·THE HARVARD ORIENTAL SERIES VOLUME FOURTEEN

·HARVARD ORIENTAL SERIES
LDILLD
WITH THE COOPERATION OF VALIOUS SCHIOT AIS
BY
CHARLES ROCKWELL LANMAN
PROFESSOR ASIIARVARD UNIVERSITI DIONORARI MI MBI R OI 1111 11110 80CII IY OL
BENGAL SOCII TL ASIATIQUE ROY II ASIA TIO SUGITI Y ANI) ILUISC III MORUIN
LANDISCHE GESELLSCHATI ITO CORRESPONDING MLMBLR OP TIII I ONIC
LICHE GLSLLI SCHALT DCR WISSENSCHAFTEN ZU (HOITINGIN TIIL
IMPERIAI RUSSIAN ACADLMY AND THE INSTITUIL OI TRANCH
Volume Fourteen
CAMBRIDGE, MASSACITUSETTS
The 'baidard University Press
1915

·THE PANCHATANTRA
A Collection of Ancient bindu Tales
IN ITS OI DFST LLCENSION THE KASHMIRIAN, ENTITLED
TANTRAKHYAYIKA
IHI ORIGIN I SANSKI IL ILYI T'DIIIO MINOR
REPR NICI IROM THL CRITICAL CDITIO MA TOR WHICH WAS MADE TOR LIIE
KONIC LICHE GLSLLLSCHAIT DLR WISSLNSCHAI'IIN /U GOI TINGLN
BY
DR JOHANNES HLRTEL
PROI'LSSOR IM KONIGLICHIN RCAI ( YMNASIUM DOBLIN SA YONY
For all kinds of Sen kry Box & pl *** apply to
MOTI Ilie B
Rewareh Dept or 1310 Alg I Kishmis state
ANT PROP K KORN
OGK DEPOT
SAID MITHA R1 LAHORE
CAMBRIDGF, MASSACHUSETTS
The Harvard University Press
1915

·The volumes of this series may be had in America by addressing Vessis (INA
AND COMPANY at New York oi Chicago or San Irancisco or at the hoinooffice
29 Beacon Street Boston Mass in I'ngland by addressing M 8424 (INN AND
COMPANY I St Martın s Street Leicester Squarc I ondon WC and in (ontı ntul
Europe by addressing Mr Otto Ilarrassowite IripagIw the title 4 and lesen t1024
and prices see the List at the end of the volume
HARYU
VERD
ETS
MATTIDIE
IN NOV
ONY
PRINTI D FROM TYPF IN 1013 AT THX
ORIENTAL PRINTING OFFICE OF
( KRIYSINC
LFIPZIG, SAXONY, GERMANY
First Waitron issued in 1915
Twelve Hundred and Fifty Coples

·CONTENTS PAGE 1X 1X 1X PRETATORY AND RELATLD MAITLR Preface by the Editor of this Series The titles Panchatantra and Tantrakhyayıka Importance of the Panchatantra in the history of literature Its place of origin, author date, and purpose Earliest and latest time limits of the woik 300 BO and 570 AD Hei tel's essays and books on the Panchatantra The missing Intzoduction and Notes to the present volume Acknowledgments to the Printing house of G Kreysing of Leipzig To the Royal Society of Sciences at Gottingen X Xl xil Xil XII XlY XIV Typographical devices etc explained Ilend lines, pige numbers, line numbuis Indication of emboxments by vertical wavy linos Vertical straight bluck faced lines Device for citing whole paragraphs of the frame stories Citation of tales and stanzas XV хү хү SANSKRII TEXT OF THE TANTRĀKHYAYIKA OR The I anchat intra in its oldest extant form, the Kashmirian 1 to 143 Introduction or Kathamukha King Amar isakti and his three simple sons The king entrusts tle princes to the wise teacher Vishnusarman Tho octogenarian master composes for them Five Tantras or Panchatantra 1 1 2 3 Book I or first lantra The estranging of friends Irainc, story I hu lion (I 1916, al ika) and tlie bull (Samnjivaka) and The two jackals kanataka and Damanalca Tale i Apo and widge Irame story continuod Talo 11 Yac kal und diuni Franc stoly continued Tale 1117 Monk und Swindler Iule 111 b Rame and jackal Tale 111 al concluded Tale 171C Cuckold weaver Frame story continued 5 11 12 14 14 14 14 17 Y ·Contents VI LA01 18 15 20 20 24 20 26 7 Tale iv Ciows and serpent Tale v Heron, fishes, and (zib Tale iv concluded Frame story continued Tale vi Lion and huc Frame story continued Tale vii Louse and flea Tiame stoiy continued Tale vii Blue jackal Frame story continued Tale 1x Lions ietaincis outwit Camel Frame story continued Tale x Stiand bud and sex { Tale xi Two geese and toi toise Tulu x continued Tale xul Iluee fishes Tule x concluded liame story continued Tale x111 Jual al outwity calcul und lion Irame story coutinued Tale xiv Ape, glow wom ud ollicious buld Ilame story continuca Tal XV Good heat w I id luc irt Tale xvi Heion serpent, and nion, uos Tale xv concluded Frame story continued Tale xyıl How mice ato non Frame story continued and concluded 1 15 36 37 37 38 46 48 48 51 Book II or second Tantra The winning of friends Tiamo story Dove moun crow tortoise and dur Tall i Mouse and two inonks Tile 11 Iulled gruin for hulle d gram Tale au Loo bledy jukul lale il concluded lale 1 concluded I ranio story continucii Tale 1v Weaver and Stingy and Bountiful Trame story continued Tale y Deer's former captivity Frame-story continued and concluded 84 87 ·Contents V11 IAGI Book III or third Tantra The war of the crows and the owls Firme story The wir of the crows and the owlos Talt 1 Ass in panther skin Trimo story continued Tule 11 Buids elect a king Tale 111 Flephant and ribbit and moon Talc 11 continucd Tale iv Cat as judge between partridge and hare Tale il concluded Framno story continued Tale v Bichman, goat and three rogues Irime story continued Tale vi Ogre thief and Brahman Frame story continued Lale vil King Sivi Framc story continued Tale vii Cuckold wheelwright Irame story continucd Tale 1x Mousc maiden will wed a mouse Hrame story continued Tale x Frogs ride a serpent Tiame story c ntinued Tale xi Goose and fowler Tiame story continued and concluded 90 96 96 97 98 100 101 103 104 104 105 107 108 108 110 110 111 111 113 116 117 121 123 Book IV or fourth Tantra The loss of one s gettings Tiamo story Ape und crocodile Tal i Punished onion thief I'rame story continued lale 11 Ase without huurt und curs llamo story continuerl and concluded 124 127 127 128 130 Book Vor fifth Tantra The fruits of rashness I rimu story Bralım and futhful mongoos Te i Druhinan builds 111 oustics Tramo story continued Tale 11 The bulbcr who killed the monks 131 131 132 133 Appendixes I and II and III and IV Appendix I To book III, text, page 103, line 24 Tale Trcacherous bawd 135

·VUL
Contents
139
Appendıx II To book III, text, page 107, lino 10
Tale Old man, young wife and thief
Appendıx III To book III, text page 113 line 17
Tale Jackal and wary fox
Appendıx IV To book IV, text pl. 130 linc 8
Tale Sham wairior
110

·PREFACH BY TIIL LDITOR OF THIS SERIES The titles of this work and its importance - This volume contains the Sanskıt text of the Tantral hyīyıka or Panchatantra 1 collection of ancient IIindu tales in its oldest extant form Hertel renders tantra as case of good sense ol kluglieitsf all The alternative title Panchatantra I he five (pañia) cases of good sense is the one by which the many forms of the work are commonly 1 nown in the Occident and it alludes to the five books into which the woik is divided IIertel translates the title Tantz ākhyāyıkam as [Manu ul] consisting of tales of cases of good sense or in German as Aus Eizahlungen von Klugheitsfallen bestehendes [Lehrbuch] In the preface to his volume entitled Das Paficatantra page vil he says This book ticats of the history of a work which has made an unparalleled triumphal progices from its oitive lind over all the civilınd parts of thư globe and which foi more than fifturn hundicd yeus hus delighted young and old educated and unedu catcd zich ind poor high and low and still delights them Fvun the greatest obstacles -- whether of language or customs oi religion -- have not been able to check that triumphal progress The Panchatantri, he adds is not only the oldest extant work of Hindu artistic fiction but it is also the one which has exercised a greater influ ence than any other work of India upon the literature of the world IL was the Panchatantrn that formed the basis of the studies of the immortal pioneer in the field of comparativo litciature Theodor Benfey It was his work entitled Das Pantschatantra that laid the foundation of the scientific treatment of the history of the fable From the Panchatantri there came the lost but famous, Palilavı translation among whose elfluxes are some of the most notable books of southwestern Asia and of 7 urope the Old Syriac Kalılag ind Damnag the Arabic Kalıla and Dimna, John of pur Ducatorum vitae hum inac, thu Buch der Beispicle dui altın Wcisun, in (acrman of great vigor and buiuty --and so on down to that gem of roy I udol English the translation of Dons La filosophia moi ile by Sir Thomas North The Panchatantra its place of origin author date and purpose Several of the most important of Hertels conclusiony, as set forth in his book Das Paticatantra, may hue be given, but without detailed references Tho carliest English version of the fables of Bidpaz 1 Reprinted by Joseph Jacobs [Pilpay] Londou 1888 ·х Preface w since the conclusions are easily found mostly in the second chaptor I the native land of the Tantrākhyāyika was probibly K vlamıı ltu uuthor was a Vishnute brahman whose nime and dito we do not I now It proports to be the work of an octogenarian brahman sigo numc« Vismus un n It was written in the language of the cducatul couuticles of the titlu Sanskrit Its purpose wis to tram young prinies to discert la huto1 (klugem Handeln) in pilyrte and political lite und inacentally in ly faultless model to teach them the court language the sinskı it Earliest and latest time limits of this work 300 BC and 570 AD - A prior time limit for the Tantıākhy īyıl 1 muy bc clitoimmul by dief erence which it makes to Chinal yı Its author at st inz r 2 pys liom ige to six authors of hand books for princes among them to (hinul se true great whose Artha sāstra very recently found and publishud we hnown to the author of our text and used by hum (hinal y othewise I nown as Kautilya or Vishnugupta wis the prime minister of the first king of the Mauryan dynasty king Chudi gupta or LavdpakoTTUS of l’īt ilı putra or Tlanlßodpa, 321-297 B6 at whose conut Mcg Lytline lived to ambassador of Selcukos Nil ator The car li st time limit for that I inti i khyayıka would accordingly bc about 300 BC The latest time limit is set by tlo il tto of the famony ti inslatiott «f our text into Pahlavi Tlie cclcbrated Prism l m of the 9245 LILI LIL (lyn 14ty Chosruul Anôshurwān, 531-579 AD) comnul luis lunc polyske i in Burzuyeh or Buizõe who 1 new both tlı Indiin and the Prison tongiu to go to India and get this and other books wu ti inside the in ito l'un that is Pahlavi (Seo Ilcatel page 362) This cornmanı! Buizou executed The date of the Tintrākly Tyika inust accoilingly bxc Hou Wluit lx tweta about 300 BC and about 570 D boi iny precise dita ds elle adly intimated, no cogent aguiments have an yet boen arducci (ritun gemme passages of t116 I mufklıyayıkı ilo indeurt mention dinard as com Winteinitfollosing Jolly idilmes that the pronunciation of the narra or Snvapla 14 Ocvapta will not «anluca than the second century of our clt and that sinkut works while he mention climano can therefore not be culier th in the Hecond cntury flertal au conduely with puihaps too great uution thuks that Wmteinitz anul 1 W. Thoma4 may be right in getting the date of tiw I untrāklıyayıka ut alsout 300 AD) On tlie other hand Keith nuntains (IRLS 1915 uge 504) that man works with t1114 101.cism need not on that account bu liter than the lx ning of oui ora Ihe genealogical ties of the forms anil Vesions of the Indian original shows that tho I intrul ly Tyika must have luinn an oli work even at tlıų time of king Chosriu And we know that its fame laul gm ·By the Editor of this Series urt wly rowhul to list int Persia Its style and vocabulary moreover show signs of militively lugh untiquity Hertel 19 of opmion that the I antiūklayayıl 9 is, is Suid ibove the oldest extant work of Hindu artistic fiction lo this Winternit (DLI 1914, column 2132) demurs LE Hertels essays and books on the Panchatantra - l'or the last fifteen yuus und mou l'ofessor Johannes Ilertel has devoted himself with malvellous industry ind enthusiasm and success to the study of the narı zlivi litraat uit of India In particular he has investigated the collec tion of ancient Ilindu tulcs cntitled Panchatantin -- the history of the forms and texts tlicreof and of their substance The results of his studies ue contained in a multitude of scattered essays and in various independent works, of wluch works the following should here be mentioned Uber das Tinti ikhyıyık, die Kusmirische Rezension des Pañcatantia Mit dem Texte der II indschrift Deccan Collo VIII 10) Von Johannes Hertel [= Band XXII No V dei Abhanıllungen der ] hilologisch historischen Klasse der Konigl Sachsischen ( gellschaft de Wissenschaften ] Leipzib BG Teubner 1904 Das audli hu I rflatautra Sinshuttext der Rezension ß mit den I esarten der besten IIundschriften der Rozlosion a IIcrausgegeben von Johannes Hertel [= Band X XIV No V of the Hame] Leipriy B G Teubner 1906 Tho Punchint intia A collection of ancient Hindu tales in the lecension called I an hul hyanikl and dated 119) AD of the Jaina monk Purnabhadra Cutically (dited in the original Sanskrit by Di Johannes Hertel Oberlehrer am Koeniglichen Realgymnasium Docbuin Saxony [= Volume XI of the IIarvard Oriental Series ] Cambidge Massachusetts Published by Halvard University 1908 The Panchatantra text of 1 urnabhadia Critical introduction and list of variants By the same [= Volumu XII of the samo ] The same 1912 The Panchatantra text of Purnabhadry and its relation to texts of allied iecensions as shown in pu allul spicime ils By the game [= Volume XIII of the same ] The 1912 sume l'antzukhynyika Die ilte ste I zssung des Pane at intr Aus dem Sanskrit übersetzt mit I ink itung und Anmerl ungen von Tohannoy Ilortul [Two volumos ] Lrstur leil Linleitung / water Iol Übersetung und Aumerkungen 1009 Leijung und Berlin Druck und Verlag, von B G loubner Tantrákhyäyıka Dic altegle Tassung des I aficatantra Nach don IIandachuften beide Rax naionen zum crat n Male herausgegebeil von Toh innes Ilert 1 Oborlehra am ll Realgymnasium /u Dubeln Berlin Wedinaunsche Buchhandlung 1910 [= Abhandlungen der Kuniglichen Gesellschaft der W149enschaftın ru ( ottingen Phul hist Klasse Noue 1 olge Band XII No 2 ] Das Pafcatantra Scino Ceschichte und seine Verbreitung von Johannes Ilertel Cekrunte Preisschrift [Monogram of BGT and the motto Oricnt und Occident sind nicht mchr zu trennen ] Verlag von B G 1 eubner in Leipzig und Berlin 1014 ·Xil Preface I hat The missing Introduction and Notes to the present volume Ilic printing of the text of the Tantzakhyāyıld givin on pigis 1 to 113 of this volume volume XIV of the IIarv ud Olient il Sercu Win complete September 16 1913 Professor Fertel had promised to write ti burt introduction giving a summary of the history of the Punit intiu summary would of couse hive buen a resume of the volume last til Das Parcatantra and would everywhuie hwu ichiel to it lor proche und details Professor IIertel had promisul also to picparc for thus yolumno a body of annotations which should justify the occasion il depuliirts of the text here given from the text of the editio mijoi shoulil dulme the words which have not yet been given in the Sunsl ut lexicon4 slaould briefly explain passages that are difficult or that hul been wiongly reulici in lus own translation and should make uyuculud comment on pessig, 4 wlau hi had already evol ed public discussion among the critics Ilic substance of much of the intended contents of thcsc notis may be found in tho mmc 10114 articles of Professor Hertel publislied during the last fuw ye lis I specully important in this connection 12 his ditulis in volume 25 of the Wine Zeitschrift fur die Kunde des Moigenlundy Linz liema kungen zu den Texten des Paticatantra, and in volumuy 67 to 69 of the titsluit slui Deutschen Morgenlandischen Gescllschaft Indolog14 he Anilltd Hertel s book, Das Paficatantiat appeaicd only short time, but fore the outbreak of the world wir Ihe tcaching staff of the Guinnesium it Dutxeln was reduced in numbei and the work of those lift it hom w 14 Count sund ingly heavier In December 1914 Professor Ilutel, wlulo on ilmul luck received his orders to join the colors II is latest litt i to) no 14 dl icd Born (Saxony) Februriy 9 1915 It expl unu tho siti ition 24 to the promise il Introduction and Notes and says that he duly expects to lx ordered to the front If he ieturns to his wife and sovin chuldica and to the Atudat an which he has won suuh great distinction, he invy yet me puo the Introdu tion und Notes so that they may be issued with the translation of tlu Tantıākhyāyıka winch I live and talen The only couise that lay open to me way to write thuimsi 114thle preliminary mattui for tlu4 volume myself and to w1€ the volume 1 withmut the Introduction ind Notes Acknowledgments to the printing house of Gt Kitysing of living à public acknowledginent of tanlo 14 die Di lurtel gue me the 1 The printed slicets woro shipped from Itup/Illy In Bont 111 Retter lunt me liy tlu Holland Amorica Iine about the middle of Iconi uy 1017 tla baginning of the hunt #1 activity of the German submarmou In apito (f torud## 1 min H nut other dankers of the long list given in the war insurance policy thu aleata arrived nulu la Buston abuut the first of April ·By the Editor of this Series X111 or editio major welcome issurance that the compositor and proof reader did their work so well as to savo lum 1 great deal of trouble And the general appearance of the text called forth from him expressions of satisfaction and delight The larger Sanskrit type of this volume was brand new when the work was begun ind it certainly yields a clear cut and benutıful result Schol irs may well be grateful to good master printers and I wish for this printing house, now in the second century of its history a long continuance of its useful and honorable activity The Royal Society of Sciences at Gottingen deserves the thanks of Indianists foi publishing Dr Hertel s elaborate critical edition of this text The Society s edition is of course the indispensable basis for all further scientific investigation of the Panchatantra And I make this statement explicitly and in Dr Hertel s name since he prom ised the Royal Society to do so when he received permission to issue this editio minor The price of the editio major is necessarily too large for the purse of the average student It seemed accordingly that an inexpensive repiint or editio minor might piove very useful for the permission to makt this ieprint I here express on behalf of Dr IIertel and myself our thanks to the Royal Society of Sciences at Gottingen Since the text of the Tuntrākhyāyıka is of great intrinsic importance by reason of its antiquity and its history and its contents and its suitability as a reading book for students it is hoped that this editio minor a hearty welcome and wide circulation CHARLES R LANMAN Harvard University August 9, 1915 may find ·TYPOGRAPHICAL DEVICLS Er("\PLAININ Head lines page numbers line numbers indication of emboxments - The typograpluc al devices of this volum ut sulistintilly the sun is those employed in the Pinchatantıı of Puin ibli udlı Iluvu (until Scries volume XI (sce pages xxiv-Axv) Thu useful head lines in well explaining the wording of the titles of the talus 15 90 chosen 14 to ucou so fai as possible with the wording in volume VI I ho page numbers die given on the left hand cornei of ench page no matter whittlier it be ouel ou even and every third line (not fifth) is numbeuil it the besimin. (not tlic end) This is fu more convenient thun numbeiing every lifth line And a number at the beginning of the lino is much more casily e unght ly the eye than a numbei at the end especially if the lines uz not of just the same length As to the indication of emboxments, I muy quote my own words as found at page arv of volume VI chuying what necils to hou changed 1 Emboxments indicated by vertical wavy lines It is thic Ilinculat tembox one story within anothei and third withun thucon un so pri follow any given story through these intt rrupit 1019 19 not alw yn i wy for 1 in astar anil 14 mnant difficult for a lx sinner who I ads Hluwly In thi24 cclition the film story 14 listin grushed by an ill by amboxments of the tu te digla lv luft ty mornu nts of the second degree hy lurge type and one vertu al wwvy line at the right-li un l mur,111 ernboxments of the thnd degree hy l ir ts 14 ani tuu wilty lineu Ile henrul structure of the whole wor) App 114 1140 Hoy pl unly from the Table of Contents in which I have tried to make the 1 lution of frame story to emboxır nty and of the Los one another ele ir it a glance Thus til 1 of luok II Mouse and two meno ring over 11 10 H (62 to 72) with tale 11 (IIullud givin for lulled grun) alii interruptı in whiu li interruption 19 7441 lf interrupted by tele? 111 (100 gely ju kal) The text of tale 1 14 inila atenl ut 141104 by the large type and that alisemce of wuvy lum If zou wille tes r ul it all 11 ( intitu only you have only to skip the Jun404,44 11 rkıl with watz Ime on 1114 Il lira 141 lumity of tales 11 ([Iulle di grauit) at skewn at a lieu ly the amylo wavy hu will ha riny fie in 0 {14 to Old and fro molto, Anel the limits of talo 11 (Indretly ju kul) ale malo no li ye clar loy tlx cloubke wavy lie which runs from off tu (1 32 I hi r xtreme simplu ity and efl (tive mit 44 of my da 516 for showing the emborment, will I lub GOINCIUI 1046lf to all und lead to itu udoption in other texts of this kind 2 Incidentally those Table of Contents of volimon VIV anıl \I slow very clearly the contrast betweon the rantrakhyntyika un 1 arnahlwira M text in the 1 of luxIH The ancient text the thom very litti ingly (thu 100 freely jic kal in the (nly emboxmust of the third degree) while the modern text employs (lk in with a most objectionullo froudilom and complexity See page xii of volume XI xiy ·Typographical Devices etc Explained ху Vertical straight black faced lines These lines in the right land margin have been employed in cases where on account of a lacuna in the manuscript a it was necessary to put the reading of B into the text The beginning or end of such a ß passage is indicated by an asterisk in case it does not coincide exactly with the beginning or end of a line Thus on page 99 all of lines 1 to 5 is taken from ß while in lines 19 to 20 only the words uktam to atz are taken from ß So eranda- (1017) to bhidya inclusive (115) As page 99 shows the use of straight line and wavy line together makes no confusion - A series of asterisks indicates a lacuna Thus at 6113 the missing speech of the crow is indicated by eight stars Device for citing whole paragraphs of the frame stories - In the editio major Dr Hertel has divided the frame stories into paragraphs or Abschnitte (cach paragraph being a unit as to substance or contents) and has marl ed them with letters and figures in the left hand margin These markings run in one sequence 1 from A1 to A308 Here A stands for Abschnitt Those paragiaph divisions and numberings are repeated in this editio minor Their usefulness is seen in IIertels Synoptic 1able in the Einleitung to his Übersetzung pages 100 to 126 And Schulthess has adopted them in his translation of the Old Syriac version Citation of tales and stanzas Whole tales are cited by Roman numerals n capital for the book or tantra and a lower case numeral for the tale Stanzas (or strophes) are cited by an Arabic numeral Thus I vil means book I tale viu Blue jackal while I 8 means book I stanza 8 (page 61-4) But A8 means paragraph or Abschnitt 8 of the frame story (page 48-25) This method of citation is followed by Dr Hertel in his translation of this text and elsewhere CRL 1 The passages of func stoiy interpolated into B and given in Appendix IV pages 142 and 143 are marked by the bı icketed numberino [A296] to [A302] And certain ß passages given in Appendix II page 1 8 wluch follow page 107 line 10 of this text are mai ked A226ba and A226bb

·No text on this page.

·॥ कथामुखम् ॥ ॥ ओं स्वस्ति प्रजाभ्य । औं नमो विघ्नहन्त्रे ॥ यत्रानिश मधुकरीव मही निषणा 3 यत्पावनस्य मधुन परम निधानम् । तद्ब्रह्मण सकलमण्डलपुण्डरीक पायादनन्तवपुष फणमण्डल व ॥१॥ 6 मनवे वाचस्पतये शुक्राय पराशराय ससुताय । चाणक्याय च महते नमो ऽस्तु नृपशास्त्रकर्तृभ्य ॥ २ ॥ सकलार्थशास्त्रसार जगति समालोक्य विष्णुशर्मापि । 9 तन्त्र पञ्चभिरेतैश्चकार सुमनोहर शास्त्रम् ॥ ३ ॥ ॥ तथानुश्रूयते ॥ दाक्षिणात्ये जनपदे मिहिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र च सकलार्धिजनमनोर 12 थकल्पद्रुम प्रवरनरपतिमुकुटमणिमरीचिनिचयरजितचरणयुगल कलासु पारगम सकलार्थशास्त्रविदमरशक्तिम राजा बभूव । तख च पुत्रास्त्रय परमदुर्मेधसो वसुशक्तिरमशक्तिरनेकशक्तिोतिनामानो बभूव । तानर्थशास्त्र प्रति जडामालोक्य 15 राजा सचिवानाइय संप्रधारितवान् । ज्ञातमेव भवनि । यथा ममैते पुचा पर मदुर्मेधस । तदेषां बुद्धिप्रबोधन केनोपायेनानुष्ठीयत इति । तत्र केचिदाङ । देव । द्वादशभिर्वर्षे किल व्याकरणं ज्ञायत इति । तत्र केचिदाङ । न वा ज्ञा 18 यते च । सेतो धर्मार्थकामशास्त्राणि शेयानि । तदेतदतिगहनं धीमतामपि । कि पुनर्मन्दबुद्धीनाम् । तदा वस्तुनि नीतिशास्त्रविद्विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणो ऽनेकशास्त्रविख्यातकीर्ति- 1 रस्ति । तमालय ती समय॑न्तां कुमारा इति । एवमनुष्ठिते सचिवाहत स रा- जान द्विजातिमा!चितेनाशीदिनाभिनन्योपाविशत् । सुखोपविष्टं तमाह राजा । A ·2 INTRODUCTION A ब्रह्मन् । मदनुग्रहार्थमेतान्कुमारान्दुर्मेधसस्त्वमर्थशास्त्र प्रत्यनन्यसमान्कर्तुमर्हसि । अर्थ मात्रया च वा समानयिष्यामीति । एवमभिहितवति पार्थिवे विष्णुशर्मापि तं रा 8 जान विज्ञापितवान् । कार्य यथा वदति य स तथा प्रकारो युक्तं न युक्तमिदमित्यविचार्यमेतत् । उद्दिश्य कि वदति को ऽनुशयो ऽस्य को ज्य मेवार्थतत्त्वमिति तत्प्रभुणा विचार्यम् ॥ ४ ॥ तत्किं बहुना । श्रूयतामय मम वचनसिंहनाद । नाहमर्थलिप्सुरित्येव ब्रवीमि । 9 न च ममाशीतिवर्षख व्यावृत्तसर्वेन्द्रियस्य कशिदर्थोपभोगकाल । किंतु स्वहितार्थ बुद्धिपूर्वको ऽयमारम्भ । तल्लिख्यतामद्यतनो दिवस । यद्यहं न षण्मासाभ्यन्तरात्तव पुत्रानीतिशास्त्र प्रत्यनन्यसमान्करोमि । ततो ममाहसि मार्गसंदर्शनेन हसशतमप 19 कामयितुमिति । एतामसंभाव्या ब्राह्मणस्य प्रतिज्ञा शुखा ससचिवो राजा परं विसयमगमदाह च । यस्तावदर्थमेतं संपन्नमिति मां पुनर्विज्ञापयिष्यति । तस्याहं पुष्टमनुग्रहं करि 15 ष्यामि । रत्युक्त्वा सबहुमानं ती समर्पितवान्कुमारान् । तेनापि च सूपायमालोच्थ शास्त्राणि लिखितानि पञ्च तत्राणि । म सो ऽस्ति तिरां मनुष्याणां वा । य यथायोग स्वार्थसिद्धये न निवेशितवान् ॥ 18 ॥ कथामुखमेतत्समाप्तम् ॥

·Vad ॥ मित्रभेद नाम प्रथमं तन्त्रम् ॥ A BC AB A4 AN अत इदमारभ्यते मित्रभेद नाम प्रथम तन्त्रम् । यखायमाद्य श्लोक । वर्धमामो महान्नेह सिहगोवृषयोर्वने । 8 पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशित ॥ १ ॥ ॥ तद्यथानुश्रूयते ॥ दाक्षिणात्ये बनपदे मिहिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र च धर्मोपार्जितवृत्तिवर्ध ६ मामको नाम श्रेष्ठिपुत्री बभूव । तस्य कदाचिञ्चित्तमुत्पन्नम् । प्रभूते ऽपि वित्ते ऽर्थ वृद्धि करणीयेति । उक्त च । अलब्धमर्थ लिप्मेत लब्धं रक्षेदवेक्षया । १ रक्षितं वर्धयेचैन वृद्ध पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ २ ॥ अलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धिनी वर्धितस्य तीर्थप्रतिपादनी चेति लोकयात्रा । अरक्ष्यमाणो ह्यर्थों बहूपद्रवतया सद्यो विनश्यति । अवर्धमानो ऽप्या- 12 नादिक्षयदर्शनाच्छनेरप्युपयुज्यमान हीयते । अनुपयुज्यमान प्रयोजनोत्पत्ती तुम्यो प्राप्तेनेति । अत प्राप्तस्य रक्षणविवर्धनोपयोगा कार्या । उक्त च । उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । 15 तडाकोदरसंस्थानों परीवाह स्वाभसाम् ॥ ३ ॥ इति । एव संप्रधार्य मथुरागामि भाण्डमुपसंगृह्य शुभ तिथी गुरुजनानुशातस्त स्मानगरादिनिर्गत । तस्य च द्वौ वृषभी वोढारावमधुरायां मन्दकसजीवकनामा 18 नावभूताम् । गच्छतस्वस्थ कमिंश्चिद्देशे दूरावरूढगिरिगिझरस्खलितवारिणनितकर्द मैकचरणवैकल्याच्छकटस्थ चातिभारादभिहत कथमपि दैववशात्मजीवको युगभङ्गं कला निषसाद । तं च दृष्ट्वा वर्धमानक सार्थवाह पर विषादमगमत् । अहं 1 चोदीच्य यदासी भाविकच्यतां लभते स्म । तदा तस्य रक्षिपुरुषान्दत्त्वा शेषसार्थ संरक्षणार्थ बरपाय वममिति मत्वा यथाभिलषितं दिगन्तरं प्रायात् । अन्यदा खात्मभयात्तत्पर रचिपुरषेरागत्य तख मृषोत्तम् । खामिन् । मृतो ऽसौ संजीवक ॥ इति । अस्माभिधाग्यादिमा सरकत । इति । एतच्छ्रुत्वा वर्धमान सार्थवाहश्च कृत A6 ·4 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS Frame story Lion and bull A7 6 * A8 ज्ञतया प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा गत । अथासावपि संजीवक आयु शेषतया सलि लपृषतैर्वायुनाप्यायितशरीर कथंचिदुत्थाय यमुनाकच्छमुपविष्ट । तत्र च मरकत । सदृशानि शष्पाग्राणि भक्षयन्कतिपयैरहोभिर्हरवृषभ व पीनककुदधारी बलवाम्स वृत्त । प्रत्यहं च वल्मीकशिखराणि शृङ्गाग्रघट्टितैकल्लिखन्नदंश्च प्रतितिष्ठति स्म । अथ कदाचित्तस्मिन्वने सर्वमृगपरिवृत पिङ्गलको नाम सिह उदकग्रहणार्थ यमुनाकच्छमवतितीर्षु सजीवकस्य महान्त गर्जितशब्दमशृणोत् । तं च श्रुत्वातीवतु भितहृदय आकारमाच्छाद्य मण्डलवरप्रदेशे चतुर्मण्डलावस्थानेनावस्थित । चतुर्म* एडलावस्थानं कृत्वा । सिह सिंहानुयायी काकरव किवृत्त इति मण्ड 9 लानि । तत्र च सर्वेष्वेव ग्रामनगरपत्तनाधिष्ठानखेटखटोद्यानाग्रहारकाममवनस्था नेष्वेक एव सिह स्थानीयो भवति । कतिपयसिहानुयायिनस्तन्त्रधारा । काकरव वर्गा मध्यमवगा । किवृत्ता एवान्यस्थानवासिन । अथ पिङ्गलक सामान्यजनपरि 12 वार स्वजनसुहृज्जनच्छत्चचामरव्यजनवाहनविलासविस्तारविरहितमवधिमसाहसका तरसदोन्नतमभयमानमदोत्सेकमसहमानस्वयंग्राहि निरङ्कुशदर्शनेश्वर्यमनभिशमितर जनसेविताना कृपणवचसां सामर्षरोषसंरम्भगर्भसंस्थानकामानां पुरुषाणामगम्यमनु 15 क्षिप्ताञ्जलिपुटमदीनमभीतमकृतचाटुकर्मोदयमव्यवसायगुरुपौरुषाभिमानावष्टम्भभार भासुरमनन्यसेवि नि सङ्गमनात्मभरि परोपकारत्यक्तपुरुषकारफलमपरिभूतप्रार्थितम तुच्छमपगतदुर्गप्रतिसस्कारवृत्तमगणितायव्ययविलोपमनन्यायत्तमौद्यत्योपार्जितप्रतापा 18 तिशयमषागुण्यसंप्रधारणमप्रहरणाभरणं विरग्राममपरोषवृत्तममाशङ्कनीयमनपे चितपरकलचमकापुरुषगम्यम् *अप्रार्थितमन्त्रच्छलपार्णिग्राहासाराक्रन्दम्* अमिन्ध मविघट्टिताशिचितस्तुतिप्रयोगमनिच्छाविधाति परिजननिरपेक्षतब्बग्रामनिवाससी- 1 हित्य बहुसत्त्वाश्रमकान्तविहारिणां त्यतकामागुशयरसानां वीतरागार्णा चावडुप भोग्यमपाङ्गधीरावलोकितान्यवहारजलोपकरण बनान्तरे नि साध्वसमुचे शिरी वहनाजखमनुभवन्नास्ते । अपि च । 2. एकाकिमि वनवासिन्यराजलक्षणनीतिशास्त्र । सत्वोच्छ्रिते मृगपती राजेति गिर परिणमन्ति ॥ ४ ॥ तस्य च करटकदमनकमामानी दो सगाली मन्त्रिपुत्रावासाम् । ती च परस्पर 27 मन्त्रयत । तदच दमनको ब्रिवीत् । भद्र करटक । अयं तावदसत्खामी पिङ्गलक उदकग्रहणार्थमभिप्रवृत्तमति कि निमित्तमिहावखित । सो ब्रवीत् । विमनेन व्यापारेणावयोरिति । उक्तं च । 80 अव्यापारेषु व्यापार यो गर कर्तुमिच्छति । सगरी निहत शेते कीलोत्पाटीव मर्कट ॥ ५ ॥ दमनक आह । कथं चैतत् । सो ब्रवीत् । A9 A10 ·5 Book I OR, 'THE LION AND THE BULL Tale ! Ape and wedge Frame story - ॥ कथा १ ॥ अस्ति कश्चिद्वणिजक । नगरसमीपे तेन देवतायतन क्रियते । ५ तत्र ये कर्मकारा स्थपत्यादय । ते मध्याहूवेलायामाहारनिमित्त भोजनमण्डपमनुप्रविष्टा । अकस्माच्चानुषङ्गिक देवगृहे वानरयू- थमागतम् । अथ तकस्य शिल्पिनो ऽर्धस्फोटितकाष्ठस्तम्भो ऽर्जुन- • मय खदिरकीलकेन मध्ये यन्त्रनिखातेनावष्टब्धो ऽवतिष्ठते । तत्र कदाचिद्वानरयूथो गिरिशिखरादवतीर्य स्वेच्छया तरुशिखरमा- सादशृङ्गदारुनिचयेषु प्रक्रीडितुमारब्ध । एकस्तु तचासन्नविनाश- श्चापलादुपविश्य स्तम्भे यन्त्रचारमुद्दिश्येदमाह । केनायमस्थाने कीलको निखात । इति पाणिभ्यामेव सगृद्योत्पाटयितुमारब्ध । स्थानाचलिते कीले यदृत्तम् । तदनाख्येयम् । एवमेव भवता ज्ञातमिति । 12 A 11 अती ऽह ब्रवीमि । अव्यापार प्राज्ञ परिहर्तव्य । इति । पुनश्चाब्रवीत् । आव योस्तावद्भक्षितशेषमाहारनिर्वर्तनमस्त्येव । करटक दमनक आह । कथमाहारमात्रार्थी 15 केवलं भवान् । सर्वस्तावत्प्रधानसेवां कुरुते विशेषार्थी । साधु चेदमुच्यते । सुहृदामुपकारकारणा विषतामप्यपकारकारणात् । 18 नृपसत्रय इष्यते बुधै जठर को न बिभर्ति केवलम् ॥ ६ ॥ अपि च । 2। स्वल्प स्लायुवसावसेकमलिनं निर्मासमप्यस्थि गो श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न च तत्तस्य क्षुध शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यत्का निहन्ति द्विपं 24 सर्व कृच्छ्रगतो ऽपि वाञ्छति जन सत्त्वानुरूप फलम् ॥ ७ ॥ अन्यच ।

·6 Book I THE ESTRANGING OF TRIFNDS Frane story Ion and bull A12 लाडूलचालनमधचरणावपात भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । 8 श्वा पिण्डदस्य कुरते गजपुगवस्तु धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुते ॥ ८ ॥ विद्याविक्रमज यो ऽत्ति साधु सो ऽत्तीह मानव । 6 श्वापि नाम स्खलाङ्गूलचालनाद्वलिमभुते ॥ ९ ॥ यजीव्यते क्षणमपि प्रथित मनुष्य विज्ञानविक्रमयशोभिरभप्रमानम् । 9 तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति लोके काको ऽपि जीवति चिराय बलि च भुते ॥ १० ॥ सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषकाञ्जलि । 12 सुसतुष्ट कापुरुष स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ ११ ॥ अहितहितविचारशून्यबुद्धे श्रुतसमयेभिर्बहिष्कृतस्य । 15 उदरभरणमात्रकेवलेच्छो पुरुषपशोच पशोच को विशेष ॥ १२ ॥ करटक आह । आवां तावप्रधानी । किमावयोरनेन व्यापारण । दमनक 18 आह । कियता कालेन प्रधानी वाप्रधानो भवति । न कस्यचित्कञ्चिदिह प्रभावा अवत्युदारो ऽभिमत खसी वा । 21 लोके गुरुवं विपरीतता च स्वचेष्टितान्येव नरं मयन्ति ॥ १३ ॥ बहनामप्यमित्राणां य इच्छेत्कर्तुमप्रियम् । 24 आत्मा तेन गुपर्योग्यतन्तेषां महदप्रियम् ॥ १४ ॥ आरोप्यते मा खायं यत्नेन महता यथा । निपात्यते पणेनापतधात्मा गुणदोषयी ॥ १५ ॥ 7 तत् । भद्र । आत्मायती यात्मा सर्वस । करटक । अपाष भवानिक कार्नु मना । दमनक । अयं तावत्स्वामी भीरच भीरपरीवारस मूहमति । कररक । कथं भवालागाति । दमनक । किमयम् । स च । 30 उदीरिती अर्थ पशुनापि गृह्यते हयात्र मागास वहन्ति चोदिता । अनुक्कमप्यूहति पखितो बन 88 परेजितमानफला हि बुद्धय ॥ १६ ॥ A18 ·Book I OR, THE LION AND THE BULL Frame story Lion and bull A14 A15 तदेनमद्यैव प्रज्ञाप्रभावेनात्मीकरिष्यामि । करटक । भद्र । अनभिज्ञो भवान्से वाधर्मस्य । कथमात्मीकरिष्यसि । दमनक । कथमह सेवानभिन्न । ननु मयैष स । कलो ऽनुजीविधर्मो विज्ञात । अपि च । को ऽतिभार समथाना कि दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेश सविद्याना क पर प्रियवादिनाम् ॥ १७ ॥ । करटक । कदाचिदसावनुचितप्रवेशाब्रवन्तमवमन्यते । दमनक । अस्त्येतत् । तथापि । आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्य 9 प्रज्ञाविहीनमकुलीनमसस्तुत वा । प्रायेण भूमिपतय प्रमदा लताच य पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति ॥ १८ ॥ 12 कोपप्रसादवस्तूनि विचिन्वन्त समीपगा । आरोहन्ति शनै त्या धूर्त तमपि पार्थिवम् ॥ १९ ॥ करटक । अथ भवा के तत्र वक्ष्यति । दमनक । भद्र । 15 उत्तरादुत्तर वाक्यमुत्तरादेव जायते । सुवृष्टिगुणसपनाबीजाबीजमिवापरम् ॥ २० ॥ A16 A17 18 अपायसंदर्शनजा विपत्ति मुपायसदानजा च सिद्धिम् । मेधाविनी नीतिविद प्रयुक्तां 21. पुर स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥ २१ ॥ न चाहमप्राप्तकाल वच्यामि । अमाप्तकाल वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । 24 लभते बुधवज्ञानमवमानं च केवखम् ॥ २२ ॥ साधु चेदमुच्यते । भादेशे नाकाले नापरिपक्वेन्द्रिये न गुणहीने । 27 कथयति कथा हि सुकथो न ततोऽख कथा भवति वन्ध्या ॥ २३ ॥ अपि च । कल्पयति येन वृत्तिं सदसि च सनि प्रशस्थते येन । 80 स गुणस्तेन गुणवता विवर्धनीय रक्ष्यच ॥ २४ ॥ करटक । दुरारोहाच नरपतय पर्वता वाचन प्रचतिविषमा रन्ध्रान्वेषिण-छ सयाहिणश्च । कुत । A18

·8
Book 1
THE ESTRANGING OF FRIENDS
I'ramo story I 2on and bull
A19
A20
A21
चितिभृभयादावान्गम्भीरो रनवान्सलावण्य ।
जलधिरिव दुरवगाहो विदुषा ग्राहाकुलो भूपति ॥ २५ ॥
8 अपि च ।
भोगिन कक्षुकासक्ता क्रूरा कुटिलगामिन ।
फणिनी मन्त्रसाध्याच राजानो भुजगा व ॥ २६ ॥
दमनक । एवमेतत् । तथापि ।
राजानमपि सेवन्ते विषमप्युपभुञ्जते ।
रमन्ते च सह स्त्रीभि कुशला खलु मानवा ॥ २७ ॥
} अपि च ।
यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि त नरम् ।
अनुप्रविश्य मेधावी चिप्रमात्मवर्श नयेत् ॥ २८ ॥
12 येन येन हि राजन्त पश्येत पुरुषं क्वचित् ।
तेन तस्य गुणा ग्राह्या विदुषा भूतिमिच्छता ॥ २९ ॥
करटक । शिवास्ते पन्थान । यथाभिप्रेतमनुष्ठीयतामिति ।
15 तथा चानुष्ठिते सो ऽपि तमामन्त्र्य शने सिंहान्तिकमगमत् । तब गुहाद्वार
प्रविशन्तं दमनक दृष्ट्वा पिङ्गलको दा स्थानब्रवीत् । मा विचार्यताम् । अपसार्यमा
वेवाणि । अयमस्माकं दमनकश्चिरन्तनो मन्त्रिपुष । अव्याहतप्रवेशो मेष द्वितीय
18 मण्डलभागिति । अथोपसिष्य दमनक प्रणम्य पिङ्गलकनिदिष्टे सासने निषसाद ।
स च तस्य नखकुलिशालतं दक्षिणपाणिमुपरि दत्वा मानपुर सरमावीत् । अपि
भवत शिवम् । चिरदृष्टो ऽसीति । दमनक । म किंचिन्मया । स्वामिन् । पादानों
21 प्रयोजनमस्तीति । तथाप्यवश्य प्राप्तकाल वक्तव्यम् । यक्षान कनचिद्राचामुपयोग
कारणं नास्ति । उक्तं च ।
दन्तस्य वा निष्कुषणेन राज
94 कर्णख कण्डूयनकेन वापि ।
तृणेन कार्य भवतीश्वराणां
किम वाग्धखवता जनेन ॥ ३० ॥
27 अपि च ।
कर्थितस्थापि हि धेर्यवृत्ते
4 शक्यते धैर्यगुणं प्रमाष्टुम् ।
80 अधोमुखथापि तस्य वडू
नधि शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥ ३१ ॥

