·No text on this page.

·D
EFEममममम
श्री
भक्तानन्द तरङ्गिणी
ESSETSSES
दरभङ्गा मण्डलान्तर्गत परमाना ग्राम निवासि
मैथिल पण्डित गोवर्द्धन शर्मसूनुना उन्नाव
खत्रीजातीयसंस्कृतपाठशाला प्रधानाध्या
पक व्याकरण तीर्थोपाध्याय पण्डित को-
पाख्य श्रीयुत विद्यानाथ शर्मणा
विरचिता
उन्नाव (अवध) प्रान्तस्थ मौरावां ग्रामनिवासिना
श्रीयुत लाला शङ्करसहाय तालुकदार
महोदय द्रव्यव्ययेन
कानपुर
पण्डित उमादत्त बाजपेयी द्वारा
ब्राह्मण यन्त्रालये मुद्रयित्वा
प्रकाशिता।
प्रथमबार १००० ] सन् १९१६ ई.
THESESETTESोन
अस्य सर्वाधिकारों प्रथकता स्वायत्तीयत:
रकमममममममा

·K.S.R.I. LIBRARY
ACOESSION NUMBER
704
लव
उन्नाव (अवध)
सुस्तक मिलने का दूसरा पता-
श्री हरिबंश झा
मु० परमोना
पो० हथौरी
जिदरभंगा

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
MADRAS.
70
Bhaklanand Tarangiai
OR
Devotee's Pleasure
BY
PANDIT VIDYANATH JHA
Vyakarana teerth, Upadhyaya,
Ilean SANSKRIT TEACHER,
Klatree Sanskrit Pathshala, Unao.
'U'ALISHED UNDER THB KIND PATRONAGH Ox
Lala Shankar Sahay Taluqdar,
lauranwan, District Unao (Oudh).
PRINTED BY
Umadatta Vajapayee,
At the BKAUMAN PREBS DAWNPORE.
1916.
'ibo 4 As.
All rights 168676

·भूमिका। प्रिय महाशयगण ! इस दुर्लभ भारत भूमि सुत्दर मनुष्य शरीर पाकर चौरासी लाख योनियों में वार बार जन्म न मरण रूप महादुःखों का निवारण करनाही मनुष्यो का परम कर्तव्य (मुख्य काम ) है परन्तु श्रात्मज्ञान अर्थात् स्वरूप परिचय रूप मोक्ष लाभ के बिना रुक्त दुःखों की निवृत्ति असम्भव है क्योंकि मोक्ष के अधि- साता (मालिक) जो परमात्मा भक्त वत्सल भगवान श्री कृष्ण हैं वह सिवाय अपने भक्तों के और दूसरों को मुक्ति नहीं देते हैं इसलिए मोक्ष पदवी को पहुंचाने वाली एक. भक्तिही सबसे सुगम मार्ग है वह भक्ति "श्रवण, कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, बन्दन, दास्य, सख्य, आत्मसमर्पण, ये ९ नौ प्रकार की है जैसा कहा है "श्रवणं कीर्तन विष्णोः स्मरणं पादसंव- नम् । अर्चनं बन्दनं दास्वं सख्य मात्मनिवेदनम् ॥,, इनमें एक एक भी इष्टार्थसाधक है इसलिए मैंने सरल संस्कृतभाषाबद्ध 'भक्तानन्द तरङ्गिणी नामका श्रीकृष्ण सम्बन्धी कुछ (११९) श्लोक निर्माणकर आनन्दकन्द परमात्मा श्रीकृष्णजी में अर्पण किया है जिसको प्रायो पान्त श्रवण करने से तथा नित्य पाठ करने से प्राशा है कि भगवद्भक्ति हृदय में अवश्य अंकुरित होजायगी इम में प्रमाद बश यदि कोई बात की त्रुटि होगई हो तो जमाकर महानुभाव बिद्वान् लोग उसको समर्थन करें श्रीविद्यानाथ झा

·|| श्रीगणेशायनमः ।।
॥ भक्कानन्द तरङ्गिणी॥
राधामाधुपनोमधुमतकृतस्त्रावतमाध्वीरसं
ध्यानं मोहनशमशानियतवासभाक्षमस् ।
भक्तत्राणपरायणं श्रुतिनुतं लभ्वार्थसीषा सता
कृष्ण ! त्वचरणारविन्दयुगवं स्वान्से ममापर्वताम् ।
व्यासोऽसि नाथ ! हृदये भजतां जनाना
यस्यद्भुतं परिचिनोषि न तत्पलम्भम् ।
यत् स्वीयसभितशुभाशुभकर्मबन्ध
दत्वाऽऽनयन्ति भवतःशुभमोक्षलक्ष्मीम्।२।।
मशवा कृपजनेषु मम प्रयुक्ता
वाणी वधूरिन महाव्यभिचारदुष्टा ।
शुद्धिं प्रयाति जगदीश ! परस्य पुंसः
सङ्गेन तेऽनुतमिदं प्रतिभाति लोके ॥सा
सर्वाधिपत्यमभिलक्ष्य धराधिपत्यं
संलिप्सत्रो विषयिणः सहपासते तसाम्।
नेम्वः प्रयच्छसि खंतु हरेशुगुकं
ससारखोरसि ताजनाधिपत्कर।

