·TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES
No CVIII.
Šri Setu Laksmī Prasadamala
No XX.
THE
BĀLAMĀRTĀNDAVIJAYA
OF
DEVARAJAKAVI
EDITED BY
K SĀMBASIVA SĀSTRI,
Curator of the Department for the Publication of
Oriental Manuscripts, Trivandrum
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HER HIGHNESS THE MAHARANI REGENT OF TRAVANCORE,
TRIVANDRUM
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS,
1980
All Rights Reserved.)

·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः १०८.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला ।
प्रन्थाङ्कः २०.
बालमार्ताण्डविजयं
देवराजकविविरचितं
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
तच्च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोलम्बाब्दा. ११.६, ऊस्ताग्दाः १९३..

·No text on this page.

·AAKASHA
॥श्रीः॥
श्रीपमनाभसेवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वञ्चिभूलक्ष्मीः॥
ग्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥

·No text on this page.

·PREFACE This historical drama “Bālamāıtāndavijaya" is an invaluable addition to the Trivandrum Sanskrit Series Apart from that, the edition of this work in this series which owes its publication to the enlightened putronage of His Most Gracious Highness the Maltārā ja ot Travancore is also a fulfilment of our duty in the light of its singularity The author of this drama discloses his name "Nevarāja' in "comunilium in the Piastāvan, "परस्परादेशतया प्रयुक्त- हल्वर्णकत्वाद् धृतवेदरूपम् । स्वकीयनामाद्यपद वहन्त बाले। कवि वेसि हि राजचूडम् ॥” (p 2) through the artiess in het speech, "अहो. सायन्तनवासन्तिकावलेपविलोपिसारस्वतसौरभेण वश्चिकुलसागरपूर्ण- चन्द्रायमाणविद्वज्जनसार्वभौमश्रीबालरामवर्मकुलशेखराभिनन्दनीयनिजविनयगुणाल . कृतेन देवराजसूरिणा कृत बालमाताण्डविजय नाम नाटक प्रयोक्तव्यमिति भार्येण वचन विनैव नियुक्तास्मि' und in the end of the manuscript after the Bharatavākya, "श्रीरामवर्मकुलशेखरभूमिपाल- बाल्याश्रित कलितवान् कविरेष धीर । श्रीपद्मनाभचरितोज्ज्वलमेव देव राजाभिध सुमधुर रसवत्प्रबन्धम् ॥" Tradition has it that this Devarāja belonged to a Bralımın family that migrated from Patlamada, in the Tın nevelly District and settled at . 61āma, a village near Suchindram in South Travancore and that being well-verged in all branches of ancient lore, and an early dependent of the prince Rana Varma, nephew of His Highness Martanda Varina he became the chief of the Pandits attached to the palace That his father Soşādry was a vedic scholar revered by all could be gathered from the stinza, "पितामहसमानोऽस्य पिता महिमगौरवात् । पितामहसनामा च शेषाद्रिरिति सज्ञया ॥" (p 111). Mr T, Padmanabha Aiyar B A, Tahsıldar, Vilavancode Taluk (Travancore), who is known to be a descendant of the ·2 author's family wiites to us "I referred the matter to the elder members of my family Devarāja, whos3 full nanie 10 Devarāja Saetrial, is my grand father's grand-father in the male line He was one of the donees of the Asrāmam Village, near Suchindram, which as you know, was gifted over to 12 Brabmins under a royal gift-deed in the year 940 VE He was therefore a contemporary of His Highness, the famous Mārtānda Varma and his successoi Rāma Varmy No further information is available about his life His ancestral place was, I learn, Pattumadai in the Tinncvelly District wherefrom he migrated to Travancore It is by all means clear that the poet is a contemporary of His Highness llartānda Varnia from the dedication of the work to His Highness, "कवि - (सहर्षम्) सुचिरमिह भवन्त नायक प्रार्थयन्ती मम पुनरियमेषा साहिती कन्यकेव । क्षितिपतिकुलमौले। बालमार्ताण्ड ! पाणि- AGOTHERAÇIY Tita gita asal II" (P 116) and fron, the awarding of pi esents, by His Highness, to the poet, "राजा (सपरितोष किञ्चिद् विवृत्य सम्पुटीचतुष्टयम्) एका भूषणभूषितेयमितरा माणिक्यहारोज्ज्वला कौशयाम्बरधारिणीयमपरा चामीकराठ्या परा । एषा पेटचतुष्टयी मणिमयी सम्मानिता ते मया धीमन् । मामकपद्मनाभचरिताख्यातु प्रबन्धात्मना ॥" (p 116) The date of His Highness' reign is from 1729 to 1758 A D (904 to 9 13 M E) T'here are many points worthy of mention here by virtue of the importance of the theme and also of the work Here is 1 syuopsis His Highness Mārtānda Varma got disgusted with the task of governing the country for long as it tended to lead the way to the decadence of his devotion and the influence of infatuation Once while devoutly worshipping the God Sri Padmanabha with the desire of carrying on the Government of the country without any infringement of ·3 las de votsold, Ili, llavhnean had a 115101 of the Lord and obtine izlieuediction from the Gracious eity, "हदत ते प्रजानामि मदीय करु शासनम् । इद राज्य ध्रुवस्येव न ते मोहाय कल्पते ॥" (p 10) that he would not be beset with jutatuation iven though he mult loc molla th. 10111s of government. Further, he was blommal turul in the viceroy and suivant of Sri Padmantbla utet 1er*** utung His dil updated teinple at Trivandi um witli th: 10054342? "* tguured thiough the subjugation of the T-20712-mghlou my princess, by propitiating Sii Padma 11 doline by the performance of Vahabhişeka ceremony, accordmy to Rajcüyı 118s, and then liy dedicating the kingdom to Ilm Th111- in fact, the king attained the giatification of lungo tylul Boli liirtānda, and realized the result of such a xilacionales the ussing of rules through conquests, by the 110v 2011 of temples, ly the performance of the Maha blouse had X1 la thai deliction of the whole kingdom to HII Pidmtialibu I'lmas Though there are numerous topics too lshevilt with, tlie pompal theme is the sledication of the antola salm 126wdug the conquests to Sir Padmanabha pors rechert log thr Vethabluha cremony Thi whole theme hiburu anipirt - into the no acts of the diama By way of introluution, the king narrates to hus mmsyshim visu rol Siī Pulmuiūbhı ind the project od 11th of the treniple by in 2014 of the wealth acquired tloough confolata 'In het om me hus victorious march truin islands un, tot donation of cow. to Brahmins and suerte tl luir - ppu elit tu llave the work of the "11 ndern kunde-period in wou dance with the Lord's commanel, is the potentient Puth.chi, Ringanjuk., for the hout the same!-2001, dumg the days of separation, of his muligents who arroga in irrompuy the king Tiu retiption of the different places reached Jos tlm. bine cung his virtyrdults march in the different 138 Bebesis that suriin tuo plures upto his retun Ihr hing butil ny from his victorions cump- 1141, ka th.. lem tholl of the temple within 2 Jays, and the perform is of the Lal thişokn, making the Sii l'ulon pelaarne hos back during the Mahabhişeku ceremony ·क observes religious allateutin und vormpanied by the clue of artisans inspects the Sii Pacmuablai Pemple. whirl liin been renovated in accordance with instalons Act V Aftoi propitutus Sii lumineblue boy than Mahābhişcka ceremony, the hmy veg'ul with all the emblem of a monarch dedicates his kingilon to Ilm Luul Hm५ to His devotees, the God blesses that hiny ml permits laun to practice his devotion Finally, gitat nity and holur are honoured by th • king, all toyal onchi-ning inctitled hy the emblem of Sri Puclinanibha romance Now, let us consid i host mich in 101-10111 illy Illemn the above matter Themes that alle its wmp in lart are transmuted by gicat pets into Inuilliant wind-ble ones by the power of the imagination It hunts on the critic even then to enjoy the passence of it milli lutle part So too, many mcidents have been enkelte ani qurit of How •ver the frets m.nhancert hoon, mmsifting, desei ve to be noted First, the corrupt of the ritornamarch is tinced "शुचीन्द्रक्षेत्रमागत्य समालकृतगोमहस्त्र विप्रान्कृत्य पालिनगीर्वाणनाथ स्थाणुनाथ प्रवीभवन् प्रार्य कर्तव्यं राज्यतन्त्र सामान्ये युवराजे निधाय दन्तावलतल- जमधिरुह्य विजिगीषया सबल. स्वविषयान्तं म्यगाहत ।" स वञ्चिकुलशेखर स्वभटबाहुदण्डाहत प्रयाणपटहच्छटाध्वनितपूर्णदिण्डल । ययौ झटिति पाण्ड्यभूरमणपट्टण वाहिनी रज पटलचूपिताखिलपयोधिपायोभरः ॥" (p. 29) It is thus known that the hing started froin Suchmdr.un ini a north easterly duection along the real share ind in.irche into the Pandya kingdom. From the stants, "उत्सङ्गे कावेर्या शयितं दयिन महाविभूतेस्तम् । साक्षादकरोद् राजा रजधुरीणं परास्परं पुरुषम् ॥" (P30) "यूम यात बाधिपाः सह बलै सर्वानुदीच्यान् नृपाञ् जिस्वायात ततो धनान्युरुविधान्यादाय मासैसिमि । तावद् रजपतेरमुष्य चरणावासेवमान सदा पत्स्याम्येव कवेरजाम्भसि कृतनान सहभिाईजै.." (p. 31). we learn that he went to Srilangan and himself remuming there, sent forwaid his commanders.