·9 Book I OR THE LION AND THE BULL I ramo story Lion and bull RA A22 यदि कोकिलमेचकाअनाभी भुजग पादतलाहतो ऽप्यकाले । । न करोत्वगुणं कयापि बुद्ध्या किमसी नष्टविषो ऽभिनन्दितव्य ॥ ३२ ॥ तत् । राजन् । 6 विशेषज्ञो भव सदा राष्ट्रस्य च जनस्य च । तदन्तरज्ञानमात्रप्रतिबद्धा हि सपद ॥ ३३ ॥ साधु चेदमुच्यते । • कार्षक सवबीजानि समालोड्य प्रवापयेत् । उत्पन्ने बीजसद्भाव खड्कुरेण विभावयेत् ॥ ३४ ॥ तद्विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । ज्ञात्वा च । 1 स्थानेष्वेव नियोक्तव्या भृत्याचाभरणानि च । न हि चूडामणि पादे प्रभवामीति बध्यते ॥ ३५ ॥ कनकभूषणसंग्रहणोचितो 1 यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ ३६ ॥ 18 अपि च । बुद्धिमाननुरक्तो ऽयमिहोभयमयं जड । इति भृत्यविचारज्ञो भृत्वैरापूर्यते नृप ॥ ३७ ॥ का अन्यथा । असमै समीयमान समैश्च परिहीयमाणसत्कार । अधुरि विनियुज्यमानस्त्रिभिरर्थपतिं त्यजति भृत्य ॥ ३८ ॥ 24 अन्यच्च । देव । पादानां वयमन्वयागता भृत्या आपत्स्वप्यनुगामिन । यती नामाकमन्या गतिरति । तदमात्यानां वचनम् । सव्यदक्षिणयोर्थच विशेषो नास्ति हस्तयो । 27 कस्तत्र क्षणमण्यार्यो विद्यमानगतिर्वसेत् ॥ ३९ ॥ अपि च । वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । 30 नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ ४० ॥ विशेषवचनेन तूच्यते । A23 ·10 Book I 1 HE ESI RANGING OI IKIENDS I'rimo story I ion and bull A24 A25 पाषाणभारसहस्र य स्कन्धेनाभिवाञ्छति हि वोदुम् । श्रममेति विनाश वा सो ऽबुद्धिस्तवहन्नेव ॥ ४१ ॥ अङ्गुष्ठोदरमा विशेषवित्प्राप्य पद्मरागमणिम् । सुखसंवाह्यमनुत्तरमथ किं तेन नाप्नोति ॥ ४२ ॥ तेन हि स्वामिगुणादेव भृत्यविशेष । कथम् । 6 अश्व शास्त्र शस्त्र वीणा वाणी भरच नारी च । पुरुषविशेष प्राप्ता भवन्ययोग्याच योग्याश्च ॥ ४३ ॥ यञ्च सृगालो ऽयमिति मत्वा ममोपर्यनादर क्रियते । तदप्ययुक्तम् । यत । 9 विष्णु सूकररूपेण मृगरूपी महानृषि । षण्मुख छागरूपेण पूज्यते कि न साधुभि ॥ ४४ ॥ अपि च । 12 नैतदेकान्तत सिद्ध गृहजातचिरन्तन । भृत श्रेयस्करी नित्यममात्यो निभृतस्विति ॥ ४५ ॥ तथा हि । 1 मूषको गृहजाती ऽपि हन्तव्यो ऽनुपकारक । उपप्रदानर्मार्जारो हितशत्प्रार्थते ऽन्यत ॥ ४६ ॥ एरण्डभिण्डार्कमले प्रभूतैरपि संभृत । 18 दारात्यं यथा नास्ति तथा नाी प्रयोजनम् ॥ ४७ ॥ किं भक्तनासमर्थन किं शक्तनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मां राजन्यथावधातुमर्हसि ॥४८॥ 21 अपि च । अविज्ञानाद्रानो भवति मतिहीन परिजन स्ततसत्प्राधान्यामवति न समीप बुधजन । 24 बुधस्थत राज्ये भवति हिन नीतिगुणवती । प्रमष्टायर्या नीती सनृपमवश नश्यति कुलम् ॥ ४९ ॥ पिङ्गलक आह । भद्र । मेवं वीच । चिरन्तनस्वममा मन्त्रिपुष । दमनक । 97 देव । किंचिदतव्यमस्ति । पिङ्गलक । ब्रूहि । यो विवचितम् । दमनक । उद कग्रहणाभिप्रवृत्तमति खामी । सत्किं निमित्तमिहापस्थित । पिङ्गनक प्रात्मप्रश दनार्थम् । दमक । म किंचित्कारणमस्ति । दमनक । देव । यदि नाशेष नाम । 30 सगच्छामि । अथ पिङ्गलकरच्छुखा चिन्तयामास । योग्बो उथम् । पाथमी। आह च । दमनक । श्रूयतामयं शब्द । साह । खामिन् । यत अत शब्द । पिङ्गलक आह । भद्र । अमादमादपकामितुमिच्छामि । यत्कारणम् । इदमपूर्ण A26 ·OR, THE LION AND THE BULL Book I pr- I ruino story Tale i Jackal and drum A27 सत्वमिह प्रविष्टम् । यस्यायं नि?ष श्रूयते । शब्दामुरूपेण सत्त्वेन च भवितव्यम् । सत्त्वानुरूपेण च पराक्रमेण । यश्च परख भयं प्रयुते । स एव भय न वेत्ति । । तत्सर्वथा नेह स्थातव्यम् । दममक आह । किं शब्दमात्रादेव भयमुपागत स्वमी । अपि च । अभसा भिद्य ते सेतुस्तथा मन्त्रो ऽप्यरचित । । पैशुन्याजियते लेहो वाग्भिभिद्येत कातर ॥ ५० ॥ सन्न युक्त स्वामिन शब्दमात्रादेव पूर्वोपार्जितमिद वन परित्यक्तम् । इह ह्यने कप्रकारा शब्दा श्रूयन्ते । तत्र ये शब्दा एव केवला । न तेभ्यो भय विद्यते । मेघस्तनितवीणावेणुपणवमृदङ्गघण्टाकवाटयन्त्रशकटादीनाम् । न तेभ्य शदितव्यम् । उक्त च । पूर्वमेव मया शातं पूर्णमेतद्धि मेदसा । 13 अनुप्रविश्य विज्ञातं यावद्दार च चर्म च ॥ १ ॥ पिङ्गलक । कथमेतत् । दमनक । A28 ॥ कथा २॥ । अस्ति । कश्चिद्गोमायुराहारविच्छेदात्तुत्क्षामकण्ठ इतश्चेत परि- भमन्नुभयसैन्यस्थायोधनभूमिमपश्यत् । तत्र च महान्त शब्दमशृ- णोत् । तनयसक्षुभितहृदय. किमिदम् । विनष्टो ऽस्मि । कस्याय 18 'शब्द । व वा कीदृशो वैष शब्द । इति चिन्तयता दृष्टा गिरि- शिखराकारा भेरी । ता च दृष्ट्वाचिन्तयत् । किमय शब्दो ऽस्या स्वाभाविकः । उत परप्रेरित इति । अथ सा यदा वायुप्रेरितैर्वृ- । क्षाः स्पृश्यते । तदा शब्द करोति । अन्यदा न । इति तूष्णी- मास्ते । स तु तस्या. सारासारता ज्ञातु सनिकर्षमुपश्लिष्ट । स्वय च कौतुकादुभयोर्मुखयोरताडयत् । अचिन्तयच्च । गम्य चैतद्भक्ष्य " च मम । इत्यवधायकदष्ट्रया क्षुधाविष्ट. पाटितवान् । परुषत्वाच्च चर्मण. कथमपि न दष्ट्राभगमवाप्तवान् । प्रतिबद्धाशश्च पुनरप्य- चिन्तयत् । नूनमस्या अन्तर्भक्ष्य भविष्यति । इत्यध्यवस्य भेर्या मुख - ·12 Book I THE ESTRANGING OF IRIENDS Tale 11 Jackal and drum Irt try विदार्यान्त प्रविष्ट । तस्मिन्नपि न किचिदासादितवान् । प्रति- निवर्तितुमशक्तो ऽन्तर्लीनार्धकायो विहस्याब्रवीत् । पूर्वमेव मया ज्ञातमिति । 8 A29 A 30 A31 अतो ऽह ब्रवीमि । शब्दमात्रादेव क्षोभो न कार्य । किंतु यस्थाय शब्द । तत्समीपमह गच्छामि । पिङ्गलक । किं भवाखदन्तिकमुत्सहते गन्तुम् । बाढमि 6 त्यसावाह । गते तस्मिन्पिङ्गलकश्चिन्तयामास । न शोभनमापतितम् । कदाचिदयमुभयोने दक स्यात् । उक्त च समानितविमानिता । प्रत्याख्याता । क्रुद्धा । स्नुब्धा । परि ३ वीणा । स्वयमुपगता छाना प्रवारयितुं शक्या । अत्यन्ताखाकाराभिन्यता । समा इय पराजिता । तुल्यकारिण शिल्पोपकारे विमानिता । प्रवासोपतप्ता । तुल्य रन्तहिता । प्रत्यपहृतमाना । तथात्याहतव्यवहारा । सत्कुलीनाशसव समवाये 12 च स्वधर्मान्न चलन्ति । समन्ताचोपधात्यास्त इति । सोऽयं प्रत्यपहतमानो अहमिति मत्वा ममैवोपरि कदाचिद्विकारं भजेत । अथवासामर्थ्यालवता प्रत्यनुबयो ममेव मधेनागच्छेत् । तथाप्यहं विनष्ट एव । तत्सर्वथामास्थानादन्यत्याममात्रयामि । 15 यावदस्य मया विज्ञातं चिकीर्षितमिति । दमनको ऽपि संजीवकेन सहोपचारपरिचयादितश्चेतयात्मानं प्रदर्भ पिङ्गलका न्तिक प्रायात् । पिङ्गलको अपि पूर्वस्थानमाश्रितवानाकारप्रच्छादनार्थम् । अन्याय 18 दमनको मस्यते । भीरचायं भीरपरिवारश्चेति । अथ दमनको प्रवीत् । दृष्ट तन्मया । स्वामिन् । पिङ्गलक । यथावदृष्टम् । दमनक । यथावदिति । पिङ्गलक । न यथावद्दष्टम् । यत्कारणम् । भवानप्रधान । शक्तिहीमखास तवोपरि न कवि 1 तस्थ प्रतिबन्ध । यसात् । तृणानि नोन्मूलयति प्रभजनो मृदूनि नीचे प्रणतानि सर्वए । 14 समुच्छ्रितानेव सन्मबाधते महामहत्खेव करोति विक्रियाम् ॥ १२ ॥ अपि च । 7 गण्डस्थले मदकलो मदवारिलुब्ध मत्तधमनमरपादतलाहतो ऽपि । कोप न गच्छति नितान्तवलोऽपि नाग 80 स्तुल्यं बलेन बलिन प्रति कोपयन्ति । ५३ ॥

·15 OR THE LION AND THE BULL Book I bramc story Lion and bull A32 - 12 दमनक । मया तावत्पूर्वमेवाभिज्ञातम् । यथैव स्वामी वक्ष्यति । स्वामिन् । न ते विदितम् । एतावानसाविति । तत्कि बहुना । तमेवेह पादाना सकाशमा १ नयामि । तच्च श्रुत्वा पिङ्गलक प्रीतिहर्षविकसितनयनवदनकमल परा तुष्टिमुपगत । दमनको ऽपि पुनर्गखा सजीवक साधिक्षेपमाह । एह्यहि । दुष्ट । स्वामी पिङ्गल कस्ते व्याहरति । कि निर्भीभूत्वा पुन पुनव्यथ नदसि । तच श्रुत्वा सजीवको ब्र वीत् । भद्र। क एष पिङ्गलको नाम । यो मां व्याहरति । तत सविस्मय विहस्य दमनकस्तमाह । कथ खामिन पिङ्गलकमपि न जानासि । फलेन ज्ञायसीत्यब्रवी त्सामर्षम् । मन्वय मृगरासर्वमृगपरिवृतो मण्डलवटाभ्याशे मानोबतचित्त स्वामी • पिङ्गलकस्तिष्ठति । तच्छ्रुखा संजीवको गतासुमिवात्मान मन्यमान पर विषादमगमदाह च । यदि मयावश्यमेवागन्तव्यम् । तदभयप्रदानेन मे प्रसाद क्रियतामिति । दमनकस्तथा नामेति प्रतिपद्य सिहसकाश गवा निवेद्य तमर्थ लब्धानुज्ञो यथा प्रतिपन्नस्तमुपनीतवान्सिंहसकाश सजीवकम् । स च तस्य पीनवृत्तायत नखकुलि शाभरणालंकृत दक्षिणं पाणिमुपरि दत्त्वा मानपुर सरमब्रवीत् । अपि भवत 16 शिवम् । कुतस्त्वमस्मिन्विजने वन इति । एव पृष्टो यथापूर्ववृत्तान्तमात्मन साथ वाहवर्धमानकावियोगमाख्यातवान् । तच्च श्रुत्वा पिङ्गलकेनाभिहित । वयस्य । न भेतव्यम् । म[जपरिरक्षिते ऽस्मिन्वने यथेप्सितमुष्यताम् । अपि च । भवता 18 मत्समीपविहारिणाजन भवितव्यम् । यत्कारणम् । बस्पायमिद वनमनेकसत्त्वसं- कटत्वादिति । एवमुक्त्वा सर्वमृगपरिवृतो यमुनाकच्छमवतीर्य प्रकाममुदकपान कला खैरप्रचार 21 पुनस्तस्मिन्नेव वने शिविरमनुप्रविष्ट । एवं तयो पिङ्गलकसंजीवकयो प्रतिदिन प्रीतिपूर्वक परस्पर कालो ऽत्यवर्तत । अनेकशास्त्रार्थप्रणिहितबुद्धिसाच्च संजीवकेनानभिज्ञो ऽपि वन्यत्वात्पिङ्गलको ऽल्पनेव 21 कालेन धीमान्कृत । पञ्चाना चाहाराणां कवलकग्राहे चैतनिकाचैतनिकस्पर्धावलोक मादिजातानां व्यवहारे ऽवस्थापितो ऽन्यच । पिङ्गलकसंजीवकावेव रहस्यानि मन्त्र येते । शेषो मृगजन सर्व एवैकमण्डलीकृत । 27 सिंहपराक्रमव्यापादनाहारविरहाच केवल शक्तिहीनखाइमनककरटकावेव क्षुधा बाध्येते । तदन दमनको ऽब्रवीत् । भद्र करटक । विनष्टावावाम् । यत्कारणम् आत्मना तो ऽयं दोष संजीवकं पिङ्गखकसकाशमानयता । साधु चेदमुच्यते । 80 जम्बुको हुडुयुद्धेन वयं चाषाढभूतिना । दूतिका तन्त्रवायेन त्रयो उनथा स्वय अता ॥ ५४ ॥ दमनक करटकमाह । A33 A36 A36 ·14 Book I THE ESTRANGING OT IRIINDS Tale in a Monk and swindler Talo nb Rams and jackal lalo na lalo nic (uck 11 x vir a ॥ कथा ३॥ अस्ति कस्मिश्चित्प्रदेशे परिवाडेवशर्मा नाम । तस्यानेकसाधू- * पपादितसूक्ष्मवासोविशेषोपचयान्महत्यर्थमाचा सवृत्ता । स च न कस्यचिदपि विश्वास याति । अथ कदाचिदाषाढभूतिर्नाम परवित्तापहृत्कथमियमर्थमाचास्य मया परिहर्तव्येति विताव- लगनरूपेणोपगम्य तत्कालेन च विश्वासमनयत् । अथ कदाचि- दसौ परिव्राजकस्तीर्थयात्राप्रसङ्गे तेनाषाढभूतिना सह गन्तुमा- रब्ध । तत्र च कस्मिश्चिद्वनोद्देशे नदीतीरे मात्रान्तिक आषाढभू- तिमवस्थाप्यकान्तमुदकग्रहणार्थ गत । 6 b अपश्यच्च महन्मेषयुद्धम् । अनवरतयुद्धशक्तिसपन्नयोष तयो शृङ्गपञ्जरान्तरोद्भूतमसम्बहु भूमौ निपतित दृष्ट्वाशाप्रतिबद्धचित्त पिशितलोभतया गोमायुस्तज्जिघृक्षु सपीडितोद्वातात्सद्य पञ्च- खमगमत् । 12 15 अथ परिवास्मियाविष्टो ऽब्रवीत् । जम्बुको हुडुयुद्धेनेति । कृतशौचश्चागतस्तमुद्देशमाषाढभूतिमपि गृहीतार्थमानासारमप- क्रान्त नापश्यदेवशर्मा । केवल त्वपविद्धचिदण्डकाष्ठकुण्डिकाप- रिस्रावणकूर्चकाद्यपश्यत् । अचिन्तयच्च । कासावाषाढभूति । नून- 18 मह तेन मुषित । इत्युक्तवान् । वय चाषाढमूतिनेति । अथासी कपालश्कलग्रन्थिकावशेष' कंचिताममस्तं गच्छति रवी प्रविष्ट. । प्रविशन्नेकान्तवासिन तन्त्रवायमपश्यत् । आवा- 4 सक च प्रार्थितवान् । तेनापि तस्यात्मीयगृहैकदेशे स्थान निर्दिय ·15 OR IAF LION AND THE BULL Book I Talo lilc Cuckold weaver 12 भार्याभिहिता। यावदह नगर गत्वा सुहृत्समेतो मधुपान कृत्वा- गच्छामि । तावदप्रमत्तया गृहे त्वया भाव्यम् । इत्यादिश्य गत । । अथ तस्य भार्या पुश्चली दूतिकासचोदिता शरीरसस्कार कृत्वा परिचितसकाश गन्तुमारब्धा । अभिमुखश्चास्था भर्ता मदविलोपा- समाप्ताक्षरवचन परिस्खलितगतिरवस्रस्तवासा समायात । त ॥ च दृष्ट्वा प्रत्युत्पन्नमति कौशलादाकल्पमपनीय पूर्वप्रकृतमेव वेष- मास्थाय पादशौचशयनाद्यारम्भमकरोत् । कौलिकस्तु गृह प्रविश्य निद्रावशमगमत् । सुप्तप्रतिबुद्धश्चासौ तामाक्रोष्टुमारब्ध । पुश्चलि। • त्वद्गतमपचार सुहृदो मे वर्णयन्ति । भवतु । पुष्ट निग्रह करिष्या- मीति । असावपि निर्मर्यादा प्रतिवचन दातुमारब्धा । पुनरपि चासौ प्रतिबुद्धस्ता मध्यस्थूणाया रज्ज्वा सुप्रतिबद्धा कृत्वा प्रसुप्त । दूतिकता पुनर्गमनाय प्रचोदितवती । सा तूत्पन्नप्रतिभा दूतिका- मात्मीयदर्शनसविधानेन बवा कामुकसकाश ययौ । असावपि प्रतिबुद्धस्तथैव तामाकोष्टुमारब्ध । दूतिका तु शङ्कितहृदयानुचि- तवाक्योदाहरणभीता न किचिदुक्तवती । तन्त्रवायस्तु शावादिय न किचिन्ममोत्तर प्रयच्छतीत्युत्थाय तस्यास्तीक्ष्णशस्त्रेण नासिका छित्त्वाब्रवीत् । तिष्ठेवलक्षणा । कस्त्वामधुना वार्ता पृच्छति । इत्यु- 18 त्वा निद्रावशमुपागमत् । आगता च सा तन्त्रवायी दूतिकाम- पृच्छत् । का ते वार्ता । किमय प्रतिबुद्धो ऽभिहितवान् । कथय कथयति । दूतिका तु कृतनिग्रहा नासिका दर्शयन्ती सामर्षमाह । शिवास्ते सर्वा वार्ता । मुञ्च । गच्छामीति । तथा त्वनुष्ठिते ना- सिकामादायापकान्ता । तन्त्रवाय्यपि कृतकबद्धमात्मान तथैवा- करोत् । कौलिकस्तु यथापूर्वमेव प्रतिबुद्धस्तामाकोशत् । असा- वपि दुष्टा बहु धृष्टतरमाह । धिग्घतो ऽसि । को मा निरागस 16 21 24 ·16 Book I THE ESIRANGING OL I HII NIS Ilo inc Cucl old wouver १ - 1 विरूपयितु समर्थ । शृण्वन्तु मे लोकपाला । यथाह कौमार भर्तार मुक्त्वा नान्य परपुरुष मनसापि वेनि । तथा ममानेन सत्येनाव्यङ्ग मुखमस्त्विति । अथासौ मूर्ख कृतकवचनव्यामो- हितचित्त प्रज्वाल्योल्कामव्यङ्गमुखी जाया दृष्ट्वा प्रोत्फुल्लनयन परिचुम्व्य हृष्टमना बन्धनादवमुच्य पीडित च परिष्वज्य शय्या- * मारोपितवान् । परिव्राजकस्त्वादित एवारभ्य यथावृत्तमर्थमभि- ज्ञातवान्। दूतिकापि हस्तकृतनासापुटा स्वगृह गत्वाचिन्तयत् । किमधुना कर्तव्यमिति । अथ तस्या भर्ता नापितो राजकुलात्प्रत्यूषस्यागत्य ता भार्यामाह । समर्पय । भद्रे । क्षुरभाण्डम् । राजकुले कर्म कर्त- व्यमिति । सा च दुष्टाभ्यन्तरस्थैव तुरमेव प्राहिणोत् । स च सम- स्तक्षुरभाण्डासमर्पणात्क्रोधाविष्टचित्तो नापितस्तमेव तस्या तुर प्रतीप प्राहिणोत् । अथासावार्तरवमुच्चै कृत्वा पाणिना नासा- पुट प्रमृज्यादृक्पातसमेता नासिका क्षिती प्रक्षिप्याब्रवीत् । परि- 16 बायध्वम् । परित्रायध्वम् । अनेनाहमदृष्टदोषा विपितेति । तथाभ्यागते राजपुरुष प्रत्यक्षदर्शना ता दृष्ट्वा विरूपा कील- पार्णािलगुडैरतीव हत पथाबाहुबन्धश्च तया सह धर्मस्थानमु- 18 पनीतो नापित । पृच्छयमानश्चाधिकृते. किमिद महद्विशसन स्वदारेषु त्वाय कृतमिति यदा बहुश उच्यमानी नोत्तर प्रय- च्छति । तदा धर्माधिकृता शूले ऽवतस्यतामित्याज्ञापितवन्त । ॥ निष्पाप च परिव्राट्छूलस्थान नीयमान नापित दृष्ट्वा सत्त्वा- नुकम्पया चोपलब्धतत्त्वार्थो ऽधिकरणमुपगम्य धर्मस्थानाधिकृता- नब्रवीत् । नार्हथैनमदोषकार नापित भूले समारोपयितुम् । यत्कारणम् । इदमाश्चर्यत्रय श्रूयताम् ।

·17 Book I OR, THE LION AND THE BULL Tale uc Cuckold weaver I'rame story m जम्बुको हुडुयुद्धेन वय चाषाढभूतिना। दूतिका तन्त्रवायेन चयो ऽना स्वय कृता ॥ ५५ ॥ समुपलब्धतत्त्वार्थश्चाधिकृतै परिचायितो नापित इति । अतो ऽह ब्रवीमि । जम्बुको हुडुयुद्धेनेति । करटक । अथ किमत्र प्राप्तकाल भवा अन्यते । दमनक । भद्र । एवमप्यवस्थिते बुद्धिमता प्रत्युद्धारसामर्थ्यमस्त्येव । उक्त च । 6 सन्नस्य कार्यस्ख समुद्भवार्थ मागामिनी अर्थख च सग्रहाथम् । अनथकार्यप्रतिषेधनाथ १ यो मन्यते ऽसौ परमो हि मन्त्र ॥ ५६ ॥ तदय पिङ्गलको महाव्यसने वर्तते । अस्माद्वियोज्य । कमात् । व्यसन हि यदा राजा मोहात्सप्रतिपद्यते । 12 विधिना शास्त्रदृष्टेन भृत्यैर्वार्य प्रयत्नत ॥ ५७ ॥ करटक । कमिन्स्वामी पिङ्गलको व्यसने वर्तते । इह हि सप्त व्यसनानि राज्ञाम् । स्त्रियो क्षिा मृगया पान वाक्पारुष्य च पञ्चमम् । 15 महञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ ८ ॥ दमनक । भद्र । एकच सङ्गो व्यसनमभिधीयते । करटक । कथमेकमेवेद व्यसनं भवति । दमनक । पञ्च मूलव्यसनानि । तद्यथा । अभाव प्रदोष प्रसङ्ग 18 पीडन गुणप्रतिलोमत्वमिति । करटक । कस्तेषा प्रतिविशेष । दमनक । स्वाम्य- मात्यमित्रजनपददुर्गकोशदण्डानामेकतरस्याप्यभावे व्यसनमभाव इत्यवगन्तव्यम् । यदा बाह्या प्रकृतयो ऽन्त प्रकृतयो वा प्रत्येकशी युगपहा प्रकुप्यन्ति । तयसनं प्रदोष 21 इति मन्तव्यम् । प्रसङ्ग पूर्वोक्त एव । तत्र कामजश्चतुर्वर्ग । कोपजस्त्रिवर्ग । तत्र कामजाहत स्त्रिविधे कोपे प्रवर्तते । प्रकारवचनेनोच्यते क्रोधी वागर्थदण्डपार ष्येण पराभिद्रोहबुद्धि । क्रोधानिरपेक्ष सर्वत् । दोषधावणं वाक्पारुष्यम् । 24 निरनुक्रोश स्खविलोपो ऽर्थपारुष्यम् । निर्दयो वधबन्धच्छेदो दण्डपावष्यम् । इति सप्तधा प्रसङ्गो वर्णते । पीडनमष्टधा । देवाग्न्युदकव्याधिमरकवि चिकादुर्भिक्षाण्या सुरी वृष्टिरिति । अतिवृष्टिरमावृष्टि । असावासुरीति विजेया । एतदपि पीडनं 97 मन्तव्यम् । गुणप्रतिलोमता नाम । यदा संधिविग्रहयानासनसंश्रयविधीभावानां षणां गुणानां प्रातिलोम्येन वर्तते । सधी प्राप्त विग्रहं करोति । विग्रह प्राप्त संधि करोति । एवमेव शेषेष्वपि गुणेषु गुणप्रातिलोम्येन वर्तते । तदा तद्व्यसनं गुणप्रति- 90 लोमतेत्यवगन्तव्यम् ।

·18 Book I THE ESTRANGING OR TRIENDS Crows and sorpont Talo v Iloron fishon and crab Frame story Talo IV A40b तत्सर्वथाय सजीवकात्पिङ्गलको वियोज्य । यस्मात्प्रदीपाभावात्प्रकाशाभाव । करटक । असमर्थो भवान्कथं वियोजयिष्यतीति । दमनक । भद्र 3 उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्य पराक्रमे । काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पममारयत् ॥ ५९ ॥ करटक । कथ चैतत् । दमनक । A41 ( ॥ कथा ४॥ - अस्ति कस्मिश्चित्प्रदेशे वृक्ष । तस्मिश्च वायसौ दम्पती प्रतिव- सत स्म । तयोस्तु प्रसवकाले तदृक्षविवरानुसार्यसजातक्रियाण्ये- वापत्यानि कृष्णसर्पो भक्षयति स्म । अथ तेनापकारनिर्वेदनाद- न्यवृक्षमूलवासिन प्रियसुहृद गोमायुमपृच्छयत । यथा । भद्र । किमेव गते प्राप्तकाल भवान्मन्यते । बालघातित्वाच्च वृद्धयोरभाव एवावयो । गोमायु । भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलौल्याक पश्चान्मृत. कर्कटविग्रहात् ॥ ६० ॥ 1 वायस' । कथ चैतत् । गोमायुः । 12 18 ॥ कथा ५॥ अस्ति । कधिको वृद्धभावात्सुखीपाया वृत्तिमाकाडमाण. कस्मिश्चित्सरप्रदेशे ऽधृतिपरीतमिवात्मनो रूप प्रदर्शयन्नवस्थित' । तवानेकमत्स्यपरिवृत एकः कुलीरको ऽब्रवीत् । माम किमद्या- हारकृत्य नानुष्ठीयते यथा पुरेति । बकः । अह मत्स्यादः । तेनी- ॥ पाधिना विना युष्मान्त्रवीमि । मया युष्मानासाद्य पूर्व प्राण- रक्षा कृता । सप्राप्तो ममाद्य वृत्तिविच्छेद । अतो ऽह विमना ।। 21 ·19 Book I OR, THE LION AND THE BULL Tale y Heron fishes and crab - - 9 12 कुलीरक । माम । केन कारणेन । बक । अद्य मत्स्यबन्धेरेतत्सर- समीपेनातिकामद्भिरभिहितम् । बहुमत्स्यो ऽय इद । अस्मिञ्जाल ४ प्रक्षिपाम । नगरसमीपे ऽन्ये इदा अनासादिता । तानासाद्य पुनरागमिष्याम इति कथयामासु । तत् । भद्र । विनष्टा नाम यूयम् । अहमपि वृत्तिच्छेदादुत्सन्न एव । ततस्तैर्विज्ञप्त । यथा । ' यत एवापाय श्रूयते । तत एवोपायो ऽपि लभ्यते । तदर्हस्य- स्मान्परित्रातुम् । बक । अण्डजो ऽहमसमर्थो मानुषविरोधे । कित्वस्माशदादन्य जलाशय युष्मान्सकामयिष्यामि । ततस्तैर्विश्वासमुपगतेस्तात । भ्रात । मातुल । मातुल । मा नय मा नय। प्रथमतर नयस्वेत्यभिहितम् । असावपि दुष्टमति क्रमेण नीत्वा कौशलादजस्र तान्भक्षयन्पर परितोषमुपागत । " कुलीरकस्तु मृत्युभयोद्विग्नो मुहुर्मुहुस्त प्रार्थितवान् । माम । मामपि तावदर्हसि मृत्युमुखात्परिचातुमिति । स तु दुष्टात्माचि- न्तयत् । निर्विरो ऽस्यनेनैकरसेन मत्स्यपिशितेन । एनमपि ता- 16 वसविशेषमास्वादयिष्यामि । ततस्तमुत्क्षिप्य वियत्सर्वाम्भ स्था- नानि परिहत्यैकदेशे तप्तशिलायामवतीर्ण । कुलीरको ऽपि पूर्वभक्षितमत्स्यशरीरावयवराशि दृष्ट्वैवाचिन्त- 48 यत् । निहता अनेन दुरात्मना प्रज्ञापूर्वक ते मीना । तत्किम- धुना प्राप्तकालम् । अथवा । अभियुक्तो यदा पश्येन काचिद्गतिमात्मन । युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियेत रिपुणा सह ॥ ६१ ॥ अनभिज्ञो ऽपि बक कुलीरकसदशग्रहस्य मौात्कुलीरक- सकाशाछिरश्छेदमवाप्तवान् । कुलीरको ऽपि गृहीत्वा बकयी- वामुत्पलनालवदाकाशगमनप्रसाधितचिह्नमागों मत्स्यान्तिकमेव 21 ·20 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS Talo v Heron fishes and crab Tale 1v Crows and serpont I ramo story Tale vi IX 1 an 1 haro 8 प्रायात् । तैश्चाभिहित । भ्रात । वासी माम इति । अथासाव- ब्रवीत् । पञ्चत्वमुपगत । तस्यैतदुरात्मन शिर । भक्षितास्तेनोप- * धिना बहव स्वयूथ्या व । सो ऽपि मत्सकाशाद्विनष्ट इति । अतो ऽह ब्रवीमि । भक्षयित्वा बहन्मत्स्यानिति । अथ वायसो जम्बुकमाह । आवयो कि प्राप्तकाल मन्यसे । गोमायु । सुवर्ण- सूत्रमादायात्रावासके स्थाप्यताम् । असशय तत्स्वामी त कृष्णसर्प घातयिष्यति । इत्युक्त्वा स सृगालो ऽपक्रान्त । अथ वायस सुवर्णसूत्रान्वेषी राजगृह प्रायात्। दृष्ट च तेनान्त - पुरैकदेशे धौतवस्त्रयुगलोपरि सुवर्णसूत्रमुत्तममणिविरचित म- हाह प्रक्षाल्य चेटिकया स्थापितम् । तच्चावस्थाप्यान्यया सह कथा कर्तुमारब्धा । वाथसस्तु तगृहीत्वा वियता शनैरात्मान दर्शयन्स्व- 19 मालय प्रति प्रायात् । अथारक्षिपुरुषै प्रासमुद्गरतोमरपाणिभिर्म- हता जवेन गत्वा वृक्षो ऽवलोकित. । यावत्तेन तत्स्वनीडे स्था- पितम् । तत्रैकेनारोहता दृष्टम् । कृष्णभुजगो वायसपोताम्भक्ष- यित्वा निद्रावशमगमत् । तेन चासो सुप्त एव घातित । तत्कृत्वा सुवर्णसूत्रमादाय गत इति । 16 A.42 अती हं ब्रवीमि । उपायेन हि यच्छक्यामिति । समाप्त पायाने पुनराह। 18 यस बुद्धिवर्ष तस्य अबुधस्य कुतो बलम् । पश्य जातिवल सिंह शशकेन निपातित ॥ ६२ ॥ करटक । कथं चैतत् । दमनक । A43 ॥ ॥ कथा ६॥ अस्ति । कस्मिश्विवनान्तरे महान्सिह' प्रतिवसति स्म । सो जर्स मृगोत्साद कुरुते । अथ ते मृगा सर्व एवाभिमुखा. प्रणतचित्ता ·21 Book I OR, THE LION AND THE BULL Tale vi Lion and hare 6 12 हरिततृणाकुरवत्रधारिणो ऽवनितलासक्तजानवस्त मृगराज वि- ज्ञापयामासु । भो मृगराज । किमनेन परलोकविरुद्धेन स्वामिनी * नृशसेन निष्कारण सर्वमृगोत्सादनकर्मणा कृतेन । वय तावद्वि- नष्टा एव । तवाप्याहारस्थाभाव । तदुभयोपद्रव । तत्प्रसीद। वय तु स्वामिन एकैक वनचर वारेण स्वजातिसमुत्थ प्रेषयाम । तथा कृते कालपर्ययाच्छशकस्य वारो ऽभ्यागत । स तु सर्वमृगाज्ञा- पितो रुषितमनाश्चिन्तयामास । अन्तकरो ऽय मृत्युमुखप्रवेश । किमधुना प्राप्तकाल ममेति । अथवा बुद्धिमता किमशक्यम् । अहमेवोपायेन व्यापादयामि सिहम् । इति तस्याहारवेला क्षप- यित्वा गत । असावपि क्षुत्क्षामकण्ठ क्रोधसरक्तनयन स्फुरद्वद- नदशनसघर्षदष्ट्राकरालो लाडूलास्फालनाकारभयकृत्तमाह । सु- क्रुद्धैरपि कि क्रियते ऽन्यत्र प्राणवियोगात् । स त्वमद्य गतासुरेव । को ऽय तव वेलात्यय । शशक । न ममात्मवशस्यातिकान्ता । स्वामिन् । आहारवेला । सिह । केन विधृतो ऽसि । शश । सि- हेनेति । तच्छ्रुत्वा परमोद्विग्नहृदय सिहो ऽब्रवीत् । कथमन्यो ऽत्र मद्भुजपरिरक्षिते वने सिह इति । शशो बाढमित्याह । अथ सिहो व्यचिन्तयत् । किमनेन हतेन कारण मम । त सपत्न सदर्शयिष्यतीति । त च व्यापाछैन भक्षयिष्यामि । इति तमाह। मम त दुरात्मान दर्शयखेति । असावपि शशो ऽन्तीनमवहस्य बृहस्पत्युशनसोर्नीतिशास्त्र प्रमाणीकृत्य स्वार्थसिद्धये विमलज- 1 लसपन्न द्विपुरुषप्राप्योदकमिष्टकाचित महान्त कूपमदर्शयत् । असावयात्मकायप्रतिबिम्बानभिज्ञतया कुमार्गापन्नचित्तो ऽयम- सौ सपत्न इति मत्वा सहसैव तस्योपरि सनिपतितो मौात्प- "ञ्चत्वमगमत् । 15 18 24 ·22 Book I 1 HE ESTRANGING OF FRIENDS I rame story Lion and bull A44 A45 A 46 a A46b12 अतो ऽह ब्रवीमि । यस्य बुद्धिर्बलं तस्येति । तच्छ्रुत्वा करटको ऽब्रवीत् । शि वास्ते पन्थान । यथाभिप्रेतमनुष्ठीयतामिति । ३ अथ दमनक सिहस्योपशिष्ट प्रणतश्च तस्मै । तेनाभिहित । कुत आगम्यते भवता । चिरादृष्टो ऽसि । सो प्रवीत् । आत्ययिक भचे निवेदयितुम् । न चाय मनोरथ सश्रितानाम् । कि च । उत्तरक्रियाकालविनिपातमीतैर्मिवेद्यते । तथा हि । ' अनियुक्ता हि साचिच्चे यवदन्ति मनीषिण । अनुरागद्रवस्यैता प्रणयस्थातिभूमय ॥ ६३ ॥ श्रद्धेयवचनत्वाच्च दमनकस्य सादरमपृच्छत् । कि भवता तकितमिति । दमनक । 9 अय तावत्सजीवकस्तवोपरि द्रोग्धुमति । विश्वासोपगतचाय मत्सनिधावाह । दृ ष्टास्य पिङ्गलकस्य मया सारासारता शक्तित्रयस्य । यत एन हत्वा स्वयमेव वन ग्रहीष्यामीति । तच्च वज्राशनिदु सहतरं वचनं श्रुखा क्षुभितहदय पिङ्गलको मोहमुपागतो न किचिदभिहितवान् । दमनकस्तस्याकार दृष्ट्वैवमाह । अयमसावेकमन्त्रिप्राधान्येन दोष आपतित । साधु चैतदुच्यते । 1 अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पाथिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्री । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य 18 तयोईयोरेकतर जहाति ॥ ६४ ॥ कण्टकस्य तु भमय दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ ६५ ॥ 21 सुष्टु चेदमुच्यते । एक भूमिपति करोति सचिव राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मद स च मदातस्यैव निर्विद्यते । * निर्विमस्य पदं करोति हृदये तख स्वतन्त्रस्पृहा स्वातनन्यस्पृहया स एव नृपते प्राणानभिवति ॥ ६६ ॥ स चाधुना मिरवग्रह सर्वकार्येष्विच्छति प्रवर्तितुम् । तस्किमच युतम् । अपि च । 21 कार्याण्यर्थोपर्देन खानुरक्ती ऽपि साधयेत् । मोपेच्य सचिवो राशा ससं मथात्युपेचित ॥ ६७ ॥ तश्च श्रुत्वा सिंही प्रवीत् । अयं तावदसदृशो मम भृत्य । कम ममोपरि 30 विवरिष्यति । दमनक । न सो ऽस्ति पुरुषो राजा यो न कामयते श्रियम् । अशक्तभमानास्तु नरेन्द्र पर्युपासते ॥ ६८ ॥ A47 A.48 ·23 Book I OR THE LION AND THE BULL 1 ra ne story Lion and bull A49 AJO A ,1 A 52 सिंह । भद्र । तथापि तस्योपरि मे चिन्त न प्रदुष्यति । यत्कारणम् । लीलयापि हि यत्सन्त प्रतिपन्ना सत्क्वचित् । ३ न तन्मिथ्या महात्मान कुर्वन्त्युनतचेतस ॥ ६९ ॥ अपि च । अनेकदोषदुष्टो ऽपि काय कख न वल्लभ । कुर्वन्नपि व्यलीकानि य प्रिय प्रिय एव स ॥ ७० ॥ दमनक । अत एवायं दोष । व्युदस्य सव मृगजन यस्योपर्यास्था प्रतिबद्धा । सो ऽयमधुना स्वामित्वमभिवाञ्छति । अपि च । 9 यस्मिन्नेवाधिक चक्षुरारोययति पाथिव । सुते वा तत्कुलीने वा स लक्ष्म्या हरते मन ॥ ७१ ॥ तदसभाव्यमेतत्परिहरणीय दूरेण प्रकटसबन्धेषु । यच्च महाकायो ऽयमिति 1 समुपकाराय चिन्तयसि । तदपि नैवम् । कि गजेन प्रभिन्नेन गजकर्माण्यकुर्वता । स्थले वा यदि वा निम्मे श्रेयान्कृत्वकरच य ॥ ७२ ॥ 1 तेन हि । देव । नायमुपाय । सता मतमतिक्रम्य यो सता वर्तते मते । अचिरात्स च्युत स्थानाविषतां वर्तते वशे ॥ ७३ ॥ 18 तेन । अप्रियस्यापि वचस परिणामाविरोधिन । वक्ता श्रोता च यत्राति रमन्ते तत्र संपद ॥ ७४ ॥ 41 अपि च । मौलभृत्योपरोधेन नागन्तून्प्रतिमानयेत् । नात परतरो ऽन्यो ऽस्ति राज्यभेदकरो गद ॥ ७५ ॥ 21 सिंह। उक्तो भवति थ पूर्व गुणवानिति ससदि । न तस्य वाच्च नैर्गुण्य प्रतिज्ञा परिरचता ॥ ७६ ॥ 27 अन्यच्च । मयास्य शरणागत इति कृत्वाभयमभ्यवपत्तिश्च दत्ता । तत्कथमयम कृतज । दमनक । दुर्जन प्रकृतिं याति सेव्यमानो ऽपि यत्नत । 30 खेदनाभ्यञ्जनोपायै श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ ७७ ॥ अपि च । A53 ·24 Book I THE ESIRANGING OL I'RITNDS I ramo story I 101 and bull AJ4 1 अपृष्टस्तस्य तद्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् । एष एव सता धौ विपरीतो ऽसता मत ॥ ७८ ॥ । अन्यञ्च । येनैतदभिहितम् । खजनो ऽथ सुहन्नृपो गुरुवा पुरुषेणोत्पथगो निवारणीय । ६ विनिवर्तयितुं स चेदशक्य परतस्तख मनोनुग विधेयम् ॥ ७९ ॥ स तावद्रोही । किंतु । 9 हितकद्धिरकार्यमीहमाना सुहृद क्लेशपरिग्रहान्निवार्या । परिपूर्णमिदं हि साधुवृत्त कथित सन्निरसाधुवृत्तमन्यत् ॥ ८० ॥ स खिग्धो कुशलानिवारयति यस्सत्कर्म यत्कौशल सा स्त्री यानुविधायिनी स च पुमान्य सनिरभ्यच्यते । 16 सा श्रीर्या न मद करोति स सुखी यस्तृष्णया नोह्यते तभित्रं यदयन्त्रण स पुरुषो य खिद्यते भेन्द्रिये ॥ १ ॥ देव 18 सुप्त वही शिर कला भुजंगप्रस्तरे वरम् । रुचिमयसमाखादे नान्यथोपेषितं मन ॥ १२ ॥ तदेतत्सजीवकसंसर्गव्यसनं पादानां त्रिवर्गघातायेति । अथ बहुप्रकार विजय 31 माना पादा मवचममाक्षिप्य कामत प्रवर्तन्ते । तदुत्तरचापचार भृत्यदोषी न कार्य इति । उक्त च। नृप कामासतो गणयति म कार्यनच हित * यथेष्ट स्वच्छन्द प्रविचरति मतो गज एव । ततो मानामात पतति स यदा भोकगहने सदा भृत्ये दोषाधिपति न मिज वेधविनयम् ॥ ३ ॥ 27 सिंह । भद्र । एवमवस्थिते किमसौ प्रत्यादेश्य । दमनक ! कार्य प्रत्यादिश्यते । कातर एष भय । प्रत्यादिष्टस्वरते रिपुरपकत बणावह वा । 80 तस्मात्प्रत्वादेष्टुं न्याव्यो रि कर्मणा न गिरा ॥ ४ ॥ सिंह । स तावच्छष्पभुकू । वर्य पिशितभुज । तस्विमसी ममापक समर्थ । दमनक । एवमेतत् । स शष्पभुक् । पादा पिशितभुज । सो नभूत पादा । A55 ABO A7 -- ·25 OR THE LION AND THE BULL Book I I ramo story Tale vii Louse and flea भोतृभूता । तथाप्यसौ यदि स्वयमनर्थ न करिष्यति । ततो ऽन्यस्मादुत्पादयिष्यति । सिह । का शक्तिरस्य स्वतो ऽपकर्तु परतो ऽपकर्तु वा । दमनक । भवास्तावदने । कगजयुद्धरदनसनिपातव्रणशबलसान्नित्यमित्थ भूत । अय वत्समीपवासी प्रकीर्ण- विएमूत्र । तदनुषङ्गासमय संभविष्यन्ति । *युष्मच्छरीरसामीप्यात्क्षतविवरानुसा रिणो ऽन्त प्रवेच्यन्ति ।* तथा वं विनष्ट एव । उक्त च । ४ मा वविज्ञातशीलाय कश्चिद्दद्यात्प्रतिश्रयम् । टिण्टिभस्य तु दोषेण हता मन्दविसर्पिणी ॥ ५ ॥ पिङ्गलक । कथमेतत् । दमनक । ॥ कथा ७॥ 18 16 अस्ति कस्यचिद्राज्ञ सर्वगुणोपेतमनन्यसदृश शयनम् । तस्मि- न्प्रच्छदपटैकदेशे मन्दविसर्पिणी नाम यूका प्रतिवसति स्म । अथ तस्मिष्टिण्टिभो नाम मत्कुणो वायुना प्रेरित सनिपतित । स दु तच्छयनमतिसूक्ष्मोत्तरच्छदमुभयोपधान जाह्नवीपुलिनविपुल प- रममृदु सुरभि च दृष्ट्वा पर परितोषमुपगत । तत्स्पर्शाकृष्टमना इतश्चेत परिभ्रमन्कथमपि तया मन्दविसर्पिण्या समेत । तया- भिहित । कुतस्त्वमस्मिन्नयोग्याधिवास आगत । अपगम्यताम- स्मादिति । मत्कुण । आर्ये । मया तावदिहानेकप्रकाराणि मा- 15 सान्यावादितानि ब्राह्मणक्षत्रियविट्कूद्रान्त स्थानि रुधिराणि च । तानि तु क्षाणि पिच्छिलान्यतुष्टिकराण्यमनोज्ञानि । य पुन- रस्य शयनस्याधिष्ठाता । तस्य मनोरमममृतोपममसृग्भविष्यति । ॥ अजस्रं भिषग्भि प्रयत्नादौषधाापक्रमाद्वातपित्तश्लेष्मनिरोधाद- नामयतया स्निग्धपेशलद्रवै सखण्डगुडदाडिमत्रिकटुकपटुभि स्थलजजलजखेचरबलवत्प्रधानपिशितोपवृहितैराहारैरुपचित रु- धिर रसायनमिव मन्ये । तच्च सुरभि पुष्टिकर चेच्छाम्यह त्वत्प्र- 24 D ·26 Book I THE ESI RANGING OI TRIENDS Tale vit Louse and floa I raine story Inlo yu Blu jackal सादादास्वादयितुमिति । अतो ऽसौ मन्दविसर्पिण्याह । अस- भाव्यमेतत्त्वद्विधानामग्निमुखाना दशवृत्तीनाम् । अपगम्यताम- स्माच्छयनात् । ततो ऽसौ तम्या पादयोर्निपतित । सा तु दाक्षि- ख्यात्तथा नामेति प्रतिपन्ना । कितु नैवाकाले न चातिमृदुभागे त्वयास्य प्रहर्तव्यमिति । सो ऽब्रवीत् । को ऽस्य काल । अन- भिज्ञो ऽहमपरिचितत्वात् । सा त्वकथयत् । मधुपानश्रमागनि- द्रस्य रतिविलासनिर्भरसुप्तस्य च शनैर्मृदुतया भवता विचारणी- यम् । मदश्रमनिद्रापरीतकायो नाशु प्रबुध्यत इति । एवमवस्था- • पिते प्रथमप्रदोष एवाकालज्ञेन दष्ट । असावपि पार्थिव उल्मुक- दग्ध इव सलीनकुक्षिप्रदेश ससभ्रममुत्थायाह । अहो । दष्टो ऽस्मि केनापि । अथ मत्कुणश्चकितत्वाद्राजवचन श्रुत्वा शयनाद- 1 वतीर्यान्यद्विवरमाश्रित । शय्यापालैपि स्वाम्यादेशात्सुनिपुण- मन्विषद्भिर्वस्त्र परिवर्तयनिरन्तींना मन्दविसर्पिणी समासा- दिता व्यापादिता च। A19 15 अतो ऽह ब्रवीमि । मा खविचातशीलाय दद्यात्कचित्प्रतिश्रयमिति । अन्यच्च । पादानां वयं क्रमागता भृत्या । तदल ह्यस्यातिविसम्मेण । उतं च । অকা আম্মল স্বল শাম্মীলা । 18 स भूमौ निहत शेते मूर्खचण्डरवो थथा ॥ ८६ ॥ पिङ्गलक । कथमेतत् । सो ब्रवीत् । AGO ॥ कथा ८॥ 1 अस्ति कस्मिचिन्नगरसमीपे सनिकृष्टविवराभ्यन्तरशायी अम्बु- कथण्डरवी नाम । स कदाचिदाहारमन्वेषमाणः क्षपामासाद्य क्षुत्तामगल समीलितलोचन' परिभ्रमन्नगर प्रविष्ट । तन्नगरवा-

·27
ON THE LION AND THF BULL
Book I
rule vin
Bluo jackal
Frame story
सिभिश्च सारमेयेस्तीक्ष्णदशनकोटिविलुप्यमानावयवी भयभैरव-
फेत्काररवपूरितदिग्विवर इतस्तत प्रस्खलन्यलायमान कस्मिश्चि-
दज्ञानान्नीलीकलशे सनिपतित । श्वगणश्च यथागत प्रायात् ।
असावपि कृच्छ्रेणायु शेषतयास्मान्नीलीकलशात्समुत्तस्थौ । अ-
थास्य तच्छीर नीलीरसरजित दृष्ट्वा समीपवर्तिन क्रोष्टुकगणा
को ऽयमिति भयतरलदृश सर्वा दिश प्रदुद्रुवु । असावप्यचि-
न्तयत् । नूनमिमा स्वरूपविकृति दृष्ट्वैते पलायन्त इति । अथ
धीरचित्तस्ताञ्छनैरवादीत् । अल सभ्रमेण । अहमाखण्डलाज्ञया
• सकलश्वापदकुलपालनक्षम क्षितितलमागत इति ।
अथ तद्वचनमाकर्ण्य सिहव्याघ्रचित्रकवानरशशहरिणवृषदश-
जम्बुकादय श्वापदगणास्त प्रणेमु । प्रतिदिन च केसरिकरजकु-
लिशदारितमत्तेभपिशितैरापूर्यमाणकुक्षि कक्षमिव त जम्बुकपूग
बहि' कृत्वा सिहव्याघ्रादीनासन्नवर्तिनश्चकार । एकदा वसौ वि-
विधपिशितनाशितक्षुदिक्षु स्थिताना क्रोष्टुकाना क्रोशता निनाद
श्रुत्वा त्वरिततरमुच्चैर्निननाद ।
अतस्ते सिहादयस्त्रपया भूभागदृष्टिभाज कष्टमही । वञ्चिता
स्म । क्रोष्टायमित्यवधार्य रुषा त परुषगिर नाशितवन्त इति ।
1
16
A61
A62
A63
18 अतो ऽहं ब्रवीमि । त्यता प्राभ्यन्तरा थेग बाह्याचाभ्यन्तरीकृता इति ।
आख्याते चाख्याने पिङ्गलक आह । भद्र । कस्तस्य युद्धमाग इति । दमनक ।
अन्यदासौ सस्ताङ्ग पादान्तिकमागच्छति । अन्य यदि शृङ्गाग्रप्रहरणाभिमुखो योछु
1 चित सचकितचोपलिष्येत् । तत्पादैरवगन्तव्यम् । द्रोग्धुबुद्धिरयमिति ।
एवमुत्का संजीवकसकाश प्रयात । तथापि द्रोग्धुमतिरधृतिपरीतमात्मानम
दर्शयत् । तेन चाभिहित । भद्र । कुशलमिति । दमनक । कुत खलु कुशलमनु
* जीविनाम् । कस्मात् ।
संपत्तय परायत्ता सदा चित्तमनिर्वृतम् ।
खजीविते ऽप्यविश्वासस्तेषां ये राजसश्रिता ॥ ८७ ॥