·४ भक्तानन्द तरङ्गिणी। देहाभिमानविधुरो ऽभिहितो न जीवो देहप्रियः सपदि कामयते न मुत्तिम् । मुक्तिप्रदोऽसि भगवन् ! स्मृतिमात्रतुष्टः सेवेत कः कथय ते चरणारविन्दम् ॥५॥ वनाममुन्दरमुधारसमसभक्तो भक्ति विहाय सहसा न रणोति मुक्तिम् । नान्येन सापि सुलभा भगवननाथा हाहन्त रोदितु चिरं ननु मुक्तिलक्ष्मीः ।।६।। यः स्वात्मनो मलिनता अपनेतुकाम स्थामाश्रितो भवति माधव ! दचितः। माशां जहद स विविधोहितबस्तुशुदेः सम्पद्यते पुनरहो वपुषाऽपि कृष्णः ॥७॥ जीवः स्वयं कठिनमोहनिशाप्रसुप्तः सम्बध्यते कथमसौ मुणदोषजालैः । निर्दोषबन्धनरसं भजसे कृपालो कस्त्वां प्रबोधयतु कर्मगतिज्ञमीशम् ॥६॥ वाचोऽपि गोचरयितुं प्रभवन्ति न त्वां पन्थानमेष्यसि कथं खलु चक्षुषो में। हानि मे तदपि वान्छितदानदत्त त्वत्पादतीर्थ मुपलास्यत एवं लोके ॥ स्वान्ताखये वससि नित्पमुपोषित स्त्वं ·भवानन्द तरङ्गिणी। सत्कारभाजनितो ननु मे कलङ्कः । नन् प्रेमपूरित मिदं हृदयं विधेयं प्रेमाशनं स्वमथवा जगदीश ! हेयम् ॥१०॥ व्यामोहमार्जनकृते तव सनिधानं सम्भावयन्ति ननु ये भ्रम एव तेषाम् । यहभोगलिप्सुगम मीश्वर सनिकृष्टा संरुन्धती खलु बिमुह्यति योगमाया ।११॥ त्वं कुन्तलैककुटिलः शुभलक्षणात प्राप्तोऽसि नाथ ! भुवनत्रयराज्यलक्ष्मीम् । सर्वात्मना पुनरहं कुटिलोऽद्वितीयो हा हन्त मे न शरणं भुवनत्रयेऽपि ।१२।। वंशीकलध्वनिसुधाक्षणपानभाज वृन्दावन ब्रजवपूजनमन्वकष्टाः । चित्रं त्वदुद्भवकथामृतपानचुचु स्वामेव नित्यमनु कर्षति चित्तभूमिम् १३।। बद्धाय नेच्छसि हरे। सहसा प्रदातुं मुक्ति म साम्पतमिदं परिणामदर्शी। यत्मेमबन्धनवशात् स्वयमेव परचाद रदोऽवतारमनितं भनसेऽति दुःख ४॥ मत्वोपयोगमाधिकाधिकमसिनो दचं मनों यदुपने ऽयमनुग्रहस्ते ।

