·BHASA KATHA SARA
HTTOETATT: 11
CONSISTING OF ABRIDGED NARRATIONS
IN SANSKRIT PROSE
OF THE STORIES OF THE TRIVANDRUM PLAYS
ATTRIBUTED TO)
we
BHASA
BY
Y. MAHALINGA SASTRI, M.A., B.I.,
Lerturer in Sanskril, Vallara College, Vudura.
SON OF MANAMAHOPADHYAYA
BRAHMASRI YAJNASWAMI SASTRIGAL
of Kumbakonam.
Part II
भागत्रयात्मके द्वितीयो भागः ।
SECOND RETRINT OF THE SPECIAL EDITION.
PUBLISHED BY THE AUTHOR
All Rights Reserved]
1936
[Price Annas 8

·BHASA KATHA SARA
TTFTTTTT: 10
CONSISTING OF ABRIDGED NARRATIONS
IN SANSKRIT PROSE
OF THE STORIES OF THE TRIVANDRUM I'LAYS
ATTRIBUTED TO -
BHASA
11
Y. MAHALINGA SASTRI, M.A., B.L.,
Lecturer in Sanskrit, Volu'd l'ollege, Vacurii.
SON OF MAHAMUDIOPATHYAYA
BRAHMASRI YAJNASWAMI SASTRIGAL
of Kumbakonam
Part II
भागलयात्मके द्वितीयो भागः ।
SECOND REPRINT ON THE SPECIAL EDITION.
caroroon
PUBLISHED BY THE AUTHOR
All Rights Reserved]
1936
[Price Annas 8

·PART II. CONTENTS. m Pages. Summary of the Story 1-8 .... 35 to61 श्री रामचरितम् (प्रतिमाऽभिषेक नाटकयोः सारभूतम् ) भासीय श्लोकानुक्रमणिका 62 -news- V. B.--For page-numbering, Part II is considered as contiguous to Part I as both Parts were and will in the further editions be comprised in one volume as originally published. Madura, Y. Mahalinga Sastri, 19-7--36 ·BHASA KATHA SARA PART II. SUMMARY OF THE STORY. (1) DASAKATHA, of the illustrious Solar race of kings, ruled over Ayodhya for a long number of years. At the declining period of his life, he, desiring to lead a recluse's life as was the wont with his noble ancestors when grown old, made preparations for the coronation of his eldest son Ramachandra. But the actual investiture was interrupted at the critical moment by Manthara who flashed a shocking message to the king by the authority of Kaikeyi the junior queen. The kingdom was settled on the issue of Kaikeyi througin the bargaining of her parents at the time of her marriage and Dasaratha was sadly helpless when the stipulation was demanded to be given effect to. The pathos of the situation was further intensified by the tenacious insistence by Kaikeyi on the banishment of Rama for fourteen years from the kingdom. Lakshmana was ablaze with wrath at such a turn of the events and was particularly incited to a spirit of desperate vengeance by the latter clause of indefensible cruelty. Dasaratha himself was protesting and struggling despe. rately against the injusticc sought to be done to Rama. But, Ramii, noble as he was, declared hiinself determined to carry out to the letter the command of his junior stepmother. To Sita a long separation from Rama during his exile was unthinkable, and Lakshmana's secession followed as a matter of course. The thrce set out for the forest amidst the pathetic groans and helpless protests of the citizens, friends, servants and the nearest kinsmen.

·2 The terrible blow of Rama's departure, entirely shattered the faculties and the physique of the old Dasaratha already in the wane, and the farthest limit to which he managed to drag on his intolerable existence was the moment of Sumantra's return after his escorting the exiles up to the territorial boundary. When Dasaratha passed away, Vasishta taking counsel with the ministers, sent for Bharata who from his early age had been living in the household of his uncle. The messenger was charged with saying nothing about the death of Dasaratha and Bharata was given to understand that his father was sick. Upon reaching the outskirts of Ayodhya, Bharata was required to wait for a short while in order that the hour of an auspicious constellation might arrive. Bharata cast about to spend the interval leisurely and, descrying a temple not far off, walked into it. In the interior he found four consecrated images which were apparently fashioned on human models. When he prepared to offer his salutation and prayer to them the temple.guard suddenly intervened and said "These are Kshatriyas and as such are not to be saluted by a person like you". Upon further enquiry the guard pointed to the first three images as being those of Dilipa, Raghu and Aja, respectively, the ancestors of Bharata. When he proceeded to identify the fourth which bore a close resemblance to Dasaratha himself, Bharata required to know if statues were installed, in that house, of living monarchs also. The speedy reply of the guard to this was, “No. Statues are made only for the dead." Bharata's head rceled on his hearing this, for, he vaguely perceived that a calamitous announcement was lying in wait for him; and being unwilling to be shocked so precipitously, forbade the guard to speak further on. But the guard defiantly and relentlessly continued: "Why, sir, would you not know about this image of ·ca It was Dasaratha, the king who gave up his kingdom and his life for the sake of keeping his marriage-pledge?" Bharata could not bear the crushing cruelty of this news. all his mother's doing and he was involved in the guilt however involuntarily and unwittingly. Another step in the conversation revealed that Rania, with Sita apd Lak. shmana had gone into exile to the forest. Bharata swooned and recovered, cried in despairs depreciated his luck, despised himself for being the motive of his mother's cruel avarice, and once again swooned. The temple-guard could no more be mistaken in the identity of the person whom he had so unwarily reduced to such a sad plight. At this juncture, entered by previous appointment the bereaved ladies of the harem escorted by Sumantra in order to inspect the statue of Dasaratha newly installed in the statue house of ancestors The guard directed their attention to the plight of Bharata and retired. When Bharata was brought back to consciousness by the efforts of the ladies, a scene of pathctic conſusion followed. Bharata paid his respects to Kausalya and Su.nitra, but did not deign to look on the face of Kaikeyi. He rebuked her bitterly making her answerable for a number of cruelties and crimes. He rejected with contempt the offer of the crown made by Vasishta and without entering the city, directly set out to the forest to mect Rama. Rama's hermitage was on the Chitrakuta mountain. Bharata supplicated himself before Rama, seeking pardon for all the sins of his mother and begged of him to accept the crown. But Rama was stern in his adherence to duty and enjoined Bharata to carry out in his turn the wishes of the departed father by taking up the sovereignty. Bharata however, bring unable to acquiesce in the exhortation with a free conscience, struck a compromise by which he was to install on the throne the pair of slip- ·4 pers worn by Rama and govern the kingdom as its servant for 14 years at the end of which period Rama was to assume sovereignty in the regular manner. Upon Rama willingly parting with the slippers in order to please his devoted brother, Bharata turned back with a conscience much laid at ease. (2) Sometime later, when Bharata was provoked by the tidings of Rama's adversities in the forest, to insult Kaikeyi ruthlessly for her ill-fated fatuation, she, seconded by Sumantra, appealed to him to consider the following facts in extenuation of her guilt. The banishment of Rama with its sequel of Dasaratha giving up his life out of grief, was pre-ordained by virtue of a curse of an old recluse whose only, son Dasaratha had killed by mistake while hunting. In the matter of fixing the term of exile Kaikeyi had been made a mere tool by Providence, for she intended to say "14 days” but actually said “14 years". Sumantra further explained that the preceptors of the royal family, Vasishta and Vamadeva included, acquiesced in all these dispensations of Providence and were not inclined to blame anybody. After this interview Bharata cooled down considerably towards his mother and sought reconciliation with her. Soon after sending back Bharata, Rama left the Chitrakuta and proceeding sonthwards entered the Dandakaranya celebrating the entry with the slaying of Viradha. He then visited a number of sages in their respective hermitages and ultimately fixed his residence at Janasthana a region which was subject to the sway of a Rakshasa named Khara. Living there, Rama once incurred the eninity of the Rakshasas led by Khara through the wrong he did to ·Surpanakha. In the battle which followed, fourteen thousand Rakshasas with the leaders Khara, Dushana and Trisiras were swiftly destroyed by Rama unaided except for his bow and arrows. That Rama had become a great menace to the Rakshasas soon reached the ears of Ravana and the latter happening also to be swayed by a wicked motive regarding Sita of whose beauty he had heard much, resolved upon the abduction of Sita by a ruse, both as a measure of vengeance against the enemy and as a means of carrying out his own design on her. He chose his moment cleverly. Lakshmana had gone far away to welcome a sage returning from a pilgrimage. Rama was discussing with Sita about the means of celebrating in a marked way his father's annual ceremony which was coming off the very next day. Ravana entered in the guise of a Sanyasin and on being received with the customary civilities by Rama and Sita, mentioned in a casual manner his acquaintance with the Sraditha Kalpa. Rama eagerly enquired of him "Holy Sir, acquaint me with the most meritorious means of gratifying the departed while oblations are being offered to them. Ravana replied, "there is a race of wonderful leer on the seventh summit of the Himalayas which are all gold and emeralds all over the body, which vie with the wind in fleetness, and which drink of the Ganges water directly falling froin the matted crown of Siva." And when Rama succumbed to the temptation, Ravana produced an illusion of such a deer and by this agency managed to entice Rama away from the spot. When Rama had gone out of sight, Ravana suddenly assumed his form and carried away Sita by force in his car which coursed through the air. The heroic endeavours of Jatayu, the eagle-friend of Dasaratha to rescue Sita, merely cost him his life and availed naught else.

