·No text on this page.

·THE KUPPÜSWAMY. SASTRI
RESEARCH INSTITUTE.,*
MYLAF
1YLAPORE, MADRAS94

·No text on this page.

·6-12-५
चतुर्दशाखिल-भारतीय-प्राच्यविद्यामहासम्मेलने
पण्डितपरिषत्सु समर्पितानां निबन्धानां सारांशाः
3851
THE KUPPUSWAMY SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
MYLAPORE, MADRAS-4.
ORIENTAL
VIQNI-778
CONFERENCE
AIX
DAR BHANGA
• WITHLIND

·पण्डित-परिषद्
सभापतिः-डाक्टरश्रीरमेशचन्द्रमजुमदार
स्वागताध्यक्षः-राजपण्डित श्रीबलदेवमिश्र
दर्शनविभागाध्यक्षः-पं० श्रीमार्कण्डेयमिश्र
व्याकरणविभागाध्यक्षः-पं० श्रीभार्गवशास्त्रीजोशी
शब्दखण्डविभागाध्यक्षः-पं० श्रीदीनबन्धुझा
वेदपूर्वमीमांसाविभागाध्यक्षः-म०म० पं० श्रीचिन्नस्वामीशास्त्री
आयुर्वेदविभागाध्यक्षः--पं० श्रीविश्वनाथमा
धर्मशास्त्रविभागाध्यक्षः-पं० श्रीत्रिलोकनाथमिश्र
ज्यौतिषविभागाध्यक्षः-६० श्रीबलदेवमिश्र
काव्यसाहित्यविभागाध्यक्षः-म०म०पं० श्रीनारायणशास्त्री खिस्ते
आगमपुरणेतिहासाध्यक्षः--पं० श्रीसीतारामझा
दर्शनशास्त्रार्थाध्यक्षः-पं० श्रीटो०वी०रामचन्द्र दीक्षित
व्याकरणशास्त्रार्थाध्यक्षः-पं० श्रीनिरसनमिश्र
शब्दखण्डशास्त्रार्थाध्यक्षः-पं० श्रीवेंकटेशदीक्षितार
ज्योतिषशास्त्रार्थाध्यक्षः-६० श्रीदयानाथमा
पबीशास्त्रार्थाध्यक्षः-पं० श्रीरघुनन्दनमा
मुद्रकः-चन्द्रकुमार शर्मा, बृजकौशल प्रेस, नया कठरा, इलाहाबाद
प्रकाशका स्थानीयमन्त्री, चतुर्दशाखिलभारतीय-प्राच्यविद्यामहासम्मेलनम्,
दरभंगा (मिथिला)

·निबन्धानां सूची पृष्ट संख्या १ ... २ ३ .. ५ ... ६ ... ६ ... ... ... प्रथमखण्ड: दर्शनविभागः १-शब्दतत्त्वविमर्शः-श्रीभूपनारायणझा २-श्रारम्भवादः-श्रीबदरीनाथशुक्ल ३-अद्वैतदर्शनस्यातिप्राचीनता-श्रीरामस्वामिशास्त्री ४-त्रितलावच्छेदकता-श्रीशशिनाथमा ५-अमेदवादः-श्रीराजनारायणमा ६-उपनिषत्सु वेदत्वसिद्धिः-श्रीरविनाथठाकुर ७-माया-श्रीसुब्रह्मण्यश स्त्री -प्रभावविचारः--श्रीकृष्णमाधवझा k-जीवसाक्षिविचार:-श्रीनारायणशास्त्री १०-चिदचिद्विशिष्टब्रह्मविचारः-श्रीसनकनन्दनपाठक ११-अवच्छेदवादसमीक्षा-श्रीरुद्रधरझा १२-नव्यनैयायिकानां अनुशासनपक्षपातः-श्री वि० सुब्रह्मण्यशास्त्री १३-तमसोभावत्वसिद्धिः-श्रीवाचस्पतिमिश्र १४-अमेदवादः-श्रीराजनारायणशर्मा १५-अविद्याविचारः-श्रीदीनानाथमा १६-कैवल्यसाधनविचार:-श्रीश्यामसुन्दरमा १७-जीवपरिमाणविचारे विभुत्वस्थापनम्-श्रीखगनाथ "मिश्र १८-ईश्वसिद्धिः-श्रीगजेन्द्रचौधरी १६-मोक्षनिरूपणम्-श्रीरामचन्द्रमिश्र २०-चातुषं ज्ञानम्-श्री श्रानन्दमा -द्वतादिवेदान्तसारः-श्रीश्यामसुन्दरमा २२-सांख्यतत्त्वकौमुद्याक्षेपपरिहारः-श्रीदुर्गाधरझा २३-जीवगोस्वामिमतेन भक्तिविचारः-श्रीडषीकेशशास्त्री... व्यकरणविभागः १-लिङ्गवचनविचार:-श्रीदीनबन्धुझा -गिनिमत्रविचार:-श्रीभार्गवशास्त्री ... ... १० १२ ૧૨ ... १५ २१- १७ १८ १६ ·... ... ... ... ४ ... ... .) "-पाणिनीयशवशामस्य सर्वातिशायित्वम्-भीपुरुषोत्तमयासी ५-ज्याकरणसत्रोपरिस्थभाष्यवार्तिकार्थविचार:-भीशिवरामद सायजोशी -परमलघुमषा-श्रीविदेश्वरमा २२ ७-फर्मानुक्तत्वविचारः-श्रीकृष्णमांधवझा २२ -पहन्नित्यादिसूत्रविचार:-श्रीसदानन्दमा ६-भाषाविज्ञानम्-श्री एकानन्दराजहंस शन्दखण्डविभागः १-शब्दनित्यत्ववादः-श्रीबुद्धिनाथमा २-शब्दविचार:-श्रीजयमाधवठाकुर ३-शब्दतत्त्वम्-श्रीदिवाकान्तमा ४-व्यापारमुख्यविशेष्यकबोध एव समीचीनः-श्रीविश्वे- बरमा ५-शब्दानां नित्यत्वानित्यत्वविचार:-श्रीदयानाथमा २८ ६-अमेदान्वययोधश्च विरूपोपस्थितयोरेवेतिव्युत्पत्तिः- श्रीताराकान्तमा ७-शतिविवेकः-श्रीकेदारनाथमिश्र १० ८-स्फोटवादः-श्रीमणिनाथमा R -पर्युदासकत्वनिर्णय:-श्री के०एस०वी०शाली १०-शब्दस्य नित्यता-श्रीशोभानन्दमा ११-शाक्याश्रयशब्दविमर्श-श्रीशोभाकान्तमा ३६ १२-समासशक्तिविचार:-श्रीकार्तिकेयमा १३- अर्थवादतात्पर्यनिर्णयः-श्री पं० डोंगरे धीरेश्वर- शास्त्री बेदपूर्वमीमांसाविभागः १-श्रोतानां कर्मणां स्वरूपं-श्रीपट्टाभिरामशास्त्री २-भौतयाविवेचनम्-श्रीबदरीनारायणमा ३-शब्दस्य नितत्वमनित्यत्वं वेतिविमर्क:-श्रीखगेश्वर. शर्मा ४२ -नियोगवाक्यार्थभावनावाक्यार्थवादयोःपौर्वापर्यम्-श्रीराम- स्वामीशास्त्री ५-भारते कृष्णयजुःसाधर्म्यसंग्रहः-श्रीक०० अनन्तनारायण- यासी २८ ... ... ३८ ... SE ·(३) ... .. ५० ... मीमांसकाभिमतप्रमाणनिरूपणम्-श्रीकुलाना मिश्र ७-मीमांसाशासप्रयोजनम्-श्रीकृष्णमा कष्णयजुर्वेदे देवतामहिमा-श्री एस्सुब्रह्मण्य- शास्त्री ६-वेदविषयः-श्रीवैद्यनाथमा ४६ १०-मीमांसाशाखम्-श्रीदामोदरशर्मा ११-वेद-स्मृति-प्रामाण्यविमर्श:-श्रीभगीरथमा ४६ १२-अतिदेशषटकम्-श्री चे०शे० सेतुरामः आयुर्वेदविभागः १-आयुर्वेदधर्मशास्त्रयोस्सम्बन्धः-श्रीशीलनाथमा २-रसायननिर्माणविधिः-श्रीशशीन्द्रपाठक ३-हृदयम्-श्रीबाबूप्रसादमा ४-आयुर्वेद पञ्चकर्म-श्रीराजेश्वरशर्मा ५-त्रिदोष-विशान-श्रीजगदीशशर्मा ६-अष्टाङ्ग व्यापक पंचकर्म-श्रीरामेश्वर मिश्र -क्षय-रोग-श्रीजयकान्तमा -आयुर्वेदक इतिहास श्रीरामेश्वरगोपालमा द्वितीयखण्डः धर्मशास्त्रविमागः १-आर्यसंस्कृतिः-श्रीजगदीशशर्मा २-गोपूजानिर्णयः-श्रीजीवनाथमा (२) ३-धर्मव्यवस्था-श्रीरमाकान्तठाकुर -अहिंसा-श्री० एस० के० गुप्त ५-वर्णव्यवस्थाविमर्शः-श्रीतारिणीशमा (४) ६-विवेश्वरस्मृतिः-म०म श्रीविश्वेश्वरनाथरेउ -अशोचविचारः-श्रीगोकुलानन्दमा -सापिएज्यनिर्णयः-श्रीतुलानन्दशा {-मितातरादायभागयोर्विषये किशित्-श्रीविनायक- शाली १.-बामणवृत्तिःपरिवर्तनमपेक्षते-श्रीलक्ष्मीनाथमिम १५-विधवाविवाहयुकतायुक्तताविमर्शः-श्रीगेनालालमा... (१३) ... ... पृष्ठ संख्या ... ... ... ... (१२) ·... .. . . (१५) ... . .. ... ज्यौतिषविभागः १-आयुर्विचारः-श्रीकमलाकान्तमा २-वृष्टिविचार:-श्रीकमलाकान्तमा २४) ३-सायननिरयणतारतम्यम्-श्रीलक्ष्मीकान्तमा ४-ग्रहणविचार:-श्रीलक्ष्मीकान्तमा ५-आयुर्विचारः-श्रीलक्ष्मीकान्तमा ६–वास्तुविचारः-श्रीमुक्तिनाथमा (१६) -वराहमिहिरग्रन्थाःतद्विस्तरश्च-श्रीवसन्तकुमारराम- कृष्ण पंडित -कालतत्त्वम्-श्रीमोलानाथमिश्र (१६) है-फलादेशविचार:-श्रीजगन्नाथमिश्र (१६) १०-ग्रहणविचारः-श्रीकुशेश्वरमा ११-परम्परागतं वैदिकं नक्षत्रारम्भस्थानम्-श्रीकाशीनाथ- वासुदेव अभ्यकर (२१) १५-वराहमिहिरस्य कालनिर्णये किश्चित्-श्री ह० बा० भिडे (२२) १३-पञ्चाङ्गविमर्शः-श्रीबलदेवमिश्र (२३) १५-भास्करीयलीलावत्यां चतुर्भुजकर्णकल्पनायां भास्करमतदृढी- करणम्-श्रीबलदेवमिश्र (२३) १५--अहर्गणनयनम्--श्रीमुकुन्दमिश्र (२३) १६-ग्रहणविषयको निबन्धः--श्रीदयानाथमा (२५) १७-दिनरात्रिव्यवस्थाविचार:-श्रीतुरन्तलालझा (२६) १८-चन्द्रग्रहणविषयको निबन्धः-श्रीलोकनाथठाकुर (७) १६-फलितज्योतिःशास्त्रे वृष्टिविचारः-श्रीरामलोचनशा (२६) २०-आयुर्विवेकः-श्रीयुगलकिशोरमिश्र (२६) २१-चन्द्रशृङ्गोन्नतिः-श्रीगौरीकान्तमिश्र (३१) २२-भगोलीयविचार:-श्रीअजबलालझा (३२) २३-संवनप्रयोजनम्-श्रीरमाकान्तमिश्र .. (३२) २५-अतिचारविचार:-श्रीसीताराममा (३३) २५-पश्चाङ्गपरामर्शः-श्रीसीताराममा (३५) काव्य-साहित्य-विभागः '१-काव्य-विमर्श:-श्रीकृष्णमाधवमा (३७) पोते संदिग्धप्रश्ना:-श्रीरतिकान्तमा (३६) ... .. .. ... ... ...

·... ... - ... ( ५ ) ३-संस्कृतमेव राष्ट्रभाषा भवितुमर्हति-श्रीमतीक्षमा देवीराव (३६) ४--मुरारिपदचिन्ता-श्रीउमानाथमा . (४०) ५-लोकोपकारिकामतन्त्रामपि काव्यसाहित्यव्युपदेशं भजते- श्रीलक्ष्मीनाथमिश्र (४०) ६--विश्वसाम्राज्ये संस्कृतमहत्वम्- ७-अर्वाचीनं संस्कृतसाहित्यम्- (४२) ८-रसख्यातिः- (४२) ६--काव्यस्यात्मा रसः--श्रीधैर्यनाथाभा १०--केचन प्रश्ना:-श्रीरतिकान्तझा भागमपुराणेतिहासविभागः १-श्रागम-परिचयः-श्रीबटुकनाथशास्त्रीखिस्ते २-कीर्तन-कल्लोलः-श्रीसूर्यनारायणमा ३-पुराण-परामर्शः-श्रीकुलानन्दमा 'कुलेश' (४७) ४-शक्तिसार:-श्रीराधाकान्तठाकुर (४७) ५-श्रागमोक्तपूजादर्पणम्-श्रीश्यामानन्दमा (४७) ६-तन्त्र रहस्यम् श्रीजगदीशठाकुर.. (४८) ७-चण्डीशब्दार्थविचारः-श्रीकलानाथमिश्र (४६) ८-अथ पुराणेषु नवधा भगवद्भक्तो कीर्तनस्यैव मोक्षोपायत्वम् श्रीरामलोचनझा (५०) ६-आगमक उपयोगिता प्रो पञ्च मकार-श्रीयुगलकिशोरमिश्र (५१) १०-उपासना-तत्त्वम्-श्रीनागेश्वरमा (५२) ११-पुराणे तन्त्रे च भगवती लक्ष्मीः-श्रीनरेन्द्रनाथचौधुरी (५३) १२-भक्ति-सुधाम्बुधिः-श्रीसीतारामझा १३–पौराणिक सृष्टि-निरूपणम्-श्रीतेजनाथाझा (४५) .. ... ... ... ...

·No text on this page.

·दर्शनविभागः १-शब्दतत्वविमर्शः प० श्रीभूपनाराणझा, संस्कृतकालेज, काशी- तार्किक-बैशेषिक-सौगत-शिक्षाकार-जैन-सांख्य-मीमांसक-प्राच्या शाब्दिकोत्प्रेक्षितं शब्दतत्त्वमुपपत्तिप्रमाणाभ्यां प्रतिक्षिप्य तान्त्रिक- द्धत्या शब्दतत्त्वस्य ब्रह्मपदे प्रतिष्ठापनमेवावहितापेक्षितविष- नुबन्धेऽस्मिन्निबन्धे निर्बन्धेन मया न्यबन्धि । . - २-प्रारम्भवादः ५० श्रीबदरीनाथशुक्ल, विश्वविद्यालय, काशी पायवैशेषिकमतेन सृष्टिसंहारनिरूपणम् । परमाणुक्रिया-समर्थनम् । रमाणुसंयोगाक्षेपपरीहारः । परमारणूनों प्रामाणिकतावर्णनम् । रमाणुनित्यतानिरूपणम् । निरवयवस्याणोः परमाणुत्ववर्णनम् । सरेणी सावयवत्त्वविश्रान्तेर्बर्जनम् । त्रुटिनित्यतानिराकरणम् । पपुलमयन व्यणुकत्रसरेणुपरिमाणकारणनिर्णयः ।। पाश्चात्यपरमाणुवादः। अवयवावयविभावसमर्थनम् । समवाय- ग्बिन्धसाधनम् । विवर्तवादखण्डनम् । परिणामवादनिराकरणम् । ३--अद्वैवदर्शनस्यातिप्राचीनता प० श्रीरामस्वामिशास्त्री, बरोदा अद्वैतदर्शनस्येतिहासमारचयन्तो विद्वांसः कतिपये एवं न्यन्ते यदिदं दर्शनं गौडपादाचार्योपशमेव । नैश्चाचार्यौराष्ट्र- पकारिकायामद्वैतदर्शनमौपनिषदं सर्वद्वैतदृष्टिनिरसनपूर्वकं व्यव- गपितमिति। अन्ये च विमर्शकवरेण्या मन्यन्ते यथाऽयं गौडपादाचार्यो- पे बौद्धानां दर्शनेषु विज्ञानवादशून्यवादादिषु कृतपरिश्रमः दृशमेव बौद्धसिद्धान्तं उपनिषदचस्सु पश्यन् तदर्शनानि च स्परविरुद्धाम्यप्युपनिषदर्थोपब्रह्मणपराणि निरस्याई तदर्शन- ·दर्शनविभागः माध्यात्मिकतत्त्वदर्शनेतिहासे इदं प्रथमतया प्रकटयामासेति ब्रु- बते च कारणानि बहूनि साधनायैतयोरर्थयोः। एतयोश्च शङ्कयोनि- राकरणायास्मिन् लेखे शङ्करगौडपादयोरपि प्राक्तनानामेद्वैतदर्शन- सिद्धान्तप्रतिपादनपराणां वैदिकागमिकजैनवौद्धवचसामेकीकरणं प्राधान्येन क्रियते । येन च गौडपादाचार्येभ्योऽपि प्राचीने काले व्यवस्थितरूपेणातदर्शनसिद्धान्तप्रतिपादका ग्रन्थाः सह द्वत- वादैहुरूपैरासन्नव । परन्तु बलवता कालमहिना शङ्करगौडपाठ योरतिप्रशस्तेन वाग्विजभितेन वा लुप्तस्वरूपास्ते ग्रन्था नास्म- ष्टिपथमागता इति स्फुटं प्रतीयेत विमर्शकाश्च नास्थाने विचारानेवं रूपान्प्रवर्तयेयुरिति । ४-त्रितलावच्छेदकता पंडितश्रीशशिनाथझा, रॉटी, दरभगा त्रितलत्वं नाम एकमवच्छेदकत्वमाधारीकृत्य भवति द्वितीयमवच्छेदकत्वं तदाश्रितं तृतीयमवच्छेदकत्वं तत्र वर्त्तमानं यच्चतुर्थमवच्छेदकत्वं तदवच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्व निष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठं त्रितलं भवति तभावनितल त्वं, किञ्चिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिरूपकप्रथमाभाव विशिष्टघटितप्रतियोगिकद्वितीयाभावविशिष्ट घटितप्रतियोगिकतृती याभावविशिष्टघटितप्रतियोगिकतुरीयाभावनिरूपितप्रतियोगितानि रूपितपरम्परावच्छेदकता प्रथमाभावप्रतियोगिता निरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेद कत्वरूपा त्रितला भवति । परमेताहशत्रितलावच्छेद कत्वोपवर्णनं न सूक्ष्ममतिधनानां प्रमोदविधायकं मन्दम तिनाप्येवमवधारयितु शक्यत्वात् किन्तु नीलो घट इतिवाक्यजन तादात्म्यसम्बन्धेन नीलप्रकारकघटविशेष्यकशाब्दबोधे विषयत स्वरूपा नीलत्वनिष्ठावच्छेदकता घटत्वनिष्ठावच्छेदकता चेत्येव मवच्छेदकताद्वयी प्रथमतः प्रतिभाति, न च तस्या एकमप्यवच्छ र कत्वमाश्रय इति एकतलापि सा न भवति । तत्र यदि त्रितलावच्छर करवादिकं सयुक्तिकमुपपाद्यते तदा भवति नव्यानामभिनवा मन्द भन्दकन्दोदय इत्येतदर्थ निरुतशाब्दबोध एव त्रिततावच्छो कतायु पदर्शनायाभितो या तत्र यद्यपि अनन्तरामासमानसमान धिकरणेकज्ञाननिकापितक्षियत्वद्वयविषयता प्रयादीनामने ·दर्शनविभागः मुररीकुर्वतो जगदीशस्य मते विषयत्वामेदो विषयत्वघटोभयमेद- विषयत्वमेदघटोभयाभावादिकमादायासंम्भवातिप्रसङ्गादिवारणाय विषयतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितविषयतात्व निष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिताकमेदत्वनिष्टावच्छेटकताभिन्ना- वच्छेदकत्वानिरूपितनिरुक्तमेदत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगि ताकाभावरूपो विषयत्वान्तरस्य विशेषणविधया निविशति । पवं तत्तद्विषयत्वान्तराभेदोऽप्युक्तखरूपो निविशति, तथा यावन्तस्तत्तदवच्छेदकतासंसर्गताप्रकारता- विशेष्यतालक्षणविषयतामेदाविशेषणभावमापन्नास्तत्तदवच्छेदकता. घटितमूर्तिकास्ते सर्वे निरुक्तशाब्दबोधाकारघटकतमञ्चन्तो भवन्ति शाब्दबोधाकारस्वरूपोल्लेखवचनविस्तारकारका अवच्छे- कतास्तोमप्रवाहाञ्चितसरखतीनद्यवगाहनलालसानामानन्दकन्दोल्ला- सनाय, परन्तत्तद्विषयत्वामेदविशिष्टा अपि विषयता न कस्याऽप्य- वच्छेदका भवन्तीति न त्रितलावच्छेदकतादेरत्रोन्मेषः । गदाधरभट्टाचार्यास्तु अनन्तराभासमानसमानाधिकरणैकज्ञान- निरूपितविषयत्वद्वयादीनामवच्छेद्यावच्छेदकभावमुंशन्ति, अन्थरत्नमेव व्युत्पत्तिवादाख्यं शाब्दिकास्तार्किकाश्च स्वबुद्धि- वैभवाविर्भावनार्थ शास्त्रार्थस्थानत्वेनाश्रयन्ति । ततः शानदयोधाका- रोल्लासने तन्मतावलम्बनमुपादेयकक्षामञ्चति । तत्र नीलो घट इति शाब्दवोधीया नीलत्वे नीले घटत्वे घटे नीलत्वादीनां संसर्गे च खातन्त्रीयाः पारतन्त्रीयाश्च सन्ति बढयो विषयताः तासाच दर्शिताभ्युपगमाश्रयणेन यथायथमवच्छेद्यावच्छेदकभावो भवति । तथा सति विषयतापरम्पराऽवच्छेदिका भवतीति वितलावच्छेद- कतादिसम्पत्तिर्यथा भवति यथा च तदुक्तिवैचित्र्यं प्रयोगवीथी- मवलम्बते तदुपदर्शितमभिनवनिबन्धे। विषयित्वानामप्यवच्छेचा- वच्छेदकभावमाश्रित्य तत्रापि त्रितलावच्छेदकतायुपदर्शनपुरस्सरं निरुक्तशाब्दबोधाकाराविर्भावनं कृतमस्तीतिविषयबाहुल्याभावेऽपि विषयता तद्गतावच्छेदकताबाहुल्यं विदुषामानन्दाय भविष्यतीति । . ५-अमेदवादः पं० श्रीराजनारायणमा, नरहन, दरभंगा लेखे चास्मिन् संक्षेपेण वेदान्तस्वरूप, मोक्षलक्षणम् तात- विशिराईवमतानामेकीकरणम् । पूर्वोत्तरमीमांसयोस्सामवस्यम् ।

·दर्शनविभागः शैववैष्णवशाक्तसौरमाणपन्यानां विरोधपरिहारपूर्वकदेवतैकाप्रदर्श- नश्च वर्णितमस्तीति। ६-उपनिषत्सु वेदत्वसिद्धिः १० श्रीरविनाथठाकुर, मधवापुर, दरभगा उपनिषत्सु बेदत्वसिद्धिस्तमप्रमाणत्वेन शाङ्करभाष्यघटक- पंकेरुल्लेखः घटकत्वादिपदानामपि वेदघटकत्वस्थापनम् । गोशोपाध्यायनिर्मितचिन्तामणिसिद्धान्तलक्षणसामान्यनिरुक्ति- प्रकरणस्थलक्षणप्रतिपादकवाक्यानां यथाश्रुतार्थव्याख्यानेन यथाश्रुतवाक्यानामेव समीचीनत्वव्यवस्थापनम् । ताशप्रतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्नत्व व्यापकभेदप्रतियोगित्वस्य साध्ये निवेशेनैव निर्वाहः । अनुमितिपदं प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्य- कप्रकृतहेतुकानुमितिपरम् । तादृशत्वानु मितित्वावच्छिन्नकार्यता- निरूपितकारणत्वस्य निवेशः । द्वितीयलक्षणे अवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धमेव । विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य विशिष्टान्तराघटितत्व- स्य च निवेशमन्तरैव निर्वाहः । तत्र मणिकारनिर्मितविशेषव्याप्ति- प्रकरणघटकवाझ्यानां प्रमाणतयोल्लेखः । तत्र ७-माया प० श्रीसुब्रह्मण्यशास्त्री, त्रिचुरी माया नाम काचन लोके वेदे च व्यपदिश्यमाना सत्रवासत्त्वाभ्य अनिर्वचनीया भगवदाश्रिता भगवतः न भिन्ना नाप्यभिन्ना निष्क्रिय स्य असंगस्य कूटस्थचैतन्यस्य जगत्स्रष्टुत्वव्यवस्थापिका सांख्या दिभिः भाषान्तरेणांगीकृता तत्त्वज्ञाननिवाअजा अस्तीति अत्र यथा मति निरूपिता। - ८-प्रभावविचारः पं० श्रीकृष्णमाधवमा, भोलेश्वर, बम्बई परिदृश्यमानेहेदानीं नास्तीति प्रतीतिरधिकरणमात्रविषयिर तदतिरिका भावस्यासत्वात् । न च स्वस्मिन् स्वाधारतार असत्वेन घटामाववभूतलमित्यनुपपलम् । तत्स्वीकारं च घर ·दर्शनविभागः घटवानित्यापत्तिरिति वाच्यम् । विलक्षणायाः घटामावत्वावच्छि- नाधिकरणतायास्तत्र स्वीकारेऽपि स्वाधारताया अस्वीकारात् । न च कल्पनागौरवम् । त्वयाऽपि स्वीकृतत्वात् । अन्यथा समवायस्य लाघवादेकत्ये स्पर्शसमवायस्य वायौ सत्त्वेन रूपवान् वायुरित्या- पत्तेः । न च समवायरूपसम्बन्धसत्वेऽपि रूपाभावान्नोक्त- दोषः। सम्बन्धिसत्तायाः सम्बन्धसत्त्वाधीनत्वस्वीकारात् । तथा सति यद् येनेन्द्रियेण गृह्यते तदभावस्त नैवेति नियमेनामावस्या- धिकरणस्वरूपत्वे हुताशने गन्धाभावस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिः। हुताश- मस्य धारणाग्राह्यत्वात् । अतोऽधिकरणेतरोऽभावोऽङ्गीकार्यः। स चा- भावः सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको न वेति । अत्र नवीनाः, तद्वत्तावुद्धित्वावच्छिन्नमतिबन्धकतावच्छेद- कतावत्त्वस्यैव तदभावत्वेन संयोगेन घटाभाव इत्यादौ सम्बन्धा- भावस्यातथात्वेन कथं तदभावत्वं सेत्स्यति । न चैवं तदभावव्याप्य- वत्तानिश्चयस्यापि तवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्वेन तथात्वात् तदभाव- स्वापत्तिरिति वाच्यम् । तादृशावच्छेदकत्वे सति तदभावत्वेन व्यव. हीयमाणस्यैव तथात्वात् । एतेन भूतलस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदक- तया तत्त्वापत्तिरिति निरस्तम् । न च सत्यन्तं विफलम् । विचित्र सम्बन्धावच्छिन्नाभावानामैक्यापत्तः । अत्र प्राचीनाः संयोगेन घटवति भूतले समवायेन घटो नास्ती. त्यनुपपन्नम् । तां प्रति तस्याप्रतिबन्धकत्वात् । मम तु भूतले घट- प्रतियोगिकसमवायासत्त्वेन नोक्तदोषः। न च कथं घटे संयोगेन रूपं नास्तीतिप्रतीतिस्तत्रसंयोगस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगि- पूनियोगिकत्वसम्बन्धतावच्छेदकोभयपर्याप्तावच्छेदकताकामावस्यै - व तथात्वात् । न चैवं घटो घटाभावपूतियोगीति कथमुपपद्यते । खरूपसम्बन्धरूपपूतियोगिताया घट एव स्वीकारात् । न च कल्पना- गौरवम् । समनियनाभावानामैक्यमते त्वयाऽपि घटपूतियोगिक- संयोगाभावीयप्रतियोगित्वस्य संयोगेन घटाभावपूतियोगिनि घटे स्वीकृतत्वात् । अत्र नवीनाः-भवत्वेवं तथापि पूतीतिरेब पदार्थनियामिकाली- कार्याऽन्यथाऽव्यवस्थापत्तस्तथा च पश्यामि संयोगेन घटाभाववद्- भूतलमिति पूतीतिर्न तु घटपूतियोगिकसंयोगाभाववभूतलमिति सम्बन्धावच्छिन्नपूतियोगिताकोऽभावो न तु सम्बन्धाभावस्तथा तद्वत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकताविशिष्टपूकारतावत्वममावत्वमिति फलितम् । ३० सावच्छेदकधर्मितानिरूपितत्वखविशिष्टत्वाभ्याम् । 2. सावकत्व-खाधिकरणवत्तिमेदपतियोगितावच्छेद- ·दशनविभागः कत्वाभाववत्त्वाभ्याम् । पूतिबन्धकी च ग्राह्याभावाभागित्वा- वच्छिन्ना । शानवैशिष्टयानवच्छिन्नस्वाभावव्याप्यविषयकत्यान- वच्छिन्ना वा गृह्यते । 8-जीवसाबिविचारः श्रीनारायणशास्त्री बाडीकर, अहमदाबाद जीवसाक्षिविचारः सोपपत्तिकः सुगमः स्पष्टरूपेण प्रति- पादितः । अन्तःकरणस्य तद्धर्माणां सुखादीनां पञ्चेन्द्रियेभ्यः बोधो न भवति । इन्द्रियेभ्यः परत्वात् अपञ्चीकृतभूतकार्यत्वाच. मनसो नेन्द्रियगोचरतासंभवः तत्प्रत्यक्षाय साक्षिखीकारः श्रावश्यकः । एकस्मिन्नेव चेतने विशेष्यभागे साक्षिसंशा जीवसंज्ञा च यदा मंतःकरणमुपाधिः तदा साक्षिसंज्ञा । यदा तु विशेषण- मन्तःकरणं तदा जीवसंज्ञा च । अन्तःकरणवृत्तिद्वारा साक्षी सुखादीन् प्रकाशयति । वृत्ति विना केवलसाक्षिगोचराः सुखाद- यो न भवन्ति । तथा च जीवसाक्षिणा सह ब्रह्मणोऽमेदः संभवति नवन्ध्यापुत्रसमः साक्षिविचारः । १०-चिदचिद्विशिष्टब्रमबिचारः श्रीसनकनन्दनपाठक वेदान्तवाक्यानां चिदचिदुविशिष्टब्रह्मातिरिक्तप्रधानजीवनि- विशेषब्रह्मतात्पर्य्यकत्वाभावपूर्वकचिदचिद्विशिष्टब्रह्मतात्पर्य्यकत्वसम- थनम्। तस्य चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मपः वेदान्तवाक्यद्वारा "जन्मादी". तिब्रह्मसूत्रेण जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वरूपलक्षणेन विशेषण- तयोपलक्षणतया च प्रतिपत्तिसमर्थनम् । ११-अवच्छेदवादसमीचा प० श्रीरुद्रधरझा, काशी जगति अहंसुखीत्यादि प्रतीतिविषयं कश्चनास्मत्पदार्थम् । किन्तु तत्रात्मनि विपदमानानां समेषां सिद्धान्तिनो वाचस्पति- मिश्रस्य मतमपलम्व्यावच्छववादः समीक्ष्यते।

·दर्शनविभागः तत्र प्रथम जीवेशब्रह्मविभागः प्रतिपादितः। ततः संक्षेपेण ब्रह्मणस्वरूपलक्षणन्तटस्थलक्षणच सश्रुतिप्रमाणन्निरूपितम्। तत आत्मतत्त्वप्रतिपादकवाक्यमुदितम् । तत प्रात्मनो बानात्मक- त्वेऽपि अहं जानामीति प्रतीतिरुपपादिता। ततोऽविद्यालक्षणं सपदकृत्यं प्रदर्शितम् । ततोऽविद्यायां प्रत्यक्षानुमानश्रुत्यादीनि पूमाणानि लिखितानि । ततोऽविद्याया ब्रह्मविषयत्वजीवाश्रितत्व- नानात्वानि वार्तिककारादिग्रन्यसंगतिसम्पादकानि विवेचितानि । ततोऽविद्यायाः साक्षिभास्यत्वानुपपत्त्या ब्रह्माश्रितत्वं खण्डितम् । ततोऽविद्याविषयत्वस्यैवोपादानत्वादिनियामकत्वमभ्युपगम्य जीव- स्याविद्याश्रयत्वेन पूपञ्चोपादानत्वाद्यापत्तिः निराकृता। ततो विवरणकारादिमतेन जीवेशब्रह्मविभागः प्रतिविम्ववादश्च समुपपादितः। ततः चाक्षषत्वस्यैव पूतिविम्व- पूयोजकत्वमभ्युपगम्य प्रतिविम्वपक्षो दूषितः । ततोऽवच्छेदपक्ष कृतहान्यादिदोषः, जीवब्रह्मामेदबोधकश्रुत्यादीनां निरालम्बन- तापत्तिः, वन्धमोक्षयोर्वैयधिकरण्यापत्तिः, मोक्षार्थ पूवृत्त्यनुप- पत्तिश्च प्रतिपादिता । ततो विम्बस्यैव पूतिविम्बत्वमितिपक्षो निराकृतः । ततोऽपच्छेदपः श्रुत्यादिसामञ्जस्यं प्रदर्शितम् । ततः पूतिविम्वपक्षे श्रुतिभाष्यादिविरोधः समुपपादितः । ततोऽवच्छेदवादे समेषां विशिष्टाचार्याणां सम्मतिः प्रदर्शिता । ततोऽवच्छेदवाद एव विजयतेतरामिति सर्बथा निरूपितम् । ततः श्रुतिरपि साक्षादवच्छेदवादमेव कथयतीति समुपपादितम् । जायमाना . १२-नव्यनैयायिकानां अनुशासनपक्षपातः श्री वि० सुब्रह्मण्यशास्त्री (क) नव्यनैयायिकाः प्रामाणिकवाक्यजन्यशाब्दबोधस्याबाधितार्थ- विषयकत्वोपपादने, असिद्धपूमाणभावानां वाक्यानां भ्रमजनक- त्वनिर्वाहे च दत्तदृष्टयः, अनुशासनमविगणय्य योग्यं तं तमर्थ विभक्त्यर्थतया निरूपयन्ति । तथाहि तण्डुलानोदनं पचतीत्यादी प्रकृतिकर्मोत्तरद्वितीयायाः नाशकत्वार्थकतां, विकृतिकर्मोत्तर- द्वितीयाया उत्पादकत्वार्थकता, घटत्वेन बहिर्नास्ति इत्यादी तृतीयायाः अवच्छिन्नपूतियोगित्वार्थकता, सप्तम्याः वाचक- स्वनिरूपितात्वामेदाधर्थकतां च वर्णयन्ति । (ख) एवं लोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं न्यायेन वैया- ·दर्शनविभागः करणैः उपपाद्यते । क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमिति किश्चिदनुशा- सनं तब कल्षयन्ति । (ग) एवं व्युत्पत्ति वादे तादार्थ सूत्रान्तरेणेत्यादि लेखनात् तादयें चतुर्थी वाच्या इति ।वार्तिकं सूत्रं मन्यन्ते । तस्माद्वाक्यार्थ- निरूपणे विचक्षणा अपि.अनुशासनेन न संगच्छन्ते इति केचन मन्वते । (क) वयन्तु पश्यामः नव्यनैयायिकाः सर्वथा अनुशासनपक्षपातिनः अनुशासनमतिलक्ष्य न किमपि पूतिपादयन्ति इति । तथाहि फलपर्यसितस्य कर्मत्वस्य द्वितीयावाच्यत्वात्, द्वयर्थः पचिरिति भाष्यपर्यालोचनया पचतीत्यस्य नाशः उत्पत्ति- श्चेतिफलद्वयावच्छिन्नव्यापारयोधकत्वात् नाशस्य उत्पश्च कर्मणि विहितद्वितीयायाः अर्थत्वेन वर्णनं संगतमेव भवति । अवच्छिन्नप्रतियोगिताकरवादीनां वैशिष्टयरूपत्वात् तस्मिन्नर्थे 'इत्थंभूतलक्षणे' इतिसूत्रविहिततृतीया भवति । वाचकत्व- निरूपितत्वादीनां श्राधेयत्वे पर्यवसानात् तेषां सप्तमीवाच्य- त्वमुपपद्यते । दाने कर्णसमः इत्यत्र अभेदे सप्तमी तु 'सप्तम्य- धिकरणे चं' इतिसूत्रस्थचकारण भवति । गुणकर्मान्यत्वे सति सत्वादित्यादौ च यस्य च भावेन भावलक्षणमित्यनुशा- सनसिद्धा सप्तमी। (ख) स्तोकं पचतीत्यादी वैयाकरणोक्तरीत्या कर्मत्वमुपपादयितु म शक्यते । तादात्म्यस्य फलतावच्छेदकसबन्धत्वाभावन तेन संबन्धेन फलाश्रयस्य फलस्य कर्मत्वासंभवात् । तथात्वेपि स्तोकं पच्यते स्तोकस्य पक्का इत्यादि प्रयोगापत्तः। स्तोकं तिष्ठतीत्यादी धारवर्थफलस्यैवाभावात् भाव वा व्यापारव्यधिकरणत्वाभावेन तादृशफलाशयस्य कर्मत्वासं. भवात् । धात्वर्थव्यापार मन्दाद्यभेदविवक्षायामपि मन्दं गच्छति जनितविभागं गच्छति इत्यादि प्रयोगात् तत्र कर्मत्वोप- पादनासंभवात् । व्यापारविशेषणत्वे नपुंसकपूथमान्तत्वस्थी- कारे सुखहेतु पश्यति इत्यादावनिर्वाहाच । ततोन्यत्रापि दृश्यते इति वार्तिकांशेन तत्रद्वितीयामात्रमि- त्यपि न संगच्छते। कतिपयाव्यययोगे द्वितीयाविधानान- न्तरं पूवृत्तस्य तस्य तद्भिन्नाव्यययोगे एव द्वितीयाविधायक- त्वौचित्यात् । एतेन वार्तिकांशेन कल्पितं क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्य- नुशासनमिति परास्तं वेदितव्यम् ।

·दर्शनविभागः परन्तु तत्पूत्य नुपूर्वमपि लोमकूलम् इति क्रियाविशेषणकर्म द्वितीयान्तात् ठग्विधान क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसक- लिङ्गता च इति परिभाषां ज्ञापयति इति सीरदेवेनोक्तत्वात् । सैब परिभाषा अनुशासनपदेन विवक्षिता भट्टाचार्यैः। शापकसिद्धं न सर्वत्र इति परिभाषया स्तोकस्य पक्ता इति पूयोगापत्तिः । विभक्त्यर्थनिर्णयोऽप्यस्यार्थस्योपोद्वलको दृश्यते । (ग) तादर्थ्ये (२-४-२७) इतिकातन्त्रसूत्रमेव भट्टाचार्यः विवक्षितम् ।। द्वितीयातृतीयाविचारादिषु अन्यव्याकरणस्मृतीनामुद्धारस्य दर्शनात् । तस्मात् नव्यनैयायिकाः भट्टाचार्याः सर्वथा अनुशासने बद्धपक्ष- पाताः वाक्यान्विचार्य निर्धारयन्ति । १३-तमसोभावत्वसिद्धिः प. श्रीवाचस्पतिभिश्र, माधवकिशोरसस्कृतविद्यालय तमोभावरूपमभावरूपं वेति विप्रतिपत्तौ तेजोभावरूपमेव तत्तस्य भावरूपत्वासम्भवात् । भावरूपत्वे द्रव्यादिषडन्यतमं तदन्यद्वा स्या- सदितरप्रकारस्यासम्भवात्। तत्र द्रव्यादिषडन्यतमस्वरूपन्छन सम्भ- वति तमसो द्रव्याविषड्भ्योवैधात् तदन्यतमभिन्नभावरूपमपि न सम्भवदुक्तिकं तदन्यतमभिन्नभावस्यापूसिद्धत्वादितिस्वीकुर्वन्ति तार्किका।नच तमसस्तेजोऽभावरूपत्वे तत्र रूपवत्ताप्रतीतिर्नोपपद्य- त इतिवाच्यं तत्पूतीतेर्धमत्वेन रूपाभावेऽपि तत्प्रतीतेरुपपन्नत्वा- दिति तार्किकस्याशयः। परन्तु रूपवत्ताप्रतीतेर्धमत्वस्य बाधमन्तरेणा युक्तत्वादन्यथा सर्वप्रतीतेर्धमत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेन प्रमात्मकपूतीतेर- पूसिद्धत्वेन सर्वेषामपि पदार्थानां पूमात्मकप्रतीत्यगोचरत्वेन तेषाम- सदभावस्याङ्गीकाराच्छून्यवादापत्तिः तस्मात्तमसोनवसुद्रव्येषु वैध- येणानन्तर्भावेऽपि दशमद्रव्यत्वाङ्गीकारे बाधकामावात्तस्य दशम- द्रव्यरवेन भावरूपत्वमेव तस्य युक्तम् । न च नवैव द्रव्याणीति प्रतिक्षा- हानिरितिदशमदत्वमयुक्तमितिवाच्यं नैयायिकप्रतिक्षायाहानावपित. मसोद्रव्यान्तरमनीकुर्वतांत्यभावात् नहि कस्य चिप्रन्थकृतोविप- रीतलेखनं युक्तिवलाइवस्तुसिद्धौवाधकमित्यवाधितरूपवस्वमतीति- सिद्धरूपबत्त्वेन सिद्धस्य द्रव्यत्वस्य नवानन्त ततमोनिष्ठस्य दशम- द्रव्यनिष्ठत्वाङ्गीकारे कस्यचित्प्रतिज्ञाहानेरदोषत्वात् । न च तमसो दव्यत्वाङ्गीकारे तस्य सावयवत्वेऽनन्तावयवकल्पनागौरवं निरक्य नित्यत्वापसावालोकनिवार्यत्वानापत्तिरितिवाच्यमन्येषामनम्ता.