·भसामन्द तरङ्गिगी। पापन्यतः परमिदं कुरुते विलोम तत्त्वं निवर्तय नवा स्वमिदं गृहाण ॥१५॥ लक्ष्मीपते ! वपुरिदे भवता प्रदत्तं धम्मैकहेतु मधिगम्य मया गृहीतम । भयं न सब तर भक्तिपराङ्मुखत्वा ज्योतिर्मये त्वयि हुताशन भाजुहोमि॥१६॥ वित्तं न मे किमपि सम्मतदानयोग्य चित्तं च मे तदपि दुर्व्यसने प्रसक्तम् । सर्वोत्तमर्ण ! भवतः खलु नानृणी स्यां भक्तिप्रदानविधया ऋणमुद्धरस्वम ।।१७।। कृष्ण ! खमेवपुषा प्रतिभासि कृष्णः शश्वत् सुरक्षसि समस्तमिदं हि विश्यम् । वाकायकर्मभिरह मनसा च कृष्णः स्वस्यापि रक्षणमहो मम नैव साध्यम् ॥१८॥ तुम्यं ददामि नियमेन मनः प्रसन्न नीला प्रयाहि तरसा कुरु मा वितर्कम। दखा स्वचञ्चलमनासि मम स्वदीयं गृहन्ति ये तदुपचारपथच्युतोऽहम् ।१६॥ विश्व सृजस्यवसि संहरसी इमन्ये नाईन्ति नाथ ! भवितुं श्रुतकः प्रमाणम् । कारज्यपूर्ण पुरुषो नहिं कोऽपि कुर्या ·भक्तानन्द सरहिणी। दायन्तदुःस्वचयसम्पुटपातदित्साम् ॥२०॥ कंसादिबीरविनिपातमतोऽपि नूनं कण्डयनं स्वभुजगोर्म निपातितं स्यात् । तन्मेऽ तिदुईमग्घुि विषयाभिलाषं तूर्ण निपातय यदीच्छसि तनिपानम्॥२१॥ भात्मान मावरणजितमप्रमेयं पायो निभाल्य हृतवानपि गोपिकानाम् । बासो मितं तदपि ते ने मनीषितार्थ स्तन्मेऽमित मतिविमंदपटं मुषाण (२२॥ विश्वम्भर स्वमसि केवलमर्थगत्या नाम्ना तु सन्ति शतशो भुवने पुमांसः। मन प्रार्यये सविनयं सततं नत स्वां गोपाल ! पालय भवग्रहवाधितं माम ॥२३॥ भन्धन्तमः समुपजीव्य ममाविवेक कामादयः प्रतिवसन्ति तमोविकाराः । भक्ति स्तवांशुरमणी भजते विभक्ति विद्योससे हृदि तथापि न चक्रपाणे !॥२४॥ भार विनेतु मवने रक्तारभारो नायातु ते पुनरतः प्रतिबोधयामि । अत्राहमस्मि गरुड़ध्वज ! भारभूतो नांचेत् प्रयच्छसि रतिं निमपादपद्ये २५॥

·भक्तानन्द तरङ्गिणी। वं पूतनास्तनगतो ननु कालकूटः पीत स्वया सकृदतो नवनीत चौरः । मंसारसाविषदुस्सहतापखिनः माप्तोऽसयनन्यशरणः किमुपेक्षणीयः २६॥ पापभितिपरिवोधवचःसाहस्वैः स्वास्थ्यं तवाप्यनुदिनं कवलीकरोमि । ननाथ ! चिन्तयसि चेदुभयत्र भद्रं जह्यापदोघजननीं विततामविद्याम् ॥२७॥ शाप्तिमुस्थिरमनाः समदृष्टिनाम्ना मन्दादरः मुगमभक्तिपथानुवृत्ती बद्भक्तवत्सलपदं प्रतिपद्य पश्चात् तोषातिरेकभरितं प्रणिधानमेति ॥२८॥ कृ॥ ! बदघ्रिसरसीरुदनित्यभक्तः पासो जरत्त्वविपदं भजनैरतमः । मन्ये पुनर्जनननूतनविग्रहार्थी पञ्चत्वमर्थयति भीतिमचिन्तयित्वा ।२६॥ भानन्दलोलुपधियः मुधियः समस्ता माशामसाम्पततया श्लथयन्ति सयः । एकान्तकान्तकरुणावरुणालयं त्वा पाशासते महति कर्मफलाभिसन्धिम्।३०॥ स्वं कामधेनुरिह केपि न सन्दिहाना ·भक्तानन्द तरङ्गिणी। यदगोपिका भिरखिलाभिमनानदुग्धा. । मन्ये त्वदंघ्रिसरसीरुहभक्तिशिक्षा ता एवं पूर्वकृतपूर्णतपोभिरापुः ॥ ३१ ॥ कृष्ण ! स्वदीयचरितामृतपानभाजो नानामुखा अपि भवन्ति न तृप्तिभामः ! एक मुखं रमनो यदि नैव तुल्यं बत्क्रस्य मे कटुकथाविशिखालयस्य ॥३२॥ भन्यान्यमारमपनेतु मुदारभावा मन्ये वहन्ति विषमं तय भक्तिभारम् । यसं त्यजन्ति फलभारमवाप्यकेचिद ब्रह्माण्डभार मपरेच वहन्ति पश्चात् ।। मन्देहक्षितधियामपि भक्तितन्ने कल्याणचिन्तनपरः करुणामय त्वम् । भक्तः स्वयं शिवमिषेण निदर्शनार्य सिदि मतोनयसि भक्तिपथं पुनस्तान।३४।। संसारवारिधिमुखोत्तरणाभिलाषी खत्पादपद्मरणौ चरणी न पन। पित्तं निजं हि मुदितं निबिड दधानः पारं प्रयाति पुरुषः परिशुद्धचित्तः ॥३॥ भभारवारणकृते कृतजन्मनस्ते कि वर्णयामि शरणागतवत्सलत्यम् । ३

