि । आधोरणानां हस्यारोहाणाम् । 'आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः' इलमरः । शिरांसि चिरेण पेतुः पतितानि । शिरः- पातात्प्रागेवारुह्य पश्चादुत्पततां पक्षिणां नखेषु केशसङ्गश्चिरपातहेतुरिति भावः ।।' पूर्व प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी। तुरंगमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकाङ्क्ष ॥ ४७ ।। पूर्व प्रथमं प्रहताश्वसादी तौरंगिकः प्रतिप्रहारेऽक्षममशक्तं तुरंगमस्कन्धे निपण्णदे- हम् । मूर्छितमिलर्थः । रिपुं भूयो न जघान पुनर्न प्रजहार । किंतु प्रसाश्वसन्त पुनरु- जीवन्तमाचकास। 'नायुधव्यसन प्राप्तं नातं नोतिपरिक्षतम्' इति निषेधादिति भावः ।। . - 4 4 ·(१२४) - रघुवंशे तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैहत्सु दन्तेष्वसिभिः पतद्भिः। उद्यन्तमग्निं शमयांबभूवुर्गजा विविग्नाः करशीकरण ॥४८॥ तनुत्यजाम् । तनुषु निस्पृहाणामित्यर्थः । वर्मभृतां कवचिनां संवन्धिभिवृहत्तु द- न्तेषु पतद्भिरत एव विकोशैः पिधानादुद्धृतेः 'कोशोऽत्री कुमले सदापिधाने इत्यमरः । असिभिः खड्गरुद्यन्तमुत्थितमग्निं विविना भीता गजाः करशीकरण शुण्डादण्डजलक- णेन शमयांवभूवुः शान्तं चक्रुः ।। शिलीमुखोत्कृत्तशिरःफलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः॥४९॥ शिलीमुखैर्वाणैरुत्कृत्तानि शिरांस्येव फलानि तैराध्या संपन्ना । च्युतः । शिरांति त्रायन्त इति शिरस्त्राणि शीर्पण्यानि । 'शीर्षण्यं च शिरस्ने च' इत्यमरः । तेश्चषकोत्तरा चषकः 'पानपात्रमुत्तरं यस्यां सेव । 'चपकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः । शोणितान्येक मद्यं तस्य कुल्याः प्रवाहा यस्यां सा । 'कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः । रणक्षि- तिर्युद्धभूमिम॒योः पानभूमिरिव रराज ॥ उपान्तयोनिप्कुपितं विहंगैराक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदमपाचकार ॥ ५० ॥ उपान्तयोः प्रान्तयोविहंगैः पक्षिभिनिष्कुपितं राण्डितम् । इग्निष्टाचाम्' इतीमा- गमः। भुजच्छेदं भुजखण्डं तेभ्यो विहंगेभ्य आक्षिप्यान्छिय पिशितप्रिया मांसप्रियापि शिवा कोष्टी । 'शिवः कीलः शिवा कोष्ट्री' इति विश्वः । केयूरकोट्यादाण तसाल देशो यस्याः सा सती । अपाचकारापसारयामास । फिरते: करोतेषां लिट् ॥ कश्चिद्विपत्खगहतोत्तमातः सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य । वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः स्वं नृत्यत्कवन्धं समरं ददर्श ॥ ५१ ॥ द्विपतः खट्नेन हृतोत्तमाश्छिन्नशिराः कश्चिद्वीरः सद्यो विमानप्रसुता विमानायक त्यम् । देवत्वमित्यर्थः । उपेल प्राप्य वामाइसंसक्षा राज्योत्सहसदिनी नुराना या स नयोक्तः सन्समरे नृत्यल्वं नितं पयन्वं विशिर कडेवरं दददा । किनकी क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यमरः ।। अन्योन्यस्तोन्मथनादभूतां तावेव सूतौ रथिनौ म कौचित् । व्यचौ.गदाव्यायतसंमहारो भग्नायुधौ याविमनिष्टौ ।। ५२ कौचिट्ठीराबन्योन्यस्य सूतयोः सारथ्योरन्मथनानिधनातावेग सुनारमिनायोडारी बाभूताम् । तावेव व्याधी नयाची सन्नी गदाभ्यो व्यायतो बाध: मंप्रदाग युरो- स्तावभूताम् । ततो ममायुधा नभगदी सन्ती चाहुविमः निशानाशी सोय. द्वतजावभूताम् । निष्ठा निपतिनाशान्ता इत्यमरः ।। । । र ·4 सप्तमः सर्गः। (१२५) । - परस्परेण क्षतयोः प्रहारुकान्तवाय्वोः समकालमेव । अमर्त्यभावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सर प्रार्थितयोविवादः ॥५३॥ परस्परेणान्योन्यं क्षतयोः क्षततन्वोः समकालमेककालं यथा तथोकान्तवाचोर्युगपदु- गतप्राणयोः । एकैवाप्सराः प्रार्थिता याभ्यां तयोरेकाप्सरः प्रार्थितयोः। प्रार्थितैकाप्सरसो- रित्यर्थः । 'वाहितान्यादिपु' इति परनिपातः । अथवा । एकस्यामप्सरसि प्रायितं प्रार्थना 'ययोरिति विग्रहः । स्त्रियां बहुप्वप्सरसः' इति बहुलाभिधानं प्रायिकम् । कयोश्चित्प्रहनों- योधयोरमलभावेऽपि देवत्वेऽपि विवादः कलह आसीत् । एकामिपाभिलाषो हि महद्वै- रवीजमिति भावः।। व्यूहावुभौ तावितरेतरस्माद्भङ्गं जयं चापतुरव्यवस्थम् । पश्चात्पुरोमारुतयोः प्रवृद्धौ पर्यायवृत्त्येव महार्णवोर्मी ॥ ५४ ॥ तावुभौ व्यूही सेनासंधाता' 'व्यूहस्तु वलविन्यासः' इत्यमरः । पश्चात्पुरश्च यौ मा- रुतौ तयोः पर्यायवृत्त्या क्रमवृत्त्या प्रवृद्धौ महार्णवोर्मी इव । इतरेतरस्मादन्योन्यस्माद- व्यवस्थं व्यवस्थारहितमनियतं जयं भङ्ग पराजयं चापतुः प्राप्तवन्तौ ।। परेण भग्नेऽपि वले महौजा ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव । धूमो निवर्खेत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः ॥ ५५ ॥ वले स्वसैन्ये परेण परवलेन भन्नेऽपि महौजा महावलोऽजोऽरिसैन्य प्रत्येव ययो । तथा हि । समीरणेन वायुना धूमो निवर्खेत कक्षादपसार्येत । वर्ततेय॑न्तात्कर्मणि सं. भावनायां लिड् । वहिस्तु यतो यत्र कक्षस्तृणम् । 'कक्षौ तु तृणवीरुधौ' इत्यमरः । तत एव तत्रैव । प्रवर्तत इति शेषः । सार्वविभक्तिकस्तसिः ॥. रथी निपङ्गी कवची धनुष्मान्दृप्तः स राजन्यकमेकवीरः । निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोवृत्तमिवार्णवाम्भः ॥ ५६ ॥ रथी रथारूढो निपनी तूणीरवान् । 'तूणोपासतूणीरनिपगा इषुधियोः' इत्यमरः । कवची वर्मधरो धनुष्मान्धनुर्धरो हप्तो रणदृप्त एकवीरोऽसहायशूरः सोऽजो राजन्यक राजसमूहम् । 'गोत्रोक्ष-' इत्यादिना प्रत्ययः । महावराहो वराहावतारो विष्णु: क- ल्पक्षत्रे कल्पान्तकाल उद्वृत्तमुद्वेलमर्णवाम्भ इव । निवारयामास ॥ स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजौ। आकर्णकृष्टा सदस्य योद्धमौरींव वाणान्सुपुवे रिपुमान् ॥५७ ।। सोऽजः । आजौ सङ्ग्रामे दक्षिणं हस्तं तूणमुखेन निपङ्गविवरेण वाममतिसुन्दरम् । 'वाम सव्ये प्रतीपेच नंविणे चातिसुन्दरे' इति विश्वः । व्यापारयनलक्ष्यत । शरसंधाना- दयतु दुर्लक्ष्या इत्यर्थः सिकृदाकर्णकृष्टायो रस्याजस्य मौर्वी ज्या। रिपून्नन्तीति रिपुन्नाः। तान् । 'अमनुष्यकर्तृके च इति ठक्प्रलयः । वाणान्सुयुव इव सुपुचे क्रिमु । इत्युत्प्रेक्षा।

·। " (१२६) रघुवंशे स रोपदाधिकलोहितोचैर्यतोवरेखा ब्रुकुटीर्वहन्तिः । तस्तार गां मल्लनिकृत्तकण्१कारगमपिता शिरोभिः ॥ ५८ ॥ सोऽजः । रोषेण दटा अत एवाधिकलोहिता ओष्टा येषां तानि तैः । व्यता की रेखा यासां ता बृकुटीर्धभङ्गान्वहद्भिः । भनिछत्ता वाणविशेषच्छिन्नाः कण्ठा येयां नः। हुंकारनभैः सहुंकारैः 1 हुंकुर्वद्भिरिलयः । द्विषतां शिरोभिर्गा भूमि तत्तार छादयामान ।। सवलाङ्गैरिदप्रधानैः सर्वायुधैः कङ्कटभेदिभिश्च । सर्वप्रपत्नेन च भूमिपालास्तसिन्प्रजह्वर्युधि सर्व एव ॥ ५९ ॥ द्विरदप्रधानैगजमुख्यैः सवैलाने सेनाङ्गः । हत्त्यश्वरथयादातं सेना लाचतुष्टयम्' इत्यमरः । कङ्कटभेदिभिः कवचभेदिमिः । 'उरच्छदः कङ्कटको जगरः कवनोऽलियाम्' इत्यमरः । सर्वायुधैश्च । बायबलमुक्त्वान्तरमाह-सर्वप्रयनेन च सर्व एवं भूमिपाला युधि तन्मिन्नजे प्रजः। तं प्रजहुरित्यर्थः । सर्वत्र सर्वकारकशनिसंभवात्कर्मणोऽश्य- धिकरणविवक्षायां सप्तमी। तदुक्तम्-अनेकशक्तियुजल विश्वस्यानेकवर्गणः । सर्वदा सर्वथाभावात्कचिकिचिद्विवक्ष्यते ॥ इति ॥. सोऽखबजैश्छन्नरथः परेषां ध्वजानमात्रेण बभूव लक्ष्यः । नीहारमझो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशेन विवस्वतेय ।। ६०॥ परेषां द्विपामसमजेदछन्नरमः सोऽजः । नीहारहिमगमो दिनपूर्वभाग: प्रातःकाल: किंचित्प्रकाशेनेपलक्ष्येण विवखतेव । पजाप्रमात्रेण लक्ष्यो बभूव । गिजामादनार कि- चिलक्ष्यते स्मेत्ययः॥ प्रियंवदात्प्राप्तमसौ कुमारः प्रायुद्ध राजस्वधिराजसूनुः । गान्धर्वमत्रं कुसुमात्रकान्तः प्रस्थापनं स्वानिवृत्तलौल्यः ॥६॥ अथिराजसूनुमहाराजपुत्रः कुसुमास्त्रकान्तो मदनसुन्दरः खानिरालीलः समाय- तृष्णः । जागल्क इलर्थः । अती कुमारोऽनः प्रियंपदापूसान्यामा मापन गन्धर्वदेवताकम् । मान्स देवता इत्यण । प्रतापयतीरा प्रसापन निद्रानामा - जसु भायुत प्रयुतावान् । ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरखजालम् । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधयं नरदेवसैन्यम् ॥ १२ ॥ ततो धनुष्कयेणे लापकपणे मूहलममातहतम् । शलिने परी म . ताणां सीमेन्यानो जालें सनहीं चल संत । श्वसनसमा मा देशका तव । नरदेवानां राशी सेनन रोगम् । चातुर्वरवादिषामा अनसन निद्वापरततस्पी + -- .

·सप्तमः सर्गः। (१२७) I . - । 7 को ततः प्रियोपात्तरसेऽधरोप्टे निवेश्य दध्मौ जलज कुमारः । तेन स्वहस्तार्जितमेकवीरः पिवन्यशो मूर्तमिवावज्ञासे ॥६३ ॥ ततः कुमारोऽज: प्रिययेन्दुमत्योपात्तरस आखांदितमाधुर्वे । अतिश्लाघ्य इति भावः। अधरोष्टे जलज शझं निवेश्य । 'जलज, शङ्खपद्मयोः' इति विश्वः । दध्मौ मुखमारतेन पूरयामास । तेनौष्टनिविष्टेनं शङ्खनैकवीरः स खहस्ताजितं मूर्त मूर्तिमद्यशः पिवनिवाब- भासे । यशसः शुभ्रत्वादिति भावः ॥ शस्वनाभिज्ञतया निवृत्तास्तं सन्नशत्रु ददृशुः स्वयोधाः ।. निमीलितानामिव पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम्॥१४॥ शखनत्याजशङ्खध्वनेरभिज्ञतया प्रत्यभिज्ञातत्वानिवृत्ताः प्राक्पलाय्य संप्रति प्रत्या- गताः खयोधाः सन्नश निद्राणशत्रु तमजम् । निमीलितानां मुकुलितानां पङ्कजानां .- मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमा चासौ शशाङ्कश्च तं प्रतिमाशशाई प्रतिविम्वचन्द्रमिव । ददृशुः ।। संशोणितैस्तेन शिलीमुखानिक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम् । यशो हृतं संप्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः ॥६५॥ संप्रति राघवेण रघुपुत्रेण । पूर्व रधुणेति भावः । हे राजानः, वो युष्माकं यशो हृतम्, जीवितं तु कृपया न हृतम् । न त्वशक्त्येति भावः । इत्येवंरूपा वर्णाः । एतदर्थ- प्रतिपादकं वाक्यमित्यर्थः । सशोणितैः शोणितंदिग्धैः शिलीमुखात्रैर्वाणाः साधनस्तेना- जेन प्रयोजकका । पार्थिवानां राज्ञां केतुपु ध्वजस्तम्भेषु निक्षेपिताः प्रयोज्यैरन्यनिवे- शिताः । लेखिता इत्यर्थः । क्षिपतेर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः ॥ स चापकोटीनिहितैकवाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः। ललाटवद्धश्रमवारिविन्दुभतां प्रियामेत्य वचो वभापे ॥ ६६ ॥ चापकोट्या निहित एकबाहुर्येन सः । शिरस्त्रस्य निष्कर्षणेनापनयनेन भिन्नमौलिः श्लथकेशबन्धः । 'चूडाकिरीट केशाचं संयता मौलवस्त्रयः' इत्यमरः । ललाटे बद्धाः श्र- मवारिविन्दवो यस्य सः । सोऽजो भीतां प्रियामिन्दुमतीमेत्यासाद्यं वचो बभापे । किमित्याह-- इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान्वैदर्भि पश्यानुमता मयासि । एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैमिः ॥१७॥ हे वैदाम इन्दुमति, इत इदानीमर्थकहार्यशस्त्रान्वालकापहार्यायुधान्पराञ्शत्रून्पश्य। मयानुमताति । इष्टमिति शेषः । एभिपरेवंविधन, निद्रारूपेणावचेष्टितेन रणकर्मणा मम हस्ताता । हस्तगतवदुर्महेत्यर्थः । त्वं प्रायसे । अपजिहीस इत्यर्थः । एवंविधे- नेत्यत्र सहस्तनिर्देशेन सोपहासमुवाचेति, द्रष्टव्यम् ॥ तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विषादात्सद्यो विमुक्तं मुखमावभासे । नि:श्वासवाप्पापगमात्मपनः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥ ६८ ॥ 7 . ६ ६ R . 1 ·। । 7 (१२८) रघुवंशे प्रतिद्वन्द्विभवाद्रिपूत्थाद्विषादादैन्यात्सद्यो विमुक्तं तस्या मुखम् । निःशासन यो चार ऊष्मा । 'बाप्पो नेत्रजलोष्मणोः' इति विधः । तस्थापगमाद्धेतोरात्मीयं प्रसाद नर्मल्ल प्रपन्नः प्राप्तः । आत्मा स्वरूपं दृश्यतेऽनेनेलात्मदर्शः । दर्पण इव । आवमासे ॥ दृष्टापि सा हीविजिता न साक्षाद्वाग्भिः सखीनां प्रियसभ्यनन्दत्। स्थली नवाम्भःपृषताभिवृष्टा मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दम् ॥ ६९ ॥ सेन्दुमती हटापि पत्युः पौरुपेण प्रमुदितापि दिया विजिता यतोऽत नियमन मा. क्षात्वयं नाभ्यनन्दन्न प्रशशंस । किंतु नवैरम्भःपृपतेः पयोविन्दुभिरभिष्टाभिषिक्ता स्थल्यकृत्रिमा भूमिः । 'जानपदकुण्डगोणस्थल-' इत्यादिनाचत्रिमार्थे डीम् । अनगन्द मेघसंघ मयूरकेकाभिरिव । सखीनां वारिभरभ्यनन्दत् ।। इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञा- मुवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः। रथतुरगरजोशिस्तस्य रूक्षालकाया समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥ ७० ॥ नोद्यते नोच्यत इत्यवां गर्यम् । अवधपण्य-' इत्लादिना निपातः । 'कुपूवरिसना- वद्यखेटगर्याणकाः समाः' इलमरः । तत्लादपेतः । निदॉप इलधः । सोऽज इति राज्ञां शिरसि वाम पादमाथाचानवद्यामदोपां तामिन्दुमतीमुदवहपानयत् । आत्ममाचकार- त्यर्थः । अयमर्थः 'तमुद्दहन्तं पथि भोजकन्याम्' (७।३५) इयत्र न किष्टः । तसाजन्य रचतुरगाणां रजोभी रूक्षाणि परुपायलकामाणि यलाः सा लेन्दुमत्येव मूर्ता मूतिमती समरविजयलक्ष्मीर्वभूव । एताहामादन्यः को विजयलक्ष्मीलाभ इलधः ॥ प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुः संनिवृत्तं विजयिनमभिनन्द्य श्लाघ्यजायासमेतम् । तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्सुकोऽभू- न हि सति कुलधुर्य सूर्यवंच्या गृहाय ॥ ७१ ॥ प्रथममजागमनात्यानेयः परिगतो धातोऽर्थी विवाहानिजयापो येन म प्रथमारिन- तार्थो रसुविजयिनं विजयुवं शायजायासनेतं नंगि प्रत्यागनं तमनमभिनन्। तस्मिनज उपहितफुटुन्यः सन्। हताविन्यस्तपनीका' इति वाजवल्क्यस्मरणाशित भाव: शान्तिमार्ग मोक्षमार्ग उन्नुकोऽभूत । तथाहि । कुलधुर्वे जलधुरंगरे रति पूरा गृहाय गृहस्थाश्रमाय न भवन्ति । पति महामहोपाध्यायकोलानलमहिनापरिनिरनितया मंजीविनासनात्या- त्याल्यथा समेतो महाकविश्रीकालिदासता रघुवंशी महार अजपाणिमहगो नाम माना वर्ग: -- । 1 - ·अष्टमः संगः। ( १२९ ) , । - + , अष्टमः सर्गः। हेरम्बमवलम्बेऽहं यस्मिन्पातालकेलिषु । दन्तेनोदस्यति क्षोणी विश्राम्यन्ति फणीश्वराः ॥ अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं विभ्रत एवं पार्थिवः । वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापराम् ॥ १ ॥ अथ पार्थिवो रघुललितं सुभगं विवाहकौतुकं विवाहमगलं विवाहहस्तसूत्रं वा विभ्रत एव । 'कौतुकं मगले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले ' इति शाश्वतः । तस्याजस्य । अपरामिन्दु- मतीमिव । वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोत् । अस्मिन्सर्गे वैतालीयं छन्दः । दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् । तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराशेति न भोगतृष्णया ॥२॥ नृपसूनवोराजपुत्रा यद्राज्यदुरितैरपि विषप्रयोगादिनिषिद्धोपायैरप्यात्मसात्वाधीनम्। तदधीनवचने' इति सातिप्रत्ययः । कर्तुं प्रयतन्ते हि । प्रवर्तन्त एवेत्यर्थः । हिशब्दोऽव- धारणे । हि हेताववधारणे' इत्यमरः । उपस्थितं खतः प्राप्तं तद्राज्यमजः पितुराज्ञेति हेतो- रग्रहीत्स्वीचकार । भोगतृष्णया तु नाग्रहीत् । अनुभूय वशिष्ठसंभृतैः सलिलैस्तेन सहाभिषेचनम् । विशदोच्छसितेन मेदिनी कथयामास कृतार्थतामिव ॥ ३॥ मेदिनी भूमिः । महिपी च ध्वन्यते । वशिष्टेन संभृतैः सलिलैस्तेनाजेन सहाभिषेचनम- नुभूय विशदोच्छसितेन स्फुटमुटूंहणेन ।आनन्दनिर्मलोच्छसितेन चेति ध्वन्यते। कृतार्थतां गुणवद्भर्तृलामकृतं साफल्यं कथयामासेव । न चैतावता पूर्वेषामपकर्षः । प्रशंसापरत्वात् । 'सर्वत्र जयमन्विच्छेत्पुत्रादिच्छेत्पराजयम्' इत्यङ्गीकृतत्वाच ॥ - स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः। पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा ॥ ४ ॥ अथर्वविदाथर्ववेदाभिज्ञेन गुरुणा वशिष्ठेन कृतक्रियः । अयर्वोक्त विधिना कृताभिपेकसं- स्कार इत्यर्थः । सोऽजः परैः शत्रुभिर्दुरासदो दुर्धो बभूव । तथाहि । अत्रतेजसा क्षतते. जसा सहित युक्तं यद्ब्रह्म ब्रह्मतेजोऽये पवनाग्निसमागमो हि । तत्कल्प इत्यर्थः । पवनानी- सत्र पूर्वनिपातशास्त्रस्यानित्यत्वात् 'द्वन्द्वे धि' इति नाग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः । तथा च काशिकायाम्-'अयमेकस्तु लक्षणहेत्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिदम्' इति । क्षात्तेणैवाय दुर्धर्षः किमयं पुनर्वशिष्ठमन्नप्रभावे सतीत्यर्थः । अत्र मनु:-नाक्षतं ब्रह्म भवति क्षत्तं नाब्रह्म वर्धते । ब्रह्मक्षले तु संयुक्त इहामुत्र च वर्धते ॥ इति ॥ 3 । । .

·--- - - -- - (१३) रघुवंशे रघुमेव निवृत्तयौवनं तममन्यन्त नवेश्वरं प्रजाः । स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान्गुणानपि ।। ५॥ प्रजा नवेश्वरं तमजं निवृत्तयौवनं प्रलावृत्तीवनं रघुभेवामन्यन्त । न किंचिनेदकम- स्तीत्यर्थः । कुतः। हि यस्मात्सोऽजस्तस्स रघोः केवलामेकां श्रियं न प्रतिपेदे । नु - कलान्गुणाञ्छौर्यदाक्षिण्यादीनपि प्रतिपदे । अतस्तद्गुणयोगात्तरशुद्धियुक्त्यर्थः ।। अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव संगतम् । पदमृद्धमजेन पैतृक विनयेनास्य-नवं च यौवनम् ॥ ६ ॥ द्वयमेव शुभंयुना शुभवता । 'शुभंयुस्तु शुभान्वितः' इत्यमरः । अहंशुभमोथुम्' इति युस्प्रत्ययः । द्वितयेन संगतं युतं सदाधिक शुशुभे । कि केनेलाह-~-पदमिति । पैतृक पिनु- रागतम् । अतष्ठञ् इति ठप्रत्ययः । द्धं सवृद्धं पदं राज्यमजेन । असाल नवं यौवनं विनयेनेन्द्रियजयेन च। विजयो हीन्द्रियजयन्तयुक्तः शास्त्रमहति दाते कामन्दकाः राज्यस्थोऽपि प्राकृतवन्न दृप्तोऽभूदिलर्थः ।। सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं मजेदिति । अचिरोपनतां स मेदिनी नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ ७ ॥ महाभुजः सोऽजोऽचिरोपनतां नवोपगता मेदिनी भुवम् । नवं पानियही विवाहोच- त्यात्ता नवोडा वधूमिव । सहा बलात्कारेण चेत राहो बलं सहा मार्गः' इत्यमरः । इव मेदिनी वधूद्विगं भयं बजेदिति हेतोः । सेदवं सहपं बुभुजे भुसवान् । 'भुजोनयनें इत्यात्मनेपदम् ।। अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिप्यचिन्तयत् । उदधेरिव निम्नगाशतेप्वभवन्नास्य विमानना कचित् ॥ ८ ॥ प्रकृतिषु प्रजानु मध्ये सर्वोऽपि जनः । अथवा प्रशांतविलस्वाहामसनमा वधानं तु सहाम् । सर्वोऽपि जन: प्रतिबहमेव महीपतेमतो महीपसिना मन्समानः । 'मतियुद्धिपूजार्थेभ्यश्च इति-पतनाने कः । स च यतमान शनिल दमन्वत । उदधेनिगाशवयास पत्या कर्तुः । 'गो' ति बना पाटी। ऋचिदपि जनविलये विमाननादरामना तिरस्कारो नाभवन ! प्रिन. चतेऽतः सर्वोऽव्यहवास मत इलमन्नतसर्थः ।। न'खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीमहानिद । स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयामास मानन्धरम् ॥ २ ॥ समृपो भू बाहुल्यन भूगने दुरविन्टरमा ध्यमकमा सन् । मध्यमपरिपाटीमवलयर्थः । मामानी मा चिrt माननुदानापनेव नगवामान मंत्र सामान्य समय जते जनः । इ मजानी मा दि . -PM . . - 1 . । . , - " ·अष्टमः सर्गः। (१३१) -- - -- है - अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्टितं प्रकृतिप्वात्मजमात्मवत्तया । विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् ॥१०॥ अथ रघुरात्मज पुत्रमात्मवत्तया । निर्विकारमनस्कतयेत्यर्थः । 'उदयादिप्वविकृति- मनसः सत्त्वमुच्यते । आत्मवान्सत्त्ववानुक्तः', इत्युत्पलमालायाम् । प्रकृतिप्वमायादिषु प्रतिष्ठित रूडमूलं वीक्ष्य ज्ञात्वा विनाशो धर्मो येषां तेषु विनाशधर्मसु । अनिसेवित्यर्थः । 'धर्मादनिकेवलात्' इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः । त्रिदिवस्थेषु वर्गस्थेष्वपि विपयेप शब्दादिषु निःस्पृहो निगतेच्छोऽभवत् ।। कुलधर्मवायमेवेत्याह- गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः । पदची तरुवल्कवाससा प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥ ११ ॥ दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धके गुणवत्सुतेषु रोपितश्रियः स्थापितलक्ष्मीकाः प्रय- तांध सन्तः । तस्वल्कान्येव वासांसि येषां तेषां संयमिनां यतीनां पदवीं प्रपेदिरे । यस्मात्तस्मादस्यापीदमुचितमित्यर्थः । तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः। पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥ १२ ॥ अरण्यसमाश्रयोन्मुख वनवासोयुक्तं पितरं ते रघु सुतोऽजः । वेष्टनशोभिनोष्णीषम. नोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपत्य । आत्मनोऽपरित्यागमयाचत । मां परित्यज्य न ग- न व्यमिति प्रार्थितवानित्यर्थः ।। रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः । 'न तु सर्प इच त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ॥ १३ ॥ आत्मजप्रियः पुनवत्सलो रघुः । अश्रूणि मुखे यस्य तस्याश्रुमुखस्याजस्य तदपरित्या- गरूपमीप्सितमभिलपितं कृतवान् । कितु सर्पस्त्वचमिच व्यपवजितां त्यक्तां श्रिय पुनर्न प्रतिपेदेन प्राप ।। स किलाश्रममन्त्यमाश्रितो निवसन्नावसथे पुराद्वहिः । समुपास्यत पुनभोग्यया स्तुपयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया ॥ १४ ॥ स रघुः किलान्समाश्रमं प्रवज्यामाश्रितः पुरानगराद्वाहिरावसथे 'स्थाने निवसनविकृ- तन्द्रिय; जितेन्द्रियः सनित्यर्थः । अतएच स्नुपयेव वध्वेन पुनभोग्यचा । न खभोग्यया। श्रिया समुपास्यत शुभूषितः । जितेन्द्रियस्थ तस्य नुपयेच श्रियापि पुप्पफलोदकाहरणादि- गुश्याव्यतिरेकेण न किचिदपेक्षितमासीदियर्थः अत्र यद्यपि 'बाह्मणाः प्रवजन्ति' इति श्र- तेः, आत्मन्यनीन्समारोप्य वाराणः प्रचजद्गृहात्' इति मनुस्मरणात् , मुखजानामयं धर्ना चाहिप्पोलिनधारणम् । बाहुजातोरजातानामयं धनों न विद्यते ॥ इति निवाञ्च ब्राह्मण- ..

·- (१३२) रयुक्शे स्मैव अत्रज्या क्षत्रियादेरियाहुः, तथापि 'वदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजेदिति इत्यादि- श्रुतेरैवर्णिकसाधारण्यात्, "प्रयाणां वर्णानां वेदमधील चलार आश्रमाः' इति सूत्र- कारवचनात् । 'ब्राह्मणः क्षन्नियो वापि वैश्यों वा प्रबजेहान् ति स्मरणात् , 'मुखजा- नामवं धर्मो वैष्णव लिङ्गधारणम् । बाहुजातोरुजातानां निदण्डं न विधीयत ॥ इति निपेय- स्य त्रिदण्डविपयलदर्शनाच कुत्रविबाह्मणपदस्योपलक्षणमाचक्षाणाः फेचित्तवर्णिकाधि- कारं प्रतिपेदिरे । तथा सति ‘स किलाश्रममन्त्यमाभितः' (८११४) इत्यत्रापि कारि- नाप्ययमेव पक्षो विवक्षित इति प्रतीमः । अन्यथा वानप्रस्थाश्रमतचा व्याख्याते "विदधे विधिमस्य नैष्टिकं यातिभिः सार्धमनमिननिचित्-(८२५) इति पक्ष्यमाणेनानगित- स्कारेण विरोधः स्यात् । अग्निसंस्काररहितस्य वानप्रस्थस्यैवाभावात् । इलतंत्रालकिन प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरम् । नभसा निभृतेन्दुना तुलामुदितार्केण समारोह तत् ॥ १५ ॥ प्रशमे स्थितः पूर्वपार्थियो रघुर्यस्य तत् । अभ्युद्यतोऽन्युदितो नूतनेवरोऽजो यक्षा तत् । प्रसिद्धं कुलं निभृतेन्दुनावमयासत्रचन्द्रेणोदिताण प्रकटितसूर्येण च नमना तुला सादृश्यं समारोह प्राप । न च नभसा तुलामिला 'तुल्यार्थ:-' इत्यादिना प्रतिवधान- तीयायाः । तस्य सदृशवाचितुलाशब्दविषयत्वात् । स तुला नादित इति प्रयोगात् । असच मानवाचिसात् ॥ यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ दशाते रघुराधयौ जनैः । अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोगतौ ॥ १६ ॥ 'यतिभिक्षुः । पार्थिवो राजा । तयोलिङ्गधारिणी रघुरापी रघुनरगुती । अपवर्गमहो- दयार्थचोमोक्षाभ्युदयफलबोर्मयोः । निवर्तमावर्तकश्योरिलः । नुवं गनी भूली- कमवतीर्णावशायिक । जनदेगाते दी। • अजिताधिगमाय मन्त्रिभियुयुजे नीतिविशारदैरजः। अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तः समियाय योगिभिः ॥ १७ ॥ अजोऽजिताधिगमावाजितपदलाभाय नीतिधिभार इनामिनि भिलारेगार- धुरप्यानपाविपदसोपलव्धो नोक्षसा ग्राम भादशिनी मारवानिITATrयोfn.'. भिः समियाय संगतः ! उभयत्राप्युपायचिन्ता तिति शेषः ।। नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यवहारासनमाइदै युवा । परिचतुमुपांशु धारणा कुमपून प्रवास विष्टरम् ॥ १८ ॥ युवा विरजः प्रती : काशिनारक्षितुम् । मामिल ज्यपहारासनं धर्मानमादलीचकार । प्रवागिरी पनि "STATRail श्रद्धा इत्यमरः । धारण निको नभ्यमियोsirzras ५ 4 ·-- - - अष्टमः सर्गः । (१३३) प्रोक्तम्' इति हलायुधः । कुशैः पूतं विष्टरमासनमाददै । 'यमादिगुणसंयुक्त मनसः स्थितिरात्मनि । धारणा प्रोच्यते सद्भिर्योगशास्त्रविशारदः ॥ इति वशिष्ठः ।। अनयत्मभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥ १९ ॥ एकोऽन्यतरः । अज इत्यर्थः । अनन्तरान्वभूम्यनन्तरानृपतीन्यातव्ययाणिग्राहादी- प्रभुशक्तिसंपदा कोशदण्डमहिना वशं स्वायत्ततामनयत् । 'कोशो दण्डो वलं चैव प्रभुशक्तिः प्रकीर्तिताः इति मिताक्षरायाम्। अपरो रघुः प्रणिधानयोग्यया समाध्यभ्यासेन 'योगाभ्यासार्कयोषितोः' इति विश्वः । शरीरगोचरान्देहाश्रयान्पश्च मरुतः प्राणादीन्व- शमनयत् । 'प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ, च वायवः । शरीरस्थाः' इत्यमरः ।, अकरोदचिरेश्वरः क्षितौ द्विषदारम्भफलानि भस्मसात् । इतरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन वतिना ॥ २० ॥ 'अचिरेश्वरोऽजः क्षितौ द्विषतामारम्भाः कर्माणि तेषां फलानि भस्मसादकरोल्का- स्न्येन भस्मीकृतवान् । 'विभाषा साति कात्स्न्य' इति सातिप्रत्ययः । इतरो रघुर्ज्ञानमयेन तत्त्वज्ञानप्रचुरेण वद्धिना पावकेन करणेन खकर्मणां भवबीजभूतानां दहने भसीकरणे ववृते । खकर्माणि. दग्धुं प्रवृत्त इत्यर्थः "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन' इति गीतावचनात् ॥ पणवन्धमुखान्गुणानजः पडुपायुक्त समीक्ष्य तत्फलम् । रघुरप्यजयद्गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोप्टकाञ्चनः ॥ २१ ॥ पणवन्धः संधिः' इति कौटिल्यः अजः पणब पणबन्धमुखान्संध्यादीन्षड्गुणान् । संधिर्ना विग्रहों यानमासनं द्वैधमाश्रयः । षड्गुणाः' इत्यमरः । तत्फलं तेपां गुणानां फलं समी- क्ष्यालोच्योपायुद्ध । फलिप्यन्तमेव गुणं प्रायुतेत्यर्थः । 'प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु' इ. सात्मनेपदम् । .समस्तुल्यतया भावितो लोप्टो मृत्पिण्डः काञ्चन सुवर्ण च यस्य स समलोष्टकाश्चनः । निःस्पृह इत्यर्थः । 'लोष्टानि लेप्टवः पुंसि' इत्यमरः । रघुरपि गुणत्रयं सत्त्वादिकम् । 'गुणाः सत्वं रजस्तमः' इत्यमरः । प्रकृती साम्यावस्थायामेव तिष्टतीति प्रकृतिस्थं पुनर्विकारशून्यं यथा तथाजयत् ॥ न नवः प्रभुरा फलोदयात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः न च योगविधेनवेतरः स्थिरधारा परमात्मदर्शनात् ।। २२ ॥ स्थिरकर्मा फलोदचकर्मकारी ,नवः 'प्रभुरज आ फलोदयात्फलसिद्धिपर्यन्तं कर्मण आरम्भान विराम न निवृत्तः । 'जुगुप्साविरामप्रमादार्धानामुपसंख्यानम्' इत्यपादा- नात्पञ्चगी । 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । स्थिरधीनिश्चलचित्तो नवेतरो रधु- श्वापरमात्मदर्शनात्परमात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं योगविधेरैक्यानुसंधानान विरराम ।। 4 । , - - ·(१३४) रघुवंशे इति शत्रुपु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेपु जाती। प्रसितावुद्यापवर्गयोरुभयी सिद्धिमुभाववापतुः ॥ २३ ॥ इत्येवं प्रतिषिद्धः प्रसरः स्वार्थप्रवृत्तिर्येषां तेषु शत्रुषु चेन्द्रियेषु च जाग्रतावप्रमत्तायुद- यापवर्गयोरभ्युदयनोक्षयोः प्रतितावासक्तौ। तत्परे प्रतितासक्ती' इत्यमरः। उभावजरधू उभयीं द्विविधामभ्युदयमोक्षरूपाम् । 'उभादुदात्तो निलम् इति तयप्प्रत्ययल्यायजादेशः। 'टिड्डा--' इति डीप् । सिद्धिं फलमवापतुः । उभात्रुभै सिद्धी यथासंख्यमवापतुरित्यर्थः । अथ काश्चिदजव्यपेक्षया गमयित्वा समदर्शनः समाः। तमसः परमापव्ययं पुरुपं योगसमाधिना रघुः ॥ २४ ॥ अथ रघुः समदर्शनः सर्वभूतेषु समदृष्टिः सन्नजव्यपेक्षवाजाकाहानुरोधेन काधि- समाः कतिचिद्वाणि । 'समा वर्ष समं तुत्यम्' इति विश्वः । गमयित्वा नीला योग- समाधिनैक्यानुसंधानेन । 'संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः' इति वशिष्ठः । अव्ययमविनाशिनं तमसः परमविद्यायाः परम् । मायातीतमित्यर्थः । पुरुष परमात्मा- ३ नमापत्याप । सायुज्यं प्राप्त इत्यर्थः । श्रुतदेहविसर्जनः पितुश्चिरमश्रूणि विमुच्य राघवः विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित् ॥२५॥ अग्निचिदानं चिंतवानाहितवान् । 'अग्नी : इति शिप्रत्ययः । रापोऽजः पितुः श्रुतदेहविसर्जन आकर्णितपितृतनुयागः सचिरमणि वाणान्विमुच्य विनयात्य पितुर- नग्निम् । अग्निसंस्काररहितमिलः । नैष्टिकं निष्टांयागन्ते भबं विधिमाचारमन्त्यवि. तिभिः संन्यासिभिः सार्धं सह विधे चले । अननि विधिमिलन शौनक:--सह- निवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहन कार्य नव पिछोदकिया। निया- प्रणवेनैव विले भिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सदै तेनैव कारयो । सो अकरोत्स तदौ दैहिकं पितृमच्या पितृकार्यकल्पचित् । न हि तेन पथा तनुत्वजस्तनयांवर्जितपिण्डकाणिः ॥ २६ ॥ पितृकार्यस्य तातश्राद्ध कल्पविडिधान नोज मिया मियापारगेन। न पितुः परलोकमुखापेक्षया । मुभलादिति भारः तिला रोजी दक्षिका । शादी भक्तीति तत्तिलोदकापण्डदानादिकमकरोन । कहाच इति बनाना। अनुशातिकादिखादुगयपादिः । ननु कर्ष माधव पादारिपन्नोमाति कला भूदिलामाङ्गथाहनहाति । तेन पन्या योगापेग मार्गे मनुष्यता धरता - रुपासाननायजितं दत्तं विन्द शान्तीति समोसा नहि भयो । स परायगतेरशोच्यतां पितुद्दिश्य सदवेदिभिः । शमिताधिरधिज्यकामुकः इतवानप्रतिशासनं जगत् ॥ २३ ॥ । । sta । , ·- अष्टमः सर्गः। (१३५) A - परायगतेः प्रशस्तगतेः प्राप्तमोक्षस्य पितुरशोच्यतामशोचनीयत्वमुद्दिश्याभिसंधाय। शोको न कर्तव्य इत्युपदिश्येत्यर्थः । सदर्थवेदिभिः परमार्थ विद्वद्भिः शमिताधिर्निवा- रितमनोव्यथः । 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः । सोऽजोऽधिज्यकार्मुकः । अधिज्य- मारोपितमौकि कार्मुकं यस्य स तथोक्तः सन् । जगत्कर्मभूतमप्रतिशासनं द्वितीयाज्ञा- रहितम् । आत्माज्ञाविधेयमित्यर्थः । कृतवांश्चकार । क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्य तमग्यपौरुषम् । प्रथमा बहुरत्नसूरभूदपरा. वीरमजीजनत्सुतम् ॥ २८ ॥ क्षितिर्मही भामिनी कामिनीन्दुमती च । भामिनी कामिनी च'. इति हलायुधः । अश्यपौरुषं महापराक्रममुत्कृष्टभोगशक्ति च तमजं पतिमासाद्य प्राप्य । तत्र प्रथमा क्षितिः बहूनि रत्नानि श्रेष्टवस्तूनि सूत इति. बहुरत्नसूरभूत् । 'रत्नं खजातिश्रेष्टेऽपि' इत्यमरः । अपरेन्दुमती वीरं सुतमजोजनजनयति स्म । जायतेहूं लुडि रूपम् । सहोत्या सादृश्यमुच्यते ॥ किनामकोऽसावत आह--- दशरश्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशस्वपि श्रुतम् । दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः ॥ २९ ॥ । दश रश्मिशतानि यस्य स दशरश्मिशतः सूर्यः । स उपमा यस्याः सा दशरश्मि- शतोपमा गुतिर्यस्य तम् । यशसा करणेन दशखपि दिल्याशासु श्रुतं प्रसिद्धम् । दश- कण्ठारे रावणारे रामस्य गुरुं पितरं यं सुतम् । आख्यया नाना दशपूर्वो दशशब्द- पूर्वो रथो रथशब्दस्तम् । दशरथमित्यर्थः । वुधा विद्वांसो विदुर्वदन्ति । 'विदो लटो वा' इति झेर्जुसादेशः ॥ ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः । अनृणत्वमुपेयिवान्वभौ परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥ ३० ॥ श्रुतयागप्रसवैरध्ययनयज्ञसंतानैः, करणैः यथासंख्यमृषीणां - देवगणानामिन्द्रादीनां खधाभुजां पितृणामनृणत्वमृणविमुक्तत्वमुपेयिवान्प्राप्तवान् । 'एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वा' इति श्रुतेः। स पार्थिवोऽजः परिधे: परिवेशात् । 'परिवेशस्तु परिधिः' इत्यमरः । मुक्तो निर्गतः कर्मकर्ता । उष्णदीधितिः सूर्य इव । बभी दिदीपे। इत्युपमा ॥ बलमार्तभयोपशान्तये विदुपां सत्कृतये बहुश्रुतम् । वसु तस्य विभोर्न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना ॥ ३१ ।। तस्य विभोरजत्ल केवलं वसु धनमेव परप्रयोजनं परोपकारकं नाभूत् । कितु गुण- वत्तापि गुणित्वमपि परप्रयोजना परेपामन्येषां प्रयोजनं यत्यां सा। विधेयांशत्वेन प्राधान्याद्गुणवत्ताया विशेषणं वरिखत्यत्र तूहनीयम् । तथाहि । बल पौरुषमानामा- पनानां भयस्योपशान्तये निषेधाय । न तु स्वार्थे । परपीडनाय वा । वहु भूरि श्रुतं पर - A . . t ·(१३६) रघुवंशे विद्या विदुपां सत्कृतये सत्काराय । न तूत्सेकाय । बभूव । तस्य धनं परोपयोगी कि वक्तव्यम् । बलश्रुतादयोऽपि गुणाः परोपयोगिन इत्यर्थः ॥ स कदाचिद्वेक्षितप्रेजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः। नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने ॥ ३२ ॥ अवेक्षितंग्रजोऽकुतोमवत्वेनानुसंहितप्रजः । 'नियमतिच्यजामेधयोः' इसमखयः । न केवलं स्त्रैण इति भावः । शोभना प्रजा यत्यासी सुप्रजाः । सुपुत्रवान् । पुन्नन्यत्त- भार इति भावः । सोऽजः कदाचिद्देव्या महिण्येन्दुमत्या सह नगरोपवने । नन्दने ने. न्दनाख्येऽमरावत्युपकण्ठवने शचीसखः । शच्या राहेलयः । मरुतां देवानां पालयि- तेन्द्र इव । विजहार चिक्रीड', अथ रोधसि. दक्षिणोधेः श्रितगोकर्णनिकेतभीश्वरम् । उपवीणयितुं ययौ रवेरुदयावृत्तिपथेन नारदः ॥ ३३ ॥ अथ दक्षिणस्यौदधेः समुद्रस्य रोधति तीरे धितगोकर्णनिकेतमधिष्टिनगोकर्णालय स्थानमीश्वरं शिवमुपवीणयितुं वीणयोप समीपे गातुम् । शलापपाश-'इत्यादिना बी. णाशब्दादुपगानार्थे-णिप्रलयः । ततस्तुमुन् । नारदो देवी रवेसूर्यस्य संबन्धिनो- दयावृत्तिपथेनाकाशमार्गेश चयो जगाम । सूर्योरमानेनानातितेजस्वगुच्यने । कुसुमैग्रंथितामणार्थिवैः स्त्रजमातोद्यशिरोनिवेशिताम् । अहरकिल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव.मारुतः॥ ३४ ॥ अपार्थिवैरभौमः । दिव्यैरियर्थः। कुसुमनधितां नितामातत्यनारयस्वारस्य नाम वीणायाः शिरत्यग्रे निवेशिताम् । चतुर्विधमिदं चाय वादिधातोपनानक दलानरम मालां वेगवान्मारुतः । अधिवासे वासनायां सहयेव । समीक्षा, संसमियः । 'संस्कारो गन्थमाल्यावैर्यः स्यात्तदधिधारानम्' इलमरः । अरन्किन्द 'भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः । दरशे पंचनाचलेषज, रसृजती बाप्पमिचाहनाविलम् ॥ ३॥ अनुमानुसारिभिः पुणानुवाधिमिमलिभिः परिका मा नुवाद र वादिनी पीमायणानुबाहको विकली रंग नुनौनि: तामि पनि श्त्यमरः । पवनवं नागोरच विगतमान मनलगायो TRY बजती मुन्नतीय । दहशे धारा मानन्गा मादाद का नपुंसमस्यदारी दर्तमान बनवान्नात नुनि । अभिभूय विभूतिमातवी मधुगन्धातिशयेन बीयधाम् । नृपतेरमरगाय सा दयितोराखनकोटिनुचितिम् । शामरममयमाला नोकरन्मामोनिशान को । 1 S . .

·अष्टमः सगः। (१३७), नाम् । 'लता प्रतानिनी वीरुत्' इत्यमरः । ऋतोः प्राप्तामार्तवीमृतुसंवन्धिी विभूति समृद्धिममिभूय तिरस्कृत्यं नृपतेरजस्य॑ दयित्ताया इन्दुमत्या उर्वोविशालयोः स्तनयोर्ये कोटी चूचुकौ तयोः सुस्थिति गोप्यस्थाने पतितत्वात्प्रशस्तां स्थानमाप प्राप्ता. ॥ क्षणमात्रसखी सुजातयों स्तनयोस्तामवलोक्य विह्वला । निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ।। ३७ ॥ सुजातयोः सुजन्मनोः । सुन्दरयोरित्यर्थः । स्तनयोः क्षणमात्रं सखी सखीमिव स्थिताम् । सुजातत्वसाधर्म्यात्वजः रतनसखीत्वमिति भावः । तां खजमवलोक्येपदृष्ट्वा विहला परवशा नरोत्तमप्रियेन्दुमती । तमसा राहुणा । 'तमस्तु राहुः स्वर्भानुः' इत्य- मरः । हृतचन्द्रा कौमुदी चन्द्रिकेवं । निमिमील मुमोह । ममारेत्यर्थः । “निमीलो दी- पनिद्रा च' इति हलायुधः । कौमुद्या निमीलनं प्रतिसंहारः ॥. वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । ननु तैलनिषेकविन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥ ३८ ॥ करणैरिन्द्रियरुज्झितेनं मुक्तेन । 'करणं, साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेष्वपि' इत्यमरः । वपुषा निपतन्ती सेन्दुमती पतिमजमप्यपातयत्पातयति स्म । तथाहि । निपिच्यते निषेकः । तैलस्य निपेकस्तैलनिषेकः । क्षरत्तैलमित्यर्थः । तस्य विन्दुना सह दीपाचिर्दीप- ज्वाला मेदिनी भुवमुपैति ननूपैत्येव । नन्वत्रावधारणे । 'प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयाम- त्रणे ननु' इत्यमरः । इन्दुभत्या दीपाचिरुपमानम् । अजस्य तैलविन्दुः । तत एव तस्या जीवितसमाप्तिस्तस्य जीवितशेषश्च सूच्यते ॥ उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनातरवेण वेजिताः । विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः ॥ ३९ ॥ उभयोर्दपत्योः पार्श्ववर्तिनां परिजनानां तुमुलेन संकुलेनातरवेण करुणखनेन वेजिता भीताः कमलाकरालयाः सर:स्थिता विहगा हंसादयोऽपि तत्रोपवने समदुःखा इव तपार्श्ववर्तिनां समानशोका इवः चुक्रुशुः क्रोशन्ति स्म । नृपतेयंजनादिभिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता। प्रतिकारविधानमायुपः सति शेषे हि फलाय कल्पते ॥ ४० ॥ नृपतेरजन्य तमोऽज्ञान व्यजनादिभिः साधनैर्नुनुदेऽपसारितम् । आदिशब्देन जल- सेककर्पूरक्षोदादयो गृह्यन्ते । सो विन्दुमती तथैव संस्थिता मृता। तथाहि । प्रतिकार- विधानं चिकित्सायुपो जीवितकालसं शेपे सति विद्यमाने । 'आयुर्जीवितकालो ना' इत्यमरः । फलाय सिद्धये कल्पत आरोग्यावे भवति । नान्यथा नृपतेरायुःशेषसद्भा- वात्प्रतीकारस्य साफल्यम् । तस्यास्तु तदभावाद्वैफल्यमिलर्थः ।। प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थामथ सत्त्वविप्लवात् । स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितमङ्कमङ्गनाम् ॥ ४१ ॥ । - L - ܙ ܟ —- J ·-- + - - (१३८) रघुवंशे अथ सत्त्वस्य चैतन्यस्य विप्लवाद्विनाशाद्धेतोः । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वम् इत्यमरः प्रतियोजयितव्या तन्त्रिभिर्योजनीया । न तु योजिततन्त्रीयर्थः । या वल्लकी वीणा तस्याः समावस्था दशा यस्यास्तामङ्गनां वनितां नितान्तवत्सलोऽतिप्रेमवान्सोऽजः प रिगृह्य हस्ताभ्यां गृहीलोचितं परिचितमनमुत्सङ्ग निनाय नीतवान् । बालकीपक्षे । सत्त्वं तन्त्रीणामवष्टम्भकः शलाकाविशेषः ॥..... पतिरङ्कनिषण्णया तया करणापायविभिन्नवर्णया। समलक्ष्यत विभ्रदाविला मृगलेखामुषसीव चन्द्रमा:-॥ ४२ ॥ पतिरजोडूनिषण्णयोत्सङ्गस्थितया करणानामिन्द्रियाणामपायेनापगमेन हेतुना वि. भिन्नवर्णयां विच्छायया तया। उपसि प्रातःकाल आविलां मलिनां मृगलेखां लाञ्छनं मृगरेखारूपं विनद्धारयंश्चन्द्रमा इव । समलक्ष्यतादृश्यत । इत्युपमा । विललाप सवाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषुः ॥ ४३ ॥ सोऽजः सहजा स्वाभाविकीमपि धीरतां धैर्यमपहायं विप्रकीर्य , वाष्पेण कण्ठगतेन गद्गदं विशीर्णाक्षरं यथा तथा ध्वनिमात्रानुकारिगद्गदशब्दैविललाप परिदेवितवान् । 'विलापः परिदेवनम्' इलमरः । अभितप्तमग्निना संतप्तमयो लोहमचेतनमयि मार्दवं मृदुत्वमवैरत्वं च भजते प्राप्नोति । शरीरिषु देहिषु । अभिसंतप्तेष्विति शेषः । विषये कैव कथा वार्ता । अनुक्तसिद्धमित्यर्थः ।। कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि । न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधिः ॥४४॥ । कुसुमानि पुष्पाण्यपि । अपिशब्दो नितान्तमार्दवद्योतनार्थः । गात्रसंगमाद्देहसंसर्गा- दायुरपोहितुमपहर्तुं प्रभवन्ति यदि । हन्त विषादे। 'हन्त हर्पेऽनुकम्पायां वाक्या- रम्भविपादयोः' इत्यमरः । प्रहरिष्यतो हन्तुमिच्छतो विधेर्दैवस्थान्यत्कुसुमातिरिक्त किमिव वस्तु । इवशब्दो वाक्यालंकारे । कीदृशमित्यर्थः । साधनं प्रहरणं न भविष्यति न भवेत् । सर्वमपि साधनं भविष्यत्येवेत्यर्थः ।। अथवा मृदु वस्तु, हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः । हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता ॥ ४५ ॥ अथवा पक्षान्तरे । प्रजान्तकः कालो मृदु कोमलं वस्तु मृदुनैव वस्तुना हिंसितुं हन्तुमारभंत उपक्रमतेः । अत्रार्थे हिमसेकेन तुषारनिष्यन्देन विपत्तिम॒त्युर्यस्याः सा तथा नलिनी पद्मिनी में पूर्व प्रथम 'निदर्शनमुदाहरणं मता । द्वितीयं निदर्शनं पुष्पमृ. त्युरिन्दुमतीति भावः ॥ स्रगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम् । विषमप्यमृतं. क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया ॥ ४६॥ t . 1 ·. । ५ अष्टमः सर्गः। (१३९) -- -- - इय वग्जीवितमपहन्तीति जीवितापहा यदि । हृदये वक्षसि । 'हृदयं वक्षसि खान्ते' इत्यमरः । निहिता सती मां किं न हन्ति । ईश्वरेच्छया क्वचित्रंदेशे विपमप्यमृतं भ- वेत्वचिदमृतं वा विष भवेत् । दैवमेवात्र कारणमित्यर्थः ।। अथवा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एप वेधसा । यदनेन तरुन पातितः क्षपिता तद्विटपाश्रिता लता ॥ ४७.॥ अथवा मम भाग्यस्य विप्लवाद्विपर्ययादेषः । स्रगित्यर्थः । विधेयप्राधान्यात्पुंलिङ्गनि- देशः। वेधसा विधानाशनिर्वैद्युतोऽग्निः कल्पितः । 'दम्भोलिरशनियोः' इत्यमरः । अधरमादनेनाप्यशनिना प्रसिद्धाशनिनेव तरुस्तरुस्थानीयः स्वयमेव न पातितः । कि तु तस्य तरोविटपाधिता लता वल्ली क्षपिता नाशिता । कृतवत्यसि नावधीरणामपराद्धेऽपि यदा चिरं मयि । कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यमिमं न मन्यसे ॥ १८ ॥ मयि चिरं भूरिशोऽपराद्धेऽप्यपराधं कृतवत्यपि । राधेः कर्तरि कः। यदा यस्मा- छतोः। यदेति हेत्वर्थः । 'खरादौ पठ्यते यदेति हेतौ इति गणव्याख्यानात् । अवधी- रणामवज्ञान कृतवत्यति नाकार्षीः । तत्कथमेकपदे तत्क्षणे । 'स्यात्तत्क्षण एकपदम्' इति विश्वः । निरागसं नितरामनपराधमिमं जनम् । इममिति खात्मनिर्देशः । मामित्यर्थः । आभाष्यं संभाष्यं न मन्यसे न चिन्तयसि ॥ ध्रुवमसि शठः शुचिस्मिते विदितः कैतववत्सलस्तव । परलोकमसंनिवृत्तये यदनापृच्छ्य गतासि मामितः ॥ ४९ ॥ हे शुचिस्मिते धवलसिते, शठो गूढविप्रियकारी कैतवेन कपटेन वत्सलः कैतव- निग्ध इति ध्रुवं सत्यं तव विदितस्त्वया विज्ञातोऽस्मि । 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना क- तरिक्तः । तत्य च वर्तमाने' इति कर्तरि षष्ठी । कुतः । यद्यस्मान्मामनापृच्छ्याना- मन्येतोऽस्माल्लोकात्परलोकमसंनिवृत्तयेऽपुनरावृत्तये गतासि ॥ दयितां यदि तावदन्वगाद्विनिवृत्तं किमिदं तया विना । सहता हतजीवितं मम प्रवलामात्मकृतेन वेदनाम् ॥ ५० ॥ इदं मम हतजीवितं कुत्सितं जीवितं तावदादी दयितामिन्दुमतीमन्वगादन्वगच्छ- यदि । अन्वगादेव । यद्यत्रावधारणे । पूर्व मूर्छितत्वादिति भावः । तर्हि तया दयि- • तया विना किं, किमर्थे विनिवृत्तं प्रत्यागतम् । प्रत्सागमनं न युक्तमित्यर्थः । अतएवात्म- कृतेन खदुश्चेष्टितेन निवृत्तिरूपेण प्रवलामधिकां वेदनां दुःखं सहतां क्षमताम् । वयं- कृतापराधेषु सहिष्णुतैव शरणमिति भावः ॥. सुरतश्रमसंभृतो मुखे प्रियते स्वेदलबोर्नमोऽपि ते अथ चास्तमिता त्वमात्मना धिगिमां देहभृतामसारताम् ॥५१॥ , - ·३ *- ३ 2 । । 1 त -- (१४०) रघुवंशे सुरतश्रमेण संभृतो जनितः खेदलवोद्गमोऽपि ते तव मुखे ध्रियते वर्तते । अथ च , त्वमात्मना खरूपेणास्तं नाशमिता प्राप्ता। अतः. कारणाद्देहभृतां प्राणिनामिमां प्रत्य- क्षामसारतामस्थिरतां धिक् ॥ मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्व तव किं जहासि माम् । नतु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिवन्धना रतिः ॥ ५२ ॥ मया मनसापि तव विप्रियं न कृतपूर्वम् । पूर्व न कृतमित्यर्थः । सुप्सुपेति समासः । किं केन निमित्तेन मां जहासि, त्यजसि । नन्वहं क्षितेः शब्दपतिः शब्दत एव पतिः । न वर्थत इत्यर्थः । भावनिंबन्धनाभिप्रायनिवन्धना स्वभावहेतुका मे रतिः प्रेम. तु त्व- य्येव । अस्तीति शेषः ॥ कुसुमोत्खचितावलीभृतश्चलयन्भृङ्गरुचस्तवालकान् । करभोरु करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशङ्कि मे मनः ॥ ५३ ॥ कुसुमैरुत्खचितानुत्कर्षेण रचितान्वलीभृतो भङ्गीयुक्तान् । कुटिलानित्यर्थः । भृङ्ग- रुचो नीलांस्तवालकांश्चलयन्कम्पयन्मारुतः । हे करभोरु करमसदृशोरु । 'मणिबन्धा- दाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । मे मनस्त्वदुपावर्तनशङ्किः तव पुनरागमने श- कावत्करोति । त्वदुजीवने शङ्का कारयतीत्यर्थः । तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिवोधेनं विषादमाशु मे । ज्वलितेन गुहागतं तमस्तुहिनानेरिव नक्तमोपधिः ॥ ५४॥ हे प्रिये, तत्तस्मात्कारणादाशु में विषादं दुःखम् । नक्तं रात्रावोषधिस्तृणज्योतिरा. ख्या लता ज्वलितेन प्रकाशेन तुहिनादेहिमाचलस्य गृहोगतं तमोऽन्धकारमिव । प्रति बोधेन ज्ञानेनापोहितुं निरसितुमर्हसि ।। .. इदमुच्छसितालकं मुखं तव विश्रान्तकथं दुनोति माम् । निशि सुप्तमिवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरपट्पदस्वनम् ॥ ५५ ॥ इदमुच्छसितालकं चलितचूर्णकुन्तलं विश्रान्तकथं निवृत्तसंलापं तव मुखम् । निशि रात्रौ सुप्तं निमीलितं विरतोऽभ्यन्तराणामन्तर्वतिनां पट्पदानां स्वनो यत्र तत्। निः- शब्दभृङ्गमित्यर्थः । एकपङ्कजमद्वितीयं पद्ममिव । मां दुनोति परितापयति ।। शशिनं पुनरेति शर्वरी दयिता द्धन्द्धचरं पतत्रिणम् । इति तो विरहान्तरक्षमौ कथमत्यन्तगता न मां दहेः ॥ ५६ ॥ शर्वरी रात्रिः शशिनं चन्द्र पुनरेति प्राप्नोति । द्वन्द्वीभूय चरतीति द्वन्द्वचरः । ते पतत्त्रिणं चक्रवाकं दयिता चक्रवाकी पुनरेति । इति हेतोस्ती चन्द्रचकवाको विरहान्तः रक्षमा विरहावधिसहौ । 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तद्धिभेदतादर्थे इत्यमरः ।अ. त्यन्तगता पुनरावृत्तिरहिता त्वं तु कथं न मां दहेर्न संतापयः अपि तु दहेरेवेलर्थः । र ·ң 1 .. . अष्टमः सर्गः। (१४१) + - ५ - . । नवपछवसंस्तरेऽपि ते मृदु येत यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विपहिष्यते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणम् ॥ ५७ ॥ नवपालवसंस्तरे नूतनप्रवालास्तरणेऽप्यर्पितं स्थापितं मृदु ते तव यदङ्गं शरीरं दूयेत परितप्त भवेत् । वामौ सुन्दरी ऊरू यस्याः सा हे वामोरु । 'वाम स्यात्सुन्दरे सव्ये' इति केशवः । 'संहितशफलक्षण-' इत्यादिनोड्प्रलयः । तदिममङ्ग चितायाः काष्ठसंच- यसाधिरोहणं कथं विपहिष्यते वद ॥ . इयमप्रतिवोधशायिनी रशनां त्वां प्रथमा रहःसखी। गतिविभ्रमसादनीरवा न शुचा नानुमृतेव लक्ष्यते ॥ ५८ ॥ इय प्रथमाद्या रहसखी। सुरतसमयेऽप्यनुयानादिति भावः । गतिविभ्रमसादेन नीरवा विलासोपरमेण निःशब्दा रशना मेखला प्रतियोधमपुनरुद्वोध तथा यथा शायिनीम्।मृता- मित्यर्थः । वामनु खया सह । तृतीवार्थ इत्यनुशब्दस्य कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया । शुचा शोकेन मृतेव ने लक्ष्यत इति न। लक्ष्यत एवेत्यर्थः । संभाव्यनिषेधनिवर्तनाय द्वौप्रतिषेधौ ॥ कलमन्यभृतासु भापितं कलहंसीषु मंदालसंगतम् । पृपतीषु विलोलमीक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमाः ॥ ५९ ॥ त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यममी गुणास्त्वया । विरहे तव मे गुरुव्यथं हृदयं न त्ववलम्बितुं क्षमाः ॥ ६० ॥ युग्मम् । उभयोरेकान्वयः । अन्यभृतासु कोकिलासु कलं' मधुरं भापितं भापणम् । कलहंसीयु विशिष्टहंसीषु मदालसं मन्थरं गत गमनम् । पृपतीषु हरिणीषु विलोलमीक्षित चञ्चला दृष्टिः । पवनेन वायुनाधूतलताखीपत्कम्पितलतासु विभ्रमा विलासाः । इत्यमी पूर्वोक्ताः कलभापणादयो गुणाः । एषु कोकिलादिस्थानेविति शेपः । त्रिदिवोत्सुकया- पीह जीवन्त्येव स्वर्ग प्रति प्रस्थितयापि त्वया मामवेक्ष्य विरहासहं, विचार्य सत्य नि- हिताः । मत्प्राणधारणोपायतया स्थापिता इत्यर्थः । तव विरहेगुरुव्यथमतिदुःखं मे हृदयं मनोऽवलम्वितुं स्थापयितुं न क्षमा- न शकाः । ते तु तत्संगम एव सुखकारिणः । नान्यथा । प्रत्युत प्राणानपहरन्तीति भावः ।। मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ । अविधाय विवाहसक्रियामनयोर्गम्यत इत्यसांप्रतम् ॥ ६१ ॥ ननु हे प्रिये, सहकारश्तविशेपः फलिनी प्रियंगुलता चेमौ त्वया मिथुनं परिकल्पि- तं मिधुनत्वेनाभ्यमानि । अनयोः फलिनीसहकारयोविवाहसत्कियां विवाहमङ्गलमविधा- याकृत्वा गम्यत इत्यसांप्रतमयुक्तम् । मातृहीनानां न किचित्सुखमस्तीति भावः ॥ कुसुमं कृतदोहदस्त्वया' यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति । अलकाशरणं कथं तु तत्तव नेप्यामि निवापमाल्यताम् ॥ १२ ॥ - . - - -

·.
m
.
( १४२ )
रघुवंशे.
वृक्षांदिपोषकं दोहदम् । त्वया कृतं दोहदं पादताडनरूपं यस्य सोऽयमशोको यत्कुसु.
ममुदीरयिष्यति प्रसविष्यते । तवालकानामाभरणमाभरणभूतं तत्कुसुमं कथं नु केन..
प्रकारेण निवापमाल्यता दाहाञ्जलेरर्ध्यतां नेष्यामि । "निवापः पितृदानं स्यात्' इत्यमरः ।।.
स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहमन्यदुर्लभम् ।
अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वमशोकेन सुगात्रि शोच्यसे ॥६३ ॥
अन्यदुर्लभम् । किंतु स्मर्तव्यमेवेत्यर्थः । सशब्दं ध्वनियुक्तं नूपुरं मञ्जीरं यस्य तं च-
रणेनानुग्रहं पादेन ताडनरूपं स्मरतेव चिन्तयतेव कुसुमान्येवाश्रूणि तद्वर्षिणामुना पुरो-
वर्तिनाशोकेन । हे सुगात्रि । 'अङ्गगात्रकण्ठेभ्यश्च' इति वक्तव्यान्डीप् । त्वं शोच्यसे ।
तव निःश्वसितानुकारिभिर्बकुलैरर्धचितां समं मया ।
असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किंनरकण्ठि सुप्यते ॥ ६४ ॥
तव निःश्वसितानुकारिभिर्वकुलैर्वकुलकुसुमैर्मया समं सार्धमर्धचितामधं यथा तथा र.
चितां विलासमेखलामसमाप्यापूरयित्वा । किंनरस्य देवयोनिविशेषस्य कण्ठ इव कण्ठो
यस्यास्तत्संबुद्धि, किंनरंकण्ठि । 'अङ्गगात्रकण्ठेभ्यश्च' इति डीए । किमिदं सुप्यते निद्रा-
क्रियते । 'वचिखपि-' इत्यादिना संप्रसारणम् । अनुचितमिदं स्वपनमित्यर्थः ।।
समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपञ्चन्द्रनिभोऽयमात्मजः।
अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्टुरः ॥ ६५॥
सखीजन: समदुःखसुखः । बहुःखेन दु:खी त्वत्सुखेन मुखीत्यर्थः । अयमात्मजो बाल:
प्रतिपंचन्द्रनिभः । दर्शनीयो वर्धिष्णुश्चैत्यर्थः । प्रतिपच्छब्देन द्वितीया लक्ष्यते । प्रतिपदि
चन्द्रस्यादर्शनात् । अहमेकरसोऽभिन्नरागः। 'शृङ्गारादौ विपे वीर्य गुणे रागे द्रवे रसः'
इत्यमरः । तथापि । जीवितसामग्रीसत्त्वेऽपीत्यर्थः । ते तव व्यवसायोऽस्मत्परित्यागरूपों
व्यापारः प्रतिपत्त्या निश्चयेन निष्ठुरः क्रूरः। 'प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रकृतौ गौरवेऽपि च ।
प्रागल्भ्ये च प्रबोधेच' इति विश्वः । स्मर्तु न शक्यः किमुताधिकर्तुमिति भावः ।।
धृतिरस्तमिता रतिश्युता विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः।
गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्य में ॥ ६६ ॥
अद्य मे वृतिधैर्ये प्रतीतिर्वास्तं नाशमिता । रतिः क्रीडा च्युता गता। गेयं गानं विर-
तम् । ऋतुर्वसन्तादिनिरुत्सवः । आभरणानां प्रयोजनं गतमपगतम् । शेतेऽस्मिन्निति
शयनीचं तल्पम् । 'कृत्यल्युटो वहुलम्' इत्यधिकरणार्थेऽनीयप्रत्ययः। परिशून्यम् । त्यां
विना सर्वमपि निष्फलमिति भावः ।।
गृहिणी संचिवः सखीः मिथ प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ ।
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥ ६७ ॥

·, अष्टमः सर्गः । ( १४३ ) त्वमेव गृहिणी दाराः । अनेन सर्व कुटुम्व त्वदाश्रयमिति भावः । सचिवो बुद्धिस- हायो मन्त्री । सर्वो हितोपदेशस्त्वदायत्त इत्यनेनोच्यते। मिथो रहसि सखी नर्मसचिवः । सर्वोपभोगरत्वदाश्रय इलमुना प्रकटितम् । ललिते मनोहरे कलाविधौ वादिनादिचतु:- पष्टिकलाप्रयोगे प्रियशिष्या । नियत्वं प्राज्ञत्वादित्यभिसंधिः । सर्वानन्दोऽनेन त्वनिव- न्धन इत्युद्धाटितम् । अतस्त्वां समष्टिरूपां हरतात एव करुणाविमुखेन कृपाशून्येन मृ- त्युना मे मत्संवन्धि किं. वस्तु हृतं वद । सर्वमपि हृतमित्यर्थः । मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसंवत्कथं नु मे। अनुपास्यसि बाप्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम् ॥ ६८ ॥ माद्ययनयेति मदिरा लोकप्रसिद्धा । तथापि 'नार्यो मदिरलोचनाः' इत्यादिप्रयोगद- शनान्माद्ययाभ्यामिति मदिरे अक्षिणी यस्यास्तत्संबुद्धिर्हे मदिराक्षि, मदाननेनापितं रसवत्स्वादुतरं मधु मद्यं पीत्वा वाष्पदूपितमश्रुतप्तं परलोकोपनतं ' परलोकप्राप्त मे जलाअलि तिलोदकालिं कथं न्यन्वनन्तरं पास्यसि । तदनन्तरमिदमनहमित्यर्थः । यथाह भट्टमल्लः-'अनुपानं हिमजलं यवगोधूमनिर्मिते । दन्ति मद्ये विपे द्राक्षे पिष्टे मिष्टमयेऽपि च ॥' इति । तच्चेहैव युज्यते । इदं तूष्णं लोकान्तरोपयोगि चेत्यायुर्वेविद- रोधात्कथमनुपास्यसीति भावः ।। विभवेऽपि सति त्वया विना सुखमेतावदजस्य गण्यताम् । अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्व विषयास्त्वदाश्रयाः ॥ ६९ ॥ विभव ऐश्वर्ये सत्यपि त्वया विनाजस्यैतावदेव सुखं गण्यताम् । यावत्त्वया सह भुक्तं ततोऽन्यन्न किंचिद्भविष्यतीत्यर्थः । कुतः । विलोभनान्तरैविषयान्तरैरहतत्यानाकृष्टस्य मम सर्वे विपया भोगादर्यस्त्वदाश्रयास्त्वदधीनाः । त्वां विना मे न किंचिद्रोचत इत्यर्थः ॥ विलपन्निति कोसलाधिपः करुणार्थप्रथितं प्रियां प्रति अकरोत्पृथिवीरुहानपि त्रुतशाखारसबाष्पदूपितान् ॥ ७० ॥ कोसलाधिपोऽज इति करुणः शोकरसः स एवार्थस्तेन ग्रथितं संवद्धं यथा तथा प्रियां प्रतीन्दुमतीमुद्दिश्य विलपन्पृथिवीरहान्वृक्षानपि त्रुताः शाखारसा मकरन्दा एव वाप्पा- स्तैपितानकरोत् । अचेतनानप्यरोदयदित्यर्थः ।। अथ तस्य कथंचिदङ्कतः स्वजनस्तामपनीय सुन्दरीम् । विससर्ज तदन्त्यमण्डनामनलायागुरुचन्दनैधसे ॥ ७१ ॥ अथ स्वजनो बन्धुवर्गस्तस्याजस्थाकत उत्सहात्कथंचिदपनीय । तदिव्यकुमुममेवान्वं मण्डनमलंकारो यत्त्यात्ताम् । तां सुन्दरीमगुरूणि चन्दनान्येषांसीन्धनानि यस्य तस्मा अनलायागये विससर्ज चिसष्टयान् । 'कियाग्रहणमपि कर्तव्यम्'' इति क्रियामात्र प्रयोगे संप्रदानलाचतुर्थी। N - ।

·(१४४) रघुवंशे. . १ प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् । न चकार शरीरमग्निसात्सह देव्या न तु जीविताशया ॥ ७२ ॥ नृपतिरजः सन्नपि.विद्वानपि शुचा शोकेन प्रमदामनु प्रमदया सह संस्थितो मृत इति वाच्यदर्शनानिन्दादर्शनाद्देव्येन्दुमत्या सह' शरीरमग्निसादग्यधीनं न चकार । 'त- दधीनवचने' इति सातिप्रत्ययः । जीविताशया प्राणेच्छया तु नेति ॥ अथ तेन दशाहतः परे गुणशेपामुपदिश्य भामिनीम् । विदुषा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥ ७३ ॥ अथ विदुपा शास्त्रज्ञेन तेनाजेन । गुणी एव शेषा रूपादयो यस्यास्ता गुणशेषांभामि- नीमिन्दुमतीमुपदिश्योद्दिश्य । दशानामहां समाहारो दशाहः । 'तद्धितार्थ-' इत्यादिना समासः । समाहारस्यैकत्वादेकवचनम् । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति टच् । 'रात्राहाहाः पुंसि' इति पुंवत् । ततस्तसिल् । तस्माद्दशाहतः पर ऊर्चे कर्तव्या महर्द्धयो महासमृद्धयो विधयः क्रियाः पुरः पुर्या उपवन उद्यान एवं समापिताः संपूर्णमनुष्ठिताः । “दशाहतः' इत्यत्र 'विप्रः शुध्येद्दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः' इति. मनुवचनविरोधों. नाशङ्कनीयः । तस्य निर्गुणक्षत्रियविषयत्वात् । गुणवत्क्षत्रियस्य तु दशाहेन शुद्धिमाह पराशरः-'क्ष- त्रियस्तु दशाहेन स्वधर्मनिरतः शुचि.' इति । सूच्यतेऽस्यापि गुणवत्त्वं विदुषेयनेन ॥ स विवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः । परिवाहमिवावलोकयन्स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु ॥ ७४ ॥ तयेन्दुमत्या विना । क्षणदाया रात्रेरपायेऽपगमे यः शशाङ्कश्चन्द्रः स इव दृश्यत इति क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः । प्रातःकालिकचन्द्र इव दृश्यमान इत्यर्थः । दृश्यत इति कर्मार्थे ल्युट् । सोऽजः पौरवधूमुखाश्रुषुखशुचः खशोकस्य परिवाहं जलोच्छासमिवावलोकयन्। 'जलोच्छासाः परीवाहाः' इत्यमरः । स्वदुःखपूरातिशयमिव पश्यन्पुरी विवेश । वधू- ग्रहणात्तस्यामिन्दुमत्यां सख्याभिमानाद्जसमानदुःखसूचक्रपरीवाहोकिनिर्वहति ॥ अथ तं सवनाय दीक्षितः प्रणिधानाद्गुरुराश्रमस्थितः । -अभिपङ्गजडं विजज्ञिवानिति शिष्येण किलान्ववोधयत् ।। ७५ ॥ अथ सवनाय यागाय दीक्षितो गुरुर्वशिष्ठ आश्रमे स्वकीयाश्रमे स्थितः सन् । तमज- मभिषगजडं दुःखमोहितं प्रणिधानाञ्चित्तकाव्याद्विजज्ञिवाजातवान् । 'कमुश्च' इति क्वसुप्रत्ययः । इति वक्ष्यमाणप्रकारेण शिष्येणान्ववोधयत्किल । बुधेय॑न्ताणिचि लट् ॥ वशिष्टशिष्य आह:- असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तव विद्वानपि तापकारणम् । न भवन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं पथच्युतम् ॥ ७६ ॥ F - । -- Federary ·अष्टमः सर्गः । १ ३ (१४५) 1 . . यतो हेतोमुनिरसमाप्तविधिरसमाप्तऋतुस्ततस्तव तापकारणं दुःखहेतुं कलननाशरूपं . विद्वामानन्नपि । 'विदेः शतुर्वसुः इति वखादेशः । 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीप्रतिषेधः । पथथ्युतं स्वभावाद्भष्ट भवन्तं प्रकृती खभावे स्थापयितुम् । समाश्वासयितुमित्यर्थः । स्वयं नोपस्थितो नागतः ॥ मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघुसंदेशपदा सरस्वती । णु विश्रुतसत्त्वसार तां हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ।। ७७ ॥ हे सुवृत्त सदाचार, संदिश्यत इति संदेशः संदेष्टव्यार्थः । तस्य पदानि वाचकानि लघूनि संक्षिप्तानि संदेशपदानि यस्यां सा लघुसंदेशयदा तस्य मुनेः सरस्वती वाङ्मयि वर्तते । हे विश्रुतसत्त्वसार प्रख्यातधैर्यातिशय, तां सरखती शृणु । एनां वाचं हृद्युप- धातुं धर्तु चाहति ॥ वक्ष्यमाणार्थानुगुणं मुनेः सर्वशत्वं तावदाह--- पुरुषस्य पदेण्वजन्मनः समतीतं च भवच भावि च । स हि निष्प्रतिधेन चक्षुषा-त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥ ७८ ॥ अजन्मनः पुरुषस्य पुराणपुरुषस्य भगवतस्त्रिविक्रमस्य पदेषु विक्रमेषु । त्रिभुवनेप्वपी- त्यर्थः । समतीतं भूतं च भवद्वर्तमानं च भावि भविष्यच्चेति त्रितयं स मुनिनिष्प्रतिघेनाप्रति- बन्धेन ज्ञानमयेन चक्षुपा ज्ञानदृष्टया पश्यति हि । अतस्तदुतिषु न संशयितव्यमित्यर्थः ॥ चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणविन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिधाय समाधिभेदिनी हरिरस्सै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥ ७९ ॥ । पुरा पुरा किल दुश्चरं ती तपश्चरतस्तृणविन्दोस्तृणविन्दुनामकात्कस्माच्चिदृषेः परिशङ्कितो भीतः । कर्तरि कः । 'भीत्रार्थीनां भयहेतुः' इत्यपादानात्पञ्चमी । हरिरिन्द्रः समाधिभे- दिनी तपोविघातिनी हरिणी नाम सुराङ्गनामस्मै तृणविन्दवे प्रजिघाय प्रेरितवान् । स तपःप्रतिवन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा भुवि ॥८० ।। -:. सं मुनिः । शमः शान्तिरेव वेला मर्यादा । तस्याः प्रलयोर्मिणा प्रलयकालतरङ्गेण । शमविधातफेनेत्यर्थः । 'अध्यम्युविकृतो वेला कालमर्यादयोरपि' इत्यमरः । तपसः प्र. तिवन्धेन विनेन यो मन्युः क्रोधस्तेन हेतुना । प्रमुखेऽग्र आविष्कृतचारुविभ्रमा प्रकाशि- तमनोहरविलासा तो हरिणी भुवि भुलोके मानुषी मनुष्यत्री भवेत्यशपच्छशाप ॥ भगवन्परचानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे। इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवाना सुरपुष्पदर्शनात् ॥ ८१ ।। हे भगवन्महर्षे, अयं जनः । परोऽस्यास्तीति स्वामित्वेन परवान्पराधीनः । अयमि- त्यात्मनिर्देशः । अहं पराधीनेलर्थः । मे मम प्रतिकूलाचरितमपराधं क्षमरवेत्यनेन प्रका- रेगोपनतां शरणागतां च हरिणीमा सुरपुापदर्शनात्तरपुष्पदर्शनपर्यन्तम् । क्षिति स्थt ५ ।

·- । . . (१४६)- रघुवंशे शतीति क्षितिस्पृक्तां क्षितिस्पृशं मानुषी कृतवानकरोत् । दिव्यपुष्पदर्शनं, शापावधिरि- त्यनुगृहीतवानित्यर्थः ॥ ऋथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिपी चिराय सा। उपलब्धवती दिवश्युतं विक्शा शापनिवृत्तिकारणम् ॥ ८२ ॥ ऋथकैशिकानां राज्ञां वंशे', संभवो यस्याः सा हरिणी तव माहिष्यभिषिक्ता स्त्री । 'कृताभिषेका महिषी' इत्यमरः । भूत्वा चिराय दिवः स्वर्गाच्युतं पतितं शापनिवृत्ति- कारणं सुरपुष्परूपमुपलब्धवती विवशा । अभूदिति शेषः । मृतेत्यर्थः ॥ तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता। वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥ ८३ ॥ तत्तस्मात्तस्या अपायचिन्तयालम् । तस्या मरणं न चिन्यमित्यर्थः । निषेधक्रियां प्रति करणत्वाचिन्तयेति तृतीया । कुतो न चिन्त्यमत आह-उत्पत्तिमतां जन्मवतां विपद्विपत्तिरुपस्थिता सिद्धा । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरित्यर्थः । तथापि कलत्ररहितस्य किं जीवितेन । तत्राह-त्वयेयं वसुधा भूमिरवेक्ष्यतां पाल्यताम् । हि यस्मानृपा वसुमत्या पृथिव्या कलत्रिणः कलत्रवन्तः । अतो न शोचितव्यमित्यर्थः ॥ उदये मवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मवत्त्वया । मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरक्लीवतया प्रकाश्यताम् ॥ ८४ ॥ उदयेऽभ्युदये सति मदेन यद्वाच्यं निन्दादुःखं तदुज्झता परिहरता सत्यपि मदहे. तावमाद्यता त्वया यदात्मवदध्यात्मप्रचुरं श्रुतं, शास्त्रम् । तजनितं ज्ञानमिति यावत् । आविष्कृतं प्रकाशितम् । तच्छ्रुतं मनसो ज्वरे संताप उपस्थिते प्राप्तेऽक्लीवतया धैर्येण लिङ्गेन पुनः प्रकाश्यताम् । विदुषा सर्वाखवस्थासपि.धीरेण भवितव्यमित्यर्थः ।। इतोऽपि न रोदितव्यमित्याह- रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते परलोकजुपां स्वकर्मभिर्गतयो भिनपथा हि देहिनाम् ॥ ८५ ॥ रुदता भवता सा कुत एवं लभ्यते । न लभ्यत एव । अनुम्रियत इत्यनुमृत् । क्विप् । तेनानुमृतानुमृतवतापि भवता पुनर्न लभ्यते । कथं न लभ्यत इत्याह-पर- लोकजुषां लोकान्तरभाजां देहिनाम् । गम्यन्त शति गतयो गम्यस्थानानि स्वकीभिः पूर्वांचरितपुण्यपापैभिन्नपथाः पृथकृतमार्गा हि । परत्रापि खस्खधर्मानुरूपफलभोगाय भिन्नदेहगमनान मृतेनापि लभ्यतः इत्यर्थः ॥ अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुग्रीव निवापदत्तिभिः । स्वजनाच किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥ ८६ ॥... किंत्वपशोकमना निर्दुःखचित्तः सन्कुटुम्बिनी पत्नी निवापदत्तिभिः पिण्डोदकादिदान: । -- । .

·अष्टमः सर्गः। ( १४७.) - । 1 रनुगृहीष्व । तर्पयेत्यर्थः । अन्यथा दोपमाह-अतिसंततमविच्छिन्नं - खजनानां बन्धू- नाम् । 'वन्धुखखजनाः समाः' इत्यमरः । अश्रु कर्ट । प्रेतं मृतं दहतीति प्रचक्षते' मन्वादयः किल । अत्र याज्ञवल्क्यः-श्लेष्माश्रु बन्धुभिर्मुक्तं प्रेतो मुझे यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः खशकितः ॥' इति ॥ मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः । क्षणमण्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥ ८७ ॥ शरीरिणां मरणं प्रकृतिः खभावः । ध्रुवमित्यर्थः । जीवितं विकृतिर्यादृच्छिकं बुधै- रुच्यते । एवं स्थिते जन्तुः प्राणी क्षणमपि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । श्वसञ्जीवनव- तिष्ठते यद्यसौ क्षणजीवी लाभवाननु । जीवने यथालाभं संतोप्टव्यम् । अलभ्यलाभात् । मरणे तु न शोचितव्यम् । अत्य खाभाव्यादिति भावः ।। अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥ ८८ ॥ मूढचेतनो भ्रान्तबुद्धिः प्रियनाशमिष्टनाश हृद्यर्पितं निखातं शल्यं शकुमवगच्छति मन्यते । स्थिरधीविद्वांस्तु तदेव शल्य समुद्धृतमुत्खातं मन्यते। प्रियनाशे सतीति शेषः। कुतः । कुशलद्वारतया'। प्रियनाशस्य मोक्षोपायतयेत्यर्थः । विषयलाभविनाशयोर्यथा- क्रमं हिताहितसाधनत्वाभिमानः पामराणाम् । विपरीतं तु विपश्चितामिति भावः ॥ स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययो यदा । विरहः किमिवानुतापयेद्वद वाहौर्विपयैर्विपश्चितम् ॥ ८९ ।। खस्य शरीरशरीरिणौ देहात्मानावपि यदा यतः श्रुतौ श्रुत्ववगतौ संयोगविपर्ययौ सं- योगवियोगी ययोस्तो तथोक्तो। तदा बाह्यविषयैः पुत्रमित्रकलनादिभिर्विरहो विपश्चितं विद्वांस किमिवानुतापयेत्त्वं वदान किचिदिलर्थः । अथवा खशब्दस्य शरीरेणैव संवन्धः॥ न पृथग्जनमच्छुचो वशं वशिनामुत्तम गन्तुमर्हसि । द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः ॥९० ॥ हे वशिनामुत्तम जितेन्द्रियवर्य, पृथग्जनवत्पामरजनवच्छुचः शोकस्य वशं गन्तुं ना- हसि । तथाहि । द्रुमसानुमतां तरुशिखरिणां किमन्तरं को विशेषः । वायों सति द्वितये- ऽपि द्विप्रकारा अपि। 'प्रथमचरम-' इत्यादिना जसि विभाषया सर्वनामसंज्ञा । ते ट्रम- सानुमन्तश्चलाश्चञ्चला यदि । सानुमतामपि चलने द्रुमवत्तेपामप्यचलसंज्ञा न स्यादित्यर्थः।। स तथेति विनेतुरुदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम् । तदलब्धपदं हृदि शोकयने प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः॥११॥ सोऽज उदारमतेर्विनेतुर्गुरोर्वशिष्टस्य वचस्तच्छिप्यमुखरितं तथेति प्रतिगृह्याझीकृत्य मुनि वशिष्टगिप्पं निससर्ज प्रेपयामास । किंतु तद्वचः शोकपने दुःखसान्द्रेऽस्साजस्य १ .