·28 Book I THE ESIRANGING OR FRIENDS 1 rame story Lion and bull अप्यग्निजीविका ५ . १ B 6 A 642 सुष्टु चेदमुच्यते । आचार्या नरपतयश्च तुल्याशीला न ह्येषा परिचितिरस्ति सौहृद वा । शुश्रूषां चिरमपि सचिता प्रयत्ना त्सक्रुद्धा रज व नाशयन्ति मेघा ॥ ८९ ॥ अपि च । ) को ऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो भुवि नर कस्खापदो ऽस्त गता स्त्रीभि कस्य न खण्डित भुवि मन को नाम राजा प्रिय । क कालस्य न गोचरान्तरगत को ऽर्थी गती गौरव 1 को वा दुर्जनवागुरानिपतित खेमेण यात पुमान् ॥ ९० ॥ तत्सर्वथा । क काल कानि मित्राणि को देश की व्यथागमो । 1 को वाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुर्मुड ॥ ९१ ॥ हृदयान्तर्निहितभावस्य तस्य वचनं श्रुखा संजीवको ऽब्रवीत् । भद्र । किम् । दमनक । भवांस्तावमम सुहृत् । अवश्यं च मया तव हितमाश्येयम् । 18 खामी पिङ्गलकस्तवोपरि द्रोग्धुमति । तेन चाभिहितम् । संजीवक इखा सर्व क्रव्यादास्तदामिषेण तर्पयामीति । तच्छ्रुत्वासी परं विषादमगमत् । दमनक । यदा करणीयम् । तदहीमकाल 21 सचिन्यतामिति । पूर्वकालं श्रद्धेयवचनखाच दमनकस्य सुतरामाविग्रहदय पर भय मुपागत संजीवक । सुष्टु खलिदमुच्यते । दुर्जनगम्या नार्य प्रायेणापापभृमवति राजा । ४७ कपणानुसारि च धर्म देवो गिर्युदकवर्षी च ॥ २ ॥ एवं चाचिन्तयत् । कष्ट भो । किमिदमापतितं ममेति । अपि च । आराध्यमानो बभि प्रकार 27 राराध्यते नाम किमत्र चित्रम् । अयं खपूर्व प्रतिमाविशेषी य सेव्यमानी रिपुतामुपैति ॥ ९३ ॥ 30 तत्सवथाशक्यो ऽयमर्थ । निमित्तमुहिश्य हि य प्रकुति ध्रुवं स तस्थापगमे प्रसीदति । A64b A85 A86

·29
BookI
OR, IHF IION AND THE BULL
1 ramo story Tion and bull
memomments
--
अकारणदेषि ममो हि यख वे
कथं परस्त परितोषयिष्यति ॥ ४ ॥
। साधु चेदमुच्यते ।
सरसि बहुशस्ताराछायां दशन्परिवञ्चित
कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशाखविचक्षण ।
। म दशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पल
कुहकचकितो लोक सत्ये ऽप्यपायमपेक्षते ॥ ९५ ॥
अथवा ।
9 व्यलीकमपरंपरेण न हि नाम नोत्पद्यते
न चापि न भवन्त्यकारणवशेन रोमोगमा ।
न तु प्रतिविशिष्टबुद्धिरसमीक्ष्य तत्त्वार्थत
1 चिरानुगतसर्वभावहदयो जमस्त्यज्यते ॥ ९६ ॥
अपि च ।
वैद्यसांवत्सरामात्या यस्य राज्ञ प्रियंवदा ।
15 आरोग्यधर्मकोशेभ्य क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ९७ ॥
आह च । कि मयापकृतं खामिन पिङ्गलकस्य । दमनक । वयस्य । निर्नि
मितापकारा रन्ध्रान्वेषिणच राजान । संजीवक । एवमेतत् । साधु चेदमुच्यते ।
18 भक्तानामुपकारिणां प्रियहितव्यापारयुक्तात्मनां
सेवासंव्यवहारतत्त्वविदुषामेकार्पणानामपि ।
व्यापत्ति खलितान्तरेषु नियता सिद्धिर्भवेद्दा म वा
तक्षादम्युनिधेरिवावनिपते सेवा सदाशदिनी ॥ १८ ॥
स्वभावद्याथम् ।
सिधेरेव धुपक्षतिगर्देष्यतामेति कश्चि
" छायादन्धरपञ्चतिशत प्रीतिमेवोपयाति ।
दुर्यानखानुपतिमनसां नैकभावात्रयाणां
सेवाधर्म परमगहनो योगिनामप्यगम्य ॥ ९९ ॥
A67
A88
गुणा गुणजेषु गुणीभवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषा ।
80 सुखाबुतीयप्रवहा हि नव
समुद्रमासाथ भवत्यपेया ॥ १० ॥

·30
Book I
THE ESTRANGING OT TRIENDS
I'ramo story Lion and bull
-
अल्पे च गुणा स्फीतीभवन्ति गुणसमुचितेषु पुरुषेषु ।
शशिन श्वेतस्य गिरे शिखरप्राप्ता व मयूखा ॥ १०१ ॥
। नश्यन्ति गुणशतान्यपि पुरुषाणामगुणवत्सु पुरुषेषु ।
अञ्जनगिरिशिखरेष्विव निशासु चन्द्रांशव पतिता ॥ १०२ ॥
साधु चेदमुच्यते ।
• कृतशतमसत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टमबुधेषु ।
वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नष्टम् ॥ १०३ ॥
नष्टमपात्रे दान नष्टं हितमपलबुद्धिविज्ञाने ।
9 नष्टो गुणो गुणजे नष्ट दाक्षिण्यमकृतज्ञे ॥ १०४ ॥
साधु चेदमुच्यते ।
अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तित
12 स्थले उब्जमवरोपितं बधिरकर्णजाप कृत ।
श्वपुच्छमवनामितं सुचिरमूषरे वर्षित
कृतान्धमुखमण्डना यदबुधी जम सेवित ॥ १०५ ॥
16 अथवा ।
चन्दनतरषु भुजंगा जलेषु कमलानि तव च ग्राहा ।
गुणघातिन खलु खला भोगेषु व नु सुखान्यविनानि ॥ १०६ ।
18 अपि च । पन्नगर्नगा सपुष्पफला पाहिलिन्य सपङ्कजा दूषितामायाच शार्दूल
क्षुद्रश्च सेवा । भद्रं हि दुर्लभमकण्टकम् । तथा च ।
केतक्य कण्टकाप्ता मलिन्य पङ्कसंभवा ।
21 विलासिन्य सकुट्टन्य व रत्नममुपद्रवम् ॥ १०७ ॥
दमनक । अयं तावत्खामी पिङ्गलक पादौ मधुर । परिणामे विषप्रतिम रति ।
विचिन्त्य संजीवको ऽब्रवीत् । भद्र । एवमेतत् । मतदसादभूतम् । वषा ।
* दूरादुछितपाणिरार्द्रनयन प्रोत्सारितार्थासगी
गाढालिङ्गनतत्पर प्रियकथासप्रश्नसतोत्तर ।
अन्तYढविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापट
27 को नामायमपूर्वनाटकविधिर्य शिषितो दुर्जन ॥ १०८ ॥
A69
A70
अपि च ।
श्रादावप्युपचारचाटुविनयालंकारशोभान्वित
10 मध्ये चापि विधिषवाक्यकुसुमेरभ्यर्थित निष्फल ।
पशुन्याविनयापमानमविन बीभत्समन्ते च य
दूरे वो ऽस्वकुलीनसंगतमसद्धर्मार्थमुत्पादितम् ॥ १०९ ॥

·31 Book I OR, THE LION AND THE BULL Frame story Lion and bull A71 A79 कष्टं भो । क्वाह शष्पभुकू । क्व सिहससर्ग । तथा च । हुताशज्वालाभे स्थितवति रवावस्तशिखरे 3 पिपासु किञ्जलं प्रविशति सरोज मधुकर । तदन्त सरोधं गणयति न सध्यासमरज जनो ऽर्थी नापाय विमृशति फलैकान्ततृषित ॥ ११० ॥ 8 कमलमधुनस्त्यत्का पानं विहाय नवोत्पल प्रकृतिसुभगा गन्धोद्दामामपाय च मालतीम् । शठमधुकरा सिष्यन्तीमे कटाम्बुष दन्तिना 9 सुलभमपहायैव लोक कटेषु निहन्यते ॥ १११ ॥ गण्डोपान्तेष्वविरलहत वारि मत्तद्विपाना ये सेवन्ते नवमधुरसास्वादलुब्धा विरेफा । 12 ते तत्कर्णव्यजनपवनवितेभिन्नदेहा भूमि प्राप्ता कमलविवरक्रीडितानि स्मरन्ति ॥ ११२ ॥ अथवा गुणवतामयं दोष । 1 स्वफलनिचय शाखाभन करोति वनसते र्गमनमलसं बर्हाटोप करोति शिखण्डिन । चतुरगमनो यो जात्यो ऽश्व स गौरिव वाह्यते 18 गुणवति जने प्रायेणेते गुणा खलु वैरिण ॥ ११३ ॥ अथवा । नरेन्द्रा भूयिष्ठ गुणवति जने अत्यन्तविमुखा 1 स्त्रिय प्रायो लोभायसनिषु च मूर्खेष्वभिरता । नराणां माहात्म्यं गुणत इति मिथ्या स्तुतिरिय जन प्रायेणायं न हि पुरुषतत्त्व गणयति ॥ ११४ ॥ 24 सिंह पञ्जरयन्त्रणापरिभवप्रसानदीनानने मगिरङ्कुशभिन्नमस्तकतटैमन्त्रालसे पन्नगै । विवनिय निराश्रयव्यसनिभि भूरैश्च भाग्यवत कास क्रीडमकरिवात्मरचित प्रेङ्खोलने क्रीडति ॥ ११५ ॥ तत्सर्वथा बुद्रमण्डलान्तरप्रविष्टस्य मे जीवितं नास्ति । उक्त च । बहव पण्डिता खुद्रा सर्वे मायोपजीविन । कुर्युर्दोषमदोषं वा उष्ट्रे काकादयो यथा ॥ ११६ ॥ दमनक । कथं चैतत् । संजीवक । A 78 80 A74 in ·32 Book I THE ESTRANGING OT TRIENDS Talo 1x Lion 9 retaznors outwit camel ॥ कथा ९॥ अस्ति । कस्मिश्चिद्वनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिह प्रतिवसति * स्म । तस्यानुचरास्त्रय पिशिताशिनी दीपिवायसगोमायव । अथ तैर्भमभिदृष्ट सार्थवाहपरिभ्रष्ट उष्ट्र । त चाज्ञातपूर्वरूप हास्य- जनन दृष्ट्वा सिह पृष्टवान् । इदमपूर्व सत्त्वमिह वने पृच्छयताम् । कस्त्वमिति । ततो ऽवगततत्त्वार्थो वायसो ऽब्रवीत् । आख्यातना- मोष्ट्रो ऽयमिति । ततस्तेन सिहसकाश विश्वास्यानीत । तेनापि यथावृत्तमात्मनो वियोग सार्थवाहात्समाख्यात । सिहेन चास्या- * भ्यवपत्तिरभयप्रदान च दत्तम् । एव च वर्तमाने कदाचित्सिही वन्यगजयुद्धरदनक्षतशरीरो गुहावासी सवृत्त । पञ्चषदिवसातिकान्ते च काले सर्व एव त 10 आहारवैकल्यादात्ययिकमापतिता । यतो ऽवसन्ना । तत सिहे- नाभिहिता । अहमनया रुजा न क्षम पूर्ववदाहार भवतामुत्पा- दयितुम् । ते यूयमात्मार्थे ऽपि तावदभ्युद्गम कुरुत । ते तमाहु । एव गते किमस्माकमात्मपुष्ट्यर्थेनेति । सिह. । साध्वनुजीविवृत्त मदुपरि भक्तिश्च भवताम् । अतिशोभनमभिहितम् । शक्ता भवन्त । सरुजवाहम् । तन्ममैतदवस्थस्योपनयताहारमिति । यदा च न किचिदूचु । तदा तेनाभिहिता । किमनया वीडया। अन्विष्यता किचित्सत्त्वम् । अहमेतदवस्थो ऽपि युष्माकमात्मनधोत्पादयिष्ये प्राणयात्रार्थमिति । एवमुक्त्वा ते ऽप्युत्थाय सह क्रथनकेन वनान्तर प्रविष्टाः। व्युदस्य कथनक दुष्टमन्त्रमारब्धाः। तच वायस आह । विनाशिता वय- मनेन स्वामिना स्वाधीने ऽप्यर्थे । तावाहतु' । कथम् । सो ऽब्रवीत्। 18 21 ·33 OR THE LION AND THE BULL Book I Tale 1x Lions retainors outwit camel 6 - नन्वय क्रथनक इति । त आहु । अयमस्माक विश्वासोपगत श- रणागतो वयस्यत्वे ऽनुज्ञात । स आह । शष्पभुज पिशिताशिनश्च । विषमसबन्धा । ततस्तावूचतु । स्वामिनायमभयप्रदानेन रक्ष्यते । तेन चायुक्तमशक्य चैतदिति । पुनरपि वायसी ऽब्रवीत् । तिष्ठत यूयम् । यावदहमेवैतदर्थ सप्रतिपादयिष्यामि । इत्युक्त्वा सिहस- काशमगमत् । सिहेन चाभिहितम् । अन्विष्ट युष्माभि किचित्स- त्वमिति । काक । यस्य चक्षुर्बल वा स्यात् । सो ऽन्विष्यतु । वय तु सर्व एवाहारवैकल्यादन्धा परिक्षीणशक्तयश्च । कितु प्राप्तका- • लमवश्य विज्ञप्यसे । स्वामिना विनाशित स्वात्मनात्मा स्वाधीने ऽप्यर्थे । सिह । कथम् । काक । नन्वय क्रथनक इति । सिह । कष्टम् । नृशसमेतत् । मयास्याभ्यवपत्तिरभय च प्रसादीकृतम् । 1 अपि च । न गोप्रदान न महीप्रदान न चान्नदान हि तथा प्रधानम् । r यथा वदन्तीह महाप्रधान सर्वप्रधानेष्वभयप्रदानम् ॥ ११७ ॥ काक । अहो स्वामिनी धर्मशास्त्र प्रति प्रतिभा । एतदन्यदपि 18 प्रधान महर्षिवचनम् । यथा श्रेयसामर्थे पापीयानारम्भ । अपि चोक्तम् । त्यजेदेक कुलस्यार्थे ग्रामस्थाथै कुल त्यजेत् । 1 ग्राम जनपदस्याथै स्वात्मार्थे पृथिवी त्यजेत् ॥ ११८ ॥ पुनश्चाह । मा स्वामी स्वय व्यापादयतु । मयास्योपधिना वध आरब्धः। सिहः । कथमिव । काक' । अय तावदेतदवस्थ स्वामि- * नमस्माश्च दृष्ट्वा स्वयमात्मानमन्यपुष्ट्यर्थ स्वर्गगमनाय सत्त्वहिताय F ·34 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS Tale ix Lions retainers outwit camol I raino story 8 - निवेदयति । एवमभिहितवति वायसे सिही मतिभ्रममिवार्पितो न किचिदप्युदाहृतवान् । असावपि पुनस्तत्सकाश गत्वा कृतक- वचनै प्रत्येक विज्ञापितवान् । सिहान्तिक गतैर्युष्माभिरेव वक्त- व्यमिति । तत कृतसविद सह क्रथनकेन सिहसकाश गता । अथ वायस प्रणम्य सिह विज्ञापितवान् । देव । स्वामिशरीर सर्वथा रक्ष्यमस्मच्छीरेणेति । अथासावाह । अकल्पकायो भवान्। न युष्मच्छीरोपभोगे कृते ऽप्यस्माक किचित्तृप्तिकारण भवति । तस्मिश्चापयाते गोमायुरभिहितवान् । अस्मान्मम विशिष्टतर शरी- • रम् । तन्मत्प्राणै क्रियता प्राणयात्रेति । तमपि तथैवाभिहित- वान् । अपयाते च तस्मिन्द्वीप्याह । आभ्या मम विशिष्टतर शरीर- मिदमुपयुज्यतामिति । तमप्यसावाह । अकल्पकायो भवानपीति। तच्छ्रुत्वा क्रथनको ऽचिन्तयत् । नैवात्र कश्चिद्विनाश्यते । तदहम- प्येवमेव ब्रवीमि । तत उत्थाय सिहान्तिकमुपगम्याब्रवीत् । देव । एभ्यो मम विशिष्टतर शरीरम् । तस्मान्मच्छीरेणात्मन प्राणयात्रा क्रियतामिति । एवमभिवदन्नेव द्वीपिगोमायुभ्या विदारितोभय- कुक्षि सद्य पञ्चत्वमुपगतो भक्षितश्चेति । 18 15 A15 A76 अतो ऽहं ब्रवीमि । वहव पखिता बुद्रा इति । 18 श्राख्याते चाख्याने पुनर्दमनकं संजीवको ऽब्रवीत् । भद्र । चद्र परिवारो ऽयं राजा न शिवायाश्रितानाम् । उक्तं च । वरं गृध्रो राजा हंसपरिवार । सो राजा गृध्रपरिवार । परिवाराधि दोषा प्रादुर्भवन्ति । तेसं पिनाथाय भव- 11 नतीति । तस्मात्यूर्वमेव परिवारं लिप्सेत । तदधनप्रेरित राजा विचारचमो न भवति । उक्त च । भद्रेभप्रतिभी राजा न यथावत । 24 सुबदामेव बाह्य स्थाकि चित्रं यदि विद्विषाम् ॥ ११९ ॥ सो ऽयं ममोपरि केनापि विक्षत । साधु चेदमुचते । A17 ·35 OR, THE LION AND THE BULL Book I I ramo story Tale x Strand bird and sea मृदुना सलिलेन खन्यमाना न्यपकृष्यन्ति गिरेरपि स्थलानि । " उपजापतीचमैस्तु तन्ने किमु चेतासि मृदूनि मानवानाम् ॥ १२० ॥ तदेव गते किमधुना प्राप्तकालम् । अथवा किमन्ययुद्धात् । उक्त च । 6 गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यायजानत । उत्पथप्रतिपन्नस्य न्याय्य भवति शासनम् ॥ १२१ ॥ A78 अपि च । 9 यान्यज्ञसधैस्तपसा च लोका "खगैषिण पाचचयै प्रयान्ति । क्षणेन तानण्यतिरिच्य शूरा 12 प्राणान्खयुद्धेषु परित्यजन्त ॥ १२२ ॥ प्राणाच कीर्तिश्च परिच्छदश्च सर्वेण युद्धे परिरक्षणीया । 18 युद्धे विशिष्ट मरणं नराणा विषद तिष्ठति को अर्थकाम ॥ १२३ ॥ मृत प्राप्खति वा वर्ग शत्रु हत्खापि वा सुखम् । 18 उभावपि हि शूराणा गुणावेतौ सुदुर्लभौ ॥ १२४ ॥ दमनक । भद्र। अनुपाय एष । यत्कारणम् । शबीराक्रन्दमज्ञात्वा वैरमारभते हि य । 21 स पराभवमानोति समुद्र व टीटिभात् ॥ १२५ ॥ संजीवक । कथं चैतत् । दमनक । A79 A80 ॥ कथा १०॥ ४ अस्ति । समुद्रतीरैकदेशे टीटिभदपती प्रतिवसत स्म । अथ कदाचित्प्रसौष्यमाणया टीटिभ्या भाभिहित । किचित्स्थानम- विष्यताम् । यत्राह प्रसुवे । असावकथयत् । नन्वेतदेव स्थान • वृद्धिकरम् । अत्रैव प्रसूष्वेति । साब्रवीत् । अलमनेन सापायेन । अवश्यमेव समुद्रजलवेलाप्लवनान्ममापत्यविनाशो भवति । असा- ·36 Book I THE ESTRANGING OF TRIENDS Tale x Strand bird and ser Tale XI Two geese and tortoise 3 वाह । भद्रे । न शक्तो महोदधिर्मया सार्धमीदृश वैरानुबन्ध कर्तु- मिति । साब्रवीत् । बहसदृश तव समुद्रेण बलम् । कथमात्मनो ज्ञायते सारासारता । उल च । दुखमात्मा परिच्छेत्तुमेव योग्यो न वेति वा । एवविद्यस्य विज्ञान सफलास्तस्य बुद्धय ॥ १२६ ॥ अपि च। मित्राणा हितकामाना यो वाक्य नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धि काष्ठाअष्टो विनश्यति ॥ १२७ ॥ • टीटिभ । कथ चैतत् । टीटिभी। ॥ कथा ११॥ 16 अस्ति । कस्मिश्चित्सरसि कम्बुग्रीवो नाम कच्छप प्रतिवसति 12 स्म । तस्य द्वौ सुहृदी विकटसकटनामानौ हसौ । अथ कालवि- पर्यये द्वादशवार्षिक्यनावृष्टिरापतिता । ततस्तयोर्मतिरुत्पन्ना । क्षीणतीयमिद सर । अन्य जलाशय गच्छाव इति । कि पुनश्चि- » रोषित प्रियमित्र कम्बुग्रीवमामन्त्रयावहे । तथा चानुष्ठिते कच्छ- पेनाभिहितौ । कस्मान्ममामन्त्रण क्रियते । यदि तु लेहो ऽस्ति । ततो मामप्यस्मान्मृत्युमुखात्रातुमर्हथ । यत्कारणम् । युवयोस्ताव- दाहारवैकल्य केवलमस्मिन्स्वल्पोदके सरसि । ममात्र तु मरणमेव। तद्विचित्यताम् । आहारसुहृद्वियोगयो' को गरीयान् । ताभ्याम- भिहितम् । युक्तमात्थ । एवमेतत् । कि पुन प्राप्तकाल भवाजा- नाति । अवश्य नयाव आवा भवन्तम् । त्वया पुनश्चापलान्न कि- चिवक्तव्यम् । इमा तु यष्टि मध्ये दशनैरापीडय। एवमनयैवीवृत्य 18 ·37 Book I OR, THE LION AND THE BULL Iwo goeso and tortoise I'rame story Tale x1 Tale xu Three fishes 8 षष्टिमात्राणि योजनानि महत्सरो भवन्त नयाव । तत्र सुख या- पयिष्याम इति । एव च निष्पन्ने तज्जलाशयसनिकृष्टनगरस्योप- रिष्टान्नीयमान दृष्ट्वा । किमिद शकटचक्रप्रमाण वियता नीयते । इति जन सकलकल सवृत्त । तच्च श्रुत्वासन्नविनाश कच्छपी यष्टि त्यक्त्वाभिहितवान् । अह कच्छप । चापलादेष लोक प्रल- " पति । इति ब्रुववचनसमकालमेवाश्रयात्परिभ्रष्टो भूमौ निप- तित । मासार्थिना च लोकेन पातसमकालमेव तीक्ष्णशस्त्रै ख- ण्डशो विभक्त इति । अतो ऽह ब्रवीमि । मित्राणा हितकामानामिति । पुनश्चाह । अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च य । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ १२८ ॥ टीटिभ । कथमेतत् । टीटिभी। ३ 1 H कथा १२ ॥ अस्ति । कस्मिश्चिन्महादे महाकायास्त्रयो मत्स्या प्रतिवसन्ति 45 स्म । तद्यथा। अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमतिर्यद्भविष्यश्चेति। तत्रा- नागतविधात्रा तदुदकान्तर्गतेन कदाचित्तत्समीपे मत्स्यबन्धाना- मतिकामता वचन श्रुतम् । बहुमत्स्यो ऽय ह्रद । अत्र मत्स्यबन्ध कुर्म । तच्च श्रुत्वानागतविधात्रा चिन्तितम् । अवश्यमेत आग- तार । तदह प्रत्युत्पन्नमति यद्भविष्य च गृहीत्वान्यमच्छिन्नस्री- तस्क ह्रद सश्रयामीति । ततस्तावाहूय पृष्टवान्गमनाय । तत्र । प्रत्युत्पन्नमतिर्मतिनिवारितो ऽभयचित्त कथमपि प्रमादान्नानु- यात । यद्भविष्यस्वासन्नविनाशस्तदचनमनादृत्य निरारम्भ एवा- सीत् । 18 ·38 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS 1ale X12 Three fishes Talo * Strand bird and soa 3 18 अन्येाश्चापयाते ऽनागतविधातरि मत्स्यबन्धैरन्त स्रोतो निरुध्य प्रक्षिप्त सवर्तजालम् । अपकृष्टे च जाले तस्मिन्दे नाप्येकतरोऽव- शिष्ट । एव गते प्रत्युत्पन्नमतिर्मृतरूप कृत्वात्मान जलस्योपरि दर्शितवान् । तैरपि स्वयमेव मृतो महामत्स्य इति कृत्वा परि- स्रोतसि स्थापित । तस्मादुल्लुत्यान्य जलाशय गत । यद्भविष्य- स्त्वनेकलगुडप्रहारजर्जरितशरीर पञ्चत्वमुपनीत इति । अतो ऽह ब्रवीमि । अनागतविधाता चेति । अथ कदाचित्य- सूताया टीटिभ्या तद्भर्तृजिज्ञासया समुद्रेणापहृतास्ते ऽण्डका. । • पश्यामि तावत् । अय किमारभत इति । अथ टीटिभी शून्यम- पत्यस्थान दृष्ट्वा परमाविग्नहृदया भर्तारमाह । इद तदापतित मन्दभाग्याया। असावन्तीनमवहस्य तामाह । ममापि तावत् । भने । दृश्यता सामर्थ्यमिति । ततस्तेन पक्षिसमाज कृत्वा निवेदित तदपत्यहरणज दुखम् । तत्रैकेनाभिहितम् । असमर्था वय महोदधिविग्रहाय । कि पुन- 16 रत्र प्राप्तकालम् । सर्व एव वयमाक्रन्देन गरुत्मन्तमुटेजयाम. । स एव नो दुःखमपनेष्यति । इत्यवधार्य तत्सकाश गता । असावपि देवासुररणनिमित्तमाहूती विष्णुना गरुडस्तत्स्वयूथ्यव्यसन दृष्ट्वा मन्युमाजगाम । देवो ऽपि विष्णुस्त्रैकाल्यदर्शनसामर्थ्यात्तस्यान्तर्गत मत्वा स्वयमेव तत्सकाशमगमत् । अथ देव दृष्ट्वा सुतरामाविग्नहृदयो ऽब्रवीत् । युक्त त्वया ना- थेन सता समुद्रापसदान्ममाय परिभव इति । ज्ञात्वा च देवः परिहस्य समुद्रस्वेदमुवाच । समर्पयाधुनापत्यानि टीटिभस्येति । अन्यथा त्वामाग्नेयास्त्रप्रतापितमनेकवडवामुखसहस्रपरिक्षीणतो- " य सद्य करिष्यामीति । 18 81 ·39 OR, THE LION AND THE BULL Book I Strand bird and sea Frame story Tale x111 Jackal outwits camel and lion Talo x एवमुक्तो महोदधिश्चिन्तयामास । ममाण्डजेन सर्वनाश एव प्रारब्ध । इति मत्वा प्रणम्य देव समर्पितवानिति । A81 A82 A83 3 अतो ऽह ब्रवीमि । शरीराक्रन्दमज्ञावेति । अवगताथश्च सजीवकस्तमपृच्छत् । वयस्य । कस्तस्य युद्धमार्ग इति । दमनक । अन्यदासौ सस्ताङ्ग शिलातलमाथि तस्त्वदुन्मुख प्रतीयते । अद्य यदि प्रथममेव सगृहीतलाडूल सयतचतुश्चरण स्तब्ध 6 कर्णव तिष्ठेत् । ततस्त्वयावगन्तव्यम् । अय ममोपरि द्रोग्धुमतिरिति । एवमुक्त्वा करटकसकाशमगमत् । तेन चाभिहित । किमनुष्ठित भवता । दम- नक । भिन्नौ तौ तावत्परस्पर फलेन ज्ञास्यसीति । कचात्र विस्मय । 9 भिनत्ति सम्यक्प्रहितो भेद स्थिरमतीनपि । भूधरान्संहतशिलान्महानिव रयो ऽम्भसाम् ॥ १२९ ॥ तत्सर्वथा पुरुषेणात्महितं कर्तव्यम् । आह च । 1a यो ऽधीत्य शास्त्रमखिल शास्त्रार्थ तत्त्वतश्च विज्ञाय । आत्महितानि न कुरते अमजननैस्तस्य कि शास्त्रै ॥ १३० ॥ करटक । न किचिदत्रात्महितम् । यस्मात् । 1 कृमयो भम विष्ठा वा निष्ठा यस्येयमीदृशी । स काय परपीडाभिर्धार्यतामिति को नय ॥ १३१ ॥ दमनक । नाभिज्ञो ऽसि नीतिशास्त्राणाम् । 18 निस्तब्ध हृदय कृत्वा वाणी चक्षुरसोपमाम् । दुख तत्र न कर्तव्य हन्यात्पूवापकारिणम् ॥ १३२ ॥ अन्यच्च । निहतो ऽप्यस्माकमुपभोग्यो भविष्यति । तथा हि । 21 परस्य पीडा स्वार्थ वा कुर्वाणा न ह्यपण्डितै । लक्ष्यन्ते गूढमतयो वने चतुरको यथा ॥ १३३ ॥ करटक । कथमेतत् । दमनक । A84 A85 A86 A87 24 ॥ कथा १३॥ अस्ति । कस्मिश्चिदनोद्देशे वृकजम्बुककरभसहितो वज्रदन्तो नाम सिह. प्रतिवसति स्म । कदाचिदसौ वन्यद्विपरदनकोटिपाटितवक्षा एकदेशस्थ क्षुत्क्षामतनु क्षुधा परिगतास्तान्सचिवानाह। किचि- 27 ·40 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS Talo xu Jacl al outwits camel and lion 12 दन्विष्यता वने सत्त्वजातम् । येनाहमेतदवस्थोऽपि भवता वृत्ति- मापादयिष्यामि । अथ तदाज्ञासमकालमेव ते ऽरण्ये पर्यटन्तो * यदा न किचिदासेदु । तदासौ जम्बुकस्त शङ्ककर्णनामान करभ विविक्ते ऽभिहितवान् । किमत्र प्राप्तकाल मन्यते भवान् । स्वामी वज्रदन्तो ऽस्मदीयपर्यटनमनर्थक श्रुत्वा कदाचिद्विनाशाय प्रवर्तते। तदह किचिनवत प्रार्थये । यदि प्रतीच्छसीति । स आह । कि ममास्ति । वयस्य । यत्प्रार्थ्यते । शरीरमपि मे त्वदायत्तम् । यथा- भिमतमुपयुज्यतामिति । अथ जम्बुको ऽब्रवीत् । एतदेवात्र कार- • णम् । अह ते द्विगुण शरीर सिहसकाशाद्दापयिष्ये । त्वयाप्येव वयमात्मा च सवर्धिता स्युरिति । प्रतिपन्नश्चासौ। एवमभिधाय सिहसकाश गत्वा तमाह । स्वामिन् । न कि- चित्सत्त्वमासादितम् । एष पुन शकुकर्णो ऽभिधत्ते । बृहत्प्रस्थेन द्विगुणया तुलयोज्जास्थ शरीर सप्रयच्छामीति । तच्छ्रुत्वा सिह प्रहृष्ट आह । एवं क्रियताम् । अथ प्रतिपन्ने शङ्कुकर्ण पपात भूमौ । खण्डशश्च कृत । ततश्चतुरकस्त सिह रुधिररक्तसर्वगात्र दृष्ट्वाब्रवीत् । गच्छतु स्वामी स्नानमाचरितुम् । यावदह क्रव्यमुखसहितस्तिष्ठामि । गते 18 च तस्मिश्चतुरकस्त क्रव्यमुखमाह । भक्षय तावदत पिशितम् । यावदसौ स्नातु गत । सो ऽब्रवीत् । भक्षयित्वा किमुत्तर दा- स्यामि । जम्बुको ऽब्रवीत् । कि तवानेन विचारेण । अहमेतस्य ५ प्रतिवचन दास्यामि । त्वया पुनर्मम मुखमेवावलोकिलव्यमिति । एवमुक्ते ताभ्या क्रव्यमतिबद्ध भक्षितम् । अत्रान्तरे सिह. सप्राप्तो यावत्पश्यति सकल जठरपिशितमुप- 4 भुक्तम् । ततश्चतुरकमाह । माम ' क तज्जठरपिशितम् । एव वदति 16 ।

·41 Book I , OR, THE LION AND THE BULL Jackal outwits camel and lion Talo X111 Frame story 8 6 सिहे क्रव्यमुखो मुख चतुरकस्यावलोकितवान् । चतुरको ऽब्रवीत् । किमधुना मन्मुखमवलोकयसि । स्वामिन् । भक्षितमनेनेति । अथ सिह कुलिशखरनखरी भूकुटिलमुख प्रकटितरोषस्त हन्तुमैच्छत् । अथासावपि वृको मुखवैवर्ण्यवेपथुव्याप्ततनुरतनुपदविक्षेप क्षि- प्रपलायनपटुरटवीमुद्दिश्य जगाम । सिहो ऽपि किचिदनुसृत्य प्रतिनिवृत्त । एतस्मिश्चान्तरे कथमपि च तत्समीपमथ कश्चित्सार्थवाही नेन पथायात । तस्य च सार्थाग्रेसर कटाहेन गलबद्धन करभमाग- • च्छन्त दृष्ट्वा कृतकविषादो जम्बुकस्त सिहमाह । देव । विनष्टावा- वाम् । मा खलु कश्चिद्धन धारयतु । यावदद्यापि पिशित नोप- भुज्यते । तावद्वृहत्प्रस्थमादाय धनिकाचारेणाय करभक सप्राप्त । 11 तत्किमत्र प्राप्तकालम् । गच्छतु स्वामी दिगन्तरमन्यत् । यावदह- मेन लब्धचित्ताभिप्राय करीमीति । एवमभिहिते सिहस्तस्मादप- यात । चतुरको ऽपि बहुदिनानि तत्पिशितमुपभुक्तवान् । A88 A89 15 अतो ऽह ब्रवीमि । परस्य पीडा स्वार्थ वेति । अपि च । अप्रियाण्यपि कुर्वन्त स्वार्थायोबतचेष्टिता । पण्डिता नोपलभ्यन्ते वायसैरिव कोकिला ॥ १३४ ॥ 18 इति । एवमभिहितवति दूरादेवात्मशङ्कया तदवस्थ पिङ्गलकमालोक्य सजीवको यथा पूर्वाख्याताकार सवृत्त । शरीरे यत्नमास्थायोपश्लिष्टस्तत्सकाशमेव चिन्तयामास । 1 साध्विदमुच्यते । अन्तीनभुजंगमं गृहमिवान्त स्थोग्रसिंह वनं ग्राहाकीर्णमिवाभिरामकमलच्छायासनाथ सर । 24 काखेनार्यजनापवादपिशुनै खुट्टैरनायें श्रित दुखेन प्रबिगाह्यते सचकितं राज्ञां मन सामयम् ॥ १३५ ॥ पिङ्गलको ऽपि तथैव व्यक्तलक्षणं तं दृष्ट्वा समुत्पत्य तस्योपरि संनिपतित । अथ A90 F ·42 Book I THE ESTRANGING OF TRIENDS Frame story Lion and bull A91 12 संजीवको नखकुलिशाग्रावलुचितपृष्ठ स्वशृङ्गाग्रप्रहारेण तस्योदरमुल्लिख्य तस्मात्कथ मयुत्थित । पुनरपि च तयोर्बद्धामर्षयो परसर महयुद्धमभवत् । 8 उभावपि च तो पुष्पितपलाशतुल्यौ दृष्ट्वा साधिक्षेप करटको दमनकमाह । धिक । सर्वमाकुलित स्वयैतन्यूर्खतया । कायाण्युत्तमदण्डसाहसफलान्यायाससाध्यानि ये ६ प्रीत्या सशमयन्ति नीतिकुशला सानैव ते मन्त्रिण । नि साराल्पफलानि ये वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमै तेषा दुर्नयचेष्टितैनरपतेरारोप्यते श्रीस्तुलाम् ॥ १३६ ॥ ३ तत् । मूर्ख । साम्नैव हि प्रयोक्तव्यमादी कार्य विजानता । सामसिद्धा हि विधयो न प्रयान्ति पराभवम् ॥ १३७ ॥ नोन्मयूखेन रत्नेन नातपेन न वहिना । सानैव विलय याति विद्वेषप्रभव तम ॥ १३८ ॥ सामादिर्दण्डपर्यन्तो नयो दृष्टश्चतुर्विध । 15 तेषां दण्डस्तु पापीथास्तस्मात्त परिवर्जयेत् ॥ १३९ ॥ सामादिदानभेदास्ते किल बुद्धेरगावृतं द्वारम् । यस्तु चतुर्थ उपायसमाहरार्या पुरुषकारम् ॥ १४० ॥ 18 यथाशास्त्र क्रमो नित्यमुपायश्च यथाक्रम । यथोपाय समारम्झी यथारभाश्च सपद ॥ १४१ ॥ लिष्टोपायबलो ऽप्यर्थ विपर्यस्तमनुष्ठित । हतधर्मविमार्गस्थो हन्ति भिन्नक्रमी नय ॥ १४२ ॥ विपाशीविषसिंहानिजमानिलविवस्वताम् । बलं बलवतां दृष्टपाथाक्रान्तिनिष्फलम् ॥ १४३ ॥ प्रवृत्ता बहव भूरा प्रांशव पृथुवास । चक्षुष्मन्तो म्यवासाय किमित्यानुगता गतम् ॥ १४४ ॥ यदपि च मन्त्रिपुषो ऽहमित्ववलेपादतिभूमि गतो ऽसि । तदप्यामविनाशाय । 7 या खेन्द्रियनिग्रहो ऽपि महता भावे न संजायते या बुद्धन विधेयता प्रकुरते धर्मे न था वर्तते । लोके केवलवाक्यमाघरचना यां प्राप्य संजायते 80 या नवोपशमाय व यशसे विद्वत्तया किं तया ॥ १४५ ॥ A92 ·43 Book I OR, THE LION AND THE BULL Frame story Lion and bull A98 A94 A95 शास्त्रे चाभिहित पञ्चाङ्गो मन्त्र । तद्यथा । कर्मणामारम्भोपाय । पुरुषद्रव्य संपत् । देशकालविभाग । विनिपातप्रतीकार । कार्यसिद्धिश्चेति । सो ऽयमधुना स्वामिनो महानत्ययो वर्तते । तदत्र विनिपातप्रतीकारश्चिन्यताम् । अपि च । मन्त्रिणां भिन्नसधाने भिषजा सांनिपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थ को वा न पण्डित ॥ १४६ ॥ ६ तत् । मूर्ख । विपरीतबुधिरसि । विन्मानिखादात्मनो निर्थमुत्पादयसि । साधु चेदमुच्यते । जान भदोपशमन खलानां कुरुते मदम् । 9 चक्षु सस्कारज तेज उलूकानामिवान्धताम् ॥ १४७ ॥ तं च छच्छावस्थागत स्वामिनं दृष्ट्वा पर विषादमगमत् । आह च । कष्टमिद- मापतित नीचोपदेशात् । अथवा साध्विदमुच्यते । 12 नराधिपा नीचमतानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन न यान्ति वर्मना । विशन्ति ते दुर्गममार्गनिर्गम 15 समस्खसबाधमनर्थपञ्जरम् ॥ १४८ ॥ तत् । मूह । सर्वस्तावत्स्वामिनो गुणवत्परिग्रह करोति । लविधेन तु पिशुन- वचसा भेद कृत स्वामिनो मित्रविशेषत । कुत स्वामिनी गुणवत्सहायसपत् । 18 उ च । गुणवानप्यसन्मन्त्री नृपति धिगम्यते । प्रसन्नखादुसलिलो दुष्टग्राहो यथा इद ॥ १४९ ॥ 1 वं तु प्रायश आत्मविभूत्यर्थ कुविकल्पमेनमिच्छसि । तत् । मूर्ख । आकीर्ण शोभते राजा न विविता कथचन । येत विवितमिच्छन्ति ते तस्य रिपव स्मृता ॥ १० ॥ 24 वं तनावबुध्यसे । तदसंशयाचतिविसवाद एव प्रजापते । कस्मात् । परषे हितमन्वेष्य तच्चेन्नाति विष हि तत् । मधुरे शायमन्वेष्यं तच्चन्नास्त्वमृतं हि तत् ॥ ११ ॥ यदपि च परसुखोपभोगेर्षया दुखितो ऽसि । तदपि न साधु लब्धसद्भावेषु मित्रवेवं वर्तितुमिति । य सेय॑ परवित्तेषु रूपे वीर्य कुले ऽन्वये । 30 सुख सौभाग्यसंस्कारे तस्य व्याधिरनन्तक । १५२ ॥ A96 A97 A98 A99 27 ·44 Book I THE ESTRANGING OF TRIENDS Frame story Lion and ball शायेन मित्रं कलुषेण धर्म परोपतापेन समृधिभावम् । सुखेन विद्या परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ १५३ ॥ 3 तथा । A100 A101 A102 18 6 यैव भृत्यगता सपद्विभूति सैव भूपते । रत्नोद्भासिभिरुद्भूतै कस्तरगैर्विनोदधि ॥ १५४ ॥ यश्च स्वामिनो लब्धप्रसादो भवति । स नितरा विनीततरो भवतु । उता च । 9 यथा यथा प्रसादेन भर्ता भृत्वस्य वर्तते । तथा तथा शशाङ्कस्य गतिव्योन्येव शोभते ॥ १५५ ॥ तल्लघुधमो ऽसि । उक्त च । 1 महान्प्रणुनो न जहाति धीरता न कूलपाते कलुषो महार्णव । लघोर्विकारस्त नुनापि हेतुना 1 चलन्ति दर्भा शिथिले ऽपि मारते ॥ १५६ ॥ अथवा स्वामिन एवष दोष । ययुष्मद्विधर्मन्त्रमात्रव्यपदेशकेवलोपजीविभि पाड्डयोपाये ऽत्यन्तबाढस्त्रिवर्गप्राप्त्यर्थमसमीच्य मन्त्रयते । साधु चोच्यते । चिचखादुकथै त्यैरनायासितकार्मुके । ये रमन्ते नृपास्तेषां रमन्ते रिपव श्रिया ॥ १५७ ॥ तत्सर्वथा विभावितं त्वयात्मीयमन्वयागतं मन्त्रित्वमनेमागमेन । नूनं पितापित 1 एवंलक्षण एवासीत् । कथं पुनरेतज्ज्ञायते । अवश्य पितुराचार पुत्र समनुवर्तते । न हि केतकवृक्षस्य भवस्यामलकीफलम् ॥ १५८ ॥ 24 न च स्वभावगमीराणां विदुषां परेणागमरन्ध्रान्तरं सम्यते बहुमा कालेगापि । यदि स्वयमेव चापखादात्ममछिद्रं न प्रकाशयेयु । साधु चेदमुच्यते । यनादपि क पश्येच्छिखिनामाहारनि सरणमार्गम् । 47 यदि जसदनादमुदितास एव मूढा म नृत्यु ॥ १५९ ॥ तत्सर्वथा । कि तवोपदेशेनापसदस्य । उक्त च । मानाम्य नाम्यते दार म शस्त्र वहते रमनि । 80 सूचीमुखं नु जानीहि यो ऽशिष्यायोपदिष्टवान् ॥ १६० ॥ दमनक । कथं चैतत् । करटक । A103 A104 A105 A106 ·45 OR, THE LION AND THE BULL Book I lale XIV Apo glow worm and officious bird Frame story ॥ कथा १४॥ अस्ति कस्मिश्चिद्वनोद्देशे महान्वानरयूथ । स कदाचिद्धेमन्त- ॐ काले ऽसुखासीनो ऽतिविह्वलतया खद्योत दृष्ट्वाग्निरयमित्याहार्य शुष्कतृणपणैराच्छाद्य प्रसारितभुज कक्षकुक्षिवक्ष प्रदेशान्कण्डूय- मान प्रतापमनोरथसुखानि किलानुभवति । तत्रैक शाखामृग- स्तद्गतमना मुहुर्मुहुस्तमेव मुखेनोपाधमत् । अथ सूचीमुखी नाम * * * * * * * । तेन वृक्षादवतीर्याभिहित । मा क्लिश । नाय वह्नि । खद्योती ऽयमिति । अथासावधमत्तस्य तद्वचनमवमन्यैव । पुनश्च तेनासकृतार्यमाणो नैव शाम्यति । कि बहुना । तावत्तेन कर्णाभ्याशमागत्यागत्य प्रबलमुद्देजित । यावत्तेन सहसा गृहीत्वा शिलायामाविध्य विगतप्राण कृतो ऽसाविति । A107 A108 12 अती ऽहं ब्रवीमि । नानाम्यं नाम्यते दार्विति । अथवा । किं करिष्यति पाण्डित्य वस्तुष्वप्रतिपादितम् । सपिधाने धृत कुम्भे प्रदीप व वेश्मनि ॥ १६१ ॥ 15 तदपजातस्वम् । उक्त च । जात पुत्रो ऽनुजातच अभिजातस्तथैव च । अपजातच लोके जस्मिन्मन्तव्या शास्त्रदृष्टिभि ॥ १६२ ॥ 18 सामान्यजन्मा जातस्तु अनुजात पितु सम । अभिजातो ऽधिकस्तस्मादपजातो धमाधम ॥ १६३ ॥ साधु चेदमुच्यते । 21 प्रक्षया वा विसारिण्या यो धनेन बलेन च । धुरं वहति गोत्रस्य जननी तेन पुत्रिणी ॥ १६४ ॥ आपातमात्रसौन्दर्य कुत्र नाम न विद्यते । 24. अत्यन्तप्रतिपत्त्या तु दुर्लभो लिकतो जन ॥ १६५ ॥ तत् । मूर्ख । न किंचिदभिवदसि । उक्तं च । A109 ·46 Book I THE ESTRANGING OF FRIENDS Frame story Tale XV Good heart and Bad heart भिन्नखरमुखवर्ण शङ्कितदृष्टि समुत्पतितदेह । भवति हि पाप कला खकर्मसत्रासित पुरुष ॥ १६६ ॥ 3 सुष्टु चेदमुच्यते । दुष्टबुद्धिरबुद्धिश्च द्वावेतौ धिङ्मती मम । तनयेनातिपाण्डित्यापिता धूमेन मारित ॥ १६७ ॥ ६ दमनक । कथमेतत् । करटक । A110 ॥ कथा १५ ॥ 9 16 अस्ति । कस्सिथिदधिष्ठाने वणिक्तौ सुहृदौ स्त । एको दुष्ट- बुद्धिरपरी धर्मबुद्धि । तावर्थोपार्जननिमित्त विशिष्ट देशान्तर गतौ । अथ तत्र धर्मबुद्धिर्नामैक सार्थवाहसुतो य । तेन कस्य- चित्साधो पूर्वस्थापित कलशिकागत स्वभाग्यप्रचोदित रौप्यदी- - नारसहस्र प्राप्तम् । स दुष्टबुद्धिना सह सप्रधार्य कृतार्थावावा स्वदेश गच्छाव इति प्रत्यागतौ । अधिष्ठानसमीपे धर्मबुद्धिनाभि- हितम् । दीनारा अर्धविभागेन विभज्यन्ताम् । स्वगृहान्प्रविशाव । " अधुना सुहृत्स्वजनादिसमक्षमुज्ज्वल वत्स्याव । अथ दुष्टबुद्धिरन्त - कठिनहृदय स्वार्थसिद्धये तमाह । भद्र । वित्तशेषो यावदावयो. सामान्यः । तावदविच्छिन्नः स्नेहसनाव । किलेकमेक शत गृही- 18 त्वा प्रविशाव. । यत्कारणम् । पुण्यपरीक्षा हासवृद्धिभ्या भविष्य- त्येकार्थता च जनस्पृहणीया। तथा चानुष्ठिते शेष कुत्रचित्सुगुप्त कृत्वा प्रविष्टौ । अथ तवर्षा- M भ्यन्तरे दुष्टबुद्धिरसद्व्ययव्यसनित्वाद्भाग्यच्छिद्रतया च क्षीणप्रत्यशः पुनरपि च निधितो धर्मबुद्धिना सहापरशत विभक्तवान् । तदपि द्वितीयवर्षाभ्यन्तरे वथैव क्षीणम् । एव गते दुष्टबुद्धिश्चिन्तयामास । यदि पुनः शतविभागेन वि- - ·47 OR THE LION AND THE BULL Book I Talo XV Good heart and Bad heart 6 भजाव । तल्कि मया कृत भवति । शेषे षभिरपहृतै समस्तान्ये- वासादयामि । एव मत्वकाकी भूत्वा तामर्थमात्रामपनीय प्रदेश : समीकृत्य मासातिकान्ते काले धर्मबुद्धिमभिहितवान् । भद्र । समविभाग शेषवित्तस्य कुर्व इति । प्रतिपन्ने च धर्मबुद्धिना सह गत्वा तमेवोद्देश खातकर्म कर्तुमारब्ध । खन्यमाने च यदा न दृश्यते । तदा प्रथमतर धृष्टतया दुष्टबुद्धि पाषाणेनात्मन शिरो ताडयदब्रवीच्च ससभ्रमम् । क्व तद्ब्रह्महृदयम् । धर्मबुद्धे । नून त्वयापहृतमिति । एव परस्परशङ्कया विवदमानी धर्मस्थानमुपा- १ गतौ । आवेदिते च तस्मिन्नर्थे ऽवगते ऽव्यक्तव्यवहारदुश्छेदतया सनिरुद्धौ। पञ्चरात्राभ्यन्तराच्च दुष्टबुद्धिनाधिकृताना प्रतिज्ञातम् । सा- # क्षिणो मम सन्त्यचव्यवहारदीनाराणामिति । तैस्तु व्यवहारनि- वर्तनार्थ पृष्ट । कस्ते साक्षी । दर्शयस्खेति । सो ऽब्रवीत् । यस्यैव वृक्षस्याधस्तात्स्थापित द्रव्यम् । तेनैव विभावयामीति । अथ ते विस्मयमुपगता. । कथ वनस्पतिर्मन्त्रयिष्यतीति । कृतप्रतिभुवी 16 स्वगृह विसर्जिती। अथ दुष्टबुद्धिना स्वगृह गतेन पिताभिहित. । तात । मद्धस्त- गतास्ते पणा । कितु वाङ्मात्रावबद्धास्तिष्ठन्ति । अह तु वामद्य रात्रौ वृक्षविवरे ऽस्मिन्स्थापयामि। प्रभाते धर्माधिकृतसमक्ष पृष्टस्त विभावयेति । ततस्तेनाभिहितम् । पुत्र । विनष्टावावाम् । कि का- 1 रणम् । अनुमाय एष । तथा च । उपाय चिन्तयेत्प्राज्ञो ह्यपायमपि चिन्तयेत् । पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैक्षिता सुता. ॥ १६८ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथमेतत् । असावाह । । 24 ·48 Book I THE ESTRANGING OF TRIENDS Talo XVI Heron serpent and mongoos Tale XV Good honrt and Bad hoart 3 9 - कथा १६॥ अस्ति । कस्मिश्चिदर्जुनवृक्षे बकदपती प्रतिवसत स्म । तत्र च वृक्षविवरानुसारी महाकायो ऽहिरसजातक्रियाण्येवापत्यानि भ- क्षयति स्म । तेन च निदेन नष्टसज्ञावाहारक्रियामुत्सृज्य जला- शयैकदेशे विमनस्कावासाते। अथ तत्रैक कुलीरकस्तमाह। माम। • किमद्याप्याहारी नानुष्ठीयत इति । बक । अधृतिपरीतस्य मे कुत आहाराभिलाष इति । यतो ऽसावाह । किलक्षणसमुत्थाधृतिः । स तु तस्मै यथावृत्तमपत्यभक्षणमाख्यातवान् । कुलीरकस्तु त समर्थितवान् । अहमुपाय तद्वधाय कथयामि । येय नकुलव- सति । एतत्प्रभृत्यविच्छिन्नपरपरया मत्स्यपिशित प्रकीर्यताम् । यावत्सर्पवसति । ततस्त एवैन घातयिष्यन्ति । तथा चानुष्ठिते 12 नकुलै' पिशितमार्गानुसारिभि. पूर्ववैरक्रियामनुस्मरनि खण्डशी हि कुर्वनि पूर्वदृष्टमार्गमाधावनिर्बकावास गत्वा बकस्य शेषा- पत्यभक्षण कृतमिति । 16 अतो ऽह ब्रवीमि । उपाय चिन्तयेत्याज्ञो ह्यपायमपि चिन्त- येत् । इति ब्रुवन्नपि तेनासी नीत्वा स्थापितो वृक्षविवरे । अथ प्रभातसमये ऽधिकरणप्रकृतिप्रत्यक्ष धर्मशास्त्रवचनाभिश्रावितेन 15 वनस्पतिना यथाप्रस्तुतमभिहितम् । धर्मबुद्धिनार्थो ऽपहृत इति । तच्च श्रुत्वा धर्मबुद्धिचिन्तयामास । कथमवाक्पादपो वाच व्याहरिष्यति । तत्कारणेनात्र भवितव्यम् । सर्वथा बुद्धिसाध्यमे- 4 तत् । अथ धर्मस्थानीयानाह । अहो विस्मयः । अद्याप्यविप्लुत एव लोके धर्मबुद्धिरह विजने ऽस्मिन्वन एकाक्यागम्य तव्य गृही- तवान् । अथापश्यमहिमतिकायमायान्तम् । चिन्तित च मया ।