·१० दर्शनबिभागः वयवस्येव तमसोप्यनन्तावयवकल्पनायान्दोषाभावात् अन्यथा सर्वे- 'वामप्यनन्तावयवभिया द्रव्यत्वमनित्वद्रव्यावलम्बनं कथाशेषमेव स्यात् । मेघमण्डलात्तमसो विद्युत इव जन्माङ्गीकारे अक्लप्तानन्ताव- यवकल्पनाया अप्रसङ्गाच्चेतिभाव्यम्मनीषिभिरिति । . १४-अभेदवादः ५० श्रीराजनारायणशर्मा, नरहन, दरभंगा यत् कदाचित् समाजसमक्षेऽकाण्डे विद्वत्प्रकाण्डेनापि भारती- यानां धर्म इव परमेश्वरोपि सहस्रशाखोस्तीतिविलसितम् सतावल्ली- किकश्चेदस्तु, वैदिकस्तु न केषांचित् प्रेक्षावतां प्रत्यक्षीभवति, महा- भागा महामदीयाईशायिनश्चाप्येकमेवेश्वरं भजन्ते, तर्हि कोयमुपहा- सास्पदमात्मनीन उपन्यासो वर्णाश्रमशृंखलानियन्त्रितासु जातिषु । मन्ये दुर्दैव विलसितम् यद्विद्यावाणिज्यशिल्पव्यवसायविधुराः कामपि शान्तिमलभमाना व्यर्थ कलहायन्ते, यत्रतत्रविप्रवदन्ते, इति कृत्वा तुच्छ्लेखेस्मिन् वेदान्तस्वरूपम् ,मोक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । संक्षेपतो द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतवादिनां मतैक्यम्, ब्रह्मस्वरूपप्रद- र्शनपूर्वकमोक्षलक्षणम्, पूर्वोत्तरमीमांसयोस्सामञ्जस्यम् । पञ्चाना- मपि देवतानामेकीकरणम् । हरिहरयारभिन्नतादिविषयम् , वेद- पुराणादिप्रमाणं पुरतः कृत्वा प्रदर्शितवानस्मि । - १५-अविद्याविचारः प० श्रीदीनानाथझा, अहमदाबाद अविद्यास्तमयात्मकमोक्षोपपादनमविद्यास्वरूपनिरूपणमन्त राप्रशायनिरूपणमित्यविद्यास्वरूपनिरूपणायायासःपूर्व कृतः। तेत्रा- विद्यास्वरूपे वादिनां विप्रतिपत्तिः। न विद्यत्यविद्या, बिधा च शानम् । अत्र विद्यया सह समस्यमानो नत्रः विद्यात्यंताभावं विद्या- विरोधित्वरूपं तदुमेदरूपं वाऽर्थ बोधयति । तत्र नाघः, तथा सति विद्याभाववद्विद्याऽभावस्याप्यनिर्वचनीयत्वाभावप्रसंगात् । नापि द्वितीयः। विद्याविरोधिनोः संशयविपर्यासयोरविद्यावासिद्धन तृतीयः। तथा सति घटादेरखिलप्रपंचस्याविद्यारवापत्तेः। न चेष्टा. पत्तिरननुभवात् । नापि ज्ञाननिवर्त्यत्वमशानलक्षणम् । तत्र ज्ञान- निवय॑त्वमात्रम् बा। अनादित्वे सति तत्त्वं वा। अनादिभावत्वे ·दर्शनविभागः पति तत्वं वा । अनादित्वे सति अनिर्वचनीयत्वं वा। प्रतिपन्नो- पाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं वा। भ्रमोपादानत्वं वा । नायः तथा सत्युत्तरज्ञाननिवत्यै पूर्वज्ञाने व्यभिचारात् । न द्वितीयः । ज्ञान- प्रागभावे व्यभिचारात् । न तृतीयः परमाणुश्यामिकायां प्राचीनमता- नुसारेण व्यभिचारात् । नापि चतुर्थः विकल्पासहत्वात् । तथाहि तत्रानिर्वचनीयत्वं निर्वचनामावो वा। निर्वचनिमित्तार्थाभावो वा। नाद्यः इदं रजतमिति शब्देनैव निर्वचनादनिर्वचनीयवासिद्धः। न द्वितीयः निर्वचननिमित्तस्य सतोऽर्थम्य विरहेऽसत्ख्यातिप्रसं- गात, असतो विरहे सत्यत्वप्रसंगात् । नापि पंचमः। संयोगविभा. गादौ प्रादेशिके व्यभिचारात् । न तुरीयः, आत्मन्यतिव्याप्तेः नापि तत्र प्रमाणम् । अहमक्ष इति प्रतीतेस्तु शानाभावविषयत्वेनाप्यु- पपत्तेः त्वदुक्तमर्थ न जानामीतिप्रतीतेस्तु प्रमाणतया न जानामीत्येवं- परतयाप्युपपादनसंभवात् । तम पासीदिति श्रुतिस्तु प्रलयकालिक- जीवीयशानाभावमवबोधयन्ती ज्ञानाभावे एव प्रमाणम् न तु तथा- विधेऽशाने । मायां तु प्रकृति विद्यादित्यागमस्तु परमेश्वरमान- शक्तिं सहकारिभूतं जीवाऽदृष्टमेव वा बोधयति न तु तादृशाज्ञानम् । तदुक्तं -इत्येषा सहकारिशक्तिरसमेत्यादि । उत्तरम्-अनादिभावरूपत्वे सति विज्ञाननिरस्यत्वमेवाज्ञानस्य लक्षणम् । न च परमाणुश्यामिकायामतिव्याप्तिस्तस्या अनादित्वा- भावात् । न च शुक्तय वच्छिन्नचैतन्यनिष्ठावानेऽव्याप्तिस्तस्यानादि . वाभावादिति वाच्यम् । तस्याप्यनादित्वात् । केवलमवच्छेदकं तत्र सादि । भ्रमोपादानत्वमपि लक्षणं संभवति । न चात्मन्यतिव्याप्तिः परिणामितयाऽचेतनतया वा निवेशात् । प्रमाणमपि भवति देवदत्त- नेष्ठप्रमाणशानम् । देवदत्तनिष्ठप्रमा प्रागभावारिक्तानादेर्निवतकम् । प्रमाणत्वात् । यशदत्त निष्ठप्रमाणशानवदित्यनुमानम् । न किंचिद- वेदिषमिति प्रत्यक्षमपि प्रमाणम् । न च ज्ञानाभावविषयकम्, प्रभाव- ज्ञानस्य धर्मिप्रतियोगिबोधपराधीनत्वनियमेन सुषुप्तौ तदभावात् । वदुक्तमर्थ न जानामीत्यन्यथानुपपत्तिरपि प्रेमाणम् । स्ववचन- ग्याघातभयेनार्थान्तरकल्पनाऽसंभवात् । तम पासीदिति श्रुतिरपि प्रमाणम् । न च शानाभावबोधकत्वम्, नो असदासीत्यादि. नाऽभावं व्यावर्त्य तमसः प्रतिपादनात् । मायां च प्रकृति विद्यादि. यत्र न परमेश्वर ज्ञानशक्तिर्मायो। भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः। 'मायामेतां तन्ति ते” इत्यादि श्रुतिविरोधात् । तस्मात् तमाशब्देना- विद्याया एव ग्रहणम् । तदुक्तम्-त्येषा-सदसत्प्रकारविधुरा मायेति।

·दर्शनविमागः --- १६-कैवल्यसाधनविचारः प० श्रीश्यामसुन्दरमा, सूरत अनादिवासनावासितप्राणिनिवहो दुःखं जिहासुः सुखाभिला- पुकश्चत कैवल्यनिरतिशयशान्तिन्नैव लभत इतिनिश्चमचं सर्ववादिस- म्मतम् ।तञ्च ब्रह्मानन्दानुभवकैवल्यं भत्त या ज्ञानेनवेति विजिज्ञासाया- मन्तःकरणवृत्तिरूपा भक्तिः परापरमेदेन द्विविधा, पुनरेकादशभूमि- कभक्तिरस एव कैवल्यप्रद इति भक्तिस्वरूपनिरूपणगर्ने पूर्वपक्षी- कृत्य सिद्धान्ते भक्तेः प्रयोजकत्वम्, क्रियादिरूपभक्तरपि ज्ञानरूपत्वे- नैव मुक्तिसाधनस्वमिति च विविधविकल्पेनोपपाद्य परापरभेदेन द्विविधं ज्ञानं साप्तभूमिकं श्रुत्यादिप्रामाण्यात्साक्षान्मुक्तिसाधन- मिति निर्णीतम् । ज्ञानेनाक्षराख्यब्रह्मधामप्राप्त्यनन्तरं पुरुषोत्तमप्रा- तिर्भत्येति केषाश्चिन्मतं श्रुतिस्मृतिभ्यामक्षरपुरुषोत्तमयोरेश्योपपा- दनेन निरस्य ज्ञानेनाक्षरब्रह्मलय एव परमकैवल्यमिति क्रमदिग्दर्शन- पुरस्सरमुपसंहृतमस्मिन्कैवल्यसाधनविचार इति विदाकुर्वन्तु । - १७-जीवपरिमाणविचारे विभुत्वस्थापनम् प० श्रीखगनाथमिश्र, उदयपुर जीवो मध्यपरिमाणो वा अणुपरिमाणो वा परममहत्परिमाणो बा अपरिमायो वा । परस्परविरोधे हिन प्रकारान्तरस्थितिः। नैकतापि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधत इति न्यायेन प्रकारचतुष्टयातिरिक्तप्र- कारान्तरस्यात्रासम्भवात् । तत्र तावन्नाद्यः तस्य शरीरात्मत्ववदापा- ततः प्रतिभासमानत्वेपि तद्वदेव विचारवाध्यत्वात् । तथाहि शास्त्र- प्रमाण्यवादिभिरास्तिकवय्यैः स्वकृतकर्मणांम्वस्मिन्नेवभोगस्योपपत्तये श्रात्मपदार्थनित्यत्वस्यावश्यमन्तव्यत्वेन शरीरस्य प्रात्यक्षिकनाशवि- शिष्टतया तदनुपपत्तिः। अनित्येपितस्मिन्नात्मत्वस्वीकारे एतच्छरीर. कृतकर्मणामेतच्छरीरनाशेएतदात्मनि भोगाभाव इतिकृतहानिःशरीरा- न्तरेण च एतच्छरीरकृतकर्मणां भोगे अकृताभ्यागमश्चयथा प्रसज्येया- ताम् तथैवात्मनः शरीरपरिमाणात्मकमध्यपरिमाणपऽपि यतो हि शरीरपरिमाणस्य शरीरोपचयापचयादिना परावर्तमानत्वेनानित्य- त्वात् घटादिदृष्टान्तेनापि मध्यपरिमाणमात्रस्यानित्यत्वमेव यद्विशे- षयोः कार्यकारणभावस्तसामान्ययोरपीति न्यायेन प्रतियोगितया नाशसामान्य प्रति तादात्म्येन मध्यपरिमाणमात्रस्य कारणत्वात् । तथा च यथा जलगतसूर्यप्रतिविम्बं जलवृधौ वर्धत इव जलहासे ·दर्शनविभागः हसतीव न च वास्तविकं तथा। तथैवेहापि मध्यपरिमाणशरीरोपाधिम. हिना जीवस्तथा प्रथते न च वास्तविकस्तथा। नापि द्वितीयः। तथा- सति द्रव्यनिष्ठविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्प्रति समवा- येन महत्त्वस्य कारणतया अणोरात्मनो मानसप्रत्यक्षानापत्तो सवा. एष महानज प्रात्मा इत्यादि व्यापकत्वबोधकबहुश्रुतिविरोधापरोध। चतुर्लक्षण्या शारीरकमीमांसया तात्पर्यनिर्णायकैः उपक्रमोपसं- हारादिभिः षड्भिर्लिङ्गःसकलवेदान्ततात्पर्य विषयतया प्रतिपादित- स्य जीवब्रह्मामेदस्यानुपपत्तेश्च ब्रह्मणो व्यापकत्वेन तवाप्यनुमत- तयाणुव्यापकयोस्तादात्म्यासम्भवात् युगपत्पादे मे दुःखं हस्ते मे सुखमित्यादिशरीरव्यापकसुखदुःखानुभवस्याप्यनुपपत्तेश्च । कथश्चित्त दुपपादनेऽपि अणोरात्मनस्तत्तदनन्तशरीरप्रदेशेऽनन्ततिस्वीकारे कल्पनागौरवस्यानुसरणीयत्वात् । प्रकारान्तरेणापि तत्पक्षे बहुविध. गौरवस्य मुख्यनिबन्धे प्रतिपादितत्वाच्च । नापि तृतीयः बालाप्रशत भागस्य इत्याद्यणुत्वबोधकबहुश्रुतिविरोधात्। तथासति सर्वात्मनां- सर्वगतत्वेन चैत्रचरणलग्नकण्टकेन चैत्रवेदनोत्पादसमये अन्येषाम- प्यात्मनां तदापत्तश्च । श्रात्मत्वमणुवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्व्याप्यजाति त्वादिविरोधिसाधकानुमानवाधितत्वाश्च । नापि चतुर्थः द्रव्यस्य परिमाणवत्वनियमादिति चेन्न । तृतीयपक्षस्यैव सकलदोषपङ्क प्रक्षालनसम्भवेनाभ्युपगन्तुमर्हत्वात् विभुत्वेनाङ्गीकृतेश्वरस्यास्म दादिशरीरकृतकर्मभोगाभावायाश्रितप्रकारस्येहाप्याश्रयेण विभुत्व- पक्षीयद्वितीयदोषनिराससम्भवात् अणुत्वबोधकश्रुतीनां चा त्मदु- विशेयत्वबोधनपरत्वेन विभुत्वपक्षेपि उपपत्तिसम्भवात् । अत एष अणोरणीयान् इत्यादि श्रुतिरपि संगच्छते। विरोधिसाधकानुमा- नस्य चाप्रयोजकत्वादुपाधिकवलितत्वाच्चेति संक्षेपः । १८-ईश्वरसिद्धिः प० श्रीराजेन्द्रचौधरी, भावनगर ननुन्यायादिदर्शनशास्त्रेष्वीश्वरास्तित्वदृश्यते,तत्कथं सगच्छते, शरीगतिरिकस्य चेतनत्वमनभ्युपगच्छतः कार्यकारणभाव विलो- पयतस्तन्मूलकतर्काधीनव्याप्तिनिश्चयासम्भवेनानुमानमात्रमुच्छेदला. धयतश्चार्वाकस्य मतेऽनुमानप्रमाणेनेश्वरस्य साधयितुमशक्यत्वात् । नापि प्रमाणान्तरेण, अनभ्युपगम्यमानत्वात् । नापि वेदेन, तद्वाक्या- नामनृतत्वपौनरुत्यादि दूषणगणमानप्रामाण्यास्वीकारात्, ईश्वरा- साधकवेदस्याप्युलभ्यमानत्वाच्च।

·दर्शनविमागः किश्च मीमांसकानाम्मतेऽपि नेश्वरसिद्धिः सम्भवति। वेदवकृत. येश्वरमभ्युपगच्छतो नैयायिकस्य वेदनित्यत्वेनासम्भवात, महाजन परिगृहीतत्वेन च वेदप्रामाण्यग्रहात् । न च महाप्रलयसद्भा- वादस्यानित्यत्वमिति वाच्यम् , अहोरात्रस्याहोरात्रपूर्वकत्वनिय- माधुगपददृष्टस्य वृत्त्यनिरोधे उत्तरसर्गे जन्माभावापाताद्ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतो जन्मासम्भवात् सर्गादौ शिक्षयितुरभावेन च शक्ति- ग्रहासम्भवेन महाप्रलयानभ्युपगमात् । किश्चानुपलब्धिमात्रस्याभाव- प्राहकतयेश्वरानुपलब्ध्येश्वराभावस्यापि सिद्धत्वादतीन्द्रियवस्त नां विलोपस्येष्टत्वात् कथमपि नैयायिकैरीश्वरस्यास्तित्वं स्वीकतु न शक्यते। किश्वेश्वरसत्त्वेऽपि तस्य प्रमाणत्वन्न सम्भवति प्रमाकर- णतायास्तत्र रहात् । ईश्वरप्रमायाः नैयायिकमते नित्यत्वादीश्वर- ज्ञानस्याऽपि गृहीतग्राहित्वेनाप्रमात्वादित्यप्रमाणपुरुषवचनं कः श्र- इधेदिति सर्वमेव नैयायिकानामाकुलं स्यात् । किञ्च क्षित्यकुरादि- कर्तृ त्वेनापि नेश्वरसिद्धिः सम्भवति, कार्यकारणयोरभिन्नत्वेन प्रकृतिस्थितानामेवाङ कुराणाकारणव्यापाराविर्भाव : सम्भवति सतो कार्यस्यैवोत्पत्तिदर्शनादितिचेन्न । अनुमानगम्यस्यैवेश्वरस्य सत्त्वात् । तथाहि शरीरानपेक्षोत्पत्तिकम्बुद्धिमत्पूर्वकङ्कारणवत्वा- दित्यनुमानेनेतरवाधसहकारान्नित्यबुद्धिमत्पूर्वकत्वसिद्धावीश्वरस्या- पि सिद्धिसम्भवात् । न च व्यभिचारशङ कासम्भवे व्याप्ति- निश्चय एव न सम्भवतीति कथमनुमानम्प्रमार्णामति वाच्यम् । तकेणैव व्यभिचारशङ्कायाः विघटनसम्भवात् । जगत्कार्यमात्रम्य किञ्चिदवधिकत्वदर्शनेन कार्यकारणभावविलोपासम्भवात् । न च तर्कस्याऽपि व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्थेति वाच्यम् । यादृशतर्क- कारणव्याप्तिग्रहविघटकीभूताशङ का तर्काभावातिरिक्तकारण- प्रतियोगिकाभावादेव तर्कपूर्वन्नारतरति ताशस्थले तर्ककारण- व्याप्तिग्रहस्य विघटनासम्भवात्, शङ्काविघटनाय तर्कान्तर- स्यानावश्यकत्वाचानवस्थापरिहारसम्भवात्। अथापि यद्यनुमान- न्न मन्यन्ते चार्वाकास्तदैवन्ते प्रतिबोधनीयाः-भवादृशे दूरेत्यादि । किशाहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते' इत्यागमघटकास्मदादि- पदेनाऽपि स्वतन्त्रोच्चारयितुरीश्वरस्य सिद्धिसम्भवात्, 'यतो वेमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिवेदगम्यत्वाच ब्रह्मरूपेश्वरस्य सिद्धिसम्भवात्। वेदाः प्रमाणमीश्वरोक्तत्वादित्यनुमानेन वेद- प्रामाण्यसिद्धः। न च वेदस्य नित्यत्वादीश्वरोक्तत्वं स्वरूपासिद्ध- मिति वाच्यम् । वदाः न नित्याः वाक्यत्वात, महाभारतवदित्य- नुमानेन वेदनित्यत्वप्रतिषेधात्। अत एवोकमाचार्थे उद्देश पवनान्यदय व्याख्याविश्वशः सतीत्यादिकम् ।

·दर्शनविभागः नापि महाप्रलयो नास्तीति वक्तुं शक्यते, प्राचार्यस्साधित- त्वात्, अहोरात्राव्यवहितपूर्वकमहोरात्रमित्यनुमानस्यापि 'वर्षा- दिवद्भवोपाधिरित्यादिना दूषितत्वात् नापि महापूलयाभ्युपगते सर्गादौ शिक्षयितुरभावात् प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धत्वाभावः सर्गिशरीर- म्परिगृह णत ईश्वरस्यैव प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धत्वसम्भवात् । वेदस्यानित्यत्वञ्च जन्मसंस्कारविद्यादेरित्यादिना पूतिपादितत्वात् । नाप्यनुपलब्धिमात्रेणाभावमात्रस्य सिद्धिः, पूतियोगितद्व्याप्ये- तरसकलकारणसमवहितत्वविशिष्टानुपलब्धेरेवाभावसाधकत्वात् । अन्यथा भवन्मते ईश्वरस्यालीकतयाऽलीकस्याभावप्रतियोगित्वा- सम्भवेनेश्वराभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । प्रभावाभावस्य वस्तु न एव प्रतियोगित्वात् । नापीश्वरे जगत्कर्तृत्वाभावोऽपि भवता साधयितुं शक्यते, अभावाधिकरणताया पारमार्थिकतयाऽभावविशेष्यताख- ईश्वरस्यालीकत्वेन तद्विशेष्यकाभावानुमितेरस- म्भवात् । नापीश्वरस्तावदप्रमाणम्भवितुमर्हति, प्रमाश्रयत्वरूपस्यैवायोग- व्यवच्छेदस्येश्वर प्रमाणत्वात् । नापीश्वरशानमप्रमा, तद्वति तत् प्रकारकशानस्येश्वरे सत्वान्नित्यज्ञानवत ईश्वरस्य वेदैरपि प्रतिपा- दितन्वात् । नापि क्षित्यकुरादिकं सकत के कार्यत्वादित्यनुमानस्याप्य- पूसिद्धिः, ध्वंसपूतियोगित्वजन्यताविशिष्टक्षितेरेव पक्षत्वात् उपादानगोचरापरोक्षशानचिकीर्षाकृतिजन्यत्वस्य साध्यत्वात्, सत्तावत्वे सति पागभावप्रतियोगित्वस्य हेतुत्वसम्भवात् । न च प्रकृतिः कर्तीति वाच्यमचेतनस्यैव कर्तृत्वात्, 'चेतनोऽ- हकरोमीति प्रकृत्यादेरेवानम्युपगमाच्चेत्यास्तां विस्तर इति । एव रूपाया प्रतीतेः । . १६-मोक्षनिरूपणम् पं० श्रीरामचन्द्रमिश्र, मुजफ्फरपुर प्राणिमात्रस्य सुखैषणोन्मुखत्वेन मोक्ष समादरावतारः। मोक्षस्य सुखरूपता, नित्यत्वेन पुरुषार्थान्तरापेक्षयाऽभ्यर्हितत्वञ्च । मोक्ष- स्वरूपनिरूपणे मतानि चार्वाकाणाम् , जैनानाम् , बौद्धानाम् , वैशे- पिकाणाम, सायानाम् , नैयायिकानाम, मीमांसकानाम् , ·१६ दर्शनविभागः शैवानाम् । अद्धतवादाभिमतं मोक्षखरूपम् । श्रवणमनननिदिध्या- सनानां अन्यथासिद्धत्वाशङ्कापरिहारः । अविद्याया लक्षणं, तत्र मानश्च । शब्दस्व प्रत्यक्षप्रमाजनकत्वसमर्थनम् । मोक्षभेदः। -चाक्षुषं ज्ञानम् प० श्री अानन्दझा, न्यायाचार्य, काशी संसारेऽस्मिन् न कोऽपि खलु भवेत् एवंविधः चक्षुष्मान यो नो नाम कुर्यात् चक्षुषा ज्ञानं पदार्थस्य । सति चैवं स्वाभाविकी इयं समुदतुमहर्ति विचारशीले प्रेक्षावतां चेतसि 'तत्प्रक्रियाविष- यिणी जिज्ञासा-यत् कथं नाम सजायते ज्ञानं चानुषम् चतुश्च कृष्णादिसारं गोलकमेव श्राहो खित् तदांतरिक्तमतीन्द्रियं इत्यादि । एतनिर्णयाय गवेषणायां विहितायां कृष्णसारं गोलकं एव चक्षुः, न तदतिरिक्तमतीन्द्रियं तत्। विषयदर्शने च विषयेण सह न सन्निकर्षस्य प्रयोजनं चतुषः। अप्राप्य व विषयं तत् तद्- ग्राहक भवति इति सआयते तत एव तथाविधात् शानं चातुषं इति प्रायसो वेदप्रामाण्यमनभ्युपेयुषां सर्वेषां बौद्धचार्वाकादिदार्श- निकाणां सम्मतः एकः पक्षः। कृष्णसारात् पिङ्गलसारात् वा गोलकात् अतिरिक्त विषयदेश- पर्य्यन्तगामिसत् प्राप्यग्राहकं तत् इति सञ्जायते तस्मात् प्रोक्तस्वभा- वापन्नात् शानं चाक्षषं इति वेदप्रामाण्यमभ्युपेयुषां सर्वेषां न्याय- वैशेषिकसांख्यपातञ्जलमीमांसावेदान्तोपदिष्टमार्गमनुगच्छतां महा- विदुषां अपरः पक्षः। सति चैवं मतद्वैधे यद्यपि चक्षर्गोलकवाद- पोषिकाः या नाम युक्तयः समुपन्यः स्तावदवैदिकस्ता प्रप्रच्छता- किंक, तन्निरासो विहितो महता परिश्रमेण प्राचीनैवेदप्रामाण्य- संरक्षणदीक्षणैः महामनीषिभिः । परन्तु ततः परवर्तिन आधुनिकाः पाश्चात्यवैज्ञानिकाः याभियुक्ति- मिनयन्तरेण प्राचीननास्तिकगणाहतं गोलकचक्षुर्वादं परिष्कुर्व- न्ति तन्निरासः इदानीन्तनैः वेदप्रामाण्यमुपगच्छनि न्यायादिदर्शन- निकरविचारचतुरैः मनीषिभिः विधातुं शक्यते न वा १ शक्यते चेत् कया रीत्या ? इति महान् गवेषणीयो विषयः ।

·१७ दर्शनविभागः २१-द्वतादिवेदान्तसारः पं० श्रीश्यामसुन्दरमा, सूरत ईश्वरः सविशेषो निर्विशेषो वा, जीवोऽपि परमात्मनः सर्व- था भिन्नः किश्चिदंशभिन्नः, सर्वथाऽभिन्नो वा, प्रतिशरीरमेकोऽने- को वा, जगदपि सत्यमसत्यं वा, निःश्रेयसं किं, कथश्च तदिति, जिज्ञासायां द्वैतत्वताद्वैतत्शुद्धाद्वैत-विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तानां, मत- मतिसंक्षेपतः संगृहीतम् । २२-सांख्यतत्वकौमुद्याक्षेपपरिहारः पूर्वपक्षः प० श्रीदुर्गाधरझा, दरभगा (१) षष्ठकारिकायाम् "दृष्ट" पदं प्रत्यक्षप्रमाणबोधकम् । अतः प्रमाणत्रितये कस्य प्रमाणस्य कः विषयः अस्यैवोत्तररूपा षष्ठकारिकेति। (२) ईश्वरकृष्णमतेन प्रधानपुरुषौ द्वावेवान्तीन्द्रियौ । तदतिरिक्ताः सर्वे पदार्थाः प्रत्यक्षवेद्याः । तदनुसारेणैव प्रत्यक्षलक्षणङ्क- संव्यम् । (३) अत्र शास्त्रे 'भूत'शब्देन न घटादिस्थूलभूतान्यभिप्रेतानि किन्तु परमाणुकल्पातीन्द्रियः r: 'कश्चन सूक्ष्मपदार्थ एव । तत्प- र्यन्त भूतसृष्टिरेवात्र शास्त्रे निरूपिता। (४) महत्तत्वादेरनुमानगोचरत्वे सर्वेषामेव पदार्थानाम् प्रत्यक्षानु मानाभ्यामेव ज्ञानं भविष्यतीति शब्दप्रमाणस्य चैयर्थ्यमनिवार्य स्यात्। समाधानसंक्षेपः (२) प्रकृतिपुरुषभिन्ना अपि तन्मात्रादयः अतीन्द्रियत्वेन ईश्वर कृष्णस्याभिमता : तस्मात् महत्तत्त्वादयो नेन्द्रियतात्पर्य गोचर- त्वेन 'ग्रन्थतात्पर्य विषयाः। यतः व्यक्तत्व न प्रत्यक्षवेधत्वं किन्तु उपादेयत्वरूपमतः महदादी व्यक्तत्वसत्त्वेऽपि न प्रत्यक्षः विषयत्वावश्यम्भावनियमः। महत्तत्वादेरपि.यौगिकप्रत्यक्ष- विषयत्वमस्त्येव । एतदुपपादनाय तृतीयपृष्ठस्थालोचना इष्टव्या। (३) अस्मिन् शास्त्रे घटादिप्रत्यक्षममितिसमर्थस्य लौकिक- प्रत्यक्षप्रमाणस्य, तन्मात्रादित्यक्षमितिसमर्थस्योभयस्यापि ·दर्शनविभागः निरूपणमस्त्येव । एतन्निष्पादनाय "साम्प्रतकालं बाह्यम्" ( ३३का० ) इत्यादिकारिकाघटितपृष्ठस्था १५पंक्तिस्था- लोचनाऽनुसन्धेया । (४) आक्षेपकवाक्ये प्रत्यक्षप्रमाणस्य लक्षणं तत्त्वकौमुद्युक्त- (तत्त्वकौमुदी पृ० ५६ पं२) प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणानुकूलमेव । एवं स्थिते पूथमाक्षेपस्वीकारेपि न कापि क्षतिः । . २३-जीवगोस्वामिमतेन भक्तिविचारः प० श्रीहृषीकेशशास्त्री, दरभंगा तथापि आत्मारामत्वं ग्राह्यम् प्रेमविरोधि यत् परमपूज्य- पादेन श्रीसनातनगोस्वामिना उक्त तस्य श्रीबृहद्भागवतामृतं तथापि नात्मारामत्वं न तु ग्राह्यं प्रेमविरोधि यत् । अस्य.कोऽर्थ- विशेषः यत् इतः इत्यर्थ खीकृत्य आत्मारामत्वस्य प्रेमप्रतिपाद्यत्वं तेन च तस्य अग्राह्यत्वं कल्पनीयमयदि तथा क्रियेत तर्हि विरोध प्रापद्येत श्रीकृष्णदासकविराजस्य श्रीचैतन्यचरितामृतेन सह प्रन्थे तस्मिन् आत्मारामत्वस्य नानाविधत्वं पाश्वंयुक्तं पदय केवलं ज्ञानत्रयात्मारामस्य भजने वैमुख्यं प्रकाशयन् अपरे यां च 'भजने शीलत्वं भजनोन्मुखत्वं भजते योग्यता च वा पूछटीकृतवान् अस्मिन् पूसंगे श्रात्मशब्दस्य च विश्वपूकाशा- भिधानमतेन सप्तविधं अर्थ प्रदर्श्य सर्वौव सामञ्चस्यं विधाय खमतं दूरीकृतवान् श्रीलकविराजमहोदयः।

·व्याकरणविभागः १-लिङ्गवचनविचारः प० श्रीदीनवन्धुझा, इसहपुर, दरभ गा लिङ्गवचनविचारनानि अन्थे पुंस्त्वादिलिङ्गविषये एकवचना- दिरूपवचनविषये च विचारणास्तीति सामान्यतो प्रन्यनाम्नवाप- गन्तुं शक्यते। विशेषतस्त्वत्र लिङ्गविचार द्वाविंशतिर्विचाराः तथा वचन-विचा- रेपि द्वाविंशतिर्विचाराः सन्ति । ते च प्रन्थारम्भात् प्रागुल्लिखितवि. षयोपक्रमणिकया बोध्याः। प्राधान्येन तु तच्छब्दे लिङ्गविचारः, विशेष्यनिता लौकिकलिङ्ग- बोधका न बा, लिङ्गाविवक्षानिर्णयः, पुंस्त्वादिलिङ्गलक्षणानि, अमरा- दिशब्दानां शास्त्रीयलिङ्गाबोधकत्वे दोषः,सामान्ये नपुंसकताविचा- रः, ब्राह्मणादिशब्दानां नपुंसकव्यक्तौ प्रयोगोपपत्तिः, लिङ्गस्य प्रति- द्धाऽप्रसिद्धत्वज्ञानोपायः, वचनविचार मैथिली दारा इति बहुवच- नस्य वैयाकरणमते तार्किकमते च साधुत्वव्यवस्थापनम्, समानव- चनकत्वनिग्रमे विचारः, नीला घटः, इदं घटः इत्यादिप्रयोगाभावे बीजम्,सुन्दरादारा ययुरित्यत्रसुन्दर। इति ययुरिति च बहुवचनस्य व्याकरणेन कथं साधुत्वम् , या विशेष्येषु दृश्यन्ते इति कारिकाया . विशदव्याख्या, विंशत्यादिशब्दे वचनविचारः, प्रकृतिविकृतिभा- वस्थले प्रकृतिगता विकृतिगता वा संख्या तिङाभिधीयते, आरो- पादिस्थले वचनविचारः, नित्यबहुवचनान्तशब्दसंग्रहः । . २-पाणिनिम्नविचारः प० श्रीभार्गवशास्त्री जोशी, बम्बई हलोऽनन्तराः संयोग इति सूत्रे भाष्ये एकैकस्य संयोगसंज्ञायां । दोषप्रदर्शनावसरे क्वचिदितिशब्दप्रयोगः कृतः कचिश्चन क्रियते । यथा-किश्च स्याद्ययेकस्य संयोग संज्ञा स्यात् ? इह निर्यायात् निर्वायात्, “वाऽन्यस्य संयोगादेः, इत्येत्वम्प्रसज्येत । इह च संहषीष्टेति, 'श्रुतश्च संयोगादे, इतीट् प्रसज्येत । इह च निर्यातो निर्वातः, 'संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः, इति निष्ठानत्वम्पूसज्येत.

·२० व्याकरणविभागः इति । एतादृशसङ्कीर्णव्यवहारोपपत्त्यभावेऽत्रत्येति शब्दवनाये सर्वत्रापि स शब्दो निरर्थकः स्यात् । तथा च शालस्याप्रामाण्य. मापयेत, तच संहीर्णव्यवहारस्य सहेतुकत्वोपपादने निरसितुं शक्यम् । हेतुश्च-पूयोजनत्वेनोपात्ते यच्छास्त्रापत्तिः प्रदयते तदभावेऽपि तादृशमेव रूपं यत्र सिद्धयति तत्रन इतिशब्द- प्रयोग इति । यथा निर्यायादितिरूपंवर्णस्यैकस्य संयोगसंज्ञायामध्ये त्वस्य वैकल्पिकत्वेन सेत्स्यति । निर्वाणो पाते इत्यनेन वाते नत्व- निपातमादवाते निर्वात इति स्यादेवति न तत इतिशब्दपूयोगः । तदेतदनेकोदाहरणपूदर्शनेन यावत्प्रत्युदाहरणोत्तरमितिशब्द- प्रयोगापूयोगौ भाष्यकाराणां साभिप्रायौ न निर्हेतुकाविति महता प्रयत्नेन पूसाधितम् । ३-नागेशमतविचारः प० श्रीविदेश्वरमा, मुजफफरपुर नागेशविरचितपरमलघुमञ्जूषास्थ धात्वर्थविचारे (अभिधाना- नभिधानविषये)व्यापारणाश्रयाक्षेपात् कर्तुरभिधानमित्यादिमीमांस- केन प्रदर्शितम्। अत्र ग्रन्थे "प्रधानपद" निवेश प्रावश्यक इति मे विचारः । अन्यथा गुरुः शिष्याभ्यां पाचयतीत्यादिग्रन्थस्यासङ्गतिः 'स्या- दिति । ४-पाणिनीयशब्दशास्त्रस्य सर्वातिशायित्वम् प० श्रीपुरुषोत्तमशास्त्री रानाडे, अानन्दाश्रमः, पूना इह जगति यो शौकिकव्यवहारःप्रवर्तते तत्रभाषैव प्रधानतमंसाध नम् । इदमेव इदमन्ध कृत्स्नं जायेतभुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्यो तिरासंसारं न दीप्यते। इति पद्यन इण्डिया प्रत्यपादि । एतस्मिन् भुवनाभोगे सन्ति पुनपस्यो भाषाः। या वा का वा भवतु भाषापर सा व्याकाणनियम-संबचैव शोभते नेतरा । ब्याकणं हि भाषाया जीवामृतम् । व्याकणान्यपि बहुलाम्पासम् । परं तेषु पाणिनीय- व्याकरणमेव सर्वातिशायि मान्यत् । धीरैरालोकितप्रान्तममेयोमिर- सवितम् ॥ सोपमुक्तं सर्वाभिरन्यविधाफरगुमिः इति पोन भान काम्यालंकार म्याकरसं प्रशंसितम् । पाणिनेरवान्याच्या भूयसा शाकल्यशाकटायनगान्य गाजवादीनां प्राचीनवैयाकरणानां ·ध्याकरणविभागः २३ नामोल्लेखतस्तेष व्याकरणान्यासभेव । तत्रत्यं बद्रिकलय तदशेषमपिदूरीकृत्य भगवता पाणिनिना स्वकीय व्याकरणं प्रणीतम्। तत्रापि पुनर्यदवशिष्टं तत्कात्यायनेन वार्तिकैः प्रपूरितम् । वा- र्तिकेष्वपि पुनर्यन्न्यूनमासीत्तत्पतअलिना भाष्ये निम्सार्य शासमेत- त्परिपूर्णभावं प्रापितम् । पाणिनीयव्याकरणस्य सर्वातिशायित्वे पुनरेतदेव विशिष्टं निदानं यत्, यथा सूत्रकृतः' प्रास्त्र कृतः, 'बार्तिककाराद्वार्तिककाराः, तथा भाष्यकारादपि भाष्यकारा अमवम् । तेनैवमभूग्रत्, प्राक्तनवार्तिकेषु तथैव च प्राक्तनभाष्येन्वपि यानि' खलु बैगुण्यान्यासन् तानि निःशेषयितुं वार्तिकभाष्यकारयोरुभयो- रष्यवसरः संप्राप्तः । तेन 'घृष्टं घृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धम् इति न्यायेन पारम्परिकैर्विविधैः संस्कारैः सुसंस्कृतत्वात्पाणिनीयमेव व्याकरणं परिणतसिद्धान्तमत एव सर्वत्र शिरोधार्य प्रबभूव । अन्य. च्चैतदपि न विस्मर्तव्यं यत्तत्र सर्वेऽपि व्याकरणशास्त्रोद्वलकाः,धातु. पाठ गणपाठः शिक्षा लिङ्गानुशासनमित्येते विषया भगवता पाणिनि- नैव प्रणीताः । तेन तत्र मनागपि वैकल्यं नोर्वरितम् । अन्यच तदेव व्याकरणं लन्यीकृत्य कैयटजयादित्यहरदत्तभट्ठोजिदीक्षित- नागेशभट्टपुरोगा दिग्गजायमानाः पण्डितपूकोण्डा महीयसी ग्रन्थसं- संपत्ति विनिर्मिमिरे । तस्मात् 'मधुरं हि पयः स्वभावतो ननु कि तत् सितशर्करान्वितम् ।' इति न्यायेनोत्तरोत्तरं तच्छान जगजै । इतरेषां शाकटायनसारस्वताशुबोधादीनां व्याकरणानां सर्वाङ्ग परिपूर्णत्वाभावात्, तेषु च भाष्यवार्तिकयोरभावात्, अग्रेऽधि पुनस्तेषु व्याख्योपव्याख्यादिविस्तराभावाच तान्यल्पप्रचाराण्य- भूवन् । ५-व्याकरणस्त्रोपरिस्थमाष्यवार्चिकार्थविचारः श्रीशिवरामदत्तात्रेयजोशी, पूना गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च वर्णउदादिभ्यः ष्यत्र च इत्यादिसूत्रस्थभाष्यवार्तिकार्थविचारो निबन्धेऽस्मिन् प्रवर्तते। ६-परमलघुमजपा प० श्रीविदेश्वरमा, मुजफ्फरपुर या मीमांसका फलं धात्वों व्यापारः प्रत्ययार्य इति तन्न । सम्मेलीत्यादिशविरोपाप। नहि वेन व्यापारस्य प्रत्यया- ·२२ व्याकरणविभागः र्थता लभ्यते। किञ्च पचति पक्ष्यति पकवानियादौ फूत्कारादि- पूतीतये तत्रानेकपूत्ययानां शक्तिकल्पनापेक्षयकस्य धातोरेव शक्तिकल्पनोचिता। किञ्च फूत्कारादेः प्रत्ययार्थत्वे गच्छतीत्यादी तत्पूतीतिवारणाय तद्वोधे पच् सममिव्याहारस्यापि कारणत्व- कल्पनेऽतिगौरवम् । किञ्च सकर्मकाकर्मकव्यवहारस्योच्छेदा- पत्तिः। न च प्रत्ययार्थव्यामारव्यधिकरणफलवाचकत्वं सकर्मक- त्वं, तन्मते तत्समानाधिकरणफलवाचकत्वमकर्मकत्वञ्च, प्रत्य- यार्थव्यापाराश्रयत्वं कर्तृत्वम् । घटं भावयतीत्यादौ णिजर्थ- व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयत्वेन कर्मत्वमिति वाच्यम् । अभिधानान- भिधानव्यवस्थोच्छेदापत्तः । न च व्यापारणाश्रयाक्षपात् कत्तुर- भिधानम् । कर्माख्याते च पूधानेन फलेन स्वाश्रयाक्षेपात् कर्मणो- ऽभिधानमिति वाच्यम् । जातिशक्तिवादे जात्याक्षिप्तव्यक्तरिवाश्रयप्रा- धान्यापत्तौ क्रियापूधानमाख्यातमिति यास्कवचो विरोधापत्तेः । किश्च फलस्य धातुना तदाश्रयस्य चाक्षेपेणैव लाभसम्भवेन लः कर्मणीत्यस्य वैयापत्तः । किञ्च भावविहितघनादीनां व्यापारा- वाचकत्वे ग्रामो गमनवान् इत्याद्यापत्तिः । तद्वाचकत्वे तेनापि खाश्रयाक्षेपे कत्तुरभिधानापत्तिः। किञ्च गुरुः शिष्याभ्यां पाचयती- त्यादौ हेतुमति चेति सूत्रबलात् प्रयोजकव्यापारस्य णिजर्थत्वे स्थिते पूयोज्यव्यापार प्रख्याताओं वाच्यः, एवञ्च संख्यायाः खवाचकाख्यातार्थान्वयिन्येवान्वयाच्छिष्यामिति द्विवचनानापत्तिः, पाचयतीत्येकवचनानापत्तिश्च । गुरोरनभिधानेन तत्र प्रथमाया अनापत्तश्च शिष्यशब्दात्तदापत्तश्चेत्यन्यत्र विस्तरः। . ७-कर्मानुक्तत्वविचारः १० श्रीकृष्णमाधवझा, बम्बई व्याकरणस्य विशेषपूयोजनं नापभाषितवै न म्लेक्षित वै म्लेक्षा मा भुवमित्यवोचत् भगवान् पत्तअलिः सामान्यफलं सुखं दु- खाभावश्च तत्साधकान्यपि फलत्वेनोपचरितानि धर्मार्थकाममां- क्षरूपाणि । धनाद्धर्मस्ततः सुखमिति लोकप्रसिद्धिः। मोक्षस्तु नित्यसुखाभिव्यक्तिरूपः सुखविषयकत्वेनोपचरितः एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुष्टु प्रयुक्तः खर्गे लोके च कामधुग्भवतीत्यनुभयो धर्मे व्याकरणं विना न संभवति अन्येषां प्रयोगस्य सम्यग् शाना- भावात् सुष्टु प्रयुक्तत्वाभावाच . व्याकरणविद एव तथाकुर्वन्ति ·व्याकरणविभागः २३ | नान्ये इति विदितमेव सर्वेषाम् अध्यापनादिनाऽर्थलाभः कामस्य का कथा मोक्षोऽपि व्याकरणप्रतिपादितसम्यग्ज्ञानात् स्फोट- प्रमात्मकज्ञानादेव । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेति प्रतिपादितत्वात् । न स पुनरावर्तत इति मोक्षस्या- विनाशित्वेन प्राधान्यं नान्येषां तेषां विनाशित्वात् क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति लक्ष्मीः चञ्चला प्रसिद्ध व कामस्य का कथेति विनाशित्वमवधेवम् । नापभाषित वै इत्यादिरपि दुःखाभावसा- धकत्वेनोपचरित एव । लघूपायेन शब्दशानाय व्याकरणमकार्षीत् तत्रापि प्रकृतिप्रत्ययविभागश्च । देवदत्तो घटं क्रियत इति म्लेत- शब्दवारणायानभितमधिकृत्य कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनञ्च प्रणी- तवान् । हन्त पश्यामि पचि कर्मानुक्त्वेऽपि पक्तोदनो भुज्यत इति समनि महान् सन्देहः कोऽपशब्दोऽनपशब्दश्च क इति। कर्मवाचकपदसमभिव्याहृतपदाहितत्वसामान्याभावस्य द्वितीया- नियामकत्वे भोक्तव्यमोदनं पचतीत्यनुपपन्नमितिचेत् धातुविशिष्ट तात्पर्यविपयताशून्यत्वं कमत्वानभिहितत्वमित्यस्यैव वक्तव्यत्वात् । धातुवैशिष्टयञ्च तात्पर्य स्ववाच्यप्रधानीभूतव्यापारविशिष्टविशेष्यता- श्रयविषयकबोधविषयकत्वेन || व्यापारवैशिष्ट यश्च विशेष्यतायाम् स्वाश्रयकनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू पितत्ववभिन्ननिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वाभ्याम् । व्यापार प्राधान्यञ्च स्खभिन्नव्यापारनिष्ठविशेष्यतानिरूपितानुकूल- त्वसम्बन्धानवच्छिन्नप्रकारताशून्यन्वं, तेन दुहादेापारद्वयवा- चकत्वपक्षे न दोषः। मनोरमाकारास्तु पत्तवा भुज्यत इत्यादी पचिभुजिभ्यां न युगपच्छाकान्वयः किन्त्वन्यतरण शाब्दोऽपरेणार्थः । तत्र प्रथमाद्वितीये व्यवस्थिते एव । तद्यथा पक्त्वा भुज्यते ओदनः किं पक्वा अर्थादोदनम्यदा तु श्रोदनं पत्तवा भुज्यत इति प्रयुज्यते तदा भुज्यत इत्यत्र अर्थादोदन इति गम्यते । एवं विवक्षामेदेन योजयितुं शक्यते हरिहरि वेत्युभयं साध्विति वदन्ति । - . ८-पद्दन्नित्यादिसूत्र विचारः पं० श्रीसदानन्दमा, भागलपुर प्रथमं पहन्नोमासहन्निशसन्यूषन् दोषन्यक छकन्नुवन्मा. सञ्छस्प्रभृतिषु इत्यादेशात्मकात्सूत्रात् पाद दन्त नासिका मास हृदय निशा असृज् यूष दोष यकृत् शकत उदक प्रास्य एतानि स्थानीनि कुतो लभ्यन्ते प्रतस्य समाधान स्थान्यर्थाभिधान- ·व्याकरणविभागः समर्था एकादेशा भवन्तीतिभाष्यस्यास्य वैशियविधया अर्थ प्रपश्चितम् । तत्रातिव्याप्त्यव्याप्तिपरिहारश्चापपादितः । ततः शस्त्रभृतिषु इत्यत्र प्रभृतिग्रहणस्य प्रकारार्थता निष्पादिता- साहश्या सुप्त्वेनैव । न शब्दत्वेन । न वा प्रत्ययत्वेन इति साधितः। एतत्प्रसंग एव न लुमताङ्गस्येतस्य मांस्यन्या उखाया इति भाग्योदाहरणनानित्यता च साधिता। मांस्यचन्या इत्यस्य प्रकारान्तरेण साधुत्वशंका निरस्ता। अन्ते प्रभृतिग्रहणस्यप्रकारार्थता- नभ्युपगमेऽपि शब्दशक्तिखभावात् यादृशाः प्रभृतिशब्दादायाति ताशार्थमात्राभ्युपगमेऽपि न काचिदापत्तिरितिसमूलं निष्पा- रितम् । 8-भाषाविज्ञानम् श्री एकानन्दराजहस, खीयमनोभावाभिज्यजनार्थ स्पष्टोचारिता वाक् भाषापदेन व्यवहय॑ते। यद्यपि भाषणं भाषेति व्युत्पत्त्या भाषाभापणयोरभेद- स्तथापि पूर्वपरम्परातो निर्माणपूर्विका स्थायिनी बृहच्छब्दकोश- पदाभिधायिनी भाषा, मानवसमाजैः कृतभाषाव्यवहारस्य नाम भाषणम् इति विद्याकलयोर्यावान् भेदस्तावान् द्वयोर्भेद इति बोध्यम्।भाषाया विज्ञानमिनिषष्ठ या विषयित्वबोधनेनभाषाविषयक- शालं भाषाविज्ञानेनोच्यते। 'विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः' इति कोशात् । परमेश्वरकृतिविषयकमानवकृतिविषयकविवेचकत्बन क्रमशां विज्ञान- कलयोः पार्थक्यमित्यवगन्तव्यम् ।. व्याकरणभाषाविज्ञानयोरंक- कार्यकारित्वात्वात्तादात्म्यापत्तिशङ्का नाशङ्कनीया । व्याकरणस्य कलात्वात् भाषाविज्ञानस्य च विज्ञानविशेषत्वात्, प्रथमस्य साधु- त्वासाधुत्वविवेचकत्वादपरस्य वैज्ञानिकव्याख्येयत्वादित्यादिना द्वयोर्भेद इति बोध्यम् । इदश्च वर्णनात्मकन्याकरणविषयकम् । व्याख्यात्मकव्याकरणस्य भाषाविज्ञानस्य चैककार्यकारित्वाद्वर्ण- नात्मकन्याकरणसापेक्षत्वाचन तयोर्भेद इत्यप्यवगन्तव्यम् । अत्र बहवो विवदन्ते-"भाषाविज्ञानम्पाश्चात्यविद्वद्भिरेवोपा- र्जितम्" तमं विचारसहम् । ब्राह्मणप्रन्येषु प्रातिशाख्ये च बहूनां शब्दानां वैज्ञानिकप्रक्रियामवलम्व्य व्याख्यानदर्शनेन, भाषणम्, उबारणम्, भिवबोधनम्, व्याल्यानम्, अर्थप्रकटनमित्यापर्येषु निर्वाचनशब्दस्य च तत्रावलोकनर तदानीम्तनेपि तथाविध- विपनामा सास्वात्। विक्रमशतकात्पूर्वसतमंशतके महर्षिया ·व्याकरणविभागः २५. यास्केन भाषाविज्ञानापरपर्यायो निरुक्तनामकप्रन्थो व्यरचित यत्र च भाषाया विभाषायाश्च · ऐतिहासिकप्रक्रियान्तुलनात्मक- प्रक्रियाश्चावलम्ब्य व्याख्यानमस्ति । विक्रमपूर्वपञ्चमशतके पाणिनिमुनिना ऐतिहासिकतुलनात्मक- सामान्यव्याकरणरीतिचावलम्ब्य सर्वत्र विशदरूपेण व्याख्यातम् । परिनिष्ठितशब्दमूलभूतधातु प्रातिपदिकञ्चाश्रित्य शब्दनिष्पादनम् । वैज्ञानिकव्याख्यानमेव महर्षिपाणिनेः । लोके (अधुना) वेदे (पुरा) चेत्यादिप्रतिपादनद्वारा शब्दनिष्पादनरीतिरपि ऐतिहासिकी। दूरावाने प्रत्यभिवादे च मुतविधानप्रवृत्तिस्तदानीन्तनप्रचलित- लोकोक्तिबोधक-दण्डादण्डिकेशाकेशि-इत्यादि शब्दनिष्पादने सूक्ष्मदृष्टिश्च लौकिकी। भाषाविज्ञानप्रधानाङ्गमूला सर्वतो वैशिष्ट यबोधिकास्वरविषयकविवेचनापद्धतिस्तु, वैज्ञानिक्येव । एवं विक्रमपूर्वचतुर्थशतके महर्षेः कात्यायनस्य वार्तिकव्याख्यानं देशकालादिपरिच्छिन्नमेव । महर्पिपाणिनसमये हिमानी, अरण्यानी. त्यनयोरासीत् स्त्रीत्वे प्रयोगः, परन्तु कात्यायनसमये महत्वे प्रयुज्यते स्म। एवं यवनानीत्यस्यं पूर्व यवनस्त्रियामासीत् प्रयोगः, किन्तु वार्तिककारसमये उर्दू लिप्यां प्रयुज्यते स्म । विक्रमपूर्व द्वितीयशतके महर्षिपतञ्जलिकृतव्याण्यात्मक महाभाष्यन्तु भाषाविज्ञानाभिन्नमेव । महाभाष्ये प्रायशः सर्वत्र देशकालादिमेदेन ऐतिहासिकरीत्या तुलनात्मकरीत्या च शब्दानां व्याख्यानमतिमनोरञ्जजकम् । “अस्त्यप्रयुक्त” इत्याद्यारभ्य ऊष, तेर, चक्र, पेचेत्यादीनां, हम्मति, रंहति, गच्छतीत्यादीनां च वैज्ञानिकविवेचनमेवात्र मानमवधार्यम् । इदन्तु सत्यम्-पाश्चात्यविदुषां भाषाविज्ञानविषयकविवेचना- पद्धतिर्भारतीयविद्वदपेक्षया भिनां रीतिमनुसरति, किन्त्वालो. च्यविषयस्तु द्वयोरैक्यमाधत्ते । पाश्चात्यविदुषां भाषाविज्ञानविषयक- विवेचनाबीजं विथमिहावगन्तव्यम्- पुरा यूनानीविद्धांसो हिब्रूभाषामेव सर्वभाषाजननीमुररी- कृत्योत्पत्तिव्युत्पत्तिविषये शब्दानां विवेचनं कृतवन्त आसन् । किन्तु 'लिबनिज' नाना केनचिदभाषावैज्ञानिकेन तन्मतं विखण्ज्य जगतः परस्परसम्बद्धभाषा च विभज्य सर्व भाषाजननी काचिदे. कैवेति प्रस्तावः समुत्थापितः । १७६७तमखीष्टाब्दे 'कुरडो' नाना केनचित् फ्रांसीयविदुषा संस्कृतलैटिन भाषयोः परस्परसायं मदर्शितम् । अनन्तरं 'सर विलियम जोन्स' महोदयेनाधुनिकरीत्या सूक्ष्माच्या च संस्कृताध्ययन विधाय भाषाविषये यत्सिद्धान्ति .