·भक्तानन्द नक्षिणी ।
यद्वासुदेव ! मुनिशापमिषेण मान्यान
स्वान् यादवानमिनिपानितवानयि खम्।२६॥
मां निर्विकारमपमेश्य निकृष्टबुद्धि
रिं परं वदति गोपवधूटिकानाम् ।
तम्मे प्रदातुमुचिता परिवोधशक्तिः
किम्बा नृमिहवपुषा हननेन मुक्तिः, ३७।।
मर्गा दुग्ण दुर्गनितारणादि
प्रत्यकयोगसमवायनिवन्धन
स्त्वम् ।
पुत्रः पिता मुहदसि प्रवदामि किंवा
सेव्योऽसिगाड़मनसा मम योऽसि सोऽसि॥३८।।
भोमित्युदाहरणमेकमवेतुपर्थे
नालिङ्गिनं विविधतन्त्रमधीसवन्तः ।
लब्धपाः सुकृतिनो भवतोऽनुकम्पा
माशासते खल तथापि समस्तसागम् ।।३।।
तपादअनुलसीदलमेव भक्तथा
भुक्तं सदा निकटयत्यनुचिन्तिनार्थम् ।
कंपाश्चिदेव भुविभाग्यवशोपलब्ध
चिन्तामणि न गणयामि ततोविशिष्टम।।४।
लोके
प्रभूतबलकः प्रभुशब्दभागी
दास स्तदूनवलकः कथितोऽभियुक्तः ।
स्वापी समानवलकः कयमीरवर ! त्वं

·भक्तानन्द तरङ्गिणी। ११ भक्तो यत स्तव फलग्रहणे स्वतन्त्रः ॥४१॥ ग स्वानुरञ्जयति काप्यनुरागरागै स्तं तैः सुरञ्जयसि ना ! निजैर मृज्यैः । युष्पद्विचेष्टितबिडम्बनमेव मन्ये क्रीडामहोत्सवतियाबिहनागराणाम्।।४२।। दोषज्ञतां वितनुते प्रथमं समन्ना बानारसाननुभवन् विषयोपपमान । पाश्चात्यरोगमपहर्तुमनाः पुनस्या मानन्दमेकरसमर्थयतेऽतिनीचः ॥ ४३ ॥ समाररोगपरिहारविधिनसरे कृष्ण ! श्रुतौ कठिनकर्षकलाप उक्तः । वैयथ्यमति तव नाम मुधामयं य मानामय जगति हन्ति समूलधातम् ।।४४ यातऽपि लोचनपथं त्वयि सर्वमृग्ये भक्ति दृढाऽस्तु न पुन स्तदपायतकः । यत्त्वामुदीक्ष्य कनिचिन्मुनयः कृतज्ञाः स्त्रीत्वं जुगुप्सितमपि प्रणयन बब्रुः ।।४५।। दत्तं हुतं सुचरित चरितं मया य मान्यत्फलं फलतु तत्परमाणुमात्रम् । मात्यन्तिकी बयि रति प्रतिपाद्य नित्यां श्रीवत्सलाच्छन! पुनः कृतकृत्यमास्ताम् ४६ ·भत्तानन्द नरङ्गिणी। सम्बोधयबिनमुन सदुदारनाम्ना नीचो जनोपि भमते महतो समस्यम्। चित्रं तु य: कलयति प्रतिनामगाथा साम्यं त्वदीयमवमन्य बृणोति दास्यम्४७ दातुं मति स्तव हरे ! यदि नैज दास्य तर्वायुषः प्रथमतः स्थिरता विधेहि । नांवेददभ्रविषयव्यसनोपयुक्त शेष प्रयात्वचिरमेव चिरं ममायुः॥४८॥ रोगणैः परिवृतः किल नागलोको मोहि मृत्युकवलीकृत एवं शश्वत् । म्वर्गोप्यध:पतनदोषयुती न जाने भकोजनः कन भविष्यनि लब्धमृमि:४६ कर्णी लदीयचरितश्रवणानुरक्ती स्याता नचे दूधिरतामधुनैव याताम् । कि सर्वथा भवनदुस्सदैन्यवाना विज्ञापनाय विहिनौ भवता विधामा ५०॥ कामाग्नितापहरणाय नितम्बिनीना मालिन त्वगिह कामयने जडत्वात् । बत्पादशीतसलिले सुरनिम्नगारख्ये स्नात्वा यतो हरति नैव समस्ततापम ।५१॥ भन्यानामुखबिलोकनल्लोलचक्षु ·स्वतन्त्रः भक्तानन्द तरङ्गिणी स्त्वामीक्षितुं रुचिविपर्ययमागतं चेत् । अंधत्वमेव परिकल्पय शान्तिचूर्ण किम्बाऽभितःस्वचरणाम्बुजदिग्निरोधम् ॥५२॥ सृष्टं नृदेहजड़यंत्र मिदं बिचित्रं यत् प्रत्यहं सृजति चित्रितकर्म सूत्रम् । यत्कर्मसूत्रवशतो नटता कर्ता हरे ! नटयिता त्वमसि प्रसिद्धः॥५३॥ नैष्कर्मसिद्धि सदर्न यदिवा भवेयं स्वर्गे सुरेन्द्रभने यदिवा बसेयं । निस्सीमकष्ठनिरये यदिवा पतेयम् गोबिन्द ! नामन पुन स्तव विस्मरेयम्।५४॥ पीयूषतोऽप्यधिरसं श्रुतिसारतत्वं कृष्णेतिनाम ललितं रसितं कदाचित् । तत्पुण्यपुञ्जफलमिच्छति मे रसज्ञा राधेश!तद्सनमेव तथैव भूयः ॥५५॥ ग्राहाभिभूतगजपुङ्गवमोक्षकीर्ति लोके तत्रातिवितता किमु किम्बदन्ती। एकान्तकर्कशबृहदिषयानुराग ग्राहाभिभूतिविकलं यदुपेक्षसे माम् ॥५६॥ बचापमुक्तविशिखेन निकृत्तमा नापुण्यकृज्जगति मृत्युमुपैति नाचेत् । 1 ·भक्तानन्द तरङ्गिणी। राधामुखापरसुधारसपानधन्यो हन्तुं न कालयवनं कथमाविरासीः ॥२७॥ खां वीक्ष्य कोटिमदनछविमुन्मदानां कासा स्पृहा न मथुराश्रितसुन्दरीणाम् । तासां कटाक्षशरपातशतं सहिष्णोः कुब्जाकटाक्षविशिखः खलु दुस्सहस्ते।।५८॥ रवं निर्गुणोऽपि गुणिनां प्रथमप्रतिष्ठा मारूड़वानिव बुधैः परिलक्षितोऽसि । यत्पुण्यकीर्तिरजनीकरचन्द्रिकाभि लोत्रियं धवलितं भवता ब्यधायि ५६॥ संसारकाननविहारसुखीनृपोऽहं यद्यस्मि किश्चिदपराधवशेन दण्डयः । आवध्य भक्तिनिगडैरपनीय सर्व बृन्दाबने घटय माधव ! मामजस्रम् ।।६०॥ कुक्षौ निवेशयसि विश्वमिदं शयानो न त्वां जनो बदति किश्चिदपि प्रतीपम् भोगे रतिः किमधिकाधिकमोदकानां लम्बोदरं वदति नाथ! यदेकदन्तम् ॥६१।। नाम्नापि भीतिविगमः परमेश्वरस्ये त्यालोच्य पादसरसीरुहमाश्रितानाम् । जायेत साध्वसपदं खलु पश्चता चेद