·- (१४८) रघुवंशे N • । -- हृद्यलव्धपदमप्राप्तावकाशं सद्गुरोर्वशिष्ठस्यान्तिकं प्रतियातमिव प्रतिनिवृत्तं किमु । इ.. त्युत्प्रेक्षा । तोटकवृत्तमेतत्-इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम्' इति तल्लक्षणम् ॥ तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिदालत्वाद्वितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ९२ अवितथं यथार्थ सूनृतं प्रियवचनं यस्य तेनाजेन । सूनोः पुत्रस्य वालत्वात् । राज्या- क्षमत्वादित्यर्थः । प्रियाया इन्दुमत्याः सादृश्यं वस्त्वन्तरगतमाकारसाम्यम् । प्रतिकृति- श्चित्रम् । तयोर्दर्शनैः स्वप्नेषु क्षणिकाः क्षणभङ्गुरा ये समागमोत्सवास्तैश्च । कथंचित्कृ- च्छ्रेण । अष्टौ समा वत्सराः। 'संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः' इत्यमरः । परिगमिता अतिवाहिताः। उक्तं च-'वियोगावस्थासु प्रियजनसदृक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म खपनसमये दर्शनमपि । तदङ्गस्पृष्टानामुपगतवतां स्पर्शनमपि प्रतीकारः काम- व्यथितमनसां कोऽपि कथितः॥' इति । प्रकृते सादृश्यादित्रितयाभिधानं तदनस्पृष्टपदा- र्थस्पृष्टेरप्युपलक्षणम् । प्रहपिणीवृत्तमेतत् ॥ तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं विभेद । :- प्राणान्तहेतुमपि तं भिषजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने ॥ ९३ ॥ शोक एवं शङ्कुः कीलः । 'शङ्कुः कीले शिवेऽस्त्रे च इति विश्वः । तस्याजस्य हृदयम् । प्लक्षप्ररोहः सौधतलमिव । प्रसह्य वलात्किल विभेद। सोऽजः प्राणान्तहेतुं मरणकारणमपि भिषजामसाध्यमप्रतिसमाधेयं तं शोकशई रोगपर्यवसितं प्रियाया अनुगमने त्वरयो- त्कण्ठया लाभं मेने। तद्विरहस्यातिदुःसहत्वात्तत्प्राप्तिकारणंमरणमेव वरमिलमन्यतेत्यर्थः॥ सम्यग्विनीतमथ वर्महरं कुमार- मादिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानाम् । रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्वभूव ॥ १४ ॥ अथ नृपतिरजः सम्यरिवनीतं निसर्गसंस्काराभ्यां विनयवन्तं वर्म हरतीति वर्महरः क- वचधारणाहवयस्कः। वयसि च' इत्यच्प्रत्ययः। तं कुमारं दशरथं प्रजानां रक्षणविधौ राज्ये विधिवद्विध्यर्हमु । यथाशास्त्रमित्यर्थः। तदहम् इति वतिप्रत्ययः । आदिश्य नियुच रोगे- णोपसृष्टाया व्याप्तायातनो शरीरस्य दुर्चसति दुःखावस्थिति मुमुक्षुजिहामुःसन् । प्रायो- पवेशनेऽनशनावस्थाने मतिर्यस्य स वभूव । 'प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यबाहुल्यचारपि' इति विश्वः । अत्र पुराणवचनम्-समासत्तो भवेद्यस्तु पातकैर्महदादिभिः । दुधिकिरियम- हारोगैः पीडितो वा भवेत्तु यः ॥ स्वयं देहविनाशय काले प्राप्त महामतिः ! आवमाण ।

·..
।
4
नवमः सर्गः।
-
तयासौ
(१४९.).
वा खर्गादिमहाफलजिगीपया ॥ प्रविशेज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशन तथा: । एतेषाम-
धिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुपु ॥ नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा।।' इति । अन-
योर्वसन्ततिलकाच्छन्दः । तल्लक्षणम्--'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगी गः' इति ।।
तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरय्वो-
देहत्यागादमरंगणनालेख्यमासाद्य सद्यः।
लीलागारेवरमत. पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥ ९५ ॥
असावजो जहुकन्यासरय्वोस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भवे तीर्थे गङ्गा-
'सरयूसंगमे देहत्यागात्सछ एवामरगणनायां लेख्यं लेखनम् । तयोरेच कृत्यतखलाः'
इति भावार्थे ण्यत्प्रत्ययः । आसाद्य प्राप्य । पूर्वस्मादाकारादधिकतरा रुंग्यस्यास्तया का-
न्तया रमण्या संगतः सन् । नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्याभ्यन्तरेष्वन्तर्वतिषु लीलागारेषु क्री-
डाभवनेषु पुनररमत । यथाकथंचित्तीर्थेऽस्सिन्देहत्याग करोति यः । तस्यात्मघात-
दोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि ॥ इति स्कान्दे ! मन्दाक्रान्ताछन्दः । तल्लक्षणम्-
मन्दाकान्ता जलविपडगैम्भौं नतौ ताद्गुरू चेत्' इति ।।
इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रधुवशे महाकाव्ये
अजविलापो नामाष्टमः सर्गः।'
---
-
1
.
.
.
M
.
नवमः सर्गः।
एकलोचनमेकार्थे साधलोचनमन्यतः ।
नीलार्धे नीलकण्ठार्धे महः किमपि मन्महे ।।
पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः।
दशरथः प्रशशाल महारथो यमवतामवतां च धुरि स्थितः ॥१॥
समाधिना संयमेन जितेन्द्रियः । समाधिनियमे ध्याने' इति कोषः । यमवतां संय-
मिनामवतां रक्षतां राज्ञां च धूर्वये स्थितो महारथः । ‘एको दश सहस्राणि योषयेद्यस्तु
धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स महारष उच्यते ॥ इति । दशरथः पितुरनन्तरमुत्तरको-
सलाजनपदान्तमधिगम्य प्रेशशास । अन्न मनु:-क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परि-
पालनम् इति । द्रुतविलम्बितमेतद्वृत्तम् । तल्लक्षणम्-'दुतविलम्बितमाह नभी भरौं' इति ।।
अधिगतं विधिवद्यदपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितम् ।
अभवदस्य ततो गुणवत्तरं सनगर नगरन्धकरौजसः ॥ २ ॥

·। - ( १५०) रघुवंशे अधिगतं प्राप्तमात्मकुलोचितं स्वकुलागतं सनगर नगरजनसहितं प्रकृतिमण्डलं जा. नपदमण्डलम् । अत्र प्रकृतिशब्देन प्रजामात्रवाचिना नगरशब्दयोगागोबलीवर्दन्यायेन जान नपदमात्रमुच्यते। यद्यस्माद्विधिवद्यथाशास्त्रमपालयत् । ततो हेतोः। रन्ध्र करोतीति रन्ध्र- करः। रन्ध्रहेतुरित्यर्थः । 'कृजो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टप्रत्ययः । नगस्य रन्ध्र- करो नगरन्ध्रकरः कुमारः। 'कुमारःक्रौञ्चदारणः' इत्यमरः । तदोजसस्तत्तुल्यवलस्यास्य दशरथस्य गुणवत्तरमभवत् । तत्पौरजानपदमण्डलं तस्मिन्नतीवासक्तमभूदित्यर्थः ॥ उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणाम् । बलनिषूदनमर्थपति च तं श्रमनुदं मनुदण्डधरान्वयम् ॥ ३ ॥ मनस ईषिणो मनीषिणो विद्वांसः । पृषोदरादित्वात्साधुः । बलनिपूदनमिन्द्रम् । द- ण्डस्य धरो राजा मनुरिति यो दण्डधरः स एवान्वेयः कूटस्थो यस्य तमर्थपति दश- रथं चेत्युभयमेव । समयेऽवसरे जलं धनं च वर्षतीति समयवर्षी । तस्य भावः समय- वर्षिता । तथा हेतुना कृतकर्मणां स्वकर्मकारिणाम् । नुदतीति नुदम् । 'इगुपधज्ञाप्री- किरः कः' इति कप्रत्ययः । श्रमस्य नुदं श्रमनुदम् । विवन्तत्वे नपुंसकलिङ्गेनोभयश- ब्देन सामानाधिकरण्यं न स्यात् । इति वदन्ति । जनपदे न गदः पदमाद्धावभिभवः कुत एव सपत्नजः। क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे ॥ ४ ॥ शमरते शान्तिपरेऽमरतेजस्यजन्दने दशरथे पार्थिवे पृथिव्या ईश्वरे सति । 'तस्ये- श्वरः' इत्यण्प्रत्ययः । जनपदे देशे गदो व्याधिः । 'उपतापरोगव्याधिगदामयाः' इत्य- मरः । पदं नादधौ । नाचक्रामेत्यर्थः । सपत्नजः शत्रुजन्योऽभिभवः कुत एव । असं- भावित एवेत्यर्थः । क्षितिः फलवत्यभूच्च ॥ दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियमपुण्यद्जेन ततः परम् । तमधिगम्य तथैव पुनर्वभौ न न महीनमहीनपराक्रमम् ॥ ५ ॥ मही । दशदिगन्ताञ्जितवानिति दशदिगन्तजित् । तेन रघुणा यथा श्रियं कान्तिम- पुष्यत् । ततः परं रघोरनन्तरमजेन च यथा श्रियमपुष्यत् तथैवाहीनपराक्रमं न हीन: पराक्रमो यस्य तमन्यूनपराक्रमं तं दशरथमिनं खामिनमधिगम्य पुनर्न वभाविति न । वभाववेत्यर्थः । द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः ॥ समतया वसुवृष्टिविसर्जनैनियमनादसतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ॥ ६ ॥ . नराधिपो दशरथः समतया समवर्तित्वेन । मध्यस्थत्वेनेत्यर्थः । वसुवृष्टेधनवृष्टेविसर्जनैः। असतां दुष्टानां नियमनानिग्रहाच । सवरुणौ वरुणसहितौ यमपुण्यजनेश्वरी यमकु. वेरौ यमकुवेरवरुणान्यथासंख्यमनुययावनुचकार । रुचा तेजसारुणाग्रसरमरुणसारथि सूर्यमनुययौ ॥ . म .

·नवमः सर्गः । (१५१): C । तस्य व्यसनासक्तिर्नासीदिलाह--- न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु । तमुंदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानम्पाहरत् ॥ ७ ॥ उद्याय यतमानमभ्युदयार्थे व्याप्रियमाणं तं दशरथं मृगयाभिरतिराखेटव्यसनं ना- पाहरन्नाचकर्प । 'आक्षोदनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम्' इत्यमरः । दुष्टमास- मन्तादुदरमस्येति दुरोदरं द्यूतं च नापाहरत् । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इत्यमरः । शशिनः प्रतिमा प्रतिबिम्बमाभरणं यस्य तन्मधु नापाहरत् । न वेति पद. च्छेदः । वाशब्दः समुच्चये। नवयौवना नवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यत्यास्तादृशी प्रि- यतमा वा स्त्री नापाहरत् । जातावेकवचनम् । अत्र मनु:--'पानमक्षः स्त्रियश्चेति मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कटतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे ॥' इति । न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि । न च सपत्तजनेप्वपि तेन वागपरुषा परुपाक्षरमीरिता ॥ ८ ॥ तेन राज्ञा प्रभवति प्रभौ सति वासवेऽपि कृपणा दीना वाड् नेरिता नोका । प- रिहासकथाखपि वितथान्ता वाड् नेरिता । किंचापरुषा रोषशून्येन तेन सपत्नजने- प्वपि शत्रुजनेप्वपि परुपाक्षरं निष्ठुराक्षरं यथा तथा वाट् नेरिता । किमुतान्यत्रेति । सर्वत्रापिशब्दार्थः । किवदीना सत्या मधुरैव वागुक्तति फलितार्थः ।। उदयमस्तमयं च रघूद्वहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः । स हि निदेशमलङ्घन्यतामभूत्सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् ॥ ९ ॥ वसुधाधिपा राजानः । उद्वहतीत्युद्वहो नायकः। पचाद्यच् । रघूणामुद्वहो रघुनायकः । तस्माद्रधुनायकादुदयं वृद्धिम् । अस्तमयं नाशं च । इत्युभयमानशिरे लेभिरे। कुतः । हि यस्मात्स दशरथो निदेशमाज्ञामलङ्ग्यताम् । शोभनं हृदयमस्येति सुहृन्मित्रमभूत् । सुहहहदी मित्रामित्रयोरिति निपातः । प्रतिगर्जतां प्रतिस्पर्धिनाम् । अय इव हृदयं यस्येत्ययोहृदयः कठिनचित्तोऽभूत् । आज्ञाकारिणो रक्षति । अन्यान्मारयतीत्यर्थः ।। अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः । जयमघोषयदस्य तु केवलं गजवती जवतीव्रहया चमूः ॥ १० ॥ अधिज्यशरासनः स दशरथ उदधिनेमि समुद्रवेष्टनांमेदिनीमेकरथेनाजयत् । खय- मेकरथेनाजैपीदित्यर्थः । गजवती गजयुक्ता । जवेन तीब्रा जवाधिका हया यस्यां सा चमू- स्वस्य नृपस्य केवलं जयमघोपयदप्रथयत् ।खयमेकवीरस्य चमूरुपकरणमात्रमिति भावः। अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्धतः । विजयदुन्दुभितां ययुरणवा धनरवा नरवाहनसंपदः ॥ ११॥ वधिना गुप्तिमता । 'वरयो रथगुप्तिर्या तिरोधत्ते रथस्थितिम्' इति मजनः । एक- ·न .. . . ( १५२) रघुवंशे . रथेनाद्वितीयरथेनावनिं जितवतो धनुर्भूतो नरवाहनसंपदःकुवेरतुल्यधीकस्य तस्य दशर थस्य घनरवा मेघसमघोषाअर्णवा विजयदुन्दुभितां किल ययुः। अर्णवान्तविजयीत्यर्थः। शमितपक्षवलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः । स शरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः ॥१२॥ पुरंदर इन्द्रः शतकोटिना, शतास्रिणा कुलिशेन वज्रेण शिखरिणां, पर्वतानां शमित पक्षवलो विनाशितपक्षसारः । नवतामरसाननो नवपंकजाननः । ‘पड्केरुहं तामरसम्' इत्यमरः । स दशरथः शरवृष्टिमुचा वनवता धनुषा द्विपां शमितो नाशितः पक्षः सहायो बलं च येन स तथोक्तः । 'पक्षः संहायेऽपि' इत्यमरः ॥ चरणयोर्नखंरागसमृद्धिभिर्मुकुटरत्नमरीचिभिरस्पृशन् । नृपतयः शतशो मरुतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुषम्॥१३॥ शतशो नृपतयोऽखण्डितपौरुषं तं दशरथम् ।' मरतो देवाः शतमखं यथा शत- ऋतुमिव । नखरागेण चरणनखकान्या समृद्धिभिः संपादितद्धिभिर्मुकुटरत्नमरीचिभि- चरणयोरस्पृशन् । तं प्रणेमुरित्यर्थः । निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितवालसुताञ्जलीन् । समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमा पुरीम् ॥१४॥ स दशरथः सचिवैः संप्रयोजितैः कारिता वालसुतानामञ्जलयो यैस्तान् । खयमसं मुखागतानित्यर्थः । अनलकान्हतभर्तकतयालकसंस्कारशून्यान्सपत्नपरिग्रहाञ्छत्रुपत्नीः। 'पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । समनुकम्प्यानुगृह्यालकानवमाम- लकानगरादन्यूनां पुरीमयोध्यां प्रति महार्णवानां रोधसः पर्यन्तानिववृते । शरणागत. वत्सल इति भावः ॥ उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः । श्रियमवेक्ष्य स रन्ध्रचलामभूदनलसोऽतलसोमसमद्युतिः ॥१५॥ अनुदितमनुच्छितमन्यत्स्वच्छत्तातिरिक्तं सितातपवारणं श्वेतच्छन्नं यस्य सः । अ- नलसोमयोरग्निचन्द्रयोः समे द्युती तेजःकान्ती यस्य स तथोकः । श्रियं लक्ष्मी रन्न ऽन्यायालस्यादिरूपे छले चलां चञ्चलामवेश्यावलोक्य । श्रीर्हि केनचिन्मिषेण पुमां परिहरति । स दशरथो मण्डलस्य नाभितां द्वादशराजमण्डलस्य प्रधानमहीपतित्वमु गतोऽपि चक्रवर्ती सन्नपीत्यर्थः । अथ नाभिस्तु जन्वते यस्य संज्ञा प्रतारिका रथचक्रस्य मध्यस्थापिण्डिकायां च ना पुनः ॥ आद्यक्षत्रियभेदे तु मतो मुख्यमही पतौ ॥ इति केशवः । अनलसोऽप्रमत्तोऽभूत । 'अजितमस्ति नृपास्पदमिति' इति पाठान्तरेऽजितं नृपास्पदमस्तीति वृक्ष्यानलसोऽप्रमत्तोऽभूत् ।' विजितनिखिलजेश- व्योऽपि पुनर्जेतव्यान्तरवानिव जागरुक एवावतिष्टतत्यर्थः । द्वादशराजमण्डलं तु कामन्दकेनोक्तम्-'अरिमित्रमरेमित्रं मित्रमित्रमतःपरम् । तथारिमित्रमित्रं च दि. जिगीपोः पुरःसराः ॥ पाणिग्राहस्ततः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम् ।, आसारावनयोश्चैव 7 । स ·7 नवमः सर्गः । ( १५३) +-- - 4 । विजिगीषोस्तु पृष्टतः ।। अरेश्च विजिगीषोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः । अनुग्रहे संहतयोः समों व्यस्तयोर्वधे। मण्डलाहिरेतेपामुदासीनो बलाधिकः । अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च वधे प्रभुः।' इति । 'अरिमित्रादयः पश्च विजिगीपोः पुरःसराः पाणिग्राहाकन्दपा- णिग्राहासाराक्रन्दासाराः। इति पृष्ठतश्चत्वारः । मध्यमोदासीनौ द्वौ विजिगीपुरेक इत्येवं द्वादशराजमण्डलम्। तत्रोंदासीनमध्यमोत्तरश्चक्रवर्ती । दशरथश्चैतादृगिति तात्पर्यार्थः ।। तमपहाय, ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषमात्मभवं च पतिव्रता । नृपतिमन्यमसेवत देवता सकमला कमलाघवमर्थिषु ॥ १६ ॥ पली 'व्रतं नियमो यस्याः सा- पतिव्रता' सकमला कमलहस्ता देवता लक्ष्मीरर्थिषु विषयेऽलाघवं लघुत्वरहितम् । अपराङ्मुखमित्यर्थः । ककुत्स्थकुलोद्भवं तं दशरथमा- त्मभवं पुरुपं विष्णुं चापहाय त्यक्त्वा । अन्यं के नृपतिमसेवत । कमपि नासेवतेल- धः । विष्णाविव विष्णतुल्ये तस्मिन्नपि श्रीः स्थिराभूदित्यर्थः ।। तमलभन्त पति पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः। मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणम् ॥१७॥ पतिरेव देवता यासां ताः पतिदेवताः पतिव्रताः । मगधाश्च कोसलाश्च केकयाश्च ताअनपदाञ्छासतीति तच्छासिनः । तेषां राज्ञां दुहितरः पुत्र्यः । सुमित्राकौसल्या- कैकेय्य इत्यर्थः । अन क्रमोन विवक्षितः । अहितरोपितमार्गणं शत्रुनिखातशरम् । कदम्बमार्गणशराः' इत्यमरः । तं दशरथं शिखरिणां क्ष्माभृतां दुहितरः । आ सम- न्तादपगच्छन्तीति । अथवा । 'आपेनाप्संवन्धिना वेगेन गच्छन्तीत्यापगाः क्षीर- खामी । नद्यः सागरंमिव । पति भारमलभन्त प्रापुः ॥. प्रियतमाभिरसौ तिसृभिर्वभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः । उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ॥१८॥ अरीन्नतीत्यरिहणो रिपुन्नाः । हन्तेः क्विम् । 'ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विय्' इति नियमत्य प्रा- यिकत्वात् । 'यथाह न्यासकारः-'प्रायिकश्चायं नियमः । क्वचिदन्यस्मिन्नप्युपपदे दृश्यते। मधुहा । प्रायिकत्वं च वक्ष्यमाणस्य बहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकल्लिभ्यते' इति । तेषु यो- गेधूपायेषु विचक्षणो दक्षः । 'योग: संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तियु' इत्यमरः । इन्द्रेऽपि योज्यमेतत् । असौ दशरथस्तिमृभिः प्रियतमाभिः सह । प्रजा विनिनीयुर्विनेतुमिच्छु- स्तिभिः शक्तिभिः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभिरेव सहभुवमुपगतो हरिय इन्द्रइव।वभौ।। स.किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघयतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्यमगापयच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥ १९ ॥ में महारथः स दशरथः संयुगमूर्ति, रणाणे मघवत इन्द्रस्य सहायता प्रतिपद्य प्राप्य शरैरवधूतभया निवर्तितत्रासाः सुरवधूरच्छ्रितं त्वभुजवीर्थनगापंयत्किल खलु । गा- सतेः शब्दकर्मत्वात् 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना सुरवधूनामपि कर्मत्वम् ।। - . T .

·4 - . ( १५४ ) रघुवंशे ऋतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः। . कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥ २० ॥ ऋतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनावरोपितकिरीटेन । 'यावद्यशमध्वर्युरेव राजा भवति' इति राज्ञश्चिह्नत्यागविधानादित्यभिप्राय: । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले' इति विश्वः । भुजस- माहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसंपदा अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम् । नियमार्जित- धनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते। वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन । त- मसा च सरयूश्च नद्यौ । तयोस्तटाः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभिनः कृताः। कनकमयत्वं च यूपानां शोभाथै विध्यभावात् । 'हेमयूपस्तु शोभिकः' इति यादवः ।। अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगश्टङ्गपरिग्रहाम् । अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदीश्वरः ॥ २१ ॥ ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्डमौदुम्बरं बिभर्तीति तमजिनदण्डभूतम्।' : 'कृष्णाजिनं दीक्षयति। औदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति' इति वचनात् । कु- शमयी मेखला यस्यास्तां कुशमेखलाम् । शरमयी मौञ्जीवा मेखला। तया यजमानं दीक्ष- यतीति विधानात् । प्रकृते कुशग्रहणं क्वचित्प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम् । यतगिरं वाचंयमाम् । 'वाचं यच्छति' इति श्रुतेः । मृगशृङ्गपरिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम् । 'कृष्णविषाणया कण्डूयते' इति. श्रुतेः । अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुक्तां तनुं दाशरथीमधिवसन्नपिति- ठन्सन् । असमा भासो दीप्तयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा । अभासयद्भासयति स्म । अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः। नमयति स्म स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ॥ २२ ।। अवभृथेन प्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोंचितो देवसमाधिष्टाना- हः स दशरथ उन्नतं शिरो वनमुचे जलवर्पिणे । 'जलं नीरं वनं सत्त्वम्' इति शाश्वतः। नमुचेररये केवलमिन्द्रायैव नमयंति स्म । न कस्मैचिदन्यस्मै मानुपायेत्यर्थः ।। असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयात्रसरेण धनुर्धता । दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विपाम् ॥२३॥ एकरथेनाद्वितीयरथेन तरखिना बलवता हरिहयस्येन्द्रस्याग्रसरेण धनुर्भूता दशरथे- नासकृहुशो दिनकरस्याभिमुखाः । अभिमुखस्थिता इत्यर्थः । रणरेणकः सुरद्विषां दै- त्यानां रुधिरेण रुरुधिरे निवारिताः ॥ अथ समाववृते कुसुमैर्नवैस्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् । यमकुबेरजलेश्वरवजिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमम् ॥ २४ ॥ अथ यमकुवेरजलेश्वरवज्रिणां धर्मराजधनदवरुणानरेन्द्राणां समा धूभारोवस्वस रोमा धुरः । माध्यस्थवितरणसंनियमनैश्वर्यैतुल्यकक्ष इलयः । ऋक्पूरब्धः-'इलादिना सना 11 1 ror ·नवमः सर्गः। (१५५) -- , t 4 सान्तोऽप्रलयः । तं समधुरम् । अचितविक्रमं पूजितपराक्रममेकनराधिपं तं दशरथ सेवितुमिव । मधुर्वसन्तः । अथ पुष्परसे मधुः । देले चैत्रे वसन्ते च मधुः' इति विश्वः। नवैः कुमुमरुपलक्षितः सन्समाववृते समागतः । "रिक्तहस्तेन नोपेयाद्राजानं देवतां गु- रुम् इति वचनात्पुष्पसमेतो राजानं सेवितुमागत इत्यर्थः ।। जिगमिषुधनदाध्युपितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः । दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहैविमलयन्मलयं नगमत्यजत् ॥ २५ ॥ धनदाध्युपितां कुवेराधिष्ठितां दिशं जिगमिपुर्गन्तुमिच्छुः । रथयुजा सारथिनारुणेन परिवर्तितवाहनो' निवर्तिताश्वो रविः । हिमस्य निग्रहनिराकरणैर्दिनमुखानि प्रभातानि विमलयन्विशदयन् । मलयं नगं मलयाचलमत्यजत् । दक्षिणां दिशमलाक्षीदित्यर्थः ।। कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु पट्पद्कोकिलकूजितम् । इति यथाक्रममाविरभून्मधुर्दुमवतीमवतीर्य बनस्थलीम् ॥ २६ ॥ आदी कुसुसजन्म । ततो नवपल्लवाः। तदनु। अनुलक्षणे' इति कर्मप्रवचनीयत्वाद्धि- तीया । यथासंख्यं तदुभयानन्तरं पट्पदानां कोकिलानां च कूजितम् । इत्येवंप्रकारेण य- थाक्रम क्रममनतिकम्य द्रुमवती द्रुमभूयिष्टां वनस्थलीमवतीर्य मधुर्वसन्त आविरभूत् । केषांचिद्रुमाणां पल्लवप्राथम्यात्वेषांचित्कुसुमप्राथम्यानोक्तक्रमस्य दृष्टविरोधः ॥ नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसंभृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥२७॥ । नयो नीतिरेव गुणः । तेन । अथवा नयेन गुणैः शौर्यादिभिश्चोपचिताम् । सतामुप- कारः फल यस्यास्तां सदुपकारफला भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इच । मधुना वसन्तेन संभृतां सम्यक्पुष्टां सरसः संवन्धिनी कमलिनी पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः । अलयो भृगाः । नीरपतत्रिणो जलपत्रिणो हंसादयश्च । अभिययुः ॥ कुसुममेव न केवलमार्तवं नवमशोकतरोः स्मरदीपनम् । किसलयप्रसवोऽपि विलासिनांमदयिता दयिताश्रवणार्पितः २८ , ऋतुरस्य प्राप्त आर्तवम् । 'तोरण्' इत्यण् । नवं प्रत्यग्रमशोकतरोः केवलं कुसुम- मेव स्मरदीपनमुद्दीपनं न ! कितु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवोऽपि पलवसंतानोऽपि स्मरदीपनोऽभवत् ॥ विरचिता'मधुनोपवनश्रियामशिनवा इव पत्रविशेषकाः। मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरवका रवकारणतां ययुः ॥२९॥ मधुना वसन्तेन विरचिता उपवनश्रियाममिनवाः । पत्रविशेषकाः पत्ररचना इव स्थिता मधूनां मकरन्दानां दाने विशारदाश्चतुराः कुरचक्रास्तरवो मधुलिहां मथुपानां 1 , . २ ·+ रघुवंशे 2 (१५६) । . 4 रवकारणतां ययुः । भृङ्गाः कुरबकाणां,मधूनि पीत्वा जगुरित्यर्थः । दानशौण्डानार्थज- नाः । स्तुवन्तीति भावः ॥-- सुवदनावदनासवसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोनमः । मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्वकुलमाकुलमायत्पतिभिः ॥ ३० ॥ सुवदनावदनासवेन कान्तामुखमद्येन संभृतो जनितः । तत्तस्य दोहदमिति प्रसिद्धिः। तस्यासवस्यानुवादी सदृशो गुणो तस्य तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः कर्ता । मधुलोलुपैरा- वतपतिभिर्दीर्घपतिभिर्मधुकरैर्मधुपैः करणैः । बकुलं वकुलवृक्षमाकुलमकरोत् । उपहितं शिशिरापगमश्रिया सुकुलजालमशोभत किंशुके । प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमद्या मद्यापितलजया ॥३१॥ शिशिरापगमश्रिया वसन्तलक्षम्या किंशुके पलाशवृक्षे । 'पलाशः किंशुकः पर्णः' इ- त्यमरः । उपहितं दत्तं मुकुलजालं कुमलसंहतिः । मदेन यापितलजयापसारितत्रपया अमदया प्रणयिनि प्रियतम उपहितं नखक्षतमेव मण्डनं तदिव । अशोभत ॥ वणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् । न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमम् ॥३२॥ व्रणैर्दन्तक्षतैर्गुरुभिर्दुधरैः प्रमदानामधरैरधरोप्रैर्दुःसहं हिमस्य व्यथाकरत्वादसह्यम् ।। जघनेषु निर्विषयीकृता निरवकाशीकृता मेखला येन तत् । शैलात्याजितमेखलमित्यर्थः । एवंभूतं हिमं रविस्तावदा वसन्तादशेष निःशेषं यथा तथापोहितुं निरसितुं नालं खलु न शक्तो हि। किंतु विरलं कृतवांस्तनूचकार ।। अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि १३३॥ अत्र चूतलताया नर्तकीसमाधिरभिधीयते । अभिनयानर्थव्यजकान्यापारान् । 'व्य- अकाभिनयौ समौ' इत्यमरः । परिचेतुमभ्यसितुमुद्यतेव स्थिता । कुतः। मलयमारुतेन कम्पितपल्लवा । पल्लवशब्देन हस्तो गम्यते । सकलिका सकोरका । 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यमरः । सहकारलता । कलिः कलहो द्वेप उच्यते । 'काल: स्यात्कलहे शूरे कलिरन्ययुगे युधि' इति- विश्वः 1 कामो रागः । तनितामपि । जितरागद्वेषाणामपी- त्यर्थः । मनोऽमदयत् ।। प्रथममन्यभृताजिदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितालु मिता वनराजिपु॥३४॥ सुरभिर्गन्धो यासां ताड सुरभिगन्धियु । 'गन्धस्य-' इत्यादिनेकारः । कुसुमान्या- सांसंजातानि कुलुमिताः । ताज वनराजिपु वनपटियु । अन्यभृताभिः कोकिलाभिः प्रथमं प्रारम्भेयूदीरिता उता अत एव मिताः पारमिता गिर आलापाः । प्रक्रिला. मौरध्यात्स्तोकोका मुग्धवधूनां कथा वाच इव । शुश्रुविरे श्रुताः ।। । - ·3 1 - नवमः सर्गः। (१५७) श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो वभुः । उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः ॥ ३५ ॥ श्रुतिसुखाः कर्णमधुरा भ्रमरखना एव गीतयो यासां ताः । कुसुमान्येव कोमला द- न्तरचो दन्तकान्तयो यासां ताः । अनेन सस्मितलं विवक्षितम् । उपवनान्तलताः पब- नेनाहतैः कम्पित किसलत्रैः सलयैः साभिनयैः। लयशब्दैन लयानुगतोऽभिनयो लक्ष्यते। उपवनान्ते पवनाहतैरिति सक्रियत्वाभिधानात् । पाणिभिरिव वभुः । अनेन लतानां नर्तकीसाम्य गम्यते ॥ ललितविभ्रमवन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतिषु निर्विविशुर्मधुमझनाः स्मरसखं रसखण्डनवर्जितम् ॥ ३६ ॥ अङ्गना ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं मधुरविलासघटनापटुतरम् । सुरभिणा मनोह- रेण गन्धेन पराजितकेसरं निर्जितबकुलपुष्पम्। 'अथ केसरे । बकुलः' इत्यमरः । सरस्य संखायं सरसखम् । सरोद्दीपकमित्यर्थः । मधु मद्यम् । 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति पुंलि- अता । उक्तं चमकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्ध दिगणे पाठात्पुंन- पुसकयोर्मधुः ॥' इति-पतियु विषये रसखण्डनवर्जितमनुरागभद्गरहितं यथा तथा निर्वि- विशुः । परस्परानुरागपूर्वकं पतिभिः सह पपुरित्यर्थः ॥ शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिजितमेखलाः । विक्रचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः ॥ ३७ ॥ विक्रचतामरसा विकतितकमलाः । मदेन कला अव्यक्तमधुरं ध्वनन्त उदकलोलवि- हंगमा जलप्रियपक्षिणों हंसादयो यांसु तामदकलोदकलोलविहगमा ' गृहेयु दीपिका वाप्यः । स्मितेन चारुतराण्याननानि यास ताः । श्याः शिजिता मुखरा मेखला यासां ताः । शिक्षितेति कर्तरि का। स्त्रिय इव । शुशुभिरे। उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुंखच्छविः । सदृशमिष्टसमागमनिवृति घनितयानितया रजनीवधूः ॥ ३८ ॥ मधुना मधुसमयेन खण्डिता हासं गमिता ।क्षीयन्ते खलूत्तरायणे रात्रयः।खण्डिताख्या च नाविका ध्वन्यते। हिमकरोदयेन चन्द्रोदयेन पाण्डुर्मुखस्य प्रदीपस्य वक्रस्य च छवि- यस्याः सा रजन्येव वधूः । इष्टसमागमनिति प्रियसंगममुखमनितयाप्राप्तया। 'इण्गती' इति धातोः कर्तरि क्तः। वनितया सदृशं तुल्यं तनुतां न्यूनतां कार्य चोपययो । अपतुपारतया विशदनभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ३९ ॥ हिमकरश्चन्द्रः अपतुषारतथापगतनीहारतयां विशदप्रनिर्मलकान्तिभिः सुरतसङ्गप- दिनमनोदिभिःमुरतसगखेदहारिभिरंशुभिः किरणः। मकरोजितकेतनम्। मकरेणोजितं के- , . ܕܝ --- ·(१५८) रघुवंशे J - 1 तनं ध्वजो यस्य तम्।लब्धावकाशत्वादुच्छ्रितध्वजमित्यर्थः। कुसुमचापं काममतेजयदशा- तयत्। 'तिज निशाने' इति धातोय॑न्ताल। सहकारिलाभात्कामोऽपि तीक्ष्णोऽभूदित्यर्थः।। हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् । युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदुलके दलकेसरपेशलम् ॥ ४०॥ हुतहुताशनदीप्त्याज्यादिप्रज्वलितामिप्रभ यत्कुसुमम् । कर्णिकारमित्यर्थः । वनश्रिय उपवनलक्ष्म्याः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः । अभूदिति शेषः । दलेषु केसरेषु च पेश- लम् । सुकु मारपत्रकिञ्जल्कमित्यर्थः। आहितम्। प्रियैरिति शेषः । तत्कुसुमं युवतयोऽलके कुन्तले दधुः।। अलिभिरञ्जनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपतिनिपातिभिरङ्कितः । न खलु शोभयति स वनस्थलीन तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥४१॥ अजनबिन्दुमनोहरैः कजलकणसुन्दरैः । फुसुमपतिपु निपतन्ति ये तैः । अलिभिर- वितश्चिहितस्तिलकः श्रीमान्नाम वृक्षः । 'तिलकः क्षुरकः श्रीमान्' इत्यमरः । वनस्थलीम्। तिलको विशेषकः। तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् । द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियाम्' इत्यमरः । प्रमदामिव । न शोभयति स्मेति न खलु । अपि त्वशोभयदेवेत्यर्थः। 'लट् स्म' इति स्मशब्दयोगाद्भूतार्थे लट् ।। अमद्यन्मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः । । कुसुमसंभृतया नवमल्लिका स्मितरुंचा तरुचारुविलासिनि ॥४२॥ तरुचारुविलासिनी तरोः पुंसश्च चारुविलासिनी नवमल्लिका सप्तलाख्या लता । सप्त- ला नवेमल्लिका' इत्यमरः । मधुनो मकरन्दस्य मद्यस्य च गन्धेन सनाथया। गन्धप्रधान- 'येत्यर्थः । किसलयमेवाधरस्तत्र संगतया। प्रसतरागयेत्यर्थः । कुसुमैः संभृतया संपादि- तया। कुसुमरूपयेत्यर्थः । स्मितरुचा हासकान्या मनः। पझ्यतामिति शेषः । अमदयत् ।। अरुणरागनिषेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवाङ्कुरैः । परभृताविरुतैश्च विलासिनः स्मरबलैरवलैकरसाः कृताः॥४३ ॥ विलासिनो विलसनशीलाः पुरुषाः । 'वौकपलस-' इत्यादिना घिनुष्प्रत्ययः । अरुण- स्यानूरो,रागमारुण्यं निषेधन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्यरुणरागनिषेधिनः। तैः।कुसुम्भादिरअना- त्तत्सदृशैरित्यर्थः । तमन्वेयनुवनाति तच्छीलं तनिषेधति । तस्येवानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यवाचकाः ॥ इति दण्डी । अंशुकैरम्वरैः । श्रवणेषु कर्णेषु लब्धपदैः । निशितैरि- त्यर्थः । ययाकुरैश्च । परभृतांविरुतः कोकिलाकूजितैश्च । इलेतेः सरवलैः कामसैन्यैः ।। अवलास्वेक एव रसो रागो येषां तेऽवलेकरसाः स्त्रीपरतन्त्राः कृताः ॥ उपचितावयवा शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगमुपेयुपी। सदृशकान्तिरलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः ॥ ४४ ॥ शुचिभिः शुभैः कणै रजोभिरुपचितावयवा पुष्टाक्यचा । अलिकदम्बक्रयोगगुपेयुषी प्राप्ता । तिलकजा तिलकवृक्षोत्या मारी । अलकेषु यजालकमाभरणविशेषतारिखमी. - ·नवमः सर्गः। (१५९) . F किकः सदृशकान्तिः । अलक्ष्यत । भृङ्गसगिनी शुन्ना तिलकमरी नीलालकसकमु- काजालमिवालक्ष्यतेति वाक्यार्थः ।। ध्वजपटं मदनस्य धनुतश्छविकर मुखचूर्णमृतुधियः । कुसुमकेसररेणुमलिबजाः सपवनोपवनोत्थितमन्वयुः ॥ ४५ ॥ अलिबजाः पट्पदनिवहा धनु तो धानुष्कस्य मदनस्य कामस्य ध्वजपटं पताकाभू. तम् । ऋतुश्रियो वसन्तलक्ष्म्याश्छविकरं शोभाकरं मुखचूर्णे मुखालंकारचूर्णभूतं सपव- नोपवनोत्थित सपवनं पवनेन सहितं यदुपवनं तस्मिन्नुत्थितम् । कुसुमानां केसरेषु किंजल्केपु यो रेणुस्तम् । अन्वयुरन्वगच्छन् । यातेर्लङ् ॥ अनुभवन्नवदोलमृतूत्सवं पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया । अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जलतांमवलांजनः ॥ ४६ ॥ नवा दोला प्रेक्षा यस्मिस्त नवदोलमृतूत्सवं वसन्तोत्सवमनुभवनवलाजनः पटुरपि निपुणोऽपि प्रियकण्ठस्य जिघृक्षंया ग्रहीतुमालिङ्गितुमिच्छयासनरज्जुपरिग्रहे पीठरज्जु- ग्रह्ण भुजलतां वाहुलतां जलतां शैथिल्यम् । डलयोरभेदः । अनयत् । दोलाकोडासु पतनभयनाटितकेन प्रियकण्ठमाश्लिष्यदित्यर्थः ॥ त्यजत मानमलं वत विग्रहैन पुनरेति गतं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते मरमते रमते स्म वधूजनः ॥ ४७ ॥ बतेत्यामन्त्रणे । खेदानुकम्पासंतोषविस्मयामन्त्रणे बत' इत्यमरः । वत अङ्गना मानं कोपं त्यजत । तदुक्तम्-'स्त्रीणामीाकृतः कोपो मानोऽन्यासगिनि प्रिये' इति । विग्रहैविरोधैरलम् । विग्रहो न कार्य इत्यर्थः । गतमतीतं चतुरमुपभोगक्षम वयो यौवनं पुनर्नेति नागच्छति । इत्येवरूपे स्मरमते सराभिप्राये । नपुसके भावे क्तः । परभृताभिः कोकिलाभिनिवेदिते सतीव वधूजनो रमते, स्म रेमे । कोकिलाकूजितोद्दीपितस्मरः स्त्रीजनः कामशासनभयादिवोच्छृङ्गलमखेलदित्यर्थः ॥ अर्थ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः । नरपतिश्चकमे मृगयारति स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः ॥ ४८ ॥ अथानन्तरम् । मधु मनातीति मधुमद्विष्णुः । संपदादित्वाविप्। मधुर्वसन्तः । मन्ना- है तीति मयः । पचाद्यच् । मनसो मथो मन्मथः कामः । वेपां संनिभः सदृशो मधुमन्मधु. मन्मथसंनिभः स नरपतिर्दशरथो विलासवतीसखः स्त्रीसहचरः सन् । ऋतुः प्राप्तोऽस्यात- वः। तमुत्सवं वसन्तोत्सवं ग्रंथासुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चकम आचकाइ। व्यसनासनदोषं परिहरनाह--- परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुपोश्च तदिङ्गितबोधनम् श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ।।४।। - . H 7 1 + 1 , 1 1 ·५. 4 A r - -1 म ( १६०) रघुवंशे असौ मृगया । चललक्ष्याणि मृगगवयादीनि । तेषां निपातने परिचयमभ्यास के रोति । भयरुषोभयक्रोधयोस्तदिङ्गितवोधनं तेयां चललक्ष्याणामिङ्गितस्य चेष्टितत्य भ- यादिलिङ्गभूतस्य बोधनं ज्ञानं च करोति । तनुं शरीरं श्रमस्य जयानिरासात्प्रगुणां प्र... कृष्टलाघवादिगुणवतीं च करोति । अतो हेतोः सचिवैरनुमतोऽनुमोदितः सन्ययौ। सर्व चैताद्धोपयोगीयतस्तदपेक्षया मृगयाप्रवृत्तिः । न तु व्यसनितयेति भावः ।। मृगवनोपगमक्षमवेषभृद्विपुलकण्ठनिपक्तशरासनः । गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभिर्नुसविता स वितानमिवाकरोत् ॥ ५० ॥ मृगाणां वनं तस्योपगमः प्राप्तिः । तस्य क्षममर्ह वेषं विसतीति स तथोक्तः । मृगया- बिहारानुगुणवेषधारीत्यर्थः । विपुलकण्ठे निषक्त शरासनो लग्नधन्वा । ना सवितेव नृसवि- ता पुरुषश्रेष्ठः । उपमितसमासः । स राजाश्वखुरोद्धतरेणुभिर्गगनं वितानं तुच्छमसदिवा- करोत् । गगनं नालक्ष्यतेत्यर्थः । वितानं तुच्छमन्दयोः' इति विश्वः । अथवा सवितान- मित्येकं पदम् । सवितानमुल्लोचसहितमिवाकरोत् । 'अस्त्री वितानमुल्लोचः' इत्यमरः ॥ ग्रथितमौलिरसौ वनमालया तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः । तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डलो विरुरुचे रुरुचेष्टितभूमिषु ॥ ५१ ॥ वनमालया वनपुष्पस्रजा ग्रथितमौलिर्वधम्मिल्लः । तरूणां पलाशैः पत्रैः सवर्णः समानस्तनुच्छदो वर्म ग्रस्य स तथोक्तः । इदं च वर्मणः पलाशसावाभिधानं मृगादीनां विश्वासार्थम् । तुरगस्य वल्गनेन गतिविशेषेण चञ्चलकुण्डलोऽसौ दशरथो रुरुभिगवि. : शेषैश्चेष्टिताश्चरिता या भूमयस्तासु विरुरुचे विदिद्युते ।। तनुलताविनिवेशितविग्रहा'भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः । ददृशुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलम् ॥ ५२ ॥ तनुषु लतासु.विनिवेशितविग्रहाः संक्रमितदेहाः । भ्रमरेषु संक्रमिता ईक्षणवृत्तयो दृ- ग्व्यापारा यासांता वनदेवताः सुनयनं सुलोचनं नयेन नीसा नन्दितातोषिताः कोसला येन तं दशरथमध्वनि ददृशुः । प्रसन्नपावनतया तं देवता अपि गूढवृत्त्या ददृशुरित्यर्थः ॥ श्वगणिवांगुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः। स्थिरतुरंगमभूमि निपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वर्नम् ॥ ५३ ॥ स दशरथः । शुनां गणः स एषामस्तीति श्वगणिनः श्वग्राहिणः । तैः । वागुरा. मृग बन्धनरज्जुः । 'वागुरा मृगवन्धनी' इत्यमरः । तथा चरन्तीति बागुरिका जालिकाः । 'चरति' इति ठक्प्रत्ययः। द्वौ वागरिकजालिको' इलमरः । तैश्च प्रथममास्थितमधिष्टि- तम् । व्यपगता अनला दोवानयो दस्यवस्तस्कराश्च यस्मात्तथोकम् । दस्युतस्करमोगकाः, इत्यमरः । 'कारयेद्वनविशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुः ।आप्तशळ्यनुगतः प्रविशे- द्वा संकटे च गहने च न तिष्ठेत् इति कामन्दकः । स्थिरा दृढा पड़ादिरहिता तुरंगमंत्रो:- ग्या भूमिर्चस्व तत् । नेपानबहाहावयुक्तम् । आहावस्तु नियानं स्यादुपप जलाशय इ- 4 । -- - - . - ·नवमः सर्गः। (१६१) १ - - V लमरः । मृगैहरिणादिभिर्वत्रोभिः पक्षिभिर्गवयगसिदृशैररण्यपशुविशेपैश्चोपचितं समृद्धं वनं,विवेश प्रविष्टवान् । अथ नभस्य इव निदशायुधं कनकपिङ्गतडिद्गुणसंयुतम् । धनुरधिज्यमनाधिरुपादे नरवरो वररोपितकेसरी ॥ ५ ॥ अथानाविमनोव्यथारहितो नरवरो नरश्रेष्ठः । रवेण धनुष्टंकारेण रोषिताः केस- रिणः सिंहा येन स'राजा । कनकमिव पिणः पिशगो यस्तडिदेव गुणो मौर्वी तेन सं- युतं त्रिदशायुधमिन्द्रचापं नभस्यों भाद्रपदमास इव । “स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः' इत्यमरः । अधिज्यमधिगतमोकिं धनुरुपाददे जग्राह ॥ तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावै- ाहन्यमानहारिणीगमनं पुरस्तात् । आविर्वभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्चितकृष्णसारम् ॥ ५५ ॥ स्तनप्रणयिभिः स्तनपायिभिरेणशाहरिणशिशुभिः । 'पृथुकः शावकः शिशुः' इत्य- मरः । व्याहन्यमानं तद्वत्सलतया तद्गमनानुसारेण मुहुर्मुहुः प्रतिषिध्यमानं हरिणीनां गमनं गतिर्यस्य तत् । कुशा गर्भे येषां तानि मुखानि यस्य तत्कुशगर्भमुखम् । तस्य यूथस्याग्रेसरः पुरःसरो गर्वितो दृप्तश्च कृष्णसारो यस्य तत् ।, मृगाणां यूथं कुलम् । 'सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्चां पुनपुंसकम्' इत्यमर । तस्य दशरथस्य पुरस्तादन आवि बभूव । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ तत्मार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपति । श्यामीचकार वनमाकुलदृष्टिपातै- तेरितोत्पलदलप्रकरैरिवाः ॥ ५६ ॥ . जवनो जवशीलः। 'जुचंक्राम्य-' इत्यादिना युच्यत्ययः । 'तरखी त्वरितो वेगी प्रज. बी जवनो रजः' इत्यमरः । त वाजिनमश्वं गतेनारूढेन । तूणीषुधिः । 'वहादिभ्यश्च' इति स्त्रियां डीए । तस्या मुखाद्विवरादुद्धृतशरेण राज्ञा प्रार्थितमभियातम् । 'याच्या- यामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधः' इति केशवः । अतएव विशीर्णा पतिः संधीभावो यस्य तत् । मृगयूथं कर्तृ । आर्भयादसिक्तैराकुला भयचकिता ये दृष्टिपातास्तैः । यातेरितोत्पलदलप्रकरैः पवनकम्पितेन्दीवरदलवृन्दैरिव । वनं-श्यामीचकार ॥ लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभाव:- प्रेक्ष्य स्थितांसहचरी व्यवधाच देहम् । . t 1 ·- 1 . T - (१६२) रंघुवंशे आकर्णकष्टमपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार ॥ ५७ ॥ हरिरिन्द्रो विष्णुर्वा'। तस्येव प्रभावः सामर्थ्य यस्य स तथोक्तः । धन्वी धनुष्मान्स नृपः । लक्ष्यीकृतस्य वेद्धमिष्टस्य हरिणस्य खप्रेयसो देहं व्यवधायानुरागादन्तर्धाय स्थि- ताम् । सह चरतीति सहचरी । पचादिषु चरतेष्टित्करणान्डीप् । यथाह वामनः- 'अनुचरीति चरेष्टित्वात्' इति । तां सहचरी हरिणी प्रेक्ष्य कामितया खयं कामुक- त्वात् । कृपामृदुमनाः करुणार्द्रचित्तः सन् । आकर्णकृष्टमपि । दुष्प्रतिसंहरमपीयर्थः । वाणं प्रतिसंजहार । नैपुण्यादित्यर्थः । नैपुण्यं तु धन्वीत्यनेन गम्यते ।। तस्यापरेप्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तमेत्य बिभिदे निविडोऽपि मुष्टिः । त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥ ५८ ॥ त्रासार्द्रयादतिमात्रचटुलैरत्यन्तचञ्चलैः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि प्र- गल्भकान्ताविलोचनविलासव्यापारान्सादृश्यात्स्मरतः । अपरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षो- मोक्तुमिच्छोस्तस्य नृपस्य निविडो दृढोऽपि मुष्टिः कर्णान्तमेत्य प्राप्य बिभिदे । स्वय- मेव भिद्यते स्म । भिदेः कर्मकर्तरि, लिट् । कामिनस्तस्य प्रियाविभ्रमस्मृतिजनितकृपा- तिरेकान्मुष्टिभेदः । न खनैपुण्यादिति तात्पर्यार्थः ॥ उत्तस्थुषः सपदि. पल्वलपङ्कमध्या- न्मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णम् । जग्राह स द्रुतवराहकुलस्य मार्ग सुव्यक्तमापदपङ्किभिरायताभिः ॥ ५९॥ स नृपः । मुस्ताप्ररोहाणां मुस्ताङ्कुराणां कवला ग्रासाः । तेपामवयवैः श्रमविवृतमु- खभ्रंशिभिः शकलैरनुकीर्णे. व्याप्तम् । आयताभिर्दीर्घाभिराद्रपदपतिभिः मुव्यकम् । स- पदि पल्वलपकमध्यादुत्तस्थुष उत्थितस्य द्रुतवराहकुलस्य पलायितवराहयूथस्य मार्ग जग्राहानुससार । तं वाहनादवनतोत्तरकायमीप- द्विध्यन्तमुद्धृतसटाः प्रतिहन्तुमीषुः । नात्मानमस्य विविदुः सहसा बराहा वृक्षेषु विद्धमिपुभिर्जधनाश्रयेषुः ॥ ६॥ . - A ·- नवमः सर्गः। (१६३) । + A SA A C । वराहाः । चाहनादवादीपदवनतोत्तरकायं किंचिदानतपूर्वकायं विध्यन्तं प्रहरन्तं तं पम् । उद्धृतसटा ऊर्व केसराः सन्तः । 'सटा जटाकेसरयोः' इति केशवः । प्रतिहन्तु- मीषुः प्रतिहर्तुमैच्छन् । अस्य नृपस्येषुभिः सहसा जघनानामाश्रयेष्ववष्टम्भेषु वृक्षेषु विद्धमात्मान न विविदुः । एतेन वराहाणां मनखित्वं नृपस्य हस्तलाघवं चोक्तम् ॥ तेनाभिघांतरासस्य विकृप्य पत्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिपस्य मुक्तः । निर्भिद्य विग्रहमशोणितलिप्तपुङ्ख- स्तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ॥ ६१ ॥ अभिघाते रभस औत्सुक्यं यस्य तस्य । अभिहन्तुमुद्यतस्येत्यर्थः । वन्यस्य वने भ- वस्य महिषस्य नेत्र विवरे नेत्रमध्ये तेन नृपेण विकृष्याकृष्य मुक्तः पत्री शरो विग्रहं महि- पदेह निभिद्य विदार्य । शोणितलिप्तो न भवतीत्यशोणितलिप्तः पुरो यस्य स तथोक्तः सन् । तं महिषं प्रथमं पातयामास । खयं पश्चात्पपात । 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इ- त्यत्रानुशब्दस्य व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगनिवृत्त्यर्थत्वात् पातयां.प्रथममास' इत्यपप्रयोग इति पाणिनीयाः । यथाह वार्तिककार:--"विपर्यासनिवृत्त्यर्थ व्यवहितनिवृत्त्यर्थं च इति॥ प्रायो विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गा- न्खगांश्चकार नृपतिनिशितैः क्षुरप्रैः। गृहं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषा- मत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥ ६२ ॥ नृपतिनिशितैः क्षुरप्रैः शरविशेषैः खड्गान्खडाख्यान्मृगान् । 'गण्डके खड्गखदिनौ इ. यमरः । प्रायो बाहुल्येन विपाणपरिमोक्षेण भृङ्गभङ्गेन लघून्यगुरूण्युत्तमाङ्गानि शिरांसि येषां तांश्चकार । न लवधीदित्यर्थः । कुतः । दृप्तविनयाधिकृतो दुष्टनिग्रहनियुक्तः स रामा परेषां प्रतिकूलानामत्युच्छ्रितमुन्नतं शृङ्ग विषाणं प्राधान्य च । 'शृङ्गं प्राधान्य- सान्वोच' इत्यमरः । न ममृषे न सेहे । दीर्घमायुर्जीवितकालम् । 'आयुर्जीवितकालो ना' इत्यमरः । न समृप इति न । किंतु ममृष एवेत्यर्थः ।। व्यानानभीरभिमुखोत्पतितान्गुहाभ्यः फुल्लासनानविटपानिय वायुरुग्णात् । शिक्षाविशेपलधुहस्ततया निमेषा- तूणीचकार शरपूरितवरन्ध्रान् ॥ ६३ ॥ अभीनिर्भीकः स धन्वी गुहाभ्योऽभिमुखमुत्पतितान् । वायुना रुग्णान्भग्नान् । फुटा विकसित्ताः । 'अनुपसर्गात्फुल्लक्षीयशोलाघाः' इति निष्ठातकारस्य लखनिपातः । येऽमनस्य सर्जनस्य । सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः' इत्यमरः । अप्रविटपास्ता- " । . - - ·, -- . (१६४) रघुवंशे निव स्थितान् । इयुधिभूतानित्यर्थः । व्याघ्राणां चित्ररूपत्वादुपमाने फुल्लविशेषणम शरैः पूरितानि वक्ररन्ध्राणि येषां तान्व्याघ्रीन् । शिक्षाविशेषेणाभ्यासातिशयेन लघु सतया क्षिप्रहस्ततया निमेषातूणीचकार । तूर्ण शरैः पूरितवानित्यर्थः ॥ निर्घातोत्रैः कुञ्जलीनाञ्जिांसुर्व्यानिघापैः क्षोभयामास सिंहान नूनं तेषामभ्यसूयापरोऽभूद्वीर्योदने राजशब्दे मृगेषु ॥ ६४ ॥ कुजेषु लीनान् । निकुञ्जकुऔ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे'' इत्यमरः । सिंहाजिघ मुर्हन्तुमिच्छुः । निर्घातो व्योमोत्थित औत्पातिक: शब्दविशेषः । तद्वदुनै रौद्वैाति घोषौवींशब्दैः क्षोभयामास' । अत्रोत्प्रेक्षते-तेषां सिंहानां संवन्धिनि वीर्येणोदन र नते मृगेषु विषये यो राजशब्दस्तस्मिन्नभ्यसूयापरोऽभून्ननम् । अन्यथा कथमेतान विष्य हन्यादित्यर्थः । 'मृगाणाम्' इति पाठे समासे गुणभूतत्वाद्राजशब्देन संवन्धो टु घंट: । शालिनी वृत्तम्-शालिन्युक्ता म्तौ तंगो गोऽब्धिलोकैः' इति लक्षणात् ॥ तान्हत्वा गजकुलवद्धतीववैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखानलग्नसुक्तान् आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानामातृण्यं गतमिव मार्गणैरमंस्त ॥६५ काकुत्स्थो दशरथः । गजकुलेषु वद्धं तीनं वैरं यैस्तान् । कुटिलेषु नखाग्रेषु लग्न मुक्ता गजकुम्भमौक्तिकानि येपां तान्सिहान्हत्वा । आत्मानं रणेषु. कृतकर्मणां कृतो पकाराणां गजानामानृण्यसनृणत्वं मार्गणैः शरैः । मार्गणो याचके शरे' इति विश्वः गतं प्राप्तवन्तमिवामस्त मेने ॥ चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी । नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितबालव्यजनैर्जगाम शान्तिम् ॥६६॥ कचिच्चमरान्परितः । अभितःपरितःसमया-' इत्यादिना द्वितीया । प्रवर्तिताश्वः प्रधाविताश्वः । आकर्णविकृष्टभल्लानिघुविशेषान्वर्पतीति तथोक्तः स नृपः । नृपतीनिव । तांश्चमरान्सितवालव्यजनैः शुभ्रचामरैवियोज्य विरहय सद्यः शान्ति जगाम । शूराणां परकीयमैश्वर्यमेवासह्यम् । न तु जीवितमिति भावः । औपच्छन्दसिक वृत्तम् ।। अपि तुरंगसमीपादुत्पतन्तं मयूर न स रुचिरकला वाणलक्ष्यीचकार । सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्ण रतिविगलितवन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥ ६७ ॥ स नृपस्तुरंगसमीपादुत्पतन्तमपि । सुग्रहारमपीत्यर्थः । रुचिरकलाप भासुरवहम् । मह्यामतिशयेन रौतीति, मयूरो वीं । पृषोदरादित्वात्साधुः । तं चित्रेण माल्येनानुकीर्ण रंता, विगलितबन्धे प्रियांचाः केशपाशे सपदि नतमनस्क प्रवृत्तचित्तः । 'उराम- तिभ्यः कम्- इति कबलयः न वाणलचीचकार । न प्रजहारेत्यर्थः ।। ti । - - J ·नवमः सर्गः। (१६५) 1 - ! तस्य कर्कशविहारसंभवं स्वेदमाननविलग्नजालकम् । आचचाम सतुपारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥ ६८ ॥ कर्कशविहारादतिव्यायामासंभवो यस्य तम् । आनने विलग्नजालक- बद्धकदम्बकं तस्य नृपस्य स्वेदम् । सतुषारशीकरः शिशिराम्बुकणसहितः । भिन्ना निर्दलिताः पल्लवा- नां पुटाः कोशा येन सः । वनानिल आचचाम । जहारेत्यर्थः । रथोद्धता वृत्तमेतत् ।। इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं धराधिपम् । परिवृद्धरागमनुवन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ ६९ ॥ इति. पूर्वोक्तप्रकारेणात्मनो विस्मृतमन्यत्करणीयं कार्ये येन तम् । विस्मृतात्मकार्या- २.न्तरमित्यर्थः । सचिवरवलम्विता धृता धूर्यस्य तम् । 'ऋक्पूरब्धूःपथामानः' इति समा- सान्तोऽप्रत्ययः । अनुबन्धसेवंया संततसेवया परिवृद्धो रागो यस्य तं धराधिपम् । मृ- ग्यन्ते यस्यां मृगा इति मेगा । परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाव्यादीनामुपसंख्यानम् इति शप्प्रत्ययान्तो निपातः । चतुरा विदग्या कामिनीव । जहाराचकर्ष । 'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेच भूय एवाभिवर्धते ॥ इति भावः ॥ । स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहोपधिदीपिकासनाथाम् । नरपतिरतिवाहयांवभूव कचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामाम् ॥७० ॥ स नरपतिः । ललितानि कुसुमानि प्रवालानि पल्लवानि शैय्या यस्यां ताम् । ज्वलि- ताभिर्महापधीभिरेव दीपिकाभिः साथाम् । तत्प्रधानामित्यर्थः । त्रियामां रात्रि क- चिदसमेतपरिच्छदः परिहतपरिजनः सनित्यर्थः । अतिवाहयांवभूव र गमयामास । पुष्पिताग्रावृत्तम् ।। उपसि स गंजयूधकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्गः । अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन्विइंगविकूजितवन्दिमङ्गलानि॥७२॥ उपसि प्रातः पदनां पटहानामिव ध्वनिया तैगंजयूथानां कर्णैरेव तालैर्वाद्यप्रभेदें- विनीतनिद्रः स नृपस्तत्र वने, मधुराणि विगानां विहगानां विकूजितान्येव वन्दिनां मङ्गलानि मगलगीतानि शृण्वन्नरमेत ॥ अथ जातु रुरोहीतवमा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः । श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसा प्रापनदी तुरंगमेण ॥ ७२ ॥ अथ,जानु कदाचिट्ठरोगस्व गृहीतवमी खीकृतरुरुमार्गो. विपिने वने पार्श्वचरैर- 'लक्ष्यमाणः । तुरगवेगादित्यर्थः । श्रमेण फेनमुचा । सफेन, स्विद्यतेत्यर्थः ।, तुरंगमेग तपस्विभिगाढामवगाढां सेवितां तमसा नाम नदी सरित प्राप ।। कुम्भपूरणभवः पटुरुच्चैरुञ्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः । तब स द्विरदरहितशङ्की शब्दपातिनमियुं विससर्ज ॥ ७३ ॥ । I . -- ।

·( १६६ ).. रघुवंशे तस्यारतमसाया अम्भसि कुम्भपूरणेन भव उत्पन्नः । पचाद्यच् । पटुमधुरः। उच्चर्ग- म्भीरो निनदो ध्वनिरुच्चचारोदियाय । तत्र निनदे स नृपः। द्विरदबंहितं शङ्कत इति द्विर- दबंहितशङ्की सन्। शब्देन शब्दानुसारेण पततीति शब्दपातिनमिपुं विससजीस्वागतावृत्तम्॥ नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान्पङ्किरथो विलय यत् । अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥ ७४ ॥ तत्कर्म नृपतेः क्षत्रियस्यं प्रतिषिद्धमेव निषिद्धमेव यदेतत्कर्म गजवधरूपं पतिरथों द- शरथो विलङ्घय लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात्' इति शास्त्रमुल्लड्य कृतवान्। ननु विदुषस्तस्य कथमीदग्विचेष्टितमत आह-अपथ इति । श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसोऽपि : रजोनिमीलिता रजोगुणावृताः सन्तः । ने पन्या इत्यपथम् । 'पथो विभाषा' इति वा समासान्तः । 'अपथं नपुंसकम् ' इति नपुंसकम् । 'अपन्थास्त्वपथं तुल्यम्' इत्यमरः । तस्मिन्नपथेऽमार्गे पदमर्पयन्ति हि निक्षिपन्ति हि । प्रवर्तन्त इत्यर्थः । वैतालीयं वृत्तम् ॥ हा तातेति ऋन्दितमाकर्ण्य विषण्ण- स्तस्यान्विष्यन्वेतसगूढ़ प्रभवं सः। शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुंम्झं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीक्षितिपोऽपि ॥ ७५ ॥ हेत्यातौं । तातो जनकः । हा विपादशुगर्तियु,' इति । 'तातस्तु जनकः पिता' इति चामरः । हा तातेति ऋन्दित कोशनमाकर्ण्य । विषण्णो भन्मोत्साहः सन् । तस्य कन्दि- तस्य वेतसैगूढं छन्नम् । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । तमन्विष्यञ्छल्येन शरेण प्रोतं स्यूतम् । शल्यं शङ्कौ शरे वंशे' इति विश्वः । सकुम्भं मुनिपुत्रं प्रेक्ष्य स क्षितिपो- ऽपि तापाहुःखादन्तःशल्यं यस्य सोऽन्तःशल्य इवासीत् । मत्तमयूर वृत्तम् ॥ तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्वयेन' पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः । तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भि- रात्मानमक्षरपदैः कथयांवभूव ॥ ७६ ॥ प्रथितान्वयेन प्रख्यातवंशेन । एतेन पापभीरुवं सूचितम् । तेन राज्ञा तुरगादवतीय पृष्टान्वयो ब्रह्महत्याशङ्कया पृष्टकुलः। जलकुम्भनियण्णदेहः स मुनिपुत्रस्तरमै राज्ञे स्खलद्भिः अशक्तिवशादर्बोच्चारितैरित्यर्थः । अक्षरप्रायैः पदैरक्षरपदरात्मानं द्विजेतरश्चासौ तपखि- सुतश्च तं द्विजेतरतपखिसुतं कथयांबभूव । न तावत्लेवणिक एवाहमस्मि किंतु करणः । 'वैश्यात्तु करणः शूद्रायाम्' इति याज्ञवल्क्यः । कुतो ब्रह्महत्येत्यर्थः। तथा च रामायणे- 'ब्रह्महत्वाकृतं पापं हृदचादपनीयताम् । न द्विजातिरहं राजन्मा भूते मनसो व्यथा । शदायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ।' इति । 7 17 A 1 5 " L ·. . नवमः सर्गः। (१६७) - - 4 तचोदितश्च तमनुद्धृतशल्यमेव पित्रीः सकाशमवसन्नदृशोर्निनाय । ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्र- मज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस ॥ ७७ ॥ तच्चोदितस्तेन पुत्रेण चोदितः पितृसमीपं प्रापयेत्युक्तः स नृपतिरसुद्धृतशल्यमनुत्पा- टितशरमेव तं मुनिपुत्रम् । अवसन्नदृशोनष्टचक्षुषोः ।अन्धयोरित्यर्थः । पित्रोर्मातापित्रोः 'पिता मात्रा' इत्येकशेषः । सकाशं समीपं निनाय । इदं च रामायणविरुद्धम् । तत्र 'अथाहकस्तं देशं नीत्या तौ भृशदुःखितौ । अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनि सह भार्यया।' इति नदीतीर एव मृतं पुत्रं प्रति पित्रोरानयनाभिधानात् । तथागतं वेतसगूढम् । ए- कश्चासौ पुनश्चैकपुत्रस्तम् । एकग्रहणं पित्रोरनन्यगतिकंत्वसूचनार्थम् । तं मुनिपुत्रमु- '. पेत्य संनिकृष्टं गत्वाज्ञानतः करिधान्या खचरितं. खकृतं ताभ्यां मातापितृभ्याम् । क्रियाग्रहणाचतुर्थी । शशंस कथितवान् ।। तौ दंपती बहु विलप्य शिशोः प्रहरी शल्यं निखातमुहारयतामुरस्तः । सोऽभूत्परासुरथ भूमिपति शशाप हस्तार्पितैनयनवारिभिरेव वृद्धः ॥ ७८ ।। तौ जाया च पतिश्च दंपती । राजदन्तादिपु जायाशब्दस्य दम्भावो जम्भावश्च विक- ल्पेन निपातितः । 'दंपती जपती जायापती भार्यापती च तौ' इत्यमरः । बहु विलप्य 'भूरि परिदेव्य। 'विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः। शिशोरुरतो वक्षसः । 'पञ्चम्यास्तसिल । निखातं शल्यं शरं नहा राज्ञोदहारयतामुद्धारयामासतुः । स शिशुः परासुर्गतप्राणो- ऽभूत् । अथ - बृद्धो हस्तापितर्नयनवारिभिरेव शापदानस्य जलपूर्वकत्वात्तैरेव भूमिपति - - - - + शशाप। दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका- दन्त्ये वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम् । आक्रान्तपूर्वमिव मुक्तविष भुजंग, प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराद्धः ॥ ७९ ॥ हे राजन्, भवानप्यन्त्ये वयस्यहमिव पुत्रशोकाद्दिष्टान्तं कालावसानम् । मरणमित्यर्थः। 'दिष्टः काले च देवे स्याद्दिष्टम्' इति विश्वः । आप्स्यति प्राप्स्यति । इत्युक्तवन्तम् । आक्रान्तः पादाहतः पूर्वमाकान्तपूर्वः । सुप्सुपेति समासः । तम् । प्रथममपकृतमित्यर्थः । मुक्त विपमपकारात्पश्चादुत्स्टविर्ष भुजंगमिव स्थितं तं वृद्ध प्रति प्रथमापराधः प्रथमाप- राधी । कतरिकाः । इदं च सहने कारणमुक्तम् । कोसलपतिर्दशरथः शापदानात्पश्चाद-, प्येन मुनि प्रोवाच ॥ -- ·4 - . . ( १६८ ) रघुवंशे शापोऽप्यष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो. भगवता मयि पातितोऽयम् । कृप्या दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्ध वीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति ॥ ८० ।। अदृष्टा तनयाननपद्मशोभा येन तस्मिन्नपुत्रके मयि भगवता पातितः । वज्रप्रायत्व पातित इत्युक्तम् । अयं पुत्रशोकानियखेलेवरूपः शापोऽपि सानुग्रहः । वृद्धकुमारीवर न्यायेनेष्टावाप्तेरन्तरीयकत्वात्सोपकार एव । निग्राहकस्याप्यनुग्राहकत्वमर्थान्तरन्यासे नाह-कृष्यामिति । इन्धनैः काष्टैरिद्धः प्रज्वलितो ज्वलनोऽग्निः कृष्यां.कर्षणार्हाम् 'ऋदुपधाच्चाक्लपि घृतेः' इति क्यम् । क्षिति-दहन्नपि वीजप्ररोहाणां वीजाङ्कुराणां जन नीमुत्पादनक्षमा करोति ॥ इत्थंगते. गतघणः किमयं विधत्ता वध्यस्तवेत्यभिहितो वसुधाधिपेन । एतान्हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः सदारः ॥ ८१ ॥ इत्थंगते. प्रवृत्ते सति । वसुधाधिपेन राज्ञा । गतघृणो निष्करुणः । हन्तृत्वानिष्कृप इत्यर्थः । अत एव तव वध्यो वधार्होऽयं जनः । अयमिति राज्ञो निर्वेदादनादरेण खा. त्मनिर्देशः । किं विधत्तामिलभिहित उक्तः । मया कि विधेचमिति विज्ञापित इत्यर्थः । स. मुनिः सदारः सभार्यः परासुं गतासु पुत्रमनुगन्तुं मनो यस्य सोऽनुगन्तुमनाः सन् । 'तुं काममनसोरपि' इति मकारलोपः । हुताशनवतः सानीनेघान्काष्टानि ययाचे । न चात्रात्मघातदोपः । 'अनुष्ठानासमर्थस्य वानप्रस्थस्य जीर्यतः । भृग्याग्निजलसंपातम- रणं प्रविधीयते ॥ इत्युक्तेः ।। प्राप्तानुगः सपदि शासनमस्य राजा संपाद्य पातकविलुप्तधृतिनिवृत्तः । अन्तर्निविष्टपदमात्मविनाशहेतुं शाप दुधज्ज्वलनमोर्चमिवाम्बुराशिः ॥ ८२ ॥ प्राप्तानुगः प्राप्तानुचरो राजा सपद्यस्य मुनेः शासनं काष्ठसंभारणरूपं प्रागेकोऽपि संप्रति प्राप्तानुचरत्वात्संपाद्य पातकेन मुनिवधरूपेण विलुप्तधृतिर्नष्टोत्साहः गन्। अन्तनि- विष्टपमन्तर्लब्धस्यानमात्मविनाशहेतुं शापम् । अम्बुराशिवं ज्वलनं वडवानलमिव । 'और्वस्तु वाडवो वडवानलः' इत्यमरः । दधतवान्सन । निवृत्तः । वनादिति शेषः ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचित्तचा संजीविनीमयाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये. मृगयात्रणेनो नाम नवसः सर्गः ।। १ r - 1 .

·दशमः सर्गः । (१६९) दशमः सर्गः। 1 . आशंसे नियमानन्द रामनामकथामृतम् । सद्भिः स्वश्रवणनित्य पेयं पाप प्रणोदितुम् ।। पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशालनतेजसः। किंचिडूनमनून शरदामयुतं ययौ ॥ १ ॥ पृथिवीं शासतः पालयतः पाकशासनतेजस इन्द्रवर्चसः। अनूनद्वैर्महासमृद्धेस्तस्य दश- रथस्य किचिदूनमीपन्न्यून शरदां वत्सराणाम्। 'स्याहतौ वत्सरे शरत्' इत्यमरः । अयुतं दशसहस्र ययौं । 'एकदशशतसहस्राण्ययुतं लक्ष तथा प्रयुतम् । कोट्यव॒दं च पद्मं स्था- नात्स्थान दशगुणं स्यात् ।।', इत्यार्यभट्टः । इदं च मुनिशापात्परं वेदितव्यं न तु जननात् । 'पष्टिवर्पसहस्राणि जातस्य मम कौशिक,। दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥ इति रामायणविरोधात् । नाप्यभिपेकात्परं तस्यापि सम्यग्विनीतमथ वर्महर कुमारमादिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानाम् (८१९४) इति कौमारानुष्ठितत्वाभिधानात्स एव विरोध इति॥ न चोपलेभे पूर्वेपासृणनिमोक्षसाधनम् । सुताभिधानं, स ज्योतिः सद्यः शोकतमोपहम् ॥ २ ॥ स दशरथः पूर्वेषां पितृणामृणनिर्मोक्षसाधनम् । 'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतेः । पितॄणामृणविमुक्तिकारणम् । सद्यः शोक एव तमस्तदपहन्तीति शोकतमोपहम् । अत्राभ- 'यंकर इतिवदुपपदेऽपि तदन्तविधिमाश्रित्य 'अपे क्लेशंतमसोः' इति डप्रत्ययः । सुत्ताभि- धान सुताख्यं ज्योतिपलेभे न पाप- च ।।- अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्षसंततिः स चिरं नृपः । प्रामन्थादनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः ॥ ३ ॥ प्रत्ययं हेतुमपेक्षत इति प्रत्ययापेक्षा संततिर्यस्य स तथोक्तः। 'प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञा- नविश्वासहेतुपु इत्यमरः । स नृपः। मन्थात्प्राझन्धनात्पूर्वमनभिव्यक्तादृष्टा रनोत्पत्ति- यस्य सोऽर्णव इव । चिरमतिष्टत् । सामयभावाद्विलम्बो न तु वन्ध्यवादिति भावः ॥ ऋष्यशृङ्गादयत्तस्य लन्तः संतानकाक्षिणः । आरेभिरे जितात्मानः पुत्रीयामिटिमृत्विजः ॥ ४ ॥ ऋष्यशृङ्गादयः । अवको नाम कश्चिपिः । तदादयः । ऋतुमृतौ वा यजन्तीत्यु- विजो याशिकाः। प्रदिग्दधृक्-' इत्यादिना किंवन्तो निपातः । जितात्मानो जिता- तःकरणाः रान्तः संतानकाक्षिणः पुत्राधिनत्तस्य दशरथस्य पुत्रीयां पुननिमित्ताम् । 'पु. नाच' इति छप्रत्ययः । शष्टि चागमारेभिरे ग्रन्चकामिरे। 7 . 4 ३ 4 १५ .

·+ - (१७०) रघुवंशे तस्मिन्नवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरिम् । अभिजग्मुनिंदाघार्ताश्छायावृक्षमिवाध्वगाः ॥ ५ ॥ तस्मिन्नवसरे पुत्रकामेष्टिप्रवृत्तिसमये देवाः । पुलस्त्यस्य गोत्रापलं पुमान्पौलस्त्यो रा- वणः। तेनोपप्लुताः पीडिताः सन्तः । निदाघार्ता घातुराः । अध्वानं गच्छन्तीत्यध्वगाः पान्थाः। अन्तासन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु ः' इति - डप्रत्ययः । छायाप्रधानं वृक्षं छा- यावृक्षमिव । शाकपार्थिवादित्वात्समासः । हरि विष्णुमभिजग्मुः ।। ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः। अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम् ॥ ६॥ ते देवाश्चोदन्वन्तं समुद्रम् । 'उदन्वानुदधौ च' इति निपातः । प्रापुः । आदिपूरुषो विष्णुश्च वुवुधे । योगनिद्रां जहावित्यर्थः । गमनप्रतिबोधयोरविलम्वार्थों चकारौ। तथाहि। अव्याक्षेपो गम्यस्याव्यासङ्गः । अविलम्ब इति यावत् । भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धलक्षणं लिङ्गं हि । उकं च-'अनन्यपरता चास्य कार्यसिद्धेस्तु लक्षणम्' इति ।। भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः। तत्फणामण्डलोदचिर्मणिद्योतितविग्रहम् ॥ ७॥ द्यौरोको येषां ते दिवौकसो देवाः। पृषोदरादित्वात्साधुः । यद्वा दिवशब्दोऽदन्तोऽप्य. स्ति । तथा च बुद्धचरिते--'न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् इति । तत्र 'दिवु क्रीडादौ' इति धातोः 'इगुपध-' इति कः । दिवमोक एषामिति विग्रहः। भोगिनः शेषस्य भोगः शरीरम् । भोगः सुखे ख्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । स एवासनं सिंहासनम् । तत्रासीनमुपविष्टम् । आसेः शानच् । 'ईदासः' इती- कारादेशः। तस्य भोगिनः फणामण्डले य उदर्चिष उद्रश्मयो मणयस्तैद्यौतितविग्रहं तं विष्णुं ददृशुः ॥ श्रियः पद्मनिषण्णायाः क्षौमान्तरितमेखले । अङ्के निक्षिप्तचरणमास्तीर्णकरपल्लवे ॥ ८ ॥ कीदृशं विष्णुम् । पझे निषण्णाया उपविष्टायाः श्रियः क्षोमान्तरिता दुकूलव्यवहिता मेखला यस्य तस्मिन् । आस्तीर्णो करपल्लवी पाणिपल्लवी यस्मिन् । विशेपणद्वयेनापि चर- णयोः सौकुमार्यात्कटिमेखलास्पासहत्वं सूच्यते । तस्मिन्न निक्षिप्तौ चरणी येन तम् ।। प्रवुद्धपुण्डरीकाक्षं वालातपनिमांशुकम् । दिवसं शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥ ९ ॥ पुनः कीदृशम् । प्रबुद्धे विकृतिते पुण्डरीके इवाक्षिणी यस्य तम् । दिवो नुपुष्टरी मेवाक्षि यस्येति विग्रहः । वालातपनिभमंशुक्र यस्य तम् । पीताम्बरधरमिलः । अन्य बालातपव्याजांशुक्रमित्यर्थः। 'निभो ब्याजसदृनयोः' इति विश्वः । प्रकृष्ट आरम्भी योगों र - ·। दशमः सर्गः। ( १७१) 7 1 1 1 येषां ते प्रारम्भा योगिनः । तेषां सुखदर्शनम् । अन्यत्र प्रारम्भ आदौ सुखदर्शनं शा- रदं शरसंवन्धिनं दिवसमिव स्थितम् ॥ प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् । कौस्तुभाख्यमपां सारं बिभ्राणं बृहतोरसा ॥ १० ॥ पुनः किंविधम् । प्रभयानुलिप्तमनुरञ्जितं'श्रीवत्सं नाम लाञ्छनं येन तम् । लक्ष्म्या विभ्रमदर्पण कौस्तुभ इत्याख्या यस्य तम् । अपां समुद्राणां सारं स्थिरांशम् । अम्मय- मणिमित्यर्थः । बृहतोरसा विभ्राणम् ॥ वाहुभिर्विदपाकारैर्दिव्याभरणभूपितैः । आविर्भूतमप मध्ये पारिजातमिवापरम् ॥ ११ ॥ विटपाकारैः शाखाकादिव्याभरणभूषितैर्वाहुभिरुपलक्षितम् । अत एवापां सैन्ध- वानां मध्य आविर्भूतमपरं द्वितीयं पारिजातमिव स्थितम् ।। दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां मंदरागविलोपिशिः। हेतिभिश्चेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥ १२ ॥ दैत्यस्त्रीगण्डलेखानामसुरागनागण्डस्थलीनां यो 'मदरागस्तं विलुम्पन्ति हरन्तीति मदरागविलोपिनः । तैश्चेतनावद्भिः सजीवैहेंतिभिः सुदर्शनादिभिः शस्त्रैः । 'रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वहिज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । उदीरितजयखनम् । जयशब्दमुद्घोषयन्ती- भिमूर्तिमतीभिरत्रदेवताभिरुपात्यमानमित्यर्थः । मुक्तशेषविरोधेन कुलिशवणलक्ष्मणा । उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता ॥ १३ ॥ मुक्तो भगवत्संनिधानात्त्यकः शेषेणाहीश्वरेण सह विरोधः सहजमपि वैरं येन तेन। कुलिशवणा अमृताहरणकाल इन्द्रयुद्धे ये वजप्रहारास्त एव लक्ष्माणि यस्य स तेन । प्रवद्धोऽजलियेन तेन प्राञ्जलिना । प्रवद्धाञ्जलिनेत्यर्थः । विनीतेनानुद्धतेन गरुत्मतोप- स्थितमुपासितम् । पुरा किल मातलिप्रार्थितेन भगवता तदुहितुर्गुणकेश्याः पत्युः कस्य- चित्सर्पस्य गरुडादभयदाने कृते खविपक्षरक्षणक्षुभितं पक्षिराज खद्वोढाहं त्वत्तो बलाढ्य इति गर्वितं खवामतर्जनीभारेणैव भक्त्वा भगवान्विनिनायेति महाभारतीयां कथां सूचयति चिनीतेनेलनेन ॥ योगनिद्रान्तविशदैः पावनैरवलोकनैः । भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृपीन् ॥ १४ ॥ योगो मनसो विषयान्तरव्यावृत्तिः । तद्रूपा या निद्रा तस्सा अन्तेऽवसाने विशदैः प्रसन्नैः पापनैः शोधनैरवलोकनैः । मुखशयनं पृच्छन्तीति सौखशायनिकास्तान् । 'पृ. च्छतो सुनातादिभ्यः' इत्युपसंख्यानाक्प्रत्ययः । भृग्वादीनृपीननुग्रहन्तम् ।।

·, ( १७२) . रघुवंशे । 1 J . A . ५ प्रणिपत्य सुरास्तस्मै शमयिने सुरद्विषाम् । अथैनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाङ्मनसगोचरम् ॥ १५ ॥ अथ दर्शनानन्तरं सुरा: सुरद्विपार्मसुरांणां शमयित्रे विनाशकाय तस्मै विष्णवे प्रणि पत्य स्तुसं स्तोत्राहम् । ‘एतिस्तुशास्वृदृजुषः "क्या इति, क्यप्प्रत्ययः । वाक्च मन वाङ्मनसे । 'अचतुर-' इत्यप्रत्ययान्तो लिपातः । तयोर्गोचरो विषयो न भवतीलवा ड्मनसगोचरः । तमेनं विष्णुं तुष्टुवुरस्तुवन् । नमो. विश्वसृजे पूर्व विश्वं तदनु विभ्रते । अथ विश्वस्य संहिने तुभ्यं त्रेधास्थितात्मने ॥ १६ ॥ पूर्वमादौ विश्वमजे विश्वस्रष्ट्र तदनु सर्गानन्तरं विश्वं बिभ्रते पुणते । अथ विश्वस्य संहनें । एवं त्रेधा- सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृखेन स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य तसे ब्रह्मवि- ष्णुहरात्मने तुभ्यं नमः ॥ ननु कूटस्थस्य कथं त्रैरूप्यमित्यांशङ्कयौपाधिकमित्याह- रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुतेः। देशे, देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमनिक्रियः ॥ १७ ॥ एकरसं मधुरैकरसं. दिवि भवं दिव्यं पचो वोदक देशे देश ऊपरादिदेशेऽन्यार- सान्रसान्तराणि लवाणादीनि यथाश्नुते. प्राप्नोति । एवमविक्रियो निर्विकारः । एकस्प इत्यर्थः । त्वं गुणेषु सत्त्वादिष्ववस्थाः समृत्वादिल्पा अनुषे । अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनावहः । अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥ १८ ॥ है देव, त्वममेयो लोकैरियत्तचा न परिच्छेद्यः । सितलोकः परिच्छिन्नलोकः । अन- थी 'निःस्पृहः । आवहतीयावहः । पचायच् । प्रार्थनानालावहः कामदः । अजितोऽन्येन , जितः । जिष्णुर्जयशीलः । अत्यन्तमव्यक्तोऽतिसूक्ष्मरूपः। व्यक्तस्य स्थूलरूपस्य कारणम् ।। हृदयस्थमनासन्नमकामं त्वां तपस्विनम् । दुयालुमनघस्पष्टं पुराणमजरं विदुः ॥ १९ ॥ हे देव,खां हृदयस्थं सर्वान्तयामितया नित्यसनिहितं तथाप्यनासन्नमगम्यरूपलाद्विप्र- कृष्टं च विदुः। संनिकृष्टस्यापि विप्रचष्टलमिति विरोधः। तथाकामम् । न कामोऽमिलापो- ऽस्य तं परिपूर्णत्वानिःस्पृहत्वाच्च निष्कामम् । तथापि तपस्विनं प्रशस्ततपोयुक्त विदुः । यो निष्कामः स कयं तपः कुरुत इति बिरोधः । परिहारस्तु पिरूपेश दुस्तर तपस्लप्यते। दयालु परदुःखग्रहरणपरं तथाप्यनघस्पृष्टं निलानन्दस्वरूपवाददुःखिनं विदुः । अदुरि- तदुःखयोः' इति विश्वः । दयालरदुःखी चेति विरोधः। ईयी घृणी वसंतुष्टः शोधनो निलशङ्कितः परभाग्योपजीवी च पडेत निर्खदुःखिताः। इति महाभारत पुरागमनादि- t . 1 म ·। दशमः सर्गः। ( १७३.) मजरं निर्विकारखादक्षरं विदुः । चिरंतनं न जीर्यत इति विरोधालंकारः । उक्तं च---- 'आभासत्वे विरोधस्य विरोधालकातिमता, इति । विरोवेन चालीकिकमहिमत्वं व्यज्यते ॥ सशस्त्वमविज्ञातः सर्पयोनिस्त्वमात्मभूः। सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकरयं सर्वरूपभाक् ॥ २० ॥ वं सर्वे जानातीति सर्वज्ञः । ‘इगुपध' इति । प्रत्ययः । अविज्ञातः । न केनापि विज्ञात इत्यर्थः । त्वं सर्वस्य योनिः कारणम् । 'त्वमात्मन एव भवेतीलात्मभूः । न ते किंचित्कारणमस्तीत्यर्थः । त्वं सर्वत्य प्रभुः । त्वमनीशः । त्वमेकः सर्वरूपभाक् । त्व- मेंक एव सर्वात्मता वर्तस इत्यर्थः ।। सप्तसामोपगीतं त्वां लतार्णवजलेशयम् । सप्ताचिर्मुखसारख्युः सतलोकैकसंश्रयम् ॥ २१ ॥ हे देव, त्वां सप्तभिः सामभी यंतरादिभिरुपगीतम्। तद्धितार्थ--' इत्युत्तरपदसमासः। सप्तानामर्णवानां जल सप्तार्णवजलम् । पूर्ववत्समासः । तत्र,शेते यः स सप्तार्णवजलेगयः। तम् । 'शयवासवातिप्वकालात्' इललुक् । सप्ताचिर्मुखं यत्य तम् । 'अग्निमुखा वै देवाः' इति श्रुतेः । सप्तानां लोकानां भूर्भुव खरादीनामेकसंश्रयम् । एवंभूतमाचख्युः ।। चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावस्थाश्चतुर्युगाः । 'चतुर्वर्णमयों लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥ २२ ॥ चतुर्णा धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गश्चतुर्वर्ग: । 'त्रिव! धर्मकामार्थश्चतुर्वर्ग. समोक्षकैः' इत्यमरः । तत्फलकं यज्ज्ञानम् । चत्वारि युगानि कृतत्रेतादीनि यासु ताश्चतुर्युगाः कालावस्थाः कालपरिमाणम् । चत्वारो वर्णाः प्रकृता उच्यते यस्मिन्निति चतुर्वर्णमयः । चातुर्वर्ण्यप्रचुर इत्यर्थः । तत्प्रकृतवचये मयट् । 'तद्धितार्थ-' इलादिना तद्धितार्थे विषये तत्पुरुषः । स लोकः । इत्येवरूप सर्व चतुर्मुखाचतुर्मुखरूपिणस्त्वत्तः । जातमिति शेषः । इद सर्वमरजत यदिदं किंचित्' इति श्रुतेः ।। अभ्यालेनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् । ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥ २३ ॥ अभ्यासेनं निगृहीतं, विश्चान्तरेभ्यो निवर्तितम् । तेन मनसा योगिनो हृदयाश्रयं इत्पस्थं ज्योतिमय वां विमुक्ताये मोक्षार्थ विचिन्वन्यन्विष्यन्ति । ध्यावन्तीत्यर्थः ।। अजस्यं गृह्णतो जन्म निरीहस्य हतद्विपः । स्वपतो जागलकस्य याथार्य वेद कस्तव ॥ २४ ॥ न जायत इलजः । अन्येष्वपि दृश्यते' इति डप्रत्ययः । तत्साजस्य जन्मशून्यस्यापि जन्म मृगतः । मत्स्यादिरूपेण जायमानस्य । निरीहस्य चेष्टारहितत्यापि हतविपः शत्रुघा- -1 - - - .