·व्याकरणविभागः तत् गोरोपीयविदुषां संस्कृताध्ययने महत्युत्कण्ठाविवर्चकम् । संस्कृते सर्वथाऽभिक्षेन 'अलेक्जेण्डर हैमिल्टन'नाना केनचिदगरे. जसैनिकेन जर्मनकविः 'श्लेगेल' महोदयः, फ्रांसीयविद्वांसश्च प्रौदरीत्या संस्कृतमध्याप्यन्त । प्रौढ़तामागतेन 'श्लेगेल' महोदयेन, 'भारतीयानां भाषा, बुद्धिश्च' इति पुस्तकमलिख्यत। 'सर विलियम जोन्स' सिद्धान्तेन, विशेषतः पुस्तकेनानेन च योरोपीयेषु संस्कृतेनानिवार्यता लब्धा । याऽधुनाऽपि जर्मनशिक्षापद्धती बर्द्धमानैवावलोक्येते । अनन्तरं 'हेनरी टामस' 'कोलबुक' 'बिलसन' प्रभृतिभिरनेकपाश्चात्यविद्वद्भिर्बहूनां संस्कृतग्रन्थानामनु- वादो विहितः। तेषामेव मध्ये आधुनिकभाषाविज्ञानजन्मदात्रा 'फ्रेन्ज बाँप' महोदयेन संस्कृत-जैन्द-यूनानी-लैटिन-ट्यूटाइनिक- लिथुआनियन-स्लेवानियन केल्टिकभाषाणां परस्परसम्बन्ध स्थापना कृता। जर्मनस्य 'फ्रेञ्च वाप' 'जेबग्रिम' महोदयौ, 'इनमार्क'स्य 'रैसमस राक्स' महोदयश्च आधुनिकभाषाविज्ञान- जन्मदातारो मन्यन्तेऽधुना। १८७५ घृष्टान्दानन्तरं भाषाविज्ञान- स्येतिहासस्याधुनिकयुगारम्भो भवति । अत्र भाषोत्पत्तिविषयेऽधुना बहवो वादाः प्रचलिता वर्तन्ते । यथा अनुकरणमूलकतावादः, मनोभावाभिव्यञ्जनावादहे हो बादः। डिंगईंगवादप्रभृतयः। परन्तु 'सीट' महोदयेन पूर्वोक्तान सर्वान् बादान् विखण्ड्य तेषु तेषु चांशिकसत्यमङ्गीकृत्य समन्वित- विकासवादरूपम् 'हिष्ट्री ऑफ लैंग्वेज' एवं 'न्यू इंग्लिश' ग्रामरे पुस्तके च स्थिरीकृतम्।

·शब्दखण्डविभागः १-शब्दनित्यत्ववादः पं० श्रीबुद्धिनाथमा, गंगौली, दरभंगा वैयाकरणमते नित्यत्वपरिष्कारः ।, अनित्यत्वलक्षणम् । प्रत्य- भिक्षायाः नित्यत्वासाधकम् । कत्वजातिसिद्धिः। उच्चारणलक्षणम् । नैयायिकमते पदप्रत्यक्षोषपादनम् । श्रुत्याऽनित्यत्वसाधनम् । लाघ- वान्नित्यत्वसाधनम् । सर्वदा पदश्रवणवारणम् । इको यणचीत्यतु शासनविरोधपरीहारः । अव्यवहितपूर्वत्वपरिष्कारः। प्रागभावसाघ- नम्। कार्यकारणभावप्रदर्शनम् । शब्दानित्यत्वानुमानम् । उपाधि- प्रदर्शनम् । सत्प्रतिपक्षप्रदर्शनश्च । नित्यत्वसाधनखण्डनम् । वेदकार: त्वविचारः। मीमांसकमते ईरानङ्गीकारविचारः। तत्खण्डनश्च । भट्टमतेऽपीश्वरास्तित्वप्रदर्शनम् एकं पदमित्यत्र एकत्वविचारः। पानुपूर्वीविचारः। २--शब्दविचारः प० श्रीजयमाधवठाकुर, करमौली, दरभंगा किमपि कर्म विना शब्दं न सिद्धयति । कर्मेन्द्रियेषु वागिन्द्रिय प्रधानम् । वाचश्च बहुविधा भवति । ता एवं भाषाः तासु काचित संस्कृतभाषा सा च शब्दमयी अन्या अपशब्दमयी। शब्दश्च त्रिविध. वृत्तिभिर्बोधकः । स च शब्दः स्फोटः । अष्टावापि स्फोटास्त- तद्र पेण भासन्ते । तत्राखण्डवाक्यस्फोटजातिस्फोटौ मुख्यौ । सबै षामपि शब्दानां मूलभूताः पराण्याप्रभृतयस्तिस्रो वाचो विलसन्ति ततः परं नादः शब्दप्रकाशकः । नादशिवयोरमेदः । ध्वनि शब्दाभिव्यक्ती हेतुः । शब्दः शब्दशास्त्रादिमिव्युत्पादितः । शब्दा एव अपशब्दतां प्रयान्ति । शब्दापशब्दयोर्वाचकतायां तुल्यतोऽपि शब्दानामेव धर्मजनकत्वम् । शब्दो ब्रह्म यथा ब्रह्मणो नित्यत्वम् तथैव शब्दस्यापि। शास्त्रं तु भानजनकम् । ज्ञानाच्छुद्धिमोक्ष। शब्दोपासना ब्रह्मत्वप्रापिका । शब्दमयी संस्कृतभाषा तद्भूतं भाषातरम्। २७ ·२८. शब्दखण्डविभागः ३-शब्दतत्त्वम् पं० श्रीदिवांकान्तझा, मानिक चौक, मुजफ्फरपुर आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकदुःखत्रयैस्सन्तप्यमानाना अनिमतां तत्त्वतो ब्रह्मशानमेवैकं शरणम् । तत्रानादिनिधनं शब्दत- स्वम्ब्रह्मव जगतः प्रक्रियानिहायार्थरूपेण विवर्तते । एवं सजातीय- विजातीयवगतमेदशून्यं प्रक्रियामेदैहुधाभिन्नमेकमप्यखण्ड- स्फोटात्मक शब्दतत्त्वम्ब्रह्म व्याकरणज्ञानेन सम्यगधिगम्यते। तस्मानित्यनिरतिशयानन्दाप्तये सम्यगव्याकरणशानमावश्यक- मित्यलम् । ४-व्यापारमुख्य विशेष्यकबोध एव समीचीनः प० श्रीविश्वेश्वरमा प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधं निराकृत्य व्यापारविशेष्यकबोध एव समीचीन इति प्रदर्शितं संक्षपेणेति । । ५-शब्दानां नित्यत्वानित्यत्वविचार. प० श्रीदयानाथमा, महुश्रार, दरभगा तत्र शब्दविषये केचन क्षणिक वासनया शब्दखरूपम्विपरिव- समान शानखरूपमसत्वरूपम्वत्याहुः । अपरे च पुनः पुद्गलाख्या- षयवारब्धन्तत्प्रतिपादयन्ति । भाष्यकारादयस्तु, नित्यमपि तन वर्णात्मककिन्तु गोशब्दोचारणानन्तरमन्तर्मनसि प्रकाशमान- मनवयवद्विन्तु किमपि स्फुटत्यर्थोऽस्मादितिव्युत्पत्त्या स्फोट- पदाभिधेयमनादिनिधनम्ब्रह्मति श्लोकप्रतिपादितम्ब्रह्मखरूपं सृष्टिमूलम्पतिजानीते। . ६-अमेदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थितयोरेवेतिव्युत्पत्तिः ५० श्रीताराकान्तका, भोरी, गया उपस्थितीयविषयता शाब्दबोधीयामेदत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविष- यतात्वव्यापिका भवतीति निरुकवाक्यतात्पर्य्यम् । यद्वामेदसम्बन्धे- मान्वयबोधो विरूपोपस्थितपदप्रयोज्य एवेति तदर्थः । तत्र चामेद- सम्बन्धो मेवत्वविशिष्वाभ्यखरूपसम्बन्धावच्छिमाघयतावत्सम्बन्ध ·शब्दखण्डविभागः 3851 २६ रूपो षोध्यः । व्युत्पत्तिफलश्च घटो घट इत्यादौ शाब्दापतिवारण- मेव । ननु मृश्चक्रसलिलकुलालादिसमवधानेऽपि दण्डाभावाद घदा- भावः सर्वानुभवगोचरः । कार्यकारणभावस्वीकार आवश्यकः । स चान्वयव्यतिरेकग्राह्य एव । ततश्च नीलो घट इत्यादौ समानवि- भक्तिकपदादीनामभेदान्वयकारणत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धमिति घटो घट इत्यादौ स्थलेऽपि तादृशकारणसमवधाने कुतो नाभेदान्वयापत्तिः सामग्रन्था कार्य्यजनने निरुक्तव्युत्पत्ति रूपवाधकस्याकिंचित्करत्वादि- ति चेन्नघटकारकामेदसंसर्गकघटविशेष्यकान्वयबोधस्यापादनीय- त्वेनाभिमतस्याप्रसिद्धय व । घटो घट इत्यत्रासम्भवात् । घटो नील- घट इत्यादौ तादृशान्वयबोधस्य प्रसिद्धावपि तत्रत्य सामग्रथाः प्रकृते विरहेणापत्तरसम्भवः सूपपाद एव । ननु द्रव्यं घट इत्यादी द्रव्यत्यादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन प्रसिद्धस्य शुद्ध घटत्वावच्छिन्नाभेदान्वयबोधस्य तत्रत्यसामग्र्य व घटो घट इत्यत्र घटत्वादावीपत्तिसम्भवः। यदि तु तत्रत्यायाः साम- ग्रन्या द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थितिघटितायाः प्रकृते न सम्भव इत्युच्यते तदा धर्मितावच्छेदकनिष्टप्रत्यासत्त्या योग्यताशानस्य शाब्दबोधे हेतुतां स्वीकृत्यातिप्रसङ्गः सुलभः, अत्रकल्पे लाघवं तथाप्रामाण्य- ग्रहस्थानुगतरूपेणोत्तेजकत्वमाकाङ्क्षाज्ञानस्य सहकारित्वम् । अत्रोच्यते तद्धर्मत्वाच्छिन्नामेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति तद्धर्मभेदत्वेन हेतुताऽन्वयव्यतिरेकमहिना स्वीक्रियते इति घटो घट इत्यादिस्थले घटत्वे धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नामेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारकताकशाब्दबोधस्या : पत्तिविरहात् एतत्कार्याकारणाभावमूलिकैव च निरुतव्युत्पत्तिः। एतादृशकार्यकारणभावाङ्गीकारेऽपि घटो नीलघटः, नीलघटो नीलघटः, इत्यादौ दोषवारणं न सम्भवतीति विशेष्यतात्व- सम्बन्धेन शाब्दं प्रति प्रकारतावदन्यत्वेन हेतुता खीकाऱ्यां। नन्वेवमपि राक्षो राजेत्यादी राजत्वावच्छिन्ने स्वत्वसम्बन्धेन राजत्वावच्छिन्नस्यान्वयबोधो न स्यात् विशेष्यतात्वसम्बन्धेनास्य शाब्दयोधस्य सत्वेन राजत्वावच्छिमप्रकारतावदन्यत्वविरहादिति चेन,अमेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतात्वसम्बन्धस्य कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वाङ्गीकारेणादोषात् । न च प्रकारतायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वे मानाभावेन तत्रामेद- सम्बन्धावच्छिमत्वं निवेश्योतकार्यकारणभावकल्पनं न युक्त- मिति वाच्यम् । संयोगमावृत्तिघट इति बुद्धि प्रति संवोगेन घरबद्ध- .

·३० शब्दण्डविभागः भूतलं संयोगेन घटवान् पर्वत इत्यादि नानाविशेष्यकघटप्रकारक- निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वमस्तीति तेषामेकरूपेण प्रतिबन्धक- त्वनिर्वाहाय तत्स्वीकारम्यावश्यकत्वात् । यदि तु निरुक्तरीत्या कारणतामङ्गीकृत्य निरुक्तापत्तिवारणं न युक्तिसहम्, आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या विषयनिष्ठप्रत्यासत्या च कार्यकारणभावस्यैव शास्त्रकारशैलीसिद्धत्वेन विषयतानिष्ठप्रत्या- सत्त्या कार्यकारणभावकल्पनस्य महामुनेर्विश्वामित्रस्य महामुने- यासस्य चापरसृष्टिकल्पनस्येव प्रौव्या निष्पादनीयत्वादित्युच्यते तदा घटो घट इत्यादी घटत्वावच्छिन्नामेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकस्य शाब्दबोधस्य वारणाय निरवच्छिन्नघटत्वमात्रावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरू पितनिरवच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधत्वावच्छिन्न प्रति घटत्वमेदः कारणमिति विशिष्यव कार्यकारणभावो वक्तव्यः। नीलघटो नीलघट इत्यादावापत्तिवारणाय च निरवच्छिन्न- घटत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनीलत्वावच्छिन्नामेदसम्बन्धावच्छि. नप्रकारतानिरूपितनीलत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितनिरवच्छिन्ना- वच्छेदकत्मसम्बन्धेन शाब्दं प्रति घटत्वमेदत्वेन पृथक कारणत्वं स्वीकार्य्यम् । वस्तुतस्तु तद्धर्मान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन शानत्यावच्छिन्नं प्रति तद्धर्मभेदत्वकारणतैव लाघवात् कल्पनीया । तथा च निरुक्ततत्तत्सम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति घटत्वाद्यन्यवृत्ति- विषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नस्य . व्यापकतया घटत्वादी ताहशविषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पादकसामग्रीविर : हेण न तत्र निरुक्ततत्तत्सम्बन्धेन शाब्दापत्तिः। अत्र कल्पे पूर्व- कल्पापेक्षया लाघवम् । - - ७-शक्तिविवेकः 4० श्रीकेदारनाथमिश्र, सलमपुर, कोठिया, भागलपुर अग्रहीतवृत्तिकपदात् पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधस्य चादर्शनेन तधर्मावच्छिन्नविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्धर्माव- च्छिन्नार्थनिरूपितवृत्तिविशिष्टज्ञानस्य कारणतेत्यत्रवृत्तेःशक्तिलक्षण- मेदेन द्वविध्येन तत्राद्यशक्तरिदं पदमिममर्थ बोधयत्वित्याकारक- पदविशेष्यकेच्छात्मकत्वम् अस्मात् शब्दात् अयमर्थो बोद्धव्य इत्यर्थ- विशेष्यकेच्छात्मकत्व या विनिगमनाविरहात् स्वीकार्यम् । तत्रा- घेश्वरेच्छीयवाक्यात् एतदर्थनिष्ठविषयतानिरूपकबोधनिष्ठजन्यता- ·शब्दखण्डविभागः ३१ - निरूपितजनकतानिरूपिताश्रयतावत्पदमिति बोधः। द्वितीयवाण्यात एतच्छब्दजनेकतानिरूपितजन्यतावबोधनिरूपितविषयताश्रयोऽर्थ: इति बोधः । एवं विचारयन्तो घटादिपदानां पदार्थतावच्छेदकीभूत- घटत्वादिविशिष्ट ईश्वरेच्छारूपां शक्तिं मन्यमानाः घटत्वादिरूप- तद्धर्मतद्वौशिष्ट्य तदाश्रयेषु घटादिपदवाच्यतामुपपादयन्ति तार्किकाः । उपपादनक्रमस्तु तत्पदवाच्यत्वम् तत्पदजन्यबोधीया येश्वरेच्छा निरूपिता तद्विशिष्टत्वम् वैशिष्ट्यं च श्राश्रयत्व . सम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित - विशेष्यतावत्व,स्वनिष्ठा- वच्छेद्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वसम्ब न्धावच्छिन्नस्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावत्व,स्वनिष्ठप्रकार . तावच्छेदकसंसर्गघटकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिष्ठा वच्छेद्यतानिरूपितावच्छेदकतावत्वैतदन्यतमसम्बन्धेन । प्रथम • सम्बन्धदानेन घटस्य द्वितीयसम्बन्धेन घटत्वस्य तृतीयसम्बन्धेन समवायस्येति विवेको न्यायशास्त्रस्य । अत्र शाब्दिका.- चक्षुरादी- न्द्रियाणां घटादिषु तदीयचाक्षुषादिकारणतायाः अनादित्ववच्छन्दा- नामप्यर्थ. सहार्थबोधकारणता अनादि. सैव शक्तिरित्यङ्गीकुर्वन्ति । घटादिपदे अगृहीतशक्तिकस्य प्रत्यक्षाद्युपस्थितघटादिपदाच्छाब्द- बोधानुदयेनोपस्थितरूपकारणसत्वे शाब्दबोधरूपकार्याभावरूपा- न्वयव्यभिचारेण प्रत्यक्षाद्युपस्थिते. शाब्दबोधाजनकत्वेन तदर्थ- विषयकशाब्दयोधं प्रति तत्पदनिष्ठशक्तिशानजन्योपस्थितेः तत्पद- निष्ठलक्षणाक्षानजन्योपस्थितेश्च हेतुत्वेन कार्यकारणभावद्वयकल्पने न्यायमतेऽधिकं अस्माकम्मते तदर्थविषयकशाब्दबोधं प्रति एकेनैव शक्तिशान्यजन्योपस्थितित्वेन हेतुतेति लाघवम् । एवं लक्षणावृत्तिस्वीकारे लक्षणाशानजन्योपस्थिति विनाऽपि तीर- पदनिष्ठशक्तिशानजन्योपस्थितितो सवति शान्दबोधः । एर तीरपदुनिष्ठशक्तिशानजन्योपस्थितिं विनाऽपि गङ्गापदनिष्ठलक्षणा- शानजन्योपस्थितितो भवति तीरविषयको बोध इति प्राप्तव्यतिरेक- व्यभिचारवारणाय तत्पदनिष्ठशक्तिज्ञानजन्योपस्थित्यव्यवहितोत्तर- जायमानतदर्थविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तत्पदनिष्ठशक्ति- शानेजन्योपस्थितिः कारणम् । एवं तत्पदनिष्ठलक्षणाक्षामजन्यो- पस्थित्यव्यवहितोत्तरजायमानतदर्थविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति तत्पदनिष्ठलक्षणाशानजन्योपस्थितिः कारणमिति कार्यकारण- भावकल्पने स्वध्वंसाधिकरणक्षणानुत्पत्तिकत्वविशिष्टस्वाधिकरण- क्षणध्वंसाधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वरूपाव्यवहितोत्तरत्वघटकस्वत्वस्य तत्तव्यक्तिविश्रान्तलोनाननुगततया अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गः । न च पूर्वोक्तकार्यकारणभावे चैत्रीयशक्तिशानजन्योपस्थित्यनन्तरं ·३२ शब्दखण्डविभागः मैत्रीयशाब्दबोधस्यापि तादृशोपस्थित्यव्यवहितोत्तरोन कार्यताका- तत्वेन तदुपस्थित्यभावेन व्यतिरेकव्यभिचार इति वाच्यम् समवा- यघटितसामानाधिकरण्यविशिष्टाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तत्पद- मिष्ठशक्तिशानजन्योपन्थितिविशिष्टतदर्थविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छि- नम्पति तत्पदनिष्ठशक्तिज्ञानजन्योपस्थितिः कारणम् । एवं उक्तस- म्बन्धेन लक्षणाक्षानजन्योपस्थितिविशिष्टतदर्थविषयकशाब्दबुद्वित्वा वच्छिन्नं प्रति तत्पदनिष्ठलक्षणाशानजन्योपस्थितिः कारणम् इति कार्यकारणभावाङ्गीकारण मैःीयशाब्दबोधस्य चैत्रीयोपस्थित्यस- मानाधिकरणत्वेन कार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वेन व्यभिचाराभावात् । विषयनिष्ठप्रत्यासत्या शाब्दबोधादिकमादाय व्यभिचारवारणाय स. म्बन्धांशे समवायघटितत्वनिवेशनं वोध्यम् । अपभ्रंशे शक्तिमनङ्गी- कृत्य साधुशब्दस्मरणद्वारा अपभ्रंशशदाद्बोध इति ताकास्तन्न शोभनम् । साधुशब्दाशानवतां पामराणां ततो वोधानापत्तः । वैया- करणैस्तु अपभ्रंशेऽपि बोधकताशक्तिरङ्गीक्रियते । सत्येवं तस्यापि साधुता स्यादिति न मन्तव्यम् शक्तिस्वीकारमात्रेण साधुता न भवति किन्तु साधुशब्दप्रयोगे पुण्यं असाधुशब्दप्रयोगेण पापं भव- तीति विशेषादिति। १८-स्फोटवादः १० श्रीमणिनाथझा, भागलपुरम् स्फोटजिज्ञासा। जिज्ञासायाः प्रयोजनाऽभिधानम् । स्फोटजि. शासाया असम्भवप्रदर्शनपुरस्सर तदुपपादनम् । जिशासितस्य स्फोटस्य स्वरूपाऽभिधानम् । वर्णानां वाचकत्वाभाव प्रदर्श्य स्फोटस्य वाचकत्वोपपादनम् । स्फोटस्यासत्तामशङ्कयानुभवप्रमाणेन वर्णातिरिक्तस्फोटसंज्ञाऽभिधानम्।स्फोटानङ्गीक तार्किकस्योपपादन पुरस्सरं निराकरणम् । नादानां व्यस्तसमस्तप्रकारद्वयेन स्फोटाभि व्यञ्जकत्वासम्भवमाशङ्कय प्रत्येकं नादानां व्यञ्जकत्वाङ्गीकारेण स्फो टज्ञानोपपादनम् । वर्णाः स्फोटाभिव्यञ्जका इति वादिभिः कैश्चित शाब्दिकैः सह स्वाविरोधप्रतिपादनम् ।। स्फोटानङ्गीकत मीमांस कमतमुपपाद्यनिराकरणम् । मीमांसकैकदेशिमतमुपपादय पदवाक्यम् योरखण्डताप्रदर्शनेन निराकरणम् । पदवाक्ययोरणुतायां मानाभि धानम् । स्फोटस्य ब्रह्मरूपतां प्रदश्य तस्माजगत आविर्भाव प्रदर्शनम् । स्फोटात्मकशब्दब्रह्म एव जगदाकारेण विवर्त्तते स्फो टस्य शब्दात्मकत्वे सदनित्यत्वेन स्फोटानित्यत्वशङ्का प्रदर्श्य शब्द ·शब्दखण्डविभागः स्य नित्यत्वाङ्गीकारेण निराकरणम् । शब्दानित्यत्ववादिनां बहूनां मतमुपपादननिराकरणम् । शब्दानित्यत्ववादिनामहितानां मतमुप- पाद्य निराकाणम् वैशेषिकमतमुपपादय निराकरणम् । पाश्चात्यवैज्ञानिककत काविष्कारान् शब्दनित्यतायां व्यापकता- याच प्रमाणत्वेन दर्शयन् तत् जरनैयायिकानां शब्दानित्य- त्वयुक्तिं समीक्षितु सुधीजनं प्रतिनिजाभ्यर्थना । व्यावहारिक- दशायां स्फोटस्य प्रथमतः विध्यप्रतिपादनम् । वाक्यस्फोटस्य मुरु- यतां दर्शयन् वैयाकरणाभिमतावृविधस्फोटानां संक्षेपेण निरूपणम् । पदवाक्ययोरखण्डत्वे शास्त्रस्यानर्थक्यलक्षणाप्रामाण्यशङ्कानिरासः । जातिस्फोटाङ्गीकारेण ब्रह्मणः स्फोटतत्त्वाभिधानम् ।

·० वी० शास्त्री, पूना शब्दखण्डः १-पर्युदासकत्वनिर्णयः श्री के० एस्. समासघटकनाः पर्युदासप्रसज्यप्रतिषेधयो. अर्थयोः गौरवला. घवविचारपूर्वकं पयुदासार्थकत्वनिर्णयः पर्युदासार्थकत्वे भेदप्रतीते- रुपपत्ति प्रदश्य समासे असमासेऽपि उदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं सयु- क्तिकं सप्रमाणं प्रयोगांश्च अनुसृत्य आरोपार्थकत्व अभावर्थकत्वं तत्रापि प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभात्यन्ताभावाद्यर्थकत्वं विचार्य आरोपार्थकत्वेनसकलेष्टसिद्धौ तदर्थकत्वव्यवस्थापनम् । यद्यपि, अभावो वा तदर्थोस्तु भाष्यस्य हि तदाशयादिति वर्तते तदपि पक्षान्तरत्वेन नेयमिति । २-शब्दस्य नित्यता ५० श्रीशोभानन्दमा शब्द एव सकलशास्त्रविचारप्रवन्धे लोकव्यवहारे च कारण- म्, नानुमानादिकम् । अतो भगवता गौतमेन शब्दरूपं स्वतन्त्रप्रमाण व्यवस्थापितम् । तत्र केचन क्षणिकं वासनयाशब्दस्वरूपं विपरिवर्त- मानं ज्ञानस्वरूपमसत्स्वरुपम्वा वैभाषिकप्रभृतयो बौद्धाः। जैनाश्च पुद्गलाख्याऽवयवारब्धं तत्प्रतिपादयन्ति । नैयायिकवैशेषिकाश्च तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनमाकाशस्य गुगाविशेषं वर्णयन्ति । प्राभाकरास्तु नित्यमपितत्,आकाशानुमापकं तद्गुणभूतं प्रतिपादयः न्ति । भाडास्तु नित्यं व्यापकं वर्णरूपं ध्वनिव्यङ्ग्यं तदभ्युपेयन्ति । जरद्वैयाकरणास्तु शिक्षाकारादयो वायुगुणभूतं तदाख्यापयन्ति । वैयाकरणास्तु नित्य निरवयवं ब्रह्मस्वरूपं स्फोटं तत्प्रतिपादयन्ति इत्थं हि तेषां विचारसरणिः। तथाहि-पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्यसं स्कारसहकृताऽन्यवर्णानुभवस्य शाब्दबोधोत्पादकत्वे येनाक्रमेणानु भवस्तेन क्रमेण संस्कारस्थितिरित्या प्रमाणाभावात्सरो नदी रसो दीन जराराज इत्यादौ विपरीतसंस्कारोबोधेन प्रत्येकमन्यार्थप्रत्य यापतेः । नाप्यव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन पूर्वपूर्ववर्णवत्वमुक्तरोत्त रवणे संस्कार बशेन ग्रहणात्पदस्य प्रत्यक्षतया शाब्दबोधोपपत्ति सम्भवतीतियुक्तम् । नएविद्यमानयोरयं पूर्वोऽयं पर इत्यभिलापा ३४ ·शब्दखण्ड- ३५ सम्भवेन अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धस्य वक्तुमशक्यतया शाब्द- बोधानुपपत्तेः । न च शाब्दबोधस्यन्यथाऽनुपपत्त्या पूर्ववर्णजाः शब्दाः शब्दजशब्दन्यायेन चरमवर्णप्रत्यक्षपर्यन्तं जायमाना एव सन्तीति कल्पनीयमिति वाच्यम् । एवमपि पदस्याविद्यमानत्वेन तत्र शक्याश्रयत्वग्रहाऽसम्भवेन शाब्दबोधानुपपत्तेः। तथा च शाब्द- बोधास्यान्यथाऽनुपपत्या नित्यो निरवयवो ब्रह्मस्वरूपः स्फोटः शब्दः स्वीकार्यः। एवं हि शाब्दबोधोपपत्तये स्फोटाऽभ्युपगमस्याव- श्यकतयो तेषामनित्यत्वकल्पनायामनन्ततत्मागभावध्वंसादिकल्पना- प्रसङ्गेन गौरवम्, शाब्दबोधाऽनुपपत्तितादवस्थ्यञ्चेति लाघवाच्छ- ब्दानांनित्यत्वमेव युक्तम् । न चोत्पन्नोगकारो विनष्टोकार इति विश्वजनीन व्यवहाराकदेव शब्दस्यानित्यतत्वं भविष्यतीतिवाच्यम्। उत्पत्ति विनाशयोरपि व्यक्षकध्वनिधर्मत्वाऽभ्युपगमात् । अत एव सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञशब्दानां नित्यत्ववोधिकोत्पद्यते । तस्यानित्यत्वेतु गकारे तव्यक्तित्वाभावत्सोऽयमित्येवरूपेण प्रत्य- मिक्षा न स्यात् । न चेय प्रत्यभिज्ञा तदेवेदं भवतः कार्षापणमितिव- सजातीयविषयकतेति न तया नित्यत्वं कल्पयितुं शक्यते इति या- च्यम् प्रमाणं विनापि प्रत्यभिज्ञायाः सजातीयविषयकत्वाऽभ्युपगमे सर्वत्रच प्रत्यभिज्ञायाः सजातीयविषयकत्वापत्तौ तस्या अभेदाऽध्य- वसायकत्वानापत्तेः । किञ्च सोऽयंगकार इति प्रत्यक्षम्, प्रत्ययस- जातीय इत्यनुमानम् । न हि प्रत्यक्षविरुद्धमनुमान कार्य स्वकार्य- साधनाय प्रभवति । तथा च कार्यभावव्यवहारविजातीयव्यवहारस्य शब्दे दर्शनेन कार्यभाववैजात्यस्य नित्यत्वस्य शब्देऽनुमित्या निर्णयः सम्भवति । न चेको यणचीत्यादिना शब्दस्य प्रकृतिविकृतिभावोप- पादनान्मृद्घटवदनित्यत्वं दुरिमिति वाच्यम् । इग्घटितबुद्धिप्रसने यणघटितबुद्धिः कर्तव्येति बुद्धिविपरिणामोपपादकत्वेन तस्यानित्य- वाभावात् । किञ्च दशकृत्वः गोशब्दोच्चारणे दशकृत्वो गोशब्द उच्चा- रित इन्येव वदति लोके, न तु दशगोशब्दा उच्चारिता इति । शब्दा. नामनित्यत्वे तु दशगोशब्दाः उच्चारिता इत्येव वदेत् । अत एव पतज्जलिना 'कस्तर्हि शब्दः' इत्यनेन स्फोटमभिलक्षितम् । नन्वेतद्भाष्यं स्फोटपरमित्यत्र किम्प्रमाणमिति चेत्कयटेनाप्यत्र वैयाकरणाः "वर्णव्यतिरिक्तस्ये" हि नैतद्भाष्यं स्फोटपरमेवोपपादि- तम् । तत्रत्योद्योते नागेशेनापि तथैव स्पष्टीकृतमित्यलम्बहुनेति शम् । " ·३ ६ शब्दखण्ड ३-शक्त याश्रयशब्दविमर्शः प० श्रीशोभाकान्त झा, बम्बई আৰ্যসকানিম্বনাথনধি হিন্দীকিয়া बोधाननुभवात्तैरेव गृहीतशक्तिकशब्दैः श्रावणप्रत्यक्षविषयता- पन्नः शाब्दानुभवाच्चान्वयव्यतिरेकबललब्धस्य “तत्तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नततद्धर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपितनिशेष्यताशालिशाब्दबुद्धित्वा- वच्छिन्न प्रति तत्वात्सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितवृत्ति- विशिष्टज्ञानं हेतुः वृत्तिवैशिष्ट्यञ्च स्वविषयकोवुद्धसंस्कार- सामानाधिकरण्य-स्वाश्रयपदविषयकत्वोभयसम्बन्धेनेत्याकारककार्य- कारणभावस्यावश्यं मन्तव्या तत्कुन्निनिविष्टतत्संसर्गकतद्धर्मा - विच्छिन्ननिरूपितवृद्याश्रयत्वस्ययोगपद्ययेनानवस्थिते वर्णकदम्बके तदतिरिक्तं वा पदेऽसम्भवेन कथं तादृशकार्यकारणभावबलेनागृहीत- वृत्तिकपुरुषादेः शाब्दानन्दसन्दोहो निवार्येत ? तथाहि नैयायिकदिशा सर्वेषामपि ध्वनिवर्णात्मकशब्दानां प्रथमक्षणे समुत्पादस्यानन्तरद्वितीयक्षणे समवस्थानस्य तृतीय- क्षणे विलयस्य सिद्धान्तितत्त्वेन पूर्वपूर्ववर्णा मुत्तरोत्तरवर्णविना- श्यतयाचरमस्य चोपान्त्यविनाश्यतया साहित्यावच्छिन्नवर्णकद- म्बकंस्यानुपलम्भात् कथंकारंतशक्तिग्रहः सम्भवेत् ? एकस्मिन् वर्णे तद्ग्रहाऽऽग्रहत्वपरवर्णोच्चारवैयापत्तः । अतः पूर्वपूर्ववर्णोत्तरचरमवणे एव शत्याश्रयत्वं विनिर्णीय पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्यसंस्कारसहकृतचरमवर्णानुभवेन तावदवर्ण- रूपपदविषयकस्मरणमुपपाथ ततः पदार्थोपस्थितिं विधाय च निय- तार्थविषयकशाब्दबोधेन सन्तप्रमानयम्प्रसादनीयम् । अथवा चरमवर्णानुभवपर्यन्तं पूर्वपूर्ववर्णेभ्यम्तत्सजातीया- परापरवर्णानां शब्दन्यायेन कदम्बमुकुलात्मकेन वीचीतरङ्गात्मकेन वा जायमानतया चरमवर्णानुभवकाले तावद्वर्णकदम्बकात्मपद- विषयकश्रावणस्याक्षततया तावद्वर्णकदम्बकात्मपदनिष्ठतत्तदर्थ- निरूपितशक्तिग्रहसमनन्तरं पदार्थोपस्थित्या जायमानयाशाब्दबोधस्य तदर्थविषयकस्य सम्भवः। किन्तु सुक्ष्मेक्षिकया समीक्षणे तु तन्मतमत्यन्तमसङ्गतम्प्रति- भाति यतः पूर्वपूर्ववर्णानां विनाशे तत्तदव्यवहितोत्तरत्वस्य चरम- वर्णेऽसम्भवेन पूर्वपूर्ववर्णाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टचरमवणेऽर्थनिरू- पितशक्तिमहासम्भवात् । कचिदपि विनष्टविद्यमानयोरन्योन्यपौर्वा पर्यव्यवहारस्थाचरत्वाच्च ·शब्दखण्ड ३७ एवं शब्दजशब्दन्यायेन चरमवर्णानुभवपर्यन्तं पूर्वपूर्ववर्णानुत्पा- य तावद्वर्णकदम्वरूपपदप्रत्यक्षोपपादनसम्भवेऽपि साहित्यावच्छि- न्नक्रमशालिवर्णकदम्बवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नपदस्यासत्त्वेन शक्ति- ग्रहासम्भवस्तदवस्थ एत्र । किञ्च पूर्वपूर्ववर्णधारोत्पादनियामकस्या- भावाच्चरमवर्णानुभवोत्तरकालमपि पूर्वपूर्ववर्णोत्पादः कुतो नेति प्रश्ने मूकतैव शरणं स्यात् । श्रथ यदि मीमांसकसरण्या शदानां वर्णध्वनिभेदेन द्वविध्यमेवं वर्णानामभिव्यञ्जकाभिव्यङ्यभेदेन वैविध्यमाकलय्य उदात्तानुदात्तत्त्वादि विरुद्धधर्माध्यासेन वर्णध्व- नीनां नित्यत्वासम्भवेऽफि तदभिव्यङ्यवर्णसमूह रूपपदस्य नित्यत्वे क्षत्यभावात् तत्र शक्तिग्रहापादने 'गौरित्येकं पदम्' 'गोमानय शुक्लामित्येकं वाक्यम्' इत्यादिनानावर्णपदातिरिक्तैकपदवाक्या त्मकवाचकशब्दावगाहिप्रतीतिस्वारस्यभङ्गप्रसङ्गात् । अतः शाब्दिकदिशा "अकार एव सर्वा वागि” तिश्रुत्या "अका- रप्रधानकोङ्कारोपलक्षिते"त्यर्थिकया तथा “समाहितात्मनो ब्रह्मन्' इत्यादि निगदव्यारव्यातस्मृत्या तथा 'परावागि'त्यादि इत्या- दयाकारिकयाशाब्दिकशिरोमणिभर्तृहरिकारिकया चान्तरप्रणवरूप- स्फोटस्य मध्यमानादांशरूपरुषितस्य वैखरीरूपेण परश्रव- णगोचरस्यान्तःकरणग्रह्यतया ब्रह्मण एव शत्तयाश्रयत्वेन वाचक- त्वं निर्धारणीयम् । यद्यपि विवाधिष्ठानस्वयम्प्रकाशात्मकस्फोट- ब्राह्मणो निर्धर्मकतया कत्वखत्वादिवर्णधर्माणां घटत्वपटत्वादि- पदधर्माणां भेदप्रयोज्यानां वास्तवं समावेशो न सम्भवति । तथापि वर्णगतकत्वादेर्व्यञ्जकपदवाक्यगतघटत्वादेरसंसर्गाग्रहमर्यादया स्फ- टिकादिधर्मिकारुण्यादिवत् स्फोटात्मनि समावेशसम्भवात् अतः स्फोटात्मान्तरप्रणवरूप एव सवार्थवाचकः पदवाक्यात्मेति शाब्दिकसिंहनादः। . ४-समासशक्तिविचारस ५० श्रीकार्तिकेयझा, उग्रतारास० वि०, सॉढाँ समासे क्लुप्तपदजन्योपस्थित्यैवसर्वेष्टसिद्धिरिति नातिरिक्ता- शक्तिरिति वदतां तार्किकमीमांसकानां मतभिराकुर्वतां विशिष्टेशक्ति- रितिशाब्दिकानाम्मतं सप्रमाणं पोषयतोतां तत्रभवतां कौण्डभट्टपा दीनां विचारांशभूतः समासशक्तिविचारः ।

·३८ शब्दखण्ड ५-अर्थवादतात्पर्यनिर्णयः श्री० प० डोंगरे वीरेश्वरशास्त्री, बेजबाडा इह खुलु निखिलपुमर्थानर्थसाधनीभूतयोर्धमावर्मयोः प्रतिपादको वेद एव। सच विध्यादिभेदेन पंचविधः। सर्वोप्ययं"एवाध्यायोऽध्ये- तव्य" इत्यध्ययनविधिना प्रयोजवदर्थावगमफलो अध्येयत्वेन परि- गृहीतः। तत्रच विध्यादिभागस्य तत्परत्वं तत्तदधिकरणेषु निर्णीतं पूर्वतंत्रे, तद्वदेवार्थवादानामपि तत्रैव "अाम्नायस्ये"त्यादिसूत्रेण भान- र्थक्यमाशंक्य अनंतरं "विधिनात्वेकवाक्यत्वा" दित्यादिनासन्निधि- पठितविधिनिषेध्यपेक्षित स्तुतिनिंदासमर्पकत्वेन नदित्यपि व्यवस्था- पितम् । तत्रेदं विचार्यते- किमेषां लक्ष्य प्राशस्त्यादावेव प्रामाण्यं उत शक्यापि कचिद- स्तीति-एवं स्थिते "शब्दार्थस्त्वप्रयोगभूतः, इतिसूत्रेण, “असद्वत्ता न्तान्वाख्यानं स्तुत्यर्थत्वेन" इत्यादिभाष्येण, तथा “प्राशस्त्यपराणा- मर्थवादानां स्वार्थसत्यत्वे प्राशस्त्यबुद्धिस्तथा न भवती" इति वार्ति- केण च स्वार्थासत्यत्वमेव तेषां प्रतिपाद्यते । युक्तं च तदेव । अन्यथा शास्त्रदृष्टविरोधादयस्त दवस्थाः स्युः । एवं सृष्टिप्रलयनिरसनं, सर्व- शनिरसनं, देवानां विग्रहादिनिराकरणं, च सर्व तदैवोपपद्यते। अतः स्वार्थे न कापि तेषां प्रामाण्यमिति प्राप्ते यद्यपि एवं प्रतीयते तथापि तत्रैवं विचारयितव्यं-किमर्थवादेभ्यः स्वार्थो नैव प्रतीयते उत प्रतीतो- पिन विवक्ष्यते इति । तत्र च स्वार्थप्रतीतेः सर्वानुभवसिद्धाया अपलापापत्या, शक्यार्थाऽनुपपत्तिप्रतिसंवानमूलाद्य लक्षणावृत्त शक्यार्थप्रतीतिमंतरेण संभवाच्च । नाद्य. पक्षो युक्तः-नापि द्वितीयः । प्रतीतार्थस्य परित्यागे कारणाभावात् । प्रमाणन्तरविरोधः कचि द्वाधकः “यथा, ग्रावाणः-" इत्यादौ, कचिच्च सिद्धार्थकत्वं, यथा वायुर्वा इत्यादाविति चेत् तथापि देवा सुरा संयत्ता आसन् इत्यादी, तस्याभावात् न तथाऽभ्युपगमो युक्तः । तथा वाचा विरूपनित्यया, ब्रह्म स्वयंभु इत्यादीनां स्वार्थाऽसत्यत्वे वेदस्या पौरुषेयत्वं न स्यात् तथा मंत्राधिकरण विधिशब्दाश्चेति सूत्रेण-शतं वाहेमंतान इत्यादीनामर्थवादानां स्वार्थतात्पर्यमुपवर्णितम्,एवं यव- वराहाधिकरणे, त्रिवृर्ववालाधिकरणे चित्राज्याधिकरणे, एवंमेव बहुष्वधिकरणेषु स्वार्थानुरोधेन सिद्धान्तकरणं दृश्यते। सर्वमेतदनुप- पन्नं स्यात्। अतोर्थवादानां स्वार्थेप्यस्त्येव क्वचित्प्रामाण्यंतथा सति सृष्टि- प्रलयादीना-देवताविग्रहादश्च सिध्यापत्तिरितिचेत् यदि प्रमाणवला.