·१५
भक्तानन्द तरङ्गिणी।
भूयोन सा भवति नाय ! यतस्त्वदाप्तिः॥६२॥
काले महासि कमला कमनीयशीला
भक्तापदः सपदि नाशयितुं विचित्तः ।
सर्वं शृणोमि चरितं तव दुर्विभाव्यं
विस्मारयत्यहह! पातकमन्तरायः॥६३।।
पापीयसा मुखलवस्थलभावषायो
नाम्नोदितेन भवतो नरकेऽपिरोषः।
नारायणेतरगतिः सकला निरस्ता
कृप्तां स्वगृद्धगणिकागति रेव दातुम् ।६४॥
नाम्नातिदुर्विधसखाय हरे! सुदाम्ने
लक्ष्मीमदाः पृथुकतण्डुलमुष्टितुष्टः ।
यः श्रद्धयाऽर्पयति दीव्यमनेकभोगं
तस्मैकिमस्तिभवताऽप्रतिपादनीयम् ॥६५॥
राधान्वितों विहर मे हृदये कुटीरे
वैचित्यमावरणमत्र कुतोऽन्यवासः ।
वाणी मिमामव हरे ! नयगर्भगुव:
सर्वावनं यदिह पर्यवसानमेति ॥६६॥
पापीयसामिह विलुम्पसि पापराशि
त्वं पापमोचन इति प्रथितोऽसि लोके।
तेषां विभो मम पुनः प्रथमस्य कस्मात्
पापं न लुम्पति यतो विचरामि दीनः॥६॥