·. ( १७४ ) रघुवंशे 1 - ६ - तिनो जागरूकत्य सर्वसाक्षितया नित्यप्रबुद्धस्यापि खपतो योगनिद्रामनुभवतः । इत्य विरुद्धचेष्टस्य तव याथायें को वेद वेत्ति । 'विदो लटो वा' इति णलादेश: ॥ शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं चरितुं दुश्चरं तपः । पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥ २५ ॥" किंच। कृष्णादिरूपेण शब्दादीन्विषयान्भोक्तुंम्। नरनारायणादिरूपेण दुश्चरं तपश्चरि- तुम् । तथा दैत्यमर्दनेन प्रजाः पातुम् । औदासीन्येन ताटस्थ्येन वर्तितुं च पर्याप्तः समर्थो- ऽसि भोगतपसोः पालनौदासीन्ययोश्च परस्परविरुद्धयोराचरणे त्वदन्यःक:समर्थइत्यर्थः । बहुधाप्यागमभिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः।- त्वय्येव निपतन्त्योधा जाह्ववीया इवार्णवे ॥ २६ ॥ आगमैस्त्रयीसांख्यादिभिर्दर्शनैर्वहुधा भिन्नां अपि सिद्धिहेतवः पुरुषार्थसाधकाः पन्थान उपायाः । जाह्नव्या इमें जाहवीया गाङ्गाः । 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्ययः । ओघाः प्र- वाहाः । तेऽप्यागमैरागतिभिर्वहुधा भिन्नाः सिद्धिहेतर्वश्च । अर्णव इव । त्वय्येव निप- तन्ति प्रविशन्ति । येन केनापि रूपेण त्वामेवोपयान्तीत्यर्थः । यथाहुराचार्या:--'कि बहुना कारवोऽपि विश्वकर्मेत्युपासते' इति ।।.. त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयः संनिवृत्तये ।। २७ ॥ त्वय्यावेशितं निवेशितं चित्तं यैस्तेषाम् । तुभ्यं समर्पितानि कर्माणि यैस्तेपाम् । 'मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि कौन्तेय प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥'' इति. भगवद्वचनात् । वीतरागाणां विरकानामभूयःसंनिवृत्तयेऽपु. नरावृत्तये । मोक्षायेत्यर्थः । त्वमेव गतिः साधनम् । 'तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' इति श्रुतेरित्यर्थः ।। प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिर्महिमा तव । आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ॥ २८ ॥ प्रत्यक्षः प्रत्यक्षप्रमाणगम्योऽपि तव मद्यादिः पृथिव्यादिमहिमैश्वर्यमपरिच्छेद्यः । इय- त्तया नावार्यः । आप्तवाग्वेदः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतेः। अनुमानं क्षित्यादिकं सकर्टकं कार्यत्वाद्धटवदित्यादिकम् । ताभ्यां माध्वं गम्यं त्वां प्रति का कथा । प्रत्यक्षमपि त्वत्कृतं जगदपरिच्छेद्यम् । तत्करणमप्रत्यक्षस्त्वमपरिच्छेद्य इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ।।- केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः । अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि ॥ २९ ॥ स्मररेण केवलं कृत्वम् । 'केवलः कृत्व एकच इति शाश्वतः । पुरयं सतारं जन འ . .. ܕܝ . F 1.

·दशमः सर्गः। (१७५) A पुनासि । यतः । यदित्यर्थः । अनेन स्मृतिकार्येणैव त्वयि त्वद्विषये याः शेषा अवशिष्टा वृत्तयो दर्शनस्पर्शनादयो व्यापारास्ता निवेदितफला विज्ञापितकार्याः । तव स्मरणस्यैवै. तत्फलम् । दर्शनादीनां तु कियदिति नावधारयाम इति भावः ॥ . उधेरिव रत्नानि तेजांसीव विवस्वतः । स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते दूराणि चरितानि ते ॥ ३० ॥ उदधे रत्नानीव । विवखतस्तेजांसीव । दूराण्यवाझनसगोचराणि ते चरितानि स्तु- तिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते । निःशेषं स्तोतुं न शक्यन्त इत्यर्थः ॥ अनवाप्तमवाप्तव्यं न ते किंचन विद्यते । लोकानुग्रह एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणोः ॥ ३१ ॥ अनवाप्तमप्राप्तम् । 'अवाप्तव्यं प्राप्तव्यं ते तव किंचन किंचिदपि न विद्यते । नित्यपरि- पूर्णत्वादिति भावः। तर्हि किंनिबन्धने जन्मकर्मणी । तत्राह-लोकेति । एको लोकानु- ग्रह एवं ते तव जन्मकर्मणोर्हेतुः । परमकारुणिकस्य ते परार्थैव प्रवृत्तिः । न खार्थेत्यर्थः । महिमानं यदुत्कीर्य तव संवियते वचः। श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥ ३२ ॥ तव महिमानमुत्कीर्ख वचः संहियत इति यत् । तद्वचःसंहरणं श्रमेण वाग्व्यापार- श्रान्त्या । अशक्त्या कात्स्न्येन वक्तुमशक्यत्वाद्वा । गुणानामियत्तयेतावन्मात्रतया न । तेषामानन्त्यादिति भावः ॥ इति प्रसादयामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्थव्याहृतिः, सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥ ३३ ॥ इति ते सुरास्तमधोभूतमक्षजमिन्द्रियजं ज्ञानं यस्मिस्तमधोक्षजम् । विष्णु प्रसादया- , मामुः प्रसनं चक्रुः । हि यस्मात्परमेष्टिनः सर्वोत्तमस्य तस्य देवस्य सा देवैः कृता भू- तार्थव्याहृतिर्भूतस्य सत्यस्यार्थस्य व्याहृतिरुक्तिः । 'युक्त क्ष्मादायते भूतम्' इत्यमरः । न स्तुतिन प्रशंसामात्रम् । महान्तो हि यथाकथंचिन्न सुलभा इति भावः । परमे स्थाने तिष्टतीति परमेष्टी । 'परमे कित्' इत्युणादिसूत्रेण तिष्ठतेरिनिः । 'वत्पुरुपे कृति बहु- लम्' इति सप्तम्या अलुक् । 'स्थास्थिन्स्पृणाम्' इति वत्ताव्यात्पत्वम् ॥ 'तस्मै कुशलसंप्रश्नव्यजितप्रीतये सुराः । भयमप्रलयोद्वेलादाचख्युनैर्ऋतोदधेः ॥ ३४ ॥ मुरा देवाः । कुशलत्य संप्रश्नेन व्यमिता प्रकटीकृता प्रीतिर्यस्य तस्मै । लक्षितप्रसा- दायेत्यर्थः । अन्यथा अनवसरविज्ञप्तिमुखराणामिव निष्फला त्यादिति भावः । तम्म विष्णवेऽप्रलये प्रलयाभावेऽप्युवेलादुन्मर्यादात् । नडतो राक्षसः । स एवोदधिः । त. माद्भयमाचब्युः कथितवन्तः ॥ . . । - - - 1 म - ।

·- + ६ ( १७६) रघुवंशे, अथ वेलासमासन्नशैलरन्धानुनादिना । स्वरेणोबाच भगवान्परिभूतार्णवध्वनिः ॥ ३५ ॥ अथ वेलायामब्धिकूले समासन्नानां संनिकृष्टानां शैलानी रन्ध्रेषु गहरेष्वनुनादिनाप्र- तिध्वनिमता स्वरेण परिभूतार्णवध्वनिस्तिरस्कृतसमुंद्रघोपो भगवानुवाच ॥ पुराणस्य 'कवेस्तस्यः वर्णस्थानसमीरिता। बभूव कृतसंस्कारा चरितार्थैव भारती ॥ ३६ ॥ पुराणस्य चिरंतनस्य कवेस्तस्य भगवतो वर्णस्थानेपूरःकण्ठादिषु समीरिता सम्यगु- च्चारिता । अत एव कृतः संपादितः संस्कारः साधुत्वस्पष्टतादिप्रयत्नो यस्याः सा भा- रती वाणी चरितार्था कृतार्था बभूवैव । एवकारस्त्वसंभावनाविपरीतभावनाव्युदासार्थः॥ बभौ संदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोद्गता । निर्यातशेपा चरणाद्शवोलप्रवर्तिनी ॥ ३७॥ विभोविष्णोर्वेदनादुद्गता नि:मृता । सदशनज्योत्स्ना दन्तकान्तिसहिता । इदं च वि. शेषणं धावल्यातिशयार्थम् । अत एव सा भारती । चरणादऽनिर्याता चासो शेपा च निर्यातशेषा ।, निःसृतावशिष्टेत्यर्थः । स्त्रियाः पुवत्-' इलनुवर्त्य 'पुंवत्कर्मधारय-' इति पुंवद्भावः । निर्यातशब्दत्य या निर्याता सावशेषा सा गङ्गेवेति सामानाधिकरण्यनि- वाहः । निर्यातायाः शेषेति विग्रहे पुंवद्भावो दुर्घट् एव । ऊध्र्वप्रवर्तिन्यूर्ववाहिनी ग- शैव । वसौ । इत्युत्प्रेक्षा॥ यदाह भगवास्तदाह- जाने वो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ । अङ्गिनां तमसेवोभौ गुणौ प्रथममध्यमौ ॥ ३८ ॥ हे देवाः, वो युष्माकमनुभावपराक्रमौ महिमपुरुषकारौ रक्षना रावणेन । अनिनां शरीरिणां प्रथममध्यमावुभौ गुणौ सत्वरजसी तमसेव नमोगुणेनेव । आक्रान्ती जाने । वाक्यार्थः कर्मा विदितं तप्यमानं च तेन में भुवनत्रयम् । अकामोएनतेने साधोईदयमेनसा ॥ ३९ ॥ किंचा अकासेनानिच्छयोपनतेन प्रसादादागतेनैनसां पापेन साधोः सजनस्त्र हृदय. मिव । तेन रक्षसा तप्यमान संतप्यमानम् । तपेवादिकात्कमणि शानच् । भुवनन च मे विदितम् । मया ज्ञायत इत्यर्थः । 'भतिबुद्धि-' इलादिना वर्तमाने शः। तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी ॥ कार्येषु चैककार्यत्वादभ्योऽलिन वज्रिणा। स्वयमेव हि वातोऽने सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥ ४॥ .

·- " दशमः सर्गः। (१७७) -- -- . " किंच । एककार्यत्वादावचोरेककार्यकत्वाद्धेतोः । कार्येषु कर्तव्यार्थेषु विषयेषु वज्रिणे- न्द्रेणाभ्यर्थ्य इदं कुर्विति प्रार्थनीयो नास्मि । तथाहि । वातः खयमेवानेः सारथ्यं सा- हाय्यं प्रतिपद्यते नाप्नोति । न तु । वनिप्रार्थनया । इत्येवकारार्थः । प्रेक्षावतां हि स्वा- थेपु खत एवं प्रवृत्तिः । न तु परप्रार्थनया । खार्थश्चायं ममापीत्यर्थः । 'पुरा किल त्रिपुरारिमीणनाय'खशिरांति छिन्दता दशकंधरेण यद्दशम शिरोऽवशे- पितं तन्मच्चक्रार्थमित्याह--- स्वालिधारापरिहृतः कामं चक्रस्य तेन में। स्थापितो दशमो. मूर्धा लभ्यांश इव रक्षसा ॥ ४१ ॥ खोसिधारया खखड्गधारया परिहृतः । अच्छिन्न इत्यर्थः । दशमो मूर्धा मे मम च- मात्य कामं पर्याप्तो लभ्यांशः प्राप्तव्यभाग इव तेन रक्षसा स्थापितः। तत्सर्वथा तमह :: हनिष्यामीत्यर्थः । तहि किं प्रागुपेक्षितमत आह- स्त्रष्टुवरातिसर्गातु मया तत्य दुरात्मनः अत्यारूढं रिपोः सोढं चन्दनेनेव भोगिनः ॥ ४२ ॥ किंतु स्रष्टुब्रह्मणो वरातिसर्गाद्वरदानाद्धतोः । मया तस्य दुरात्मनो रिपो रावणस्या- लारूढमत्यारोहणम् । अतिवृद्धिरित्यर्थः । नपुंसके भावे क्तः । भोगिनः सर्पस्यात्यारुढं चन्दनेनेव । सोढम् । चन्दनद्रुमस्यापि तथा सहनं स्लष्टनियतेरिति द्रष्टव्यम् ।। संप्रति वरखस्यमाह- घातारं तपसा प्रीतं. ययाचे स हि राक्षसः। दैवात्सर्गादबध्यत्वं मर्यवास्थापराङ्मुखः ॥ ४३ ॥ स राक्षसस्तपसा प्रीतं संतुष्टं धातारं व्रत्याणम् । मत्र्येचु विपय आस्थापराङ्मुख आदरविमुखः सन् । माननादृयेत्यर्थः । देवादष्टविधात्सर्गाद्देवसृष्टेरवध्यत्व ययाचे हि॥ तर्हि का गतिरित्याशङ्कय मनुष्यावतारेण हनिच्यामीत्साह- सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा रणभूमेलिक्षमम् । करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैस्तच्छिर:कमलोचयम् ॥ ४४ ।। सोऽहम् । दशरथस्यापत्यं पुमान्दाशरथिः । 'अत इञ्' इति इञ्प्रत्ययः । रामो भूत्वा तीक्ष्णः शरैस्तत्स रावणलं शिरांस्येव कमलानि तेपामुच्चयं राशि रणभूमेलि- क्षम पूजाहं करिष्यामि । पुष्पविशदा हि पूजेति भावः ।। अचिराद्यज्वभिर्भागं कल्पितं विधिवत्पुनः'। मायाविभिरनालीढमादायध्वे निशाचरैः ॥ ४५ ॥ .

·) . - 1 . T , -- tr (१७८) रघुवंशे हे देवाः, यज्वभिर्याशिकविधिवत्कल्पितमुपहृतं भागं हविर्भागं मायाविभिर्माया- वद्भिः । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः' इति विनिप्रत्ययः । निशाचरै रक्षोभिरनालीढम- नाखादितं यथा तथाचिरात्पुनरादास्यध्वे ग्रहीष्यध्वे ॥ वैमानिकाः पुण्यकृतस्त्यजन्तु मरुतां पथि । पुष्पकालोकसंक्षोभ मेघावरणतत्पराः ॥ ४६ ॥ मरुतां देवानां पथि व्योन्नि वैमानिका विमानैश्चरन्तः । 'चरति' इति ठक्प्रत्ययः । मेघावरणतत्परा रावणभयान्मेघेष्वन्तर्धानतत्पराः पुण्यकृतः सुकृतिनः पुष्पकालोकेन यदृच्छया रावणविमानदर्शनेन यः संक्षोभो भयचकितं तं त्यजन्तु । 'संक्षोभो भयच- कितम्' इति शब्दार्णवः॥ मोक्ष्यध्वं स्वर्गवन्दीनां वेणीवन्धानदूषितान् । शापयत्रितपौलस्त्यवलात्कारकचग्रहः॥ ४७ ॥ हे देवाः, यूयं शापेन नलकूबरशापेन यन्त्रिताः प्रतिवद्धाः पौलस्त्यस्य रावणस्य बलात्कारेण ये 'कच्ग्रहाः केशाकर्षास्तैरदूषिताननुपहान्वर्गबन्दीनां हृतखर्गागनानां वेणीवनधान्मोक्ष्यध्वे । पुरा किल नलकूवरेणात्मानमभिसरन्त्या रम्भाया बलात्कारेण संभोगाक्रुद्धेन दुरात्मा रावणः शप्तः । स्त्रीणां बलादग्रहणे मूर्धा ते शतधा भविष्य- तीति भारतीया कथानुसंधेया ॥ रावणावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः। अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृष्णमेघस्तिरोधे ॥ ४८ ॥ . स कृष्णो विष्णुः स एव मेघो नीलमेघश्च । विश्रवसोऽपलं पुमानिति विग्रहे रावणः । विश्रवःशब्दाच्छिवादित्वादणि विश्रवसः 'विश्रवणरवणो इत्यन्तर्गणसूत्रेण विश्रवःशब्दस्य वृत्तिविषये रावणदेशे रोवण इति सिद्धम् । स एवावग्रहो वर्षप्रतिवन्धः । तेन क्लान्तं म्लानं मरुतो देवा एव सस्यं तत् । इत्येवंरूपेण वागमृतेन वाक्सलिलेन । 'अमृतं यज्ञ- शेषे स्यात्पीयूषे सलिलेऽमृतम्' इति विश्वः । अभिवृष्याभिषिच्य तिरोदधेऽन्तर्दधे ।। पुरुहूतप्रभृतयः सुरकार्योद्यत:सुराः । अंशैनुरययुर्विष्णुं पुष्पैर्वायुमिव द्रुमाः ॥ ४९ ॥ पुरुहूतप्रभृतयं इन्द्राद्याः सुराः सुरकार्ये रावणवधरूप उद्यतं विष्णुमशेर्मात्राभिः। द्रु- माः पुष्पैः खांशैर्वायुमिव । अनुययुः। सुग्रीवादिरूपेण वानरयोनिषु जाता इत्यभिप्रायः ॥ अथ तस्य विशांपत्युरन्ते काम्यस्य कर्मणः । पुरुपः प्रवभूवाग्नेविस्मयेन सहविजाम् ॥ ५० ॥ अथ तस्य विशांपत्युर्दशरथस्य संबंन्धिनः काम्यस्य कर्मणः पुत्रकामेष्टेरन्तेऽवसानेऽः - । ३ ·म दशम: सर्गः । (१७९) - - - । 4 . । . पाचकात्पुरुषः कश्चिद्दिव्यः पुमात्विजां विस्मयेन सह प्रबभूव प्रादुर्बभूव । तदाविर्भा- चात्तेपामपि, विस्मयोऽभूदित्यर्थः ।। तमेच पुरुषं विशिनष्टि---- हेमपात्रगतं दोामादधानः पयश्चरुम् । अनुप्रवेशादाद्यस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहम् ।। ५१ ।। आवस्य पुंसो विष्णोरनुप्रवेशादधिष्टानाद्धेतोस्तेन दिव्यपुरुषेणापि दुर्वहम् । चतुर्दशभुव- नोदरस्य भगवतो हरेरतिगरीयस्त्वाद्वोढुमशक्यम् । हेमपात्रगतं पयसि पक्वं चरुं पयश्वरं पायसानं दोभ्या॑मादधानो वहन् । 'अनल्पाग्निभिरूष्मपक्क ओदनश्चरः' इति याज्ञिकाः।। प्राजापत्योपनीतं तदन्नं प्रत्यग्रहीनृपः । वृषेव पयसां सारमाविष्कृतमुदन्वता ॥ ५२ ॥ -नृपो दशरथः प्राजापत्येन प्रजापतिसंबन्धिना पुरुषणोपनीतं न तु वशिष्ठेन । 'प्रा- जापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप' इति रामायणात् । तदन्नं पायसानम् । उदन्व- तोदधिनाविष्कृतं प्रकाशितं पयसां सारममृतं वृषा वासव इव । 'वासवो वृत्रहा वृषा' इत्यमरः । प्रत्यग्रहीत्वीचकार ॥ अनेन कथिता राशो गुणास्तस्यान्यदुर्लभाः। प्रसूतिं चकमे तसिंबैलोक्यप्रभवोऽपि यत् ॥ ५३॥ तस्य राज्ञो दशरथस्यान्यदुर्लभा असाधारणा गुणा अनेन कथिता व्याख्याताः । यद्यमानयो लोकास्त्रलोक्यम् । चातुर्वर्णादित्वात्खार्थे प्यञ् । तस्य प्रभवः कारणं विष्णुरपि तस्मिन्राज्ञि प्रसूतिमुत्पत्तिं चकमे कामितवान् । त्रिभुवनकारणस्यापि कार- णमिति परमावधिर्गुणसमाश्रय इत्यर्थः ।। स तेजो वैष्णवं पत्न्योविभेजे चरुसंशितम् । द्यावापृथिव्योः प्रत्यग्रमहर्पतिरिवातपम् ॥ ५४ ॥ स नृपः चरसंज्ञास्य संजाता चरसंज्ञितम् । वैष्णवं तेजः पत्न्योः कौसल्याकैकेय्योः । द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ । 'दिवसश्च पृथिव्याम्' इति चकारादिवशब्दस्य द्यावादे- शः । तयोर्यावापृथिव्योः । अतः पतिरहपतिः । अहरादीना पत्यादिषु वा रेफः' इ- त्युपसंख्यानाद्वैकल्पिको रेफरय रेफादेशो, विसर्गापवादः । प्रत्यग्रमातपं वालातपमिव । विभेजे । विभज्य ददावित्सर्थः ।। पत्नीनये सति द्वयोरेव विभागे कारणमाह- अर्चिता तस्य कौसल्या प्रिया केकयवंशजा। अतः संभावितां ताभ्यां सुमित्रामैच्छदीश्वरः ॥ ५५ ॥ तल राज्ञः ।' की पृथिव्यां तलति गच्छतीति कोसलः । 'सल गती' । पत्राद्यन् । 1 " 1 १ ·1 T ( १८०) रघुवंशे कुशब्दस्य पृषोदरादित्वाद्गुणः । कोसलस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्री कौसल्या। वृद्धत्कोसलाजादा- य' इति ज्यङ् । 'यडश्चाप्' इति चाप । अत एव सूत्रे निर्देशात्कोसलशब्दो दन्त्य- सकारमध्यमः । अचिंता ज्येष्ठा मान्या । केकयवंशजा कैकेयी । प्रियेष्टा । अतो हेतो- रीश्वरो भर्ता नृपः सुमित्रां ताभ्यां कौसल्याकैकेयीभ्यां संभाविता भागदानेन मानिता- मैच्छदिच्छति स्म । एवं च सामान्य तिसृणां च भागनापणमिति राज्युचितज्ञता को- शलं च लभ्यते ॥ वहुशस्य चित्तशे पत्न्यौ पत्युमहीक्षितः । .:: चरोरार्धभागाभ्यां तासयोजयतामुझे ॥ ५६ ॥ बहुज्ञस्य सवैज्ञस्य । उचितज्ञस्येत्यर्थः । पत्युर्महीक्षितः क्षितीश्वरस्य । विशेषणत्रयेण राज्ञोऽनुसरणीयतामाह । चित्तज्ञे अभिप्रायज्ञे ते उभे पत्न्यौ कौसल्याकैकेय्यौ। चरोयावर्ध- भागो समभामौ तयोर्यावधौ तौ च तौ, सागौ चेत्यर्धभागावेकदेशौ । ताभ्यामर्धार्ध- भागाभ्याम् । पुंस्य?ऽर्ध समेंऽशके' इत्यमरः । तां सुमित्रामयोजयतां युक्तां चक्रतुः । अयं च विभागो न रामायणसंवादी । तत्र चरोरर्धे कौसल्याया अवशिष्टाध कैकेय्यै शिष्टं पुनः सुमित्राया इत्यभिधानात् । किंतु पुराणान्तरसंवादो द्रष्टव्यः। उक्तं च नारसिंहे-'ते पिण्डप्राशने काले सुमित्राय महीपतेः। पिण्डाभ्यामल्पमल्पं तु खभगिन्यै प्रयच्छतः ॥' इति । एवमन्यत्रापि विरोधे पुराणान्तरात्समाधातव्यम् ।। नवं सत्यपीए॒ स्यादित्याह- सा हि प्रणयवत्यासीत्सपत्न्योरुभयोरपि । भ्रमरी वारणस्येव मदनिस्सन्दरेखयोः ॥ ५७ ॥ सा सुमित्रोभयोरपि । समान एकः पतिर्थयोस्तयोः सपत्न्योः । नित्यं, संपन्यादिषु' इति डीप् । नकारादेशश्च । भ्रमरी भृङ्गाङ्गना, वारणस्य गजस्य मनिस्यन्दरेखयोरिय गण्डद्वयगतयोरिति भावः । प्रणयवती प्रेमवत्यासीत् । सपन्योरित्यत्र मासान्तर्गतस्य पत्युरुपमानं वारणस्येति ॥ तामिर्गर्भः प्रजाभूत्यै दः देवांशसंभवः । सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्याशिरम्मयः ॥ ५८ ॥ ताभिः कोसल्यादिभिः प्रजानां भूला अभ्युदयाय । देवस्य विष्णोरंशः संभवः का- रणं यस्य सः गर्भः। सूर्यस्येमाः सौर्यः । ताभिः सौरीभिः । 'सूर्यतिष्य-' 'इत्युपधाय- कारस्य लोपः । अमृता इत्याख्या चासां ताभिः । जलवहनसाम्यानादीभिरिव । ना. डीभिवृष्टिविसर्जनीभिर्दीधितिभिरपा विकारोऽम्मयो जलमयो गर्भ इव ।दधृतः । जा- तावेकवचनम् । गर्भा दधिर इत्यर्थः । अत्र यादवः-'तासां शतानि चत्वारि रश्नीनो वृष्टिसर्जने । शतंत्रय हिमोत्सगै तावद्गर्भस्य सर्जन । आनन्दाश्च हि मेध्याच भूतनाः पूतना इति । चतुःशतं वृष्टिवाहास्ताः सर्वा अमृताः वियः ।।' इति ॥ - ·दशमः सर्गः। ( १८१) । । में १ । - इ 1 सममापनसत्त्वास्ता रेजुरापाण्डुरत्विषः । अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानामिव संपदः ॥ ५९ ॥ सर्म युगपदापना गृहीताः सत्वाः 'प्राणिनो.याभिस्ता आपनसत्त्वा गर्भिण्यः । 'आप- नसत्वा स्यादविण्यन्तर्वनी च गर्भिणी' इत्यमरः । अत एवापाण्डुरविष ईपत्पाण्डुरव- वास्ता राजपत्न्यः । अन्तर्गता गुप्ताः फलारम्भाः फलप्रादुर्भावा यासां ताः । सस्थानां संपद इव । रेजुर्वभुः ॥ संप्रति तासां स्वप्नदर्शनान्याह-- - गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः स्वप्नेषु वामनैः । जलजासिगदाशार्ङ्गचक्रलाञ्छितमूर्तिभिः ॥ ६० ॥ सर्वास्ताः खप्नेषु । जलजः शरैः । जलजासिगदाशाई शाञ्छिता मूर्तयो येषां तैामनैर्द्धसैः पुरुषैर्गुप्तं रक्षितमात्मानं खरूपं ददृशुः ॥ हेमपक्षप्रभाजालं गगने च वितन्वता । उद्यन्ते स्म सुपर्णेन वेगाकृष्टपयोमुचा ॥ ६१ ॥ किंचेति चार्थः । हेन्नः सुवर्णस्य पक्षाणां प्रभाजालंकान्तिपुझं वितन्वता विस्तारयता। वेगेनाकृष्टाः पयोमुचो मेघा येन तेन । सुपर्णेन गरुत्मता गरुडेन गगने ता उह्यन्ते मोढाः ।। विभ्रत्या कौस्तुभन्यासं स्तनान्तरविलम्बिनम् । पर्युपास्यन्त लक्ष्म्या च पद्मव्यजनहस्तया ॥ ६२ ॥ किच । स्तनयोरन्तरे मध्ये विलम्विनं लम्बमानम् । न्यस्यत इति न्यासः । कौस्तुभ एव न्यासस्तम् । पत्या कौतुकान्यस्तम् । कौस्तुभमित्यर्थः । विभ्रत्सा पद्ममेव व्यजनं हस्ते यस्यास्तथा लक्ष्म्या पर्युपास्यन्तोपासिताः ॥ कृताभिषेकैर्दिव्यायां त्रिनोतसि च-सप्तभिः । ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृणद्रुिपतस्थिरे ॥ ६३ ॥ किंच । दिवि भवायां दिव्यायां विस्रोतस्याकाशगङ्गायां कृताभिषेकैः कृतावगाहैः । परं ब्रह्म वेदरहस्यं गृणद्भिः पठद्भिः सप्तभिर्ब्रह्मर्षिभिः कश्यपप्रभृतिभिरुपतस्थिर उपा-* सांचक्रिरे ।। । ताभ्यस्तथाविधान्स्वप्नाञ्छ्रुत्वा प्रीतो हि पार्थिवः । मेने परायमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः ॥ ६४ ॥ पार्थिवो दशरथस्तान्यः पन्नीभ्यः । 'आख्यातोपयोगे' इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । त- थाविधानुक्तप्रकारान्वप्नाञ्च्छ्रुत्वा प्रीतः सन् । आत्मानं जगद्गुरोविष्णोरपि गुरुत्वेन. । प्रितृत्वेन हेतुना पराय सर्वोत्कृष्टं मेने हि ॥ . . । न - .

·१ " । 7 - . ( १८२) . रघुवंशे विभकात्मा विभुस्तासामेकः कुक्षिप्वनेकधा । उवास प्रतिमाचन्द्र प्रसन्नानामपामिव ।। ६५: ॥ ' एक एकरूपो विभुर्विष्णुस्तासां राजपत्नीनां कुक्षिषु गर्भेषु प्रसंन्नानां निर्मलानामपां. कुक्षिषु प्रतिमाचन्द्रः प्रतिबिम्बचन्द्र इव । अनेकधा विभक्तात्मा सन् । उवास ॥ अथाऽयमहिषी राज्ञः प्रसूतिसमये सती। पुत्रं तमोपहं लेभे नक्तं ज्योतिरिवौपधिः ॥ ६६ । अथ राज्ञो दशरथस्य संती पतिव्रता । अग्या चासो महिषी चांयमहिषी । को- सल्या । प्रसूतिसमये प्रसूतिकाले । ओपधिर्नक्तं रात्रिसमये तमोऽपहन्तीति तमोपहम् । 'अपे क्लेशतमसोः इति डप्रत्ययः ज्योतिरिव । तमोपहं तमोनाशकरं पुत्रं लेभे प्राप ।। राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः। नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममङ्गलम् ॥ ६७ ॥ अभिरमतेऽनेलभिराम मनोहरम्'। अधिकरणार्थ घञ्प्रत्ययः । तेन वपुपा चो- दितः प्रेरितो गुरुः पिता दशरथस्तस्य पुत्रस्य जगतां प्रथमं मगलं सुलक्षणं राम इति लामधेयं चने । अभिरामत्वमेव रामशब्दप्रवृत्तिनिर्मित्तमित्यर्थः ।। रघुवंशप्रदीपेन तेनाप्रतिमतेजसा । रक्षागृहंगता दीपाः प्रत्यादिटा इवाभवन् ॥ ६८ ॥ रघुवंशस्य प्रदीपेन प्रकाशकेन । अप्रतिमतेजसा तेन रामेण रक्षागृहगताः सूतिकागृह- गता दीपाः प्रत्यादिष्टाः प्रतिवद्धाइवाभवन् । महादीपसमीपे नाल्पाः स्फुरन्तीति भावः ॥ ...शय्यागतेन रामेण माता शातोदरी बभौ । सैकताम्भोजवलिना. जाह्नवीय शरत्कृशाः ॥ १९ ॥ शातोदरी गर्भमोचनात्कृशोदरी माता शय्योगतेन रामेण । सैकते पुलिगे योऽम्भो- जवलिः पद्मोपहारस्तेन शरदि कृशा जाहवी गोवं । बभौ ॥ कैकेय्यास्तनयों जज्ञे भरतो नामः शीलवान् । जनयित्रीमलंच यः प्रश्रय इव श्रियम् ॥ ७० ॥ केकयस्य राज्ञोऽपत्वं नी कैकेयी । तस्यांपत्यम्' इत्यगि कृते 'केकयामिनयुमल- यानां यादेरियः' इतीचादेशः । तत्ला भरतो नाम शीलवांतनयो जो जातः । यस्त- नयः । प्रश्रयो विनयः श्रियमिव । जनवित्री मातरमलचके । सुतौ लक्ष्मणशत्रुम्नौ सुमित्रा सुयुधे यमौ । सम्यगाराधिता विद्या प्रचोधविनयाविध ॥ ७१ ॥ , 4 । । -: - , ... है ·1. -- दशमः सर्गः। 1 1- ५ ( १८३ ). सुमित्रा लक्ष्मणशत्रुनो नाम यमौ युग्मजातौ : सुतौ पुत्रौं । सम्यगाराधिता स्व- भ्यस्ता विद्या प्रबोधविनयौ तत्त्वज्ञानेन्द्रियजयाविव । सुयुवे । निर्दोषमभवत्सर्वमाविष्कृतगुणं जगत् । 'अन्वगादिव हि स्वर्गो गां गतं पुरुपोत्तमम् ॥ ७२ ॥, सर्व जगदलोको निर्दोष दुभिक्षादिदोषरहितम् । आविष्कृतगुणं प्रकृटीकृतारोग्या- दिगुणं चाभवत् । अनोत्प्रेक्ष्यते--गां भुवं गतमवतीर्ण पुरुषोत्तमं विष्णुं स्वर्गोऽप्यन्व- गादिव । वर्गो हि गुणवानिर्दोषश्चत्यागमः । स्वर्गतुल्यमभूदित्यर्थः ।। तस्योदये चतुर्मूर्तेः पौलस्त्यचकितेश्वराः। विरजस्कैनभस्वद्भिर्दिश उच्छसिता इव ॥ ७३ ॥ चतुर्मूर्ते रामादिरूपेण चतूरूपस्य सतस्तस्य हरेरुदये सति । पौलस्त्याद्रावणाचकिता भीता ईश्वरा नाथा इन्द्रादयो यासां ता दिशश्चतस्रो विरजस्कैरपधूलिमिनभवद्भिर्वा- युभिः । मिषेण । उच्छ्रसिता इव । इत्युत्प्रेक्षा ? श्वसेः कर्तरि क्तः । खनाथशरणलाभ- संतुष्टानां दिशामुच्छासवाता इव वाता वरित्यर्थः । चतुदिंगीशरक्षणं मूर्तिचतुष्टय- प्रयोजनमिति भावः ॥ कृशानुरपधूमत्वात्प्रसन्नत्वात्प्रभाकरः । रक्षोविप्रकृतावास्तामपविद्धशुचाविव ॥ ७४ ॥ रक्षसा रावणेन विग्रकृतावपकृती । पीडितावित्यर्थः । कृशानुरमिः प्रभाकरः सूर्यश्च यथासंख्यमपधूमत्वात्प्रसन्नत्वाचापविद्धशुचौ निरस्तदुःखाविवास्तामभवताम् ।। दशाननकिरीटेभ्यस्तत्क्षणं राक्षसश्रियः। मणिव्याजेन पर्यस्ताः पृथिव्यामश्रुविन्दवः ॥ ७५ ॥ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे रामोत्पत्तिसमये राक्षसश्रियोऽश्रुविन्दवो दशाननकिरीटेभ्यो मणीनों व्याजेन मिषेण पृथिव्यां पर्यस्ताः पतिताः । रामोदये सति तद्वध्यस्य रावणस्य किरीटमणिभ्रंशलक्षणे दुनिमित्तमभूदित्यर्थः ।। । पुत्रजन्मप्रवेश्यानां तूर्याणां तस्य पुत्रिणः । आरम्भं प्रथमं चक्रुर्देवदुन्दुभयो दिवि ॥ ७६ ॥ पुत्रिणो जातपुत्रस तस्य दशरथस्य पुत्रजन्मनि प्रवेश्यानां प्रवेशयितव्यानाम् । 'वादुनीयानामित्यर्थः । तूचीणां वाद्यानामारम्भमुपक्रम प्रथम दिवि देवदुन्दुभयश्चक्रुः । साक्षापितुर्दशरथादपि देवा अधिक प्रहष्टा इत्यर्थः ॥ संतानकमयी वृधिभवने चास्य पेतुपी । सन्मलोपेचाराणां सैवादिरचनाभवत् ॥ ७७ ॥ अस्य राज्ञो भवने संतानकानां कल्पवृक्षकुसुमानां विकारः संतानकमयी वृष्टिश्च पेनु- 4 - १ "- ·(१८४) रघुवंशे - ५ 1 t घी पपात । 'वसुश्च' इति कसुप्रत्ययः । 'उगितच' इति डीप् । सा वृष्टिरेव सन्तपुत्र- जन्मन्यावश्यका ये मङ्गलोपचारास्तेषामादिरचना प्रथमकियाभवत् ॥ कुमाराः कृतसंस्कारास्ते धात्रीस्तन्यपायिनः । आनन्देनाग्रजेनेव समं ववृधिरे पितुः ॥ ७८ ॥ कृताः संस्कारा जातकर्मादयो येषां ते । धात्रीणामुपमातृणां स्तन्यानि पयांसि पि. वन्तीति तथोक्ताः । ते कुमारा अग्रे जातेनाग्रजेन ज्येष्ठेनेव स्थितेन पितुरानन्देन समं ववृधिरे । कुमारवृद्ध्या पिता महान्तमानन्दमवापेत्यर्थः । कुमारजन्मनः प्रागेव जात- त्वादग्रजत्वोक्तिरानन्दस्य । स्वाभाविक विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणा। मुमूर्छ सहज तेजो हविषेव हविर्भुजाम् ॥ ७९ ॥ तेषां कुमाराणां संवन्धिखाभाविकं सहजं विनीतत्वं विनयकर्मणा शिक्षया। हविर्भुजा. मनीनां सहजं तेजो हविषाज्यादिकेनेव। मुमूर्छ ववृधे। निसर्गसंस्काराभ्यां विनीता इत्यर्थः॥ परस्पराविरुद्धास्ते. तद्रघोरनघं कुलम् । अलमुद्दयोतयामासुर्देवारण्यमिवर्तवः ॥ .८० ।। परस्परमविरुद्धा अविद्विष्टाः । सौभ्रात्रगुणवन्त इत्यर्थः । ते कुमारास्तत्प्रसिद्धमनचं निष्पापं रघोः कुलम् । ऋतवो वसन्तादयो देवारण्यं नन्दनमिव । सहजविरोधानाम- प्यूतूनां सहावस्थानसंभावनार्थे देवविशेषणम् । अलमत्यन्तमुद्दयोतयामासुः प्रकाशया- मासुः । सौभात्रवन्तः कुलभूषणायन्त इति भावः ।। समानेऽपि हि सौभ्रात्रे यथोशौ रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वं वभूवतुः ॥ ८१ ॥ शोभनाः स्निग्धा भ्रातरो येषां ते सुभ्रातरः । 'नवृतश्च' इति कप् न भवति । चन्दित भ्रातुरिति निषेधात् । तेषां भावः सौभात्रम् । युवादित्वादण् । तस्मिन्समाने चतुर्णी तु- ल्येऽपि यथोभौ रामलक्ष्मणौ पीला, द्वन्द्ववभूवतुः । तथा भरतशत्रुमौ प्रीत्या द्वन्द्वं दी द्वौ साहचर्येणाभिव्यक्तौ बभूवतुः । 'इन्द्रं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपानयोगामि- व्यक्तियु' इसभिव्यतार्थे निपातः । क्वचित्कस्यचित्लेहो नातिरिच्यत इति भावः ।। तेषां द्वयोर्द्धयोरैक्यं विभिदे न कदाचन । यथा वायुविभावस्वोर्यथा चन्द्रसमुद्रयोः ॥ ८२ ॥ तेषां चतुर्णा मध्ये द्वयोर्द्वयोः । रामलक्ष्मणयोर्भरतशत्रुघ्नयोश्चेत्यर्थः यथा वायुविभाव- खोतिवद्वयोरिव । चन्द्रसमुद्रयोरिव च । ऐक्यमैकमयं कदाचन न विभिदे । एक्का- , । A ·दशमः सर्गः। ( १८५) - यत्वं समानसुखदुःखत्वं च माटुपमाद्वयालभ्यते सहजः सहकारी हि. वायुः । च- न्द्रद्धौ हि वर्धते सिन्धुस्तक्षये च क्षीयत इति ॥ ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जहुर्निदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥ ८३ ॥ । प्रजानाथास्ते कुमारास्तेजसा प्रभावेण प्रश्रयेण विनयेन च । निदाधान्ते ग्रीष्मान्ते । श्यामान्यप्राणि मेघा येषां ते श्यामात्राः । नातिशीतोष्णा इत्यर्थः । दिवसा इव । प्र- जानां मनो जदुः॥ स चतुर्धा वभौ व्यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः। धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गवान् ॥ ८४ ॥ स चतुर्था । संख्याया विधार्थे धा' इत्यनेन धाप्रत्ययः । व्यस्तो विभक्तः पृथिवीपते- दशरथस्य प्रसवः संतानः । चतुर्धागवान्मूर्तिमान्धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इव बभौ ॥ गुणैराराधयामासुस्ते गुरुं गुरुवत्सलाः । तमेव चतुरन्तेशं रनैरिव महार्णवाः ॥ ८५ ॥ गुरुवत्सलः पितृभक्तास्ते कुमारा गुणविनयादिभिर्गुरुं पितरम् । चतुर्णामन्तानां दि- गन्तानामीशं चतुरन्तेशम् । 'तद्धितार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तं दशरथमेव महार्णवाश्चत्वारो रत्नरिव । आराधयामासुरानन्दयामासुः ।। मुरगज इव दन्तैर्भग्नदैत्यासिधारै- नंय इव पणवन्धव्यक्तयोगैरुपायैः हरिरिव युगदीर्दीभिरंशैस्तदीयैः पतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुर्भिः ॥ ८६ ॥ भन्ना दैत्यानामतिधारा यैस्तैश्चतुभिर्दन्तः सुरगज ऐरावत इव । पणवन्धेन फल- सिझ्या व्यक्तयोगैरनुमितंप्रयोगैरुपायैश्चतुर्भिः सामादिभिर्नयो नीतिरिव । युगवद्दीधैश्च- तुभिर्दोभि जैहरिविष्णुरिव । तदीयहरिसंवन्धिभिरशैरंशभूतैश्चतुभिस्तैः पुत्रैरवनिपतीनां पती राजराजो दशरपश्चकाशे विदिद्युते । इति महामहोपाध्यायकोलाचलमहिनाथसूरि मिरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये रामावतारो नाम-दशमः सर्गः । - । - - . १ ·, ( १८६) रघुवंशे - . एकादशः सर्गः रामचन्द्रचरणारविन्दयोरन्तरङ्गचरभृङ्गलीलया। तत्र सन्ति हि रसाश्चतुर्विधास्तान्ययारुचि सदैव निविंश ॥ कौशिकेन स किलं क्षितीश्वरों, राममध्वरविघातशान्तये । काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते ॥ १॥ कौशिकेन कुशिकांपत्येन विश्वामित्रेणैत्याभ्यागत्य स क्षितीश्वरो दशरथः । अध्वरवि- घातशान्तये यज्ञविन्नविध्वंसाय। काकपक्षधरं वालकोचितशिखाधरम् । 'बालानां तु शि- खा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः' इति हलायुधः । रामं याचितः किल प्रार्थितः खलु । याचदिकर्मकादप्रधाने कर्मणि क्तः । अप्रधाने दुहादीनामिति वचनात् । नायं वालाधि- कार इत्याशङ्कयाह-तेजसां तेजखिना वयो वाल्यादि न समीक्ष्यते हि । अप्रयोजक- मित्यर्थः । अत्र सर्गे, रथोद्धता वृत्तम् । उक्तं चरानराविह रथोद्धता लगौ इति ॥ कृच्छ्रलब्धमपि लब्धवर्णभाक्तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ॥ २ ॥ लब्धा.वर्णाः प्रसिद्धयो येस्ते लब्धवर्णा विचक्षणाः । 'लव्धवर्णो विचक्षणः' इत्य- मरः । तान्भजत इति लब्धवर्णभाक् । विद्वत्सेवीत्यर्थः । स राजा कृलब्धमपि स- लक्ष्मणं तं रामं मुनये दिदेशांतिसृष्टवान् । तथाहि । असुप्रणयिननं प्राणार्थिनामप्य- र्थिता यांच्या रघोः कुले कदाचिदपि न व्यहन्यत,न विहता । न विफलीकृतेत्यर्थः । यैरथिभ्यः प्राणा अपि समप्यन्ते तेषां पुत्रादित्यागों न विस्मयावह इति भावः ॥ यावदादिशति पार्थिवस्तयोर्निर्गमाय पुरमार्गसंस्क्रियाम् । तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर्धनैः ॥ ३ ॥ यार्थिवः पृथिवीश्वरस्तयो रामुलक्ष्मणयोनिर्गमाय निष्क्रमणाव पुरमार्गसंस्कियां धूलि- संमार्जनगन्धोदकसेचनपुष्पोपहाररूपसंस्कारं यावदादिशलाज्ञापयति । तावन्मरुत्सखें- र्चायुसखैः । अनेन धूलिसंमार्जनं गम्यते । सपुष्पजलवार्षिभिः पुप्पसहितजलवपिभिर्धनैः सा मार्गसंस्क्रियाशु-विदधे विहिता । एतेन देवकार्यप्रवृत्तयोर्देवानुकूल्यं सूचितम् ॥ तौ निदेशकरणोद्यतौ पितुर्धन्विनौ चरणयोनिपेततुः। भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोर्नम्रयोरुपरि बाप्पविन्दवः ॥ ४ ॥ निदेशकरणोद्यती पित्राज्ञाकरणोयुको धन्विनी धनुष्मन्ती ती कुमारी पिनुवरण- योनिपेततुः । प्रणतावित्यर्थः । भूपतेरपि बाप्पविन्दवः प्रपत्त्यतोः प्रवास करिष्यतोः। अत एव नम्रयोः प्रणतयोः । नमिकम्पि-' इति ग्रेलयः । चोरेपरि निपेतुः पतिताः ६६ -- 3 ·एकादशः सर्गः । ( १८७) s L- * IN तौपितुर्नयनजेन वारिणा किंचिटुक्षितशिखण्डकावुभौ । धन्विनी तमृपिमन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ ॥ ५ ॥ पितुर्नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावीपत्तिक्तचूडौ । 'शिखा च्ढा. शि- खण्डः स्यात् इत्यमरः । शेषाद्विभाषा' इति कप्प्रत्ययः । धन्विनौ तावुभौ । पौर- प्टिभिः कृतानि मार्गतोरणानि संपाद्यानि कुवलयानि ययोस्तो तथोत्तौ । संघशो नि- रीक्ष्यमाणावित्यर्थः । तमृषिमन्वगच्छताम् ॥ लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमैच्छदृपिरित्यसौनृपः। आशिषं प्रयुयुजे न वाहिनी सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा॥६॥ ऋषिलक्ष्मणानुचरमेव, लक्ष्मणमात्रानुचरं तं राघवं नेतुमैच्छदिति हेतोरसौ नृप - आशिप प्रयुयुजे प्रयुक्तवान् ।, वाहिनी सेनां न प्रयुयुजे न प्रेपितवान् । हि यस्मा- साशीरेव तयोः कुमारयो रक्षणविधी क्षमा शक्ता ॥ मातृवर्गचरणस्पृशौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवी महौजसः । रेजतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव ।। ७ ॥ मारवर्गस्य चरणान्स्पृशत इति मातृवर्गचरणस्पृशौ । कृतमारवर्गनमस्कारावित्यर्थः । 'स्पृशोऽनुदके किन्' इति किन्प्रत्ययः । तौ महौजसो मुनेः पदवी प्रपद्य'। महौजसो भास्करस्य गतिवंशान्मेपादिराशिसंक्रान्त्यनुसारात्प्रवर्तिनी मधुमाधवाविव चैत्रवैशाखा- विव रेजतुः ।, फणां च सप्तानाम् इति वैकल्पिकावेत्वाभ्यासलोपोः। 'स्याञ्चैत्रे चैनिको मधुः' इति । 'वैशाखे माधवो राधः' इति चामरः ॥ वीचिलोलभुजयोस्तयोर्गतं शैशवाञ्चपलमप्यशोभत । तोयदागम इवोद्ध्यभिद्ययोर्नामधेयसदृशं विचेष्टितम् ॥ ८ ॥ वीचिलोलभुजयोस्तरंगचञ्चलवाहोः । इदं विशेषणं नदोपमानतियर्थ वेदितव्यम् । तयोश्चपलं चन्चलमपि गतं गतिः शैशवाद्धेतोरशोभत । किमिव । तोयदागमे वर्षास- मये उज्झत्युदमित्युझ्यः । भिनत्ति कूलमिति भिद्यः । 'भिद्योझ्यौ नदे' इति क्यवन्तौ निपातितौ । उद्यभिधयोर्नदविशेषयोनामधेयसदृशं नामानुरूपं विचेष्टितमिव । उदको- ज्झनकूलभेदनरूपव्यापार इव । समयोत्पन्नं चापलमपि शोभत इति भावः ।। तौ यलातिवलयो प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिटयोः। मम्लतुन मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाविव ॥९॥ मणिकुटिमोचितों मणिबद्धभूमितंचारोचिती तो मुनिप्रदिष्टयोः कौशिकेनोपदिष्टयो- चलातिवलयोर्विधयोलातिवलाख्ययोमन्त्रयोः प्रभावतः सामान्माचपार्थपरिवर्तिनी मातृसमीपवर्तिनाविव पथिन मम्लतुः। न म्लानावित्यधीनन रामायणश्लोक:--'क्षुत्पि- १ पासे न ते राम भविप्येते नरोत्तम । वलामातेबलां पठतः पथि राघव ॥ इति ॥ 2 रे ·* . . (१८८) रघुवंशे पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः । उद्यमान इव वाहनोचितः पादचारमपि न व्यंभावयत् ॥१०॥ वाहनोचितः सानुजो राघवः । पुराविदः पूर्ववृत्ताभिज्ञस्य पिसखत्य मुनेः पूर्व- त्तकथितैः पुरावृत्तकथाभिरुह्यमान इव वाहनेन प्राप्यमाण इव । वहेर्धातोः कर्मणि शा- नन् । 'उह्यमानः' इत्यत्र दीर्घ दिरपपाठः । दीर्घाप्राप्त्यभावात् । पादचारमपि न व्य- भावयन्न ज्ञातवान् । तौ सरांसि रसवद्भिरम्बुभिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतन्त्रिणः। वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश्छायया च जलदाः सिषेविरे ॥११॥ तौ राघवौ कर्मभूतौ सरांसि कर्तृणि रसवद्भिर्मधुरैरम्बुभिः सिषेविरे । पतत्रिणः पक्षिणः । सुखयन्तीति सुखानि । पचाद्यच् । श्रुतीनां सुखानि । तैः कूजितैः । वायचः सुरभिपुष्परेणुभिः । जलदाश्छायया च । सिषेविरे इति सर्वत्र संबध्यते ॥ नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां च न परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपस्विनः ॥१२॥ तप एषामस्तीति तपखिनः । 'तपःसंहस्राभ्यां विनीनी:' इति विनिप्रत्ययः । लघुने- प्टेन । 'त्रिविष्टेऽल्पे लघुः' इत्यमरः। तयोरुभयोः कर्मभूतयोः। दर्शनेन यथा प्रीतिमापुः। तथा कमलशोभिनामम्भसां दर्शनेन नापुः। परिश्रमच्छिदां शाखिनां दर्शनेन च नापुः।। स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्मुकः। विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत्प्रतिनिधिर्न कर्मणा ॥ १३ ॥ 'स आत्तकार्मुकः । दशरथस्यापत्यं पुमान्दाशरथी रामः । 'अत इन्' इतीप्रत्ययः । स्थाणुर्हरः । 'स्थाणुः कीले हरे स्थिरे' इति विश्वः । तेन दग्धवपुपो मदनस्य तपोवनं प्राप्य चारुणा विग्रहेण कायेन । 'विग्रहः समरे काये' इति विश्वः । प्रतिनिधिः प्रतिक- तिः सदृशोऽभवत्कर्मणा न पुनः । देहेन मदनसुन्दर इति भावः ।। तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद्विदितशापया पथि । निन्यतुःस्थलनिवेशिताटनी लीलयैव धनुपी अधिज्यताम् ॥१४॥ अत्र रामायणवचनम्-'अगस्त्यः परमः क्रुद्धस्ताडकामभिशप्तवान् । पुरुषादी महा. यक्षी विकृता विकृतानना । इदं रूपमपाहाय दारुणं रूपमस्तु ते॥' इति । तदेतदाइ----वि. दितशापयेति । कौशिकादाख्यातुः: आख्यातोपयोगे इत्यपादानात्पञ्चमी । विदितशा- पया सुकेतुसुतया तोडकया खिलीकृते पथि । 'खिलमप्रतं स्थानम् इति हलायुधः । रामलक्ष्मणौ । स्थले निवेशिते अटनी धनुःकोटी याभ्यां ती तथोकी । 'कोटिरसाटनिः' इत्यमरः । लीलयैव धनुषी । अधिकृते ज्ये माव्या ययोस्ते अधिज्ये। 'ज्या मावीमाटभू- मिषु' इति विश्वः । तयोर्भावस्तत्तामधिज्यतां निन्यतुतिवन्तौ । नयतिद्धिकर्मकः ॥ - ·एकादशः सर्गः । (१८९). + - । ज्यानिनादमथ- गृहृती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछविः । ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निविडा वलाकिनी ॥१५॥ अथ तयोानिनादं ग्रहती जानती । शृण्वतीत्यर्थः । बहुलक्षपाछवि: कृष्णपक्षरा- त्रिवर्णा । 'बहुल कृष्णपक्षे च' इति विश्वः । चले कपाले एव कुण्डले यस्याः सा त. थोक्का ताडका । निविडा सान्द्रा वलाकिनी वलाकावती । 'ग्रीधादिभ्यश्च' इतीनिः । 'कालिकेव धनावलीवः। 'कालिका योगिनीभेदे काष्ण्र्ये गौर्यो घनावलौ' इति विश्वः । 'प्रादुरास प्रादुर्वभूव ॥ तीनवेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोग्रया । अभ्यभावि भरताग्रजस्तया वात्ययेव पितृकाननोत्थया ॥ १६ ॥ तीनवेगेन धुताः कम्पिता मार्गरक्षा यया तथोक्तया । प्रेतचीवराणि वस्त इति प्रेतची- बरवाः । तया प्रेतचीवरवसा । वसतेराच्छादनार्थाविप । खनेन सिंहनादेनोग्रया तया ताडकया। पितृकानने श्मशान उत्थोत्पन्ना । 'आतश्वोपसर्गे' इत्युत्पूर्वात्तिष्ठतेः कर्तरि तप्रलयः । तया वात्ययेव वातसमूहेनेव । 'पाशादिभ्यो यः' इति यः । भरताग्रजो रा. मोऽभ्यभाव्यभिभूतः । कर्मणि लुड्। तीनवेगेत्यादि विशेषणानि वात्सायामपि योज्यानि ।। 'उद्यतैकभुजयष्टिमायती श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम् । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः ॥१७॥ उद्यतोन्नमितैको भुज एव यष्टिर्यस्यास्ताम् । आयतीमायान्तीम् । इणो धातोः श- तरि 'उगितश्च' इति डीप् । श्रोणिलम्बिनी पुरुषाणामन्त्राण्येव मेखला यस्यास्ताम् । इति विशेषणद्वयेनाप्याततायित्वं सूचितम् । अत एव तां विलोक्य राघवो वनितावधे स्त्रीवधनिमित्त घणां जुगुप्सां करुणां वा । 'जुगुप्साकरुणे घृणे' इत्यमरः । पत्रिणेपुणा सह । 'पत्ती रोप इयुद्धयोः' इत्यमरः । मुमोच मुक्तवान् । आततायिवधे मनु:-~~'आ- ततायिनमायान्तं हल्यादेवाविचारयन् । जिघांसन्तं जिघांसीयान तेन ब्रह्महा भवेत् ।। नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवसि कश्चन ॥ इति ॥ यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः। अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥ १८ ॥ स रामसायकः शिलावद्धने सान्द्रे ताडकोरसि यद्विवरं रन्ध्र चकार तद्विवरं रक्ष- सामप्रविष्ट विषयस्य । अप्रविष्टरक्षोदेशस्येत्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । 'विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च' इति विश्वः । अन्तकस्य यमस्य द्वारताम- गमत् । इयं प्रथमा रक्षोमृतिरिति भावः ॥ वाणभिन्नहदया निपेतुपी सा स्वकाननभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत् ॥ १९ ॥ ने ·-- -- ८ -- कुकुमचा A (१९०) रघुवंशे- वाणभिन्नहृदया निपेतुपी, निपतिता सती । 'कसुश्च'' इति वसुप्रत्ययः । 'उगितश्च इति डीप् । सा केवलामेकाम् । निणीते केवलमितिः। त्रिलिङ्गं वेककृत्लयोः' इत्यमरः। खकाननभुवं न व्यकम्पयत् । किंतु विष्टपत्रयस्य लोकत्रयस्य पराजयेन स्थिरां राव- णश्रियमपि व्यकम्पयत् । ताडकावधश्रवणेन रावणस्यापि भयमुत्पन्नमिति भावः ।। अत्र ताडकाया अभिसारिकायाः समाधिरभिधीयते- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसंहेन. हृदये निशाचरी। गन्धवंद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥ २० ॥ सा । निशासु चरतीति निशाचरी राक्षसी । अभिसारिका च । दुःसहेन सोडुमश- क्येन राम एव' मन्मथः । अन्यत्राभिरामो मन्मथः । तस्य शरेण हृदय- 'उरसि मनसि च । 'हृदयं मनउरसोः' इति विश्वः । ताडिता विद्धाना गन्धवदुर्गन्धि य[धिरममवत- देव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता । अपरत्र.गन्धवती सुगन्धिनी ये रुधिरचन्दने ' न्दने ताभ्यामुक्षिताः । “रुधिरं कुङ्कमासृजोः' इत्युभयत्रापि विश्वः । जीवितेशस्यान्तकस प्राणेश्वरस्य च वसतिं. जगाम ।। नैर्ऋतघ्नमथ मन्त्रवन्मुनेः प्रापदस्खमवदानतोपितात् । ज्योतिरिन्धननिपाति भास्करात्सूर्यकान्त इच. ताडकान्तकः॥२२॥ अथानन्तरं ताड़कान्तको रामः । अवदानं पराक्रमः। 'पराक्रमोऽवदानं स्यात्' इति भागुरिः । तेन तोषितान्मुनेः । नैर्ऋतान्राक्षसान्हन्तीति नैर्ऋतनम् । 'अमनुष्यक- तके च' इति टक् । मन्त्रवन्मन्त्रंयुक्तमस्त्रम् । सूर्यकान्तो मणिविशेषो भास्करादिन्ध- 'नानि निपातयतीतीन्धननिपाति काष्ठदाहकं ज्योतिरिव । प्रापत्प्राप्तवान् । वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुतमृषेपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि बभूव राघवः ॥ २२ ॥ ततः परं राघवः । ऋपेः कौशिकादाख्यातुः श्रुतं पावनं शोवनं वामनरा स्वपूर्वा- वतारविशेषत्याश्रमपदमुपेयिवानुपगतः सन्। उपेयिवाननावाननूचानन्द इति निपातः। प्रथमजन्मचेष्टितानि रामवामनयोरेक्यात्स्मृतियोग्यान्यपि रामस्वाज्ञानावतारत्वेन सं- स्कारदोत्यादन्सरन्नपि । उन्मना उत्सुको बभूव ॥ आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिप्यवर्गपरिकल्पिताहणम् । यद्धपल्लवपुटाञ्जलिदुम दर्शनोन्मुखमृगं तपोवनम् ॥ २३ ॥ ततो मुनिः । शिष्यवंर्गेण परिकल्पिता सजिताहगा पूजासामग्री चलितत्तधौताम्। बद्धाः पल्लवपुटा एवाजल्चों स्ते तयाभूता दुना परिसन्नत्तयोकम् । दर्शन मानिद- र्शनेनोन्मुखा मा चम्मितेत् । आत्मनस्तपोवनमासमाद। एतेन विशेषणप्रणाविरोध सत्कारताच्छील्लविनयशान्तयः सूचिताः। -- ܐ ܐ 1 - L ·एकादशः सर्गः । ( १९१) - . -- -तत्र दीक्षितमृपि ररक्षतुर्विघ्नतो दशरथात्मजौ शरैः। लोकमन्धतमसाक्रमोदितौ रश्मिभिः शशिदिवाकराविव ॥२४॥ तत्र तपोवने दशरथात्मजौ.दीक्षितं दीक्षासंस्कृतमृपि शरविनतो विन्नेभ्यः । क- मेण पर्यायेण रात्रिदिवसयोरुदितो शशिदिवाकरौ - रश्मिभिरन्धतमसागाढव्वान्तात् । 'ध्वान्ते, गाढेऽन्धतमसम्' इत्यमरः। 'अवसमन्धेभ्यस्तमसः' इति समासान्तोऽप्र- त्ययः । लोकमिव । ररक्षतुः । रक्षणप्रवृत्तावभूतामित्यर्थः । वीक्ष्य वेदिमथ रक्तविन्दुभिर्वन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् । संभ्रमोऽभवदपोढकर्मणामृत्विजां च्युतविकतनुचाम् ॥ २५ ॥ अथ वन्धुजीवपृथुभिर्वन्धुजीवकुसुमस्थूलैः । 'रक्तकस्तु वन्धुको वन्धुजीवकः' इ- संमरः । रक्तविन्दुभिः प्रदूषितामुपहतां वेदि वीक्ष्य । अपोढकर्मणां त्यक्तव्यापाराणाम् । च्युता विकतनुचो येभ्यस्तेषामृत्विजां याजकानां संभ्रमोऽभवत् । विकङ्कतग्रहण खदिराग्रुपलक्षणम् । सुगादीनां खदिरादिप्रकृतिकत्वात् । सुगादिपात्रस्यैव विकङ्कतप्र- कृतिकत्वात् । “विकङ्कतः सुचां वृक्षः' इत्यमरः । यद्वा मुख्यात्रस्य विकङ्कतप्रकृतिकत्व- मस्तु । उभयत्रापि शास्त्रसंभवात् । यथाह भगवानापस्तम्बः 'खादिरसुचः पर्णमयी- जुहयाद्वैककतीः सुचो वा' इति ॥ उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो वाणमाश्रयमुखात्समुद्धरन् । रक्षसां चलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम् ॥ २६ ॥ सपदि लक्ष्मणाग्रजो रामो वाणमाश्रयमुखातूणीरमुखात्समुद्धरन् । उन्मुख ऊर्ध्व- 'मुखोऽम्बरे । 'गृध्रपक्षपवनैरीरिताः कम्पिता ध्वजा यस्य तत्तयोक्तम् । रक्षसां दुनिमि- तसूचनमेतत् । तदुकं -शकुनार्णवे-'आसनमृत्योनिकटे चरन्ति गृध्रादयो मूनि ग- होयभागे' इति । रक्षसां बलमपश्यत् ॥ तत्र यावधिपती मखद्विपां तौ शरव्यमकरोत्त नेतरान् । कि महोरगविसपिविक्रमो राजिलेयु गरुडः प्रवर्तते ॥ २७ ॥ स. रामस्तत्र रक्षसां वले यो मखद्विपामधिपती तौ सुबाहुमारीची शरव्यं लक्ष्यम- करोत् । 'वेध्यं लक्ष्यं शरव्यं च इति हलायुधः । इतरानाकरोत् । तथाहि । महोरग- विसर्पिविक्रमो गरुटो गरुत्मान्राजिलेषु जलव्यालेषु प्रवर्तते किम् । न प्रवर्तत इलर्थः । 'अलगर्दी जलव्यालः समौ राजिलकुण्डभी' इत्यमरः ।। सोऽत्रमुग्नजवमनकोविदः संधे धनुपि चायुदैवतम् । तेन शैल्यगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपनमिव ताडकासुतम् ॥ २८ ॥ असफोविदोऽत्रज्ञः स राम उप्रजवमुत्कटजवं वायुदेवतं वायुर्दैवतं यस्य तद्वायव्य- मतं धनुपि संदधे संहितवान् । शर्तरि लिट् । तेनालेण शैलबद्गुरुमपि ताडकासुतं मारीजम् । पाण्डपत्तमिव । परिणतपर्णमिवेलधः । अपातयत्पातितवान् ॥ - . -- -- .

·, - - ( १९२) रघुवंशे यः सुबाहुरिति राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया । तं क्षुरप्रशकलीकृतं कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमाद्वहिः ॥ २९ ॥ सुबाहुरिति योऽपरो राक्षसस्तत्र तत्र मायया शम्बरविद्यया विससर्प संचचार । क्षुरप्रैः शकलीकृतं खण्डीकृतं तं सुबाहुं कृती कुशलो रामः । 'कृती च कुशलः समो' इत्यमरः । आश्रमावहिः पत्रिणां पक्षिणाम् । 'पत्रिणौ शरपक्षिणौ' इत्यमरः । व्यभ. जत् । विभज्यं दत्तवानित्यर्थः ॥ इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयोः सायुगीनमभिनन्ध विक्रमम् । ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रमं वाग्यतस्य निरवर्तयन्क्रियाः ॥ ३०॥ इत्यपास्तमखविघ्नयोत्तयो राघवयोः । संयुगे रणे साधुः सांयुगीनस्तम् । प्रतिजना- दिभ्यः खन्' इति खञ्प्रत्ययः । सांयुगीनो रणे साधुः' इत्यमरः । विक्रममभिनन्छ । ऋत्विजो याज्ञिकाः । वाचि यतो वाग्यतो मौनी तस्य कुलपवेर्मुनिकुलेश्वरस्य कियाः ऋतुक्रिया यथाक्रम निरवर्तयनिष्पादितवन्तः ॥ तौ प्रणामचलकाकपक्षको भ्रातराववभृथाप्लुतो मुनिः । आशिषामनुपदं समस्पृशद्दर्भपाटिततलेन पाणिना ॥ ३१ ॥ अवभृथे दीक्षान्त, आप्लुतः स्नातो मुनिः । दीक्षान्तोऽवभृयो चज्ञे' इत्यमरः । प्र. णामेन चलकाकपक्षको चञ्चलचूडौ तौ श्रातरावाशिषामनुपदमन्वग्दर्भपाटिततलेन कु- शक्षतान्तःप्रदेशेन । पवित्रेणेत्यर्थः । पाणिना समस्पृशत्संस्कृष्टवान् । संतोषादिति भावः।। तं न्यमन्त्रयत संभृतक्रतुमैथिलः स मिथिलां नजन्वशी। राघवावपि निनाय विभ्रतौ तद्धनुःश्रवण कुतूहलम् ॥ ३२ ॥ संभृतक्रतुः संकल्पितसंभारो-मिथिलायां भवो मैथिलो जनकस्तं विश्वामित्रं न्यम- न्यताहूतवान् । वशी स मुनिमिथिलां जनकनगरी वजन्तस्य जनकस्य यद्धनुस्त- वण कुतूहलं वित्रतौ राघबावपि.निनाय नीतवान् । तैः शिवेषु वसतिर्गताध्वभिः सायमाश्रमतरुप्वगृह्यत । येषु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥ ३३ ॥ गताध्वभितनिभिः सायं शिवेषु रम्येष्वाश्रमतरुषु वसतिः स्थानमगृयत । येवा- श्रमतरुषु दीर्घतपसो गौतमस्य परिप्रहः पन्नी । “पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः । अहल्येति यावत् । वासवस्येन्द्रस्य क्षणकलत्रतां ययौ ॥ प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी। स्वं वपुः स किल किल्बिपच्छिदा रामपादजसामनुग्रहः ॥३॥ शिलामयी भशापाच्छिलात्वं प्राप्ता गौतमवधूरहल्या चार खं वपुश्विराय पुनः प्रत्यपद्यत प्राप्तवती यत् । स किल्विपच्छिा पापहारिणाम् । 'पापं किल्पिकल्मषम् इलमरः । रामपादरजसामनुग्रहः किल प्रसादः किलेति श्रूयते ॥ 1 - ·(१९३) एकादशः सर्गः। * 7 4 - . . राघवान्वितमुपस्थितं मुनि तं निशम्य जनको जनेश्वरः । अर्धकामसहितं सपर्यया देहवद्धमिव धर्ममभ्यगात् ॥ ३५ ॥ राघवाभ्यामन्वितं युक्तमुपस्थितमागतं तं मुनि जनको जनेश्वरो निशम्य । अर्थ- कामाभ्यां सहितं देहबद्रं वद्धदेहम् । मूर्तिमन्तमित्यर्थः । वाहितान्यादित्वात्साधुः । धर्ममिव । सपर्ययाभ्यंगात्प्रत्युद्गतवान् ।। तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स्म पिवतां विलोचनैः पक्ष्मपातमपि वञ्चनां मनः॥३६॥ : दिवः सुरवर्मन आकाशात् । 'यौः स्वर्गसुरवमनोः' इति विश्वः । गां भुवं गतौ । स्वर्ग पशुवाग्वजदिड्नेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यदृष्टया स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । पुनर्वसू इव तनामकनक्षत्राधिदेवते इव स्थितौ । तौ राघवौ विलोचनैः पिवताम् । अत्यास्थया पश्यतामित्यर्थः । विदेहनगरी-मिथिला । तन्निवासिनां मनः कर्तृ पक्ष्मपातं निमेषमपि तद्दर्शनप्रतिवन्धकत्वाद्वश्चनां विडम्वनां मन्यते स्म मेने । 'लट् स्मे' इति भूतार्थे लट् ॥ यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः । राममिप्यसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांबभूव सः ॥ ३७ ॥ यूपवति क्रियाविधी कर्मानुष्टाने । क्रतावित्यर्थः । अवसिते समाप्ते सति कालविदव- सरज्ञः कुशिकवशवर्धनः स मुनी रामम् । अस्यतेऽनेनेलसनम् । इघूणामसनमिध्वसनं चापम् । तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथयांबभूव कथितवान् । तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरानमं पीडितो दुहितशुल्कसंस्थया॥३८॥ पोथियो जनकः । प्रथितवंशे जन्म यस्य तथोक्तस्य । एतेन वरसंपत्तिरुक्ता। शि- शोस्तस्य रामसं ललितं कोमलं वपुर्वीक्ष्य । खं खकीयं दुरानममानमयितुमशक्यम् । नमेय॑न्ताखल । धनुर्विचिन्य च । दुहितृशुल्कं कन्यामूलं जामातृदेयम् । 'शुल्कं घ- हादिये स्यानामातुर्वन्धकेऽपि च' इति विश्वः । तस्य धनुभंगरूपस्य संस्थया स्थित्या ॥ 'संस्था स्थिती शरे नाशे' इति विश्वः । पीडितो बाधितः । शिशुना रामेण दुष्कर- मिति दुःखित इति भावः ॥ अब्रवीच भगवन्मतंगजैर्यगृहद्भिरपि कर्म दुष्करम् । तत्र नाहमनुमन्तुमुत्सहें मोधवृत्ति कलसस्य चेष्टितम् ॥ ३९ ॥ अन्नवीच । मुगिमिति शेपः । किमिति । हे भगवन्मुने, बृहद्रिमतंगजेमहागजैरपि दुष्करं यत्कर्म तत्र कर्मणि फलभस्य बालगजन्य । 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः । मोघवृत्ति व्यर्थव्यापार चेष्टितं साहसमनुमन्तुमहं नोत्सहे ।। , ६ t 4 ·- (१९४) -रघुवंशे इपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात धनुषा धनुर्भूतः। ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे॥४०॥ हे तात, तेन धनुषा, वह्वो धनुर्भूतो नरेश्वरा हेपिता द्वियं प्रापिता हि । जिहते- (तोर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः । अर्तिही-'इत्यादिना पुगागमः । ते नरेश्वरा ज्यानिपातः कठिनत्वजः खान्भुजांन्धिगिति विधूयावमत्य प्रतस्थिरे प्रस्थिताः । प्रत्युवाच तमृषिर्निशम्यतां सारतोऽयमथवा गिरा कृतम् । चाप एव अवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिरशनिर्गिराविध ॥ ४१ ॥ ऋषिस्तं प्रत्युवाच । किमिति । अयं रामः सारतो वलेन निशम्यतां श्रूयताम् । अ. थवा गिरा'सारवर्णनया कृतमलम् । गीर्न वक्तव्येत्यर्थः । 'युगपर्याप्तयोः कृतम्' इत्य- मरः । अव्ययं चैतत् । कृतं निवारणनिषेधयोः' इति गणव्याख्याने, । गिरेति करणे तृतीया । निषेधक्रियां प्रति करणत्वात् । किंत्वशनिर्वञो गिराविव । चापे धनुष्येव भवतस्तव व्यक्तशक्तिर्दृष्टसारो भविष्यति ॥ एवमाप्तवचनात्स पौरुषं काकपक्षकधरेऽपि राघवे । श्रद्दधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिमिव कृष्णवर्मनि ॥ ४२ ॥ एवमाप्तस्य मुनेर्वचनात्स जनकः काकपक्षकघरे बालेऽपि राघवे पुरुषस्य कर्म पौरुषं पराक्रमम् । 'हायनान्तयुवादिभ्योऽण' इति युवादित्वादण् । 'पौरुपं पुरुषस्योच्छ भावे कर्मणि तेजसि इति विश्वः । त्रिदशगोप इन्द्रगोपकीट: प्रमाणसस्य त्रिदशगोपमात्रः । 'प्रमाणे द्वयसच्-' इत्यादिना मात्रच्प्रत्ययः । ततः खार्थे कप्रत्ययः। तस्मिन्कृष्णवमनि वहौ दाहशक्तिमिव । श्रद्दधे विश्वस्तवान् । व्यादिदेश गणशोऽथ पार्श्वगान्कार्मुकाभिहरणाय मैथिलः। तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥ ४३ ॥ अथ मैथिल: पार्श्वगान्पुरुषान्कार्मुकाभिहरणाय कार्मुकमानेतुम् । 'तुमर्याश्च-' इति ब- तुर्थी । सहस्रलोचन इन्द्रस्तैजसस्य तेजोमयस्य धनुपः प्रवृत्तय आविर्भावाय तोयदान्भेधा- निव गणानगणशः । संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् इति शस्प्रत्ययः । ब्यादिदेश प्रजिधाय ॥ तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिरादे धनुः । विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं येन वाणमसृजपध्वजः ॥ ४४ ॥ दाशरथी रामः प्रसुप्तभुजगेन्द्र इव भीषणं भयंकर तदनुर्वीक्ष्याददे जग्राह । कृपो ध्वजश्चिहं यस्य स शिवो येन धनुपा । ऋतुरेव मृगः । विद्वत पलायितं अनुगमनु- सरति । ताच्छील्ये णिनिः । तं विद्रुतमतुमृगानुसारिणं वाणममजन्मुमोच ॥ आततज्यमकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रमीक्षितः। शैलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं सारः ॥ ४५ ॥ -11 ·एकादशः सर्गः। (१९५) 1 J - स रामः संसदा संभया विस्मयेन स्तिमिते नेत्रे यसिन्कमणि तथा स्थात्तथेक्षितः सन् । शैलस्येव सोरो यस्य तच्छेलसारमपि धनुः । स्मरः पेशल कोमलं पुष्पचापमिव । नातियत्नतो नातियत्नात् । नबर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । आततज्यमधिज्य- मकरोत् ॥ भज्यमानमतिमात्रकर्षणात्तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः । भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥ ४६ ॥ तेन रामेणातिमात्रकर्षणाद्भज्यमानमत एव वज्रपरुषखनम् । वज्रमिव परुषः खनो यस्य तत् । धनुः कर्तृ दृढमन्यवे दृढक्रोधाय । 'मन्युः क्रोधे ऋतौ दैन्ये' इति विश्वः । भार्गवाय क्षत्र क्षतकुलं पुनरुद्यतं न्यवेदय दिव ज्ञापयामासेव ॥ दृष्टसारमथ रुद्कार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्ध मैथिलः। राधवाय तनयामयोनिजां रूपिणीं श्रियमिव न्यवेदयत् ॥ ४७ ॥ अथ मैथिलो जनको रुद्रकार्मुके दृष्टः सारः स्थिरांशो यस्य तदृष्टंसारम् । 'सारो वले स्थिरांशे च', इति विश्वः । वीर्यमेव शुल्कम् । धनुर्भङ्गरूपमित्यर्थः । अभिनन्य राघवाय रामायायोनिजां देवचजनसंभवां तनयां सीतां रूपिणीं श्रियमिव साक्षाल्ल- क्ष्मीमिव न्यवेदयदर्पितवान् । वाचेति शेषः ॥ उक्तमेवार्थ सोपस्कारमाह-- मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् । संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ॥ ४८॥ सत्यसंगरः सत्यप्रतिज्ञः। अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः' इत्यमरः।मैथिलोराघवा- यायोनिजां तनयां युतिमतस्तेजखिनस्तपोनिधेः कौशिकस्य संनिधौ । अमिः साक्षी यस्य सोऽग्निसाक्षिकः । शेषाद्विभाषा' इति कप्प्रत्ययः । स इव । सपद्यतिसृष्टवान्दत्तवान् ।। प्राहिणोच महितं महाद्युतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् । भृत्यभाचि दुहितुः परिग्रहाद्दिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ॥ ४९॥ महाद्युतिर्जनको महित पूजितं पुरोधसे पुरोहित कोसलाधिपतये दशरथाय प्राहि- गोत्महितवांश्च । किमिति । निमि म जनकानां पूर्वजः कश्चित् । इदं निमेः कुलं दु- हितुः सीतायाः परिग्रहास्नुपात्वेन स्वीकाराद्धेतोः । भृत्यस्य भाचो भृत्यत्वम् । सोऽस्या- स्तीति भृत्यभानि दिश्यतामनुमन्यतामिति ॥ अन्वियेप सदशी स च स्नुपां प्राप चैनमनुकूलवाग्विजः । सद्य एवं सुकृतां हि पच्चते कल्पवृक्षलार्म कासितम् ॥५०॥ स दशरथथसदृशीमनुरूपां नुषामन्वियेष। रामविवाहमाचकाहेत्यर्थः । अनुकूलवाक्नु- पारिद्धिरूपानुकूलार्थवादी द्विजो जनकपुरोधाश्चन दशरथं प्राप । तथाहि । कल्पवृक्ष- । 1 ·-- 1 J , - ( १९६), रघुवंशे फलस्य यो धर्मः सद्यःपाकरूपः सोऽस्यास्तीति कल्पवृक्षफलधाम । अतः सुकृतां पुण्यका: रिणां काहितं मनोरथः सद्य एव पच्यते हि । कर्मकर्तरि लट् । स्वयमेव पक्वं भवतीयर्थः । 'कर्मवत्कर्मणा तुत्सक्रियः' इति कर्मवद्भावात् 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदम् ।। तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान्वचनमग्नजन्मनः । उच्चचाल वलशित्सखो वशी सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः॥५१॥ वलभित्सख इन्द्रसहचरो वशी खाधीनतावान् । 'वश आयत्ततायां च' इति विश्वः । कल्पितपुरस्क्रियाविधेः कृतपूजाविधेखस्याग्रजन्मनो द्विजस्य वचनं जनकेन संदिष्टं शु- श्रुवाञ्छ्रुतवान् । शृणोते: वसुः । सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः सन्नुच्चचाल प्रतस्थे । आससाद मिथिलां स वेष्टयन्पीडितोपवनपादपां चलैः । प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तमरिभोगमायतम् ॥५२॥ स दशरथो वलै: सैन्यैः पीडितोपवनपादपां मिथिलां वेष्टयन्परिधीकुर्वन् । आस- साद । सा पुरी । स्त्री युवतिरायतमतिप्रसक्तं: कान्तपरिभोग प्रियसभोगमिव । प्रीत्या रोधं प्रीतिरोधमसहिष्ट सोढवती । द्वेषरोधं तु न सहत इति भावः ।। तौ समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ । कन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशी वितेनतुः ॥ ५३ ॥ समये स्थितावाचारनिष्ठौ । “समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः' इत्यमरः । वरुणवासवावुपमोपसानं ययोस्तो तथोक्तौ । तावुभौ भूपती जनकदशरधी समेत्य ख- प्रभावसदृशीमात्ममहिमानुरूपां कन्यकानां. सीतादीनां तनयानां रामादीनां च कौतुक- कियां विवाहोत्सवं वितेनतुविस्तृतवन्तौ । तनोतलिट् ॥ पार्थिवीमुदवहद्घद्धहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिलाम् । यौ तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ॥ ५४ ॥ उद्वहतीत्युद्वहः । पचाद्यच् । रघूणामुद्वहो रघूद्वहो रामः । पृथिव्या अपलं स्त्री पा- थिवी । तस्यापत्यम्' इत्लणि 'टिड्डा-' इति डीए । तां सीतामुदवहत्परिणीतवान् । अथ लक्ष्मणस्तस्याः सीताया अंनुजा जनकस्यौरसीमामिलामुदवहत् । यो वरोजसौतयो रामल. क्ष्मणयोरवरजावनुजातो भरतशनुनौती सुमध्यमे कुशध्वजस्वजनकानुजस्य गुते कन्यके माण्डवीं श्रुतकीर्ति चोदवहनाम् । नान व्युत्क्रमविवाहदोषो मिनोदरत्वात् । तदुक्तम्---- 'पितृव्यपुत्र सापल्ये परनारीसुतेषु च । विवाहाधानयज्ञादी परिवेत्ताद्यदूपणम् ।। इति ।। ते चतुर्थलहितात्रयो वभुः सूनवो नववधूपरिग्रहाः । सामदानविधिशेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥५५॥ ते चतुर्थसहितान्नयः । चत्वार इत्यर्थः । वृत्तानुसारादेवमुक्तम् । सूनवो नववधूपरि ग्रहाः। विद्धिमन्तः फलसिद्धियुतान्तस्य भूपतेर्दशरथस्य सामदानविधिभेदविग्रहामधार - न - ·.." एकादशः सर्गः। (१९७) । H । A -- उपाया इव धभुः । विधीयत इति विधिः । दानमेव विधिः । निग्रहो दण्डः ।सूनूनामु- पायैर्वधूनां सिद्धिभिश्चौपम्यमित्लनुसंधेयम् ॥ "ता नराधिपसुता नृपात्मजैस्ते च ताभिरगमन्कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः ॥ ५६ ॥ तो नराधिपमुता जनककन्यका नृपात्मजैर्दशरथपुत्रैः कृतार्थतां कुलशीलवयोल्पा- दिसाफल्यगममन् । ते च तामिस्तथा। किंच । स.वराणां वधूनां च समागमः । प्रत्य- यानां प्रकृतीनां च योग इच । संनिभातीति संनिभः । अभवत् । पचायच् । प्रत्ययाः सनादयो येभ्यो विधीयन्ते ताः प्रकृतयः । यथा प्रकृतिप्रत्यययोः सहकार्थसाधनत्वं तद्वदनापीति भावः ॥ एवमात्तरतिरात्मसंभवांस्ताग्निवेश्य चतुरोंऽपि तत्र सः । अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरौं दशरथो न्यवर्तत ।। ५७ ॥ एवमात्तरतिरनुरागवान्स दशरथस्तांश्चतुरोऽप्यात्मसंभवान्पुत्रांस्तत्र मिथिलायां नि- वेदय विवाह्य । 'निवेशः शिविरोद्वाहविन्यासेषु प्रकीर्तितः' इति विश्वः । निष्वध्वसु प्र- : याणेषु सत्सु विसृष्टमैथिलः सन् । खां पुरी न्यवर्तत । उद्देशक्रियापेक्षया कर्मत्वं पुर्याः ॥ तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्त्मसु ध्वजतरुपमाथिनः।। चिक्लिशु शतया वरूथिनीमुत्तटा इव नदीरयाः स्थलीम् ॥५८॥ जातु कदाचिद्वत्मसु ध्वजा एव तरवस्तान्प्रमनन्ति ये ते ध्वजतरुपमाथिनः प्रतीप- गाः प्रतिकूलगामिनो मरुतः। उत्तटा नदीरयाः स्थलीमकृत्रिमभूमिमिव । 'जानपदकु- ण्ड-' इत्यादिना डीप् । तस्य वरूथिनी सेनां भृशतया भृशं चिक्लिशुः क्लिश्यन्ति स्म ।। लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविर्वद्ध भीमपरिवेशमण्डलः। वैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः ॥ ५९॥ तदनन्तरं प्रतीयपवनानन्तरं बद्धं भीम परिवेशस्य-परिघेर्मण्डलं यस्य सः । 'परि- वेशस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले' इत्यमरः । रविः । वैनतेयशमितस्य गरुडहतस्य भो- गिनः सर्पस्य भोगेन कायेन । 'भोगः सुखे स्त्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । वेष्टितयुतः शिरोन्नष्टो मणिरिव । लक्ष्यते स्म । श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरधिरावाससः। अङ्गनाइव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः ॥ ६० ॥ श्येनपक्षा एवं परिधूसरा अलका यासां तास्तथोक्ताः । सांध्यमेपा एच रुधिराणि वासोति याला तारतथोक्ताः । रजो धूलिरासानस्तीति रजखलाः । रजःकृष्यासुतिपरि- पदो वलन्' शति यलच्प्रत्ययः । दिशः। रजखा ऋतुमत्योजना इव । 'त्याद्रजः पु- *पमानवम्' इत्यमरः । अवलोकनक्षमा दर्शनार्हा नो बभूवुः । एकत्राटदोपादपरत्र भासदोषादिति विशेयम् । अन रजोटिरूपात उपः ॥ 1 -- , ।