·शब्दखण्ड ३६ कश्चनार्थः सिध्यति तदाकस्तं प्रति ध्यात् । उक्त चैवमेव वार्तिक- कारण । तथा देवताविग्रहादिविषये सूत्रकारस्य विरोध एव नास्ति । भाष्यं तु यथाश्रुतार्थम् । तथा पूर्वोपदर्शितानां अन्येषां च सूत्र- भाष्यवार्तिकादिग्रन्थानां अविरोधेन समन्वयस्यापि संभवात् अर्थवादानां क्वचित् स्वार्थसत्यतायां न किमपि बाधकमिति । ।

·वेदपूर्वमीमांसाविभागः १-श्रौतानां कर्मणां स्वरूपं, तन्माहात्म्य तषां पारस्परिकसम्बन्धोविकासश्च १० श्रीपट्टाभिरामशास्त्री, जयपुरम् प्राश्चस्सुमतयोऽस्माकं भारतवर्षीयाः पवित्रतमस्य भारतस्य समुन्नतिराध्यात्मिकशक्त्यधीनैवेति निश्चिन्वानास्तदर्थ पुरुषदोषैर- संस्पृष्टं स्वतःप्रमाणं भगवन्तं वेदमेव प्रमाणीकुर्वन्त. तदध्ययने तदुदितकर्मणांश्चानुष्ठाने बद्धपरिकरा यथावत्तानि कर्माण्यन्वतिष्ठन्, येन चास्माकं भारतवर्षस्यानितरसाधारणं गौरवमद्यापि सर्वैरेवानु- भूयते । भगवत्याः श्रुतेः "वैदिकानिकर्माणि नीरूपाण्यपि भारतमातु-' स्सन्तानभूतानां द्विजन्मनांशरीरै रूपवन्ति, अथवा भारतीयानां वैदिकान्येव कर्माणि रूपम्" इल्याशयः प्राचीनैरास्माकीनैरुन्नीतः । अत एव देशस्य समाजस्य वोन्नतये भौतिकानां वैज्ञानिकानां वा पदार्थानामाविष्करणे तेषां श्रद्धानोदभूत । पदार्थेष्वेषु रंजस्तमोगुण- भूयिष्ठत्वं तेऽन्वभवन् । सत्त्वगुणभूयिष्ठाया आध्यात्मिकशक्तस्समक्षं नान्याकाचन शक्तिम्समुचिता देशस्येति सुदृढोऽभिनिवेशस्तेषाम् । पूर्वोत्तरकाण्डभेदेन विभक्तायाः श्रुते. कर्मणां स्वरूपं पारमार्थिक शानस्य च खरूपं प्रतिपादयितुमिदमेवोह श्यम्' यदुत भारतीया- स्साधनद्वयमिदमवलम्बमाना देशान्तरापेक्षया स्वकीयं देशं बलवत्तरं कुर्युरिति । एतावतानामयमाशयः यद्धदे भौतिकसुखौपयिकसामग्रयः, तदुत्पादनोपाया वा न सन्तीति, किन्तु तत्रैव वेदस्य तात्पर्यमिति साधनं नास्मभ्यं रोचते, अलौकिकपदार्थप्रतिपादनेन सह तेषामपि प्रतिपादनं चेद्वेदेन क्रियेत, तर्हि नास्ति तत्र विप्रतिपत्तिरिति । तत्र कर्मणां चातुर्विध्यं वेदेन प्रतिपाद्यते दर्विहोमाः इष्टयःः, पशवः, सोमाश्च । अमीषु च कर्मसु आचानसिद्धाग्निमतः, अध्ययनविधिसि- द्धविद्यावतः, समर्थस्य च सपलीकस्य त्रैवर्णिकस्य सामान्यतोऽधि- कार सायंप्रातर्नियमेनाहिताग्निना यथाविधिक्रियमाणमग्निहोत्राख्यं कर्म, तदितरे च होमा दर्विोमशब्देनोच्यन्ते । प्रतिपूर्णमासं प्रतिद- चाहिताग्निनैष्टयथाविधिक्रियमाणं दर्शपूर्णमासाख्यं कर्म "इष्टि" शब्देन यागशब्देन च व्यवहियते । इयश्चेष्टिः नित्या काम्या च ।अप- राश्चानन्तारकाम्याः इष्टयो वेदेन विहिताः, याश्च नैकविधानामैहि- - ·वेदपूर्वमीमांसाविभागः कानामामुष्मिकानाच फलानामुत्पादिकाः । न चास्ति तादृशं भौतिकं फलं, यच्च ष्टिद्वारा न सम्पादयितुं शक्येत । एवं पशुद्रव्यकयागा अपि संख्यातीताः तानि तानि फलान्युद्दिश्य लोकानामुपकाराय विहितानि समुपलभ्यन्तै वेदे । एवं लक्षसंख्याकाः सोमलतासाध्यका- स्सोमयागानित्याः काम्याश्च । काम्येषु कर्मसु बहूनां संवादानामुप- लम्भो यद्यपि, तथापि संवादानामनावश्यकता च प्रत्येतव्या । तत्र सर्वेषां होमानां प्रकृतिरग्निहोत्रम्, सर्वसाश्चेष्टीनां प्रकृतिदर्श- पूर्णमासौ, सर्वेषां पशुयागानां प्रकृतिरग्नीषोमीयपशुयागः। सर्वेषा- चसोमयागानां प्रकृतिज्योतिष्टोमः । दर्शपूर्णमासाग्निहोत्रज्योतिष्टोमाः प्रकृतय एव, अग्नीषोमीयपशोः प्रकृतित्वं विकृतत्वञ्च । सौर्यादीष्टीनां वायव्यादिपशूनां अग्निष्णुदादिसोमयागानाञ्च विकृतित्वमेव । गृहमे- धीयादीनामनुभयरूपत्वम् । विकृतित्वेनाभिमतानामिष्टीनां पशूनां सोमानाञ्च प्राधान्यमङ्गत्वं चा अग्नीयोमीयपशोरुभयरूपत्वात् प्राधा- न्यमङ्गत्वञ्चेति रूपद्धयमिति विवेक । इमानि च कर्माणि तेन तेन वेदेन पृथक्पृथग्विहितान्यपि यथा- यथमङ्गाङ्गिभावप्रकृतिविकृतिभावरूपया शृङ्खलया परस्परं बद्धानि अनुष्टातृ णां पुरुषाणां त्रय्यां ज्ञानवत्वमनुमापयन्ति । । -श्रोतयज्ञविवेचनम् ५० श्रीबदरीनारायणझा, चकसैद, मुजफ्फरपुर यझकर्मण. स्वर्गापवर्गाहरूपपरमपुरुषार्थसाधकत्वम् । यज्ञ वाह- मणादित्रैवर्णिकानां सस्त्रीकाणामङ्गहीनादिवर्जानामधिकारनिरूप- णम् । शऽपि यशपात्रसम्पादकत्वेन रथकारादीनामाधानाधिकार- समर्थनम् । ततो यजमाननिरूपणम् । यजमानस्यावश्यकयोग्यता- प्रदर्शनम् । यजमानस्य प्रतिनिधभूतानां दक्षिणाकोतानां ऋत्विजां निरूपणम् । ब्राह्मणतिरिक्तामाविज्य प्रतिषेधनम् । ऋत्विजां योग्यताविवेचनम् , तत्संख्यापरिगणनश्च ।। ऋत्विजां दक्षिणा- द्रव्यविभागकमप्रतिपादनम् । यज्ञपात्रोपयोगित्वात् यज्ञियवृक्षपरिग- णनम् । यज्ञपात्राणां सुनुवादीनां द्रव्यस्वरूपनिरूपणम् । यशोप- युक्तानां नानाविधायुधपात्राणां प्रदर्शनम् । देवतामुद्दिश्य यक्षार्थमुप- कल्पितानां चरुपुरोडाशादीनां परिगणनम्, तन्निरूपणं च । श्राज्यमेव प्रदर्शनम् । कर्मार्थबोधकत्वेन कर्मकाले देवतास्मारकत्वेन च मन्त्राणां विनियोगनिरूपणम् । मन्त्राणामादावन्ते च प्रणवयोगविचारः । मन्त्रा. णां ऋषिच्छन्दोदैवतज्ञानस्यावश्यकता। ऊहनिरूपणम् । यक्षपदार्थ- ·वेदपूर्वमीमांसाविभागः निर्वचनम् । यज्ञस्य विष्णुरूपत्वप्रतिपादनम् । यशानां मेदाः। पाक- यशानां सप्तविधत्वसमर्थनम् । हर्वियज्ञस्यापि सप्तविधत्वकथनम् । सोमयक्षमेदाः। शिरोयज्ञविवेकः । प्रतियज्ञनिरूपणम् । राजसूयाश्व- मेधयोः क्षत्रियमात्रस्यैवाधिकारित्वकथनम् । अग्निचयनवाजपेययोः ब्राह्मणमात्रस्याधिकारसमर्थनम् । अग्निचयनस्य कालनिरूपणम् । एकाहाहीनरात्रिसत्र-अयनसा-महासत्रादीनां मेदबोधनम्। श्रौतयज्ञ ऽग्निविचारः। ताऽग्निकुण्डनिरूपणम् । कुण्डनिर्माणप्रकारः। सभ्या- वसथ्यकुण्डयोः निर्माणविचारः। श्रौतयज्ञमण्डपानांप्राग्वंशोदग्वंशानां परिगणनम् । तेषामायमादिविचारः। यशदक्षिणानिर्णयः । अदक्षि- रणस्य यज्ञस्य निष्फलत्वविचारः। पूर्णपात्रनिरूपणम् । राजसूययश- दक्षिणाविवेचनम्। ३--शब्दस्य नित्यत्वमनित्यत्वं वेतिविमशः प० श्रीखगेश्वरशर्मा, मधवारपुर, दरभ गा लौकिकोभयसावनत्वेन सर्वेषु प्रमाणेषु शब्दप्रमाणमेव गरोयः, शब्दमन्तग प्रत्यक्षादिप्रमाणानामनिर्वाहात् ब्रह्मात्मकस्य शब्दस्य शानेन स्वर्गादिसुखसाधनत्वाच्च । ननु शब्दस्य नित्यत्वे नानेको युगपदृच्चारयेच्छब्दम् । नापि एकः शब्दो युगपद्दशपृथक्त्वे- धूपलभ्येत न भवति एको देवदत्तो युगपत्नु च मथुरायाम् चेति चेन्न । एकस्यापि घटस्य दर्शनस्पर्शनयोरिवोच्चारणस्य आदित्यवदे- कस्यापि युगपदनेकत्रोपलब्धेश्च संभवात् । ननु शब्दस्यापि व्यापक- त्वे काश्यामुश्चारितस्य कालिकातायामपि श्रवणं प्रसज्येतेति चेन्न भूमेरन्तरुदकसत्वेऽपि भूम्युत्खनकैरिव ध्वन्यादिना श्रोत्रदेशीयवायु निस्सारयतामेव शब्दोपलब्धिसम्भवे सर्वत्र शब्दोपलब्धौ मानाभा- वात् । ननु शब्दोऽपि विज्ञानस्वरूप एव विज्ञानातिरिक्त वस्तुनोऽभा- वादिति चेन्न । विज्ञानस्यैव स्वीकारे घटज्ञानपटज्ञानयोरपि सावर्यप्र- सङ्गात् । ननु महापटस्यावयवनाशेन अल्पत्वस्य नाशाभावे महत्वस्य चोपपत्ती पुद्गलाख्यावयवकृतमहत्वाल्पत्वयोरेव प्रतीतौ ननित्यत्व- मेवेति व्यवस्था शब्दस्येति चेन्न, कुत्रचिदवयवत्वाङ्गीकारेण सर्वत्रा- वयवत्वाङ्गीकारे आकाशाभायोरप्यवयवत्वापत्तेः । नापि चक्षहणा- योग्यबहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमत्वेन गुणत्वं शब्दस्य शब्दो द्रव्यं संख्या- श्रयत्वादित्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति।

·वेदपूर्वमीमांसाविभागः ४ - नियोगवाक्यार्थभावनावाक्यार्थवादयोः पौर्वापर्यम् १० श्रीरामस्वामिशास्त्री' प्राच्यविद्यामन्दिर, बरोडा नियोगवाक्यार्थवादः प्रभाकरगुरुप्रवर्तितः । भावनावाक्यार्थवादश्व तनिराकरणपर्यवसायी भट्टकुमारिलप्रवर्तित इति । एतेन च निर्णयेन प्रभाकरस्य भट्टकुमारिलादर्वाचीनत्वं ततोऽधिगतविद्यव च प्रख्यातं बाध्यते । पूर्वतनस्य वादस्य प्रवर्तयिता प्रभाकरः पूर्वकालिक एव भवेत् न पश्चात्तनवादप्रवर्तयितुः कुमारिलादप्यर्वाचीन इत्यपि मन्वा- ना भूयांसो विद्वांसः। कुमारिलभट्टैः कृता शाबरभाष्यव्याख्या न तथा भाष्यहृदयस्पर्शिनं यथावस्थितभाष्यवाक्यावगम्यमर्थमनुरुन्धे यथा प्रभाकरगुरुणा कृतायां बृहत्यादिव्याख्यायां भाष्यार्थः भाष्य- कारहत्तलस्पर्शीवस्तुयाथार्थ्यानुयायी च समुपलभ्यते इत्यपि च वक्तारः पण्डिताः बहुलमुपलभ्यन्ते । एतयोरनर्थावहयोामोहयोनिरसनाय वस्तुतत्त्वस्य यथावस्थित- स्य प्रतिपादनायास्मिन् लेखे वाढयोरेतयोश्चिरन्तनत्वं जैमिनेरपि पूर्वतनैर्मीमांसकैराहतत्वं निरस्तत्वञ्च सहेतुकं निरूप्यते । तथा जैमिने शबरस्वामिनश्चस्फुटं भावनावाक्यार्थवादित्वेसत्य- पि प्रभाकरगुरुणा तदीयग्रन्थावेव नियोगपक्षावलंबितया श्राख्याय- मानौ कथं प्रभाकरगुरोः मूलकारहृदयानुयायि व्याख्यातृत्वंच साध- येतामिति इमावुभावौं विदुषां दृष्टिपथमानीयेते विशेषविमर्शनाय प्रकृते लेखे। . ५-भारते कृष्णयजुःसाधर्म्यसंग्रहः १०श्री० क० के० अनन्तनारायण शास्त्री, पुना प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तैरेव यस्तुयाथात्म्यावगम इति तान्त्रिकसमयदर्श- नादृष्टान्तविधया वेदार्थप्रकाशसमर्थमिदमिति विद्वांसः समर्थयन्ति । वेदानामिव भारतस्याप्यध्यापनात्, द्रोणादीनामपि भारताध्ययनदर्श- नात्, स्वाध्यायब्राह्मणे ब्रह्मयशाङ्गभूतशिरश्चतरादिस्पर्शनेनेतिहासा. दिप्रीणनाम्नात नित्यतास्य सुस्पष्टैव । पाण्डवकौरवाणां देवासुरसा- म्यमुन्नेयम् । देवासुरसमरप्रस्तावात् विविधविधितुल्यसंस्थादिविष- यसद्भावात्, अनेकार्थवादप्रकाशनात्, सृष्टिविधौ क्वचिदादी जलं, कचिन्मनः, श्रोषधीः, कचित्सांखरीत्या महदादींश्च ब्रह्मा ससति वेदतुल्यसृष्टिश्रवणात्, सृष्टिपूर्व च किंचन नासीदिति श्चतिसममि- हापिन वै राज्यामित्यादिना तमोभवनप्रेतिपादनात् चास्यकृष्णयजुः ·वेदपूर्वमीमासावभाग साधार्य निरूपितं भवति मदधीनेव सृष्टिरखिलापीति भगवद्वचन- संदर्भ तयानुशासनादौ च विशिष्य कृष्णयजुःसंहितापदक्रमजटास्व- रूपप्रतिपाठनात् कृष्णयजविषये भगवतो विशिष्य समादरोऽपि ध्वनितोऽस्ति । एवं क्रत्वर्थवादप्रस्तावेषु, क्वचित्सत्रं, कुत्रचिद्राज- सूपाश्वमेधादिप्रस्तावः, कुत्राप्यङ्गिर प्रभृत्यग्निवंशकथनं, पथिकृदा- दिविशेषाग्निवर्णनं, ग्रन्थमध्ये शतरुद्रियप्रस्तावः, ब्रह्मकाण्डवत्तत्र तत्र शान्त्यादौ गीतासु च ब्रह्मप्रस्तावः इत्येवमादयो वहवी वैदिक- विषयाः ख्यायन्ते । एवं प्राम्याख्यपशुप्रस्ताव', आख्यायिकासु, विश्वरूपाख्यानं, इन्द्रकृतवृत्तवधः सोमस्य राजयक्ष्मग्रहणकथनं, मन्स्यशापः, अहल्याधर्षणं, त्रिपुराख्यानं अन्यत्र नाचिकेतोपाख्या- नमित्याझा वह्माख्यायिका वेदसमा अानायन्ते । इत्थं भगवश्छलस्वीकारोऽपि दिविषद्वशचारप्राप्त इति समर्थ्यते सावित्रचयनादिप्रस्तावनाञ्च वैयासिकं महदिदं भारतं नूनं कृष्ण- यजुःसाधयं वहतीति वयमेकान्तेनाभ्युपगच्छामः ।

·मीमांसा-विभागः १-मीमांसकामिमतप्रमाणनिरूपणम् प० श्रीकुलानन्दैमिश्र पातेपुर, मुजफरपुर नास्तिकास्तिकदर्शनानुसारं प्रमाणनिरूपणं बौद्धचार्वाक पौरा- एकादोनां प्रमाणलक्षणखण्डनं च विधाय मीमांसकाभिमतप्रमाण- लक्षणं तत्संख्यानिरूपणं चेति सर्व विस्तरेण वर्णितमित्यत्र । यत्र तत्र युक्तिप्रदर्शने आकरपथानामेवाश्रयं गृहीतवान् । २-मीमांसाशास्त्रप्रयोजनम् प० श्रीकृष्णेरमा सस्कृत महाविद्यालय, मुजफरपुर चतुर्विधपुरुषार्थसाधनीभूतधर्मतत्त्वप्रतिपादकमिदंमीमांसाशा- स्त्रं धर्मविचारप्रधानम् । आदी धर्मस्वरूपं तन्महिमानिदर्शनं च प्रदर्शितम । प्राचार्यैः स्वीकृतधर्मलक्षणे युक्तायुक्तविचारपूर्वक प्रमाणतर्कोपन्यासः कृतः। नैयायिकसौगतादीनां धर्मलक्षणपरीक्षेच. प्रदर्शिते। धर्मे च विधिवाक्यस्यैव प्रामाण्यमित्यपि निरूपितम । अनन्तरमपूर्वस्वरूपनिरूपण अङ्गत्वविचारश्च प्रदर्शितः । मीमांसा- शास्त्राध्ययनावहेलया संसारे कथं धर्महानिः दुःखाधिक्यमित्यादि दयनीयां दशां च प्रदर्शितवान् । ३-कृष्णयजुर्वेदे देवतामहिमा प० श्री एस सुब्रह्मण्यशास्त्री कुमकोणम प्रथमं तावद्वदमीमांसा कृता । तत्र वेदस्य वेदतां प्रदर्शितवान् । क्रमशः कर्मसु देवानां कीदृशं स्थानमभिमत-गुणत्वमेव, देवतो. शने द्रव्यत्यागो हि यागः, स एव प्रक्षेपसहितो होमः । अत्र सर्वत्र देवताः उपकारिकाः। कर्मापकारिकाणां देवतानां स्वरूपं नु तत्त- छब्द रूपमेवेति मीमांसकाभिप्रायकथनम् । तदनुदेवतानो विग्रहवत्वं, नित्यत्वादिकं सर्व प्रमाण-युक्तिप्रदर्शनपूर्वकं निरूप्य परमात्मेव देवता इति विविध श्रुतिस्मृति-प्रमाणोपन्यासपूर्वकं विनिश्चितम् ।

·मीमांसाविभगः ४-वेदविषयः प० श्रीवैद्यनाथमा, मुगेर वेदशब्दार्थनिरूपणपुरःसरं वेदानामपौरुषेयत्वम्प्रतिपाद्य व्यास- कृतविभाजनानन्तरं वैशम्पायनक्रोधात्. गृहीतयजुर्वेदादेवमनान्निता- न्तदुःखितो याज्ञवल्क्यस्सूर्याद्गृहीतशुक्लयजुर्वेदप्रचारम्प्रदर्श्य सं. क्षेपतो याज्ञवल्क्यचरित्रवर्णनं शुक्लयजुर्वेदाध्यायादिनिरूपणन्तत्प्रशं- सा चेति । ५ --- मीमांसाशास्त्रम् प० श्रीदामोदारशर्मा, मुगेर पूर्व वादरायणजैमिनिराद्यानां अथातो धर्मजिज्ञासा इत्यादिसूत्रेण प्रदय मध्ये जैमिनः पक्ष कर्मवादमवलम्ब्य प्रतिपाद्य वादरायण- स्य चाप्रयोजनत्वं विधाय पश्चादुभयमीमासाशास्त्रस्येकत्वसमर्थनं कृतं तत्र तत्र शास्त्रनिदर्शनपूर्वकम् । ६-वेद-स्मृति-प्रामाण्यविमर्शः प० श्रीभगीरथझा, सूरत वेदस्मृतिप्रामाण्यविमाख्येऽस्मिन् निबन्धे आधुनिकैरुद्भा- वितानां कतिपयानां प्रश्नानामुत्तराणि सोपस्कर निदर्शितानि । प्राचीनाः प्रश्नास्तु प्राचीनरुत्तरिता एवेति नेह तन्यते । मन्वादिस्- मृतिविषये कात्यायनादिकल्पपसूत्रविषये ये चधुनिकानामाक्षेपार तेऽपि स्मृतिविभागे उत्तरांशे समाहितानि । --अतिदेशपटकम् श्री० चे शे० सेतुरामः पूर्वमीमांसाशास्त्रस्य द्वादशलक्षण्यात्मकस्य न्यायसहस्त्रगुम्फित- स्य कर्मतत्त्वनिर्णयार्थमन्यत्रापि ब्रह्मविचारे सञ्चारार्थं च न्यायव्यु- त्पादनं चिकीर्षता भगवता जैमिनिना परमकारुणिकेन महर्षिणाप्रणी- तस्य दर्शनस्य बालानां सुखावयोधाय तत्प्रमेयसङ्ग्राहकः प्रकरण- ·मीमांसा-विभागः बन्धः अतयावश्यक इति संप्रतिपन्नोऽयं विषयः । तत्र पूर्वषट्क- मेयार्थसङग्राहकं मीमांसान्यायप्रकाशाख्यं प्रकरणरत्नं श्रीमदापदे- प्रणीतं जागर्ति तद्वत् उत्तरपट्कप्रमेयार्थसङ्ग्राहक किंचन प्रकरण लानां सुखावबोधाय बहोः कालादपेक्षितं नाद्यावधि अभिव्य- म् । तत्र महान्तो यत्न कुयु (रिति अभिकाङ क्षमाणोऽयं जनः तरपट्कप्रमेयार्थान् अस्मिन् प्रबन्धे संजिघृक्षति । अनेनैव पथा वालानामुपादेयानुपादेविषयान् इदंतया विविच्य मीचीन परिनिष्ठितं मीमांसान्यायप्रकाशवत् सर्वरप्युपादेयं उत्तर- एकप्रमेयार्थसङ्ग्राहकं किचन प्रकरणं मीमांसकविद्वत्तल्लजानां रवेन अचिरात् प्रकटीभूयादिव्याशासे ।

·No text on this page.

·आयुर्वेद-विभागः १-आयुर्वेदधर्मशास्त्रयोसम्बन्धः प०श्रीशोलानाथझा, घोघरडीहा, दरभगा साम्प्रतं प्राप्तस्वातन्त्र्यस्यस्थित्यै सुशिक्षितहिन्दुस्थानिनां मनुष्याणामावश्यकता सुवुद्धिमान् प्रचार कश्च साधुखाद्यान्नमपेदने । अतः देशकालपात्रानुरोधेन हिन्दुधर्मशास्त्र वर्णितं खाद्यान्नमवलम्व्य प्रस्तुत लेखोऽयम् । यस्मिन् विधर्मिसंसर्गवशपाश्चात्यशिक्षाप्रभा- वेण संस्कृतशिक्षावश्चितानां हिन्दूनां हिन्दूधर्मशास्त्र विश्वस्तयितं धर्मशास्त्रवर्जितानां पलाण्डुलशुनादीनाम् भच्याभक्ष्यविषये विज्ञान- मयायुर्वेदशास्त्रतो निपेये को हेतुरिति प्रदर्श्य पुनः धर्मशास्त्रायुर्वेद- शास्त्रयोरन्योन्य संवन्धं दशितम् । २-आयुर्वेद रसायननिर्माणविधिः १०श्रीशशीन्द्र पाटक, मधुवनी श्रायुर्वेदविज्ञानविपये रसायननिर्माणविधानमेव काठिन्यपद्धती समायाति । यतो हि द्रव्यादि साधुभस्मविधानमथ च पारदगंधक आदि शोधनप्रकारोऽसभ्यक् सम्पादितो रागाणामुत्पादायिता रोगिणां संहर्ता च भवति । अतस्तथा यतितव्यं यथा पारदादि- शोधन धात्वादिमारणप्रकारश्च साधुसम्पादितां भवेत् । पूर्वोक्तं कार्य साधु सम्पादितं सम्यग् रसायननिर्माणे औपचादिनिर्माणे च सौलभ्यसरणिमनुसरति । अताधिविच्य रसवात्वादिशोधन- मुक्तवान् । ३- हृदयम् श्रीबाबूप्रसादझा, देकुली, दरभ गा आयुषो वेदे हृदयं नाम रक्तसंग्रहणारेणस्थानयन्त्र निगद्यते तदितर शास्त्रे श्रात्ममुख्यस्थानं शरीरपुरे निगद्यते । एतदुभिन्न- विचारस्य प्राचीनाचायसम्मतौ कि कारण मासीदिति । विचार्य: माणोपि पक्षः किचिल्लिङ्गं नभ्युपैति । अस्तु तावत् प्राचीनाचार्य- भिन्नमतिरस्मन्मते तु हृदयमात्मस्थानं मुख्यतया नाङ्गीक्रियते ।

·५० आयुर्वेदविभगः मस्तिष्कं हि शीर्षापरपर्यायं तदायतनमिति सांप्रदयिका अभिव- दन्ति । वेदे निगद्यमानं हृदयं शीर्षभिहितम् । हितम् पुण्डरीका- कारत्वं तु मस्तिष्कानुमस्तिष्कयोरवतिष्ठ त्येवाहूदि अर्यामाते हृदय- मिति वैदिकनिरक्तिः । अाहरणात्विपयाणामिति दार्शनिकनिरुक्तिः । आहरणात्स्क्तस्गेत्यस्मन्निरुक्तिः । ऋषिवाल्मीकिश्लाके "हृदयञ्च स वन्धनम् ।” इति मध्येन आयुर्वेदम्मतमेव हृदयमभिहितम् । “हृदयं चंतना स्थानमिति” सुशुतोक्तिस्तु जीवनमाश्रयं रक्तामत्यभिप्रा- येण । अन्यथा समाधीयमाना तदुक्ति न्तिरेवाभिहिता स्यादिति । तदेवं समभिहितम् हृदयं धमनीद्वारेण रक्तं शरीरपोषाय सर्वकाया- भिमुखमीरयति संचिनोति च सिरामुखेन रक्तं स्वभिमुखम् । एवं शरीरयात्रानिर्वहति सा नयात्राच । यदा च कनापि योगेन रक्तयात्राविपद्यते तदैव मृतियोगोऽवश्यंभावीति शरीरं जाननि रभिमन्यते । तच्च हृदय यथा मानं यथाक्रियमिति प्रधाननिवन्धे यथा तथा मभिहितमिति नेह प्रतन्यते। हृदयस्तु द्वधा सम्पद्यते रक्तशुद्धिद्वारा मनःशुद्धिद्वारा च शुद्धिरपि तनप्रसन्नताजन्यैव स्वीक्रियते अशुद्धिस्तु अन्य समिश्रणजन्यैव भवति । स्वतन्त्र हृदयरोगस्तु स्वाश्रयो वातादिजन्यः । कृमिजनयस्तु कठिनतमो निगदितः । सामान्य चिकित्सापद्धतिस्तु मुख्यनिवन्ध उक्तत्वेन द्विाभिधीयते । ४-आयुर्वेद पञ्च कर्म ५० श्रीराजेश्वर शमी, सुगौना आयुर्वेद शास्त्र में पञ्चकर्म-चिकित्सा प्रधान मानल गेर अछि ओ वमन, विरेचन, अनुवासन (तैलवस्ति ), निरूहर (काथवस्ति ) तथा नावन (नस्य) एहि पाँच नामसँ प्रसिद्ध अछि कोन कर्म करोलासँ कोन दोष शान्त होइतछैक ई विषय जन साधारण के वोध करवाक हेतु ऋषिवचनसँ प्रमाणित करे ई निवन्ध लिखलगेल अछि । वमन करौला सॅ श्लैष्मिक रोग शान्त होइत अछि । विरेच करौलासँ पैत्तिकरोग शान्त होइत अछि। अनुवासन (तैलवस्ति सँ वायुकेर रुक्षभाव नष्ट होइत छैक । जकर अनुसरण कय श्रा काल्हि पाश्चात्य चिकित्सकगण ग्लिसरिनकर पिचकारी दै थि। निरूहण (काथवस्ति) सं वायुकर रूक्षभाव नष्ट होइ ·आयुर्वेदविभागः छैक । एहि दूनू प्रकारक वस्ति चिकित्सा से वायु शान्त होइत अछि । नावन (नस्य ) प्रयोगस शिरोगतरोग शान्त होइत अछि। ५ -त्रिदोष विज्ञान प०श्रीजगदीश नारायणशमी, आयुर्वेदाचार्य, मुजफ्फरपुर १- भारतीय चिकित्सा शास्त्र का सैद्धान्तिक आधार विदोष विज्ञान है । यह चिकित्सा के श्रादि काल से अवतक लगातार सफलता के साथ प्रयोग में लाया गया है यह त्रिदोष विज्ञान, संसार के चिकित्सा विज्ञान के लिए, आयुर्वेद शास्त्र की एक देन है । अाधुनिक वैज्ञानिकों का यह कर्त्तव्य हो जाता है कि वह भारतीय चिकित्सा शास्त्र की इस देन से अपने देश के चिकित्सा विज्ञान के कोप को पूर्ण करें। २–त्रिदोष क्या है ? त्रिदोष से, वायवीय, श्राग्नेय और जातीय तत्त्व का ग्रहण होता है । उक्त तीनों तत्त्वों के ही योग से पांच भौतिक सृष्टि उत्पन्न होती है। संसार के संरक्षण के लिए भी इन तत्वों की आवश्यकता हम प्रत्यक्षरूप से अनुभव करते हैं। इसमे भी वायवीय तत्त्व ही प्रधान तत्त्व है। श्राग्नेय और जातीय तत्त्व से ही प्रेरित होकर सृष्टि के उपर्युक्त कार्य में प्रवृत्त होते है । इसका यह तात्पर्य नहीं है कि आग्नेय और जलीय तत्त्व का कोई अर्थ नहीं है । सत्त्व, रज और तम क्रमशः तपित्त और कफ के अन्तर्गत है। धार्मिक त्रिगुणमयी सृष्टि का यही रहस्य है। वाववीय सजीव सृष्टि में इनकी प्रधानता श्रोत प्रोत है। ३-त्रिगुण और त्रिदोप, दोनों शब्द एक ही अर्थ के द्योतक है। रोगावस्था में शरीर में के दोपों में सर्वप्रथम विषमता आती है और प्रारोग्यावस्था में इन दोषों का साम्य रहता है । त्रिगुण की विषमता से शारीमें से रस-रक्त श्रादि दूषित होकर, रोगोत्पत्ति के कारण होते है। अतः उन्हीं त्रिगुण से सृष्टि श्रोत प्रोत है। न तदस्ति पृथिव्या वादिनि दे रंषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्त- येदेभिः म्यात् त्रिभिर्गुणै. का इसी ओर संकेत है। ४-त्रिदोष की अंशांश विकल्पना से औषधिस्थित त्रिगुण की अंशांशविकल्पना निर्धारित कर, रोगी के लिए औषधि व्यवस्था की जाती है । सजीव सृष्टि की भांति खनिज, वृण, लता आदि ·आयुर्वेदविभागः लता अदि में भी त्रिगुण का समावेश है। जड़ सृष्टि में भी मूक रूप से जीवांश विद्यमान रहता है। ५- किसी पदार्थ की भस्म भी त्रिगुणों से रहित नहीं है। उसमें त्रिगुण सूत्रम रूप से रहते हैं। यहाँ तक विवेचना है कि किसी खास काष्ठ की तद द्रव्योचित त्रिगुण की सत्ता का किसी भी हालत मे नाश सम्भव नहीं। ६-दोष विज्ञान के अाधार पर स्थित रहने के कारण भार- तीय चिकित्सा विज्ञान बड़ा ही सुलभ और प्राकृतिक है । रोग चाहं किसी कारण से उत्पन्न हों और किसी भी पद्धति द्वारा निर्मूल हों, उनमें रोगावस्था में विदोष की विषमता और प्रारो- ग्यावस्था मे विदोष की साम्यावस्था होती ही है। "तदेव पुक्तं भैषज्ये यदारोग्याव कल्पते । स चैव भिपजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत् ।” का यही अभिप्राय है। -सृष्ठि के मूल तत्त्व के समीप वायवीय तत्त्व जितना अधिक है उतना आग्नेय और जातीय नहीं। क्योंकि, प्रेरणा वायवीय तत्त्व का ही गुण है, अन्य का नहीं। ८-पृथ्वी आदि पंच महाभूतों का भी समावेश त्रिदोष में हो जाता है । ध्वनिग्राहकयन्त्र दिव्य चक्षुयन्त्र आदि यन्त्रों में वायवीय तनच ही को करामात है। इथर वायवीय तत्त्व से अलग नहीं। इसीलिए, वायवीय तत्व के गुणों का वर्णन ईश्वरीय विशेषणों के शब्दों में किया गया है। हमारे महर्षि त्रिकालदर्शी थे, उन्होंने तरवों पर अधिकार पा लिया था । अतः तत्त्वों को चिकित्सोपयोगी बनाने में उन्हे सफलता प्राप्त- हो चुकी। इस शरीर रूप पांच भौतिक यन्त्र से अधिक सुन्दर और पूर्ण, दूसरा यन्त्र हो ही नहीं सकता। यह सन्य सिद्धान्त है । हाँ, अाधुनिक यन्नों ने, हमारी भूतकाल की सिद्धियों की बातों को विश्वास योग्य प्रमाणित कर दिया है। १-शरीर के पोषण के लिए जो आहारादि का प्रयोग होता है, उनमें त्रिदोष का समावेश होने से उन २ गुणों को उत्पन्न करता है। हम प्रकृति के अनुसार खाद्य की इच्छा करते है। जिस तव की कमी होगी, उसी की पूर्ति का साधन खाद्य सामग्रियों में हमें मिलेगा। हमारी मानसिक चेष्टाएं भी त्रिगुणों से रहित . । . १०-ऋतुओं में भी त्रिदोष की विशेषता रहती है । तारामण्डल में भी त्रिदोष का समावेश है। सूर्य श्रादि नक्षत्रों का हमारे जीवन ·आयुर्वेदविभागः ५३ क्रम पर बड़ा व्यापक प्रभाव होता है। हमारी चिकित्सा पद्धति इन बातों पर पूरा ध्यान देती है । अतः वह पूर्ण है और स्वाभा- विक । आधुनिक विज्ञान की भांति चंचल एव परिवर्तन शील नहीं। ११-दर्शन की ईड़ा, पिगला और सुषुम्ना नाड़ियों का भी वात- पित्त-कफ से समन्वय है। ईडा चन्द्र यानी जालीय तत्त्व, पिगला सूर्य पानी आग्नेय तत्व, और सुषुम्ना वायवीय तत्त्व के रहस्य की परिचायक है । चन्द्र-सूर्य-बाय के द्वारा, बाहरी सृष्टि ही नहीं देह धारियों की शारीरिक सृष्टि की भी रक्षा सम्पन्न होती है । श्राधु- निक यन्त्रों के भी मूल आधार त्रिगुण ही है। एक बात अवश्य विचारणीय है कि ऋषियों की पूर्णता व्यक्तिगत थी किन्तु, अाधु- निक यन्त्रों की विशेषता यह है कि वह समटी के लिए है। एक मूर्ख भी यन्त्रों के द्वारा उतना ही ज्ञान प्राप्त कर सकता है जितना एक पडित। ऋषियों का पूर्ण ज्ञान व्यक्तिगत था। हम लोगों को चाहिए कि प्राच्य और प्रतीच्य विद्वान् मिलकर त्रिदोप की अशांश विकल्पना की माप परीक्षा का एकयन्त्र प्रस्तुत करे । यह चिकि- सायुग की एक बहुत बड़ी देन होगी। . -- . ६–अष्टांगव्यापक पचामे प० श्री रामेश्वरमिश्र, वासुदेवपुर, मुजफ्फरपुर अाज हम कंगाल, निर्धन और रोगग्रस्त हो रहे हैं। देश के कोने कोने मे रोगग्रस्त व्यक्तियों की चीत्कार कान के पदों को फाड़े विना नहीं रहती। कारण क्या है ? हम लोग मृगतृष्णा में फंसे हुए है । वह मृगतृष्णा कौन सी है? पाश्चात्य चिकित्सा। हमारे देश वासी इसी को आरोग्यमूल मान कर इसकी अोर झुके हुए है । फलतः हमारी दशा दयनीय हो रही है। प्राचीन काल में जब देश के कोने कोने से रोगग्रस्त व्यक्तियों के त्राहि त्राहि की आवाज से श्राकाश गुंजायमान हो रहा था। ऐसी विकट समस्या में धन्वन्तरि ने अवतीर्ण होकर लोगों का कल्याण किया । रोगग्रस्त व्यक्तियों को रोगमुक्त किया। उनकी चिकित्सा कवि प्रणीत अायुर्वेदी अष्टांग व्यापक पंचकर्मान्तगत हुआ करती थी। लोगों में थाइसिस कुष्ठादि विनाशकारी रोगों का प्रसार दिन ·. , . आयुर्वेदविभागः दुनी रात चौगुनी के तौर पर हो रहा है। इन रोगों का निर्मूल होना तो दूर रहा, इनसे आपेक्षित छुटकारा पाना भी असम्भव सा हो रहा है। पर हमारे प्राचीन महर्षियों के सिद्धान्तानुसार ये रोग निर्मूल हो सकते है। कहा गया है-सर्वेषाम् कुष्ठिनामा- दो पंचकर्माणि कारयेत् । जवकि मैं अथर्व वेदसे श्राविभूत आयुर्वेद के तत्वों का अनुसन्धान करता हुँ, तो पंचकर्मात्मक चिकित्सा ( वमन, विरेचन, वस्ती, रक्त मोक्षण और नस्य ) ही दृष्टिपथ मे उतर श्राते हैं। विलम्विका ( सूखा हैजा) नाम की बिमारी मे 'वमन' उर्द्धक, रक्तपित्त की कठिन विमारी में 'विरेचन', घोर वातजन्य लकवा एवं उदर रोग मे वस्ती ( अनुवासन और निरूहण ), कालाजार (प्लीहा ) मे 'रक्तमोक्षण' और कृमिजन्यशिरोरोग में 'नस्य' अमृत की तरह सफल सिद्ध हुआ है । थाइसिस (राजयक्ष्मा) में 'वमन', 'विरेचन' और 'वस्ती' काम करती है । असाध्य काकण कुष्ठ मे 'वमन,' 'विरेचन,' 'रक्तमोक्षण' और 'नम्य' अपना प्रभाव लाये विना नहीं रहते। हमारी वस्ती मृतशय्या पर लेटे मृतप्राय मनुष्य को क्षण मे ही चेतना प्रदान करती है। पाश्चात्य चिकित्सा मे इसीका अनु- करण 'डूस' और 'एनीमा' है, जिससे केवल 'विरेचन' का काम लिया जाता है । पर शतपाक और सहसपाक महानारावण तौलादि की वस्ती से ८० प्रकार के वात रोग, पक्षाघात (लक- वादि) निर्मूल हो सकते है। इतना ही नहीं वरन् दुष्टवायु प्रधान होने से ही अनेकानेक रोगों के प्रादुर्भाव होते है । कहा गया है:-शारवागती कोष्ठगता इत्यादि । इसलिये एक प्राचार्य के मत से तो समग्र चिकित्सा इसी वस्ती पर निर्भर करती है। जैसे:-तस्मात् चिकित्साई इत्यादि । 'पंचकर्म' की आवश्यकता केवल रोग पीड़ित मनुष्यों के लिये ही नहीं होती वरन् आरोग्य एवं दीर्घायु बनने के लिये, और वुढापा से छुटकारा पाने के लिये स्वस्थ मनुष्यों को भी पंच- कर्म करा लेना आवश्यक है। कहा गया है -माधव प्रथमे मासी त्यादि। श्राज रोग से जनसमुदाय का ध्वंस मेरी नजर के सामने श्रा जाला है । प्लेगादि संक्रामक रोगों का प्रचार दिन व दिन - ·आयुर्वेदविभागः ढ़ रहा है । इसका कारण 'प्रशापराध जनित असत् कारि धर्म है । इसी से वाय्वादि दूषित हो जाते है। फलतः विध्वंस- मारी संक्रामक रोगों के प्रादुर्भाव होने लगते है। इसकी चिकित्या महर्षि पतञ्जलि चरक के अनुसार पंचकर्म प हो सकती है। जैसे कि कहा गया है—कप पंचविधं तेषां भेषजं परमुच्यते इत्यादि । वोहय पंचकर्म' से पाटवादिक शुद्ध हो सकते है। इसलिये अगर हम 'पंचकर्म, की शरण ग्रहण करे तो प्लेगादि संक्रामक रोगों का भय जाता रहेगा। इसलिये प्रत्येक स्वस्थ एव रुग्ण मनवों के लिये यह पंचकर्म कल्पित रूपमे चिकित्सा सदैव प्रशंसनीय है । ७- क्षय राग ५०श्रीजयकान्तझा, रामभद्रपुर, दरभगा पाचन प्रादि क्रियाओं की कमी होजर रसादि सप्त धातुओं का शोषण होने से मनुष्यों को जो रोग होता है उसको क्षय रोग या शोप रोग कहते हैं । साधारण नियम यह है कि अन्न आदि जो जो पदार्थ खाये जाते है उनका पाचनदिक्रिया से रस होता है। रस से रक्त होता है, रक्त से मांस होता है, मां, से मेद होता है मेद से हड्डी होतो है, हड्डो से मजा होती है और मजा से वीर्य होता है। यथा रसाद्रक्त ततो मांस मांसान्मेदः प्रजायते मदेसोस्थि ततो मजा मजायाः शुक्रसम्भवः । इस प्रकार मनुष्य के शरीर का हमेशा पोषण हुआ करता है। पर जब ऊपर कहे हुए रसमें से धातु बनने की क्रिया पाचन क्रिया की विकृतसे रुकती है तब शरीर का पोषण होना वन्द होता है और शरीर सूखने लगता है उसको क्षय कहते है। क्षय रोग होने के सात कारण हे साहस, संधारण मल मूत्रा- दिवेगधारण, रसक्षीणता धातुक्षीणता, विषमाशन, व्रण, और वृद्धा- वस्था। साहस शरीर की शक्ति के बाहर काम करने को साहस कहते है । जैसे थके होने पर दौड़ना, हह से अधिक कसरत करना दौड़ते हुए घोड़े बैल, हाथी, श्रादि को एकदम पकड़ कर रोकना अपने से बलबान से कुश्ती लड़ना, बड़े बड़े पत्थर, लकड़ी आदि बजनी चीज़ उठाना, बहुत ऊँचे से कृदना, बहुत ऊँचे से गिर जाना हद से ज्यादा पढ़ना, बहुत जोर से बोलना, बड़ी बड़ी नदियां . . .

·५६ आयुर्वेदविभागः साथ रवून तैर जाना, आदि थकावट लाने वाले और हृदय को चोट पहुंचाने वाले काम कर रूखा सूखा खाय और ऊपर से स्त्री प्रसङ्ग करे तो इससे वायु कुपित होकर छाती में जखम पैदा करती है और कुपित तेज वायु जब मर्म स्थान की गांठों मे घुसती है तव सुस्ती और ज्वर उत्पन्न करती है। वह दशा जितना अधिक समय तक रहती है वायु उतनी ही बलवान होकर अंतड़ियो में प्रवेश करती है । तब अरुचि उत्पन्न होती है और अन्न नहीं पचता है तथा जठराग्नि मन्द हो जाती है। अन्त में वह वायु कण्ठ मे प्रवेश कर जाता है वायु का इस विपम गति से खाये हुए अन्न आदि का रस रक्त हो के कफ रूप से खांसी द्वारा बाहर निकलता है और रोगो धीरे धीरे सूखने लगता है ऐसे जखम वाले रोगी के कफके भी गिरता है। संधारण मल मूत्र अपान वायु भूख प्यास इत्यादि उतरती वेगों को रोकना संधारण कहलाता है । उतरती वेगों को रोकने से वायु का कोप बहुत पढ़ कर कुपित वायु शीर मे इधर उधर घूम कर शूल उत्पन्न करती है, कोख मे दर्द पैदा करती है है और कंगठ, छाती तथा शिरमें पीड़ा लाती है तथा खाँसी, दमा और ज्वर पैदा करती है इससे जठराजिन मन्द होती है और अन्न हजम नहीं होता जिससे रस आदि धातुओं की उत्पत्ति नहीं होती और वीमार धीरे धीरे सूख जाता है। रसक्षीणता जब मनुष्य का हृदय अति चिन्ता, ईर्ष्या, भय- क्रोध और प्रांत उत्कण्ठा आदिसे ग्रस्त होता है तथा दुर्वल मनुष्य वहुत उपवास करता है, रूखा-सूखा खाता है खाया थोड़ा खाता के हृदय का रसक्षीणता को प्राप्त होता । तव वायुकुपित होकर खायी हुई चीजों को पचने नहीं देती, इससे रस कच्चा रहता है और शरीर का पोषण नहीं होता जिससे सवधातुओका शोषण होकर शरीर सूखने लगता है। धातुक्षीणता (वीर्यक्षय ) अधिक विषय करने से अथवा अन्य प्रकार के कुटेव वा प्रमेह से मनुष्य का वीर्य क्षीण होजाता है। इस प्रकार वीर्य क्षय होते रहने पर भी विशेष विषय करने से वीर्य के बदले कभी कभी रक्त भी जाता है, तव वीर्य हीन पड़ो हुई वीर्य वाहिनी नाड़ी मे वायु घुसकर वीर्य स ऊपर की धातु मज्जा को सुखाकर हड्डी को सुखाती है और फिर क्रमस रसतक मल धातुओं को सुखा देती है धातुओंके सूखने से शरीर सूख जाता है। शरीर पीला और फीका पड़ जाता है, पसलियों और गांठों में दर्द होता है, . . है। मनुष्य ·आयुवेदविभागः अन्न नहीं पचता और ज्वर मचलाहट अरुचि तथा खाँसी शिरमे दर्द होता है, और मुंहका स्वाद विगड़ जाता है । विषमाशन अर्थात् अनुचित रीतिसे पाहार करना देश काल प्रकृति सयोग आदि जाने विना-खाने पीने की चीज का वेनियम सेवन करना विषमाशन कहलाता है। बहुस्तोकम कालेवा क्षेयं तद्विषमाशनम्-विविधान्यत्पपाना निवैषम्येण समश्रतः । जनयन्त्यामयान्योरान विषमामाहतादयः। रुद्ध, स्रोतांसि धातूनां वैषम्याद्विषमं गताः। दोषा रोगाय जायन्ते ने पुष्यन्ति च धातवः इति । विषमाशन करने से अन्न आदि ठीक ठीक नहीं पचते और उनका लह श्रादि वनने के बदले सब मल मूग बनने लगता है, इसमे धातुओंको पोषण नहीं मिलता और वात-पित्त और कफके दृषित होने से उनका कोप बढ़ता है, वायु कुपित होने से शूल, आलस्य पसलियों में पीड़ा, पिडलियोंमे।चमक, और स्वरभंग करती है, पित्तसे ज्वर अतीसार और भीतर जलन होती है, कफसे शिर भारी होता है और खांसी तथा अरुचिउत्पन्न होती है। ऊपर लिखे अनुसार उत्पन्न हुई खांसी कलेजे मे जखम पैदा करती है । तब कफ के साथ कभी कभी खून गिरता है। खून गिरने से दुर्गन्ध तथा कमजोरी पाती है। जिससे शरीर सूख जाता है। ब्रण गण्ड अर्थात् उरः क्षत वक्षस्थल में घाव हो जाने से रक्त या पीवके अधिक जाने से क्षयरोग उत्पन्न होता है क्योंकि रक्त जाने से मनुष्य अशक्त हो जाता है और हिल चलनहीं सकता । इससे जठराग्नि मन्द हो जाती है, और खाये हुए अन्न आदि हजम नहीं होते। इससे रस आदि धातुओं की उत्पत्ति नहीं होती जिससे शरीर सूखने लगता है। वह क्षय प्राय असाध्य होता है । प्रणः क्षतं उरः क्षतमुरोरन्तर भिघातजनित व्रणः- यदुक्तं सुश्रुते केषांचिदेवं शोपोहि कारणभेदमागतः । न तत्रदोपलिङ्गा- नां समस्तानां निपातनम् क्षया एवहिने शेया प्रत्येकं धातु संक्षयात् इति। . जगशोष-वृद्धावस्था-वृद्धामे जठगग्नि के मन्द पड़ जाने से क्षय शुरू हो जाता है शरीर काँपने लगता है, अरूचि उत्पन्न होती है अावाज खोखली हो जाती है चमड़ा सिकुड़ जाता है और रूखा हो जाता है, बहुत यन्न करने पर भी कफ नहीं गिरता है मल सूख जाता है, कान्ति सूख जाती है, सूखी खांसी होती है। इन सात कारणों के क्षय रोग लिख कर मेज रहा।

·. आयुर्वेद विभागः ८- आयुर्वेदक इतिहास श्रीरामेश्वरगोपलझा, दुर्गाग ज, पुर्निया चिकित्सा शास्त्रक उत्पत्ति और प्राचीनता सृष्टिक आदिसँ मनुष्यशरीर व्याधिक पाश्रय रहल अछि।"शरीरव्याध मन्दिरम्" वाक्य अत्यन्त प्राचीन थिक व्याधिक प्राचीनताक हेतु एकर चिकित्सा अत्यन्तप्राचीन अछि । सब देश अपना अपना विद्या पार बुद्धिक अनुसार चिकित्सा पद्धति तैयार कएलक । श्रायुर्वेदावतरणः-संसार क सभ्य चिकित्सा पद्धति में प्रायुः वेद सबसँ प्राचीन अछि । आयुर्वेद अथर्ववेदक उपाङ्गथिक । "अथर्ववेदस्य आयुर्वेद उपवेदः । “एकर जन्म ब्रह्म सँ मेल । ब्रह्मा स दक्ष अधिनी कुमार, इद्र, पार भरद्वाज श्रात्रेय के परम्परा क्रमशः ज्ञान प्राप्त भेल । आत्रेय ईसास ६०० वर्ष पूर्व तक्षशीला क समीप अग्निवेश, भल, जतूकरण, पराशर, हारीत, आर क्षारपाणि के आयुर्वेद पढ़ौलन्हि । ई छो शिष्य अपत अपन छसंहिता वनौलन्हि । किन्तु सम्प्रति भेल आर अग्निवेश संहिताक अतिरिक्त श्रान कोनो ग्रन्थ उपलब्ध नहि अछि। अग्निवेश संहिताक चरक संस्कार कएलन्हि । समाप्त होयवा सँ पूर्वे हुनकर मृत्यु भय गेला सँ काशीक बैद्य दृढ़बल द्वारा पूर्ण भेल जे चरक संहिता क नाम सँ प्रख्यात भेल । आयुर्वेदक मुख्यशाखा शल्य तन्त्रकज्ञान सर्वप्रथम इन्द्र स धन्वन्तरि पार धन्वन्तरि स सुश्रुत के मेलन्हि । सुश्रुतैक नाम पर सुश्रुत संहिता प्रचलित भेल । सुश्रुत अधिवेशक समकालीन छला। सुश्रुतक मूल ग्रन्थ शल्य तन्त्रसम्बन्धी छस। द्वितीय शताब्दी मे एहिमें किछु चिकित्सांश जोडल गेल भार सम्म शताब्दी मे वाग्भट्ट अपन "श्रष्टाङ्ग हृदय" नामक ग्रन्थ में 'शालाकय, कायचिकित्सा, भूत विद्या कौमार भृत्य, अगद, रसा- न भार वाजीकरण श्रायुर्वेदक आठो शाखा क संक्षिप्त वर्णन केलन्हि । रस चिकित्सापद्धतिक एही समय में उत्पत्तिमेल । एकर जन्म दाता बाग्भट्टे मानल जाइत छथि । आयुर्वेदानुसार चिकित्सा पद्धति तीन भाग मे विभक्त बुझना जाइछ । (१) दैवी (रस), (२) मानवी ( वनौषधि ) पार (३) भामुरी (शस्त्र)। प्राचीन समय में तीनू शाखा क पूर्ण विकाश छल । शस्रचिकित्सा क महत्वः-शल्य पार शाखाकय भासुर्वेद क मुख्य शाखा थिक भत. शस्त्र चिकित्सो मायुर्वेदवत् प्राचीन अलि । शल्यतन्त्रक उपलब्ध ग्रन्थ मे सुश्रत मुख्य अछि। सुश्रुत .