·Again, we lcarn from stanzas, "आच्छिन्दन्तो ध्वजास्नद्रविणमुरुविध म्लेच्छसायात्रिकाणा सेवास्यक्षोणिपालप्रभृतिरिपुनृपान् दूरमुत्सारयन्त । आकोल केरलाना हदि हृदि निखनन्तो जयस्तम्भमुझे- वंञ्चीन्द्रस्य प्रतापा इव ततनवो हन्त दीव्यन्ति योधा ॥" (p 32) मौण्ड्य पाण्ड्य' भजस्त्र चोल। कलयेश्चूडामणेरर्पण तुण्डीर । त्यज दिण्डिम जहिहि रे कर्णाट! दुर्नाटिकाम् । आन्ध्रेश । च्युतिरन्ध्रमिच्छ यवन' त्राण वन तेऽधुने- त्याधावन्ति रणाप्रमुगटगिरो वन्चिक्षितीन्दोमटा ॥" "रे रे कोङ्कण' पक्कग ब्रज महाराष्ट्र | स्वराष्ट्र त्यजे ष्टीकथा कनु पारसीझ' चर रे वैदर्भ' दर्भाकुरान् । गामालिन कलिङ्ग। वङ्गविपिने त्वङ्गाज नाग त्यजे- रित्यारादिव वन्चिसैन्यशिबिरे जोघुष्यते दुन्दुभि ।" (p 33) that the hing Balamārlanda subdued all the piinces in the cast, west and north The victory over the prince of सेत्वास्य or Kakkar is historically authentic. The conquest of Kerala upto the Kola country and such other exploits of him appear to flavour of imaginative romance He seems to have pioceeded from Śrīrangam to Rāmes varam, thence to Thiruchendui and from there to Navati ruppati, as is evident from the following verses "जयध्वज कीर्तिपताकमुश्चराच्छिद्य दुर्दान्तमहीपतीनाम् । स वशिवशोदधिपूर्णचन्द्रो विप्रै सहागाद् रघुनाथसेतुम् ॥" (p 34) "ततस्तस्मिन् वन्चिक्षिततलवलारि कृतयथा- विधिनानो लकापतिरिपुकराराधितपदम् । प्रणम्येश भक्त्या हिमकरकलोल्लासिमकुट मनोज्ञ क्रौन्चारेझटिति पुरमागात् प्रमुदित ॥" (p 35) हृष्टात्मा बन्चिपृथ्वीपतिरथ रुचिर कल्पयित्वा बहुभ्यो मृष्टान देवसेनापरिवृढनिकटे क्षोणिवृन्दारकेभ्य । साष्टाङ्ग तत्पदाम्भोरुहयुगलनमस्कारमप्याकलय्य द्रा तस्मात् प्रतस्थे स्थलनवकपतीन पद्मनाभाशभूतान् ॥" (p.37) ·6 श्रीशालिवाटीशपुरी समेत्य तत्रत्यभूमीसुरनिर्मलत्वम् । ताम्रापगा चापि समीक्ष्य राजा ता रम्यतामेव शशस भूय ॥' (p 40) A few other facts mentioned in the di ama desel ve to be noticed here (1) There was dancing in celebration of Navaratil festival in the Mıhtiāja's palace This was in vogue till last year (vide page 2) (2) The king observed the vow of Maghasnāna tlat lastid for a month (vide page 5) (3) The Alankāradāna was prevalent even in the time of Balamārtānda Vaima (vide page 14) (4) The execution of Vadam pis is referred to (vide page 16) (5) Mention has been made with regard to the slaying of the rebels Pappu Tampi and Raman Tampı, famous as Ilayı Tampis (vide page 16) (6) Mention is made of the conquest of Quilon (vide page 16) (7) The battle with the Dutch at Colacchel and the capture of De Lannoy are referred to (vide page 16) (1) "नवरात्रपूजामहोत्सवे आङ्गिकसात्विकव्यञ्जकलास्यचमत्कारपरितोषितेन" (2) “माघस्नानविधये शखतीर्थ गत (8) “सहसमलकारवतीना कामधेनूना सद्ब्राह्मणेभ्य प्रतिपादितवान्" (4) चिरकालराजन्यकुलद्रोहिण सर्वेऽपि प्रज्वलन्तमग्निं शलभौषा इवैनमासाद्य स्वयमेव कथ प्रनष्टा (5) "किञ्च रावणकुम्भकर्णाविवात्यन्तपरमदुर्जयो बालकनिष्टाभिधानौ प्रत्यर्थि- मूर्धन्यौ दुरालोचनाफलससिद्धिं निश्चित्य विविक्तमेव निजोपकण्ठ काल- चोदनया सम्मिलितावेवागतौ समये विदितवृतान्तेन निमेषमात्रेण खग- धाराकवलीकृतकण्ठनाळावाकलय्य प्रत्येक द्वैरूप्यतामापादितौ ॥" (6) "के लम्बपुरदुर्गमपि शत्रकुलमुत्सार्य निजसैन्यतुरङ्गतरङ्गसङ्घसकुलीकृततया चन्द्रोदयारम्भसमुच्चलदर्णवाडम्बरसन्दर्शनीयतामानीतम् ॥" (7) निजराज्यमर्मभूत प्रभूतधनागमस्थानमतर्कितमेवाक्रम्य रक्तबीजासुरकुलमिव तत्रैव परिवर्तमान कुहनैकनिलय सकलमपि सस्वामिक सायात्रिकयूथ- मपि विविध च समग्रायुधजालमाच्छिचैव विद्रावित विनिहत, सद्य. शरणागत सम्यक् परिपालित च" ·page 54) (8) Reference to the donation of the Mahoday agrama (vide page 23) (9) The kings hnd Vaişnuic tendencies at the time (vide page 50) (10) The kings worshipped God wi hin the temple, only after circumambulating outside (vide page 51). (11) There were 8 Yoga Brahmins who were the custod ians of the temple and the couns llors of the king who had but a half vote (vide page 51) (12) The word Karyakara is but the Sanskritized form of Raryakkai which obtains even now (vide page 52) (13) The Sri Padam palace which is located to the north of the Lord's feet appears to be significantly so called The holy waters that wash the feet c£ Śrī Padmanabha collect there and sanctify the spot (vide page 53) (14) Mahidharendranandini is the princess Rani Parvati Bhai, His Highness' sister and mother of prince Sii Rama Varma (vide (15) Reference has been made to Ottakkal Mandapam (the single slab-dais) (vide page 74) (16) Reference to the Anaval whose office is to report to the king the affairs of the temple (vide page 74). (17) Reference to the Tamil Brahmins known as "Dasas" who perfounm services in the temple (vide page 76) (8) "प्रबन्धसाहितीतुष्यद्वालमार्ताण्डवर्मणा । नवीनकालिदासाय ग्रामो दत्तो महोदय ॥" (9) "हृयोर्ध्वपुण्ड्रोज्वल (10) "भगवन्मन्दिरप्रवेश नाटयन् तन्मन्दिर त्रि परिक्रम्य भगवत्सनिधिमुपेत्य साञ्जलिपुट पश्यन्" (11) "इति निष्कम्य कर्मन्दिना सप्तभिर्ब्राह्मणैश्च सह प्रविशन्" (12) “राजा--बाभ्रव्य ! कार्यकारानानय" (13) "श्रीपादतीर्यतीकृित निवेशन : ॥" (14) "महिना नाम्ना च महीधरेन्द्रनन्दिनीमनुस्मारयन्ती" (15) “एकशिलामण्डपमध्युषितनवरत्नखचितभद्रासनोपरि निवेश्यतामेष भगवा- ननन्तकल्याणगुणाभिराम श्रीपद्मनाभ (16) “समुदायकार्यकारी कनकदण्डधारी" (17) "दासर्ममाज्ञावशै 1 " ·8 (18) The palace of His Highness was then situated inside the Srī Pādam piemises and when he visited the temple, he worshipped Sri Krişna first, as he had to pass that way (vide page 78) (19) The king prayed to Śrī Padmanabła, to accept the burden of Government fiom him (page 81) (20) Santikaia is the Sanskritized form of Santikkāran tha: obtains to the present day (vide page 82) (21) Reference to the king's wish that God Sri Padmanibh, should be anointed as the Mahārāja (vide page 83). (22) The "Dasa' class was enth usted with the business of keep ng the cows and also the rice for preparing Pāyasam (milk-pudding) (p 85) (23) Srī Padmanabha accepted the sovereignty and offcred a sword and shield to the king in recognition of his viceroyalty (page 86) (24) The image of the child siī Kuşna land in tho cadle placed to the south of the Ottakkal Mandapam is refurred to (vide page 88) (18) "श्रीकृष्णमवले क्याभिवन्द्य च भगवदालयान्त प्रवेश नाटयति" (19) "अन्तर्यामी स्वमिह जगता वेस्सि सर्व च विष्णो! वेद्य किंवा तव धुरि मया वियते वासुदेव।। वात्सल्याना कलय करुणाभाजन भक्तबन्धो! साम्राज्येऽस्मिन् मम वह धुर सर्वदा पद्मनाभ ! ॥" (20) “आहियन्ना महाभिषेकपूजोपकरणानि शान्तिकारिभि ॥" (21) "सकलजगत्सम्राज श्रामन्त हन्त पद्मनाभ त्वाम् । अभिषिञ्चाम्यद्भिरह वश्चिमहीपालसकलसाम्राज्ये ॥" (22) "भो सामुदायिक ' स्मृतिमात्रसन्निहितानि सवत्सानि कामधेनूना सहस्राणि भगवत प्रतिदिन पयस्यार्थमासां दुग्ध दत्वा तत्प्रमाणेन तण्डुलाच प्रति- प्राया इति भगवद्दासवर्गेभ्यः प्रतिपादय" (23) 'भो वत्स! बालमार्ताण्ड ! स्वया दत्ता महीधुराम् । अग्रहीष प्रहर्षेण युवराजोऽसि साम्प्रतम् ॥ यौवराज्याभिषिक्तस्य तव मुद्रव शाश्वती । भद्रा कृपाणवल्लीय सबेटा गृह्यता त्वया ॥" (24) "इत्यान्दोलिकाशायिन यशोदास्तनन्धय मुकुन्दमानम्य बहिनिष्क्रम्य" ·५ (25) Mahāsüpücdhuihali is the Sanskritized name of the office who is designated “Valiapaiippukāzana (vide page 96). (20) The king of Travancolo froin the time of Māltanduvarm were to be styled Yuvarā Jals and the toim Mahālīja is just a verbal embellishmunt Furthoi the custom takes 100t h'le that all i ulers of the countı y should pass oldur's under the omblon mul seal of Slī Padmanabba (vido page 108) (27) The symbol of $ui Parlmuabha's fect, adoining the ciest of the kings of Travancore to this day is suggestive of the fact that the hing is His servant (vide page 109) Now, we shall consider thr mei it of the work. It is clul froin the words of the actress, बालमार्ताण्डविजयं नाम नाटक प्रयोक्तव्यमिति आर्येण वचन विनव नियुक्तास्मि।" thut this play belongs to the "Nataka” type of diamatic compositions and the name of the draina Balimi të ndavijaya 19 Bugyestive of the essence of the theme piesenter In confornuty with the lefinition, "बीरारयोरेक प्रधान यत्र वय॑ते । प्रल्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदीरितम् ॥" (25) "महाकणधारी महासूपाधिकारी" (20) "तदित प्रकृति मयि मद्भागिनेये वत्से श्रीगमवर्मणि मदशमौक्तिकीवि- प्य मुनेषु तेषु च यथासमय सर्वरपि युवराजशब्द प्रयुज्यताम । महा गजशब्दस्तु भगवत्यनन्तशायिनि पद्मना। आझामुदाप्यनुज्ञा च निग्रहानुप्रहारपि । एतदन्यच यत्किञ्चित तस्य की श्रिय पात ॥ तदशेषेवपि कृत्येषु प्रयोगाईतया भगवदभिधान पद्मनाभपदं प्रमाणी- क्रियताम् । मदीयाभिधान तु व्यवहारमात्रे यदह न कस्यापि कास्मि । आचार्या:-तत्वज्ञानानुरूपोऽय देवस्य करपनानिष्कर्षः । लोकश्चायमनेन महता श्रेयसा सयोज्यते, यदस्य श्रीपद्मनाभपदोचारण विना न कारि कार्यप्रयत्ति.।" (27) "मनसा वहसे यत् त्व मदतिकमलद्वयम् । भफचिहतया बस्स ! तदेव शिरसा वह ॥"