·. : १ 3 H T 1 (१९८) रघुवंशे भास्करश्च दिशमध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं क्वासिरे । क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवा ॥६१ ॥ भास्करो या दिशमध्युवास च यस्यां दिश्युषितः । 'उपान्वध्याडसः' इति कर्मत्वम् । तो दिशं श्रिताः शिवा गोमायवः । 'त्रियां शिवा भूरिमायुगोमायुमृगधूर्तकाः' इत्यमरः । क्षत्रशोणितेन या पिक्रिया पितृतर्पणं तत्रोचित परिचितं भार्गवं चोदयन्य इव प्रतिभयं भयंकर ववासिरे रुरुवुः । 'वास. शब्दें' इति धातोलिट् । 'तिरश्चां वासितं रुतम्' इत्यमरः॥ तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुद्ध गुरुमीश्वरः क्षितेः स्वन्तमित्यलघयत्स तद्यथाम् ॥६२॥ तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं दुनिमित्तं प्रेक्ष्य कृत्यवित्कार्यज्ञः क्षितेरीश्वरः शान्तिमनर्थ- निवृत्तिमधिकृत्योद्दिश्य गुरुं वशिष्ठमन्वयुङ्गापृच्छत् । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः स गुरुः खन्तं शुभोदर्के भावीति तस्य राज्ञो व्यथामलघयल्लघूकृतवान् ॥ तेजसः सपदि राशिरुत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे । यः प्रमृज्य नयनानि सैनिकर्लक्षणीयपुरुषाकृतिश्चिरात् ॥ ६३ ॥ सपद्युत्थितस्तेजसो राशिर्वाहिनीमुखे सेनाने प्रादुरास किल खलु । यः सैनिकर्नय- नानि प्रमृज्य चिराल्लक्षणीया भावनीया पुरुषाकृतिर्यस्य स-तथोक्तः। अभूदिति शेषः ।। पित्र्यमंशमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरूर्जितं दधत् । यः ससोम इव धर्मदीधितिः सद्विजिह्व इव चन्दनद्रुमः ॥६४ ॥ उपवीतं लक्षणं चिहं यस्य तम् । पितुरयं पित्र्यः । 'वावृतुपिनुपसो यत्' इति यत्प्रत्ययः । तमंशम् । धनुपोर्जितं धनुर्जितम् । मातुरयं मातकः । 'ऋतष्ठ' इति ठप्रत्ययः । तमशं च दधद्यो भार्गवः । ससोमश्चन्द्रनक्तो धर्मदीधितिः सूर्य इव । स- द्विजितः ससर्पश्चन्दनट्ठम इव । स्थितः ॥ : 'येन रोषपरुपात्मनः पितुः शासने स्थितिशिदोऽपि तस्थुषा । वेपमानजननीशिरश्छिदा नागजीयत घृणा ततो मही॥ ६५॥ रोषपरुष आत्मा बुद्धिर्यस्य सः । आत्मा ज़ीवो धृतिर्बुद्धिः' इत्यमरः । तस्य रोपपर- पात्मनः स्थितिभिदोऽपि मर्यादालछिनोऽपि पितुः शासने तस्थुपा स्थितेन वेपमानज. ननीशिरश्छिदा येन प्राग्घृणाजीयत । ततोऽनन्तरं मह्यजीयत । माटहन्तुः क्षन्तवधा. स्कुतो जुगुप्लेति भावः ॥ अक्षवीजवलयेन निर्वभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः। क्षत्रियान्तकरणैकचिशतेाजपूर्वगणनामिवोद्वहन् ॥ ६६ ॥ यो भार्गवो, दक्षिणश्रवणे संस्थितेनाक्षवीजवलयेनाक्षमालया क्षञ्यिान्तकरमानों + ·एकादशः सर्गः । (१९९) ए . " , 1 क्षत्तियवधानामेकविशतेरेकविंशतिसंख्याया व्याजोऽक्षमालाल्पः पूर्वो यस्यास्तां गण- नामुद्वहनिव निर्वभौ ॥ तं पितुर्वधसवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् वालसनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दां च विषसाद पार्थिवः ॥१७॥ -पितुर्जमदर्वधभवेन क्षत्तियकर्टकवधोद्भवेन मन्युना कोपेन राजवंशानां निधनाय नाशार्थम् । 'निधन स्यात्कुले नाशे' इति विश्वः । दीक्षितम् । प्रवृत्तमित्यर्थः । तं भा- गवं वां दशां चावलोक्य वाला; सूनवो यस्य स पार्थिवो विपसाद । स्वस्यातिदीर्व- ल्याच्छनोश्चातिकोधात्कांदिशीकोऽभवदित्यर्थः । । नाम राम इति तुल्यमात्मजे वर्तमानमहिते च दारुणे। हृद्यमस्य भयदायि चाभवद्गत्नजातमिव हारसर्पयोः ॥ ६८ ॥ आत्मजे पुत्रे दारुणे घोरेऽहिते शत्रौ च तुल्यमविशेपेण वर्तमान राम इति नाम । हारसर्पयोर्वर्तमानं रत्नजातं रत्नजातिरिव । अस्य दशरथस्य हृद्यं हृदयंगम भयदायि भयंकरं चाभवत् ॥ अर्घ्यमयमिति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः। .क्षत्रकोपदहनाचिपं ततः संदधे दृशमुद्ग्रतारकाम् ॥ ६९ ॥ स भार्गवः । अर्यमयमिति वादिनं नृपमनवेक्ष्य । यतो यत्र भरताग्रजस्ततस्तत्र । 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति सार्वविभक्तिकस्तसिः । क्षत्रे क्षत्रकुले विपये यः कोपद- हनो रोषामिस्तस्याचिपं ज्वालामिव स्थिताम् । 'ज्वालाभासोर्न पुंस्यचिः' इत्यमरः । उ- दमा तारका कनी निका यस्यास्ताम् । 'तारकाक्ष्णः कनीनिका' इत्यमरः । दृशं संदधे ।। तेन कार्मुकनिपक्तमुष्टिना राघवो विगतभीः पुरोगतः । अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना ॥ ७० ॥ कार्मुकनिषक्तमुष्टिना। शरमगुलीविवरचारिणं कुर्वता । योद्भुमिच्छता युयुत्सुना । तेन भार्गवेण को विगतभीनिर्भीकः सन् । पुरोगतोऽग्रगतो राघवो निजगद उक्तः । कर्मणि लिट् ॥ क्षनजातमपकारवैरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः । सुप्तसर्प इव दुपडघनाद्रोपितोऽस्मि तव विक्रमथवात् ॥७९॥ क्षजातं.क्षरजातिमेऽपकारेण पित्वधरूपेण वैरि द्वेपि । तत्क्षत्तजातं बहुश एक- विंशतिवारानिहत्य शमं गतोऽस्मि । तथापि सुप्तसो दण्डघहनादिव तव विक्रमस्य श्रवादाकर्णनाद्रोपितो रोपं प्रापितोऽस्मि । मैथिलस्य.धनुरन्यपार्थिवैत्त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः। तनिशम्य भवता समर्थये वीर्यटङ्गमिव भग्नमात्मनः ॥ ७२ ॥ ग 1 , 1 ·। । 1 -- (२००), रघुवंशे अन्यैः पार्थिवैः । अनमितपूर्व पूर्वमनमितम् । सुप्सुपेति समासः । अत्य मैथिलस्य ध. नुस्त्वमक्षणोः क्षतवान् । किलेति वार्तायाम् । वार्ता संभाव्ययोः किल' इत्यमरः । त. धनुर्भग्नं निशम्याकर्ण्य भवतात्मनो मम वीर्यमेव शृङ्ग भग्नमिव समर्थये मन्ये ।। अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एवं मामगात् । ब्रीडमावहाति मे स संप्रति व्यक्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि ॥ ७३ ॥ अन्यदान्यस्मिन्काले जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरितः सन्मामेवागात् । संप्रति त्वय्युदयोन्मुखे सति व्यस्तवृत्तिर्विपरीतवृत्तिः । अन्यगामीति यावत् । स शब्दो मे नी- डमावहति लजां करोति ॥ बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकुण्ठितं द्रौ. रिपू मम मतो समागलौ । धेनुवत्सहरणाच्च हैहयस्त्वं च कीर्तिमपहर्तुमुद्यतः ॥ ७४ ॥ अचले क्रौञ्चादावप्यकुण्ठितमस्त्रं विभ्रतो मम द्वौ समागसौ तुल्यापराधी रिपू मतो धेनोः पितृहोमधेनोर्वत्सस्य हरणाद्धेतोहयः कार्तवीर्यश्च । कीर्तिमपहर्तुमुद्यत उद्युक्त- स्त्वं च । वत्सहरणे भारतश्लोकः-प्रमत्तश्चाश्रमात्तस्य होमधेन्वास्ततो बलात् । जहार वत्सं क्रोशन्या वभा च महाद्रुर्मान् ॥ इति । क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि । पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्वलति सागरेऽपि यः ॥७५॥ तेन कारणेन । क्रियते येनासौ करणः । क्षत्रियान्तस्य करणोऽपि विक्रमः । त्व. व्यजितें। मां नावति न प्रीणाति । तथाहि । पावकस्याग्नेमहिमा स गण्यते यः कक्ष- वत्कक्ष इव । तत्र तस्यैव' इति सप्तम्यर्थे वतिः । सागरेऽपि ज्वलति ।। विद्धि चात्तवलमोजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया । खातमूलमंनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तद्रुमम् ॥ ७६ ॥ किंच ऐश्वरं धनुर्हरेर्विष्णोरोजसा वलेनात्तवलं हतसारं च विद्धि । यद्धनुस्त्वयाभाज्य- भञ्जि। भजेश्च चिणि' इति विभाषया नलोपः। तथाहि । नदीरथैः खातगूलमवदारितपा. दंतद्रुमं मृदुरप्यनिल पातयति । ततः शिशुरपि रौद्रं धनुरभामितिमा गर्वीरितिभावः॥ तन्मदीयमिदमायुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृप्यताम् । तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यवाहुतरसा जितस्त्वया ॥ ७७ ॥" तत्तसान्मदीयामेदमायुधं कार्मुके ज्यया संगमव्य संयोज्य । 'त्यपि लघुपूर्वात्' इ. रयादेशः । सशरं यथा तथा त्वचा विकृप्यताम् । प्रधन रणविष्टतु । प्रधनं तापथ स्तामित्वधः । 'प्रधनं मारणे रणे' इति विश्वः । एवमपि मद्धनुःकर्षणेऽप्यहं नुल्या तरसां समचाहुबलेन । 'तरसी बलरंहसी' इलमरः । त्वया जितः । " " - ·एकादशः सर्गः। (२०१) - ५ । कातरोऽसि यदिवोद्गतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम। ज्यानिधातकठिनाङ्गुलिवृथा वध्यतामभययाचनाञ्जलिः ॥ ७८ ॥ यदिवोद्गताचिपोद्गतत्विषा मम परशुधारया तर्जितः कातरोऽसि भीतोऽति । वृथा ज्यानिघातेन कठिना अङ्गलयो यस्य स तथोक्तोऽभययाचनाचलिरभयप्रार्थनाजलिर्व- ध्यताम् । 'तौ युतावञ्जलिः पुमान् इत्यमरः ॥ एवमुक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकस्पिताधरः । तद्धनुर्ग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यतं समर्थमुत्तरम् ॥ ७९ ॥ भीमदर्शने भार्गव एवमुक्तवति सति। राघवः स्मितेन हासेन विकम्पिताधरः सन् । तद्धनुर्ग्रहणमेव समर्थमुचितमुत्तरं प्रत्यपद्यताहीचकार ॥ पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवत् । केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः॥८॥ पूर्वजन्मनि नारायणावतारे यद्धनुस्तेन समागतः संगतः स रामोऽतिमात्रमत्यन्तं लघुदर्शनः प्रियदर्शनोऽभवत् । तथाहि । नवाम्बुदः केवलो रिक्तोऽपि सुभगः । त्रिदश- चापेनेन्द्रधनुषा लाञ्छितश्चिहितः कि पुनः । सुभग एवेति भावः ।। तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं च बलिनाधिरोपितम् । निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥ ८१ ॥ वलिना तेन रामेण भूमिनिहितैका कोटिर्यस्य तत् । कर्मणे प्रभवतीति कामुकं धनुश्च 'कर्मण उकञ्' इत्युकञ्प्रत्ययः। अधिरोपितम् । भूभृतां रिपुर्भार्गवश्च । धूमशेपो धूमके- तनोऽग्निरिव । निष्प्रभो निस्तेजस्क आस बभूव । आसेति तिडन्तप्रतिरूपकमव्ययं दी- प्त्यर्थकरयास्ते रूपं वा ॥ तावुभावपि परस्परस्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ । पश्यति स जनता दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराविव ॥८२॥ परस्परस्थितावन्योन्याभियुक्तो। वर्धमानं च परिहीन चेति द्वन्द्वः । वर्धमानपरिहीने तेजसी ययोतावुभौ राघवभार्गवावपि । दिनात्यये सायंकाले पर्वणि भवी पार्वणी श- शिदिवाकराविव । जनता जनसमूहः । 'प्रामजनवन्धुसहायेभ्यस्तल' इति तत्प्रत्ययः । पश्यति सापश्यत् । अत्र राघवत्य शशिना भार्गवस्य भानुनौपम्यं द्रष्टव्यम् ॥ तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं. राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि । स्वं च संहितममोधमाशुगं व्याजहार हरसूनुसंनिभः ॥ ८३ ॥. हरसूनुसंनिभः स्कन्दसमः कृपामृदू राघवः । आत्मनि विषये स्खलितवीचे कुठित शक्ति ते भार्गवं खं वकीयं संहितममोघमाशुष वाणं चावेक्ष्य । व्याजहार बभापे ।। 2 - ।

·. (२०२) रघुवंशे २ न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि । शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम्।।८४॥ अभिभवत्लपि त्वयि । विप्र इति हेतोः। निर्दयं प्रहर्तुमलं शक्तो नास्मि । किंत्वनेन पत्रिणा शरेण ते गति गमनं हन्मि । उत मखाजितं लोकं स्वर्ग हन्मि शंस ब्रूहि ॥ प्रत्युवाच तमृपिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेनि पुरुष पुरातनम् । गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्यसि मया दिक्षुणा ॥८५॥ ऋषिर्भार्गवस्तं रामं प्रत्युवाच । किमिति । तत्त्वतः खरूपतस्त्वां पुरातनं पुरुषं न वैद्मीति न । किंतु वेड्येवेत्यर्थः । किंतु गां गतस्य भुवमवतीर्णस्य तव वैष्णवं धाम तेजो दिदृक्षुणा द्रष्टुमिच्छुना मया कोपितो ह्यसि ।। भस्मसात्कृतवतः पितृद्विपः पात्रसाच वसुधां ससागराम् । आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्टिना त्वया ॥८६॥ पितृद्विषः पितृवैरिणो भस्मसात्कृतवतः कोपेन भस्मीकुर्वतः । 'विभाषा सातिका- स्न्ये' इति सातिप्रत्ययः। ससागरां वसुधां च पात्रसापात्राधीनं देयं कृतवतः। 'देये त्रा च' इति चकारात्सातिः । कृतकृत्यस्य मे परमेष्टिना परमपुरुषेण त्वयाहितः कृतो जयविपर्ययः, पराजयोऽपि साध्य आशास्य एव । तद्गति मतिमतां वरेप्सियां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे। पीडयिष्यति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपम् ।।८७॥ तत्तस्मात्कारणाद्धे मतिमतां वर, पुण्यतीर्थगमनायाप्सुमिष्टामीप्सितां मे गति रक्ष पालय । किंतु खिलीकृता दुर्गमीकृतापि स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपं भोगनिःस्पृहं मां न पीडयिष्यति । अतस्तामेव जहीत्यर्थः ॥ प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राङ्मुखश्च विससर्ज सायकम् । भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः ॥८॥ राघवस्तथेति प्रत्यपद्यताङ्गीकृतवान् । प्राङ्मुख इन्द्रदिमुखः सायकं विसराज च । स सायकः सुकृतोऽपि साधुकारिणोऽपि । करोतेः किम् । भार्गवस्य दुरत्ययो दुरति- क्रमः स्वर्गमार्गस्य परिधः प्रतिवन्धोऽभवत् । राघवोऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यतामिति वदन्समस्पृशत् । निर्जितेपु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये ॥ ८९ ॥ राघवोऽपि क्षम्यतामिति वदत्तपोनिर्भार्गवस्य चरणो समस्पृशत्मणनाम । तयादि तरखिना बलवतां तरसा वलेन निजितेषु शत्रुयु प्रणतिरेव कीर्तये । भवतीति शेषः राजसत्वमवधूय मातृकं पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा । नन्वनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययमनुनहीकृतः ।। ९० ·एकादशः सर्गः। (२०३) . - . मातुरागतं मालकं राजसत्वं रजोगुणप्रधानत्वमवधूय पितुरागतं पिन्यं शमं यदा गमितोऽस्मि । तदा त्वया ममापेक्षितत्वादनिन्दितमगर्हितं फलं खर्गहानिलक्षणं यस्य सोऽयं निग्रहोऽपकारोंऽप्यनुग्रहीकृतो ननूपकारीकृतः खलु ॥ साधयाम्यहमविप्रेमस्तु ते देवकार्यमुपपादयिष्यतः । ऊचिवानिति वचः सलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजमृषिस्तिरोदधे ।। ९१॥ ... अहं साधयामि गच्छामि । देवकार्यमुपपादयिष्यतः संपादयिष्यतस्तेऽविघ्नमस्तु विवाभावोऽहुँ । अव्ययं विभक्तिः' इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः । सह लक्ष्मणेन सलक्ष्मणस्तम् । 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीहिः । लक्ष्मणाग्रज राममिति वच अचिवानुक्तवान् । बूनः वसुः । ऋपिस्तिरोदधेऽन्तर्दधे । तस्मिन्गते विजयिनं परिरभ्य राम स्नेहामन्यत पिता पुनरेव.जातम् । तस्याभवत्क्षणशुचः परितोपलाभः कक्षाग्निलडिन्ततरोरिव वृष्टिपातः ॥ ९२ ॥ तस्मिन्भार्गवे गते सति । विजयिनं रामं पिता नेहात्परिरभ्यालिङ्गय पुनर्जातमेवा- मन्यत । क्षणं शुग्यस्येति विग्रहः । क्षणशुचस्तस्य दशरथस्य परितोषलाभः संतोष- प्राप्तिः । कक्षाग्निना दावानलेन । 'कक्षः शुष्ककाननवीरुधोः' इति विश्वः । लक्षितस्या- मिहतस्य तरोईष्टिपात इच । अभवत् ॥ अथ पथि गमयित्वा कृप्तरम्योपकार्ये १, कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पः । पुरमविशयोध्या मैथिलीदर्शनीनां कुचलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥ १३ ॥ अथ । ईपदसमाप्तः शर्वः शर्वकल्पः । 'ईपदसमाप्तो-' इति कल्पप्प्रत्ययः । अव- निपाल: कृप्ता रम्या नवा उपकार्या यलिन्स तस्मिन्पथि कतिचिच्छर्वरी रात्रीर्गम- यित्वा मैथिलीदर्शनीनामानानां लोचनैः कुवलयानि येषां संजातानि कुवलयिताः । 'तदत्य संजातं तारकादिभ्य इतन्' इतीतच्प्रत्ययः। फुवलंयिता गवाक्षा यस्यास्तां पुरमयोध्यामविशत्प्रविष्टवान् ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया 'व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये सीताविवाहवर्णनो नामैकादशः सर्गः । * ·M (२०४) रघुवंशे - 1 , f ६. द्वादशः सर्गः । वन्दामहे महोद्दण्डदोर्दण्डौ रघुनन्दनौ । तेजोनिर्जितमार्तण्डमण्डलौं लोकनन्दनी ।। निविष्टविषयस्नेहः स दशान्तमुपेयिवान् । आसीदासंन्ननिर्वाणः प्रदीपार्चिरिवोषसि ॥ १ ॥ स्नेहयन्ति प्रीणयति पुरुषमिति स्नेहाः । पचाद्यच् । नियन्तिं पुरुषा येष्विति वा स्नेहाः । अधिकारणार्थे घञ् । विषयाः शब्दादयस्त एव स्नेहा निर्विष्टा भुक्ता विषयस्नेहा येन स तथोक्तः । निर्देशों भृतिभोगयोः' इति विश्वः । दशा जीवनावस्था तस्य अन्त वार्धकमुपेयिवान्स दशरथः। उपसि प्रदीपाचिरिव दीपज्वालेव ।आसनं निर्वाणं मोक्षो यस्य स तथोक आसीत्। अचिःपक्षे तु विषयो देश आश्रयः । भांजनमिति यावत् । 'विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च' इति विश्वः । स्नेहस्तैलादिः । 'स्नेहस्तैलादिकरसे दवे स्यात्सौहृदेऽपि च' इति विश्वः । दशा वर्तिका । 'दशा वर्ताववस्थायाम्' इति विश्वः । निर्वाणं विनाशः । 'निर्वाणं निव॒तौ मोक्षे विनाशे गजमजने' इति यादवः ॥ तं कर्णमूलमागत्य राम श्रीय॑स्यतामिति कैकेयीशङ्कयेवाह, पलितच्छद्मना जरा.॥२॥ जरा कैकेयीशङ्कयेव पेलितस्य केशादिशौक्लयस्य छाना मिषेण । 'पलितं जरसा शौ- क्लयं केशादौ' इत्यमरः । कर्णमूलं कर्णोपकण्ठमागय राम श्री राज्यलक्ष्मीय॑स्यता निधी- यतामिति तमाह । दशरथो वृद्धोऽहमिति विचार्य रामस्य चौवराज्याभिषेकं चकात्यर्थः। सा पौरान्पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिः । प्रत्येक हादयांचके कुल्येवोद्यानपादपान् ॥ ३ ॥ सा पौरकान्तस्य रामत्याभ्युदयश्रुतिभिषेकवार्ता । कुल्या कृत्रिमा सरित् । 'कु- ल्याल्पा कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः । उद्यानपादपानिव । पारान्प्रत्येक हादयांचने । तस्याभिपेकसभारं कल्पितं-क्रूरनिश्चया । 'दूषयामास कैकेयी शोकोप्णैः पार्थिवाश्रुभिः ॥४॥ कूरनिश्चया कैकेयी तस्य रामस्य कल्पितं संभृतमभिषेकस्य संभारमुपकारणं । कोणः पार्थिवाश्रुभिर्दूपयामास । खदुःखमूलेन राजशोकेन प्रतिववन्धेत्यर्थः ।। सा किलाश्वासिता चण्डी भर्ना तत्संश्रुतौ चरौ। उद्धवामेन्द्रसिक्का भूचिलमनाविवीरगौ ॥५॥ चण्यतिकोफ्ना । चण्डस्वलन्तकोपनः' इलमरः । सा किल भत्रांक्षाक्षिकानुनी r . 1 S .

·द्वादशः सर्गः। (२०५) - • • -- । । -- सती तेन भर्ना संश्रुतौ प्रतिज्ञातो वरी । इन्द्रेश सिक्काभिवृष्टा भूविले वल्मीकादौ म- माबुरगाविव ! उवामोजगार ॥ तयोश्चतुर्दशैकेन रामं प्रात्राजयत्समाः। द्वितीयेन सुतस्वैच्छद्वैधव्यैकफलां श्रियम् ॥ ६ ॥ सा तयोर्वरयोर्मध्य एकेन वरेण राम, चतुर्दश समाः संवत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । प्रावाजयत्प्रावासयत् । द्वितीयेन वरेण मुतस्य भरतस्य वैधव्यैकफलां स्ववैध- व्यमानफलाम् । न तूपभोगफलामिति भावः । श्रियमैच्छदियेष ॥ पित्रा दत्तां रुदनरामः प्राङ्महीं प्रत्यपद्यत । पश्चाद्वनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीत् ॥ ७ ॥ रामः प्राविपत्रा दत्तां महीं रुदन्प्रत्यपद्यताझीचकार । खत्यागदुःखादिति भावः । प. श्चाद्वनाय गच्छेत्येवंख्या तदाज्ञां पित्राज्ञा मुदितोऽग्रहीत्। पिनाज्ञाकरणलाभादिति भावः।। दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥ ८ ॥ 'महलक्षौमे दधतो वल्कले वसानत्यांच्छादयतश्च तस्य, रामस्य सममेकविधं मुख- राग मुखवर्ण जना विस्मिता ददृशुः । सुखदुःखयोरविकृत इति भावः ।। स सीतालक्ष्मणसखः सत्याद्गुरुमलोपयन् । विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः ॥ ९ ॥ 'स रामो गुरुं पितरं सत्याद्वरदानरूपादलोपयन्नभ्रंशयन् । सीतालक्ष्मणयोः सखेति विग्रहः । ताभ्यां सहितः सन्दण्डकारण्यं विवेश । सतां मनश्च प्रत्येकं विवेश । पितृ- भत्त्या सर्वे सन्तः संतुष्टा इति भावः ॥ . राजापि तद्वियोगातः स्मृत्वा शापं स्वकर्मजम् । शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत ॥ १० ॥ तद्वियोगातः पुत्रवियोगदुःखितो राजापि खकर्मणा मुनिपुत्रवधरूपेण जातः ख. कर्मजस्तै शापं पुत्रशोकजं 'मरणात्मकं स्मृत्वा शरीरत्यागमानेण देहत्यागेनैव शुद्धि- लाभ प्रायश्चित्तममन्यत । मृत इत्यर्थः। ॥ विप्रोपित्तकुमारं तदाज्यमस्तमितेश्वरम् । रन्ध्रान्वेपणदक्षाणां द्विपामामिषतां ययौ ॥ ११ ॥ , विप्रोपिता गताः कुमारा. यमितत्तथोकम् । अस्तमितो मृत ईश्वरो राजा यस्य तत्तयोक्तं तदाज्यं रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विपामामिपतां भोग्यवस्तुतां ययौ । 'आमिषं भोग्यवस्तुनि' शति केशवः॥ - । .

·, . (२०६) रघुवंशे अथानाथाः प्रकृतयो मातृवन्धुनिवासिनम् । मौलैरानाययामासुभरतं स्तम्भिताभुमिः ॥ १२ ॥ अथानाथाः प्रकृतयोऽमात्याः । 'प्रकृतिः सहजे योनावमाये परमात्मनि' इति विश्वः । मातृवन्धुपु निवासिनं भरतं स्तम्भिताश्रुभिः। पितृमरणगुप्त्यर्थमिति भावः ।। मौलराप्तैः सचिवैरानाययामामुरागमयांचक्रुः ॥ श्रुत्वा तथाविधं मृत्यु कैकेयीतनयः पितुः । मातुर्न केवलं स्वस्याः चियोऽप्यासीत्पराङ्मुखः ॥ १३ ॥ कैकेयीतनयो भरतः पितुस्तथाविधं स्वमातृमूलं मृत्युं मरणं श्रुत्वा खस्या मातुः केवलं मातुरेव पराङ्मुखो न । किंतु श्रियोऽपि पराङ्मुख आसीत् ॥ ससैन्यश्चान्वगागामं दर्शितानाश्रमालयैः । तस्य पश्यन्ससौमित्ररुदश्रुर्वसतिगुमान् ॥ १४ ॥ ससैन्यो भरतो राममन्वगाच्च । किं कुर्वन् । आश्रमालयैर्वनवासिभिर्दर्शितानेते राम- निवासा इति कथितान्ससौमित्रेलक्ष्मणसहितस्य तत्य रामस्य वसतिद्रुमान्निवासवृक्षान्प- श्यनुदश्रू रुदन् ॥ चित्रकूटवनस्थं च कथितस्वर्गतिर्गुरोः। लक्ष्म्या निमन्त्रयांचके तमनुच्छिएसंपदा ॥ १५ ॥ चित्रकूटवनस्थं तं रामं च गुरोः पितुः कवितवर्गतिः कथितपितृमरणः सन्नित्यर्थः ।। अनुच्छिंष्टाननुभूतशिष्टा' संपगुणोत्कर्पो यस्याः सा । 'संपद्भूती गुणोत्कर्षे' इति केशवः। तथा लक्ष्म्या करणेन निमन्तयांचक्र आहूतवान् । स हि प्रथमजे तस्मिन्नकृतश्रीपरिग्रहे। परिवेत्तारमात्मानं नेमे स्वीकरणाद्भुवः ॥ १६ ॥ स हि भरतः प्रथमजेऽग्रजे तस्मिन्रामेऽकृतश्रीपरिग्रहे सति स्वयं भुवः स्खीकरणा:, दात्मानं परिवेत्तारं मेने । 'परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात्' इत्यमरः । भूपरि- प्रहोऽपि दारंपरिग्रहसम इति भावः ।। तमशक्यमपाक्रष्टुं निदेशात्स्वर्गिणः पितुः। ययाचे पादुके पश्चात्कर्तु राज्याधिदेवते ॥ १७ ॥ खार्गणः - पितुनिदेशादपाक्रष्टुं निवर्तयितुमशक्यं तं रामं पश्चाद्राज्याधिदेवते खा. मिन्यौ कर्तुं पादुके ययाचे । सं विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्रात्रा नैवाविशत्पुरीम् । नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमियाभुनक् ॥ १८ ॥ . प 14 . - ·4 द्वादशः सर्गः। (२०७) . - -- - स भरतो भ्रात्रा रामेण तथेत्युक्खा विसष्टः सन्पुरीमयोध्यां नाविशदेव । किंतु न- न्दिमामगतः संस्तस्य रामस राज्यं न्यासमिव निक्षेपमिवामुनगपालयत् । न तूपभुक्त- वानित्यर्थः । अन्यथा भुजोऽनवने' इत्यात्मनेपदप्रसङ्गात् । भुजेर्लङ् ॥., दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः । मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् ॥ १९ ॥ ज्येष्ठे दृढभकी राज्यसृष्णापरामुखो भरत इति पूर्वोक्तानुष्ठानेन मातुः पापत्य प्राय- श्चित्तं तदपनोदकं कर्माकरोदिव । इत्युत्प्रेक्षा । दृढभक्तिरित्यत्र दृढशब्दस्य स्त्रियाः पुं- वत्-' इत्यादिना पुंवद्भावो दुर्घट: । 'अप्रियादियु' इति निषेधात् । भक्तिशब्दस्य प्रिया- दिषु पाठात् । अतो दृढं भक्तिरस्येति नपुंसकपूर्वपदो बहुव्रीहिरिति गणव्याख्याने दृढभ- तिरित्येवमादिषु पूर्वपदस्य नपुंसकस्य विवक्षितत्वात्सिद्धमिति समाधेयम् । वृत्तिकारश्च- दीर्घनिवृत्तिमात्रपरो दृढभक्तिशब्दो लिगविशेपस्यानुपंकारत्वात्स्त्रीत्वमविवक्षितमेव, त- स्मादस्त्रीलिङ्गलादृढभक्तिशब्दस्यायं प्रयोग इत्यभिप्रायः न्यिासकारोऽप्येवम् । भोजराज- तु-कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठाद्भवानीभक्तिरित्यादौ कर्मसाधनत्वात्पुं- वद्भावप्रतिषेधः । दृढभक्तिरित्यादी भावसाधनत्वात्पुंचद्भावसिद्धिः पूर्वपदस्येत्साह ॥ रामोऽपि सह वैदेह्या वने वन्येन वर्तयन् । चचार सानुजः शान्तो वृद्धश्वाकुव्रतं युवा ॥ २० सानुजः शान्तो रामोऽपि वैदेत्या सह वने वन्येन वनभवेन कन्दमूलादिना वर्तय- न्वृत्ति कुर्वजीवन्वृद्धक्ष्वाकूणां व्रतं वनवासात्मकं युवा यौवनस्थ एव चचार ॥ प्रभावस्तम्भितच्छायमाश्रितः स वनस्पतिम् । - कदाचिदके सीतायाः शिश्ये किंचिदिव श्रमात् ॥ २१ ॥ स रामः कदाचित्प्रभावेण स्वमहिम्ना स्तम्भिता स्थिरीकृता छाया यस्य तं वनस्प- तिमाश्रितः सन् । किचिदीपच्छमादिव सीताया अङ्के शिइये सुप्वाप ॥ ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विदार स्तनौ द्विजः। प्रियोपभोगचिह्वेषु पौरोभाग्यमिवाचरन् ॥ २२ ॥ ऐन्द्रिरिन्द्रस्य पुत्रो द्विजः पक्षी काकस्तस्याः सीतायाः स्तनौ । प्रियस्य रामस्योप- भोगचिषु । तत्तनखक्षतेप्विलर्धः । पुरोभागिनो दोपैकदर्शिनः कर्म पौरोभाग्यम् । 'दोपैकदृक्पुरोभागी' इत्यमरः । दु:शिष्टदोषघातमाचरन्कुर्वन्निव नसविददार विलि. लेख । किलेत्यति ॥ तस्मिन्नास्थदिपीकास्त्रं रामो रामाववोधितः। आत्मानं मुमुचे तलादेकनेत्रव्ययेन सः ॥ २३ ॥ रामया सीतयाक्योधितो रामत्तस्मिन्काक इपीकान्नं काशास्त्रम् । इपीका कारामुच्यते' प - - - । 4 स ·(२०८.) रघुवंशे H - १ 1 - --- इति हलायुधः । आस्थदस्यति स्म । 'असु क्षेपणे' इति धातोर्लङ् । 'अस्पतिवक्तिव्या तिभ्योऽङ्' इत्यड्प्रत्ययः । अस्यतेस्थुक्' इति थुगागमः । स काक एकनेत्रस्य व्ययेर दानेन तस्मादस्वादात्मानं मुमुचे मुक्तवान् । मुचेः कर्तरि लिट् । 'धेनुं मुमोच' (२११ इतिवत्प्रयोगः ॥ रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्भरतागमनं पुनः । अशङ्कयोत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थली जहौ ॥ २४ ॥ रामस्त्वासनदेशत्वाद्धेतोः पुनर्भरतागमनमाशङ्कयोत्सुकसारहामुत्कण्ठितहरिणां चि. त्रकूटस्थली जहौ तत्याज । आसन्नश्चासौ देशश्चेति विग्रहः ।। प्रययावातिथेयेषु वसन्नृपिकुलेपु सः । दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्पिकेष्विव भास्करः ॥ २५ ॥ स रामः । अतिथिषु साधून्यातिथेयानि । 'पथ्यतिथिवसतिखपतेर्हज्' इति ढम- त्ययः । तेष्वृषिकुलेवृष्याश्रमेषु । 'कुलं कुल्ये गणे देहे गेहे जनपदेऽन्वये' इति हेमः । वर्षासु भवानि वार्षिकाणि । 'वर्षाभ्यष्टक्' इति ठक्प्रत्ययः । तेष्वृक्षेषु नक्षनेपु राशिपु वा भास्कर इव । वसन्दक्षिणां दिशं प्रययौ ।। बभौ तमनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता। प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी ॥ २६ ॥ तं राममनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुंता सीता कैकेय्या प्रतिषिद्धा निवारितापि गुणोन्मुखी गुणोत्सुका लक्ष्मी राजलक्ष्मीरिव वभौ ॥ अनुसूयातिसृप्टेन पुण्यगन्धेन काननम् । सा चकारागारागेण पुष्पोचलितपट्पदम् ॥ २७ ॥ सा सीतानुसूययात्रिभार्ययातिसृष्टेन दत्तेन पुण्यगन्धेनाङ्गरागेण काननं वनं पुप्पेभ्य उच्चलिता निर्गताः पट्पदा यात्मस्तत्तथाभूतं चकार ।। संध्याभ्रकपिशस्तस्य विराधो नाम राक्षसः। अतिष्ठन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः ॥ २८ ॥ संध्याभ्रकपिशो विराधो नाम राक्षसः । ग्रहो राहुरिन्दोरिव । तस्य रामस्य मार्ग- मध्वानमालावरुध्यातिष्ठत् ॥ स जहार तयोर्मध्ये मैथिली लोकशोपणः । नभोनभस्ययोवृष्टिमवग्रह इबान्तरे ॥ २९ ॥ लोकत्य शोषणः शोपकः स राक्षवस्तयो रामलक्ष्मायोमध्ये मैथिलीम् । नभोनभ- स्ययोः श्रावणभाद्रपदयोरन्तरे मध्ये वृष्टिमवग्रहो वर्षप्रतिवन्ध न । जहार । बुष्टिमें तद्विधातेऽवग्राहावग्रही समा' इत्यमरः ॥ Y. T ܕܝ स tr ·द्वादशः सर्गः। (२०९) , न . - तं विनिष्पिष्य काकुत्स्थौ पुरा दूपयति स्थलीम् । गन्धेनाशुचिना चेति वसुधायां निचख्नतुः ॥ ३० ॥ ककुत्स्थस्य गोत्रापत्ये पुमांसौं काकुत्स्थौ रामलक्ष्मणौ तं विराधं विनिर्षिपष्य हत्वा । अशुचिनापवित्रेण गन्धेन स्थलीमाश्रमभुवं पुरा दूपयति दूषयिष्यतीति हेतोः । यावत्पुरा- निपातयोर्लट्' इति भविष्यदर्थे लट् । वसुधायां निचख्नतुर्भूमौ खनिला निक्षिप्तवन्तौ च ॥ पंचवट्यां ततो रामः शासनात्कुम्भजन्मनः । अनपोढस्थितिस्तस्थौ विन्ध्याद्रिः प्रकृताविव ॥ ३१ ॥ ततो रामः कुम्भजन्मनोऽगस्त्यस्य शासनात् । पञ्चानां वटानां समाहारः पञ्चवटी। तद्धितार्थ' इति तत्पुरुषः । 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति द्विगुसंज्ञायाम् 'द्विगोः' इति डीप् । द्विगुरेकवचनम् इत्येकवचनम् । तस्यां पञ्चवट्याम् । विन्ध्याद्रिः प्रकृतौ वृद्धेः "पूर्वावस्थायामिव । अनपोढस्थितिरनतिकान्तमर्यादस्तस्थौ ।। रावणावरजा तंत्र राघवं मदनातुरा । अभिपेदे निदाघार्ता व्यालीव मलयद्रुमम् ॥ ३२ ॥ तत्र पञ्चवट्या मदनातुरा रावणावरजा शूर्पणखा । 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' इति ण- खम् । राघवम् । निदाघार्ता घर्मतप्ता व्याकुला व्याली भुजंगी मलयद्रुमं चन्दनद्रुम- मिव । अभिपेदै प्राप ॥ सा सीतासंनिधावेव तं वने कथितान्वया । अत्यारुढो, हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः ॥३३॥ सा शूर्पणखा सीतासंनिधावेव कथित्तान्वया कथितस्त्रवंशा सती तं रामं वत्रे वृत- वती । तथाहि । अत्यारूढोऽतिप्रवृद्धो नारीणां मनोभवः कामः कालज्ञोऽवसरज्ञो न भवतीत्यकालज्ञो हि ॥ कलत्रवानहं वाले कनीयांसं भजस्व मे । इति रामो वृपयन्ती वृपस्कन्धः शशास ताम् ॥ ३४ ॥ वृपः पुमान् । 'वृपः स्याद्वासवे धर्मे सौरभेये. च शुक्रले । पुराशिभेदयोः शृङ्गयां मूषकश्रेष्टयोरपि इति विश्वः । वृपं पुरुषमात्मार्थमिच्छतीति वृपस्यन्ती कामुकी । 'वृष- स्यन्ती च कामुकी' इत्यमरः । 'सुप आत्मनः क्यन्' इति क्यच्प्रत्ययः । 'अश्वक्षीर- धूपलवणानामात्मप्रीतो क्यचि इत्येसुगागमः । ततो लटः शत्रादेशः । 'उगितच' इति टीप् । शोकास्तु-~-पस्कन्धो रामो पस्यन्ती तां राक्षसीम् 'हे बाले, अह कल- नयान , मे कनीयांसं कनिष्टं भजख' इति शशासाज्ञापितवान् ।। ज्येष्टाशिगमनात्पूर्व तेनाप्यनभिनन्दिता। साभूद्रामाश्रया भूयो नदीवोभयकूलमा ॥ ३५ ॥ -- ·- TH - ग (२१०) रघुवंशे पूर्वे ज्येष्ठाभिगमनात्तेन लक्ष्मणेनाप्यनभिनन्दिता नाङ्गीकृता भूयो रामाश्रया, राक्षसी । उभे कूले भजतीत्युभयकूलमाक् । नदीवाभूत् । सा हि यातायाताभ्य पर्यायेण कूलद्वयग़ामिनी नदीसदृश्यभूदित्यर्थः ॥ संरम्भ मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय ताम् । निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोधेः ॥ ३६॥ मैथिलीहासः क्षणं सौम्यां सौम्याकारां तां राक्षसीम् । निवातेन स्तिमितां निश्चला. मुदधेर्वेलामम्बुविकृतिम् । अम्बुपूरमित्यर्थः । 'अध्यम्युविकृती वेला' इत्यमरः । च न्द्रोदय इव । संरम्भ संक्षोभ, निनाय । फलमस्योपहासस्य संद्यः प्राप्स्यसि पश्य माम् । मृग्याः परिभवो व्याध्यामित्यवेहि त्वया कृतम् ॥ ३७ ॥ श्लोकद्वयेनान्वयः । अस्योपहासस्य फलं सद्यः संप्रत्येव प्राप्स्यसि । मां पश्च । खया का कृतमुपहासरूपं करणं व्याघ्यां विषये मृग्याः काः परिभव इत्यवेहि ॥ इत्युक्त्वा मैथिली भर्तुरङ्के-निविशती भयात् । रूपं शूर्पणखा नानः सदृशं प्रत्यपद्यत ।। ३८ ॥ भयाद्भर्तुरङ्के निविशतीमालिङ्गन्तीं मैथिलीमित्युक्त्वा शूर्पणखा नान्नः, सदृशम् । श. पीकारनखयुक्तमित्यर्थः । रूपमाकारं प्रत्यपद्यत ,खीचकार । अदर्शयदित्यर्थः ॥ लक्ष्मणं प्रथम श्रुत्वा कोकिलाम वादिनीम् । - शिवाघोरस्वनां पश्चाद्ववुधे विकृतेति ताम् ।। ३९ ॥ लक्ष्मण: प्रथमं कोकिलावन्म वादिनी पश्चाच्छिवावद्धोरखनां तां शूर्पणखां श्रुत्वा । तत्याः वनं श्रुत्वेत्यर्थः । सुखनः शङ्खः श्रूयत इतिवत्प्रयोग: !, विकृता मायाविनीति बुबुधे बुद्धवान् । कर्तरि लिट् ॥ पर्णशालामथ शिमं विकष्टासिः प्रविश्य सः। वैरुप्यपौनरुक्त्वेन भीपणां तामयोजयत् ॥ ४० ॥ अथ स लक्ष्मणो विकृष्टासिः कोशोवृतसङ्गः सन्क्षिप्रं पर्णशालां प्रविश्य । भीषय- तीति भीपणाम् । नन्दादित्वाल्लयुट्- कर्तरि । तां राक्षसी वैरुप्यस्य पौनरुक्त्वं द्वैगुण्य - लक्षणयो । तेनायोजयद्योजितवान् । स्वभावत एव विकृतां तां कर्णादिच्छेदेन पुनर- तिविकृतामकरोदित्यर्थः ॥ सा वक्रनखधारिण्यो वणुकर्कशपर्वया । अङ्कुशाकारयाकुल्या तावतर्जयदम्बरे ॥ ११ ॥ सावक्रनखं धारयतीति वानखधारिणी । तया वेणुवकर्कशपर्दया । अत एवादुर स्त्राकार इवाकारो यस्याः सा तया । हुल्या तो राघवाचबरे योनि स्थिता । 'अन्य ·द्वादशः सर्गः। (२११) 1 योनि वाससि इत्यमरः । अतर्जयदभर्सयत् । 'तर्ज भर्सने इति धातोश्चौरादिकादनु- दात्तेत्त्वादात्मनेपदेन भाव्यम् । तथापि चक्षिडो डिरकरणाऽज्ञापकानुदात्तेत्वनिमित्तस्या- नित्यत्वात्परस्मैपदमूह्यमित्युक्तमाख्यातचन्द्रिकायाम् । तर्जयते भर्सयते तर्जयतीत्यपि चदृश्यते कवियिति ॥ प्राप्य चाशु जनस्थानं खरादिस्यस्तथाविधम् । रामोपक्रममाचख्यौ रक्षापरिभवं नवम् ॥ ४२ ॥ • साशु जनस्थानं प्राप्य खरादिभ्यो राक्षसे यस्तथाविधं खागच्छेदात्मकम् । उपक- 'न्यत इत्युपक्रमः । कर्मणि घञ्प्रत्ययः । रामल कर्तुरुपक्रमः । रामोपक्रमम् । रामेणा- दात्रुपक्रान्तमित्यर्थः । 'उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्' इति क्लीवत्वम् । तनव र- क्षसां कर्मभूतानां परिभवमाचख्यौ च ॥ मुखावयवलूनां तां नैर्ऋता यत्पुरो दधुः । रामाभियायिनां तेपां तदेवाभूदमङ्गलम् ॥ ४३ ॥ ', नैता राक्षसाः । निर्वतो यातुरक्षसी' इत्यमरः । मुखावयवेपु कर्णादिपु लूनां छिन्नां तां पुरो दधुरने चारिति यत्तदेव रामाभियायिनां राममभिद्रवतां तेषाममहलमभूत् ।। उदायुधानापततस्तान्तप्तान्प्रेक्ष्य राघवः । निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥ ४४ ॥ उदायुधानुद्यतायुधानापततं आगच्छतो दृप्तांस्तान्खरादीन्प्रेक्ष्य राघवश्वापे विजय- स्वाशंसामाशां लक्ष्मण सीतां च निदधे । सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्य खयं युद्धाय संनद्ध इति भावः ॥ एको दाशरथिः काम यातुधानाः सहस्रशः । तु यावन्त एवाजी तावांश्च ददृशे स तैः ॥ ४५ ॥ दाशरथी राम एकोऽद्वितीयः । यातुधानाः कामं सहस्रशः । सन्तीति शेपः । तैर्यातुधाने- स्तु स राम आजी ते यातुधाना यावन्तो यावत्संख्याका एव तावांस्तावत्संख्याकश्च ददृशे ।। असजनेन काकुत्स्थः प्रयुक्तमथ दूपणम् । न चक्षमे शुभाचारः स दूपणमिवात्मनः । ४६ ॥ अथ शुभाचारो रणे साधुचारी सद्वृत्तश्च स काकुत्स्थोऽसजनेन दुर्जनेन रक्षोजनेन च प्रयुक्तं प्रेपितमुच्चारितं च दूपर्ण दूपणाख्यं राक्षसमात्मनो दूपण दोपमिव न चक्षमे न सेहे । प्रतिवर्नु प्रवृत्त इलः ।। तं शरैः प्रतिजग्राह खरनिशिरलौ च सः। क्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात्सममिवोद्ययुः ॥ १७ ॥ स रामस्तं पण खरनिशिरसो वगरेः प्रतिजग्राह ! प्रतिजहारेत्यर्थः । क्रमशो यथा 1 । 17 ·ड - IT J 1 . ६ । + 7 में T . . . " र . (२१२) रघुवंशे क्रमम् । प्रयुक्ता अपीति शेषः । तस्य ते शराः पुनश्चापात्समं युगपदिवोद्ययुः । अति- लघुहस्त इति भावः॥ तैस्त्रयाणां शितैर्वाणैर्यथापूर्वविशुद्धिभिः । आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु यतत्रिभिः ॥ ४८ ॥ देहमतीत्य भित्वा गच्छन्तीति देहातिगाः । तैर्यथास्थिता पूर्वविशुद्धियेषां तैः । अ- तिवेगत्वेन देहभेदात्यागिव रुधिरलेपरहितैरित्यर्थः । शितैस्तीक्ष्णैस्तैर्वाणैस्त्रयाणां खरा- दीनामायुः पीतं रुधिरं तु पंतत्रिभिः पीतम् ॥ तस्मिन्रामशरोत्कृत्ते वले महति रक्षसाम् । उत्थितं ददृशेऽन्यच्च कवन्धेभ्यो न किंचन ॥ ४९ ॥ तस्मिन्रामशरैरुत्कृत्ते छिन्ने महति रक्षसां वल उत्थितमुत्यानक्रियाविशिष्टं प्राणिनां क- ।. वन्धेभ्यः शिरोहीनशरीरेभ्यः । 'कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यमरः ।अन्य- चान्याकिंचन न ददृशे । कवन्धेभ्य इत्यत्र 'अन्यारात्-' इति पञ्चमी निःशेषहतमित्यर्थः।। सा बाणवर्पिणं राम योधयित्वा सुरद्विपाम् ।। अप्रवोधाय सुष्वाप गृध्रच्छाये वरूथिनी ॥ ५० ॥ सा सुरद्विषां वरूथिनी सेना बाणवर्षिणं राम चोधयित्वा युद्धं कारयित्वा गृध्राणां छाया गृध्रच्छायम् । 'छाया वाहुल्ये' इति क्लीवत्वम् । तस्मिन्नप्रबोधायापुनर्बोधाय सु- वाप । ममारेत्यर्थः । अत्रं सुरतश्रान्तकान्तासमाधिर्वन्यते । राघवास्त्रविदीर्णानां रावणं प्रति रक्षसाम् तेषां शूर्पणखैवैका दुष्प्रवृत्तिहराभवत् ॥ ५१ ॥ एका शूर्पवनखानि यस्याः सा शूर्पणखा । 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इति णत्वम् । 'न- खमुखात्संज्ञायाम्' इति डीप्प्रतिषेधः । सैव रावणं प्रति राघवास्विदीर्णानां हतानां तेषां रक्षसां खरादीनां दुष्प्रवृत्ति वार्ता हरति प्रापयतीति दुष्प्रवृत्तिहराभवत् । 'हरते- रनुद्यमनेऽच्' इत्यप्रत्ययः ।। निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाच धनदानुजः । रामेण निहितं मेने पदं दशसु सूर्धसु ॥ ५२ ॥ 'वसुः शूर्पणखाया निग्रहादङ्गच्छेदादाप्तानां बन्धूनां वरादीनां क्याच कारणादन- दानुजो रावणो रामेण दशसु मूर्धन पदं पादं निहितं मेने ॥ रक्षसाःमृगरूपेण वञ्चयित्वा स राघचौः । जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविनितः ॥ ५३ ॥ स रावणो मृगरूपेण रक्षेसा मारीचेन राघवी वनायित्वा प्रतार्य पक्षीन्द्रस्य अटा. युपः प्रयासेन युद्धरूपेण क्ष विन्निनः संजातविनः सन्सीता जहार ॥ 11 Hy क . -- । - । 11 wint 1 ·द्वादशः सर्गः। (२१३). ; " ३ - + तौ सीतान्वेषिणौ गृध्र लूनपक्षमपश्यताम् । प्राणैर्दशरथप्रीतेरनृणं कण्ठवर्तिभिः ॥ ५४ ॥ सीतान्वेषिणौ तौ राघवौ लूनपक्षं रावणेन छिनपक्षं कण्ठवर्तिभिः प्राणदशरथप्रीते- शिरथसख्यस्यानृणमृणैर्विमुक्तं गृधं जटायुषमपश्यतां दृष्टवन्तौ । दृशेर्लडि रूपम् ॥ स रावणहृतां ताभ्यां वचसाचष्ट मैथिलीम् । आत्मनः सुमहत्कर्म बणैरावेद्य संस्थितः ॥ ५५ ॥ : संजटायू रावणहृतां मैथिली ताभ्यां रामलक्ष्मणाभ्याम् । 'क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । वचसा वाग्वृत्त्वाचष्ट । आत्मनः सुमहत्कर्म युद्धरूपं व्रणैरावेय संस्थितो मृतः॥ ..', तयोस्तस्मिन्नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः । पितरीवाग्निसंस्कारात्परा ववृतिरे क्रियाः ॥,५६ ॥ व्यापत्तिमरणम् । नवीभूतः पितृव्यापत्तिशोको ययोस्तो तयो राघवयोतस्मिन्गधे पितरीवाग्निसंस्कारादमिसंस्कारमारभ्य परा उत्तराः क्रिया ववृतिरेऽवर्तन्त । तस्य पि- तृवदोर्ध्वदेहिकं चक्रतुरित्यर्थः ॥ . वधनिर्धूतशापस्य कबन्धस्योपदेशतः । मुमूर्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ ॥ ५७ ॥ वधेन रामकृतेन निर्धूतशापस्य देवभुवं गतस्य कवन्धस्य रक्षोविशेषस्योपदेशतो रा- मस्य समानव्यसने समानापदि । संख्यार्थिनीत्यर्थः । हरौ कपो सुग्रीवे । 'शुकाहिकपि- भेकेयु हरिर्ना कपिले त्रिपु' इत्यमरः । सख्यं मुमूर्छ ववृधे ॥ स हत्वा, चालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङ्किते। . 'धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् ॥ ५८ ॥ वीरः स रामो वालिनं सुग्रीवाग्रज हवा -चिरकाशिते तत्पदे वालिस्थाने। धातोः स्थान आदेशमिव आदेशभूतं धात्वन्तरमिवेत्यर्थः । सुग्रीवं संन्यवेशयत्स्थापितवान् । यथा 'अस्तेर्भूः' इत्यस्तिधातोः स्थान आदेशो भूधातुरस्तिकार्यमशेप समभिधत्ते तद्व- दिति भावः । आदेशो नाम शब्दान्तरस्य स्थाने विधीयमानं शब्दान्तरमभिधीयते ॥ इतस्ततश्च वैदेहीमन्वेष्टुं भर्तृचोदिताः। कपयश्चेरुरातत्य रामस्येव मनोरथाः ॥ ५९ ॥ वैदेहीमन्वेष्टुं मागितुं भी सुग्रीवेण चोदिताः प्रयुक्ताः कपयो हनुमत्प्रमुखाः । आ- तस्य विरहातुरस्य रामस्य मनोरथाः कामा इव । इतत्ततश्चरुनानादेशेषु वनमुश्च ।। प्रवृत्तानुपलब्धायां तस्याः संपातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः संसारमिव निर्ममः ॥ ६ ॥ - . 1 ६ -- H4 ·। 1 । 4 F क - - १ (२१ रघुवंशे संपाति म जटायुषो ज्यायान्भ्राता । तस्य दर्शनात् । तन्मुखादिति भावः । तस्याः सीतायाः प्रवृत्तौ वार्तायाम् 1 वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्तः' इत्यमरः । उपलब्धायां ज्ञाताय सत्याम् । मारुतस्यापत्यं पुमान्मारुतिः। हनुमान्सागरम् । ममेत्येतदव्ययं ममतावाचि। तद्रहितो निर्ममोनिःस्पृहःसंसारमविद्याबन्धनमिव । तीर्णस्ततार । तरतेः कर्तरि कः॥ दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता। जानकी विषवल्लीभिः परीतेव महौषधिः ॥ ११ ॥ लवायां रावणराजधान्यां विचिन्वता मृगयमाणेन तेन मारुतिना राक्षसीभिर्युता जानकी । विषवल्लीभिः परीता परिवृता महौषधिः संजीविनीलतेव । दृष्टा । तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गुलीयं ददौ कपिः । प्रत्युद्गतमिवानुष्णैस्तदानन्दाश्रुविन्दुभिः ॥ ६२ ॥ कपिहनुमान्भर्तृ. रामस्य संवन्ध्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानसाधकमङ्गुलीयमूमिकाम् । 'अङ्गुलीयकमूमिका', इत्यमरः । 'जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः' इति छप्रत्ययः । तस्यै जानक्यै ददौ । किंविधमगलीयम् । अनुष्णैः शीतलैस्तस्या आनन्दाश्रुविन्दुभिः प्रत्युद्गतमिव स्थितम् । भत्रभिज्ञानदर्शनादानन्दवाष्पो जात इत्यर्थः ।। निर्वाप्य प्रियसंदेशैः सीतामक्षवधोद्धतः। स दाह पुरी लङ्कां क्षणसोढारिनिग्रहः ॥ १३ ॥ स कपिः। प्रियस्य रामस्य संदेशैर्वाचिकैः, सीतां निर्वाप्य सुखयित्वा । अक्षस्य रा- वणकुमारस्य वधेनोद्धतो दृप्तः सन् । क्षणं सोढोऽरेरिन्द्रजितः कर्तुः निग्रहो बाधो ब्रह्मा- स्त्रवन्धरूपो येन स तथोक्तः 'सन् । लङ्का पुरीं ददाह भस्मीचकार ।। प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती। हृदयं स्वयमायातं वैदेह्या इव मूर्तिमत् ॥ ६४ ॥ कृती कृतकृत्यः कपिः खयमायातं मूर्तिमद्वैदेया हृदयमिव स्थितं तस्या एवं प्रत्य- भिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत् ।। सं प्राप. हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः । अपयोधरसंसर्गी प्रियालिजननिव॒तिम् ॥ ६५ ॥ हृदये वक्षसि न्यस्तस्य धृतस्य मणेरभिज्ञानरत्नस्य । स्पर्शन निनीलितो मोहितः स रामोऽविद्यमानः पयोधरसंसर्गः स्तनस्पों यस्यानां तथाभूतां भिवावा आलिनेत या नितिरानन्दस्ता प्राय श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्संगमोत्सुकः । महार्णवपरिक्षेपं लङ्काया परिखालधुम् ॥ ६६ ॥ प्रियाया उदन्त वातीम् । 'उदन्तः साधुवायोः' इति विश्वः । सुरक्षा तथा are - - 4 7+Anni . - है । ..

·द्वादशः सर्गः। (२१५) १ । * . संगम उत्सुको रामो, लङ्कायाः संवन्धी यो महार्णव एव परिक्षेपः परिवेष्टस्तं परिखालधु दुर्गवेष्टनवत्सुतरं मेने ॥ स प्रतस्थेऽरिनाशाथ हरिसैन्यैरतुद्रुतः। न केवलं भुवः पृष्ठे व्योनि संवाधवर्तिभिः ॥ ६७ ॥ केवलमेकं भुवः पृष्टे भूतले न किंतु व्योनि च' संवाधवर्तिभिः संकटगामिभिहरि- सैन्यैः कपिवलैरनुद्रुतोऽन्वितः सन्स रामोऽरिनाशाय प्रतस्थे चचाल ॥ निविष्टमुधेः कूले तं प्रपेदे विभीषणः । स्नेहादाक्षसलक्ष्म्येव बुद्धिमाविश्य चोदितः ॥ ६८ ॥ उदधेः कूले निविष्टं तं रामम् । विशेपेण भीषयते शत्रूनिति विभीषणो रावणा- नुजः । राक्षसलमयानेहाझुद्धिं कर्तव्यताज्ञानमाविश्य चोदितः प्रणोदित इव । प्रपेदे प्राप्तः। तस्मै निशाचरैश्चर्य प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं वनन्ति नीतयः ॥ ६९ ॥ राघवस्तस्मै विभीषणाय । 'प्रत्याड्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । निशाचरेश्वर्य राक्षसाधिपत्यं प्रतिशुश्राव प्रतिज्ञातवान् । तथाहि । कालेऽवसरे समा- रब्धाः प्रक्रान्ता नीतयः फलं वप्नन्ति गृह्णन्ति । जनयन्तीत्यर्थः । खल ॥ स सेतुं वन्धयामास प्लवगैर्लवणाम्भसि । रसातलादिवोन्मग्नं शेपं स्वप्नाय शाणिः ॥ ७० ॥ . स रामो लवण क्षारमम्भो यस्यासौ लवणाम्भास्तस्मैिझवणाब्धौ प्लवगैः प्रयोज्यैः । • शाङ्गिणो विष्णोः खप्नाय शयनाय रसातलात्पातालादुन्मनमुत्थितं शेषमिव स्थितम् । सेतुं वन्धयामास ॥ तेनोत्तीर्य पथा लकां रोधयामास पिङ्गलैः । द्वितीय हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः ॥ ७१ ॥ रामस्तेन पथा सेतुमार्गेणोत्तीर्य । सागरमिति शेषः । पिङ्गलैः सुवर्णवर्णैरत एव द्वि- तीचं हेसम्राकारं फुर्वद्भिरिव स्थितैर्वानरैलङ्कां रोधयामास ॥ रणः प्रववृते तत्र भीमः लवगरक्षसाम् । दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः ॥ ७२ ॥ तत्र लड़ायां शवगानां रक्षसां च भीमो भयकरो दिग्विजृम्भित काकुत्स्थपौलस्त्ययो रामरावणयोर्जयघोषणं जयशब्दो यस्मिन्स तथोको रण: प्रववृत्ते प्रवृत्तः । 'अन्त्रियां समरानीकरणाः कलहपिनही इत्यमरः ।। . + ।

·- r - . - - ( २१६) रघुवंशे पादपाविद्धपरिघः शिलानिष्पिष्टसुद्गरः ।। अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्णमंतंगजः ॥ ७३ ॥ किंविधो रणः । पादपैवृक्षराविद्धा भग्नाः परिघा लोहंबद्धकाष्टानि यस्मिन्स तथोक्तः । 'परिघः परिघातनः' इत्यमरः । शिलाभिनिष्पिष्टाश्चूर्णिता मुद्गरा अयोधना यस्सिन्स तथोक्तः। द्रुघणो मुद्गरधनौ'. इत्यमरः । अतिशस्त्राः । शस्त्राण्यतिक्रान्ता 'नखन्यासा यस्मिन्स- यथोक्तः । शैलै रुग्णा भग्ना मतंगजा यस्सिन्स तथोक्तः॥ अथ रामशिरश्छेददर्शनोद्धान्तचेतनाम् । सीतां मायेति शंसन्ती त्रिजटा समजीवयत् ॥ ७४ ॥ अथानन्तरम् । छिद्यत इति छेदः खण्डः । शिर-एच छेद इति विग्रहः । रामशिर- दछेदस्य विद्युजिह्वाख्यराक्षसमायानिर्मितस्य दर्शनेनोद्धान्तचेतनां गतसंज्ञा सीतां त्रिज- टा नाम काचित्सीतापक्षपातिनी राक्षसी मायाकल्पितं नत्वेतत्सत्यमिति शंसन्ती त्रु- वाणा । 'शयनोनित्यम्' इति नित्यं नुमागमः । समजीवयत् ॥ काम जीवति में नाथ इति सा विजहौ शुचम् । प्राङ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लजिता ॥ ७९ ॥ सा सीता मे नाथो,जीवतीति हेतोः शुचं शोक कामं विजहौ । किंतु प्राक्पूर्वमस्य नाथस्यान्तं नाशं सत्यं यथार्थ मत्वा जीविता जीवितत्यवस्मीति हेतोलेजिता लजावती। कर्तरि क्तः । दुःखादपि दुःसहो लजाभर इति भावः ॥ गरुडापातविलिष्टमेघनादाखवन्धनः । दाशरथ्योः क्षणक्लेशः स्वप्नवृत्त इवाभवत् ।। ७६ ॥ गरुडस्तायः । तस्यापातेनागमनेन विश्लिष्टं मेघनादस्येन्द्रजितोऽरेण नागपाशेन वन्धनं यस्मिन्स तथोक्तः क्षणक्लेशो दाशरथ्यो रामलक्ष्मणयोः समवृत्तः स्वप्नावस्थायां भूत इवाभवत् । ततो विभेद पौलस्त्यः शच्या वक्षसि लक्ष्मणम् । रामस्त्वनाहतोऽत्यासीद्विदीर्णहृदयः शुचा ॥ ७७ ॥ ततः पौलस्त्यो रावणः शक्त्या कासूनामकेनायुधेन । 'कासूसामर्थ्ययोः शक्तिः - त्यमरः । लक्ष्मणं वक्षसि विभेद विदारयामास । रामत्त्वनाहतोऽप्यहतोऽपि शुचा दोकेन विदीर्णहृदय आसीत् ॥ स मारुतिसमानीतमहौषधिहतव्यथः । लङ्कास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्यकं शरैः ॥ ७८ ॥ '' स लक्ष्मणो मारुतिनामरुत्सुतेन हनुमता समानीतला महीपच्या संजीविन्या हतलवाया सन्पुनः शरैलङ्कास्त्रीणां विलापे परिदेवने । "क्लिायः परिदेवनम् इत्यमरमानामा . , है । J -- ·द्वादशः सर्गः । । (२१७ ) 1 - चार्यकर्म । 'योपधाद्गुरूपोत्तमाद्गुञ्' इति कुन् । चक्रे र पुनरपि राक्षसाजघानेवि व्यज्यते।। स नादं मेघनादस्य धनुश्चन्द्रायुधप्रभम् । मेघस्येव शरत्कालो न किंचित्पर्यशेषयत् ॥ ७९ ।। स लक्ष्मणः । शरत्कालो मेघस्येव । मेघनादस्पेन्द्रजितो नादं सिंहनादम् । अन्यत्र गजितं च । इन्द्रायुधप्रभं शक्रधनुःप्रभ धनुश्च किंचिदल्पमपि न पर्यशेषयन्नावशेपितवान् । तमवधीदित्यर्थः ।। कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः । रुरोध रामं शृङ्गीव टङ्कच्छिन्नमनःशिलः ॥ ८० ॥ कपीन्द्रेण सुग्रीवेण स्वसुः शूर्पणखायास्तुल्यावस्थो नासाकर्णच्छेदेन सदृशः कृतः कु- म्भकर्णटकेन शिलाभेदकशस्त्रेण छिना मनःशिला रक्तवर्णधातुविशेषो यस्य स तथोक्तः। "टः पापाणभेदनः' इति, "धातुर्मनःशिलाद्यदे.' इति चामरः । शृङ्गी शिखरीव । रामं रुरोध ॥ अकाले बोधितो भ्रात्रा प्रियस्वप्नो वृथा भवान् । रामेषुभिरितीवासौ दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ॥ ८१ ॥ प्रियस्वप्न इष्टनिद्रोऽनुजो भवान्वृथा भ्रात्रा रावणेनाकाले बोधित इतीवासौ कुम्भकर्णो रामेपुभी रामवाणैर्दीर्घनिद्रां मरणं प्रवेशितो गमितः । यथा लोकेम्विष्टवस्तु विनाशदुःखि- तत्य ततोऽपि भूयिष्टमुपपाद्यते तद्वदिति भावः ॥ इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्वानरकोटिषु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितनदीष्विव ॥ ८२ ॥ इतराणि रक्षास्यपि वानरकोटिपु । समरोत्यानि रजांसि तेषां रक्षसां शोणितनदीपु फप्रवाहेग्विन । पेतुः । निपत्य मृतानीत्यर्थः ।। निर्ययावथ पौलस्त्यः पुनर्युद्धाय मन्दिरात् । अरावणमरामं वा जगद्येति निश्चितः ॥.८३ ॥ अथ पौलत्यो रावणः । अथ जगदरावणं रावणशून्यमरामं रामशून्य वा भवेदिति चित्तो निश्चितवान् । कतरि क्तः । विजयमरणयोरन्यतरनिश्चयवान्पुनयुद्धाय मन्दिरा- बयो निजंगाम ॥ रामं पदातिमालोक्य लकेशं च वरूथिनम् । हरियुन्यं रथं तस्मै प्रजिघाय पुरंदरः ॥ ८४ ॥ पादाभ्यामततीति पदातिः । तं पादचारिणं रामम् । यस्यो रथगुप्तिः । स्थगुप्तिर्वल्यो इत्यमरः । अत्रं वरुधेन रथो लक्ष्यते । वरूथिन रथिनं लद्देश नालोक्य पुरंदर इन्द्रः । वहन्तीति बुग्या रथावाः । तदति रथयुगासङ्गम् इति यत्प्रलयः । हरियुग्य 7 . ।

·- रघुवंशे - ( २१८ ) 11 य 41 Y । ! कपिलवर्णाश्वम् । 'शुकाहिकपिभेकेपु. हरिना कपिले त्रिषु' इत्यमरः । रथं तस्मै रामांच प्रजिघाय प्रहितवान् ॥ तमाधूतध्वजपटं व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः देवसूतभुजालम्वी जैत्रमध्यास्त राघवः ॥ ८५ ॥ राघवो व्योमगङ्गोर्मिवायुभिराधूतध्वजपटम् । मार्गवशादिति भावः । जेतैव जैत्रो जयनंशील: । तं जैत्रम् । जैतृशब्दात्तृन्नन्तात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च इति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । तं रथं देवसूतभुजालम्बी मातलिहस्तावलम्बः सन्नध्यास्ताधिष्टितवान् । आसेर्लङ् ॥ मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदम् । यत्रोत्पलदलक्लैव्यमस्त्राण्यापुः सुरद्विषाम् ॥ ८६ ॥ मातलिरिन्द्रसारथिमाहेन्द्रम् । तनुश्छाद्यतेऽनेनेति तनुच्छदो वर्मः । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' इति घः । तं तस्य रामस्यामुमोचाजयामास । यत्र तनुच्छदे सुरद्विषामनाण्युत्प- लदलानां यत्ल्लैव्यं नपुंसकत्वं निरर्थकलं तंदापुः ॥ अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोयुद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥ ८७ ॥ चिरादन्योन्यदर्शनेन प्राप्तविक्रमावसरं रामरोवणयोर्युद्धं योधनं चरितार्थ सफलमभ- बदिव । प्राक्पराक्रमावसरदौर्वल्याविफलस्याच तल्लाभात्साफल्यमुत्प्रेक्ष्यते ॥ भुजमूोस्वाहुल्यादेकोऽपि धनदानुजः ।, ददृशे यथापूर्वी मातृवंश इव स्थितः ॥ ८८ ॥ यथा भूतः पूर्वे यथापूर्वः । सुप्सुपेति समासः । यथापूर्वो न भवतीलयधापूर्वः । निह- तवन्धुलाद्रक्षःपरिचारशून्य इत्यर्थः । अत एवैकोऽपि सन्धनदानुजो रावणः । भुजाध मूर्धानश्चोरवः पादाश्च भुजमू/रु । 'प्राण्यङ्गखाद्वन्द्वैकवद्भावः । तस्य बाहुत्याहहुला- द्धेतोः । तद्बहुत्वे यादवः- 'दशास्यो विंशतिभुजश्चतुप्पान्मातृमन्दिरे' इति । मासुकी मातृसंवन्धिनि वर्ग स्थित इव ददृशे दृष्टो हि । विंशो वेणौ कुले वर्ग इति निवः । अत्र रावणमातू रक्षोजातित्वात्तद्वौ रक्षोवर्ग इति लभ्यते । अतक्षकोऽध्यनेकरक्षःपरियन दवालश्यतेत्यर्थः ॥ जेतारं लोकपालानां स्वमुखैरचिंतेश्वरम् । रामस्तुलितकैलासमराति बहमन्यत ॥ ८९ ॥ लोकपालानामिन्द्रादीनां जैतारम् । 'ककर्मणोः कृति' इति कर्मशि पाटी। नाम: वंशिरोभिरचितेश्वर तुलितकलासमुत्क्षिप्तरुद्रादि तमेवं शौर्यायमस्वसंपदा गहानीम राति शत्रु रामो, गुणग्राहित्यानतब्बोत्करल जेतुः स्वोत्करहेनुत्याध पर गाद मद्विक्रमत्यायं प्राप्तो विषय इति बहुमानमकरोदियर्थः । रिति रियालिया ।। - 1 1.

·4 द्वादशः सर्गः। (२१९) + t १ . - , TH . तस्य स्फुरति पौलस्त्यः सीतासंगमशंसिनि । निचलानाधिकक्रोधः शरं सव्येतरे भुजे ॥ १० ॥ अधिकक्रोधः पालस्वः स्फुरति सन्दमानेऽतएव सीतासंगमशंसिनि तस्य रामस्य सव्य इतरों यस्मात्सव्यतरे दक्षिणे । 'न बहुव्रीही इतीतरशब्दस्य सर्वनामसंज्ञाप्रति- पेधः । भुजे शरं निचखान निखातवान् । रावणस्यापि रामास्तो भित्त्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥ ९१ ॥ रामेणास्तः क्षिप्त आशुगो बाणः । विश्रवसोऽपलं पुमान्रावणः । विश्रवःशब्दादपत्ये- इथेऽप्रलये सति 'विश्रवसो, विश्रवणरवणो' इति रवणादेशः । तस्य रावणस्यापि हृदय वक्षो भित्वा विदार्य । उरगेभ्यः पातालवातिभ्यः प्रियमाख्यातुमिवः । भुव - विवेश ।। वचसैव तयोर्वाक्यमस्त्रमस्त्रेण निघ्नतोः। अन्योन्यजयसंरम्भो ववृधे वादिनोरिव ॥ ९२ ॥ वाक्यं वचसैवानमत्रेण निन्नतोः प्रतिकुर्वतोस्तयो रामरावणयोः । वादिनोः कथ- . कयोरिव । अन्योन्यविषये जयसंरम्भो ववृधे ॥ .. विक्रमव्यतिहारेण सामान्याभूद्धयोरपि । जयश्रीरन्तरा वेदिमत्तवारणयोरिव ॥ ९३ ॥ जयश्रीविक्रमस्य व्यतिहरेण पर्यायक्रमेण तयोर्द्वयोरपि । अन्तरा मध्ये । अव्ययमे- तत् । वेदिवैद्याकारा भित्तिमत्तवारणयोरिव । सामान्या साधारणाभूत् । नबन्यतरनि- यतेत्यर्थः । अत्र मत्तवारणयोरिलत्र द्वयोरित्यत्र च 'अन्तरान्तरेणयुक्ते' इति द्वितीया न भवति । अन्तराशब्दस्योत्तरीत्यान्यन्नान्वयात् । मध्ये कामपि भित्तिं कृत्वा गजो योधयन्तीति प्रतिद्धिः ॥' कृतप्रतिकृतप्रीतैस्तयोर्मुक्तां सुरासुरैः । परस्परशरवाताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे ॥ ९४ ॥ खयमंत्रप्रयोगः कृतं प्रतिकृतं. परकृतप्रतीकारस्ताभ्यां प्रीतैःसुरासुरैर्यथासंख्यं तयो रामरावणयोर्मुकां पुष्पवृष्टिम् । द्वयीमिति शेपः । परस्परं शरवाता न सेहिरे । अहमे- वाल कि त्येति चान्तराल एवेतरेतरचाणवृष्टिरितरेतरपुष्पवृष्टिमवारयदित्यर्थः ॥ अवाशचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रवे। हता वैवस्वतस्येच कूटशाल्मलिमक्षिपत् ॥ ९५ ॥ अथ रक्षो रावणोऽयसः शङ्कुभिः कीलश्चितां कीर्णो शतनी लोहकण्टककोलितयष्टि- विशेषाम् । शतनी तु चतुस्ताला लोहकण्टकसंचिता। यष्टिः' इति केशवः । हतां विजय- लधाम् । चैवखतस्थान्तकस्य कूटशाल्मलिमिचे शत्रवेरांधवायाक्षिपत्क्षिप्तवान् ।कूटशा- स्मलिरिव कूटगाल्मलिरितिव्युत्पत्त्या वैवखतगदाया गाणी संशा । कूटशाल्मलिनगिक- - - - - ·। 1 4 1 C 1 .. ( २२०) रघुवंशे मूलप्रकृतिः कण्टकी 'वृक्षविशेषः । 'रोचनः कूटशाल्मलिः' इत्यमरः । तत्साहक्ष्यं व गदाया अयःशङ्कचितत्वादनुसंधेयम् ॥ : राघवो रथमप्राप्तां तामाशां च सुरद्विषाम् । अर्धचन्द्रमुखैर्वाणैश्चिच्छेद कंदलीसुखम् ॥ ९६ ॥ राघवो रथमप्राप्तां तां शतघ्नीं सुरद्विषां रक्षसामाशा विजयतृष्णां च । 'आशा तणा- दिशोः प्रोक्ता' इति विश्वः । अर्धचन्द्र इव मुखं येषां तैर्वाणैः कदलीवत्सुखं यथा तथा चिच्छेद । अथवा कदल्यामिव सुखमक्लेशो यस्मिन्कर्मणि तदिति विग्रहः ॥ अमोघं संदधे चासै धनुष्येकधनुर्धरः। ब्राझमत्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधम् ॥ ९७ ॥ एकोऽद्वितीयो धनुर्धरोरामः प्रियायाः शोक एव शल्यं तस्य निष्कर्षणसुद्धारकं य- दोपधं तदमोघं ब्राह्मं ब्रह्मदेवताकमनमभिमन्त्रित वाणमस्सै रावणाय च । तद्वधार्थ- मित्यर्थः । धनुषि संदधे ॥ तद्वयोनि शतधा भिन्नं ददृशे दीप्तिमन्मुखम् । वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम् ॥ ९८ ॥ व्योम्नि शतधा भिन्नं प्रमृतं दीप्तिमन्ति मुखानि यस्य तद्ब्रह्मास्त्रम् । करालं भीषणं तुझं वा फणमण्डलं यस्य तत्तथोक्तम् । करालो दन्तुरे तुङ्गे करालो भीयणेऽपि ।' इति विश्वः । महोरंगस्य शेषस्य वपुरिव । ददृशे दृष्टम् ॥ तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषार्धादपातयत् । स रावणशिरःपतिमझातव्रणवेदनाम् ॥ ९९ ॥ स रामो मन्त्रप्रयुक्तेन तेनास्त्रेणाज्ञातव्रणवेदनामतिशेध्यादननुभूतव्रणदुःखां रावण- शिरःपति निमेषार्धादपातयत्पातयामास ॥ वालाप्रतिमेवाप्सु वीचिभिन्ना पतिप्यतः । रराज रक्षःकायस्य कण्ठच्छेदपरम्परा ॥ १० ॥ पतिष्यत आसन्नपातस्य रक्षःकायस्य रावणकलेवरस्य । छियन्त इति लेदाः वण्डाः । कण्ठानों ये छेदास्तेषां परम्परा पतिः।वीचिभिभिन्ना नानाकृताप्न बालार्कस्य प्रतिमा प्रतिविम्वमिव । रराज । अर्कत्व वालविशेषणमारण्य तिसमिति भावः ।। मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतिवान्यपि । मनो नातिविशश्वास पुनःसंधानशक्किनाम् ॥ १०१ ॥ पतितानि तस्य रावणत्यं शिरोसि. पदयतामपि पुनःसंधानशशिनम् । पूर्व नशाद- शनादिति भावः।मस्तामनराणाम् । 'मस्तौ पवनामरो' इत्यमरः । मन नातिधिजन्या- सातिविश्वास न प्राप!! अथ मदगुरुपक्षलोकपालद्धिपाना- मनुगतमलिवृन्दैर्गण्डमिचीविहाय । 2 - 1 . - - ·द्वादशः सर्गः ।. (२२१) -- + १ - ~ उपनतमणिवन्धे मूर्ति पौलस्त्यशत्रोः सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्ष पपात ॥ १०२ ॥ अथ मदेन गजगण्डसंचारसंक्रान्तेन गुरुपरेभीरायमाणपक्षैरलिवृन्दैलोकपालद्विपाना- मैरावतादीनां गगनवर्तिनां गण्डभित्तीविहायानुगतमनुद्रुतं सुरभि सुगन्धि । 'सुरभिश्च- म्पके स्वर्णे जातीफलवसन्तयोः । गन्धोपले सौरभेव्यां सड़कीमातृभेदयोः ॥ सुगन्धी च मनोशे च वाच्यवत्सुरभि स्मृतम् ॥' इति विश्वः । सुरविमुकं पुष्पवर्षमुपनत आ- सन्नो मणिबन्धो राज्याभिषेकसमये भावी यस तस्मिन्यौलस्त्यशत्रो रामस्य मूर्ध्नि प- पात । इदमेव राज्याभिषेकसूचकमिति भावः ॥ यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्य- मापृच्छय राघवमनुष्ठितदेवकार्यम् । नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टि- मूवं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय ॥ १०३ ॥ हरेरिन्द्रस्य यन्ता मातलिः सपदि संहृतकार्मुकज्यमनुष्ठितं देवकार्य रावणवधरूपं येन तं राघवमापृच्छय साधु यामीसामन्यानामाबेर्नामाक्षरचिदै रावणशरैरविता चिहिता केतु- यष्टिर्वजदण्डो यस्य तम् । हरीणां वाजिनां सहस्रेण युज्यत इति हरिसहसयुक्। तम्। 'यमा- निलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । हरिः' इत्युभयत्राप्यमरः। रथमूर्ध्व निनाय नीतवान्।। रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियां प्रियसुहृदि विभीपणे संगमय्य श्रियं वैरिणः । रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरीम् ॥ १०४ ॥ ' रघुपतिरपि जातवेदस्यग्नौ विशुद्धा जातशुद्धि प्रियां सीतां प्रगृह्य स्वीकृत्य । प्रियमुहृदि विभीषणे वैरिणो रावणस्य थियं राज्यलक्ष्मी संगमथ्य संगतां कृत्वा । गमेय॑न्ताल्ल्याप्र- त्ययः । मितां दखः' इति तस्वः । 'त्यपि लघुपूर्वात् ! इनि णेरयादेशः । रविसुतसहितेन सुग्रीवयुकेन ससौमित्रिणा सलक्ष्मणेन तेन विभीपणेनानुथातोऽनुगतः सन् । विमानं रत्न- मिव विमानरत्नमित्युपमितसमासः । भुजविजितं यद्विमानरत्नं पुष्पकं तदारुढः सन् । पुरीमयोध्यो प्रतस्थे । 'सगवप्रविभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् । अत्र प्रस्थानक्रियाया अकर्म- कत्वेऽपि तदनभूतोद्देशक्रियापेक्षया सकर्मकल्लम् । अस्ति च धातूनां क्रियान्तरोपसर्जनक- स्वाभिवायकत्वम् । यथा कुसूलान्पचति' इलादावादानक्रियागर्भः पाको विधीयत इति।। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमहिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यथा समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये रावणवधो नाम द्वादशः सर्गः । mont 7- ·- ( २२२) रघुवंशे - . + . त्रयोदशः सर्गः । तैलोक्यशल्योद्धरणाय सिन्धोश्चकार वन्धं मरणं रिपूणाम् । पुण्यप्रणाम भुवनाभिरामं रामं विरामं विपदामुपासे ।। अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः। रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥१॥ अथ प्रस्थानानन्तरम् । जानातीति ज्ञः । इगुपध-' इलादिना कंप्रत्ययः । गुणानां ज्ञो गुणज्ञः'। रत्नाकरादिवण्यॆश्वर्यगुणाभिज्ञ इत्यर्थः । स रामाभिधानो हरिविष्णुः शब्दो गुणो यस्य तच्छब्दगुणमात्मनः खस्य पदं विष्णुपदम् । आकाशमित्यर्थः । वियद्विष्णु- पदम्' इत्यमरः । 'शब्दगुणमाकाशम्' इति तार्किकाः । विमानेन पुष्पकेण विगाहमान: सन् । रत्नाकरं वीक्ष्य मिथो रहसि । 'मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः । जायां पनी सीतामिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच । रामस्य हरिरित्यभिधानं निरङ्कुशमहिमद्योतना- र्थम् । मिथोग्रहणं गोष्टी विथम्भसूचनार्थम् ।। वैदेहि पश्या मलयाद्विशत मत्सेतुना फेनिलमम्वुराशिम् । छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम् ॥ २ ॥ हे वैदेहि सीते, आ मलयान्मलयपर्यन्तम् । 'पञ्चम्यपारिभिः' इति पञ्चमी। पद- द्रुयं चैतत् । मत्सेतुना विभक्तं द्विधाकृतम् । अत्लायतसेतुनेत्यर्थः । हर्षाधित्रयाच म- ब्रहणम् । फेनिलं फेनवन्तम् । 'फेनादिलच्च' इतीलप्रलयः । क्षिकारी चायमिति भावः । अम्बुराशिम् । छायापथेन विभकं शरत्प्रसन्नमाविष्कृतचारुतारमाकाशमिव । पश्य । मम महानयं प्रयासस्त्वदर्थ इति हृदयम् । छायापथो नाम ज्योतिधकमध्यवनी कश्चित्तिरश्चीनोऽवकाशः॥ गुरोपियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरंगे। तदर्थमुरूमवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥३॥ चियक्षोर्यटुमिच्छोः । यजेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । गुरोः सगरस्य मध्येमाई नुसने हये कपिलेन मुनिना रसातलं पातालं संक्रमिते सति । तदर्थमुवीभवदारद्रिः सन. गिनोंऽस्माकं पूर्वैर्वृद्धेः सगरमुतैरब, समुन्द्रः परिवर्षितः किल । किलेल्यैतिय । अतो नः पुज्य इति भावः । चंद्यपि तुरंगहारी शतक्रतुतथापि तस्य कपिलसनी दर्शनाला वेति तेषां भ्रान्तिः । तन्मदैव कविना कपिटेनेति निर्दिष्टम् ।। गर्भं दद्धत्यर्कमरीचयोऽस्माद्विवृद्धिमत्राचवते वसूनि । अबिन्धनं वह्निमसौं विभर्ति ग्रहादन ज्योतिरजन्यनेन ॥ ४ ॥ अर्कमरीचयोऽत्मादग्धेः अपादानात् । गर्भमम्मयं दानि । अष्टमः . -- נו on ।

·-- त्रयोदशः सर्गः । (२२३) - -- मथों दशमसगै 'ताभिर्गर्भः-' (५८) इत्यत्र स्पष्टीकृतः । अयं लोकोपकारीति भावः। अत्राब्धी वसूनि धनानि । 'धने रत्ने वसं स्मृतम्' इति विश्वः । विवृद्धिमश्नुवते प्राप्नु- पन्नि । संपद्वानित्यर्थः । असावाप इन्धनं दाह्यं यस्य तद्दाहकं वद्धिं विभर्ति । अपका- रेऽध्याश्रितं न लजतीति भावः । अनेन 'प्रहादनमाहादकं ज्योतिश्चन्द्रोऽजनि जनि- तम् । जनेय॑न्ताकर्मणि लुट् । सौम्य इति भावः ।। तां तामवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थित दश व्याप्य दिशो महिना । विष्णोरिवास्यानवधारणीयमीक्तया रूपमियत्तया वा ॥ ५ ॥ तां तामनेकाम् । 'नित्यवीप्सयोः' इति वीप्सायां द्विरुक्तिः । अवस्थामक्षोभाद्यव- स्थाम् । विष्णुपक्षे. सत्त्वाद्यवस्थाम् । प्रतिपद्यमानं भजमान महिम्ना दश दिशो व्याप्य स्थितं विष्णोरिवास्य रत्नाकरत्य रूपं खरूपमुक्तरीला वहुप्रकारत्वाद्वयापकत्वाचेतक- येयत्तया वा प्रकारतः परिमाणतश्चानवधारणीयं दुनिरूपम् ॥ नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा। अंमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान्पुरुपोऽधिशेते ॥६॥ युगान्ते कल्पान्त उचिता परिचिता योगाः खात्मनिष्टव निदेव निद्रा यस्य स पु- रुपो विष्णुर्लोकान्संहल । नाभ्यां प्ररूढं यदम्बुरुह पद्मं तदासनेन तनाभिकमलाश्रयेण '. प्रथमेन धाना दक्षादीनामपि स्रष्टा पितामहेन संस्तूयमानः सन् । अमुमधिशेते । अमु- मिञ्छत इत्यर्थः । कल्पान्तेऽप्यस्तीति भावः ॥ पक्षच्छिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यमेनं शतशो महीध्राः । नृपा इवोपष्टविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते ॥ ७ ॥ पक्षच्छिदा गोनभिदेन्द्रेण । उभयत्र 'सत्सूद्विप--' इत्यादिना विप् । आत्तगन्धा हृत- गर्वाः । अभिभूता इत्यर्थः । 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संवन्धगर्वयोः' इति विश्वः । 'आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्' इत्यमरः । महीं धारयन्तीति महीघ्राः पर्वताः । मूलविभुजा- दित्वात्कप्रलयः । शतं शतं शतशः शरण्यं रक्षणसमर्थमेनं समुद्रम् । परेभ्यः शत्रुभ्य उपप्लविनो भयवन्तो नृपा धर्मोत्तरं धर्मप्रधानं मध्यमं मध्यमभूपालमिव । आश्रयन्ते। 'अरेच विजिगीयोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः' इति कामन्दकः । 'आर्तवन्धुरिति भावः ॥ रसातलादादिभवेन पुंसा भुत्रः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः । अत्याच्छसम्भः प्रलयप्रवृद्धं मुहर्तवक्राभरणं बभूव ॥ ८ ॥ आदिमयेन मुसादिवराहेण रंगातलगत्प्रयुक्तोद्वहन क्रियायाः कृतोद्धरणक्रियायाः । वि. वाहाकियाचवज्यते । भुवो भूदेवतायाः प्रलये प्रवृद्धमस्याब्धेरच्छमम्भो मुहते वकामरणं, लनारक्षणार्थ मुखावगुण्डनं प्रभूदातदुक्तस्-तिनासिवराहेण कृष्णेन शतवाहुना' इति।। मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरंगाधरवानदक्षः । अनन्यसामान्यकलनवृत्तिः पिबत्यसौ पाययते च सिन्धुः ॥ ९ ॥ । - । ।

·h ( २२४ ) रघुवंशे' अन्येषां पुंसां सामान्या साधारणां न भवतीयनन्यसामान्या कलत्रेषु वृत्ति गल्पा यस्य स तथोक्तः । इममेवाथै प्रतिपादयति-तरंग एवाधरस्तस्य दाने समर्पणे दक्षश्चतुरो- ऽसौ समुद्रो मुखार्पणेषु प्रकृत्या सख्यादिप्रेषणं विना प्रगल्भा धृष्टाः सिन्धूनदीः। सिन्धुः स- मुद्रे नद्यांच' इति विश्वः । खयं पिबति पाययते च। तरंगाधरमिति शेषः । 'न पादम्या- चम-' इत्यादिना पिबतेण्यन्तानित्यं परस्मैपदनिषेधः । 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ-' इ त्यादिना सिन्धूनां कर्मत्वम् । दंपत्योर्युगपत्परस्पराधरपानमनन्यसाधारणमिति भावः ॥ ससत्त्वमादाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्वात् । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्त्रैरूर्व वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥१०॥ अमी तिमयो मत्स्यविशेषाः । तदुक्तम्-'अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नास शतयोजनमा- यतः' इति । विवृताननत्वाव्यात्तमुखत्वाद्धेतोः । आननविवृत्येत्यर्थः । ससत्त्वं मत्स्यादिना- णिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमीलयन्तश्चञ्चुपुटानि संघट्टयन्तः सन्तः सरन्त्रैः शि- रोभिर्जलप्रवाहानूर्व वितन्वन्ति । जलयन्त्रक्रीडासमाधिय॑ज्यते ॥ मातंगनकैः सहसोत्पतद्भिभिन्नान्विधा पश्य समुद्रफेनान् । कपोलसंसर्पितया य एपां ब्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वम् ॥ ११ ॥ सहसोत्पतद्भिर्मातंगनऊर्मातंगाकारग्राहविधा भिन्नान्समुद्रफेनान्पश्य । ये फेना एषां जलमातंगनक्राणां कपोलेषु.संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कर्णेषु क्षणं चामरत्वं ब्रजन्ति। वेलानिलाय प्रसृता भुजंगा महोर्मिविस्फूर्जनिर्विशेषाः। सूर्याशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥ १२॥ वेलानिलाय । वेलानिलं पातुमित्यर्थः । 'क्रियार्थोपपद-' इत्यादिना चतुर्थी । प्रसता निर्गता महोर्मीणां विस्फूर्जधुरुद्रेकः । 'वितोऽथुच्' इत्यथुच्प्रत्ययः । तस्मानिर्विशेषा दुर्ग्रहभेदा एते भुजंगाः सूर्योशुसंपर्केण समृद्वरागैः प्रवृद्धकान्तिभिः फणस्थैर्मणिभिर्व्य- ज्यन्त उन्नीयन्ते ॥ तवाधरस्पर्धिपु विद्रुमेपु पर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् । ऊर्ध्वाङ्करप्रोतमुखं कथंचित्क्लेशादपक्रामति शङ्खयूथम् ॥ १३ ॥ तवाधरस्पर्धेिषु.। अधरसदृशेष्वित्यर्थः । विद्वगेषु प्रवालेषु सहसीमिवेगापर्यनं प्रो- क्षिप्तमूर्खाद्विमग्ररोहैः प्रोतमुखं स्यूतवदनमेनच्छहानां यूथं वृन्दं कथंचिन्ने शाद- पक्रामति । विलम्ब्यापसरतीत्यर्थः । प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुमावर्तवेगाङ्गमता धनेन । 'आभाति भूयिष्टमयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेच भूयः ॥ १४ ॥ पयांसि पातुं प्रवृत्त एव प्रवृत्तमात्रो न तु पीतवास्तेनावर्तवमान । 'स्थाहावा- ऽम्भसां भ्रमः' इत्यमरः । भ्रमता धनेनाचं गमुद्रो भूयः पुनरपि गिरिला गन्दा - ध्यमान इव भूविष्टमत्यन्तमाभाति ।। - .. .