·आयुर्वेद विभागः सहित सैशात होइछ जे श्रीपधेनव, पार भ्र, बृद्धसुश्रुत, पौषक- लावतन्त्र, बैतरणतन्त्र, भोजतन्त्र आदि शस्त्रचिकित्साक मुख्य अन्ध छल । प्राचीन समय मे शल्यतन्त्र का पूर्ण महत्व छल। आर्य संस्कृति क अतिप्राचीन काल मे वैद्य किछु उपेक्षा दृष्टि सँ देखल जाइत छला किन्तु शल्यकोविद अपन शस्त पटुताक कारण समाज मे पुन उच्चस्थान प्राप्त केलन्हि । प्राचीन समय के युद्ध मे सेना क संगसंग शल्याचार्य रहै छलथीन्ह । शल्य चिकित्सा सब साधन उपस्थित रहैत छल । शास्त्र सँ ज्ञात होइछ जे सुश्रुत क समय मे शस्त्र चिकित्साक पूर्ण विकाश छल । शल्य क्रिया करवाक हेतु उत्तम लोह क बनल शस्त्रो उपलब्ध पार शल्यक्रिया क शिक्षो उत्तमरुपेण देल जाइत छल । शब्द तन्त्र पार आयुर्वेदक अवनतिः-सुश्रुतक समय मे आयुर्वेदक पूर्ण उन्नति रहितौ इ वुझना जाइछ जे हुनका बादे आयुर्वेदक अवनति प्रारम्भ भयगेल । एकर अनेक कारण अछि। (१) सव सँ प्रधान कारण त शवच्छेदक्रिया क त्याग अछि शवच्छेदक्रिया त्याग क हेतु मन थिकाह । कारण मनु अपन स्मृति मे चिकित्सक विशेष कय शल्यकर्ताक विरुद्ध नियम वनौलन्हि जैकर प्रभावसँ समाज चिकित्सक से घृणा करय लागल फलतः उत्तम पार मध्यम श्रेणीक व्यक्ति शल्यतन्त्रक तथा श्रायुर्वेदक पठन पाठन छोड़य लगला । अन्त में आयुर्वेद केवल नीच जाति तथा नौश्रा जर्गह आदिक मध्य रहि गेल । (२) मन्दिर क पुजेगरी पार साधुलोकनि अपन स्वार्थ- सधिनक हेतु झाड़, फूक टोटकाअादि सँ मूर्ख जनता के रोगो. न्मूल करबाक प्रलोभन दय शल्य पढ़व आर श्रोहि द्वारा चिकित्सा करयबा मे बाधक मेलाह। (३) प्राचीन समय मे सज्ञाहारी वस्तुके ज्ञान नहि छल आहि स लोक के भयाबहशस्त्र सँ चिकित्सा करयवा में भयहोहत छल भार प्राचार्यों लोकनि असाध्यावस्थे में शस्त्र द्वारा चिकित्सा करबाक श्रादेश दैत छला । अतः शल्य कर्मक अभ्यास क्रमशः घटल गेल। (४) बौद्ध समय मे प्राणीमात्रके साधारणो कष्ट देव राजा- शाक विरुद्ध मानल जाइत छल अतः शल्यको राजाज्ञाक विरुद्ध मानल जाय लागल श्रार अभ्यास छुटि गेला सँ अवनति होमप सागल।

·आयुर्वेदविभाग. (५) प्राचीन ऋषिप्रणीत वस्तु मे अन्धविश्वासताककारण एकर त्रुटि बाहार करब परम पाप बुझना जाइछ । अतः एहि सँ केवल शल्य तत्रा. नहिं बरन सभ शास्त्र क अवनति मेल पार भयरहल अछि। (६) भारतवर्षक परतन्त्रतो आयुर्वेदक हासताक कम कारण माहिथिक । प्रथम देश पर जंगली जातिक आक्रमण मेल जे प्राचीन ग्रंथ के जराय भस्मकय देलक बाद जखन मुसलमानक साम्राज्य मेल त श्रायुवेदक स्थान हिकमत के देलक श्रार पुनः जखन अंग्रेजक प्रादुर्भाव भेल त भो आयुर्वेद पार हिकमत के यथावत् छोड़ि अपन पाश्चात्य चिकित्सा पद्धति के प्रोत्साहन देलक । फलतः आयुर्वेदक सूर्यास्त भेल पार पाश्चात्य चिकित्सापद्धतिक सूर्योदय मेल । संकुचित हृदयक शरणे वैद्य समाजो उन्नतिशील पाश्चात्य चिकित्सा पद्धति सँ नवीन वस्तु आर शान लेवाक प्रयत्न नहिं केलन्हि फलतः आयुर्वेदक ह्रास होमयलागल । आधुनिक वैद्य समाजक कर्तव्य :-आयुर्वेद सहस्रो वर्ष से सहस्रो श्रापत्ति पार कुठाराघातक साम्राज्य वनलरहितो जीवित अछि से अत्यन्त परिश्रम, अनुसन्धान पार अन्वेषण द्वारा श्रायु वेदक मूल सिद्धान्त निर्देशकर्ता तथा प्रणोता ऋषिक तपस्याक फलथिक; किन्तु की आयुर्वेदप्रेमी के श्रावयुवदक वर्तमान दशा सँ सन्तोष छन्हि ? की आयुर्वेद जीवित ज्ञान कहल जा सकैछ ? की आयुर्वेद पाश्चात्य चिकित्सा पद्धति सँ टक्कर लय सकेछ ? जीवित विज्ञान प्रो थीक जाहि में राति दिन उन्नति हो भार शानक भण्डार नित्य भरय । सम्प्रति वैद्य समाज क कर्तव्य थिक जे पक्षपात से रहित भय प्राचीन पुस्तक क प्रत्येक वाक्यक अनुसन्धान कय जे सत्य प्रमाणित हो तकरा मानि श्रार जे असत्य प्रमाणित हो तकरा छोड़ि नबीन विज्ञानानुसार आयुर्वेदक पुनरुत्थान क प्रयत्न करी । एही सिद्धान्तनुसार पाश्चात्य विद्वान हमरा लोकनिक अनेक विज्ञान और औषधि ग्रहण केलन्हिहमरो लोकनि । शिक्षा ग्रहण करबाक चाही। आयुशरीर, मन श्रार आत्मा सँ युक्त पुरुष क नामथिक पार घेद शान के कही । अर्थात् जाहिशास्त्र सँ पुरुषक ज्ञान हो तकरा आयुर्वेद कही। "आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा विद्यते यत्र विद्वभिः स आयुर्वेद उच्यते ।” जे विद्या प्रायुरहित अहित देखावे व्याधिकनिदान पार नाशक उपाय देखावय से भायुर्वेद ·आयुर्वेदविभागः ६१ थीक चरक पार सुश्रुत आयुर्वेद नहिं थिक । दुनू त आयुर्वेदक शाखा विशेषसँ सम्बन्ध रखनिहार प्रधान प्रन्थ थीक । प्रायु क हितार्थ ज्ञान चाहे पश्चिम सँ होचाहेपूर्व सँ सब आयुर्वेदोत्थानक हेतु संसार क प्रत्येक भाग मे जे कोनो उपयोगी शान मेटत तकरा पक्षपात सँ रहित भय प्रात्मीकरण करय पड़त । शान कतौ सँ मेटो पवित्र, आदरणीय पार ग्राह्यथिक । नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्र. मिह विद्यते। "म्लेच्छादिभवनास्तेषु सम्यग शानमिदं स्थितम् ऋषिभिस्तेपि पूज्यन्ते ।" वराहमिहिरस्य । आयुर्वेदक अवनतिक कारण जे पूर्वछल से श्रावनहि अछि । शवच्छेद में कोनो वाधानहि अछि, ने शल्यकोविदक समाज मे उपेक्षा अछि पार राजाशो आयुर्वेदक विरुद्ध नहि अछि । है ! स्वराज्य भेनौ भारत सरकार द्वारा एकरा पर्याप्त प्रोत्साहन नहिं मेटल अछि; किन्तु प्रत्येक बात पर सरकार पर भरोस कर व चरित्रवलक दुर्वलताथिक भार अशक्ति के बदौनिहारथिक । वैद्य समाजक कर्तव्य थिक जे श्रो अपन विद्या, बुद्धि प्रार चिकित्सा द्वारा जनता को अपनाबथि प्रार जनता भारत सरकार क आयुर्वेदक राजकीय चिकित्सा पद्धति क स्थान देवाक हेतु बाध्य करे । युरोप भार अमेरीका आदि स्वतन्त्र देश में विद्या- लय भार चिकित्सालय सरकारक दीश सँ नहिं बनल अछि । इ द्वनू जनताक दान पर एहन २ अछि जे भारत मे सरकारक साहाय्य रहितौ नहिं भय सकल अछि । अवनतिक प्रधान कारण जे एखनहु शेष अधि प्राचीन कृति मे परम भक्ति, अन्ध पार दृढ़ विश्वास अछि । यावत पय्यन्त ई धारण रहत कि जे किछु प्राचीन अछि भो सत्यत्तम थिक श्रो अत्युत्तम थिक श्रोहि सँ भिन्न किछु भय नहिं सकैछ तावत पर्यन्त उन्नतिक मार्ग अवरुद्ध रहत । मनुष्य के बुद्धि अपार अछि । काल्हि नहि ज्ञात छल से प्राइ ज्ञात भय सकैछ । विज्ञान भार बुद्धि द्वनूनिःस्सीम अछि । सतत् नव विज्ञानक अन्वेषण होइते रहैछ । अतः पक्षपातसँ रहितभय थैर्य आर परिश्रमपूर्षक जतय जेतथ्य मेटय से लय आयुर्वेद मे समा. वेश कयला सॅ आयुर्वेदक उन्नति होएत ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·धर्मशास्त्रविभागः १. आर्यसंस्कृतिः पं० श्रीजगदीशशर्मा दाधिमथः, मं० महाविद्यालय, जयपुरम् निबन्धेऽस्मिन आदौ तावत केऽमी आर्या का चैतेषां सस्कृति. इति विचार्यते । विविधाना विदुषा सिद्धान्तं सम्यगालोच्य भारतीय- स्मृतिकाराभिमत सिद्धान्त समादधाति । २. गोपूजानिर्णयः ६० श्रीजीवनाथझा, जनकपुर, दरभंगा कार्तिकशुक्लप्रतिपदि विहिता गवा पूजा क्रीड़ा च पूर्वविद्धायां वा कर्तव्येति विचारे 'प्रतिपदा कुहूर्यत्र गावस्तत्र न पूजयेत्' इत्यादि स्मृतिवचनानाम 'प्रतिपदर्शमयोगे गवा वै क्रीडन भवेत्, परविद्धासु करणात्पुत्रदारधनक्षय' । 'प्रतिपद्यग्निकरण द्वितीयाया गवार्चनम् क्षत्रक्षय करिष्येते वित्तनाश कुलक्षयम' इति वचनानां च परस्परविरोधात् कतर पक्षो ज्यायानिति सन्देहे सर्ववचनजातैक- वाक्यत्वपुरस्सर मप्रमाणो निम्नलिखितनिष्कर्ष सिद्धान्तितो- ऽस्मिन्निबन्धे। यत्र चन्द्रदर्शनाभावो निश्चितम्तादशे सौम्यदिने विशाखाऽन्य. नक्षत्र कार्तिक शुक्लप्रतिपदि गवा पूजा क्रीड़ा च कार्य्या । उभयदिने ताहशसमयलाभे तु परदिने मा। उभयोरपि दिनयोस्तादृशममया- इलाभे तु तद्विलोप एवेति । ----- 4MARAH ३. धर्मव्यवस्था पं० श्रीरमाकान्तठाकुर, लोहना, दरभंगा सुखस्यासाधारण कारण धर्म वदन्ति । आचारहीन न पुनति वेदाः ·( २) यद्यप्यधीता सहपड्भिरङ्ग रित्यादिवशिष्ठस्मृत्यनुसारेणाचारं मन्यते। स च धर्म' पञ्चधा यथा-वर्णधर्म-आश्रमधर्म -वर्णाश्रमधर्म- गुणधर्म-नैमित्तिकधर्म इति । एवमाचारस्य प्राधान्य सर्वथा सिद्धर्यात। आचारोहि कर्मणामसाधारणो हेतु । न चैव शूद्रजातीयानामपि कर्मणा ब्राह्मणत्वं स्यादित्याधुनिक- सुधारवादिनां मतं साध्धितिवाच्य-चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्म- विभागशः इतिभगवद्वाक्यविरोधात् । विश्वामित्रदृष्टान्तेन नीचजातीनामुच्यजातित्वं नैव भवितुमर्हति यतश्चातुर्वर्ण्य जन्मसिद्धमेव न तु कर्मकृतम् । 'कलौ ब्राह्मणता वीर्जात्तपश्चर्यादिना नहि' इत्यादि कौशिक- संहितोक्तिविरोधात् । कि च पश्य मे तपसो वीर्ज स्वार्जितस्य नरेश्वर । एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ।। इत्यादि रामायणोक्त्या तदयोग्यत्वात् । विश्वामित्रस्य ब्रह्मतेजस एवोद्भवाच । स चाचार सश्चासावाचार , सतां वाचार सदाचार इत्याह मनु । यश्चाधुना सुधारका' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां पर- पर धर्मव्यत्यास कारयित्वा विवाहादिसस्कार कारयन्ति कि बहुनाऽ स्पृश्यान् स्पृश्यांश्च कुर्वन्ति तदसांप्रतम्- येनास्य पितरो याता येन याता पितामहा । तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्तरिष्यते ॥ इत्यादि मन्वादिवचनविरोधात् । अथ 'पण्ये यच्च प्रसारितम्' इति सिद्धवचोऽभिलाय पण्ये प्रसारित भक्ष्य म्लेच्छादिना साक्षात्स्पृष्टमपि गृह्णन्ति बहवस्तन्न युक्तं- पण्ये प्रसारितं भक्ष्य सजातदुष्टशंकाया न त्याज्यं कितु साक्षाद- स्पृश्य जातिस्पर्शादिदूपिन त्याज्यमेव, कलौ तु केवल कर्ता फलभुक् पुण्यपापयोरितीयानेव कलौ विशेषः । विहितकर्माणि अकुर्वन निन्दितानि च. तानि समाचरन शास्त्रोक्त- प्रायश्चित्तानुष्ठानं विनाऽध पतति लोक । अत एवाचारस्य प्राधान्य दर्शित कर्मण श्रेयस्त्वमपि तदधीनत्वादित्यत्र समेषामैकमत्यम् । न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेदित्यादि मनुरीत्या विहित कर्म ह्यनुतिष्ठन् धनाद्यभावेन सीदन्नपि कदाचिदप्यधर्मे बुद्धिं न कुर्यात् ।

·( ३ ) अथ दशविधसंस्कारकर्मणां विवाहस्यादिकर्मण प्राधान्यान् स्त्रीणां विवाहकाल निर्णतु विवदतां केचन द्वादशवर्षादारभ्य षोडशव- विधि विवाहकालमिच्छन्ति तन्न युक्त विवाहकालनियमे विवाहस्य केवलमैहिकफलत्वाभावात्। मनुरीत्या स्त्रीणां विवाहस्योपनयन- स्थानीयत्वेन ब्राह्मणस्योपनयने हि पचमान्दाधिकारस्य सर्वसम्मत- त्वेन स्त्रीणा विवाहकालनियमे तथाधिकारस्य सर्वसम्मतत्वात् । अगिरो वचमा स्वरसेन पचवर्षमार य दशवर्षपर्यन्त, पितुर्ग हे तु या नारी रज पश्यत्यसस्कृतनिवृहस्पतिवची भीत्या दद्याद्गुणवते कन्या नग्निकां ब्रह्मचारिणे, इगि बौधायनवच स्वरसेन च रजस्वलादानस्य निषिद्धत्वात् । त्रिशद्वर्षाद्वहेत्कन्या हृद्या द्वादशवार्षिकीमित्यादि भनुरीत्या पच- माब्दादारभ्य द्वादशवर्षपर्यन्न कन्यादानस्याचित्य न तु ततोऽनन्तर- मितिसिद्धान्त । तञ्च दान-सकृदशा निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते । इति मनुरीत्या दत्ताक्षताया कन्याया पुनर्दान परस्य चेत्या युक्त्वा- इमान्धर्मान कलियुगे वानाहुर्मनीषिण इत्यादिकमलाकरभट्ट- रीत्या च सकृदेवात स्त्रीणां पुनर्विवाहो निषिद्ध । अथ 'एकशाखां समारूढश्चाण्डालादिर्यदा भवेत् । ब्राह्मणस्तत्र निवसन स्नानेन शुचितामियादित्यादिवचनेभ्योऽ स्पृश्याना जातितोऽस्पृश्यत्व कूपोदकस्पर्शऽनधिकारत्व च सिद्ध्यति । चण्डालैरन्त्यजैश्चैव तथान्यप्रतिलोमजैरित्यादि भृगुसहितोक्या देवा- लयप्रवेशे तेपामविकारत्वं पर्यवस्यति । प्रतिलोमान्त्यजादीना स्तूपि दृष्ट्वा समाचरेदित्यादिसिद्धकथन- दर्शनात् ब्राह्मणानां कृते शास्त्रे पक्षपात इतिवादिनी निरस्ता । तत्र युक्तिप्रदर्शनपूर्वक च ब्राह्मणजातिपक्ष गतिनो महर्षय इति मत साधु परास्तमिति दिक् ॥

·( ४ ) ४. अहिंसा श्रीएस० के० गुप्त, देहली कांश्चिद् विदुषो विहायान्ये जना अहिसाशब्दस्यार्थ नाव गच्छन्ति, अपि तु अनर्थ गृह्णन्ति येन देशस्य महती क्षतिर्जाता, जायते च । साहित्यसभ्यतासंस्कृतिभ्य एवास्यार्थस्यावगम । हिसिधा तोः सिद्धो निषेधने समस्तश्च । निषेधस्तु द्विविध-प्रसज्यप्रतिषेध पर्युदासश्च । 'अब्राह्मण' इत्यत्र 'अमुक्ता' इत्यत्र च नञो ब्राह्मण- मुक्ताभ्यां समासो विहितस्तस्मात् , नया प्राधान्य, ब्राह्मणमुक्ता- शब्दयोश्च प्राधान्य भवति । अब्रामण इत्यस्यार्थश्च 'ब्राह्मणभिन्न. परं तत्सदृश क्षत्रियवैश्यादिपुरुपो' भवति । एवमहिसापदेऽपि नयो हिसनक्रियया समास कृत । अत्रापि पर्युदासो नत्र एव । तस्मात् निषेधस्याप्राधान्य हिसाया इति विधेश्च प्राधान्य स्वत सिद्धमेव । अर्थश्चास्य हिसाया भिन्न पर हिसासहश कर्म' इत्येव सम्भवति । तस्मात् शत्रूणा वधो पराधिना दण्डश्चापि अहिंसा। साहित्यमप्येवमेवाह । योगदर्शनस्य व्यासभाष्येऽपि एवमेवा- शय प्रकाशितो व्यासेन । भोजस्य मत तु वेदविरुद्ध हेय च । पतञ्जलिनापि “अहिसाप्रतिष्ठायां वैरत्याग” इत्यत्र त्यागशब्देन- 'अहिसाया वैरस्य अभावो न भवति पर तत्पुरुषप्रभावेण तत्सन्निधौ प्राणिन. वैर जहति' इति स्पष्टमेव प्रकाशितम् । यद्यत्र वैराभावोः भविष्यत् तर्हि सूत्रः पि वैराभाव'शब्दमपातयिष्यत् भगवान पतञ्जलि । एव सति सवै. राष्ट्रे शक्तिसचय. कार्यस्तदा शत्रव. स्वयमेव नश्यन्ति शान्तिश्च सर्वत्र भविष्यति । । ५. वर्णव्यवस्थाविमर्श: पं० श्रीतारिणीशझा, नौगछिया, भागलपुर वर्णव्यवस्था जन्मना कर्मणा वा शिष्टसम्मतेति विषयेऽद्यत्वे बहुधा महीयासोऽपि विद्वांसो विवदमाना दृश्यन्ते । तत्र गुणकर्म- मूलां वर्णव्यवस्था मन्तारो जन्मसिद्धां तां मन्वानान् कतिपयान् ·. ? दोषानुद्भाव्याक्षिन्ति । तथाहि 'वर्णसृष्टिर्जन्मसिद्ध त्यसमीची- नम् । यत सैव सृष्टिर्जन्मसिद्धा भवति यस्या स्वय जगदीश्वरोऽस्ति कर्ता, मनुष्याश्व-गो-मृग-कीटादिवर्णा एप जन्मसिद्धा सन्ति यत एषां प्रवर्तक साक्षात् ईश्वर प्रजापतिरेव । निखिलविश्वमिद परमेश्वरस्य समानम् , समदशित्वात् । तस्य दृष्टी या श्रेणि- भरतवर्षस्य वर्तते तदेव स्थान तदेव च महत्वम् अफ्रिका, अमे- रिका, यूरोपादीतरभूखण्डानामपि वियते । यदि मुखबाहूरु- पादेभ्यो भगवती ब्राह्मणादिचत्वारो वर्षा उदपत्स्यन्त, तदाऽन्यदेशे- ध्वपि तेषां विभाग उपालप्स्यत । पर हरयते यत् वर्णव्यव था, वर्ण- भेद , धर्मभेद, तत्प्रतिपादकमन्वादिशात्राणि केवल भारतवर्षस्यैव पैतृकधनायन्ते । नेक केवलम् , अपि तु भारतीय शास्त्राणि भारतेतर- देशान् ‘म्लेच्छदेशान्' आचनते, तत्र गमनागमनयो प्रायश्चित्त- मपि विदधति । तेपा धर्माणि परधर्माण मन्यन्ते । कि त देशा ईश्वरीयसृष्टिबहिर्भूता सन्ति ? कि तत्र यजनसमाज ईश्वरस्य मुखाद्यङ्गेभ्यो नोत्पन्नोऽस्ति ? यदि मनुष्यमात्र का प्राणिमात्र वा तस्यैव सन्तति , तर्हि सर्वत्र समरूपेण वर्गविभाग कथान्नाभूत इमान्येव खलु कारणानि द्योतयन्ति यत वर्णसृष्टिर्नामक प्रपञ्चः केवल भारतीय वपश्चितामेव मस्तिष्कस्य परिणाम । अथ योनिमूला वर्णव्यवस्थामभ्युपेतार उक्तदोपान परिहरन्ति । तथाहि । वर्णसृष्टि केवल भारतवर्षस्यैव प्रनिस्विकसम्पत्तिरस्तीति कुतोऽवगत भवद्भि, भवन्तस्तु भारतीय मनुष्येतरमनुष्यान कथ- यन्ति । वय तु बम प्राणिमात्रे न केवल प्राणिमात्रे पि तु जडपदार्थ; पि वर्णसृष्टिरिय यथानुरूप विद्यमानास्ति । शतपथ ब्रा०५, ३, ५, १३ 'निपेचनीयानि पात्राणि भवन्ति यत्रैता आपोऽभिषेचनीयानि भवन्ति । पालाश भवति, तेन ब्राह्मणोऽ भिषिञ्चति, ब्रह्म वै पालाश । नैय्यग्रोधपाद भवति । तेन मित्र्यो राजन्योऽभिषिञ्चति । पद्भिब न्यग्रोध प्रतिष्ठित. भित्रण वै राजन्य प्रतिष्ठितः । अश्वत्थ भवति, तेन वैश्योऽभिपिञ्चति ।" तिरत्र पात्रभेदान् दर्शयन्ती तत्तवृक्षविशेषेष्वपि ब्रह्मक्षविड्वीर्याणां भेदेन अवस्थिति सूचयति । ऋषयो न हि वर्णसृष्टि चक्रिरे । अपितु वर्णव्यवस्था विदधिरे । अर्थात् गर्भाधानादिश्रौतस्मातसंस्कार विशेषैः तवर्णबीजं पुष्पितं पल्लवितञ्च व्यदधुः। स्थूलभूतवादस्यैव प्राधान्यं - । .

·मन्वानाः पाश्चात्या देशा वर्णसृष्टेर्मूलरहस्यज्ञाने असमर्था । न तत्र वर्णव्यवस्था सुव्यवस्थिता चक्र । mewwmummy ६. विश्वेश्वरस्मृतिः महामहोपाध्यायः पण्डितविश्वेश्वरनाथ रेउः (जोधपुर) सभवेन्नाम मनुस्मृते. प्राचीनतमत्व सर्वमान्यत्व च कादाचित्कम् । परमिदानी तु परिवृत्ते समये तदनुसाराचार-पालन महतामप्यसंभव संजात साधारण-जनाना तु तत्र कथैव का । भिन्न-भिन्नासु स्मृतिषु तु मतभेदा सन्त्येव परमेकस्यामपि स्मृती नास्ति तेषामभाव । समयपरिवृत्या च तदानीन्तना बहव आचारा अप्यमान्यीकृत समाजेन । यदि सामधान ममीक्ष्येत, तर्हि प्राचीन- महर्षिनाम्ना प्रख्याता स्मृतयो 'यर्वाचीना एव प्रतीयन्ते । तथैव 'स्मृतिषु स्थलविशेषषु प्रक्षिप्तानि मतान्य'युपलभ्यन्ते । पुरा तु बलात्कारेण छलेन वा त्याजितधर्माणा विधर्मधर्ममनुप्रवे- शितानां वार्याणां न कोऽपि कुत्रापि शुद्धिमार्गो लभ्यत । परमष्ठम्यां शताब्या यदा सिन्दुसौराष्ट्रयो आरव्याणा.सपणे नाहशो विधर्म- विप्लवोऽन्वभूयत, तदा प्रतिभाशालिभिदेवलस्मृति निर्माय बलच्छ- लादिभिर्विधर्मीकृतानां स्त्रीपुसाना पुनरायत्वप्राप्तये शुद्धिनिर्दिष्टा । कि बहुना बलात्कारेण विधर्मिभि परिणीनाना नाशितसतीत्वानां सनित- गर्भाणां वा आर्यवनितानामपि शुद्धया स्वपरिचार-प्रवेशोऽनुमत । यावदेकादशी शताब्दीमाद्रियते स्म च तदेतन्मत तस्या स्मृत्या. । अलबिलादुरीनाम्न आरव्यस्य लेखना'यस्य समर्थन भवति, तेनाऽस्ति लिखितं यदष्टम्यां शताब्द्या मौहम्मदानां शासनशक्त या साकमेव धार्मिकी शक्तिरपि क्रमश. क्षीयते स्म । यतो मुसलमानी भूता बहवो हिन्दवोऽनुप्रविष्टा पुनर्हिन्दुधर्ममिति । महाराष्ट्र शिवाजी- महोदयस्तु अष्टादश्या शताब्द्यामपि मौहम्मदधर्मप्रविष्टं स्वसामन्तं निम्बालकर शोधयित्वा स्वीया कन्यां विवाहितवान् । एतेषां विषयाणां विमर्शेन विज्ञायते, यद् भारते समये समये युगानुरूपाः स्मृतयः प्रणीयन्ते स्म । याज्ञवल्क्यस्मृतावपि विशते. स्मृतीनां नामनिर्देशेनाप्यस्यैव विचारस्य पुष्टिर्जायते । किन्तु दुर्भाग्यवशाद् । .

·( ७ ) द्वादशशताब्दीतो युगानुरूपस्मृतिरचनाकार्य शिथिलतामापन्नं दृश्यते । अत एव हन्त । अधुनैतत्परिणामस्वरूपं भारतविभाजनम् । परमद्य तु पूर्ववङ्ग-प्रवृत्तैरत्याचारैर्दोदूयमानमनसां वाराणसेयविदुषां भिन्न- भिन्नपीठाचार्याणां च चेतांसि पुनर्जागरणोन्मुखानि विभाव्यन्ते, यत्तैरेतादृश धर्मपरिवर्तनं सर्वथाऽमान्यमुद्घोषितम् । अयं जनोऽप्यतीताद् वर्षसप्तकात् पूर्व स्मृत्युक्तानां धर्माणां युगानुरूप-व्याख्यानभावनया प्रेर्यमाण समारब्धवान विश्वेश्वर- स्मृतिनामानं निबन्धम । समापितवांश्चैन गते वत्सर एवेति । भागद्वय खल्वस्य विद्यते । द्वादशभिरध्यायैर्विभक्ते प्रथमे भागेऽनुष्टु- भामासन्नेनैकादशशतेन मनुस्मृति-कथितानामाचारविचाराणां कारण- निर्देशपुरस्सरं युगानुरूपं व्याख्यानं विद्यते । त्रिशदध्यायात्मके द्वितीये भागे पुन शताधिकेनाऽनुष्टुप्-चतु सहस्रण विवेचितवान् अविकल- मार्यदायभागम । अनन्नरोक्नेऽस्मिन विभागे यथास्थल पूर्व स्मृति- प्रोक्ता व्यवस्था, ततो भारतवर्पस्य विभिन्नप्रान्तेषु व्यवह्रियमाणानि तत्तद्-व्याख्यानानि, तत्तद्विपये प्रधानन्यायालयानां मतोल्लेखनानि च विशदीकृतानि । युगेऽस्मिन् प्राचीनस्मृत्यादिग्रन्थोक्तानां दायनिय- मानां परिज्ञानमात्रेण न कोऽपि विद्वानिदानीतनेषु न्यायालय-विधानेषु चश्च प्रवेशमायर्हति, तस्य सिद्धहस्ततायान्तु कथैव का ? संस्कृतवाड्मये युगानुरूपस्यैतादृशस्य ग्रन्थस्य सर्वथाऽभाव- मनुभवतानेन जनेनाऽयं निबन्धो निर्मित । आशास्ते चाय यच्छान्तहृदया सहृदया सविमलविचार परिशील्यैन स्वस्वामनुमति प्रदास्यन्ति । पुरातन मानवधर्ममेव सम्यक् परिष्कृत्य युगानुरूपम् । विश्वेश्वरेणात्र कृते प्रयत्नेऽत्यावश्यको विज्ञ-सुदृष्टि-पात।। इत परमस्य ग्रन्थस्योभयभागगतानि कतिचित् पद्यान्युदाह्रियन्ते विश्वेश्वरस्मृतिः (प्रथमो भागः) अतोऽधीतानुभूताना स्मृत्या सार निवेदये । विश्वेश्वरस्मृतिरिति नाम्ना य ख्यातिमेष्यति ।। सस्कृतेः स्वच्छतायाश्च शुद्धर्वा पैतृकासृज. । समाजसुखशान्त्योश्च रक्षार्थ मनुना तु यत् ।। ? , ·पुरातनै । तथा॥ ( ८ ) ऋषिभिश्चापरैरुक्त म्वस्वशास्त्रेषु तन्मया। विश्वेश्वरस्मृतौ सार्थ वर्ण्यते युगसंगतम् ।। ब्रह्मणस्तु समुत्पन्न जगदुक्त नव्या विद्युत्कणोत्पन्न मन्यन्ते तदसशयम ॥ सांख्ये पुरुषसांनिध्यात् प्रकृति शृष्टिकारणम् । तथा धनऋणाणूनां सांनिध्य नूतने मते ॥ प्राच्यपाश्चात्यभावानां संघर्षे समुपस्थिते । युगानुरूपिणी व्याख्यां विना धर्मस्तु हीयते ॥ भ्रमीविकीर्णतापांशगाढनीहारनिर्मितम् । सूर्यस्य मण्डलमिद जात जीवनतापदम् ।। तस्मात्तु निर्गतान्यन्ते नवपिण्डान्यथ क्रमात् । अष्ट ग्रहाश्च नवमं भूमिमण्डलमद्भुतम् ।। यथा तु द्विजपादानामुपेक्षा हानिदा मता। समाजपादभूतानां शूद्राणामपि सा देशकालादिभिर्धर्म स्वभावाज्जायतेऽन्तरम् । सूतेऽनवस्था तच्चेन्नो तत्तदर्थ कलि त्यजेत् ।। भोजन जीवनार्थऽत्र भोजनार्थे न जीवनम । मिताहारी भवेत्तस्मादधिकाल्पं परित्यजेत् ।। यदात्मनो न रुचित तत्परेभ्योऽपि वर्जयेत् । एप एव सदाचार सर्वधर्मानुमोदित ॥ परस्परं हि सन्तुष्टौ दम्पती सुखमाप्नुत । तत्त्यजेतामसन्तोपं निश्शेषक्लेशकारणम ।। स्पृश्याऽस्पृश्यव्यवस्थापि निर्मिता स्वास्थ्यहेतवे । अतस्तथ्य विचार्यैव कार्योऽस्मिन् निर्णयो बुधै ।। कलुपीक्रियते देवस्तीर्थ वाऽन्त्यस्य दर्शनात् । स्पर्शनाद्वाऽपि नैतत्कि धर्मशास्त्रविडम्बनम् ? आर्यधर्मानुगस्त्वन्त्योऽस्पृश्य किन्तु परिग्रहात् । अनार्यस्यात्र धर्मस्य स्पृश्य , कि न विडम्बना ।। अगृहीतकरो राजा क्षीणकोशबलो भवेत् । अतिग्रहणतश्च स्याद् हीनराष्ट्रबलस्त्वसौ ॥ बलात्कृतानि कार्याणि कारितान्यथवा जनैः । अकृतान्येव जानीयाल्लोके न्यायरतः सदा ।।

·ये जना। ( ६ ) यद्वत्पतिव्रता शस्ता तद्वत् पत्नीव्रत पुमान । अत पत्न्यां तु जीवन्त्यां नोद्वहेदपरां त्रियम् ।। स्त्रीणां पुनर्विवाहाज्ञा विरलैवोपलभ्यते। तथापि गर्भघातेभ्यो विवाहस्त्वल्पहानिकृत् ।। चण्डालादीनपि नरो मनुष्या इति चिन्तयन् । तिरस्कुर्यान्न लोकेऽस्मिन् शूद्राणां तु कथैव का ।। प्रलोभनाद् बलात्काराद् मदादज्ञानतोऽथवा। म्लेच्छीकृतोऽनुतप्तश्चेत प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति ।। अनावृत्त प्रतिज्ञान पश्चात्ताप कृतस्य च । व्रतादिक च दान च प्रायश्चित्ते विधीयते ।। निराकारपरब्रह्मध्याने शक्तास्तु तेपा कल्याणसिद्ध्यर्थमेव मूर्ति प्रवर्तिता ।। अतो देवस्य कस्यापि निर्मायात्मप्रियाकृतिम । ध्यानाधारतया व्यायेत् पूजयेद्वाथ भक्तिन ।। किन्त्वन्यम्य प्रिया मूर्ति नवमन्येत जातु यत । सर्वदेवनमस्कारो ब्रह्म प्रत्येव गन्छति ।। द्वितीयो भागः व्यवहाराधिकारः विश्वेश्वरस्मृतेरेवोत्तरार्धस्य स्वरूपत । भारतीयार्यजातीयो व्यवहारो विविच्यते ।। चातुर्वण्र्ये समुत्पन्नास्तन्मताऽनुगताश्च प्रत्यावृत्ताश्च ये तस्मिन तदर्थ विधिरुच्यते ।। वागणस्यां महाराष्ट्र विदेहे द्रविडे तथा । मान्या मिताक्षरा नित्य प्रान्तिकाचारमिश्रिता ।। वाराणस्यां तु मान्यौ स्तो द्वावेतौ हि तया सह । वीरमित्रोढयस्त्वाद्योऽपरो निर्णयसिन्धुक ।। महाराष्ट्रेऽपि पूर्वोक्तावुभौ मान्यौ तया सह । व्यवहारमयूखश्च मुख्यो यो गुर्जरे ध्र वम् ।। विदेहे तु तया सार्व मान्यौ स्तो 'वि'-समन्विती। वादचिन्तार्माण पूर्वो वादरत्नाकरोऽपरः ।। ये ·द्रविडेऽथ नया सार्ध मान्या ग्रन्था इमे बुधै । सरस्वतीविलासोऽथ वीरमित्रोदयस्तथा ।। पाराशरो माधवीयस्तथा च स्मृतिचन्द्रिका । एषा न्यायविधौ ज्ञेया प्रान्तीया शास्त्रमान्यता ।। वङ्गे पुनर्दायभाग सवैगद्रियते बुधै । अतो विधीना मुख्य द्वे व्यवस्थे भारत मते ।। ढायप्राप्त्यै तथा पृक्तकुटुम्बार्थ विनिश्चिता । मिताक्षरीया नियमा दायभागेऽन्यथा कृता ।। ७. अशौचविचारः पं० श्रीगोकुलानन्दझा, मगरौनी, दरभंगा अथ दशाहाशौचसर्ववर्णसाधारण्ये न विहितमस्ति 'तेन शूद्र- म्यापि प्राप्नोति मासिकाशौच तस्य प्रातिस्विकम्पेण विहितमम्ति । तद- नयो समुच्चयो न सम्भवति आचारविरोधात । किन्तु विकल्प सोऽपि नैच्छिकः । गुरुकल्पप्रतिपादकशास्त्रस्याननुष्ठानलक्षणप्रामाण्यप्रमगात । किन्तु व्यवस्थित । अत एव कतिपयशूद्रकुले दशाहाशाच परम्परा- प्राप्तमस्ति । कतिपयशूद्रकुले मासिकाशौचम् । ते यदि माहाहशा- हाशौचमाचरन्ति सदा पतन्ति विहिताननुष्ठानान्निपिद्धसेवनाञ्च । स्थलविशेषे कल्पविशेषस्य परिग्रहस्तदितरकल्पस्य निषेध इत्यस्यैव व्यवस्थितविकल्पपदार्थत्वात् । अत एव जातिदेशकुलानाञ्च ये धमा प्राकप्रकीर्तिताः । तथैव ते पालनीया प्रजा प्रक्षु-यतेऽन्यथेत्यादिक स्मयते । एतेनानादिपरम्पराप्राप्ततत्तद्धर्मपरित्यागो व्याख्यात । यद्यपि पुरुषविशेषकल्पितधर्मस्याविचालनीयत्व मन्वादी स्मय॑ते तथापि तद्राजनीतिपरम। धर्मान्तरे हस्तक्षेपस्तु अनाधिकार चेष्टित- मेवेति । Aanasana ८. सापिण्ड्यनिर्णयः पण्डित श्रीतुलानन्दशा, लखनौर सापिण्ड्यनिर्णये सापिण्ड्यपदव्युत्पत्तिरत्र पिण्ड्यपर शरीरपर सप्तान्यतमत्व सपिण्डपदशक्त्युपाधिरेवञ्च सप्तान्यतमत्वावच्छिन्न क- ·शरीरान्वयित्व सापिण्ड्यमपरस्मिन्पक्ष पिण्डपट पितृयज्ञीयपिण्ड- परमेवञ्च सप्तान्यतमत्वाच्छिन्नसाक्षात्परम्परासाधारणैकपिण्डान्वाय. त्व सापिण्ड्यमेवञ्च वीजिनमारभ्य सप्तमपुरुषपर्यन्त सर्वेषा मन्नानाना सन्तानिनाम्च परस्पर सापिण्ड्य एकस्यापि सप्ताधिकत्वे मतान्तार्गतस्यापि सापिण्ड्य विनिवर्त्तते सयोगवदुभर्यानरूपयत्वादिति महामहोपा-यायवाचस्पति मिश्रादीनाम्मत महामहोपाध्यायनरहरिणा खण्डिन ततखण्डनस्य मण्डनम । ६. मिताक्षरादायभागयाविषये किञ्चित् पं० श्रीविनायकशास्त्री, इन्दौर सर्वप्रा विदितमान सम्प्रति भारतीयन्यायाधिकरणेषु स्वत्व- विषये मिताक्षरा -जीमूत-वाहनयोर्मतद्वय वङ्ग-तदितरभारतयो- व्यवस्थापितति । हिन्दूविधिसमित्या च नियमानामैकरू यादि हेतुभि मिताक्षरा इतजन्मस्वत्वसिद्धान्तमुध्दूय मत्र भारते वङ्गीयमुपरमस्वत्वमेव प्रतितिष्ठाषितम । मीमासान्याया म्युपेतप्राचीनधर्मशास्त्रप्रसिद्धयाद्यनुरोधेन, अशतश्च सम्भवदैकरू यानुकूल्यन, हिन्दूना कुटुम्बव्यवस्थार क्षणद- प्ट्या आग्लन्यायाध्यक्षस्वोकृतसाम्प्रतिकदेशविशेषपक्षापेक्षया विशेपानुसारणानयो पक्षयो व्यवस्थाऽस्मिन्प्रबधे प्रकारत्रयेण ससूचिता। तत्र ताथा- १ तस्माद्धने प्रातिनिध्य मूले स्वत्व न जन्मना कौटुम्बिके तु पुत्राणा स्वामित्व जन्मना भवेत् । २ पिजिते पितु स्वत्वोपरमात्तनये स्वता पितामहोपार्जिते तु पितु, पुत्रस्य चास्त्वसौ । ३ पिर्जिते स्थावरेऽस्तु पुत्राणां जन्मना स्वता स्थावरेतरविते तूपरमात् स्वत्वमर्हति ।। इति ।। - ·, - ( १५ ) १८. ब्राह्मणवृत्तिः परिवर्तनमपेक्षते पं० श्रीलक्ष्मीनाथमिश्र, रसलपुर, भागलपुर पुरा जगदिद सृजता विश्वसृजा मनुजा एवान्येभ्यो जीववद्भय श्चैतन्योपचिता कृता, वर्णा आश्रमाश्च प्रकल्पिता , तेषां रक्षाय सामान्य विशेषधर्माणां च प्रतिपादनायाऽत्मभूमनुरन्वरोधि । स च भगवान ब्रह्मावर्ते परमपुरुषामृतस्यन्दिनी कथा धर्मतत्त्वानि च मरीच्यत्रिभृग्वादिभ्य शिक्षयन् वसुधामगौ'सीत् । तं च महर्षयस्त- त्परवर्तिनश्च मुनयो जगतां हिताय वर्णाश्रमक्रमेण चतुर्वर्णाना धर्मानाचारांश्च प्रत्यपादयन् । स चाचारो धर्मश्च देशकालवशाद् भिद्यत परिवर्तनञ्चापेक्षते । दृष्टश्चाचार परिवत्तितो युगक्रमेण ब्राह्मणस्य यानि पट् कर्माण मनुनान्येन वा मुनिना प्रोक्तानि न तै. साम्प्रत ब्राह्मणा जीवितु पारयन्ति । पुरा भारते ब्राह्मणाना राजा आश्रय आसीत्, केचित तेषां साचिव्य भजमाना गजम्यो भूभागोपहार लब्ध्वा, अन्ये पुनर्निजानवविद्याकौशलेन सन्तोष्य तेभ्यो भूपतिभ्य समादाय भूभागोपहारमनिपालकल्पा भूस्वामिन जाता. , इत्यनया गत्या तेपा भूसुराणा जीविकापरिवर्तनसूत्रमपतन । तत्परं कियन्तो ब्राह्मणा कृषिवृत्तिमप्युरीकृल्य वैश्यत्तिवर्त्तिन्या प्रासरन् । एव क्रमेण बहुविधा सदृशीमसहशीञ्च वृत्तिमाश्रयन्ती ब्राह्मणा बहुमुखपथ प्रस्थिता । स्वराज्ये समायाते भारतीयाना काचिदुचिता स्थिति, स्यादित्या- शापि शिथिलायत एव । किश्च दानी राष्ट्रीयमहासभावादिनाम , समाजवादिनाम् , हिन्दूमहासभावादिनाञ्च मल्लाना परस्पर- विवादेनाकुलिता लोका रसातलात्परस्मिन तत्तद्वादिविनिर्मिते तले- ऽपुनरावर्तनस्थिति गन्तुमुद्यता दृश्यन्ते । अतकित अस्मिन् क्रान्तिकालेऽनवधानतया महती हानिः सम्भाव्यते ब्राह्मणानाम , तेनाविलम्बितमेव ते सावधानै प्रतीकार- परैश्च भवितव्यम । कृषिप्रधानऽस्मिन भारते कृषिप्रधानजीविकोपा यानां हालिक विना महदसौकर्य घटते, हालिका हि नमधिकवेतन- दानेऽपि न तुष्यन्ति, इह ब्राह्मणा अधिकवेतन वितरन्त. स्वय व्ययाधिक्येन स्वल्पायेन च प्रत्यह दुःस्थिति श्रयन्ते, हालिकाश्च नित्यमान्दोलय त काय विघटयन्ति समुचितकृषिकृतिसमये । - .