·49 Book I OR, THE LION AND THE BULL Good heart and Bad heart Tale XV Frame story 8 कष्टमिदमापतितम् । अभिहित च । पुनरपि विषया लभ्यन्ते । न तु प्राणा । पुनरागमिष्यामि । इत्यचैव वृक्षमूले ऽवस्थापितम् । अधुनावश्य राजवशात्समर्पितव्यम् । कित्वस्मात्स्थानादेकान्ते ऽव- स्थान कुरुध्वम् । यावदहमेन निधिपाल कृष्णसर्प पराजयामि । इत्युक्त्वाहार्य शुष्कदारुपर्णनिचयैर्वृक्षविवरमापूर्याग्निमादीप- • यितुमारब्ध । दुष्टबुद्धिस्त्वधोमुखमेकेनाक्षणा विलोक्य वृक्षविव- रान्तर्गत वणिक्पुत्र दृष्ट्वा व्यथितमना अभवत् । प्रदीप्ते च वह्नौ समन्तत उज्ज्वलीभूतादृक्षविवरात्स्फटिततनु प्लुष्टकेश सस्तत्व- * ग्यदा जातो वणिक् । तदा भूमौ निपतित । तत्तु महद्वैकारिक दृष्ट्वा किमिदमिति पर विस्मयमुपगता । किचिज्जीवित च प्रत्यक्षमभिज्ञाय वणिक्पुत्र पप्रच्छु । किमि- दमध्यवसित भवतेति । ततो ऽसावब्रवीत् । अनेन दुष्पुत्रेणाह- मवस्थामिमा प्रापित इति । एवमभिवदन्पञ्चत्वमुपगत । अनन्तर धर्माधिकृतास्तमर्थ ज्ञात्वाभिहितवन्त । दुष्टबुद्धिरय पाप शूले ऽवतस्यतामिति । 9 12 A111 A112 अतो ऽहं ब्रवीमि । दुष्टबुद्धिरबुद्धिश्चेति । आख्याते चाख्याने पुन करटको ब्र वीत् । मूर्ख । अतियाण्डित्येन ते दग्धो वश । साधु चोच्यते । 18 लवणजलान्ता नद्य स्त्रीभेदान्तानि बन्धुहृदयानि । पिशुनजनान्त गुह्य दुष्पवान्तानि च कुलानि ॥ १६९ ॥ अपि च । यख तावन्मनुष्यस्यैकस्मिन्नेव मुखे जिह्वायम् । कस्तस्य विश्वासमियात् । 1 द्विजिह्वमुद्वेगकर क्रूरमेकान्तनिष्ठुरम् । खलखाहेव वदनमपकाराय केवलम् ॥ १७० ॥ तममाप्यनेम चरितेन भयमुत्पन्नम् । कस्मात् । 24 मा गा पिशुनविनम्मं ममाय पूर्वसंभृत । चिरकालोपचीर्णी पि दशत्येव भुजंगम ॥ १७१ ॥ कथं चाजनं परपराभवग्रहणेन नोदिजसि । अथवा खभाव एष । A.113 A114 ·50 Book I IHE ESIRANGING OL TRILNDS Frame story Tulo tvii Ilow nice ate iron A 113 परदोषकथाविचक्षण खगुणाख्यापननित्यतत्पर । स्वयमेव हि वेत्ति पण्डित कुलशील कथयत्यपण्डित ॥ १७२ ॥ अपि च । ६ नून तस्यास्यपुटे जिह्वा वज्रोपमा मनुष्यस्य । यस्य परदोषकथने सद्यो म विदीर्यते शतधा ॥ १७३ ॥ तत्सवथा परीच्य परस्वभाव मनुष्येण सङ्ग काय । उक्त च । • विद्वानृजुरभिगम्यो विदुषि शठे चाप्रमादिना भाव्यम् । ऋजुमूर्खस्त्वनुकम्प्यो मूर्खशठ सर्वथा वर्ण्य ॥ १७४ ॥ तन्न केवलमात्मीयवशविनाशस्त्वया प्रयतित । अधुना स्वामिनो ऽपि व्यभिच 1 रितम् । तद्यतस्व व स्वामिनमिमामवस्था प्रापयसि । तस्य तवान्यस्तृणभूत । करसात् । तुला लोहसहस्रख खादते यत्र मूषक । गज तत्र हरेच्छचेनी दारके को ऽत्र विस्मय ॥ १७५ ॥ दमनक । कथमेतत् । करटक । 1110 1 1117 ॥ कथा १७॥ 11 अस्ति कस्मिश्चिदधिष्ठाने क्षीणबान्धवो वणिक्सुत । स देशान्त- रमर्थोपार्जननिमित्त प्रस्थित । तस्य तुला लोहसहस्रकृता वि- द्यते । सो ऽन्यस्मिन्वणिक्पुत्रके ता निक्षिप्य देशान्तरमर्थोपार्जनाय ४ प्रायात् । क्षीणभाग्यत्वाच्च तेन बहुनापि कालेन न किचिदासा- दितम् । प्रत्यागतश्च ता तुला तस्मात्प्रार्थितवान् । तेनोक्त च । सा मूषकैक्षितेति । अथासावचिन्तयत् । विस्मयनीयमेतत् । कथ लोहसहस्रमयी तुला मूषका भक्षयिष्यन्तीति। अन्तर्लीनमवहस्या- ब्रवीत् । अवश्यमेतदेवम् । यत्कारणम् । वृष्य स्वादु मृदु च लोह कथमाखवी न भक्षयिष्यन्ति । इति प्रतिपन्नवाक् । 24 ·51 OR, THE LION AND THE BULL Book I lale xvii How mice ate iron Frame story 6 असावपि सुपरिहृष्टहृदय पाद्यादिपुर सरा तस्य पूजा कर्तु- मारब्धवान्भोजने च प्रार्थितवान् । * तस्य च नातिदूरे नदी। तत्र स्नानाभ्युद्यतस्य च तस्य स्वीय पुत्रमेकमामलकस्नानशाटिकासमेत पृष्ठत प्रेषितवान् । असावपि प्रत्यागच्छन्दारकमन्यस्मिन्मित्रगृहे सुगुप्त कृत्वा प्रविष्ट । अथ भो- जनसमये सार्थवाही दारकमदृष्ट्वा समाकुलमना शङ्कितहृदयश्च तमपृच्छत् । क्वासौ दारकस्तवानुपदप्रेषित । इह न प्रविष्ट इति । अथ सो ऽब्रवीत् । श्येनेनापहृत इति । तच्छ्रुत्वा परमाविग्नो निर्द- यीभूतश्च त बाही गृहीत्वा धर्मस्थान नीतवान् । आह च। परि- चायध्वम् । अनेन मे दारक क्वापि गोपित इति । पृष्टश्चासौ प्रा- डिवाकै । किमेतत् । कथ्यतामिति । स विहस्याब्रवीत् । श्येनेना- 12 पहृत इति । ततस्तैर्विस्मितमनोभिरभिहित । कथ श्येनो दारक- मपहरिष्यतीति । धर्माधिकृतैस्तथ्य पृच्छयमानो ऽब्रवीत् । किमत्र चित्रम् । यत्र तुला लोहसहस्रस्यास्य गेहे मदीया मूषकैक्षिता। 16 तत्र कथ दारक श्येनेन नापहियत इति । तच्च श्रुत्वा प्रतिपादि- तवन्तस्ते प्राड्विाका परस्परस्य तत्तुलातदारकदानमिति । 9 A118 अतो ऽह ब्रवीमि । तुला लोहसहस्रखेति । तत्कि पशोरिव नि संज्ञस्योपदि 18 ष्टेन । श्रुतवति प्रज्ञा जले तैल रक्त विष सत्सु सगत प्रेम प्रियाम् गुह्यमविनीतेषु विसर्पित कीर्तिमता च लोके साधुजन्म । कस्मात् । न जातिधर्म पुरुषस्य साधुता 1 चरित्रमूलानि यशासि देहिनाम् । अकीर्तिरापच्छतजालकर्षणी कृतघ्रमन्वेति परत्र चेह च ॥ १७६ ॥ 24 यच्चाजस्रं परायगुणनिन्दापरो ऽसि । तदपि वा प्रकृतिराकर्षति । कथम् । प्रायेणेह कुलान्वितं कुकुलजा स्त्रीवल्लभं दुर्भगा दातारं कृपणा ऋजूननृजवस्तेजखिन पूतरा । A119 ·52 Book I THE ESIRANGING OF I RIENDS Frame story Lion and bull Homemade- A120 वैरूप्योपहताश्च कान्तवयुष वृत्तिस्थितं दु स्थिता नानाशास्त्रविशारद च पुरुष निन्दन्ति मूर्खा सदा ॥ १७७ ॥ 3 अथवा तस्य युक्तमुपदेष्टुम् । य सक्दुक्त गृह्णाति । त्वं पाषाण व निश्चेष्ट । किं तवोपदिष्टेन । मूर्ख । त्वया सह संवासो ऽपि न श्रेयान् । अन्यथा कदाचि त्वत्सपर्कादस्माकमप्यनथ स्यात् । उक्त च । 6 लभते पुरुषस्तांस्तान्गुणदोषान्साध्वसाधुसपर्कात् । नानादेशविचारी पवन व शुभाशुभान्गन्धान् ॥ १७८ ॥ अथवा । A 121 A122 A123 । 9 भेदनामात्रकुशल सौहार्दाना विनाशन । प्रमाणं दमनो यत्र न तत्कार्य शुभ भवेत् ॥ १७९ ॥ अपि च । पिशुनाना न किचित्स्वाथमुपपद्यते विनाशादृते । अन्त्यावष्यवस्थासु 12 नैवाकाय व्यवस्यन्ति साधव कर्तुम् । तथा हि । यदकार्यमकार्यमेव त न बुधखच मतिं प्रयोजयेत् । 1 परयापि तृषा पिपासित न हि रथ्यागतमम्बु पीयते ॥ १८० ॥ इत्युक्त्वा तत्सकाशादपेत करटक । 18 अथ व्यापाद्य संजीवक पिङ्गलक एकान्ते ऽसृग्दिग्ध पाणिं प्रमृज्य चेदमब्रवीत् । कष्टम् । महदिदमवत्य मया कृत द्वितीयमिव शरीर संजीवक व्यापादयता । साधु चेदमुच्यते । 21 भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमत प्रणाशे । भृत्वप्रणाशे मरणे मृपाणा 21 मष्टापि भूमि सुलभा न भृत्य ॥ ११ ॥ तमेवमधृतिपरीतमभिवदन्त पिङ्गालक श्रुखा शनरूपसिष्य दमनको प्रवीत् । कतर एष न्यायो नयो वा । यत्सपत्नं हवाधृति क्रियते । उक्तं च । 27 पिता वा यदि वा धाता भार्या पुचो ऽथवा सुखत् । प्राणद्रोहे वर्तमाना हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १२ ॥ राजा घृणी ब्राह्मण सर्वभव 30 स्त्री चावशा दुष्प्रति सहाय । प्रेष्य प्रतीपो ऽधिकृत प्रमादी सर्वे त्याज्या यश्च कृत्य न वेति ॥ १३ ॥ A124 ·53 OR THE LION AND THE BULL Book I Frame story Lion and bull A121 न चाय धर्मों राज्ञा प्रावतपुरुषता । उक्त च । न मनुष्यप्रकृतिना शक्य राज्य प्रशासितुम् । 8 ये हि दोषा मनुष्याणां त एव नृपतेर्गुणा ॥ १८४ ॥ अपि च । सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च 6 हिंसा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरचित्रधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ १५ ॥ । इति श्रुखा प्रकृतिमापन्न पिङ्गलक । A126 ॥ इति तन्त्राख्यायिके मित्रभेदं नाम प्रथम तन्त्रम् ॥

·hRO SO ॥ भिवप्राप्ति म द्वितीय तन्त्रम् ॥ A 127 अत परमिदमारभ्यते मित्रप्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रम् । अत्रायमाद्य भोक । असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्त सुहृन्मता । } साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥ १ ॥ एवमाख्यायते । A 128 A199 दाक्षिणात्ये जनपदे मिहिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे महाकन्धशा- • खाविटप शल्मलिवृक्ष । तत्र च लघुपतनको नाम वायस प्रतिवसति स्म । स कदाचित्प्रभातसमय आहारार्थमुच्चलितो ऽपश्यत्तदधिष्ठानवासिनमुग्ररूपं स्फुटितकर चरणमुद्धपिण्डिक कक्षपरुषशरीरमतिरक्तलोचनं जाललगुडपाणि पक्षिबन्धम् । किं 9 बहुना । द्वितीयमिव कालं तदृताभ्याशमुपगतम् । दृष्ट्वाचिन्तयच्छङ्कितमना । कि मयं पापचिकीर्षति । कि ममैवानर्थाय । आहो खित्कश्चिदन्यो ऽस्याध्यवसाय । इति कौतुकपरो ऽवस्थित । 12 असावपि दुष्टात्मा तवृक्षसमीपे जालं वितत्याहार्यैर्धान्यकणैरवकीर्येकान्ते ऽदृश्यो ऽवस्थित । अथ तत्र चित्रग्रीवो नाम कपोतराज कपोतसहस्रपरिवारो नभस्थति कामन्दैवात्तान्कणान्साधयति स्म । आहारनिमित्ताक्षिप्तचित्त मोहानालमनुसत 18 सानुचर संनिपातसमकालमेवाशेषो बद्ध स्नायुपारी । लुब्धको ऽपि हष्टमना सगुड मुखम्याद्य पक्षिणो बहव समुत्पन्ना । शीघ्रतरं गच्छामीत्वचिन्तयत् । चिपग्रीषोऽपि सानुचर पाशबन्धव्याकुलीतममा रतश्चेत परिधमञ्चकारूह व तेरावष्यमाणे नाले 18 विचित्रचञ्चुचरणे कृष्यमाण सहायतानब्रवीत् । अनुपाय एष । तत्र जरत्कपोत राजानमाह । अत्रोपाय एष । एकचिन्ता भूलोत्पतत । अन्यथेदमशको जालमप हर्तुमिति । तथा च तेर्जीवितार्थिभिरनुष्ठितम् । रघुपमा नभसो मार्गमुत्सृज्य 21 वियति विगतभया वितानबन्ध वखा प्रथिता । सुब्धको ऽपि तन्नासं पविभिनी- यमानं दृष्ट्वाचिन्तयत् । अभूतपूर्वमिदम् । यत्रम पषिणो जालमपहरन्तीति । अथवा । संहतास्तु हरन्तीमे मम जासं विहंगमा । 4. यदा तु विवदिष्यन्ति वशमेष्वन्ति मे तदा ॥ २ ॥ - ·56 THE WINNING OF FRIENDS Book II Frame story Dove mouse crow tortoise and deer A130 A 131 है A 132 । A133 चिचग्रीवो ऽपि त क्रूर श्वगणपरिवृत दृष्ट्वानुयान्त शनैर्गन्तुमारब्ध । अथ तत्र चित्रग्रीवसुचरितप्रत्यक्षविस्मितमना लघुपतनको ऽप्याहारचिन्तामुत्सृज्य कौतुकपर कपोतशिबिरमेवानुसृतोऽचिन्तयच्च । कथमय दुरात्मा कपोतान्प्रति करि ष्यतीति । अथ लुब्धको अभिवधित कपोतचक्र दृष्ट्वा बद्धाशो ऽनधावन्युनरब्रवीत् । अविक्रिया चैव समाश्रिता सम 6 हरन्ति जालं मम पक्षिणी हमी । विवादमेष्यन्ति परस्पर यदा समागमिष्यन्ति च मवश तदा ॥ ३ ॥ ) चित्रग्रीवो ऽपि तदभिप्राय ज्ञात्वा सहायानाह । अय दुरात्मा बद्धाशो ऽनुधा वति लुब्धक । अतो ऽस्माकमदशनमेव श्रेय । यत्कारणम् । अय दुरात्मा मन्यते । विवादमेष्यन्ति यदा तदा मे वश्या भवन्तीति । अथान्तहिता जाल गृहीत्वा 12 पक्षिण । अथ हीनाशो दास प्रतिनिवृत्त । त च तथाविधं हीनाश दृष्ट्वा चित्रग्रीव पुनस्तानब्रवीत् । सो ऽयममच्चिकीषित ज्ञाखा प्रतिनिवृत्तो विहताशो भवति । यतो ऽस्माकमपि प्रतिनिवृत्य गन्तु श्रेयो 1 मिहिलारोप्यमेव । यत्कारणम् । मम तत्र प्रियसुहृत्कश्चिद्धिरण्यो नाम मूषक प्रतिवसति । तत्सकाशमविलम्बित गच्छाम । सो ऽमीषा पाशाना छेदसमर्थो भवति । नान्यो ऽस्माकमापदो मोक्षयितेति । तथा चानुष्ठिते हिरण्य दिदृक्षव 18 संनिपतिताखमुद्देशम् । अनागत भय दृष्ट्वा नीतिशास्त्रविशारद । अवसन्मूषकस्तच कृखा शतमुख बिलम् ॥ ४ ॥ 1 पक्षपातशब्दचकितहृदयो हिरण्यो बिडालपदमात्र मार्गमुत्सृज्य किमिदमिति निरीक्षितुमारब्ध । चित्रग्रीवो ऽपि विवरद्वार्यवस्थित एवमाह । भद्र हिरण्य । इतस्तावदिति । तच्च 24 श्रुत्वान्तर्गत एव हिरण्यो ऽब्रवीत् । को भवानिति । असावपि चित्रग्रीवो ऽहमि त्याख्यातवान् । एवमाख्याते च तत्त्वार्थोपलब्धिप्रहषरोमाञ्चितगात्र स ससधम निग त्यापश्यत्याशबन्धव्याकुलीकृत सपरिवार चित्रग्रीवम् । आह च सविषादम् । भद्र । 7 किमिदम् । कथय कथयति । चित्रग्रीव । वयस्ख । विद्वानसि । किमनेन पृष्टेन । अपि च । यसाच्च येन च यदा च यथा च यच्च 30 यावश्च यच च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच तेन च तदा च तथा च तच्च तावञ्च तत्र च कृतान्तवशादुपैति ॥ ५ ॥ A134 A133 27 ·56 Book II THE WINNING OF IRIENDS Frame story Dove mouse crow tortoise and deer A 136 पुनरप्याह । नवान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये 3 न पर्वतानां विवरप्रदेशे । नास्तीह पृथ्व्यां स हि को ऽपि देशो यत्र स्थितं न प्रसहेत कर्म ॥ ६ ॥ ७ हिरण्य आह । एवमेतत् । सदशाद्योजनशतात्पश्यति ह्यामिष खग । स एव काले समाप्त पाशबन्ध न पश्यति ॥ ७ ॥ 9 शशिदिवाकरयोग्रहपीडन गजभुजंगमयोरपि बन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रता 12 विधिरहो बलवानिति मे मति ॥ ८॥ साधु चेदमुच्यते । व्योमैकान्तरचारिणो ऽपि विहगा संप्राप्नुवन्त्यापदं 10 बध्यन्ते बडिरगाधससिलान्मीमा समुद्रादपि । दुर्नीतं किमिहास्ति किं सुचरित क स्थानलाभे गुण कालो हि व्यसनप्रसारितभुलो गृह्णाति दूरादपि ॥ ९ ॥ 18 पुनरप्याह । गखापि दूरमाकाशं पश्चाभिज्ञा महर्षय । गन्तुं तत्र न शतास्ते थन मृत्योरगोचर ॥ १० ॥ । पृथिवी दह्यते थच मेथापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजल शरीरे तत्र का कथा ॥ ११ ॥ वज्रसारशरीराणां देवानां यद्यनित्यता । 24 कदलीगर्भतुच्छेषु का चिन्तान्येषु देहिषु ॥ १२ ॥ मृत्योरत्युग्रर्दष्ट्रय प्रमत्ता खखिमा प्रजा । वने जिघांसो सिंहस्य मृगी काभिमुखं स्थिता ॥ १३ ॥ 7 सर्वोपायर्यदा भाति मृत्योरन्या प्रतिक्रिया । धृतिमालम्ब्य यत्नेन स्वचितं परिभाष्यताम् ॥ १४ ॥ कश्चित्तावत्वया दृष्ट श्रुतो वा शङ्कितो ऽपि वा । 80 पिती वा यदि वा वर्ग यख मृत्युनं विद्यते ॥ १५ ॥ एवमुत्का चिचग्रीवस्य पाशांमछेतुमारब । तेनापि निषिद्धो मा तावाम पाशा । किंतु प्रथम मत्परिजनस्य छियतामिति । एवं वितीये तृतीये हिरख A137 ·57 OR, THE DOVE, MOUSE, CROW, TORTOISE, AND DEER. Book II. Frame-story: Dove, mouse, crow, tortoise, and deer. A 138 12 A139 कुपितो ऽब्रवीत् । भद्र । कथं स्वव्यसनानपेक्षां कृत्वा परस्य व्यसनमोक्षः क्रियत इति । सो ऽब्रवीत् । भद्र । न मन्युः कार्यः । श्रूयतां तावत् । अयं किलाश्रयणीयगुणो- ३ पेत इति कृत्वामी स्वामिनं परित्यज्य मञ्चक्रमनुप्रविष्टाः । यतो ऽस्य पञ्चरात्रम् । अस्य दशरात्रम् । मासो ऽस्य । अस्य मासाधिकः संवत्सरो गतः प्रविष्टस्येति । तद्या- वदर्मु भवान्मम पाशं न च्छिनत्ति । तावदश्रान्तमेषां छेत्स्यसि । आदौ च मम च्छिन्ने 6 कदाचिद्भवाञ्छ्रममियात् । तत्साधुनयत एवं मयाभिहितम् । तच्छ्रुत्वा हिरण्य आह । मया तावनवत उपधापरीक्षेयं कृता । साध्वाश्रयणीयगुणोपेतो ऽसि । कारुण्यं संविभागश्च यथा भृत्येषु वर्तते । ५ चित्तेनानेन शक्तस्त्वं त्रैलोक्यमपि शासितुम् ॥ १६ ॥ तत् । भद्र। अशेषमधुना पाशच्छेदं कृतमवधारय । तथा चानुष्ठितवान् । मुक्तबन्धनस्तु चित्रग्रीवो हिरण्यमापृच्छ्य क्वाप्युत्पत्य प्रायात् । हिरण्यो ऽपि स्वं दुर्ग प्रविष्टः । लघुपतनको ऽप्यादितः प्रभृत्येव तदृष्ट्वा तत्समीपपादपावस्थितो ऽचिन्तयत् । अहो । महदिदमार्य हिरण्याचित्रग्रीवमोक्षणम् । * तन्ममापि युक्तं हिरण्येन चि- 15 त्रग्रीववत्पीतिकरणम् । येनास्माकमीदृशानि पाशबन्धनव्यसनान्युत्पद्यन्त इति । एवं संप्रधार्य तस्मात्पादपादवरुह्य विवरद्वारमासाद्य पूर्वोपलब्धनामानं हिरण्यं व्याहृत- वान् । भद्र हिरण्य । इतस्तावदिति । तच्छ्रुत्वा हिरण्यो ऽचिन्तयत् । किमद्यापि 18 कश्चित्सावशेषपाशबन्ध एवावतिष्ठते । आह च । को भवान् । असावपि लघुपत- नको ऽहमित्याख्यातवान् । जात्या पुनर्वायस इति । हिरण्यो ऽन्तर्गत एवापश्यत् । भिन्नाञ्जनचूर्णभृङ्गाङ्गारराशिस्त्रीकेशपाशपरभृततुल्यच्छविं तं दरीद्वारगतं वायसं दृष्ट्वा- 21 ब्रवीत् । अपगम्यतामस्मात्स्थानादिति । वायसः । श्रूयतां तावत् । अहं चित्रग्री- वमोक्षणं दृष्ट्वा बहुमनोरथमिच्छामि भवता सह मित्रत्वमिति । यत्कारणम् । अस्मा- कमीदृशानि व्यसनान्युत्पद्यन्त इति । तानि तु खया नाथेनायनमपासनशक्यानि 24 भवन्ति । किंबहुना । गुणा अनुक्ता अपि ते स्वयं यान्ति प्रकाशताम् । छाद्यमानापि सौगन्ध्यमुहमत्येव मालती ॥ १७ ॥ ? तच्छ्रुत्वा हिरण्यो ऽब्रवीत् । भद्र । स्वभावचपलस्त्वम् । उक्तं च । आत्मनश्चपलो नास्ति कुतो ऽन्येषां भविष्यति । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १८ ॥ 30 अपि च । उत्पथेन क्वचिदाति क्वचिन्मार्गेण गच्छति । मुहुरुष्णो मुडः शीतश्चपलश्चपलायते ॥ १९ ॥ - A140 27 H ·58 Book II THL WINNING OF FRIENDS Frame story Dove monyo crop tortoise and door A141 1142 A143 A144 तदपगम्यतामस्माद्दुर्गोपरोधस्थानात् । सो ऽब्रवीत् । भद्र । चपली न चपल इति । किमनेन निष्ठुरवचनेन । नि अयो ऽयमवश्यं भवता सह मैत्री कर्तव्येति । हिरण्यो विहस्याब्रवीत् । भद्र । यदशक्य न तच्छक्य यच्छक्य शक्यमेव तत् । नोदके शकट याति न नावा गम्यते स्थले ॥ २० ॥ । यद्येन युज्यते लोके बुधस्तत्तेन योजयेत् । अहमन्नं भवान्भीता कथ प्रीतिभविष्यति ॥ २१ ॥ वायस । १ भक्षितेनापि भवता नाहारी मम पुष्कल । त्वयि जीवति जीवेय चित्रग्रीव इवानघ ॥ २२ ॥ तेन हि न युक्त प्रार्थयमाने मथि भवतो ऽनादरं कर्तुम् । तिरशामपि समय 12 कारणेन नाविश्वासमुपयान्ति सन्त । कथम् । साधो प्रकुपितस्यापि न मनो याति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्य समुद्राम्भस्तृणोत्कया ॥ २३ ॥ 1 अपि च । खण्डित कुट्टितश्चैव पुनरेव द्रवीकृत । तथापि लवण स्वादुाँचजे विकृति कुत ॥ २४ ॥ 18 ततो विहस्य हिरण्यो ऽब्रवीत् । भद्र । इह तावलोके द्वे वेरे शास्त्रदृष्टे । एकाङ्ग वैरमुभयवर च । वायस । कस्तयोर्विशेष । हिरख । “यो विहन्यात्परस्परम् अन्यो ऽन्येन भच्यते । परस्परापकारात्तदुभयवरमिति ।* य पूर्वमेव हवा भण 1 यति । न चासौ तसापकरोति न हिनस्ति न भक्षयति । तदेकाङ्गविरम् । अक स्मात् । यथा । अश्वमहिषं मार्जारमूषकमहिमकुलम् । किमश्वो महिषस्य । सो वा बधी । मूषको वा मार्जारस्थापकरोति । 3 तत्सर्वथा किमशक्येन समयकारणेन । उक्तं च । शत्रुणापि न संदध्यात्सुलिष्टमापि संधिमा । अतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २५ ॥ 7 अपि च । सुहदयमिति दुर्जने ऽस्ति काशा बा तमस्य मयेति सप्तमेतत् । 10 खजन रति पुराणशब्द एषो धमलवमात्रनिवन्धनो हि लोक ॥ २६ ॥ भन्यच्च । A145 - A146 ·59 Book II on THE DOVE MOUSE, OROW, TORTOISE, AND DEER Frame story Dove mouse crow tortoise and deer -- A147 दृष्टो वा सुकृतशतोपलालितो वा लिष्टी वा व्यसनशताभिरक्षितो वा । 3 दी शील्याब्जनयति नैव जाखसाधु- विसम्म भुजग वासमध्यसुप्त ॥ २७ ॥ महताप्यर्थसारेण यो विश्वसति शत्रुषु । • भार्यासु च विरक्तासु तदन्त तस्य जीवितम् ॥ २८ ॥ सक्कदुष्ट तु यो मित्र पुन सधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गभमश्वतरो यथा ॥ २९ ॥ 9 अपराधी न मे ऽस्तीति नैतविश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भय गुणवतामपि ॥ ३० ॥ वायस । श्रुत मयैतत् । कितु सर्वथाह खामात्मीकरोमि । शक्य चैतत् । तथा हि। 1 द्रवत्वात्सर्वलोहाना निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणा सगत दर्शनात्सताम् ॥ ३१ ॥ अन्यञ्च । 15 मृचटवत्सुखभेद्यो दु सधानश्च दुर्जनो भवति । सुजनश्च कनकधटवदुर्भेद्य सधनीयश्च ॥ ३२ ॥ यद्येतदेव स्यात् । तथा त्वया समयो मे युक्त एव स्थात् । अन्यथास्मिन्नेव स्थाने 18 प्राणपरित्याग करिष्यामीति । तच्छ्रुत्वा हिरण्यो ऽब्रवीत् । प्रत्यायितो ऽह भवता । तथा नाम । कितु मा किल भवान्मस्थते । अज्ञो ऽयम् । मया बुद्धिकौशलेनाभिहितमिति । यत एतन्मया 1 भवत प्रदर्शितम् । अधुना वदङ्कगत मे शिर । यद्येवं मा विनाशयसि । तथा प्यर्चित इति । एवमुक्का निर्गन्तुमारब्ध । देषञ्च निर्गत पुनरवस्थित । वायसेनाभिहित । भद्र । किमद्यापि ममोपर्य- 4 विश्वासकारणम् । हिरण्य । अस्ति किचिवक्तव्यम् । इह हि चित्तवित्ताभ्यां लोको यापयति । तयोरम् । चित्तवित्ताभ्या सगमो वृद्धये । न पुनर्वित्त प्रभूतमपि । विनाशाय कचिल्लावकेभ्यखिलान्प्रयच्छति । मत्स्येभ्यो जालम् । किमसावुपकाराय । 27 न मूलोच्छित्तये । तथा मत्स्यमपि बडिशेनापकृष्ण छित्त्वा चर्मापनयनशेषाङ्गपरि रक्षणार्थमसौ तस्यारम्भ । साधु चेदमुच्यते । नास्ति जात्या रिपु म मित्र नाम न विद्यते । 80 सामध्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ ३३ ॥ बाध्यन्ते न ह्यविश्वस्ता दुर्बला बलवत्तरै । विश्वस्ताचाशु बाध्यन्ते बलवन्तो ऽपि दुर्बले ॥ ३४ ॥ 1148 A 149 A 180 ·60 Book II THE WINNING OT I RIFNDS brame story Dove mouse crow tortoise and deci तथा । A131 A.152 A153 A 154 A 15 नोपकार सुहृच्चिई नापकारो रिलक्षणम् । । प्रदुष्टमप्रदुष्ट वा चित्तमेवात्र कारणम् ॥ ३५ ॥ स उपलब्धचित्तो ऽहमधुना भवतो नापायं पश्यामि । उक्तं च । आजीवितान्ता प्रणया कोपाच क्षणभङ्गुरा । । परित्यागाच नि सङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥ ३६ ॥ मया किलैव ज्ञातम् । यदि युष्मदन्यन्मित्र भविष्यति । स मा विश्वासोपगत विनाशयिष्यति । वायस । 9 गुणवन्मित्रनाशेन यन्मिचमुपलभ्यते । शालिस्तम्बविरोद्धारं श्यामाकमिव तत्त्यजेत् ॥ ३७ ॥ तब श्रुखा खरिततरं निर्गत्य सादर परस्पर समागतौ । 12 प्रीति निरन्तरां कृत्वा दुर्भिदा नखमासवत् । मूषको वायसञ्चैव गतावेकान्तमिवताम् ॥ ३८ ॥ सुमुहर्त च स्थित्वा लघुपतनको हिरण्यमाह । प्रविशतु भवान्स्वभवनम् । प्रह 15 मध्याहारार्थ गच्छामीति । एवमुक्त्वा प्रायात् । किचिच्च वनगहन प्रविश्यापश्यच्छार्दूलव्यापादितं वनमहिषम् । तचापतत् । प्रका ममाहारं कृत्वा सुपुष्पित किंशुकस्तवकतुल्यां मासपेशीमादाय हिरण्यान्तिकमागत । 18 त चाहयात्रवीत् । भक्ष्यतामिदं मयोपनीतमभिनवं पिशितमिति । तथापि तेम हिरण्येमादृतेन भूला श्यामाकतण्डलामा मिस्तुषाणां सुमहान्युञ्ज छत । आह च । सखे । भक्ष्यन्तामिमे स्वसामर्थेन भयोपनीताखण्डला इति । ततखौ च परस्पर 1 सुतृप्तावपि स्नेहसूचनार्थ भक्षितवनी । प्रतिदिनं च लोकातीतस्तेहपुर सर कालो अतिवर्तते । अथ कदाचिलघुपतनक आगत्य हिरण्यमपृच्छत् । भद्र हिरण्य । महमसात्या 4 नादन्यत्स्थानं गच्छामि । हिरण्य । वयस्य । किं निमित्तम् । वायस । निर्वदात् । हिरण्य । कस्ते निर्वेद । वायस । प्रतिदिन में चक्षुभरणमुत्मयते । सततं दृष्टपा शबन्धमप्रत्यवाया पतत्रिणी विचस्यन्ते । तदलमीदृशेन प्राणधारणेन । अतो वि ॥ शिष्टस्थानं गवा विपुलहूदमुपाश्रितो मन्थरको नाम माहूवीतीरे मम प्रिय मित्र कच्छप प्रतिवसति । तमाश्रित्य येन केनचिजमत्यमण्डूकावयवादिना समुत्पन्ना हार कालमनुढेगेन सुख थापयिष्यामि । भलमनेनाविशिष्टनात्यथिकसानोति । 80 सखा हिरण्यो ब्रवीत् । अहमपि भवता सहागमिष्यामि । वायस । किम बतोऽपि निर्वेदकारणम् । हिरण्य । अखि निर्वेदकारणम् । किंध । बज वक्तव्यम् । - A166 ।

·61 OR THE DOVI MOUST CROW TORTOISE AND DELR Book II Hrame story Dove mouse crow tortoise and deer A 157 A18 A159 तत्रैव च तत्कथयिष्यामीति । वचनसमकालमेव लघुपतनकेन चञ्चा परिगृह्याशु महारुद प्रापित । १ अथ वायसमायान्त दृष्ट्वा मन्थरको ऽप्यात्मशङ्कया पुलिनादुल्लुत्याम्भसि निमम । अब्दुर्गे चैवमास्ते तु न भय विद्यते क्वचित् । समुद्रकुक्षिमासाद्य विश्वस्तो मन्थरस्तथा ॥ ३९ ॥ • वायसेन तु संगृह्य नीतो ऽसौ तत्र मूषक । एकारिमित्रता तेन गत सर्वत्र वस्तुनि ॥ ४० ॥ परीक्षमाणस्तन्मित्र मन्थरो नाम कच्छप । • पूर्वोपकारिण हृद्य सर्वकार्याथसाधकम् ॥ ४१ ॥ अब्दुर्गमतुलं लब्ध्वा तथापि चकितो ऽभवत् । प्रवृत्तकार्यविसभी मन्थरो देशकालवित् ॥ ४२ ॥ 12 लघुपतनको ऽप्युदकसघट्टक्षुभितहृदय किमिदमिति वितळ हिरण्य पुन पुलिने ऽवस्थाप्य विपुल वृक्षमधिरूढो जिज्ञासु । तत्रस्थश्चाब्रवीत् । * * = * * * * * वयस्य । मयादौ जातु न भवानयमिति सामान्यदर्शनात्तर्कितम् । न विना 15 जनससर्ग वायसानामिहागम इति । अतो हमुपायासक्त । तन्नान्यथावगन्तव्यम् । पुनरप्याह । अपि भवत शिवम् । कुतस्व कथ चैतद्विजन वनमागतो ऽसि । त्व तावदजन जनपदमध्यजीवी । कथमस्मिन्विजने वने वृत्ति करिष्यसि । अथ सो ऽपि 18 तस्य यथावस्थितमात्मनो निवेदकारणमाखुमाख्यातवान् । अवगताथच मन्थर पुन रपृच्छत् । भवतो विधुरमिदमाश्चर्य पश्यामि । कथमाखुना सह सगतं भवत । वायसो ऽब्रवीत् । यस्य जिह्यासहस्र स्यात् । सो ऽस्य दीर्घायुषो गुणविस्तर 21 यथावस्थित ब्रूयात् । साधु चोच्यते । आजीवितान्ता प्रणया कोपाच क्षणभङ्गुरा । परित्यागश्च नि सङ्गो न भवन्ति महात्मनाम् ॥ ४३ ॥ 24 इति यथावृत्तं तस्मै चिचग्रीवविमोक्षणमाख्यातवान् । आत्मनश्च तेन सह संग तम् । मन्थरो ऽपि हिरण्यगुणमाहात्म्यश्रवणविस्मितो हिरण्यमपृच्छत् । भवतो ऽपि जनपदमाश्रित्याजन्न वर्तते प्राणयाचा । अथ केन निदेन केन वा परिभवकारणेन खदेशमिवबन्धुकलवादिपरित्यागो भवता व्यवसित इति । अथ हिरण्यो कथयत् । A160 A161 4163 ·62 Book II THE WINNING OL FRILNDS Tale Mouse and two monks ॥ कथा १॥ 8 अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे मिहिलारोप्य नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे परिव्राजकावसथ । तत्र परिवाड्जूटको नाम प्रति- वसति स्म । स भिक्षावेलाया तस्मान्नगरात्तीर्थभूत इति ब्राह्मण- गृहेभ्य सखण्डगुडदाडिमगर्भाणा स्निग्धद्रवपेशलानामन्नविशे- 6 षाणा भिक्षाभाजन परिपूर्ण कृत्वा तमावसथमवगम्य यथाविधि व्रतकाल कृत्वा तत्र शेषमापोतके सुगुप्त कृत्वा नागदन्तके स्थाप- यति । अह सपरिजनस्तेन वर्ते । एव भक्ष्यमाणे तस्मिन्सुप्रयत्न- स्थापिते ऽपि निर्विण स्थानात्स्थानमुच्चैर्मत्प्रति भयात्सक्रमयति । तदप्यहमनायासेन प्राप्नोमि भक्षयामि च । अथैव गच्छति काले कदाचित्तस्य परिव्राबृहत्स्फिग्नाम प्रा- * हुणक आगत । स जूटकर्णस्तस्य स्वागताद्युपचार कृत्वा कृतय- थोचितव्रतकालस्तस्मिन्नापीतके शेष सुगुप्त कृत्वा खट्वासीन शय- नगत बृहत्स्फिजमपृच्छत् । भवानितो मया वियुक्त । तत आरभ्य केषु देशान्तरेषु तपोवनेषु वा परिभ्रान्त इति । असावकथयत् । अथ कदाचिदह महाकार्त्तिक्या महातीर्थवरे पुष्करे स्नान कृत्वा महतो जनसमूहदोषानवता वियुक्त । ततो ऽह गङ्गाद्वारप्रया- • गवाराणस्यादिष्वनुकूलप्रतिकूला जाह्नवीमनु पर्यटन् । कि ब- हुना । कृत्स्न महीमण्डल समुद्रपर्यन्तमवलोकितवान् । अर्धा- ख्याते च तस्मिञ्जूटकर्ण परिवानागदन्तीपश्लिष्टो मुहुर्मुहुर्जर्जरम- 4 वादयत् । कथ्यमानविघ्ने च क्रियमाणे कुपितो बृहत्स्फिागाह । अहमादृतो भूत्वा भवत' कथयामि । भवतस्तु किमर्थमनादर. । तथा च। 16 18 ·63 OR THI DOVE MOUSE OROW, TOR LOISE AND DEER Book II lale 1 Mouse and two monks Tale u Hulled grain for hulled graz विमानना दुश्चरितानुकीर्तन कथाप्रसङ्गो वचनादविस्मय । । न दृष्टिदान कृतपूर्वनाशन विरक्तभावस्य नरस्य लक्षणम् ॥ ४४ ॥ सो ऽब्रवीत् । भद्र । न मन्यु करणीय । पश्य । अय मे मूषको महतो ऽपकारान्करोति । भिक्षाभाजनप्रध्वसान्न चाहमेन शक्नोमि निवारयितुम् । सो ऽब्रवीत् । किमेष एकको ऽत्र मूषक । उतान्ये ऽपि मूषका । सो ऽब्रवीत् । किमन्यैर्मूषकै । अय मा दुष्टो योगी- • वाजस्र छलयति । तच्छ्रुत्वासावाह । जूटकर्ण । न मूषकमात्रस्थे- दृशी शक्तिर्भवति । कि तर्हि कारणेनाच भवितव्यम् । उक्त च । नाकस्माच्छाण्डिली माता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चिताल्लुञ्चितैरेव कार्यमत्र भविष्यति ॥ ४५ ॥ जूटकर्ण आह । कथ चैतत् । सो ऽब्रवीत् । ॥ कथा २॥ 18 1 अस्ति । अह कदाचिदभ्यासु वर्षासु कस्मिश्चिदधिष्ठाने स्थि- तिग्रहणनिमित्त कचिद्ब्राह्मणमावास प्रार्थितवान् । वर्षास्वती- तासु पुनर्विहारार्थ प्रहरशेषाया शर्वर्या प्रतिबुद्धो ऽचिन्तयम् । कतमेन दिग्भागेनावगन्तव्यम् । अथ युगपदसावपि ब्राह्मणस्तस्या वेलाया प्रतिबुद्धी जालकान्तरिता भार्यामपृच्छत् । ब्राह्मणि । श्रूयताम् । श्व पर्वकालो भविता । तत्र त्वया यथाशक्ति ब्राह्मण- # भोजन कर्तव्यमिति । असावाह बहुपरुषाक्षरया गिरा । कुतस्ते ब्राह्मणभोजनस्य शक्तिरत्यन्तदरिद्रस्येति। एवमुक्तोऽसौ कूपे प्रक्षिप्त इव न वच किचिदवोचत् । पुनरपि चिरादब्रवीत् । ब्राह्मणि ।