·त्रयोदशः सर्गः। ( २२५) । M दूरादयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीनवराजिनीला। आभाति वेला लवणाम्बुराशेर्धारानिवद्धवं कलङ्करेखा ॥ १५ ॥ अयश्चक्रनिभस्य लवणाम्बुराशेर्दूरात्तन्व्यणुत्वेनावभासमाना तमालतालीवनराजिभि- नीला वेला तीरभूमिर्धारानिवद्धा चक्राश्रिता कलङ्करेखा मालिन्यरेखेव । आभाति । 'मालिन्यरेखां तु कलङ्कमाहुः' इति दण्डी ॥ वेलानिलः केतकरेणुभिस्ते संभावयत्याननमायताक्षि । मामक्षम मण्डनकालहानेवेत्तीव विम्वाधरवद्धतृष्णम् ॥ १६ ॥ हे;आयताक्षि । 'वेला स्यात्तीरनीरयोः' इति विश्वः । वेलानिल: केतकरेणुभिस्त आननं संभावयति । किमर्थमित्यपेक्षायामुत्प्रेक्षते-विम्बाधरे वद्धतृष्णं मां मण्डनेना- भरणक्रियया कालहानिर्विलम्बस्तस्या अक्षममसंहमानम् । कर्ममि षष्ठी । कालहानिम- सहमानं वेत्तीव वेत्ति किम् । नो चेत्कथ संभावयेदित्यर्थः ।। एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः। प्राप्ता मुहतेन विमानवेगात्कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥ १७ ॥ एते वयं सैकतेषु भिन्नाभिः स्फुटिताभिः शुक्तिभिः पर्यस्तानि परितः क्षिप्तानि मु. कानां पटलानि यस्मिंस्तत्तथोक्तं फलैरावर्जिता आनमिताः पूगमाला यस्मिस्तत्पयोधेः कूल विमानवेगान्मुहूर्तेन प्राप्ताः ।। कुरुष्व तावत्करभोरु पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्टिपातम् । एपा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निष्पततीव भूमिः ॥१८॥ 'मणिबन्धादाकनिष्टं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । करभ इवोरू यस्याः सा क. रभोरूः । 'ऊरूत्तरपदादौपम्ये' इत्यू । तस्याः संयुद्भिहें करभोरु । मृगवत्प्रेक्षत इति विग्रहः । हे मृगप्रेक्षिणि, तावत्पश्चान्मार्गे लहिताध्वनि दृष्टिपातं कुरुष्व । एषा सकानना भूमिविंदूरीभवतः समुद्रान्निप्पतति निष्कामतीव । विदूरशब्दाद्विशेष्यनिम्नाविः ॥ क्वचित्पथा संचरते सुराणां क्वचिद्धनानां पततां क्वचिञ्च । यथाविधो मे मनसोऽभिलाषः प्रवर्तते पश्य तथा विमानम् ॥१९॥ हे देवि, विमान पुष्पक में मनसोऽभिलापो यथाविधस्तथा प्रवर्तते पश्य । वचित्यु- राणां पधा संचरते । धाचिदनानां वचित्पततां पक्षिणां च पथा संचरते । 'समस्तृती- यायुक्तात्' इदि संपूर्वाचरतेरात्मनेपदम् ॥ असौ महेन्द्रद्धिपदानगन्धिनिमार्गगावीचिविमर्दशीतः । आकाशवायुर्दिनयौवनोत्थानाचामति स्वेदलवान्मुखे ते ॥२०॥ महेन्द्रद्विपदानगन्धिरैरावतमदगन्धिः । त्रिनिर्मागर्गच्छतीति त्रिमार्गगा गगा। तद्धि- , - ·. . . (२२६) रघुवंशे तार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तस्या वीचीनां बिमर्दैन संपण शीतोऽसावाशा. शवायुदिनयौवनोत्यान्मध्याहसंभवांस्ते'मुखे स्वेदलवानाचामति हरति । अनेन थसंचारो दर्शितः ॥ करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्वया चण्डि कुतूहलिन्या। आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयमुद्भिन्नविद्युद्धलयो धनस्ते ॥ २१ ॥ हे चण्डि कोपने । 'चण्डस्त्वलन्तकोपनः इत्यमरः । कुतूहलिन्या विनोदार्थिन्या बया का वातायने गवाक्षे, लम्बितेनावसितेन करेण स्पृष्ट उद्भिनविद्युद्वलयो धनस्ते द्वितीयमाभरणं वलयमामुचतीवार्पयतीव । चण्डीलनेन कोपनशीलत्वाशीत: क्षिप्रं त्वां सुश्चति मेघ इति व्यज्यते ।। अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि । अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि ॥२२॥ अमी चीरभृतस्तापसा जनस्थानमपोढविन्नमपास्तविघ्नं मत्वा ज्ञाला समारब्धा नवा उटजाः पर्णशाला, येषु तानि । पर्णशालोटजोऽस्त्रिचाम्' इत्यमरः । चिरोमितानि । राक्षसभयादित्यर्थः । आश्रममण्डलान्याश्रमविभागान्यथावं खं खमनतिक्रम्याध्यास- तेऽधितिष्ठन्ति ॥ सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमूळम् ।। अदृश्यते त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम् ॥ २३ ॥ सा पूर्वानुभूता स्थल्येपा। दृश्यत इत्यर्थः। यत्र स्थल्यांत्वां विचिन्वतान्तिप्यता मया। त्वच्चरणारविन्देन यो विश्लेषो वियोगस्तेन यदुःखं तस्मादिव बदमौनं निःशब्दम् । उौँ भ्रष्टमेकं नूपुरं मीरः । 'मञ्जीरो नूपुरोऽतियाम्' इत्यमरः । अदृश्यत दृष्टम् । हेतृत्प्रेक्षा । त्वं रक्षसा सीरु यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे। - '' अदर्शयन्वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः ॥ २४ ॥ हे भीरु भयशीले । 'उडतः इत्यूङ् । ततो नदीवात्संयुद्धौ दखः । त्वं रक्षसा राय- णेन चतो येन मागेण । सार्वविभक्तिकस्ततिः । अपनीतापहता तं मार्ग यानिन्विचा- भावाद्वक्तुमशक्नुवत्स एता लता वीरुध आवर्जिता नमिताः परवाः पाणिस्थानीन्याया- भिस्ताभिः शाखामिः स्वाक्यवभूताभिः कृपया मेऽदर्शयन् । इन्तचेष्टया मृत्यनि- त्यर्थः । 'शाखा वृक्षान्तरे भुजे' इति विश्वः । लतादीनामपि ज्ञानमस्त्येव । नदुतः मनुना, अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इति ।। मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनियंपेक्षास्तवागतिशं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणत्यामुत्पत्मराजीनि विलोचनानिा२५॥ दर्भाङ्करेषु भक्ष्येषु नियंपेक्षा निःस्पृहा मृग्यो नाइनायोत्पनरानीदि दिन- नानि दक्षिणत्यो दिशि व्यापारयन्तः प्रवनयन्लः' सलनवागतिर मनमा समवोधयंन् । इंटिवेश्या त्वद्गतिनगोषचनिसर्थः ।। 1. 4 A ·त्रयोदशः सर्गः । (२२७ ) TA एतद्विरेमील्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्वरलेखि शृङ्गम् । नवं पयो यत्र धनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥ २६॥ 'माल्यवतो नाम गिरेरम्बरलेख्यभ्रंकप शृङ्गमेतत्पुरस्तादन आविर्भवति । यत्र हे घनमधेर्नवं पयो मया, त्वद्विप्रयोगेन यदश्रु तच्च समं युगपद्विमृष्टम् । मेघदर्शनाद्वर्पतु- ल्बमच,विमुक्तमिति भावः ॥ गन्धश्च धाराहतपल्वलानां कादम्बमोद्गतकेसरं च । सिन्धाश्च केकाः शिखिनां वभूवुर्यस्मिन्नसह्यानि विना त्वया मे २७ चरिसञ्छृङ्गे धाराभिर्वर्पधाराभिराहतानां पल्वलानां गन्धश्च । अर्धाद्गतकेसरं कादम्ब नीपकुसुमं च । निग्धा मधुराः शिखिनां वाहणाम् । 'शिखिनौ वहिवहिणी' इत्यमरः । केकाश्चः । त्वया विना मेऽसह्यानि बभूवुः । नपुंसकमनपुंसकेन-' इति नपुंसकैकशेपः ॥ पूर्वानुभूतं स्मरता च'यत्र कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद्धनगर्जितानि ॥ २८ ॥ किंच हे भीरु, यत्र शृङ्गे पूर्वानुभूत कम्पोत्तर कम्पप्रधान तवोपगूढमुपगृहन स्म- रता मया गुहाविसारीणि घनगजितानि कथंचिदतिवाहितानि । स्मारकत्वेनोद्दीपकत्वा- लेगेन गमितानीत्यर्थः ॥ आसारसिक्कक्षितिबाष्पयोगान्मामक्षिणोद्यत्र विभिन्नकोशैः। विडम्ब्यमाना नचकन्दलैस्ते विवाहधूमारुणलोचनश्रीः ॥ २९ ॥ यत्र हे विभिनकोशैविकसितकुलैनवकन्दलैः कन्दलीपुष्पैररुणवर्णरासारेण धा- रासंपातेन । 'धारासंपात आसारः' इत्यमरः । सिकायाः क्षिप्पिस्य धूमवर्णस्य यो- गांदतोविदम्व्यमानानुक्रियमाणा ते विवाहधूमेनारुणा लोचनश्रीः । सादृश्यात्म्मर्यमा- पति शेपः । मामक्षिणोदपीडयत् ॥ उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिशवसारसानि । दुरावतीर्णा पिवतीय खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥३०॥ उपान्तवानीरवनोपगूढानि पार्थवञ्जलनच्छन्नान्यालक्ष्वा ईपट्टश्याः पारिप्ठवाश्च- अला: सारसा येषु तान्यमूनि पम्पासलिलानि पम्पासरोजलानि दूरावतीर्णा मे दृष्टि- रत एव खेदांत्पिपतीच । न विहातुमुत्सहत इत्यर्थः ।। अत्रावियुक्तानि रथानानामन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि । द्वन्द्वानि दुरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये 'सस्पृहमीक्षितानि ॥३१॥ सभ पम्यासरखन्योन्यस्सैदुत्तोत्पलकेसराध्यवियुक्तानि रथाङ्गनान्नां हृन्दानि चस्या- कमिभुनानि ते नव नरान्तरत्तिना दूरदेशवतिना नवा है सिये, सस्पृहं मामिलापनी- क्षितानि । तदानी वामन्मामिलर्थः ।। है ·। - ॥ ( २२८) रघुवशे इमां तटाशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तवकाभिनम्राम् । त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरन्धुकामः सौमित्रिणा साक्षुरहं निषिद्धः ३२ किंच स्तनवदभिरामाभ्यां स्तबकाभ्यामभिनम्रां तन्वीमिमां तटाशोकस्य लता शा- खामतस्त्वत्प्राप्तिवुद्ध्या त्वमेव आप्तेति भ्रान्त्या परिरव्धुमालिगितुं कामो यस्य सोऽहं सौमित्रिणा लक्ष्मणेन साश्रुनिषिद्धः । नेयं सीतेति निवारितः। परिरव्युकाम इलत्र 'तुं . काममनसोरपि' इति वचनान्मकारलोपः ॥ अमूर्विमानान्तरलम्विनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनाम् । प्रत्युद्रजन्तीव खमुत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपतयस्त्वाम् ॥ ३३ ॥ विमानत्यान्तरेष्ववकाशेपु लम्बन्ते यास्तासां काञ्चनकिङ्किणीनां वनं श्रुत्वा स्वयूथ- शब्दभ्रमात्खमाकाशमुत्पतन्योऽमूर्गोदावरीसारसपतयस्त्वां प्रत्युद्दजन्तीव ।। एषा त्वया पेशलमध्ययापि घटाम्वुसंवर्धितबालचूता । आनन्दयत्युन्मुखकृष्णसारा दृष्टा चिरात्पञ्चवटी मनो मे ॥ ३४ ॥ पेशलमध्ययापि । भाराक्षमयापीत्यर्थः । त्वया घटाम्बुभिः संवर्धिता वालचूता य- त्याः सा । उन्मुखा अस्मदभिमुखास्त्वत्संवार्धिता. एव कृष्णसारा यस्याः सा चिरादृष्टपा पञ्चवटी मे मन आनन्दयत्याहादयति । पञ्चवटीशब्दः पूर्वमेव व्याख्यातः ।। अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदः। रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः ॥ ३५॥ अत्र पञ्चवट्याम् । गोदा. गोदावरी । तस्याः समीपेऽनुगोदम् । 'अनुयत्समया' इ- त्यव्ययीभावः । मृगयाया निवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदो रहो रहसि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा, सन्नहं वानीरगृहेयु मुप्तः सरामि ! वाक्यार्थः कर्म । सुप्त इति यत्तत्मरामीत्यर्थः ।। भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नहुपं चकार । तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोभीमो मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयम् ३६ यो मुनिभेदमात्रेण भ्रूभनमात्रेणव नहुपं राजानं मघोनः पदादिन्द्रत्यात्प्रभंशयांच- कार प्रभ्रंशयति स्मः।आविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोः कलपजलप्रसाद तोलस्य मुनेरगम्य- स्व । अगस्त्योदये शरदि जलं प्रसीदतीत्युक्तं प्रातः । भूमी भवो भीमः स्थानपरिमा आश्रमोऽयम् । दृश्यत इति शेषः । भौम इलनेन दिव्योऽप्यन्तीत्युकम् । परिश्त इति परिग्रहः । स्थानमेव परिग्रह इति विग्रहः ॥ त्रेताग्निधूमानमनिन्धकीतस्तस्येदमाकान्तविमानमार्गम् । प्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समचने मे लधिमानमात्मा ॥३७॥ अनिन्द्यकीर्ततत्यागालस्थानान्तविमानमार्गम् । हन्धिानातीनि हरियो - 1 mo- -- + ·11 त्रयोदशः सर्गः । (२२९) . - - . तानिरग्नित्रयम् । अमिनयमिदं नेता' इत्यमरः । पृपोदरादित्वादेत्वम् । नेताग्नेधूमाप्रमिदं प्रात्वाघ्राय रजसो गुणाद्विमुच्चो मेममात्मान्तःकरणं लधिमान लघुलगुणं समश्नुते प्राप्नोति।। एतन्मुनेर्मानिनि शातकणेः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि । . आभाति पर्यन्तवनं विदुरान्मेघान्तरालक्ष्यमिवेन्दुविम्वम् ॥ ३८॥ हे मानिनि, शातकणेर्मुनेः संवन्धि पश्चाप्सरो नाम पश्चाप्सर इति प्रसिद्धम् । पञ्चा- प्सरसो यस्मिन्निति विग्रहः । पर्यन्तेषु वनानि यस्य तत्पर्यन्तवनमेतद्विहारवारे क्रीडा- सरो विदूरात् । मेघानामन्तरे मध्य आलक्ष्यमीषदृश्यम् । 'आ ईषदर्थेऽभिव्याप्ती' 'इ- त्यमरः । इन्दुविम्बमिव । आभाति ।। पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिश्चरन्मृगैः सार्धमृपिर्मघोना । समाधिभीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटवन्धम् ॥ ३९ ॥ पुरा पूर्वस्मिन्काले दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिस्तन्मात्राहारों मृगैः सार्धं सह चरन्स ऋषिः समाधेस्तपसो भीतेन मघोनेन्द्रेण पश्चानामप्सरसां यौवनम् । 'तद्धितार्थ-''इत्यादिनो- त्तरपदसमासः । तदेव कूटवन्धं कपटचन्तमुपनीतः । 'उन्मायः कूटयन्तं स्यात्' इत्य- मरः । कलेत्यैतिथे । मृगसाहचर्यान्मृगवदेव बद्ध इति भावः ।। तस्यायमन्तर्हितसौधभाजः प्रसक्तसंगीतमृदङ्घोषः । वियद्तः पुप्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति ॥४०॥ अन्तर्हितसोधभाजो जलान्तर्गतप्रासादगतस्य तस्य शातकर्णेरयं प्रसक्तः संततः संगीतमृदायोपो वियद्गतः सन्पुष्पकस्य चन्द्रशालाः शिरोगृहाणि । 'चन्द्रशाला शिरो. गृहम्' इति हलायुधः । क्षणं प्रतिश्रुद्भिः प्रतिध्वानसुखरा ध्वनन्तीः करोति । 'स्त्री प्र- तिश्रुत्प्रतिध्वाने इत्यमरः ॥ हविर्भुजामेघवतां चतुर्णा मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः । असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः॥४१॥ : नाना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामा चरितेन दान्तः सौम्योऽसावपरस्तपस्वी । एषवता- "मिन्धनत्रताम् । काष्ठं दार्विन्धनं त्वेधः' इत्यमरः । चतुर्णो हविर्भुजामनीनां मध्ये । ललाटं तपतीति ललाटतपः सूर्यः। 'असूर्यललाटयोईशितपोः' इति खश्प्रत्ययः । 'अ- रुद्धिपत्--' इत्यादिना मुमागमः । ललाटतपः सप्तसप्तिः सप्ताश्वः सूर्यो यस्य स तथोकः सन् । तपसति तपश्चरति । 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः' इति क्यड् । 'तपसः परस्मैपदं च इति यत्ताच्यम् ॥ . अमुं सहासमाहितेक्षणानि व्याजासंदर्शितमेखलानि । नालं विकर्नु जनितेन्द्रशई सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि ॥ १२ ॥ जनितेन्द्रशकम् । तपसेति शेषः । अनु सुतीक्ष्णं सहासं प्रहितानीक्षणानि दृष्टयो येषु 4 - . 1 ·- । । -- - . (२३०.) रघुवंशे तानि । व्याजेन केनचिन्मिपेण । 'पुंस्योऽधै समेंऽशके इति विश्वः ।अर्धमीपत्संदर्शिता मेखला येपु तानि सुराङ्गनानामिन्द्रप्रेषितानां विभ्रमा विलासा एवं चेष्टितानि विकत स्खलयितुमलं समर्थानि न । बभूवुरिति शेषः ॥ एषोऽक्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशसूचिलावम् । सभाजने मे भुजमूर्ध्वबाहुः सव्येतरं प्राध्वमितः प्रयुते ॥ ४३ ॥ अर्ववाहुरेष सुतीक्ष्णोऽक्षमालैव वलयं यस्य तं मृगाणां कण्डूयितारम् । कुशा एव सूचयस्ता लुनातीति कुशसूचिलावस्तम् । 'कर्मण्यण' इत्यण् । एभिर्विशेषणैर्जयशीलत्वं भूतदया कर्मक्षमत्वं च द्योत्यते । सव्यादितरं दक्षिणं भुजं मे मम सभाजने संमाननि- मित्ते । निमित्तात्कर्मयोगे' इति सप्तमी । इतः प्राध्वं प्रकृतानुकूलबन्धं प्रयुक्तेः । 'आ- नुकूल्यार्थकं प्राध्वम्' इत्यमरः । अव्ययं चैतत् ॥ वाचंयमत्वात्प्रणति ममैप कस्पेन किंचित्प्रतिगृह्य मुर्भः। दृष्टि विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्रार्चिषि संनिधत्ते ॥४४॥ एष सुतीक्ष्णः । वांचं यच्छतीति वाचंयमो मौनव्रती । 'वाचि यमो प्रते' इति ख- च्प्रत्ययः । 'वाचंयमपुरंदरौ च' इति मुम् । तस्य भावस्तत्त्वान्मम प्रणतिं किंचिन्मूः कम्पन प्रतिगृह्य विमानेन व्यवधानं तिरोधानं तस्मान्मुक्ताम् । अपेतापोढमुकपतित-- इत्यादिना पञ्चमीसमासः । दृष्टि पुनः सहस्राचिषि सूर्ये संनिधत्ते । सम्यग्धत्त इत्यर्थः । अन्यथाकर्मकत्वप्रसङ्गात् ॥ अदः शरण्यं शरभङ्गनान्नस्तपोवनं पावनमाहिताग्नेः। चिराय संतसमिद्भिरग्निं यो मन्त्रपूतां तनुमप्यहोपीत् ॥१५॥ शरणे रक्षणे साधु शरण्यम् । पावयतीति पावनम् । अदो दृश्यमानं तपोवनमाहि- ताग्नेः शरभगनानो मुनेः संवन्धि । यः शरभनश्चिराय चिरमग्नि समिद्भिः संतर्य त. पंयित्वा ततो मन्त्रैः पूतां'शुद्धां तनुमप्यहौषीदृतवान् । जुहोतेर्छ । छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्टसंभाव्यफलेप्चमीषु । तस्यातिथीनामधुना. सपर्या स्थिता सुपुत्रेष्विव पादपेषु ॥ ४६॥ अधुनास्सिन्काले तस्य शरमंहत्य संवन्धिन्यतिथीनां संपर्यातिधिपूजा । 'पूना नम. स्यापचितिः सपर्या र्हणाः समाः' इलमरः । छायाभिविनीतोऽपनीतोभ्यरिथमो यैस्तेषु भूयिष्ठानि बहुतमानि संभाव्यानि श्लाव्यानि फलानि येषां तेष्वमोयु पादरे- ध्वाश्रमवृक्षेषु सुपुत्रेष्विव स्थिता । तत्पुरिद पादपैरराष्ट्रीयत इत्यर्थः ।। धारास्वनोदारिदरीमुखोऽसौ शृङ्गालनाम्बुद्वपदः । बनाति मे वन्धुरगात्रि चक्षुप्तः ककुमानिव चित्रकूटः ॥ ४७ ॥ धारा निर्झरधाराः । यद्वा धारचा सातत्येन सनोटारिदर्शन शुर्स पास। ।

·, १ - त्रयोदशः सर्गः। (२३१) 1 शिवरं विपाणं च । तस्याने. लग्नोऽम्बुद' एव वप्रपको वप्रक्रीडासक्तपको यस्य सः । असौ चित्रकूटो हे वन्धुरगात्रि उन्नतानतानि । 'वन्धुरं तूनतानतम् इत्यमरः । दृप्तः ककुमान्वृषभ इव । मे चक्षुर्वनालनन्यासक्तं करोति ॥ एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥४८॥ प्रसन्नो निर्मल स्तिमितो निःसन्दः प्रवाहों यस्याः सा विदूरस्यान्तरस्य मध्यव. सवकाशस्य भावात्तन्वी दूरदेशवर्तिवात्तनुत्वेनावभासमाना मन्दाकिनी नाम काचिच्चि- अकूटनिकटगैषा सरिन्नगोपकण्ठे । भूमेः कण्ठगता मुक्तावलीव भाति । अत्र नगस्य शिरस्त्वं तदुपकण्ठस्य कण्ठत्वं च गम्यते ॥ अयं सुजातोऽनुगिरं तमालः प्रवालमादाय सुगन्धि यस्य । यवाड्दुरापाण्डुकपोलशोभी मयावतंसः परिकल्पितस्ते ॥ ४९ ॥ गिरेः समीपेऽनुगिरम् । 'गिरेश्च सेनकस्य' इति समासान्तटच्प्रत्ययः । सुजातः स तमालोऽयं दृश्यते । यस्य तमालस्य । शोभनो गन्धो यस्य तत्सुगन्धि । 'गन्धस्य-'इ. त्यादिनेकारः समासान्तः । प्रवालं पल्लवमादाय मया ते यवागुरवदापाण्डौ कपोले शोभी शोभते यः सोऽवतंसः परिकल्पितः ।। अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वमपुष्पलिझात्फलबन्धिवृक्षम् । वनं तपःसाधनमेतदराविष्कृतोदनतरप्रभावम् ॥ ५० ॥ अनिमनासा दण्डभयरहिता अपि विनीताः सत्त्वा जन्तवो यस्मिस्तत् । अपुष्पलि- मात्पुष्परूपनिमित्तं विनैव फलबन्धिनः फलप्राहिणो वृक्षा यस्मिस्तत् । अतएवाविष्कृतो. दप्रतरप्रभावमत्रेमुनेस्तपसः साधनं वनमेतत् ।। पेकाय तपोधनानां सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्माम् । प्रवर्तयामास किलानुसूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमालाम् ॥५१॥ अन वनेऽनुसूयात्रिपनी । सप्त च त ऋषयश्च सप्तर्ययः । "दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति तत्पुरुषसमासः । तेषां हस्तैरुद्धृतानि हेमपद्मानि यस्यास्तां त्र्यम्बकमौलिमालां हरशिरः- सजे त्रिसोतसं भागीरथीं तपोधनानामृषीणामभिपेकाय स्नानाय प्रवर्तयामास प्रवाया- मास । किलेबैतिस्थे । वीरासनानजुपामृषीणाममी 'समध्यासितवेदिमध्याः। निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनोऽपि॥५२ वीरासनर्जयसाधनः । ध्यानं जुपन्ते सेवन्त इति ध्यानजुपः । तेषां तैरपविश्य ध्याय- तामृपीणां संवन्धिनः समध्यातितवेदिमध्याः। इदंवीरासनस्थानीयम्।अनी शाखिनोऽपि निवाते निष्कम्पत्यायोगाधिरूढा इव ध्यानभाज इस विभान्तिाध्यायन्तोऽपि निश्चला- - । ---- . " . , . । २ ·है k . (२३२) रघुवंशे झा भवन्ति । वीरासने वशिष्ठः-'एकपादमथैकस्मिन्विन्यस्योरुणि संस्थितम् । इतर- मिस्तथा चान्यं वीरासनमुदाहृतम् ॥' इति ॥ त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः । राशिमणीनामिव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति॥५३॥ त्वया पुरस्तात्पूर्व य उपयाचितः प्रार्थितः। तथा च रामायणे-'न्यग्रोध तमुपस्थाय वैदेही वाक्यमब्रवीत्। नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पालयेन्मे व्रतंपतिः ॥ इति । श्याम इति प्रतीतः स वटोऽयं फलितः सन् । सपद्मरागो गारुडानां मणीनां मरकतानां राशिरिद । विभाति ।। कचित्-' इत्यादिभिश्चतुभिःभोकैः प्रचागे गगावमुनासंगम वर्णयनि- क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैर्मुक्तामयी यष्टिरिवादुविधा। अन्यत्र माला सितपङ्कजानामिन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥ ५४॥ ." क्वचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्वसंसर्गवतीय पङ्गिः । अन्यत्र कालागुरुदत्तपत्रा भक्तिर्भुवश्चन्दनकल्पितेव ॥ ५५ ॥ क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्छायाविलीनैः शवलीकृतेव । 'अन्यत्र शुभ्रा शरभ्रलेखा रन्ध्रेण्विवालक्ष्यनशाप्रदेशा॥ ५६ ॥ कचिञ्च कृष्णोरंगभूपणेव भस्माङ्गरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरंगैः ।।५७ । है अनवद्याङ्गि,यमुनातरौभिन्नप्रवाहा व्यामिश्रौधा गङ्गा जासची विभाति । त्वं पदय केवा क्वचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ति संनिहितमिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलेरनुविधा । सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिरेव हारावलिरिव । विभाति । अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरेनीलोत्प- लैरुत्सचितान्तरा । सह प्रथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां मालेछ । विभातीति सर्वत्र संवन्धः। कचित्कादम्बसंसर्गवती नीलहंससंशष्टों प्रियं मानसं नाम सरो येषां तेषां समानां राजहंसानां पतिरिव । राजहंसातु ते चचचरणलोहितः सिताः' इत्यमरः । अन्यत्र का- लागुरुणा दत्तपत्ता रचितमकरिकापत्ता भुवश्चन्दनकल्पिता भक्तिरिख । बिच्छावामु विलीनैः स्थितैस्तमोभिः शवलीकृता कर्युरीकृता चान्द्रमग्री प्रभा चन्द्रिक्रेव । अन्यत्र रन्ध्रप्वालश्यनभःप्रदेशा शुत्रा शरदलेखा शरन्मेषयतिरिव । कचिकृणोरगरमा भस्माङ्गरागेश्वरस्य तनुरिव । विभाति । शेपो व्याख्यातः । कलापकम् ।। समुद्रपन्योर्जलसंनिपाते पूतात्मनामंत्र किलाभिषेकाद । तत्त्वाववोधेन विनापि भूयस्तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः॥५॥ अत्रसमुद्रपन्चोगायमुनयोलसनिपाते संगमेऽभिपेकामानातामगई नमुना शुद्धाश्मनां पुतांतत्त्वावबोधेन तत्त्वज्ञानन बिनामिप्रारम्भमारीरलागानन्तरंभया माइये रबन्धःशरीरयोगोनान्ति किला अन्यत्रज्ञानादेव मुक्ति अमलाना मुशिल: र -- ·-- त्रयोदशः सर्गः । (२३३.) पुरं निपादाधिपतेरिदं तद्यस्मिन्मया मौलिमणि विहाय । . जटासु बद्धास्वरुदत्लुमत्रः कैकेयि कामाः फलितास्तवेति॥१९॥ निपादाधिपतेर्गुहस्य तत्पुरमिदम् । यस्मिन्पुरे मया मौलिमणि विहाय जटासु व- द्वासु रचितासु सतीषु सुमन्त्रः 'हे केयि, तव कामा मनोरथाः फलिताः सफला नाताः' इत्यरुदत् । 'रुदिर् अश्रुविमोचने' इति धातोर्लङ् ॥ पयोधरैः पुण्यजनाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु यस्याः । ब्रााँ सरः कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति ॥ ६० ॥ पुण्यजनानानां यक्षस्त्रीणां पयोधरैः स्तनैनिर्विष्ट उपभुक्तो हेमाम्बुजरेणुर्यस्य तत् । तत्र ताः क्रीडन्तीति व्यज्यते । ब्रह्मण इदं ब्राह्मम् । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । ब्राह्म रो मानसाख्यं यस्याः सरय्वाः । बुद्धमहत्तत्त्वस्याव्यक्तं प्रधानमिव कारणम् । आप्तस्य च आप्तवाचो वेदाः । यद्वा बहुव्रीहिणा मुनयः । उदाहरन्ति प्रचक्षते ॥ जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीम् । तुरंगमेधावभृथावतीर्णैरिक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि ॥ ६१ ॥ यूपः संस्कृतः पशुवन्धनार्दो दारुविशेषः । तीरनिखातयूपा या सरयूस्तुरंगमेधा अ- श्वमेधास्तेष्ववभृथार्थमेवावतीर्णैरवरूडैरिक्ष्वाकुभिरिक्ष्वाकुगोत्रापत्यैनः पूर्वैः । तद्राजत्वा- दणो लुक् । पुण्यतरीकृतान्यतिशयेन पुण्यानि कृतानि जलान्ययोध्या राजधानी नगरी- मनु समीपे । तया लक्षितयेत्यर्थः । अनुशब्दस्य लक्षणेत्थंभूत-' इत्यादिना कर्मप्रवच- नीयत्वात्तद्योगे, द्वितीया । वहति प्रापयति ॥ यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम् । 'सामान्यधात्रीमिव मानसं मे संभावयत्युत्तरकोसलानाम् ।। ६२ ॥ यां सरयूं मे मानसं कर्तृ सैकतं पुलिनम् । तदेवोत्सङ्गः । तत्र यत्सुखं तत्रोचि- तानां प्राज्यैः प्रभूतः पयोभिरम्बुभिः क्षीरेश्च । पयः क्षीरं पयोऽम्बु च' इत्यमरः । प- रिवर्धितानां पुष्टानामुत्तरकोसलानामुत्तरकोसलेश्वराणां सामान्यधात्री साधारणमातर- 'मिव । संभावयति । 'धात्री जनन्यामलकी वसुमत्युपमाटपु' इति विश्वः ॥ सेयं मदीया जननीच तेन मान्येन राशा सरयूर्वियुक्ता । दुरे वसन्तं शिशिरानिलैमा तरंगहस्तैरुपगृहतीव ॥ १३ ॥ मदीया जननी कौसल्येव मान्येन पूज्येन तेन राज्ञा दशरथेन वियुता सेयं सरयू- ईरे वसन्तम् । प्रोप्यागच्छन्तमित्यर्थः । मां पुनभूतं शिशिरानिलेस्वरंगैरेव हस्तैरुपगृह- तीवालिजातीय विरक्तसंध्याकपिशं पुरस्ताद्यतो रजः पार्थिवमुजिहीते । शङ्के हनूमन्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्धतो मां भरतः ससैन्यः ॥ ६४ ॥ - - - 4 ·(२३४) रघुवंशे विरक्तातिरक्ता या संध्या तद्वत्कपिशं ताम्रवर्णम् । पृथिव्या इदं पार्थिवम् । रजो.. धूलिः पुरस्तादग्रे यतो यस्मात्कारणादुनिहीत उद्गच्छति। तस्मात् । हनुरस्थास्तीति ह- नूमान् । 'शरादीनां च' इति दीर्घः । तेन कथिता प्रवृत्तिरस्मदागमनवार्ता यसै स भरतः ससैन्यः सन्मां प्रत्युद्गत इति शड्ढे तर्कयामि । 'शङ्का भयवितर्कयोः' इति श- ब्दार्णवे । अत्र यत्तदोनित्यंसंबन्धात्तच्छब्दलाभः ॥ अद्धा श्रियं पालितसंगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः। हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वामिव लक्ष्मणो मे॥६५॥ '- किंच । साधुः सजनः स भरतः । 'साधुर्वाधुषिके चारौ सबने चापि वाच्चयत्' इति विश्वः । पालितसंगराय पालितपित प्रतिज्ञाय मे मह्यमनघामदोषां भोगाभावादनु- च्छिष्टां किंतु संरक्षितां त्रियम् । मृधे युद्धे खरादीन्हत्वा निवृत्ताय मे लक्ष्मणः संरक्षि- तामनघां त्वामिव प्रत्यर्पयिष्यत्सद्धा सत्यम् । 'सत्ये त्वद्धाञ्जसा द्वयम्' इत्यमरः ।। असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चावस्थापितवाहिनीकः। वृद्धैरमात्यैः सह चीरवासा मामग्रंपाणिर्भरतोऽभ्युपैति ॥६६॥ असौ पदातिः पादचारी चीरवासा वल्कलवसनो भरतः पश्चात्पृष्टभागेऽवस्थापिता : वाहिनी सेना येन से तथोक्तः सन् । 'नवृतश्च' इति कप् । गुरु वशिष्ठं पुरस्कृत्य युद्ध- रमात्यैः सहाग्रंपाणिः सन्मामभ्युपैति ।। पित्रा विसृष्टां मदपेक्षया यः श्रिय युवाप्यङ्कगतामभोक्ता । इयन्ति वणि तया सहोममभ्यस्यतीव व्रतमासिधारम् ॥६७॥ यो भरतः पित्रा विमृष्टां दत्तामङ्कमुत्सङ्गं चं गतामपि । यां श्रियं युवापि मदपे- क्षया मद्भक्त्याभोक्ता सन् । तन्नन्तत्वात् 'न लोक-' इति षष्टीनिषेधः । इयन्ति वर्षा- ण्येतावतो वत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तया श्रिया सह । विरोति च गम्यते उग्रं दुश्चरमोसिधार नाम व्रतमभ्यस्वतीय वर्तयतीव । 'युवा युक्त्या सार्थ यन्मुगधगत- वंदाचरेत् । अन्तनिवृत्तसह सादातिधारमतं हि तत् ॥ इति यादवः । इदं नासिधा- राचंक्रमणतुत्यत्वादासिधारंव्रतमित्युक्तम् ॥ एतावदुतवति दाशरथौ तदीया- मिच्छां विमानमधिदेवतया विदित्वा । ज्योतिप्पथावततार सविस्मयाभि- रुद्वीक्षितं प्रकृतिभिर्भरतानुगाभिः ॥ १८॥ दाशरथी राम एतावदुचायति सति विमानं पुष्पक कर्तृ तदीयं रामबाण च्छामधिदेवतया मिषेण विदित्वा । तत्प्रेरित दिखः । सविसाचानिस्तान प्रकृतिभिः प्रजामिन्दीक्षितं सज्ज्योतिप्पयादामासाद्धननार ।। 4 ·4 त्रयोदशः सर्गः। (२३५) 1 1 - स 1 M १ तस्मात्पुरःसरविभीषणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः । थानादवातरदूरमहीतलेन' मार्गेण भङ्गिरचितस्फटिकेन रामः ॥ ६९ ॥ रामः सेवायां विचक्षणः कुशलो हरीश्वरः सुग्रीवतेन दत्तो हस्तो हस्तावलम्बो यस्य तादृशः सन् । स्थलजत्वात्पुरःसरो विभीपणस्तेन दर्शितेनादूरमासन्न महीतलं यस्य तेन भगिभिर्विच्छित्तिभी रचितस्फटिकेन बद्धस्फटिकेन सोपानपर्वणा मार्गेण तस्माद्यानात्पु- प्पकाददातरवतीर्णवान् । तरतेर्लङ् ॥ इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य स भ्रातरं भरतमयपरिग्रहान्ते । पर्यथुरस्वजत मृर्धनि चोपजनौ तद्भक्यपोढपितृराज्यमहाभिषेके ॥ ७० ॥ प्रयतः स राम इक्ष्वाकुवशगुरवे वशिष्ठाय प्रणम्य नमस्कृत्याय॒स्य परिग्रहः, खी- कारस्तस्यान्ते पर्यध्रुः परिगतानन्दवाष्पः सन् । भ्रातरं भरतमखजतालिङ्गत् । तस्मि- नराम भत्तयापोढः परिहतः पिटराज्यमहाभिषेको येन तस्मिन्मूर्धन्युपजघ्रो च । 'वा गन्धोपादाने' लिटि रूपम् ॥ श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविक्रियांश्च लक्षान्प्ररोहजटिलानिव मन्त्रिवृद्धान् । अन्वग्रहीत्प्रणमतः शुभदृष्टिपातै- र्वार्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा ॥ ७१ ॥ श्मभ्रूणां मुखरोम्णां प्रवृद्ध्या संस्काराभावादभिवृद्ध्या जनिताननेषु विक्रिया विकृति- थेषां तानतएव प्ररोहैः शाखावलम्विभिरधोमुखैर्मूलैजटिलााटावतः प्लक्षान्यग्रोधानिय स्थितान् । प्रणमतो मन्तिद्धांश्च शुभैः कृपादृष्टिपातैर्तिस्यानुयोगेन कुशलप्रश्नेन मधु- राक्षया वाचा चान्वग्रहीदनुगृहीतवान् ।। दुर्जातवन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एष समरेषु पुरश्नहर्ता । इत्यादृतेन कथितौ रघुनन्दनेन । व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ।। ७२ ॥ अयं मे दुर्जातवन्धुरापद्वन्धुः । 'दुर्जातं व्यसनं प्रोकम् इति विश्वः । ऋक्षहरीश्वरः सुमीयः । एष समरेर पुरप्रता पौलत्यो विभीषणः । इसाटतेनादरवता। कर्तरि ताः। T - - ·1. १ 141 १ . 3 ( २३६ ) रघुवंशे रघूणां नन्दनेन रामेण कथितावुभौ विभीषणसुग्रीवौ लक्ष्मणमनुजमपि व्युत्नम्यालिङ्ग नादिभिरसंभाव्य भरतो ववन्दे ॥ सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैन- मुत्थाप्य ननशिरसं भृशमालिलिङ्ग । रूढेन्द्रजित्प्रहरणवणकर्कशेन क्लिश्यन्निवास्य भुजमध्यमुरःस्थलेन ॥ ७३ ॥ तदनु सुग्रीवादिवन्दनानन्तरं स भरतः सौमित्रिणा संसमजे संगतः। 'सज विसर्गे'। देवादिकात्कर्तरि लिट् । नम्रशिरसं प्रणतमेनं सौमित्रिमुत्थाप्य भृशं गाढमालिलिट् च । किं कुर्वन् । रूढेन्द्रजित्नहरणवणैः कर्कशेनास्य सौमित्रेरुरःस्थलेन भुजमध्यं खकीयं क्लि- श्यनिव पीडयनिक । क्लिनातिरयं सकर्मकः । 'क्लिन्नाति भुवनत्रयम्' इति दर्शनात् । ननु रामायणे-'ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः । अभिवाद्य ततः प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्.॥' इति भरतस्य कानिष्ट्यं प्रतीयते। किमर्थ ज्यध्यमवलम्ब्यानार्जनेन श्लोको व्याख्यातः । सत्यम् । किंतु रामायणश्लोकार्धष्टीकाकृतोतः श्रूयताम् । ततो लक्ष्मणमासाद्य-' इत्यादिश्लोक आसादनं लक्ष्मणवैदेयोः । अभिवादनं तु वैदेखा एव । अन्यथा पूर्वोक्तं भरतस्य ज्येष्ठ्यं विरुध्येवेति ।। रामाज्ञया हरिचमूपतयस्तदानीं कृत्वा मनुष्यवपुरारुरुहुर्गजेन्द्रान् । तेषु क्षरत्सु बहुधा मदद्वारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरे ते ॥ ७९ ॥ तदानीं हरिचमूपतयो रामाज्ञया, मनुष्यवपुः कृत्वा गजेन्द्रनाररहुः । बहुधा नद- वारिधाराः क्षरत्सु वर्षत्सु तेषु गजेन्द्रेषु ते कपियूधनाथा: शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभि- रेऽनुबभूवुः ॥ सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां भेजे रथान्दशरथप्रभवानुशिष्टः । मायाविकल्परचितैरपि ये तदीय- ने स्यन्दनैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोशाः ॥ ७५ ॥ सानुप्लवः सानुगः । अभिलारस्त्यनुसरः सहायोऽनुप्रयोऽनुगः इति यादयः। क्षणदाय. राणां प्रभुर्विभीषणोऽपि । प्रमवयस्मादिति प्रभवो जनकः । दशरयः अभयो यस्य स - रथप्रभवो रामः। तेनानुशिष्ट आजप्तः सन्रथान्भेजे । तानेक विशिनारमा मामा कल्पचितः संकल्पविगेपनिर्मितरपि तदीयधिमीजीयः चन्दन रचन्मुतिभिमान शोभानुलिता समीकृत हनिमा क्रियया निता नाकीनां शोभा वेषां जयो" 3 4 . J 12 . L न ....

·. जयादशः सर्गः। 1 । - 5 1 ( २३७) ने कुन भवन्ति । तेऽपितत्साम्यं ने लभन्त इत्यर्थः । कृत्रिमेत्यत्र 'डितः क्रिः' इति क्रिप्रत्ययः । 'क्रेममित्यम्' इति ममागमः॥ भूयस्ततो रघुपतिर्विलसत्पताक- मध्यास्त कामगति सावरजो विमानम् । दोषातनं बुधवृहस्पतियोगदृश्य- स्तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृन्दम् ॥ ७६ ॥ ततो रघुपतिः सावरजो भरतलक्ष्मणसहितः सन् । विलसत्पताकं कामेनेच्छानुसा- रेण गतिर्यस्य तद्विमानं भूयः पुनरपि ! बुधवृहस्पतिभ्यां योगेन दृश्यो दर्शनीयस्तारा- पतिश्चन्द्रो, दोपाभवं दोपातनम् । 'सायंचिरंपाढे-' इत्यादिना ‘दोपाशब्दादव्ययायुप्र- त्ययः । तरलविद्युच्चलतडिदभ्रवृन्दमिव । अध्यास्ताधिष्ठितवान् ।। तत्रेश्वरेण जगतां प्रलयादिवोवी. वर्षात्ययेन रुचमभ्रधनादिवेन्दोः । रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छ्रा- त्प्रत्युद्धृतां धृतिमी भरतो ववन्दे ॥ ७७ ॥ तत्र विमाने । जगतामीश्वरेणादिवराहेण प्रलयादुवामिव । वर्षात्ययेन शरदागमेना- ' भ्रधनान्मेघसंघातादिन्दो रुचं चन्द्रिकामिव । रामेण दशकण्ठ एव कृच्छं संकटं तस्मा- त्प्रत्युद्धृतां धृतिमती संतोषवती मैथिलसुता सीतां भरतो ववन्दे । लङ्केश्वरप्रणतिभनढवतं त- इन्धं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः । ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरोऽस्य साधो- रन्योन्यपावनमभूदुभयं समेत्य ॥ ७८ ॥ लहेश्वरस्ये रावणस्य प्रणतीनां भङ्गेन निरासेन दृढव्रतमखण्डितपातिव्रत्वमत एव वन्य तजनकात्मजायाश्चरणयोर्युगं ज्येप्टानुवृत्त्या जटिलं जटायुक्तं साधोः सजनस्यास्य भरतस्य शिरश्चेत्युभयं समेत्य मिलित्वान्योन्यत्स पावनं शोधकमभूत् ॥ क्रोशाध प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण । शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यमार्यः । साकेतोपवनमुदारमध्युवास ॥ ७९ ॥ आर्यः पूज्यः काकुत्स्थो रामः प्रकृतयः प्रजाः पुरःसर्यो यस्य तेन स्तिमितजवेन .. - * - १ ·-- (२३८) रघुवंशे - मन्दवेगेन पुष्पकेण । कोशोऽध्वपरिमाणविशेषः । कोशाधै कोशैकदेशं गत्वा शत्रुग्दैन प्रति विहिताः सजिता उपकार्याः पटभवनानि यस्मित्तदुदारं महत्साकेतस्यायोध्यावा उन: पवनमध्युवासाधितष्टौ । 'साकेतः स्यादयोध्यायां कोसलानन्दिनी तथा' इति यादवः ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये दण्डकाप्रत्यागमनो नाम त्रयोदशः सर्गः । La - - . चतुर्दशः सर्गः। संजीवनं मैथिलकन्यकाचाः सौन्दर्यसर्वखमहानिधानम् । शशाङ्कपड्केरुहयोः समानं रामास्य वन्दे रमणीयमास्यम् ।। भर्तुः प्रणाशादथ शोचनीयं दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने । अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदादिवोपनतरो-तत्यौ ॥१॥ अथोपवनाधिष्ठानानन्तरं दाशरथी रामलक्ष्मणौ। उपनतरोराभयवृक्षस्य । 'उपन्न आश्रये' इंति निपातः । तस्य छेदातत्यौ लते इव । 'वल्ली तु प्रततिलता' इत्यमरः । ; भर्तुर्दशरथस्य प्रणाशाच्छोचनीयं दशान्तरमवस्थान्तरम् । 'अवस्थायां वनान्ते त्याद्द- शापि' इति विश्वः । प्रपन्ने मासे जनन्यौ कौसल्यासुमित्रे तत्र साकेतोपवने समं युगए- दपश्यताम् । दृशेः कर्तरि लङ् ॥ उभावुभाभ्यां प्रणतो हतारी यथाक्रम विक्रमशोभिनौ तौ विस्पष्टमसान्धतया न दृष्टौ झातौ सुतस्पर्शसुखोपलम्भात् ॥२॥ यथाक्रम खखमारपूर्वकं प्रणतो नमस्कृतवन्तौ हतारी हतशत्रुको बिनमशोभिनी तावुभौ रामलक्ष्मणावुभाभ्यां मातृभ्यामलैरथुभिरन्धतया हेतुना। 'अन्नमधुन शोभितम्' इति यादवः । विस्पष्टं न दृष्टो किंतु मुतस्प्रर्शन यत्सुरलं तस्योपलम्मानुभवाज्जाती ॥ आनन्दजः शोकजमनु बाप्पस्तयोरशीतं शिशिरो विभेद । गङ्गासरबोर्जलमुष्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इचावतीर्णः ॥ ३ ॥ तयोर्मात्रोरानन्दजः शिशिरो बाप्पः शोकजमशीतमुष्णमच । उपनहं श्रीमान गदासरबोर्जलं कर्म अवतीर्णो हिमानिस्यन्दो निर्झर इव । विभेद । आनन्देन शी- कस्तिरस्कृत इत्यर्थः ॥ ते पुत्रयो ऋतशस्त्रमार्यानाद्रीनिवाझे सदयं स्पृशन्त्यौं । अपीप्सितं क्षत्रकुलाशनानां न चीरसूशब्दमझामयेताम् ॥ ४ ॥ दे मातरी पुश्योर शरीर तानानां राक्षसाला नामोनिशानावर , - ग द Ftv.tamaka ·” . । चतुर्दशः सर्गः । ( २३९) सदचं स्पृशन्लो क्षतकुलाङ्गनानामीप्सितमिष्टमपिवीरसूर्वीरमावेति शब्दं नाकामयेताम् । वीरप्रसवो दु:खहेतुरिति भावः ।। क्लेशावहां भर्तुरलक्षणाहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्ती । स्वर्गप्रतिष्टस्य गुरोमहिप्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥ ५ ॥ आवहतीत्यावहा । भतुः क्लेशावहा क्लेशकारिणी । अतएवालक्षणाहं सीतेति खं नामोदीरयन्ती वर्ग: प्रतिष्ठास्पदं यस्य तस्य वर्गस्थितस्य गुरोः श्वशुरस्य महिष्यो श्वश्वौ वधूः स्नुपा । 'वधूः स्नुपा वधूर्जाया' इत्यमरः । अभक्तिभेदेन ववन्दे । स्वर्गप्र- तिष्ठस्येत्यनेन श्वभूवैधव्यदर्शनदुःखं सूचितम् ॥ उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कृच्छ्रे महत्तीर्ण इति प्रिया तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥६॥ ननु 'वत्से, उत्तिष्ट । असौ सानुजो भर्ता तवैव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रे दुःखं ती- गस्तीर्णवान' इति प्रियाही तां वधू नियमप्यमिथ्या सत्यं ते श्वश्वावूचतुः । उभयं दु- वैचमिति भावः ॥ अथाभिषेक रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्योः । निर्वतयामासुरमात्यवृद्धास्तीर्थाहृतः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥ ७ ॥ अथ जनन्योरानन्दजलेरानन्दवाप्पैः प्रारब्धं प्रकान्तं रघुवंशकेतो रामस्याभिषेक- ममात्ययुद्धास्तीर्थेभ्यो गङ्गाप्रमुखेभ्य आहृतैरानीतैः काञ्चनकुम्भतोयनिवर्तयामासुनि- प्पादयामातुः ।। सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्ररुपपादितानि । तस्यापतन्मू िजलानि जिष्णोविन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥८॥ रक्षःकपीन्द्रः सरितो गङ्गाद्याः समुद्रान्पूर्वादीन्सरसीमानसादींश्च गत्वा । उपपादिता. न्युपनीतानि जलानि जिष्णोर्जयशीलस्य । 'ग्लाजिस्थश्च रस्नुः' इति रसुप्रत्ययः । तस्य रामस्य मूनि । विन्ध्यस्य विन्ध्या मूर्ध्नि मेघप्रभवा आप इव । अपतन् । तपस्विवेषक्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां वभूव । राजेन्द्र नेपथ्यविधानशोभा तस्योदितासीत्पुनरुक्तदोपा ॥ ९ ॥ वो रामस्वपत्रिपक्रियवापि तपखिवेवरचनयापि सुतरामत्यन्तं प्रेक्षणीयस्तावद्द- शनीय एव बभूव । तस्य राजेन्द्रनेपथ्यविधानेन राजवेपरचनयोदिता था शोभा सा पुनरो नाम दोमो घल्याः सा पुनरुक्तदोषा द्विगुणासीत् ॥ स मौलरक्षोहरिभिः ससैन्यस्तूयंत्वनानन्दितपौरवर्गः । वियेश सौधोगतलाजवर्षामुत्तोरणामन्ययराजधानीम् ॥१०॥ , - ·। , ( २४० ) रघुवंशे स रामः ससैन्यस्तूर्यखनैरानन्दितपौरवर्ग:सन्।मूले भवामौला मन्त्रिबुद्धास्तै रक्षोभिहे. रिभिश्च सह सौधेभ्य उद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीमयोध्या विवेश प्रविष्टवान्। सौमित्रिणा सावरजेन मन्दसाधूतवालव्यंजनो रथस्थः । धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसंघात इव प्रवृद्धः ॥ ११ ॥ सावरजेन शत्रुघ्नयुक्तेन सौमित्रिणा लक्ष्मणेन मन्दमाधूते बालब्धजने चामरे यस्ख स रथस्थो भरतेन धृतातपत्र एवं चतुर्दूहो रामः प्रवृद्धः साक्षादुपायानां सामादीनां संघातः समष्टिरिव । विवेशेति पूर्वेण संवन्धः ॥ प्रासादकालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरो वायुवशेन भिन्ना । वनानिवृत्तेन रघूत्तमेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवावभासे ॥ १२ ॥ वायुवशेन भिन्नां प्रासादें यः कालागुरुधूमस्तस्य राजी रेखा । वनानिवृत्तेन रघूत्त- मेन रामेण खयं मुक्ता तत्याः पुरः पुर्या वेणिरिव । आवभासे । पुरोऽपि पतिव्रतास- माधिरुक्तः। न प्रोषिते तु संस्कुर्यान वेणी च प्रमोचयेत्' इति हारीतः ॥ श्वश्रूजनानुष्ठितचारवेषां कीरथस्थां रघुवीरपत्नीम् । प्रासादवातायनदृश्यवन्धैः साकेतनार्योऽञ्जलिभिः प्रणेमुः ॥१३॥ श्वश्रूजनैरनुष्ठितचारुवेषां कृतसौम्यनेपथ्याम् । 'आकल्पवेपो नेपथ्यम्' इत्यमरः। कर्णी- रथः नीयोग्योऽल्परथः । 'कीरथः प्रवहणं डयनं रथगर्भके' इति यादवः । तत्रस्था रघुवीरपत्नी सीतां साकेतनार्यः प्रासादवातायनेषु दृश्यवन्धैर्लक्ष्यपुटरजालिभिः प्रणेमुः ।। स्फुरत्प्रभामण्डलमानुसूयं सा बिभ्रती शाश्वतमनरागम् । रराज शुद्धेति पुनः स्वपुर्यै संदर्शिता वद्विगतेच भंत्री ॥ १४ ॥ स्फुरत्प्रभामण्डलमानुसूवमनुस्यया दत्तं शाश्वतं सदातनमगरागं विधती सा सीता भर्ना खपु% शुद्धति संदर्शिता पुनर्वद्विगतेव रराज ॥ वेश्मानि रामः परिवर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्दनिधिः सुहमयः। वाप्पायमाणो बलिमनिकेतमालेख्यशेषस्य पितुर्विधेश ।। १५ ।। सुहृदो भावः सौहार्द सौजन्यम् । 'हद्भगसिन्ध्यन्ते पूर्वपदस्य-' इत्युभयपददिः । सौहार्दनिधी रामः मुहद्भयः सुग्रीवादिभ्यः परिवहवन्त्युपकरणपन्ति घेइमानि विधाम दत्त्वा । आलेख्यशेपस्य चित्रमानशेषस्य पितुर्वलिमसूजायुध निकै गृहं बाप्पासमायो वाष्पमुमन्विवेश । 'याप्पोष्मभ्यानुहमने' इति श्यप्रत्ययः ।। कृताञ्जलिस्तत्र यदस्य सत्यान्नान्नश्यत स्वर्गफलागुरुनः। तचिन्त्यमानं सुकृतं तवेति जहार लजां भरतस्य मानुः॥१६॥ तंत्रनिकेतने तालिः सन्रामः हे अन्न, नो गुरुः मा सर्ग:भार चा लरमा. .

·चतुर्दशाः सर्गः । (२४१) t- -- - । 14 १ सत्यानाश्चत न भ्रष्टचानिति बदभ्रंशनं तश्चिन्त्यमानं विचार्यमानं तव सुकृतम् । इ- त्येवं प्रकारेण मरतस्य मातु: कैकेच्या लनां जहारापानयत् । राज्ञा प्रतिज्ञापरिपालनं वर्गसाधनमित्यर्थः । भरतग्रहणं तदपेक्षयापि, कैकेय्यनुसरणद्योतनार्थम् ॥ तथैव सुग्रीवविभीपणादीनुपाचरकृत्रिमसंविधाभिः । संकल्पमात्रौदितसिंद्धयस्ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन ॥१७॥ मुग्रीवविभीषणादीन् । संविधीयन्त इति संविधा भोग्यवस्तूनि । कृत्रिमसंविधाभि- स्तथा तेन प्रकारेणैवोपाचरत् । यथा संकल्पमात्रणेच्छामात्रेणोदितसिद्धयस्ते सुग्रीवा- दयश्चेतसि विस्मयेन कान्ता आक्रान्ताः ।। सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः । शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥१८॥ स रामः सभाजनायाभिवन्दनायोपगतान्दिवि भवान्मुनीनगस्त्यादीन्पुरस्कृत्य ह- तस्य शत्रो रावणस्य प्रभवादि जन्मादिकं खंविक्रमे गौरवमुत्कर्षमादधानं वृत्तं तेभ्यो मुनिभ्यः शुश्राव श्रुतवान् । विजितोत्कर्षाज्जेतुरुत्कर्ष इत्यर्थः ।। । प्रतिप्रयातेपु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमासान् । सीतास्वहस्तोपहताग्यपूजा-रक्षाकपीन्द्रान्सिसर्ज रामः ॥१९॥ तपोधनेषु सुनिषु प्रतिप्रयातेषु प्रतिनिवृत्य गतेपु सत्सु सुखादविज्ञात एवं गतोऽर्ध- मासो येषां ताननन्तरं सीतायाः खहस्तेनोपहृता दत्तात्र्यपूजोत्तमसंभावना येभ्यस्तान् । एतेन सौहार्दातिशय उत्तः । रक्षाकपीन्द्रान्रामो विससर्ज विमृष्टवान् । तञ्चात्मचिन्तासुलभ विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन । कैलासनाथोहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकमन्वमंस्त ॥ २० ॥ तयात्मचिन्तासुलभ स्वेच्छामात्रलभ्यं सुरारे रावणत्य जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पवदाभरणभूतं पुष्पक विमानं भूयः पुनरपि कैलासनाथस्य कुवेरस्योदहनायान्वम- तानुज्ञातवान् । मन्यतेलुंड । भूयोग्रहणेन पूर्वमप्येतत्कीवेरमेवेति सूच्यते ॥ पितुर्नियोगाद्वनवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपत्नराज्यः । धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिम् ॥ २१ ॥ राम एव पितुनियोगाच्यासनादनवास निस्तीर्यानन्तरं प्रतिपनराज्यः प्राप्तराज्यः सन्। धर्मार्थकामेषु यथा तवावरजेध्वनुजेषु समां वृत्ति प्रपेदै। अवैषम्येण व्यवहतवानिवः ।। सर्वासु मातृप्वपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपत्तिरासीत् । पढाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृत्तिकासु ॥ २२ ॥ रा रामो पतात्मारिकापरत्वात् । न तु लोकप्रतीत्यर्थम् । 'विग्धस्तु वत्सलः' इत्यमरः । - 1 1 4 - 2. है । --- ·-- . ( २४२) रघुवंशें- सर्वासु मातृष्वपि निर्विशेषप्रतिपत्तिस्तुल्यसत्कार आसीत् । कथमिव । चमूनां नेता प- ण्मुखः षड्भिराननैरापीताः पयोधराः स्तना यासांतासु कृत्तिकाविव ।। तेनार्थवाँल्लोभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री ॥२३॥ लोको लोभपराङ्मुखेन वदान्येन तेन रामेणार्थवान्धनिक आस बभूव । तिदन्तम- तिरूपकमव्ययमेतत् । विघ्नेभ्यो भयं नता नुदता तेन क्रियावाननुष्ठानवानास। विनेत्रा नियामकेन तेन पितृमानास । पितृवनियन्तीत्यर्थः । शोकमपनुदतीति शोकापनुदो दुःखस्य हर्ता तेन । 'तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः' इति कप्रत्ययः । तेन पुत्री पुन- वानांस । पुत्रवदानन्दयतीत्यर्थः ।। स पोरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा। उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या ॥२४॥ स रामः कालेऽवसरे पौराणां कार्याणि प्रयोजनानि- समीक्ष्य विदेहाधिपतेर्दुहित्रा सीतया। उपभोगोत्सुकयात एव तदीयं सीतासंबन्धि चारु वयुः कृत्वा स्थितचा ल. क्ष्म्येव । उपस्थितः संगतः सन् । रेमे । 'उपस्थानं तु संगतिः' इति यादवः ।। तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियार्थानासेदुपोः समासु चित्रवत्सु । प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन् २५ चित्रवत्सु चनवासवृत्तान्तालेख्यवत्सु सासु यथाप्रार्थितं यथेष्टमिन्द्रियानिन्द्रिय विषयाञ्शब्दादीनासेदुपोः प्राप्तवतोत्तयोः सीतारामयोर्दण्डकेषु दण्डकारण्येषु प्राप्तानि दुःखान्यपि विरहविलापान्वेषणादीनि संचिन्त्यमानानि सर्यमाणानि मुखान्यभूपन् । स्मारकं तु चित्रदर्शन मिति द्रष्टव्यम् ॥ अधाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण । आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन ॥ २६ ॥ .. अथ सीताधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तममणलोचनेन ' शरयत्गविशेषयापाण्डुरेणात एवानक्षरमवाग्व्यापार यथा भवति तथा व्यजित दोहदं गौं येन तेन मुखेन परिणेतुः पत्युरानन्दवित्र्यामीत् ॥ तामकमारोप्य कृशाशष्टि वर्णान्तराक्रान्तपयोधरायाम् । विलजमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामा रमणोऽमिलापम् ॥२७॥ प्रतीतो गर्भज्ञानवान् । रमयतीति रमणः । प्रियां कृशाशयाट वनरेश नीति कान्तपयोधरायां पिलनमानांतारामा पाइमारोप्यामिलार्य ननोर पापग- 'दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवावात' इति शास्त्रात मोल्वादिलानु धिया । - t ·- } - - चतुर्दशः सर्गः। (२४३) सा दंष्टनीवारवलीनि हिंस्रः संवद्धवैखानसकन्यकानि । इयेप भूयः कुशचन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥ २८ ॥ सा सीता । हिर्दष्टा नीवारा एव चलयो येनु तानि । तिर्य भिक्षुकादिदानं वलिः। संबद्धाः कृत्तसंबन्धाः कृतसख्या वैखानसानां कन्यका येषु तानि कुशवन्ति भागीरथी- तीरतपोवनानि भूयः पुनरपि गन्तुमियेषाभिललाव ॥ तस्यै प्रतिथुल्य रघुनवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरानुयातः । आलोकयिष्यन्मुदितामयोध्यां प्रासादम,लिहमारुरोह ॥ २९ ॥ रघुप्रवीरो रामस्तस्यै सीतायै तत्पूर्वोक्तमीप्सितं मनोरथ प्रतिश्रुत्य पार्श्वचरैस्तत्कालो- चितैरनुयातः सन्मुदितां तामयोध्यामालोकयिष्यन् । अघ्रं लेढीत्यभ्रलिहमरूंकप प्रा- सादमारोह । 'वहाभ्रे लिहः' इति खश्प्रत्ययः। अरुपिंदजन्तस्य मुम् इति मुमागमः ।। ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः । विलासिभिश्चाध्युपितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥३०॥ स रामः । ऋद्धाः समृद्धा आपणाः पण्यभूमयो यस्मिस्तं राजपथम् । नौमिः समुद्र- वाहिनीभिर्विगाह्यमानां सरयूं च । पौरविलासिभिरध्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि च पश्यन्रेगे । विलासिन्यश्च विलासिनश्च विलासिनः । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेयः ।। स किंवदन्ती वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृत्तः। साधिराजोरुभुजोऽपसर्प पप्रच्छ भद्रं विजितारिशद्रः ॥ ३१ ॥ वदतां वाग्मिना पुरोगः श्रेष्ठो विशुद्धवृत्तः । सोधिराजः शेषः । तद्वदुरूभुजौ यस्य स विजितारिभद्रो विजितारिश्रेष्टःस रामः स्ववृत्तमुद्दिश्य भद्रं भद्रनामकमपसर्प चरं किंवदन्ती जनवादं पप्रच्छ । 'अपसर्पश्चरः स्पशः' इति । 'किंवदन्ती जनश्रुति.' इति चामरः ॥ निर्वन्धपृष्टः स जगाद सर्व स्तुवन्ति पौराश्चरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनोपित्तायाः परिग्रहान्मानवदेव देव्याः ॥ ३२ ॥ निर्वन्धेनाप्रहेण पृष्टः सोऽपसो जगाद । किमिति । हे मानवदेव, रक्षोभवन उ- पिताया ट्रेव्याः सीतायाः परिग्रहात्वीकारादन्यत्रेतराशे । तं वर्जयित्वेत्यर्थः । त्वदीयं सर्व चरितं पाराः स्तुवन्ति ।। कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण । अयोधनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिवन्धोईदयं विद्रे ॥ ३३ ॥ एवं किल कलवानिन्दया गुरुणा दुवहेण कीर्तिविपर्ययेणापकीाभ्यात वैदेहिबन्यो- वैदेहिवल्लभस । 'ध्यापोः संज्ञाछन्दसोर्वहुलम्' इति दखः । कालिदास इतिवत् । हृद- सम् । अयोधनेनाभितसं संतसमय इव । विद्रे विदीर्णम् । कतरि लिट् ॥ -- 5 ·(२४४.) रघुवंशे. 7 + किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोषामुत संत्यजामि । इत्येकपक्षाश्रयविल्लववादासीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥ ३४॥ आत्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा तां किमुपेक्षे । उत्त अदोषां साध्वी जायां सं. त्यजामि । उभयत्रापि प्रश्ने लट् । इत्येकपक्षाश्रयेऽन्यतरपक्षपरिग्रहे विक्लववादपरि- च्छेत्तृत्वात्स रामों दोलेव चला चित्तवृत्तिर्यस्य स आसीत् ।। निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्य त्यागेन पत्न्याः परिमार्युमैच्छत् । अपि स्वदेहाकिमुतेन्द्रियार्थांद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥३५॥ किंच। वाच्यमपवादम्। नास्त्यन्येन त्यागातिरित्तोपायेन निवृत्तिर्यस्य तदनन्यनिवृत्ति। निश्चिय पत्न्यारत्यागेन परिमाष्? परिहर्तुमैच्छत् । तथाहि । येशोधनानां पुंसां खदेहा- दपि यशो गरीयो गुरुतरम् । इन्द्रियार्थात्स्रक्चन्दनवनितादेरिन्द्रियविषयागरीय इति कि- मुत वक्तच्चम् । 'पञ्चमी विभत्तो'. इत्युभयत्रापि पञ्चमी । सीती चेन्द्रियार्थ एव ।। स संनिपात्यावरजान्हतौजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् । कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम् ॥ ३६॥ हतौजा निस्तेजस्कः स मिस्तस्य रामस्य विकिचादर्शनेन लप्सहानबरजान्सनिपाल गमय्यात्माश्रयं स्वविषयकं कोलीनं निन्दा तेभ्य आचचक्षे । पुनरिदं वाक्यमुवाच च ॥ राजर्षिचंशस्य रविप्रसूतरुपस्थितः पश्यत कीदशोऽयम् । मत्तः सदाचारगुचेः कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥ ३७ ॥ रवेः प्रसूतिर्जन्म यस्य तस्य राजपिवंशस्य सदाचारशुचेः समृत्तान्छुद्धान्मतो गला- काशात् । दर्पणस्य पयोदवातादिव । अम्भःकणादित्यर्थः । कीदृशोऽयं फलपस्थितः प्राप्तः पश्यत ।। 4. पौरेषु सोऽहं वहुलीजवन्तमा तरंगेप्पिद तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव द्विपन्द्रः ॥३८॥ लोऽहम् । अपांतरंगेपु तैलबिन्दुमिव । परिघु बहुलीभवन्तं प्रसारन्तम् । स एवं पत्र यस्य स तम् । तत्पूर्वमवर्णमपवादंग । अवाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादमा सगरः । द्विपेन्द्रः आलानमेवालानिकम् । विनयादित्वाला टक 1 अंधालानं बन्धन प्रयोज. नमस्येल्लालानिकम् । 'प्रयोजनम्' इति टक । स्थाणु स्तम्भमिव । नाल प्रतिमा, मान्यनिशेपमावादपानरत्त्य हाच । सीई नेशे न शनोमि ।। तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तानुपस्थितायामपि निळपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुन्द्रनेमि पितुरागयेव ॥ ३९ ॥ तस्यावर्णस्थापनोदाय फेलगत्तायपत्योलतानुपस्थितायां सम्यागपि नियको नि .... ।