·10 this is a full fledged Vataka, with th- celebiated king Mār tandavarmı as its hero and with the d linention of the heroic sentiment which is in harmony with the exalted virtues of the hero, in consonance with the spirit of conquest and culminating in the noble sentiment of devotion And in keeping with the dictates of the Dasarūpaka, "सूचयेद् वस्तु बीज वा मुख पात्रमथापि वा।" there is the indication of the plot in, "योऽय वञ्चिकुलार्णवादुदभवत् सञ्चारिकल्पद्रुमो यस्मै भक्तिगुणेन यन्त्रित इव श्रीवल्लभस्तिष्ठते । कर्पूरिव यस्य कीर्तिनिकरैर्दिक्चक्रमावास्यते तत्य क्षोणिपुरन्दरस्य महिमा पारे गिरा वर्तते ॥” (p 4) and of characters in, "राजहसश्रिय तावद् गायन्त्या वल्लभे त्वया । अनेन वैणिकेनेव सेय चित्रार्पिता सभा ॥" (p 4). All the characturistic features of a classical drama are mınifest in this work and we do not propose to dilate upon And in regard to the propi iety of naming the Work Balamāıtā ndavijaya, we consider that the drama has been apprcpriately so named by the poet who appears to gire prominence to the fact that Sri Padmanabha is the anointed king and the Mahāraja is but His Viceroy, the affix Bāla being suggestive of the modesty of the king It might equally be argued that the drama could properly be called Vīla Mirtandi Vijiji as it treats of the victory of the heroic Maitanda Vuma over all his foes, inter nal as well as external The poet explicitly endeavours to justify in ways manifold, the title 'Bala Martanda' of the hero, whose pro wess and heroism and victory recurrently figure in the that point worke 9, । "सोऽय वञ्चिकुलोद्भवो विजयते श्रीबालमार्ताण्डराट् ।" (p. 4) "अय प्रख्यायते तेन बालमार्ताण्डसज्ञया" (p 17) "देवोऽयं बालमार्ताण्ड कुञ्जरस्कन्धमाश्रित । उदयाचलकस्थो वालमार्ताण्ड एव स ॥" (p 20) and our surnuse that his successors also accepted this title as an embellishment to theu modesty gains ground. There is town established by His Highness Bala Rama Varma, Balu&mapura by name, situated eight miles east of Trit indium In ancient almanacs there is the woid ·11 ८ Bila useil instead of Palz in the title Vancipāla occui ring in modern almanacs of Ti i Vancoic Without investigating the origin of the occurence of the word Bāla, Pāla was inserted as it ipparel «ppiopuite in the sense of protector But it appeus to us that the word Bila is more in keeping with the trend of facts betoie us It is casy to unilorstand that the poet follows the style of haluaisi gancially, and hence occasional imitation and putul plgiusin are noticeable Note the imitation, "तवास्मि गीतरागण हारिणा प्रमभ हृत । एप राजेव दुप्यन्त. सारङ्गेणातिरहसा ॥" (Sākuntala) "राजहसश्रिय तावट गायन्त्या वल्लभ त्वया । अनेन वणिकेनेव मेय चित्रार्पिता सभा ॥" (p 4) nl the action of wouls wholes ile, शरन पहजलक्षणा" (Raghuvamsa) "शरत्पकजलक्षितश्री (14) The put appea. to have been fond of the style of the Mudhanakasail-onsultu situations e , तीक्ष्णादुद्धिजते मृदो परिभवत्रामान सतिष्ठते मृर्ग हेष्टि न गन्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽयधिक बिभेन्युपहसत्येकान्तीरूनहो श्रीलप्रमरेव वेशवनिता दु खोपचर्या भृशम् ॥" (Mudı āi akşasa III 5) "भीत्या ये प्रणमन्ति भूमिपतयस्ते पालनीया मया माबाद ये न नमन्ति ते तु क्रुणामुत्सृज्य वध्या कथम् । इत्यामर्शमृदकृतान्तरनया मन्दोद्यमाना रति नाम्मा तनुते दिगन्तविजयश्री सापि सर्वोत्तरा ॥" (p 18) There are 111110101 011- muistances of beautiful passages to be citul timth Work lle cite the following stanza, "स्फाटिकीयमधिरोहणी स्वतो निर्मला कलुपितेन्द्रनीलत । तावकीनपटपासुसगते. गौतमीव समय प्रतीक्षते ॥" (p 62). at random ·12 It may bu məntion-d h le that the hero of this play, king Mārtānda Var mı, has figured largely in Malayalam literature The enthusiastic eulogies by Ramapurathu Variei in Kucheluviittam Vanchippattu and by Kunchan Nambiyai in Sabhāpraveśam Thullal are eloquent testimonies of the heroism of the great king Both of them were the contemporai ies of king Māltānda Vaima Recently a Kilıppittu dealing with the exploits of this for mei sovereign of Travancore was discovered and published by Mr M. Rajaraja Varma M A, B L The malayalam novel, Mārtānda Varma by the talented authoi Mi C V Raman Pillai B A , has king Mārtānda Varma as its central figuie The undying reputation of the king has thus got embedded in the malayalam literature The piesent publication is unique inasmuch as it is the only Sanskuit work in which this heroic ancestor of oui Mahā Rāja has been poi trayed in the halo of bis illustrious achievements We have been able to procure only one manuscript of the work which is about 150 years old and that is deficient in i espect of the loss of two leares in the beginning and middle But we wish to offer the work to the public without any delay as it treats of the history of oui royal dynasty and particularly as it panegyrizes the glories of His Highness the ever memorable Mārtānda Varma The manuscript is in Grantha character and has been obtained from the library of Purushottamai Vasudevar, Vattappallı Matham, Suchindram The interest he manifests in the safe preservation of these manuscripts is laudable indeed. His enthusiasm in the piesel yation of such manuscripts and the offer of this for publication in our series have been but inadequately iewarded by the present we have made of our publications to him, We offer our sincere thanks to him and hope that other bibliophils like bim may feel inclined to assist us with loans of suck valuable and interesting manuscripts. Trivandrum 10-12-1106 K SÂMBAŠIVA SASTRI.