·64
Book II THE WINNING OL FRIENDS
Tale u Hulled grain for hulled grain
Tale 111 Too groody Jackal
कर्तव्य सचयो नित्य न तु कार्यो ऽतिसचय ।
अतिसचयशीलो ऽय धनुषा जम्बुको हत ॥४६ ॥
असावब्रवीत् । कथ चैतत् । ब्राह्मणो ऽब्रवीत् ।
9
6
12
॥ कथा ३॥
अस्ति कस्मिश्चिदधिष्ठाने मासवृत्तिाधः । स प्रत्युषस्युत्थाय
किचिद्वनमनुप्रविश्य शीघ्रमेव मृग विध्वा कृतमाससचय. प्रत्या-
गच्छन्महति तीर्थावतारे ऽवतरन्महिषशावतुल्यमुद्धृतविषाण कर्द-
मपिण्डावलिप्तगात्र सूकरमपश्यत् । त दृष्ट्वाशुभनिमित्तप्रचोदिती
9 भयमागत । प्रतिनिवृत्य च प्रतिबद्धगति सूकरेण मास सको-
चितक भूमौ प्रक्षिप्य धनु सशर च कृत्वेदमुवाच ।
न मे धनुर्नापि च बाणसधन
किमेष शङ्का समुपैति सूकर ।
प्रसह्य पश्याम्यहमस्य निश्चय
यमेन नून प्रहितो ममान्तिकम् ॥ ४७ ॥
16 इत्युक्त्वा तस्मै विषदिग्धमिषु प्राहिणोज्जत्रुस्थाने विधवा परपार्श्व-
गत च कृतवान् । सूकरेणापि प्रहारमूर्छितेनोत्तम जवमास्थाया-
वस्करप्रदेशे तथाभ्याहत । येन गतासुस्त्रिधागतशरीरो निपतित।
28 अथ तस्मिन्महति विषमे वृत्ते मृगलुब्धकसूकरप्रस्तरे क्षुत्क्षामकु-
क्षिदर्दरको नाम गोमायुराहारार्थी तमुद्देशमागतो ऽपश्यन्मृगसूक-
रलुब्धकान् । ताश्च दृष्ट्वा पर परितोषमुपागत । आह च ।
1 नान्नपानानि सततमुत्पद्यन्ते हि देहिनाम् ।
लब्ध्वा प्रभूतमन्नाद्य क्रमशस्तूपयोजयेत् ॥ ४८ ॥

·65 OR, THE DOVE, MOUSE CROW TORTOISE AND DEER Book II Tale 21 Hulled grain for hulled grain Tale 1 Mouse and two monks 3 6 इति । एवमुक्त्वा धनु प्रतिबन्ध भक्षयितुमारब्ध । कथमपि दैवा- च्छिन्ने प्रतिबन्धे वक्ष प्रदेशे भिन्न पञ्चत्वमुपगत इति । अतोऽह ब्रवीमि । कर्तव्य सचयो नित्यमिति । तत् । ब्राह्मणि। स्पाष्ट्याज्जीव्यते । तच्च श्रुत्वा ब्राह्मण्याह । अस्ति मे तिलस्तोक तण्डुलस्तोक च । स व प्रत्युषस्युत्थाय समित्कुशाद्यानयनार्थ वन गच्छ । अहमपि सहानेन शिष्येण कामन्दकिना ब्राह्मणत्रयस्य साधयिष्यामि कृसरमिति । तथा चानुष्ठिते तिलप्रस्थ कामन्दकि- नाधिष्ठित लुञ्चयेत्यास्थापितम् । तथा चातिव्यग्रत्वात्ते तिला कथ- १ मपि दैवाच्छुना विवालिता । तया चाभ्यन्तरस्थया दृष्टा । ततो ऽसावब्रवीत् । कामन्दके । न शोभनमापतितम् । विनमुत्पन्न ब्राह्मणतर्पणस्य । तथापि गच्छ । इमास्तिलाल्लुञ्चितानपि कृष्ण- 12 तिलै परावर्तयित्वा शीघ्रमागच्छ । कृष्णवसरमेव करिष्यामि । तथा चानुष्ठिते यस्मिन्वेश्मन्यह भिक्षार्थमुपागत । तस्मिन्नेव का- मन्दकिरपि तिलविक्रयार्थमनुप्रविष्टो ऽकथयत् । गृह्यन्तामिमे ति- 15 ला । ब्राह्मण्याभिहित । कथ तिला दीयन्त इति । कामन्दकिराह। शुक्लान्कृष्ण प्रयच्छामि यदीष्ट गृह्यतामिति । थेमे लुञ्चिता भद्रे लुञ्चिानेव देहि मे ॥ ४९ ॥ 18 तथा च वृत्ते भर्तास्या समागत । तेनाभिहितम् । भद्रे । कि- मेतदिति । सा तमाह। समा_स्तिला मया लब्धा । शुक्ला कृष्ण । ततो ऽसौ विहस्याब्रवीत् । नाकरमाच्छाण्डिली माता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चिताल्लुञ्चितैरेव हेतुरत्र भविष्यति ॥ ५० ॥ इति । एवमाख्यायाब्रवीत्परिव्राट् । अस्ति किचित्खनित्रमिति । जूट- कर्ण आह । बाढम् । अस्ति । उपनीते च तस्मिन्कच्या बवा सद- - 21 I

·66
Book II
THE WINNING OF FRILNDS
Lale i Mouse and two inonks
ष्टौष्ठपुट पृष्टवान् । कतरस्तस्य सचरणमार्ग इति । आख्याते च
तस्मिन्खातकर्म कर्तुमारब्ध । अह चादावेव तयोरात्मगतमालाप
' श्रुत्वाहारमुत्सृज्य कौतुकपरो ऽवस्थित आसम् । यदा वसौ दुर्गा-
न्वेषण कर्तुमारब्ध । तदा मया ज्ञातम् । उपलब्धमनेन दुरात्मना
मदीयविवरद्वारमिति । मयापि केनापि साधुना पूर्वस्थापित
सुवर्णमाप्तमासीत् । तत्प्राधान्याच्चाह शक्तिमन्तमात्मान मन्ये ।
असावपि दुष्टी विवरानुसारात्तदुपलभ्य गृहीत्वा च धन पुनरा-
वसथ प्राप्ती जूटकर्णमब्रवीत् । इद तस्य तद्ब्रह्महृदयम् । यस्यासी
सामर्थ्यादशक्यमपि स्थानमुत्पतति । अर्धाधं च विभज्य सुखा-
सीनी स्थिती।
त चाहमात्मनो ऽवसाद प्राप्याचिन्तयम् । कदाचिदिहस्थस्य
1 मे प्रदीपमुज्ज्वाल्यासशयमासाद्य मा हन्यु । इति तस्मात्स्थाना-
दन्यदुर्गस्थान कृतवान् । अन्ये च । ये ममानुचरा' । त आगत्य
मामब्रुवन् । भद्र हिरण्य । त्वत्समीपवर्तिनो वयमत्यन्तक्षुधार्ता ।
15 ग्रासमात्रमप्यस्माक नास्ति । अस्त गते ऽपि दिवसे न किचिदस्मा-
भिरासादितम् । तदर्हस्यद्यापि तावदस्मान्सतर्पयितुमिति । तथा
नामेत्युक्त्वाहमावसथ ते सम गत । एकान्तावस्थितश्च तयोर्दु-
इन रात्मनी. पूर्वाख्याते शेषमालापमशृणवम् । अथ जूटकर्णस्तथैवा-
ख्याने वश चालयति स्म । तेनाभिहित । किमद्यापि निराकृते
तस्मिन्मुहुर्मुहुचालयसि वशम् । स्थीयताम् । अलमिति। यतोऽसा-
॥ वाह । भद्र । एष ममापकारी मूषकः पुन. पुनरायाति । स वि-
हस्थाब्रवीत् । मा भैषी । न किचिदस्त्येतत् । यत ।
भवत्यर्थेन बलवानर्थाद्भवति पण्डित ।
पश्येम मूषक पाप स्वजातिसमता गतम् ॥ ५५ ॥

·67 Book II OR THE DOVE, MOUSE CROW TORTOISE AND DEER Tale i Mouse and two monl s 3 - अपि च । यदस्योत्पतने शक्तिकारणम् । तदावयोरेव हस्तगतम्। अह तु तथैव समर्थितवान् । सत्यमाहायम् । न ममाद्याडलक- स्थाप्युत्पतने शक्तिरस्तीति । शृणोमि चानुचराणा परस्परालापम् । आगच्छत । गच्छाम । नायमद्य तृणस्यापि कुब्जीकरणे समर्थ । एवमुक्त्वा पञ्चाशन्मात्रा गता । पुनरपि पञ्चविशति । दश पञ्च चेति । अथान्ये द्वादशाष्टौ । अथावशिष्टौ द्वौ । तत्राप्येको ऽब्रवीत्। अयमात्मनो ऽप्युदरभरणे न समर्थ । कि पुनरन्येषाम् । इत्युक्त्वा निरपेक्षो ऽसावपि प्रायात् । ततोऽह परिचिन्त्यैतावदिति स्वमा- • लय गत । प्रभातसमये सर्व एव सपत्नसकाश गता । दरिद्रो ऽसा- विति वदन्त । तथा प्रवृत्तानामनुचराणामेको ऽपि न मत्सका- शमागच्छत् । पश्यामि च । मा दृष्ट्वा समुख त एव मत्सपत्नै सह 19 परस्पर किलकिलायन्तो हस्तास्फालनैर्ममानुचरा सक्रीडन्ति स्म । चिन्तित च मया । यथा । एवमेतत् । यस्यास्तिस्य मित्राणि यस्यास्तस्य बान्धवा । यस्यार्था स पुमाल्लोके यस्यार्था स च पण्डित ॥ १२ ॥ अपि च । 18 अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधस । विच्छिद्यन्ते क्रिया सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ५३ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनविहीन पुचाश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च । । तमर्थवन्त पुनराश्रयन्ते अर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धु ॥ ५४॥ दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । काले ऽप्युक्त हित वाक्य न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥ ५५ ॥ 84 ·68 Book II IHE WINNING OI IRIENDS Tale i Mou e and two monks चण्डालश्च दरिद्रश्च द्वावेतौ सदृशौ मतौ । चण्डालस्य न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ ५६ ॥ । अर्थेन परिहीण तु नरमस्पृश्यता गतम् । त्यजन्ति बान्धवा सर्वे मृत सत्त्वमिवासव ॥ ५७ ॥ अर्थेन हीन पुरुषस्त्यज्यते मित्रबान्धवै । त्यतालोकक्रियादार परासुरिव निष्प्रभ ॥ ५८ ॥ शून्यमपुत्रस्य गृह चिरशून्य यस्य नास्ति सन्मित्रम् । मूर्खस्य दिश शून्या सर्व शून्य दरिद्रस्य ॥ ५९ ॥ [उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्रह सखे दारिद्यभार गुरु क्लिष्टी यावदह चिर मरणज सेवे त्वदीय सुखम् । इत्युक्तो धनवर्जितेन विदुषा गत्वा श्मशाने शवो दारिद्यान्मरण वर सुखकर ज्ञात्वा स तूष्णी स्थित ॥६०॥ किमपर भी । न कश्चिदन्य' प्रतिवचनमपि ददाति । तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम r सा बुद्धिरप्रतिहता वचन तदेव । अर्थोष्मणा विरहित पुरुष स एव शेते हकार इव सकुचिताखिलाङ्ग ॥ ६१ ॥ 18 तत्प्रायशो लोके स्वरूपमीदृशम् । विनिपतितमार्यमपि जन दृष्ट्वा धन्यन्धो मूकश्च भवति धनमदावलेपात् । तथा च । विलोचने चाविकले च वीक्षते स्फुटा च वागस्ति न चापभाषणम् । अहो नृशसर्विभवैस्तथा कृत यथेश्वरी याचनयन्त्रता गत ॥ ६२॥ 12 21 ·69 OR, THE DOVE MOUSE, CROW TORTOISE AND DEER Book II Iale Mouse and two monks 6 १ तन्मादृशाना कि नाम तदर स्यात् । यस्य स्यादीदृश फलवि- पाक । यत्सतत देहीति वक्ति । तत्सर्वथा धनहीनस्य ममाधुना नेह श्रेय । उक्त च। वसेन्मानाधिक स्थान मानहीन न सवसेत् । मानहीन सुरै सार्ध विमानमपि वर्जयेत् ॥ ६३ ॥ एवमुक्त्वाप्यह पुनरप्येवमचिन्तयम् । किमर्थिता कस्यचित्क- रोमि । तदेतत्कष्टतरम् । यत्कारणम् । कुब्जस्य कीटखातस्य दावनिष्कुषितत्वच । तरोरप्यूषरस्थस्य वर जन्म न चार्थिन ॥ ६४ ॥ कण्ठे गद्गदता स्वेदो मुखे वैवर्ण्यवेपथू । म्रियमाणस्य चिह्नानि यानि तान्येव याचत ॥ ६५ ॥ तदर्थित्वमपि जघन्यम् । वैराग्याहरण धियो ऽपहरण मिथ्याविकल्पास्पद पर्यायो मरणस्य दैन्यवसति शङ्कानिधान परम् । मूर्त लाघवमास्पद च विपदा तेजोहर मानिना- मर्थित्व हि मनस्विना न नरकात्पश्यामि वस्त्वन्तरम् ॥६६॥ अपि च । निद्रव्यो ह्रियमेति ह्रीपरिगत प्रभश्यते तेजसो निस्तेजा परिभूयते परिभवान्निर्वेदमागच्छति । निर्विण शुचमेति शोकमनसो बुद्धि परिभश्यति निर्धीकै क्षयमेत्यही निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥६७ ॥ 12 1 18 21 अपि च । वरमहिमुखे क्रोधाविष्ट करौ विनिवेशितो विषमपि वर पीत्वा सुप्त यमस्य निवेशने । 1 ·70 Book II THF WINNING ON FRIENDS Tale i Mouso and two monks - गिरिवरतटादात्मा मुक्तो वर शतधा गतो न तु खलजनावाप्रर्थे प्रिय कृतमात्मन ॥ ६८ ॥ १ वर विभवहीनेन प्राणे सतर्पितो ऽनल । नोपचारपरिभ्रष्ट कृपणो ऽभ्यर्थितो जन ॥६९॥ अथैव गते केनीपायेन जीवित स्यात् । कि चौर्येण । तदपि । परस्खादान कष्टतरम् । यत्कारणम् । वर युक्त मौन न च वचनमुक्त यदनृत वर मृत्यु श्लाघ्यो न च परकलवाभिगमनम् । । वर प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरति- वर भिक्षार्थित्व न च परधनास्वादमसकृत् ॥ ७० ॥ तदर्थित्वे ऽपि हि पुरुषस्य ध्रुवो ऽवमान । कथम् । आकारपरिवृत्तिस्तु बुद्धे परिभव पुन । आशाहानिरिवार्थित्व परासुत्वमिवापरम् ॥ ७१ ॥ अथ कि परपिण्डेनात्मान यापयामि । कष्ट भो । तदपि द्वि- तीय मृत्युद्वारम् । रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी। यज्जीवति तन्मरण यन्मरण सो ऽस्य विश्राम. ॥ ७२ ॥ अपि च । जात कुले महति मानधनावलिप्त' समाननाभ्युदयकाल इव प्रहर्षी । । तच्छेषपिण्डमपि नाम नृपस्य मुझे य सारमेय इव कष्टतर किमन्यत् ॥ ७३ ॥ आशाविप्लुतचेतसो ऽभिलषिताल्लाभादलाभो वर- स्तस्यालाभनिराकृता हि तनुतामापद्यते प्रार्थना । 1 18 24 ·71 Book II OR THE DOVE, MOUSE OROW TORI OISE AND DEER Tale i Mouse and two monks 12 इष्टावाप्तिसमुद्भवस्तु सुतरा हर्ष प्रमाथी धृते सेतोभन इवाम्भसा विवशता वेगेन विस्तार्यते ॥ ७४ ॥ } अपि च। तिर्यक्पातितचक्षुषा स्मयवतामुच्चै कृतैक वा- माढ्यानामवलेपतुङ्गशिरसा श्रुत्वा गिरो दारुणा । कि सद्य स्फुटन प्रयुक्तमुरस सेवाकृतामर्थिना- मन्तस्तद्यदि वज्रसारदृढया नालिप्यते तृष्णया ॥ ७५ ॥ दीना दीनमुखैर्यदि वशिशुकैराकृष्टचीराम्बरा । कोशनि क्षुधितैर्निरन्नपिठिरा दृश्येत नो गेहिनी। यात्राभगभयेन गगदगलप्रोच्चारितार्धाक्षर को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी पुमान् ॥ ७६॥ तन्नि स्वतेयमनेकप्रकार मरणम् । अथ चेत्तदेव धनमात्मी- करोमि । मया तु तयोर्दुरात्मनोरुपधानीकृता दृष्टपूर्वास्ते दी- नारा स्थगिता। 15 एव च सप्रधार्य गतो ऽह तमुद्देशम्। अथ तावन्यमनस्कौ मत्वा सजिघृक्षुरहमुपश्लिष्ट । दृष्ट्वा च मा बृहत्स्फिग्लगुडेनाताडयत् । अहमपि मुमूर्ष कथमपि निवृत्त । पुनरपि चिराद्बद्धाश समा- श्वस्य दीनारान्तिकमुपश्लिष्टस्तेन निर्दयेनैव शिरस्यभिहत । येना- द्यापि स्वप्नगतानामपि तादृशानामुद्विजे । पश्य चेम तत्कालकृत शिरसि मे व्रणम् । साधु चेदमुच्यते । सर्वप्राणविनाशसशयकरी प्राप्यापद दुस्तरा प्रत्यासन्नभयो न वेत्ति विधुर स्व जीवित कानति । उत्तीर्णस्तु ततो धनार्थमपरा भूयो विशत्यापद ५ प्राणाना च धनस्य साधनधियामन्योन्यहेतु पण ॥ ७७॥ 31 ·72 Book II THE WINNING OF FRIENDS Talo Mouse and two monks सो ऽह बहु विचिन्त्यास्ता धनमेतन्ममेति निवृत्तस्तृष्णात । *सुष्टु चेदमुच्यते । । ज्ञान चक्षुर्नेद शील कुलपुत्रता न कुलजन्म । सतीषश्च समृद्धि' पाण्डित्यमवार्यविनिवृत्ति ॥ ७८ ॥ सर्वा सपत्तयस्तस्य सतुष्ट यस्य मानसम् । उपानगूढपादस्य सर्वा चर्मावृतैव भू ॥ ७९ ॥ न योजनशत दूर वाह्यमानस्य तृष्णया । सतुष्टस्य करप्राप्ते ऽप्यर्थे भवति नादर ॥ ८० ॥ सर्पा पिबन्ति पवन न च दुर्बलास्ते पर्णैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति । मूलै फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति काल सतोष एव महता परमा विभूति ॥ १ ॥ तत्सर्वथासाध्ये ऽर्थे परिच्छेद एव श्रेयान् । दारिद्यस्य परा मूर्तिर्यात्रा न द्रविणाल्पता । 16 जरद्वधन शम्भुस्तथापि परमेश्वर. ॥ २ ॥ तथा च। को धर्मो भूतदया कि सौख्यमरोगता जन्तो। 18 क स्नेह सद्भाव कि पाण्डित्य परिच्छेद ॥ ३॥ सन्ति शाकान्यरण्येषु नद्यश्च विमलोदका । चन्द्र सामान्यदीपो ऽय विभवै. कि प्रयोजनम् ॥ ४ ॥ इति । एवमवधार्याह स्वभवनमागतो ऽपश्य चित्रग्रीव पाश- बद्धम् । इति च त मोक्षयित्वानेन लघुपतनकेनाह भवदन्तिक प्रापित । 12 21 ·78 Book II OR THE DOVE, MOUSE CROW, TORTOISE, AND DEER Frame story Dove mouse crow tortoise and deer 63 तदेतन्मम निर्वेदकारणम् । अपि च । न कथंचन जीव्यते । समृगोरगसारङ्ग सदेवासुरमानुषम् । • आ मध्याहात्वताहार भवतीह जगत्रयम् ॥ ५ ॥ कलामपि मही जिला निकृष्टां प्राप्य वा दशाम् । वेलायां भोक्तुकामेन लभ्या तण्डुलसेतिका ॥ ८६ ॥ 6 यस्थानुबन्धात्पापीयानधोनिष्ठो विपद्यते । तस्थाथै को नु विबुध कुर्यात्कर्म विगर्हितम् ॥ ८७ ॥ तच्छ्रुत्वा मन्थरस्त समाश्वासितवान् । भद्र । नाधृति करणीया स्वदेशपरित्यागी 9 मया कृत इति । बुद्धिमांचासि । कि विमुह्यसे । अपि च । शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान्पुरुष स विद्वान् । 12 उल्लाघयत्यातुरमौषध हि कि नाममात्रेण भवत्यरोग ॥८८ ॥ फलं कतकवृक्षख यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । 15 न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ८९ ॥ न स्वल्पमध्यव्यवसायभीरो करोति विज्ञानविधिर्गुण हि । 18 अन्धस्य कि हस्ततलस्थितोऽपि निवर्तयत्याध्यमिह प्रदीप ॥ १० ॥ दत्त्वा याचन्ति पुरषा हत्खा वध्यन्त एवं हि । 21 यातचिखा च यात्यन्ते नरा भाग्यविपर्यये ॥ ९१ ॥ न चैतन्मन्तव्यम् । [स्थानस्थिता हि पुरुषा पूज्यन्ते न पदच्युता । 24 स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते केशा दन्ता नखा नरा । एतन्माला तु मतिमान स्वस्थान परित्यजेत् ॥ ९२ ॥ तत्कापुरुषवृत्तमेतत् । न हि सता स्वदेशविदेशयोर्विशेष । 27 को धीरख मनखिन स्वविषय को वा विदेश सतो य देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यद्दष्ट्रानखलागलपहरण सिहो वन गाहते 30 तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररूधिरेस्तृष्णां छिनत्त्यात्मन ॥ ९३ ॥ तत् । भद्र । नित्यमुद्योगपरेण भवितव्यम् । K ·74 Book II THE WINNING OF FRIENDS 1 rame story Dove mouso crow tortoise and deer A168 1 15 A169 न दैवमिति सचिन्य त्यजेदुद्योगमात्मन । अनुद्योगेन कस्तैल तिलभ्य प्राप्तुमिच्छति ॥ ९४ ॥ 3 उद्युक्तानां ह्यायान्ति धनभोगा इति । तथा च । निपानमिव मण्डूका सर पूर्णमिवाण्डजा । शुभकर्माणमायान्ति सहायाश्च धनानि च ॥ ९५ ॥ ( उत्साहसपन्नमदीर्घसूत्र क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसतम् । शूरं कृतज्ञ दृढसौहृद च लक्ष्मी खय वाञ्छति वासहेतो ॥ ९६ ॥ अव्यवसायिनमलसं देवपर पौरुषाच्च परिहीणम् । वृद्धमिव पति प्रमदा नेच्छत्यवगूहितुं लक्ष्मी ॥ ९७ ॥ पटुरिह पुरुष पराक्रमे कुमतिरपि प्रभुरर्थसचये । न हि सदृशमतिं बृहस्पते शिथिलपराक्रममेति सत्किया ॥ १८ ॥ अर्थरहितो ऽपि भवान्यज्ञोत्साहशक्तिसंपन्नो ऽसामान्यमनुष्यसदृश । कथम् । विनाप्यर्थ प्राज्ञ स्पृशति बहुमानीनतिपद 19 परिष्वतो ऽप्यथै परिभववशं याति आपण । स्वभावादुजूता गुणसमुदयावाप्तिविपुला धुति सैंही न वा तकनकमालो ऽपि लभते ॥ ९ ॥ । तत् । भद्र। उत्साहयक्तिगतविक्रमधेर्यराशि यो वेप्ति गोष्पदमुखायतनं समुद्रम् । ॥ वनीकशृङ्गशिखरं च सदा भगेन्द्र समी सदा तमुपयाति न दीनसत्त्वम् ॥ १०० ॥ नात्युच्चशिखरी मेरातिनीचं रसातलम् । 7 व्यवसायद्वितीयानां नाण्यपारी महोदधि ॥ १०१ ॥ तदर्थानापचते सुचरितमपि । मनुष्यं षणासयन्ति । उक्त च । कि धन करिष्यन्ति देहिनी भगुराश्रया । 50 यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम् ॥ १०२ ॥ उ च भगक्ता वेदव्यासेन । A170 A.171 ·75 Book II OR, IHE DOVF, MOUSE, CROW, TORTOISE, AND DEER Isamo story Dove mouse crow tortoise and deor A 172 नैनं सुहृत्समनुयाति न बन्धुवर्गों नार्था प्रयत्नरचिता न रतिर्न भोगा । । यस्मिन्क्षणे प्रियशतानि विहाय पुस प्राणा स्वकर्मफलपध्यदना प्रयान्ति ॥ १०३ ॥ सर्वथा धर्ममूलो ऽर्थो धर्मश्चार्थनिबन्धन । इतरेतरयोनी तो विद्धि मेघोदधी यथा ॥ १०४ ॥ जीवितं च शरीर च जात्यैव सह जायते । उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यत ॥ १०५ ॥ १ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा कर्तृसहस्रेषु कर्तार कर्म विन्दति । १०६ ॥ उक्त च । 12 सधन इति कि मदस्ते च्युतविभव कि विषादमुपयासि । करमिहतकन्दुकसमा पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ १०७ ॥ तेन हि जलबुद्दवदस्थिराणि धनानि । कथम् । 15 मेघच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषित । किंचित्कालीपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १०८ ॥ तद्बुद्धिमता धनमासाद्य दानभोगयोर्विनियोक्तव्यम् । उक्त च । 18 आयासशतलभ्यस्य प्राणेभ्यो ऽपि गरीयस । गतिरेकैव वित्तख दानं शेषा विपत्तय ॥ १०९ ॥ यो न ददाति न भुते सति विभवे नैव तस्य तद्र्व्यम् । 21 कन्यारत्नमिव गृहे तिष्ठन्त्यर्थी परखार्थे ॥ ११० ॥ अतिसंचयलुब्बानां वित्तमन्यख कारणम् । अन्यै संचीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ १११ ॥ 24 तत्केचिदत्र पुरुषा धमभोगभागिन । केचिदख रक्षितार । तथा च । अर्थस्योपार्जनं कला नैवाभाग्य समनुते । अरण्यं महदासाद्य मूढ सोमिलको यथा ॥ ११२ ॥ 7 हिरण्य आह । कथ चैतत् । मन्थरको ऽब्रवीत् । A173 A174 A171 ·76 Book II THE WINNING OF TRIENDS Talo iv Weavor and Stangy and Bountiful ॥ कथा ४॥ - 9 अस्ति । कस्मिश्चिदधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिक प्रतिव- । सति स्म । स यदुपार्जयति । तत्तस्य दिवसव्ययादृते ऽधिकता नोपयाति । जातनिर्वेदश्चासौ देशान्तरमगमत् । तत्र महता ले- शेन वर्षचयाभ्यन्तरे दीनारशतमर्जितम् । स्वदेश च प्रायात् । । अर्धपथे सध्यासमये प्राप्ते न्यग्रोधपादपमरण्यमध्ये समासादित- वान् । अचिन्तयच्च । क साप्रत गमिष्यामि विप्रकृष्टतर ग्राम- स्येति । तदस्मिन्नेव न्यग्रोधपादप आरूढी यामिनी यापयामि । इत्यवधार्य तथा कृतवान् । अर्धरात्रे च कथचित्स्वप्न इव पश्यति स्म द्वौ पुरुषौ महाप्रमाणौ दिव्याकृती क्रोधसरक्तनयनौ तस्या- भ्याशमायाती। तयोरेकेनाभिहितम् । भो वकालक' एव भवान् । 12 बहुशस्त्र मया निवारितपूर्व । यथास्य सोमिलकस्य पानभोज- नादृते ऽपर न किचिदातव्यम् । अस्थाद्य दीनारशत वर्तते । शी- घ्रमपहरखेति । अथासावाह। यथाज्ञापयसि । देव । एव करोमि। 15 इत्याकर्ण्य प्रतिबुद्धो ऽसौ यावत् । दीनारशत नापश्यत् । विषस्य- हृदयश्चाचिन्तयत् । कष्ट भी' । किमेतत् । कथमिह केनापि भूतेन वञ्चित । तस्किमधुना गृह गत्वा करिष्ये। इत प्रतिनिवृत्य पुनर्वि- 1 त्तमासाद्य यावद्गच्छामि। एव चिन्तयन्प्रभाताया रात्र्या भूयोऽपि नगरमासाद्य वित्तोपार्जनाय चित्तमास्थाय कतिपयकालेन पञ्चा- शद्दीनारानुपाय॑ पुन' स्वदेशगमनाय तेनैव मार्गेणं प्रवर्तित । दैवचोदित' सन्नाधिक लभते । नान्यमार्गगमन वा । तत्रैव नी- यते। यावदस्त गच्छति भानौ तमेव न्यग्रोधमासादितवान् । अचि- तयच्च । कष्ट भी । किमिदमारब्ध दैवहतकेन । पुन स एव 21 ·77 Book II OR IIIE DOVE, MOUSE, CROW CORIOISE, AND DEER Talo 1v Weavor and Stingy and Bountiful ३ 12 न्यग्रोधरूपी राक्षस आपतित इति । एव चिन्तयन्स्वप्नायमान पश्यति स्म दावेतौ पुरुषौ । तयोरेको ऽब्रवीत् । भी वङ्काल सोमिलकस्य पञ्चाशद्दीनारा वर्तन्ते । तन्न युक्तम् । ततो ऽसावाह । हृतानवधारयस्वेति । सोमिलकस्तु प्रतिबुद्धी नाद्राक्षीद्धृतानिति । अथ जातनिर्वेदोऽब्रवीत् । कि मम जीवितेन प्रयोजनम् । को ऽय वृत्तान्त' । केन वा कारणेन मम क्लेशार्जितवित्तमपहरतीति न विजानामि । अथ प्राणास्त्यल्यामीति । एव चिन्तयन्निराहारस्त- त्रैव तस्थौ । यावत्कतिपयैरेवाहोभिर्दिव्याकार पुरुष दृष्टवान् । तेनोक्ता । भो' सोमिलक । धनदो ऽस्मि । नाभाव्य कस्मैचित्यय- छामि धनम् । तथा च । यदभावि न तद्भावि भावि यत्तदनन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नो ऽयमगद कि न पीयते ॥ ११३ ॥ शयान आकस्मिकमश्नुते फल कृतप्रयत्नो ऽप्यपरो ऽवसीदति । 1 असयमान्नृत्यति केवल जनो विधिस्तु यत्रेच्छति तत्र सपद ॥ ११४ ॥ नवाकृति फलति नैव गुणा न शौर्य 18 विद्या न चैव न च यत्नकृतो विशेष । भाग्यानि कर्मफलसचयसचितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षा ॥ ११५ ॥ क्रुद्धो ऽपि क कस्य करोति दुःख सुख च क कस्य करोति हृष्ट । स्वकर्मग्रन्थिग्रथितो हि लोक * कर्ता करोतीति वृथाभिमान ॥ ११६ ॥ 21 ·78 Book II THE WINNING OF FRILNIS Tale iv Weaver und Stingy and Bountiful b बुद्धिमन्ती महोत्साहा प्राज्ञा शूरा कुलोद्गता । पाणिपादैरुपेताश्च परेषा भृत्यता गता ॥ ११७ ॥ • किमत्र परिदेवितेन । सोमिलक । पानभोजनादृते तव वित्ती- पार्जन न किचिदस्ति । वहन्ति शिविकामन्ये सन्त्यन्ये शिविका गता । अकारण हि वक्तृत्व व्युत्थान केवल जरा ॥ ११८ ॥ न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा । अवश्य लभते जन्तुरत्र का परिदेवना ॥ ११९ ॥ • लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुखानि च सुखानि च ॥ १२० ॥ अप्रार्थितानि दुखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ १२१ ॥ तत्को विशेषयति केन कृतो विशिष्ट को वा धन सह विजायति को दरिद्र । " भाग्यानि षट्पद इव स्थिरचञ्चलानि नित्य मनुष्यकुसुमेषु परिभ्रमन्ति ॥ १२२ ॥ तथापि दैवपुरुषयोगादर्थोत्पत्ति । पुरुषश्चरति । दैव फल- तीति । अत्रोद्योगपरेणाह भवता दृष्ट । अमोघदर्शनी ऽस्मि । कि नु ते करवै । असी विज्ञापितवान् । धन मे देहीति । धनदो विहस्याब्रवीत् । मूढ । कि न्वनेन क्रियते । उपभोगी इत्र कार- णम् । गच्छ । अस्मिन्नेवाधिष्ठाने दो वणिजको पश्य । एको धनी। अपरो भोगवान् । तौ दृष्ट्वा यादृक्तयोरभिवाञ्छसीति । तादृग्भ- विष्यसि । इत्युक्त्वान्तर्हित.। 1 । 18 ·79 Book II OR THE DOVE MOUSE, CROW TORTOISE AND DEER Lalo IV Weaver and Stingy and Bountiful Frame story 3 6 ३ सोमिलको ऽपि प्रभाते तन्नगरमनुप्रविश्य सार्थवाह धनगुप्त- माससाद । तत्रासौ निर्भय॑मानो ऽपि कथमपि गृहे प्रविश्या- लिन्दके निपत्या वस्थित । सो ऽपि वणिक्नध्यामतिवाह्य निशा- मुखे किचिन्मात्रमशनमकरोत् । सोमिलके ऽपि किचिन्मात्रमशन- मदापयत् । अथासौ कौलिक कुशानास्तीर्य भूमौ निपत्य सुप्तो ऽपश्यत्तावेव द्वौ पुरुषौ । तयोरेको ऽब्रवीत् । भो वकाल। धनगुप्ते- नाद्य कौलिकस्याशन दापयता द्विगुणव्ययेनात्मा नियोजित इति। सर्वस्य निपुण गणयामि। नास्य स्थापनादृते दाने भोजने वा कि- चिद्विहितम् । तदह प्रात समीकरोमीति । एव श्रुत्वा प्रतिबुद्ध । धनगुप्तोऽपि प्रातर्विषूचिकया महानत्यय गत । वेदोष्णवारिपा- नादिना च परिलिष्योपोषित । तत स कौलिक प्रभाते दैवचो- दितो ऽचिन्तयत् । ईदृशेन धनेन कि कारणम् । प्रकृतिर्दुस्त्यजेति । ततो द्वितीय त व्ययशील भोगवर्माणमुद्दिश्य सोमिलको गत । तेनासी महता भोजनपानादिना सत्कृत सोमिलकस्तथैव महति शयने सोपचारे स्वास्तीर्णे निशाया सुप्तो ऽपश्यत्तावेव पुरुषौ । तयोरेको ऽब्रवीत् । भद्र वड्काल । शोभनमनुष्ठित भोगवर्मणा पाहुणक सोमिलक समानयता । तद्भूयो ऽपि प्रवर्धमानमर्थ व्य- 18 योपभोगे ऽस्य दातव्यम् । स चाह । एव क्रियते । प्रतिबुद्ध सोमिलको चिन्तयत् । भोगा ईदृशो मे भवन्तु । कि धनेन नाममात्रेण क्रियत इति । तथा च समर्थितवान् । 15 21 अतो ऽह ब्रवीमि । अर्थखोपार्जन खेति । तन्मयैव सहानुदिम कालमतिवा- हयखेति । तच्छ्रुखा हिरण्यो ऽब्रवीत् । * * * भद्र मन्थरक । एवमेतत् । साध्वाश्रयणीयगुणोपेतो ऽसि । सुतरा मे हिरण्याभ्यवपत्ती ५५ मनस्तुष्टिरुत्पन्ना । को इत्र विस्मय ।