·0 Rama returned after a fruitless pursuit of the deer to see the hermitage empty. Lakshmana soon joined him. Upon realising the loss he had sustaind Rama became overwhelmed with grief. He roamed about listlessly from forest to forest lamenting all the way and scarcely taking comfort from the devoted solicitude of Lakshmana. When Rama reached Kishkindha in the course of his rambles southward, there arose an alliance between him and Sugriva the king of monkeys who was living in the Risyamuka mountain in hourly dread of Vali, his elder brother, having been dispossessed by the latter of both his kingdom and his wife. Rama slew Vali and raised Sugriva to the throne of Kishkindha. Sugriva in his turn despatched armies of monkeys to seek out Sita in all directions. Angada son of Vali and Hanuman the chief minister of Sugriva, were at the head of the party going southwards. When they reached the sea-shore they accidentally met Sampati the elder brother of Jatayu and learnt through him that Sita was lodged in Lanka on the other side of the ocean. (3) Hanuman the ablest of the monkeys and son of the wind-god lept over the ocean and after making a careful search in Lanka, espied Sita at the foot of a tree in the harem-garden, wretched-looking and surrounded by Rakshasis. He also witnessed a scene which passed between Sita and Ravana in which the most abject addresses of the latter were scornfully resented by the former, Hanuman, soon after, took the opportunity to announce himself to Sita. He placed in her hands the signet ring of Rama a token for inducing confidence and giving comfort. After delivering Rama's message of love and heroic reresolve to her, Hanuman courted a row with the Rakas ·shasas in which he made havoc of vast numbers of his opponents. In the end he allowed himself to be taken captive by Indrajit in order to have an opportunity of meeting the Lord of Lanka and affronting him in person. This he did to his heart's content and for his effrontery he was punished with lighting up of his tail. In the course of his bandying words with the enemy, Hanuman was able to observe how Vibhishana, the brother of Ravana intervened in his favour, strongly protesting against the injustice of retaining Sita by force. Soon after Hanuman had brought the news about Sita's whereabouts and the enemy's unrelenting attitude, the armies of Sugriva accompanying Rama and Lakshmana made rapid march towards the seashore and encamped there, wondering how ever they were to cross the ocean. Just at that time, Vibhishana joined the host as a suppliant at the feet of Rama, having been expelled by his brother on suspicion of disaffection and treachery. Rama forded the ocean by the grace of the Ocean God and pitched his camp on the slopes of the Suvela mountain in Lanka. Then there ensued several skirmishes between the Vanara and Rakshasa hosts. Each encounter laid a heavy toll of the Rakshasas and one by one the stalwarts fell on the field. Kumbhakarna himself had been slain in battle. The genius of victory seemed to have deserted Ravana. . Indrajit had sallied forth to battle to mend matters if he could. At this juncture when a sober person would have concentrated on war-policy, the ill-fated Ravana pursued the inirage of Sita with absurd infatuation. He sought to subjugate her to his will by producing before her two puppet heads resembling those of Rama and Lakshmana alleged to have been killed in battle by Indrajit. But by an irony of fate, just at that moment entered a servant breaking the calamitous news ·8 that Indrajit had been killed by Lakshinana. Ravana on hearing this became overpowered by a tumultuous commingling of disappointment, despair, sorrow and wrath, and burst forth into the battle-field vowing that the rise of another day would see on the face of the earth either Rama or Ravana, but not both. Then ensued the famous battle between the two heroes who had so long been mutually yearning for an eventual personal combat. After a prolonged display of skill on either side, the ten heads of Ravana were felled by Rama who used the invincible missile of Brahmastra The devas delighted with the removal of the terror of the universe, poured down celestial flowers on the head of victorious Ramachandra. Rama next installed Vibhishana on the throne of Lanka. Vibhishana, eager to restore Sita to Ramachandra made his respectful submission to that effect. But Rama assumed an apparently rigourous attitude in the matter, seeming to be afflicted with doubts regarding the immaculate purity of Sita who had been living for so long in the house of the wicked Rakshasa, however involuntarily. Thus insulted, Sita was sorely aggrieved and threw herself into the flames. But the God of Fire would not injure her. She was the better for having gone into the fire even as a gold neck-lace. Agni himself bore her towards Rama and presenting her to him said "Take back Janaki who is of spotless purity, sinless and stainless. She is Lakshmi incarnate even as you are Purushottama incarnate." Rama accepted Sita and with all his followers rcturned to Ayodhya making an aerial journey on the Pushpaka Vimana, He there took back the Kingdom from Bharata and with his coronation performed, reigned for long as king.

·॥ श्रीरस्तु॥
भासकथासारः॥
द्वितीयो भागः ।
॥ श्रीरामचरितम ॥
यः सत्ये गुरुमासयन्नुपनतां तत्याज राज्यश्रियं
यः सन्तोषयितुं प्रजाः परिजहारापन्नसत्वां प्रियाम् ।
तस्योपाश्रितकीशराक्षसपरित्राणप्रतिष्ठागुरी-
धर्मे सूक्ष्मगती जयत्यवनिजाजानेरभेद्या स्थितिः॥
(१)
आसीदशेषकल्याणनिलयेषु कोसलेषु अयोध्या नाम
यथार्थाभिधाना राजधानी । तत्र च प्रमुदितप्रजावत्सलानां,
प्रचण्डविक्रमाणां चण्डभानुवंशमहत्तराणां ललामभूतः, पुलोमजा-
रमणप्रतिधिसृष्टार्धासनसभाजनांचितः, सुरासुरसङ्गामेष्वप्यप्रति-
हतमहारथो दशरथो नाम राजा लीलानुशासितमहीवलयःसुचिरं
व्यलासीत् । स च बहुवर्षसहस्राणि राज्यभारं निर्वाह्य परिखिन्नः
सातजरावैक्लयो विषयव्यावृत्तकौतुकश्चरमवतमिश्याफूणां

·, भासकथासारे [श्रीराम वैखानसीं वृत्तिमाशिश्रयिषुः कुलामात्यप्रकृतिमण्डलानां सुचिर- संभृतकौतूहलमनुरुन्धानो वयःस्थं जनलोचनचन्द्रं रामचन्द्र राज्यश्रिया सङ्गमयितुं तत्वरे ॥ अथाभिषेककृताभिमुख्यैर्वसिष्ठमुख्यैरुद्दिष्टे पुण्येऽहनि सं. प्राप्ते, प्रहृष्टनरनारीजना, संयोजितविशेषालङ्करणविधिपरिशोभ- माना, समन्ततः प्रचलितोत्सवमङ्गला साकेतनगरी, प्रतिक्षणं नूतनेव कामपि श्रियमुररीचकार । समाह्रियन्त च राजकुले तद्विधावसरोचितसम्भ्रमेणाभिषेकसंभाराः । तथा हि-समुद- श्रायि सव्यजनं छत्रम् । अकल्प्यत सनन्दिपटहं भद्रासनम् । न्यस्यन्त च तीर्थाम्बुपूर्णाः सुवर्णघटाः । अयुज्यत पुष्यरथः । सन्न्यधीयन्त सामात्यपुरोहिताः पावनदर्शनाः सहस्रमवनीसुराः। एकप्रकारसंक्षिप्ताः सभायां पौरजानपदाश्च सममेल्यन्त । स च भगवान्वसिष्ठः कालोचितक्रियाकलापप्रत्यवेक्षणव्यग्रः पवित्राव- काशां वेदीमध्यतिष्ठत् । धुर्ये स्वतनये क्रमेण भुवनरक्षाधुरा- मवतारयिष्यति दशरथे तत्सौराज्येन चिरानुभूतस्वास्थ्योऽपि गुणपक्षपाती जनोऽकृतपूर्व तोषमधत्त ॥ अथ परिणामोन्मुखमनोरथो दशरथः सभायां स्निग्धतर- माभाष्य तनयमङ्कमारोप्य, साधगद्गदं, "पुत्र, राम, प्रतिगृह्यतां राज्यम्" इत्युदाजहार । विनयाद्वहुमानाञ्च तदप्रतिपद्यमानेन चरणपतितेन रघुनन्दनेन निर्बन्धतः स्वमतमङ्गीकारयामास च । अथारधे पटहे, भद्रासनलक्लिनि रामभद्रे शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतो.

·चरितम् (१)] द्वितीयो भागः। अमितेऽभिषेकघटे, छत्रे च स्वयं नृपतिना गृहीते, अन्तरा प्रविश्य मन्थराभिधाना सरभसमवनीपतेः कर्णे किमपि जजाप । यया किल सद्योविनिताभिषेकमङ्गलया प्रफुल्लपौरजानपदमुखराजीवे सदस्यकालोपनतनीहारवृष्टिलीला व्यधायि । दशरथोऽपि वज्र- निर्घातेनेव प्रक्षुब्धमतिः सातशोकज्वरज्वालपरीतकरणः सवै- क्लव्यमाहूय तनूभवं कृच्छेण विश्रमितुं विससर्ज । स तु प्रतिबद्धे- ऽपि राज्यलक्ष्मीप्रतिग्रहमहोत्सवे, अलोलुपतया, अतिगम्भीरतया यथाभूतवदनोल्लासोऽभिवन्द्य पितरं, "दिष्टया स एवास्मि रामः" इति मोदमानो मैथिलीमिमं वृत्तान्तमधिगमयितुं धृतकौतूहल. स्तदावसथमाससाद ॥ तत्र चाभिषेकवार्ताहारिणे चेटीजनाय परितुष्य प्रत्त- सर्वाभरणशून्यीकृताङ्गलतां, नेपथ्यपालनीमुपहसितुं अवदातिकया चेट्या चोरितोपहृतं वल्कलयुगळं कौतुकेन परिधाय, "किं मे शोभते” इति सखीजनमनुयुञ्जानां, तदात्वेऽप्यक्षीणलावण्य- सम्पन्मनोहरां हृदयदयितां दयितामालुलोके । कृतसम्भाषश्च तया क्षणं यावत्तिष्टति तावत् "हा हा महाराज" इति नरनारीजनस्य निमर्यादो महानार्तध्वनिः श्रोत्रपथमवातरत् ॥ ततः सत्वरापतितः कञ्चुकी राज्यलोभाद्भरताभिषेक याचमानायाः कैकेय्याः कार्कश्यमभिचुक्रोध। निजपक्षपातेन गुरु- जनमपवदन्तं तमवस्थापयन् प्रत्याह राघव:- "आर्य, किमत्रा- क्रोशस्थानम् ? गुणानेव पश्यामि मदभिषेकनिवृत्तौ ॥