·अवतारिका। श्रीबालमार्ताण्डविजय नाम चरितभरितमिद नाटकमस्मत्पौरस्त्य- ग्रन्थमणिमालाया किमपि समुज्ज्वलप्रभ हाटकमाभरणम् । विशिष्य श्रीपद्म- नाभदासवञ्चिपालकुलशेखरकिरीटपतिमहाराजनिदेशनिघ्नस्यास्य प्रका- शनाधिकरणस्यैतत्वकाशनमनितरसाधारणमद्वितीय कृत्यनिष्ठानिर्वहण च । अस्य कवि "परस्परादेशतया प्रयुक्तहल्वर्णकत्वाद् धृतवेदरूपम् । खकीयनामाद्यपद वहन्त बाले। कवि वेत्सि हि राजचूडम् ॥" (पृ० २ श्लो० ११) इति प्रस्तावनान्तर्गतप्रहेलिकयोनीत , "अहो सामतनवासन्तिकावलेपविलोपिसारस्वतसौरभेण वञ्चिकुल- सागरपूर्णचन्द्रायमानविद्वज्जनसार्वभौमश्रीबालरामवमकुलशेखराभिनन्दनीय- निजविनयगुणालङ्कृतेन देवराजसूरिणा कृत बालमार्ताण्डविजय नाम नाटक प्रयोक्तव्यमिति आर्येण वचन विनैव नियुक्तास्मि' (पृ० २) इति नटीमुखनिवेदित', "श्रीरामवर्मकुलशेखरभूमिपाल बाल्याश्रित कलितवान् कविरेष धीर । श्रीपद्मनाभचरितोज्ज्वलमेव देव- राजाभिधः सुमधुर रसवप्रबन्धम् ॥' इति मातृकान्ते भरतवाक्यानन्तरं स्वय विस्पष्टकथितश्च कश्चिद् देवराज- नामेत्यवगम्यते। पुरा खल चीन्द्रपुरमुत्तरेणानतिदवीयस्याश्रामग्रामे पाण्ड्यदेशान्त- र्गतश्रीशालिवाटीसमीपस्थ(पत्तमटै,ग्रामादानीय प्रतिष्ठापिते कस्मिाश्चिद् ब्रा- मणकुले समुत्पन्नोऽय वेदवेदाङ्गादिसर्वविद्यास्वयगृहीत. श्रीमन्मार्ताण्डवर्म- महाराजभागिनेयस्य श्रीरामवर्मनृपतेर्बाल्याश्रित महाराजमन्दिरे सदस्य- प्रधान आसीदिति वृद्धपरम्परातोऽनुश्रूयते। इहैव पञ्चमाके- ·"पितामहसमानोऽस्य पिता महिमगौरवात् । पितामहसनामा च शेषाद्रिरिति सज्ञया ॥" (पृ० १११. श्लो० १२३) इति कथनाद् अस्य पिता शेषाद्रिनामा वेदविदग्रणी समस्तविद्यास्थानम् अपर इव लोकपितामह पूजनीयमहिमा बभूवेति विज्ञायते । अधुनास्मद्वञ्चि- राज्यान्तर्गतविळवकोडुतालूक्तहसीलदारः बी ए. बिरुदधारी ब्रह्मश्री पद्मनाभार्य एतत्कुटुम्बपरम्परासन्तान इति श्रुत्वा लेखमुखात् ततोऽवगतो- ऽदसीयो वृत्तान्तोऽधस्तात् प्रदर्श्यते - "I referred the matter to the elder members of my family Devaraja, whose full name is Devaraja Sastral is my grandfather's grandfather in the male line He was one of the donees of the Asramam gramam near Suchindrum, which as you know, was gifted over to 12 Brahmins under a Royal gift deed in the year 940 M E He was therefore a contemporary of then Highness the famous Martandavarma and his successor Rama Varma No further information is available about his life His ancestral place was I learn, Pattamadai in the Tinnavelly District wherefrom he migrated to Travancore" सर्वथा कविरय देवराजा- "कविः (सहर्षम्) सुचिरमिह भवन्त नायकं प्रार्थयन्ती मम पुनरियमेषा साहिती कन्यकेव । क्षितिपतिकुलमौले! बालमार्ताण्ड ! पाणि- ग्रहणमहमिदानीं प्राप्य धन्यैव तेऽस्तु ॥" (पृ० ११६ श्लो० १५८) इत्युक्त्वा महाराजाय प्रबन्धसमर्पणात् , "राजा (सपरितोष किञ्चिद् विवृत्य सम्पुटीचतुष्टयम्) एका भूषणभूषितेयमितरा माणिक्यहारोज्ज्वला कौशेयाम्बरधारिणीयमपरा चामीकराड्या परा । एषा पेटचतुष्टयी मणिमयी सम्मानिता ते मया धीमन् ! मामकपद्मनाभचरिताख्यातु. प्रबन्धात्मना ॥" (पृ० ११६. श्लो० १६०) ·३ इत्युक्त्वा महाराजेन कवये सम्मानदानाच्च श्रीमार्ताण्डवर्ममहाराजसमकालिक इति सिद्धम् । महाराजस्य च जीवितविजयसमय कोल्लम् ९०४-९३३ (1729-1758 A D) पर्यन्त इति सुप्रसिद्ध. खलु । इह प्रतिपाद्यवस्तुमहिम्ना प्रतिपादकप्रबन्धमहिम्ना च समुट्टकनीयं बहुतर दृश्यते । तत्रेद प्रतिपाद्यवस्तुसार, यत्, भगवति श्रीपद्मनामे दृढ- भक्तिः श्रीमार्ताण्डवर्ममहाराजः भक्तिप्रच्युतिकारिणो महामोहदायिनश्च राज्यभरणाचिरेणोद्विजमान आसीत् । अथ कदाचिद् भवत्यविरोधेन दुस्त्यज- स्वधर्मभूतं राज्यभरणं वर्तयितुमभिलषस्तदर्थ भगवन्त पद्मनाभ सेवमानस्त- देकतानतया कदाचित् प्रत्यक्षदर्शन लेभे । लब्ध्वा च तदिदमासेचनक दिव्य- मङ्गलखरूपं भक्तवत्सलाद् भगवत श्रीपद्मनाभाद् "हृद्भत ते प्रजानामि मदीय कुरु शासनम् । इद राज्य ध्रुवस्येव न ते मोहाय कल्पते।" (पृ० १० श्लो० ३३) इत्युक्तदिशा राज्ये सत्यपि मोहानभिभवमनुग्रहमवाप । अन्यच्च बहुमहीपाल- विजयागत धनौषमुपानीय स्यानन्दूरपुरस्थं चिरजीर्ण भगवदायतनमभिनवी- कृत्य राजसूयविधिना महाभिषेकेण प्रसादिते भगवति श्रीपद्मनाभ स्वकीय. राज्यभार समर्पयितु तद्दासतया स्वय युवराजीभवितु च निकाममनुगृहीतोऽभ- वत् । तचाहशमनुग्रह दिग्विजयाद् धनराश्यानयनेन, देवालयनवीकरणेन, महाभिषेकेण, सर्वस्यापि राज्यस्य भगवति श्रीपद्मनाभे समर्पणेन च सफल- यित्वा सोऽय मार्ताण्डवर्ममहीपति. श्रीपद्मनामे महाराजे सति युवराजो मूत्वान्वर्थयैव बालमार्ताण्डसज्ञया लब्धविजयश्चरितार्थोऽभूद्, इति । सत्स्व- येवमनेकेषु प्रतिपाद्यभागेषु महाभिषेकपुरस्सर श्रीपद्मनाभे स्वसमार्जितसकल- राज्यसमर्पणमशि प्रतिपत्तव्यम् । तत्रैव सर्वेषा विश्रान्ते । एतावाश्च कृत्स्नो- ऽपि प्रतिपाद्यार्थ पञ्चभिरबैरिह नाटके सगृह्यते । उपोद्धातदिशा राज्ञा स्वामात्येभ्य श्रीपद्मनाभप्रत्यक्ष- दर्शनात् प्रभृति दिग्विजयसम्पादितैद्रव्यजातैर्देवालयनवीकरणेन सर्वस्यापि राज्यस्य श्रीपद्मनाभसमर्पणपर्यन्तस्य कार्यस्य प्रतिपादन, द्वितीये - दिग्विजयप्रस्थानातया निर्वर्तितगोदानविधेर्महाराजस्य गुचीन्द्रपुरदेशाद् विजयप्रस्थान, महाराजविरहकातराः प्रजा अनुव्रजननिर्व- . तत्र प्रथमे ·४ न्धाद् विमोचयितु युवराजं प्रति रङ्गरञ्जन पाठकेन भगवनिदेशजन्यतया- भिनवकालिदासविरचितस्य प्रबन्धस्य पाठनेन कालविनोदनचोदनं, तृतीये-- पाठ्यमाननिबन्धद्वारा महाराजविजयप्रस्थाने यावदाग- मन तत्तद्देशाना तत्रत्यसम्भवविशेषाणा च वर्णन, तुरीये-विजयप्रस्थानात् प्रतिनिवृत्तेन महाराजेन पञ्चाहेन भगव- दालयनवीकरणानुशासनम् , अनन्तर महाभिषेकनिर्वहणाभ्यनुज्ञान, यावन्म- हाभिषेकानुष्ठान श्रीपादमन्दिरे व्रतनियमाचरण, यथानिर्देश परिसमापितनवी- करणस्य श्रीपद्मनाभमन्दिरस्य शिल्पाचार्येण सह प्रत्यवेक्षण, पञ्चमे यथासङ्कल्प महाभिषेकविधिना महापूजया चं श्रीपद्म- नाभे प्रसन्ने सन्निधापितसकलचक्रवर्निचिह्नस्य महाराजस्य स्वराज्यसमर्पणं, श्रीपद्मनाभेन भक्तवत्सलेनाभ्युपेत्य निजपादारविन्दसमुत्तसनाभ्यनुज्ञया महा- गजायानुग्रहदान, तत. प्रभृति समस्तस्य राजकीयशासनस्य श्रीपद्मनाभमु. द्रया सनाथीकरणम् , अन्ते महाकवीना महापण्डिताना च विविधबहुमाननं च सक्षिप्यते । अथैतावत् प्रतिपाद्यजात सगृह्णत. कवेश्वरितसरणौ सञ्चरन्ती दृष्टि कीदृशीति विचाराय सम्प्राप्तोऽय सन्दर्भ । वस्तुतः शून्यमपि शुष्कशुष्कं मर्यसार भावनामहिम्ना वस्तूकृत्य सरससरस समास्वादयितु समर्पयन्ते हान्त कवयः । सत्येव हसमीरन्यायेन सारसमुद्धरणं सूरिसमायत्तम् । सथे- हाप्यर्थवादगत्या न न नैके समाचाराः सङ्घटिता । अथापि वितुषीकृत्य विचार्यमाणेऽधोदृश्यमाना मन्ये विमर्शकहशा स्पृश्य . । तत्रादितो विजय- प्रस्थानाय गमनागमनमार्गा प्रयन्ते- "शुचीन्द्रक्षेत्रमागत्य तत्रालकृतगोसहस्रं विप्रसात्कृत्य पालितगीर्वाण. नाथ स्थाणुनाथ प्रह्वीभवन् प्रार्थ्य कर्तव्य राज्यतन्त्र सामात्ये सुवराजे नि- चाय दन्तावलतल्लजमधिरुह्य विजिगीषया सबलः स्वविषयान्त व्यगाहत 1 "स वञ्चिकुलशेखर स्वभटबाहुदण्डाहत- प्रयाणण्यहच्छटाध्वनितपूर्णदिमण्डल ।