·१६ भक्तान्नद तरङ्गिणी। दण्डोऽप्यनुग्रह इतिस्थितिमेव मखा सर्वाधिपस्य तव कर्मकरा न भीताः । निःश्रेयसं परमवेतनमर्जयन्तो यन्नाचरन्ति भुवि कर्म यथोपदिष्टम् ॥६॥ रामायणं भुवनपावनमेव क रामो भवस्वमकृथा वनवासयात्राम् । नोचेद दशाननवधे जगदीशितु स्ते भ्रूभङ्गमात्रमपि भूरितरप्रयासः॥६६॥ आराधित स्त्वमिह यच्छसि कांक्षितार्थ दानं निरूपयसि सात्विकमर्थशून्यम् । अन्योपदेशविषये सुकरं सुधीनां पाण्डित्यमेतदुदितं न मृषा करोषि ॥७॥ दुर्योधकारणवशादहमुत्पथस्थो येनासि नाथ ! कुपितोऽतितरां मयि खम् । तद्बुद्धिमेव न कुतः प्रददासि पण्डां धर्मव्यतिक्रमकृतो न पुनः प्रकोपः७१॥ भक्तो भवामि तव भक्तपरम्पराणां विज्ञापना ऽच्युत ! नमे विफलाऽस्तुकाचित्। सर्वानुवृत्तिमपनीय निजानुवृत्ति श्रेयोनिदानमविलम्बितमेव देहि ॥७२॥ शश्चनवीनतनुपिञ्जरसभिवेशैः ·भक्तानन्द तरङ्गिणी। क्रीडाशुकस्य तव भूरितरव्यथा मे । तत्स्वीयसुस्थिरपदाम्बुजपिञ्जरान्ते तूर्ण निवेशय न जातु विसर्पशङ्का ॥७३॥ इष्टार्थपूरणमुरद्रुममद्वितीयं । निस्सीमनिभर्रविकीर्णरुचिं खदीयम् । श्यामं वपु श्चिरपिपासितलोलचक्षुः पार्नु व्यवस्यति नचेत् तव वञ्चितोऽहम्।७४॥ कृष्णार्चिनाय भवते परमाणु कल्पं विश्राणितं भवति भूधरकोटिकल्पम् । पश्यन्ति नैव वणिजो हतभागधेया वाणिज्यलाभमिव भूमिनिखातरत्नम् ।७५।। स्वार्थ परार्थ मथवोभयमेव मत्वा सृष्ट त्वया वपुरिदं जगदीश ! नूनम् । तत्सर्वसाधकतमे निजभक्तिकार्ये नैननियोजयसि तंत् त्वमसि प्रणम्यः।७६॥ शश्वत्समानतरुवासविलासभाजो प्याकस्मिकभ्रमवशाद भ्रमतोऽतिमात्रम् । त्वं मे सुहृत् परमकारुणिकः समर्थोऽ लक्ष्योऽसि हन्त न कथं भ्रममुच्छिनिरिस [७७॥ कृष्ण! त्वदीयपदपद्मजुषां जनाना मन्तस्तमो हरसि नेति परोपकारः।

·१८ भक्तानन्द तरङ्गिणी। सम्भावयामि समये नवनीतचौर्य गोपागनानयनरोधनसाधनं तत् ॥७॥ कृष्ण ! त्वया कलयता करुणानिधित्वं किं स्वीकृतं हृदि विविच्य जनाईनत्वम् । तत्रापि हन्त ! पुरती निजपादभक्ता तिल्लक्ष्यकुक्षिषु कृता इति नैव सह्यम् ।७९।। जीवनरो मनति भूरितरं यदि खां कालेन याति कियता जगदीश ! मुक्तिम् । खत्पादपमजलमेव व्रतो हि मान्य यत्रास्थिपातवशमोक्षगति स्तिरश्चाम् ॥३०॥ गोसेवनं श्रुतिमतं सह गोपन्दै मत्वा बने विहरता चरितं मयापि । बैगुण्यमत्रहि जितो भवतारिवर्गो मां सर्व एव जयति प्रतिपत्तिहीनम् ।८१॥ मन्ये दिवानिश मनुक्षण मेधमानां त्वं सस्मितोऽपि कवयत्रपराधसंख्याम् । रोष स्तवोचितविधि विदधातु नूनं मन्दस्मितं दिशतु केशव ! कातितं मे।८२॥ यापद्विभोनतवपादसरोज युग्म प्रेम्णा व्यवस्थितमतिः सचते प्रकामम् । तावन संमृतिसमन्वितवस्तुवन्दे

·भक्तानन्द तरङ्गिणी।
१९
निस्सारताग्रहलवोंऽकुरता मुपैति ॥३॥
अप्राप्तिदुःखनिचयेन विधूतपापाः
सम्माप्तिसौख्यनिचयेन विधूतपुण्याः ।
खां श्यामसुन्दर ! मुहुः परिचिन्तयन्त
श्छिन्दन्तिसञ्चितशुभाशुभकर्मजालम्।८४॥
दुर्भाव्यभारतमनि सुरमाननीय
तत्रापि मानववपुः पुरुषार्थकर्षि ।
आसाय जीर्णयनिय स्तव भक्तिलीनो
मान्यः स एव सुमतिःशुभदर्शनश्च ।।५।।
विसं त्यजन्तु गणिकाभवनेऽपि मूहा
श्चित्तं त्यजन्तु भवत श्चरणारविन्दे ।
नित्यं ब्रजन्तु बसुधाधिपगौणगोष्ठी
सत्वं भजन्तु नव नाम न कापि भीतिः ।।८।।
स्नानं त्वदीयसलिले तव नामपानं
गानं स्वदीयचरितस्य विसृज्य मानम्।
दानं सदीयपुरुषे परिपूर्णमानं
ध्यानं खदंघ्रिकमलस्य गतेनिदानम् ।८७॥
आनन्दकन्दमतिभक्तमिलिन्दमाचं
पादारविन्दमरविन्दहगन्तरेण ।
प्रेमास्पदं किमपि यद्यपि मे न लक्ष्य
संलक्षितं किमपि ते तदपाकुरुष्व ॥८॥