·[श्रीराम - भासकथासारे धनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव ताप- न्मम पितृपरवत्सा बालभावः स एव । नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजाना- मथ च न परिमोगैर्वञ्चिता भ्रातरो मे ॥ अपि व- " शुल्के विपणितं राज्यं पुत्राथै यदि याच्यते । तस्या लोभोऽत्र नास्माकं भ्रातृराज्यापहारिणाम् ॥ इति । समादिशश्च कञ्चुकिनं मातृपरिवादं विना महाराजवृत्तान्तं अभिधातुम् । श्रुत्वा च तन्मुखादतिसृष्टकैकेयीप्रार्थनं सद्यो मोहमुपागतं राजानं नितरामखिद्यत ॥ तदनु धनुष्पाणिराविभूय क्रोधमूच्छितो लक्ष्मणः प्रक्षुब्ध इव प्रलयवारिधिरित्थमुदगर्जत् । "अहो वत क्षत्रियाणामपि क्षीणसत्त्वता । धिक्, एते वयं विश्रुतवीरापदानाः प्रक्रान्तचापल. याप्यवलया केवलमेवं परिभूयामहे । तन्नालमस्याः पापाशयाया- चिरकालिन्तसङ्गमेप्यार्येऽभिनिविशमानां यदियमपचकर्ष निर्भ- रासूययेव राज्यश्रियम् । पश्यत लोभानुसूत्रिताया नृशंसताया विलसितम् । मणिमकुटधारणप्रसाधिते शिरसि तन्मुहूर्त एव जटामाबद्धय चतुर्दश वर्षाणि नाम वनमवनोचितेन भवनी- कर्तव्यम् । जराजर्जरमतिनाप्यवनीपतिना नियतिरिव दुर्व्यवस्थेयं केनाप्यसम्बद्धन धर्मव्यवहारेणानतिक्रमणीयेति कृत्वा दुःख- दावानले निपात्यते ह्यात्मा । घयंतु प्रचलिताः सद्यो युवतिरहित- ·३९ घ धरितम् (१)] द्वितीयो भागः। मेव भुवनतलमखिलमापादयितुम् । तिष्ठतु तावदार्यों यदि न सम्मन्यते । मुच्चतु मां भवान् यतः कलितनिश्चयोऽस्मि" ॥ इति समारब्धसंरम्भभीषणं तमनुजन्मानं पेशलाक्षरैः सान्त्वनोपक्रमातृनियोगप्रतिबद्धस्वातन्त्र्याणां पातकपर्यवसा- यिनः क्रोधस्यानवसरमुपदर्शयन्समाधाय रामचन्द्रस्तस्य हृदयो- तापं शनैरशमयत्। उररीचकार च प्रशान्तगम्भीरे मनसि कनिष्ट- मातुः प्रत्यक्षोदीरितनिर्विशेषमविलयरूपमनुशासनमुरुतोषेण ॥ अथ तदात्वोपनतान् सीताकौतुकवधनश्रद्धया नेपथ्यपा- लन्या स्वयं प्रेषितानन्याननुभूतान् वल्कलानात्मने रामः प्रतिगृह्य दुनिवारानुगमनव्यवसायेन सौमित्रिणा सह विभज्य सत्वरं पर्यधात्। धृतारण्यकवेषश्चानपेक्षितगुरुजनामन्त्रणविधिः मुहूर्त- मवतिष्ठस्व वत्सेत्यतिकरुणमुल्लपन्तमापतन्तमपि तातं श्रुत्वा कान्तारगमनप्रत्यूहपरिजिहीर्षया दृढनिश्चयाकलनकठोरहृदयः क्षणमात्रमपि विलम्बमसहमानः, प्रार्थितयापि प्रथमप्रतिपन्नचीर' परिधानमपरित्यजन्त्या प्रकाशितानुप्रवसनसिद्धान्तया कान्तया परिष्कृतपावः, सौभ्रानशेवधिना लक्ष्मणेन पुरो निर्दिश्यमान- मार्गों दीनाक्रन्दनशरणपौरलोचनाम्वुप्रवाहोपसिक्तनीरजःकृत- प्रतोलीकां तदुपक्रममुत्सादितोत्सवाशंसां रघूत्तंसः पुरीमयोध्या- मतिलय समचलद्विपिनाभिमुखम् ॥ निर्गते च सदारानुजे रघुनन्दने, नरपतिः पतन्निव पतङ्गः शुष्यन्निव महोदधिः विशीर्यमाण इव धरणिधरः पारे वाचामडकै.

·भासकथासारे [श्रीराम राधिपरिक्षीणः कापण्यमुखहन्नसापीडेन हृदयावस्कन्दिना शोक- शङ्खनाऽतिकरुणमन्तस्संग्लपितः कौसल्यासुमित्राभ्यां स्वयं निगृ. हीतात्मशोकाभ्यामन्यास्यमानश्वरमशय्यामधिशिश्ये । स तदानी मतिभूमि गतेन चिन्ताव्याधिना शिथिलेन्द्रियमतिव्यंथमानो विषशमनेकधा व्यचेष्टत । तथा हि-शश्वदाविष्टतीव्रमन्युपिशा- चिकावेगादिव शयनादुत्थायोत्थाय न्यपतत्। मुहुमुहुः स्मृति- वशादाघट्टितहृदयनिखातकैकेयीदुर्वचनशल्य इव दुस्सहवेदनामनु- भवन हा हेत्युञ्चविललाप । परित्राययितुमिवात्मानमबलाव्याली- मुखात् पुनः पुना राम रामेत्याचक्रन्द । मृत्युपरिगृहीतस्य में चरम- दर्शन वितरत पुत्रका इति पदे पदे भृशं परिदेवयाञ्चके । परि- पालितपितृसङ्गरो महाप्रभावोऽनया गर्भ धृत इति वारं वारमति- मानेन बहुमानेन प्रियवचनैः कौसल्यामन्वरुध्यत। पुत्रविवासनेन कृतापकारमात्मानं क्षमापयितुमिव दीनवदनस्तामसन्निश्वसनव- लुलोके । धियां स्त्रीमतिपरिगृहीतं लोकोपहास्यं मन्दधियमिति विलजमान इव भूयो भूयो मोहमहातमसि निलिल्ये । निसर्गा- ऽनुकम्पिनापि प्रियनन्दनेन निरनुक्रोशमुपेक्षितस्य मम कोऽर्थो जीवितेनेति वैराग्यादिव शोकदावानले प्राक्षिपत्स्वमात्मानम् ॥ तस्य च तदा निरतिशयतनयविरहानलपरिप्लुष्टहृदयस्या- नारतं प्रमुह्यतः प्रतिबोधं विना कौसल्यासुमित्रयोरपि प्रत्यभिज्ञा दुश्शकैवासीत् । अदृश्यभूते लोचनसुधाकरे रामचन्द्रे विसृत्वर- तमोनिमीलितमिव नयनयुगलमन्धीवभूव । रामान्वेषणप्रस्थितेव प्रयत्नावस्थाप्यमानापि बुद्धिः खनियोगाभ्रंशे ॥

·चरितम् (१)] द्वितीयो भागः। ४१ एवमप्रतीकारायां दशायां वर्तमानं सकृत्कृतान्तमुपालभ- मान सकदात्मानमेव दुष्कृतकारिणं कुत्सयमानं कदाचित्कैकेयी विगर्हमाणं भूयस्सस्नेहपरितापं पुत्रकानाहूयोन्मत्तवद्बहु प्रलपन्तं अतिकरुणदर्शनं पार्थिवं रामसकाशात्प्रतिनिवृत्तः सुमन्त्रः सविषा- दमुपगम्य व्यजिज्ञपत्-"देव, शृङ्गिबेरपुरं प्राप्य ते महाराजस्य प्रणाममावेद्य कमप्यर्थ विज्ञापयितुमारभमाणा बाष्पस्तम्भित- कण्ठत्वात् किमप्यनुक्त्वैव वनोदरमविशन्” इति । तच्छ्रुत्वा महीपतिः कैकेय्यास्तादृशं विपाकदारुणं दुरभिनिवेशं स्मारं स्मार- मतिनिबिडमुत्पीडितहृदयो, गती रामः प्रियं तेऽस्तु त्यक्तोऽहमपि जीवितैः । क्षिप्रमानीयतां पुत्रः पापं सफलमस्त्विति ॥ सावेगाक्रोशमुलपन निजपुत्रकाणां पुनरवलोकननैराश्यादिगुणी- भूतमोहोपहतचेतनः प्रतिक्षणं परिशुशोष । अन्ततः स्वमाश्वास- यितुमिवोपागत तत्क्षणप्रत्यक्षितैः दिलीपाजमुख्यैः पितृभिरुप- च्छन्दितमात्मानं सम्भावयंस्तैः सनिगमिषुः, 'अयमहमागच्छामि' इति वचसैव मूर्छया परामृष्टः स क्षणादिविषदवसथमारुरोह ॥ अनन्तरमराजकोपहतमिक्ष्वाकुजनपदमवलोक्य विधि वसिष्ठानुमोदितैरमात्यमुख्यैदशरथवचनमर्थवत्कुर्वद्भिः आवाल्या- मातुलकुले वास्तव्याय भरताय प्रेषितः ससूतो रथः। स च, दृढमकल्यशरीरो महाराज इति केवलमाथावितनिजोपप्रेषणहेतुः सूतेन बलवदुत्कण्ठितस्त्वरितमयोध्यापरिसरमुपासीदन्, “एक- नाडिकां यावत्प्रतिपाल्य प्रतिपन्नायामेव रोहिण्यां पुरीं प्रवेक्ष्यति ·भासकथासारे [श्रीराम कुमार" इत्युपाध्यायेन विज्ञापितः क्षणं विश्रमितुकाम उपान्तिके वृक्षान्तराविष्कृतं देवकुलं प्रविवेश ॥ तत्र च विश्वसनीयमानुषभावानां चतसृणां प्रतिमानां स्तोममालोक्य नमितशिरा वन्दितुमुपक्रममाणोऽसौ सहसोपेतेन देवकुलिकेन, "क्षत्रिया ह्यनभवन्ती, न भवादशस्य प्रणामाऱ्या" इत्यवार्यत । अथ विस्तरं पृष्टः स देवकुलिको, यावत्तिस्रः प्रतिमा दिलीपरध्वजानामिक्ष्वाकुकुलपूर्वपुरुषाणां नामतो निर्दिश्य दश- स्थाकृतिसंवादिनी तुरीयामुपसीदति तावत्पर्याकुलो भरतः, "किं धरमाणानामपि प्रतिमाः स्थाप्यन्ते' इति तं पर्यपृच्छत् सोऽवदत्- “न खलु । अतिक्रान्तानामेव" इति । अतःपरं श्रोतुमक्षमो भरतः किमप्यत्याहितमापतितमाशङ्कमानो यदा सर- भसमपचक्राम तदा देवकुलिकः करमेवमभाणीत्-"तिष्ठ, येन प्राणाश्च राज्यं च स्त्रीशुल्कार्थे विसर्जिताः। इमां दशरथस्य त्वं प्रतिमा किन्न पृच्छसि ॥-' इति । श्रत्वैवं अशनिहत इव मुमूर्छ कैकेयीसूनुः । अथ प्रतिबुध्य, तादृशावस्थाविशेषेण स्वं कैकेयीपुत्रं प्रत्यभिजानतः तस्य मुखादेव शुल्कलुब्धया खजनन्या ससीतालक्ष्मणमरण्याय निर्वासितं राममवगत्य, "कथं कथमार्योऽपि वनं गतः? किमहमुपहतभाग- धेयः पित्रा भ्रात्रा च वर्जितामटवीभूतामयोध्यां पिपासातः क्षीणतोयामिव नदीमनुधावामि?" इति शोचन स द्विगुणित- मोहामिभूतचेतनो निस्संज्ञः पपात भूपृष्ठे ॥