·ययौ अदिति पाण्ड्यभरमणपण वाहिनी- रजपटलचूषिताखिलपयोधिपायोभरः॥" (पृ० २९. श्लो०८) इसो महाराजः शुचीन्द्रपुरात् प्रणाम प्रागुत्तरेण समुद्रतीरेण पाण्डयदेशमग- मदिति ज्ञायते । अब, "उत्सो कार्या शयित दयित महाविभूतेस्तम् । साक्षादकरोद् राजा रणधुरीणं परात्पर पुरुषम् ॥" (पृ० १०. लो० ९) "यूय यात बलाधिपा.! सह बलै सर्वानुवीचान नृपान जित्वायात ततो धनान्युरुविधान्यावाय मासैस्त्रिभि । तावद् रङ्गापतेरमुष्य धरणावासेवमान सदा वस्यान्येव कवेरजाम्भसि कृतस्नानः सहेभिर्द्विजैः ।।" (१० ३१.सो०१२) आभ्या श्रीरङ्गन्देशं गत्वा तत्रैव कृतवसतिः सेनान्यः प्रेषितवानित्य- बगम्यते । इह प्राच्या प्रतीच्यामुदीच्या च दिक्षु तत्तभूपालान् अखिलानपि बालमार्ताण्डो विजिग्य इति, "आचिन्दन्तो बजाखविणमुरुविषं म्लेच्छसांपात्रिकाणां सेस्वास्पक्षोणिपालप्रभृतिरिपुरुपान् चूरमुस्सारबन्सः । आकोलं कराना हदि हदि निखनन्तो जयस्तम्भमुचै- बन्धीवस्म प्रतापा इव भूततनबो हन्त वीव्यन्ति बोषाः ॥" (पृ० ३२. श्लो०१६) "मौण्ड पाण्डय! मजस्व घोल ! कलमेश्चूडामणेरर्पण तुण्डीर! त्यज डिण्डिमं जहिहि रे कर्णाट! दुर्नाटिकाम् । अन्धेश! च्युतिरन्ध्रमिच्छ यवन! त्राण वन तेऽधुने- त्याधावन्ति रणाप्रमुद्भटागिरो वञ्चिक्षितीन्दोमटा ॥ रे रे कोण! पक्कणं ब्रज महाराष्ट्र! स्वराष्ट्र त्यजे- टीकेथाः कनु पारसीक! चर रे वैदर्भ ! वर्माकुरान् ।