·२०. भक्तानन्द तरङ्गिणी। सर्गावनप्रलयकर्मसु चक्रपाणे ! नैसर्गिकं तव सुरक्षणमस्ति कार्यम् । भक्तोऽनुहन् परिचये यदिवा तटस्थो सर्वानने मधुर एव यथेक्षुदण्डः ॥८६॥ सामाज्यमाप्य भवतः सुखसङ्गप्तो- दुःखाय केवलमहं जगनो भवेयम् । प्रीनोऽसि चेन्मयि हरे ! शतजन्मनोऽपि क्लिट प्रदेहि निज दसरोज दास्यम्।९।। किं युक्तिमार्गणशतैः परमात्मन 'स्ते सम्बोधनाय तव भक्तिपथच्युतस्य । स्वख्यातये प्रवलतर्कपथप्रसक्ती न त्वां निरूपयति नाथ! यथा हिभक्तः।।११।। उत्फुल्लनीलसरसोरुहचारुकान्ति वशीपर परिकरीनपीतवासाः । गोपिकानयनाङ्कनपूजिताङ्गो दृग्गोचरोभवसि यस्य तमेव वन्दे।।९।। सङ्कल्पमालपिहितामपि भक्तिभूमि ये नाश्रयन्ति विषयेषु निरूदचित्ताः। प्रास्ता सदैव मधुसूदन ! तद्वियोगो यद्भक्तियोगमपकर्षति नीचसङ्गः ॥१३॥ त्वद्भक्तिनिर्भररसानुभवप्रवीणो त्वं

·भक्तानन्द तरङ्गिणी। २१
बीराग्रणी:किल
बभूव
बलि महात्मा ।
य स्वीयराज्यमखिलं निखिलेश ! तुभ्यं
दत्वा रसातलपुरं स्वय माजगाम।।६४॥
स्वाहारसाधनविधि भजनान्तरायो
व्यामोति कालमिति कापुरुषापलापः ।
जानन्ति किन्न भवता परमेश्वरेण
स्तन्यं स्तने सुनिहितं पुरतोजनन्याः।६॥
वालः क्षमो न भजने स्तनपानशाली
मायांविमोहितयुवा स्तनमानशाली ।
बृद्धोऽपि कालवशतः शिशुधर्मशाली
नोचेत् कृपा तव हरेऽखिलकालकाली
चित्ते न चिन्तय विभो ! मयि जातु दोषं
मां मंक्षु पालय यतः समदर्शन स्त्वम् ।
स्पर्शी मणि यंदशुचित्व मुपेक्षमाणो
लोहं यथा नयति काचना तणेन ।९७||
ननु हरसि दयालो ! चेदविद्यां मदीया
महमपि तव भक्ति वैरिणी मानयामि ।
अनुचितमुचितम्बा मदचो रक्षणीयं
भिवति न भविता नो योनिमालेऽवतार:18||
सर्घज्ञः परिगीयसे श्रुनिमुखै नारायणस्त्वं सदा
वक्ष्येऽहं विपरीतमेव भगवन् ! तनोऽपराधो नचेत् ।

·२२ भक्तानन्द तरङ्गिणी। युक्तायुक्तविचारणा ननु न ते सर्वज्ञता कीदृशी यत्रामग्रहणेन नीच पुरुषैः प्राज्ञैरिव प्राप्यसे || आदिस्त्वं जगापुराणपुरुषोऽनादिः स्वयं निर्गुणः सर्वात्मा परमेश्वरोऽखिलगति स्तेनो- निधि श्चिन्मयः । क्षोणीभारहरी महाभयहरो राधाधवो माधवः स्वां मायां व्यवधाय धावयसि मां क्रीडाकरोपिध्रुवम् ॥ १० ॥ प्रयातॄणामूर्ध्व विषयसुखतृष्णाहतधिया मधस्तुण्डं कुण्डे भवति पतनं लो तु भजताम् । अधोगानाम_ पुनरिह परं धाम मुलमं हरे । कोऽयं योगो जगति विषमो दुर्भयविधौ ॥१०१॥ इष्टाप्रतिपादकेऽपि भवतां नामन्युपेक्षा. श्रित कस्मादीश ! विवेकरिक्तहृदये चैधुर्यमिष्टा- शिषाम् । आपत्रं तदवेतिदुर्वलधियां शङ्कारुजो- न्मूलनं कार्पण्यं वचसो हि कस्य घटते कार्य नु वा कारणम् ॥ १०२॥ सतननिगमगीयमानकीर्ते स्तर पदवी नहि रोचते खलेभ्यः । अतिपरिचयजन्यमानमान्द्यं भवनि यथा महतापसभ्यमेहे ॥१३॥ सवचनमनृतं करोषि भक्त ·भक्तानाद तरङ्गिणी। २३ प्रहितवचःप्रतिपालनाय भूयः । तुलयसि लघुना महाघमर्थ त्वमिव हरे ! स्वमिहासि चित्रचर्य।१०।। नियतविषयभारभूरिखिन्न सदापि मनो न तथापि मे विषादः । सकृदपि तव पादपद्मयुग्म नमति हरे ! ध्रुवमस्य भारभः॥१.५॥ कत्र कृतवसति बलाभिमानो मनुजशुभामिषमत्ति मत्कुण स्ते । परिचयकपणा मनुष्यजातिः किमिति न पश्यति चर्मचक्षुषैव ॥१०६॥ पशुरिव वलिदानसभिकष्टः श्रयति जनो विषयोपभोगचेष्टाम् यदि तव करुणा न जायमाना कथमिह पश्यतु कालमज्ञजीवः॥१०७॥ परिचयपथमेति नैव किञ्चि चरितचमत्कृति रीश्वरस्य पुंसाम् । सुरपतिरपि नाथ ! यद्विपनो नरपतिवाहनतामुरीचकार ॥ १.८॥ यदवधि पटुता चलेन्द्रियाणां तदवधि कर्म हितानुवन्धि चिन्त्यम् ।