·चरितम् (१)] द्वितीयो भागः। तत्क्षणमुपतस्थे तत्र सुमन्त्रापदिष्टमार्ग दशरथप्रतिमा- दिदृक्षया कौसल्यापुरोगमन्तःपुरम् । तदा देवकुलिकेन निर्दिश्य- मानावस्थं भरतं प्रत्यभिजानत्यः परिवार्य देव्यः पर्यदेवयन्त । अथ मातृकरावमर्शोपलब्धस्वास्थ्यो भरतः समाश्वस्य सुमन्त्र- निर्दिष्टनामधेये कौसल्यासुमित्रे अभिववन्दे । कैकेयीं पुनरव लोकितुमपि नैच्छत् । किञ्च "निपातिता वयं सान्वयाः सपौर- जानपदाः सर्वे भर्तृद्रोहिण्या नृशंसया त्वया" इति तां भृशमधिचि- क्षप । अथ च, “जात, किं मया कृतम् ? महाराजस्य सत्यवचनं रक्षन्त्या मया तथोक्तम् । तत्रापराद्धयति ते शुल्कलुब्धो मातामहः" इति प्रक्रान्तसान्त्वनां कैकेयीमभिक्रुद्धो भरतः - "कथं शुल्के सभार्यस्यार्यस्य वनवासोऽप्युदाहृतः । यदि ते राज्यफलतर्षः, किं नरेन्द्रो न दद्यात् । किमर्थ मन्नाम कीर्तयित्वा मामयशस्तमस्य- काण्डे पातितवत्यसि । क; कृतं भवत्या । म्रियमाणः पतिर्न गणितः । दयिततनयाः क्रोशन्त्यो नानुकम्पिताः मातरः । कृत्स्ना- प्ययोध्या रोदनशरणा नावेक्षिता । न गणितोऽप्यात्मा घिगिति वचसा लोके समाक्रुष्टः । अहो धात्रा सृष्टं भवत्या हृदयं वज्र- कठिनम् । धिक् त्वां दुष्कृतकारिणीम्" इत्यवभसयमानस्तस्यै न प्रससाद । अभिषेकमधिकृत्य तु सह प्रकृतिभिः प्रत्युद्गम्य वसिष्ठवामदेवाभ्यां विज्ञापितो, राज्यलुब्धायै इहानभवत्यै प्रदीयताम्" इति निष्ठरमुक्त्वाऽप्रविशन्नेवायोध्यां रामतपोवन- मभिप्रतस्थे ॥

·. भासकथासार [श्रीराम समुपगम्य च चित्रकूटाचलोपरचितां भ्रातुः पर्णशाला कैकेयीचापलात्सङ्कान्तकृतघ्नभावमिव स्वं मन्यमानो लजमान- मानसो भरतो दूरादेवोपावर्तमानः समुपस्थितमात्मानं सविगर्ह- मुद्घोषयत् । तदा स्पष्टयनेन हृदयानन्दनेन बन्धुजनबहुमानावहेन तस्य तेन स्वरसंयोगेन स्नेहपरिक्लिन्नहृदयो रामः सौमित्रि पुरुष- विशेषमवधारयितुमभ्यचोदयत् । तद्वचनेनाभिमुखापतितं लक्ष्मणं निजाग्रज सुमन्त्रेण निवेद्यमानं कैकेयीसूनुर्यथोचितमभ्यवादयत । अथ लक्ष्मणमुखाद्विदितनिजागमनं राघवं, मैथिल्या सादरं प्रत्युद्गम्य प्रवेशितो भरतः सभक्तिविनयमुपसृत्य स्वनामनिवेदन- पूर्वकं प्रणनाम । तदानीं रामभद्रः प्रेमदृढमेनमाश्लिष्य, सुमन्त्रं च दृष्टा तातव्यपायाश्रितया कथया प्रकीर्णबाष्पपूरः शोकव्याकुलिते- न्द्रियः सुचिरमवतस्थे ॥ व वत्स, पालन- अनुपदमभ्याश एव स्थातुकामं भरतं, धर्माणो वयमिक्ष्वाकवः । तदनुचितमिहावस्थातुम् । अपि च भवद्विधं श्लाघ्यगुणं पुत्रमुत्पाद्य किं नाम नः पिता मिथ्याभि- धायी भवतु । यस्य किल वाक्यमवितथीकर्तुमेवाहं वनभुवमुपा. गमम् । सत्यधनं हि नः कुलम् । कथं भवानन्यथा प्रवर्तते । तत्सत्वरं निवर्तस्व परिरक्षितुं स्वराज्यम्" इति निरुत्तरमन्वशात् । तदानावशंवदो भरतो व्यजिशपत्- "आर्य, तेन हि मम हस्ते निक्षिप्तं तव राज्यं चतुर्दशवर्षान्ते त्वया प्रतिग्राहयितुमिच्छामि । भन्यच, प्रसादयतु महामार्यः पादोपभुक्ते इमे पादुके । अत्रैवा- ·चरितम् (१)] द्वितीयो भागः। भिषेकोदकमावयं अनयोविधेयः सन् भवदागमनावधि परिपाल. यिष्ये भुवनम्" इति ॥ ततः प्रीतेन भ्रात्रा सबहुमान प्रसादीकृते पादुके गृहीत्वा समापृच्छय च स्नेहविक्लवमाश्रमद्वारावधि विहितानुयानं बन्धु. जनं, भरतो, "हन्त भोः, अद्यैवास्मि,- श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो लोकस्य दृष्टिक्षमः स्वर्गस्थस्य नराधिपस्य दयितः शीलान्वितोऽहं सुतः । भ्रातृणां गुणशालिनां बहुमतः कीर्तमहद्भाजनं संवादेषु कथाश्रयो गुणवतां लब्धप्रियाणां प्रियः॥" इति परितुष्यन् , प्रकामं विशदान्तरङ्गः सुमन्त्राधिष्ठितं रथमारुह्य अयोध्यामभिप्रतस्थे॥ (२) अथ कदाचिद्वपाये वनप्रवासे भ्रातुरुद्धातपरम्पराथवणेन निस्सहपरीतापप्रदग्धहृदयं साक्रोशनैष्ठ्यं निजोपालम्भप्रवृत्तं भरतं, भवितव्यतायाः प्राबल्यमुपदर्य, तथाऽध्यवसितदैव- पारतन्त्र्येणोपहतचेतसो निमित्तमात्रभूतस्य स्वस्थानपराद्ध. तायां प्रत्याययन्ती च, सुमन्त्रानूदिता सानुनयं कैकेयीत्थमुप- न्यास्थच्चिरकारितोद्धाटनावसरं, निजवरद्वयाऽऽदानप्रवर्तकं, अन- न्यथाभवं दशरथस्य शापम् । “पुरा किल मृगयां गतेन महाराजेन ·भासकथासारे [श्रीराम कमिश्चिन्सरसि कलशं पूरयमाणो, वनगजहितानुकारिशब्द- समुत्पन्नवनगजशङ्कया विपन्नचक्षुषो महर्षेश्चक्षुभूतो मुनितनयः शब्दवेधिना शरेण हिंसितः। तेन च सत्यभाषिणा महर्षिणा. ऽविषह्येन पुत्रव्यपायव्यलोकेन प्राणान्परित्यजता शप्तो महाराजः। -'त्वमप्येवं पुत्रशोकाद्विपत्स्यसे' इति । तत्र च मामपराधे निक्षिप्य दैवेन पुत्रको रामो वनं प्रेषितः । तन्मो न राज्यलुब्धां मन्तुमर्हसि । अपरिहरणीयो मुनिशापः पुत्रविवासनं विना कथं घिरमति । किं च मातुलकुले वर्तमानस्य ते प्रकृतिभूतो विप्रवास इति राम एव प्रवाजयितव्य आसीत् । यत्किल चतुर्दशदिवसा इति वक्तुकामया पर्याकुलहृदयया चतुर्दशवर्षाणीति मयोक्तं तदपि दैवतन्त्रकमेव" इति ॥ तदा तत्सर्वमनूद्य सुमन्त्रः पुनर्यवेदयत्- "कुमार, वसिष्टवामदेवप्रभृतीनां सर्वमेतद्विदितमनुमतं च" इति । तच्छ्रत तच्छृत्वा विश्वस्तहृदयो भरतः, "हन्त त्रैलोक्यसाक्षिणः खल्वेते । यद्यनुमतं तेषां नान विचारणाया अवसरः । दिष्टया अनपराद्धात्रभवती" इत्युक्त्वा परितुष्य भ्रातृवात्सल्यादुत्पन्नमन्योः स्वस्यापराधान क्षमापयित्वा च मातरमभिववन्दे । अजहाच्च तदादितस्तां प्रत्य- न्यथाग्रहणेन सुचिरसम्भृतं हृदयकालुष्यम् ॥ अथायोध्यारक्षामुपदिश्य निवर्तिते भरते, दक्षिणाशा- विस्तीर्णवरण्यभागेष्वविरलमास्तीर्णानामाश्रममण्डलानां दर्शन- कुतूहलिना, वृद्धोपसेवाहेवाकिना च मनसा, ससीतालक्ष्मणो ·चरितम् (१)] द्वितीयो भागः। दाशरथिश्चित्रकूटाचलात्चचाल । गच्छंश्च मार्गोपरोधिन पिराध दण्डकारण्यप्रवेशनान्दीमुखोपहारतां नीत्वा, प्रशान्तचित्रविभूति- प्वाश्रमपदेष्वासेवमानो निजदर्शनोत्सुकिनः सत्याशिषः शरभङ्ग- प्रभृतीनमिततेजसो महर्षीन् , प्रतिश्रुत्य च तेषां निश्शेषपिशिता- शनशल्यनिहरणं, स क्रमेणातिलय नानामृगगणाकीण नदनदी- शतैरन्तरा सीमन्तितमतिरमणीयसमृद्धिदर्शनीयतमं सुदूरं वन- गहनमार्ग, अन्ततः प्राप कुम्भोद्भवोपदिष्टं, खरप्रमुखक्ररक्रव्या- दपातकाधिष्ठानं जनस्थानम् । तत्र च गोदावरीमारुतोपवीजितायां पञ्चवट्यां, लक्ष्मणोपरचितं, जनकनन्दिनीकरकमलोपात्तकलशांवु. सेकपरिवधितावन्ध्यतरुपण्डोपशोभितं, अयोध्यानिर्विशेषोप- भोग्यमाश्रमपदमश्रमेण चिरमुध्युवास ॥ तत्रैकदा दुरभिनिविष्टशूर्पणखाविरूपकरणप्रधषणेनामर्षितं चतुर्दशसहस्रमितराक्षसानीकमधन्यं, सदूषणत्रिमूर्धानं कृताभि- घेणनं खरमेकाकी रघुनन्दनो मुहूर्तात्कथाशेषतामुपनिन्ये । अनेन च निरवशेषजनस्थानरक्षीवलप्रमाथसंरम्भेण सम्भाव्यमानविक्रम- क्रमधुराधर्ष रघुवीरमन्तरेण सन्धुक्षितस्य वैरानलस्य, निस्तुल- लावण्यलेखाभिनिवेशिनः कदर्थयतः कन्दपंतर्षस्य च, युगपत्प्रती- कारविधेः कुहनासम्प्रदायेन जानकीहरणमेवोपयिक निश्चित्य लकेश्वरः, कदाचित्तीर्थयात्रातः प्रतिनिवर्तमानस्य कुलपतेः प्रत्यु- द्गमनसमुदाचारेणासन्निहिते लक्ष्मणे, स्वयमुपहृतसलिलानुकम्पि- तबालवृक्षकां किञ्चिदिव परिश्रान्तां जानकी निकषोपावेश्य, ·भासकथासारे [श्रीराम समनन्तरदिनोपावतिनं तातस्यानुसंवत्सरिकश्राद्धविधि कल्प- विशेषेण स्वस्य च तातस्य च यथानुरूपं निवर्तयितुमाहितचिन्तं मन्त्रयमाणं रामभद्रं, लब्धान्तरो विश्वसनीयं परिव्राजकलिङ्ग- मङ्गीकृत्यातिथिरिवाभ्यवर्तत ॥ पूजितश्च ताभ्यां निजान्वयश्रतादिकं वर्णयन् प्रसङ्गेन श्राद्धकल्पेऽभिज्ञत्वमात्मन उपन्यास्थत् । तेन च सातकुतूहलो राघवः पर्यपृच्छत्- "भगवन् , निवपनक्रियाकाले केन पितुं. स्तर्पयामि । विशेषोऽभिधीयताम्" इति । स प्राह- "हिमवतः सप्तमे शृङ्गे प्रत्यक्षस्थाणुशिरःपतितगङ्गाम्बुपायिनो वैडूर्यश्याम- पृष्ठाः पवनसमजवाः काञ्चनपार्वा नाम मृगाः प्रतिवसन्ति । यैस्तपिताः मुतफलं पितरो लभन्ते हित्वा जरां खमुपयान्ति हि दीप्यमानाः । तुल्यं सुरैः समुपयान्ति विमानवास- मावर्तिभिश्च विषयैर्न बलाद्धियन्ते ॥" इति । तच्छृत्वा "तर्हि तानद्याहरिष्यामि” इति कृतसंरम्भ राघवं पुनरुवाच कपट कर्मन्दी- "अलमतिमनोरथेन । न ते मानुषैदृश्यन्त” इति । अथ सुधीरमुदाजहार गमभद्रः-“यदि हिमवान्सौवर्णान्मृगान मे दर्शयिष्यति बाणैः क्रौञ्चदारं तं विदारयिष्यामि" इति , तत्क्षण एव विद्यत्सम्पात इव लोचन- हरो दूरादाविरभूत्काञ्चनपार्यो मृगः । “दिष्टया हिमवान्मयि परितुषः । अहो तातस्य भाग्यम्" इति मोदमानो रामस्तमुप- ·चरितम् (२)] द्वितीयो भागः। च्छन्दयन्नय॑मादायोपससर्प । मृगस्तु पूजामनवेक्ष्य पुरःपुरो धावन् राघवं सुदूरमाचकर्ष ॥ अथाक्षिगोचरमतिपतिते रामभद्रे, दशाननः स्वं रूपं गृहीत्वा भयविह्वलाङ्गो भर्तारमेव पुनःपुनराकोशन्ती कुररीमिव वृषदंशकः सीतां हठादाक्रम्य रथेऽवस्थाप्य खमुत्पतितः। तथा ह्रियमाणां जानकी दृष्टा निजसखस्य दशरथस्यानृण्यमिच्छन् जटायुर्नाम गृध्रराजः "मयि स्थिते व यास्यसि” इति तर्जयन- भिपत्य पापाशयमेनं पक्षाभ्यां विक्षिपन् , तुण्डेन खण्डयन् , नखरैश्च विदारयन् , सक्रोधं रुरोध । रावणस्तु रोषादुद्वत्तनयनः प्रयुद्धय- मानं पतगेश्वरमसिना दक्षिणांसदेशे गाढं प्राहरत् । तेन निकृत्ताव- यवः सद्यो गतायुरवनितलमाससाद जटायुः॥ अत्रान्तरे एकप्लुत्यतिक्रान्तशरविषयं तमपूर्वहरिणमनुद्रुत्य विफलश्रमः सीतापतिः सचिन्तायासं यावत्प्रतिनिववृते तावत् सीताशून्यमुटजमपश्यत् । अथ प्रत्यासन्नतापसमुखाद्यथावृत्त- मधिगत्य, विदीयमाण इव शोकेन बहु विलपन् , लक्ष्मणेन कथञ्चि- त्पर्यवस्थाप्यमानः काननभुवमनास्थया विचरन् वनौकसां धाम किष्किन्धामवाप । तत्र च निजाग्रजेन वलिना वालिना सदारा- पहारं निविषयीकृतो हनूमत्प्रभृतिभिः कतिपयैरेव स्निग्धैरुपास्य- मानः सुग्रीवो नाम वानरमुख्यो महर्षिशापमहिना वालिना दुरासदं ऋश्यमूकपर्वतशृङ्गमवाप्तभङ्गः कृच्छेण प्रतिवसति स्म । अथानयोस्तुल्यदुःखयोः परस्परोपकारकृतप्रतिक्षयोः सन्धिर- घटिए॥