·६ गामालिङ्ग कलिङ्ग! वङ्ग! विपिने त्वङ्गाङ्ग! नाग त्यजे- रित्यारादिव वञ्चिसैन्यशिबिरे जोघुध्यते दुन्दुभि ॥" (पृ० ३३. श्लो० १७,१८) एभि. पधैरवधार्यते । तत्र सेत्वास्यक्षोणिपालस्य (काक्कूर्देशनाथस्य) विजयस्तु चरित्रसम्मत एव । कोलावधि केरलविजय अन्यच्चान्यञ्च विदेशगमनेन स्वदेशाधिपत्य स्थापितवतोऽस्य यद्यपि नासम्भवि, अथापि स स कियाश्चनावस्तुभूतोऽर्थवाद प्रतिभाति । आगमने च श्रीरङ्गाद् रामेश्वर- स्थानं, तत तिरुचेन्दूर्देश , ततो नवतिरुप्पतिव्यपदेश्यस्थलनवकाल्यो देश श्रीशालिवाटीपुरीत्येतानि पुण्यस्थलानि तत्तदधिष्ठानदिव्यदेवता- वन्दनादिपुरस्सर समतिलचितानीत्यधस्तनै पद्यैरवगम्यते "जयध्वज कीर्तिपताकमुच्चैराच्छिद्य दुर्दान्तमहीपतीनाम् । स वञ्चिवशोदधिपूर्णचन्द्रो विप्रै सहागाद् रघुनाथसेतुम् ॥" (पृ० ३४ श्लो० २०) 'ततस्तस्मिन् वञ्चिक्षितितलवलारि कृतयथा- विधिस्नानो लङ्कापतिरिपुकराराधितपदम् । प्रणम्येश भक्त्या हिमकरकलोल्लासिमकुट मनोज्ञ क्रौञ्चारेझटिति पुरमागात् प्रमुदित ॥" (पृ० ३५ लो० २१) "हष्टात्मा वञ्चिपृथ्वीपतिरथ रुचिरं कल्पयित्वा बहुभ्यो मृष्टान्न देवसेनापरिवृढनिकटे.क्षोणिवृन्दारकेभ्य । साष्टाङ्ग तत्पदाम्भोरुहयुगलनमस्कारमप्याकलय्य द्रष्टा तस्मात् प्रतस्थे स्थलनवकपतीन् पद्मनाभाशभूतान् ॥" (पृ० ३७. श्लो० २७) श्रीशालिवाटीश पुरीं समेत्य तत्रत्यभूमीसुरनिर्मलत्वम् । ताम्रापगा चापि समीक्ष्य राजा ता रम्यतामेव शशस भूय ॥ (पृ० ४० लो० ४१) तथाच नतिरम्पतिसङ्ग्रह पद्यनैकेन रदधिष्ठानंदवताप्रणामनिवेदकेन कृतः। यथा - "वैकुण्ठनाथविजयासनभूमिपाल देवेशजविले चनचोरनाट्यान् । निक्षेपवित्तमकरायतकर्णपाशनाथान प्रणम्य मुमुदे स महीमहेन्द्र ॥" (पृ. ३. श्लो. २८) ·गत ध्यति । अन्ये कतिपये चरितसमाचारा नाटकीयादस्माद् वस्तुप्रपञ्चनात् समुप- लभ्यमाना अनावश्यं प्रदर्शनमर्हन्ति "नवरात्रपूजामहोत्सवे आङ्गिक इद महाराजमन्दिरे महोत्सवसन्द- सात्त्विकव्यञ्जकलास्यचमत्कारप- भ्रषु प्राक्तन लासिकाजनलास्यसम्प्र- रितोषितेन (पृ० २) दाय गमयति । "माघस्नानविधये शङ्कतीर्थ इतो महाराजो मासैकपरिसमाप्यं (पृ० ६) व्रत माघस्नानात्मकमन्वतिष्ठदिति बोध्यते । सहस्रमलङ्कारयतीना कामधेनूना इदमलकारदानतया सम्प्रति प्रसि- सबामणेभ्य प्रतिपादितवान् ।" (पृ० १४) "चिरकालराजन्यकुलद्रोहिणः इद माटम्पिवधमुद्दिश्य कृतम् । सर्वेऽपि प्रज्वलन्तमामि शलभौघा इवै- नमासाद्य स्वयमेव कथ प्रनष्टा." (पृ० १६) "किश्च रावणकुम्भकर्णाविवात्य एतद् नागरकोविल्देशे इळय- न्तपरमदुर्जयो बालकनिष्ठाभिधानौ तम्पि इति प्रसिद्धयो पप्पुत्तम्पिरा- प्रत्यर्थिमूर्धन्यौ दुरालोचनाफलससिद्धिं मन्तम्पिनाम्नोर्महाराजद्रोहिमुख्ययो- निश्चित्य विविक्तमेव निजोपकण्ठ का- फ्पादनमधिकृत्य । लचोदनया सम्मिलितावेवागतौ समये विदितवृत्तान्तेन निमेषमात्रेण खड्ग- धाराकबलीकृतकण्ठनालावाकलय्य प्र- त्येक द्वैरूप्यतामापादितौ ॥" (पृ० १६) "कोलम्बपुरदुर्गमपि शत्रुकुलमु सम्प्रति कोल्लाख्यया प्रसिद्धस्य सार्य निजसैन्यतुरङ्गतरङ्गसङ्घसड्कु- कोलम्बदेशस्याधिपति विजित्य तहे- लीकृततया चन्द्रोदयारम्भसमुच्चलदर्ण- शाधीनीकरणमिदम् । वाडम्बरसन्दर्शनीयतामानीतम् ॥" (पृ० १६) ·निजराज्यमर्मभूत प्रभूतक्तागम इद कुलचलसहित देशे डच्चु. स्थानमतर्कितमेवाक्रम्य रक्तबीजासुर- देशीय सैन्कै सह सुद्ध, ततो दिस- कुलमिव तत्रैव परिवर्षयात कुहवैक- नायमुख्यस्य तत्सैन्यस्य ग्रहणरक्ष- निकय सकळयपि सस्वामिक सांया- णाभ्यां महाराजविजय च लक्षी- त्रिकयूथमपि विविधं च समग्रायुध- करोति । जालमाच्छिद्यैव विद्रावित विनिहत, सद्यः शरणागत सम्यक् परिपालित च।" (पृ. १६) "प्रबन्धसाहितीतष्यद्- व महाराजकृत सुप्रसिद्धबहोदय- बालमार्ताण्डवर्मणा। ग्रामदानम् अवयमयति । नवीनकालिदासाय अायो दो मोदय ॥" (पृ० २३) "हयोर्ध्वपुण्ड्रोज्ज्वला" इदं तादाविकमहाराजास बैष्णद- (पृ० ५०) मतानुवर्तन यमयति । "भगरपन्टिरप्रवेशं नाटयन् त अदद महासानाः पुस बहिः प्रद- न्मन्दिर त्रिपरिकस्य भगक्सचि- क्षिण कृत्वा तदक्तस्मेवान्तवनाय घिपल्य बाललिपुट पश्यत् ।" प्रविचन्तीति गम्यते । (पू० ५१) "इति निष्क्रम्य कन्दिना स एतदद्यावा योगद्रिजानामर्धयोगा- सभित्मणैश्च सह प्रविशन् ।" मकस्य महायजस्योपदेशकाता. क्षेत्र- (पृ० ५१) प्रमाणिवा ग्रहणम् । "राजा-बाभ्रव्य ! कार्यकारा अत्रत्यकार्यमाल्याद सम्प्रतिका नानय" (पृ० ५२) कार्यकास्थाब्दस्य संस्कृतीकरणम् । "श्रीपादकीर्थिवी कव चिवे- अल्पाद श्रीपासवादचीनिक्षे- शाम" (१९ ५३) पोपकारवाल्या नीतायः विव्यसासो महिमा श्रीपाल्यापसोणा काबकि वेशस्थ महापानामविस्य श्रीमान समावर्था गम्यते ।