·80 Book II THE WINNING OF FRIENDS Irame story Dove mouse crow tortoise and deer A 177 सुखख मण्ड परिपीयते ते जीवन्ति नित्यं पुरुषास्त एव । ॐ हृष्टा सुहृष्टै सुहृद सुहृनि प्रिया प्रियैये सहिता रमन्ते ॥ १२३ ॥ ऐश्वर्यवन्तो ऽपि हि निर्धनास्ते 6 व्यथश्रमा जीवितमाचसारा । कृता न लोभेन हृतात्मभिर्यै सुहृत्खयग्राहविभूषणा श्री ॥ १२४ ॥ १ येन हि । सरक्षण साधुजनस्य नित्य कार्य त्वया जीवितसशये वा । 12 महोदयामा हि शरीरलाभे फलं परानुग्रहमात्रमेव ॥ १२५ ॥ तच्छ्रुत्वा मन्थरको ऽब्रवीत् । भद्र हिरण्य । नीतिज्ञो भव । 15 आशा कालवती कुयात्ता च विघ्नेन योजयेत् । विघ्न युज्यानिमित्तेन निमित्त चापि हेतुना ॥ १२६ ॥ सुपुष्पित स्यादफल फलवान्याहुराकह । 18 आम स्यात्पक्कसंकाशो न तु शीर्यंत कस्यचित् ॥ १२७ ॥ प्रिय ब्रूयादकृपण शूर स्थादविकत्थन । दाता नापाचवर्षी स्थात्प्रगल्भ स्थादनिष्ठुर ॥ १२८ ॥ 21 लोभात्प्रमादाद्विश्वासाचतुर्थी नास्ति वचना । इति संचिन्त्य मनसा षड्वर्गनियतो भव ॥ १२९ ॥ विजिगीषुस्खम् । मा गा विषादम् । अपि च । 24 एकया वे विनिर्जित्य त्रीश्चतुर्भिर्वशीकुरु । पञ्च जिला विदिखा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ॥ १३० ॥ एव चाखा। 27 संतापो न खलु मरेण जीवसोके वृत्त्यर्थ क्षणमपि पण्डितेन कार्य । निश्चेष्ट शयनगतो ऽप्युपाते तं 10 प्राप्तव्यो नियतिवसाश्रयेण यो ऽर्थ ॥ १३१ ॥ नेवार्थी व्यसनगतेन शोचितव्यो हर्षी वा मुखमुपलभ्य न प्रयोज्ध । A.178 ·81 Book II OR, THE DOVE MOUSE, CROW TORTOISE AND DEER Frame story Dove mouse crow tortoise and deer 8 प्राक्कायतिजनिती हि यो विपाक सो ऽवश्च भवति नृणा शुभो ऽशुभो वा ॥ १३२ ॥ 8 कर्तव्य प्रतिदिवस प्रसन्नचित्त स्वल्पो ऽपि व्रतनियमोपवासधर्म । प्राणेषु प्रहरति नित्यमेव मृत्यु भूताना महति कृते ऽपि हि प्रयत्ने ॥ १३३ ॥ संग्रामे प्रहरणसकटे बने वा दीप्ते ऽनी तरुविवरे महोदधौ वा । 9 सर्वा सह वसतामुदीणदएँ नोभाव्य भवति न भाविनी विनाश ॥ १३४ ॥ आगमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविन । 12 अह तैरनुसर्तव्यो न तेषामन्यतो गति ॥ १३५ ॥ यस्मिन्वयसि यत्काले यदहे चाथवा निशि । यन्मुहते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा ॥ १३६ ॥ 15 नैवान्तरिके न समुद्रमध्ये न पर्वताना विवरप्रदेशे । न मातृकुक्षी न च सो ऽस्ति देशी 18 यत्र स्थितस्य प्रभवेन्न कर्म ॥ १३७ ॥ न दाता सुखदु खाना न हर्ता भुवि कश्चन । आत्मापराधमूलस्य फलान्येतानि देहिनाम् ॥ १३८ ॥ 21 अपि च । दीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशो ऽप्यन्तात् । आनीय झगिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूत ॥ १३९ ॥ 24 तत् । भद्र । भवानरोग संतोषपरश्च । उद्यमनपरो भव । अवश्यमशोकवृत्त्या वर्तसे । दानाहमो विशिष्टो वै दान केचिद्विजानते । दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दम ॥ १४० ॥ 7 दान्तेन दान दातव्यम् । उक्त च । दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्य सतोषतुल्य मुखमस्ति किं वा । 50 विभूषण शीलसमं कुतो वा लाभो ऽस्ति नारोग्यसम पृथिव्याम् ॥ १४१ ॥ 27 L ·82 Book II THE WINNING OF FRIENDS Irame story Dovo mouse crow tortoise and deer A 181 A 182 A188 A184 । तत्सर्वसपत्सपन्नस्वम् । न चैतन्मन्तव्यम् । यदथैर्विरहित कि करोमीति । तद्धि दानसि । किमेव मन्यसे । 8 दैवात्कन्दुकपातेनोत्पतत्वार्य पतन्नपि । तथा वनार्य पतति मृत्पिण्डपतनं यथा ॥ १४२ ॥ तत्कि बहुना । स्ववेश्मेद भवत । निर्वृतो भूखा मयैव सह काल नयेति । 8 एवमर्धावसिते च वाक्ये लुब्धकबासितश्चिचाङ्गो नाम मृगस्तृषार्तस्त विपुलहूद मागत । त च दृष्ट्वा ते भयचकितहृदया पलायितुमारब्धा । तस्याभिद्रुतमुदका भिलाषिणो ऽवसरतो वारिसंघटुश्रवणान्मन्थर पुलिनात्वरितमम्भसि निमम । त १ चाकुलीकृतं दृष्ट्वा लघुपतनको ऽपि किमेतदिति जिज्ञासुर्विपुलवृक्षमधिरूढ । हि रण्यो ऽप्याविनमनास्तरस्तम्भविवरमनुप्रविष्ट । चित्रानो ऽप्यात्मशङ्कया तटमाश्रित । अथ लघुपतनको वियदुत्पत्य योजनप्रमाण मण्डलमवलोक्य पुनर्वृक्षमवलीनी मन्थ 12 रकमब्रवीत् । एोहि । न ते कुतश्विद्भयमिति । दृष्टं मया । केवल शष्पभुग्मृगो इदमुदकार्थी समागत । तच्छ्रुत्वा दीर्घदर्शी मन्थर समुत्तीर्ण । त्रयो ऽपि ते विश्व तचित्ता पुन समागता । 15 अथाभ्युपागतं वत्सलतया मन्थरको मृगमाह । भद्र । पीयतामवगायतां चोदक प्रकामत । कृतार्थो भवानिहागन्तुमर्हतीति । तथा चानुष्ठिते चित्राङ्गश्चिन्तयामास । कश्चिदेभ्यो मे विनाशो नास्तीति । कच्छपस्तावच्छक्तिमानुदकगत एव । उन्दुरवाय 18 सावपि मृगस्य कावन्यत्र क्षुद्रजन्तो । तदुपश्लिष्याम्येनान् । इति मखा ते सगत । मन्थरेण स्वागतायुपचारपुर सर समभिहितचित्राङ्ग । अपि भवत शिवम् । कथं चेदं गहनं वनमागतोऽसि । सो ऽब्रवीत् । निर्विषो ऽसी 21 त्यनेन महता भयेनानकप्रकारेण । सारोहेर्लुब्धकैश्चेतश्चेतच परिघट्यमानो ऽहं मह दिदं विजनमागतो ऽस्मि । तच्च श्रुखा मन्थरेणाभिहितम् । भद्र । मा भेषी । स्ववेश्मेदं भवत । निर्विघ्नमच यथेप्सितमुष्यतामिति । ततस्तेषामेव प्रीत्या कालो ऽति ५ वर्तते । सर्वेषां च छताहाराणामजनं विपुलवृक्षच्छायायां मध्याइवेसायां समागम । अनेकशास्त्रविवरणव्यापारसतचित्तानां कालो ऽतिवर्तते । अथ कदाचिदुचितायां वेलाया चित्राङ्गो न दृश्यते स । तं चापश्यन्तो तीव 27 व्याकुलितचित्ता सपना । विपरीतचित्ता निमित्तप्रचोदिताकुशला धृति न लेभिरे यदा । तदा लघुपतनक मन्थर आह । खमभिशो ऽस्यस्य कर्मण शक्तियुक्तखात् । सदुपलभ्यतामुत्युत्य यथावस्थितां चित्राङ्गवाामिति । तथा चानुष्ठिते नातिदूर 10 गत्वापदुदकावतारे कीलसक्तधर्मपाशेनावबद्ध मृगम् । समेत्य चाब्रवीत् । कथमिमामापदं प्राप्तस्वमिति । सो ऽब्रवीत् । भद्र । मा यमाक्षेपस्थ काख । ये मूढधियो हेयोपादेयं न जानते । ते व्यसनकाले अन्यथा A 186 A186 A187 ·88 Book II OR, THE DOVE MOUSE, CROW TORTOISE AND DEER Frame story Dove mouse crow tortoise and doer A188 A189 कुवन्ति । ख चाश्रयणीयगुणोपेत चिप्रकारी । तन्मा विलम्बस्व । यत्कारणम् । भवाञ्छक्तियुक्त । भवामनभिज्ञ । तदाशु गच्छ । हिरण्यमानय । सो ऽप्ययत्नेन १ पाशच्छेदनसमर्थ इति । तस्मिन्यते चिचाङ्गो चिन्तयत् । सर्व सर्व न जानाति सवजी नास्ति कश्चन । 6 नैकत्र च वित्तष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुष क्वचित् ॥ १४३ ॥ अप्युन्मत्तात्पलपतो बालाच्च परिसर्पत । सर्वत सारमादद्यादश्मभ्य दव काञ्चनम् ॥ १४४ ॥ 9 न सवविकश्चिदिहाति लोके नात्यन्तमूर्यो भुवि कश्चिदस्ति । जानन नीचोत्तममध्यमेन 12 यो येन जानाति स तेन विद्वान् ॥ १४५ ॥ ईदृशस्य मनीषिणी नास्ति पाशच्छेदने शक्ति । एष चिन्तय भयतरखदग्यावद वस्थित । तावल्लघुपतनकेन चिप्रमेव हिरण्य आनीत । तदवस्थ चित्राङ्ग दृष्ट्वाधृति 16 परीतो हिरण्यस्तमाह । वयस्य । ज्ञानचक्षुरसि । कथमिमामापद प्राप्त इति । सो ऽब्रवीत् । वयस्य । किमनेन पृष्टेन । बलवर्देवम् । साधु चेदमुच्यते । किं शक्य शुभमतिनापि तत्र कतु 18 यचासौ व्यसनमहोदधि कृतान्त । रात्री वा दिवसवरे ऽपि वा समग्रे यो ऽदृश्य प्रहरति तस्य को विरोधी ॥ १४६ ॥ 11 अपि च । कृतान्तपाशबद्धाना दैवोपहतचेतसाम् । बुद्धथ कुजगामिन्यो भवन्ति विदुषामपि ॥ १४७ ॥ 4 तथा चोक्तं भगवता वेदव्यासेन । बल बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत । भवन्ति भवकाले ऽपि विपद्यन्ते विपर्यये ॥ १४८ ॥ 47 तत् । साधो । अनभिज्ञो ऽसि नियतिचेष्टितख । छिद्धि पाशमिमम् । याव दसौ लुब्धक क्रूरकर्मा नायातीति । एवमुक्तो हिरण्यो ऽब्रवीत् । भद्र । मा भैषी । वर्तते मयि पार्श्वस्थे लुब्धकात्कश्चिदपाय । कितु कौतुकात्पृच्छामि । नित्य चकित 10 चार्थसि । कथ छलित । स आह । यद्यवश्य मया व्याख्यातव्यम् । तच्छृयताम् । अहमनुभूतबन्धनो ऽपि पुनरधुना विधिवशाद्वद्ध । सो ऽब्रवीत् । कथमनुभूतबन्धन पूर्व भवान् । असावब्रवीत् । A190 -- A 191 - ·84 Book II THE WINNING OF FRIENDS Tale v Deers formor captivity ॥ कथा ५॥ 6 अस्ति । अह कदाचिद्यमुनाकच्छे शालिग्राममध्ये प्रियकमृग्या- मुत्पन्न । वय शजातय । तथा च । चमूर कदली कन्दली प्रियक एणक एते मृगयोनय स्तुता पञ्चैव । मातृदुग्धप्रसादेन दे गती जानन्ति । ऊर्ध्वा । आजसी चेति । एते न लुब्धकै प्राप्यन्ते । प्रि- यकजातीयो ऽह मनुष्यप्रियश्चिरेणाक्षिणी निमीलयामि । तथा सति मे माता यदा गता । तदाह लुब्धकै पोतक एव गृहीत । स्त्रीक्षीरेण विवर्धितो यावत्तगृहे निवसामि । तावन्मे माता • स्वयूथ्यैश्चरति । तयाभिहितम् । अहो दैवम् । अहमपुत्रवती * * * * * * * * क्व मे पुत्र इति । एव मयाकविधारितम् । कि मे लुब्धकै । निजकृत्रिमयो सहाययोर्निज सहायो गरीयानिति । 1 ततो लुब्धकगृहात्स्वैर गत आसम् । अथ लुब्धकसकाशादागत इति भयचकितदृश मातर प्राप्त । तयाहमानन्दित । किमेतदाश्चर्य- मिति पृष्ट । स्तन्यक्षीरेण विवर्धित । तेनातिमात्रमह षण्मासजा- तशिशु स्वयूथ्यमध्यगत । अभ्यधिकजवत्वाद्गच्छन्मृगानागत प्रति- पालयामि । अस्माक द्वे गती। ऊर्ध्वा । आञ्जसी च । तयोर्मातृ- कपयोविरहादहमाञ्जसी वेद्मि । नोवाम् । अथ कदाचिन्मृगा- श्चरमाणान्नानुपश्यामि । आविग्नहृदयश्च व ते गता इति विलो- कितवान् । पश्यामि तानूर्ध्वगत्यभिज्ञतया जाल विलयायती गतान् । अह वनभिज्ञ स्त्रीक्षीरदोषात् । तथा च । कार्यकाले तु सप्राप्ते नावज्ञेय चय सदा । बीजमौषधमाहारो यथा लाभस्तथाक्रय ॥ १४९ ॥ अह तेन क्षीराख्येनौषधेनोर्ध्वगत्यनभिज्ञतयाञ्जस्या गत्या नि- 15 । 21 ·85 Book II OR, THE DOVE MOUSE CROW TORTOISE AND DEER Tale v Deers former captivity 3 9 18 पतितो जालेनाकुलीकृत । ततश्च व्याधैर्दुरात्मभिर्जीवयाह गृही- त्वा क्रीडार्थ राजपुत्रायोपनीत । सो ऽपि मा दृष्ट्वातीव परितुष्टो व्याधान्प्रादेशिकेन समानितवान् । मा चादरेणाङ्गोवर्तनस्नान- भोजनधूपालकारवासीविशेषैर्भोजनप्रकारैश्चासभाध्यै स्निग्धद्रव- पेशलै सखण्डगुडदाडिमचातुर्जातकविमित्रैरन्यैश्च भोज्यैरतर्पयत्। 6 अथान्त पुरिकाजनस्य राजकुमाराणा च हस्ताद्धस्त च कौतुकपर- तया ग्रीवानयनकरचरणकर्णावकर्षणै परस्परेभिी राजाङ्गना- भि समानपरपरतया क्लेशितो ऽहम् । चिन्तित च मया । कि सुवर्णेन श्रोत्रबाधाकरेण । हा कष्टम् । कदा तद्वन प्राप्स्यामीति । निवृत्तकौतुकाना च कदाचिद्विविक्ते वर्तमाने राजपुत्रशयनाध- स्तान्मया प्रावृतमये मेघशब्दश्रवणोत्कण्ठितहृदयेन स्वयूथच्युतेन स्वयूथ्याननुस्मृत्याभिहितम् । वातवृष्ट्यवधूतस्य मृगयूथस्य धावत । पृष्ठतो यद्गमिष्यामि कदा तन्मे भविष्यति ॥ १५० ॥ एवमुच्चारयतो राजपुत्रेण बालभावादभावितचित्तेनैतावच्छू- त्वा सत्रस्तेन द्वा स्थो ऽभिहित । केनेदमभिहितमिति । सतापित- हृदय समन्तादवलोकयन्मामपश्यत् । अह च लुब्धकर्मानुषी वाच 15 शिक्षित आसम् । दृष्ट्वा च मा मानुषेणेवानेन मृगेणाभिहितम् । विनष्टो ऽस्मीति मत्वा परमावेग गत । अथ कथचिद्विस्खलित- वागसौ बहिर्निश्चकाम । परमसत्त्वाधिष्ठित इव महदस्वास्थ्य- मापेदे । तत सर्वभिषग्भूततन्त्रिकान्महत्यार्थमात्रया ज्वरपरीत प्रार्थितवान् । एव चाब्रवीत् । यो ममैता रुजमपनयति । तस्या- हमकृशा पूजा करिष्यामीति । अहमपि तवासमीक्षितकारिणा ४ जनेन लगुडेष्टकादिभिर्दुह्यमाण केनापि साधुनावच्छन्न । किमनेन 15 81 ·86 Book II THE WINNING OF FRIENDS Talo v Doors former captivity 12 कृतमिति । अथ ममायु शेषतया तेनार्येण सर्वलक्षणविदा विज्ञा- पितो राजपुत्र । अविमर्शपरेण लोकेनेमामवस्था प्रापितस्त्वम् । । पुनरपि तेनार्येणोक्तो यथा। प्रियको नामैष मृगो मानुषी वाच जानाति । नैष मानुष । भद्र । अनेन प्रावृट्वकालमेघशब्दप्रतिबो- धितचित्तेन स्वयूथ्यानुस्मरणीत्सुक्यादभिहितम् । वातवृष्ट्यवधूत- : स्येति । किमत्र चित्रम् । प्रायेण पक्षिण पशवश्च भयाहारमैथुन- मात्रवेदिनो भवन्ति । इत्यधिगतमेव देवेन । अतो ऽयममानुष । तथा च। यादृशै सनिवसते यादृशाश्चोपसेवते । यादृगिच्छेच्च भवितु तादृग्भवति पूरुष ॥ १५१ ॥ हीयते हि नरस्तात हीने सह समागमात् । समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ॥ १५२ ॥ तत् । देव । मनुष्यसपर्कात्प्रियकजातिवशाच्च मानुषी वाच ददातीति समानित । तथा च । 15 यथोदयगिरेव्य सनिकर्षेण दीप्यते । * * * * * * * * * * * * * * * * ॥ १५३ ॥ इति । तत्र किमसबद्ध ज्वरकारणम् । अपि च । 48 मन्त्राणा परतो नास्ति बीजमुच्चरण तथा । असबद्धप्रलापा न कार्य साधयितु क्षमा ॥ १४ ॥ तथा च। शङ्ख कदल्या कदली च भेर्या तस्या च भेर्या सुमहद्विमानम् । तच्छतभेरीकदलीविमान- मुन्मत्तशङ्काप्रतिम बभूव ॥ १५५ ॥ 21 ·87 OR, THE DOVE MOUSE CROW TORTOISE AND DEER Tale v Deers former captivity Book II Frame story तव शङ्ख । क्व कदली। क्व भेरी । व विमानमिति । तद्वि- धमिदमसबद्धतया त्वय्यागतम् । । तच श्रुत्वापगतविकारो राजपुत्र पूर्वप्रकृतिमापन्न । विचार्य तस्यार्यस्य प्रज्ञाविभव ततो महती पूजा कृत्वा मन्त्रिसमीपवर्ती मन्त्रित्वे कृत । मा चापनीयाभ्यज्य प्रभूतेनाम्भसा प्रक्षालितशरीर कृत्वारक्षिपुरुषाधिष्ठित तत्रैव वने प्रतिमुक्तवान् । तत्कि बहुना। अनुभूतबन्धनो ऽप्यह नियतिवशात्युनर्बद्ध इति । 6 A 192 अथार्धावसित एव वाक्ये सुहृत्स्नेहातिप्तचित्तो मन्थरस्तेनैवानुसारेण शरकण्ट ककुशावमर्दन कुवाणस्वानेव समागत । त च दृष्ट्वा सुतरामाविमचित्ता सपना । अथ हिरण्यस्तमाह । भद्र । शोभन वया न कृतम् । स्वदुर्गव्यपेतस्व न शक्तो लुब्धकादात्मानं रक्षितुम् । वय तथागम्या । यत्कारणम् । सनिकृष्टे लुब्धके चि 19 चाङ्गो विच्छिन्नपाशी यास्यति । लघुपतनको ऽपि वृक्षमाश्रयिष्यति । अहमप्यल्प कायतया विवरमनुप्रवेक्ष्यामि । भवास्तु तद्गोचरगत कि करिष्यतीति । मन्थरक आह । भद्र । मैव ब्रूया । 15 दयितजनविप्रयोगा स्वजनवियोगाश्च कस्य सह्या स्यु । कस्य महोत्सवकल्या प्रियखजनसगमा न स्यु ॥ १५६ ॥ प्रविरलमप्यनुभूता शिष्टेष्टसमागमेषु ये दिवसा । 18 पथ्यटनप्रतिमास्ते जीवितकान्तारशेषस्य ॥ १५७ ॥ सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति दारे प्रभौ च दुखन्ने । विश्राम्यतीव हृदय दु खस्य निवेदन खा ॥ १५८ ॥ । तत् । भद्र। औत्सुक्यगर्भा धमतीव दृष्टि पर्याकुल क्वापि मन प्रयाति । 24 वियुज्यमानस्य गुणान्वितेन निरन्तर प्रेमवता जनेन ॥ १५९ ॥ एवमभिवदत एवासो व्याध आयात । त दृष्ट्वैव हिरण्य पाशं छित्त्वा यथा पूर्व व्याहृतमेवापयात । लुब्धको ऽपि त पाश मृगच्छिन्नमिति मत्वा पर योगम चिन्तयत् । आह घ । न दैव विना मृग पाशच्छेद कृतवान् । कच्छप चासंभाव्या A193 ·88 Book II THE WINNING OF FRIENDS Tiame story Dove mouse crow tortoise and doer A194 भूमिमागत दृष्ट्वा साधार चित्तमकरोत् । यद्यपि मे मृगो दैववशात्पाश चित्त्वा पयात । तथापि दैवेन कच्छप उत्पादित इति । एवमवधार्य क्षुरिकया कुशाना } दाय दृढा रज्जु कला चरणावछष्ट कच्छप सुबद्ध खा धनुष्यवलम्ब्य यथागतमेव प्रायात् । तदा नीयमान दृष्ट्वा हिरख पर विषादमगमत् । आह च । एकख दुखख न यावदन्त 6 गच्छाम्यह पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीय समुपस्थित मे छिद्रेष्वनर्था बहलीभवन्ति ॥ १६० ॥ 9 थावदस्वलित तावत्सुख याति समे पथि । सकृच्च स्खलितं किचिद्विषम हि पदे पदे ॥ १६१ ॥ कष्ट भो । 12 यदि तावत्कृतान्तेन धनेषु प्रलय कृत । मार्गश्रान्तस्य विश्रामे मित्रच्छायापि दूषिता ॥ १६२ ॥ प्राणवृद्धिकर मित्र शसन्तीह विचक्षणा । 15 इहलोकसुखं मित्र न मित्र पारलौकिकम् ॥ १६३ ॥ तत्कि ममोपर्यनवरतमेव दैव प्रहरति । आदौ तावदर्थपरिभ्रश । दारिद्रयो गात्स्वजनपरिभव । तन्निर्वेदात्स्वजनपरित्याग लिग्धसुहृद्वियोगश्चेति । य तावमम 18 दुखपरपरा । अपि च । काय संनिहितापाय संपद पदमापदाम् । समागमा सापगमा सर्वमुत्पादभङ्गुरम् ॥ १६४ ॥ al तथा चोक भगवता वेदव्यासेन । सवै क्षयान्ता मिचया पतनान्ता समुच्छ्रया । संयोगा विग्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ १६५ ॥ । यथा यथा महसन्त्रं विसारच यथा यथा । तथा तथा महदुखं सुखं च भ तथा तथा ॥ १६६ ॥ तथापि । 27 क न स्पृशन्ति पुरुष व्यसनानि काले को वा निरन्तरमुखी य रहाति लोके । दुख सुखं च परिणामवशादुपैति 80 मक्षपचक्रमिव खे परिवर्तमानम् ॥ १६७ ॥ चप्रमन्ते अपि पुरुष हितकार्यावलम्बिनि । देवमुन्मार्गरसिकमन्यथैव प्रपद्यते ॥ १६८ ॥ A195 ·89 Book II OR, THE DOVE, MOUSE, CROW, TORTOISE, AND DEER Frame story Dove mouse crow tortoise and deer A 196 तेन हि । क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्ण । मन्नक्षये कुप्यति जाठरामि । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रेष्वनर्था बहलीभवन्ति ॥ १६९ ॥ । शोकारतिभयत्राण प्रीतिविसम्भभाजनम् । केन रत्नमिद सृष्ट मित्रमित्यचरद्वयम् ॥ १७० ॥ एवमाक्रन्दत एव लघुपतनचिचाङ्गावपि तेन समेतौ । अथ हिरण्यस्तानब्रवीत् । 9 यावदय मन्थरको ऽस्मद्गोचरगत । तावदसावुपायेन शक्यो मोक्षयितुम् । तद्गच्छ । चित्राङ्ग । खमस्थ व्याधस्थाग्रतो नदीसमीपे विप्रकृष्टे भूप्रदेशे निपत्य मृतमात्मानं कला दशय । अयमपि लघुपतनकस्तदुपर्यवस्थित शृङ्गपञ्जरान्तरविन्यस्तचरणो 12 नेत्रोत्पाटनरूप छद्मनात्मान दर्शयतु । अय तु मूखों ऽवश्य लोभात्कच्छप परित्यज्य सारङ्ग याखति । अहमप्यतिक्रान्ते तस्मिन्गमनसमकाल मन्थर बन्धनान्मोचयिष्यामि पाश छित्त्वेति । अभ्याशोपगते तस्मिन्नाश्वपयानं यथा क्रियते । तथा प्रयतितव्यम् । 15 एवमनुष्ठिते लुब्धको ऽपि मृतरूपं मृग दृष्ट्वा कच्छप सरित्तीरे शुष्कशाकमिव परि त्यज्य तत्सकाश गन्तुमारब्ध । तस्मिन्गते हिरवेन मन्थरख पाशा खण्डश कृता । कच्छपो ऽपि तत्स्थानाजद प्रविष्ट । लघुपतनकचित्रागावपि लुब्धक वञ्चथिलाप 18 यातौ । एवमनुष्ठिते लुब्धको ऽपि दृष्ट्वा तदिन्द्रजालमिव मन्यमान किमिदमित्यनु चिन्त्य कच्छपसकाशं गतो ऽपश्चदमुलप्रमाणा खण्डशश्छिन्ना रज्जुम् । कच्छपमपि योगिनमिवादृश्यता गतम् । इति स्वशरीरे ऽपि सशयमचिन्तयत्सचुभितहृदयश्च तस्मा 21 इनाच्छीघ्राच्छीघ्रतरपदै खगृहमेव प्रतिजगाम । हिरण्यो ऽपि मुक्तबन्धन मन्थरमा इय नदीतटोपरि वृक्षच्छायाया चित्राङ्गलघुपतनकाभ्या समेत । अथ सर्वे ते कल्य शरीरा पुनरेकीभूता । यथायथ च ते कालेन सुखमनुभवन्त इति । 24 तिरश्चामपि यदृक्सगत लोकसमतम् । मत्वेषु यदि कस्तत्र विस्मयी ज्ञानशालिषु ॥ १७१ ॥ ॥ इति तन्त्राख्यायिके मित्रप्राप्ति म द्वितीय तन्त्रम् ॥ M ·॥ काकोलूकीय नाम तृतीय तन्त्रम् ॥ A197 अत इदमारभ्यते संधिविग्रहसंबद्ध काकोलूकीयं नाम तृतीय तन्त्रम् । यस्था यमाद्य श्लोक । 3 न विश्वसेत्पूर्वपराजितस्य शत्रोच मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धा गुहा पश्यत घूकपूर्णा ( काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥ १ ॥ A 198 A.109 अस्ति । कस्मिंशिवनोद्देशे महान्यग्रोधवृक्ष स्निग्धबहलपर्णगुल्मच्छायया स्वागत मिवाध्वगाना प्रयच्छति । तत्र मेघवर्णों नाम वायस प्रतिवसति स्म काकसहस्र । परिवार । तस्य च शत्रुरपमर्दो नामोनूकराज उलूकसहस्रपरिवार । स वैरानु शयादुलूक उपलब्धदुगवृत्तान्त कालबलशक्त्या महतोलूकसंघातेन तस्योपरि संनि पतित । महच तेषां कदनं छलापयात । अन्येद्युश्च प्रभातसमये हतशेषाम्भमचक्षुपक्षचरणानन्यांश्च समेत्य शिविरानुसार प्रविचयोपलब्धिं कृत्वा मन्त्रिभि सार्ध मेघवर्णो मन्त्रयितुमारब्ध । प्रत्यक्षमेतन्मह- द्विशसनमस्माक सपत्नापमर्दैन कृतम् । दृष्टदुर्गमार्गों साववश्यमय रावी लब्धाव 18 सरी सदभावाय पुनरेष्यति । तदहीगकासमुपायश्चिन्यतां तद्विघातायेति । अथ केचिदृद्धासमाज । साधुरसि । राजन् । गुणोपेतो ऽसि । यथाशास्त्र मनुवर्तितं भवता । यस्त्वमात्ययिक मन्त्रिपर्षदमेव पृच्छसि । रह हि शास्त्रे दृष्टा 18 न्यष्टादश तीर्थानि राज्ञाम् । तद्यथा । मन्त्रिपुरोहितासनपावकयुवराजदीवारि कान्तर्वशकशास्तृसमाहर्तृसमिधातृप्रदेष्ट्रनायकपौरव्यावहारिककाान्तिकमन्त्रिपर्षदध्य क्षदण्डिदुर्गातपाखारविका इति । तपादौ मन्त्रिग्रहणमवश्यं कार्यम् । पश्चान्ममित्र 21 पर्षग्रहणमवश्यं क्रियत इति । थदा च राजा स्वास्थ्यं भजते । तदा दत्ताधिकार सार्ध मन्त्रयेत् । यदा पुनरात्ययिकमरातिभि समं महत् । तदा मन्त्रिपर्षदमालय ब्रूयात् । तत्र यद्भूयिष्ठा कार्यसिद्दिकर ब्रूयु । तत्कुर्यादिति । तन्मानिता वयममेन ४. वचनेनेति । किविह हि मनुबृहस्पतिभृगुपराशरशालकायमचाणक्यप्रभृतिभिरा A200 ·91 THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Book III Frame story War of crows and owls S A201 b - A202 - A2088 चाथैयानि नीतिशास्त्राणि गदितानि । तानि विशेषत एवैभिज्ञायन्ते । तब यद्र इस्थम् । तनिराकुलो भूवैभिरेव दत्ताधिकारै साध समधारयतु भवानिति । एवमुक्त्वैकान्तीभूता । अथ स राजा मेघवर्णस्तान्प्रत्येक प्रष्टुमारब्ध । तस्य चान्वयागता पञ्च सचिवा । तद्यथा । उद्दीपी । सदीपी । आदीपी । प्रदीपी । चिरजीवी चेति । तेषामा दावुद्दीपिन पृष्टवान् । भद्र । एवमवस्थिते किमनन्तर करणीय मन्यसे । सो ऽब्रवीत् । कि मयान्यधिक किचिज्ञायते । देव । यदेव शास्त्रे अभिहितम् । तदेव वक्ष्यामि । कितु बलवता विगृहीतस्य तदनुप्रवेशो विदेशगमन वा । । तच्छ्रुत्वा सदीपिनमाह । भद्र । भवान्कथ मन्यत इति । सो ऽब्रवीत् । देव । यदेवानेनाभिहितम् । बलवता विगृहीतस्य विदेशगमनम् । एवमभिमतम् । तत्रापि नाकरमादेकपद एव दुर्गपरित्याग काय । यतो युक्तमेव स्थिते दोलाव्याजेन थाप 12 यितुम् । यदा भय भविष्यति । तदापयान करिष्याम । यदा स्वास्थ्यम् । तदा दुर्ग एव स्थायाम इति । ततस्तस्यापि वचनमवधार्य प्रदीपिनं पृष्टवान् । भवतो त्र को ऽभिप्राय । 15 सो ऽब्रवीत् । राजन् । प्रात्ययिकमिदमनवरत गतागतकरणम् । दीनान्धबुजवा मनकुणिखञ्जव्याधितोपस्करादिभिनयनानयनैरेव वय विनष्टा । यत एव गते सधि रेव श्रेयस्कर इति । यत्कारणम् । प्रवृद्धचक्रेणाकान्तो राजा बलवतावल । सधिनोपक्रमेत्तूर्ण कोशदुर्गात्मभूतये ॥ २ ॥ यतस्तेषा सनति कला सुखमनुदिना इहैव स्थास्याम इति । 21 तस्यापि वचनमवधार्यादीपिन पृष्टवान् । भद्र । एवमवस्थिते ऽस्माकं किं प्राप्त काल मन्यसे । स आह । वरमरण्यहरिणरोमन्थकषायाण्यम्मास्यासेवितानि । न च प्रभुखरसावादिन परीपस्थाने कृपणजीवितमिति । अपि च । 24 ज्यायान्न नमेदसमे असमोपनमनमहो महत्कष्टम् । गर्हितमेतत्युसामतिनमन साहसघनानाम् ॥ ३ ॥ अपि च । 27 दण्डानामिव ममता पुंसा छाया विवृद्धिमुपयाति । चयमेति चाति नमता तस्मात्प्रणमन्न चाति नमेत् ॥ ४ ॥ ते सहास्माक संदर्शनमेव न विद्यते । सदर्शनेन विना कथ सधिर्भविष्यति । 10 तत्सर्वथा युद्धमेव नस्तै सह पुष्कलमिति । ततो मेघवर्णस्तेषा चतुर्णामपि पृथक्पृथगभिप्राय ज्ञाखा चिरजीविममाह । तात । 18 A2030 A204 A205 A206

·92
Book III
THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS
Frame story War of crows and owls
A 2074
-
खममाक चिरन्तन सचिव । अजस्र च हितान्वेषी । किमेवमवस्थिते ऽप्यधुना
प्राप्तकाल मन्यसे । यच्च व ब्रूषे । तदेव न श्रेयस्करमिति । साधु चोक्ताम् ।
१ निश्चित्य प्रथमा वाच वमतो वक्तुमर्हसि ।
खामेवानुगमिष्यामस्तिमिरे ऽमिमिवाध्वगा ॥ ५ ॥
एवमुक्त चिरजीव्याह । देव । किमेभिर्नोक्तम् । यत्र मम वचनावकाश स्यात् ।
6 इह हि सधिविग्रहयो सधिर्वा स्वाद्विग्रहो वा पूर्वोक्तावेव । तथापि यदादीपि
नाभिहितम् । तत्पक्षव्यावर्तनायोच्यते । भद्र । कथमेषामस्माक च युद्धे सामान्यम् ।
तावदसाधारण युद्धमस्माकम् । सनिपातसमकालमेव शिरासि निकृन्तन्ति । वय
9 तु कृच्छ्रेण तेषा नेचोत्पाटन करिष्याम इति । एवमवगम्य युद्धपरिग्रहो न कार्य ।
उक्त च ।
परेषामात्मनश्चैव यो ऽविचार्य बलाबलम् ।
12 कार्यायोत्तिष्ठते मोहाद्व्यापद स समीहते ॥ ६ ॥
लघुष्वपि विधातव्य गौरव परिपन्थिषु ।
कृत्वन्तरविधातॄणा भवन्ति ह्यफला क्रिया ॥ ७ ॥
18 क्षमावन्तमरि प्राज्ञ काले विक्रमसेविनम् ।
परात्मगुणदोषज्ञमनुस्मृत्व न विश्वसेत् ॥ ८ ॥
प्राथिता पुरुष शूरैरुत्साहादिसमन्विते ।
18 नित्य व्यावृत्तपदवी लक्ष्मीर्याति न विक्रियाम् ॥ ९ ॥
यमेवाभ्युपयाति श्रीरुपायपरितोषिता ।
निरुद्विमा हि तवास्ते न करग्रहपीडिता ॥ १० ॥
21 शातयत्येव तेजांसि दूरस्थो ऽप्युनतो रिपु ।
सायुधो ऽपि निकृष्टात्मा किमासन्न करिष्यति ॥ ११ ॥
न भीतो न परामुष्टो नापयातो न वर्जित ।
A नाशस्त्रो ऽप्यवमन्तव्यो नेको वेति मयाधिक ॥ १२ ॥
यस सिध्यत्ययनेन शत्रु स विजयी नर ।
य एकतरतां गला जयी विजित एव स ॥ १३ ॥
27 सिद्धिं वश्चमया वेत्ति परस्परवधेन वा ।
निरुपायं सुखं खान्तं व्यो किमिति चिन्यताम् ॥ १४ ॥
विबन्धुनिहतामित्रो रोदित्येक श्रिय पति ।
50 सेव्यमानो हसत्येक शत्रुभि सहजन ॥ १५ ॥
मदावलिप्त पिशुनेर्लुब्ध कामात्मक शर्ट ।
दर्पोछते क्रोधपरैर्दखनीति सुदुर्यहा ॥ १६ ॥

·98
Book III
THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS
Framo story War of crows and owls
A207b
A208
यं वभिन्नमर्यादै स्वनुशिष्ट कृतात्मभि ।
सर्वसहरुपायरमूढेरेव धार्यते ॥ १७ ॥
3 तत्सर्वथा युद्धमेव न श्रेयस्करमिति । कस्मात् । ज्यायसा विरोधी हस्तिना
पादयुद्धमिवैकान्तविनाशाय ।
मेघवण आह । तात । कथय । कि निष्पन्नम् । सो ऽब्रवीत् । भद्र । सप्र
6 धार्यतामेतत् । उक्त च ।
नयो हि मन्त्रस्य मुख तदाश्रय
प्रयोजनेनेह तु कर्म मन्त्रिणाम् ।
9 समुद्धृतो दूतनियोग इष्यते
क्रियानुयोग परतो ऽनुजीविनाम् ॥ १८ ॥
विशेषलब्धप्रतिभा प्रगल्भता
12 क्रियासु सम्यक्प्रणिधानमात्मन ।
परात्मनोशान्तरनिश्चयज्ञता
महीपतेमन्त्रकरस्य जायते ॥ १९ ॥
1 या प्राणपणिता देहमूस्येनापि न लभ्यते ।
सा श्रीर्मन्त्रविदा वेश्मन्यनाइतापि धावति ॥ २० ॥
क्रमेण य शास्त्रविदो हितैषिण
18 क्रियाविभागे सुहृदो न पृच्छति ।
*
५
*
x
*
x
x
* ॥ २१ ॥
21
x
*
*
*
*
महोदधि नब वाभिपूर्ण
24 त सपद सत्पुरुष भजन्ते ॥ २२ ॥
शूरा सर्वोपधायित्वाद्बुद्धिमन्तो विचक्षणा ।
सहाया स्युनूपख हि सत्सहायनिबन्धनम् ॥ २३ ॥
27 सहायबन्धना ह्या सहायाश्चार्थबन्धना ।
अन्योन्यबन्धनावेती विनान्योन्य न सिध्यत ॥ २४ ॥
देश बल कासमुपायमायु
80 विचिन्वय प्रारभते हि कृत्यम् ।
स वेत्ति नीति स परैर्न वञ्च्यते
मनोरथस्तस्य न याति वन्ध्यताम् ॥ २५ ॥

·94
Book III
THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS
Frame story War of crows and owls
A 209
विषाणसघटुसमुत्थितानल
स्फुलिङ्गमालाकुलिते ऽपि दन्तिनाम् ।
8 रणे ऽपि पीखा तु यशासि विद्विषा
भवत्यविद्यान्न हि भाजन श्रिय ॥ २६ ॥
तत्सर्वथा गुणवत्सहायपरिग्रहो विजिगीषूणामेकान्तसिद्धये । उक्त च ।
। वदन्ति नानाविधमर्थचिन्तका
विभूतिलाभाभ्युदयप्रयोजनम् ।
ममैष पक्षो ऽथ न चैतदन्यथा
9 सहायसपत्प्रभवा हि सपद ॥ २७ ॥
अन्त सारैरकुटिलैरच्छिद्रे सुनिरूपितै ।
सहायैर्धार्यते राज्यमुत्तम्भरिव मन्दिरम् ॥ २८ ॥
12 न वशमार्गक्रमलालनागुण
निरीक्षते नैव वपुर्न कान्तिम् ।
य एव शूर सुसहायवान्नर
11 स्तमेव लक्ष्मीरसहापि सेवते ॥ २९ ॥
गुणेष्वाधारभूतेषु फले कस्यास्ति सशय ।
न्यस्तश्चात्मा सतां वृत्ते विभूतिश्च न दुर्लभा ॥ ३० ॥
18 अपि कीर्त्यर्थमायान्ति नाशं सद्यो तिमानिन ।
न चेच्छन्त्ययशोमिश्रमप्येवानन्त्यमायुष ॥ ३१ ॥
विशति वहिमपि स्थिरनिश्चय
॥ सुगममेव महोदधिक्षद्धनम् ।
असुकर व्यवसायदृढात्मना
महमवमि न किंचिदमार्षिणाम् ॥ ३२ ॥
। अयायोचियता पादो दक्षिण कि विचार्यते ।
मूल हि प्राङराचार्या दीर्घसूचसमापदाम् ॥ ३३ ॥
श्रुतापविद्धरेतर्वा वृथा कि शुकभाषिते ।
27 प्राजस्वं त्यज्यतां मौनं यस्य देखा तदुच्यताम् ॥ ३४ ॥
क्रियावत केवणवाग्मिनस
वर क्रियावान्पुरुषो न वाग्मी ।
50 प्रायेण पुंसां सदसत्स युक्ता
किया चरन्ति बमृतं विषं च ॥ ३५ ॥

·95 THE WAR OF THP CROWS AND THE OWLS Book III Tiame story War of crows and owls A210 मन्त्रमूलं हि विजय प्रवदन्ति मनीषिण । मन्त्रस्य पुनरात्मा च बुद्धिश्चायतन परम् ॥ ३६ ॥ 3 षडेव खलु मन्त्रस्य द्वाराणि तु नराधिप । विदितान्येव ते तात कीर्तयिष्यामि कीर्तिमन् ॥ ३७ ॥ आत्मान मन्त्रिदूतं च च्छन्न त्रिषवणक्रमम् । । आकारं ब्रुवते षष्ठमेतावान्मन्त्रनिश्चय ॥ ३८ ॥ असगृहीतस्य पुनमन्त्रस्य शृणु यत्फलम् । अहीन धर्मकामाभ्यामर्थ प्राप्नोति केवलम् ॥ ३९ ॥ . आयव्यय सदानुष्ण छेदन सशयस्य च । अनिश तस्य च ज्ञान मन्त्रिणा त्रिविध फलम् ॥ ४० ॥ तद्यथा यो मन्त्री विन * x वन गच्छति । तथा प्रयतितव्यम् । यत्कारणम् । 12 मिथ्या प्रणिहिती मन्त्र प्रयोक्तारमसशयम् । दुरिष्ट व वेतालो नानिहत्योपशाम्यति ॥ ४१ ॥ आत्मपक्षक्षयायैव परपक्षोदयाय च । 15 मन्त्र वैधममात्याना तन्न स्थादिह भूतये ॥ ४२ ॥ आहु सूक्ष्मतर किचिदमात्यपरिरक्षणम् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं तेभ्यो यदात्मपरिरक्षणम् ॥ ४३ ॥ 18 मन्त्री यस्याप्रियस्तस्य राज्यमात्मा च न प्रिय । प्रियो यख प्रियं तस्य राज्यमात्मा च भूपते ॥ ४४ ॥ अपि च । 21 आयव्ययौ यस्य च संविभक्ती छनच चारी निभृतश्च मन्त्र । न चाप्रियं मन्त्रिषु यो ब्रवीति 4 स सागरान्तां पृथिवी प्रशास्ति ॥ ४५ ॥ असचच्छ्रुतमप्यथ पृच्छ धीरान्पुन पुन । एषा हि मनसो वृत्तिश्चपला मोहजालिनी ॥ ४६ ॥ 27 तद्यदि मयावश्य मन्त्रयितव्यम् । तदपनीयन्तामेते मन्त्रिमात्रव्यपदेशकेवलोपजी विन कथाकुशला । न च करणीयेष्वात्ययिकेषु । अषर्ण रहस्य सफलं भवति । एव च वर्णिते मेघवर्ण आह । तात । बालभावादनभिज्ञोऽस्मि । यथा ब्रवीषि । 30 तथा करोमि । खदायत्त हि सर्वमिदम् । त्वमधुनार्थवादी ज्ञानविज्ञानसंपन्न A211 A212 ·96 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Talo 1 Ass in panther skın I rame story Frame story पितृक्रमेण हितैषी । कितु कौतूहलमुच्यताम् । कथ पुनरस्माकमुलूकानां वैरमिति । सो ऽब्रवीत् । भद्र । वाक्कृतात् । सुचिर हि चरन्नित्व ग्रीष्मे सस्यमबुद्धिमान् । दीपिचर्मप्रतिच्छन्नो वाकृताद्रासभो हत ॥ ४७ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथ चैतत् । चिरजीव्याह । 3 A213 ॥ कथा १॥ 9 12 अस्ति कस्यचिद्रजकस्य वस्त्रनयनातिभारपीडया गर्दभो ऽव- सन्न । स एव चिन्तयामास । कष्टम् । न शोभनमापतितम् । मम कर्मव्याघाती मूल्यहानिश्च । अधुना कथ करणीयम् । अथवास्त्यु- पाय । रूपकत्रयेण द्वीपिचर्म लभ्यते । तेनावच्छाद्याहमेन रात्री हरितसस्ये मोक्षयिष्यामि । तद्भक्षणादसशयमल्पैरहोभिरय बल- वान्भविष्यति । तथा चानुष्ठिते भक्ष्यमाणेषु सस्येषु कार्षिक स्वक्षे- चाणि रक्षितुमारब्ध । कदाचिच्च क्षेत्रमध्येनायात स दृष्ट । द्वी- प्ययम् । नष्टो ऽस्मीति मत्वाईकम्बलमुपरि दत्त्वोद्यतधनुष्पाणि शनै शनरपकामितुमारब्ध । अथ गर्दभस्त दृष्ट्वा गर्दभीयमिति निष्कृष्टायु पर वेगमास्थायोपसर्पितुमारब्ध । असावपि शीघ्रत- रवेगी धावति । गर्दभश्चैवमचिन्तयत् । कदाचिदिय द्वीपिचर्मव्य- वस्थितशरीर मा दृष्ट्वान्यचैवावगच्छेत् । अतोऽहमस्या' स्वा प्रकृति- मास्थाय वाशितेन मनोह्लादन करिष्यामि । इति वाशितुमारब्ध । तच्च श्रुत्वारक्षिपुरुष. सुनिपुण साधयित्वा गर्दभी ऽयमिति प्रति- निवृत्य तमिषुणाभ्यहनत् । तत्समयमेवासी पञ्चत्वमगमत् । 16 18 21 A214 अतो ऽह ब्रवीमि । सुचिरं हि चरनित्यमिति । तच्चाख्याममवधार्य मेघवर्ण आह । कथं वाकृतादस्माकमुलूक सह वैरमुत्पन्नमिति । सो ऽकथयत् ।

·97 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Tale u Birds elect a king ॥ कथा २॥ - अस्ति । अराजके सर्वपक्षिणा चित्तमुत्पन्नम् । कतम राजान पक्षिणामभिषिञ्चाम इति । ततस्तेषा मतमुत्पन्नम् । उलूको ऽभि- षिच्यतामिति । तस्य यथाविध्यभिषेकोचितद्रव्यसभार कृत्वा छ- त्रचामरव्यजनसिहासनभद्रपीठक्षौमवासोनन्द्यावर्तादिनाभिषेक प्रारब्ध । अथ नभसा व्रजन्तमविज्ञातनामान पक्षिणमपश्यन् । ते तु त दृष्ट्वा स्तम्भिताभिषेका । अवश्यमयमपि समुदाये ऽभ्यन्त- रीकर्तव्य । यत्कारणम् । महदिद पार्थिव राजकार्यम् । पृष्टश्चा- सावागत । भद्र । कि तवाप्येतदभिरुचितम् । प्रजापालख दि- वान्धस्येति । असावाह । किमन्ये पक्षिण उत्साद गता । हस- कारण्डचक्रवाकक्रौञ्चमयूरकोकिलहारीतजीवजीवकादय । येना- यमप्रसन्नदृष्टिरुलूको राज्ये ऽभिषिच्यते । अपि च । वक्रनास सुजिह्माक्ष क्रूरमप्रियदर्शनम् । अक्रुद्धस्य मुख पाप क्रुद्ध कि नु करिष्यति ॥ ४८ ॥ स्वभावरौद्रमत्युय क्षुद्रमप्रियवादिनम् । उलूकमभिषिञ्चध्व न व श्रेयो भविष्यति ॥ ४९ ॥ मोघ दृष्टिदिग्दाह करोत्यपदेशक्षमश्च । उक्त च । व्यपदेशे ऽपि सिद्धि स्थादशक्तश्चेन्नराधिप । शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशका. सुखम् ॥ ५० ॥ अत' शेषा पतत्रिण आहु । कथ चैतत् । सो ऽब्रवीत् । 18 15 18 N ·98 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Tale in Elephant and rabbit and moon ॥ कथा ३॥ 6 अस्ति । कदाचिद्द्वादशवार्षिक्यनावृष्टिरापतिता। तस्या च सर्व- • सत्त्वाना महयसनमुत्पन्नम् । विशेषेण तु दन्तिनाम् । अथ चतुर्द- शनो नाम हस्तिराज । सो ऽन्यैर्हस्तिपतिभिर्विज्ञापित । परित्रा- यस्खास्मान्वारितर्पणेनेति । सो ऽब्रवीत् । उपलभ्यताम् । कुत्र स्थाने युदकम् । तत्राहमुदकेन युष्मान्वितृष्णान्करोमि। यतोऽष्टासु दिक्षु प्रेरिता उदकान्वेषणाय वेगवन्त । तत्रानुपूर्वदिक्वारिभिरुपलब्ध चन्द्रसरो नाम विमलजलसपूर्णम् । कि बहुना। व्योमैकदेशपरि- 9 माणम् । आवेदिते च तस्मिन्हस्तिराजेन प्रापिता' । तत्सरो ऽवत- रद्भिश्च तै समन्तादसुखावतारे सरसि पूर्वकृतावासास्तस्मिञ्छशा सपिष्टशिरोग्रीवा बहव कृता । कृतावगाहो द्विरदपतिरपयातश्च 19 तस्मात्सरस । अथ हतशेषा शशा सप्रधारयितुमारब्धा । अधुना कि करणीयम् । दृष्टमगिरेभि पुनरिहावश्यमागन्तव्यम् । तद्याव- देत इह नागच्छन्ति । तावदुपायश्चिन्यतामिति । अथ तत्र वि- 15 जयो नाम शशस्तानाह । शक्यमेतत् । न पुनर्यथेहागमिष्यन्ति ते । इय मे प्रतिज्ञा । कितु मम कर्मसाक्षिण केवल प्रसाद' क्रिय- तामिति । तच्छ्रुत्वा शिलीमुखी नाम शशराजो ऽब्रवीत् । अव- श्यमेतदेव । यत्कारणम् । नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । विजय प्रेष्यते यत्र तत्र सिद्धिरनुत्तमा ॥ १ ॥ हितवक्ता मितवक्ता सस्कृतवता न चातिबद्धवक्ता । अर्थाद्विमृश्य वक्ता वक्ताय सर्ववस्तूनाम् ॥ ५२ ॥ 18 21 ·99 Book III THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Tale uu Elephant and rabbit and moon 8 6 9 12 अस्य च मतिपरिच्छेदान्मम दूरस्थस्यापि शक्तिचय तैरुपलब्ध भविष्यति । कथम्। दूत वा लेख वा दृष्ट्वाह नरपतेरदृष्टस्य । जानामि त नरेन्द्र प्राज्ञ प्रज्ञाविहीन वा ॥ ५३ ॥ तत्प्रतिमानयस्व । उक्त च । दूत एव हि सदध्याइतो भिन्द्याच्च सहतान् । दूतस्तत्कुरुते कर्म सिध्यन्ति येन मानवा ॥ ५४ ॥ अनेन च गतेनासशयमहमेव गतो भविष्यामि । यत्कारणम् । कार्यनिष्पत्ति स्यात् । इति शशराजमामन्च्य विजयशशो हस्ति- राजसमीप प्रायात् । गत्वा च द्विरदपति दृष्ट्वा चिन्तयामास । अशक्यमनेन सहास्मद्विधाना सगम इति । यदाहु । स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजगम । हसन्नपि च वेतालो मानयन्नपि दुर्जन ॥ ५५ ॥ तत्सर्वथाप्रधृष्याया भूमी सदर्शनमस्य प्रयच्छामि । यथोच्च- 16 स्तरा विषमशिलाशिखरमाश्रित्याब्रवीत् । अपि भवत सुखम् । तच्च श्रुत्वा वीक्ष्य हस्तिराज शशमाह । कुतो भवानिति । असा- वाह । दूतो ऽहमिति । तेनाभिहित । केन प्रेषित । कथय कार्य- मिति । शश आह । जानात्येव भवान् । यथार्थवादिनी दूतस्य न दोष करणीय । *उक्त च । दूताद्युद्धृतेष्वपि शस्त्रेषु यथोक्त- वतार । तेषामन्तेवासिनो ऽप्यवध्या इति । सो ऽह चन्द्राज्ञया ब्रवीमि । कथ नामात्मान पर चैवापरिच्छिद्य भवान्परापकारे प्रवर्तते । उक्त च । परेषामात्मनश्चैव यो ऽविचार्य बलाबलम् । कार्यायोत्तिष्ठते मोहाव्यापद स समीहते ॥५६॥ 18 21 24 ·100 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Tale 11 Elephant and rabbit and moon Tale 11 Birds elect a king 8 9 स व चन्द्रसरो ऽन्यायेन प्रधर्षितवान् । तत्र चास्मत्सरक्षणी- याञ्छशान्व्यापादितवानसि। न चैतद्युक्तम् । ते तु मयैव भर्तव्या । येनाह तानुरसा धारयामि । शशाङ्क इति च लोके प्रख्यातना- मास्मि । स त्व यदि न निवर्तसे ऽस्मादव्यापारात् । ततो ऽस्मत्तो महान्तमनर्थ प्राप्स्यसि । *निवृत्तस्य महान्विशेषो भविष्यति । ॐ अस्म ज्ज्योत्स्नयायायितशरीर स्या । अन्यथास्मद्रश्मिसनिरोधा- धर्माभितापितशरीर सद्यो विनाशमेष्यसीति । एवमुक्तो ऽतीव क्षुभितहृदयस्तमाह । भद्र । सत्यम् । मयापकृतम् । सो ऽहमधुना शशिना सह विरोध न करिष्यामीति । तत्प्रदर्शय पन्थानम् । व त पश्येयमिति । स आह । आगच्छतु भवान् । यावदह दर्श- यामि । इत्युक्त्वाशु चन्द्रसरो गत्वा सपूर्णकलामण्डलमुदकगत - चन्द्रमदर्शयत् । असावपि देवताप्रणाम परमशुचिर्भूत्वा करो- मीति मत्वा द्विमनुष्यबाहुप्रमाण करमम्भसि प्रक्षिप्तवान् । अथ सक्षुभितोदकचलमण्डल इतश्चेतश्चकारूढ इव बभ्राम । तेन चन्द्र- 18 सहस्रमपश्यत् । अथाविग्नहृदय प्रतिनिवृत्य विजयो ऽब्रवीत् । कष्ट कष्टम् । द्विगुणतरमाकोपितस्वया चन्द्रमा । इभ पृष्टवान् । केन हेतुना । स आह । उदकस्पर्शनेनेति । सो ऽब्रवीत् । केनो- पायेनाय प्रसाद्यते। विजय आह । अस्पृशता पानीयमिति । एव- मुक्तः सलीनवालधिराकृष्य कर निकृष्टजानुरवनितलविन्यस्तशि- रा' प्रणम्य भगवन्त चन्द्रमस हस्ती शशमवोचत् । भद्र। शेषकाल ॥ त्वया प्रत्याय्य सर्वकार्येषु भगवान् । इत्युक्त्वानवलोकयन्नेवापुन- रागमनाय यथागत प्रायात् । अतोऽह ब्रवीमि । व्यपदेशे ऽपि सिद्धिः स्यादिति । अपि च । क्षुद्रो ऽय दुरात्मा न शक्त प्रजा. पालयितुम् । 18 94 ·101 THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Book III Tale 11 Birds elect a king Cat as judge between partridge and hare Tale iv क्षुद्रमर्थपति प्राप्य कदा विवदतो सुखम् । उभावपि क्षय यातौ यथा शशकपिञ्जलौ ॥ ५७ ॥ 8 त आहु । कथ चैतत् । सो ऽब्रवीत् । ॥ कथा४॥ 6 अस्ति । अह कस्मिश्चिदृक्षे प्रतिवसामि । तत्रैवाधस्तात्कपिञ्जल प्रतिवसति स्म । तत आवयो परस्परमेव सवासगुणादभेद्या प्रीति- रुत्पन्ना । प्रतिदिवस च कृताहारविहारयो प्रथमप्रदोषकाले सु- भाषितप्रश्नप्रतिप्रश्नै कालो ऽतिवर्तते । अथ कदाचिदालापवेला- : या कपिञ्जलो नायाति । यतो मम हृद्गतातीवाकुलता समुत्पन्ना एव चाचिन्तयम् । किमसौ विनष्टी बद्धो वा । अथवान्यावास एतस्य प्रीतिरुत्पन्ना । येन नायातीति । शून्ये च तस्मिस्तदीया- 12 वासके दीर्घको नाम शश आगत । तेनास्यावासो ऽधिष्ठित । ततो सौ कपिञ्जलो र्धमासमात्रेणायात । शश दृष्ट्वाब्रवीत् । अपगम्यता मदीयनिकेतनादिति । स तमाह । मूर्ख । न ते वि- दितम् । उपस्थानभोग्य आवासी भुक्तिश्च । कपिजल आह । सन्त्यत्र प्राश्निका । पृच्छामो देशभूपमिति । उक्त च धर्मशास्त्रे । वापीकूपतडाकाना गृहस्थावसथस्य च । 18 सामन्तप्रत्यया सिद्धिरित्येव मनुरब्रवीत् ॥ ५८ ॥ तथा नामेति प्रतिपद्य प्रस्थिती व्यवहारकरणाय । अहमपि कौतुकात्तयोरेव पृष्ठतो ऽनुगत. । पश्यामि किमच तथ्यमिति । नातिदूर गत्वा कपिञ्जल शशमाह । क आवयोर्व्यवहार द्रक्ष्यति । असावब्रवीत् । नन्वय नदीपुलिनगतस्तप सश्रित उदधिकों 15 81 ·102 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Cat as judge between partrı lge anl hare Talo IV B 9 12 नाम सकलशास्त्रपारगश्चिरजीवी धर्मशास्त्रविन्मार्जार इति । अयमेवास्य सशयस्य च्छेत्ता । तच्च श्रुत्वा कपिञ्जलो ऽब्रवीत् । अलमनेन क्षुद्रेण । उक्त च । न हि विश्वसनीय स्यात्तपस्विच्छद्मना स्थित । दृश्यन्ते बहवस्तीर्थे गलदन्तास्तपस्विन ॥ ५९॥ • तच्च श्रुत्वा सुखोपायप्रवृत्तिप्रसाधनच्छद्मरूप्युदधिको मार्जा- रस्तद्विश्वासनार्थ सुतरामादित्याभिमुखो द्विपाद स्थित । ऊर्ध्व- बाहुर्निमीलितकनयनो जपन्नासीत् । जपतश्च तस्य विश्वस्तहृद- यावुपश्लिष्टस्थाने व्यवहारश्रावणमकुरुताम् । तेन चाभिहितम् । वृद्धत्वाद्धतेन्द्रियत्वाच्च नातिस्पष्टतर 'शृणोम्यहम् । सनिकृष्टी भूत्वोच्चै श्रावयतम् । सुष्टुतर* चादृतो भूत्वा धर्मशास्त्रसबन्ध- मवोचत् । धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित । तस्माद्धर्मो न हन्तव्य कदाचिदपि साधुभि ॥ ६०॥ 15 एक एव सुहृद्धर्मो निधने ऽप्यनुयाति य । शरीरेण सम नाश सर्वमन्यद्धि गच्छति ॥ ६१ ॥ अन्धे तमसि मज्जाम पशुभिर्ये यजामहे । अहिसानामको धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥ ६२ ॥ मातृवत्परदारास्तु परद्रव्याणि लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ॥ ६३ ॥ तत्कि बहुना । तथा तौ छमना विश्वास नीतौ । थैनाङ्कम- पगती हती चेति । यतो ऽसावन्तीनमवहस्थाब्रवीत् । यो हि प्राणपरिक्षीण सहायरहितस्तथा । * स एव हि सुखोपाया वृत्तिमासादयेढधः ॥ ६४ ॥ 18 ·103 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Tale 1 Birds elect a king 9 12 अतो ऽह ब्रवीमि । क्षुद्रमर्थपति प्राप्येति । तत्सर्वथा नाश्र- यणीयगुणोपेतो ऽयम् । तत्किमनेनेति । तस्य तु तद्वचनमगीकृत्य साध्वनेनाभिहितमिति मत्वाब्रुवन् । पुनरेव समवाय कृत्वा मह- द्राजकार्य सप्रधारयिष्याम । इत्युक्त्वा यथागत सर्वपक्षिणी वि- चेरु । केवलस्त्ववशिष्टो भद्रपीठगतो ऽभिषेकाभिमुखी दिवान्ध । । केन चेदमनायाभिहित मम । वायसेनेत्युपलब्धवारी उलूको वायसवचनेनादीपितमनास्तमाह । कि मयापकृत भवत । येना- भिषेकव्याघात कृत इति । सरोहतीषुणा विद्ध वन परशुना हतम् । वाचा दुरुक्त बीभत्स न सरोहति वाकृतम् ॥ ६५ ॥ तत्कि बहुना । अद्यदिवसादारभ्यास्माक भवता च वैरम् । इति चाभिधाय समुज्झिताभिषेको दिवान्धो यथागत प्रायात् । असावपि वायसश्चिन्तयामास । किमिदमनर्थ सामान्ये ऽर्थे कृतमिति । अदेशकालार्थमनायतिक्षम यदप्रिय लाघवकारि चात्मन । विचिन्त्य बुद्ध्या मुहुरप्यवैम्यह 18 न तद्वचो हालहल हि तद्विषम् ॥ ६६ ॥ बलोपपन्नो ऽपि हि बुद्धिमान्नर पर नयेत्क स्वयमेव वैरिताम् । ॥ भिषड्ममास्तीति विचिन्त्य भक्षयेद- कारण को हि विचक्षणो विषम् ॥ ६७ ॥ तदिदमापतित ममाज्ञानादिति । यच्च हितैषिभि सार्धम- सप्रधार्य क्रियते । तस्येदृश एव विपाको भवति । उक्त च । 15 21 ·104 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Birds elect a king Iframe story Tale v Brahman goat and three rogues Tale 11 सुहृद्भिराप्तैरसकृत्परीक्षित स्वय च भूय परिचिन्तिताश्रयम् । : करोति कार्य खलु य स बुद्धिमा- न्स एव लक्ष्म्या यशसश्च भाजनम् ॥ ६८ ॥ इति । एवमुक्त्वा काको ऽपि प्रायात् । A215 G 9 तदेवम् । देव । वाकृतादस्माकमुलूकै सह वैरमिति । मेघवर्ण आह । अवगत मयेदम् । तात । संप्रधार्यताम् । येनेह नागच्छन्ति । तावदुपायश्चिन्त्यताम् । असा वाह । स्वामिन् । सधिविग्रहासनयानसश्रयद्वैधीभावाना षणां गुणानां संधिविग्र हावादावाख्याती । अधुना वासनयानसश्रयसमवायानामस्माकमभाव एव । यत्का रणम् । आसन दुर्गविनाशाय । यानं दुर्गपरित्यागाय । के बलवन्त संश्रयाम । कस्य समवाय । 12 तदेवं गते सामदानभेददण्डाना चतुर्णा नयानां नास्त्यवकाश । अस्ति पञ्च मो ऽप्यशास्त्रकर्तुयश्छलो नाम । तमङ्गीकृत्य स्वयमेवाह तद्विजयाय परिभवाय च प्रयतिष्ये । उक्त च । 16 बहवो ऽबलवन्तश्च कृतवैराश्च शवव । शता वञ्चयितुं प्राज्ञ ब्राह्मणं छगलादिव ॥ ६९ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथं चैतत् । चिरजीव्याह । A216 A217 18 | कथा ५॥ अस्ति । कश्चिद्ब्राह्मण' पशुबन्धननिमित्त पशुमादाय स्ववेश्म- न्युच्चलित । अर्धपथे च धूतैर्दृष्ट्वाभिहितम् । भक्षयामो ऽनिमज- 1 मिति । ततस्तस्यैवाग्रत कृतसकल्पैर्मार्गाभिमुख्येनागच्छद्भिरेकवि- विप्रविभागेन यातम् । यस्तु तेषामग्रग' । तेन ब्राह्मणी ऽभिहित । अवश्यमसौ । साधी । श्वा सगुण. । येन खया स्कन्धेनोह्यते । अथवा श्वापदव्यापादने कुशल इति । एवमुक्त्वापकान्त । ब्राह्म- णश्चिन्तयामास । किमनेन दुरात्मनाभिहितम् । कथमह श्वान