·चतुर्दशः सर्गः। (२४५) : 3 . -- - स्पृहः सन् । वैदेहसुताम् । पुरस्तात्पूर्व पितुराज्ञया समुद्रनेमिम् । समुद्रो नेमिरिव ने मिर्यस्याः सा भूमिः । तामिव । वक्ष्यामि ॥ ननु सर्वथा साध्वी न खाज्येत्यत्राह- अवैमि चैनामनधेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः॥४०॥ एनां सीतामनधा साध्वीति चावैमि । कितु मे मम लोकापवादो वलवान्मतः। कुतः। हि चस्मात्प्रजाभिभूमेश्छाया प्रतिविम्ब शुद्धिमतो निर्मलस्य शशिनो मललेन कलकत्ले- नारोपिता । अतो लोकापवाद एवं बलवानित्यर्थः ।। रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय । अमर्पणः शोणितकाङ्कयो कि पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः॥४१॥ किंच। मे रक्षोवधान्तः प्रयासो व्यों न । किंतु स वैरप्रतिमोचनाय वैरशोधनाय।त- थाहि । अमर्पणोऽसहनो 'द्विजिङ्गः सर्पः पदा पादेन स्पृशन्तं पुरुषं शोणितकाईया दशति 'किम् । किंतु वैरनिर्यातनायेत्यर्थः ।। . तदेष सर्गः करुणाईचित्तैर्न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः । यद्यार्थता निर्हतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं चः॥४२॥ तत्तस्मादेष में सर्गो निश्चयः । 'सर्गः खभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिपु' इत्यमरः । करुणाईचित्तर्भवद्भिर्न प्रतिपेधनीयः । निहत वाच्यमेव शल्यं येपां तान्प्राणान्मया चिरं धारयितुं धारणं कारयितुं वो युष्माकमथितार्थित्वमिन्छा यदि । अस्तीति शेषः ।। इत्युक्तवन्त जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशमीशम् । 'न कश्चन भ्रातृषु तेषु शक्तो निपेद्धमासीदनुमोदितुं वा ॥१३॥ इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां विषये नितान्तरक्षाभिनिवेशमतिकराग्रहमीशं खामिनं तेषु भारपु मध्ये कश्चनापि निपेद्धं निवारयितुमनुमोदितुं प्रवर्तयितुं वा शत्तो नासीत् । पक्षद्वयस्यापि प्रबलखादित्यर्थः ।। सलक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः । सौम्येति चाभाष्य यथार्थशाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश॥४४॥ लोकत्रयगीतकीर्तियथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा लक्ष्मणाग्रजः स रामो निदेशे स्थित- माज्ञाकारिणं लक्ष्मण विलोक्य 'हे सौम्य, सुभग' इलाभाध्य च पृथग्भरतशत्रुन्नाभ्यां विनाशलादिदेशाज्ञापयामास । प्रजावती दोहसिनी ते तपोवनेपु स्पृहयालुरेव । स त्वं रथी तव्यपदेशनेयां प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनाम् ॥१५॥ दोहदोगामणीमनोरथः । तच्छतिनी ते प्रजापत्ती भ्रातृजाचा । 'प्रजावती भ्रातृजाया' 1 ·। - जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सव्येतरेण स्फुरता तदरणा ! ( २४६.) रघुवंशे इत्यमरः । तपोवनेषु स्पृहयालरेव सस्पृहेक । 'स्मृहिगृहि-' इत्यादिनालुच्प्रत्ययः । स वं. रथी सन् । तद्व्यपदेशेन दोहदमिषेण नेयां नेतन्यामेनां सीतां वाल्मीके: पदं स्थान प्रापथ्ये गमयित्वा । "विभाषापः' इत्ययादेशः । त्यज । स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्प्रतं द्विपद्धत् । प्रत्यग्रहीदग्रजशासनं तदाज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया ॥ ४६॥ पितुर्जमदग्नेनियोगाच्छासनाद्भार्गवेण जामदग्न्येन का । 'न लोक-' इलादिना पाठी- प्रतिषेधः । मातरि द्विषतीव द्विद्वत् । तत्र तत्यैव' इति वतिप्रत्ययः। प्रहृतं प्रहार शुश्रुवाञ्श्रुतवान् । 'भाषायां सदवसभ्रवः' इति वसुप्रत्ययः । स लक्ष्मणस्तदप्रजशासन प्रत्यग्रहीत् । हि यस्मादुरूणामाज्ञाविचारणीया ॥ अथानुकूलश्रवणप्रतीतामवस्नुभिर्युक्तधुरं तुरंगैः। रथं सुमनपतिपन्नरश्मिमारोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे ॥४७॥ अथासौ लक्ष्मणः । अनुकूलश्रवणेन प्रतीतामिष्टाकर्णनेन तुष्टां चैदेहसुतामत्रस्नुभिरभी- रुभिर्गर्भिणीवहनयोग्यैः। सिगृधिधृपिक्षिः सः' इति क्प्रत्ययः । तुरंगेर्युमधुरं सुमनेण प्रतिपन्नरश्मि गृहीतप्रग्रहं रथमारोप्य प्रतस्थे । सा नीयमाना रुचिरान्प्रदेशान्प्रियंकरो मे प्रिय इत्यनन्दत् । नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपनवृक्षम् ॥४८॥ सा सीता रुचिरान्प्रदेशानीयमाना प्राप्यमाणा. सती मे मम प्रियः प्रियं करोतीति प्रियंकरः प्रियकारीत्खनन्दत् । क्षमप्रियमद्रेऽण् इति चकारात्खच्प्रत्ययाति प्रिचमा- त्मनि विषये कल्पद्रुमतां विहायासिपत्तवृक्ष जातं नाबुद्ध नाशासीत् । युध्यतेलछअतिपत्तः खड्गाकारदलः कोऽप्यपूर्वो वृक्षविशेषः । 'असिपत्तो भवेत्कोपाकारे च नरकान्तरे' इति विश्वः । आसन्नधातुक इति भावः ॥ आख्यातमस्यै गुरु.भावि दुःखमत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन । ४९ ।। पथि लक्ष्मणो यदुःखं तस्याः सीताचा जुगूह प्रतिसहतवांस्तद्गुरु भावि भविष्यदुःसा. मत्यन्तलप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन स्फुरता सव्येतरेण दक्षिणेनाणाले सीताया आयातम् । स्त्रीणां दक्षिणाक्षिस्फुरणं दुनिमित्तमाहुः ।। ... सा दुनिमित्तोपगताद्विपादात्सहाः परिम्लानमुखारविन्दा । राक्षः शिवं सावरजस्य भूयादित्याशशंसे करणैरवाही ! ५० . सा सीता दुनिमित्तेन दक्षिणाक्षिस्फुरणस्पेशोपगताशमाद्विपादानासा: परिम्या- नमुखारपिन्दा सती सावरजलसानुजस्य राज्ञों रामस्य शिव भूयादित्वचात्यः करपरन:- ·, चतुर्दशः सर्गः । ( २४७ ) -- N . 'करणैराशशंसे । शंसतेरपेक्षायामात्मनेपदमिष्यते । करणैरिति बहुवचन क्रियावृत्त्यभिप्रा- यम् । पुनः पुनराशशंस इत्यर्थः ।। गुरोनियोगाद्वनितां बनान्ते साध्वी सुमित्रातनयो विहास्यन् । अचार्यतेवोत्थितवीचिहस्तै हो?हित्रा स्थितया पुरस्तात् ॥ ५१ ॥ गुरोज्येष्ठस्य नियोगात्साध्वीं वनिताम् । अत्याज्यामित्यर्थः । वनान्ते विहास्यस्त्यक्ष्य- न्मुमिनांतनयो लक्ष्मणः पुरस्तादने स्थितया जङ्गो१हित्रा जादव्योत्थितेवींचिहस्तैरवा- थतेव । अकार्य मा कुवित्यवार्यतेव । इत्युत्प्रेक्षा ॥ रथात्स यत्रा.निगृहीतवाहात्तां भ्रातृजायां पुलिनेऽवतार्य । गङ्गां निपादाहृतनौविशेपस्ततार संधामिष सत्यसंधः ॥ ५२ ।। सत्यसंधः सत्यप्रतिज्ञः स लक्षाणो यन्त्रा सारथिना निगृहीतवाहाट्ठद्धाश्वाद्रथाभाट- जायां पुलिने ऽवतार्यारोप्य निषादेन किरातेनाहतनौविशेप आनीतदृढनौकः सन् । गङ्गा भागीरथीम् ,संधां प्रतिज्ञामिव । ततार । 'संधा प्रतिज्ञा मर्यादा' इत्यमरः ॥ अथ व्यवस्थापितवाकथंचित्सौमित्रिरन्तर्गतवाष्पकण्ठः । औत्पातिक मेघ इवाश्मवर्ष महीपतेः शासनमुज्जगार ॥ ५३ ॥ अथ कथंचियवस्थापिता प्रकृतिमापादिता वाग्येन सः । अन्तर्गतवाप्पः कण्टो यस्य सः । कण्ठलम्भिताश्रुरित्यर्थः । सौमित्रिमहीपतेः शासनम् । मेघ उत्पाते भवमौत्पाति- कमश्मवर्प शिलावर्षमिव । उजगारोगीणवान् । दारुणलेनावाच्यलादुनगारेत्युक्तम् ॥ ततोऽभिषगानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना। स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्री लतेव सीता सहसा जगाम ॥ ५४ ॥ ततः । अभिपसः पराभवः'। 'शास्त्वभिपगः पराभवः', इत्यमरः । स एवानिलस्तेन चिनविद्धा अभिहता । प्रनश्यमानानि पतन्याभरणान्येव प्रसूनानि यस्याः सा सीता लतेव । सहसा खमूर्तिलाभस्य स्वशरीरलाभस्य खोत्पत्तेः प्रकृति कारणं धरित्री जगाम । भूमौ पपातेत्यर्थः । स्त्रीणामापंदि मातैव शरणमिति भावः ॥ इक्ष्वाकुवंशप्रसवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः । इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावत् ॥५५॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवः । महाकुलप्रसूतिरित्यर्थः । आर्यवृत्तः साधुचरितः पतिर्भर्ता खाम- कलादकारणात्कथं त्यजेत् । असंभावितमित्यर्थः इति संशयितेव संदिहानेव तावत् ।त्याग- हेतुशानावधे: प्रागियर्थः ।जननी क्षितिस्तस्यै सीतायै प्रवेशम् ।आत्मनीति शेषः।न ददौ।। सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दु:खं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्याः सुमित्रात्मजयत्वलन्धो मोहाभूत्कष्टतरः प्रवोधः ॥५६॥ लप्तसंज्ञा नष्टचेतना मूर्छिताः सा दुःखं न विवेद । प्रत्यागत्तासुर्लब्धसंज्ञा सत्यन्तः सम- - - ·. . - ( २४८), रघुवंशे. तप्यत । दुःखेनादयतेत्यर्थः । तयेः कर्मणि लड्। कर्मकर्तरीति केचित् । तन्न । 'तपत्त- पः कर्मकस्यैव' इति यनियमात् । तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयनलब्धः प्रबोधो मो. हात्कष्टतरोऽतिदुःखदोऽभूत् । दुःखवेदनासंभवादिति भावः ।। न चावदद्भर्तुरवर्णमार्या निराकरिष्णाजिनाहतेऽपि । आत्मानमेव स्थिरदुःखमाज पुनः पुनटुकृतिनं निनिन्द ।। ५७ ॥ आर्या साध्वी सा सीता वृजिनात एनसो विनापि। 'कलुषं वृजिनैनोऽयम्' इत्यमरः । 'अन्यारादितरते-' इलादिना पश्चमी । निराकरिष्णोनिरासकस । 'अलंकञ्-' इत्यादि- नेष्णुच्प्रत्ययः । भर्तुरवर्णमपवादं न चावदनवायादीत् । किंतु स्थिरदुःखभाजमत एव दु- कृतिनमात्मानं पुनः पुननिनिन्दै ।। आश्वास्य रामावरजः सती तामाख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः । निम्नस्य मे भर्तुनिदेशरीक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव ननः ॥ ५८॥ रामावरजो लक्ष्मणः सती साध्वीं तामाश्वांस्य । आख्यात उपदिष्टो वाल्मीनिकेत- स्याश्रमस्य मार्गों येन स तथोक्तः सन् । निम्नस्ख पराधीनस्य ! अधीनो निन्न आयत्तः' इत्यमरः । मे भर्ट निदेशेन खाभ्यनुज्ञेया हेतुना यद्रौत्यं पारुप्यं तद्धे देवि, क्षमख ! प्रणतो बभूव ॥ सीता तमुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीतास्मि ते सौम्य चिराय जीव । विडोजसा विष्णुरिवानजेन भ्रामा यदित्थं परवानसि त्यम् ॥५९॥ सीता तं लक्ष्मणमुत्थाप्य वाक्यं जगाद । क्रिमिति । हे सौम्य साधो, ते प्रीतासि । चिराय चिरं जीव । यद्यस्मात् । विडोज़सेन्द्रेण विष्णुरुपेन्द्र श्च । अपजेन जोष्ठेन प्रात्रा लमित्थं परवान्परतन्त्रोऽसि ॥ श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः । प्रजानिषेकं मयि वर्तमान सूनोरनुध्यायत चेतसेति ॥ ३० ॥ सर्व श्वश्रूजनमनुक्रमेण प्रापितमत्प्रणामः सन् । मत्प्रणाममुक्त्येत्यर्थः । विज्ञापन । किमिति । निपिच्यत इति निपेकः । मयि वर्तमानं सनोस्त्वत्पुनस्य प्रजानिक गर्ने चेत- सानुध्यायत शिवमस्तिति चिन्तयत्तेति ॥" वाच्यस्त्वंया मवचनात्स राजा यही विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सशं कुलस्य ॥६॥ स राजा त्वया मद्चनान्मदचनमिति कृत्वा । ल्यलोप पानी । वाच्य पहा किमियत आइ-'यही इलादिभिः सतभिः शोक अशोः नाना सक्षम ! शिम त्यर्वेऽव्ययीभावः सामीप्यार्थे चा! शव्दयीमा शस्त्रभृतिः' इति गमा त्ययः । समक्षमने वही विशुद्धागपि मा लोकवादा मिल्यापवादस्य श्रवणादेनोरम इति नम्रः 1 4 ·न चतुर्दशः सर्गः। ( २४९) ३ - 5 4 ॥ है ។ लाक्षीरिति यत्तच्छ्रुतस्य प्रख्यातस्य कुलत्यसदृशं किम् । कित्वसदृशामित्यर्थः । यद्वा श्रुतस्य अवर्णस्य कुलख चेति योजना । कामचार्यसीति भावः ॥' कल्याणबुद्धेरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः। ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः ॥ १२ ॥ अथवा कल्याणबुद्धेः सुधियन्तव कर्तुः मयि विषयेऽयं लागो न कामचार इच्छया करणं न शाइनीयः । कामचारशदापि न क्रियत इत्यर्थः । किंतु ममैव जन्मान्तरपा- तकानामप्रसह्यो विपच्यत इति विपाकः फलित एव विस्फूर्जथुरशनिनिर्घोषः । 'स्फूर्ज- थुर्वनिर्धापे' इत्यमरः ॥ 'उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मी वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः।। तदास्पदं प्राप्य तयातिरोपात्सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती ॥६३॥ पूर्वमुपस्थितां प्राप्तां लक्ष्मीमपास्य मया साधे वनं प्रपन्नोऽसि प्राप्तोऽसि । तत्तस्मा. तया लक्ष्म्यातिरोषात्त्वद्भवन आस्पदं प्रतिष्ठाम् । 'आस्पदं प्रतिष्ठायाम्' इति निपातः । प्राध्य वसन्त्यहं सोढा नास्मिः ॥ निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् । भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्यं कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥६॥ निशाचरैरुपप्लुताः पीडिता भर्तारो यासां ता निशाचरोपप्लुतभर्तृकाः । 'नतश्च' इति कप्प्रत्ययः । तासां तपखिनीनां भवतः प्रसादादनुग्रहाच्छरण्या'शरणसमर्था भूत्वा । अद्य त्वयि दीप्यमाने प्रकारामाने सत्येव शरणार्थमन्यं तपस्विनं कथं प्रपत्स्ये प्राप्स्यामि । किंवा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् । स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः ॥ ६५ ॥ किवाथया तव संवन्धिनात्यन्तेन पुनःप्राप्तिरहितेन वियोगेन मोघे निष्फलेऽस्मिन्ह- तजीविते तुच्छजीवित उपेक्षां कुर्यो कुर्यामेव । रक्षणीयं रक्षणार्हमन्तर्गतं 'कुक्षिस्थ त्वदीयं तेज शुरु गर्भरूपम् । 'शुक्र तेजोरेतसी च वीजवीर्येन्द्रियाणि च इत्यमरः । मे ममान्तरायो यिनो न स्याद्यदि ।। साई तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिरूर्व प्रसूतेश्वरितुं यतिष्ये । भूयो यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता न च विप्रयोगः ॥ ६६ ॥ साहं प्रसूतेरुर्वे सूर्यनिविष्टटरिः सती तथाविधं तपश्चरितुं यतिष्ये । यथा भूयस्तेन तपसा मे गम जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता त्या विप्रयोगश्च न स्यात् ।। नृपस्य वर्णाश्रमपाल यत्स एव धर्मो मनुना प्रणीतः । निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाहं तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥ ६७ ॥ वाना वालणादीनामानमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च पालनं चल एवं नृपत्वं धर्मो मनुना H . F ·( २५०) रघुवंशे T 2 प्रणीत उक्तः। अतः कारणादेवं त्वया निर्वासिता निष्कासिताप्यहं तपखिभिः सामान्य साधारणं यथा भवति तथावेक्षणीया । कलत्रदृष्ट्यभावेऽपि वर्णाश्रमदृष्टिः सीताया कर्तव्येत्यर्थः ।। तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते। सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिक्षाराचन्द विग्ना कुररीव भूयः ॥१८॥ तथेति तस्याः सीताया वाचं प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य रामानुजे लक्षाणे दृष्टिपथं व्यतीते- ऽतिक्रान्ते सति सा सीता व्यसनातिभारादुःखातिरेकान्मुक्तकण्ठं यथा स्यात्तथा । वाग्व- त्येत्यर्थः । विना भीता कुररीवोत्कोशीव । 'उत्क्रोशकुररौ समौ' इत्यमरः । भूयो भू- यिष्टं चक्रन्द चुक्रोशः॥ नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः । तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥ ६९ ॥ मयूरा नृत्य. विज़हुस्त्यक्तवन्तः । वृक्षाः कुसुमानि । हरिण्य, उपात्तान्दर्भान् । इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते वनेऽप्यत्यन्तं रुदितमासीत् । यथा रामगेहेऽपीत्यपिशब्दार्थः ॥ तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः। निपादविद्धाण्डजदर्शनीस्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥७॥ कुशेध्माहरणाय चातः कविर्वाल्मीकी रुदितानुसारी संस्तां सीतामभ्यगच्छत अभि- गमनुं च दयालुतयेत्याह-निषादेति । नियादेन व्याधेन विद्धस्याण्डजस्य कौनस दर्शन- नोत्थ उत्पन्नो, यस्य शोकः श्लोकत्वमापद्यत । लोकरूपेणावोचदित्यर्थः । स च शोकः पठ्यते---'मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः रामाः । यत्माजमिथुनादेकमधी: काममोहितम् ॥ इति । तिरश्चामपि दुःखं न सेहे । किमुतान्यपामिति भावः ॥ तमथु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता पवन्दे । तस्यै मुनिदोहदलिङ्गदी दाश्वान्मुपुत्राशिपमित्युवाच ।। ७२ ।। सीता विलापाद्विरता सती नेत्रावरणं टिप्रतिबन्धकमधु प्रमृज्य तं शनि यगन्दे । दोहदलिनदी गर्भचिदर्शी मुनितन्यै सीतार्य सुपुत्राशि तत्प्राप्तिहेनुभूनां दावा- न्दत्तवानिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच । 'दाश्चान्साहान्मोदाम इति तस्वन्तो निपातः ।। जाने विष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापचादश्रुभितेन भर्ना । तन्मा व्यथिष्ठाविषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि पितुर्निफेतम् ॥७२॥ त्वां मिथ्यापवादेन भिलेन भी विष्ठां त्यस प्रणिधानतः समानिया जाने । हे वैदेहि, विषयान्तरस्य देशान्तरस्य पितुर्जनकम्यत्र निमनं गहे प्रामाणि स्मान्मा व्यथिष्टा मा शोचीः । व्यथेषुदा । 'न माडगो इल्लबागमतिः । क्षितानां पितगृहवाल एवोचित इति भावः ॥ - 7 म - + ·M - 1 । L चतुर्दशः सर्गः। (२५१) उत्पातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिशेऽप्यविकत्थनेऽपि । त्वां प्रत्यकस्मात्कलुपप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे में ॥ ७३ ॥ उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि । रावणादिकण्टकोद्धरणेन सर्वलोकोपकारिण्यपीत्यर्थः । सत्यप्रतिज्ञे सत्यसंधेऽपि अविकत्थनेऽनात्मश्लाधिन्यपि । इत्थं स्नेहपानेऽपि त्वां प्रत्यक- स्मादकारणात्कलुषप्रवृत्तौ गर्हितव्यापारे भरताग्रज मे मन्युः कोपोऽस्त्येव । सर्वगुणा- च्छादकोऽय दोप इत्यर्थः । सीतानुनयार्थोऽयं रामोपलम्भः ॥ तवोरुकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते । धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन्न येनासि ममानुकम्प्या॥७४॥ उरुकीर्तिस्तव श्वशुरो दशरथो मे सखा । ते पिता जनकः सतां विदुपां भवोच्छेद- करो ज्ञानोपदेशादिना संसारदुःखध्वंसकारी । त्वं पतिदेवतानां पतिव्रतानां धुर्यग्रे स्थिता'। येन निमित्तेन ममानुकम्प्यानुग्राह्या नासि तत्किम् । न किंचिदित्यर्थः ॥ तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् । इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते ॥ ७५ ॥ तपखिसंसर्गेण विनीतसत्त्वे शान्तजन्तुकेऽस्मिस्तपोवने वीतभया निर्भीका , बस । इतोऽस्मिन्बनेऽनघप्रसूतेः. सुखप्रसूतेस्तेऽपत्यसंस्कारमयो जातकर्मादिरूपो विधिरनु टानं भविप्यति॥ अशून्यतीरां मुनिसंनिवेशैस्तमोपहन्त्री तमसा वगाह्य । तत्सैकतोत्सङ्गवलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः॥७६॥ संनिविशन्ते येविति संनिवेशा उजाः । अधिकरणार्थे घञ्प्रत्ययः । मुनीनां सं- निवेशैरटरशून्यतीरां पूर्णतीरां तमसः शोकस्य पापस्य वापहन्तीम् । 'तमस्तु क्लीवे पापे नरकशोकयोः' इत्यमरः । तमसा नदी वगाह्य तत्र स्नात्वा । बलिकियापेक्षया पूर्वकालता । तस्याः सैकतोत्सङ्गेषु वलिकियामिरिष्टदेवतापूजाविधिभिस्ते मनसः प्र- सादः संपत्स्यते भविष्यति ।। पुप्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च वालेयमकृष्टरोहि -विनोदयिष्यन्ति नवाभिपङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ७७ नतुरस्य प्राप्त आर्तवम् । खकालप्राप्तमित्यर्थः ।, पुष्पं फलं च । अकृष्टरोह्यकृष्ट- क्षेत्रोत्यम् । अकृष्टपच्यमित्यर्थः । बलये हितं बालेयं पूजायोग्यम् । 'छर्दिरुपधिवले. दन्' इति उनलयः । वीजं नीचारादि धान्यं चाहरन्य उदारवाचः प्रगल्भगिरो मु. निकन्यका नवाभिपना नूतनदुःसां त्वां विनोदयिष्यन्ति । पयोघटैराश्रमवालवृक्षान्संवर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः । असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनंधयनीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥७८॥ + - २ ·- - " 3 ( २५२.) रघुवंशे खबलानुरूपैः स्वशक्त्यनुसारिभिः पयसामम्भसां घटैः। स्तन्यैरिति च वन्यते । या- श्रमवालवृक्षान्संवर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक्पूर्वससंशयं यथा तथा । स्तनं धयति पिच तीति स्तनंधयः शिशुः। नासिकास्तनयोध्मीधेटोः इति खश्प्रत्ययः। अरुद्विपत्-'इत्यादिना मुमागमः । तस्मिन्या. प्रीतिस्तामवाप्स्यसि । ततः परं सुलभ एव विनोद इति भाषः अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरदाय याचेताः । सायं मृगाध्यासितवेदिपाव स्वमाश्रम शान्तमृगं निनाय ॥७९॥ दयार्द्रचेता वाल्मीकिः । अनुग्रह प्रलभिनन्दतीति तथोक्तां तां सीतामादाय सायं मृगैरध्यासितवेदिपार्श्वसंधिष्टितवेदिप्रान्तं शान्तमृगं खमाश्रमं निनाय ॥- तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु । निर्विष्टसारां पितृभिहिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु ॥८॥ शोकदीनां तां सीतां तस्याः सीताया आगमेन प्रीलियास:तासु तापसीषु । पिट- भिरग्निष्वात्तादिभिनिर्विष्टसारां भुक्तसारां हिमांशोरन्त्यामवशिष्ट कलां दीऽनावा- स्याकाल ओषधीष्विव । अर्पयामास च । अत्र पराशर:--पिवन्ति विमलं सोमं वि. शिष्टा तस्य या कला। सुधामृतमयी पुण्यां तामिन्दोः पितरो मने ॥ इति । व्या. सश्च,-'अमायां तु सदा सोम ओपधीः प्रतिपद्यते' इति ।। ता इङ्गुदीलेहकृतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतल्पमन्तः। तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुद वितरुः ॥ ८१ ॥ तास्तापरयस्तस्यै सीतायै सपर्यानुपदं पूजानन्तरं दिनान्ते सायंकाले नियास एव है- तुस्तस्य निवासहेतोः । निवासार्थमित्यर्थः । 'पष्टी हेनुप्रयोगे' इति पछी । नदी ताप- सतरुः' इत्यमरः । इदीलेहेन कृतप्रदीपमन्तरास्तीण गेध्यं शुद्धमनिनगेस सल्य शय्या चलिस्तमुटजें पर्णशालां वितरर्ददुः ॥ तत्राभिषेकप्रयता बसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः । वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासंततये बभार ॥४२॥ तत्राश्रमेऽभिषेकेण मानेन प्रयता नियता वसन्ती विधिना - शारदेणातिषिभ्यः प्र. युफपूजा कृतसत्काराः वल्कलिनी सा सीता पत्युः प्रगानंताये संसानाविरछेवाय हेतोः । चन्येन कन्दमूलादिना शरीरं यभार पुपोप ।। अपि प्रभुः सानुशयोऽधुना स्याकिमुन्मुकःशप्रजिताऽपि हन्ता! शशंस सीतापरिदेवनान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजाय ।। ८३ ॥ प्रभू राजाधुनापि सानुशयः सानुताप: स्यात्किम् । इति कारः । उस्का । - जित इन्द्रजितो हन्ता लक्ष्मणोऽपि सीतापरिदेवनान्त सामाविलापान्तमनुष्टिल नमंत्रजाय शशंग ॥ - ·है चतुर्दशः सर्गः। ( २५३ ) म - - - बभूव रामः सहसा सवाष्पस्तुपारवर्षीव सहस्यचन्द्रः। कौलीनभीतेन गृहानिरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः ॥ ८४ ॥ सहमा सपदि सवाष्पो रामः । तुषारवर्षी सहस्यचन्द्र इव । बभूव । अत्यश्रुतचा तुषारवर्पिणा पौषचन्द्रेण तुल्योऽभूत् । 'पोपे तैपसहस्यौ द्वौ'' इत्यमरः । युक्कं चैतदि- त्याह-कोलीनालोकापवादाद्भीतेन तेन रामेण वैदेहसुता सीता गृहानिरस्ता । न मनस्तो मनसश्चित्तान निरस्ता । पञ्चम्यास्तसिल ।। निगृह्य शोक स्वयमेव धीमान्वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः। स भ्रातृसाधारणयोगमृद्धं राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास॥ ८५ ॥ धीमान्वर्णानामाश्रमाणां चावेक्षणेऽनुसंधाने जागरूकोऽप्रमत्तः । 'जागरूकः' इत्यूक- प्रत्ययः । रजोरिक्तमना रजोगुणशून्यचेताः स रामः खयमेव शोकं निगृह्य निरुध्य प्रातभिः साधारणभोगम् । शरीरस्थितिमात्रोपयुक्तमित्यर्थः । ऋद्धं राज्यं शशास ॥ तामेकभार्या परिवादभीरोः साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितव लक्ष्मीः ॥ ८६ ॥ . परिवादभीरोनिन्दाभीरोरत एवैकभार्यामपि साध्वीमपि तां सीतां त्यक्तवतो नृपस्य वक्षस्यसंघहसुखमसंभाव्यसुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपत्नीरहितेवरेजे दिदीपे । तस्य ख्यन्त- रपरिग्रहो नाभूदिति भावः ॥, सीतां हित्वा दशमुखरिपुर्नोपयेमे यदन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्क्रतूनाजहार । वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःखं विपेहे ॥ ८७ ॥ दशमुखरिपू रामः सीतां हिला सक्लान्यां त्रियं नोपयेमे न परिणीतवानिति यत्। उपाद्यमः स्वकरणे इत्यात्मनेपदम् । किंच । तस्याः सीताया एव प्रतिकृतेः प्रतिमाया हिरण्मय्याः सखा प्रतिकृतिसखः सन्तूनाजहाराहतवानिति यत्तेन श्रवणविषयप्रापिणा श्रोत्रदेशगामिना भर्तुर्वृत्तान्तेन वार्तया हेतुना सा सीता दुर्वारं दुनिरोधं परित्यागेन ब- दुःख तत्कथमपि विपेहे विसोढवती ।। शति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृती रघुवंशे महाकाव्ये सीतापरित्यागो नाम चतुर्दशः सर्गः । - " -- - 1 - २२ ·T . ( २५४) रघुवंशे -- पञ्चदशः सर्गः। अरण्यक गृहस्थाने श्वशुरौ यद्रजःकणाः (१)। स्वयमौवाहिकं गेहं तस्सै रामाय ते नमः (?) ॥ कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम् । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् ॥ १ ॥ कृतसीतापरित्यागः स पृथिवीपालो रामो रत्नाकर एव मेखला यस्यान्ताम् । सार्णना- मित्यर्थः । केवलाम् । एकामित्यर्थः। पृथिवीमेव बुभुजे भुक्तवान् । नतु पार्थिवीमित्यर्थः । सापि रत्नखचितमेखलो पृथिव्याः कान्तासमाधिय॑ज्यते । रामस्य त्यन्तरपरिग्रहो ना. स्तीति श्लोकाभिप्रायः ॥ लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिण तमभ्ययुः। मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥ २ ॥ लवणेन लवणाख्येन तामिस्रेण तमिस्राचारिणा । रक्षसेत्यर्थः । विलुप्तेज्या लुप्तयाग- क्रिया अतएव शरणार्थिनो रक्षणापिनो यमुनामाजो यमुनातीरवासिनो मुनयः सरम्मं शरणार्ह रक्षणसमर्थ तं रामं रक्षितारमभ्ययुः प्राप्ताः । यातेर्लङ् ।। अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन्न प्रजहुः स्वतेजसा । त्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ ३ ॥ ते मुनयो राममवेक्ष्य । रक्षितारमिति शेषः । तसिलवणे खतेजसा शापरुषेण न प्रजदुः । तथाहि । त्रायते इति त्राणं रक्षकम् । कतरि ल्युट् । तदभावे शाप एला येषां ते शापात्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति । शापदानात्तपसो व्यय इति प्रसिदः ॥ प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणार्थंच प्रवृत्ति वि शाणिः ॥ ४ ॥ काकुत्स्थो रामरतेभ्यो मुनिभ्यो विनप्रतिक्रिया लवणवधरूपां प्रतिशुभाव प्रतिजशे । तथाहि । भुवि शामिणो विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणावतरणं धर्मसंरक्षणमेवार्यः प्रयोजन यस्याः सा तथैव ॥ ते रामाय वधोपायमाचल्युर्विधद्विपः । दुर्जयो लवणः शूली विशूल: प्रार्यतामिति ॥ ५ ॥ ते मुनयो रामाय विबुधद्वियः मुरारेलवणस्य बयोपायसाचन्युः नुनानीति दयः ।। नन्यादित्वाल्लपुः । तत्रैव निपातनाण्यत्वम् । लवणः शूली शुलवान्दुर्भयोऽक्षयः । विशुलः शूलरहितः प्रार्यतामभिगम्यताम् । 'मायाममियाने न प्रार्थना साडे बुधः' इति केशवः ।।

·पञ्चदशः सर्गः । ( २५५) . आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः ।, करिप्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६ ॥ अथ तेषां मुनीनां क्षेमाय क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुघ्नमादिदेश । अत्रोत्प्रेक्षते- अस्य शत्रुघ्नस्य नामारिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः । यथाभूतोऽर्थो चस्य तद्यथाथै करिष्य- निव । शचन्हन्तीति शत्रुघ्नः । 'अमनुष्यकर्तेके च' इति चकाराकृतघ्नशत्रुघ्नादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणांद्यथेष्टसिद्धिः ‘कृत्सल्युटो बहुलम्' इति । रामस्य स्वयमप्रयाणे हेतुमाह- यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परंतपः । अपवाद इवोत्सर्ग व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥ ७॥ हि यस्मात् । पराञ्छनृस्तापयतीति परंतपः । 'द्विपत्परयोस्तापेः' इति खच्प्रत्ययः । 'खचि हवः' इति हखः । रघूणां मध्ये यः कश्चनैकः । अपवादो विशेषशास्त्रमुत्सर्ग सा- मान्यशास्त्रमिव । परं शत्रु व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः । अतः शत्रुघ्नमेवादिदे- शेति पूर्वेणान्वयः ॥ अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी। ययौ वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरभीः ॥ ८ ॥ ततोऽअजेन रामेण प्रयुक्ताशीः कृताशीर्वादो रथी रथिकोऽभीनिीको दाशरथिः पुष्पाणि संजातानि चासां ताः पुष्पिताः सुरभीरामोदमाना वनस्थलीः पश्यन्यया ।। रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये । पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥ ९॥ रामादेशादनुगता सेना तस्य शत्रुनस्य। अध्ययनमर्थोऽभिधेयो यस्य तस्य । धातोः 'इड्डध्ययने' इत्यस्य धातोः पश्चादधिरभ्युपसर्ग इव । अर्थसिद्धये प्रयोजनसाधनायेत्ये- कत्र । अन्यत्राभिधेयसाधनाय।अभवत्। अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः । यथा 'इंडिकावध्युपसर्गे न व्यभिचरते' इति न्यायेनाध्युपसर्गः खयमेवार्थसाधकस्य धातोः संनिधिमात्रेणोपकरोति सेनापि तस्य तद्वदिति भावः ॥ आदिश्वी मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः । विरराज रथप्रष्टैलिखिल्यैरिचांशुमान् ॥ १० ॥ रथप्रष्टै रथाग्रगामिभिः । 'प्रष्ठोऽग्रगामिनि' इति निपातः । मुनिभिः पूर्वोक्तरादिष्ट- वा निदिष्टमार्गो गच्छेस्तपतां देदीप्यमानानां मध्ये वरः श्रेष्टः स शत्रुघ्नः । वालखि- त्यैर्मुनिभिरंशुमान्सूर्य इव । विरराज । तेऽपि रथप्रष्टा इत्यनुसंधेयम् ॥ तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः । रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥ ११ ॥ 44 ·५ (२५६) 'रघुवंशे यतो गच्छतः । इण्धातोः शतृप्रत्ययः । तस्य शत्रुघ्नस्य मार्गवशायखन उत्कण्ठा उ- द्रीवा मृगा यस्मिस्तस्मिन्वाल्मीकीये वाल्मीकिसंबन्धिनि । 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्ययः । तपोवन एका वसती रात्रिर्वभूव । तत्रैकां रात्रिमुषित इत्यर्थः । 'वसती रात्रिवेदमनो' इत्यमरः ॥ तमृषिः पूजयामास कुमारं क्लान्तवाहनम् । तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः ॥ १२ ॥ क्लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं कुमारं शत्रुघ्नमृषिर्वाल्मीकिरतपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रति- पत्तिभिरुत्कृष्टसंभावनाभिः पूजयामास , तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वनी प्रजावती। सुतावसूत संपन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ॥ १३ ॥ तत्यामेव यामिन्यां रात्रावस्य शत्रुनय अन्तरत्या अस्तीत्यन्तर्वनी गर्भिणी । 'अ- न्तर्वनी च गर्भिणी' इत्यमरः । 'अन्तर्वत्पतिवतोर्नुकः शति डीम् । जुगागमश्च । प्रजापती भ्रातृजाया सीता । क्षितिः संपन्नौ समग्रौ कोशदण्डाविव । सुतावसूत ॥ संतानश्रवणाशातुः सौमित्रिः सौमनस्यवान् । प्राञ्जलि निमामय प्रातर्युक्तरथो ययौ ॥ १४ ॥ भ्रातुर्येष्ठस्य संतानश्रवणाद्धेतोः सोमनत्यवान्प्रीतिमान्सौमित्रिः शत्रुनःप्रातर्युत्तरयः सजरथः सन् । प्राजलिः कृताञ्जलिमुनिमामन्याच्ध्य यया ॥ स च माप मधूपघ्नं कुम्भीनस्थाश्च कुक्षिजः। वनात्करमिवादाय सत्त्वराशिमुपस्थितः ॥ १५ ॥ स शत्रुन्नश्च मधूपन्नं नाम लवणपुरं प्राप । कुम्भीनसी नाम रावणयमा । तस्याः कुक्षिजः पुतो लवणश्च वनात्करं वलिमिव सत्त्वानां प्राणिनां राशिमादायोपस्थितः प्रामः। धूमधूम्रों वसागन्धी ज्वालायचशिरोरुहः । क्रव्यागणपरीवारश्चिताग्निरिव जंगमः ॥ १६ ॥ किंभूतो लवणः । धूम इव धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः । 'धूमधूनला कालोहिते' न्य- मरः । वसागन्धो हुन्मेदोगन्धः । सोऽस्यास्तीति वसागन्धी । 'हन्मेदतु पपा बना' इत्यमरः । ज्वाला इव वयः पिशवाः शिरोरहाः केशा यस्य रातयोः । गिने नकुले विष्णो वचः स्यास्पिाले त्रिपुः इत्यमरः । कव्वं मांसमदन्तीति कन्यादी राम । तेयां गण एव परीचारो यस्य स तथोकः । अतएव जंगमचरितुभितामिरिय स्थितः । कृशानुपक्षे धूमधूम्रवर्ण: ।ज्वाला एव शिरोरहाः । भयादोगमादयः । इत्यमा अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः । स्रोध संमुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् ॥ १७ ॥ - --- ·पचदशः सर्गः। (२५७) -- 7 1 लक्ष्मणानुजः शत्रुन्नोऽपशुलं शुलरहितं तं लवणमासाद्य रुरोध । तथाहि । रन्ध्रप्रहा- रिणां रन्ध्रप्रहरणशीलानाम् अपशूलतैवान रन्ध्रम् । जयः संमुखीनो हि । संमुखस्य दर्शनो हि । 'यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः' इति खप्रत्ययः । अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ।। नातिपर्याप्तमालक्ष्य मत्कुक्षेरद्य भोजनम् । दिष्ट्या त्वमसि मे धात्रा भीतेनेवोपपादितः ॥ १८ ॥ इति संतय॑ शत्रुघ्नं राक्षसस्तजिघांसया । प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्वमिव द्रुमम् ॥ १९ ॥ युग्मम् । राक्षसो लवणः । अद्य मत्कुक्षेः । भुज्यत इति, भोजनम् । भोज्यं मृगा- दिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्ष्य दृष्ट्वा भीतेनेव धाना दिष्टया भाग्येन मे त्वमुपपादितः कल्पितोऽसि ।इति शत्रुघ्नं संतयं तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रु- मम् । मुस्तास्तम्बमिव । अक्लेशेनोत्पाटयामास ॥ सौमित्रेनिशितैर्वाणैरन्तरा शकलीकृतः ।, गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी नैर्ऋतेरितः ॥ २० ॥ नैर्ऋतेरितो रक्षःप्रेरितः शाख्यन्तरामध्ये निशितैर्वाण: शकलीकृतः सन्सौमित्रः शत्रु- नस्य गात्रं न प्राप । किंतु पुष्परजः प्राप । विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तस्मै महोपलम् । प्रजिघाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिव स्थितम् ॥२१॥ रक्षो लवणस्तस्य वृक्षस्य विनाशाद्धेतोः। महोपलं महान्तं पाषाणम् । पृथक्स्थितं कृ- तान्तस्य यमस्य मुष्टिमिव । मुष्टिशब्दो द्विलिङ्गः । तस्मै शत्रुन्नाय प्रजिघाय.प्रहितवान् । ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुघ्नेन स ताडितः। ' सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥ २२ ॥ स महोपल: शत्रुघ्नेनैन्द्रमिन्द्रदेवताकमत्रमुपादाय ताडितोऽभिहतः सन् । सिकतात्वा- त्सिकताभावादपि परां परमाणुतां प्रपेदे । यतोऽणुनास्ति स परमाणुरित्याहुः ॥ तमुपाद्रवदुद्यस्य दक्षिणं दोर्निशाचरः । एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥ २३ ॥ . निशाचरो राक्षसो दक्षिणं दोः । ककुद्दोपणी' इति भगवतो भाष्यकारस्य प्रयोगाहो- पशब्दस्य नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । भुजवाहप्रवेष्टो दोः' इति पुंलिङ्गसाहचर्यात्पुंस्त्वं च । तथा च प्रयोग:-'दोयं तस्य तथाविधस्य भजतः' इति । सव्येतरं वाहुमुम्न एकस्ता- लदाख्ययक्षो थसिन्स एकतालः । उत्पातपचनेन प्रेरितो गिरिरिव । तं शत्रुन्नमुपा- वदभितः ॥ -- + ·( २५८) रघुवंशे H 3 ३ - -- काणेन पत्रिणा शत्रुः स भिन्नहृदयः पतन् । आनिनाय भुवः कम्प जहाराश्रमवासिनाम् ॥ २४ ॥ सः शत्रुर्लवणः । काणेन वैष्णवेन पत्रिणा वाणेन । उक्तं च रामायणे'एवमेष प्रज- नितो विष्णोस्तेजोमयः शरः' इति । "विष्णुर्नारायणः कृष्णः' इत्यमरः । भिन्नहृदयः पत्त- न्भुवः कम्पमानिनायानीतवान् । देहभारादित्यर्थः । आश्रमवासिनां कम्पं जहार । तना- शादकुतोभया बभूवुरित्यर्थः ।। क्यसां पतयः पेतुर्हतस्योपरि विद्विषः । तत्प्रतिद्वन्द्धिनो मूर्ध्नि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥ २५ ॥ हतस्य । विद्वेष्टीति विद्विट् । तस्य विद्विषो राक्षसस्योपरि वयसां पक्षिणां पदयः पेतुः । तत्प्रतिद्वन्द्विन: शत्रुन्नस्य मूर्ध्नि तु दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः ।। स हत्वा लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः। भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिधशोभिनः ॥ २६ ॥ स वीरः शत्रुघ्नो लवणं हत्वा तदात्मानं महौजसो महावलस्येन्द्रजिद धेन शोभिनो श्रा. तुर्लक्ष्मणस्य समानोदरे शयितं सोदर्यमेकोदरं मेने । 'गोदरायः' इति यनलयः ।। तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थस्तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदनं बीडयावनतं शिरः ॥ २७ ॥ चरितार्थ ः कृतार्थः कृतकार्येस्तपखिभिः संस्तूयमानस्य तत्व शत्रुम्मस्व विक्रमेणोदप्रमु. व्रतं नीड्या लजयावनतं नम्र गिरः शुशुभे । विक्रान्तस्य लज्जैव भूपणमिति भावः ।। उपकूलं स. कालिन्याः पुरी पौरुषभूषणः। निर्ममे निर्ममोऽथेषु मथुरा मधुराकृतिः ॥ २८ ॥ पौरुषभूषणः । अर्थेषु विषयेयु निर्ममो निस्पृहः । मनुराकृति: सीयरूप: सशर कालिन्या यमुनाया उपकूलं कूले । विभक्लर्थेऽव्ययीभावः । मधुरां नान पुरी निर्गने निर्मितवान् ।। या सौराज्यप्रकाशाशिर्वभौ पौरविभूतिभिः । स्वर्गाभिप्यन्वमनं कृत्वेचोपनिवेशिता ॥ २९ ॥ या पृ। शत्रुनः शोभनो राजा यस्याः पुरः सा सुराशी मुराया भावः मीराज्यम् ! तेन प्रकाशाभिः प्रकाशमानामिः पाराणां विभूनिस्नियः सर्गम्यागियन्दोनि जनः । तस्य वमनमाहरणं कृत्योपनिवेमिनोपस्थापितेव बभी। अकविता मभूतपूर्व वा जनपद परदेशप्रवाहेण खदेशाभिष्यन्दवमनेन या निवेश की - .

·पञ्चदशः सर्गः । ( २५९) . 1 . 1 तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् । हेमभक्तिमती भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥ ३० ॥ ' तत्र मथुरायां सौधगतो हारूढः स चक्रवाकिनी चक्रवाकवतीं यमुनाम् । हेमभ- क्तिमती सुवर्णरचनावती भूमेः प्रवेणी वेणीमिव । 'वेणी प्रवेणी' इत्यमरः । पश्यन्पि- प्रिये प्रीतः । 'प्रीड्. प्रीणने' इति धातोर्दैवादिकालिट् ॥ संप्रति रामसंतानवृत्तान्तमाह- सखा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् । संचस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि ॥ ३१ ॥ दशरथस्य जनकस्य च सखा मन्त्रकृन्मन्त्रद्रष्टा स वाल्मीकिरपि । 'सुकर्मपापमन्त्र- पुष्येषु कृजः' इति क्विप्.। उभयोर्दशरथजनकयोः प्रीत्या स्नेहेन मैथिलेयो मैथिलीपुत्रौ 'यथाविधि यथाशास्त्रं संचस्कार संस्कृतवान् । जातकर्मादिभिरिति शेषः ।। स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भलेदौ तदाख्यया । कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः ॥ ३२ ॥ स कविर्वाल्मीकिः कुशैर्दभैलवर्गोपुच्छलोमभिः । 'लवो लवणकिसल्कपक्ष्मगोपुच्छ- लोमसु', 'इति वैजयन्ती । उन्मृष्टो गर्भक्लेदो गर्भोपद्रवो ययोस्तो कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदो 'मैथिलेयो तेषां कुशानां च लवानां चाख्यया नामतो नाम्ना यथासंख्यं कुशलवावेव च- कार किल । कुशोन्मृष्टः कुशः'। लवोन्मृष्टो लवः ।। साङ्गं च वेदमध्याप्य किंचिदुत्क्रान्तशैशवौ । स्वकृति गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥ ३३ ॥ किंचिदुत्कान्तशैशवावतिक्रान्तबाल्यौ तौ साङ्गं च वेदमध्याप्य कवीनां प्रथमपद्धति- म् । कवितावीजमित्यर्थः । खकृति काव्यं रामायणाख्यं गापयामास । गापयलिट् । शब्दकर्मत्वात् 'गतिबुद्धि-' इलादिना द्विकर्मकत्वम् ॥ रामस्य मधुरं वृत्तं गायन्तौ मातुरग्रतः । तद्वियोगव्यथां किंचिच्छिथिलीचक्रतुः सुतौ ॥ ३४ ॥ तौ सुतौ रामस्य वृत्तं मातुरग्रतो मधुरं गायन्तो तद्वियोगव्यथां रामविरवेदनां कि- विच्छिथिलीचक्रतुः ॥ इतरेऽपि रघोर्वश्यास्त्रयस्त्रेताग्नितेजसः । तद्योगात्पतिवत्नी पत्नीप्वासन्द्धिसूनवः ॥ ३५ ॥ रपोवेश्या वंशे भवाः । तेत्यनयसतामयः । तेषां तेज इव तेजो येषां ते त्रेतामिते- जसः । इतरे रामादन्ये त्रयो भरतादयोऽपि तद्योगात्तेषां योगाद्भरतादिसंबन्धात्पतिव- ली भर्तृमतीषु जीवत्पतिकातु । ख्यातिमतीवियर्थः । पतिवनी समठका इखमरः। - - - । है ·- । J - २६०) रघुवंशे न्तर्वत्पतिवतोर्नुक्' इति डीप्प्रत्ययो नुमागमश्च । पन्नी द्विसूनव आसन् । द्वौ द्वौ सून येषां ते द्विसूनव इति विग्रहः । क्वचित्संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वीप्सार्थत्वं सप्तपर्णादिवत् ।। शत्रुधातिनि शत्रुघ्नः सुवाहौ च बहुश्रुते । मथुराविदिशे सून्वोर्निदधे पूर्वजोत्सुकः ॥ ३६ ॥ पूर्वजोत्सुको ज्येष्ठप्रियः शत्रुनो बहुश्रुते शत्रुधातिनि सुबाहौ च तन्नामकयोः । स- न्वोर्मथुरा च विदिशा च ते नगरों निदधे । निधाय गत इत्यर्थः ।। भूयस्तपोव्ययो मा भूद्वाल्मीकेरिति सोऽत्यगात् । मैथिलीतनयोगीतनिःस्पन्दमृगमाश्रमम् ॥ ३७ ।। स शत्रुनो मैथिलीतनययोः कुशलवयोरुगीतेन निःस्पन्दमृगं गीतप्रियतया निश्च. लरिणं वाल्मीकेराश्रमम् । भूयः पुनरपि तपोव्ययः संविधानकरणार्थ तपोहानिर्मा भू. दिति हेतोः । अत्यगात् । अतिक्रम्य गत इत्यर्थः ॥ वशी विवेश चायोध्यां रथ्यासंस्कारशोभिनीम् । लवणस्य वधात्पौरैरीक्षितोऽत्यन्तगौरवम् ॥ ३८ ॥ वशी स लवणस्य वधाद्धेतोः पौरैः पौरजनरत्यन्तं गौरवं यसिन्कमणि तत्तयेक्षितः सन् । रथ्यासंस्कारस्तोरणादिभिः शोभते या तामयोध्या विवेश च ॥ स ददर्श सभामध्ये संभासद्भिरुपस्थितम् । रामं सीतापरित्यागादसामान्यपति भुवः ॥ ३९ ॥ स शत्रुघ्नः सभामध्ये सभासद्भिः सभ्यरुपस्थित सेवितं सीतापरित्यागाअयोऽसा- मान्यपतिमसाधारणपतिं रामं ददर्श ।। तमभ्यनन्दत्प्रणतं लवणान्तकमग्रजः । कालनेमिवधात्मीतस्तुरापाडिव शाङ्गिणम् ॥ ४० ॥ अग्रजो रामो लवणस्यान्तकं हन्तारं प्रणतं तं शत्रुन्नम् । कालनेमिनाम राक्षमः । तस्य वधात्तीतः । तुरां वेगं सहत इति तुरापाडिन्तः । 'छन्दसि नःशी यिः । यद्वा सहतेणिचि कृते साहयतेः किम् । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति पूर्वपदस्य दीयः । 'सहे.. साडः सः' इति पलम् । शाणिमुपेन्द्रमिव । अन्यनन्दत् ।। स पृष्टः सर्वतो वार्तमाख्यद्राक्षे न संततिम् । प्रत्यर्पयिष्यतः काले कवेराद्यस्य शासनात् ॥४१॥ स शत्रुघ्नः पृष्टः सन् । सर्वतो याते कुशलं रा रामावास्यदायातवान् । बाँझो लुङ् । 'चक्षितः ख्या' इति स्यालादेदाः । 'अस्थतियक्ति-इल : जातो इटि च' इत्याकारलोपः । ख्यातेर्वा लुङ् । संतत्ति शुबालबो नास्यम् कालेऽवसर प्रलपवियत आयस्य कवेल्लीः शान्तान् ।। - . 14 ·1 पञ्चदशः सर्गः। ( २६१) 7 - ना है अथ जानपदो विप्रः शिशुमप्राप्तयौवनम् । अवतार्याङ्कशय्यास्थं द्वारि चक्रन्द भूपतेः ॥ ४२ ॥ अथ जनपदे भवो जानपदो विप्रः । कश्चिदिति शेषः । अप्राप्तयौवनं शिशुम् । मृ- तमिति शेषः'। भूपते रामस्य द्वार्यकशय्यास्थं यथा तथावतार्याङ्कस्थत्वेनैवावरोप्य चक्रन्द चुक्रोश.॥ .. शोचनीयासि वसुधे या त्वं दशरथाच्युता । रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कटतरं गता ॥ ४३ ॥ हे वसुधे, दशरथाच्युता या त्वं रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कटतरं गता सती शोच. नीयासि ॥ श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिह्वाय राघवः । न हकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपद्मस्पृशत् ॥ ४४ ।। गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरणरूपं श्रुत्वा जिदाय लजितः । कुतः । हि यस्मादकालभवों मृत्युरिक्ष्वाकूणां पदं राष्ट्रं नास्पृशत् । वृद्ध जी- वति यवीयान नियत इत्यर्थः ॥ स मुहूर्त क्षमस्वेति द्विजमाश्वास्य दुःखितम् । यानं सस्मार कौवेरं वैवस्वतजिगीषया ॥ ४५ ॥ स रामो दुःखितं द्विजं मुहूर्ते क्षमस्वेत्याश्वास्य वैवखतस्यान्तकस्यापि जिगीपया जेतुमिच्छया कोवेरं यानं पुष्पकं सस्मार ॥ आत्तशस्त्रस्तध्यास्य प्रस्थितः स रघूद्वहः ।, उच्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥ ४६ ॥ स रघूद्वहो राम आत्तशस्त्रः सन् । तत्युष्पकमध्यास्य प्रस्थितः । अथ तस्य पुरो गूढरूपा सरखत्लशरीरा वागुच्चचारोद्वभूव ॥ राजन्प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते । तमन्विप्य प्रशमयेभवितासि ततः कृती ॥४७ ॥ हे राजन्, ते प्रजासु कश्चिदपचारो वर्णधर्मव्यतिरेकः प्रवर्तते । तमपचारमन्वि- प्य प्रशमयः । ततः कृती कृतकृत्यो भविताति भविष्यति ।। इत्याप्तवचनाद्रामो चिनेज्यन्वर्णविक्रियाम् । दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥ ४८ ॥ इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेष्यन्नपनेण्यन्वेगेन निष्कम्पहेतुना प. तेण वाहनेन पुष्पकेन । 'पत्तं वाहनपक्षयोः' इत्यमरः । दिशः पपात धावति ल ।। .

·(२६२) रघुवंशे- अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् । ददर्श कंचिदैवाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥ ४९ ॥ अथेक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः । 'कोपधादण्' इत्यणि कृते. 'दाण्डिनायन-'इ त्यादिनोकारलोपनिपातः । धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं-वृक्षशाखावलम्बिनमधोनुर तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कंचित्पुरुषं ददर्श ॥ पृष्टनामान्वयों राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः । आत्मानं शम्बुकं नाम शुद्धं सुरपदार्थिनम् ॥ ५० ॥ राज्ञा नाम चान्वयश्च तौ पुष्टौ नामान्वयौ यस्य स तथोक्तः । धूमं पिवतीति धू. मपः । 'सुपि' इति योगविभागात्कप्रलयः । स पुरुष आत्मानं सुरपदाथिनं । स्व. गर्थिनम् । अनेन प्रयोजनमपि पृष्ट इति शेयम्। शम्बुकं नाम शुद्रमाचष्ट वभाधे किल ।। तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्पच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाद्दे ।। ५१ ॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावहं दुःखावहं तं शुद्रं शीर्षच्छेद्यम् । 'शीर्पच्छेदाय' इति यत्प्रत्ययः । परिच्छिद्य निश्चित्य निचन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जग्राह !! स तद्धकं हिमक्लिष्यकिअल्कमिव पकंजम् । ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपातयत् ॥ ५२ ॥ स रामो ज्योतिष्कणैः स्फुलिङ्गैराहतानि दग्धानि इमणि यस्य तत्तय वकम् । हि. मल्लिष्टकिजल्कं पङ्कजमिव । कण्ट एव नालं तन्मादपातयत् ॥ कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतित् । तपसा दुश्चरेणापि न स्वमार्गविलहिना ॥ ५३ ॥ शूद्रः शम्बुको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन् । सतां गात लेगे । दुश्शरेणार खमार्गविलचिना। अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः । तपसा. न लेभे।अन मनु:--'राजमिः सनद ण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः खर्गमायान्ति सन्त: मुलतिनो पथा।' इति। रघुनाथोऽप्यगस्त्येन मार्गसंदर्शितात्मना । महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥ ५४ ॥ रघुनाथोऽपि मार्गसंदर्शितात्मना महौजसागल्येन । इन्दुना शरत्काल इस । संयु- युजे संगतः । इन्दावपि विशेषणं योज्यम् । रघुनाथेत्या शुभाशिवाय पाभायः ॥ कुम्भयोनिरलंकारं तस्मै दिव्यपरिग्रहम् । ददी दत्तं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिष्क्रयम् ॥ ५५ ॥ कुम्भयोनिरगस्यः पातेन समुदेशात्मनिष्कभिवात्मनाचनमूनामिनामद - - ·पञ्चदशः सर्गः। ( २६३) । P . परिय्यत इति व्युत्पत्त्या दिव्यपरिग्रह: ! दिव्यानां परिग्राह्य- इत्यर्थः । तमलंकार तस्मै रामाय ददौ ॥ तं द्धन्मैथिलीकण्ठनिक्पारेण बाहुना। पश्चानिववृते रामः प्रापरासुर्द्विजात्मजः ॥ ५६ ॥ मैथिलीकण्टनिर्व्यापारेण वाहुना तमलंकार द्धद्रामः पश्चाग्निवते निवृत्तः । परामु-- । तो द्विजात्मजः प्राग्रामात्पूर्व निववृते ॥ तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः । स्तुत्या निवर्तयामास त्रातुर्वैवस्वतादपि ॥ ५७ ॥ पुत्रसमागतः पुत्रेण संगतो द्विजो वैवखतादन्तकादपि त्रातू रक्षकस्य । 'भित्रार्थानां भ- यहेतुः' इत्यपादानात्पञ्चमी । तस्य रामस्य पूर्वोदितांपूर्वोक्तां निन्दा स्तुत्ला निवर्तयामास॥ तमध्वराय मुक्ताश्वं रक्षःकपिनरेश्वराः। मेघाः सस्यमिवाम्मोभिरभ्यवर्षन्नुपायनैः ॥ ५८ ॥ अध्वरायाश्वमेधाय मुक्ताश्वं तं रामं रक्षःकपिनरेश्वराः सुग्रीवविभीषणादयो राजा- नश्च मेघा अम्भोभिः सस्यमिव । उपायनैरभ्यवर्पन ॥ दिग्भ्यो निमत्रिताश्चैनमभिजग्मुर्महर्पयः । नौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥ ५९ ॥ निमन्त्रिता आहूता महर्षयश्च भूम्याः संवन्धीनि भौमानि धिष्ण्यानि स्थानान्येव न । 'विष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽनौ' इत्यमरः । किंतु ज्योतिर्मयानि नक्षत्ररूपाणि धिष्ण्या- न्यपि हित्वा दिग्भ्य एनं राममभिजग्मुः ।। उपशल्यनिविटैस्तैश्चतुर्दारमुखी वभौ । अयोध्या सृष्टलोकेव सद्यः पैतामही तनुः ॥ ६० ॥ चखारि द्वाराण्येव मुखानि यस्याः सा चतुर्दारमुख्ययोध्या। उपशल्येषु ग्रामा- न्तेषु निविष्टः । 'ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्', इत्यमरः । तैमहर्पिभिः । सद्यः सृष्टलोका पितामहस्येयं पैतामही तनुभृतिरिव । बभौ ॥ लाध्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः । अनन्यजानेः सैवासीद्यस्माज्जाया हिरण्मयी ॥ ६१ ॥ देवारलागोऽपि साध्यो वर्ण्य एव । कुतः । यस्मात् । प्राग्वंशः प्राचीनस्थूणो ब. शशालाविशेषः । तद्वासिनः । नास्त्यन्या जाया यस्य तस्यानन्यजानेः । 'जाचाया नि इति समासान्तो निडादेशः । पत्यू रामस्व हिरण्मयी सौवर्णी । 'दाण्डिनायन-'आ- दिसूत्रेण निपातः । सा निजैद जाया पत्न्यासीत् । कविवाक्यमेतत् ॥ - - ·(२६४) रघुवंशे विधेरधिकसंभारस्ततः प्रववृते मखः। आसन्यत्र क्रियाविना राक्षसा एव रक्षिणः ॥ १२ ॥ ततो विधेः शास्त्रादधिकसंभारोऽतिरिचमानपरिकरो मखः प्रववृते प्रवृत्तः । चत्र मखे । विहन्यन्त एभिरिति विनाः प्रत्यूहाः । 'मखे यज्ञे यज्ञार्थ कविधानम्' इति कः । क्रियाविना अनुष्ठान विधातका राक्षसा एव रक्षिणो रक्षका आसन् । अथ प्राचेतसोपर्श रामायणमितस्ततः। मैथिलेयौ कुशलचौ जगतुर्गुरुचोदितौ ॥ १३ ॥ अथ मैथिलेयौ मैथिलीतनयो । 'स्त्रीभ्यो ढक्' । कुशलवी गुरुणा वाल्मीकिना चोदिती प्रेरितो सन्तौ । प्राचेतसो वाल्मीकिः । उपज्ञायत इत्युपशा । 'आतश्चोपसर्गे' इति कर्म- घड्प्रत्ययः। प्राचेतसस्योपज्ञा प्राचेतसोपज्ञम् । प्राचेतसेनादौ ज्ञातमित्यर्थः । उपज्ञा शा- नमाद्यं स्यात्' इत्यमरः । 'उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्' इति नपुंसकत्वम् । अव्यते ज्ञायतेऽनेनेत्ययनम् । रामस्थायनं चरितं रामायणं रामायणाख्यं काव्यम् । 'पूर्वपदा. संज्ञायामगः' इति णत्वम् । उत्तरायणमितिवत् । इतस्ततो जगतुः । गायतेलिट् ॥ 'वृत्तं रामस्य वाल्मीके कृतिस्तो किनरस्वनौ। किं तद्येन मनो हर्तुमलं स्यातां न शृण्वताम् ॥ ६४ ॥ रामस्व वृत्तं वर्ण्यम् । वस्त्विति शेषः । वाल्मीके कृतिः काव्यम् । गेयमिति शेषः । तो कुशलचौ किनरखनी किंनरकण्ठौ गायकी । पुनरिति शेषः । अतएव तत्ति गेन निमित्तेन तौ ऋग्वतां मनो हर्तुमलं शक्ती न स्वाताम् । सर्व सरसमिसः ।। रूपे गीते च माधुर्य तयोस्तनिवेदितम् । ददर्श सानुजी रामः शुश्राव च कुतुहली ।। ६५ ।। ते जानन्तीति तज्ज्ञाः । तेस्तज्जैरभिज्ञनिवेदितं तयोः कुशलवयो रूले आमारे गीते च माधुर्य रामणीयक सानुजो रामः कुतूहली सानन्दः सन्यधारांस्यं ददर्श भाग 1 तद्गीतश्रवणकामा संसश्रुमुखी चभौ । झिमनियन्दिनी प्रातर्नितिव वनस्थली ॥ ६६ ॥ तयोगीतश्रवण एकाग्रासंचाश्रुमुखी । आनन्दारिति भावः । मसागमा 1 मातानि. निप्चन्दिनी निवाता वातरहिता बनस्थलीय । वी शुशुभे । आनन्दपारया न्दमारत इलर्थः ।। वयोवेषविसंवादि रामस्य च तयोस्तदा । जनता प्रेक्ष्य सादृश्यं नाक्षिकम्पं व्यतिष्टत ॥ १७ ॥ जनता जनानां समूहः ! 'प्रामजनयन्शुराहार वतन् पति वा अलाया गया नेव पिसंचादि विलक्षणं तदा त्योः कुमालवयो रामस्त माह मेयर । -- । . । Hai - - T ·पत्रदशः सर्गः । ( २६५) -- - " -- चस्सिन्कमणि तद्यथा तथा । नगन्य नशब्दख बहुव्रीहिः । व्यतिष्टतातिष्टत् । 'समवन- विभ्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् । विस्मयादनिमिपमद्राक्षीदित्यर्थः ॥ उभयोन तथा लोकः प्रावीण्येन विसिमिये । नृपतेः प्रीतिदानेषु वीतस्पृहतया यथा ॥ ६८ ॥ लोको जन उभयोः कुमारयोः प्रावीण्येन नैपुण्येन तथा न विसिमियेन विस्मितवा- न्यथा नृपतेः प्रीतिदानेषु वीतस्पृहतया नैःस्पृह्येण विसिप्मिये ॥ गये को नु विनेता वा कस्य चेयं कृतिः कवेः । इति राजा स्वयं पृष्ठौ तौ वाल्मीकिमशंसताम् ॥ ६९ ॥ गेये गीते को नु वां युवयोर्विनेता शिक्षकः । नुशब्दः प्रश्ने । 'नु पृच्छायां वितर्के च' इत्यमरः । इयं च कस्य कवेः कृतिरिति राज्ञा खयं पृष्टो तो कुशलवौ वाल्मीकिमशंसतामु- नवन्ती । विनेतारं कवि चेत्यर्थः । गेये केन विनीतौ वाम्' इति पाठे वामिति युष्मदर्थ- प्रतिपादकमव्ययं द्रष्टव्यम् । तथा चायमर्थ:-केन पुंसा वां बुवांगेये गीतविषये विनीतो शिक्षिती । कर्मणि निष्ठाप्रत्ययः ॥ '. अथ सावरजो रामः प्राचेतसमुपेयिवान् । उरीकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ७० ॥ अथ सावरजो रामः प्राचेतसं वाल्मीकिमुपैयिवान्प्राप्तः सन् । देहमात्मन उरीकृत्य । आत्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः । राज्यमस्मै प्राचेतसाय न्यवेदयत्समर्पितवान् ।। स तावाख्याय रामाय मैथिलेयौ तदात्मजौ । कविः कारुणिको ववे सीतायाः संपरिग्रहम् ॥ ७१ ॥ करुणा प्रयोजनमत्य कारुणिको दयालु । 'प्रयोजनम्' इति ठञ् । 'खाद्दयालुः का- रुणिकः' इत्यमरः । स कवी रामाय तो मैथिलेयौ तदात्मजौ रामसुतावाख्याय सीतायाः संपरिग्रह स्वीकारं वन्ने ययाचे ॥ तात शुद्धा समक्षं नः स्नुषा ते जातवेदसि । दौरात्म्याक्षसस्तां तु नात्रत्याः श्रद्दधुः प्रजाः ॥ ७२ ॥ है तोत, ते नपा सीता नोऽस्माकमक्ष्णोः सनीपं समक्षम् । 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृ. तिभ्यः' इति समासान्तष्टच् । जातवेदसि वदो शुद्धा । नास्माकमविश्वास इलर्थः । कितु रक्षमो रावणस्य दौरात्म्यादत्रयाः प्रजातां न श्रद्दधन विशश्वसुः ॥ ताः स्वचारित्रमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली । ततः पुत्रवतीमेनां प्रतिपत्स्ये त्वदाज्ञया ॥ ७३ ॥ मैथिली संचारित्रमुद्दिश्य ताःप्रजाः प्रत्याययतु विधालयतु । विश्वामत्य बुद्धिरूपत्वात! है . . । t +7 4 ।

·- रघुवंशे- 'णा गमिरवोधने' इति इणो गम्यादशो नान्ति । ततोऽनन्तरं पुत्रवतीमेनां सीता स्वदा- ज्ञया प्रतिपत्स्ये खीकरिष्ये ।। इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकीमाश्रमान्मुनिः । शिप्यैरानाययामास स्वसिद्धि-नियमैरिव ॥ ७४ ॥ राज्ञेति प्रतिश्रुते प्रतिज्ञाते सति मुनिराश्रमाजानकी शिष्यैः प्रयोज्यैः ससिदि स्वार्थसिद्धि नियमैस्तपोभिरिव । आनाययामास ।। अन्येचुरथ काकुत्स्थः संनिपात्य पुरौकसः। कविमाढाययामास प्रस्तुतप्रतिपत्तये ॥ ७५ ॥ अथ काकुत्स्थो रामः । अन्येयुरन्यस्मिनहनि प्रस्तुतप्रतिपत्तये प्रतिकार्यानुसंधानार पुरौकसः पौरान्सनिपाल मेलयित्वा कविं वाल्मीकिमाहाययामासाकारयामास ।। स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्राभ्यामथ सीतया । ऋचेवोदर्चियं सूर्य रामं मुनिरुपस्थितः ॥ ७६ ॥ अथ । स्वर उदात्तादिः । संस्कारः शब्दशुद्धिः । तद्वत्या वरचा साविन्योदचिर्ष सूर्य मिव । पुत्राभ्यामुपलक्षितया सीतया करणेनोदाचपं राममसी मुनिरुपस्थिन उपती॥ कापायपरिवीतेन स्वपदाप्तिचक्षुषा । अन्वमीयत शुद्धति शान्तेन वपुपैव सा ॥ ७७ ॥ कपायेणं रक्त कापायम् । 'तेन रक्तं रागात्' इल्यण । तेन परिवीतेन संवृतेन सपदा. पितचक्षुषा शान्तेन प्रसन्नेन वपुषैव सा सीता शुद्धा-साध्वीत्यन्वनीयतानमिना ॥ जनास्तदालोकपथात्प्रतिसंहतचापः । तस्थुस्तेऽवाङ्मुखाः सर्वे फलिता इव शालयः ॥ ७८ ॥ तस्याः सीतायाः कर्मण आलोकपपाद्दर्शनमार्गाप्रतिवंतचक्षुषो निगाको जनाः । फलिताः शालय इव । अवाइमुखा अवनतमुखान्तस्थुः ।। तां दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः । कुरु निःसंशयं वत्ले स्ववृत्ते लोकमित्यशात् ॥ ७९ ॥ आस्थित विष्टरोऽधिष्ठितासुनो मुनिः 1 हे बन्ने, गर्नुष्टिविषये समान रिते विपये लोकं निःसंशयं पुर। इति तां सीताममामालिन म !! अथ वाल्मीकिशिष्येण पुण्यमावर्जितं पयः । आचस्योदारयामास सीता सत्यां सरस्वतीम् ॥ ८ ॥ अध वाल्मीकिशिष्येणावजितं दत्तं पुत्र पत्र वाचम्म मीना मला सरमा रयानासोचारयामास ॥ - - -- । म ·पञ्चदशः सर्गः। (२६५) वामनःकर्मभिः पत्यो व्यभिचारो यथा न मे । तथा विश्वंभरे देवि मामन्तर्धातुमर्हसि ॥ ८१ ॥ वाङ्मनःकर्मभिः पत्यो विषये मे व्यभिचारः स्खालिलं न यथा नास्ति यदि तथा तहि। विश्वं विभतीति विश्वभरा भूमिः । 'संज्ञायां भृत-' इत्यादिना खच्प्रत्ययः । अरुढेिपत्-' इत्यादिना मुमागमः । हे विश्वंभरे देवि, मामन्तर्धातुं गर्भ वासयितुमर्हसि ॥ एवमुक्ते तया साध्व्या रन्ध्रात्सद्योभवाद्भुवः। शातहदमिव ज्योतिः प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥ ८२ ॥ साध्व्या पतिव्रतया तथा सीतयेवमुक्ते सती सद्योभवाद्भुवो रन्ध्राच्छातहृद वैद्युतं ज्योतिरिव प्रभामण्डलमुद्ययी ॥ तत्र नागफणोरिक्षप्तसिंहासननिपेटुपी । समुद्ररशना साक्षात्प्रादुरासीद्वसुंधरा ॥ ८३ ॥ तत्र प्रभामण्डले नागफणोत्क्षिप्ते सिहासने निपेदुप्यासीता समुद्ररशना समुद्रमेखला साक्षात् । वसूनि धारयतीति वसुंधरा भूमिः । 'खचि हखः' इति दखः । प्रादुरासीत् ॥ सा सीतामङमारोप्य भर्तृप्रणिहितेक्षणाम् । मा मेति व्याहरत्येव तस्मिन्पातालमभ्यगात् ॥ ८४ ॥ सा वसुंधरा भर्तरि प्रणिहितेक्षणां दत्तहाष्ट, सीतामङ्कमारोप्य तस्मिन्भर्तरि रामे मा मेति मा हरेति व्याहरति वदत्येव । व्याहरन्तमनाढत्यसर्थः । 'षष्टी चानादरे' इति स- समी । पातालमभ्यगात् ।। धरायां तस्य संरम्भं सीताप्रत्यर्पणैषिणः । गुरुर्विधिवलापेक्षी शमयामास धन्विनः ॥ ८५ ॥ सीताप्रत्यर्पणमिच्छतीति तथोक्तस्य धन्विन आत्तधनुपस्तस्य रामस्य धरायां विपये संरम्भं विधिवलापेक्षीदेवशक्तिदर्शी गुरुसा शमयामास । अवश्यंभावी विधिरिति भावः।। ऋपीन्विसूज्य यज्ञान्ते सुहृदश्च पुरस्कृतान् । राम सीतागतं स्नेहं निदधे तदपत्ययोः ॥ ८६ ॥ रामो यज्ञान्ते पुरस्कृतान्पूजितानृपीन्सुहृदय विमृज्य सीतागतं स्नेहं तदपत्लयोः कुशलवयोनिदधे ॥ युधाजितश्च संदेशात्स देशं सिन्धुनामकम् । ददौ दत्तप्रभावाय भरताय भृतप्रजः ॥ ८७ ॥ किंन । भृतप्रजः स रामो युधाजितो भरतमातुलत्य संदेशात्सिन्धुनामक देश दत्तप्र- भावाय दतैपर्याय । रामेणेति शेपः । भरताय दी । - ·(२६८) रघुवंशे - . भरतस्तत्र गन्धर्वान्युधि निर्जित्य केवलम् । आतोद्यं ग्राहयामास समत्याजयदायुधम् ॥ ८८ ॥ तत्र सिन्धुदेशे भरतोऽपि युधि गन्धर्वानिर्जित्य केवलमेकमातोयं वीणाम् । 'ततं वीणादिकं वाचमानद्धं मुरजादिकम् । वंशादिकं तु सुषिरं कांस्वतालादिकं धनम् । चतु- विधमिदं वाद्यं वादिनातोद्यनामकम् ॥' इत्यमरः । ग्राहयामास । आयुधं समसाजय. त्याजितवान् । अहित्यज्योर्ण्यन्तयोद्विकर्मकत्वं नित्यमित्यनुसंधेयम् । स तक्षपुष्कलौ पुत्रौ राजधान्योस्तदाख्ययोः । अभिषिच्याभिषेका) रामान्तिकमगात्पुनः ॥ ८९ ।। स भरतः । अभिपेकाहीं तक्षपुष्कलो नाम पुत्रौ तदाख्ययोः । तक्षपुष्कलायबोरि- त्यर्थः । पुष्कलं पुष्कलावत्यां तक्षं तक्षशिलायामिति राजधान्योनगारभिपिय पुना रामान्तिकमगात् ॥ अङ्गदं चन्द्रकेतुं च लक्ष्मणोऽप्यात्मसंभवौ । शासनाद्रधुनाथस्य चक्रे कारापथेश्वरौ ।। ९० ॥ लक्ष्मणोऽपि रघुनाथस्य रामस्य शासनादगदं चन्द्रकेतुं च तदाख्यावात्मतंभवी पुत्री। कारापथो नाम देशः । तस्येश्वरी चके । इत्यारोपितपुत्रास्ते जननीनां जनेश्वराः। भर्तृलोकप्रपन्नानां निवापान्विदधुः क्रमात् ॥ ९१ ॥ इत्यारोपितपुत्रास्ते जनेश्वरा रामादयो भर्तृलोकप्रपन्नानां खर्यात्तानां जननीनां कना- निवापाश्राद्धादीन्विदधुश्चक्रुः ॥ उपेत्य मुनिवेपोऽथ कालः प्रोवाच राघवम् । रहःसंवादिनौ पश्येदावां यस्तं त्यजेरिति ॥ ९२ ॥ अथ कालोऽन्तको मुनिवेशः सन्नुपेल राघवं प्रोवान ! किमित्याह-हरयाने संवादिनी संभापिणावावां यः पश्येत् । रहस्यभर कुर्यादिलः । त लगिनि ।। तथेति प्रतिपन्नाय विवृतात्मा नृपाय सः। आचख्यौ दिवमध्यास्य शासनात्परमेष्टिनः ॥ १३ ॥ स कालस्तथेति प्रतिपन्नाय नृपाय रामाय वितामा प्रकाशिनशिपः गन । परमेष्टिनों ब्रह्मणः शासनाद्दिवमन्यास्त्रेयाख्यों । विद्वानपि तयोःस्थः समयं लक्ष्मणोऽभिनन् । भीतो दुर्वाससः शापाद्रामसंदर्शनार्थिनः ॥ २४ ॥ द्वास्थो द्वारे नियुक्तो लागो विद्वानपि पूर्वगोगोई, मानमाथि गमन दुवारासो मुनः शापाङ्गीनः सन् । तयोः कालरामयोः ममत्र मंगामनितिन १ १ 1 ·पञ्चदशः सर्गः। ( २६९) - स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित् । चकारावितथा भ्रातुः प्रतिज्ञा पूर्वजन्मनः ॥ ९५ ॥ योग विद्योगमार्गवेदी स लक्ष्मणः सरयूतीरं गत्ला देहत्यागेन पूर्वजन्मनो भ्रातु: प्र- तिज्ञामवितथा सत्यां चकार ।। तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राङ्नाकमधितस्थुपि । राघवः शिथिलं, तस्थौ भुवि धर्मस्निपादिव ॥ ९६ ॥ चतुर्थो भागश्चतुर्भागः । संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वं शतांशवत् । आत्मच- तुभांगे तस्मिलक्ष्मणे प्राङ्नाकमधितस्थुपि पूर्व स्वर्ग जग्मुपि सति राघवो रामः । भुवि त्रिपाद्धर्म इव । शिथिलं तस्थौ । पादविकलो हि शिथिलं तिष्ठतीति भावः । त्रेतायां धर्मनिपादित्याहुः । पादचतुर्थोशः । अनिश्च ध्वन्यते । पादा रश्म्यद्रितुर्योशाः' इलमरः । त्रयः पादा यस्यासी त्रिपात् । 'संख्यासुपूर्वस्य' इत्यकारलोपः समासान्तः ॥ स निवेश्य कुशावत्यां रिपुनागाङ्कुशं कुशम् । शरावत्यां सतां सूक्तैर्जनिताशुलवं लवम् ॥ ९७ ॥ उदक्प्रतस्थे स्थिरधीः सानुजोऽग्निपुरःसरः । अन्वितः पतिवात्सल्यागृहवर्जमयोध्यया ॥ ९८ ।। युग्मम् । स्थिरधीः स रामः। रिपव एवनागा गजास्तेपामङ्कुश निवारकं कुशं कुशावत्यां पुर्या निवेश्व स्थापयित्वा । सूक्तैः समीचीनवचनैः सतां जनिता अश्रुलवा अश्रुलेशा येन तं लवं लवाख्यं पुत्रम् । 'लवो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने' इति विश्वः। शरावल्यां पुर्याम् । 'शरादीनां च' इति शरकुशशब्दयोर्दीर्घ । निवेश्य । सानुजोऽग्निपुरःसरः सन् । पली भर्तरि वात्सल्यादनुरागात् । गृहान्वर्जयित्वा गृह्वर्जम् । 'द्वितीयायां च' इति णमुल् । अयं क्वचिदपरीप्सायामपीप्यते । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इत्येकाचः शेयतया व्याख्यातत्वात् । परीप्सा त्वरा । अयोध्ययान्वितोऽनुगत उदक्प्रतस्थे ।। जगृहस्तस्य चित्तज्ञाः पदवी हरिराक्षसाः । कदस्यमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः ॥ ९९ ॥ नित्तज्ञा हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभिरभिवृष्टां तस्य रामस्य पदवी मार्ग जगृहुः । तेऽप्यनुजग्मुरित्यर्थः ॥ उपस्थितविमानेन तेन भक्तानुकम्पिना । चक्रे त्रिदिवनिःश्रेणिः सरयूरनुयायिनाम् ॥ १० ॥ उपस्थित ग्राम विमानं वन्य तेन । भक्काननुकम्पत इति भक्तानुकम्यिनातेन रामे- णानुयाधिना सरगृषिदिवनिःश्रेणिः स्वर्गाधिरोहणी चा निःश्रेणिस्त्वधिरोहणी इत्यमरः।। -- ·.. ३ 1 ( २७०) रघुवंशे यद्गोप्रतरकल्पोऽभूत्संमर्दस्तत्र मजताम् । अतस्तदाख्यया तीर्थ पावनं भुवि पप्रथे ॥ १०१ ॥ यवस्मात्तत्र सरय्वां, मनतां- संमर्दः । गोप्रतरो गोप्रतरणम् । तत्कल्पोऽभूत् । अतस्तदाख्यया गोप्रतराख्यया पावनं शोधकं तीर्थ भुवि पप्रथे ॥ स विभुर्विवुधांशेषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिपु। त्रिदशीभूतपौराणां स्वर्गान्तरमकल्पयत् ॥ १०२॥ विभुः प्रभुः स रामो विवुधानामशेषु सुग्रीवादिषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिषु सत्सु त्रिदशी- भूता देवभुवनं गता ये पौरास्तेषां नूतनसुराणां स्वर्गान्तरमकल्यवत् ॥ निर्वत्यैवं दशमुखशिरश्छेदकार्य सुराणां विष्वक्सेनः स्वतनुमविशत्सर्वलोकप्रतिष्ठाम् । लङ्कानार्थ पवनतनयं चोभयं स्थापयित्वा कीर्तिस्तम्भद्वयमिव गिरी दक्षिणे चोत्तरे च ॥ १०३ ॥ विष्वक्सेनो विष्णुरेव सुराणां दशमुखशिरच्छेदकार्य निर्वल निध्याय लियाना वि- भीषणं पवनतनयं हनूमन्तं चोभयं कीर्तिस्तम्भयमिव । दक्षिणे गिरी चिमटे नोतरे गिरी हिमवति च स्थापयित्वा। सर्वलोकप्रतिष्टां नर्वलोकाश्रयभूतां खत स्वमूतिगविशा।। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूारे विरचितया संजीविनीसमान्यया व्याख्यथा समेतो महाकविश्रीकालिदासहनी रघुवंशे महाकाव्ये श्रीरामस्वर्गारोहणो . नाम परदशः सर्गः । - पोडशः सर्गः। वृन्दारका यस्य भवन्ति भृक्षा मन्दाकिनी यनाकरन्दविन्दः । तवारविन्द्राक्ष पदारविन्दं वन्दे चतुर्वर्गवतुष्पदं नन् । अथेतरे सप्त रघुवीरा ज्यष्टं पुरोजन्मतया गुणैश्च । चक्रुः कुश रत्नविशेषभाजं सौदानमेषां हि कुलानुमारि ॥ १ ॥ अथ रामनिर्वाणानन्तरमितरे स्वादयः नाम रघुप्रकाराः । पुरा पूर्व जनमा भावन्तता नया । गुणैश्च ज्येष्ठं कुशं दाविशेषमा राजनेयम्नुमानित गा ! - माम् -'जाती जाती यदुत्कृष्टं नामभिधीयते' इति । गधा | Tar भग: सौमात्रम् । 'हायनान्त-' इत्यादिना युवादित्वादशप्रत्ययः । यात नुवारि वंशानुगत हि ॥ । .

·पोडशः सर्गः। (२७१) .. 1 -- ते सेतुवार्तागजवन्धमुख्यैरभ्युच्छ्रिताः कर्मभिरण्यवन्ध्यैः । अन्योन्यदेशप्रविभागसीमा वेला समुद्रा इव न व्यतीयुः ॥ २॥ सेनुर्जलबन्धः । वार्ता कृपिगोरक्षणादिः । 'वार्ता कृप्याद्युदन्तयोः' इति विश्वः। गज- वन्ध आकरेभ्यो गजग्रहणम् । ते मुख्यं प्रधानं येषां तैरवन्ध्यैः सफलैः कर्मभिरभ्युच्छ्रि- ताः । अतिसमर्थी अपीत्यर्थः । ते कुशादयः। प्रविभज्यन्त इति प्रविभागाः । अन्योन्य- देशप्रविभागानां या सीमा ताम् । वेलां समुद्रा इव । न व्यतीयु तिचक्रमुः । अत्र का- मन्दक:-'कृषिर्वणिवपयो दुर्ग सेतुः कुजरवन्धनम् । खन्याकरधनादानं शन्यानां च निवेशनम् ॥ अष्टवर्गमिमं साधुः स्वयं वृद्धोऽपि वर्धयेत् ॥' इति ।। चतुर्भुजांशप्रभवः स तेषां 'दानप्रवृत्तेरनुपारतानाम् । सुरद्विपानामिव सामयोनिभिन्नोऽधा विप्रससार वंशः ॥ ३ ॥ चतुर्भुजो विष्णुः । तस्यांशा रामादयः । ते प्रभवाः कारणानि यस्य स तथोक्तः दानं लागो मदश्च । 'दानं गजमदे लागे' इति विश्वः। प्रवृत्तिापारःप्रवाहश्च । दानप्रवृत्तेर- नुपारतानां तेपां कुशलवादीनां स वंशः । सामयोनिः सामवेदप्रभवो दानप्रवृत्तेरनुपारतानां सुरद्विपानां दिग्गजानां वंश इव । अष्टधा भिन्नः सन् । विप्रससार विस्तृतोऽभूत् । साम- योनिरिलन पालकाप्य:--'सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय प्रजापतिः । हस्ताभ्यां परिय- स्वाथ सप्त सामान्यगायत ।। गायतो ब्रह्मणस्तस्मात्समुत्पेतुर्मतङ्गजाः ॥' इति ।। अथार्धरात्रे स्तिमितप्रदीपे शय्यागृहे सुप्तजने प्रबुद्धः । कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषामदृष्टपूर्वी वनितामपश्यत् ॥ ४ ॥ अथ । अर्ध रानेरर्धरात्रः । 'अर्ध नपुंसकम्' इत्येकदेशसमासः । अहःसर्वैकदेशसंख्या- तपुण्याच रात्रेः' इति समासान्तोऽप्रलयः । 'रात्राहाहाः पुंसि' इति नियमात्पुंस्त्वम् । अर्धराने निशीथे स्तिमितप्रदीप गुप्तजने शय्यागृहे प्रबुद्धः । न तु मुप्तः । कुशः प्रवासस्थ- कलनवेषां प्रोपितभर्तकावेपाम् । अदृष्टा पूर्वमिसदृष्टपूर्वा ताम् । सुप्सुपेति समासः । वनितामपश्यत् ॥ सा साधुलाधारणपार्थिवर्द्धः स्थित्वा पुरस्तात्पुरुहूतभासः । जेतुः परेपां जयशव्दपूर्व तस्याञ्जलि बन्धुमतो ववन्ध्र ॥ ५ ॥ सा बानता'साधुसाधारणपाविवद्धः सननसाधारणराज्यश्रियः पुरुहतमास इन्द्रते- जसः परेषां शत्रणां जेतुर्वन्धुमतस्तस्य कुशस्य पुरस्तास्थित्वा जयशब्द पूर्व यया तथा- गलि बबन्ध ॥ अथानपोडार्गलमयगारं छायामिवादर्शतलं प्रविष्टाम् । सविस्मयो दाशरथेस्तनूजः प्रोवाच पूर्वार्धविरसृष्टतल्पः ॥ ६ ॥ अथ नविन्मयः पूर्वधिन शरीरपूर्वभागेन विसष्टतल्पत्यतशय्यो दागरथेतनूनः कुगः ।

·। ( २७२ ) रघुवंशे अनपोडार्गलमनुद्दाटितविष्कम्भमपि । 'तद्विष्कम्भेऽर्गलं न ना' इत्यमरः । अगारम् । आदर्शतलं छायामिव । प्रविष्टां तां वनितां प्रोवाचावदत् ।। लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते। विशर्षि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम् ॥ ७ ॥ का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविसुखप्रवृत्ति ॥ ८ ॥ युग्मम् । सावरणेऽपि गेहे लब्धान्तरा लब्धावकाशा । त्वमिति शेषः । योगनगावश्च ते न लक्ष्यते । मृणालिनी हैमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिव । अनितानां दुःखितानामा- कारं विभर्षि च । नहि योगिनां दुःखमस्तीति भावः । किंच। हे शुभे, त्वं का कत्य वा परिग्रहः पत्नी । ते तव मदभ्यागमे कारणं वा किम् । वशिनां जितेन्द्रियाणां रघूणां मनः परस्त्रीपु विपये विमुखा प्रवृत्तिर्यस्य तत्तथाभूतं मत्वाचक्ष्व ।। तमन्नवीत्सा गुरुणानवद्या या नातपौरा स्वपदोन्मुखेन । तस्याः पुरः संप्रति वीतनाथां जानीहि राजन्नधिदेवतां माम् ॥९॥ सा वनिता तं कुशमंत्रवीत् । अनवद्यादोपा चा पू: खपदोन्मुखेन विष्णुपदोन्गुणेन गुरुणा त्वपित्रा नीतपौरा हे राजन्, मां संप्रति चीतनाथामनाथां तस्याः पुगे नगर्गा अयोध्याया अधिदेवतां जानीहि । वस्वौकसारामभिभूय साहं सौराज्यवदोत्सवया विभूत्या । समग्रशक्तौ त्वयि सूर्यवंश्ये सति प्रपन्ना करुणामवस्थाम् ॥१०॥ साहं सौराज्येन राजन्वत्तया हेतुना बद्धोत्सवया विभूत्या । बत्तीकगारालकापुरी। 'अलका पुरी वखोकसारा त्यान्' इति कोशः । अथवा मानसोत्तरशैलशियारवानी शाम- नगरी । 'वखोकसारा शक्रस' इति विष्णुपुराणात । तागभिभूय तिरस्य राममा त्वयि सूर्यवंश्ये सति करुणामवस्था दीनां दशां प्रपन्ना प्राप्ता । विशीर्णतल्पादृशतो निवेशः पर्यस्तशालः प्रभुणा विना । विडम्बयत्यस्तनिमग्नसूर्य दिनान्तमुनानिलभिन्नमेधम् ॥ ११ ॥ तल्पान्यज्ञालिकाः । 'तल्यं शव्याहदारेषु' इत्यमरः । महानि मर गया: 'भाभ शुष्क व क्षौमेडलयं गृहान्तरे' इति विषः। विनीणानि तन्नानानानां नमानि जाने स तथोक्ताः । 'विशीर्णकल्पाशतो निवेश:' इति वा पाट: REE क्षामा: Fre: क्षौसमलियाम्' इत्यमरः। यसमाप्तं निर्माणानि विशीपायमान समय मो. कः। पर्यस्तशाल: बन्सप्राकारः । 'प्राकारो वरण: माल: सनर: I प्रमा विनवंभूतो मे निवेशो निवेशनम । अन्ननिमागगनारिलानामुमानिन दिनान्तं विडम्बवत्खनुकरोति ।। + - . .