·जनता भक्तानन्द तरङ्गिणी। मभजतु तदाशु कृष्ण प्रथयतु पार्थ इवार्थसारसिद्धिम्॥१०॥ उपेनमाणोप्युदये पुन स्त्वां प्रपद्यमानः परिभूतिसङ्गात् । स पूर्वरूपं लभते विशिष्टं दयालुता ते पररूपगम्या ॥ ११० ॥ न मादृशः कोऽपि महापराधी भवादृशो नैव महासहिष्णुः । परस्परस्मिन्नपि युज्यमानो महत्वयोग स्त्वयि याति शोमास् ॥१२॥ विमनने वपुषो यदि पापिनो भुवि गृणन्ति सुधोपमनाम ते । इह तरन्ति जना यमयातना मनुभवन्ति भटा हरियातनाम्॥११२।। तव हरे ! महिमानमुदीरितुं त्रिभुवने खलु का कुशलः पुमान् । विरहितः श्रवणेन शृणोषि य निखिलभक्तजनप्रणयं सदा ॥११३॥ अपारसंसारपयोधिपारं यियासुभिः शश्वदुदीर्यमाणः । असारसंसारविचारभूमिः

·२५
भक्तानन्द तरङ्गिणी।
कृष्णोतिशब्दः स्वदतां सदा मे॥११४॥
राधैव वाधत्ते वाधां खत्पादाम्बुजसेवने ।
राधेतिकीय॑ते येन कृष्णकीर्तनतः पुरः॥११॥
सतां सौभाग्यसर्वस्व मानन्दार्णवयजनम् ।
बाधासमूहशमनं राधाकृष्णविचिन्तनम्॥१६॥
संसारवीजशमनं नरकव्याधिभेषजम् ।
शृण्वतां श्रोत्रपीयूषं राधाकृष्णेतिकीर्तनम् ॥११७।।
क्षमः कथमिह स्तवे परिचिनोमि न त्वामहं
मिलन्ति सनकादय स्तदधिकारिणो ज्ञानिनः ।
लादत्र विषये बृथा यदपि मादृशां साहसं
प्रदेहि नमने रति सकलदोषसंहारिणीम् ।।११।।
अणोरणीयान् महतो महीयान्
ब्रह्माण्डगर्भो खिलचित्तगर्भः ।
निरस्तजन्माप्यसि दृष्टजन्मा
नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय।।११६ !!
सीतारामपदाम्भोजध्याननिर्धनकल्मषः ।
वेदवेदाङ्गमर्मज्ञो हर्षनाथात्मजः सुधीः॥१॥
नाम्ना गोवर्द्धनो विप्रो मैथिल स्तस्य सूनुना ।
विद्यानाथेन विदुषा परमानानिवासिना ।।२।।
चन्द्राद्रिग्रहचन्द्राख्ये वैक्रमेऽब्दे विनिर्मिपता ।
अक्षयायो तृतीयायां माधवे धवळे दलो॥३॥

·२६ भक्तानन्द तरङ्गिदी। अन्वर्थभूषिता भव्या भक्तानन्दतरङ्गिणी । राधेशभक्तिदा राधामाधवाभ्यां समयंत॥४॥ इति दरभङ्गा मण्डलान्तर्गत परमानाग्राम निवासि पण्डित गोबर्द्धनशर्मसनुना उन्नाव खत्री जातीय संस्कृतपाठशाला प्रधानाध्यापक व्याकरणतीर्थोपाध्याय झोपाख्य श्री विद्यानाथ शर्मणा विरचिता भक्तानन्द सरहिणी समाप्ता