·५० भासकथासारे [श्रीराम तदनु तदनुरोधेन तौ निरन्तरोपचीयमानस्निग्धभावो, अतुलभुजबलावलेपं हेममालिनं वालिनं निगृहीतुकामौ नियुद्धाय तमभिमुखीकर्तु प्राक्रमेताम् । अथ सुग्रीवक्ष्वेलिताकर्णनप्रज्वलित- मन्युः शतमन्युसूनुरवधीरितताराप्रतिषेधवचनो गर्जन्नभिपत्य प्र- क्रान्तविनयातिक्रममाक्रम्य विग्रहोद्धरं सुग्रीवं मुष्टिनिर्घातनिष्पी- डितग्रीवमुद्गीवितासुमकरोत् । ततः सम्भ्रान्तेन हनुमता तामव- स्थां प्रतिबोधितो रामभद्रस्तरुशाखाप्रच्छन्न एव वालिनं सप्त- सालीविदारणदारुणमुखस्य शिलीमुखस्य शरव्यतामनैषीत् । स च तेन मर्मसु निहत्य सहसा निपातितः प्रस्रतरुधिरप्रसेकपिच्छिले भूतले दुस्सहव्यथया कृतपरिसपणो धूळीधूसरिताङ्गः पतङ्ग इवा- सन्नास्तमयः सीदन् मुमूर्षुरिषुवाचितनामानं राघवमाहवानभिमुखं भृशमकुत्सयत । अस्थानोपक्रोशिनं तमुपगम्य रघुवीरः कृपाकुल- मनाः समबोधयत् ॥ "वागुराछन्नमाश्रित्य मृगाणामिप्यते वधः । वध्यत्वाच्च मृगत्वाञ्च भवाञ्छन्नेन दण्डितः॥ यवीयसी दाराभिमर्शनपातकी वध्य एव भवान्ननु । तेन हि युक्तदण्डानां योग्यमेव कृतमस्माभिः। मद्विहितेन च दण्डेन विगतपाप्मा त्वमनन्ताल्लोकानवाप्स्यसि" इति ॥ अतःपरं निरुत्तरो वाली प्रवलानुशयतरळितान्तरङ्गं शोचन्तं सुग्रीवं "ईदृशो लोकधर्मः' इति समाश्वास्य स्वतनय- मजदं तस्य हस्ते निक्षिप्य, “प्रतिगृह्यतामस्मत्कुलधनम्” इति ·चरितम् (३)] द्वितीयो भागः। खवक्षःसंभुक्तां हेममालाञ्च तस्मै प्रतिपाद्य राघवं प्रसाद्य स्वर्ग- भागी बभूव । ततो यथाविधि तस्य हरिप्रवरस्योर्ध्वदेहिकं निर्वयं रामलक्ष्मणौ सुग्रीवं किष्किन्धाराज्येऽभ्यषेचयताम् ॥ एवं निस्तीर्णस्वप्रतिज्ञाभरो निर्भरविरहोत्कण्ठाकुण्ठितानु- भावो लक्ष्मणाग्रजः सुग्रीवस्य कृतज्ञतावीरुधः फलदर्शनानुकूलं कालं प्रतीक्षमाणोऽवतस्थे । ततस्तेन वानराधिनाथेन सीता- विचयनार्थ सर्वासु दिशासु प्रेषितेषु प्लवङ्गमपुङ्गवेषु, दक्षिणापथ- प्रवृत्तः कुमारोऽङ्गदो वेलातटमासाद्य सम्पातिमुखाल्लङ्कायां स्थापितां जानकीमवगत्य महाजवं वायुसूनुं हनूमन्तं प्रोत्साह्य रावणराजधानी प्रविचेतुमुद्योजयामास । स च निरतिशयमहिमा रामकार्यगरिमाणमनुसन्धाय पाथसाझाथमेकोत्पातेनातिलड्य लङ्कामवाप ॥ (३) अथ निशाताहर्नाथमहसि निशामुखे, दशमुखमन्तरा प्रकुपितकृतान्तभ्रकुटिभीमवीक्षणस्य प्रथमावतारमार्गादेशक इव, प्रत्यादेशभूतामलकायाः प्रधाननगरी यातुधानानां, अलक्षित. सञ्चारोचितं वपुषा तनूभवन् स हनूमानुल्लङ्कितप्राकारगोपुरः प्रविश्य नवरत्नखचितसुमेरुशृङ्गभङ्गीमनोहरासु प्रासादपरम्परासु C ·५२ भासकथासारे [श्रीराम स्वेच्छया विचचार । अन्ततः समधिगम्य सन्ततोल्लसितलक्ष्मी. प्रसादमेदुरं निशाचरेन्द्रप्रासाद, अन्विष्य च दिव्यभोगोचित. सामग्रीविशाला विभ्रमशालाः निरन्तरप्रत्युप्तरत्नावळीभासमानान् विमानान् , निद्रावशसस्तमुत्तानशयान्तःपुररमणीरमणीयतल्प- गर्भान् गर्भागारांश्व, कुत्रापि जनकराजनन्दिनीमप्रेक्षमाणः पव- माननन्दनः, "अहो व्यर्थो मे परिश्रमः" इति विषीदन् याव- दुन्नताग्रमेकं हHशृङ्गमारुह्य परितः पश्यति तावदविचितचरी- मदूरस्थां प्रमदवनराजिमलक्षयत् ॥ प्रविश्य च तां कल्पितक्रीडाशैलप्रेक्षणीयां, विचरदण्डज- वाचालितदीर्घिकाशीतलितां, परिपश्यन् , कस्यचित्पादपस्य मूल. माश्रित्य स्थितां ध्यानसवीतहृदयां अनशनक्षामां कातर्यसंगूढस्तनो- दरी एकवेणीधरां दुर्दिनान्तर्गतामिव चन्द्रलेखां आरक्षकराक्षसी- गणपरिवृतां कामपि विरहव्यथामिव मूर्तिमती वरवर्णिनीम- पश्यत्। "केयं भवेत्” इति क्षणं विचिकित्सन् स द्रागुपासीदन्तं परिजनकरावलम्बितदीपिकावळिद्योतितमार्ग निसर्गताम्रायताक्षं क्षणदाचरचक्रवर्तिनमुद्वीक्ष्य कोटरान्तरितो भूत्वा वृत्तान्तं जिज्ञासुरवतस्थे ॥ तदानीमतिवेलसम्भृतमन्मथोन्मथितहृदयः पौलस्त्यस्ता मानवतीमुपसृत्य बहूनि प्रलोभनानि प्रस्तुवन्ननुकूलयितुं प्रायतत । शश्वनिष्ठुरमधिक्षिप्य तृणवदवधीरितोऽपि तया, रामापवादगभि- तैरात्मश्लाघोपन्यासकुत्सितैर्दुःश्रवैवचाभिस्तांस निर्लजो निरन्तरं ·. चरितम् (३)] द्वितीयो भागः। तुतोद । अथ च क्रद्धा सा पतिदेवता "ननु देवि" इति सचापलमुपासीदन्तं निर्दहन्तीव दृष्टिपातेन तं पापात्मानं "शप्तो- ऽसि" इत्यवाभत्सयत । अल्पैरप्येभिरक्षरैः प्रतिबद्धतेजा वजाहत इव क्षुभ्यन् स रक्षापतिः सद्यो निववृते ॥ अथ निर्गते रावणे, निद्रामुद्रिताक्षीषु च राक्षसीषु, कोटरादवरुह्य विदितवेदितव्यो मारुतिः सभक्त्युन्मेष रघुवीराप- दानानि गृणन् विनीतो देवीमुपससर्प । विविधशङ्का विकल्पेन प्रथममजातप्रत्ययापि रामपत्नी सुश्लिष्टभाषिणि, सन्निधापिताभि- शानाङ्गुलीयके तस्मिन् विमृश्य विश्वासमुपागमत् । तन्मुखेन च वियोगविधुरं, सुग्रीवसाहाय्येन प्रतिपन्नसमरधुरं राघवधुरन्धर- मवगत्य समाश्वासितमानसा तमाशीभिरभिनन्द्य, भर्ने ग्राहित- यथोचितसन्देशं विससर्ज ॥ ततो हनूमान् निजागमनमन्तरेण रावणं विदितार्थ कर्तु- मिच्छन् व्यञ्जयितुकामश्च हरिसेनावीरपराक्रमलवं परिवभा मन्दोदरीमानसोल्लासिनीमशोकवनिकाम् । तेन च मृणालव- दुत्पाटितान् सालवृक्षान् , मुष्टिना भग्नं दारुपर्वतकं, पाणितलाव- मृदितानि लतागृहाणि,नादमात्रेण विसंज्ञीकृतान् प्रमदवनपालकांश्च दृष्टा भीताः किङ्करराक्षसा महाराजायापूर्वमिमं वृत्तान्तं निवेदयां- चक्रुः । तछ्रुत्वा इदंप्रथमोपस्थितनिकारः संमूर्छत्क्रोधविकारः पिशिताशनेन्द्रः स वानरग्रहणाय किङ्कराणां सहस्रमाशापयामास। ते तु हनुमता वृक्षैरेव निहत्य व्यापाद्यन्त । अनन्तरागतान् पञ्च- ·५४ भासकथासार [श्रीराम सेनापतीन् काञ्चनतोरणपरिघेण घातयित्वा मारुतिमुष्टिनिष्पेषणेन कुमारमक्षमप्यक्षिणोत् । ततः सक्रोधं निगतेनेन्द्रजिता सह चिरं प्रयुद्धय स व्यपनीतयुयुत्साकण्डूतिनिशाचरेन्द्रदर्शन- कौतूहलेन प्रबलास्त्रवर्षिणस्तस्य स्वेच्छया वश्यतामयासीत् । नीतोऽभूश्च पाशैर्बद्धो राज्ञः सन्निकर्षम् ॥ तत्र च, "सुरदानवैर्मनसाप्यचिन्त्यामिमां लङ्कां मामप्य- भिभूय प्रविष्टः किल वानरः । किमयं त्रैलोक्यविजयवितेन कम्पितकैलासशैलेन दोर्मददुर्ललितेन मया अधिक्षिप्तस्य भगवती नन्दिनः शापः कपिच्छमना मामिदानीमुपावृत्त" इति वितर्का- कुलहृदयं, मैथिलीप्रत्यर्पणमन्तरेण विच्छिन्नप्रार्थनापक्रमेण विषण्णे- न भ्रात्रा विभीषणेन अन्वासितं, राक्षसराजमुपगम्य हनूमान् दूत- समुदाचारमङ्गीकृत्य कुशलमन्वयुत । तेन च सावशं "कस्त्वं शाखामृग" इति पृष्टः पवनसूनुः सुधीरं स्वगोत्रोपन्यासपूर्वक- मात्मानं रामदूतं वर्णयन् , विभीषणानुशातो रामशासनमित्थ- मुदैरयेत् ॥ वरशरणमुपैहि शङ्करं वा प्रविश च दुर्गतमं रसातलं वा। शरवरपरिभिन्नसर्वगात्रं यमसदनं प्रति यापयाम्यहं त्वाम् ॥” इति । तच्छ्रत्वा सगर्वोपहासं प्रस्तुतनिजवीर्यापदानवर्णनं दशकण्ठं, साहित्थमित्थमाक्षीन्मारुतिः, “एवंविधेन भवता किमर्थं तस्य ·चरितम् (३)] द्वितीयो भागः । प्रच्छन्न दारापहरणं कृतम्" इति । तमनुमोदमानो राक्षसोऽप्य- राक्षससत्वो विभीषणो निरूपयामास- - "अपास्य मायया रामं त्वया राक्षसपुङ्गव । भिक्षुवेषं समास्थाय छलेनापहृता हि सा” ॥९॥ इति । सद्यः क्रोधसंरक्तनयनं दृष्टा तु भ्रातरं सानुनयमित्थं स पुनराचचशे- "प्रसीद राजन् वचनं हितं मे प्रदीयतां राघवधर्मपत्नी। इदं कुलं राक्षसपुङ्गवेन त्वया हि नेच्छामि विपद्यमानम्" ॥ १० ॥ इति । अथ तदानीमप्यनुक्तग्राहिणं, स्ववीर्यावलेपमूच्छितं, "कथं लम्बसटःसिंहो मृगेण विनिपात्यते' इति कृतमुधाविकत्थनं प्रक्षीणपुण्यं रक्षापति नामग्रहणेन निर्मर्यादं तथा बहु विनिनिन्द हनूमान् यथा प्रदीप्तक्रोधेन, “लालमदीप्य विसृज्यतामयं दूताधम” इति किङ्कराननुशासता तेन, “यदि तेऽस्ति धनु:- श्लाघा दीयतां मे रणो महान्" इति राघवाय माहितसन्देशः स निरस्यत॥ अनन्तरं भ्रातुरपरिहार्यया विप्रतिपत्याऽतिमात्रं निविण्णो विभीषणः पुनस्तमुद्बोधयामास-"राजन्नाप्तवचः किन्न शृणोषि । सीतापहरणेन न केवलमधर्मः, दुस्तरो बलवद्विग्रहश्वोपनिपातितः।