·पोडशः सर्गः। (२७३ ) ५ निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः संचरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नदन्मुखोल्काविचितामिपाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः १२॥ निशासु भाखन्ति दीप्तिमन्ति कलान्यव्यक्तमधुराणि नूपुराणि यासां तासामभिसारि- काणाम् । ‘कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका' इत्यमरः । यो राजपथः । संचरत्यनेनेति संचरः।संचारसाधनमभूत्। गोचरसंचर-'इत्यादिना प्रत्ययान्तो निपातः। नदत्सु मुखेषु या उल्कास्ताभिावंचितामिपामिरन्विष्टमासाभिः शिवाभिः क्रोष्टीभिः स राजपथो वाद्यते गम्यते । वहेरन्यो वहिधातुरस्तीत्युपदेशः ।। आस्फालितं यत्प्रमदाकरात्रैर्मृदङ्गधीरध्वनिमन्वगच्छत् । वन्यैरिदानी महिपैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम्॥१३॥ यदम्भः प्रमदाकराप्रैरास्फालितं ताडितं सत् । जलक्रीडाखिति शेपः। मृदङ्गानां यो धीरध्वनिस्तमन्वगच्छदन्वकरोत् । तद्दीर्घिकाणामम्भ इदानीं वन्यैर्महिपैः कर्तृभिः शृङ्गविषाणैराहतं सत्कोशति । न तु मृदङ्गध्वनिमनुकरोतीत्यर्थः ।। वृक्षेशया यष्टिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दापगमादलास्याः । प्राप्ता दवोल्काहतशेषवहींः क्रीडामयूरा वनवर्हिणत्वम् ॥ १४ ॥ यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात्। वृक्षे शेरत इति वृक्षेशयाः। 'अधिकरणे शेतेः' इत्यच्प्रत्ययः । 'शयवासवाशिष्वकालात्' इत्यलुक्सप्तम्याः । मृदङ्गशब्दानामपगमादभा- वादलास्या नृत्यशून्याः। दवोऽरण्यवहीः। 'दवदावौ वनारण्यवस्'ि इत्यमरः। तस्योल्काभिः स्फुलिहतेभ्यः शेपाणि वर्हाणि येषां ते क्रीडामयूरा वनवर्हिणत्व वनमयूरत्वं प्राप्ताः ॥ सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तवत्यश्वरणान्सरागान् । सद्यो हतन्यङ्कभिरनदिग्धं व्याप्रैः पदं तेषु निधीयते मे ॥१५॥ किंच। येषु सोपानमार्गेषु रामा रमण्यः सरागांल्लाक्षारसार्दोश्चरणानिक्षिप्तवत्सः। तेषु में मम मार्गेषु सद्यो हतन्यकुभिारितमृगै रस्रदिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥ चित्राद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिर्दत्तमृणालभङ्गाः । नखानुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥ १६ ॥ पभवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः । तथा लिखिता इत्यर्थः । करेणुभिः करिणीभिः । चि. जगताभिरेव । करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे' इत्यमरः । दत्तमृणालभड़ाचित्रद्विपा आले. ख्यमातमाः । नखा एवाकुशाः । तेषामाघातर्षिभिन्नकुम्भाः सन्तः संरव्धसिंहप्रहृत कुपितसिंहप्रहारं वहन्ति । स्तम्भेषु योपित्प्रतियातनानामुत्क्रान्तवर्णक्रमधूसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सङ्गान्निर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः॥१७॥ उत्मान्तवर्णक्रमा विशीर्णवर्णविन्यासाताब धूसराश्च यास्तासां स्तम्भेषु योपित्प्रतिचा- - ।

·। । ( २७४ ) रघुवंशे - तनानां स्त्रीप्रतिकृतीनां दात्मयीणां फणिभिविनुक्ता निर्मोकाः कनुका एव पहाः । सः कञ्चकनिमोको' इत्यमरः। सगात्सतत्वात्स्तनोत्तरीचाणि स्तनाच्छादनवत्वाणि भवन्ति ।। कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तमितस्ततो रूढतृणाकुरेषु । त एवमुक्तागुणशुद्धयोऽपि हम्यपुमूर्छन्ति स चन्द्रपादाः ॥१८॥ कालान्तरेण कालभेदवशेन ड्यामसुधेषु मलिनचूर्णेवितत्ततो रूढतृणाहुरेषु हम्मु गृहेषु नक्तं रात्रौ मुक्तागुणांनां शुद्धिरिव शुद्धिः खाच्छ्यं येषां ताशा अपि । ततः पूर्व ये मूर्छन्ति स्म त .एव चन्द्रपादाश्चन्द्ररश्मयः । 'पादा रहम्बनितुचर्चाशाः' इत्लगरः । न मूर्छन्ति । न प्रतिफलन्तीत्यर्थः आचर्य शाखाः सदयं च यासां पुप्पाण्युपात्तानि विलासिनीभिः । वन्यैः पुलिन्दैरिव वानरैस्ताः क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीयाः॥१९॥ किंच। विलातिनीभिः सदयं शाखा लताचयवानावानमव्य यासां लतानां पुष्पा. ण्युपात्तानि गृहीतानि । ता.मदीया उद्यानलताः । वन्यः पुलिन्दैम्लेंच्छविशेषैरिव वानरः । उभयरपीयर्थः । क्लिश्यन्ते पीज्यन्ते । क्लिनान्तेः कर्मणि लट् । 'भेदाः किरातरावर. लिन्दा म्लेच्छजातयः' इत्यमरः ॥ रात्रावनाविष्कृतदीपभासः कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि । तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालैर्विच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥ २० ॥ रात्रावनाविष्कृतदीपभासः ।दीपप्रभाशून्या इत्यर्थः । दिवापिदियोऽपिकान्तामुनाना श्रिया कान्या वियुता रहिता विच्छिनो नष्टो धूमप्रसरो येषां ते गवाक्षाः कुमिनन्- जालेलतातन्तुवितानस्तिरस्तियन्ते छायन्ते ।। बलिनियावर्जितसैकतानि नानीयसंसर्गननामुवन्ति । उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥ २१ ॥ 'बलिः पूजोपहारः स्यात्' इति शाश्रतः । बलिनियाजितानि कालि नेपोमानी स्नानीयानि स्नानसाधनानि चूर्णादीनि । 'कृत्यल्युटो बहुला की करणेऽनीयव्यय. । खानीयसंसर्गमनाप्नुवन्ति सरयूजलानि शून्यानि रिजान्युपान्ले वानी मालिका तानि च दृष्ट्वा दूरे परितये ।। तदर्हसीमां वसतिं विसृज्य मामभ्युपतुं कुलराजधानीम् ।। हित्वा तनुं कारणमानुषी तां यथा गुरुले परमात्ममूनिम् ॥ २२॥ तत्तत्सादिमा वसति कुशाबनीं दियाज्य कुलराजधानीमगव्यां मानन्। कथमिव । ते गुरुः पिता रामस्वां प्रतिद्धा कारणवमानास जर्नु मा परमात्ममृति प्रथा विशुमालमिय ।।

·पोडशः सर्गः । ( २७५) तथेति तस्याः प्रणयं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्वानहरो रघूणाम् । पूरप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा शरीरवन्धेन तिरोबभूव ॥ २३ ॥ रघूणां प्रात्रहरः श्रेष्ठ: कुशस्तस्याः पुरः प्रणयं याच्या प्रतीतो हृष्टः संस्तथेति प्रल- ग्रहीत्स्वीकृतवान् । पृ: पुराधिदेवताप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा सती । इष्टलाभादिति भावः । शरीरवन्धेन शरीरयोगेन करणेन तिरोबभूवान्तर्दधे । मानवं रूपं विहाय दैवं रूपम- ग्रहीदित्यर्थः ॥ तदद्भुतं संसदि रात्रिवृत्तं प्रातर्द्विजेभ्यो नृपतिः शशंस । श्रुत्वा त एनं कुलराजधान्या साक्षात्पतित्वे वृतमभ्यनन्दन् ॥ २४ ॥ नृपतिः कुशस्तदद्भुतं रात्रिवृत्तं रात्रिवृत्तान्तं प्रातः संसदि सभायां द्विजेभ्यः शयंस । ते द्विजाः श्रुत्वैनं कुशं कुलराजधान्या साक्षात्स्वयमेव पतित्वे विपये वृतमभ्यनन्दन् । पतित्वेन वृतोऽसीत्यपूजयन् । आशीभिरिति शेषः । अत्र गार्य:--'दृष्ट्वा स्वप्नं शोभनं नैव सुप्यात्पश्चादृष्टो यः स पाकं विधत्ते । शंसेदिष्टं तत्र साधुद्विजेभ्यस्ते चाशीभिः प्री- गयेयुर्नरेन्द्रम् ॥ इदमपि स्वपतुल्यमिति भावः ॥ कुशावती श्रोत्रियसात्स कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः । अनुगृतो वायुरिवाभ्रवृन्दैः सैन्यैरयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥ २५ ॥ स कुशः कुशावती श्रोत्रियेपु छान्दसेप्वधीनां श्रोत्रियसात् । 'तदधीनवचने' इति सातिप्रत्ययः । 'श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते' इति निपातः। 'श्रोत्रियइछान्दसौ समौ' इत्यमरः । कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः सान्तःपुरः सन् । वायुरभ्रवृन्दैरिव । सैन्यैरनुद्रुतो- ऽनुगतः सन्नयोध्याभिमुखः प्रतस्थे । सा केतुमालोपवना वृहद्भिबिहारशैलानुगतेच नागैः । सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवजंगमराजधानी ॥ २६ ॥ केतुमाला एवोपबनानि यस्याः सा बृहद्भिर्नागर्गविहारशैलैः क्रीडाशैलैरनुगतेव स्थिता । रथा एवोदारगृहा यस्याः सा सा- सेना तस्य कुशस्य प्रयाणे जंगमराजधानी संचारिणी नगरीवाभवद्वभूव ।। तेनातपत्रामलमण्डलेन प्रस्थापितः पूर्वनिवासभूमिम् । बभौ वलौघः शशिनोदितेन वेलामुदन्वानिव नीयमानः ॥२७ ॥ आतपलमेवामलं मण्डल विम्यं चस तेन तेन कुशेन पूर्वनिवासभूमिमयोध्यां प्रति प्र. स्थापितो वलीधः । आतपत्रवदमलमण्डलेनोदितेन शशिना वेलांनीयमानः प्राप्यमाणः। उटकमस्यास्तीत्युदन्वान् । उदधिरिव । बभौ । 'उदन्वानुधो च' इति निपातनात्साधुः।। तस्य प्रयातस्य बरूथिनीनां पीडामपर्याप्तपतीत्र सोदुम् । वसुंधरा विष्णुपदं द्वितीयमध्याररोहेव रजरछलेन ॥ २८ ॥ . - - -- ·( २७६ ) रघुवंशे. प्रयातस्य प्रस्थितस्य तस्य कुशस्य वरुथिनीनां सेनानां कलीणाम् । किनकर्मणोः कृति' इति कर्तरि षष्ठी। पीडां सोढुमपर्याप्तवतीवाशोव वसुंधरा रजछलेन द्वि- तीयं विष्णुपदमाकाशमध्यारुरोहेव । इत्युत्प्रेक्षा । उद्यच्छमाना गमनाय पश्चात्पुरो निवेशे पथि च ब्रजन्ती। सा यत्र सेना दहशे नृपस्य तत्रैव सामग्र्यमति चकार ।। २९ ।। पश्चात्कुशावत्याः सकाशाद्गमनाय प्रयाणाय तथा पुरोऽग्रे निवेशे निमित्ते । निष्ट चेयर्थः । उद्यच्छमानोद्योगं कुर्वती । 'समुदायो यमोऽअन्धे इलस्य सकर्मकाधि- कारत्वादात्मनेपदम् । पथि च व्रजन्ती नृपस्य कुशस्य सा सेना यन पश्चात्पुरो मध्ये वा ददृशे तत्रैव सामग्र्यमति कृत्स्नताबुद्धिं चकार । अपरिमिता तम्य सेनेलधैः ।। तस्य द्विपानां मदवारिसेकात्खुराभिघाताच तुरंगमाणाम् । रेणुः प्रपेदे पथि पङ्कभावं पङ्कोऽपि रेणुत्वमियाय नेतुः ॥ ३० ॥ नेतुतस्य कुशस्य द्विपानां मदवारिभिः सेकात्तुरंगमाणां खुराभिधाताच बयाख्य पथि रेणू रजः पङ्कभावं पङ्कतां प्रपेदे । पड्कोऽपि रेणुत्वमियाय। तस्य तावदानीत्यर्थः ।। मागैषिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्यपु सेना बहुधा विभिन्ना । चकार रेवेव महाविरावा बद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥ ३१ ॥ वैन्थ्येषु विन्ध्यसंवन्धिधु कटकान्तरेषु नितम्बावकाशेणु । 'कटकोऽली नितन्यो- ऽद्रेः' हलमरः । मागैषिणी मार्गावलोकिनी । अतएव बहुधा विभिन्ना । महाविरावा दीर्घशब्दा सा सेना । रेवेव नर्मदेव । 'रेवा तु नर्मदा लोमोद्भया मेखलरन्यका' इत्य. मरः । गुहामुखानि बद्धप्रतिश्रुन्ति प्रतिध्वानवन्ति चकाराकरोत् ।। स धातुभेदारुणयाननेमिः प्रभुः प्रयाणध्वनिमियतूर्यः । व्यलङ्घयद्विन्ध्यमुपायनानि पश्यन्पुलिन्दैरुपपादितानि ॥ ३२ ॥ धातूनां गैरिकादीनां भेदेनारणा बाननेगी रथचक्रधारा यस । प्रयाग ये शायः वेडहेमादयः । तन्मिश्राणि तर्यामि यस्यैवं मिया मप्रभुः कुराः । पुलिन्दै राष. पादितानि समर्पितान्युपायनानि पश्यन् । बिन्धन बलायन् ॥ तीर्थ तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य नमाम् । अयनवालव्यजनीवभूवुहंसा नभोलअन्नलोलपक्षाः ॥ ३३ ॥ तदीय वैध्ये तीर्थेऽवतारे गजा एव तुलस्य यन्मादेतोः प्रवीपमा परिमारिक गङ्गामुत्तरनोऽस्य कुरस्य नभोलधनेन लोलपक्षागा अयोन बालबानीया मराग्यभूवन् । अभूतताये चिः ।। स पूर्वजानां कपिलेन रोपानरमावशेषीलतविग्रहाणाम् । सुरालयमाप्तिनिमित्तमम्भस्रोतसं नौललितं ववन्दे ।। २४ ।।

·. पोटशः सर्गः। .( २७७) स फुशः कपिलेन मुनिना रोपाद्भस्लावरोपीकृता विग्रहा देहा येषां तेषां पूर्वजानां वृद्धानां सागराणां सुरालगत्य वर्गस्य प्राप्ती निमित्तं नौभिललितं क्षुभितम् । त्रिस्रोतस इदं त्रस्रोतसम् । गाङ्गमम्मो ववन्दे ।। इत्यध्वनः कैश्चिदहोमिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः । बेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणां यूपानपश्यच्छतशो रघूणाम् ॥३५॥ इति कश्चिदहोभिरध्वनोऽन्तेऽवसाने कुशः सरय्वाः कूलं समासाद्य वितताध्वराणां विस्तृतमसानां रघूणाम् । चेदिः प्रतिष्ठास्पदं येषां तान् । यूपाञ्छतशोऽपश्यत् ।। आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्टा च शीतान्सरयूतरंगान् । तं.क्लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः 'प्रत्युजगामोपवनान्तवायुः ॥३६॥ कुलराजधान्या उपवनान्तवायुः कुसुममाणां शाखा.आधूयेपद्धृत्वा ।सुरभिर्मन्दश्चैव- र्थः । शीतान्सरयूतरंगांश्च स्पृष्ट्वा । अनेन शैयोक्तिः । क्लान्तसैन्यं तं कुशं प्रत्युत्रगाम ।। अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यस्तस्याः पुरः पौरसखः स राजा । कुलध्वजस्तांनि चलध्वजानि निवेशयामास वली चलानि ॥३७॥ अथ रिपुपु मनं शल्यं शङ्खः शरो वा यस्य सः । शल्यं शकौ शरे वंशे' इति विश्वः । पौराणां सखा, पौरसखः। कुलत्य ध्वजश्चिहभूतो वली स राजा चलाश्चलन्तो वा ध्वजा येषां तानि तानि वलानि सैन्यानि तस्याः पुरः पुर्या उपशल्ये ग्रामान्ते। 'अामान्त उप- शल्यं स्यात्' इत्यमरः । निवेशयामास ॥ तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां संभृतसाधनत्वात् । पुरं नचीचक्रुरपां विसर्गान्मेधा निदाघग्लपितामिवोर्वीम् ॥३८॥ प्रभुणा नियुक्ताः शिल्पिनां तक्षादीनां संघाः संभृतसाधनत्वान्मिलितोपकरणत्वात्तां तथागताम् । शून्यामित्यर्थः । पुरमयोध्याम् । मेघा अपां विसर्गाजलसेकानिदाघरलपितां ग्रीमतप्तामुरूसिव । नवीचः परिपूरयांचक्रुः ।। ततः सपो सपशूपहारां पुरः परार्ध्यप्रतिमागृहायाः । उपोपितैर्वास्तुविधानविद्भिर्निर्वतयामास रघुप्रवीरः ॥ ३९ ॥ ततो रघुप्रवीरः कुशः प्रतिमा देवताप्रतिकृतयः । अर्ध्या इत्यर्थः । परार्थ्यप्रतिमाय- हायाः प्रयत्तदेवतायतनायाःपुर उपोपितैर्यास्तुविधानविद्भिः प्रयोज्यैः पशूपहारः सहितां सपशूपहारां सपर्यो निर्वतयामास कारयामास । अन प्यन्ताण्णिच्पुनरियनुसंधेयम् । अन्यथा वृत्तेरकर्मकल करोखर्यत्वे कारयलर्थाभावप्रसङ्गात् । भवितव्यं वृतेरण्यन्तकत्री प्रयोज्यत्वेन तनिर्देशात्प्रयोगान्तरत्यापेक्षितत्वात् ।। तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्तादयं प्रविश्य । यथाईमन्यैरतुजीविलोकं संभावयामास यथाप्रधानम् ॥ ४० ॥ 7 . १ 1 है - 1 1 ·. + (२७८ ) रघुवंशे से कुशस्तस्याः पुरःसंवन्धि राजोपपदं राजशन्दपूर्व निशान्तम् । राजभवनमित्यर्थः । "निशान्तं भवनोषसोः' इति विश्वः । कामी कान्ताहृदयमिव । प्रविश्य । अन्यनिशान्त- रनुजीविलोकममात्यादिकं यथाप्रधानं मान्यानुसारेण । यथा, यथोचितम् । तत्तदुचि- तगृहैरियर्थः । संभावयामास ॥ सा मन्दुरासंधयिसिस्तुरंगैः शालाविधिस्तम्भगतैश्च नागैः। पूरावभासे विपणिस्थपण्या सर्वाङ्गनद्धाशरणेव नारी ॥४१ ॥ विपणिस्थानि पण्यानि क्रयविक्रयाहवस्तूनि यस्याः सा । 'विपणिः पण्यवाधिका' इल मरः । सा पूरयोध्या मन्दुरासंभ्रयिभिरश्वशालासंश्रयणशीलः । 'वाजिशालातु मन्दुरा' इत्यमरः। जिक्षि-' इत्यादिनेनिप्रत्ययः।तुरंगैरश्वैः।शालासु गृहेषु ये विधिना स्थापिताः स्तम्भास्तान्गतैः प्राप्त गैश्च । सर्वाङ्गेधु नद्धान्याभरणानि यत्याः सा नारीव । आवभाते ॥ वसन्स तस्यां वसतौ रघूणां पुराणशोशामधिरोपितायाम् । न मैथिलेयः स्पृहयांबभूव भत्रे दिवो नाप्यलकेश्वराय ॥ ४२ ॥ स मैथिलेयः कुशः पुराणशोभां पूर्वशोभामधिरोपितायां तस्यां रघूणां वसताययो- ध्यायां-वसन् । दिवो भर्ने देवेन्द्राय तथालकेश्वराय कुबेराचापि न स्पृहयांबभूव । तापरि न गणयामासेत्यर्थः । स्पृहेरीप्सितः' इति संप्रदानत्वाचतुर्थी । एतेनायोध्याया अन्य- नगरातिशायित्वं गम्यते ॥ कुशस्य कुमुद्वतीसंगम प्रस्तौति- अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीयमेकान्तपाण्डस्तनलम्बिहारम् । निःश्वासहाय-शुकमाजगाम धर्मः प्रियावेपमिवोपदेष्टम् ॥ १३ ॥ अथास कुशस्य । रत्नैर्मुकामणिभिग्रंथितान्युत्तरीयाणि यसिसम् । एकान्तमत्पन्न पाण्डोः स्तनयोलम्विनो हारा यस्मितम् । निःश्वासहायण्यतिसूक्ष्माकानि यसतम्। एवं शीतलपायं प्रियाया देषं नेपथ्यमुपदेष्टुमिव । धर्मो ग्रीष्म आजगाम । अगस्त्यचिहादयनात्समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते । आनन्दीतामिव बाप्पवृष्टिं हिमनुर्ति हैमवती ससर्ज ॥ ४४ ॥ अगस्त्यश्चि यस्य तस्मादयनान्मार्गादक्षिणायनादालति रानी नियते गनि । 3. तरा दिक् । आनन्दशीतां बाप्पष्टिमिव । हमरती हिमवत्संबन्धिी हिमति हिमान- चन्दं ससर्ज । अब प्रोपितप्रियासमागमसमाधिमन्यते ॥ प्रवृद्धतापो दिवसोऽतिमात्रमत्यर्थमेव क्षणदा च तन्धी । उभौ विरोधक्रियया विभिन्नो जायापनी सानुशयाविधालाम४५ अतिमात्रं प्रबुद्धनामो दिवसः । अलमेवानपं तन्वी हयाणा TH: विरोधक्रियया प्रणयकलहादिना विरोधानणेन तिमी सानुमारी माता ARE दंपती इव । आरताम् । तयोरपि तापकालीसंभधारमायभूमामियर्थः ।। - ।

·पोडशः सर्गः ।। (२७९) १ दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात्तोपानपर्वाणि विमुच्चदम्भः। उद्दण्डपमं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥ १६ ॥ दिने दिने प्रतिदिन शवलवन्त्यधस्ताद्यानि सोपानानां पर्वाणि भङ्गयस्तानि विमुबत् । अतएवोद्दण्डपमं गृहदीधिकाणामम्भः 1 नारीनितम्बःप्रमाणमस्य नारीनितम्बयसं बभूव। विहारयोग्यमभूदिलर्थः । 'प्रमाणे द्वयसच्-' इति द्वयसप्रत्ययः । वनेषु सायंतनमल्लिकानां विजृम्भणोद्गन्धिषु कुडालेषु । प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैपां भ्रमरश्चकार ॥ ४७ ॥ वनेषु विजृम्भणेन विकासेनोद्गन्धिपूत्कटसौरभेपु । 'गन्धस्य-' इत्यादिना समासान्त इकारादेशः । सायंतनमल्लिकानां कुमलेघु संगव्दं यथा तथा प्रत्येकमेकैकस्मिनिक्षिप्त- पदः । मकरन्दलोभादित्यर्थः । भ्रमर एषां कुड्मलानां संख्यां गणनां चकारेव ॥ स्वेदानुविद्धानखक्षताङ्के भूयिष्ठसंदष्टशिस्त्रं कपोले । च्युतं न कर्णादपि कामिनीनां शिपिपुष्पं सहसा पपात ॥४८॥ स्वेदानुविद्धमा नूतनं नखक्षतमको यस्य तस्मिन्कामिनीनां कपोले भूयिष्ठमत्यर्थं संदष्टशिखं विलिष्टकेसरम् । अतएव कर्णाच्युतमपि । शिरीषपुष्पं सहसा न पपात ॥ यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः परीतारसेन धौतान्मलयोद्भवस्य । शिलाविशेपानधिशय्य निन्युर्धारागृहग्वातपमृद्धिमन्तः ॥ ४९ ॥ ऋद्धिमन्तो धनिका धारागृहेषु यन्तधारागृहेषु शिशिरैर्यन्तप्रवाहयन्त्रसंचारितसलि- लपूरैः परीतान्व्याप्तान्मलयोद्भवस्य रसेन चन्दनोदकेन धौतान्क्षालिताञ्छिलाविशेषा- न्मणिमयासनान्यधिशय्य तेषु शयित्वातप निन्युरातपपरिहारं चक्रुः ॥ स्नानाद्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्यस्तसायंतनमल्लिकेपु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेपु लेभे बलमनानाम् ॥५०॥ वसन्तस्यात्मसहकारिणोऽत्ययेनातिक्रमेण मन्दवीर्योऽतिदुर्वल: कामः सानाश्च ते मुक्ताश्च । धूपसंचारणार्थमित्यर्थः। तेषु । अनुधूपवासं धूपवासानन्तरं विन्यत्ताः सा- यतनमल्लिका येषु तेषु । अनानां केशेषु वलं लेभे । तैरुद्दीपित इत्यर्थः ॥ आपिजरा वद्धरजःकणत्वान्मअर्युदारा शुशुभेऽर्जुनस्य । दग्ध्वापि देहं गिरिशेन रोपाखण्डीकृता ज्येव मनोभवस्य॥५१॥ वहरजःकणलाव्याप्तरजःकणत्वादापिञ्जरोदारा दाघीवस्यर्जुनस्य ककुभवृक्षस । 'इ. न्द्रहः ककुभोऽर्जुनः' इत्यमरः । मारी । देहं दग्ध्यापि रोपाद्विारशेन गिरिरस्त्यस्य निवासत्वेन गिरिशस्तेन । लोमादित्वाच्छप्रत्ययः । गिरी शेत इति विग्रहे तु 'गिरी शे- तेः' इत्यस्य छन्दति विधानालोके प्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । तस्मात्पूर्वोक्तमेव विग्रह- वाक्य न्यान्यम् । सीता मनोभवस ज्या माचीच । शुशुभे ॥

·(२८०) Ja रघुवंशे १ F " : है। । . . ..... ... मनोगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशीधुं नवपाटलं च । संवनता कामिजनेषु दोपाः सर्वे निदाघावधिना प्रसृष्टाः ॥५२॥ मनोज्ञगन्धमिति सर्वत्र संवध्यते । सहकारभङ्ग चूतपल्लवखण्डम् । पुराणं वासित शेरेतेऽनेनेति शीधुः पक्वेक्षुरसप्रकृतिकः सुराविशेषस्तम् । 'शीले धुक्' इत्युणादिसूत्रेण 'शीङ् स्वप्ने' इत्यस्माद्धातोर्युक्प्रत्ययः । 'पक्वैरिक्षुरसैरली शीधुः पक्करसः शिवः' इति याद्वः । नवं पाटलायाः पुष्प पाटलं च संबनता संघयता निदाघावधिना प्रीमका- लेन । 'अवधिस्त्ववधाने स्यात्सीन्नि काले विलेऽपि च' इति विश्वः । कामिजनेयु विषये सर्वे दोपास्तापादयः प्रमृष्टाः परिहताः ॥ जनस्य तस्मिन्समये विगाढे बभूवतुर्की सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपादसेवौ स चोदयस्थी नृपतिः शशी च ॥५३॥ । तस्मिन्समये ग्रीमे विगाढे कटिने सति जनस्य द्वा समिशेयं सातिशय चया तथा कान्तो बभूवतुः । कौ द्वौ । तापापनोदे क्षमा योग्या पादयोरायोः पादानां समीना च सेवा ययोस्तावुदयस्थावभ्युदयस्थौ स च नृपतिः शशी च ॥ अथोमिलोलोन्मदराजहंसे रोधोलतापुष्पवहे सरय्याः । विहर्तुमिच्छा वनितासखस्य तस्याम्भसि श्रीप्मनुखे बभूव॥५४॥ अथोर्मिषु लोलाः ससृष्णा उन्मदा राजहंसा यन्मिस्तस्मिन् । 'लोलवलसनामयोः' इत्यमरः । रोयोलतापुष्पाणां बहे भापके । पचायच् । भीष्मे मुख मुराकरे सरय्या अ- म्भति पयसि तस्य कुशस वनितासखस्य वनिताभिः सहेलर्थः । विर्तुमिचा बभूषा। स. तीरभूमौ विहितोपकार्यामानायिभिस्तामपष्टनकाम् । विगाहितुं श्रीमहिमानुरूपं प्रचक्रमे चक्रधरप्रभावः ॥ ५५ ॥ चक्रधरप्रभावो विष्णुतेजाः स कुशस्तीरभूमी विहितोपकार्या यस्याताम् । आना जालमेपामतीलानायिनो जालिकाः 'जालमानायः' इति निपातः । 'शानाय: पुलिना लं स्यात्' इत्यमरः तिरपष्टनकामपनीतग्राही तां सरयूं श्रीमहिमो संपाप्रमागधारनुप बोन्यं यथा तथा विगाहितुं प्रचक्रमे । अत्र कामन्दक:----'परिताप वासरे पर, सास्थितमाप्तसैन्यचक्रम् । मुविधोधितनममीगजालं अयगान जर्स मासमेतः firil सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविहिनीभिः । सनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदकनाभिः ।। ५६ ॥ सा सरित्सरयूस्तीरसोपानपनायतारादयतरणादन्योन्य केविन मरदा- संधार्षिणीभिः सनपुरक्षोभागि सनपुरस्तुलनानि पानि मा निमामि गुम- फदिममा भीतइंसानीन । ' ३ . - ·पोडशः सर्गः। (२८१) . परस्पराभ्युक्षणतत्पराणां तासां नृपो मजनरागदर्शी । नौसंश्रयः पार्श्वगतां किरातीमुपात्तचालव्यजनां चभाषे. ॥ ५७ ॥ नौसंश्रयः परस्परमभ्युक्षणे सेचने तत्पराणामासक्तानां तासां वीणांमजने रागोऽभि- लापस्तद्दी नृपः पार्श्वगतामुपात्तवालव्यजनां गृहीतचामरां किराती चामरग्राहिणी वभापे। 'किरातस्तु द्रुमान्तरे । त्रियां चामरवाहिन्यां मत्स्यजात्यन्तरे द्वयोः ॥ इति केशवः ।। पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर्विगाह्यमानो गलिताङ्गरागैः । संध्योदयः साभ्र इवैष वर्ण पुष्यत्वनेकं सरयूप्रवाहः ॥ ५८ ॥ गलितागरागर्मदीयैः शतशोऽवरोधैविगाह्यमानो विलोड्यमान एष सरयूप्रवाहः । साश्रः समेघः संध्योदयः संध्याविर्भाव इव । अनेक नानाविध वर्ण रक्तपीतादिकं पुष्यति पश्य । वाक्यार्थः कर्म ॥ विलुप्तमन्तःपुरसुन्दरीणां यदक्षनं नौलुलिताभिरद्भिः। तद्वनतीभिर्मदरागशोभां विलोचनेषु प्रतिमुक्तमासाम् ॥ ५९ ॥ नौललिताभितॊक्षुभिताभिरद्भिरन्तःपुरसुन्दरीणां यदञ्जनं कन्नलं विलुप्तं हतं तदजनं विलोचनेषु नयनेषु, मदेन या रागशोभा तां वनतीभिर्घटयन्तीभिरद्भिरासां प्रतिमुक्त प्रत्यर्पितम् । प्रतिनिधिदानमपि तत्कार्यकारित्वात्प्रत्यर्पणमेवेति भावः ।। एता गुरुश्रोणिपयोधरत्वादात्मानमुद्रोढुमशनुवत्यः । गाढाङ्गदैर्वाहुभिरपसु वालाः 'क्लेशोत्तरं रागवशालवन्ते ॥ ६ ॥ गुरु दुर्वहं श्रोणिपयोधरं यस्यासन इति विग्रहः । गुरुश्रोणिपयोधरत्वादात्मानं श- रीरमुबोढुमशक्नुवत्य एता वाला गांढागदैः श्लिष्टाङ्गदैर्वाहुभिः क्लेशोत्तरं दुःखप्रायं यथा तथा रागवशात्कीडाभिनिवेशपारतन्त्र्यात्मवन्ते तरन्ति । अमी शिरीपप्रसवावतंसाः प्रभ्रंशिनो वारिचिहारिणीनाम् । पारिवाः स्रोतसि निम्नगायाः शैवाललोलांश्छलयन्ति मीनान्६१ वारिविहारिणीनामासां प्रशिनो भ्रष्टा निम्नगायाः स्रोतसि पारिप्लवाश्चञ्चलाः। 'च- दालं तरल चैवं पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमरः । अमी शिरीपप्रसवा एवावतंसाः कर्णभूपाः शैवाललोलागलनीलिप्रियान् । 'जलनीली तु शैवालम्' इत्यमरः । मीनाइछलयन्ति प्रादुर्भावयन्ति । शैवालभियत्वाच्छिरीपेषु शैवालभ्रमात्प्रादुर्भवन्तीपर्यः ।। आसां जलास्फालनतत्पराणां मुक्ताफलस्पर्धिषु शीकरेषु । पयोधरोत्सर्पिषु शीर्यमाणः संलक्ष्यते न छिदुरोऽपि हारः ॥१२॥ जलत्याकालने नत्पराणामासमानामासांत्रीणां मुजाफलस्पर्धिषु मौक्तिकानुकारिपु पयोधरेयु सनेवृत्तपन्युत्पतन्ति ये तेषु शीफरेषु शीकराणां मध्ये शीर्यमाणो गलन्हा- ·. . 1 - (. २८२) रघुवंशे रोऽतएव छिदुरः स्वयं छिन्नोऽपि न संलक्ष्यते। विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' इति कुरम्प- त्ययः । शीकरसंसर्गाच्छिन्न इति न ज्ञायत इति भावः ॥ आवर्तशोभा नतनाभिकान्तेर्भङ्गो भ्रुवां द्वन्द्वचराः स्तनानाम् । जातानि रूपावयवोपमानान्यदूरवर्तीनि विलासिनीनाम् ।। ६३ ॥ विलासिनीनां विलसनशीलानां स्त्रीणाम् । 'चौ कपलसकत्थसम्मः' इति घिनुप्रलयः । रूपावयवानामुपमेयानां यान्युपमानानि लोकप्रतिद्धानि तान्यदूरवर्तीन्यन्तिकगतानि जा- तानि । कस्य किमुपमानमित्यत्राह-नतनाभिकान्तेनिन्ननाभिशोभाया आवर्तशोभा। 'स्थादावर्तोऽम्भसा भ्रमः' इत्यमरः । ध्रुवां भगत्तरंगः । स्तनानां द्वन्द्वचराधावाकाः । उपमानमिति सर्वत्र संवध्यते ।। तीरस्थलीबर्हिभिरुत्कलापैः प्रस्निग्धकेकैरभिनन्द्यमानम् । श्रोत्रेषु संमूर्च्छति रक्तमासां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाधम् ॥ ६४ ॥ उत्कलापैरुच्चवई: प्रस्निग्धा मधुराः केका येषां तैस्तीरस्थलीपु स्थितहिभिनयूरर- भिनन्धमानं रक्तं श्राव्यं गीतानुगं गीतानुसार्यासां स्त्रीणांसंबन्धि वार्येव मृदा स्तस्य पा. छ वाद्यध्वनिः श्रोनेपु संमूर्च्छति व्यामोति ।। संदष्टवस्त्रेप्ववलानितम्बेप्विन्दुप्रकाशान्तरितोडुतुल्याः । अमी जलापूरितसूत्रमार्गा मौनं भजन्ते रशनाकलापाः ॥ ६५ ॥ संदष्टवस्त्रेषु जलसेकात्संशिष्टांगुकेष्ववलानां नितम्बवधिकरणेविन्दुप्रकाशेग जो- नयान्तरितान्यावृतानि यान्युनि नक्षत्राणि तत्तुल्याः । मुकामयत्वादिति भागः । अमी जलापूरितसूत्रमार्गाः । निश्चला इत्यर्थः । रशना एवं कलापा भूषाः । 'कलापो भूपणे बहें' इत्यमरः । मौनम् । निःशब्दतामिलर्थः । भजन्ते ।। एताः करोत्पीडितवारिधारा दत्सिखीभिर्वदनेषु सिक्ताः । वक्रेतरात्रैरलकैस्तरुण्यश्चर्णारुणान्वारिलवान्वमन्ति ॥ ६६ ॥ दोत्ससीजन प्रति करैरुत्पीडिता उत्सारिता पारिंभारा चाभिताः लयमपि पुनरा. धैव सखीभिर्वदनेषु तिका एतालरुप्यो वक्रेतराजलकारवाल; करणी कुमादिभिररुपान्धारिलवानुदकविन्दुन्नमन्ति वर्षन्ति ।। उद्वन्धकेशश्युतपत्रलेखो विश्लपिमुक्ताफलपपवेष्टः। मनोश एव प्रमदामुखानामम्मोविहाराकुलितोऽपि षः ॥६७ ॥ उद्धन्धा उन्द्रष्टाः मा असिनमः । न्युनपरोला क्षतपयरचन: I fir. सिनो मुशाफलपत्रवेष्टा मुक्कामयताना यस्मिन्नः । एवमम्मोहालिनी प्रा. दामुसानां वेपो नेपच्य मनोश एप । 'रम्याणां निति नियंदा AR 1 ।

·पोडशः सर्गः । ( २८३) स नौविमानादवतीर्य रेमे विलोलहारः सह ताभिरन्तु । स्कन्धावलग्नोद्धृतपद्मिनीकः करेणुभिर्वन्य इव द्विपेन्द्रः ॥६८ ॥ स शो नौविमानमिव नौविमानम् । उपमितसमासः । तस्मादवतीर्य विलोलहारः संस्ताभिः स्त्रीभिः सह करेणुभिः सह स्कन्धावलमोदृतपमिन्युत्पाटितनलिनी यस्य स तथोक्तः सन् । 'नवृतश्च' इति कप्रत्ययः । वन्यो द्विपेन्द्र इव । अप्सु रेमे ॥ ततो नृपेणानुगताः स्त्रियस्ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः । प्रागेच मुक्ता नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनीलं किमुतोन्मयूखम्।।६९॥ ततो प्राजिष्णुना प्रकाशनशीलेन । 'भुवच' इति चकारादिष्णुच् । नृपेणानुगताः सं- गत्तात्ताः स्त्रियः सातिशयं यथा तथा विरेजुः । प्रागेव । इन्द्रनीलयोगात्पूर्वमेव । के- नला अपीयर्थः । मुक्ता मणयो नयनाभिरामाः । उन्मयूखमिन्द्रनीलं प्राप्य किमुत । अभिरामा इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥ वादकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तैस्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् । तथागतः सोऽतितरां वभासे सधातुनिष्यन्द इवादिराजः॥७॥ तं कुशमायताक्ष्यः काशनस्य शृङ्गैर्मुक्तानि तैदिकैः कुकुमादिवर्णद्रव्यसहितोदकैः प्रणयात्लेहादसिञ्चन् । तथागतस्तथास्थितः । वर्णोदकसिक्त इत्यर्थः । स कुशः सधातु- निप्यन्दो गैरिकद्रव्ययुत्तोऽद्रिराज इव । अतितरां वासेऽत्यर्थ चकासे ।। तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिहरी ताम्। आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतो मरुत्वाननुयातलीलः ॥ ७१ ॥ अवरोधप्रमदासखेनान्तःपुरसुन्दरीसहवरेण तां सरिद्वरां सरयूं विगाहमानेन तेन कुशेनाकाशगमायां रतिः क्रीडा यस्य सोऽप्सरोभित आवृतो मरुत्वानिन्द्रोऽनुयातली- लोऽनुकृतश्रीः । अभूदिति शेषः । इन्द्रमनुकृतवानित्यर्थः ॥ यत्कुम्भयोनेरधिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं विदेश । तदस्य जैत्राभरणं विहर्तुरशातपातं सलिले समज ॥ ७२ ।। यदाभरणं रामः कुम्भयोनेरगस्त्यादधिगम्य प्राप्य कुशाय राज्येन समं दिदेश ददौ । रान्यसममूल्यमित्यर्थः । सलिले विर्तुः फ्रीडितुरस्य कुशस्य तज्जत्राभरणं ज- यशीलमाभरणमशातपातं सन्ममज्ज वोड ।। स्नात्वा यथाकाममसौ सदारस्तीरोपकार्यो गतमात्र एव । दिव्येन शून्यं वलयन बाहुमपोढनेपथ्यविधिर्ददर्श ॥ ७३ ।। असी कुशः सदारः सन्ययाकानं यथेच्छे मात्वा विगाद्या तीरे योपकार्या पूर्योका तां गतमात्रो गत एवापोटनेपथ्यनिविरकृतप्रसाधन एव दिव्येन वलयेन शून्यं वाहुं ददर्श ·। ८ Han (२८४ ) रघुवंशे जयश्रियः संवननं यतस्तदामुक्तपूर्व गुरुणा च यसात् । सेहेऽस्य न भ्रंशमतो न लोभात्स तुल्यपुष्पाभरणो हिधीरः॥४॥ यतः कारणात्तदाभरणं जयश्रियः संवननं वशीकरणम् । विशक्रिया संवननम् इत्यमरः। यस्साच गुरुणा पित्रामुक्तपूर्वे पूर्वमामुक्तम् । धृतमित्यर्थः । सुप्मुपेति समासः । अतो है। तोरस्याभरणस्य श्रंशं नाशं न सेहे। लोभान । कुतः । हि यस्माद्धीरो चिट्टान्स कुजतु- ल्यानि पुष्पाण्याभरणानि च यस्य सः। पुप्पेप्विवाभरणेषु धृतेषु निमालवृद्धि करोतीलधः।। ततः समाज्ञापयदाशु सर्वानानायिनस्तद्विचये नदीष्णान् । वन्ध्यश्रमास्ते सरयूं विगाह्य तमूचुरम्लानमुखप्रसादाः ॥ ७५ ॥ ततः । नयां सान्ति कौशलेनेति नदीष्णाः । तान् । 'सुपि' इति चोगविभागाल्क- प्रत्ययः । "निनदीभ्यां स्नातेः कौशले' इति पत्वम् । सर्वानानाचिनो जालिकास्तस्याभ- रणस्य विचयेऽन्वेषणे निमित्त आशु समाज्ञापचदादिदेश । त आनायिनः सरयूं विगाय विलोड्य वन्ध्यश्रमा विफलप्रयासास्तथापि तद्गति ज्ञात्वाम्लानमुखप्रसादाः सीक- मुखाः सन्तस्तं कुगमूचुः ।। कृतः प्रयतो न च देव लब्धं मग्नं पयस्यामरणोत्तमं ते। नागेन.लौल्यात्कुमुदेन नूनमुपातमन्तईदवासिना तत् ॥ ७६ ॥ हे देव, प्रयत्नः कृतः । पयति मन्नं त आमरणोत्तमं न च लब्धम् । किंतु नदाग. रणमन्तदवासिना कुमुदेन कुमुदाख्येन नागेन पन्नगेन लोल्यालोभादुपातं गृहीतम् । नूनमिति वितर्के । ततः स कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः। गारुत्मतं तीरगतस्तरस्वी भुजंगनाशाय समाददेऽस्त्रम् ॥ ७७ ॥ ततो धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षन्तरखी बलवान्स मुशलीरगतः सन्मनुराराम विन्यं कृत्वा भुजंगत्य कुमुदस्य नाशाच गादत्मतं गरुत्महेवताकमा समापदे ।। तस्मिन्हदः संहितमात्र एव क्षोभात्समाविदतरंगहस्तः। रोघांसि निन्नन्नवपातमन्नः करीच वन्यः परपंरास ॥ ७८ ॥ तलिनले संहितमाने सत्येव दादा क्षोमाद्धयोः समाविद्यापतिलालरंगा एक हुन्गा यस्य सरोधांति निपातयन् । अवपाते गजग्राहगते नरः पतिः | rare. स्वर्थे गर्तश्छन्नस्तुणादिना' इति यादयः । गन्यः करीव । पर घोर राम या तस्मात्समुद्रादिव मध्यमानादुदृत्तनकात्महतोन्मम । लक्ष्म्येव साय सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य मुजंगराजः ॥७॥ নাৰীলা। ভবিষ্যদ্রাণারে! মা হা ! स्टेन्द्रस्य वृक्षः पारिजात हन । हन्यां पुरस्कृत्य मुगराज मोम . - .

·+ पोडशः सर्गः। (२८५) रे विभूपणप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशांपतिस्तम् । सौपर्णमा प्रतिसंजहार प्रहेष्वनिर्वन्धरुपो हि सन्तः ॥.८० ।। विशांपतिर्मनुजपतिः कुशः । 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः । विभूषणं प्रत्युपह- रति प्रत्यर्पयतीति विभूषणप्रत्युपहारः । कर्मण्यण् । विभूषणप्रत्युपहारो हस्तो यस्य तम् । उपस्थितं प्राप्तं तं कुमुद वीक्ष्य सौपर्ण गारुत्मतमस्त्रं प्रतिसंजहार- । तथाहि । सन्तः प्रहषु नम्रप्वनिर्वन्धरुपोऽनियतकोपा हि ॥ त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात्कुशं द्विपामङ्कुशमस्त्रविद्वान् । मानोन्नतेनाप्यशिवन्ध मूर्धा मूर्धाशिपिक्तं कुमुदो चमापे॥८१ ॥ अनं विद्वानस्त्रविद्वान् । 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीसमासनिषेधः । 'द्वितीया त्रि- त-' इत्यन गम्यादीनामुपसंख्यानाद्वितीयेति योगविभागाद्वा समासः । गारुडास्त्रमहि- माभिज्ञ इत्यर्थः । कुमुदः । त्रयो लोकास्त्रैलोक्यम् । चातुर्वयादित्वात्स्वार्थे च्यन्प्रत्ययः। त्रैलोक्यनाथो रामः प्रभवो जनको यस्य तम् । अतएव प्रभावादिषामशं निवारकं मूर्धाभिषिक्तं राजानं कुशं मानोनतेनापि मूर्धाभिवन्ध प्रणम्य वभाषे ॥ अवैमि कार्यान्तरमानुपस्य विष्णोः सुताख्यामपरां तनुं त्वाम् । सोऽहं कथं नाम तवाचरेयमाराधनीयस्य धृतेर्विघातम् ॥ ८२ ॥ त्वाम् । ओदनान्तरस्तण्डुल इतिवत्कार्यान्तरः कार्यार्थः । 'स्थानात्मीयान्यतादर्थ्य- रन्ध्रान्तर्येषु चान्तरम्' इति शाश्वतः । स चासौ मानुपश्चेति तस्य विष्णो रामस्य सु- ताख्यां पुत्रसंज्ञामपरां तनुं मूर्तिमवैमि । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेरित्यर्थः । स जाननमाराधनीयस्योपास्यस्य तव धृतेः प्रीतेः । 'धृ प्रीतो' इति धातोः त्रियां किन् । विघातं नार्थ नामाचरेयम् । असंभावितमित्यर्थः । कराभिधातोत्थितकन्दुकेयमालोक्य वालातिकुतूहलेन । हृदात्पतज्ज्योतिरिवान्तरिक्षादादत्त जैत्राभरणं त्वदीयम् ॥ ८३ ॥ कराभिधातेनोस्थित ऊर्व गतः कन्दुको यस्याः सा कन्दुकार्यमूर्वं पश्यन्तीत्यर्थः । इयं वालातिकुतूहलेनासन्तकौतुकेनान्तरिक्षाज्ज्योतिनक्षत्रमिव । 'ज्योतिर्भद्योतदृष्टियु' इत्यमरः । इदात्पतत्वदीयं जैत्राभरणमालोक्यादत्तागृह्णात् ॥ तदेतदाजानुचिलम्बिना ते ज्याघातरेखाकिणलाञ्छनेन । भुजेन रक्षापरिषेण भूमेरुपैतु योगं पुनरंसलेन ॥ ८४ ॥ तदेतदाभरणमाजानुक्लिम्बिना दीघेण । ज्याघातेन या रेखा रेखाकारा अन्यय- स्तासां किणं चिदं तदेव लाञ्छनं यस तेन । भूमे रक्षायाः परिघेण क्षारर्गलेन । 'प- रिपो योगभेदास्त्रमुद्गरेऽगलघानयोः' इलनरः । अंसलेन यलयता ते भुजेन पुनर्योग गतिमुपैतु । एतविशेषणहाभाग्यशौर्य पुरंपरत्ववलपत्वादि गम्यते ।। - V ·. न 1 (२८६ ) रघुवंशे इमां स्वसारं च यवीयसी मे कुमुद्धती नार्हसि नानुमन्तुम् । आत्मापराधं नुदती चिराय शुश्रूपया पार्थिव पादयोस्ते ॥ ८५॥ किंच। हे पार्थिव, ते तव पादयोश्चिराय शुश्रूषया परिचर्यया। 'शुभ्रूषां श्रोतुमिन्छायां परिचर्याप्रदानयोः' इति विश्वः । आत्मापराधमाभरणग्रहणल्प मुदतीम् ।परिजिहीपन्ती मित्यर्थः। 'आशंसायां भूतवच' इति चकाराद्वर्तमानार्थे शतप्रत्ययः । 'आच्छीनधो म्' इत्यस्य वैकल्पिकलान्नुमभावः । इमां मे यवीयसी कनिष्ठां खसारं भगिनी कुमुदतीननुमन्न नाहसीति न । अहस्येवेत्यर्थः ।। इत्यूचिवानुपहताभरणः क्षितीशं श्लाघ्यो भवान्स्वजन इत्यनुभापितारम् । संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूपणेन ॥ ८६ ॥ इति पूर्वश्लोकोक्तमूचिवानुक्तवान् । ब्रुवः कासुः । उपहताभरणः प्रत्यापितामरण . मुदः । हे कुमुद, भवाञ्लाव्यः खजनो बन्धुः । इत्लनुभापितारमनुवत्तारं क्षितीश कुश समेतबन्धुर्युक्तवन्युः सन्कन्यामयेन कन्यालपेण कुलयोभूपणेन विधिवत्संचौजवामानान केवलं तदीयमेव किंतु सकीयमपि भूषणं तन्लै दत्तवानिति ध्वनिः । आम्प्रलयानश्नो. गयोव्यवधानं तु मागेव समाहितम् ॥ तस्याः स्पृष्ट मनुजपतिना साहचर्याय हस्ते माङ्गल्योर्णावलयिनि पुरः पावकस्योच्छिवस्थ । दिव्यस्तूर्यध्वनिरुदचरयनुवानो दिगन्ता- नान्धोदनं तदनु वयुः पुष्पमाश्चर्यमेघाः ॥ ८७ ॥ मनुजपतिना कुशेन साहचर्याय । सहधर्माचरगावेलर्भः । मालामाले साम मेषादिलोमा की मेषादिलोनि लात्' इलमरः । ला सशमिमा तया बलविनि वलयति तलाः कुमुहला हस्ते पाणानिधारमोदपिः थापा - ऽग्रे स्पृष्टे गृहीते सति दिगनगान्ध्यनुवानो त्यामुपन्दिव्यतर्पयनिस्दनः । १.. न्वाश्चर्या अद्भुता मेघा गन्धेनोदप्रमुत्रूटं पुणे पुरवाणि । वाभिमायन आधर्यशब्दस्य दंतमममी त्रियु । गनुर्दश इत्यं नागरित्रभुवनगुरोरीरसं मैथिलेग लवा बन्धुं तमपि च कुश पञ्चमं तनकल्य । एकः शहा पितृवधरिपोरत्यजवैनतेया- चान्तव्यालामचनिमपरः पौरकान्तः शशास ॥ ८८ . .

·सप्तदशः सर्गः। (२८७) 1 इत्थं नाग: कुमुदः । त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् । 'तद्धितार्थ-' इत्यादिना तत्पुरुपः । 'अदन्तद्विगुत्वेऽपि पानाद्यदन्तलानपुंसकत्वम् । 'पानाद्यन्तैरनेकार्थो द्विगुर्ल- क्ष्यानुसारतः' इत्यमरः । तस्य गुरू रामः । तस्यारसं धर्मपत्नीजं पुत्रम्। 'औरसौ धर्मप- नीजः' इति याज्ञवल्क्यः । मैथिलेयं कुशं वन्धुं लब्ध्वा । कुशोऽपि च तक्षकस्य पञ्चम पुत्रं तं कुमुदं बन्धुं लब्ध्वा एकस्तयोरन्यतरः कुमुदः पितृवधेन रिपोवैनतेयाद्गरुडात् । गुरुणा वैष्णवांशेन कुशेन त्याजितक्रोर्यादिति भावः । शङ्कां भयमत्यजत् । अपरः कुशः शान्तव्याला कुमुदाज्ञया वीतसर्पभयामवनिमत एव पौरकान्तः पौरप्रियः सञ्छशास ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासंकृतो रघुवंशे महाकाव्ये कुमुद्वतीपरिणयो नाम षोडशः सर्गः । . सप्तदशः सर्गः। नमो रामपदाम्भोज रेणवो यत्र संततम् । कुर्वन्ति कुमुदप्रीतिमरण्यगृहमेधिनः ।। अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्र प्राप कुमुदती । पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥ १ ॥ कुमुदती काकुत्स्यात्कुशादतिथि नाम पुत्रम् । चेतना बुद्धि. पश्चिमादन्तिमाद्यामिन्या राने-मात्महरात्। 'हो याममहरौ समौ' इत्यमरः। प्रसाद वैशद्यमिव । प्राप । ब्राह्मे स- पां शुद्धिवेशयं भवतीति प्रसिद्धिः ॥ स पितुः पितृमान्वंशं मातुश्चानुपमद्युतिः । अपुनात्सवितेवोभौ मार्गावुत्तरदक्षिणौ ॥ २ ॥ पितृमान् । प्रशसाथै मतुप् । सुशिक्षित इत्यर्थः । अनुपमद्युतिः । सवितुश्चेदं विशेषणम् । सोऽतिथिः पितुः कुशस्य मातुः कुमुदत्याश्च वंशम् । सवितोत्तरदक्षिणावुभौ मार्गाविव । अपुनात्पवित्रीकृतवान् ॥ तमादौ कुलविद्यानामर्थमर्थविदां वरः । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमन्नाहयत्पिता ॥३॥ अर्थान्छब्दार्थान्दानसंग्रहादिक्रियाप्रयोजनानिच विदन्तीवर्थविदः । तेपां वरः श्रेष्ठः पिता फुगन्तगतिथिमादी प्रथम कुलविद्यानामान्वीक्षिकीत्रयीवात दण्डनीतीनामर्थमभिधे- चमग्राह्यदयोधयत् । पचामाथिचक्रन्यानां पाणिमग्राहयत्स्वीकारितवान् । उदवाह्यदि- खः । प्रय॑न्तस सर्वत्र द्विकर्मकलमस्तीयुक्त प्राक् ॥ - ·( २८८) रघुवंशे . -- - 1 जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः। अमन्यतैकमात्मानमनेक वशिना वशी ॥४॥ जातौ भवो जात्यः कुलीनः शूरो वशी कुशोऽभिजातेन कुलीनेन । अभिजातः कुलीनः स्यात्' इत्यमरः । शौर्यवता वशिना तेनातिथिना करणेन एकमात्मानम्। एको न भवतो- त्यनेकस्तम् । अमन्यत । सर्वगुणसामच्यादात्मजमात्मन एव रूपान्तरममस्तेत्यर्थः ।। स कुलोचितमिन्द्रस्य साहायकमुपेयिवान् । जधान समरे दैत्यं दुर्जयं तेन चावधि ॥ ५ ॥ स कुशः कुलोचित कुलाभ्यस्तमिन्द्रस्य साहायकं सहकारित्वम् । 'योपधात्-' इला. दिना बुञ् । उपेविवान्प्राप्तः सन्समरे नामतोऽर्धतश्च दुर्जवं दैवं जघानावधीर । तेन दै- त्येनावधि हतश्च । 'लुडि च' इति हनो वधादेशः ॥ तं स्वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुद्धती। अन्वगात्कुमुदानन्दं शशाङ्कमिव कौमुदी ॥ ६ ॥ कुमुदस्य नाम नागराजत्य स्वसा कुमुदती कुशपनी । कुमुदानन्दं सगाई कीमुदी ज्योत्स्लेव । तं कुशमन्वगात् । कुशस्तु । कुः पृथ्वी । तस्या मुत्प्रीतिः । संघानन्दो यस्यति कुमुदानन्दः । परानन्देन संयमानन्दतीलर्थः ।। तयोर्दिवस्पतेरासीदेकः सिंहासनार्धभाक् । द्वितीयापि सखी शच्याः पारिजातांशमागिनी ॥ ७ ॥ तयोः कुगकुमुदत्योर्मध्य एकः कुदो दिवस्परिन्द्रल सिंहासना) मिहागनदा तद्भागासीत् द्वितीया कुमुदती शच्या इन्द्राण्याः पारिजानांशस्य मागिनी माहिती। 'संपृच-'इलादिना भजेपिनुष्प्रत्ययः । तस्यानीत् । फस्वादियाहिंयातिः सा ॥ तदात्मसंभवं राज्ये मन्त्रिवृद्धाः समादधुः। सरन्तः पश्चिमामाज्ञां भर्तुः सङ्गनमयायिनः ॥ ८ ॥ सभामयायिनः रानाम यास्थतः । पावट्यका गिनिः । मनेगा भारतमाम योः' इति षष्टीनिपेयः । भर्तुः स्वामिनः कुदार पनिानिमामा विषयगे मोऽनि. पेक्तव्य इत्येवल्पा परन्तो मन्तिमालदामसभामतिषि राज्य रामायनि: ॥ ते तस्य कल्पयामासुरशियकाय शिल्पिभिः । विमानं नवमुदि चतुःस्तम्मप्रतिष्टितम् ॥ २॥ ने मन्धिणलम्यातिौरभिषेकाच मिलिमिटेगारिक माम्मानित सम्भा प्रतिष्टितं. नवं विगानं मयं परमास मारामाः ॥ ॥ r 1 ·F सप्तदशः सर्गः। : (२८९.) । N - तनं हेमकुम्भेषु संभृतैस्तीर्थवारिभिः । उपतस्थुः प्रकृतयो अद्रपीठोपवेशितम् ॥ १० ॥ तत्र विमाने भद्रपीठे पीठविशेष उपवेशितमेनमतिथि हेमकुम्भेषु संभृतः, संगृही- तैस्तीर्थवारिभिः करणैः प्रकृतयो मन्त्रिण उपतस्थुः ।। नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्यराहतपुष्करैः । अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिन्नसंतति ॥ ११ ॥ आहतं पुष्करं मुखं येपां तैः । 'पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखेऽपि च' इत्यमरः । स्निग्धं मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूर्येतस्यातिधेरविच्छिन्नसंतत्य विच्छिन्नपारम्पर्य क- ल्याणं भावि शुभमन्वमीयतानुमितम् ॥ दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥ १२ ॥ सोऽतिथिः । दूर्वाश्च यवाट्कुराश्च प्लक्षत्वचश्चाभिन्नपुटा वालपलवाश्चोत्तराणि प्रधा- नानि येषु तान् । अभिनपुटानि मधूकपुप्पाणीति केचित् । कमलानीसन्ये । ज्ञातिषु ये वृद्धास्तैः प्रयुक्तानीराजनाविधीन्भेजे ॥ पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णु जैत्रैरथर्वभिः । उपचक्रमिरे पूर्वमभिपेक्तुं द्विजातयः ॥ १३ ॥ पुरोहितपुरोगा पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणा जिप्णु जयशीलं तमतिथि जै- त्रैर्जयशीलरथर्वभिमन्त्रविशेषः करणैः पूर्वमभिपेक्तुमुपचक्रमिरे । तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत । सशब्दमभिषेकश्रीगङ्गेव त्रिपुराद्विपः ॥ १४ ॥ तस्यातिधेम॒ग्निं सशब्द निपतन्योघमहती महाप्रवाहा। अभिषिच्यतेऽनेनेलभिपेको जलम् । स एव श्रीः । यद्वा तस्य श्रीः । समृद्धि त्रिपुरद्विपः शिवस्य मूर्ति निपतन्ती गोव । व्यरोचत । त्रयाणां पुराणां द्वेष्टीति विग्रहः ।। स्तूयमानः क्षणे तस्मिन्नलक्ष्यत स वन्दिभिः । प्रवृद्ध इव पर्जन्यः सारङ्गैरभिनन्दितः ॥ १५ ॥ तस्मिन्क्षणेऽभिपेककाले वन्दिभिः स्तृवमानः सोऽतिथिः प्रवृद्धः प्रयुद्धवान् । क- नरिमः । अतएव सारश्चातकरभिनन्दितः पर्जन्यो मेघ इव । अलक्ष्यत ॥ तस्य सन्मन्त्रपूताभिः मानमद्भिः प्रतीच्छतः। ववृधे वैद्युतस्याग्नेष्टिसेकादिव द्युतिः ॥ १६ ॥ सन्मनः पूताभिः शुद्धाभिरद्भिः साने प्रतीच्छतः कुर्वतस्तस्य । वृष्टिलेकात् ! निव- नोऽवं पैदातः । तलाविन्धनसामरिव । तिर्ववृधे । । 4 - 2 २५ ·( २९०) रघुवंशे -- . * स तावदभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वलु। यावतैषां समाप्येरन्यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः ॥ १७ ॥ सोऽतिथिरभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो गृहस्थेभ्यतावत्तावत्परिमाणं वनु धनं ददो जाय. ना वसुनैषां स्नातकानां पर्याप्तदक्षिणाः समप्रदक्षिणा यज्ञाः समाप्येरन्।तावद्ददावित्यन्वयः।। ते प्रीतमनसस्तस्मै यामाशिपमुदैरयन् । सा तस्य कर्मनिवृत्तर्दूरं पश्चात्कृता फलैः ॥ १८ ॥ प्रीतमनसस्ते हातकास्तस्मा अतिथये यामाशिपमुदैरयन्न्याहरन्साशीललातियः कर्मनित्तैः पूर्वपुण्यनिष्पन्नैः फलैः साम्राज्यादिभिर्दूरं दूरतः पधारकृता । सफलदानस्य तदानीमनवकाशात्कालान्तरोहीक्षणं न चकारेलधः ॥ बन्धच्छेदं स बद्धानां वधार्हाणासवध्यताम् । धुर्याणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशगवाम् ॥ १९ ॥ सोऽतिथिर्वद्धानां वन्धच्छेदं वधाहाणामवध्यताम् । धुरं वहन्तीति भुयी यकीय- दयः । तेषां धुरो भारत्य मोक्षं गवामदोहं वत्सानां पानार्थ दोहनिवृत्ति चाहिशदादिदेगा। क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य पञ्जरस्थाः शुकादयः । लब्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयोऽभवन् ॥ २० ॥ पजरस्थाः शुकादयोऽस्यातिधेः क्रीडापतत्रिणोऽपि । किमुतान्य इत्यपिशब्दार्थः।- दादेशात्तस्थातिय शासनालन्धमोक्षाः सन्तो यथेष्टं गतियेषां ते स्वच्छानारिणोऽभवन । ततः कक्ष्यान्तरन्यस्तं गजदन्तासनं शुचि । सोत्तरच्छदमध्यास्त नेपथ्यग्रहणाय सः ॥ २१ ॥ ततः सोऽतिथिर्नेपथ्यग्रहणाय प्रसाधनखीकाराय । क्यान्तरं हम्बाह परियोपः । 'कक्ष्या प्रकोप्टे हादेः' इत्यमरः । तत्र न्यस्त्र स्थापितं गुपि निर्मवं सोतमा. स्तरणनहितं गजदन्तस्यायनं पीटमध्यास्त । तनापविष्ट इत्यर्थः ।। तं धूपाश्यानकेशान्तं तोयनिर्णिक्तपाणयः । आकल्पसाधनेस्तैस्तैरुपसेदुः प्रसाधकाः ॥ २२ ॥ तोयेन निणितपाणयः क्षालितहस्ताः प्रसाधना असनारी भूपेन गया. श्यानकेशान्तं शोणितपशपाशान्त वमतिथि बलराकल्पस्य नेपाल लादिभिरूपसेदुल्यतस्युः । अलंच रिलः ॥ तेऽस्य मुक्तागुणोनद्धं मौलिमन्तर्गतचजम् । प्रत्यूपुः पारागेण प्रभामण्डलशोभिना ॥ २३ ॥ ते प्रसाधका नुकागुगन मानिकपरेगोदनाममins *. नि प्रभामण्लमोमिना पारामेण मानियन प्रायः र ·सप्तदशः सर्गः। ( २९१) चन्दनेनागरागं च मृगनाभिसुगन्धिना। समापय्य ततश्चक्रुः पत्रं विन्यस्तरोचनम् ॥ २४ ॥ किंच । मृगनाभ्या कस्तूरिकया सुगन्धिना चन्दनेनागरागमन विलेपनं समापय्य स- माप्य ततोऽनन्तरं विन्यस्ता रोचना गोरोचना यस्मिस्तत्पनं पत्ररचनं चक्रुः ।। आमुक्ताभरणः स्रग्बी हंसचिह्नदुकूलवान् । आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः ॥ २५ ॥ आमुक्ताभरण आसजिताभरणः । स्रजोऽस्य सन्तीति सम्वी । 'अस्मायामेधालजो विनिः' इति विनिप्रत्ययः । हसाश्चिङ्गमस्येति हंसचिहं यहुकूल तद्वान् । अत्र वहुव्रीहि- वार्थसिद्धमतुवानर्थक्येऽपि सर्वधनीत्यादिवत्कर्मधारयादपि मत्वर्थीयं प्रत्ययमिच्छन्तिा एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । राज्यश्रीरेव वधूर्नवोढा तस्या वरो वोढा । 'वधूः उषा न- वोढा स्त्री वरो जामावृषिगयोः' इति विश्वः । सोऽतिथिरतिशयेन प्रेक्ष्यो दर्शनीय आ. सीत् । वरोऽप्येवं विशेषणः ॥ नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्श हिरण्मये । विरराजोदिते सूर्ये मेरौ कल्पतरोरिव ॥ २६ ॥ हिरण्मये सौवर्ण आदर्श दर्पणे नेपथ्यदर्शिनो वेपं पश्यतस्तस्यातिथेश्छाया प्रतिवि- म्बम् । उदिते सूर्ये दर्पणकल्पै मेरौ यः कल्पतरुस्तस्य छायेव । विरराज । तस्य सू. र्यसंक्रान्तविम्बस्य संभवान्मेरावित्युक्तम् ॥ स राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्ववर्तिभिः । ययाबुदीरितालोकः सुधर्मानवमां सभाम् ॥ २७ ॥ सोऽतिथी राजककुदानि राजचिहानि छत्तचामरादीनि । 'प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृ. पाझे ककुदोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । तेषु व्यग्राः पाणयो येषां तैः पार्श्ववार्तभिर्जनैरुदीरिता- लोक उच्चारितजयशब्दः । 'आलोको जयशब्दः स्यान्' इति हलायुधः । सुधर्माया दे- वसभाया अनवमामन्यूनां सभामास्थानी ययौ । 'स्यात्सुधर्मा देवसभा' इत्यमरः ।। वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकमासनम् । चूडामणिभिरुद्दष्टपादपीठं महीक्षिताम् ॥ २८ ॥ तत्र सभायां वितानेनोल्लोचेन सहितम् । 'अस्त्री वितानमुलोचे' इत्यमरः । मही- क्षितां राज्ञां चूडामणिभिः शिरोरत्नेरुपृष्टमुल्लिखितं पादपीठं थस्य तत् । पितुरिदं पै. रकम् । अतष्टम्' इति ठनलयः । आसनं सिहासनं भेजे ॥ शुशुभे तेन चाक्रान्तं मङ्गलायतनं महत् । श्रीवत्सलक्षणं यक्षः कौस्तुभेनेव कैशवम् ॥ २९ ॥ तेन चाफ्रान्तम् । श्रीवत्सो नाम गृह विशेषः । तलक्षणं श्रीवत्सरूपम् । 'श्रीवत्सन- 4 ·१ ( २९२.) रघुवंशे न्वावर्तादिविच्छेदा वह्वो द्वयोः' इति सज्जनः । महदधिकं मङ्गलायतनं मालगृहाभार- पम् । कौस्तुभेन मणिनाक्रान्तं श्रीवत्सलक्षणम् । केशवत्येदं कैशवम् । वक्ष इव । सुगर्भ ।। वभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यमवाप्य सः । रेखाभावार्दुपारूढः सामन्यमिव चन्द्रमाः ॥ ३० ॥ सोऽतिथिः कुमारत्वाद्वाल्यायो यौवराज्यमवाप्येवानन्तरम् ! अधिराजय भाव आधिराज्यं महाराज्यमवाप्य । रेखाभावादर्धेन्दुलमवाप्यैव सामञ्चमुपाल्डः पूर्णतां ग. तश्चन्द्रमा इवं । बभौ इति व्याख्यानम् । तदपि यौवराज्याभावनिश्चये जार एवं ॥ प्रसन्नमुखरागं तं मितपूर्वाभिमापिणम् । मूर्तिमन्तममन्यन्त विश्वासमनुजीविनः ॥ ३१ ॥ प्रसन्नो मुखरागो मुखकान्तिर्यस्य तं मितपूर्व चथा तथाभिभाषिणमाभाषणशील तमतिथिमनुजीविनो मूर्तिमन्तं विग्रहवन्तं विश्वासं विलम्भममन्यन्त । 'समी विधा- सविसम्भौ' इत्यमरः ॥ स पुरं पुरुहूतथीः कल्पद्रुमनिभध्वजाम् । क्रममाणश्चकार या नागेनैरावतौजसा ॥ ३२ ॥ पुरुहूतश्रीः सोऽतिथिः कल्पद्रुमाणां निभाः समाना वजा पस्चारतो पुरनयोगा- मरावतस्य ओज इवाजो बलं यस्य तेन नागेन कुरेण सममाणधरन् । 'अनुपम गांद्वा' इति वैकल्पिकमात्मनेपदम् । द्यां चकार । स्वर्गलोकसदशी चकारेत्यर्थः । '. खर्गमुरवमनोः' इति विश्वः ॥ तस्यैकस्याच्छ्रितं छत्रं मूर्ति तेनामलस्विरा। पूर्वराजवियोगोप्म्यं हतम् ॥ ३३॥ तस्यैकरय मूनि छनमुच्छ्रितमुन्नमितम् । अमलविया तेन छोण PRA TET: पूर्वराजत्य कुशस्य वियोगेन बदौम्य संतापजत नाशितन् । समशेरमनने पहरणलक्षणयोः कारणयार्थचोमिनदेशावादसंगतिरलंकारः । लम्सा , योभित्रदेशत्वे सल्लसंगतिः' इति ।। धूमादग्नेः शिखाः पश्चादुदयादशयो रखें। सोऽतीत्य तेजसा वृत्ति समबोधितो गुणः ॥ ३४ ॥ अमेधूमात्सवात् । अनन्तरमिलः । शिया वाटाः। रनेदार शवः । जतिष्टन्त इति शेषः । गोऽनिधिस्वेजगामायादमा सभाम समें सहयोत्थित उदितः । अपमिदमित्यर्थः । तं प्रीतिविशदेनत्रैरन्ययुः पौरयोपितः । शरत्प्रतज्योतिभिर्विभावर्य व ध्रुवम् ॥ ३५ ॥ कत्लस्य जगतो - t - * ·सप्तदशः सर्गः। ( २९३ ) - .. पोरयोषितः प्रीत्या विशदः प्रसन्नैः करणैस्तमतिथिमन्वयुरनुजग्मुः । सदृष्टिप्रसार- मद्राक्षुरित्यर्थः । कथमिच । शरदि प्रसन्नज्योतिर्भिनक्षत्रविभावयों रात्रयो ध्रुवमिव । ध्रु- वपाशवद्धत्वात्ताराचक्रस्येत्यर्थः ॥ अयोध्यादेवताश्चैनं प्रशस्तायतनार्चिताः । अनुदध्युरनुध्येयं सांनिध्यैः प्रतिमागतः ॥ ३६ ॥ प्रशस्तेप्वायतने वालयेष्वचिता अयोध्यादेवताश्चानुध्येयमनुग्राह्यमेनमतिथि प्रति- मागतैर संक्रान्तः सांनिध्ये. संनिधानैरनुदध्युरनुजगृहुः । 'अनुध्यानमनुग्रहः' इत्यु. त्पलमालायाम् । तदनुग्रहबुद्धया संनिदधुरियर्थः ॥ यावनाश्यायते वेदिरभिपेकजलाप्नुता। तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापः प्राप दुःसहः ॥ ३७ ॥ अभिषेकजलेराप्लुता सिक्ता वेदिरभिपेकवेदियविनाश्यायते न शुष्यति । कतरि लट् । तावदेवास्य राज्ञो दुःसहः प्रतापो वेलान्तं वेलापर्यन्तं प्राप ।। वशिष्टस्य गुरोर्मत्राः सायकास्तस्य धन्विनः । किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न संगताः ॥ ३८ ॥ गुरोर्वशिष्टस्य मन्त्राः । धन्विनस्तस्यातिथेः सायकाः । इत्युभये संगताः सन्तो यत्सा. ध्यं न साधयेयुस्तत्ताडक्साध्यं किम् । न किचिदित्यर्थः । तेपामसाध्यं नास्तीति भावः ।। स धर्मस्थसखः शश्वदर्थप्रत्यर्थिनांस्वयम् । ददर्श सशयच्छेद्यान्व्यवहारानतन्द्रितः ॥ ३९॥ . धमें तिष्ठन्तीति धर्मस्थाः सभ्याः राज्ञा सभासदः कार्या रिपी मित्रे च ये समाः' इत्युक्तलक्षणाः । तेषां सखा धर्मस्थसखः । तत्सहित इत्यर्थः । अतन्द्रितोऽनलसः स नृपः शश्वत् । अन्वहमित्यर्थः । अर्थिनां साध्यार्थवतां प्रत्यार्थिनां तद्विरोधिनां च संशय- च्छेद्यान्संशयाद्धेतोश्छेद्यान्परिच्छेद्यान् । संदिग्धत्वादवश्वनिर्णयानित्यर्थः । व्यवहारा- नृणादानादिविवादान्वयं ददर्शानुसंदधौ । न तु प्रादिवाकमेव नियुकवानित्यर्थः । अन याज्ञवल्क्यः-'व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिाह्मणैः सह' इति । ततः परमभिव्यक्तसौमनस्यनिवेदितः। युयोज पाकाभिमुखैभृत्यान्विज्ञापनाफलैः ॥ ४० ॥ ततः परं व्यवहारदर्शनानन्तरं भृत्वाननुजीविनः । अभिव्यक्तं मुखप्रसादादिलिः स्फुटीभूतं यत्सौमनत्य स्वामिनः प्रसन्नत्वं तेन निवेदितैः सूचितैः पाकाभिमुखैः सि- धान्नुविज्ञापनानां विज्ञप्तीनां फलै: प्रेसितार्थैर्युयोज योजयामास । अत्र वृहस्पतिः 'नियुताः कर्मनिष्पत्ती विज्ञप्ती च यदृच्छया । भृत्यान्धनमानयंस्तु' नवोऽप्यक्षोभ्यता मजेत् ॥' इति । कमिश्च तक्ष्यति---'अक्षोन्यः-- (१७१४४) इति । अत्र सौमनस्यफल- योजनादिभिर्नृपस्य वृक्षसमाधिवन्यत इत्यनुसंधेयम् ॥ - - ।

·( २९४ ) रघुवंशे । . प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो नमसेव विवर्धिताः। तस्मिस्तु भूयसी वृद्धि नभस्ये ता इवाययुः ॥ ४१ ॥ प्रजास्तस्यातिथेगुरुणा पित्रा कुशेन । नभसा श्रावणमासेन नद्य इव । विवक्षिताः। तस्मिन्नतिथी तु नभस्ये भाद्रपदे मासे ता इव नद्य इव भूयती वृद्धिमन्युदयमाययुः । प्रजापोषणेन पितरमतिशयितवानित्यर्थः ।। यदुधाच न तन्मिथ्या यद्ददौ न जहार तत् । सोऽभूद्भग्नवतः शत्रूद्धृत्य प्रतिरोपयन् ॥ ४२ ॥ सोऽतिथिर्यद्वाक्यं दानत्राणादिविषयमुवाच तन मिध्यानृतं नाभूत् । चदस्तु देवी तन जहार न पुनराददै । किंतु शत्रूनुलोत्खाय प्रतिरोपबन्पुनः स्थापयन्मममनोभ- अनियमोऽभूत् ॥ वयोरूपविभूतीनामेकैकं मदकारणम् । तानि तस्सिन्समस्तानि न तस्योत्सिपिचे मनः ॥ ४३ ॥ वयोरूपविभूतीनां यौवनसौन्दर्यैश्वर्याणां मध्य एकैक मदकारणं मदहेनुः तानि मद- कारणानि तस्मिन्राज्ञि समस्तानि। मिलितानीति शेपः । तथापि तस्यातिथैमनो नोतिराधिचे जगर्व । सिबतेः खरितत्वादात्मनेपदम् । अत्र बचोरूपादीनां गयेहेनुस्वान्मदल्य न मदिराकार्यत्वेनातंत्कारकत्वन्मदशब्देन गो लक्ष्यत इत्याहुः उप--- वर्गरफ्तार- ण्यकुलविद्यावलैरपि । इटलाभादिना पामवज्ञा गर्व हरितः ॥ मदस्वानन्दमोह में- भेदो मदिराकृतः।' इति । अतएव कविनापि उत्सिपिचे' इत्युतम् ।नतु उन्मगार नि!! इत्थं जनितरागामु प्रकृतिप्वनुवासरम् । अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीदृढमूल इव द्रमः ॥ १४ ॥ इत्यमनुवासरमन्वहं प्रकृतिषु प्रजानु जनितरागामु मनीपु म रामा नमो. मूलो द्रुम इव । अक्षोभ्योऽप्रधृष्य आसीत् ।। अनित्याः शत्रवो वाधा विप्रधाश्च ते यतः । अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्यापपर्चमजयदिपून ॥ ४ ॥ चतो वाशाः शन्नयः प्रतिकृपा अनिलाः । दिनविन लिया। चाया विप्रकृष्टा दरस्थाश्च । अतः सोऽन्य नमानिनो निला दीन्यूर्वमजयत् । अन्तःशजये वाया अपि न दुनया इति भारः | प्रसादाभिमुखें तनिश्चपलायि स्वभावतः । निक हेमरेखेर श्रीरासीदनपायिनी ॥ १६ ॥ स्वभावतधाला चापि श्री प्रसाक्षाभिमुने नमिषे ! दिगो मेव । सनपापिनी स्थिति .