·" ( १३ ) तस्मादवहितेन मानसेन प्रज्ञावद्भिर्विचारणीय वर्तते यत् 'समय मनुरुध्य ब्राह्मणवृत्तिषु परिवर्तनमपेक्षते न वा अधुनातना ब्राह्मणा याथातथ्येन शास्त्रोदितां वृत्तिमेवाश्रयन्तो न जीवन्ति । अनापदि मनुनापदि च मनुना गोतमेन बौधायनेन पराशरेण च यानि कर्माणि ब्राह्मणानामुक्तानि तेषु कर्पणमपि वृत्तित्वेन कथितम् । आपद्यपि यानि कर्माणि गर्हितानि तान्यपि सम्पादन्ति ब्राह्मणा माम्प्रतम । देशकालमनुरुध्य सदाचारस्य धर्मस्य च सदैव परिवर्तन स्वीकृत दृश्यते ११. विधवाविवाहयुकतायुक्तताविमशः पं० श्रीगनालालझा, नेगमगय न च नष्ट मृते प्रजिन क्लीवे च पतिते पती। पञ्चस्वापत्सु नाराणा पतिरन्यो विधीयते ।। इति पगरारम्मृतिक वनेन मृतेपि प- त्यो विवाह इतिवाच्यम्। यतो अत्र पयं पताविति नाम्नि किन्तु अपताविति । ण्ड पदान्तादति इति पूर्वरूपमत्र नहि केवल पतिशब्द धीसज्ञाभाक् तस्य समास ग्व धासज्ञाविधानात ।। नच द्रौपद्या पञ्च- पतित्वदर्शनेन सहानेकपतित्वशकाया श्रतरप्रमाण्यवापत्तिरिति वाच्यम् । यत एतच्छास्त्र मनुष्यानधिकरातीति श्रीशकराचार्यादि- शारीरकभाष्यस्थवचननिर्देशान तादर्शावधीना मैथुनयोनिकृत एव विधानात् ॥ मार्कण्डेयपुराणे चतुर्थाध्याये पक्षिराजजैमिनिमुने मम्वादेपि दृश्यत एव ।

·ज्यौतिषविभाग १. आयुर्विचारः पं० श्रीकमलाकान्तझा, मकिया, दरभंगा दीर्घमध्याल्पभेदेन त्रिविधायु कक्षाकथनपूक्कमहर्षिभिनिम- तनायु माधन कर गम" ततो यहस्थान जनित-देहतानिधनाधिया इत्यादि कथनतो ह्यानिर्णय कारण अमिनिप्रतिपादितरखण्टनिश्चय- पूर्वकपराशरप्रतिपादितमारकेशगृहनिर्णयपूर्वकानिर्णय , देवशाल- मतेनाष्टवर्गायुम्नाधन नव विकाकारिपत्यशावना कागपपादनम् , ततोनियत-परमामितायु प्रतिपादनपूर्वकाशयाचार्यप्रतिपादिताशा- युर्दाय नैसर्गप्रेण्ड्य-वायु याना साधनपूर्वकगग्गिनायुनिश्चयकरणम। ८ २. वृष्टिविचारः . पं० श्रीकमलाकान्तमा, मड़किया, दरभंगा मनुष्यादिकगर्भ-गर्भवाव प्रन प्रवन्धक कष्टरपि तस्त्रिकम्भ- वति। ततो गर्भसमय कटा कथञ्च निनिर्णय , पवनसलिलविद्युद्गर्जन- मेघा इति पञ्च निमित्तानि सन्ति, गर्भसमय हस्तमात्रयविस्तारो- छितिधातुर्घाटतकुण्डे पञ्चवितिपलाधिकवृष्टिजले गर्भाभावत्वनिर्देश- प्रतिपादनम , २५ पलाल्पे वृष्टिजले गर्भस्थिरता, गर्भसमय-गर्भपुष्ट्य- पुष्टिकरशुभाशुभलक्षणकथनम् , पाक्षिक-मासिकगर्भनिश्चयः, गर्भ- समयात्थमेघादे पिपरययत्व प्रसवकाले मति, १६५ दिने प्रसव- निर्णयो गर्भस्य, प्रतिमासिकशुभाशुभलक्षणानि, नक्षत्रविशिष्टगर्भतो वर्षानिर्णय,वर्षाजलप्रमाणकथनम् , वर्षाञ्चितयोजनात्मकप्रदेशनिर्णय , पौषे मूलादिभरण्यन्तनाक्षत्रिकगर्भवशेन वर्षानिर्णय , पौषादिमास- चतुष्टयोत्थमेघादिना वर्षानिश्चयाभिवानम् , ज्येष्ठापाढमामयोर्नक्षत्रोत्थ- तिथिजगर्भनियमाद्वर्षानियम , वर्षा जलप्रमाणकथनर्माप तत्रैव लिखित- ..

·( १५ ) मस्ति, आपाढ़ राहिणायोग-स्वातियोग-आपाढीयोगेभ्यो वर्षानिर्णय करणम् , रोहिणीयोगदिने कुम्भस्थापनवशादपि वर्षानिर्णयत्वप्रति- पादनम , आषाढशुक्लनवमादिने सूर्योदय-मध्याह्नसायालकालिक- सूर्यविम्बावलोकनवशाटाकार्तिकवर्षाशुभाशुभत्वप्रतिपादनम,आपाढ़- पूर्णिमाया कूप-निर्भ.र-सरसा जलमापनादिनो वृष्टिनियतिकरणम् , रोहिणीनिवासस्थानजन्यवर्षाशुभाशुभत्वम् , आषाढीपूर्णिमाया वायुवशावृष्टिनिश्चयकरणम, नक्षत्रस्त्रीपुरुपनपुंसकाभिधानपूर्वक- सूर्यसञ्चारदिवसीयस्त्रीपुरुपादियोगती वर्षानिश्चय , चण्डादि- संतनाडीविवेकतो वर्षानिर्णय नाड़ीथग्रयोगावृष्टिदिनप्रमाणप्रति- पादनम , ग्रहस्थितिवशेनापि वर्षानिर्णयकरणम ॥ एतत्मर्व विशेप- विवणद्वाराऽवलोक्यम । इतिदिगदर्शनम । । निश्चित्य, ३. सायननिरयणतारतम्यम् पं० श्रीलक्ष्मीकान्त झा, सूरत ज्योतिपशाम्राङ्गोद्भव पजागमेव सर्वधर्माणा मुख्यतममङ्गमिति तन्निर्माणे सहायभूताना भारतीयसिद्वान्तग्रन्थाना नामोट्ट- कनपुर सर तत्रत्य तथ्यातविवेचन कृत्वा, श्रीसूर्यसिद्धान्तो- द्भव गणितं तदनुसारि करणग्रन्थोद्भव गणित वा पञ्चाङ्गरचनोपयोगि भवेन्नान्यदिति दशयित्वा सिद्धान्तोपपत्या युक्त याच नवीनमतखण्डन- पूर्वक प्राचीनमत सस्था'य, अयनांशान पार्थक्य दर्शयित्वा, सूक्ष्मायनांशानयनविधि, अयनांशाना वार्षिकदैनदिनी च गति प्रति- पाद्य, सायनगणनया तिथ्याद्यानयने दोषबाहुल्येन धर्मकृत्याद्यनु- ठानलोपशकया श्रीसूर्यसिद्धान्ताद्यनुसारिणी निरयणगणनैव सर्वथा समुचितेति सर्व स्फुटं प्रतिपादितमस्मिन लेय इति ।। ४. ग्रहणविचारः पं० श्रीलक्ष्मीकान्तझा, सूरत श्रतिस्मृतिपुराणप्रतिपादिन चन्द्रसूर्ययो राहुग्रहण युक्त या असिद्धमपि सिद्धान्तप्रतिपादितोपपन्या तत्ममन्वयन, सिद्धान्तानां मतमतान्तरावलोकनपुर मरमुपपत्तिनिचय युक्त या मेलयन्, स्थले ·( १६ ) म्थले स्वविचारमपि स्थापयन् , सूक्ष्मरीत्या ग्रहणानयन प्रतिपाद्य ज्योतिषशास्त्रोपरि विश्वासविकाशार्थ च फलितग्रन्थानामाधारतो ग्रहणकालीनभवितव्यतां तत्फलञ्च प्रथमत एव कया रीत्या प्रतिपाद्य- मित्यादिरीतिमुद्घाटयन , ग्रहणजन्यशुभाशुभफलं सप्रायश्चित्तं शान्ति- विधिसहितश्योद्घोषयन आधुनिक वैज्ञानिकमतमुद्घाटनपूर्वक स्वमतेन सह तत्सामञ्जस्यमुट्टयन , वेदाङ्गषु ज्यौतिषशास्त्रस्य सर्वेभ्यो मूर्धन्यत्व प्रतिपादितवानमाति । ५. आयुर्विचारः पं० श्रीलक्ष्मीकान्तमा, सूरत ब्रह्मण प्रथमसृष्टीना देवर्षिब्रह्मर्षिमनुप्रभृतीनामत्रैव जननात्, परमात्मनोशावताराणामत्रैव प्रादुर्भवनात्, वर्णाश्रमधर्माणामत्रैव व्यवस्थास्थापनाच भारतवर्पस्योत्कर्पता प्रतिपाद्य, तत्रानेकजन्मो- पार्जितपुण्यप्रभावलब्ध जन्मनां मनुष्याणा कृते धर्म एवामूल्यं रत्न- मिति दर्शयित्वा, धर्माचरणे आयुष सत्तैव प्रधानं कारणमिति निश्चित्य, तद्रक्षणाय वर्धनाय च गत्यर्थक-दानार्थक "इण" 'दा' धातुः भ्या "मायु" "आयुष्यो" वेति पदद्वय मसाव्य, ( आयुर्जीवितकाल स्यात् परमायुस्तदुच्यते ) इत्यादिप्रमाणैरायुषो जीवितव्याप्यकालत्व- मर्थ विधाय, नीतिशास्त्र-आयुर्वेद-पुराण-धर्मशास्त्र-श्रति-स्मृति योग- शास्त्र-तन्त्र-शास्त्रादिप्रमाणे तसेवन-ब्रह्मचर्यसायिकाहार - सदारार- योगासनप्राणायामशुद्धवायुसेवना।दक्रियाकाऱ्यांद्याचरणैर्धर्ममूलं तदा- युर्वद्धत इति स्फुट प्रतिपादितवानस्मीति ।। , ६. वास्तुविचारः पं० श्रीमुक्तिनाथमा, धनकौल नानाप्रपश्चात्मकेऽस्मिन वै सुखदुःखमये ससारे सुखोपलब्ध्यै द्वितीयाश्रमप्रविष्टानां सकलमानवानां सुखनिदानभूतं गृहमेव, यत स्व- गृहकृतश्रौतस्मार्त्त-क्रियोपलब्धपुण्यनिचयेनैहिकामुष्मिकसुखोपलब्धिः परगेहकृतानां तासां निःफलत्वात यत उक्त वृद्धगार्गेण "परगेहकृता.

·। सर्वाः श्रौतस्मार्त क्रियाश्च या। निश्छला स्युर्यतस्तासां भूमीश फलमश्नुते” । तेन गृहकरणस्यावश्यकत्वे तदाधारभूता प्रथम भूमिरेवा- पेक्ष्यते सा च भूर्नाना विधा प्रशस्ता समा निन्द्या चेति तिस्रो भूमय संसारेऽस्मिन् मानवानां दृग्गोचरीभूता' । यत्र भूमावकिञ्चनोपि मानुष कृतगेहो झटित्येव सर्वाभ्युदयं लभते सैव प्रशस्ता भूमि सबैर्निगद्यते यत्र गृहकरणे पूर्वाभ्युदयस्यापि झटित्येव विलयो भवति सा निन्या भूमिर्निश्चीयते तथा यत्र गृहकरणे पूर्वाभ्युदयस्य न ह्रासवृद्धी सा समाभूमि सर्वैरुररीक्रियते । तेन प्रशस्तभूमिज्ञानमन्तरा सुखनिदान- भूतस्य गृहस्य क्वारम्भो युज्यते तदर्थ प्रशस्तभूमिज्ञानाय मानवस्य स्वव्यावहारिकनामराशिवशेन ग्रामस्य यस्यां दिशि वासो विहितस्त- स्यामेव दिशि निवासार्थ भूमि परीच्या किन्तु परीक्षणे निवास्य- क्षेत्रस्योपरितनभागदर्शनेन तथा शिवावलिविधानेनैवं भूम्यन्तर्गत- शल्यज्ञानेन च तत्क्षेत्रस्य शुभत्व विज्ञाय मासानुसारप्राप्तदिश्येव वास्तुदेवपूजा विधाय हुतभुग्दिश्येव सर्वदा शिलान्यासो विधेयस्तथा तत्र मण्डले कस्यां दिशि प्रवेशविनिर्गमप्रधानद्वार शुभद कति द्वाराणि कर्तुं शक्यते एव तथा दिपरत्वेन कम्य वस्तुनो द्वारसम्मुखत्वे वेध । एवमभीष्टमण्डले चेदेकमेव गृहं कर्तुमभीष्ट तदा कुत्र कर्त्ता इत्यादि प्रपञ्चमाश्रित्य प्रबन्धो रचित.। ७. वराहमिहिरपन्थाः तद्विस्तरश्च पं० श्रीवसन्तकुमाररामकृष्णपण्डित, मुम्बई श्रीवराहमिहिराचार्य ज्याति शास्त्रमधिकृत्य स्कन्वत्रयेऽपि लोकविश्र ता पड्ग्रन्था विरचितास्तथापि तेपामन्येपि बहवो ग्रन्था ज्योति-शास्त्रीयशाखोपशाखासु वर्तन्ते इति निश्चीयते । प्रथम प्रमि- द्धानां पड्मन्थानामुत्पत्तिक्रमानुसारं कालनिर्णयो विधीयते । पञ्चसिद्धान्तिकायां मध्ये स्वकृतग्रन्थान्तरानुल्लेखात् पञ्चसिद्धा- न्तिकाग्रन्थ एव प्राथम्यादुपजीव्यत्वाच्च गणितमेव प्रथम प्रतिपादयितु ममुचितम । अत एव ग्रन्थोल्लेविनक्रमेऽपि करणग्रन्थस्यैव प्रथमं बृहत्स- हितादौ नामनिर्देश कृत । (बृ म. १ १० १७. १, पं० सि०१८ ६५ ) बृहत्महिता चास्य ग्रन्थकर्तरन्तिमो ग्रन्थ । तत्र तत्प्रणीतसकल- ग्रन्थानां निर्देशात् । (बृ स. १ १८) सकीर्णविषयकत्वाचाय चरममेव ३ ·, , ( १८ ) लेखनीय । बृहज्जातके करणं विवाहपटलं चेति ग्रन्थौ उल्लिग्विनी । तेन तौ ततः प्राक्तनौ इत्यनुमीयते । अस्यैवोपसंहारे योगयात्राग्रन्था ध्यायानुक्रमणिका दत्ता । सा च योगयात्राग्रन्थः प्राक्प्रणीत इत्यनुमान- यति । (बृ० जा० २८२ ३-६ योगयात्राविवाहपटलयोविशुद्धलेखानु- पलम्भेन तयो कदरः प्राक्तन इति निश्चेतुमशक्यम । बृहज्जातक- लघुजातकयो. पौर्वापर्य नामत एव सुनिश्चितम् । (ल. जा. १. १.) सम्प्रत्युपलब्धग्रन्थाना प्रणयनक्रमानुसारिणी मालिका यथा-(१) पश्चसिद्धान्तिका, (२, बृहद्विवाहपटलं. (३) योगयात्रा, (४) बृहज्जातक, (५) लघुजातक (६) बृहत्संहिता- इति । अविज्ञातग्रन्थेषु समाससंहितेति ग्रन्थः प्राधान्येन निष्टु शक्यते । भट्टोत्पलेन वटीकायां यतस्तस्य एकोनाशीतिवारमुल्लेख कृत । तेन च “तथा चाचार्यण समाससंहितायां” इत्युपक्रम्य मध्ये पञ्चचत्वारिशदधिकशतं श्ले का उद्धृता । ( बृ० सं १४ ३१, ७ १३, ५२. ७३.) बृहत्संहिताविषयसंक्षेपकेणानेन ग्रन्थेन भवितव्यम् । अलबेरुणिनाम्ना वैदेशकेनारबिभागापरि डतेन स्वरचित "इण्डिके"ति अन्थे वराहमिहिरग्रन्थानामेवन्नामावलि. प्रदर्शिता यथा-पट्पश्चाशि- का, होरापञ्चहोत्रिय, योगयात्रा, टिक्कणियात्रा, विवाहपटल, वास्तु इति । एतेपांमध्ये षट्पश्चाशिका वराहमिहिरसूनो पृथुयशस वर्तते । होरापश्चहो त्रयं ग्रन्थश्च नोपलब्धोऽस्माभि । योगयात्रा ग्रन्थो मुद्रितोऽ स्ति । टिक्कणियात्राग्रन्थश्च भट्टोत्पलकृतयोगयात्राटीकायां पञ्चपवार- मुद्धृतत्वात् वराहमिहिरप्रणीत एव इत्यत्र नास्ति सदेह । ( यो या ५.१०) । अपरश्च महान 'बृहयात्रेति ग्रन्थो हलिखित' समुपलभ्यते मोहमय्याम् । भट्टोत्पलयोगयात्राटीकायां "आचार्यण परायां यात्रायां पूर्वोत्तानि" इत्यादि यदुल्लिग्व्यते तत् बृहयात्राग्रन्थस्यैव प्रक रान्तरे णोल्लेख' इति प्रतिभाति । ( यो या ६२) 'लग्नवाराही"ति च समुपलभ्यमानो लघुग्रन्थ ( अध्याया ४, श्लोका ४६) बृहद्विवाह- पटलस्य सक्षेपक इति प्रतिभाति । क्वचित "होराशास्त्र" मिति समु- पलभ्यमान ग्रन्थान्तर बृहज्जातकमेव केवलं नामान्तरेण होराशास्त्र- मिति व्यवाह्रयते । अन्ये च हस्तलिखिता "देवज्ञवल्लभा", "प्रत्यन्तर- दशाफलं;" "जातकार्णवं;" भूपालवल्लभा,” इत्यादयो ग्रन्था वराह- मिहिराचार्यस्यैव सन्तीति केचन वदन्ति ।

·( १६ ) ८. काल तत्त्वम् पं० श्रीभोलानाथमिश्र, मथुराडीह, मुजफ्फरपुर केवल कालमाश्रित्य सर्व जगत् प्रवर्त्तते । कालो हि द्विविध , व्यक्तो व्यक्तश्च । ब्रह्म-विष्णु-शिवाचा कालस्यैव व्यक्त-मूर्त्तय । कालस्य व्यक्तां मूर्तिमिष्टदेवतारूपामुपास्य नदीव परब्रह्मसिन्धु- मुपगच्छन्ति विवेकिन. कालो राहुम्मासिको व्यङ्गादि-यात्राया विचार्यमाण. शास्त्र-विचार-बहि त । तथापि विवाह प्रथमागमन, रूढमेव द्विरागमन, निरागमन व्यग इति, कालस्य विचार केवल- मत्रैव शास्त्र-युक्तियां प्रशस्त । सर्वासु यात्रा काल-विचारोऽशास्त्रीय एकदेशिकश्च। PramouTowapp- ६. फलादेशविचार: पं० श्रीजगन्नाथमिश्र, कानपुर प्रवर्तितफलादेशप्रवाहस्य विपये प्रयोजनप्रदर्शनम् । तदनन्तर जीववर्गषु ग्रहाणा नक्षत्रपुञ्जानाञ्च प्रभावपतनस्याभिधानम् । पुनरुदाहरणप्रदर्शनद्वारा ग्रहाणां फलदातृत्वविपये विचार । सक्षेपेणान्यमहर्पिकृतेरदृष्टिगोचरत्वेन पराशरवराहमिहिरयो. कृती किञ्चिद्विचारप्रदर्शनम । तथा फलादेशस्य समयभेदेनोन्नतानुन्नतावस्था दिग्दर्शनम् । अनुन्नतावस्थाया कारण कथनम । RECEssard १०. प्रहण विचारः पं० श्री कुशेश्वरझा, सहोडा, दरभंगा ग्रहणं नाम छायछादकयोर्यागस्तत्र चन्द्रग्रहणे छाद्यश्चन्द्रो हि विमण्डले भ्रमति-भूभातुचन्द्रकक्षायां क्रान्तिवृत्ते भ्रमति । अ। पोर्ण मास्यन्ते भूमाचन्द्रौ समौ भवेताम् । पर याम्योत्तरान्तर विक्षेपतुर वरीवति। अतो यस्मिन् पौर्णमास्यन्ते सविक्षेपो मानैक्यासम. स्यात् तस्मिन् पौर्णमास्यन्ते स्पर्शमात्रमेव भवेत्। यदा विक्षेपो मानैक्यार्धादल भवेत्तदा ग्रहण भवेत् यस्मिन् पौर्णमास्यन्ते मानक्यार्धाद् विक्षेपोऽधिक ·। ( २० ) भवति तस्मिन् पौर्णमास्यन्ते ग्रहणाभाव स्यात् । अतोऽत्र मान- क्याधसमेन शरेण विलोमतो मध्यमसपातार्कस्य ये भुजांशास्ते चतुर्दशभागा. भवन्ति । तैर्भुजभागैश्चन्द्रस्य ग्रहणसम्भवो वक्तव्य । यत्र मानक्यार्ध परमाल्प भवेत्तत्र परमाल्पमानैक्यार्धसमेन शरेण मध्यमसपातार्कस्य भुजाशा माध्यन्ते तदाङ्कप्रमिता भागा भवन्ति । तत्र ग्रहणमवश्य सभवेत् । गृह्णातीति ग्रहणम- ग्रह उपादाने इतिधातोल्युट् । तञ्च ग्रहण छाद्यछादकयोविम्बयोगार्धाल्प यदा भवति तदा पौर्णमास्यन्ते चन्द्र- ग्रहण भवितुमर्हति अन्यथा नेति। छाद्यछादकयोर्विम्बयोगार्धसमे शरे बिम्बयो स्पर्शमात्रमेवेति बोध्यम । बिम्बयोगार्धादधिके विक्षपे ग्रहणाभाव म्यान । छादर्यात य स छ।दक छादयितु योग्यश्छाद्य । अत्र ग्रहणे राहुरेव छादक इति श्रुतिस्मृतिपुराणविदां वाक्यम । परन्तु चन्द्रग्रहणे आदिका भूभा छायश्चन्द्ररिति गणकाना मतम । परन्त्यत्र राहुर्नाम पात पातस्तु विमण्डलक्रान्तिमण्डलयो सम्पात । पानव- शादेव शरो भवति । शरवशादेव ग्रहणमतोऽवश्यमेव ग्रहग राहुहंतु । स्कन्धत्रयात्मके ज्योतिपशास्त्रे सिद्धान्तस्कन्धेषु पातो नाम राहु । पानम्तु क्रान्तिविमण्डलसम्पास । सहितास्कन्धे तु अमृतास्वादविशेषाच्छिन्न- मपि शिर किलासुरस्येदम । प्राणैरपरित्यक्त ग्रहता' यान्त वदन्त्यक । इन्द्वकमण्डलाकृतिसितत्वात् किल न दृश्यते गगने अन्यत्र पर्व- कालाद् वरप्रदानात् ग्रहणसमये कृतजपहोमै त्व तृप्ति प्रायास ब्रह्मणा वरो दत्तो राहवे । तत्र चन्द्रग्रहणे "भून्यासहीन रविविम्ब- मिन्दु" रित्यादिना चन्द्रकक्षाया यत. भूभाविम्बमान तदेव राहु- विम्बमानमिति गणितशास्त्रे प्राचीनैर्ध्वनितम् । अतो भूभातुल्येन राहुणा ग्राहकेण चन्द्रो ग्रस्यते । चन्द्रग्रहण तु सर्वत्रैकरूप दृश्यते । सूर्यग्रहण तु प्रतिदेशमन्यादश भवतीति लिख्यते-चन्द्रग्रहणे छादिका भूभा सा चन्द्रकक्षायामेव वर्तते। अतो भूभा चन्द्रविम्बे भूभान्तर्गत- भूपृष्ठनिष्ठा सर्व स्वदेशस्था विदेशस्था अ'येकरूपं पश्यन्ति । सूर्य- ग्रहणे तु छाद्यछादको भिन्नकक्षागतौ वर्तते । तत्र छादकश्चन्द्र. सूर्या- दधो वर्त्तते । अत' सूर्यादधस्थश्चन्द्र. पश्चिमभागात् समागतो मेघ- खण्डवत् आदित्यं आच्छादयति । अस्मात् कारणात् प्रतिदेशं सूर्य- ग्रहणं नानादृष्टिवशात् न्यूनाधिक दृश्यते। यथोक्त -सूर्यसिद्धान्त इन्दुनाच्छादित सूर्यमधो विक्षिप्तगामिना । न पश्यन्ति यदा लोका- ·स्तदा स्याद्भास्करग्रहः । अथ चन्द्रग्रहणे लम्बननतीनभवत सूर्यग्रहणे लम्बननतीस्तः। अतो विशेषप्रयुक्तश्चन्द्रग्रहणाधिकारातिरिक्त. सूर्य- ग्रहणाधिकार । अथ कि नाम सूर्यग्रहणे विशेषप्रयुक्त लम्बनम् ? तदुच्यते-यतो एक्सूत्राद्यावतान्तरेण चन्द्रो लम्बितस्तल्लम्वनम् । गर्भीयामान्तात्पृष्ठीयामान्तो यन्मितकालेन पूर्व पश्चाद्वा भवति तदै- व म्पष्टलम्बनम । चन्द्रग्रहण चन्द्रो हि स्वगोल स्वकक्षायां भ्रमान भभाऽपि चन्द्रकक्षायामेव साधिनास्ति । अतश्छायछादकयो. ममकक्ष- त्वात लम्बननत्योरभाव स्यान । सूर्यग्रहणे तु ग्राह्यग्राहकयो सूर्यचन्द्रयो भिन्नकक्षन्वात् लम्बननती उत्पन्ने भवन । सूर्याचन्द्रमसोश्च ग्रहणे ग्रहणादिमोक्ष- कालदिकप्रमाणाितवमदेवर्णदेशानामनागतग्रहसमागमयुद्धानामा- देष्टा । सूर्याचन्द्रममो ग्रहणे ग्रहणादिग्रहणप्रारम्भ जानाति । एतावति. म्वदिनगत काल ग्राह्यबाहकबिम्बसम्पर्क । तथा मोक्षकाल जानाति । एतावति गते काले मोक्ष । ग्राह्यमण्डल मकल ग्राहकस्त्यति नथाकाल जानाति । प्रग्रहणमोक्षयोरन्तर एन वान कालः तथादिक् । यथाप्रमाण खण्डग्रहण एतावद्विम्व छिन्न भवति । मध्यग्रहणकालिके तिथ्यन्ते स्फुटप्रग्रहस्थित्यर्थ विशोध्य ग्रहणादि- भवति । स्थित्यर्धद्वयस्य योग स्थितिकाल । विमों निमीलनान्मी- लनयोमध्यकाल । तावन्त काल ग्राह्यविम्ब सकलं ग्राहक सलाद्य तिष्ठति स विमदेकालः । तथा वर्णो ग्रहणे ग्राहकगृहीतस्य विम्बस्य सधूम्रकृष्णताम्रकपिल इति । एतत्सर्व गणितस्कन्धे निर्दिष्टम् । वलनविक्षेपवशेन परिलेषेन प्रग्रहणादीना ज्ञानम। निमीलनोन्मी- लनविमर्दा योोगे विमर्दकाल । वर्णो यथा आद्यान्तयो सधूम्र कृष्ण. खण्डग्र हेऽर्धतोऽभ्यधिके ग्रासे स कृष्ण ताम्र सर्वग्रहणे कपिलवर्ण । । ११ परम्परागतं वैदिकं नक्षत्रारम्भस्थानम् काशीनाथ वासुदेव अभ्यंकर, गुजरात विधासभा, अहमदाबाद ऋग्वेदसहितायां- गावो हन्यन्त इत्याद्युल्लेख फल्गुनीनक्षत्रे सायंकाले पूर्वदिग्भागमलंकुर्वति तदानीमुदगयनारम्भ आसीदिति दर्शयति । तैत्तिरीयादिसंहितासु पठितेषु नक्षत्रनामसु रोहिणीति नामधे.

·( २२ ) यमृग्वेदकाले मृगमुस्थितो वसन्तसपार्ताबन्दुस्तैत्तिरीयसहिताकाले ईषदधिकैकनक्षत्र प्राक्चलित इति दर्शयति । एवं शतपथब्राह्मणमहा- भारतवेदाङ्गज्योतिषबौधायनसूत्रजैनसिद्धान्तपञ्चसिद्धान्तिकादिग्रन्थेषू. पलभ्यमानेभ्य उल्लेख-य. सकाशात्तत्तद्ग्रन्थविरचनसमये समुप- लभ्यमानं संपातविन्दुचलनं ज्ञायते । सर्वष्वव्येषु ग्रन्थेषु ऋग्वेद- संहिताकाले निर्दिष्टं मूल-नक्षत्रमेव नक्षत्र चक्रारम्भक गृहीत्वा तैत्ति रीयसंहिताकाले निश्चिता नक्षत्रमर्यादा स्वीकृता । बराहमिहिरोपि कुन पौष्णान्त इति व्याख्यान विना केवल पौष्णान्तो भगणः स्मृत इति प्रतिपादयन्वैदिक नक्षत्रारम्भ मूलपुष्यतारकायुग्मरूपमेव स्वीकृत- वानिति तदेव नक्षत्रारम्भस्थान पीकृत्य तत्सकाशादेवायनचल- नाशा परिगणनीया सवैगधुनिकैयोतिर्विद्भि ।। १२ वराहमिहिरस्य कालनिर्णये किश्चित् ह० वा. भिडे, गुजरात-विद्या-संस्था, अहमदाबाद बराहमिहिरेण पञ्चसिद्धान्तिकाया प्रारम्भे शककालस्य निर्देश कृतोऽस्ति । आधुनिका ज्योतिर्विदस्त काल शालिवाहनशककाल मत्वा स वराहमिहिरस्य काल इति वदन्ति । किन्तु वराहमिहिरनिर्निष्ट काल. शालिवाहनशककालो भवितु नार्हति अत आधुनिकैाति- विद्भिनिर्णीतो वराहमिहिरकालो न श्रद्धं य । वगर्हाम हिरेण कविता मघातारकाभोगाशा अद्यतनाशभ्यस्त्रयो विशत्या न्यूना । तस्य हेतुरयनबिन्दुचलनम् । स बिन्दुर्द्विसप्तत्या (७२) वपैरेकमशमपक्रामति । अनया गत्या त्रयोविशतिमंशान्गन्तु तस्य १६५६ मितानि वर्षाणि जायन्ते । यदा १६४३ मितेभ्यो वर्षम्य १६५६ मितानि वर्षाणि न्यूनानि क्रियन्ते तदा २८७ मितो वर्षो लभ्यते । खिम्तशकस्यैतद्वर्ष पञ्चसिद्धान्तिकाकारस्य वराहमिहिरस्य काल । यवनज्योतिर्विदा हिपार्कसेन स्वकालिका मघाया भोगांशा निर्दिष्टाःसन्ति । ते वराहमिहिरेण कथितेभ्योऽशेभ्य. पड्मिन्यूनाः । एतस्मात्कारणात् हिपार्कसस्य वराहमिहिरात्प्राक्कालिकत्वं, तच्च ४३२ मितैर्वरिति सिद्ध यति । हिपार्कसः ख्रिस्तशकात्प्राक् सपादशत कोर्ध्व कालिक इति यत्पाश्चात्यज्योतिर्विदो वदन्ति तेनायं कालः सङ्गच्छते।

·(२३ ) १३. पश्चाङ्गविमर्शः पं० श्रीवलदेव मिश्र काशी पञ्चाङ्गस्योपादेयता। पञ्चांगविपये प्राचीनमतम् । तत्र सौरम- तम्। ब्राह्ममतम । सौरस्य प्राधान्यम् । ब्राह्ममते विशेषः। गणेशदैवज्ञस्य ग्रहलाघंकारस्य वैशिष्टयम । पञ्चाङ्ग किम। तिथेविशेषता, पश्चाग- रचनायां सूक्ष्मता, सत्यज्ञानस्य मान्यता । ग्रहणस्य चमत्कार' । पञ्चांग- विवादकारणानि । तत्रोपसंहार । निथिनक्षत्रयोगा प्राचीनरीत्यैव साध्या । तत्र युक्तय प्रमाणानि च । दृश्यवस्तु दृश्यगणितेन साध्यम । सायनिरयनविवादः । तत्र निरयनस्य प्राधान्यम। फलितज्यौतिषे पञ्चाङ्गस्य प्रभाव । १४. भास्करीयलीलावत्यां चतुर्भुजकर्णकल्पनायां भास्करमतदृढ़ीकरणम् पं० श्रीबलदेव मिश्र, काशी विषमचतुर्भुजफलानयने चतुर्पु भुजेषु ज्ञातेष्वपि कर्णज्ञान विना फलस्य निर्णय कर्तुं न शक्यते । तदर्थ भास्कराचार्य स्वलीलावत्या कर्णकल्पनायां युक्ति प्रतिपादिता यस्या समर्थन गणेशदेवनमुनोश्व- रादिटीकाकारा कुर्वन्ति परञ्च कमलाकरभई न तत्र दोषो दीयते । अन्यपि महानुभावैस्तन्मत स्वीक्रियते । तत्र भास्कराभिप्रायवर्णनपुर- म्सर भास्करमतदृढ़ीकरणार्थमेवैष निबन्ध । १५. अहर्गणानयनम् पं० श्रीकुन्दमिश्र, सं० महाविद्यालय, मुजफरपुर अन्हां दिनाना) गण: (समूह) अहर्गणः स च रविसावना- हर्गणरूप एवाचार्येण साधित (रविसावनवशेनैव दिनरान्यो प्रत्यक्षदर्शनात् )। कल्पादित इष्टदिनपर्यन्तं यावन्ति रविसावन- दिनानि तत्संख्यैव मध्यमसावनाहर्गण । कल्पादितो वर्षान्तावधि ·यावन्ति सौरवर्षाणि तानि द्वादशभिर्गुणितानि तदा सौरमासा भव- न्ति । पर वर्षान्तकालस्याज्ञानाच्चैत्रामान्तस्य च ज्ञानात्कल्पादितो गतसौरमासाश्चान्द्रमासा' कर्तुमुचिताः । यथा कल्पाधिमास इष्टसौरमास = गताधिमास। अधिशे कल्पसौरमास कल्पसौर एतै सशेषाधिमासैर्युता गतसौरमासा गतवर्षान्ते - इष्टचान्द्र- मासा भवन्ति, दर्शाग्रत सक्रमकालत प्रागित्यादिपरिभाषया वर्षान्तकालिकचान्द्रमासे वर्षान्ताधिशेषयोजनेनामान्ते चान्द्रमासा भवेयु । अर्थोत्पूर्वानुपातेन ये गताधिमासाः समागतास्तैरैव युक्ता कल्पगतसौरमासा अमान्ते गतवान्द्रमासा भवेयुः, चैत्रामान्ताद्गता सन्नामान्तावधि ये चान्द्रमासास्तैरपि पूर्वानीतामान्तकालिकचान्द्रमासा योजिताम्तदा गतासन्नामान्तकाले चान्द्रमासा जातास्ते त्रिशद्गुणिता- स्तदा चान्द्रदिनानि भवन्ति । ततो गतासन्नदर्शान्तकालात्सूर्योदय यावद्या गततिथयस्ताभिर्युक्तास्ते पूर्वोक्तगतासन्नदर्शान्तकालिकचान्द्रा हास्तदा गतासन्नतिथ्यन्ते चान्द्रदिनानि भवन्ति । तत कल्पावमदिन ४ इष्टचान्द्रदि अवशे गतावाद कल्पादि कचां तैविरहितानि गतासन्नतिथ्यन्तकालिकचान्द्रदिनानि तिथ्यन्ते सावनाहर्गणो भवेत्तत्रावमशेषयोजनेन सूर्योदयकालिक सावना- हर्गणो भवेत्पर पूर्वमवमशेषो विशोधितोऽधुना योजितस्तेन तुल्यधनर्ण- नाशात्केवलंमनुपातागतावमेव वियोजितास्तिथ्यन्तकालिकचान्द्राहा सूर्योदयकाले सावनाहर्गणो भवेत् । उक्तञ्च भास्करेण । "अधिकमासदिनक्षयशेषतो घुघटिकादिकमत्र न गृद्यते" । कमलाकरेणाप्यहर्गणानयन कृतं तद्भास्करकथिताहर्गणसाधना- पेक्षया विलक्षणं वर्तते । अहर्गणानयने सर्व वस्तु मध्यममानेनैव गृहीतम् । केवलं तिथि: स्पष्टा गृहीताऽतस्तत्साधितोऽहर्गणो मध्यम- स्पष्टतिथ्योरन्तरेणान्तरितो भवेदत आचार्येण "अभिष्टवारार्थमहर्ग णश्चेत्सैकोतिरेकस्तिथयोऽपि तद्वत् । कथितम् , भास्करेण तु वर्षान्ता- दिष्टदिनपर्यन्तं दिनगणानां नाम लध्वहर्गण इति रक्षितम् । तत्सा- धनमपि "चैत्रसितादिगतस्तिथिसद्ध" इत्यादिना कृत पर तन समी- चीनमिति तदुपपत्तिदर्शनेनैव स्फुटं भवनि । कमलाकरेण लध्वहर्ग ·। । ( २५ ) रणस्य साधन न कृतं किन्तु भास्करोक्तलम्वहर्गणसाधनस्य खण्डन कृतम् । द्वयोर्मते केवल गणनायां भेदो वर्त्तते, लवहर्गणोऽयं कदासावयवः कदा च निरवयव इत्यादेरपि निर्णयो भवितुमर्हति । अहर्गण एवोदयान्तरोत्पत्तौ मूलकारणम । यत कल्पग्रभगण - अहर्ग भशे, प्रति दिनजगतिकलो- = गतभगरण कल्पकुदिन ककु त्पन्नासु वैषम्यमूलकप्रतिकुदिनवैषम्ये नैतादृशानुपाताभावादेकव- पन्ति पातिस्पष्ट कुदिनानामेकत्रिताना कृतस्वसख्यकसमखण्डाना मध्यसावनमेव स्पष्ट गतिकलाम्यो मध्यगतिकलेतिच कृत्वैकम्तादशो ग्रहश्चेत्कल्पितो भवेद्यस्य कुदिन मध्यमसावन तद्गतिकलाच म यम- गतिकला भवेत्तदातत्कुदिनेनैवैवमनुपात स्यात । परन्नाय क्रान्तित चलितो भवेत्तत्र समचापजासूनामग्यममत्वात् । पर कलातुल्या असवो नाडीमण्डल एवातो नाड़ीमण्डल एवोक्तग्रहश्वाननीय इति सिद्ध । अत स्वस्वभगणादनुपातेन नाडीमण्डलीयमध्यमा स्य काल्पनिकत्वात्कल्पिते क्रान्तिवृत्तीयमध्यमार्क आगतोऽय मध्यमग्रह इत्यत्र "दशशिर पुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे” इति वदति । भास्करोक्ताहर्गणवशाद्वारगणनाया कदाचिद्विसस्कर गणस्यापि स्थिति- भवति सा च स्वलिखितप्रबन्धे मया प्रदर्शिताऽन्न विततिभयाद- पेक्षितेति । १६. ग्रहणविषयको निबन्धः पं० श्रीदयानाथझा, स० महाविद्यालय, मुजफ्फरपुर ( १ ) प्रथम ग्रहणशब्दस्य पूर्वापरसमये (यदि कपौरालिका धुनातनसमये ) अभिप्राय प्रदर्शित व्युत्पत्तिरपि दर्शिता---गही परम्परया ग्रहणे कारणमपि दर्शितम- (२) अथान्धकारस्यैव तमोरूपस्यैव ग्रहणद्वये कारग छादा- छादकयोनिर्णयपुसर प्रकटितम् -बुधशुकयो कृतमपि सूर्यग्रहण दूरवीक्षणयत्रद्वारा द्रष्टु शक्यते यथा कमलाकरेण दिग दर्शितमि- त्यादि प्रतिपादितम्- (३) यथाऽस्माक सूर्यग्रहणचन्द्रग्रहणे भवत तथा ग्रहपृष्ठ- वासिनामपि लोकाना ते ग्रहणे भवितुमर्हत इपि विविक्तम्- - ·( २६ ) (४) उपग्रहस्य ग्रहस्य च लक्षणं दर्शयन्-चन्द्रस्योपग्रहत्वं दर्शितवान् तस्योपग्रहस्य नाम चन्द्रमा:-पृथ्वी अपि पाश्चात्यमते ग्रहत्वं भजते एवमेव सर्वेषां कियता ग्रहाणामुपग्रहाः कियन्त कियन्त सन्ति तेऽपि मया प्रदर्शिता. तेषावशतोऽपि तत्पृष्ठोपरि कति विधानि सूर्यग्रहणानि भवितुमर्हन्ति तान्यपि प्रदर्शितानि - (५) केअकेल रन्तानुपग्रहानाविश्रानभर तेषामपि नामानि यथा- शक्ति दत्तानि-उपग्रहवशेन शनेविलक्षणताऽआत्मीयकपारीधि विम- ण्डलपरिधि धरातलयोरुत्पन्न कोणोऽपि प्रतिपादित , (६) नवीनौ द्वौ भारतीयग्रहेन्य अन्यौ वकणेन्द्रारख्यौ क्रमश पाश्चात्यमतेन हर्सल--नेपच्युन नामानौ लिखितौ ययो भगणावपि प्रतिपादितौ। अथ च कियन्तोऽपि सूक्मा' ग्रहा. त्रिशती ३०० तोऽधिका' मालवृहस्पतिकक्षामध्ये पतितास्तेषु कियतां नामानि च लिग्वितानि- (७) धूमकेतुद्वयमपि प्रतिपादितम्-यस्म नाम हली-इन्कस इति वर्तते अनर्यो भ्रमण समयोऽपि प्रतिपादित एतौ काम्या माविष्कृतौ तयोर्नामापि वृत्तम्- (८) अधुना भूयांसि सूर्यचन्द्रयोग्र हणसभवज्ञान नवीन प्राचीन सस्काराम्यां सस्कृतै रविचन्द्रपातै. सूक्ष्म प्रतिपादितम् - अत. परं स्वभारतीयज्योति शास्त्रे लिखित प्राचीननवीनमताभ्यां सूर्यचन्द्रयो स्पर्श मध्यग्रहणमोक्षदि विषया अहनीया । १७. दिनरात्रिव्यवस्थाविचारः प० श्रीतुरन्तलाल झा, महिनाथपुर दिनेशस्य दर्शनादर्शनतो दिनरात्रिव्यवस्थाकल्पना । उत्म- लक्ष्मावलयान्तराले चरात् सदा निरक्षे दिनरात्रिमाने समे भवत । तथा च मेषादौ दिन महत् रात्रिर्लघुश्च, कर्कादौ तु रात्रिमहती, दिन लघु एव, एव विषुवदिने द्युनिशो समत्वञ्च भवति । अथ च षट्पष्टि- भागाभ्यधिके पलांशे हि रवेरुत्तरा क्रान्तिलम्बाधिकाया वस्सततं दिन याम्याक्रान्तिर्यावत् सतत रात्रिरपि भवेत् । एवं मेरौ षण्मास दिनं तावती रात्रिश्चेति किश्चि भम्विदां सतात् । अथोत्तरायणे सुराणां ·( २७ ) दिनन्त्वसुराणां रात्रिरेव । सततव्यत्ययेनैनयोर्याम्यायने दिनरात्री भवेताम । भूपृष्ठाभिप्रायेण कमलाको (६८ । २०)। (७८ । १५) । (६०) पलभागे उदयास्तयोविचित्रता निरूपिता। एव भूपृष्ठत ऊचे यथा २ दूरगतै-१७ । ५४ । १७० योजनैद कचिह्न तथा उदयस्या- विकाधिकमानम । एवमेकद्वित्रिमासिक दिनव्यवस्थाकथनम । तथा चन्द्रगोने चन्द्रपृष्ठनिवामिनां पितृणा दिनरात्रिस्वरूपम । नद्यथा दर्थे 'तेपा मध्याह्न भवेदेव तिच्यन्ते निशीथा स्यात् । प्राच्यमते कृष्णपदे सार्द्धसप्तम्यामुदय , शुक्लपक्षे तु सार्द्धसतम्यामस्तश्च । वस्तुतस्तु पादानपटकाष्ट लवान्तरे नवत्यशमिते शुक्लाशे कपालवशेनोदयास्तौ भवेतामिति सूक्ष्मतरम् । एव क्षितेरतिदूरगतम्य ब्रह्मणो युगसहस्र ण- कल्पमानेन दिन तावती रात्रिश्च भवति, कल्पद्रयेनाहोरात्रम । एव ततोऽप्यतिदूरगताना विषण्वादीना यथा दूरता तथा महाप्रलयान्तं दिन रात्रिश्चेनि सताम्बिदुपामतिरोहितमेव शामिति । , १८. चन्द्रग्रहणविषयको निबन्धः श्रीलोकनाथठाकुर, मुंगेर चन्द्रग्रहणे छाटकबिम्ब भूभाबिम्बमेव भवति तत पूर्व भू. भाबिम्बसाधन कृत यद्यपि सूच्याकाराया भभाया दीर्घता भवति । यत सूर्यबिम्बस्य गुरुत्वात् भूब्रिम्बस्य च लघुत्वात् बिम्बयो स्पर्श- रेखा सूर्याद्विरुद्धदिशि मलग्ना भवन्ति। ताश्च चन्द्रकक्षामतीत्य- बहिद रगता भवन्तीति नाविदित गोलज्ञानां । भानोबिम्बपृथुत्वा- दपृथुपृथिव्या प्रभा हि सूच्यया । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूरं बहि- ति , इति सिद्धान्तशिरोमणीयगोलाध्यायस्थपान, परंतु चन्द्रस्तु चन्द्रगोल एव भ्रमति । ततश्चन्द्रग्रहणविचारार्थ चन्द्रगोलीयैव भूभा- पूर्व साधिता । सा च भूभाविस्तृति भूव्यासहीन रविविम्बमिन्दुकर्णा- हत भास्करकर्णभक्तम् । भूविस्तृतिर्लब्धफनेन हीना भवेत्कुभाविस्तृ- तिरिन्दुमार्गे। इत्यनेन श्रामद्भिर्भास्कराचाय्यै- साधिता सा न वास्तवा चन्द्रगोलीया किन्तु चन्द्रकशोधगता भवतीति तद्वासनाऽव. लोकनेन स्फुटमवसीयते । एवमेव मुनीश्वरावाय्यैरपियद्भूभाबिम्बो नयनमकारि तन्न वास्तवमिति भट्टकमलाकरेण सिद्धान्ततत्त्वविवेके .