·भासकथासारे [श्रीराम हन्त सर्वथा रक्षाकुलस्य विनाशोऽभ्यागत इति मन्ये” इति । किन्तु हितमनाद्रियमाणेन विपद्यमानभाग्येन दशग्रीवेण, क्रोधो- द्वत्तारुणविंशतिनयनमुवीक्ष्य, “शत्रुपक्षमाश्रितो निर्भयं मामभि- भाषमाणो राक्षसाधमोऽयं सद्यो निर्वास्यताम्" इति धिक्कृतःस धमात्मा, “एवं प्रशासितोऽहमनपराद्धः स्वयमेव प्रयामि' इत्युक्त्वा रामपादमूलमाशिश्रयिषुः निर्जगाम ॥ उत्पत्य च गगनमार्गेण, वाराशिमुल्लङ्घय, प्रत्यागतहनूम- दावेदितवृत्तान्तमावेलातटमागत्य पुरतो दुश्शकप्रसरत्वात् तत्रैवा- वस्थापितस्कन्धावारं वानरानीकपारावारमुपासदत् । राक्षसत्वा- दाशङ्कनीयशत्रुभावं समापतन्तमुवीक्ष्य तन्निग्रहार्थं कृतसम्भ्रमेषु वानरवीरेषु, विभीषणः सञ्जातप्रत्यभिशं हनूमन्तमुपसृत्य, "मदा- गमनं देवाय निवेदय" इति पार्थयामास । स च हृष्टो राघवं व्यजिज्ञपत्- "राजस्त्वत्कारणादेव भ्रात्रा निर्विषयीकृतः। विभीषणोऽयं धर्मात्मा शरणार्थमुपागतः" ॥ इति । संश्रितवत्सली दाशरथिलक्ष्मणेन तमानाय्य प्रतिनन्द्य च, "अद्य प्रभृति मद्वचनाल्लकेश्वरो भव इत्यनुजग्राह ॥ दिष्टया विभीषणागमनेन कार्यसिद्धिमाशंलमानोरघुपति स्तं, सागरतरणे कमुपायं पश्यसीत्यपृच्छत् । तेन च, "यदि स्वेनैव मार्ग न ददाति समुद्रो दिव्यमस्त्रं तावद्विस्रष्टुमर्हति देव" इति " ·चरितम् (३)] द्वितीया भागः। विज्ञापिते रामे तदनुतिष्ठति, जलमध्यात्सरभसं वरुणः स्वय- मुदतिष्ठत् । तत्प्रसादेन क्षणादाधताभाज सलिलनिधिं ससैनिक उत्तीर्य रघुवीरो लङ्कासीनि सुवेलकटके कटकं स्थापयामास । अथ क्रमाग्निवेश्यमानासु सेनासु तत्तद्वन्दपरिग्रहेषु परीक्ष्यमाणेषु, पुस्तकप्रामाण्यात्कुतश्चिदप्यविज्ञायमानौ द्वौ वनौ- कसौ गृहीतौ। विभीषणो निपुणं निरीक्ष्य, “राक्षसेशमन्त्रिणौ शुकसारणावेतौ रन्ध्रान्वेषिणो" इति तयोर्याथातथ्यं विभावया- मास । तौ च दयानिधी रामः पौलस्त्याय, "रणातिथिस्त्वां द्रष्टुमहमागत" इति ग्राहितसन्देशौ विमोचयामास ॥ अथ प्रावर्तत पुङ्खानुपुङ्खप्रहितनिरन्तरशरवर्षसंपादितो- गाढदुर्दिनोदयानामाशराणां, निजभुजोत्पाटितानेकानोकहनिवह- शैलशृङ्गोत्करमानप्रहरणानाञ्च वानरानीकानां निरवकाशीकृतगग- नाभोगस्तुमुलः संपरायः। तत्र चोत्पुच्छकर्णवानरप्रवरगृहीतकण्ठ- निष्पेषणोद्गलितनयनविकृतमुखरक्षागाकीर्ण, क्रूद्धनक्तञ्चरकर- परिभ्रभितकृपाणिकाशतसम्पातप्रविदीर्णोद्भटवानरभट, प्रवहद- सृक्पूरवाह्यमानविपन्नहरिरक्षःकुणपराशिबीभत्सं, पश्यतामनि- मिषमनिमिषतां प्रतिभयतामवहत्समराजिरम्। तदानीमनपेक्षित- बन्दीग्रहसाहसमप्सरोगणस्वयंवरणोत्सवसंपादकं वीरस्वर्गमापुर- सङ्ख्याः सङ्खये नैर्ऋतवीराः॥ अथ विपद्यमानाभ्युदये राक्षसकुले, समरचकितासु पराङ्- मुखतया पलायमानासु पृतनासु, निहतेषु प्रहस्तनिकुम्भकुम्भकर्ण- ·भासकथासारे [श्रीराम प्रमुखेषु मुख्यपुरुषेषु, व्यपयान्त्याञ्च स्वस्मात् आवैश्रवणनिरासात् स्वायत्तीकृतायां विजयश्रियां, परित्रातव्यभूतनिजात्मापि सचिव- वांस्यनपेक्ष्य दुर्व्यवस्थितनियतिपारतन्त्र्येण मुह्यन् , वीरमानी दशवदनी, मदनावेशदाहपरिध्वस्तमतिः सीतामृगतृष्णिकामेव भूयोऽन्वधावत्। मिथ्या तां मोहयिष्यन्स दुरात्मा, रामलक्ष्मणयोः शिरःप्रतिकृती आनाय्य, अयि मुग्धे, अद्यापि किमनुबध्नासि, गतायुषि तापसहतके तस्मिन् भावम् । पश्येमे कुमारेणेन्द्रजिता हतयोस्तयोर्मानुषपोतयोः शिरसी” इति दर्शयन् दयितागमन- वृत्तान्तश्रवणदरोच्छ्रसितं तस्याः पतिव्रताया मानसं निर्दयं निर्ममन्थ ॥ अत्रान्तरे रामेण निहतमिन्द्रजितमख्यात् संभ्रान्तः कोऽपि किङ्करः। तदाकर्णनव्यलीकपरिभूतो लङ्केश्वरस्तथा विव्यथे, यथा स स्वपरिजनानामप्यनुकम्पनीयो बभूव । विललाप च सन्ताप- विह्वल:--"किमिदानीमनर्थहेतुभूतया सीतया, त्रैलोक्यविजयेऽपि विफलया चपलया श्रिया च । किं भोः कृतान्तहतक ! सुत- प्रणाशपरिदीने मयि अद्यापि कातरोऽसि । हा धिक् ! इदानीमपि निः स्नेहो वत्सेनेन्द्रजिता विना । कष्टं कठोरहृदयो जीवत्येष दशाननः॥१२॥” इति । विलपंश्च मूच्छितः पपात भूपृष्ठे । तदनु स्वमभियुयुक्षमाणं रोषेणाभिपतन्तं राघवं किङ्कर. मुखाच्छ्रुत्वा स प्रज्वलितक्रोधो मूर्तिमानिव वीरो रसः, कासि ·चरितम् (३)] द्वितीयां भागः। कासि” इति समुद्यतासिः सहसोदतिष्ठत् । उत्थाय च, “रेरे 'क्षुद्रतापस, पश्यन्तु त्वामद्य निराशा गीर्वाणाः, वज्रीभकुम्भतट- पाटनकठोरधारस्यास्य कृपाणस्य क्रोधोपहारतां नीतम्" इति जगर्ज । पुनः सीतां निरूप्य, “आः, अस्याः कारणेन किलै- तावाननर्थः” इति तां हन्तुकामः परिपतनासन्नपरिजनेन यत्ना- निवारितः स पापात्मा सद्यः सूतोपनीतं स्यन्दनमास्थाय सङ्गामा- वतरणत्वरया निर्ययों। ततस्त्रिलोकीजेगीयमानपरस्परवीरापदाननिकषायिते तस्मि- न्महति युद्धे, सरोपौत्सुक्यं निभृतं निरीक्षमाणेषभयपक्षीयेषु, लीलयैव द्वधाकृत्य प्रतिपक्षप्रहितां कालान्तकोपमां शक्ति, तत्क्षण- मिन्द्रेणोपप्रेपितं रथमारूढेन, निरन्तरवाणवर्षावरुग्णारातिस्यन्दन- हयध्वजादिना, प्रळयसूर्यदुनिरीक्षण, अमोघवेधं वेधसो दिव्य- मस्त्रं प्रयुआनेन, जिताशेषरथिना दशरथिना निकृत्तदशशिरः- पतनसमकालाभिवृष्टसुमनःसुमनावृष्टिमेदुरमुत्सादितो रावणः । सद्यस्तद्वचनाद्विभीषणश्च लङ्कापतिर्वभूव ॥ एवं स्ववीर्यमहिना निहत्य युधि त्रैलोक्यविद्रावणं रावणं, तदभिनिवेशिनश्च भीमकर्मणो रक्षोगणान् , अराक्षसवृत्तेविभीषण- स्याभिषेकेण कृतकृत्यो राघवः शत्रकुलनिवासादनुभूतानल्पदुःखां सीतामाश्वासयितुकामस्तदर्शनमनुचिन्तयामास ॥ तदा विभीषणः प्रविश्य स्वयमेव कृतोपसर्पणां देवीं राधवाय न्यवेदयत् । रामस्तु जनापवादपरिजिहीर्षया प्रकटमित्थ.