·सप्तदशः सर्गः । २९५) 1 कातयं केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धि समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः॥ १७ ॥ केवला शौर्यजिता नीतिः कातर्य भीरुत्वम् । शौर्य केवलमित्यनुषजनीयम् । के- चल नीतिरहितं शौर्य श्वापदचेष्टितम् । व्यामादिचेष्टाप्रायमित्यर्थः । 'व्यानादयो वन- चराः पशवः श्वापदा मताः' इति हलायुधः । अतो हेतोः सोऽतिथिः समेताभ्यां संग- ताभ्यामुभाभ्यां नीतिशौर्याभ्यां सिद्धि जयप्राप्तिमन्वियेप गवेपितवान् । न तस्य मण्डले राज्ञो न्यस्तप्रणिधिदीधिते । अप्रमभवकिचिद्यभ्रस्येव विवस्वतः ॥ ४८ ॥ न्यस्ताः सर्वतः प्रहिताः प्रणिधयश्चरा एव दीधितयो रश्मयो यस्य तस्य । 'प्रणिधिः प्रार्थने चरे' इति शाश्वतः । तस्य राज्ञः । व्यभ्रस्य निर्मघस्य विवखतः सूर्यस्येव । म- ण्डले खविपये किचिदल्पमप्यदृष्टमज्ञातं नाभवन्नासीत्। स चारचक्षुषासर्वमपश्यदित्यर्थः।। रात्रिंदिवविभागेपु यदादिष्टं महीक्षिताम् । तत्सिपेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥ ४९ ॥ रात्री च दिवा च रात्रिंदिवम् । 'अचतुर-' इत्यादिनाधिकरणाथै द्वन्द्वेऽच्प्रत्यया- न्तो निपातः । अव्ययान्तलाव्ययत्वम् । अत्र षष्टयर्थलक्षणया रात्रिंदिवमिति । अहो- रात्रयोरियर्थः । तयोविभागा अंशाः प्रहरादयः । तेषु महीक्षितां राज्ञां यदादिष्टमिद- मस्मिन्काले कर्तव्यमिति मन्वादिभिरुपदिष्टं तत्स राजा विकल्पपराङ्मुखः संशयरहितः सन् । नियोगेन निश्चयेन सिपेवे । अनुष्टितवानित्यर्थः । अत्र कौटिल्य:-'कार्याणां नियोगविकल्पसमुच्चया भवन्ति । अनेनेवोपायेन नान्येनेति नियोगः । अनेन चान्येन वेति विकल्पः । अनेन चेति समुच्चयः' इति ॥ मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य वभूव सह मत्रिभिः । स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तद्वारो न सूच्यते ॥ ५० ॥ तस्य राज्ञः प्रतिदिनं मन्त्रिभिः सह मन्तो विचारो बभूव । स मन्त्रः सेव्यमानोऽप्य- न्यमावलमानोऽपि जातु कदाचिदपि न सूच्यते न प्रकाश्यते। तत्र हेतुर्गुप्तद्वार इति । संयतेहिताकारादिज्ञानमार्ग इत्यर्थः ॥ परेषु स्वेषु च क्षिप्तैरविज्ञातपरस्परैः । सोऽपसर्जजागार यथाकालं स्वपन्नपि ॥ ५१ ॥ यथाकालमुक्तकालानतिक्रमेण खपत्रपि सोऽतिथि: परेपु शत्रुपु सैपु स्वकीयेषु च । मयादितीर्थेविति शेषः । क्षिप्तः प्रहितैरविशाताः परस्परे येषां तैः । अन्योन्याविज्ञाते- रिलर्धः । अपसवरः । 'अपसर्पश्चरः समः' इत्यमरः । जजागार बुद्धवान् । चारमु- सेन सर्वमशासीदित्यर्थः । अन कामन्दक:--'चारान्विचारयेत्तीर्थप्वात्मनश्च परसराच । पापपज्जादीनविज्ञानानन्योन्यमितरैरपि ।' इति ।। है - ·v (२९६) रघुवंशे दुर्गाणि दुम्रहाण्यासंस्तस्य रोद्धरपि द्विपाम् । नहि सिंहो गजास्कन्दी सयागिरिगुहाशयः ॥ ५२ ॥ द्विषां रो रोयकत्यापि । न तु स्वयं रोध्यस्पेयर्थः । तस्य राज्ञो दुम्रहाणि परदुः पाणि दुर्गाणि महीदुर्गादीन्यासन् । न च निर्भीकत्व किं दुगैरिति वाच्चमिलथीन्दा न्यासमुखेनाहन हीति । गजानात्कन्दति हिनन्तीति गजास्कन्दी सिंहो भयाइनो गिरिगुहासु शेत इति गिरिगुहाशयो नहि । किंतु खभावत एवेति शेषः । 'अधिकार शेतेः' इलप्रलयः । अत्र मनु:--'धन्वदुगै महीदुर्गमदुर्ग वाध्यमेव वा । मृदुर्गति रिदुर्ग वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ।।' इति ॥ भव्यंमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः । गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गूढं विपेचिरे ।। ५३ ॥ भव्यमुख्याः कल्याणप्रधानाः । न तु विपरीताः । प्रलवेच्या एतावत्कृतमेतावाकत व्यमित्यनुसंधानेन विचारणीयाः । अत एव निरलया निर्वाधा गर्भऽभ्यन्तरे पवन ये शालयस्तेषां सुधर्माणः । अतिनिगूढा इत्यर्थः । 'श्रादनिकेवलान् श्लनिन्प्रत्यय समासान्तः । तस्य राज्ञः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूडमप्रकाशं पिपेनिरे । : फलिता इत्यर्थः । 'फलानुमेवाः प्रारम्भाः' इति भावः ।। अपथेन प्रववृते न जातृपचितोऽपि सः । वृद्धो नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः ॥ ५४ ॥ 'सोऽतिथिल्पचितोऽपि वृद्धि गतोऽपि सन् । जानु कदानिदप्यपधेन माग न प्रय- वृते न प्रवृत्तः । मर्यादा न जहावित्यर्थः । तथाहि । लवणाम्भसो लवणसागरस्य नदी पूरोत्पीडे सत्या नदीमुखेनैव नदीप्रवेशमार्गमय प्रस्थान नि:मरणम् । म सन्तयेत्यर्थः । कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षनः। यस्य कार्यः प्रतीकारः स तवोदपादयन् ॥ ५५ ॥ प्रकृतिवैराग्यं प्रमाविरागम् । देवादुत्पन्न मिति शेषः । सयः हाम सम्पादन प्रतिका क्षनः शत्तम राजा यस्य प्रकृतियराममय प्रतीकारः मार्ग हल्द . थहेतुलादित्यर्थः । तद्वैराग्यं नोदपादयत् । उत्पनीकारायनुत्पादन पनि मायः । अत्र कौटिल्य:-क्षीणाः प्रकृतयो लोभ लुब्धा यान्ति पिताम् । nि. न्यमित्रं ना भतार मन्तिया स्वयम्॥'तम्मातीनां निराकारणानि मोवा शक्येबेवामवद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सनः । समीरणसहायोऽपि नाम्मानार्थी दवानलः ॥ १६ ॥ शक्तिमतः शाधासंपनवापि मलवा राम का प्रिययेषु Faratri वेब वियने चाना दण्डयात्रामवाननु मनधि प:मया, सीर . H ·सप्तदशः सर्गः । ( २९७ ) . - 7 दवानलोऽम्भाप्रार्थी जलान्वेपी न । दग्धुमिति शेषः। किंतुंतणकाष्ठादिकमेवान्विष्यती- सर्थः । अत्र कौटिल्य:-~~-'समज्यायोभ्या संदधीत हीनेन विगृह्णीयात्' इति ॥ न धर्ममर्थकामाभ्यां वाधे न च तेन तो। नार्थ कामेन कामं वा सोऽर्थन सदृश स्त्रिषु ॥ ५७ ॥ स राजार्थकामाभ्यां धर्म न क्वाधे न नाशितवान् । तेन धर्मेण च तावर्थकामा न। अर्थ कामेन कामं वार्थेन न बवाधे । एकत्रैवासक्तो नाभूदित्यर्थः । किंतु त्रिषु धर्मार्थ- कामेयु सदृशस्तुल्यवृत्तिः । अभूदित्यर्थः ।। हीनान्यनुपकर्तृणि प्रवृद्धानि विकुर्वते । तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि स्थापितान्यतः ॥ ५८ ॥ मित्राणि हीनान्यतिक्षीणानि चेदनुपकर्तण्यनुपकारीणि । प्रवृद्धान्यतिसमृद्धानि चेद्वि- कुर्वते विरुद्धं चेष्टन्ते । अपकुर्वत इत्यर्थः । 'अकर्मकाच्च' इत्यात्मनेपदम् । अतः कार- गात्तेन राज्ञा मित्राणि सुहृदः । 'मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के' इति विश्वः । मध्यमशक्तीनि नातिक्षीणोच्छ्रितानि यथा तथा स्थापितानि ।। 'शक्येष्वेवाभवद्यात्रा' (१७ । ५६) इत्यादिनोक्तमर्थ सोपस्कारमाह-- परात्मनोः परिच्छिद्य शत्यादीनां वलावलम् । ययावेभिर्वलिप्टश्चेत्परमादास्त सोऽन्यथा ॥ ५९ ॥ सोऽतिथिः परात्मनोः शत्रोरात्मनश्च शक्त्यादीनां शक्तिदेशकालादीनां वलावलं न्यू- नाधिकभावं परिच्छिद्य निश्चिल । एभिः शक्त्यादिभिः परस्माच्छनोर्वलिष्ठः खयमति. शयेन वलवांश्चेत् । चलशब्दान्मतुचन्तादिष्ठन्प्रत्ययः । “विन्मतोलक्' इति मतुपो लक् । ययों यानां चके । अन्यथा बलिष्ठभेदास्तातिष्ठत् । न ययावित्यर्थः । अत्र मनु:- 'चदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं वलं स्वकम् । परस्य विपरीतं चेत्तदा यायादरीन्प्रति ॥ यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन वलेन च। तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्वयनरीन्॥' इति।। कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः। अम्बुगर्भो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥ ६० ॥ कोशेनार्थचयेनाश्रयणीयत्व भजनीयत्वम् । भवतीति शेषः । इति हेतोत्तस्य राज्ञः कर्तुः अर्धसंग्रहः । न तु लोभादित्यर्थः । तथाहि । अम्बु गर्ने यस्य सोऽम्बुगर्भः । जी. वनस्य जलस्य भूतः पुटवन्धो जीमृतो मेघः । 'मूडु बन्धने' । पृपोदरादित्वात्साधुः । चातकरभिनन्यते सेव्यते । अत्र कामन्दक:--'धर्महेतोखथार्थाय भूलानां रक्षणाय च । आपदय च संरल्यः कोशो धर्मवता सदा ॥ इति ।। परकर्मापहः सोऽभूदुद्यतः स्वेषु कर्मनु । आवृणोदात्मनो रन्धं रन्धेषु प्रहरन्रिपून ॥ ६१ । ~ , " - ·+ A - - - ( २९८) रघुवंशे स राजा परेपां कर्माणि सेतुनार्तादीन्यपहन्तीति परकर्मापहः सन् । 'अन्याय द. इयत्ते' इत्यपिशब्दसामाद्धन्तेर्डप्रलयः । खेषु कर्मसूद्यत उयुक्तोऽभूत् । किन । रि- पूनरन्धेषु प्रहरन्नात्मनो रन्ध्र व्यसनादिकमावृणोत्संवृत्तवान् । अत्र मनु:-. 'नाम्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गृहेकूर्म इवाहानि रक्षेद्विवरमात्मनः॥ इति।। पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः सांपरायिकः । तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिप्यत ॥ ६२ ।। दण्डो दमः सैन्यं वा । तद्वतो दण्डवतो दण्डसंपनस्य तत्य राज्ञ. पित्रा कुशेन निल संवर्धितः पुष्टः कृतास्त्रः शिक्षितानः । संपरायो युद्धम् । 'युद्धायलो. संपरायः' इल. मरः । तमहंतीति सांपरायिकः । तदहति' इति ठकमलयः । दण्ड: सैन्यम् । दण्डो यमे मानभेदे लगुडे दमसैन्ययोः' इति विश्वः । खदेहान व्यशिष्यत नाभिद्यत । संदे- हेऽपि विशेषणानि योज्यानि । मूलवलं खदेहमिवारक्षदिल्यर्थः ।। सर्पस्येव शिरोरत्नं नास्य शक्तित्रयं परः। स चकर्प परस्मात्तद्यस्कान्त इवायसम् ॥ ६३ ॥ सर्पस्य शिरोरत्नमिव । अस्य राजः शक्तिनयं परः शत्रुर्न चकर्ष । न तु परमा- च्छनोत्तच्छक्तित्रयम् । अयस्कान्तो मणिविशेप आयनं लोषिकारमिव । नारी ।। वापीचिव स्रवन्तीपु वनेषपचनेप्विव । सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेचश्मस्विचाद्रिपु ॥ ६ ॥ सवन्तीयु नदीपु वापीयु दीर्घिकालिद । 'वापी नु दीधिका' इत्यमरः । बनेपरले. घूपवनेष्वारामेष्विव । 'आरामः स्यादुपवनम्' इत्यमरः । अनिए खकीय वर्गापर सार्था वणिक्प्रभृतयः सरं खेच्छया चेरुश्चरन्ति स । तपो रक्षन्स विप्लेभ्यस्तरकरेभ्यश्च संपदः। यथास्वमाश्रमैश्चक्रे वगैरपि पडशभाक् ॥ १५ ॥ विन्नेभ्यस्तपो रक्षन् । तस्करेभ्यः संपदश्च रक्षन् । स रामान:: रपि ब्राह्मणादिभिश्च यथावं तमनतिकम्य पशमान यथा ममाप्रमो रन संपदां च पटांशभात इत्यर्थः । षष्ठोऽशः परशः । मयागदस्य array. णार्थत्वमुची प्राक् ॥ खनिभिः सुषुचे रत्नं क्षेत्रः सत्यं वनगजान । दिदेश वेतनं तसै रक्षासदशमेव भूः ॥ ६६ ॥ भूभूमिखत्म राजे रक्षामदर्श रक्षणानुरूपगेव तने भनि विदेशी । न । स्वनिभिराकरः । 'सनिः रियामाकरः स्यात् इत्यनरः रकम जनत् । क्षेत्र संस्थम् । वनगजान्हलिन नुवे ।। ५ । H . ५ - ·सप्तदशः सर्गः । . स गुणानां बलानां च पण्णां यण्मुखविक्रमः। बभूव विनियोगशः साधनीयेषु वस्तुपु ॥ ६७ ॥ पण्मुखविक्रमः स राजा घण्णां गुणानां संधिविग्रहादीनां चलानां मूलभृत्यादीनां च साधनीयेषु वस्तुपु साध्यवर्थेषु विनियोगं जानातीति । विनियोगस्य ज्ञ इति वा। विनि- योगशः । कर्मविवक्षायामुपपदसमासः । 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कप्रत्ययः । शेपवि- वक्षायां पष्टीसमासः । 'इगुपध-' इत्यादिना कमत्ययः । वभूव । 'इदमत्र प्रयोक्ताव्यम्' इत्याद्यज्ञासीदित्यर्थः ॥ इति क्रमात्प्रयुञ्जानो राजनीतिं चतुर्विधाम् । आ तीर्थादप्रतीघातं स तस्याः फलमानशे ॥ ६८ ॥ दति चतुर्विधम् । सामाद्युपायैरिति शेषः । राजनीति दण्डनीति मात्सामादिक्र- मादेव प्रबुजानः स राजा तीर्थान्मन्न्याद्यष्टादशात्मकतीर्थपर्यन्तम् । 'योनौ जलाव- तारे च मन्याद्यष्टादशखपि । पुण्यक्षेत्रे तथा पाने तीर्थ स्यात्' इति हलायुधः । तस्या नीतेः फलमप्रतीधातमप्रतिवन्धं यथा तथानशे प्राप्तवान् । 'मन्त्रादिपु यमु- द्दिश्य य उपायः प्रयुज्यते । स तस्य फलति' इत्यर्थः ।। कूटयुद्धविधिशेऽपि तस्मिन्सन्मार्गयोधिनि भेजेऽभिसारिकावृत्ति जयश्रीरिगामिनी ॥ ६९ ॥ कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि कपटयुद्धप्रकाराभिज्ञेऽपि सन्मार्गेण योधिनि धर्मयोद्धरि तस्मि- अतिथी वीरगामिनी जयश्रीरभिसारिकावृत्ति भेजे । 'कान्तार्थिनी 'तु या याति संकेतं साभिसारिका' इत्यमरः । जयश्रीस्तमन्विप्यागच्छदित्यर्थः ।। प्रायः प्रतापभन्नत्वादरीणां तस्य दुर्लभः । रणो गन्धद्विपस्येव गन्धभिन्नान्यदन्तिनः ॥ ७० ॥ अरीणां सर्वेषामपि प्रतापेनातितेजसैव भमत्वात्तस्य राज्ञः । गन्धेन मदगन्धेनेव भिन्ना भामा अन्ये दन्तिनो येन तस्स गन्धद्विपस्येव । प्रायः प्रायेण रणो दुर्लभः । खलर्धयोगेऽपि शेपविवक्षायां पष्टीमिच्छन्तीत्युक्तम् ।। प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविच क्षयी ॥ ७१ ॥ प्रवृद्धा सत्यां चन्द्रो हीयते । समुद्रोऽपि तथाविधश्चन्द्रवदेव प्रद्धी हीयते । 'प्र- युद्धः' इति वा पाठः । स राजा तु ताभ्यां चन्द्रसमुद्राभ्यां समा वृद्धिर्यस्य स तत्सम- वृद्धिश्चाभून् । तौ चन्द्रसमुद्राविय क्षत्री । "जिद्दक्षि-' इलादिनेनिनलयः । नाभूत् ॥ सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थ महतः कृशाः । उद्घरिव जीमूनाः मापुतृत्वमर्थिनः ।। ७२ ॥ 1 7 ·१ A - -- ( ३००) रघुवंशे अत्यर्थ कृशा दरिद्रा अत एवार्थिनो चाचनशीलाः सन्तो विद्वांसो महतस्वस्त रा ऽभिगमनात् । उधेरभिगमनाजीमूता इव । दातृत्वं प्रापुः । अथितु दाननोगपना धनं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ स्तूयमानः स जिह्वाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेषिणो यशः ॥ ७३ ॥ स राजा स्तुलं स्तोत्राहमेव यत्तदेव. समाचरनत एव स्तृयमानः सन् । निहाय ललन । तथापि ह्रीणत्वेऽपि तत्कारिणः स्तोत्रकारिणो द्वेष्टीति तत्कारिद्वेरिणतर राज्ञो यशो ववृधे । 'गुणान्यस्य सतः पुंसः लुतो लनव भूषणम्' इति भावः ॥ दुरितं दर्शनेन भंस्तत्त्वार्थन तुदंस्तमः । प्रजाः स्वतन्त्रयांचवे शश्वत्सूर्य इबोदितः ॥ ७४ ।। स राजा । उदितः सूर्य इव । दर्शनेन दुरितं ननिवर्तयन् । तथा जमात-अ. मिचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । इष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येन नि- त्यशः ॥' इति । तत्वस्य वस्तुतत्वस्यार्थेन समर्थनेन च तमोऽज्ञान ध्यान मुद्रा श्वत्प्रजाः खतन्त्रयांचके खाधीनाश्चकार ।। इन्दोरगतयः पने सूर्यस्य कुमुदंऽशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेमिरेऽन्तरम् ।। ७५ ॥ इन्दोरंशवः पद्मऽगतयः । प्रवेशरहिता इलधः । सूर्यांशवः मुद्देऽगतयः । - णिनस्तस्य गुणास्तु विपक्षे शत्रावप्यन्तरमरकाशं लेगिरे प्रापुः ।। परामिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचष्टितम् । जिगीपोरश्वमेधाय धम्यमेव बभूव तत् ॥ ७६ ॥ अश्वमेघाय जिगीपोरस्य विचेष्टितं दिग्विजयरूपं यद्यपि पानिशाना सनम नप्रधान तथापि तद्धय॑ धर्मादनपतमेव । 'धर्मपावन्यासालनयन' शी गायनः । बभूव । 'मन्प्रभावोत्साहशक्तिभिः परान्संदध्यात्' भी कीहिल्यः ।। पवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्रनिर्दिष्टवत्मना। वृपेव देवो देवानां गाशां राजा बभूव सः ॥ ७७ !! एवं शानिर्दिवमना शालोपदिशमान प्रमाण ! . भावः प्रतापच चत्तेनः कोशदाजा इत्यमरः । आNTE: ! गृया या बानां देवो देघदव इव । राम राजा राजरानी भूष ।। पञ्चमं लोकपालानामूचुः सायर्ययोगतः । भूतानां महतां पष्टमष्टर्म कुलभूभृताम् ॥ ७८ ॥ नम् । राजाननिति शेषः साधम्योगनो या Tyres - " । प । 4 ·अष्टादशः सर्गः। (३०१) . पसमानधर्मत्ववलाल्लोकपालानामिन्द्रादीनां चतुर्णा पक्षसमूचुः। मह्तां भूतानां पृथिव्या- दीनां पञ्चानां पष्टमूचुः । कुलभूभृतां कुलाचलानां महेन्द्रमलयादीनां सप्तानामष्टममूचुः॥ दूरापवर्जितच्छन्नस्तस्याज्ञां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरंदरोमिव ॥ ७९ ॥ भूपालाः शासनेपु पत्तेप्चर्पितामुपन्यस्तां तस्य राज्ञ आज्ञाम् । देवाः पौरंदरीमैन्द्रीमाज्ञा- मिव । दूरापवर्जितच्छत्तै रात्परिहतातपत्रः शिरोभिर्दधुः ।। ऋत्विजः स तथानर्च दक्षिणाभिर्महाकतौ । यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥ ८० ॥ स राजा महाकतावश्वमेधेऽखिजो याजकान्दक्षिणाभिस्तथान चयामास । अर्चते- भौंवादिकालिट् । यथास्य राज्ञो धनदस्य च नाम साधारणीभूतमेकीभूतम् । उभयोरपि धनदसंजा यथा स्यात्तथेत्यर्थः ।। इन्द्रादृष्टिनियमितगदोद्रेकवृत्तिर्यमोऽभू- यादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नौचराणाम् । . पूर्वीपेक्षी तदनु विधे कोषवृद्धिं कुवेर- स्तस्मिन्दण्डोपनतचरितं भेजिरे लोकपालाः ॥ ८१ ॥ इन्द्रादृष्टिरभूत् । यमो नियमिता निवारिता गदस्य रोगस्योद्रेक एव वृत्तिर्येन सोऽभूत् । यादोनाथो वरुणो नौचराणां नाविकानां कर्मणे संचाराय शिवजलपथः सुचरजलमार्गो- ऽभूत् । तदनु पूर्वापेक्षी रघुरामादिमहिमाभिज्ञः कुवेरः कोषवृद्धिं विदधे । इत्थं लोकपा- लातन्मिन्राज्ञि विपये दण्डोपनतस्य शरणागतत्य चरितं वृत्ति भेजिरे । 'दुर्वलो वलव- तेवी विरुद्धाच्छवितादिभिः । वर्तेत दण्डोपनतो भर्तर्येवमवस्थितः ॥' इति कौटिल्यः ।। शति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंशे महाकाव्ये अतिथिवर्णनो नाम सप्तदशः सर्गः । .. । 1 + अष्टादशः सर्गः। यत्पादपांसुसंपादहत्यागीदपांमुला। कारुप्यसिन्धये तस्मै नमो वैदेहिवन्धवे ।। स नैषधम्यार्थपतेः सुतासमुत्पादयामास निषिद्धशत्रुः । बनूनसारं निपधानगेन्द्रात्पुत्रं यमाहुनिपधाख्यमेच ॥ १ ॥ निपिनशानपारित रिपुः सोऽतिधिपषस निपधदेशाधीवरसार्यपते राज्ञः सुत्तायां २६ - ·१ -- (३०१) रघुवंशे निषधानिषधाख्यान्नगेन्द्रात्पर्वतादनूनसारमन्यूनवलं पुत्रमुत्पादयामास । चं पुत्रं विष- धाख्यं निषधनामकमेवाहुः ।। तेनोरुवीर्येण पिता प्रजायै कल्पिप्यमाणेन ननन्द यूना । सुवृष्टियोगादिव जीवलोकः सस्येन संपत्तिफलोन्मुखेन ॥२॥ उरुवीर्येणातिपराक्रमेणात एवं प्रजायै लोकरक्षणार्थ कल्पिध्यमाणेन तेन यूना निए- धेन पितातिथिः । सुवृष्टियोगात्संपत्तिफलोन्मुखेन पाकोन्मुखेन सत्येन जीवलोक, हम। ननन्द जहर्य ॥ शब्दादि निर्विश्य सुखं चिराय तस्मिन्प्रतिष्ठापितराजशध्दः । कौमुद्धतेयः कुमुदावदातैमार्जितां कर्मभिरारुरोह ॥ ३ ॥ कुमुदत्या अपलं पुमान्कौमुदतेयोऽतिथिः शब्दादि शब्दत्पादि मुसे नवगाधन विषयवर्ग निर्विश्योपभुज्य चिराय तस्सिन्निपधाख्ये पुने प्रतिष्ठापितराजशब्दो दागव्यः सन् । कुमुदावदातैर्निर्मलेः कर्मभिरश्वमेधादिभिरजितां संपादितां वां स्वर्गमाहरोह ॥ पौत्रः कुशस्यापि कुशेशयाक्षः ससागरां सागरधीरचेताः । एकातपत्रां भुवमेकवीरः पुरार्गलादीर्घभुजो युभोज ॥ ४ ॥ कुशेशयाक्षः शतपत्तलोचनः । 'शतपत्तं कुशेशयम्' इसमरः । नागरधीर चेताः माद- गम्भीरचित्त एकवीरोऽसहायशूरः । पुरस्थानला कपाटनिष्कम्भः । द्विपकम्मेऽर्गलं न ना' इत्यमरः । तद्दीघभुजः कुशस्य पात्रो निषधोऽपि ससागराकानपना भुष भीम पालयामास । 'भुजोऽनवने' इत्युक्तेः परसीपदम् ।। तस्यानलौजास्तनयस्तदन्ते शधियं प्राप नलानिधानः । यो नड्डलानीय गजः परेषां बलान्यमृदान्नलिनाभवक्रः ॥ ५ ॥ अनलौजा नलाभियानो नलाव्यत्तस्य निषधस्य तनया नियमसान्नमाने गंगा- श्रियं राज्यलक्ष्मी प्राप । नलिनाभयको यो नलः । गजो मालानि ना ! 'नदशादासलच् इति इलच्यालयः । प्ररेषां चलायमानमर्द ।। नमश्चरैगीतयशाः स लेमे नभस्तलयामतर्नु तनूजम् । ल्यातं नमःशब्दमयेन नाना कान्तं नभोमासमिर प्रज्ञानाम् ॥६॥ नमधगन्धादिभिर्गाननशाः न नारो नासायासन नगामाला नारा स्वातम् । नमःशब्दसंशकारियर्थः । नगोमागमिन भायगानमा | Free पिचं तनू पुत्र लेभे ॥ तस्मै विसृज्योतरकोसलानां धर्मान्तरस्तत्सनचे प्रभुत्यम् । मृगैरजर्य जरलोपदिशमदेवयन्धाय पुनयन्ध ! धोतरी धर्मप्रधानः सनक प्रमय सारिस नभन्नु HTTERT. 1. ३ ·. अष्टादशः सर्गः। ( ३०३). + । में - -- - - धिपलं विमृज्य दत्त्वा जरसा जरयोपदिष्टम् । वार्द्धक चिकीर्षितमित्यर्थः । मृगैरजर्व तेः सह संगतम् । 'अजय संगतम्' इति निपातः । पुनरदेहवन्धाय पुनर्देहसंवन्धनिवृत्तये ववन्ध । मोक्षार्थ वनं गत इत्यर्थः । अदेवन्धायेत्यत्र प्रसज्यप्रतिपेधेऽपि नसमास इप्यते॥ तेन द्विपानामिव पुण्डरीको राज्ञामजय्योऽजनि पुण्डरीकः । शान्ते पितर्याहतपुण्डरीका यं पुण्डरीकाक्षमिव श्रिता श्रीः ॥८॥ तेन नभसा । द्विपानां पुण्डरीको दिग्गजविशेष इव । राज्ञामजय्यो जेतुमशक्यः । 'क्ष- य्यजया शक्या' इति निपातनात्साधुः । पुण्डरीकः पुण्डरीकाख्यः पुत्रोऽजनि जनितः । पितरि शान्ते स्वर्गते सति । आहृतपुण्डरीका गृहीतश्वेतपद्मा श्रीर्ये पुण्डरीकं पुण्डरीकाख्य विष्णुमिव । श्रिता ॥ स क्षेमधन्वानममोघधन्वा पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् । क्ष्मां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं वने तपः क्षान्ततरश्वचार ॥ ९ ॥ अमोघं धनुर्यस्य सोऽमोघधन्वा । धनुपश्च' इत्यनटादेशः समासान्तः । स पुण्डरीकः प्रजानां क्षेमविधाने दक्ष क्षमयोपपन्न क्षान्तियुक्तं क्षेमं धनुर्यस्य तं क्षेमधन्वानं नाम पुत्रम् । 'वा संज्ञायाम्' इत्यनडादेशः । क्ष्मां लम्भयित्वा प्रापय्य । लभेर्गत्यर्थवाहिकर्मकत्वम् । क्षान्ततरोऽत्यन्तसहिष्णुः सन्वने तपश्चचार ।। अनीकिनीनां समरेऽग्रयायी तस्यापि देवप्रतिमः सुतोऽभूत् । व्यश्रूयतानीकपदावसानं देवादि नाम त्रिदिवेऽपि यस्य ॥ १० ॥ तस्य क्षेमधन्वनोऽपि समरेऽनीकिनीनां चमूनामग्रयायी देवप्रतिम इन्द्रादिकल्पःमुत्तो- ऽभूत् । अनीकपदावसानमनीकशब्दान्तं देवादि देवशब्दपूर्व यस्य नाम देवानीक इति नामधेयं त्रिदिवे सर्गेऽपि व्यश्रूयत् विश्रुतम् ॥ पिता समाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री स यथैव तेन । पुत्रस्तथैवात्मजवत्सलेन स तेन पित्रा पितृमान्वभूव ॥ ११ ॥ स पिता क्षेमधन्वा समाराधनतत्परेण शुश्रूषापरेण तेन पुत्रेण यथैव पुत्री बभूव तथैव स पुत्रो देवानीक आत्मजवत्सलेन तेन पिता पितमान्वभूव । लोके पितृत्वपुत्रत्वयोः फलमनयोरेवासीदित्यर्थः॥ पूर्वस्तयोरात्मसमे चिरोदामात्मोद्भवे वर्णचतुष्टयस्य । धुरं निधायैकनिधिर्गुणानां जगाम यज्वा यजमानलोकम् ॥ १२॥ गुणानामेकनिधिर्यज्वा विधिवदिष्टवांत्तयोः पितृपुनयोर्मध्ये पूर्वः पिता क्षेमधन्वा- स्मसमे खतुल्य आत्मोद्धचे पुत्रे देवानांके चिरोडां चिरकृतां वर्णचतुष्टयस्य धुरं रक्षाभार निधाय यजमानलोक यलो नाकं जगाम ।। - ·1 (३०४ ) रघुवंदो - 1 वशी सुतस्तस्य वशंवदत्वात्स्वेपामिवासीद्विषतामपाष्टः । सकृतिविग्नानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान्त्रहीतुम् ॥१३॥ तस्य देवानीकत्य वशी समर्थः सुतोऽहीनगुर्नामेति वक्ष्यमाणनामकः । पर्श यशकर मधुरं वदतीति वशंवदः । 'प्रियवशे वदः खच् इति सन्प्रत्ययः । तस्य भावन्तलम् । त- स्मादिष्टवादित्वात्स्वपामिव द्विषतामपीटः प्रिय आसीत् । अर्थादेवानीकनिरिभ्यते। तथाहि । प्रत्युक्तमुच्चारितं माधुर्ये सकृदेकवारं विविन्नान्भीतानपि हरिणामहोतुं वशीक.. नुमीप्टे शक्नोति ॥ अहीनगुर्नाम स गां समग्रामहीनयाहुद्रविणः शशास । यो हीनसंसर्गपराङ्मुखत्वाचुवाप्यनर्थैर्व्यसनैविहीनः ॥ १४ ॥ अहीनबाहुद्रविणः समग्रभुजपराक्रमः । 'निणं कामनं वित्तं द्रविणं च पराक्रमः' इति विश्वः । हीनसंसर्गपराङ्मुखखानीचसंसर्गविमुखत्वाद्धेतोयुवाप्यनरनर्थकरच सनः पान तादिभिविहीनो रहितो योऽहीनगुर्नाम स पूर्वोत्तो देवानीकनुतः समां सदी गई भुवं शशास ॥ गुरोः स चानन्तरमन्तरशः पुंसां पुमानाच यावतीर्णः । उपक्रमैरस्खलितैश्चतुर्भिश्चतुर्दिगीशश्चतुरो बभूव ॥ १५ ॥ पुंसामन्तरज्ञो विशेषज्ञश्चनुरो निपुणः सोऽहीनगुन गुरोः पितुरननारम् । अवनीनों भुवं प्राप्त आद्यः पुमान्विष्णुरिव । अस्तलितरप्रतिहतधातुभिरुपनमः सामागुमायः । सा- मादिभिरुपक्रमः' इति मनुः । चतुर्दिगीशचतमणां दिशानीसो बभूव । तस्मिन्प्रयाते परलोकयानां तयरीणां तनयं तदीयम् । उच्चशिरस्त्वाजितपारियात्रं लक्ष्मीः सिपवे फिल पारियानम्॥२६ अरीणां जेतार तसिनहीनगी परलोकयात्रा प्रयाते प्राप्त गरि । जागिरामद शिरस्कत्वाजिनः पारिबानः कुलशलविशेषो येन पारिधान परियामा लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीः सिधवे शिल।। तस्याभवत्यूनुरुवारशीलः शिलः शिलापविशालयसाः ! जितारिपक्षोऽपि शिलीमुलैर्यः शालीनताममजदीयमानः ॥१७॥ तस्य पारियात्रयोदारदीलो महारतः । भील समाविमा यमरःfrahiti लवक्षाः शिला शिलाध्यः सूनुरभगत यः सून शिलीनचाया : इत्यमरः । मितारिपक्षोपीसमानः स्तरामानः राम, माना Antargri. छत् । सादष्टे तु शालीनः इत्यमरः । झिालीनयोनिमा तमात्वसंपनवनिन्दितात्मा कृत्या युवानं युवराज्ञमेय। सुखानि सोऽमुसुगौपरोधि वृत्तं हि रामामुपर प्रथम १ 11 ·अष्टादशः सर्गः। ( ३०५) ३ . 1- अनिन्दितात्मगतिखभावः स पारियात्र आत्मसंपन्नं बुद्धिसंपन्नम् । 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः खभावो ब्रह्म वर्म च' इत्युभयत्राप्यमरः । युवानं तं गिलं युवराज कृत्वैव मुखान्यभुङ्ग । न त्वकृत्वेत्येवकारार्थः । किमर्थ युवराजशब्दकरणमियाझ्यान्यथा सुखो- पभोगो दुर्लभ इत्याह-सुखोपरोधीति । हि यस्माद्राज्ञां वृत्तं प्रजापालनादिरूपं सुखो- परोधि बहुलत्वात्सुखप्रतिवन्धकम् । अतएवोपरुद्धवृत्तम् । कारादिवद्धसदृगमित्यर्थः । उपरुद्धस्य संयमूढभारस्य च मुखं नास्तीति भावः ।। तं रागवन्धिप्ववितृप्तमेव भोगेपु सौभाग्यविशेपभोग्यम् । विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा भत्सरिणी जहार ॥ १९॥ : राग वनन्तीति रागवन्धिनः । रागप्रवर्तका इत्यर्थः । तेषु भोगेषु विषयेप्ववितृप्तमेव रान्तं किंच विलासिनीनां भोक्रीणां सौभाग्यविशेषेण सौन्दर्यातिशयेन हेतुना भोग्यं भोगाहम् । 'चजोः कु धिण्यतोः' इति कुत्वम् । तं पारियानं रतिक्षमा न भवतीलरति- क्षमापि अतएव वृथा मत्सरिणी रतिक्षमामु। विलासिनीप्वित्यर्थः।जरा जहार वशीचकार।। उन्नाभ इत्युद्गतनामधेयस्तस्यायथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः । सुतोऽभवत्पङ्कजनाभकल्पः कृत्स्नस्य नाभिर्नुपमण्डलस्य ॥ २०॥ तस्य शिलाख्ययोनाम इत्युद्गतनामधेयः प्रसिद्धनामायथार्थ यथा तथोनतं, नाभिरन्नं यस्व सः । गम्भीरनाभिरित्यर्थः । तदुक्तम्---'स्वरः सत्त्वं च नाभिश्व गाम्भीर्य त्रिपु शस्यते' । पङ्कजनाभकल्पो विष्णुसदृशः कृरत्नस्य नृपमण्डलस्य नाभिः प्रधानम् । 'नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदेऽपि क्वचिदीरितः' इति विश्वः । मुतोऽभवत् । 'अच्अत्यन्ववपूर्वीत्सा- मलोन्नः' इत्यत्राजिति योगविभागादुन्नाभपद्मनाभादयः सिद्धाः ।। ततः परं वज्रधरप्रभावस्तदात्मजः संयति वज्रघोपः। बभूव वज्राकरभूपणायाः पतिः पृथिव्याः किल वनणाभः॥२१॥ ततः परं वज्रधरप्रभाव इन्द्रतेजाः संयति सङ्ग्रामे वज्रघोपोऽशनितुल्यध्वनिर्वजणाभो नाम तस्योन्नाभस्यात्मजो वजाणां हीरकाणामाकराः खनय एव भूपणानि यत्यात्तस्याः पृथिव्याः पतिर्वभूव किल खलु । 'वनं त्वत्री कुलिशशस्त्रयोः । मणिवेधे रत्नभेदेऽप्य- शनावासनान्तरे ॥ इति केशवः ॥ तसिन्गते द्यां मुहतोपलब्धां तत्संभवं शङ्कणमर्णवान्ता । उत्खातशत्रु वसुधोपतस्थे रनोपहारैरुदितैः खनिभ्यः ॥ २२ ॥ तस्मिन्वजणाभे सुकृतोपलब्धां सुधाजितां द्या खर्ग गते सति । उत्खातशत्रुमुद्धृत- सत्र शाणं नाम तत्वंभवं तदात्मजमर्णवान्ता वसुधा खनिभ्य आकरेभ्य उदित रुत्पन्न रखोपहारमष्टवस्तुसमर्पणरूपतस्ये सिवे । जातीजातो यदुत्कृष्टं तदन्नमभिधीयते' इति भरतविधी ॥ तस्यावसाने हरिदश्वधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमश्विरूपः । येलातपूपितसैनिकाश्य पुराविदो यं व्युपिताश्वमाहुः ॥ २३ ॥ " - ट ·- - (३०६) रघुवंशे तस्य शङ्खणत्यावसानेऽन्ते हरिदश्वधामा सूर्यतेजाः । अभिनोरिव रपमस्लमि पोऽतिसुन्दरः । तत्पुत्र इति शेषः । पित्र्यमिति संवन्धिपदसामर्थ्यात् । विन्यं पदं . पेदे । वेलातटेयूपिता निविष्टाः सैनिका अश्वाथ यस्य तम् । अन्वर्थनानानमित्यर्थः ।। पुत्रं पुराविदो वृद्धा व्युषिताश्वमाहुः ॥ आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितर्विश्वसहो विजये। पातुं सहो विश्वसखः समयां विश्वंभरामात्मजमूर्तिरात्मा ॥२४॥ तेन क्षितेरीश्वरेण व्युपिताश्वेन विश्वेश्वरं काशीपतिमाराध्योपाय विधमहो नाग वि. श्वसखः समग्रां सवी विश्वंभरां भुवं पातुं रक्षितुं सहत इति सहः क्षमः । पनायनाआ. त्मजमूर्तिः पुत्ररूप्यात्मा खयमेव । 'आत्मा वै पुत्रानामाति' इति श्रुतेः । विज मधुचे। विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते । यथाह भगवान्पाणिनिः-.--'समां समां विजायते इति।। अंशे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरण्यनामे तनये नयराः । द्विपामसह्यः सुतरां तरूणां हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत्॥२५॥ नयज्ञो नीतिज्ञः स विश्वसहः । हिरण्याक्षरिपोर्विष्णोरंशे हिरवनाभे नाम्नि तनये नाते सति । तरूणां सानिलो हिरण्यरेता हुतभुगिव । द्विषां सुतरामसायोऽभून.॥ पिता पितॄणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः । राजानमाजानुचिलम्बिबाहुं कृत्या कृती वल्कलवान्वभूव ॥ २६॥ पितृणामतृणः । निवृत्तपितृऋण इत्यर्थः । 'प्रजया पितभ्यः' इति भुतेः । मत. ती। कृतकृत्य इत्यर्थः । पिता वितहोऽन्ते वधति पाई केऽनन्तायविनाशानि मुनि लिप्युः । मुमुचरित्यर्थः । आजानुविलन्विबाहुं दीवादुम् । भाग्यनगममिनि भारः । हिरण्चनाभं राजानं कृत्ला वल्कलवान्वमूव । पनं गत इत्यर्थः ।। कौसल्य इत्युत्तरकासलानां पत्युः पतझान्वयभूषणन्य । तस्यौरसःसोमसुतः सुतोऽभूत्रोन्सवः सोम इच द्वितीयः ॥२७॥ उत्तरकोसलानां पन्युः पतकान्यभूषणस्य सूर्यवंशामराम सोनम सोम गार। यज्वन इत्यर्थः । 'सोगे मुजः' इति कि तम्ब हरपनामस्मनाया नेत्रोत्रायो नबनानन्दकरः कौरव इति प्रशिद्ध औरको मर्मपाल: initi यशोभिरावदासभं प्रकाशः स ब्रह्मभूयं गनिमाजगाम । अहिलष्ठमाधाय निजेऽधिकार-बहिष्टमेय स्वतनुमगनम ॥ २८ आवासभाया भानसमें नागदनपर्यन्तम् । अभिनिधान प्रकाशः अनिन्दः न पीसलोऽति गगन अपने प्रवियम् मानिमिय: RATAN. मनुवन्नाशिन्प्रत्यये गिनमतोल भी मनुयो । दिम कि शिष्टाव्य सतनुश्तृत चामन निमकी TEE । 1 - ·अष्टादशः सर्गः। ( ३०७) . , 1 निधाच । ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं तदेव गतिस्तामाजगाम । मुक्तोऽभूदित्यर्थः । 'रयाब्रह्मभूयं ब्रह्मवम्' इत्यमरः । भुवो भावे क्यम् ।। तस्मिन्कुलापीडनिभे. विपीडं सम्यमही शासति शासनाङ्काम् । प्रजाश्चिरं सुप्रजसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥ २९ ॥ कुलापीठनिभे कुलशेखरतुल्ये । 'वैकक्षकं तु तत् । यत्तिर्यविक्षप्तमुरसि' शिखाखा. पीडशेखरौ।' इत्यमरः। सुप्रजसि सत्संतानवति। निलमसिच्प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः। तस्मिन्प्रजेशे प्रजेश्वरे ब्रह्मिष्ठे शासनादां शासनचिहां महीं विपीडं निर्वाधं यथा तथा सम्यक्शासति सति । आनन्दजलाविलाक्ष्य आनन्दवाष्पाकुलनेत्राः प्रजाश्चिरं ननन्दुः।। पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन स्पष्टाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः । तं पुत्रिणां पुष्करपत्रनेत्रः पुत्रः समारोपयनसंख्याम् ॥ ३० ॥ गुरुसेवनेन पित्रादिशुश्रूपया पात्रीकृतात्मा योग्यीकृतात्मा । 'योग्यभाजनयोः पा- त्रम्' इत्यमरः । पत्ररथेन्द्रकेतोर्गरुडध्वजस्य स्पष्टाकृतिः स्पष्टवपुः । तत्सरूप इत्यर्थः । आकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुपोरपि' इति विश्वः । पुष्करपत्तनेत्रः पद्मदलाक्षः पुत्रः पुत्राख्यो राजा । यद्वा पुत्रशब्द आवर्तनीयः । पुत्रः पुत्राख्यः पुनः सुतः । त ब्रह्मिष्ठं पुत्रिणामत्रसंख्या समारोपयत् । अग्रगण्यं चकारेत्यर्थः ॥ वंशस्थिति वंशकरण तेन संभाव्य भावी स सखा मघोनः । उपस्पृशन्स्पर्शनिवृत्तलौल्यस्त्रिपुष्करेपु त्रिदशत्वमाप ॥ ३१ ॥ स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः । तेभ्यो निवृत्तलोल्यो निवृत्तणः । अतएव मघोन इन्द्रस्य सखा मित्रं भावी भविष्यन् । खर्गे जिगमिपुरियर्थः । स ब्रह्मिष्ठो वंशकरेण वशप्रवर्तकेन तेन पुत्रेण वंशस्थिति कुलप्रतिष्टां संभाव्य संपाद्य त्रिपु पुष्करेषु तीर्थवि- शेषेषु । 'दिक्संख्ये संशायाम्' इति समासः । उपस्पृशन्लानं कुर्वत्रिदशलं देवभूयमाप ॥ तस्य प्रभानिर्जितपुष्परागं पौण्यां तिथौ पुष्यमसूत पत्नी । तस्मिन्नपुष्यन्नुदिते समग्रां पुष्टि जनाः पुष्य इव द्वितीये ॥३२॥ तस्य पुत्राख्यस्य पत्नी पौष्यां पुष्यनक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां तिथौ । 'पुष्ययुक्ता पौर्णमाती पोपी' इलमरः । नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्याप्रत्ययः । 'टिड्ढाणञ्-' इत्या- दिना वीप् । प्रभया निर्जितः पुप्परागो मणिविशेपो येन त पुष्यं पुष्याख्यमसूत । द्वितीये पुष्ये पुप्यनक्षत्र एव तस्मिन्नुदिते सति जनाः समग्रां पुष्टिं वृद्धिमपुष्यन् ॥ महीं महेच्छः परिकीर्य सूनौ मनीपिणे जैमिनयेऽर्पितात्मा । तस्मात्सयोगादधिगम्य योगमजन्मनेऽकल्पत जन्मभीरुः ॥ ३३ ॥ महेनटो महाशंच- । महेच्छन्तु महागय.' इत्यमरः । जन्मभीरुः संसारभीरुःस पुत्रः सूनो मही परिकीर्य विराज्य मनापिणे ब्रायविधाविहुपेजेमिनये नुनयेऽपितात्मा । मिष्य- म ·. r - (३०८) रघुवंशे भूतः सन्नित्यर्थः । सयोगाद्योगिनस्तस्माजैमिनेयोग योगविद्यामधिगन्याजन्मने जन्मनि त्तये मोक्षायाकल्पत समपद्यत । वलपेः संपद्यमाने चतुर्थी वजन्या । मुचा इलयः ।। ततः परं तत्प्रभवः प्रपेदे ध्रुवोपमेयो ध्रुवसंधिरुवीम् । यस्मिन्नभूज्यायसि सत्यसंधे संधिर्भुवः संनमत्तामरीणाम् ॥३४॥ ततः परं स पुष्यः प्रभवः कारणं यस्य स तत्प्रभवः । तदात्मज्ञ इलार्थः । धुले गौत्तानपादिनोपमेयः । 'ध्रुव औत्तानपादि: स्वात्' इत्यमरः । ध्रुवसंधिवा प्रपेदे। ज्यायति श्रेष्ट सत्यसंधे सत्यप्रतिशे यसिन्ध्रुवसंधी सनमताम् । अनुद्धतानामित्वः । अरीणां संधिव॒यः स्थिरोऽभूत् । ततः सार्थकनामेत्यर्थः ।। सुते शिशावेव सुदर्शनाख्ये दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने सः। मृगायताक्षो मृगयाविहारी सिंहावापद्विपदं नृसिंहः ॥ ३५ ॥ मृगायताक्षो नृसिंहः पुरुषश्रेष्ठः स ध्रुवनंधिदर्शालयेन्नुप्रियदर्शने प्रतिपानिने मुदर्शनाख्ये सुते शिशौ सत्येव मृगयाविहारी सन्सिहाद्विपदं मरणमापन । चाना फिरनर्थावहेति भावः ॥ स्वर्गामिनस्तस्य तमैकमत्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेकम् । अनाथदीनाः प्रकृतीरवेक्ष्य साकेतनाथ विधिवषकार ।। ३६ ॥ वर्गामिनः सर्यातस्य तस्य ध्रुवसंधेरमालवर्ग: । अनाथा नाघहीना अलपन दीनाः शोच्याः प्रकृतीः प्रजा अवेक्ष्य । मुलतन्तुं जलावलम्बननेकमद्विवाद सुदर्शन म. त्याद्विधिवत्साकेतनाथमयोध्याधीश्वरं चकार । नवेन्दुना तन्नासोपमेयं शावैकसिंहन च फाननेन । रघोः कुलं कुडमलयुष्करेण तोयेन चाप्रौढनरेन्द्रमासीत् ॥ ३७॥ अप्रौढनरेन्द्र तम्घोः कुलं नवेन्दुना बालचन्द्रेण नमसा व्योमा सान: हिरे सिंहो यस्मिन् । 'पृथुतः शावकः दिशशः' इत्यमरः । तेन फाननेन RT EAT Year पश्यं पुष्कर पहज अलिस्तन तोयन नोपमेयमुषमातुमई मासी । मोमन तस्य वर्धिष्णुनाशौर्यधीसरवानि सूचितानि ॥ लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः संभावितो मौलिपरिप्रहासः। दृष्टो हि वृण्वन्टलमप्रमाणोऽध्याशाः पुरोवानमान्य मेगः ॥ ३८ ॥ स वालो मौलिपरिनहाकिरीटारादेवः विभिनुम . प्रति लोकेन जनेन संगानितनकिता मा TIMES उरोमानमपानामा दिलो राज्यमन्त्री तं राजयोथ्यामधिहास्ति यान्नमाशेरणालम्बितमाया। यदर्षदेशीयमयि प्रभुत्वात्मक्षन्त पौग: पिगार ! ३९.५ 1 ·अष्टादशः सर्गः। ( ३०९) -- . - 'राजवीभ्यां राजमार्गऽधिहरित हस्तिनि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । यान्त गच्छन्तम् । -हस्तिनमारुह्य गच्छन्तमित्यर्थः । आधोरणालम्वितं शिशुत्वात्सादिना गृहीतमयवेशमु- दारनेपथ्यं पनपाणि भूतः पर्यः । तद्धितार्थ-' इत्यादिना समासः । तमधीष्टो भृतो भूतो भावीलधिकारे चित्तवति नित्यमिति तद्वितस्य लुक् । ईपदसमाप्तः पवर्षः पर्षदे- शीयः । ईपदसमाप्तौ-'इत्यादिना देशीयर्प्रत्ययः । तं षड्वर्षदेशीयमपि वालमपि तं सुद- र्शनं पौरा: प्रभुत्वात्पितृगौरवेण प्रेक्षन्त । पितरि यादृग्गारवं तादृशेनैव ददृशुरित्यर्थः ।। कामं न सोऽकल्पत पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय । तेजोमहिना पुनरावृतात्मा तद्व्याप चामीकरपिञ्जरेण ॥४०॥ स सुदर्शनः पैतृकस्य सिंहासनस्य काम सम्यक्प्रतिपूरणाय नाकल्पत । वालवाट्याप्तुं न.पर्याप्त इत्यर्थः । चामीकरपिञ्जरेण कनकगौरेण तेजोमहिम्ना पुनस्तेजःसंपदा वात्र- तात्माविस्तारितदेहः संस्तत्सिंहासनं व्याप व्याप्तवान् । तस्मादधः किंचिदिवावतीर्णावसंस्पृशन्तौ तपनीयपीठम् । सालक्तको भूपतयः प्रसिद्धैर्ववन्दिरे मौलिभिरस्य पादौ ॥४१॥ तस्मात्सिंहासनादपादानादधोऽधोदेशं प्रति किंचिदिवावतीर्णावीपल्लम्वौ तपनीयपीट काश्चनपीठमसंस्पृशन्तावल्पकत्वादव्याप्तौ सालक्तको लाक्षारसावसिक्कावस्य सुदर्शनस्य पादो भूपतयः प्रसिद्धरुनतेमौलिभिर्भुकुटेर्ववन्दिरे प्रणेमुः॥ मणौ महानील' इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या। शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥४२॥ अल्पप्रमाणेऽपि मणाविन्द्रनीले प्रभावात्तेजिष्टत्वाद्धेतोर्महानील इति शब्दो यथा मिथ्या निरर्थको न तथैवा के शिशावपि तस्मिन्मुदर्शने प्रतीतः प्रसिद्धो महाराज इति शब्दो न मिथ्या युयुजे॥ पर्यन्तसंचारितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् । तस्याननादुच्चरितो विवादश्चस्वाल वेलास्वपि नार्णवानाम् ॥४३॥ पर्यन्तचोः पार्थयोः संचारिते चामरे यस्य तस्य वालस्य संवन्धिनः कपोलचोलों- लावुभौ काकपक्षौ यस्य तस्मादाननादुचरितो विवादो वचनमर्णवानां वेलाखपि न च- स्साल । शिशोरपि तस्याज्ञाभलो नासीदित्यर्थः । चपलसंसर्गेऽपि महान्तो न चलन्तीति ध्वनिः । उभयकाकपक्षादिवत्र वृत्तिविषये उभयपुत्र इतिवदुभशब्दस्थान उभय- शब्दप्रयोगः' इत्युक्त प्राक् ॥ निवृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलकं दधानः । तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स सेरमुखश्चकार ॥ १४ ॥ नित्ता जाम्बूनदपटशोभा यस्य तसितकनकपशोभे ललाटे न्यस्तं तिलक द- 1 ·का . ३ " द, - + ( ३१०) रघुवंशे . धानः स्मेरमुखः मितनुखः स राजारिमुन्दरीणां मुखानि तेनैव तिलव शून्यदि चकार । अखिलमपि शत्रुवर्गमवधीदिति भावः ॥ शिरीपपुष्पाधिकसौकुमार्यः खेदं स वायादपि भूपणेन । नितान्तगुर्वीमपि सोऽनुभावाद्धरं धरिया विभरांबभूव ॥ ४५ ॥ शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः कोमला इत्यर्थः । अतएच स राजा भूपर्णनापि खेद श्रमं यायाद्गच्छेत् । एवंभूतः स नितान्तगुर्वीमपि धरिच्चा धुरं भुनो मारमनुभावासान- झंद्विभरांबभूव बंभार । 'भीतीभूहुवां इलुबञ्च' इति बिकल्पादाम्प्रत्ययः ॥ न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कात्स्येन गृह्णाति लिपि न यावत् । सर्वाणि तावच्छ्रुतवृद्धयोगात्फलान्युपायुक्त स दण्डनीतेः ॥४६॥ अक्षरभूमिकायामक्षरलेखनस्थले न्यस्ताक्षरां रचिताक्षरया, रेसान्नानां लिपि पभा. शद्वर्णात्मिका मातृकां कात्स्न्थेन यावन्न गृह्णाति स सुनसावत योगद्विपारम्- संसर्गात्सर्वाणि दण्डनीतेर्दण्डशास्त्रस्य फलान्युपायुझान्यभूत । प्राय धमता तत्व पश्चादम्यस्यमानं शास्त्रं संवादार्थभिवाभवदित्यर्थः ॥ उरस्यपर्याप्तनिवेशभागा प्रौढीभविप्यन्तमुदीक्षमाणा । संजातलजेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगृह लक्ष्मीः ॥ ४७ ॥ उरस्थपर्याप्तो निवेशमागो निवासावकाशो यस्याः सः । अतएव मांगना वधिध्यमाणमुदीक्षमाणा प्रीटवपुप्मान्भविष्यतीति प्रतीक्षमाणा गी: SEAR साक्षादालिखितुं लज्जितेच तं मुदानमातपच्छायालेनोपगालिटि AURAT लक्ष्मीरूपेति प्रसिद्धिः । प्रौढाइनायाः नीटपुरुयाला लमा भपनीति नि: । अननुवानेन युगोपमानमबद्धर्वीिकिणलान्छनेन । अस्पृएखइत्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः ॥४८॥ युगापमान युगसायमनश्चयानेनामावता । अबद्ध माहिती जापानावर लाञ्छनं यस्य तेन । अस्पृधः सहसार खामुहिवन वेग । Azirat इलमरः । एवंविधेनापि च तम्ब सुदर्शनल भुग मनी रक्षानत्याग तस्य तेजस्ताइगियर्थः ॥ न केवलं गच्छति तस्य काले ययुः शरीरावयया दिगतिम् । वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भमा प्रविमानमापुः४५ काले गच्छति सति तस्य केवल शारीरागयया राव विदि प्रसार मा यातुः । शे भवा वंश्या लोकशान्ता जनप्रिया प्रारमा EYEATो. दयो भिगाई पृथुत्यमाः म । - 1 - ·अष्टादशः सर्गः । ( ३११) स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन्निवाक्लेशकरो गुरूणाम् । तिनस्त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः॥५०॥ ससुदर्शनः पूर्वस्मिञ्जन्मान्तरे जन्मविशेपे दृष्टपाराः स्मरनिव गुरूणामक्लेशकरः सन्। नयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्त्रिवर्गः । तस्याधिगमत्य प्राप्तेर्मूलं तिस्रो विद्यास्त्रयीवार्ताद- ण्टनीतीः पित्र्याः पितृसंवन्धिनीः प्रकृतीः प्रजाश्च जग्राह स्वायत्तीचकार । अत्र कौटि- त्यः-'धर्माधर्मों त्रय्यामर्थानौँ वार्तायां नयानयो दण्डनीत्याम्' इति । अत्र दण्डनी- तिर्नयद्वारा काममूलमिति द्रष्टव्यम् । आन्वीक्षिक्या अनुपादानं त्रय्यन्तर्भावपक्षमाश्रित्य । थाह कामन्दक:-'ग्रीवा दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या मनोर्मताः । त्रय्या एव विभा- गोऽय.येन सान्वीक्षिकी मता ॥' इति । व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्तरार्धमुन्नद्धचूडोऽञ्चितसव्यजानुः । आकर्णमाकृष्टसवाणधन्वा व्यरोचतास्त्रेषु विनीयमानः ॥ ५१ ॥ अत्रेषु धनुर्विद्यायां विनीयमानः शिक्ष्यमाणोऽतएवोत्तरार्धे पूर्वकायं किंचिदिव व्यूय विस्तार्य स्थितः । उन्नद्धचूडमूर्ध्वमुत्कृष्य बद्धकेशः । अश्वितमाकुश्चितं सव्यं जानु यस्य स आकर्णमाकृष्टं सवाणं धनुर्धन्व वा येन स तथोक्तः सन्व्यरोचताशोभत ॥ अथ मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीयं मनसिजतरुपुष्पं रागवन्धप्रवालम् । अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजातं विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ॥ ५२ ॥ अर्थ स मुदर्शनो वनितानां नेनिर्वेशनीयं भोग्यम् । नेत्रपेयमित्यर्थः । “निर्देशो भृति- भोगयोः' इत्यमरः । मधु क्षौद्रम् । रागवन्धोऽनुरागसंतान एव प्रवाल: पल्लवो यस्य तत् । मनलिज एव तरुत्तस्य पुप्पं पुष्पभूतम् । अकृतकविध्यकृत्रिमसंपादनम् । सर्वाङ्गं व्याप्नो- नीति सर्वाङ्गीणम् । 'तत्सर्वादेः-' इत्यादिना खप्रलयः। आकल्पजातमाभरणसमूहभूतम् । आद्यं विलतितपदं विलासस्थानं यौवनं प्रपेदे । विशिष्टमधुपुष्पाकल्पजातविलासपदत्वेन गौवनस्य चतुर्धाकरणात्सविशेपणमालारूपकमेतत् ।। प्रतिकृतिरचनाभ्यो दृतिसंदर्शिताभ्यः समधिकतररूपाः शुद्धसंतानकामैः । अधिविचिदुरमात्यैराहतास्तस्य यूनः प्रथमपरिगृहीते श्रीभुचौ राजकन्याः ।। ५३ ।। दातिभिः कन्यापरीक्षणार्थ प्रेषिताभिः संदर्शिताभ्यो दृतिसंदर्शिताभ्यः प्रतिकृतीनां सृलिकादिनिलितकन्यामतिमानां रचनास्यो विन्यासेभ्यः । पञ्चमी विभक्त' इति पमनी । ह ·(३१२) रघुवंशे r समधिकतररूपाः । चित्रनिर्माणादपि रमणीयनिर्माणा इलः । शुद्ध तानसामेरमा राहता आनीता राजकन्या यूनस्तस्य सुदर्शनन्य संबन्विन्या पथनपरिगृहीते श्रीभुवा पीक भूश्च ते अधिविविदुरधिविन चत्रुः । आत्मना सपनीभावं चरित्ययः । तसापनिया व्यूढाधिविना' इत्यमरः ॥ इति महामहोपाध्यायकोलाचलमदिनाथसूरिविरनितया संजीविनीरामारल्या व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये वंशानुक्रमो नानाष्टादशः सर्गः । . + - - एकोनविंशः सर्गः। मनसो मम संसारबन्धमुच्छेनुमिच्छतः । रामचन्द्रपदाम्भोजयुगलं निविडायत्ताम् ॥ अग्निवर्णमभिषिच्य राघवः स्वे पदे तनयमग्नितेजसम् । शिश्रिये श्रुतवतामपश्चिमः पश्चिमे वयसि नैमिषं वशी ॥ १ ॥ श्रुतवतां श्रुतसंपन्नानामपश्चिमः प्रथमो वशी जितेन्द्रियो राश्यः सुदर्शनः पनि यी चाईके स्वे पदे स्थानेऽग्नितेजसं तनयमनिवर्णमभिषिच्च नैमि नैमिषारय शि- तवान् ।। तत्र तीर्थसलिलेन दीधिंकास्तल्पमन्तरितभूमिभिः कुशैः। सौधवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृास्तपः ॥ २ ॥ तत्र नैमिषे तीर्यसलिटेन दीपिकाविहारयापीरन्तारितभूमिभिः फुन्नई मुद्रसेन पर्णशालवा सोधवासं विस्मृतो विस्मृतमानस: । कतरि । स्वगावि.. खपः संचिकाच संचितवान् ।। लब्धपालनविधौ न तरसुतः सेदमाप गुरुणा हि मेदिनी । भोक्तुमेव भुजनिर्जिनहिपा न प्रसाधयितुमन्य कपिता ॥ ३ ॥ तत्तः सुदर्शनपुत्रोऽभिव! लब्धपालन सम्पन्न गाना न नापा मोनापालयदिवः कुतः हिवरमाशुननिकासा निवर्णस्य गोक्तमेव कल्पिता । अगाभिन्न नागय मोनम tra न्दते । तमा । यालंकता युपतिः । केवलायते मन भाया । सोऽधिकारमाक्षिकः कुलोचित काचन स्ययमवर्न संनिवेश्य सचियेवतःपरं प्राविधेयनवायनाइमानद । ५६ पनिक नानुका अनुमानित xxx rau. 1 - + . .

·. . एकोनविंशः सर्गः। (.३१३ ) मीकः कमनः कामनोऽभिकः' इत्यमरः । सोऽनिवर्णः कुलोचितमधिकार प्रजापालन काश्चन समाः कतिचिद्वत्सरान्खयमवर्तयदकरोत् । अतः परं सचिवेषु संनिवेश्य नि- धाय तीविधेयं रुयधीनं नवं यौवनं यस्य सोऽभवत् । ख्यासतोऽभूदित्यर्थः ।। कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्ममु मृदङ्गनादिषु । ऋद्धिमन्तमधिकद्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥ ५ ॥ कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य मृदङ्गनादिषु मृदहनादवत्सु वेश्मखधिकद्धिः पूर्व- स्मादधिकसंभार उत्तर उत्सवः । ऋद्धिमन्तं साधनसंपन्नं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत् । उत्तरमुत्तरमधिका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेत्यर्थः ॥ इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि स क्षणान्तरम् । अन्तरेव विहरन्दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥ ६ ॥ इन्द्रियार्थपरिशून्यं शब्दादिविषयरहितमेकमपि क्षणान्तरं क्षणभेदं सोडमक्षमो- ऽशक्तः सोऽग्निवर्णो दिवानिशमन्तरेव विहरन्समुत्सुका दर्शनाकाहिणीः प्रजा न व्यपै- क्षत नापेक्षितवान् ॥ गौरवाद्यदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाङ्कितं ददौ । तद्गवाक्षविवरावलम्चिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥ ७ ॥ जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद्गुरुत्वाद्धेतोः । मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कासित यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखावलोकनप्रदानेनेलर्थः ।। तं कृतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमलात्मनखरागरूपितम् । भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् ॥ ८ ॥ कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुण्येन रूपितं छुरितम् । अत एव नवदिवाक- रातपेन स्पृष्टं व्याप्तं यत्पङ्कज तस्य तुलां साम्यतामधिरोहति प्राप्नोतीति तुलाधिरोह- णम् । तं चरणमनुजीविनः कृतप्रणतयः कृतनमस्काराः सन्तो भेजिरे सिपेविरे ॥ यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाश्च दीर्घिकाः । गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः स व्यगाहत विगाढमन्मथः ॥ ९ ॥ विगाटमन्मथः प्रौढमदनः सोऽमिवर्णो योवनेन हेनुनोत्रतानां विलासिनीखनानां क्षोभेणाघातेन लोलानि चचलानि कमलानि याला ताः । तदम्बुभित्तासां दीपिकाणा- मन्बुभिगूटान्यन्तरितानि मोहनगृहाणि मुरतभवनानि यानु ताश्च दीपिका व्यगाहत । स्त्रीभिः सह दीपिमान चिजहारेत्यर्थः ।। + ·, (३१४) रघुवंशे तत्र सेकहतलोचनाअनौतरागपरिपाटलाधरैः । अङ्गनास्तमधिकं व्यलोभयन्नापैतप्रकृतकान्तिभिर्मुसः ॥ १० ॥ तत्र दीर्घिकालगनाः सेकेन हृतं लोचनाजनं नेत्रकनलं येषां तेः । रज्वतेऽननेति रागो रागद्रव्यं लाक्षादि । रागस्य परिपाटलोजगुणः । 'गुणे शुल्लादयः पुंति' इत्यमरः । धोतो रागपरिपाटलो येषां ते तथोक्ता अपरा चेपां तैः । नित्तमांसमिकरागेरिलभः। अत एवार्पितप्रकृतकान्तिभिः । अभिव्यभितखाभाविकरागेरियर्थः । एवंभूतमुसलगाने वर्णमधिकं व्यलोभयन्प्रलोभितवत्यः ॥ प्राणकान्तमधुगन्धकार्पणीः पानभूमिरचनाः प्रियाससः । अभ्यपद्यत स वासितासखः पुष्पिताः कमलिनीरिव द्विपः॥११॥ प्रियासखः सोऽग्निवर्णो घ्राणकान्तेन घ्राणतर्पणेन मधुगन्धेन कार्षिणीनोहारिणीः । रच्चन्त इति रचनाः । पानभूमय एवं रचनाः । रचिताः पानभूमय इलधः । वारिता- सखः करिणीसहचरः । 'वासिता स्त्रीकारण्योध' इलमरः । द्विपः पुष्पिताः कमलिनी- रिव । अभ्यपद्यताभिगतः ॥ सातिरेकमदकारण रहस्तेन दत्तमभिलेपुरङ्गनाः । ताभिरप्युपहृतं मुखासवं सोऽपिवद्वकुलतुल्यदोहदः ॥ १२ ॥ अहना रहो रहसि सातिरेकर सातिशयस्य मदल कारणं तेनाग्निवर्णन दरी मु. खासबमभिलेषुः । बकुलेन तुत्यदोहदतुल्याभिलारः । “अध दोहदम् । इन्धारा स्पृहेहा तृट्' इत्यमरः । वकुलगुमखासनामयाचित्यातुल्लामिलापत्यम् । गोजी नाभि- रगनाभिरुपहृतं दत्तं मुजारावमपिवत् ॥ अङ्कमकपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशन्यतामुमे । वल्लकी च हृदयंगमस्वना वल्गुवागपि च वामलोचना ॥१३॥ अझपरिवर्तनोचिते जल विहारा उभे तयारिवणलाइमसल दिया। के उभे । हृदयंगमसना मनोहरथ्यनिर्वदली बीमा च । गुलाभारी चना कामिन्यपि च । हदयं गच्छवीति दयंगमःTRA मा upy. प्रलयः । महाधिरोपितयोवीणापामाश्योगासनतासागरंगोला । स स्वयं प्रतपुरकरः शती लोलमाल्यचलयो बरन्मनः । नर्तकीरभिनयातिलहिनीः पार्ववर्तिपु गुरुयलक्षयम् ॥ १४ ॥ कृती कशलः खयं प्रहनको लागि बोला नाला , सतपोतो मनोहरन निनामेति शेयः गोrisirtयाकिदि. येषु स्ालन्तीत्यर्थः । नीति : गिनि मनमो THEIPT; { . me ·- एकोनविंशः सर्गः । ( ३१५) दिभ्यश्च' इति डीए । 'नर्तकीलासिके समे' इत्यमरः । गुरुपु नाट्याचार्येपु पार्श्ववर्तिपु समीपस्थेषु सत्स्वेचालनयल्लजामगमयत् ।। चारु नृत्यविगमे च तन्मुखं स्वेदशिन्नतिलकं परिश्रमात् । प्रेमदत्तवदनानिलः पिबन्नत्यजीवदमरालकेश्वरौ ॥ १५ ॥ किंच । चारु मुन्दरं नृत्यविगमे लास्यावसाने परिश्रमानर्तनप्रयासात्स्वेदेन भिन्नति- लकं विशीर्णतिलकं तन्मुखं नर्तकीमुखं प्रेम्णा दत्तवदनानिल: प्रवर्तितमुखमारुतः पि- वन् । अमराणामलकायाश्चेश्वराविन्द्रकुवेरावत्यजीवदतिक्रम्याजीवत् । ततोऽप्युत्कृष्ट- जीवित आसीदित्यर्थः । इन्द्रादेरपि दुर्लभमीदृशं सौभाग्यमिति भावः ॥ तस्य सावरणदृष्टसंधयः काम्यवस्तुषु नवेषु सङ्गिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिभुक्तविषयाः समागमाः ॥ १६॥ उपसृत्यान्यत्र गत्वा नवेषु नूतनेषु काम्यवस्तुषु शब्दादिष्विन्द्रियार्थेयु सगिन आ- सक्तिमतः सतस्तस्य सावरणाः प्रच्छन्ना दृष्टाः प्रकाशाश्च संधयः साधनानि येषु ते स- मागमाः संगमा वल्लभाभिः प्रेयसीभिः सामिभुक्तविषया अर्थोपभुक्तेन्द्रियार्थाश्चक्रिरे । यथेष्टं भुक्तश्चेत्तीय निस्पृहः सन्नस्मत्समीपं नायास्यतीति भावः । अत्र गोनर्दीयः- 'संधिद्विविधः। सावरणः प्रकाशश्च । सावरणो भिक्षुक्यादिना । प्रकाशः खयमुपेत्य के- नापि' इति । 'इतः स्वयमुपसृत्य विशेपार्थ तत्र स्थितोऽनुपजापं स्वयं संधेयः' इति वा- त्स्यायनः ।अन्यत्र गतं कथंचित्संधाय पुनरनुपगमाया?पभोगेनानिवृत्ततृष्णं चक्रुरित्यर्थः।। अङ्गुलीकिसलयानतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् । मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीरवाप सः॥ १७ ॥ सोऽग्निवर्णः प्रणयिनी:प्रेयसीर्वश्चयन्नन्यत्र गच्छन्नमुल्यः किसलयानि तेषामग्राणि तै- स्तर्जनं भर्त्सनं भ्रूविभलेन भ्रूभेदेन कुटिलं वक्र वीक्षतं वीक्षणं चासकृन्मेखलाभिर्वन्धनं चावाप । अपराधिनो दण्ड्या इति भावः ॥ तेन दूतिविदितं निपेदुपा पृष्टतः सुरतवाररात्रिषु । शुश्रुचे प्रियजनस्य कातरं विप्रलम्भपरिशङ्किनो वचः ॥ १८ ॥ सुरतस्य वारा वासरः । तस्य रात्रिपु दूतीनां विदितं यथा तथा पृष्टतः प्रियजनस्य प- श्वादागे निषेदुषा तेनानिवर्णेन विप्रलम्भपरिशदिनो विरहादिनः । प्रियश्चासौ जनश्च प्रियजनः । तस्य कातरं वचः प्रियानयनेन मां पाहित्येवमादि दीनवचनं शुश्रुवे ॥ लौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहानर्तकीप्वसुलभासु तद्वपुः। वर्तते स स कथंचिदालिखन्नङ्गुलीक्षरणसन्नवर्तिकः ॥ १९ ॥ गृहिणीपरिमहादाजीभिः सगागमा तोर्नर्तकीय दवाखमुलभान दुर्लभामु सतीयु ली- ·-- L ( ३१६ ). रघुवंशे ल्वमौत्सुक्यमेल प्राप्य । अमुल्योः क्षरणेन स्वेदनेन सन्नवांतको विगलितगाला सोऽनिवर्णस्तासां नर्तकीनां वपुस्तपुरालिखन्कथंचिद्वर्तते सावर्तत ॥ प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरादायताश्च मदनान्महीक्षितम् । निन्युरुत्सवविधिच्छलेन तं देव्य उज्झितरुपः कृतार्थताम्॥२०॥ प्रेम्णा खविषयेण प्रियस्यानुरागेण हेतुना गर्विते विपक्षे सपनजने मत्ारावैरायान तात्प्रवृद्धान्मदनाच्च हेतोर्देव्यो राज्य उज्झितरुषस्वक्तरोपाः सत्यत्तं महीक्षितमुन्सयवि. विच्छलेन महोत्सवकर्मव्याजेन । कृतोऽर्थः प्रयोजनं येन स कृतार्थः । तस्य भायत्तता निन्युः । मदनमहोत्सवव्याजानीतेन तेन खमनोरथं कारयामासुरियर्थः ।। प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथाः । प्राञ्जलिः प्रणयिनीः प्रसायन्सोऽदुनोत्प्रणयमन्थरः पुनः॥२९॥ सोऽग्निवर्णः प्रातरेलागत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन हेतुना । दृशेय॑न्तायुट् । उता खण्डनव्यथा यासां तास्तथोक्ताः। खण्डिता इत्यर्थः। तदुक्तम्-'शातेऽन्याराहविकृते रा. ण्डितेाकपायिता' इति । प्रणयिनीः प्राजलिःप्रसादयंस्तथापि प्रणयगन्धरः प्रगगेन नर्तकीगतेन मन्यरोऽलसः । अत्र शिथिलप्रयत्नः सन्नित्यर्थः । पुनरखुनोत्परतापगत ।। स्वमकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभैत्सुरवदन्त्य एव तम् । प्रच्छदान्तगलिताश्रुविन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥ २२ ॥ खप्ने कीर्तितो विपक्षः सपत्नजनो येन तं तमग्निवर्णम् । अवदन्त एल ! रखना गोत्रस्खलनं कृतमित्यनुपालम्भमाना एव । प्रच्छदल्यान्तरणपटस्यान्ते मी गडा अश्रुविन्दवो येषु तः क्रोधेन भिन्नानि भन्नानि वलयानि येषु तविवर्तन: परारिया: प्रत्यभैत्सुः प्रतिचक्रुः । तिरश्चक्रुरित्यर्थः ।। कृप्तपुष्पशयनॉलतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः । अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोऽवरोधायवेपत्तरम् ॥ २३ ॥ सोऽग्निवर्णो वृतिभिः कृतमार्गदर्शनः सन् । मृतपुष्पमतमोटरसाद न्तःपुरजनाद्भयेन चो वेपथुः कम्पस्तदुत्तरं तत्प्रधान यथा तथा परिजना रतमन्वभूत्। परिजनाधासावदना चंति विग्रहः । अत्र दीयन्तस्यापि . न्दोमाभन्याट्रस्सन्वं कृतम् । 'अपि मापं म कुर्वान्दोमा लगि दुई। नाम चल्लमजनस्य ते मया मान्य मान्यमपि तस्य काय! लोलुपं ननु मनो ममेति तं गोत्रविस्वलितमूरानाः ॥ २४ ॥ मया ते बदमननाय निवजाय नान मानाRT ATTER बदाम्यम् । तापरिहासकारणनिति शेषः । तदापि कार व मनु मन में ।

·एकोनविंशः सर्गः। ( ३१७ ) - गृव । इत्यनेन प्रकारेण गोत्रे नानि विस्खलितं स्खलितवन्तं तमग्निवर्णमूचुः । 'गोत्रं नानि कुलेऽचले इति यादवः । तन्नामलाभे सति तद्भाग्यमपि काक्षिणो मनः । अहो तृप्णेति सोलुण्ठमुपालम्भन्तेत्यर्थः । चूर्णवभ्रु लुलितलगाकुलं छिन्नमेखलमलक्तकाङ्कितम् । उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥२५॥ चूर्णबन्नु चूर्णानतकरणैरधोमुखावस्थितायाः स्त्रियाश्चिकुरगलितैः कुकुमादिभिर्वश्रु पिङ्गलम् । 'स्यापिङ्गले त्रिपु' इत्यमरः । ललितलगाकुलं करिपदाख्यवन्धे स्त्रिया भूमिगतमस्तकतया पतिताभिर्खलितस्रग्भिराकुलम् । छिनमेखलं हरिविक्रमकरणैः स्त्रिया उच्छ्रितैकचरणखाद्गलितमेखलम् । अलक्तकाङ्कितं धेनुकवन्धे भूतलनिहितकान्ताचरण- खाल्लाक्षारागरूपितं शयनं कर्ट । उत्थितस्य । शयनादिति भावः । विलासिनस्तस्याग्नि- वर्णस्य विभ्रमरतानि । लीलारतानि । सुरतवन्धविशेषानित्यर्थः । अपावृणोत्स्फुटीचकार । व्यानतादीनांलक्षणं रतिरहस्ये-'व्यानतंरतमिदं प्रिया यदि स्वादधोमुखचतुप्पदाकृतिः । तत्कटिं समधिरुय वल्लभः स्याद्वषादिपशुसंस्थितस्थितिः ॥भूगतस्तनभुजास्यमस्तकामुन्नत- स्फिचमधोमुखी स्त्रियम् । कामति स्खकरकृष्टमेहने वल्लभे करिपदं तदुच्यते ॥ योषिदेक- चरणे समुत्थिते जायतेहि हरिविक्रमायः । न्यस्तहस्तयुगला निजे पदे योषिदेति कटिरू- ढवाहमा ॥ अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये ॥ इति ॥ स स्वयं चरणरागमादधे योषितां न च तथा समाहितः । लोभ्यमाननयनः श्लथांशुकैमखलागुणपदैनितम्विभिः ॥ २६ ॥ सोऽग्निवर्णः खयमेव योपितां चरणयो रागं लाक्षारसमादधेऽर्पयामास । किच । श्थांगुकैः । प्रियागस्पर्शादिति भावः । नितम्बिभिनितम्बवद्भिर्मेखलागुणपदैर्जघनैः । 'पश्चानितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः । लोभ्यमाननयन आकृष्यमाण- दृष्टिः सन् । तथा समाहितोऽवहितो नादधे यथा सम्यग्रागरचना स्यादिति भावः ।। चुम्बने विपरिवर्तिताधरं हस्तरोधि रशनाविघट्टने । विनितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूधूरतम् ॥ २७ ॥ चुम्बने प्रवृत्ते सति विपरिवर्तिताधरं परिहतोष्टम् । रशनाविघटने ग्रन्धिविसंसने प्रस- के सति हस्तं रुणद्धि वारंयतीति हस्तरोधि । इत्थं सर्वतः सर्वत्र विनितेच्छं प्रतिहतम- नोरथमपि वधूनां रतं सुरतं तस्याग्निवर्णस्य मन्मथेन्धनं कामोद्दीपनमभूत् ।। दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीनर्मपूर्वमनुपृष्ठसंस्थितः। छायया सितमनोशया वधूहीनिमीलितमुखीश्चकार सः ॥ २८॥ . सोऽमिवर्णो दर्पणेषु परिभोगदर्शिनी: संभोगचिनानि पदवन्तीधूनमपूर्व परिहासपूर्व- ·( ३१८.) रघुवंशे । मनुष्टं तासां पृष्ठभागे संस्थितः सन् । मितेन मनोज्ञया छायया दधगतेन प्रतिषि. म्वेन हीनिमीलितमुखीलनावनतमुखीश्चकार । तनागतं दृष्ट्वा लन्तिा इत्ययः ।। कण्टसक्तमृद्धवाहुबन्धनं न्यस्तपादतलमनपादयोः । प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं निशात्ययविसर्गचुम्बनम् ॥२९॥ प्रियाः शयनादुत्थितं तमग्निवर्ण कण्ठसतं कण्ठापितं मृदुवाबन्धन पन्निनन् । १. अपादयोः खकीययोर्च्यते पादतले यलिस्तत् । निशात्यये विसों विगल गान तान यच्चुम्बनं तत्प्रार्थयन्त । 'दुह्याच्-' इत्लादिना द्विकर्मकत्वम् । अन गोनीय:--'रताप. साने यदि चुम्बनादि प्रयुज्य यायान्मदनोऽत्य वासः' इति ।। प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेपमतिशक्रशोभिनम् । पिनिये न स तथा यथा युवा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥ ३० ॥ युवा सोऽनिवर्णोऽतिशकं यथा तथा शोभमानमतिशमगोभिनं दर्पणतलस्य दर्पण संक्रान्तमात्मनो राजवषं प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये न तुतोष यथा व्यफलम अपना प. रिभोगमण्डनं प्रेक्ष्य पिप्रिये ॥ मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः । विद्म हे शठ पलायनच्छलान्यासेति रुरुधुः कचग्रहः ॥ ३१ ॥ मित्रकृत्यं सुहत्कार्यमपदिश्य ब्याजीकृल पाचतः प्रस्थितमन्यनो गन्नुपर- स्थितमवस्थातुमक्षमं तमनिवर्ण प्रिया हे शठहे गूढविनियकारिन् । 'गवविभिगम:' इति दशरपके। तव पलायनस्य छलान्यासा तत्वतः । तत्चे लक्षाजसा जसा लमरः । विभ जानीम। "चिदो लटो वा' इति वैकल्पिको मादेशः । इतिहासमा ग्रहः केशाकर्षणे रुरुधुः । अत्र गोनीय:-'मनुनाताभिगमने मित्रकारी मापद! त्रिवतेयु प्रियतमः क्षन्तव्यो पारगम्यया ॥ इति । बिरजलक्षणासाये माना:-..- 'मिनकृलं चापदिश्यान्वन शेते' इति । तस्य निर्दयरतिश्रमालसाः कण्ठसूत्रमपद्रिश्य योपितः । अध्यशेरत वृद्धजान्तरं पीवरस्तनयिमचन्दनम् ॥ ३२ ॥ निर्दवरतिश्रमेणालया नियेष्टा योषितः कन्सन्मानिमामि Amires पीवरतनाभ्यां विलुप्तचन्दन प्रमुधारा तलागि माग पy:. स्थले शेरते रस । कश्टसूबालम तुमकुरो पति PART शि. पन्हान् । परिश्रमार्थ शनकार्यवधामा प्रवदन्ति मा. सनालिनमित्युतम् । तया नियमितुर भावान वसा ते पत्नालिन बन्न । h . -- ·एकोनविंशः सर्गः । ( ३१९ ॥ संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकथितं पुरोगताः । वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चकृपुस्तमङ्गनाः ॥ ३३ ॥ संगमाय सुरतार्थ निशि गूढमज्ञातं चरतीप्टग्रहं प्रति गच्छतीति गूढचारी । तं चारदू- तिकथितम्। चरन्तीति चारा गूढचारिण्यः । 'ज्वलिति कसन्तेभ्यो णः' इति णप्रत्ययः । चाराच ता दूत्यश्च चारदूतयः ।ताभिः कथितं निवेदितं तमग्निवर्णमङ्गनाः पुरोऽग्रे गताः। अवरुद्धमार्गाः सत्य इत्यर्थः । हे कामुक, तमसा वृतो गूढः सन्कुतो वश्चयिष्यसीति । उ- पालभ्येति शेषः । चकृपुः । खवासं निन्युरित्यर्थः ॥ योपितामुडुपतेरिवार्चिपां स्पर्शनिवृतिमसाववाप्नुवन् । आरुरोह कुमुदाकरोपमां रात्रिजागरपरो दिवाशयः ॥ ३४ ॥ उडुपतेरिन्द्रोरचिपां भासामिव । 'ज्वाला भासो नपुंसचिः' इत्यमरः । योपिता स्प- शनिवृतिं स्पर्शसुखमवाप्नुवन् । किंच। रात्रिपु जागरपरः । दिवा दिवसेपु शेते स्वपितीति दिवाशयः । 'अधिकरणे शेतेः' इत्यच्प्रत्ययः । असावन्निवर्णः कुमुदाकरस्योपमा साम्य- मारुरोह प्राप.॥ वेणुना दुशनपीडिताधरा वीणया नखपदाङ्कितोरवः । शिल्पकार्य उभयेन वेजितास्तं विजिह्मनयना व्यलोभयन् ॥३५॥ दशनैः पीडिताधरा दष्टोष्ठाः । नखपदैर्नखक्षतैरङ्कितोरवश्चिहितोत्सगाः । व्रणिताध- रोरुत्वादक्षमा इत्यर्थः । तथापि वेणुना वीणया चेत्युभयेन । अधरोरुपीडाकारिणेत्यर्थः । वेजिताः पीडिताः शिल्पं वेणुवीणावाद्यादिक कुर्वन्तीति शिल्पकार्यो गायिकाः। 'कर्म- एयण' इत्यण् । 'टिडाणञ्-' इत्यादिना डीप् । तं विजिह्मनयनाः कुटिलदृष्टयः सत्यः । खं चेष्टितं जाननपि वृथा नः पीडयतीति साभिप्रायं पश्यन्त्य इत्यर्थः । व्यलोभयन् । तथा- विधालोकनमपि तस्याकपकमेवाभूदिति भावः ॥ अङ्गसत्त्ववचनाश्रयं मिथः स्त्रीपु नृत्यमुपधाय दर्शयन् । स प्रयोगनिपुणैः प्रयोक्तुभिः संजघर्ष सह मित्रसंनिधौ ।। ३६ ॥ अ हस्तादि । सत्त्वमन्तःकरणम् । वचनं गेयं चाश्रयः कारणं यस्य तदङ्गसत्त्ववचना- श्रयम्। आगि कसात्त्विकवाचिकरूपेण त्रिविधमित्यर्थः । यथाह भरतः-'सामान्याभिन- योनाम शेयो वागगसत्वजः' इति । नृत्यमभिनयं मिथो रहति स्त्रीपु नर्तकीपूपधाय निधाय दर्शयन् । स मित्रसंनिधौ सहचरसमक्षं प्रयोगेऽभिनये निपुणैः कृतिभिः प्रयोक्तृभिरभिन- याप्रकाशंफर्नाट्याचार्यैः सह संजघर्प संघर्ष कृतवान् । संघर्षः पराभिभवेच्छा ॥ इतः प्रभृति तस्य कृत्रिमानिधु विरचितविहारप्रकारमाह- अंसलम्बिकुटजार्जुननजस्तस्य नीपरजसागरागिणः । प्रावृपि प्रमद्वाहिणेवभूकृत्रिमाद्रिपु विहारविभ्रमः ॥ ३७ ॥ । - ·६ . - ( ३२० ) रघुवंशे प्रावृष्यंसलम्बिन्यः कुटजानाम नानां ककुभानां च सजो यस तस्य । नीपानांसार- म्बकुसुमानां रजसाहरागिणोऽहरागवतत्तत्याग्निवर्णस प्रमदयाहेगेन्मत्तमयूरेशानि माद्रिपु विहार एव विभ्रमो विलासोऽभूदभवन् ॥ विग्रहाच शयने पराङ्मुखी नुनेतुमवलाः स तत्वरे आचकाङ्क्ष धनशब्दविक्लवास्ता विवृत्य विशतीर्भुजान्तरम् ॥३८॥ प्रावृपीत्यनुषज्यते। सोऽनिवर्णो विग्रहात्प्रणयकलहाच्छयने परारीरबला अनुगेर्नु न तत्वरे त्वरितवान् । किंतु घनशब्देन धनगांजतेन विवाहिता जल एप निगर खयमेवाभिमुखीभूय भुजान्तरं विशतीः प्रविशन्तीः। 'आच्छीनयो म्'दति नुम्निमाल। ता अबला आचकाइ । स्वयंग्रहादेव सांमुख्यमैच्छदित्यर्थः ।। कार्तिकीपु सवितानहर्यभाग्यामिनीपु ललिताङ्गनासखः । अन्वभुत सुरतश्रमापहां मेघमुक्तविशदां स चन्द्रिकाम् ॥ ३९ ॥ कार्तिकस्येमाः कार्तिक्यः । तस्येदम्' इत्यण । तासु यामिनी निशामु सरदात. वित्यर्थः । सवितानान्युपरिवत्रावृतानि हाणि भजतीति सवितानानात् । भा. प्रत्ययः । हिमवारणार्थं सवितानमुक्तम् । ललिताङ्गनारायः सोऽतिवर्णः सुरमा रमापही मेघमुक्ता चासौ विशदा च ताम् ।बहुलग्रहणात्सविशेषणामासः। चन्द्रिकान्भुत ॥ सैकतं च सरयूं विवृण्वती श्रोणिबिम्बमिव हंसमेतलम् । स्वप्रियाविलसितानुकारिणी सौधजालविवरैर्व्यलोकयन् ॥ ४॥ किंच। हंसा एव मेखला यस्य तसकतं पुलिनं ओगिधिम्यागन। रिपतीन् । एव खनियाविलसितान्यनुकरोतीति तद्विधां सरराम् । सीमर जालान गया विवराणि । तैयलोकयत् ।। मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैस्तमकतः । जहुराग्रथनमोक्षलोलुपं हैमनैर्निवसनैः सुमध्यमाः ॥ ४१ ॥ मर्मरः संस्कारविशेपान्छन्द्रायमानः । सय मर्मरः । गनिने प्रपनमः। अगुम्धूपगन्धिभिर्वक हेमरशनलीवाश्यमाणानकनगलामुगमन प्राण्च तलोपश्च' इति हेगन्तमब्दादप्रत्ययमलोपा नियसन RTE १. कतो नितम्बकदेश आप्रशनगोक्षयोनीवीवन्धविसंगनगो लाम: अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयो गर्भवेदमसु नियानकुक्षिषु । तस्य सर्वसुरतान्तरक्षमाः साक्षितां शिशिरत्रिया ययुः ॥ ४२ ॥ निवाना बागरहिताः कुक्षयोऽभ्यन्तरानि मेरो गर्मीमा मा. ताः लिमिता नियात्तवाहिमालानीपाएको पानिमापन ·एकोनविंशः सर्गः। ( ३२१ ) म्यते । सर्वसुरतान्तरक्षमास्तापस्वेदापनोदनत्वाद्दीर्घकालत्वाच्च सर्वेषां सुरतान्तराणां सु- रतभेदानां क्षमाः क्रियार्हाः शिशिररात्रयस्तस्याग्निवर्णस्य साक्षितां ययुः । विविक्तकाल. देशत्वाद्यथेच्छ विजहारेत्यर्थः।। दक्षिणेन पवनेन संभृतं प्रेक्ष्य चूतकुसुमं सपल्लवम् । अन्वनैपुरवधूतविग्रहास्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः ॥ ४३ ॥ अङ्गना दक्षिणेन पवनेन मलयानिलेन संभृतं जनितं संपल्लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्यावधूत- विग्रहास्त्यक्तविरोधाः सत्यो दुरुत्सहवियोगं दुःसहविरहं तमन्वनैषुः । तद्विरहमसहमानाः खयमेवानुनीतवत्य इत्यर्थः ।। ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दोलया प्रेयन्परिजनापविद्धया। मुक्तरज्जु निविडं भयच्छलात्कण्ठवन्धनमवाप वाहुभिः ॥ ४४ ॥ ता अहना खमई खकीयमुत्सङ्गमधिरोप्य परिजनेनापविद्धया संप्रेषितया दोलया मुक्तरज्जु त्यक्तदोलासूत्रं यथा तथा प्रेतयंश्चालयन्भयच्छलात्पतनभयमिपावाहुभिरङ्ग- नाभुजैनिविडं कण्ठवन्धनमवाप प्राप । खयंग्रहालेपसुखमन्वभूदित्यर्थः ।। तं पयोधरनिषिक्तचन्दनैौक्तिकग्रथितचारुभूपणैः । ग्रीष्मवेपविधिभिः सिषेविरेश्रोणिलम्विमणिमेखलैः प्रियाः॥४५॥ प्रियाः पयोधरेपु स्तनेषु निपिक्तमुक्षितं चन्दनं येषु तैः । मौक्तिकैफेथितानि प्रोतानि चारुभूपणानि येयु तैः । मुक्तापायाभरणैरित्यर्थः । श्रोणिलम्बिन्यो मणिमेखला मरकतादि- मणियुक्तकटिसूत्राणि येषु तादृशेग्रीष्मवेपविधिभिरुष्णकालोचितनेपथ्यविधानैः। शीतलो. पायरित्यर्थः । तमग्निवर्ण सिपेविरे ।। यत्स लग्नसहकारमासवं रक्तपाटलसमागमं पपौ । तेन तस्य मधु निर्गमात्कृशश्चित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः ॥ ४६॥ सोऽग्निवर्णी लग्नः सहकारश्चतपल्लवो यस्मिस्तं रक्तपाटलस्य पाटलकुसुमस्य समागमो यस्य तमासवं मद्यं पपी । इति यत्तेनासवपानेन मधुनिर्गमाद्वसन्तापगमात्कृशो मन्दवीर्य- स्तरा चित्तयोनिः कामः पुनर्नवः प्रबलोऽभवत् ॥ एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यचिमुखः स पार्थिवः । आत्मलक्षणनिवेदितानृतनत्यवाहयदनङ्गवाहितः ॥ ४७ ॥ एवमनावाहितः कामप्रेरितोऽन्यकार्यविमुखः स पार्थव इन्द्रियाणां सुखानि सुखक- राणि शब्दादीनि निर्विशन्ननुभवनात्मनो लक्षणे: पुटजसग्धारणादिचिहनिवेदितान् । अचमृतुरिदानी वर्तत इति ज्ञापितान् । ऋतन्वर्षादीनत्यवायदगमयत् ॥ - ·- * । ३२२ ) रघुवंशे तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः। आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥ १८ ॥ प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावत्तोऽन्ययाधिवा आकनिनुनगिभवितुं न हो शक्ताः । रतिरागसंभव आमयो व्याधिस्तु । क्षयरोग इत्यर्थः । दक्षत दक्षप्रजापने शापश्चन्द्रमिव । अक्षिणोदकर्शयत् । शापोऽपि रतिरागसंभव इति । अन्न दक्ष का न्याः स्खकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप ! रा झापा क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते ॥ दृष्टदोपमपि तन्न सोऽत्यजत्सङ्गवस्तु जिपजामनाथवः । स्वादुभिस्तु विषयै तस्ततो दुःसमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ १९ ॥ भिपजां वैद्यानामनाश्रवो वचसि न स्थितः । 'वचने स्थित आश्रयः' इसनरः । विधेय इत्यर्थः। स दृष्टदोपमपि । रोगजननादिति शेषः । तत्सास्य पनु सतपय सी- मद्यादिकं समजनकं वलु नात्यजत् । तथाहि । इन्द्रियगणः सादुभिविनीत श्वेत्ततस्तेभ्यो विषयेभ्यो दुःख कृच्छ्रेण निवार्यते । यदि पार्यतति शेषः । कुल खलु विषया इत्यर्थः ॥ तत्य पाण्डुवदनाल्पभूषणा सावलम्वगमना मृदुत्वना । राजयक्ष्मपरिहानिराययौं कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ ५० ॥ । तस्य राज्ञः पाण्डुवदना । अल्पभूषणा परिमिताभरणा | साक्षासाविहान म्वंसहितं गमनं यस्यां सा सावलम्बगगना । मृदुम्सना होनखरा । रामः मोगा का राजयक्ष्मा क्षयरोगः । तेन या परिहानिः क्षीणायला सा । कामरते नही कामयानः । कमाणडन्ताच्चानच् । 'अनित्यगागमशासनम्' शी मुगागमामा भिप्रेलोक्तं वामनेनापि--'कामयानशब्दः सिद्धोऽनादिन शनिवस्य ना. मुकावस्थया तुलां साम्यमाययों प्राप । कालोनियोजनामा ऽवस्था' इत्यमरः ॥ व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पक्षशेषमिव धर्मपावलम् । राशि तत्कुलमभूक्षयातुरे वामनाचिरिव दीपभाजनम् ॥ ५१ राशि क्षयानुरे सति तरलं शुकुलं परिमा. न्दु व्योम वा योगेद । नाशब्द इवायें । मार दीनामा ! पडूशेषं धर्मपल्बलामेव । वामनाजिरल्पगिया दीimges वाढमेष दिवसेपु पार्थियः कर्म साधयति पुषजन्मने । इत्यदर्शितरजोऽस्य मनिणः शश्वदृचुरयशहिनीः प्रजाः । १२.१ . बाई सत्यमेष पापियो दिन सामने सदा mit mix . , - Mon - ·एकोनविंशः सर्गः। ( ३२३) चमदर्शितरजो निगहितरोगाः सन्तोऽस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽघशकिनीर्व्यसनशविनीः प्रजाः शश्वदचुः ॥ स त्वनेकवनितासखोऽपि सन्पावनीमनवलोक्य संततिम् । वैद्ययनपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥ ५३ ॥ स सग्निवर्णाऽनेकवनितासखः सन्नपि । पावनी पित्रर्णमोचनीं संततिमनवलोक्य । पुत्रमनवाप्येत्यर्थः । वैद्ययनपरिभाविनं गदं रोगम् । प्रदीपो वायुमिव । नात्यगानातिच- काम । ममारेत्यर्थः॥ तं गृहोपवन एव संगताः पश्चिमक्रतुविदा पुरोधसा । रोगशान्तिमपदिश्य मत्रिणः संभृते शिखिनि गूढमाधुः ॥५४॥ पश्चिमकतुविदान्त्येष्टिविधिज्ञेन पुरोधसा संगताः समेता मन्त्रिणो गृहोपवन एव गृहाराम एव । 'आरामः स्यादुपवनम्' इत्यमरः । रोगशान्तिमपदिश्य शान्तिकर्म व्य- पदिय तमग्निवर्ण संभृते समिद्धे शिखिन्यग्नौ गूढमप्रकाशमादधुनिदधुः ॥ तैः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैराशु तस्य सहधर्मचारिणी । साधु दृशशुभगर्भलक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ॥ ५५ ॥ आशु शीघ्रं कृतः प्रकृतिमुख्यानां पौरजनप्रधानानां संग्रहः संनिपातनं यस्तादृशै- तैमन्त्रिभिः साधु निपुणं दृष्टशुभगर्भलक्षणा परीक्षितशुभगर्भचिह्ना तस्याग्निवर्णस्य सह- धर्मचारिणी नराधिपधियं प्रत्यपद्यत राजलक्ष्मी प्राप ।। तस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोका- दुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः । निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥ ५६ ॥ तथाविधया नरेन्द्रविपत्त्या यः शोकस्तस्मादुणैविलोचनजलैः प्रथमाभितप्तत्तस्या गर्भ: कनककुम्भानां मुखैर्धाररुज्मितेन शिशिरेण शीतलेन वंशाभिषेकविधिना लक्षण- याभिषेकजलेन निर्वापित आप्यायितः ॥ तं भावार्थ प्रसवसमयाकाविणीनां प्रजाना- मन्तगूढं क्षितिरिव नभोवीजमुष्टिं दधाना । मौलैः साध स्थविरसचिवैहमसिंहासनस्था राशी राज्यं विधिवदशिपद्भर्तुरव्याहताशा ॥ ५७ ॥ ।

·(३२४ ) रघुवंशे एकोनविंशः सर्गः। प्रसवो गर्भमोचनम् । फलं च विवक्षितम् । 'स्यादुत्पाते फले पुणे प्रसनो गो. चने' इत्यमरः । तस्य यः समयन्तदाकादिणीनां प्रजानां भावार्थ भावाव । भूतप इपः। 'भावो लीलानियाचेष्टाभूलभिप्रायजन्तुषु' इति यादवः । क्षितिरन्नाट नभोगीजमुधि मिव । श्रावणमास्युप्तं वीजमुष्टिं यथा पत्ते तद्वदित्यर्थः । मुष्टिशब्दो द्विलिः । अतोनों मुष्टिसुस्तकौ इति यादवः । अन्तYढमन्तर्गतं तं गर्भ दधाना हेमसिंहासनस्थान्गहलामा राज्ञी मौलर्मूले मवैर्मूलादागतैर्वा । आप्तरियर्थः । स्थविरसचिवद्धामात्यः माई म राबं विधिवद्विध्यहम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । अहीर्थ बतिप्रत्ययः । अशिषञ्चाति स्म । मति- शास्त्यतिभ्यश्च' इति च्लेरछ । 'शास इदहलोः' इतीकारः ।। इति महामहोपाध्यायकोलाचलमन्दिनाथसूरिविरचितबा संजीविनी समार यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाने अग्निवर्णगारो नामकोनविंशः सर्गः । ॥ समाप्तम् ॥ -- ·1. + () श्रीकृष्णकत्रिप्रणीत ताराशमाह कीभावस्तोत्रः (१) धनंजयमणीत वि. (4) रामचन्द्रकविकृत , रसिकरक्षन पापहारस्तांत्र; (५) भूपालकविप्रणीत (सटीक), (६)क्षेमेन्द्रकृत ऋविकण्ठा- जिनंचविशतिका (६) देवनन्तिम- अरण,(७)मलटकृत भल्हटशतक,(6)/गीत सिद्धिप्रियन्तोत्र, (७) सोमनमा नीलकण्ठगणीत संभारजनशतक आणि चार्यविरचित मूक्तिमुक्तावलि, (८) (९) कालिदासकृत नवरतमाला, इ- जम्बूगुरुविरचित जिनशतक, (९) ए. तकी काव्ये आली आहेत. किंमत मानन्दकविप्रणीत वैराग्यशतक:(१०) .रुपया.टे, सह- जिनप्रभसूरिविरचित सिद्धान्तागम. पञ्चमं गुच्छक-यांत (१) मृ स्तवः (सावरि.) (१३) आत्मनिन्दा- : करूविकृत पञ्चशती; (२) क्षेमेन्द्रकृत एक, (१२) जिनवल्लभसूरिविरचित चतुर्वर्गसंग्रह, (३) वारेश्वरकृत अ-समसंस्कृतप्राकृतमहावीरस्वामिस्तोत्र न्योक्तिशतक, () शिवरामत्रिपाठी- (१३) हेमचन्द्राचार्यविरचित अन्ययो- कृत नक्षत्रमाला (सटीक), (५) नी-गव्यवच्छेदिकाद्वात्रिंशिकाख्य महावी- लकण्ठदीक्षितकृत कलिविडम्बन, (६) रस्वामिस्तोत्र, (१४) हेमचन्द्राचार्य- सोमप्रभाचार्यकृत- शृङ्गारवैराग्यतर विरचित अयोगव्यवच्छेदिकाद्वात्रिंशि जिणी (संटीक), (७) नारायणभट्ट- काख्य महावीरत्वामिस्तोत्र, (१५) कृत कोटिविरह, (८), आणि राजान जिनप्रभसूरिविरचितं पार्थनाथस्तव करुय्यकप्रणीत सहृदयलीला, इतकी (६) जिनप्रभसूरिविरचित गोतः काव्ये आली आहेत. किंमत १ रुपया. स्तोत्र, (१७) जिनमभाचार्यविर ट. स. श्रीवास्तव, (१८) जिनप्रभसूर्ति पष्ट गुच्छक-यांत (2) शंक- चित चतुर्विशतिजिनस्तवः (१९). राचार्यकृत शिवपादादिकेशान्तवर्णन- नमभसुरिविरचित पार्श्वस्तव, (२० स्तोत्र:- (२) शंकराचार्यकृत शिवकेशा. जिनप्रभसूरिविरचित श्रीवीरनिर्वा दिपादान्तवर्णनस्तोत्र, (३) नीलक- कल्याणकम्तव, (२१) विमलप्रणीत पटदीक्षितविरचित शान्तिविलास, श्नोत्तररतमाला, (२२) धनपरियणीत, (2) लोटकनिर्मित दीनाक्रन्दनम्तोत्र, ऋपभपञ्चाशिका, (२३) शोभनमुनि (५) श्रीकृष्णवल्लभप्रणीत काव्यभूपण-ग्रणीत चतुविशतिजिनस्तुति (सटि- गंतक, (६) श्रीनिवासाचार्यविरचित प्पणी) इतकी काव्ये आली आहेत. जानकाचरणचासर, (७) क्षेमेन्द्रविर-किंमत रुपया. ८. स. ४॥ चित्त दर्पदलन, (६) शिवरामत्रिपा- छीप्रणीत रसरतहार (सटीक), (९) रनारायणकधिविरचित सुदर्शनरातक अष्टम गुच्छक-यांत (1) क. नीलकण्ठदीक्षितप्रणीत अन्यापदेशश- (सटीक), (२)विश्वेश्वरपण्डितकृत क. तमा इतकी काव्ये आली आहेत. किमत वीन्द्रकण्ठाभरण (सटीक), (३) प्र- सप्तम गुच्छक-यांत (१) मा.पदेशः (१) विश्वेश्वरपण्डितकृत रोमा- बोधसुधाकर, () जहणकृत मुग्धो- नवाचार्यविरचित । भक्तामरतोत्र, वलीशतकः (६) वेष्टनाथकृत सुभा. (२) सिद्धसेनदिवाकरप्रणीत कल्याण-पितनीपी, इतकी काव्ये आली आहेत. मन्दिरलो, (३) शादिराजभणीत ए- किंमत १ रुपया. ट. स. ८॥ हो पुस्तक मुंबईत मातादेवीच्या रस्त्यावर "निर्णयसागर" छापखा पैसे पाठविले असता अथवा शाल्युपेएएलरोग विकत मिल ० 7 T १सया ट.स.८॥ 1

·No text on this page.

·No text on this page.