·( २८ ) । साधु खण्डितम । यद्यपि चन्द्रकक्षाया स्थितयैव भूभया चन्द्रविम्ब स्पर्शः पूर्व भवति यदा तु चन्द्रकक्षास्थया स्पर्शो भवति तदा तदधस्ताया किचिद्ग्रहणमपि भवति चन्द्रविम्बस्येति सिद्धान्ततत्त्वविवेके भट्टकमलाकरेण शशाकस्य गोले कुभामानमल्प ततोऽधस्थित चाधिक सर्वदैव । अध सस्थिताया कुभाया च पूर्व विधोविम्बगोलस्थसम्प र्शन स्यात् इति साव्वाह परतु पूर्वाचाय्यै सर्वैरेव चन्द्रकक्षीयैव भूभासाधिता । यतश्चन्द्र चन्द्रकक्षीयामेव भ्रमति ततो वास्त- वचन्द्र कक्षीयाभूभा इतावनी व्यास वियोगखण्डमित्य दिना कमलाकरेण स्वनिर्मिनसिद्धान्त तत्त्वविवेके साधु साधिता । महामहोपाध्यायै श्रीमत्परमगुरुसुधाकरद्विवेदिचरणैरपि रवित- नुदलजीवालम्बनोाविहीना क्षितिजनिततयातन कार्मुक कार्य- माय्य । द्विजपतिजपरार्थ लम्बन तद्विहीन भवति वसुम- तीभाविम्बग्वण्ड मुमूतमम । इत्यनेन वान्तवा चन्द्रकक्षीयैवज्याभू भासाधिता । सशावकेनापि दिवाकर्शनशानाथपरलम्बनसप्रति सूर्य- बिवार्द्ध रहिता भूभाविम्बदल भवेत्। इत्यनेन चापयोरभेद स्वी- कृत्य चन्द्रकक्षीयैव भूभानाधिता परमिय ज्याचापयोरभेदस्वीका- रात । किचित स्थूलेतिनाविदित गोलपटूनाम । गोलविज्ञाना प्रयो जनमस्या भाया चन्दयामाधने भवति । यतश्चन्द्रबिम्बस्य भूभा- बिग्बमेव छादबिम्ब भवति । सूर्यग्रहणे तु चन्द्रबिम्बमेव छादक- बिम्बम। यतउक्तम छादयत्यकामन्दुर्विघुभूमिभेति गणेशदैवज्ञोक्त न पद्येन । तथाच समावि । विधुरिन नहणेऽपि धत्ते इत्यनेन भास्करोक्त- सिद्धान्तशिरोमणिस्थपन सुविदितमेव ज्योति शास्त्राध्येतृणाम । सर्वेषामेव ज्यौतिपसिद्धान्तयुक्या चैतत्सर्वविदितमेव । यद्यदा पूर्णि माया मानक्याादधिको विक्षेपश्चन्द्रस्य भवति तदास्पर्शाभाव । यदा च मानैक्या समो विक्षेपस्तदाग्राह्यग्राहक बिम्बयो केवल स्पर्श एव । यदा च न्यून शरस्तदा ग्रहण यदा च मानान्तरार्द्धसम शरस्तदा सर्वग्रास । यदा च मानान्तरार्द्धादल्प. शरस्तदाखग्रासो भवतीति सर्व- गोलज्ञान नातिरोहितमिति ।

·( २६ ) । - १६. फलितज्योतिःशास्त्रे वृष्टिविचारः पं. श्रीरामलोचनशर्मा, वरदेपुर अर्थतज्योति शास्त्रस्य सिद्धान्त-महिता-होरेति स्कन्धत्रयात्मक सुप्रसिद्धमेति । तथा श्रौतस्मातकर्मोपयोगिकमितिच सिद्धान्ति- नमेव । अन्यशास्त्रवत् केवल विवादास्पद न प्रत्ययत्वात , यद्यपि शास्त्रेऽस्मिन बहव प्रत्यया ग्रहण शृङ्गोन्नत्यादि तथापि फलितविषये वृष्टिसमर्यानणयोऽपि महान प्रत्यय । तत्र वृष्टिप्रवर्तका देवा के तथा धूमराशिभिर्मघाना समुत्पत्तिरिति कथन, आदित्यात्कथ वृष्टि कनि प्रकारका मेघास्तल्लक्षणादि कथन, घृतस्य गर्भस्य कालो गर्भसभवलक्षण तथा गर्भकाले मेघाना शुभलक्षण केषु नक्ष- षु धृतो गर्भो बहुतोयदो भवतीति निर्णय कानि पञ्चनिमित्तानि गर्भ- धारणे, एकैनिमित्तहानी कति योजनानि वृष्टिर्भर्यात कार्तिकादि- मासे तिधिवशेन, नक्षत्रवशेन च वृष्टिविचार रोहिणी स्वात्यादि- योगश्च ग्रहस्थितिवशेन तथा प्रश्नकालिकग्रहस्थित्यादिवशेन च, भूस्थजीवादिनिमित्तवशेनापि कथितप्राचीनरीत्या दृष्टिविचारो निबन्ध प्रदर्शित । तथा नवीनवेज्ञानिकमतेनापि मेघरूपकथन, कि नाम वर्षा कदा केवल मेघरूपदर्शन भवति । कदा करका भमो पतति, शैत्याधिक्य कथमित्यादि निबन्धश्चापि दर्शित । कदा प्रसव- २०. आयुविवेकः पं० श्रीयुगलकिशोरमिश्र, अन्धराठाढ़ी तत्र आयु. कि नाम । जन्मवता जीवनस्थितिकाल आयु । तच्च जन्मलग्ना-तृतीयस्थानमष्टमस्थानञ्चायु स्थानम । तम्य चत्वारो भेदा । जन्मत प्रभृति द्वात्तृशद्वर्षपर्यन्तमल्पायु । ततश्चतु षष्टिबर्षपर्यन्त मध्यमायु. । ततः शतावधि यावत् दीर्घायु । ततो वित्तिधिकशतवर्ष यावत् उत्तमायुरिति । केचित्तु अल्पाल्पायु अल्पमध्यमायु अल्प- दीर्घायु. । मध्यमाल्पायु मध्यममध्यायु मध्यमदीर्घायु । दीर्घाल्पायु दीर्घमध्यमायु दीर्घदीर्घायु । अल्पायुमध्यमायुर्दीर्घायुर्वा आयुषो नि- श्चये कृते तन्मध्ये मारकेशदशा मारकस्थानस्थितपापग्रहदशा मारकेश- संबधिक दशा वा समायाति तदा तत्र निधनं वाच्यामिति ।

·(३०) जैमिनिमतेनायुस्त्रिविध । अल्पायुमयमायुर्दीर्घायुभेदात । तद्यथा चरराश्यो स्थितयो स्थिद्विस्वभावराश्यो स्थितयोश्च लग्नेशाष्टमे- शयोर्दीर्घायु । द्विस्वभावराश्यो स्थितयोश्चरस्थिरशश्योश्च स्थितयोर्म- ध्यमायु । स्थिरराश्यो स्थितयोश्चरद्विस्वभावराश्या स्थितयोश्च तयो- रल्पायु । एवं लग्नचन्द्राभ्या र्शानचन्द्राम्या वा विचार: आर्य । जन्म- लग्नस्थिते सप्तमस्थिते वाचन्द्रे चन्द्र लग्नाम्यामन्यथा शनिचन्द्राभ्याम। तथा जन्मलग्नहोरालग्नाभ्या विचार कार्य । पूर्वोक्तत्रिविधायुर्दायेषु प्रकारत्रयेणैकाकारायु प्रदत्वे निर्विवाद एव । तत्र भिन्नत्ये, प्रकारद्वयेन यदायुरायाति तदेव ग्राह्यम। प्रकारत्रयेणापि भिन्नभिन्नरूपेणागते आयुषि लग्नहोरालग्ना-या यदेवागन तदेव ग्राहयम। म पण्णव- त्यष्टोत्तरशतविशत्यधिकशतवान्मक प्रथमद्वितीयतृतीयखण्डन्दीर्वायु निर्णीतम् । चतु पष्टिद्विसप्तत्यशीनिवर्षात्मक प्रथमद्वितीयतृतीयग्बण्ड- म्मध्यमायुनिीतम । द्वात्रिशत्षत्रिशत चत्वारिंशद्वर्षात्मक प्रथम- द्वितीयतृतीयग्वण्डमल्पायुनिर्णीतम । योगत्रयेणापि दीर्घखर डस्य प्राप्ती चत्वारिशद्वर्परूप योगद्येन पत्रिशनवर्परूप योगैकेन दात्रिशद्वर्षात्मक खण्डग्राह्यम। मध्यमायुषि लग्नेशाष्टमेशाम्यामायुरानयने चत्वारिशन लग्नचन्द्राभ्यां शनिचन्द्रा न्या वा पत्रिशत लग्नहोरालग्नाभ्यां द्वात्रिश- द्वर्षरूप खण्डप्रकल्पयेत। न च स्वर्वोच्चगे शनी कक्ष्याहासो स्यात अर्थात् नीचराशौ शत्र- राशौ वा शनी कक्ष्याहामो नान्यत्र । केवलपापटग्योगिनि शनौ नीचा- दिराशिस्थितेऽपि न कल्याह्रास । तथा लग्नसप्तमगे गुरौ केवलशुभहन्योगिनि च कल्यावृद्धि अर्थात् स्वर्वोच्चगे गुरौ कक्ष्यावृद्धिर्नान्यत्र । कदयाहासस्तुदीर्घायुषि मव्यमा मध्यमायुषि अल्पायु । एतस्य विपरीत कक्षावृद्धि । प्रकारान्तरेण जन्मलग्नात्सातमाञ्च यौ अष्टमेशौ तयोर्मध्ये यो वली तस्मित् केन्द्रस्थिते दीर्घायु पणफरे मध्यप्रायु आपोक्किमे अल्पायु । अत्रलग्ने विषमे सति क्रमात् समे उत्क्रमाचाष्टमेशो ग्राह्य । जन्मलग्नसप्तमाच नवस्थान- स्थिते आत्मकारके विपरीतमादीर्घ चेदल्य मध्य चेन्मध्यं हीन चेदीर्घम् । तथा अष्टमेशयो कारकेण सहयोगे ऐक्ये वा मध्यमायु अर्थात् दीर्घ चेन्मध्य हीन चेदपि मध्यमायुरेव । तथाच लग्नेशाष्टमेशौ एकादशपचमयोश्चेद्दीर्घायु एकादशतृतीययोश्चेन्मध्यमायु एकादश- द्वितीयोश्चेदल्पायुः द्वापि एकादशे गतायु । तथा तौ लग्नत्रिकोणे ·( ३१ ) चेद्धीनायु लग्नेशत्रिकोणे चेन्मध्यमायुः लग्नेशाश्चितराशिनाथत्रिकोणे चेद्दीर्घायुः । तथाच यदि लग्नेश सूर्यस्य शत्रस्तदाल्पायु समे सति मध्यमायु मित्रे चेद्दीर्घायुरति ॥ मारकेशविचार ॥ जन्मलग्नात द्वितीयस्थान सप्तमस्थान च मारकस्थान तत्र सप्तमस्थानापेक्षया द्वितीयस्थान बलवत्तरम। तेन जन्मलग्नाद्वितीयराशीशस्य दशावि- पाकेषु निधनमथवा तत्र गता ये पापा मारकेशेन युक्ताश्चेत्तेषा दशायां सम्भवे सति निधन वाच्यम्। शनिकेतू महामारकसज्ञौ अष्टमेश्वर- चापि मारकेश पापबहुले षष्ठेशे सति ततेव मुख्यमारकेश मारकेश- दशाकाले मारकस्थस्य पापस्य पाके सम्भवे निधन, तदसम्भवे द्वादशे- शदशाया निधन मारकग्रहयोगत पापयुक्तश्चशनि सर्वान् ग्रहान् तिरस्कृत्य निहन्ता स्यादिति ॥ २१. चन्द्रशृङ्गोन्नतिः पं० श्रीगौरीका-तमिश्र, देवही दृश्यशुक्लवृत्तसम्पातरुपयो शृङ्गयारेकतरस्योन्नति रितिशृङ्गो- नति । सा तु मासान्तपादे प्रथमे च शशिविम्बे विषाणरूपालोकै- वलोक्यते । तस्या शुभाशुभ फलादेश संहितायां बहूनि सन्त्यतस्तस्याः साधनमुपयोगत्वात् प्रथम दृश्यशुक्लभागस्य क्रमश अर्धाल्पमर्धा धिकञ्च युक्ता भवति तत्र प्राचीनार्वा चीनानां मतद्वैध तत्र वास्तवत्व च प्रतिपाद्य विम्वान्तरसूत्रस्य साधन स्पष्टा तराशानयन च प्रतिपादित- मस्ति । अथ वास्तवदृश्यवृत्तभूतले वास्त शुक्लवृत्तवृत्तस्य परिणामे- न प्रतिभावोधकयक्तया सिद्धदीर्घवृत्तस्य समाधान विधाय कदा शृङ्गयो समत्व कदा अर्ध्वाधरत्वं भवतीति प्रदर्श्य कथ शुक्लस्योप- चयापचय जनैरवलोक्यते तथा “विधुदृग्वलयाद्यदिसिताग्व्यवलय भवेत् । ज्ञेयादिग्वलनस्यापि सैव दिग्धी मता सदा । एवम् स्यात्तुग- शृङ्ग वलनाशमत्र" इत्यादि युक्तया प्रतिपाद्य तत्र प्राचीनाना मत तिरस्कृत्य नवीनमत स्वीकृत्य तत्रवैलक्षण प्रदर्शितम् । एव देश विशेषण सर्वदा उत्तरशृङ्गस्यैवोन्नतिरिति प्रतिपादितमम्ति इति । .

·( ३२ ) २२. भगोलीयविचारः पं० श्रीअजबलालझा, मुंगेर भगोलीयविमण्डल परिणतवक्रे वृत्तत्वं खण्डनं भास्करमतप्रति- पादनपुरस्सरं तथा कीटक्सख्यायां वृत्तत्व च भवति परिणतवक्रस्य कूर्मपृष्ठा कृतिवक्रमिति नामरक्षण तत्र सर्व कणन्यूनाधिकनिर्णय वक्रेस्य लघुव्यासबृहद्व्यासनिर्णयविलसितलघुचापमहत्तमचाप कथनंपरमशरस्थाने चेष्टशरस्थाने च तथातदुपयोगिन कतिचन नवीनविशेषसिद्धान्त दर्शनम् अथ च सूच्यां केन्द्रलग्नांधारगत त्रिभुजेषु शीर्षगकोणो यदि समकोणस्तदल्पोऽधिकोणो वा तदा सर्वे ऽपि कोणास्तथाविधा समकोणाल्पाधिककोणा भवेयुरिति दर्शनम् । चान्यद्वैचित्यमत्र यथा स्थिरत्रिभुजीयशीर्षकोणसमद्विभाग- कत्ररेखास्थबिन्दुतो या अनेका अन्या अर्थात तत्समान्तरा पूर्ण- ज्या भवेयुस्तासां चापान्युक्तविन्दोभगोले परिणामि तानि तेभ्यस्तु- ल्यान्तरितानि भवन्तीति खे स्पष्ट प्रतिभात्येवमत्रानेकेऽनुभूत नवीनविषया स्थले स्थले समुपयुक्तास्सनिवेशिता इति शम । तथा . २३. लंवनप्रयोजनम् पं० श्रीरमाकान्तमिश्र, पिपराढ़ी गर्भीय दर्शान्तकालाद्यवतान्त रेणपृष्टीय दर्शान्तकाल स्यात्त- देव लंवनशब्देन कथ्यते। अतएव तेन लवनेनासत कृत्संस्कृत पर्व विरामकाल पृष्ठीयदर्शान्तकात स्यात् । किन्तुमध्यग्रहणकाल. स्यात् । किच मध्यग्रह पर्वविरामकाले, इत्यनेन तिश्यन्ते मध्यग्रहणं भवति किन्तु दर्शान्ते मध्यग्रहणं भवति तेन लवनसस्कारस्य किं प्रयोज. नम् । तत्र दर्शान्तशब्देनगर्भीयदर्शान्तस्तेन लवनेन सस्कृत पर्व- विरामकाल. किन्तु गर्भीय दर्शान्तकालस्तदा पृष्ठीयदर्शान्त काल स्यात् । दर्शान्त लक्षण प्रथम प्रतिपाद्यते - यदैकगर्भसूत्रे गर्भीय रवि- चन्द्रौ स्याता तदा गर्भीयदर्शान्तकाल । तथैवैकपृष्ठसूत्रे 'पृष्ठीयरविचन्द्रौ स्यातां तदा पृष्ठीयदर्शान्त कालस्यात् । अत्र गर्भीयदर्शान्तवत्पृष्ठीयदर्शान्तस्यलक्षण क्रियते ·( ३३ ) नदा दोषापत्ति । यतो रवि क्रांतिवृत्ते चन्द्रस्यापि स्थानं क्रांतिवृत्ते तेन द्वयो क्रांतिवृत्ते स्थितत्वात् तयोगतारेखा क्रांतिवृत्तधरातले सिद्धा नेन भूपृष्ठचिन्हमपि क्रातिदलधरातले जातम् भूगर्भस्य क्रांतिवृत्त- घरातले स्थितत्वात् सपूर्णमुर्ध्वाधरसूत्र क्रांतिवृत्तधरातले सिद्धं तने कातिवृत्त खमध्यगत स्यात् । तेनयवाहइमण्ड नानुकार क्रांतिवृत्त- भवेत्तदैव पृष्ठीय दर्शान्तकाल म्यात । तेन जिनाधिकाक्षांशदेशे कदापि पृष्ठीयदर्शान्तस्य लक्षण वत्त नोशक्यते पर वेद प्रत्यक्षबाधिनम अथात्र लंवनसस्कारे असककर्मण प्रवृत्ति कथम । तदुच्यते लवनतु रविचन्द्रयोर्गत्यन्तरवशेन भवितव्यम् । तद्यथा-गर्भीयदर्शान्त काले गर्भीय रविचन्द्रयोरन्तराभाव एव, परच पृष्ठीयदर्शान्तकाले तयोर्गीयरविचन्द्रयोर्यदन्तर तदेव लवन तस्य घटयात्मक मानं संसाध्य सकृत्सस्कारेण गर्भीयदर्शान्ते पृष्ठीयदर्शान्तकालस्य ज्ञानं स्यात् परच पृष्ठीयदर्शान्तम्यानानात् गर्भीयदर्शान्तकालमेव पृष्ठीय- दर्शान्तकाल प्रकल्प क्रियते तेनासकृत्कर्मण प्रवृत्ति । . २४. अतिचारविचारः पं० श्रीसीतारामझा, काशी ससारे सकलान्यपि कर्माणि तत्फलानि च । समयाधीनानि । स च समयोऽनेकविधोऽपि शुद्धाशुद्धभेदेन द्विविध । शुद्धे समये समा- रब्धे शुभकर्मणि सम्यक् साफल्य भवति, अशुद्ध समये समारब्धे सुकर्मणि वैफल्यमिति पूर्वैमहर्पिमि पुन पुन परीदय यन प्रति- पादित तदेव शास्त्रमित्यस्माभिर्मन्यते । सोऽपि समयो वर्ष-मास-दिनदेन विविध । तानि च शुद्धाऽधिक-क्षयभेदेन त्रिविधानि । तत्र शुद्ध वर्प, शुद्ध मासे, शुद्ध दिने एव विवाहादिशुभकर्माणि कर्तव्यानि । अविक-क्षय-वर्षमास- दिनानि च शुभकर्मणि त्याज्यान । तत्र वर्षशुद्भिवृहस्पतिचारेण ( राशे राश्यन्तरगमनेन ) । मास- शुद्धि सूर्यसचारेण ( राशे राश्यन्तरगमनेन ), दिनशुद्धिश्चन्द्रचारेण (तिथेस्तिथ्यन्तरगमनेन ) ज्ञायते । तत्र ग्रहाणां गतिस्वरूपम् । ग्रहाणां कलात्मिका गति सदा एक- रूपा न भवति । पृथिव्या दूरामनस्थितितया ग्रहतौ क्रमेण ह्रासो, ५ ·. ( ३४ ) पुनः क्रमेण वृद्धिरेव पुन पुन ह्रासो, वृद्धिश्च भवति । तादृशीतत्त- कालिकीगति स्पष्टा गति. कथ्यते। तथा परमाल्प-परमाधिकस्पष्ट- गतियोगार्धसमा मध्या गति., कल्पिता। वास्तवो ग्रहस्तु स्पष्ट गत्या गच्छति । मध्यगत्या गमनशील कल्पिते । मध्यमग्रह स्वीक्रियते । अतो ग्रहाणा यध्यमस्पष्टभेदवशेन समयोऽपि (वर्ष, मास , तिथिश्च ) द्विविध । अथ ग्रहगतिभेद प्रदर्श्यते-यदा वास्तवो ग्रह स्वस्वकल्पित- मध्यमग्रहात् पृष्ठतो भवति तदा तस्य गतिर्मन्दा, कृशा वा कथ्यते । यदा च मध्यमादग्रतो भवति तदा तस्य गति' शीघ्रा, चरा वा कथ्य- ते । यदा च ग्रहश्चरगत्याऽग्रिमराशि गच्छति तदा तस्य गतिरतिचरा कथ्यते, स एव ग्रहोऽतिचारी भण्यते । तत्र चन्द्रातिचारे पुनश्चन्द्रस्य वक्रगत्या पूर्वेतिथ्यागमनाभा- वात् तिथिक्षयो निश्चित । एव सूर्यातिचारेऽपि पुन पूर्वराश्यागम- नाभावत् क्षयमासो निश्चित एव । जीवातिचारे तु जीवस्य पुनर्व- क्रगत्या पूर्वगश्यागमनसभवात् क्षयसवत्सरस्यानिश्चितत्वम् अत एव गुर्वतिचारस्य द्विविधत्व सिध्यति । एतेन एकस्मिन् दिने तिथित्रयस्पर्श क्षयतिथि । एकस्मिन् मासे रविराशित्रयस्पर्श क्षयमास । एव एकस्मिन् सवत्सरे गुरुराशित्रय- स्पर्श क्षयवत्सरो भवति । एतदेव भिन्नभिन्नशब्देन पूर्व प्रतिपादितम । तत्र गुर्वतिचार लक्षण यथा । (१) एकस्मिन् सवत्सरे स्फुटगुरुराशिद्वयसचार । कालिदा- सादय । (२) एकस्मिन् संवत्सरे स्फुटगुरोः पूर्वराशित्यागोऽग्रिमराशि- गमनं चातिचार' । महेशठक्कुरादय. । (३) स्पष्ट गुरुराशौ संवत्सरसमादयभावोऽतिचारः । (४) स्वमध्यमात् पूर्वमेव स्फुटगुरोरग्रिमराशिसंचारोऽति- चारः। (५) मध्यराश्यधिकरणकस्फुटगुरोरग्रिमराशिगमनमतिचारः । इति भुवनदीपककारादय.।

·( ३५ ) इति सर्वपि लक्षणमेकस्मिन् लक्ष्ये घटते । एवं महातिचारे सति वर्तमानराशिसम्बन्धिसवत्सरस्य लोपो भवति । स सवत्सर. शुभकमंणि त्याज्य प्रतिपादित पूर्वाचाय. । इत्येव माननीय म-म-महेशक्कुरमहोदयैः सविस्तर स्फुट प्रति पादितम् । तत्तु कालान्तरे निपुणज्योतिर्विदभावसमये केनचित् पञ्चाङ्गलेखकेन ग्रहगतिज्ञानाभावात् शब्दार्थबोधाभावाच्च भ्रान्त्या- ऽनतिचारेऽप्यतिचारो विलिखित । तदनुसार स्वयमविविच्यवाधु- नापि प्रचाल्यते विज्ञैरपीति निष्पक्ष विवेचनीय विपश्चिद्भि । , , २५. पञ्चाङ्गपरामर्शः पं० श्रीसीतारामझा, काशी ससारेऽस्मिन् सर्वाण्यपि कार्याणि कालाधीना नीति नाविदितं विदाम् । भगवत कालस्य, बहूनि अङ्गानि सन्ति । तेषु चान्द्रम् , सौरम् , सावनम् , नाक्षत्रम् , तथा बार्हस्पत्यमिति पश्चाङ्गानि मुख्या- नि । एभिरेव. मनुष्य सर्व कार्य क्रियते । एषामेव पञ्चानामङ्गाना समहार पञ्चाङ्गमित्युच्यते । तथा यत्रैषा स्फुटपरिमाणं लिख्यते तान् पत्रमपि पश्चाङ्गपदेन व्यवह्वियते । तत्रादौ चान्द्र कालो निरूप्यते । चन्द्रबिम्बे सूर्यरश्मिसयोगेन काले यद् वैलक्षण्य जावते स चान्द्र काल । स च सूर्यचन्द्रयारन्तर- वेशेनोत्पद्यते । सूर्यात् चान्द्रो यदा द्वादश भागान्तरिता भवति तदैका तिथिभवति । अतो गणितद्वारा स्फुटविचन्द्रयोरन्तरजानेन तिथिज्ञान भव- ति । एतत् प्रयोजन पितृकार्यादी भवति । सौर कालो निरूप्यते । नक्षत्र-राशिरश्मिषु सूर्यरश्मिसवोगेन काले यद् वैलक्षण्य जायते स सौर. काल. । तत्र मेषादिद्वादशरा- शिभि. सह हादशसौरमासाः, मासस्य त्रिशत्तमो मागः सोरं दिनम् । अतः सौरफालज्ञान सूर्यतिवशेन गणितद्वारा भवति । कृत्वयनादि- बानार्थमेतत्पूयोजन भवाति। अथ सावन. कालो निरूप्यते । दैनिकगत्या पृथिव्याः परिवर्तनेन पृथिव्यामर्थरश्मिसम्पर्कवशेन यद् वैलक्षण्यं जायते स सावनः कालः ।

·( ३६ ) तत्र यावता कालेन पृथिव्या एक परिवर्तन भवति अर्थात् समस्त- भूभागेषु यावता कालेनैकवार रविरश्मिसयोगो भवति तद् भूदिन, कुदनं भूसावन, रविसावनदिन च कथ्यते । एतत् प्रयोजन च सूतकादौ दिनसख्याग्रहणे भवति । सूर्योदयेनैतज्ज्ञान भवति । अथ नाक्षत्रकालो निरूप्यते आकाशस्थनक्षत्रमण्डलस्य (क्रान्ति- वृत्त सज्ञस्य ) समा सप्तर्विशतिभागा एव सप्तविशति नक्षत्राणि कथ्यन्ते । तद्विभागेषु नक्षत्रसमूहाकृत्यनु सारमेव तेषामश्विन्यादीनि नामानि कृतानि पूर्वाचार्य । तेषा ( अश्विन्यादिनक्षत्राणा ) रश्मिषु चन्द्ररश्मिवशेन काले यद् वैलक्षण्यमुत्पद्यते स नाक्षत्रकाल इत्यु- च्यते । तत्र चैकैकस्मिन नक्षत्रभागे यावत् चन्द्रबिम्बसयोगो भवति तावदेक नाक्षत्र दिनमियभिधीयते । प्रतश्चन्द्रस्थितिवशेन तद्गत्या गणितद्वारा च नाक्षत्रकालज्ञान भवति एतत्प्रयोजन तु कृपिकृत्यादी समस्त-यज्ञविवाहादिशुभकार्यपु च भवति । अथ बाहम्पत्य कालो निरूप्यते । प्रत्येकराशो बृहस्पतिरश्मि- मयोगेन काले यद् लक्षाय जायते स बार्हस्पत्य काल । तत्रैकैक- राशिभोगकाली बाईसत्यसवत्सरोऽमिधि यते । एतत्प्रदोजन तु वर्षफलकथने, मकल्पादौ च भवति । बृहस्पतिस्थितिवशेन तद्गन्या चैतज्ज्ञान भवति । एव नक्षत्र-ग्रहबिम्बस्थानदर्शनेन तत्तत्कालज्ञानात् पञ्चाङ्गस्य विषयत्वमेव सिद्धर्यात । यतश्चन्द्रनणास्यतिदर्शनेन नाक्षत्रकालज्ञानम् । सूर्यचन्द्रान्तरदर्शनेन तिथि(चान्द्रकाल)ज्ञानम् । सूर्योदयदर्शनेन सावनकालज्ञानम् । सूर्यस्थितिदशनेन सौरकालज्ञान- म् । बृहस्पतिस्थितिदशनेन बाहम्पत्यकालज्ञान भवति । अत एव यत्र ज्योतिर्विन्नास्ति तत्रापि भिल्लादिमूढजयपि चन्द्रबिम्ब दृष्ट्वा "अद्य द्वितीया अद्य पूर्णिमा” इति ज्ञात्वा क्रमेण तिथिज्ञान क्रियते । अत सर्व पि तिथ्यादिविषया दृश्या एव । येषा नक्षत्रग्रहबिम्बाना परिचयो विद्य ते ते तु गगने चन्द्रादि- स्थिति दृष्ट्वा ससुख तिथ्यादि ज्ञान कर्तुमर्हन्ति । किञ्च क्षितिजादध - स्थे ग्रहनक्षत्र थवा मेघाच्छन्ने गगन तिथ्यादिज्ञानार्थ तत्तद्ग्रह- गतिक्शेन गणितद्वारा चन्द्रादिस्थितिबोधक शाखे पूर्वाचायः यत् प्रतिपादित तदेव कालबोधकं ज्यौतिष च कथ्यते । दृश्य N ·( ३७ ) तत्र व्यवहारे स्थूलगतिग्रहणात् कालान्तरेण यन्थे शैथिल्यं समायाति, अतस्तद्ग्रन्थद्वारा साधितास्तिथ्यादयोऽग्यवास्तवाभवित- मर्हन्ति । तस्मात् समये समये ज्योतिषग्रन्थस्य मशोधनस्याश्यवकता भवति । एतेन पञ्चाङ्गस्य मर्वदा दृश्यत्वमेव सिद्धयति । काव्य-साहित्य-विभागः १. काव्य-विमर्शः पं० श्रीकृष्णमाधवझा, बम्बई निश्चितस्वरूपकमेव काव्य प्रवर्तियति स्वरूप निश्चयश्च निर्दुष्टलक्षण बिना न सम्भवति पश्यामि चानेक परस्परविरुद्ध- लक्षणानि । आस्वादव्यञ्जकत्व काव्यत्वम् । तददोषौ शब्दार्थी सगुणा वनलकृती पुन क्वापाति । रसवदेव काव्यम् । चमत्कार जनकभावनाविषयार्थप्रतिपादकशब्द काव्यमित्येतानि विप्रति- पत्या सशयमेव जानिध्यन्ति न निश्चयमतो निदुग्टलक्षणमन्वे- षणीयम् । तच्चतरेषु दोषदर्शनपूर्वकमतो दोष दर्शयामि । तथाहि ताहशव्यञ्जकत्वस्य शब्दार्थोमयपर्याप्तत्वे समुदायपर्याप्तधर्मेण प्रामाणिका अवयवेतद्वत्ता न व्यवह रन्ति तथा च श्लोकवाक्य न काव्यमथो न काव्यमित्यापन्ति । न च प्रत्येकपर्याप्तत्व का क्षति । यत्रोभयवैचित्र्य तत्र काव्यद्वयव्यवहागन्त । न चास्वादत्वावच्छि- नव्यगथतानिरूपित व्यञ्जकता विशिष्टत्व काव्यत्वम । वैवम्वनिरू पितविपयत्वमम्बन्धावाच्छिन्नावच्छेदकता वत्कवि प्रौढोक्तिकल्पिता- र्थत्व स्वविशिष्टत्वान्यतर सम्बन्धेन । अत्र वै० स्वनिरूपित विषयत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छदेकतावत्कवि प्रौढोक्तिकल्पित शद्वत्व स्वभाव- वत्वोभय सम्बन्धेन । स्वाभावश्च स्वनिरूपिविषयत्वसम्बन्धावच्छे देकभावत्कविप्रौढोक्तिकल्पितार्थतिपादकत्व सम्बन्धावच्छिन्नति- योगिताक । एवञ्च यत्र शब्दे कवि प्रौदाक्ति कल्पितत्व वर्तते तत्र सव्यधिकरणसम्बन्धः । शब्दार्थोभयत्र कविकल्पनासत्वे पि प्रौढोक्ति कल्पनाया अन्यतरस्मिन्नेव सत्वान्नैकत्र काव्यद्वय व्यवहार इति वाच्यम् । एवं सति रागस्यापि रसव्यञ्जकताया ध्वानिकारादिसकला ·(३८) लङ्कारिकसम्मतत्वेन प्रकृते लाक्षणिकत्वापत्तरेतो प्रथमलक्षण न युक्तम् । नददोषौ शब्दार्थाविति द्वितीय लक्षणमपि तथैव काव्यत्वस्थ उभयपर्याप्तत्वे पूर्वोक्त एव दोष । प्रत्येक पर्याप्तत्वे एकत्र काव्यद्व- यव्यवहारापत्ति किश्चात्रदोषपदेन दोपसामान्याचावस्तद् विशेषाभावो वा विवक्षित । सर्वत्र किञ्चिदोपसत्वेन काव्यम्य निर्विषयत्व विरलविषयत्वा प्रसज्जयेताम् । तद् विशेषाभावोऽपि येनकेनापिरूपेण तत्तद्व्यक्तित्वेन वा नाद्य । व्यधिकरणधर्मावा च्छिन्नाभावस्यके वलान्वयित्वेन सर्वत्रसत्वान्निवेशो विफल । न द्वितीय ॥ तासामननुगतत्वेन लक्षणम्याननुगमात् । किश्चि- दोषति व्यक्तयन्तरदोषाभावेन काव्यत्वापत्या निवेशस्यैव वैय- र्थ्याच्च । दोषपढस्यात्रानाकाक्षितत्वनामन्नत्वयोरवच्छिन्ने लाक्षणि- कत्वे तास्थ्यात्तथैवनाद्धयी दिति प्राचीनसम्प्रदाय विरोध यरयनेक- दोष सत्वेन द्वितीयलक्षणमपि न समीचीनम् । रसवदेवकाव्यमिति तृतीयलक्षणमपि वरत्वलङ्कारप्रधानानामकाव्यत्वापत्यादुष्टम। काव्यम्वरूप निश्चेतु निदुष्ट चमत्कारजनकभावना विषयार्थप्रतिपादकशब्द काव्यमिति गृहाण । न च पुत्रस्ते जात । धन दास्थामीत्यादावतिव्याप्ति रमणीयार्थप्रतिपादकत्वादितिवा- च्यम । तयोर्लोकाहादप्रतिपादकत्वेऽपि लोकोत्तराहादाप्रतिपादक- त्वेन लक्षणा ना कान्तत्वाम प्रकृते तस्यैव विविक्षितत्वात् । लोकोत्तर त्वचाहादगतश्चमत्कारत्वापरपर्यायोऽनुभव साक्षिको जातिविशेष । न च चमत्कृतार्थाचमत्कृतार्थविषयकसमूहालम्बनज्ञानमादायत्रेप । चमत्कारत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपिजनकतावच्छदेक विषयत्वा वच्छि- न्न प्रतिपादोता निरूपिन प्रतिपादकत्वस्येव विवक्षितत्वात प्रतिपादकत्वस्यस्वरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वेन रमणीयार्थप्रतिपादक- त्वस्या रमणीयार्थप्रतिपादकऽसत्वाच्च । न च धारावाहिक सकल- ज्ञानविषयतादृशार्थप्रतिपादके वाक्येऽतिव्याप्ति । चमत्कारत्वा- वच्छिन्नजन्य तानिरूपितममवायसम्बन्धावच्छिन्नभावनत्वावच्छि- नजनकतानिरूपिनविषयत्वसम्बन्धाच्छन्नावच्छदेकतानि रूपित प्रतिपादकत्वसम्बन्धावाच्छितन्नावच्छ देकतानिरूपिताधेयत्वसवच्छा वच्छिन्नावच्छदेकतावदानुपूर्विमत्वयैवाविवक्षितत्वा दित्यत्रमिति । अत. . - ·( ३६ ) २. उयोते संदिग्धप्रश्नाः पं० श्री रतिकान्तमा, भागलपुर काव्यप्रकाश प्रदीपोद्योतटोकाया कतिपयस्थलेषु स्खलितानि कानिचित समुपलभ्यन्ते तावदस्माभि । तथाहि-पुमान स्त्रियेति- सूत्रस्यावैकल्पिकत्वेऽपि नायिकानायकयो' इत्यत्रैकशेपाभाव , हनधातो ग्नान्मनेपदित्वेऽपि 'हनिष्ये' इत्यत्रात्मनेपदविधानम । तानिचेदानीमौचत्यानिौचित्यविचारचातुरीधुरीणानाम प्रशिरो- मणीनाम्पुरस्तात् सुविचारार्थ प्रकाश्यन्ते । । ३. संस्कृतमेव राष्ट्रभाषा भवितुमर्हति पण्डिताश्रीमतीक्षमादेवीराव पुरातनसार्वभौमानां भरतमान्धातनहुषप्रमुखाना सभासु कीर्ति- विस्तरेण प्रकाशिताया भारतभूमौ गीर्वाण्या परमाभ्युदयः । अथ श्रीमद्वाल्मीकिव्यासादीनां कालस्योपवर्णनम् । अर्वाचीनकालेऽपि पर कोटीना पाण्डित्यभापा महाप्रज्ञानां समुदय । तैश्च संस्कृतभाषा- सरक्षणाय स्वीकृता महन्त प्रयत्ना । ततश्च पाश्चात्यलोक समाक्रा- न्तायांभारतभूमौ राष्ट्रस्य विध्वस । विध्वसेन च भारतीयेषु स्वस्वध र्माणां विनाश । परकीयवेपभापादीनां स्वीकार । तदानीन्तनी भारत- वर्पस्य दुर्दशा । सस्कृतस्याधोगति । संस्कृतभाषा या व्यवहारभाषा सीत् सा कालक्रमेण ग्रन्थमापा सवृत्ता । ततश्च मन्दबुद्धिभि पामरै- मृतभाषेन्यपि खलीकृता । संस्कृत भाषा मर्वदेशभाषाणा जननी द्राविड- भाषां नामपि पुष्टिकरी भाग्यवशात्सांप्रत तदुज्जीवयितारो यशस्विन पण्डिता विद्यन्ते । मनोहरामि सस्कृतपत्रिकाभि सस्कृतस्य समुन्नति संस्कृतप्रचाराय प्रयस्यन्ति । बहुषु मठेषु राजास्थानेषु च तस्य प्रचार । संयुक्तप्रान्तराष्ट्रविभागे मद्रासराष्ट्रविभागे च छात्राणां शास्त्रपरिच. यमाण्युत्पादयन्ती गीर्वाणवाणी दरीदृश्यते । अद्यापि विद्वन्मण्डलीषु संस्कृतेनैव व्यवहार । अवहुज्ञा अपि वैदिका. सर्वश्रौतस्मार्तमन्त्राणां गीर्वाणमयत्वात्संस्कृतस्य परिचय रक्षन्ति । देववाणी प्रचारमानेतुं सुलभा उपायाः । हिन्दीभाषया प्रायेणौत्त- ·( ४० ) रीया एव व्यवहरन्ति । दाक्षिण्यात्यानामियं नूतना वाणी। तच्छिक्षण- प्रचारे यथा प्रयासो व्ययश्चाङ्गीक्रियते तथा सस्कृतस्यैव प्रचार क्रियते चेतहि सस्कृत सर्वपा सुलभतर भविष्यति । सस्कृतस्य काठिन्य- प्रत्याक्षेप । तस्य सौकर्यापादनाय विद्वत्समित नां परिकल्पनम । सम्प्रति विश्वविद्यालयेषु प्रचलन्ती मस्कृत शक्षापद्धतिस्तस्याश्च भन्द- फलत्व । छात्राणा सस्कृतपठने विलक्षणा रुढि । विद्याथिना पतानशेना भ्यासेन शताधिकरपि वपै सस्कृतस्याभ्युदयस्याभाव । भारतस्य भाग्यवशाद् लब्धस्वातन्यस्यायमेव सस्कृताभ्युदयाय समुचितोऽवसर । प्रधानमन्त्रिमण्डलेन सस्कृतवाणी मेव राष्ट्रभाषात्वेन परिगृह्य प्रचारयितु सर्वत प्रयासः कार्य । । ४. मुरारिपदचिन्ता श्रीउमानाथझा, मुजफ्फरपुर मुरारेमैथिलत्वस्थापनप्रयास । (आभ्यन्तरसाक्ष्येण )। मुगरे समय । पाण्डित्यप्रकर्प (पदविवेकेन )। कवित्वप्रकर्ष ( काव्य- विवेचनया ) । कुतो मुरारेस्तृतीय पन्था इति प्रसिद्धि । ५. लोकोपकारिकामतन्त्रामपि काव्य- साहित्यव्युपदेशं भजते पं० श्रीलक्ष्मीनाथमिश्र, रसलपुर, भागलपुर समस्त-संस्कृत वाङ्मयस्य साहित्वेन व्यपदिष्टत्वात् कामशास्त्र- स्यापि साहित्यत्वेन व्यपदेशे नोदेति काचिदपि विचिकित्सा । रघुवंश किरातार्जुनीयादिमहाकाव्येषुच सुरतविशेषाणा वर्णन कामागमस्य काव्यार्थत्वं द्रढ़यति । पुरुषार्थचतुर्वर्ग कामस्याप्यवयवत्वन निर्देशात् अस्योपयोगित्वे न प्रभवति विप्रतिपत्तितेशोऽपि अपिच, काम खलु शृङ्गारापरपर्याय , शृङ्गारस्य च साहित्ये रसराजत्वेन प्रख्यातत्वात् कामस्य प्रधान्य मनायासमेव ज्ञातु शक्यते । यत्त केचन कामशास्त्र घृणास्पद मन्वते तन्न रुचिरम् , द्वितीया- श्रमे कामागमज्ञानस्यानिवार्यत्वात् । याज्ञवल्क्यवात्स्यायनादिभि .

·( ४१ ) सम्यक् परीक्षिताया वाह्याभ्यन्तरलक्षणैर्युताया एव कन्याया पाणि- ग्रहणे प्रशस्तत्वे नोक्तत्वात् तादृशपरीक्षायां कामशास्त्रज्ञानस्यानिशय- मुपयोगित्वं स्पष्टमेवाभाति । इन्द्रियसुखलिप्साया कामे कारणता तु कामशास्त्राचार्यैरपि भृशं निन्दिता । धर्माविरुद्धस्य कामस्य श्रेयस्त्वं भगवद्गीतायामप्य- गीकृतमेव । प्रणीतश्चेदं शास्त्र गृहस्थाश्रमप्रविविक्षणा श्रेयसे न तु अश्लीलताप्रचारायेति युक्तमुत्पश्याम । प्रजाजननमूलकस्य परिणयस्य सुतोदय एव साफल्यम्, तत्राभीष्टसिद्धये चाने के योगा प्रोक्ता ये नाम न शक्यन्ते कामागमाध्ययनमन्तरा ज्ञातुम् । अत गार्हस्थ्यप्रवेशा- प्रागेव पुरुषस्य कन्यायाश्च कामोपदेशोऽनिवार्यतामावहति । कामतंत्रे परदाराधिकारव्यपदेशात्केचन व्यभिचारकमेतच्छात्र- मिति कथयन्ति, तदलीकम् । यतोहि वात्स्यायन प्रकरणस्यास्य दार- रक्षाप्रयोजकतां स्पष्टमेवोक्तवान् । कथ विटा परदारा प्रतारयन्ति कथश्च ता रक्षणीया इति सर्वं तदध्ययनमन्तग नैव सुविदित स्यादिति नास्त्यत्र व्यभिचार प्रचार दोपलेशोऽपि । इत्थं विचारणाया क्रियमाणाया कामशात्र काव्यसाहित्याभिन्न- त्वेन द्वितीयाश्रमप्रविविक्षुसमुपकारकत्वेन च व्यहारविद्भिर्न खलु समुपेच्यतां यास्यतोति भृशं विश्वसिम । ६. विश्वासाम्राज्ये संस्कृतमहत्वम् अवश्यंभावि विश्वसाम्राज्यम्। अखिल लोकविविधानिस- मन्वयपर सस्कृतसाहित्यम् । भारतीयाप्राक्तनयूगपसिना च मापा । आसुरीभाषा भारतीयभापा च । वृहत्तरभारते सस्कृास्थानम् मला- भाषा सस्कृतभाषा च दार्शनिक प्रभाव ( आविभोतिक आ या- त्मिकश्च ) त्रिभुवनव्यापिनी नीति त्रैकालिक देशकालपरीक्षणञ्च । परिष्कृतोधर्म । वौद्धधर्मप्रभाव । (चाने त्रिविष्टवे जयपाने-ब्रह्मादि देशेच)। अखण्डभारतसरक्षणपरा सस्कृतशक्ति । एकस्य भहत सव. भाषासन्तुलनात्मकस्य संस्कृतकोषस्यावश्यकता ।

·( ४२ ) ७. अर्वाचीन संस्कृतसाहित्यम सस्कृतसाहित्य स्वाभावतः प्राचीनतापक्षपाति । आधुनिकेऽपि काले माद्यादीनामनुकरण्यम् गद्य नवीनता समालोचनाप्रवृत्रिः । हिन्दी सस्कृतसाहित्यञ्च । शैथिल्यमापन्नः पुराणप्रभाव । खण्डकाव्य प्रवृत्ति । देशभक्तिप्राधान्यम् । मात्यपि सरले गद्ये समासबहुलाप्रति- रपि नक्षीणा । आयर्वेदकाव्यम् । सामाजिकाः प्रश्ना, विधवाविलाप. अद्यापि स्त्रोत्रप्राधान्य पर वर्णने सर्वथा पार्थक्यम् । आंग्लभाषा- प्रभाव व्याकरणे सारल्यसाधनम् वङ्गसाहित्यप्रभावः। दाक्षिणा- त्याना शेली । अनुवादः । रस- , ८. रसख्यातिः प्रथममानन्दानुभववैमत्याभावेऽपि स्थायिभावस्यैव निस्पत्ति बुवाणानामपि तत्तदाचार्याणां रस-स्वरूपे विप्रतिपधमा- नानामष्टौ मतानि पष्टपृष्ठ यावत्प्रदर्शितानि यंत्र प्रतिमतम् अनुकार्य- निष्ठस्य सामाजिकनिष्टस्य वा रत्यादेरास्वाद. रसोऽनुकार्यनिष्ठो वा सामाजिकनिष्ठ १, रसरसास्वादौ विभिन्नावभिन्नौ वा । आनन्द प्रयोजकश्च कोऽशः । कैश्चत्प्रसज्जिता निवसिनानामपि रसास्वादा- पत्तिरूपपाद्यप्रतिक्षिप्ता। प्रत्यक्षज्ञानस्यैवाहलादहेतुतया श्रीशंकुकेन प्रतिपादित रसस्यानु- मीयमानत्व न चमत्कागयेत्याक्षिय्य श्रीशगुकमते विपयसौन्दर्यस्यै- वानन्दनिदानतया सुन्दरवस्तु साक्षात्कृतमिव अनुप्रितमय्याह्लादय- तीति सोदाहरगामुपपाद्य श्रीशकुकमतसमर्थनम् । आनन्दस्वरूप-निरूप- रणोपकूग यावद् अन्ततोगत्वा ममेषां मते वस्तुसौन्दर्यस्यैवानन्देनिदा- नना आयातति । विधा नन्दस्वरू। तस्य लौकिकार्लोकित्वे च निरूप्य कस्य कीदृग- भिममियाप निष्कृस्य सर्वमतेषु लौकिकसुखस्यैवानुभव इति । विभावत्वलक्षण-प्रदर्शनपुस्सर समेषां रसास्वादप्रकाराणां क्वचिदपि भ्रमज्ञानमपजीव्यैव प्रवृत्ति प्रदर्श्य तत्तद्दार्शनिकनाम्ना पद्विधानां ख्यातीनां नामस्वरूप-निरूपणपुरस्सरं विभावत्वप्रतीतानुप- योगप्रदर्शनम।