·106
Book III
THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS
Tale v Brahman goat and three rogues
Frame story
8
6
स्कन्धे करिष्यामि । यावदन्यौ द्वौ धूतौ सप्राप्तौ । ताभ्यामपि
ब्राह्मणो ऽभिहित । ब्रह्मन् । किमिदमसदृश व्यवसितम् । यज्ञो-
पवीतमक्षमाला कमण्डलुस्त्रिपुण्ड्रक स्कन्धे च श्वा विधुरम् ।
अथवा शशमृगसूकरव्यापादने नूनमय कुशल इति । एवमुक्त्वा
तावतिक्रान्तौ । ब्राह्मणस्तु जिज्ञासया पशु भूमौ निक्षिप्य सुनि-
पुण कर्णशृङ्गवृषणपुच्छादीनवयवान्परामृश्याचिन्तयत् । मूर्खास्ते।
कथमिम श्वानमिवावधारयन्ति । पुन स्कन्धेनादाय प्रायात् ।
अथान्यैस्त्रिभिरभिहितो ब्राह्मण । न त्वया स्पष्टव्या वयमिति ।
एकपार्श्वन गम्यताम् । यत्कारणम् । शुचिरसि लिगमात्रेण ।
ब्राह्मण । श्वसपर्कानून व्याधी भविष्यसि । इत्युक्त्वापक्रान्ता ।
अथासौ ब्राह्मणश्चिन्तयामास । किमिदमापतितम् । अथवा यतो
12 बहुत्वम् । तत्प्रमाणम् । दृश्यन्ते च लोके विपरीतानि । कदाचि-
दय श्वरूपी राक्षस स्यात् । किम् । अस्य शक्य स्वरूप कर्तुमिति ।
एव सप्रधार्य भूमौ निक्षिप्यानवलोकयन्नेव प्रायात्प्रायश्चित्तभ-
16 यात् । तैरपि भक्षितो ऽसौ पशुरिति ।
9
-
अतो ऽहं ब्रवीमि । बहवो ऽबलवन्तश्चेति । तत् । देव । अस्ति किंचितव्यम् ।
तवावधार्य यथोक्तमनुष्ठेयम् । सो ऽब्रवीत् । तात । अथ किम् । चिरजीव्याह ।
18 देव । मा विगतपई कलाहायरसृम्भिरभ्युच्चामान्यग्रोधपादपात्यक्षिप्यापथान वत्वर्थ
मूकपर्वते सपरिवारस्तिष्ठ । यावदह तान्सपत्नाञ्छास्त्रप्रणीतेन विधिना दक्षिणाशा
मुखान्कृत्वा कृतार्थ पुनस्त्वत्सकाशमागच्छामि । न च त्वया मदीयचिन्ता कार्या ।
तथा चानुष्ठिते ऽस्तं गते सवितर्यसावपमर्द स्वसैन्धपरिवारस्तमेव न्यग्रोधमव
रूढ । न च तच कंचिदपि वायसं पश्यति । शिखरगतश्चाचिन्तयत् । क्व ते शत्रवी
गता रति । अथ चिरजीवी क्षितितलगत एव चिन्तयामास । यद्येते शचवी अनुप
24 लब्धवृत्तान्ता एवापयान्ति । ततो मया किं कृत भवति । उक्तं च ।
अनारम्भस्तु कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् ।
आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ॥ ७० ॥

·106 Book III THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Tamo story War of crows and owls A220a तहरमनारम्भ । न खारब्धविनाश । यतो हमेषा खशब्दश्रावणादात्मान दश यामीति । एवमनुचिन्त्य मन्दमन्द वाशितवान् । तत्सनिकृष्टस्था श्रुत्लोलूका वाय सस्थायं शब्द इत्यवधार्य स्वामिने न्यवेदयन् । तच्च श्रुत्वा कौतुकपरो ऽपमर्दो ऽव तीर्य व्यक्त साधयित्वा सचिवानब्रवीत् । पृच्छ्यताम् । कस्खमिति । पृष्टश्चासावक थयत् । अहं चिरजीवीति । तच्छ्रुत्वापमद पर विस्मयमगमत् । आह च । अय 6 तस्य राज्ञो ऽभिमतो मुख्यो मन्त्रधर । किमथ तैर्निरस्तो ऽभिशस्तश्च । स एव पृष्टस्तमाह । स्वामिन् । श्रूयताम् । अस्ति । किचित्समुत्सादन कृत्वा युष्माखपयातेषु मेघवर्णो हतशेषान्सैनिकान्दृष्ट्वा पर विषादमगमत् । मन्त्रिभि सह समधारितवान् । १ कि बहुना । वद्विनाशाय प्रारब्धमिति । ततो मयाभिहितम् । ते बलवन्त । वयं हीना । तत्सर्वथा प्रणतिरेव तेभ्यो ऽस्माक शिवायेति । उक्त च । बलीयसा हीनबलो विरोध 19 न भूतिकामो मनसापि कुर्यात् । न वध्यते वेतसवृत्तिरथै- रेकान्तनाशो ऽस्ति पतगवृत्ते ॥ ७१ ॥ 10 अपि च । गुणवानेव नमते पुरुष कार्मुको यथा । निर्गुण स्तब्धतामेति पुरुष कार्मुको यथा ॥ ७२ ॥ 18 ततो ऽहं त्वत्पक्ष इति मला निरपेरिमामवस्था प्रापित । तच श्रुत्वापमर्द पितृपैतामहर्मन्त्रिभि सहावधारितवान् । रताचक्रूराचदीप्ता- क्षवक्रनासप्राकारकर्णे । अचादौ रक्ताचं पृष्टवान् । भद्र । किमेव गते न्याव्यमिति । । सो ऽब्रवीत् । किमत्र चिन्त्यते । अविचार्य हन्तव्यो ऽयम् । यत्कारणम् । हीन शचुनिहन्तव्यो यावन्न बलवान्भवेत् । संजातबलपौरुष्य पश्चामवति दुर्जय ॥ ७३ ॥ 2 अपि च । स्वयमुपगता श्रीस्त्वज्यमानाभिशपतीति सोकप्रवाद । कालो हि सदभ्येति यन्नरं कालकाङ्गिणम् । दुर्लभ स पुनस्तेन काम कर्म चिकीर्षता ॥ ७४ ॥ 47 तदसिहते राज्यमकण्टकं भविष्यतीति । उक्तं च । अमित्रं न विमुञ्चत अवाणं करणान्यपि । दुखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ ७५ ॥ 10 ततो अनुक्रमेण क्रूराघमाह । भद्र । एवं गते स्थ किं कर्तव्यमिति । सो ऽत्र- वीत् । देव । अवध्यो ऽयम् । यत्कारणम् । A220b A221 A222 A223 A224 ·107 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Frame story Tale v Ogre thief and Brahm n A225a वदत्सु दीनं शरणागतेषु कृतोपकारेषु भये सुखे च । 3 घृणा हि येषा न रुणद्धि रौद्रता शिलोचयास्ते प्रतिकूलराशय ॥ ७६ ॥ सवोत्पत्तिसमृद्धस्य नाश्वमेधस्य तत्फलम् । 6 यत्फलं भय उत्पन्ने रक्षिते शरणागते ॥ ७७ ॥ तदपि श्रुत्वा दीप्ताक्ष पृष्टवान् । भद्र । कथ मन्यसे । सो ऽब्रवीत् । देव । निश्चितमेव शरणागत शत्रुरवध्य इति । 9 श्रूयते हि कपोतेन शत्रु शरणमागत । पूजितश्च यथान्याय वैश्च मासैश्च तर्पित ॥ ७८ ॥ अपि च । अय तैर्विप्रकृत । देव । अस्माक पुष्टये तदवसादाय च भविष्यति । 12 तदयमवध्य इति । तदवधार्यापमर्दो वक्रनास पृष्टवान् । अत्र भवान्कथ मन्यते । सो ऽब्रवीत् । देव । अवध्यो ऽयमिति । यत्कारणम् । 15 शत्रवो ऽपि हितायैव विवदन्त परस्परम् । चौरेण जीवित दत्तं राक्षसेन तु गोयुगम् ॥ ७९ ॥ स आह । कथ चैतत् । असावकथयत् । - A 225b A226 A227 21 18 ॥ कथा ६॥ अस्ति कस्यचिद्दरिद्रब्राह्मणस्य प्रतिग्रहलब्धमा बालभावामृत- तैललवणयवसयोग्याशनसवर्धित गोयुगलम् । तच्च दृष्ट्वा चौर क- श्चिदेव समर्थितवान् । अद्यैव तद्धरिष्यामीति । प्रथमप्रदोषसमये गन्तुमारब्ध । गच्छश्च केनाप्यविज्ञातेन स्कन्धप्रदेशसश्लिष्ट । अथ तेन पृष्ट । को भवानिति । स च सत्यवचनमाह । नक्तचरो ऽह ब्रह्मराक्षस । भवान्कथयतु । कस्त्वमिति । सो ऽब्रवीत् । अह चौर । कस्यचिद्ब्राह्मणस्य गोयुगल हर्तुमिच्छामि । अथ विज्ञात- प्रत्ययो ऽसावाह । अहमपि त ब्राह्मण ग्रहीतुमिच्छामि। ततस्तो - 24 ·108 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Tale vi Ogre thief and Brahman Frame story Tale vu King Suvi 8 द्वावपि गत्वैकान्ते ऽवस्थितौ फलमवेक्षमाणौ । प्रसुप्ते च ब्राह्मणे ब्रह्मराक्षसस्तद्रहणाय सश्लिष्टश्चौरेणाभिहित । नैष न्याय । गोयुगे मयापहृते पश्चाग्रहीष्यसीति । सो ऽब्रवीत् । अयमप्यनय । कदा- चिदय शब्देन प्रतिबुध्येत । ततो मे व्यर्थ स्यादागम इति । एव तयो परस्पर वैरमुत्पन्नम् । अहपूर्विकया च युगपत्प्रतिबोधित- वन्तौ ब्राह्मणम् । चौरस्तावदवोचत् । ब्राह्मण । ब्रह्मराक्षसस्त्वा ग्रहीतुमिच्छति । ब्रह्मराक्षसो ऽप्याह । चौरस्ते गोयुगलमपहर्तु- मिच्छति । ततस्तावुभावपि चौरराक्षसावपयाताविति । 6 A228 ५ अतो ऽहं ब्रवीमि । शत्रवो ऽपि हितायेवेति । अन्यच्च । शिविनापि स्वमासानि कपोतार्थे महात्मना । श्येनाय किल दत्तानि श्रूयते पुण्यकर्मणा ॥ ८० ॥ अपमर्द आह । कथं चैतत् । सो ऽब्रवीत् । A229 12 ॥ कथा ७॥ 15 18 अस्ति राजा शिविर्नाम सकलभूपालमौलिमालाचिंतचरण परमकारुणिक' सकलार्थिजनसपादितमनोरथः । तस्यानन्यसदृ- शया दानशीलतया यशस्त्रिदिवमारुरोह । अथ कदाचिदाख- ण्डलश्चिन्तयामास । नास्ति दानशील शिविना तुल्या । तत्को ऽस्थाभिप्राय । कियदा सत्त्वमस्य । इति जिज्ञासायै धर्ममाझ्य स्वय कपोतो ऽभवत् । धर्मश्च श्येन' कपीतस्य पृष्ठतस्त्वरितगतिर- भिभवितु प्रवृत्तः । अथ तस्य राज्ञ' सुखासनस्थस्य प्रभातसमय an एवास्थानगतस्यासौ कपोत कम्पमानो भयतरलनेचतारक' करुण- रसितमाविष्कुर्वश्चरणसमीपे सहसैव सनिपतित' प्रोवाच भयग- नदया गिरा। राजन् । शरणागतोऽस्मि ते। परित्रायस्व मा श्येनात्।

·109 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Tale vu King $1VI 8 12 अथ श्येनो ऽपि राज्ञ पुरत पपात । सो ऽपि राजन् । मुञ्च मुञ्च । क्षुधातुरस्य मे भक्ष्य समर्पयखेति प्रोच्चैरुवाच । कपोत आह । देव शरणागतस्य मे परित्राणमर्हसि । स्वशरीराण्यपि शरणागतार्थ त्यजन्तीति साधवी नित्यम् । न शरणागतम् । श्येनो ऽब्रवीत् । राजन् । सकलमनोरथदाता किल श्रूयसे । अतो मे भक्ष्यमेन दातु- मर्हसि । प्राणसशयमापन्नो ऽस्मीति । असावपि राजा जातका- रुण्य कथमेतदिति सभ्रान्तो दोलारूढ इव सान्त्वयञ्छ्येनमाह । नैष सता पन्था । शरणागतपरित्याग । तदह मासमन्यदेव ते • दापयामि । यावत्तृप्तिमवाप्नोषीति । श्येन । न वय परहतपि- शितभुज । स्वय जीवतो मासान्युष्णरुधिरकललान्यास्वादयामहे । कितु यावन्मात्रमिद कपोतमास तुलित भवति । तावन्मे स्वमास प्रयच्छखेति । बाढम् । दातास्मीति राज्ञि प्रतिपन्ने हाहाकार समभूजूभुजाम् । देव । मा साहस कार्षी । एष श्येनरूपी राक्ष- सस्त्वद्विनाशहेतुरागत इति । एवमार्तनादे वर्तमाने तुला कपोत समारोपित । कक्षा तत्समा कृत्वा स्वमासमझावयवादुत्कृत्या- रोपितम् । न च कपोतसम भवत्येव । अवशेषावयवविलुप्तपि- शित शिविर्यदा कपोतस्य न तुल्यता सजगाम । तदा नम सर्व- विदे धर्मायेति कृत्वा स्वयमेव तुलामधिरूढ । अथ दिवि देव- दुन्दुभय प्रणेदु । अविरलकुसुमवृष्टिसार समीरण प्रववौ । साधु साध्विति दशस्वपि दिक्षु वाचो विचेरु । अत्रान्तरे धर्म- पाकशासनौ प्रकटितरूपौ त राजानमाहतु । साधु । महीनाथ । शोभनस्ते ऽतिनिपुण प्राणिधर्मो विज्ञात । परमार्थतस्त्वमेव जि- ज्ञासित । तदिद शरीर ते पुरातनमिवास्तु । कोशमक्षय धर्मे च 4 सदा मतिर्भूतभूतये भवतु । इत्युत्वान्तर्धानमागतौ । - । 16 18 21 ·110 Book III THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Talo vııı Cuckold wheelwright Frame story A280 A231 A232 अतो ऽह ब्रवीमि । शिविनापि स्वमासानीति । तचाय शरणागती न हन्तव्य । ततो ऽनन्तर प्राकारकर्ण पृष्ट । स एवमेव समर्थितवान् । 3 अथान्तीनमवहस्य रक्ताच पुनरब्रवीत् । कष्टम् । विनाशितो ऽयं स्वामी युष्माभिरनयेन । उक्तं च । प्रत्यक्षे ऽपि ते दोषे मूर्ख सान्वेन तुष्यति । 6 रथकार स्वका भार्या सजारा शिरसावहत् ॥ ८१ ॥ ते प्राहु । कथ चैतत् । सो ऽब्रवीत् । A238 ॥ कथा ८॥ 12 अस्ति कस्मिश्चिदधिष्ठाने रथकार । तस्य भार्या व्युत्पन्नचारि- बाजस्र मित्रस्वजनै प्रतिबोध्यते । न च तस्मात्परपुरुषससर्गान्नि- वर्तते । यतो ऽसौ जिज्ञासुस्तामाह । भद्रे । विप्रकृष्टे देशान्तरे राजकीयो मण्डप कर्तव्य । तत्र मया श्वो गन्तव्यमिति । तया च तुष्टया यथाज्ञप्तमेव शम्बल कृतम् । तथा चानुष्ठिते गृहीतो- पस्करपथ्योदन प्रहरशेषाया शर्वर्या तामाह । गतो ऽहम् । भद्रे । 15 द्वार सवृणीष्वेति । तवा चाविज्ञात एव प्रतिनिवृत्त्य स्वशय्या- धस्तादात्मद्वितीय सह शिष्येणावस्थितः । असावपि हृष्टहृदयाद्य मम निरङ्कशी दयितजनसमागम इति दूतिकया विटमानाय्य ॐ तपैव निर्विशङ्कपानभोजनाद्यनुष्ठितवती । कथमपि चाप्राप्तरत यैव पादौ चालयन्त्या जानुप्रदेशे रथकार' स्पृष्ट । ततो ऽसाव- चिन्तयत् । असशय स एव रथकारी भविष्यति । तत्कथ करणी- 4 यमिति । अस्मिश्चान्तरे सशपथ विटेनाभिहिता । कथय । मम वा भर्तुर्वा तव क' प्रिय इति । यतस्तया प्रतिपत्तिकुशलयाभिहित । प्रष्टव्य पृच्छसि । स्त्रियो हि नामता लघुधर्मिण्यो यस्विचगप्रवृ- - त्ताश्च । कि बहुना । यद्यासा नासिका न स्यु । असशयममेध्य- ·111 THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Book III Talo vili Cuckold wheelwright Frame story Tale 1x Mouse maidon will wed a mouse । मपि भक्षयेयुरिति सक्षेप । यद्यहमीषन्मात्रमप्यकुशल भर्तु शृणु- याम् । सद्य प्राणपरित्याग कुर्यामिति । अथ रथकारस्तया धर्षण्या कृतकवचनव्यसितमना शिष्यमवोचत् । विजयता ममात्यन्तभक्ता दयिता। सर्वजनसकाश समानयामि। इत्युत्वा स्कन्धेनादाय खट्वा- सीना सजारा राजमार्गरथ्यान्तरेषु भ्रामयञ्जनहासमवाप्तवान् । 8 A234 A236a A235 6 अतो ऽहं ब्रवीमि । प्रत्यक्षे ऽपि कृते दोष इति । तत्सर्वथा विनष्टा स्म । साधु चेदमुच्यते । मन्त्रिरूपा हि रिपव संभाव्यास्त विचक्षणे । 9 ये हिते नयमुत्सृज्य विपरीतोपसेविन । ८२ ॥ सन्तो ऽपि हि विनश्यन्ति देशकालनिराकृता । अप्राज्ञ मन्त्रिण प्राप्य तम सूर्योदये यथा ॥ ३ ॥ 19 तदपि तस्य वचनमपावत्य चिरजीविनमुद्धृत्य स्खदुर्ग नेतुमारब्ध । अथ चिरजीव्याह । देव । कि मयैतदवस्थेनाकिचित्करेण सगृहीतेन । कि ममै तदवस्थस्य जीवितेन । इच्छाम्यहं प्रदीप्तमपि प्रवेष्टुम् । तदर्हसि माममिदानेनोपकर्तु 15 मिति । रक्ताक्षेण तु तस्थान्तर्निहितभावसूचितमाकारं ज्ञावाभिहितम् । किमनिसपा तमिच्छति भवान् । सो ऽब्रवीत् । अहं तावद्युष्मदर्थमिमामापद प्राप्त । तदिच्छामि तेषा वैरनिर्यातनार्थमुलूकयोनिममौ हुतशरीरप्रभावादिति । रक्तादो ऽब्रवीत् । अन्तर्भावनिगूढेय वात प्रकृतिपेशला । विकाराधनभिज्ञाय विषदिग्धेव वारुणी ॥ ८४ ॥ दुष्ट । अशक्या तवोलूकयोनिरसभाव्या च । यत्कारणम् । 21 सूर्य भर्तारमिच्छन्ती पर्जन्य मारत गिरिम् । स्वयोनि मूषिका प्राप्ता योनिर्हि दुरतिक्रमा ॥ ५ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथ चैतत् । असावाह । --- 18 A286 A237 24 ॥ कथाए॥ अस्ति । कस्मिश्चिद्देश ऋषिर्जाह्नव्या स्नाखोपस्प्रष्टुमारब्ध । कर- तले चास्य श्येनपरिभ्रष्टा मूषकशाविका पतिता। ता चासौ न्यग्रो- ·112 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Tale ix Mouse maidon will wed a mouse 9 ॥ धपादपमूले सस्थाप्य पुन स्नात्वा गृहाभिमुख प्रायात् । मूषिका च स्मृत्वाचिन्तयत् । नृशसमेतन्मया कृत मातृपितृपरिभ्रष्टा मूषिका परित्यजतेति । एवमाकलय्य प्रतिनिवृत्य ता मूषिका स्वतपोबलेन कन्या कृत्वा गृहमानीयानपत्यायै भार्यायै प्रायच्छत् । आह च । भद्रे । प्रयत्नेनेय सवर्यतामिति । 6 अथ कालेन द्वादशवर्षे प्राप्ते विवाहकार्ये तस्था ऋषिश्चिन्ता- मापेदे । यत । पितुर्गृहे तु या कन्या रज पश्यति चक्षुषा । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली स्मृता ॥ ८६ ॥ अतो ऽहमेना सदृशाय प्रयच्छामि । उक्त च । ययोरेव सम वित्त ययोरेव सम कुलम् । 19 तयो सख्य विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयो ॥ ८७ ॥ स एव मत्वा भगवन्त सहस्रकिरणमाहूयाभिहितवान् । वि- वाह्यता मम दुहितेयमिति । असावपि लोकपाल सर्ववृत्तान्त- प्रत्यक्षदर्शी तमाह । भगवन् । मत्ती मेघा बलवत्तरा' । यत्का- रणम् । अहमुदितो ऽपि तैरदृश्य क्रिय इति । एवमेतदित्युक्त्वा मुनिर्मेघानाहूतवान् । गृह्यता मे दुहितेति । ते ऽप्याड । अस्म- त्तोऽपि बलवान्वायुः । तेन वयमितश्चेतश्च दिग्भ्यो विक्षिप्यामहे । अथ तेन वायुराहत । गृह्यता मदुहितेति । एवमुक्तो ऽसावन- वीत् । भगवन् । मत्तो बलवत्तरा. पर्वताः । यतो ऽह तानङ्गुल- 21 मात्रमपि चालयितुमशक्त । ततो ऽसावचलमाहूयाभिहितवान् । गृह्यता मम कन्येति । स आह । नूनमचला वयम् । कित्वजन मूषकैर्गम्या' । तैरिततश्च शतच्छिद्रा' क्रियामहे । एवमवधार्य मुनिना मूषक आहूयोक्त' । गृह्यता मम कन्येति । ततो ऽसावाह। 15 18 24 ·113 THF WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III T let Mouse aidon w Il wed i mouse Frame sto y विधुरमिदम् । कथमिय विवर प्रवेक्ष्यतीति । सत्यमेतदिति पर- मर्षिणा स्वतपोबलेन पुन पूर्वप्रकृतिमापादिता। १ अतो ऽह ब्रवीमि । सूर्य भतारमासाद्येति । इत्येवमवसिते च तस्मिन्वाक्ये तिर कृत्य रक्ताक्षमुद्धृत्य चिरजीविन खविनाशायात्मीय दुर्गमनयत् । * * 6 वध्यतामिति येनोक्त स्वामिनो हितवादिना । स एवैको त्र मन्त्रिभ्यो नीतिशास्त्राथतत्त्ववित् ॥ ८ ॥ यद्यप्येते शृणुयु । तदाशा मे सफला न स्वादिति । 9 प्राप्य च दुर्गद्वारमपमर्दस्तान्सचिवानब्रवीत् । यथेप्सिते स्थाने ऽवस्थाप्यतां चि रजीवीति । चिरजीविनापि प्राप्तकाल सुखमपसरिष्यामीति दुगद्वारे ऽवस्थान कल्पितम् । प्रतिदिन च दिग्विजयमात्मेच्छया कृत्वोलूका राजादेशात्सुप्रभूत मास 12 मादाय चिरजीविने प्रायच्छन् । असावपि रक्ताच स्वकुटुम्बमाइयोक्तवान् । अचिरादस्माद्वायसादह विनाश पश्यामि । तन्न युक्तमेभि सह मूढेरेकत्र वस्तुम् । यत । 16 हीयते हि मतिस्तावद्धीने सह समागमात् । समैश्च समतामेति विशिष्टश्च विशिष्टताम् ॥ ८९ ॥ यतो ऽन्यामद्रिगुहामाश्रित्य सुख वत्स्याम । इमा च गुहामासन्नविनाशोपसृष्टा 18 त्यजाम इति । एवमुक्त्वा रक्ताक्ष सपरिजनो ऽन्यत्र प्रायात् । ततो ऽसावपि चिरजीवी वायसो ऽल्पीयसा कालेन सजातबलपक्षो मयूर व गौराग सवृत्त । एव चाचिन्तयत् । 21 दृष्ट सारो बल चैषा दुर्ग चापि यथार्थत । अहीनकालमधुना कर्तव्य सक्षयो विषाम् ॥ ९० ॥ सजातबलपौरुष्य उत्पातकुशलस्तथा । 24 शलो ऽहं सर्वकार्येषु प्रहर्तुमपकारिण ॥ ११ ॥ एवमवधार्य तत्क्षयार्थ गुहाया कक्ष प्रविष्य मेघवर्णान्तिकमगमत् । त चाचान्तं दृष्ट्वा दर्शनोत्सुका सर्व एव वायसा । तात । भात । मातुल । इत्येवमभिवदन्त सहर्षास्तदभिमुखा प्रस्थिता । चिरजीविना समागता । तेन चाभिहिता । नाय मस्यात्याक्षेपस्य काल । गृह्यतामेकैकं सुखसवाह्य दारु । अहमप्यमि ग्रहीष्यामि । तथा चानुष्ठिते दृष्टमार्गरन्ध्रान्तरो ऽसौ चिरजीवी यत्तवान् । तद्भवतामनाख्यात 30 विदितमेव । 27 P ·114 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWIS brame story War of crows and owls A245 A246 6 A247 दग्ध्वा च नागलोकान्ता गुहामवाप्तसकलमनोरथश्चिरजोवी पुनरन्य दुर्गसस्कार कारयित्वा मङ्गलकल्याणाभ्युदयलक्षणेन घोषेण तस्मिन्नेव न्यग्रोधपादपे सर्वप्रकृति 8 समेत राजान मेघवर्णमास्थापितवान् । अथ निर्जितारिमैघवर्णचिरजीविनमाह । तात । कथ त्वया शत्रुमध्यगतेन काली तिवाहित । वरमग्नौ प्रदीप्ते तु प्रपात पुण्यकर्मणाम् । न चारिजनसंसर्गो मुहर्तमपि सेवित ॥ ९२ ॥ सो ऽब्रवीत् । भद्र । 9 उपनतभये यो यो मार्गों हितार्थकरो भवे त्स स निपुणया बुद्ध्या ध्येयो महा कृपणी ऽपि वा । करिकरनिभी ज्याघाताङ्कौ महास्त्रविशारदी 1 वलयरणिती स्त्रीवराह कृती न किरीटिना ॥ ९३ ॥ शक्तेनापि सदा जनेन विदुषा कालान्तरापेक्षिणा वस्तव्य खलु वक्रवाक्यनिपुणे क्षुद्रे ऽपि पापे जने । 1 दर्वीव्यग्रकरण धूममलिनेनायासखिन्नेन कि भीमेनातिबलेन मत्स्यभवने सूदा न संघट्टिता ॥ ९४ ॥ यद्वा तदा विषमपतित साधु वा गर्हितं वा 18 कालाकाजी पिहितनयनो बुद्धिमान्कर्म कुर्यात् । कि गाण्डीवस्फुरदुरुगुणास्फालनव्यग्रपाणि सीलीलावलयितरणन्मेखल सव्यसाची ॥ ९५ ॥ । सिद्धि प्रार्थयता अनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्खक सर्वोत्साहवतापि देवविधिषु स्थेयं समीच्य क्रमम् । देवेन्द्रद्रविणेश्वरान्तकसमेरप्यन्वितो भ्रातृभि ५ किं क्लिष्ट सुचिर पिदण्डमवहच्छ्रीमान धर्मात्मज ॥ ९६ ॥ रूपाभिजनसंपन्नौ माद्रीपुची गुणान्विती । गोवाजिवस्तिसंस्कारे विराटप्रेष्यतां गतौ ॥ ९७ ॥ 47 रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणैर्वशे शुभे जन्मना युक्ता श्रीरिव या तथापि च वर्श कालक्रमादागतम् । सैरन्ध्रीति सगर्वित युवतिभि साक्षेपमाचप्तया द्रौपवापि न मत्यराजभवने घृष्टं चिरं चन्दनम् ॥ ९८ ॥ मेघवर्ण आह । असिंधाराव्रतमिव । मन्ये । अप्रियेण सह संवास । सो ब्रवीत् । देव । एवमेतत् । तथापि । 80 A248 ·115 Book III THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Frame tory War of crows and owls A249 सहते सुहृदिव भूखा प्राज्ञ शक्तिक्षये निराकार । काल प्रतीक्षमाण प्रीतिप्रच्छादिताशक्ति ॥ ९९ ॥ 8 तत्कि बहुना । न तादृमया मूर्खसमागमो दृष्टपूर्वो वजयित्वैक रक्ताक्षम् । तेन तु मम यथावस्थितं हृद्गत ज्ञातम् । अन्ये ते पुनर्नाममात्रमन्त्रिण । कि ते । एतर्न विज्ञातम् । 6 अरितो भ्यागतो मित्र शत्रुसवासतत्पर । सर्पसवासधर्मियानित्योद्वेगेन दूषित ॥ १०० ॥ लक्षन्यग्रोधबीजानां कपोतादिव शाल्मले । 9 मूलोत्खातकरो दोष पश्चादपि भयकर ॥ १०१ ॥ आसने शयने याने पानभोजनवस्तुषु । दृष्ट्वान्तर प्रमत्तेषु प्रहरन्त्यरयो रिषु ॥ १०२ ॥ 12 तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्रिवर्गनिलय बुध । आत्मानमादृतो रक्षेत्प्रमादाद्धि विनश्यति ॥ १०३ ॥ साधु चेदमुच्यते । 15 सतापयन्ति कमपथ्यभुज न रोगा दुर्मन्त्रिण कमुपयाति न नीतिदोष । क श्रीन दपयति कि न निहन्ति मृत्यु 18 क स्त्रीकृते न विषया परितापयन्ति ॥ १०४ ॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मिन नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य भृत्वा । 21 विद्याफल व्यसनिन वपणस्य सौख्यं राज्य प्रमत्तसचिवस्य नराधिपत्य ॥ १०५ ॥ मूढेषु शोकश्चपलेषु कोप 24 कान्तेषु कामो निपुणेषु विद्या । धर्मो दयावत्सु महत्सु धैर्य शुष्कन्धने वहिरुपति वृद्धिम् ॥ १०६ ॥ 27 तत् । राजन् । यत्तयोक्तम् । असिधाराव्रतमिवारिसपर्को अनुभूत इति । तत्स त्यम् । किंतु । स्कन्धेनापि वहेच्छयूँ कालमासाद्य बुद्धिमान् । 80 वहता कृष्णसर्पण मण्डूका विनिपातिता ॥ १०७ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथ चैतत् । चिरजीव्याह । A250 A251 ·116 Book III THE WAR OF THE OROWS AND THE OWLS Tale x Trogs ride a serpent ॥ कथा १०॥ 8 6 अस्ति कश्चित्परिणतवया कृष्णसर्पो मन्दविषो नाम । स एव समर्थितवान् । कथ नामानया वृत्त्या सुख वर्तेयमिति । अथ बहु- मण्डूक इदमुदवस्थाधृतिपरीतमात्मान प्रदर्शितवान् । उदकान्तर्ग- तेनैकेन मण्डूकेन पृष्ट । माम । यथापूर्व कथ नानुष्ठान क्रियत इति । अतो ऽसावाह । भद्र । कुतो ऽमी मे मनोरथा । हन्त । अद्य प्रथमप्रदोष एवाहारार्थ मण्डूकनिभेन ब्राह्मणसूनोरङ्गुष्ठो मया दष्ट । तत्समकालमसी पञ्चत्वमागत । तत्पित्रा दुखार्तनाह ° शप्त । उक्तश्च । दुरात्मन् । यत्त्वया ममानपराधी सुतो भक्षित । तेन दोषेण व मण्डूकाना वाहन भविष्यसीति । तदह युष्मान्प्र- त्यागतो वाहनार्थम् । अथ ते हृष्टमनस सर्व एव मण्डूकराज्ञे 12 जालपादाय निवेदितवन्त । असावपि समन्त्रिपरिवारो ऽद्भुत- मिव मन्यमान' ससझममुत्तीर्य तत्पृष्ठमाश्रित । तदनुक्रमशी यथास्थानभाज उपासिता । अन्ये चानाप्नुवन्तो ऽनुपद धावन्ति । मन्दविषो ऽप्यात्मपुष्ट्यर्थमनेकप्रकारान् गतिविशेषानदर्शयत् । अथ जालपादो लब्धस्पर्श एवाह । *न तथा करिणा यान रथेन तुरगेण वा । नरयानेन नावा वा यथा मन्दविषेण मे ॥ १०८ ॥ अथ मन्दविषमन्येद्युपछद्मग्लान जालपादो ऽन्नवीत् । भद्र । किमद्य मन्दमन्दमुह्यते । न यथा पुरेति । स आह । देव । आहा- रवैकल्याच्छक्ति, न यथापूर्व वोढुम् । अथासावब्रवीत् । भक्ष- यात्र क्षुद्रानिति । स आह । ममापीयमाशा । कितु पादीयाज्ञया कृतप्रसादो भक्षयिष्यामि । इति त्वदायत्तजीवितो ऽस्मि । तत- 15 18 ·117 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Frogs ride & serpent Tale Frame story स्तानसावनुज्ञातो ऽभक्षयत् । कतिपयैरहोभिर्बलवान्सवृत्त । सुप- रितुष्टश्चान्तीनमवहस्याब्रवीत् । ॐ मण्डूका विविधाहाराश्छलपूर्वीपसाधिता । कियन्त कालमक्षीणा भवेयु खादती मम ॥ १०९ ॥ अथ जातशङ्को जालपाद किमनेनाभिहितमिति तमपृच्छत् । कि त्वयाभिहितम् । यतो ऽसावाकारप्रच्छादनायाह । न कि- चिदिति । पुनश्च प्रतिबोध्यमानो ऽब्रवीत् । स्वामिन् । मयै- तदुक्तम् । नाह बुद्धिपरिभ्रष्टो नाह मण्डूकवाहन । कालमेव प्रतीक्षामि घृतान्धो ब्राह्मणो यथा ॥ ११० ॥ वर वज्रविनिष्पिष्टो भवेच्छैलो ऽधिपो ऽपि वा। 1५ मा विप्रशापनिर्दग्ध जन्माभून्ने कदाचन ॥ १११ ॥ अथैव वर्तमाने जालपाद कृतकवचनव्यसितमना नैवावबु- ध्यते । तल्कि बहुना । भक्षितास्तेन मण्डूका । बीजावशिष्टा प्रमुत्ता । ये ऽस्य वक्त्रे नानुविशन्ति । A212 A353 यतो ऽह ब्रवीमि । स्कन्धेनापि वहेच्छचुमिति । तत् । राजन् । यथा मन्द विषेण मण्डूका निहता । तथा मयाप्यशेषा शववो हता । 18 वने प्रज्वालितो वहिर्दहन्मूलानि रचति । समूलकाष कषति वार्योघो मृदुशीतल ॥ ११२ ॥ मेघवर्ण आह । एवमेतत् । अपि च । 21 महत्त्वमेतन्महता नयालकारधारिणाम् । न मुश्चन्ति यदारम्भ कृच्छ्रे ऽपि व्यसनोदये ॥ ११३ ॥ तदेव भवता नि शेषा शत्रव कृता । सो ऽब्रवीत् । देव । एवमेतत् । 24 ऋणशेषमनिशेषं शत्रुशेष तथैव च । पुन पुन प्रवर्तेत तस्माच्छेष न कारयेत् ॥ ११४ ॥ मेघवर्ण आह । साधु । ते निश्चयो व्यवसायश्च । अपि च A254 A255 ·118 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Trame story War of crows and owls A256 यस्य नीतिप्रयाणेषु प्रयोगतिमिरा दिश । स द्विषा पश्यतामेव पाडण्य विनियच्छति ॥ ११५ ॥ 3 एवमन्योन्यसबन्ध बागुण्य यो ऽनुपश्यति । सो बुद्धिनिगडैद्धैरिष्ट क्रीडति पार्थिवै ॥ ११६ ॥ सो ऽब्रवीत् । देव । भाग्यसंपन्नस्त्वमसि । किमारब्ध युष्मदर्थे न सिध्यति । अपि च । 6 शक्त युक्तेन सधत्ते युक्तमाशुपराक्रमै । तावुभौ वृद्धिसंपन्नौ क्रमव्ययसमन्वितौ ॥ ११७ ॥ जितात्मन सत्यवतो धीमती व्यवसायिन । 9 कि नामैवविधस्यापि अयातव्यपदे स्थितम् ॥ ११८ ॥ सप्राप्त व्यसने न सीदति मति सिद्धौ न सहष्यते प्राप्तौ सहरति क्षमा च कुरुते काले च विस्सन्दते । 12 कोलीनानि च सवृणोत्यवहितश्छिद्रेषु जागर्ति य स्तस्यैवचरितस्य वश्यमनसो हस्तस्थिता संपद ॥ ११९ ॥ क काल कानि मिचाणि को देश को व्ययागमौ । 15 को वाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्य मुहुर्मुड ॥ १२० ॥ को ऽहं को देशकाली समविषमगुणा के नया के सहाया का शक्ति को ऽभ्युपायो हितकरणविधौ का च मे देवसंपत् । 19 सपत्ते को अनुबन्ध प्रतिहतवचनयोत्तरं कि नु मे स्या- दित्येव कार्यसिद्धाववाहितमनसो नावहास्था भवन्ति ॥ १२१ ॥ तन्न केवलमेकान्तश शीर्य परकृत्य साधयति । कथम् । 1 शस्त्रैर्हता हि रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहतास्तु पुरुषा मुहता भवन्ति । शस्त्र निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेक प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥ १२२ ॥ अपि च । एक हन्यान वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । 37 प्राशेन तु मति चिप्ता हन्यागर्भगतामपि ॥ १२३ ॥ तहेवपुरुषकारयो पादानामयनेन कार्यसिद्धय परिणमन्ति । प्रसरति मति कार्यारम्भे दृढीभवति स्मृति १० खयमुपममन्यर्था मन्त्री न गच्छति विशवम् । फलति सफलतरिक चिचं समुन्नतिमश्नुते भवति च रति साध्ये कृत्ये नरस्य भविष्यत ॥ १२४ ॥ A257 A268 ·119 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Frame story War of crows and owls A259 A260 A261 A262 तत्त्यागबुद्धिशौर्यसपन्नख राज्यमिति । उक्त च । त्यागिनि पूरे विद्या विदुषि मतिमति च गुणो गुणीभवति । 3 गुणवति धन धनाच्छी श्रीमत्याज्ञा ततो राज्यम् ॥ १२५ ॥ मेघवर्ण आह । तात । सद्य फलति नीतिशास्त्रम् । यत्त्वयानुकूल्येनानुमविश्यो सूकराजो ऽपमर्द सपरिजनो नि शेष कृत । चिरजीव्याह । देव । 6 तीक्ष्णोपायप्राप्तिगम्यो ऽपि यो अर्थ स्तस्याप्यादी सश्रय सप्रयुक्त । उद्वीच्या लक्ष्मभूतो वनाना 9 नानभ्यर्च च्छिद्यते पादपेन्द्र ॥ १२६ ॥ अथवा । स्वामिन् । कि तेनाभिहितेन । यदन्त क्रियाकालरहितम् । साध्वभिहितम् । अनिश्चितैरध्यवसायभीरभि 12 यथेष्टसंलापरतिप्रयोजनै । फले विसवादमुपागता गिर प्रयान्ति लोके परिहासवस्तुताम् ॥ १२७ ॥ 15 न च लघुष्वपि कर्तव्येषु धीमगिरनादर कार्य । यत्कारणम् । शच्यामि कर्तुमिदमल्यमयत्नसाध्य मत्रादर क इति कृत्यमवेक्षमाणा । 18 केचित्प्रमादतमसा परिवापदुख मापत्सु सङ्गसुलभ पुरुषा प्रयान्ति ॥ १२८ ॥ तदद्य मम । विभो । निजितारेरयापूर्वनिद्रालाभो भविष्यति । कथम् । 31 नि सपै हतसर्प वा वस्तु हि भवने सुखम् । दृष्टनष्टभुजगे तु निद्रा न लभते नर ॥ १२९ ॥ तेन हि विस्तीर्थव्यवसायसारमहता खिग्धे प्रयुक्ताधिषां कार्याणा नयसाहसोन्नतिमतामिच्छापदारोहिणाम् । मानीत्सेकपराक्रमव्यसनिन पारं न यावद्गता 37 सामर्षे हृदये ऽवकाशविषयास्तावत्कथ निर्वता ॥ १३० ॥ तदवसितकार्यारम्भस्य हि मे विश्राम्यतीव मन । कथम् । विशति ज्वरमिव हृदय गाव लघुतरमिवावसितसारम् । 10 तीर्णवख च मनो भवति रिपाववसितप्रतिज्ञस्य ॥ १३१ ॥ तदिदमधुना निहतकण्टकं राज्य प्रजारजनरवासमर्थो भूखा पुत्रपौत्रानुक्रमेण चामरच्छत्वासनश्रीश्चिर भुड्ड । अपि च । A263 A264 A265 ·120 Book III THE WAR OL THE CROWS AND IHE OWIS Frame story War of crows and owls A266 - प्रजा न रजयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणै । अजागलस्तनस्येव तस्य नाम निरर्थकम् ॥ १३२ ॥ 3 गुणेषु रागो व्यसनेष्वनादरो रति सुनीतेषु च यस्य भूपते । चिर स भुते चलवामराशुका 6 सितातपचाभरणा नृपश्रियम् ॥ १३३ ॥ न च बयावाप्तराज्यो ऽहमिति कृत्वा श्रीमदेनात्मा व्यसयितव्य । यत्कारणम् । चला हि राज्ञा विभूतय । कथम् । वशारोहकमिव राज्यलक्ष्मीरारोप्य क्षणनि 9 पाता । पारतरसवत्प्रयत्नैरपि दुर्वार्या । स्वाराधिताप्यन्ते विप्रलम्भिनी । वानर पतिरिवानेकचित्तचपला । पद्मपचोदकराजिरिव दु सश्लेषणीया । पवनगतिरिव चटुला । अनार्यसगतिरिवास्थिरा । आशीविषजातिरिव दुरुपकार्या । सध्याधरेखेव 12 मुहर्तरागा । जलबुद्बुदपङ्किरिव स्वभावभगुरा । शरीरप्रकृतिरिव क्रियमाणवतघ्ना । खनलब्धद्रविणराशिरिव दृष्टनष्टा । कि बहुना । छलितानेकपुरुषा बहुच्छ्रायविकारिणी । 15 श्री पिशाचीव सा रक्ष्या गुणमन्त्रेण नित्यश ॥ १३४ ॥ यदैव राज्ये क्रियते ऽभिलाष स्तदैव देया व्यसनेषु बुद्धि । 18 घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसैवापदमुद्गिरन्ति ॥ १३५ ॥ न सो ऽस्ति । यो न गम्यो ह्यापदाम् । । रामप्रव्रजनं बलेनियमन पाण्डो सुताना वन वृष्णीना निधन नलस्य नृपते राज्यात्परिधशनम् । सौदास तदवस्थमर्जुनवध संचिन्त्य सङ्केश्वर 21 सर्व कालवशादुपैति पुरष क के परिचायते ॥ १३६ ॥ तथा च । क्व च दशरथ स्वर्गे युवा सुरेन्द्र सुहन्नत 27 क्व च जलनिधेवेलां बद्धा भूप सगरो गत । क्व च करतलाजातो वन्य व सूर्यंतनुर्मनु ननु भगवता कालेनेते प्रबोध्य निमीलिता ॥ १३७ ॥ 10 नृपति सचिवा प्रमदा पुराणशोच्थानि कामनवनामि । सच तेच ताच तानि च कृतान्तदंडाविनष्टानि ॥ १३८ ॥ अपि च । A267 ·121 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Frame story Tale xl Goose and fowler A268 दुसरच्य प्रार्थित सर्वभूते श्चिच यन्त्र दशगाम्भीर्यवाहि । 3 वह्रिस्पर्श लोमहषावनड मृत्योर वज्रदष्ट्रेव राज्यम् ॥ १३९ ॥ तेन ह्यवाप्य भोगान्ससुहृद सुखानि सेवध्वम् । उपभोगसारा विभूतय । अनु । पभोगनिष्फला लक्ष्मीरन्यप्रकारा दरिद्रता । तन्नरेन्द्रता नामेय नयानयाभ्यामल क्रियते । कथम् । श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूखता मदेन नाग सलिलेन निम्नगा । निशा शशाङ्केन धृति समाधिना नयेन चालतियते नरेन्द्रता ॥ १४० ॥ 12 स च नयो नाम सकलराज्यार्थमन्त्रधारिणा वृद्धानामविकल्पवचनकारित्वम् । तद्भवतास्मच्छरीराभावे ऽपि राज्ययौवनमदमत्तेन भूत्वा न वृद्धवचनमवमन्तव्यम् । अपि च । 15 वृद्धवाक्य हि कर्तव्य नरेन्द्रेणाथसिद्धये । हसयूथ वने बद्ध वृद्धवाक्याद्विमोक्षितम् ॥ १४१ ॥ मेघवर्ण आह । कथमेतत् । सो ऽब्रवीत् । 9 A269 A 270 18 | कथा ११ ॥ 21 अस्ति कस्मिश्चिन्महावने सकलतरुष्विवाधिपतिरुत्तुङ्गशिखरो निरन्तरदलसरुद्धदिवसकरकरनिवही महाञ्छल्मलिवृक्ष । तस्मि- न्दुरारोहतया निर्भीरनेकहसकुलपरिवृत क्षीरोदो नाम हसराज प्रतिवसति स्म । कदाचिच्छाकुनिकस्तदनमटमानो ऽस्तशिखरगते भगवति सवितरि तस्य शल्मलेरध पर्यटनखिन्नो निषसाद। अत्रा- न्तरे हसराज सकलहसकुलकोलाहलेनाशामुख मुखरयञ्छिखरि- णमालीन । अतस्त दृष्ट्वा शाकुनिक' क्रूरकर्माचिन्तयत् । अहो । विधातुरचिन्त्य प्रभाव । न मया सकलवनराजिमण्डलभ्रमणखि- नेनापीद श्रोत्रमनोह्लादि हसकुलमयत्नेनैवासादितम् । अन्यच्च । 24 27 Q ·122 Book III THE WAR OF THE CROWS AND THE OWIS Talo x1 Goose and fowler 3 6 12 तुङ्गश्चाय वनस्पतिरवलोकयितुमपि न शक्यते । कि पुनरारोढुम् । तत्कथमत्र मया जालवितान कर्तव्यम् । अथास्त्युपाय । अस्य तरोरधस्तादतिमुक्तकानोपयिष्यामि । येन तदारूढवलयनिकर सुखारोहो भविष्यति । इति चिन्तयतस्तस्य नक्षत्रचक्रशोभिताययो क्षणदा । अथासावपि हसराजो हसपरिवृत क्षपा क्षपयित्वा यथेष्टा दिशमाहारार्थमुपगत । ते शाकुनिकोप्ताश्चातिमुक्तका क्रमेण सवर्धितुमारब्धा । यतो दृष्ट्वा वृद्धहसो ऽमृतप्रभो नाम तान्हसानाय जराजर्जरितस्वर इदमाह । भो । कि न पश्यथ । • अय महाननर्थ । केनाप्यपुण्यभाजा विनाशमस्माक चिकीर्षता- तिमुक्तका रोपिता । यावदेते ऽल्पाड्डुरा । तावच्चच्चाघातै शीघ्र- मुन्मूल्यन्ताम् । अन्यथा दुश्छेद्ये ऽस्मिन्वनस्पतावारूढी व्यक्तमस्मान्न चिरादेव नाशयिष्यतीति । उक्त च । नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिरनर्थो ऽल्पो ऽप्यवज्ञया । वह्निरल्पो ऽपि सवृद्ध कुरुते भस्मसादनम् ॥ १४२ ॥ 1 ततस्तस्यैव वदतस्ते यौवनमदान्धा किमय वृद्ध प्रलपतीत्यु- त्वावधीरितवन्त । कालेन चाल्पीयसा वल्लीवल्लितशाखानिवह स शाखी सवृत्त । स च हससमूहो यथाभिमत दिग्भ्य प्रत्यह- 18 माहारकृत्य कृत्वा निशामतिवाहयति स्म । एकदा खसी शाकु- निकस्तस्मिस्तरुशिखरे जाल वितत्य गृह जगाम । बद्ध च रात्री हसयूथमुत्पतितुमक्षम सहसैवीस्कूजितम् । ततो विपरिवर्तमान- 1 पक्षावलीवलितशिरोधरमतीव कोलाहलमकरोत् । तदवसाने चामृतप्रभो वृद्धहस' परिशुष्ककण्ठो दीनस्खन' पुनरपि तान- ब्रवीत् । मूर्खा, । कथमस्मदीयवचनमवधीरयद्भिरवाप्त फलम- 4 धुना। किमत्र करिष्यथ । इत्युक्त्वा तूष्णी बभूव । अथ ते सर्व एव 1 ·123 THE WAR OF THE CROWS AND THE OWLS Book III Frame story Tale x1 Goose and fowler 3 तचरणन्यस्तमस्तका प्रणम्योचु । बाढम् । न कृतमस्माभिरासन्न- विनाशमोहिते । तदधुना भवानेवात्र न परायण केवलमिति । सो ऽब्रवीत् । सर्व एव भवन्तो गतासव इवाध शिरस प्रलम्ब- माना परिवर्तिताक्षितारकास्तिष्ठन्तु । योवदसाववलोक्य पाप- कर्मा स्वय मृता इति तरोरधस्तादेकैकमशेषत क्षिपति । क्षिति- : पतितश्च मदीयसज्ञा श्रुत्वा युगपद्युष्माभिरन्तरिक्षमुत्पतितव्यम् । एवमनुष्ठिते यवृत्तम् । तदनाख्यातमेव भवद्भिरवधारितम् । A271 अतो ऽह ब्रवीमि । वृद्धवाक्य हि कतव्यमिति । अपि च । 9 मुद विषाद शरद हिमागम स्तमो विवस्वान्समय कृतघ्नता । प्रियोपपत्ति शुचमापद भय 12 श्रियं समृद्धामपि हन्ति दुर्नय ॥ १४३ ॥ इति ॥ ॥ इति संधिविग्रहं नाम काकोलूकोयं तृतीय तन्त्रं समाप्तम् ॥