·भासकथासारे [श्रीराम माशापयामास । “विभीषण, न मां द्रष्टुमर्हति रजनिचरावमर्श- जातकलङ्का, इक्ष्वाकुकुलकीतः कालुष्यहेतुभूता जानकी। तत्रैव तावत्तिष्ठतु" इति । सीतापक्षपातेन प्रसादार्थीनि तन्निबन्ध. वचनानि च निर्दयमवधीरयामास ॥ . एवं धिक्कृतमात्मानं विज्ञाय मानवती जनकयजनसंभवा, विमुक्तजीवितप्रत्याशा, अग्निप्रवेशकृतनिश्चया भर्तुरनुज्ञा प्रति- पालयामास । अनुज्ञाता च तेन विकसितमुखी हंसीव पद्मवन- मनिविण्णा विभावसुमविक्षत्। तदानीमाश्चर्यमाश्चर्यमिति चित्रीय- माणे द्रष्टलोके रामः सद्योजातानुशयो लक्ष्मणं सहसा तां साहसा- निवारयेत्यादिदेश । किन्त्वेतावतैव सा पतिदेवता, ज्वलनं प्रविष्टा शीतसुखस्पर्शमादधतस्तस्मात् कनकमालेव वधितप्रभा निर्विकारं निरमजत् । तां च स्वयमेव भगवान् हव्यवाहनः समादाय रावणान्तिकमभिवर्तमानो व्यजिज्ञपत्- "इमां गृह्णीष्व राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृताम् । अपापामक्षतां शुद्धां जानकी पुरुषोत्तम ॥ १३ ॥ इमां भगवती लक्ष्मी जानीहि जनकात्मजाम् । • सा भवन्तमनुप्राप्ता मानुषीं तनुमास्थिता" ॥१४॥ इति । राघवः सप्रमोदं मैथिलीमङ्गीकृत्य, “अस्याः शुद्धिं जानतापि मया लोकप्रत्ययार्थमेव नैष्टुर्यमित्थमाविष्कृतम्” इति वैश्वानर- माश्वासयामास॥

·चरितम् (३)] द्वितीयो भागः। तदनु समप्रेस्सिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सर:प्रभृतिभिः देवैः विजयवाग्भिः गीतनृत्तादिभिः पुष्पवृष्टया चाभिनन्दितमङ्गलो, दशरथानुमत्या च तैरेवाभिषिक्तः पृथिवीराज्ये, सीतया सह पुष्पकमारुह्य सबन्धुमित्रो रघुपुङ्गवः साकेताभिमुखं प्रतस्थे । मध्येमार्गमवतीर्य जनस्थाने कुलपतिसपर्याकल्पितविश्रमो विच- रितचरमाश्रमपदं सीतया सह सस्नेहानुस्मरणमनुभवन् स निवृतो यावदस्थात्, तावत् आसीताहरणोदन्तश्रवणात् अग्रजसाह्यार्थ समाहृतप्रभूतसेनासमुदयानुकर्षणमन्थरं प्रसरन्नुररीकृतलकाभि- यानो भरतस्तं देशमनुप्राप्तो भ्रात्रा समगच्छत ॥ तत्र च वन्धुजनाभिनन्दितः सीतापतिः कैकेयीवचनात् भरतप्रत्यर्पिता राज्यधुरामङ्गीकृत्य वसिष्टवामदेवादिभिर्महर्षिभिः प्रकृतीः पुरस्कृत्य यथाविधि निर्वतिताभिषेकमङ्गळः पुष्पकेणैव सर्वैः समुपेतः साकेतमवाप । अथाधिवसन्निक्ष्वाकुराजधानीम- प्रतिहतशासनः पावनापदानः स नक्तञ्चराभ्युदयधूमकेतुरापादित- त्रिलोकीभद्रो रामभद्रः मुचिरं व्यलासीत् ॥ इति श्रीरामचरितम्। इति श्रीमन्महालिङ्गकविकृतिषु भासकथासारे द्वितीयो भागः सम्पूर्णः। ॥ समाप्तश्चायं पूर्वार्धः॥