·"महिना नाना च महीधरेन्द्र इयं राज्ञी श्रीपार्वतीसंज्ञा महाराज- नन्दिनीमनुस्मारयन्ती” (पृ० ५४) ससा श्रीरामवर्मयुवराजजननी च । "एकशिलामण्डपमध्युषितनव "इद सम्प्रति 9000857 सज्ञितं रत्नखचितभद्रासनोपरि निवेश्यतामेष मण्डप वक्ति । भगवाननन्तकल्याणगुणाभिराम श्री- पद्मनाभ ।" (पृ० ७४) "समुदायकार्यकारी कनकदण्ड अनेन महाराजसमक्ष क्षेत्रकार्य- धारी" (पृ० ७४) निवेदनाधिकारी आनवाळू व्यपदि- श्यते । "दासर्ममाज्ञावशै'' (पृ० ७६) भगवत्कैकर्यकारिणा पारदेशिक- द्विजानामद्यापि सोऽय व्यवहारो दास इति । "श्रीकृष्णमवलोक्याभिवन्द्य च अनेन तदा महाराजमन्दिर श्री- भगवदालयान्त प्रवेश नाटयति" पादान्तर्गतमिति ततः क्षेत्रप्रवेशे प्रथ- (पृ० ७८) मत. श्रीकृष्णदर्शन प्राप्तावसरमिति च ज्ञायते । श्रीपद्मनाभ प्रति महाराजस्य स्व- कीयराज्यभाराङ्गीकारप्रार्थनेयम् । "अन्तर्यामी त्वमिह जगता वेत्सि सर्व च विष्णो! वेद्य किं वा तव धुरि मया विद्यते वासुदेव!। वाल्मल्यान्मां कलय करुणा- भाजन भक्तबन्धो! साम्राज्येऽस्मिन् मम वह धुरं सर्वदा पद्मनाभ!" (पृ० ८१) "आहियन्ता महाभिषेकपूजोप- करणानि शान्तिकारिभिः।" (पृ० ८२) इदमधुनातनशान्तिकारव्यवहा- रस्य संस्कृतीकरणम् ।

·१० "एकलजगत्सम्राज श्रीपद्मना महाराजस्थानेऽभिषे- श्रीमन्त हन्त पद्मनाभ त्वाम् । क्तुमभिलषतो महाराजस्य सङ्कल्पो- अभिषिञ्चाम्यद्भिरह ऽयम् । वञ्चिमहीपालसकलसा- [म्राज्ये ॥" (पृ० ८३) "भोः सामुदायिक | स्मृतिमात्र- अनेन तदा क्षीरपायसार्थ गवा. सन्निहितानि सवत्सानि कामधेनूना मपेक्षिततण्डुलादीना च सरक्षणभार सहस्राणि "भगवत प्रतिदिन पय- दासवर्गेप्वेव निहित आसीदिति स्यार्थमासा दुग्ध दत्त्वा तत्प्रमाणेन ज्ञायते । तण्डुलाश्च प्रतिग्राह्या' इति भगवदास- वर्गेभ्यः प्रतिपादय" (पृ० ८५) "भो वत्स! बालमार्ताण्ड! अनेन भगवता महाराजस्थानाभ्यु- त्वया दत्तां महीधुराम् । पगम , भगवत प्रति युवराजतया अग्रहीष प्रहर्षेण श्रीमार्ताण्डवर्मनृपते. सखेटकृपाण- युवराजोऽसि साम्प्रतम् ॥ चिह्नदान च प्रतीयते । यौवराज्याभिषिक्तस्य तव मुद्रव शाश्वती। भद्रा कृपाणवल्लीय सखेटा गृह्यता त्वया ॥" (पृ० ८६) "इत्यान्दोलिकाशायिन यशोदा इदम् एकशिलामण्टपाद दक्षि- स्तनन्धय मुकुन्दमानम्य बहिर्नि णतः निक्षिप्तायामान्दोलिकायां श्री- कम्य" (पृ० ८८) बालकृष्णस्याधुनापि शायितस्य दर्श- नाभिप्रायेण। "महाकङ्कणधारी महासूपाधि- अधुना व्यवहियमाणस्य aieflow कारी" (पृ० ९६) solah00स्य सज्ञेय सस्कृतेन ।

·- "तदित प्रभृति मयि मागि आभि पतिभि श्रीवञ्चिनृपतीना नेये वसे श्रीरामवर्मणि मद्वशमौक्ति- तदाप्रभृति युवराजव्यवहार एव कार्य- कीभविष्यत्सु तेषु तेषु च यथासमय सिद्ध । महाराजव्यवहारस्तु केवल सर्वैरपि युवराजशब्द प्रयुज्यताम् । शाब्दिक । तदिदमेव वञ्चिपाल इति महाराजशब्दस्तु भगवत्यनन्तशायिनि बिरुदावलीसमाघोषणकाले वञ्चिबा- पद्मनामे । लसज्ञया प्राक्तनपञ्चाङ्गेषु रूढमूलमा- आज्ञामुद्राप्यनुज्ञा च सीदित्यपि केचिद् वदन्ति । अन्यच्च निग्रहानुग्रहावपि । अत्रत्यराज्यभारकर्तुणा सर्वमप्यनुशा- एतदन्यच्च यत्किञ्चित् सन श्रीपद्मनाभमुद्रयैव सनाथीकर्त- तस्य कर्ता श्रिय पति ॥ व्यमित्यपि सम्प्रदाय इह स्वरूपित.! तदशेषेष्वपि कृत्येषु प्रयोगार्हतया भगवदभिधान पद्मनाभपद प्रमाणी- क्रियताम् । मदीयाभिधान तु व्यवहार मात्रे, यदह न कस्यापि कर्तास्मि । आचार्या तत्त्वज्ञानानुरूपोऽय देवस्य कल्पनानिष्कर्ष । लोकश्चाय- मनेन महता श्रेयसा सयोज्यते, य- दस्य श्रीपद्मनाभपदोच्चारणं विना न कापि कार्यप्रवृत्तिः ॥" (पृ० १०८) "मनसा वहसे यत् त्व इदम् अधुनापि राज्यभारकर्तुमहा- मदनिकमलद्वयम् । राजस्य शिरसि दृश्यमान श्रीपद्मनाभ- भक्तचिह्नतया वत्स! दासत्वप्रत्यभिज्ञापक श्रीपद्मनाभपद- तदेव शिरसा वह ॥" समुत्तसितत्वरूप चिह्न गमयति । (पृ० १०९) अथ प्रबन्धमहिमान पश्याम बालमार्ताण्डविजयं नाम नाटकं प्रयोक्तव्यमिति आर्येण वचन विनैव नियुक्ताम्मि" (पृ० ३) इति नटीवचनात् प्रबन्धस्यास्य दश्यकाव्येषु स्थान नाटकात्मनेति स्पष्टम् । विशिष्य प्रतिपाद्यसारसमुन्नीत- मस्य नाटकस्य नाम 'बालमााण्डविजयम्' इति च ।