·( ४३ ) शाब्दिकदर्शनमनुसृत्य अद्यावधि अन्यैरस्पृष्टया प्रक्रियया रसा- स्वादनिरूपणम् । तत्र सवैशलङ्कारिकैरवर्य विवेचनीयाना विष- याणां पद्विधप्रश्नरूपेणोपयाद्य प्रतिप्रश्नच 'अन्यमतेन शाब्दिकमतेन च समाधि । यत्र समेषा पदार्थाना बुद्धिसत्त्व, बुद्धिसतामेव बुद्धा आस्वाद. । वाच्यवाचकगोरपि बौद्धत्वमेव दुष्यन्तराकुन्न लादिशब्दाना तनच्छब्दावच्छिन्न बुद्धिपरिकल्पिते मासान्याका बोधश्च तस्यैव, नतु विशेषाकारस्य तस्मान्नास्मिन्नये साधारण : 7. व्यापारस्यावश्यकता। अन्य सामग्री समुपस्थिापितशोकादे शब्द- गुणकार्थविशेष्यकतयैवास्वादान्नाहलाद कन्वम् , काव्योत्थापितम्य तु शब्दप्राधान्येनाहादयन आस्वाद इति । विषया मक्ष पेग प्रति- पादिताः। । 8. काव्यस्यात्मा रस: श्रीधैर्यनाथमा, बम्बई असारे ससारेऽस्मिन् मनुष्याणां काव्यमेव सद्धर्मप्रयोजकमस्ति "काव्यालापांश्च वर्जयेत्” इत्यसत्काव्य विषयमस्ति । सर्वविवशास्त्र पुराणकाव्यनीतिग्रन्थादि विलोकनेन प्रमाणेन च काव्य विना मनुष्याणां मनुष्यता सभ्यता सुखसामना किमपि न भवति । अत सर्मनुष्य काव्यस्य परिशीलन कत्तव्यम् । विद्वद्भिश्च कि स्वरूप काव्यम् क आत्मा। का रीतिः । के दाषा । के गुणा । के लकारा। इत्यादि गवेषणीयम् । काव्यप्रकाशरस काव्यस्यात्मा इति न सिव्यति यत. तत्र काव्यलक्षणे सर्गुणो शब्टै इति प्रवर्तते । गुणाश्च आत्मनि भवन्ति न शरीरे शब्दार्थो काव्यस्प शरीरमिति न तत्र गुणसभा- वना अस्ति । रीतिरात्मा काव्यस्य इत्यादि न युक्तम् । रातिपि शरोर सघटनैव । वक्रोक्ति काव्यजीवितम् , इस्यादि न युक्तम् , वक्रोक्तिर- लङ्कारः अलङ्कारश्च शरीरशोभा वधयति यथा लाके तथा काव्य- शरीर स्यैवशोभा करोति । अत. काव्यस्यात्मा रस. इत्येवमतसमा- चीनमिति । अतएवाग्निपुराणऽवाग्वैदग्हयप्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितम् । व्यक्ति विवेककारेणपि-काव्यस्यात्मनि अङ्गिनि रसादि- रूपे न कस्यापि विमति. । ध्यनिकारेणाप्युक्तम् नहि कवेरितिवृत्त- मात्रनिर्वाहेणामलाभ. इत्यादि । कि स्वरूप रसस्य साहित्यदर्पणे ·( ४४ ) सत्वोद्रेकादखण्डेत्यादि । रसो वै स. इति श्रुतिः । के भेदा रसस्योन शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीर भयानका इत्यादि । १. . केचन प्रश्नाः श्रीरतिकान्तझा, भागलपुर नागोजीमहोदयविनिर्मित याम् काव्यप्रदीपस्योद्योताख्यव्या- ख्यायाङ्कतिपयस्थलेषु के चन प्रश्ना. सन्ति । तथाहि - १-चतुर्थोल्लासे (आनन्दाश्रम मुद्रितस्य प्रदीपोद्योतसहि- तस्य ) काव्यप्रकाशस्य ८६ तमे पृष्ठे रसनिरूपणप्रकरणे “रतिर्नाम प्रीतिश्चितवृत्तिविशेष । सा च नायिकानायकयो परस्परदर्शनादिभि- मिथः प्रथम युगपदयुगपद्वा जायते ।" २-पञ्चमोल्लास १६६तमे पृष्ठे आगत्य सम्प्रतीत्याद्यपराङ्गव्यङ्ग- घोदाहरणप्रसङ्गे "पादपतनशब्द विनाऽपि नायकनायिकावृत्तान्तप्रती- तेश्च न तश्य प्राधान्यमिति भावः।" २–दशभाल्लास ४७८तम पृष्ठे ममासोन्ययलङ्कारप्रकरणे "अपि तु तादृशनायकनायिकासम्बन्धविशिष्टव्यवहारज्ञानात्।” प्रोक्त यात- स्थवाक्येष्वधाऽङ्कितेष्वशेष्व कशेविधानाभाव. पुमान् खियेतिसूत्र- स्यावैकल्पिकत्वाप कथ युक्त. ४-दशमाल्लास तास्मन्नेव प्रकरणे ४७६ तमे पृष्ठं "यत्तु चन्द्र- ऐन्द्रीपदगलिङ्गाभ्यामभिव्यक्तनायकयो.” इत्यादिवाक्ये चन्द्र-ऐन्द्री- त्यशे सविधान सहिताया. समासस्थले नित्यत्वान् कथ तावत् समीचीनम् ? ५-पञ्चमोल्लासे १६७ तमे पृष्ठ जनस्थानभ्रान्तमित्यादिश्लो- कस्य व्याख्याया काभर्तुरित्यस्य प्रकारान्तरेण कुत्सितभर्तुरितिव्या- ख्यानम् भर्तुशब्दे परे कुशब्दस्थाने काविधान सूचयतः कस्यापि सूत्रस्योपलब्धरभावात् कथ तावत् समीचीनम् ? ६-सप्तमाल्लास २६०तम पृष्ठे प्रतिकूलवर्णमित्यादिकारिकास्थि- तेन वाक्यमेव तात वचनेन प्रतिकूलवणत्वादिदोषाणा वाक्यमात्र- गतत्वम्प्रकटितन्तत्रभवद्भिः काव्यप्रकाशकार। एतत्कारिकाल्लिखितविसन्धितादाविवेचनावसरे च २६४तमे पृष्ठे "अत्रापीदं चिन्त्यम्" इत्यादिना प्रदीपकारः सकलप्रकारकस्य 7 ·(४५ ) विसन्धितादोषस्य समासविधानप्रयुक्त कपदवत्वस्थले पदगत्वस्यापि संभावना स्फुट प्रतिपादिता। अत्र च प्रोक्तप्रदीपांशघटकम् अमाध्विति प्रतीकमुपादाय "इद- चिन्त्यम् तदैच्छिकत्वस्य शास्त्रानुभकत्वात्" इत्युक्त नत्रभवद्भिरुद् द्योतकारैः। तत्कथ समीचीनम् ? सहिताया. ममासस्थले नित्यत्वेन तत्रेच्छानिवन्धनविश्लेषस्यामाधुताया एघ युक्तत्वात् । -तत्रैवाल्लासे ३२२तमे पृष्ठे गाहन्ताभित्यादि पद्यस्य व्या- ख्यायाम् हनिष्ये' इतिप्रयागे कथमात्मनेपविधान साधुत्वसमाधान दधताम् ? -दशमोल्लासे ५३१तमे पृष्ठे "उदात्त वस्तुन सम्पन्" इत्यत्र- त्यमुदामितिप्रतीकमुपादाय” तन्नपुसकत्वसिद्धयर्थम "महताश्चोपल- क्षणमितिवक्ष्यमाणतया नपुसकानपुसकयोरेकशेग” इत्ययम्प्रकार प्रदर्शितस्तावदुद्योतकारै । परमयमपि प्रकारो व्यर्थ एव प्रतीयते। ग्रन्थान्तरेष्वतिप्राचीनेष्वप्युदात्तालङ्कारबोधकस्योदात्तशब्दस्य स्वतो नपुसकत्वदर्श नेनात्रापि स्वत एव तत्सिद्धं रतद धमिह प्रकागन्तरा- नुधावनस्यानावश्यकत्वात् । आगमपुराणे तहासविभागः १. आगम-परिचयः पं० श्रीबटुकनाथशास्त्री खिस्ते, साहित्याचार्यः सं० कालेज, काशी निगमाऽऽगमयोरेक शास्त्रत्वम् वेद-आगमयोस्तैस्तैस्तदन्तर्गतैरेव वचनैरपौरुषेयस्वत प्रमाण- ज्ञानरूपता-प्रतिपादनम् । श्रुतिरेव द्विधा भिन्ना इत्युक्ति । एवमु- भयो रेकशास्त्रता समर्थनम् । आगम शब्दस्य व्यापकता आगम' पदस्य असाधारणः शब्दराशिरूपोऽर्थ इत्युक्तिस्तदर्थे प्रमाणोपन्यास. । 'तन्त्र'- पदस्यचार्थविवरणम् । आगमाना प्रवृत्ति. भारतीयसस्कृतेरध्यात्मवाद- प्राधान्यम् । मोक्षस्य सकलशास्त्रफलरूपता प्रतिपादनम् । तदवाप्तये शास्त्राणां निश्रेणिकाक्रमेणाऽव-स्थिति वर्णनम् । अधिकारिविभेदेन ·( ४६ ) शास्त्राणां मिथो विरोध परिहार प्रतिपादनम् । ज्ञानभूमिकासु भक्ते रव- स्थितिस्तत्रैवाऽऽगमानामुपयोग.। अद्वैत भक्तेरेव मुख्यत्वम् । आग- मानां प्रवृत्तौ विशेषतो भगवत कारुण्यस्य हेतुता। आगमेष्वधिकारि विभागागमेषु लब्धदीक्षस्जैवाधिकारिता । तत्रायविकार-तारतम्य निर्देशः । श्रतिभ्रष्टानामपि क्वचिदधिकारिता प्रतिपादनम् । आगमाना विशेषत. मग अयान्यनामा वाम् । प्रानामानां स्वरूपभेद सामान्यतस्त्रिया भदवर्णनम् । इति कतव्यता विषये गुरु संप्रदायमात्रस्य प्रामाण्यम् । काम्य कर्म-विवेक । शास्त्रस्यास्य गुरुमु- खैकगम्यत्वाद्गुरोराश्रयणीयता-वर्णनम । निबन्योप महार। । २. कीर्तन-कल्लोल: पं० श्रीसूर्य्यनागयणझ, हैठी प्रकीर्तनपरिभाषणम् । कलियुगेऽस्मिन कीर्तनमेव सर्वसुलभ भवाब्धि सतरणसाधर्नामति सप्रमाणपरिदर्शनम । भक्तिसामान्यलक्षण- कथनम् । यस्या. द्वितीयेऽस्मिन साधने कातने तादृशी अलौकिकी शक्तिरिति प्रतिपादनम् । नित्य पूर्णसुखप्राप्तिश्च कीर्तनेनैवेति सयुक्तिक प्रतिपादनम् । प्रवृत्तेहि कीतने परमेश्वर. सपद्येव भक्तहदय प्रविश्या. शेषमलान्यपकृष्य दर्शनपथं याति इति प्रतिपादनम । ततश्च भगवत् कीर्तन रहित वचोनिरर्थकमिति दिग्दशनम् ततश्च भगवद्कीर्तन माहात्म्यस्य सविशेष प्रतिपादनम जामिलोद्धारधृत यमविष्णुदूत- वाक्यादिभि । कीर्तनवलेन पायाचरण नवरमिति सयुक्तिक प्रतिपादनम संकीर्तन कतिचित्रियमाना नामपरिगणनम् येन तहलौककता सपदि गच्छतीति प्रतिपादनम्। कीर्तनावस्थाविशेषप्रतिपादनञ्च। कीर्तने मनोनिग्रहः सुलभ. सामाजिक सङ्गठनभपि सुलभमिति प्रतिपादयन् देवादिभिः कृतास्तुतिरपि कीर्तनमेवेति च प्रतिपादयन् कतिचित्कीर्तन- भक्तानां प्राचीनानां नामानि परिगणयन कीर्तन सर्वजनसुलभमित्युप- संहारः।

·( ४७ ) ३. पुराण परामर्श श्रीकुलानन्दमा 'कुनेश' पुराणस्य-सारत्व प्रतिपादनम् । पुराणस्य-वेदोपकारकत्व धर्म स्थानत्वयोनिरनपणम् । सकलानि पुराणाणि-ब्रह्मैव प्रतिपादयन्ति, तदर्थमेव सर्वपामायास । एकमेवाद्वितीय ब्रह्म-इति कथनम् । तेन- पुराणानां परस्पर-विरोध परिहार । श्रीमद्भागवतादौ रथेन-वायुवेगेने- त्यादौ मभावितम्य विरोधस्यपरिहार । वेदादि-विरोध-परिहार । पुरा- णाना वेदरूपत्व कथनञ्च ! पुराणानामनादित्वऽपौरुषेयत्वादि-कथनम् पुराणानां प्रयोजनं स्पष्टीकृतम् । ४. शक्तिसारः श्रीराधाकान्तठाकुर टभका, दरभंगा कार्यभेदेनप्रतिकाल सर्वा शक्तय एकस्यामेवव्यक्ती सम्पन्न नष्टे वा कार्ये कार्यारम्भावस्थायाश्च निवर्तन्ते प्रवर्त्तन्ते तथापि मोहाच्छ- नचित्तास्ता शक्ती तान शक्तिमतश्च नजानन्तिलोका तेषा विशेषत शत्तयुपासकानां सुलभोपायेनशक्तिपरिचथार्थ निवघ्नामि पुराणोक्त शक्तिसारम् । ५. आगमोक्तपूजादर्पणम पं० श्रीश्यामानन्दझा, दरभंगा तत्र प्रथम व्युत्पत्ति, पर्यायनिर्देशपूर्वक पूजापरिभाषणम् । ततश्च कलियुगीय जीवार्थमागमोक्तैव पूजा तूर्ण फलदेति सप्रमाण तत्परिदर्शनम् । नतोबाह्यमानसभेदेन द्विधा भेदितायास्तत्र बाह्य- पूजाया अभिगमन-उपादान इज्यास्वाध्याय , योग इति पश्वविध- भेददर्शनम् पुनश्च 'कायिक, वाचिक, मानसिक', इतित्रिधाविभक्ताया पूजाया नित्य, नैमित्तिक, काम्य, इति त्रिविधभेदकथनम् । असमर्थ पक्षे च साधनाभाविनी, त्रासी, दौर्बोधी, सौतकी, आतुरी इति पञ्चविधभेदव्याख्यानकरणम् । अथ पूजाया व्यापकता प्रदर्शन- .

·. ८ ( ४८ ) पूर्वक पूजाधार निरूपणम् , तत · प्रतिमाभेदप्रदर्शनश्च । तत पूजाया अवश्यकर्त्तव्यता निरूपणपूर्वक दीक्षाग्रहणस्यावश्यकता निरूपणम्- तञ्च ( दीक्षाग्रहणम् ) न श्रीगुरुमन्तरेति श्रीगुरुविशेषता प्रदर्शनम् । य आगमोक्त पूजाया. पूर्वाङ्ग कृत्यनिदर्शनम् । प्रातः कृत्य, भूतशुद्धि, मातृका न्यासादेरावश्यकता कथनम्। मुद्राभावार्थकथनम्, पूजाया. मष्टादश, षोडश, दश पञ्चोपचार प्रदर्शनश्च ततश्च आवरणदेवता पूजनकथनपुर सरपूजाङ्गत्वेन जपपूर्वकृत्य प्रदर्शनम्। ततः पूजा- सङ्केतनिदर्शनपूर्वक सर्वदेवाऽभेद • प्रदर्शनम् । ततश्च सयक्तिक (पूजयालभतेम् पूनाम् ) इति पूजाया प्रस्फुटैहिकफलप्रापकत्वमयीति प्रतिपादयन्नागमोक्तपूजयासकलं सिद्धयेदित्युपसंहरणम् । , ६. तन्त्र रहस्यम् पं० श्रीजगदीशठाकुर, सं० महाविद्यालय, मुजफ्फरपुर अहि तन्त्रशास्त्र प्रतिपादितानां विषयाणां सक्षपेत परिचयः । प्रथम शिष्टाचार परिग्रहीतत्वात् मङ्गलाऽचार । ततोऽग्ने तन्त्रशास्त्रस्व- सार्थकता, फलवत्ताप्रतिपादनम् । अन्यशास्त्रापक्षयाऽगमशास्त्रस्य महत्व प्रतिपादनम् । तत्प्रसंगे. नास्य सर्वशास्त्रापेक्षया प्राथम्य प्रतिपादनम् । ततो मन्त्रशब्दाना- निर्वचनप्रसंगेन कतिपय मन्त्रणामर्थ निरूपणम् । तिरोहितानां मन्त्रा- णामातृकवर्णात्मकेभ्य श्लोकेभ्यरत्तान्त्रिककोशसहकारेणोद्धर- णम् । मन्त्रणां वीज, मन्त्र, मालामन्त्र, स्तोत्ररूपताप्रतिपादनमक्षर संख्यानुसारेण । अनन्तर षट्सु कर्मसु विनियुक्तानां मन्त्राणां पुस्त्री नपुंसकालगन्ता प्रतिपादन षटसु कर्मसु सालङ्गानां मन्त्राणां प्रयोगनिरूपणम् । छिन्नत्वादि दोषदुष्टानां मन्त्रणां फलरहितत्वेनतत्परिचयाय- साकल्येन दोषाणां परिगणन तेषां दोषाणां लक्षणनिरूपणम् । दुष्टानां मन्त्राणां दोषपरिहाराय जननादिदशविधमन्त्रसस्कार- निरूपणम् तेषां सस्कराणां नामानि तदिति कर्त्तव्यता च । षट्कर्म पदानामनिरूपणम् तेषां विश्लेषणं, वर्गीकरणछ । सर्वेषामेव मन्त्राणां जपे मालाया' प्राधान्यात करमालादि भेदेन , ·(४६ ) त्रिधाविभक्तानां मालानां निरूपणम् मालानुसारेण मन्त्रजे फलविशेष- कथनश्च । प्रथितानामेव मणिमालाना 'मालात्वेन जपोपयोगितया मालाग्रन्थनप्रकारनिरूपणम । ता भिन्नभिन्नकर्मसु मालाग्रन्थन- सूत्राणा वर्णद्रव्यनिरूपणम। जपे देशकालाधिकारिण विचार आवश्यकोऽन्यथा प्रजप्ता- अपिमन्नान फल जनयन्तीति कुत्या या स्थाने प्रजना मन्त्रा माधके- भ्य फल प्रयच्छन्ति तेगा जयापनागिता म्थानाना निरूपम । नत्र तत्र स्थाने प्रजायानानन्त्राणा वर्गीकरगई। केपा केपा कर्मणा सम्पादो जायमान मन् मालाना मचा- लनार्थमगुलीना नियम । अङ्गलिसहकारेण मालासञ्चालन निरू- पणम् । पूर्वाद्ध दिशा जपकर्माण प्राशयभितिनियमेन जपकरण- समये साधकस्य दिन मुखता प्रतिपादनम् यदनुसार पट्कर्मकरण निरूपणञ्च । पट्सु कर्मसु मन्त्रजपसमये व्येयाना देवताना म्वरूप- निरूपणम् । तासा व्यानप्रकार प्रदर्शनन्न । पद कम सम्पादनाय क्रिय- माणे जपे जपप्रारम्भसमय प्रशताना तिना योग,दीनाञ्च निरू- पणम् । सर्वावधसस्कारण सस्कृता अपि मन्त्रा दि सावकेन्य फलं न प्रयच्छथुर स्यामवस्थाया मन्त्राणामुत्तं जनकरणनिरूपणम् । पण्णा कर्मर्णामन्त मन्त्राणा दशाशेन हवन विहितम् । तत्र कस्मिन् कर्माण कि हवनद्रव्य विहितमिति प्रदर्शनमुखेन हवनद्रव्य निरूपणम् । सर्वेषु कर्मसु मन्त्रजपे मन्त्रदेवतापूजनमावश्यकमिति पूजा- धारभूतस्य यन्त्रस्या प्रतिपादनम्। अनन्त यन्त्रावार पात्र- निरूपणम् । यन्त्राधारपतिपादनमुखेन यन्त्रलेखनोपयोगिना द्रव्याणा निरूपणम् । यन्त्र लखन पट्सु कमसु प्रशस्ताना लेखनीना विचार- स्तस्या द्रव्यानरूपरणञ्च । यो विन्दु, त्रिकोणादीनामवयवाना साकल्येन परिगणन, तन्निरूपणञ्च । ततो नानाविधमन्त्रप्रयोगेण विविधानामाश्चर्यजनकपदार्थाना प्रदर्शनम। नानाविधद्रव्यसयोगेन चाश्चर्यजनकवस्तुप्रदर्शननिरूपणच । ७. चण्डीशब्दार्थविचारः श्रीकलानाथमिश्र, पिलखबाड, दरभगा चण्डी नाम परवला पट्टमहिषा देवता। चण्डभानुरित्यन इयन्तानवाच्छन्ना.साधारणगुणशालिपरत्वेन चण्डपदस्य प्रयोग- । Maina- ·दर्शात् । इयत्तायाश्च देशकालवस्तुकृतत्रैविध्येन तादृश परिच्छेद- त्रितयराहित्यस्य परब्रह्म कलिगत्वात् । एकमेव ब्रह्म अनादिमिद्धया मायया धर्माधर्मश्चेति द्विविधमभूत् । तस्यैव धर्मत्वाच्छक्तिरिति सज्ञा । स एव धर्म शङ्करभवानीभेदेन द्विविधो भूत्वा जगत सृष्टि स्थितिलयतिरोधानानुग्रहात्मककृत्यपञ्चककर्ताऽभूत् । जपाकुसुमस्यैव रञ्जनकर्त्त त्वेऽपि रागाश्रयत्वेन मात्रा स्फटिकस्यैव शुद्धस्याऽपि धर्मिण सान्निध्यमात्रेण कर्तृत्वव्यवहार । तद्गतो धर्मोऽपि न जडो न जीव अपितु 'चिनि स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतु' इत्यादि शक्ति- सूत्रोक्तस्वरूप ब्रह्मवेत्युपनिषत्सिद्धान्त । ८. अथ पुराणेषु नवधा भगवदभक्तो कीर्तनस्यैव मोक्षोपायत्वम् पं० श्रीरामलोचनझा, वरदेपुर इह जगति मनुष्यप्रभृतय सर्वे स्थावरान्ता प्रादुर्भवन्तो दृश्यते तथा स्वेषु स्वेष्वधिकारेषु नियत वर्तते तस्यकारणी भूतोधर्म इत्याचक्षते परमर्षय । तथा चतुर्विधपुरुपार्थेषु प्रथमपुरुषार्थाधर्म श्रूयते । परन्तु तस्य धर्मस्याप्रत्यक्षत्वात्स्वबुद्धया य धर्मोऽयमधर्मश्चेति न निरूपयितुं शक्यते । अतो बहुविवदमानेषु 'आचार. परमो धर्म' इति निश्चित । परन्तु दर्शनादिकमज्ञातानामालस्योपयुक्तानां कलिधर्मलिप्त- जीवानां मोक्षाय भक्तिरूपैकोमार्गा भगवता दर्शित । तथाहि भक्त या समाकृष्टो हरि सर्वेपामेव काम्यफल सम्पादयति । तहिं कलौत्वन्य साधनस्यातिकाठिन्याद्भक्तिरेकैव मोक्षदेति सिद्धान्त । अहो का नाम भक्ति सा कति विधेत्युच्यते । पित्रादिषु गुरुजनेषु भगत्स्वपि-अनुरागो नाम भक्ति । सा च नवधा । श्रवण, कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, वन्दन, दास्य, सख्य, आत्मनिवेदनम् । किन्तु नवधाभक्तो कीर्तस्यैव मोक्षत्वमिति सकलदर्शनादिसारभूतत्वात् । तथा मनुष्याणां समया- ल्पत्वाच, तत्र महात्मा प्रह्लाद प्रथममुदाहरणम् । अय तावदनेकानि दुःखानि परिभूय भगवन्नामकीर्तनेन सायुज्यमुक्तिं प्राप। अतएव भगवद्भक्तो कीर्तनस्य मोक्षोपायत्वमिति सिद्धम् । एवमनेकान्युदा- हरणान्यजामिलोपाख्यादीनि सन्तीति ज्ञातव्यन् ।

·. . है.आगमक उपयोगिता ओ पञ्चमकार श्रीयुगलकिशोर मिश्र, अन्धराठाढी सत्ययुगमे मनुष्यगण वेदोक्त मार्गस चलैतछल त्रेतायुगमे धर्मक एक चरण ह्रास होयवाक हेतु वेदोक्तमार्ग स इष्टसाधन नहि देखि वेदक आंशिक अर्थयुक्त स्मृतिद्वारा इष्टसाधन करयलागल, द्वापरमे वर्मक दूचरण नष्ट होयवाक कारण स्मृत्युक्त धर्मक असाध्य जानि सहिताक सहायता स इष्टसाधन करय लागल कलियुग मे एक- चरणमात्र अवशेष रहिगेल पापक आचार बहुत बढ़िगेल लोकदु ख स पाडित होमय लागल सव्यावदनादि स रहिन, भक्ष्याभक्ष्य, गम्यागम्य, स्पर्शास्पर्श, ओ पानादिक विचार म शून्य केवल शिश्नोदरपरायण, जनमे वचकना वाहुल्य देखि, तथा अपन कर्मरूप डोरीस वान्धल जन्ममरणरूप प्रवाहमे पतित, ससाररूप समुद्रस पार होयबामे असमर्थ जीव के उद्धारक हेतु श्रीशिवजीद्वारा आगमशास्त्रक रचना भेल । एहिमे आगत, गत, मत शब्दक आदि अक्षर जोडलास आगम वा तन्त्र भेल । कलियुगमे आगमशास्त्र के त्यागि अन्यमार्गावलवी के अभीष्ट- सिद्धि नहि होइछ । उसर खेतमे वीया वाोग समान, आगमोक्तमन्त्र शीव्रफलप्रद होइछ एहि लोक मे विविध आनद कराय अन्त मे ब्रह्मपद प्राप्ति करवेछ विधिपूर्वक अनुष्ठानकय ला स एक राति मे शवसाधना- सिद्धभय ब्रह्मपदके लाभकरैछ । वेदादि शास्त्र मे नियन्त्रणवाहुल्य देखि कलियुगमे अल्पायु, अल्पवित्त, अल्पबुद्धी मनुष्यक हेतु आगमक रचना भेल यथा होमिओपैथिकदवा रोगीके खाय मे सुमधुर तथा रोग- निस्तारभय जाइछ तहिना भोगासक्त जीवक वास्ते भोगविलास करवैत अल्पहि समयमे मोक्षक पथमे सरल उपाय वनोलन्हि । महानिर्वाणतन्त्रमे मनुष्यक उद्धारक हेतु ब्रह्ममत्र अछि ओहि- मन्त्रस खाद्यपेयादिपदार्थ अभिमन्त्रित तथा ईश्वरार्पण कयनास पवित्रभय जाइछ ओ प्रसाद भोजन कयलास सभपाप स विमुक्तभए जाहछ । आगम शास्त्र प्राचीन थिक सत्ययुगादिओ मे तन्त्रक साधक देखना जाइछ । सत्ययुगमे मार्कण्डेयमुनिप्रणीतसप्तशती मे प्रकृतिक कर्तृत्व देखना जाइछ त्रेता मे रामसीता। विषय उपनिषद्म वर्णन - , ·( ५ ) कयलअछि । उपनिषद्के अवलम्बन कयवाल्मीकिरामायण रचना कयलन्हि। भावह नसाधक कोनो साधना मे सिद्धिलाभनहि कय सकैछ ते भावाधिकारी होयर आवश्यक थिक भाव की थिक-पशुभाव, पीरभाव, तथा दीव्यभाव, वा तामसिक, राजसिक, सात्विक, अथवा अधम, , मध्यम उत्तम। . 4 पशुभावप्रथमाधिकारी। पशुभावमे सिद्धिप्राप्त साधक वीर भाव क अधिकारी, वीर भाव मे सिद्धिप्राप्त साधक दिव्य भावक अधिकारी। मद्य, मांस, माछ, मुद्रा आर मैथुन ई पञ्चमकारक शक्तिक पूजा कयला स महापातकर नाश तथा पुनर्जन्म सहितभार जाइछ । पञ्च- मकार तीन प्रकारक अछि अनुकल्प, प्रत्यक्ष, तथा सूक्ष्म । पशुभावाधिकारी अनुकल्प पचमकार स । वीरमाचाविकारा प्रत्यक्षपञ्चमकार स। दिव्यभावाधिकारी सूक्ष्म पच मकार म आगवना करब उचित । पत्ये कमाव से तोन आचार अछि प्रभाव में वेदाचार वैष्णवाचार शवागार । कारभाव में दक्षिणानार सिद्वान्तावार वाला चार । दीव्यभावमे अवाराचार, यागाचार कोला बार । नवा प्राकार उत्तरोत्तर पैध धाक । कोलाचार सन पैच दोसर आचार नहि आदि। टेढ़ ओ साझतिम प्राप्त नद सब जेना समुद्रम देश छ हिना नानाप्रकार क धर्म कौलाचार में प्रवेशकरैछ । १०. उपासना-तत्वम् श्रीनागेश्वरझा, हिरणी, दरभंगा विविधवासनानिबद्धाना ससारविकारलोलपाना मानवाना परमसुखदायकनानाविधदेवोपासना कमिव विधातव्या। उपासने च देवे कि फल लभ्यते, भूतप्रेतादीनामुपासना फैविधीयते। उप सितेन भूतादिगणेन किमपि फल तेर्लभ्यते न वा विषयेऽस्-ि न निबन्धेयुक्तियुक्त प्रमाण सिद्धलौकिकदृष्टान्तश्च विद्यते। देवाना संख्या विपये निरुक्तयजुर्वेदादिप्रमाणपूर्वकोपनिवविषया सन्ति । कस्य देवस्य स्थान क्व विद्यते तस्याकारचिन्तनमथच विदुषां देवता ·। ( ५३ ) प्रतिपादनं बहूनामर्वाचीनानामभिमतमस्ति । तस्य खण्डनमुपनिषद्- वेद प्रतिपादितमन्त्रेण सकल वर्तते। ब्रह्मण पृथक् स्थितित्व च कथं सिद्धराति । अत्रोपनिषद्मृतिप्रमाणद्वाराप्रदर्शिनसिद्धान्तश्चात्रोप- वर्णितो विद्यते। कस्य देवस्य कियत्काल स्थितिर्भवति । नित्य- पितृगण देवता गण्यते न वा तस्य स्थिरीकरण, तथाऽधममध्यमोत्तम- प्रभृतीना मानवानमुपासनार्थमधमध्यमोत्तमवर्गीया देवास्सन्ति न वा सन्तिचेत् कथ च के त पूजयन्ति । मध्यमाधमवर्गीया जना निराकारं परमात्मान पूजयन्ति नवेति पूजयन्ति चेत तेषा साध्य पूजन भवति- न वा यदिभवति तद्धिशुद्धसत्वाना मेव साध्यस्यानन्येपा तर्हि तदर्थ- मुपाय कश्चित विद्यते न वा यदि विद्यते कश्च स । मूर्तिपूजन, यदि- मूर्तिपूजनमेव तेपा साधनभूत तर्हि कस्मिन् द्रव्येमूर्तिपूजन विवा- 'तव्यम्। तत्रायमन्देहश्च मजायते द्रव्यपदा-पूजनन तिपूजन फल लभ्यते नवा लम्यते । चेत् तदस्थदेवपूजनेन वातवरपूजनेनदेव- पूजन कल लभ्यते। एव क्रमण सर्व मुपासनात बसशकतिर हम्य- मद्य निबन्ध विलिरय विविधवासनाविरहिताना जनाना मार्ग प्रर्दाशत अन्तान्येपावर्ममतानुयायिना मा निरस्य माकल्यनातिसक्ष- पेग्ण निरूपितस्तत्र नानाविवममाल्पबुद्धिजन्यदोपयुक्तस्य निवन्वस्य- शान्तयियादया दृष्टया च दोषोद्धारपूर्वकोत्साहप्रवर्द्ध काशीर्वादवाक्य- प्रदानेन सकला त्रुटि क्षमेयुस्सज्जनः इति शम । -- पुराणे तन्त्र च भगवती लक्ष्मीः श्रीनरेन्द्रनाथचौधुरी भगवत्या लदम्या प्रसिद्धिस्मिन भारते सुतरा सर्वत्रैव वर्तते । श्रीसूक्तादिषु देवीय सम्यक् समाम्नायते । अस्या पूजनं माहात्म्य च पुराणे तन्त्रऽपि विशेषेण वर्णितम् । इय हि समुद्रमन्थनसमये प्रादुरभूत् । अस्या व्यानात् कर्मजात मूर्तिरहस्यं च सम्यगवगम्यते । एषा खलु विष्णा गयणम्य पत्नी । अस्या.सपत्नी वाग्देवी सरस्वती विद्यते। इय तावत् कोजागरपौण- मास्या विशेषेण पूज्यते । तस्या निशाया"मर्जागरण चरे"दिति विधान खलु श्रुति-भारतादिस्मृतिविरुद्धमिव प्रतिभाति । यक्षराजी धनाधिपः कुबेरोऽपि लक्ष्म्या सार्धमय॑ते । पर लक्ष्मीपुत्रोऽयमिति ·मतं न समीचीनं प्रतीयते। तन्त्रशास्त्रे वर्णिता लक्ष्मी, कमला वा, काल्यादिदशमहाविद्यास्वन्यतमा विद्यते । लक्ष्मीहि सूर्यमण्डलसम्ब- धिनी नाम देवतास्ति। वैदिकी उषा एव पुराणे तन्त्रे च लक्ष्मी लक्ष्म्यभिन्ना सरस्वती च सजाता। तथा हि-उपा देवी खलु 'सूर्यस्य योषा' 'सूर्या' च कास्ति । तेन च सूर्यरूपविशेषस्य मध्याकाशवर्तिनी व्यापकस्य विष्णो पत्नीमति सि यति । उपा हि 'हिरण्यवर्णा', 'शुभ्रा', धनदा, ज्ञानदा, चेति नेदे समुपवर्णिना । इयमेव पुराणे तन्त्रे च ध्यानादिसौकर्यार्थ लतमी सरस्वती च सपन्ना अतो लक्ष्मी सर- स्वती चैका एव देवता, रूपकर्मादिभेदन, पृथक प्रतिपादिता। मत- मेतत् श्रीसूक्तात् सुतगं पुष्टिमवाप्नोति । अथ नारायण यानादिभ्यस्तावत् पौराणिको विष्णु ग्वलु सवि- तृमण्डलमध्यवर्ती देव ३त्यवगम्यते । तेन च सूर्यादभिन्नो वैदिको विष्णुरेव पुराणे तन्त्रे च उपस खल्वभिन्नाया लदम्या सरस्वत्याश्च पतिरस्तीति मत समञ्जसमेव सपद्यते । अथेय लक्ष्मी खलु कालशक्त काल्या , कर्मभेदान कमलामूर्त्या रूपान्तरमेवास्ति । इय हि भगवत सूर्यस्य पग शक्ति , पनीरूपा, सरस्वत्यभिन्ना, श्रीमदुपम परिणामभूता, परमेश्वरी श्रेय प्रेयश्चानु- दिन वितरति । देवीय यथार्थतो नेव स्त्री न वा पुमानस्ति। तथापि साधकानां सावनादिसौकर्यार्थ मातृरूपेणैव ध्यायते पूज्यत च । अस्या स्वरूपस्य विज्ञानात साधकस्य शकत्यभिन्नब्रह्मरूपत्वमेव . सिध्यति । अथैतदेव भगवत्या लक्ष्भ्याम्तत्व रहस्य च विभाति । १२. भक्ति-सुधाम्बुधिः पं० श्रीसीतारामझा, दरभंगा अत्र प्रथम, ज्ञानी, अल्पज्ञानी, मूढ़, इति त्रिविधाधिकारिणां कृते क्रमेण, ज्ञानमार्ग, भक्तिमार्ग, कर्ममार्ग कथनपूर्वक विविधभक्त- जनानुभवानुकूल, स्वानुभूतिमारपुर सरभक्तिपरिभाषणम । ततश्च शास्त्रीयनियम साहित्यासाहित्याभ्या तस्या शास्त्रीय, अशास्त्रीय, इतिमार्गद्वर्यानरूपणम् , निर्गुणा (परा) इति, सगुणा (अपरा) इति च नामकथनम् । .

·तथा- ततश्च तस्याः श्रवणादि नवधाभेदसंक्षेपप्रदर्शनम , भक्ति- वशेश्वररूपादिप्रकटनसक्षेपकथनम, चिन्तामण्यादिव वस्य करणकथनम् , ज्ञानरहितानामगि भजतां कृते, ईश्वरेण कृपया बुद्धि- योगदानपरिदर्ननञ्च । ततश्च नानिभिरगम्यस्यापीश्वरस्य भक्तयाऽतिसौकर्येण बोध- गम्यत्वप्रतिपादनम् । ततश्च परमगोपनीयमनुष्यलीलाकरणम- पीश्वरस्य कदाचित् भक्तपरक्षाणादिसरभसभ्रमादिना विस्मृतंभवति, तहाच प्रकटतांयाति, महापुरुपस्यापि तस्याऽसावधानतेति कथनम् । ततश्च भक्तिज्ञानयोर्मध्ये ज्ञानस्य सर्वशास्त्रोक्तिजातवलेन महत्वे प्रतिपादितेऽपिज्ञानजनकत्व, विलक्षणदैवीयदयाजनकन्वगुणयुक्तया भक्तया निर्विन लोकाभीप्टमरपादनोपारख्यानदिग्दर्शनम। ततश्च शानिभिरपि विनवावारक्षणाय विलक्षणानन्दानुभवाय च भक्तिराह- यतेइति सक्षिप्तकथनम । ततश्च ईश्वरानुरागसाधने गुणविशेषाणां प्रयोजनराहित्यदर्शनम् । ततरच नवधाविभक्तभक्तिसाधने स्मरणस्य' सुकरत्वादिना श्रेष्ठत्वप्रदर्शनम , लौकिककर्तव्यजातेन सहायितत्कर्त- व्यस्य निर्वाहोपदेशप्रदर्शनञ्च । ततश्च • कथकृता स्मृति फलदा भव- तीति स्मरणदशाविशेपानपाटनपूर्वकदैवीलीलालालित्यनिदर्शनोप- सहारसक्षेप । १३. पौराणिक-सृष्टिकमनिरूपणम् श्रीतेजनाथझा, मधुबनी यदा परमेश्वरो लोकान् सिमृति तदा स स्वस्मात्तिस्रो विभूती: पुरुषप्रधानकालानुद्भावयति । तत स्वसान्निध्येन गन्धो मन इव स स्वांशी प्रधानपुरुषौ स्वकालशक्त्युबुद्धमेच्छाशक्त्या संयोज्य क्षोभ- यतिसृष्टयुन्मुखो करोति । सत्येव प्रधानात सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविध महत्तत्त्वमुद्भवति। एतच्च वीज त्वगिव प्रधानं समन्तादा- वृणोति । अनयैव रीत्या प्रकृतय स्वाम्य उत्पन्नान् सर्वान् व्यान्पुवन्ति । ईश्वरेच्छया क्षुब्धाद्धि महतस्वदनुगुणा सत्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधोऽहङ्कार प्रादुर्भवति । तत्र सात्त्विकोऽहङ्कारो वैकारिको राजस- लैजसस्ताममश्च भूतादि कथ्यते। तुभ्यन् भूतादि शब्दतन्मात्र : सृजति । तस्माञ्च स्थूलाकाश उत्पद्यते । भूतादिश्च शब्दतन्मात्रं ·। ( ५६ ) स्थूलाकाशञ्च व्याप्नोति । अनेनेदमपि बोध्यम-पूर्व-पूर्वतन्मात्रमुरत्तो. त्तरतन्मात्रन्तद्विशेषञ्चावृणोति। क्षुब्ध आकाश स्पर्शतन्मात्रमुत्पादयति । तस्माच्च वायुरुत्पद्यते । ततो विकुर्वाणो वायू रूपतन्मात्रमाविष्करोति । ततश्च ज्योतिराविर्भवति । एव तुभ्यतो ज्योतिषो रमतन्मात्रमुत्पद्यते, तस्माञ्च जलम् , जलाद्गन्धगन्मात्र तस्माच्च पृथिवी जायते। अत्रे- दमनुसन्धेयम - पूर्वपूर्वतन्मात्रसहितादेवोत्तरोत्तरतन्मात्रस्य तस्माञ्च तत्तद्विशेषाणा भूतानामुत्पत्तिर्भवति न तु केवलात् । सत्येव वाय्वादि- भूतविशेषाणान्तत्तद्गुणाधिक्ययोगात्कारणक्रमेया कार्येषु गुणा भव- न्ति । वैकारिकाहङ्कारात्त पञ्चतन्मात्रसहायात क्रमेण पञ्चज्ञानेन्द्रियाणा तस्मादेव च तत्सहायात्पञ्चकर्मेन्द्रियाणा च सृष्टि । पञ्चतन्मात्राणाम- सहायात्तु मनस (अन्त करणस्य) सृष्टि । अथैव जातेषु भूतेषु तानि प्रत्येक द्विधा भवति । एकमर्द्ध स्वस्व- रूपेण तिष्ठति, अपरमद्ध पुनश्चतुर्धा भवति । इमे विभक्ता अवयवाः प्रत्येक स्वभिन्नचतुर्भूतेषु प्रविशति । पञ्चीकरणेन नैतान्येक सघातानि जायन्ते किन्तु भूतानामष्टमो भाग स्वस्वरूपेण स्थितान भूतार्द्ध- भागान् गत्वा समिलति । ततः सहति विना पञ्चभूतास्ते पृथग्भूता अवकाशशोषणदहनादि भिन्नशाक्तियुक्ता नानावीर्या अन्योऽन्यसाहाय्यमप्राप्य प्रजाविशिष्ट- भोगायतनानि शरीराण्यणु वा स्रष्टुमशक्ता भवन्ति, किन्तु यदा प्रधान विशिष्टपरिणामोन्मुख भवत्येव तेषु पुण्यपापपरिष्वक्तजीवानु- प्रवशो भवति तदा ते परस्परसमाश्रयादन्याऽन्यसश्लेषमेत्यै कीभूता एकस घातलक्ष्या सन्त अणुमुत्पादयन्ति । समवृत्तन्तदणु क्रमेण विवृद्धसत्प्राकृत हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण स्थानं सम्पद्यते। तत्रव्यक्ता- व्यक्तस्वरूपईश्वरो रजोगुणात्मकब्रह्मस्वरूपेणावतिष्ठते जगत. सर्गार्थम् , पालनार्थश्च सत्त्वगुणात्मकविष्णुस्वरूपेण, सहाराय तमोगुणकशिवस्वरूपेण । अथासावीश्वरो ब्रह्मरूपधरो रजसावृतो जगत. सृष्टि करोति । कल्पादिषु सृष्टि चिन्तयतो हि तस्मात्सर्गादावनवधानमूलस्तमोमयोऽ- विद्यारूपः सर्ग. प्रादुर्भवति । पुन सृष्टि ध्यायतस्तस्मात् स्थावररूप. "वृक्षगुल्मलतावीरुत्समस्तास्तृणजातय” इति पञ्चधावस्थित. सर्ग. समुत्पद्यते । पुनरपि सर्गान्तरं ध्यायतो ब्रह्मण किञ्चिदुत्कृष्टस्तिर्यक- चैवमस्य जगत ·( ५७ ) गोजायते। तिर्यश्च पशुपक्ष्यादय उच्यन्ते । तिर्यक्सर्गमप्यसाधकं वा सृष्टिं ध्यायतो विधेर्देवसर्गो भवति । स्थावराणमत्यन्तमोह- पत्वात्तिरश्चामतिनामसत्वाद्देवाना-सतिसत्त्वगुणवत्वात्प्रकृत सृष्टौ नविशेषोपयुक्तान्मन्यमानो विधिरत्यन्तोपयुक्तमपरसर्गमभिध्यायन्न- तात् (शरीरोपादानपृथ्व्याद्या'यायनद्वाग) मानुपसर्ग विद्यते । न्यक्तोत्सृष्टिरिति सर्वत्र समानम् । अत पर सात्त्विकतामसोभयस्वभावपरोऽनुग्रहापरनामको देव र्गो भवति । तत परं नीललोहितरुद्रसनत्कुमारादीना सर्गा भवतीति कलनया नवसर्गा उच्यन्ते वैकृनसर्गो हि त्रिधाभवति । मनस शरीराम्मैथुनतश्च । पूर्वोक्त एनतिर्यक्रस्थावरसर्गा ब्राह्मणो मानसा विज्ञया । शारीरिकास्त्वेव वन्ति । यदा मृज्यशक्ति प्रचोदितो ब्रह्मा अम्भ मनान्देवासुरपितृ- नुष्यान निमृति तदा हि स स्वमात्मान शरीगन्तरेण योजयति । हि सतमोगुणांशवहुल शरीर विभर्ति, तच्छरीरजघनाचासुरान जति । ततस्तेन त्यक्ता स तमोमातात्मिका तनुमित्रा जायते । न सात्त्विक देह धृत्वा म मुखतो देवान मृजति । त्यक्त म त्त्विक कायो दिन भवति । भूयो विध सत्त्वमात्रात्मिकामेवा- । तन गृहीत्वा पाश्वा-या पितृनुद्भावार्यात । सापित्यक्ता तनु य सन्ध्या भवति । तनु स रजोमात्रात्मिकामन्या तनु धृत्वा जनान्मनुष्यान् सृजति । परित्यक्त तच्छरीर प्रभान सम्पद्यते, नरपि स रजोमात्रात्मिकामेवान्यां तनु धृत्वा रक्षोयक्षपन्नगगन्ध- न स्वाङ्ग भ्य सृजति । एवमेव स यमो वयासि वक्षसोऽवीन् खादजा उदरोत्पाश्र्वान्याञ्च गा पद्यामश्वमातङ्गादान् समस्यश्च ह्यादयौपध्या निष्पावसूलूरयादिफलमूलिन्यश्चोत्पादयति । तथैव पूर्वान्मुग्वाद् गायत्रमृचस्तृवृत्मोम रथन्तरमग्निप्टोममुत्पादयति, दणादाननाद यपि त्रिष्टुप् छन्द पञ्चदश स्तोम बृहत्सोमो यश्च, ८चमादानेनात्सामानि जगती छन्द सप्तदश स्तोमवैरूपमति- त्रिश्च वमुत्तरान्मुखादेकविंशमाणमाप्तोर्यामाणमनुष्टुप्छन्दो वैरा- सामचो पादयति । मानसशरीरसृष्टो ब्रह्मण. सकाशान्मिथुनानामेव प्रजानामुत्पत्ति- वति तथा च तदा योषितां मासि मास्यार्त्तव न जायते । अतस्ता जा सेवितैरपि मैथुनै. सन्तती. प्रसोतु नालम्भवन्ति किन्तु आयुपो- ·( ५ ) ऽन्ते सकृन्मिथुनान्येव प्रसूयन्ते । एवं मनोऽभिलषितासृष्टिवृद्धि- यंदा न भवति तदा विधिोनसृष्टये आत्मनः सदृशान् भृगुपुलस्त्य- पुलहक्रत्वङ्गिरोमरीचिदक्षात्रिवशिष्ठान मानसपुत्रान् सृजति । यदापूर्वसृष्टा' सनन्दादय. केवल तपसि रताः प्रेरिता अपि लोकेषु न सज्जन्ते तदा ब्रह्मणो महान्क्रोधो भवति भवति च तल्ल- लाटाक्रोधप्रचुरम्यार्धनारीनरवपुषो रुद्रस्य समुद्भवः । आत्मविभा- गार्थ ब्रह्मणादिष्ट स प्रथम स्त्रीपुरुषरूपेणात्मान द्विधा विभजति भूयश्च पुरुषरूपमेकादशधा । तदेवं विभागात्क्रोधांशे निर्गते सति सात्त्विकस्वाभावोऽवशिष्टांश स्वायम्भुवो मनुर्भवति । तस्य च तद्दे हार्धभूतैव नारी शतरूपाभिधानापत्नी भवति। अनयो सन्त. तीनामनुपदोक्तभृगुपुलस्त्यादि ब्रह्मपुत्रसम्वद्धानां सन्तानैर्जगदापूरितं भवति । अयमेव सृष्टिक्रम प्रतीयते पुराणेभ्य । यत्र कुत्रापि कचिनि रोधा दृश्यन्ते ते तदाभासाविज्ञेया', व्याख्यानेन तत्परिहारसम्भवात् यत्र विरोधोव्याख्यानापरिहरणीयस्तत्रकल्पभेदप्रसङ्गोऽवसेय ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.