·॥ लब्धनाश नाम चतुर्थ तन्त्रम् ॥ 1272 अत परमिदमारभ्यते लब्धनाश नाम चतुर्थ तन्त्रम् । यस्यायमाद्य लोक । प्राप्तमर्थ तु यो मोहात्सान्त्वत परिमुञ्चति । 3 स तथा वच्यते मूढो जलज कपिना यथा ॥ १ ॥ A273 A274 A275 A276 अस्ति । कस्मिश्चित्समुद्रतीरे वलीवदनको नाम वानरराज प्रतिवसति स्म । वृद्धवादसामर्थेन चान्येन नवयौवनसपन्नेन कपिनातीवेष्यानलमताप्यमानहृदयेना ६ मषिलाबद्धवरेण तस्मात्स्वयूथानिरस्त कालं यापयति स्म । कमिश्चित्तीरे मधुगभी नामोदुम्बर । तेनाहारेण प्राणयात्रा करोति । अथ कदाचित्तस्य भक्षयत करादुदुम्बरफल पतितम् । तेन चाम्मसि पतता मनोहर 9 कलरव उत्पन्न । त श्रुखा वानर पुन पुनरन्यान्युदुम्बराणि प्रक्षिपति स्म । अथ तस्याधस्तावशको नाम शिशुमारस्तानि प्रकामतो लब्ध्वा भक्षयति स्म । उत्पन्नप्रीतिसौहार्दश्च वलीवदनस्तेन सह स्वयूथाङ्नशमपि विस्मृतवान् । शिशुमारी 12 ऽप्यतीव स्नेहाक्षिप्तहदय स्वगृहगमनकालक्षेपमकरोत् । अथ तस्य जाया सखीमध्यगता तदिरहात्परितप्तहृदया । वासौ मम दयित । कि बहि करोत्यतिप्रसत्या । सुप्रभूतवाद्य काल । त्रिवर्ग परिहार्यात्मानं नाव 15 धारयति । अथ तथा सख्येकाब्रवीत् । कुतस्ते गृहं धनं वा तेल भर्चा । यस्य खं चरितानि न जानासि । स तु मया प्रत्यक्षमेव दृष्ट कयापि वामया सह समु द्रतीरैकदेशे परमप्रीतिपुर सर रहसि रममाण । तदेवं शाखा यत्ते करणीयम् । तदहीनकालं क्रियतामिति । तच्च श्रुत्वा शिशुमारभार्या परं ममतापमाप । सर्वव्यापाराच गृहगतानुत्सृज्य দলিলৰলা নিজামী যুবলনানিগৰীৰার্থী বীরবিকুনানি। 1 शिशुमारी ऽपि वलीवदनप्रीत्यातिकान्तवेलो गृहमागतो ऽपश्यनायां तदव स्थाम् । अब्रवीचाविमहदय । किमस्या अवास्थ्यकारणम् । इति परिजनमपृच्छत् । 18 A77 A278 ·125 THE LOSS OF ONES GETTINGS Book IV Frame story Ape and crocodile A 279 A280 1 मूकतया न काचिदपि सखी कथयति स्म । सादरमेव मुहुर्मुहुरपृच्छत् । अथ तत्रैका द्वितीयमिव हृदय शिशुमारभायाया । सा परमावेग सूचयन्त्यब्रवीत् । 3 आय । अशक्यो ऽय व्याधिरस्था । विनष्टा नामेयमिति मन्तव्यम् । नास्था प्रत्या पत्तिरस्ति । एतच्छ्रुत्वा शिशुमार पर विषादमगमत् । प्रियकलवतया चाब्रवीत् । यदि मज्जीवितेनापि कुशलमस्या । तदिमे प्राणा उपयुज्यन्तामेतदथमिति । सा • ब्रवीत् । भद्र । अस्त्युपाय एक एवास्या व्याधे । यदि वानरहृदयोपपत्तिरस्ति । ततो ऽस्था जीवितम् । अन्यथातिक्रान्ता नामेयमिति । एतत्स्त्रीरहखमिति । ततो ऽसावचिन्तयत् । कथ वानरहृदयख लाभो ऽन्यत्र वलीवदनकात् । तद प्यतिगर्हित धर्मविरुद्ध च । अथवा । कि कलत्र प्रधानं स्यादुत मित्र गुणाधिकम् । कलत्रमित्रयोर्नून कलत्रमतिरिच्यते ॥ २ ॥ 12 कथम् । तस्मात्त्रिवगो विकलस्ततो मित्र ततो यश । सर्वलोकान्वित चैव कस्तन्न बहु मन्यते ॥ ३ ॥ यत एवमवस्थिते ऽवश्यमेवेदमित सभावयामि । कस्मात् । एक सखा प्रियो भूय उपकारी गुणान्वित । हन्तव्य स्त्रीनिमित्तेन कष्टमापतित मम ॥ ४ ॥ 18 बहुधैव विचिन्त्य गमनव्याहतमना वलीवदनक मन्द मन्दमुपश्लिष्ट । तेग चा भिहित । भद्र । किमद्य व्याक्षेपकारण भवत । सो ऽब्रवीत् । वयस्य । दुखमि दमुच्यते । न शक्नोमि भवतो ऽतिप्रसङ्ग कर्तुम् । यत्कारणम् । एतावतापि काले 21 नैकान्तोपकारिणो भवतो न मया किचिदपि प्रत्युपकर्तु शकितम् । अपि च । प्रयोजमवती प्रीति लोक समनुवर्तते । वं तु वानरशार्दूल निष्प्रयोजनमत्सर ॥ ५ ॥ 24 अथवा युक्तमेवेद भवत । उपकर्तुमनुपकर्तु प्रियाणि कर्तु छतान्यनुस्मर्तुम् । विनिपतिताश्चोधर्तु कुलान्वितानामुचितमेतत् ॥ ६ ॥ 27 सो ऽब्रवीत् । नन्वयमेवासमो विकार । यत्स्वदेशबन्धुपरित्यागे ऽपि कृते सं पन्नप्रीतियोगाभवन्तमाश्रित्यानुद्विग्न सुखं यापयामीति । साध्विदमुच्यते । शोकारतिभयत्राण प्रीतिविनम्नभाजनम् । 80 केन रत्नमिद सृष्ट मित्रमित्यक्षरदयम् ॥ ७ ॥ A281 A282 A283 ·126 Book IV THE LOSS OF ONES CETIINGS Frame story Apo and crocodilo A284 A 28 यच्च भवताभिहितम् । गृहगमनदारदर्शनेकपानाभिसंबन्धी मया भवान कृत । तत्किमनेन । सामान्यजनस्यायं सबन्ध । अपि च । 3 खले नटानामिव दारदर्शन गवामिवापार्थकमेव भोजनम् । सन्त प्रकृत्यैव हि येन संगम ६ कुर्वन्ययनादपि तस्य यचितम् ॥ ८ ॥ सो ऽब्रवीत् । किमत्र चित्र यदि सज्जनो जन 9 करोति विद्वज्जनसाधुपूजनम् । करोति यन्नीचकुलोद्भवो जन तदद्भुत शैत्यमिवार्कमण्डले ॥ ९ ॥ 12 तथापि । मित्र वा बन्धुं वा नाति प्रणयपीडित कुर्यात् । स्व वत्समति पिबन्त विषाणकोट्याक्षिपति धेनु ॥ १० ॥ 15 तत् । भद्र । ममापि भवते किंचित्प्रत्युपकरणमस्ति । यो ऽयमन्तीपक समु द्रमध्ये । अत्र मयाभिनवयौवनसंपन्ना रूपवत्यखिस्रो वानों दृष्टपूर्वा प्रतिवसन्ति स्म । अमृताखादतुल्या कल्पवृक्षसदृशाखरव । तचाहं खां पृष्ठमारोप्य प्रापयामीति । 18 एवमुक्तो ऽसावगमत्परं परितोषम् । आह च । साधु । भद्र । प्रियं ममेदम् । खिम्र मां तत्र प्रापयेति । अथासौ शिशुमारस्तं विनाशधर्माणं विश्वासोपगतं वानरं पृष्ट गृहीखा मयंस्तं चिन्तयामास । कष्टम् । स्त्रीकार्यमिदमत्वर्थ गरीय सारमेव च । तदर्थ दारुणं कर्म निन्दामि च करोमि च ॥ ११ ॥ अथ मार्ग शिशुमारी वसीवदनकमाह । A286 । 21 A287 84 * A288 *** दिति । तच्छुखा वलीवदनक खात्मानं गतासुमिव मन्यमान पर वि षादमगमत् । आह च । भद्र । शोभनं खया कृतम् । किवाहावेव नाण्यातम् । 27 अन्यथाहं तवृदयं गृहीखवागतो ऽभविष्यम् । साधु घेदमुच्यते । श्रादावुत्सृज्य कार्याणि पश्चाच प्रार्थयन्ति थे। ते लोके हास्यतां यान्ति पसाण्डहरणादिव ॥ १२ ॥ 80 शिशुमार आह । कथमेतत् । सो ऽब्रवीत् । A289 ·127 OR, THE APE AND THE CROCODILE Book IV Tale à Punished onion thief Frame story ॥ कथा १॥ 6 अस्ति कस्मिश्चिन्नगरे पलाण्डुचौरो गृहीत । स च सयम्य राज- * कुल नीत । उक्तश्च धर्माधिकारकै । भद्र । रूपकशत दण्ड प्रयच्छ। कशाप्रहारशत वा सहस्व । पलाण्डुशत वा भक्षयस्वेति । अन्यथा नास्ति ते मोक्ष इति । अथ मूढमतिरसौ व्यजिज्ञपत् । पलाण्डु भक्षयामि । इत्युक्त्वा यावत्सप्ताष्टौ पलाण्डुस्तम्बकानि भक्षयति । तावत्कटुकवात्स्रवन्नेचनासापुट प्रकटितफेनपूरितवदन प्रोवाच । नास्मि भक्षयितु समर्थ । न च रूपकशत दातुम् । यत कशा- ताडनमेव सोढ़ वरयामि । अथ कशाप्रहारा कतिचिदस्मै याव- द्दीयन्ते । तावदुच्चै प्रोवाच । नाहमेतानपि सोढु शक्तो रूपकशत ददामि सोदयम् । तन्मा परिचायध्वमिति । एव गतो जनहास्य- 19 ताम् । स्वशरीरकदर्थना चाप्तवान् । 9 A290 A291 अतो ऽहं ब्रवीमि । आदावुत्सृज्य कार्याणीति । तदहमहृदय कि तत्र गत्वा करिष्यामीति । तथा च कृतार्थस्य शोभनं खज्जायासकाशगमनम् । उक्त च । 18 धर्ममथ च कामं च चितयं यो ऽभिवाञ्छति । सो रिक्तपाणि पश्येत ब्राह्मण नृपति स्त्रियम् ॥ १३ ॥ तत् । सखे । हस्तगतेन हृदयेन वज्जायामुख पश्यामि । असावाह । क्व तबृद 18 यम् । वानरो ऽब्रवीत् । तस्मिन्नेवोदुम्बरे । शिशुमारो ऽचिन्तयत् । व्यर्थ को ज्य मारम्भ । मित्रवधादपि तदवस्थानमेव व्याधिकारणम् । आह च । भद्र । गच्छाव शीघ्र हृदयार्थम् । सो ऽब्रवीत् । वयस्य । एतदथ यदि कारण भवत । तच्छीघ्र 21 प्रापयेति । सो ऽब्रवीत् । नूनम् । इति प्रतिनिवृत्य तस्मिन्नुदुम्बरे बहुमनोरथो वानर उत्तुत्य शाखामधिरूढो चिन्तयत् । हन्त । लब्धा प्राणा । शिशुमारस्वधवाद- 24 ब्रवीत् । भद्र । तबृदयं गृहीखा गच्छाव । स विहस्थाब्रवीत् । मूर्ख । किं शरी राबहिर्हदय तिष्ठति । A292 ·128 Book IV THE LOSS OF ONES GETTINGS Trame story lalo 11 Ass without hoart and cars A293 शाद्यादिच्छसि मा हन्तु प्रतिशाह्य कृत मया । माया तु भवत कृखा मृत्योरात्मा विमोचित ॥ १४ ॥ 3 शिशुमारो ऽब्रवीत् । भद्र । हृदयं यदि नास्ति । तथाप्यागच्छ । अहमन्येनौष धक्रमेण तथा व्याधिप्रतीकार करिष्ये । वानरो ऽब्रवीत् । दुष्ट । नाहं गदभ । आगतच गतश्चैव गला च पुनरागत । 6 अकर्णहृदयो मूर्खस्तत्रैव निधन गत ॥ १५ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथमेतत् । वानर आह । A294 ॥ कथा २॥ - 12 अस्ति । कस्मिश्चिद्वनोद्देशे सिह प्रतिवसति स्म । तस्यैको गो- मायुरनुचर । कदाचिदसाध्यया रुजा सिहो ऽभिभूतोऽकिचित्कर सवृत्त क्षुत्क्षामकण्ठेन गोमायुनाभिहित । कथमस्माक प्राणया- वेति । सो ऽब्रवीत् । भद्र । अय व्याधि केवल गर्दभकर्णहृदयेन भेषजेन निवर्तते । अन्यथा न । सो ऽब्रवीत् । भद्र । आनयामि गर्दभमिति । एवमुक्त्वा रजकगर्दभसमीप गवाह । भद्र । किमसि 15 कृश । सो ऽब्रवीत् । वयस्य । महता वस्त्रभारेण । प्रतिदिन न चाहारमस्मादुरात्मनी लभे ऽहमिति । सो ऽब्रवीत् । किमनया या- तनया । अह भवन्त तत्र नयामि । यत्र भवान्स्वर्गगतमिवात्मान मन्यते । सो ऽब्रवीत् । कथय । कथम् । स आह । अस्या वन- राज्यामभिनवयौवनसपन्नाश्चतस्रो रूपवत्यो रासभ्यो ऽदृष्टपूर्वा अपि मन्ये ऽनेनैव निर्वैदेनापकान्ता । तासामह भवन्त मध्ये प्रापयामीति । तच्च श्रुत्वा तथा नामेति प्रतिपन्नः । उपनीतश्च सिहान्तिक मूर्ख । क्रमप्राप्त च रासभमासाद्यातिहर्षमुपरिभागे- नातिकान्त सिहो गर्दभेन । 18 21 ·129 OR, THE APE AND THE CROCODILE Book IV Tale u Ass without heart and ears 6 9 12 वज्राघातमिव मन्यमान किमिति तस्मात्कथचिदपेतो ऽतीव- वस्तहृदय प्रतिनिवृत्त्यानवलोकयन्गर्दभानामेव सकाश गत । * अथ गोमायुना सिहो ऽभिहित । कि त्वमेव लोक प्रकाम- यसि । सिहो ऽहमनन्यसत्त्वतुल्य । को ममाधृष्य इति । यस्ताव- दर्दभमुपनीत हन्तुमसमर्थ । स व कथ सपत्नाञ्जेष्यसि । स आह । असशयमेतदेव। पुनस्तावदानीयताम् । अधुना त हनिष्यामीति। स आह । सज्जो भवास्मिन् । मया दृष्टापदानो ऽपि प्रज्ञासा- मर्थ्यादानीतो यथा न पुनस्तथैव विक्रमिष्यति । इति विहस्य प्रायात्। तत्सकाश गत्वाब्रवीत् । कि भवान्प्रतिनिवृत्त इति । स आह । महाननर्थो मे समुत्पन्न आसीत् । न जाने । गिरिशिखराकार कि- मपि सत्त्व ममोपरि निपतितम् । यथायु शेषतयाहमपेतस्तस्मात् । स आह । न ते विदितम् । प्रायेण तु नृणा लोके त्रिवर्गमभिवाञ्छताम् । असन्तो ऽपि हि वै विघ्ना उत्पद्यन्ते स्वभावत ॥ १६ ॥ गर्दभ आह । मयापि श्रुतम् । अपूर्वमेवेदम् * * * * * अग्रतस्तव गच्छामीति बलात्कारेण नीतो हतश्च । सिह 18 आह । भद्र । अयमौषधोपयोग । देवार्चनादि कृत्वोपयुज्यते । तत सिद्धि करोति । यतस्त्वमेन निभृतो भूत्वाभिरक्ष । यावदह * * * * पर्याप्ति कृत्वागच्छामीति । गते च तस्मिन्गोमायुश्चिन्त- 1 यामास । कथ सिहस्य मम चैकान्तित्वम् । एतदस्माक तु न युज्यते नित्यमेते मित्रभूता । तेन हि कुतो रासभ लप्स्ये । अविघ्नमस्त्वौ- षधोपयोगस्येति प्रणम्य लोकपालानुपयोजितवान्की हृदय च । * भक्षयित्वा सुपरिमृष्टवक्त्रचरणो ऽवस्थित । आगतश्च सिह प्रद- 15 - R ·130 Book IV THE LOSS OF ONES GETTINGS Talo iv Ass without heart and ears Iramo story क्षिण कुर्वन्न दृष्टवान्की हृदय च । आह च । किमिद वृत्तम् । कथय । क्व तौ की सहृदयौ । असावाह । कुतो ऽस्य कर्णी हृदय ७ वा । यो ऽय मूर्ख आगतश्च गतश्चेति । A295 अतो ऽह ब्रवीमि । नाह गर्दभ । न चाह त्वया पुन प्रक्रामयितुं शक्य । गच्छ । कृतकवचनै* कार्यारम्मस्वयाप्यनुवर्तित निभृतनिभृतै प्रज्ञादोषैर्मयाप्युपलक्षितम् । अतिशयगुण त्वत्पाण्डित्य मयाप्यनुवर्तित कृतकवचनै काली नीत समेन सम गतम् ॥ १७ ॥ 6 ॥ इति तन्त्राख्यायिके लब्धनाश नाम चतुर्थ तन्त्रम् ॥

·ACCU ॥ अपरीक्षितकारिख नाम पञ्चम तन्त्रम् ॥ अत परमपरीचितकारिख नाम पश्चम तन्त्रम् । यस्थायमाद्य खोक । यो ऽथतत्त्वमविज्ञाय वश क्रोधस्य गच्छति । 9 सो ऽचिराअश्यते मिचाहाह्मणो नकुलादिव ॥ १ ॥ एवमनुश्रूयते । अस्ति । गौडदेशे शुभगोची देवशमा नाम ब्राह्मण प्रतिवसति स्म । तस्य च • भाया यवदत्ता नाम । सा कदाचिगर्भिणी सवृत्ता । ता च दृष्ट्वा देवशमा पर परितोषमुपागत । एव चाचिन्तयत् । महन्भे कल्याणमुपस्थितमपत्यलाभाय । ब्राह्मणी चाब्रवीत् । कृतार्थासि । दारक जनयिष्यसि । तखाह बहुमनोरथो जातकर्मना ॐ भकरणादिसंस्काराकरिष्थे । स च मे गोधरो भविष्यतीति । एव ब्राह्मण्यभिहिता ब्रवीत् । को जानाति । दारको भविष्यति न वेति । उक्त च । अनागतवती चिन्ता यो नर कर्तुमिच्छति । 12 स भूमौ पाण्डुर शेते सोमशमपिता यथा ॥ २ ॥ सो ऽब्रवीत् । कथं चैतत् । साह । ॥ कथा १॥ 15 अस्ति । कश्चिद्राह्मणसूनुर्विद्याप्रसङ्गेन काल नयति स्म । तस्य कस्मिश्चिणिग्गृहे नैत्यक वर्तते । स च यदा तत्र न भुते । तदा सक्तुसेतिका लभते । ता चावास नीत्वा घटे प्रक्षिप्य स्थापयति । 18 एव च तस्य बहुना कालेन स घट सक्तुभि. सपूर्ण ।

·132 Book V. THE FRUITS OF RASHNESS; Tale i: Brahman builds air-castles. Frame-story. 8 - 9 कदाचित्तस्य घटस्य नागदन्तके स्थापितस्याधस्ताच्छयनगतो ऽसौ ब्राह्मणो दिवासुप्तप्रतिबुद्धः । एवं च चिन्तयामास । महाघु धान्यं वर्तते । किमुत कृतान्नं सक्तवः । तन्मे विंशतिमात्रकाणां रूपकाणां सक्तवः सन्ति । तांश्चाहं विक्रीय च्छगलिका विंशति- मात्रा उपावर्तयिष्यामि । षण्मासाश्च प्रसविष्यन्ते । पञ्चाब्दानन्त- ० राच चतुःशतसंख्या बह्या भविष्यन्ति । लोके च श्रूयते । चत- सृभिरजाभिरेका धेनुस्तरुणी जीववत्सा च बहुक्षीरा लभ्यते । सो ऽहं ताभिरजाभिरेव गवां शतं परिवर्तयिष्यामि । सर्वं च गोश- तात्संभवतीति तदुत्पन्नदान्तैः सर्वबीजवापनं करिष्यामि । ततः सर्वधान्यस्य महान्निचयो भविष्यति । शोभनं च वेश्म प्राकारा- भ्यन्तर्हितं करिष्यामि । दासीदासबहलां च मम महतीं संपदं दृष्ट्वावश्यं कश्चिद्ब्राह्मणः सुरूपां कन्यां दास्यति । तस्यां च दीर्घा- युषमरोगं वंशधरं दारकं जनयिष्यामि । तस्य चाहं यथाविधि जातकर्मादि कृत्वा सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । वलाति च दारके ब्राह्मणी कर्मासक्ता गवामभ्यागमनकाले । प्रमादाद्दारकं नाभिरक्षयिष्यसीति तामहं ब्राह्मणीं पुत्रस्नेहाभिभूतहृदयो लगु- डेन ताडयिष्यामि । ततस्तेनासावेवमभ्याहतो घटः । येन तस्यै- वोपरि शतकपालो व्याविद्धसतुर्निपतितः । अथासौ ब्राह्मणः स्वप्नरूपमिव तदन्यदचिन्तयत् । किमिदमिति परं वैलक्ष्यं जन- हासं चोपगतः। 12 15 18 A306 A307 21 अतो ऽहं ब्रवीमि । अनागतवती चिन्ता न कार्या । दृष्ट कार्य क्रिया वर्तते । न भित्तिं विना चित्रकर्मेति । संपूर्णे च प्रसवकाले प्रसूता ब्राह्मणी दारकम् । जातं दशदिवसोत्थाने च कृत- 24 कर्माणं दारकं परिरक्षार्थ पितरि विन्यस्य ब्राह्मण्यशुचिवस्त्रशोधनायात्मनः शौच- निमित्तं च संनिकृष्टां सरितमवतीर्णा । ब्राह्मणो ऽपि दारिद्यदोषादसहायतया ·133 OR, BRAHMAN AND FAITHFUL MONGOOS Book V Framo story Tale 11 The barber who killed the moni s चात्मनैव धृतस्त बालमभिरक्षितवान् । अथ राजकुलात्पर्वके प्रवचनकरादाननिमित्त राजमहिष्या दास्यनुप्रेषिता । शब्द्यमाने ऽसौ ब्राह्मण आहयाचिन्तयत् । कमवस्था 8 पयामि दारकरक्षणार्थमिति । एवमवस्थिते यस्तस्याग्निहोत्रशरणे गृहे पुत्रनिविशेषो नकुलो धान्यकणादिभि संवर्धित । तमेवावस्थाप्य गतो ऽसौ ब्राह्मण । नकुलो ऽप्य चिरादपश्यन्महाभोगिन चितिविवरानिर्गतं बालकस्याभ्याशमायान्तम् । त च दृष्ट्वा 8 क्रोधसरक्तनयनो ऽतीवस्फुरवदनदशनचरण सहसोत्पत्य तस्योपरि सनिपतित । खण्डशश्च न कखाग्दिग्धवक्त्रचरण एवायान्त ब्राह्मण दृष्ट्वा सुपरितुष्टमनास्तनिवेद नाय बहिनिश्चक्राम । अथासावपरीक्षितकारी ब्राह्मणस्त नकुल रुधिररजितमुख १ दृष्ट्वाचिन्तयत् । कथ भक्षितो बभ्रुणा मम पुत्रक । इति यष्टिकया त जधान । हला त सखर गृहमनुप्रविष्ट । अथापश्यदव्यङ्ग तथैव पुत्रक सुप्तम् । तदासावात्मान भूमी प्रक्षिप्य । हा हतो ऽस्मि मन्दबुद्धि । किमिदमकृत्यं मया कृतमिति शरीर 12 मताडयत् । आगता च ब्राह्मणी । तयोक्तम् । किमिदम् । ब्राह्मण । कथ चेति । यतो ऽसौ यथावृत्तमाख्यातवान् । आह च । कुदृष्टं कुमतिज्ञातं कुश्रुत कुपरीक्षितम् । 15 पुरुषेण न कर्तव्यं नापितेन यथा कृतम् ॥ ३ ॥ साब्रवीत् । कथ चैतत् । स आह । - ॥ कथा २॥ 18 अस्ति । कस्मिश्चिन्नगरे भूतपूर्वो वणिक्पुत्र उत्सन्नधनवशवि- भवो दारिद्र्याभिभूत शीर्णगृहदेशे वृद्धधात्रीसमेतो बालभावा- दारभ्य तया वृद्धधात्र्या सवर्धित । प्रथमप्रदोष एव स उष्ण दीर्घ 1 च निश्वस्याचिन्तयत् । कष्टम् । इद दारिद्र्य कियत्कालावधि स्यात्। इति ध्यात्वा सुप्तो निद्रामुपाययौ स स्वप्न च दृष्टवान् । आगत्य भिक्षुत्रयेण प्रबोध्य समभिहितो यथा । भद्र । प्रभातसमये वय- * मनेनैव रूपेणागमिष्यामः । यत्कारणम् । तव पूर्वपुरुषैरवस्था- पितास्त्रयो निधय । त्वदभ्याहताश्च दीनारा भविष्याम । न च त्वयात्र करुणा कर्तव्येति । एव त स्वप्नमनुचिन्तयन्नेव प्रभातसमये ·134 Book V THE FRUITS OF RASHNESS Talo i The barber who killed the monks प्रतिबुद्धो धात्रीमभिहितवान् । अद्य । अम्ब । त्वया नित्य प्रय- तया भवितव्यम् । गोमयसमार्जनादि परिकर्म वेश्मनि कार्यम् । 8 यथासभव ब्राह्मणत्रयस्य भोजन दातव्यम् । अहमपि नापितमा- नयामीति । तथा चानुष्ठिते श्मश्रुनखलुञ्चनार्थ नापित आगत । कृताचारे श्मश्रुकर्मणि स्वप्नदृष्टा उपायाता । अथ वणिक्पुत्रस्ता- 6ञ्छ्रमणकान्दृष्ट्वा यथादिष्टमनुष्ठितवान् । धनराशयश्च ते सपन्ना । प्रवेश्यमाने च तस्मिन्धनौघे सार्थवाहपुत्रेण दीनारशतत्रयमात्र परितोषणाय रहस्यसरक्षणाय च दिवाकीतये दत्तम् । स तु मूर्ख • एव चिन्तयामास । कुतो ऽस्याभ्यवहरणम् । कस्य वा । कुतो भि- क्षार्थिन श्रमणका गृह * * * * ·॥ प्रथम परिशिष्टम् ॥ FIR I 2. 103, 24 (P III) तथा च । परद्रोहेण भोगाशा विनाशायैव केवलम् । तूलिकाविषयोगेन कुट्टनी प्रलय गता ॥ ५४ ॥ इत्याकर्ण्य तत्सहचरा अन्ये वायसा ऊचु । कथ चैतत् । काको ऽब्रवीत् । 6 9 अस्ति । कस्मिश्चिद्देशे मोहनी नाम कुट्टनी प्रतिवसति स्म । सा कुमार्येव सती तरुण सह धनलोभात्सुरतसमर्दपीडा नाग- णयत् । क्रमेण च प्राप्तयौवना कृत्रिमाभि प्रणयकथाभिर्विलास- कौशलैश्च कामिना द्रविणमपाहरत् । कालेनास्था यौवनोत्कर्षों गलितः । न तु धनतर्ष । क्रमेण च ता वृद्धा मधुमासमात्रला- भार्थमेवार्पितशरीरा नाभजल्लोक' । शोकस्तु नात्यजत् । अथ व्यपे- ४ तधनार्जनाशा लोभग्रहगृहीता निजा दुहितर बालामेव वाले सहारमयत् । अथ तदुहितु कुचतटी वृद्धिमगमत् । कुट्टन्या भूयो धनार्जनाशा च । तदुहितु कटी कुट्टन्याश्च भोगेरुदर पृथुतामगात्। । अथ कालेन कोऽपि युवा तस्यास्तदुहितू रात्रिभोगाय प्राविक्षत् ।

·136 APPENDIX Tale i Treacherous bawd । - 12 तेनातीवहृतहृदया परिहृतान्यकामिजनभोगधनाशा प्रत्युत मातु पूर्वार्जितधनमक्षपयत् । कचित्काल मधुपानगलितचेतना सा नि- : जधनव्यय नाचेतयत् । अथ मोहन्या ज्ञातस्वधनव्ययवृत्तान्तया दुखवशात्तत्क्षणादेव जीवित यन्न त्यक्तम् । तत्र निजशेषधनक्ष- पणभयमेव हेतु । अथ सचिन्ता ता दोहनी स्वदुहितरमुपदेष्टु- मवदत् । पुत्रि । किमेतत् । यदेकमेवालिङ्ग्य यौवन विफलीक- रोषि । वेश्यानामनेकै सह रमणक्रीडोचिता। निर्यात्येको विशत्यन्य परो द्वारि प्रतीक्षते ॥ ५५ ॥ • इति। अनेन यावद्यौवनम् । तावदिनानुदिन धनार्जन क्रियते। वा त्वौकासक्तामन्या अनेकपुरुषसङ्गाहकृता रहस्युपहसन्ति । ता खलु कामिभिर्यथेष्टवितरणेन सुरततर्पणेन च वर्तमानभवि- प्यतो कालयो सफलता कुर्वन्तितराम् । वेश्याना धनार्जनमेव हि पुरुषार्थ । यत । मदादिव महासौख्य सुखादिव मनोभव । अशनादिन्द्रियाणीव सर्वमर्थात्प्रवर्तते ॥ ५६ ॥ अर्थेभ्यो हि प्रवृद्धेभ्य सभृतेभ्यो यतस्तत । क्रिया सर्वा प्रवर्तन्ते केसरेभ्यो यथा मधु ॥ ५७ ॥ 48 अत' । पुत्रि । व्यसनान्निवर्तखतराम् । कि च । यस्य धनदर्प' सपत्नस्पर्धा विटमेल पितृलालित्य त्यागित्व भोगित्व रागित्व च दृश्यते । तमेव भज । अमु निर्धन परित्यजेति । एव मात्रा कृतो- पदेशापि सा दोहनी यदा त नात्यजत् । तदा तनेव हन्तुमुपा- यास्तन्माता कुट्टन्यचिन्तयत् । अनया मुग्धया रहितोऽय क्षणमपि मया न लभ्यते । एषा च रागमोहिता नैव तस्थापायार्थमुपाय- मङ्गीकरोति । कदाचिद्रहस्योद्घाटनमेषा मुग्धा करोत्येव । ततो 15 31 24 ·137 APPENDIX Talo Treacherous bawa 6 राजदण्डेन न भवामि । न चाहमेकाकिनी वृद्धा चोपभुक्तभोग- मेदुरमेन प्रत्यक्ष हन्तु समर्था । मन्त्रभेदभयाच्चात्र कर्मणि मम 8 सहायग्रहणमनुपपन्नम् । न चैतस्य धूर्तस्य विषप्रयोग सपद्यते । सपन्ने वा सति महाननर्थ । यतो मद्दहिता दोहन्येतेन विना न किमपि भुते । न चाय ता विना । तस्मादेतयो सुखस्वापो यदा भवति । तदैवैनमधोद्वारविषप्रयोगेण हन्तुमवसर इति नि- श्वयमकार्षीत् । अथ कस्मिश्चिद्विशेषदिने स्वधनेनानीतमधुमासा- दिना तयीतर्पणमकरोत् । ततो हि हर्षेण तर्पणोत्कर्षेण विश्वा- • सप्रकर्षेण च सुखसुप्तयो सतोरेकहस्तगृहीतखण्डक्षीरपात्रा । द्वि- तीयहस्तगूढगृहीतविषचूर्णपूर्णनाडीका शङ्कमाना कम्पमाना च शनै पर्यङ्कनिकटमगमत् । ततो नीचे पादतल उपविश्य शनैर्नि- वारितप्रावरणे नितम्बद्वारे विषपूर्णा वशनाडी न्यवेशयत् । तत कुट्टन्यामाध्मानार्थमास्य प्रसारयन्त्यामेव तस्य कामिनो ऽधीवात सवेग निरगमत् । तेनाधीवातवेगेन कण्ठनाडीपथनिमग्नविषा 15 सद्य एव जीवितमजहदिति । 12 अतो ऽह ब्रवीमि। परद्रोहेण भोगाशेति। तस्मात् । &e 104, 1 ·॥ द्वितीय परिशिष्टम् ॥ II ß after 107, 10 ( III vi) सुष्टु चेदमभिहितम् । या ममोद्विजते नित्य सा मामद्यावगूहते । 8 प्रियचारिश भद्र वं यन्ममास्ति हरख तत् ॥ २ ॥ चौरेणाप्युक्तो ऽयम् । हर्तव्य ते न पश्यामि द्रव्य चेत्ते भविष्यति । 6 पुनरप्यागमिष्यामि यदीयं त्वा न गृहते ॥ ३ ॥ तचौरस्थापि परवित्तापहर्तुरपकारिण श्रेयश्चिन्त्यते । कि पुन शरणागतस्याभ्यु पेतस्येति । अपि च । अय तैविप्रकृतो ऽस्माकम् । देव । पुष्टये । तदवसादाय 9 भविष्यति भद्रलापकर्षणाय चेति । एवमवध्यो ऽयमिति । अपमर्दस्तु पृष्टवान् । किमिदमवगृहनं नावगूहममिति । कञ्चायं चौरव्यतिकर । इति कथ्यताम् । सो ऽब्रवीत् । A226ba - A 225 bb 19 अस्ति । कश्चित्सार्थवाहो ऽतीताशीतिवर्षों ऽर्थप्राधान्यात्तरु- णा भार्यामवाप्तवान् । सा तु नवयौवनसपन्ना वृद्धसयोगाच्चाले- ख्यगतेव निष्प्रयोजन यौवन मन्यमाना तत्समेतापि प्रतिनक्त 16 शयनतलगता विपरिवर्तमानाङ्गयष्टि पर दुःखमनुभवति । अथ कदाचित्परवित्तापहारी चौर प्रविष्ट । त च दृष्ट्वा भयाद्विपरि-

·1B9
APPENDIX
Tale ii Old man young wife and thief
वृत्य भर्तार पीडितमङ्गै परिष्वक्तवती । तथा च वर्तमाने
प्रीतिप्रहर्षप्रस्पन्दितरोमाञ्चितशरीर किमिदमत्यद्भुतमसभाव्य च
• मया प्राप्तमिति मत्वा समन्तादवलोकयश्चौरमपश्यत् । अब्रवीच ।
भद्र । या ममोद्विजते नित्यमिति । चौरो ऽपि तमाह । हर्तव्य
ते न पश्यामीति।
।
6
तदप्यवधार्यापमर्दो वक्रनास पृष्टवान् । &c 107, 13

·O ॥ तृतीयं परिशिष्टम् ॥ स S III 8 113, 17 ( III_xa)) मां च गुहामासन्नविनाशोपस्पृष्टामनागता त्यजता श्रेय । उक्त च । अनागत य कुरुते स शोचते 8 स शोचते यो न करोत्यनागतम् । जरा ममागाइसत सदा बिले बिलस्य वाड्नेव श्रुता मया क्वचित् ॥ ९७ ॥ ते प्राह । कथ चैतत् । सो ब्रवीत् । 9 अथ कस्मिश्चिद्विले लोपाक प्रतिवसति स्म । स च यदा तदरण्य विहृत्य प्रतिनिवर्तते । तदा तस्मिन्बिलद्वारे स्थित्वा बिला३ बिला३ । इति व्याहरति स्म । स एवमुक्त्वा प्रविश्य यथासुखमास्ते । गच्छति काले कदाचिदसावरण्यमाहारार्थी वि- निर्गत. । तस्मिश्च बिलद्वारे चित्रको नाम गोमायुरकस्मादेव क्षुत्क्षामकण्ठो भक्ष्यमन्विष्यमाण प्रत्यायात' । तस्मिन्प्रदेशे लो- पाकपदानि दृष्ट्वाचिन्तयत् । व्यक्तमत्र मे व्यवहारेण भवितव्यम् । इत्यवधार्य प्रविवेश । यथासावपि यथेप्सितमाहारविहार कृत्वा 12 ·141 APPENDIX Tale iu Jackal and wary fox स्वमावासमुपस्थितो ऽब्रवीत् । बिला३ बिला३ । इति । अथ चित्रक श्रुत्वा किमेतदित्यचिन्तयत् । अथवा नूनमय प्रतिवचन श्रुत्वा प्रविशतीति प्रत्याहूतवान् । अथ लोपाको ऽत्यद्भुतमश्रुत- पूर्व तच्छ्रुत्वा प्राद्रवत् । अतो ऽहं ब्रवीमि । अनागतं य कुक्त इति । एवमुक्त्वा &c 113, 18 ·॥ चतुथ परिशिष्टम् ॥ CG IV ß after 130, 8 (with B IV u) . [A 286 साधु चेदमुच्यते । यान्येव बुद्धिस्खलितानि नूनं 8 तान्येव बुद्धे प्रतिबोधितानि । मनस्विना तत्त्वविदों मनासि भिषग्वराणीव चिकित्सयन्ति ॥ १८ ॥ 6 फलान्यमृतकल्पानि परे शसन्ति यानि मे । न तानि मम रोचन्ते रोचते मे युदुम्बर ॥ १९ ॥ शिशुमारी ऽब्रवीत् । कथ भवान्सत्यप्रतिज्ञा खायास्यामीति तथा प्रतिनिवृत्त । 8 अश्वमेधसहस्र च सत्य च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ २० ॥ वानर आह । मूर्ख । त्वया सत्यवचनं मला नाहं वञ्चयितुं शक्य । उक्त च । 19 स्वार्थमुत्सृज्य यो मोहात्सत्यं ब्रूयान काखवित् । स कूपवाहवत्तिष्ठेयुधिष्ठिर रवापर ॥ २१ ॥ कथमेतदिति पृष्ट स आह । [A 297] [A298] [A 290] 15 कस्मिश्चिदधिष्ठाने ऽरघट्टवाह पुरुष । स कदाचित्प्रमत्तः कूपे पतित' । पतमानश्च महता घटकपरेण मुखे ऽभिहत । तत' स रुधिरपरिष्वक्तगात्र, समुद्धृत । कृतव्रणचिकित्सश्च जातनिर्वेदी चिन्तयत् । कष्टम् । नाहमधुना पुनरीदृशी वृत्तिमभिलषामि । 18 ·143 APPENDIX Tale iv Sham warrior 8 6 तत कस्यापि राज्ञ सेवा कर्तुमारब्ध । स चापि युवा दर्शनीय शूरो मुखप्रहारालकृत इति प्रधान ज्ञात्वा कटकादिपरिधानभी- जनादिभिरसकृत्पूजित । कदाचित्तस्य राज्ञ शत्रुणा सह युद्ध- काल उपस्थित । तत्र सर्वराजपुरुषास्तेन राज्ञा हिरण्यवस्त्रयाना- लकारभोगै समानयता कथचिदसौ कथाप्रस्तावे समभिहित । केनायम् । भद्र । तव प्रहार कृत इति । सो ऽब्रवीत् । देव कर्परेणेति । राज्ञाभिहित । व्यक्तमेतत् । कर्परादृते कुतो ऽन्यथा प्रहारस्येदृशी स्याच्छायेति पूर्वमेव मया ज्ञातम् । तथापि कत- • रस्सिन्सग्रामे भूप्रदेशे वा वृत्तमेतत् । स च मूर्ख सत्यवादिवा- दुक्तवान् । देव । नाय सायामिक । कूपे पतितस्य घटकपरेणेति । यत प्रतीहारेणार्धचन्द्रगृहीतगलो निष्कासितो राजभवनात् । 18 उक्तश्च । गच्छ भो युधिष्ठिर सत्यसधेति । 0] 1]] अतो ऽह ब्रवीमि । खार्थमुत्सृज्य यो मोहादिति । शिशुमार आह । कथं भवान्सुचरितप्रस्तावे ऽप्येव मूड । वानरी ब्रवीत् । 15 न कश्चिन्नाम नयते पुमानन्यत्र भाग्यवान् । एषा सप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमद्भिर्विधीयते ॥ २२ ॥ अथ शिशुमारी वलीवदनक प्रज्ञाकौशल विमिश्चितमना एवमाह । 18 मौर्खा प्रख्यापयन्ति स्व पर प्राच वदन्ति तु । धीरा खेषु तु कार्येषु भवन्यस्खलितोचता ॥ २३ ॥ अपि च । 91 नयप्रच्छादितेच्छाना प्रजया मित्रवादिनाम् । विदुषामपि निष्पेषा कार्यसिद्धिप्रकाशका ॥ २४ ॥ इत्युत्का निहलश स्वमालयमगात् । 24 ॥ इति तन्त्राख्यायिकाया लब्धनाश नाम चतुर्थ तन्त्रम् ॥