·भासीयश्लोकानुक्रमणिका॥
Index of Verses quoted from the Originals
(for Part II)
Page.
४८
...
अपास्य मायया रामम्
इदानीमपि निःस्नेही
इमां गृहीष्य
इमां भगवती
गतो रामः प्रियं
६०
Page.
यैस्तपितास्तुत
राजंस्त्वत्कारणादेव
वनगमननिवत्तिः
वरशरणमुपैहि
वागुराच्छन्नमाथित्य ... ५०
शुल्के विपणितं
श्रद्धयः खजनस्य ४५
प्रसीद राजन्
येन प्राणाश्च राज्यं च

·OPINIONS ON THE KINKINIMALA (SELECT PORTIONS.) 1. "I congratulate you on their high literary merit ......I earnestly hope that it may be possible for you to continue the publication of your admirable poetic works.”- FRANKLIN EDGERTON, Yale University, Connecticut. May 29, 1934. 2. "Attractive little book of graceful Sanskrit poems."-L. D. BARNETT, (British Museum.) London, 30 May, 1934, 3. "I admire the fluent and elegant Sanskrit of your poems. It is a pleasure to see how much Sanskrit is still a living language."- PROF. M. WINTERNITZ, Prague University, Czechoslovakia. 31--5-34. 4. "Your work is marked by felicity of expression, command of metre and skill in composition. Your ttanslations, in my opinion, represent very creditably the originals and testify to the almost infinite capacity of Sanskrit to express human thought and emotion."-A. BERRIEDALE KEITH, Edinburgh University. 27 June, 34. 5. "I have much enjoyed them and I congratulate you on your success in reproducing the graco and charm of classical Sanskrit poetry.” E. J. RAPSON, Cambridge University. 16-6-34.

·NO 6. "I read the little volume with keen enjoyment." -RT. HON. V. S, SRINIVASA SASTRI, 7. "I have read the book and admired many pieces in it for their genuine poetic flavour and for their charming style.". PROF. M. HIRIYANNA, Mysore: 8. “Writes with admirable ease and fluency.. Sanskrit poems which have a modern note." DIWAN BAHADUR K. S. RAMASWAMI SASTRI. 9. "The collection of poems here published is only a part of his lyrical effort. He has more to publish if he got the chance. His language is musical and generally familiar and easy, but occasionally beyond the depth of the average student. The verses run with surprising smoothness and give you an idea of the possibilities of the language in capable hands." MR. T. R. V. SASTRI, In the Hindu Literary Supplement, May 15, 34. 10. "The translations show a good deal of command over Sanskrit and have been carried out with care and in a spirit of fidelity to the original poems.......... deserves the thanks of all lovers of classical poetry for this new venture." THE AMRITA BAZAR PATRIKA, Calcutta. May 6, 34.

·6:11. "Whether in the translations or in the original compositions, a high standard is maintained." Mr. V. R. R. DIKSHITAR, Dharmarajya, Madras April 21, 1934. 12. "A welcome indication of the life that pulsates in this "dead" language......... In some of these the author's close observation of Nature is evident. Some of the poems are translations of well-known passages in English and these have been very well done indeed ......... Wields great command over the language and writes in an easy flowing style. Some of the poems can be set to music ......... We eagerly await the publication of the other volumes in the series." MR. A. B. GAJENDRAGADKAR, In the Aryan Path Bombay. Vol. No. 10, Oct. 1934. 13. "A master of metre and melody."-THE ARDRA, JAFFNA. Vol. III, Part 1. January 1935. 14. "This is almost the first attempt during recent times by an English educated scholar to produce a book of poems in Sanskrit possessing a modern flair and redolent with the taste and culture of English literature ......... has kept before his mind's eye the ideal of Kalidasa.". MR. K. BALASUBRAMANIA IYER, In the Oriental Research Journal, Madras, 1934.

·16. ..। ..... 15. "स्वकीयैः लघुभिरप्यलघु-समाधि-समुज्जृम्भितः अमिक्ष मनोहरैः पद्यगुम्फैः आनन्दयति......। पचेलिमः शब्द- सन्दर्भः, औचित्यानुसार्यर्थसङ्घटनं, ईषदलङ्कारोऽपि गुणभरितो रसभावातिरेकः प्रतिकाव्यमत्र सहृदयैश्चय॑माणः नियतमावेद. यति शास्त्रिमहाशयस्य महाकवित्वापादयित्री प्रतिभां व्युत्पत्ति च। प्रसादमाधुर्यश्लेषादिभिर्गुणगणैः पूर्वतनकविभ्यो लेश- तोऽप्यन्यून इतीयमुक्तिन वस्तुतत्वमतिवर्तते । नवरसभरितानि खभावोक्तिसुन्दराणि अष्टप्रासाद्यलंकृतानि उक्तिप्रत्युक्तिवणानि सुन्दरसुभाषितभूषितानि लघून्यपि बहूनि काव्यान्येकन समात- वनयं कविधामणी.......।"- PANDIT K. S. RAMASWAMI SASTRI, Baroda, in the Udyana Patrika, Vol. VII, Parts 9& 10, 1934. "सरसरमणीयतया सहृदयजनसंसेवनीयमिदं. THE SAMSKRITA SAHITYA PARISHAT, Vol. XVII, No. 4, August 1934, Calcutta. 17. 1 'నేనెఱుంగినవరకు సంస్కృతమున వెలువడిన ఖండ కావ్య సంపుట రూపగ్రంధములలో నీ (4 కింకిణీమాల " యే - మొద 63.8........ ) -DoX PM -DROX పొగంగతులు. కావున భాషాద్వయ కవితారహస్యములను బాగుగ గులు తెఱంగి చాలయేఁడులనుండి తాము రచించిన ఖండ కావ్యములను, తమ భాషాంతరీ కరణములతోఁ బాటు, SONry........ SeOSCODING... మధురమై పండితజన రంజకమై యున్నది B. V. RAMANAYYA, in the " Bharati" Madras, June 34. శేలి మృదు ..... " .nios- ·3 " KAUNDINYA PRAHASANA: 1. "Depicting a stratagem employed by a human 'parasite' to grab at the delicacies of a miser's table"-THE ARDRA. Jaffna.. 2. "Its dramatic motive is of the slightest, but he has yet woven around it action and dialogue which are of a stimulatingly comic character." ! TRIVENI, Madras. 3. "The rare power of parody and burlesque which you display in the presenting of it..... the dialogue sparkles with wit and the felicity and flow of the style are admirable"-MR. M. R. RAJA- GOPALA AIYENGAR, Asst. Prof. of English, The Presidency College. 4. "I much appreciated the simplicity of its style and the naturalness of the sentiments expressed in it.--MR. M. HIRIYANNA, Mysore. ......command of Sanskrit, poetic fancy, literary taste, and sense of melody.........also a keen sense of humour, rather unusual among Sanskrit authors.-SIR P.S. SIVASWAMI IYER, 6. न केवलं शब्दरचनायां न केवलमर्थघटनायां न केवलं विवक्षितार्थप्रतिपादनसमर्थपदप्रयोगे, अपि तु रस. विशेषमहिनं कृत्वा तत्र सर्वथा निहितष्टिः असं. बन्धिलेशमप्यस्पृशन् समुचितालङ्कारविन्यासेनेष्ट- मर्थ झटित्याविर्भावयन् रूपकविशेषनिर्माणेऽपि 5.

·6 प्रगल्भते। ...... अस्य कः प्रतिमा संविधानशक्ति कस्य सहदयस्य नाहादाय भविष्यति ॥-The Udayana Patrika. SAMBHU CARYOPADESA. 1. "The Sanskrit versification is at once smooth and charged with an eager eloquence”-THE HINDU Lit. Suppt. 2. “It shows all the grace and elegance which we have learnt to associate with your Sanskrit slokas."-MR. M. R. R. AIYENGAR. ''கலோகங்கள் வெகு சுலபமானதும் அழகியதுமான நடையிலே உள்ளன .......... பல பாதங்கள் மனதைக் Savigoper."-SWADESAMITRAN. 4. "A master of melodious and stately Sanskrit". MR. K, S, RAMASWAMI SASTRI in the Fore. word. 5. "Elegant in diction and elevated in substance." -THE ARDRA. 6. "भाषाया माधुर्येण उपदेशानां गुरुत्वेन भूमिकायाश्च गाम्भीर्येणातिमात्रं हृदयहारीदं पुस्तकं अवश्यमेव पठनीयं बालकैरमद्देशीयैः”-Samskrita Sahitya Parishat. Calcutta. LAGHU RAMA CHARITAM (2nd Edn.) "There could be no better introduction to Sanskrit poetry than the verse of Valmiki especially as found in this skilful abridgement''-HINDU Lit. Suppt. 1 ·7 WORKS BY MAHALINGA SASTRI. 1. KINKINIMALA. (First series) A collection of shorter poems about fifty in number including songs and translations from English literature: 1934. Feather weight paper, cloth bound 2-0-0 Do. Paper cover 1-8-0 2. BHASAKATHASARA. (in three Parts). Part I. Containing narrations in easy and fluent prose, of the Bhagavata and Bharata dramas of Bhasa, with summaries of the stories in English and glossary. 1934 Edition. 0-80 b. Part II Do. of the Ramayana dramas with summaries of the stories in English and glossary 1935 Edition 08-0 a. .. C. Part III Do. of the dramas bused on traditional themes with summaries of the stories in English and useful grammatical notes. 1936 Edition, (Intermediate Text in the Madras University for 1936 and subsequent Examinations) 0-140 d. TRANSLATION AND NOTES with a critical Introduction, of the above Part III, for Intermediate students 0w12-0 ... 3, KAUNDINYA PRAHASANAM. A farcical play in two Acts-with Preface and notes w ·8 . 4. SAMBHU CARYOPADESAM, A metrical transla. tion in abridged form of Mr. K. S. Venkataramani's A Day with Sambhu, with a foreward by Diwan Bahadur K. S. Ramaswami Sastrigal 4.0 5. LAGHU RAMA CARITAM. An abridgement of the Valmiki Ramayana for young pupils. 2nd Edn. 06_0 6. KUMARASAMBHAVA of Kalidasa. Cantos 5, 6 and 7 prescribed for the Intermediate Examinations (Madras University) commencing from 1938, with Introduction, Translation, Notes etc. by Mahalinga Sastri. CANDRALOKA Chapter V. Prescribed for B. A. Examinations commencing from 1938 with Introduction, Translation and Notes by Do. (to be shortly published.) Apply to the Manager, SAHITYA CANDRA SALA, Madura.

·No text on this page.