·१२ "वीरशृङ्गारयोरेकः प्रधान यत्र वर्ण्यते । प्रख्यातनायकोपेत नाटक तदुदीरितम् ॥" इति लक्षणानुगुणतया वीरामण्यो नायकस्य मार्ताण्डवर्ममहाराजस्य प्रख्यातस्य परिग्रहात् दिग्विजयानुकूलस्य भक्तिफलपर्यवसायिनश्च वीररसस्य नायकीय- महिमातिशयविश्रान्तस्य वर्णनाच रूपकमिद सलक्षण नाटक सम्पद्यते । अत्र, "सूचयेद् वस्तु बीज वा मुख पात्रमथापि वा।" (प्रका०३ श्लोक. ३) इति दशरूपकोक्तदिशा "योऽय वञ्चिकुरार्णवादुदभवत् सञ्चारिकल्पद्रुमो यस्मै भक्तिगुणेन यन्त्रित इव श्रीवल्लभस्तिष्ठते । कवि यस्य कीर्तिनिकरैर्दिक्चक्रमावास्यते तस्य क्षोणिपुरन्दरस्य महिमा पारे गिरा वर्तते ॥" (पृ० ४ श्ला० १६) इति वस्तुन, "राजहंसश्रिय तावद् गायन्त्या वल्लभे । त्वया अनेन वैणिकेनेव सेय चित्रार्पिता सभा ॥" (पृ० ४. श्लो० १४) इति पात्रस्य च सूचन दृश्यते । एवमादिविषये नाटकीयं समग्रमपि लक्षण- सम्भाण्डनमिह सुदर्शमिति न वितायते । अथ बालमार्ताण्डविजयमिति सज्ञाकरणौचिती चिन्तयाम । वीर- मार्ताण्डवर्मणोऽस्य विजितसमस्तशत्रुसवातस्य सामन्तीकृतनैकभूपालस्य वि- जयमभिसन्धाय प्रवृत्तमिद नाटक यद्यपि समुचितया वीरमार्ताण्डविजयमिति सज्ञया व्यवहियेत, अथापि श्रीपद्मनाभ महाराजस्थानेऽभिषिच्य तदपेक्षया बालतया खय युवराजभूयमुपपन्नमूरीकृतवतोऽस्य मार्ताण्डवर्मणो विनयाभि- व्यञ्जक बालरूपमुपपदमुपगीयमान तदात्वप्रसिद्ध भक्तिविजयापदानबिरुदमुप- गमयतामिति समर्थयतेव कविना मन्ये साम्प्रतमेव कृत नामधेय बालमार्ताण्ड- विजयमिति । सत्यप्येवमाभ्यन्तरे तत्त्वे नाटके चास्मिन्ननेकत्रोपर्युपरिक्रम- माणवीर्यविजयैश्वर्यस्यास्य नायकस्य बालमार्ताण्डसज्ञा ·श्लो० ७) १३ "सोऽय वञ्चिकुलोद्भवो विजयते श्रीवालमार्ताण्डराद ।" (पृ० ४ श्लो० १५) "अय प्रख्यायते तेन बालमार्ताण्डसंज्ञया ।" (पृ० १७ "देवोऽय बालमार्ताण्डः कुञ्जरस्कन्धमाश्रित । उदयाचलशृङ्गस्थो बालमार्ताण्ड एव स ॥" (पृ० २०. श्लो० १७) इत्यादिभि कविरनेकधा साधूकर्तुमुत्सहते । तत आरभ्य चानन्तरेऽपि तद्वंश्या बालबिरुदधारण विनयभूषणायाङ्गीचक्रिर इत्येतदप्यस्मदभ्यूह प्रब- लयति । अनन्तरेण बालरामवर्मणा स्थापित बालरामपुरं नामाधुनापि चरि- त्रारूढम् अनन्तशयनात् प्राच्या चतु क्रोश्या दूरतः प्रसिध्यति । प्राक्तनेषु पश्चाङ्गेषु वश्चिबालेत्यादिना बालपदमेव प्रविष्ट, यत प्रत्यधुनातनेषु वञ्चि- पालेति पालपद प्रवेशितम् । बालपदस्यैवमागममविमृश्य रक्षणार्थतया सार्थक पालपद प्रवेश्य परिशोधनाद् वर यथास्थितबालपदसयोजनमेवेति सद्य प्रति- भातमनपलप्यमानमस्त्वनपराधाय । प्रबन्धशैली प्रायः कालिदासीयामेव पद्धतिमनुकरोत्यय प्रबन्ध इति ततस्ततो विमर्शकाना शक्यमवसातुम् । तथाच दृश्यते कचिच्छायानुकरण, कुहचिदंशापहरणमेव च । तत्र छायानुकरण यथा "तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभ हृतः । एष राजेव दुष्षन्तः सारङ्गेणातिरहसा ॥" (अभिज्ञानशाकुन्तलम्) "राजहसश्रिय तावद् गायन्त्या वल्लभे! त्वया । अनेन वैणिकेनेव सेय चित्रार्पिता सभा ॥" (बालमार्ताण्डविजय पृ० ४. श्लो० १४) - * 'श्रीपद्मनाभवञ्चिबालरामवर्मकुलशेखरकिरीटपति ·अशापहरण यथा "शरत् पङ्कजलक्षणा" (रघुवशम्) "शरत पङ्कजलक्षितश्री." (पृ० १४ श्लो० ३) मुद्राराक्षसीयापि शैली कवयेऽस्मै समभिरुचितेव, यदि तादृक् सन्दर्भो वर्ण- नीय । तथाधुभयो समुपलभ्यते "तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सतिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽप्यधिक बिभेत्युपहसत्येकान्तभीरूनहो श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दु खोपचर्या भृशम् ॥" (मुद्राराक्षसे , अङ्क ३ श्लो० ५) इति, "भीत्या ये प्रणमन्ति भूमिपतयस्ते पालनीया मया मानाद् ये न नमन्ति ते तु करुणामुत्सृज्य वध्या कथम् । इत्यामर्शमृदूकृतान्तरतया मन्दोद्यमाना रति नास्माक तनुते दिगन्तविजयश्री. सापि सर्वोत्तरा ॥" (पृ० १८. श्लो० ९) इति च श्लोक सच्छाय ! सरसकवेरम्य साहितीस्वयग्रहोदाहरणानि बहूनि जाग्रति । तत्रैक खालीपुलाकन्यायेन यथा "स्फाटिकीयमधिरोहणी स्वतो निर्मला कलुषितेन्द्रनीलत । तावकीनपदपासुसगते- रौतमीव समय प्रतीक्षते ॥" (पृ० ६२ श्लो० २८) अस्य बालमार्ताण्डविजयस्य प्रसाधनोफ्योगिनि परिशोधने प्रसितानामस्माक- मेकैव मातृका मागी सावर्षशतज्यायसी समुपलब्धा । तत्रापि चोपक्रमे ·१५ मध्ये च द्वाभ्यां पत्राभ्या विकला सा। सत्यप्येवमनन्यशरणैरद्य यावदनुपहत- विफलप्रयत्नै राजवशचरिनवर्णनपर विशिष्य सर्वदा सर्वानुस्मरणीयश्रीबाल- मार्ताण्डविजयसङ्कीर्तनपर च तदिदमविलम्ब प्रकाश्य कृताथीभवितुमुत्सह- मानैर्यावदुपलब्धमधुना महाजनसमक्ष प्रकाश्यावतार्यते । इयमपि च मातृका ग्रन्थलिपि. शुचीन्द्रपुरं वट्टप्पळ्ळिस्थानिकस्य ग्रन्थशालात सम्पादिता तत्स्वामिनोऽस्य श्रीमत पुरुषोत्तमरु वासुदेवमहा- शयस्य प्राचीन ग्रन्थसरक्षणश्रद्धा गमयति । एतादृशस्य ग्रन्थरत्नस्य सम्भरणे प्रकाशनायास्मभ्य समुपसमर्पणे च बद्धादरोऽय ग्रन्थखामी एतदुपक्रम सर्व- बहुमान्यराजकीयाधिकारादेतदधिकरणप्रकाश्यमानग्रन्थाना सम्भावनीय सम- गणि इत्यपि समुचितेय कापि कृतज्ञताप्रकटना प्राप्तावसरा भवतु भूयसा प्रो- त्साहनाय ॥ अनन्तशयनम्, १०-१२-१०६ के साम्बशिवशास्त्री.

·No text on this page.

·कथोपयुक्तानि पात्राणि । राजा श्रीमार्ताण्डवममहाराज.. युवराज. (कुमार.) श्रीरामवर्मयुवराज । अमात्या रामय्यन्दळवाप्रभूतय. । सेनापतय डिलनायप्रभूतय.. रत्नाङ्गदः युवराजमित्रम् । अभिनवकालिदास नाटककी (देवराजः । रङ्गरक्षक प्रबन्धपाठक । कार्यकारा. देश्यभाषाया कार्यकारसजित । सामुदायिक. तथा आनवाव्यपदेश्य सूपाधिकारी तथा भरिप्पुकार इति सज्ञितः । गणकाध्यक्षः तथा मेलेलुत्तुव्यपदेश्य.। तान्त्रिक. महाभिषेककर्ता। आचार्या तान्त्रिकनेता। ब्राझणा' सप्त योगपुरुषा। बाम्रव्य विदुषकस्थानीयः। हेमकरण. मणिकरणः कन्चुकिन । रणत्करणः लालाटिकः मेधावी अन्त पुरकञ्चुकी। वक्रनासः तान्त्रिकशिष्यः । मरालिका चेट्यो । सारिका Fater-

·No text on this page.

·॥ श्री॥ बालमार्ताण्डविजयं श्रीदेवराजकविप्रणीतम् । प्रथमोऽङ्कः। '(संसेवित)श्रीरमणस्य बाल- मार्ताण्डभूपस्य गुणा मनोज्ञाः । अहं च नाट्यार्णवपारदर्शी कवेस्तु वाणी सरसा च मृद्वी ॥ ९ ॥ (सविमर्शम्) कथमद्यापि सा विलम्बते ललितकण्ठी । (प्रविश्य) नटी-(उपमृत्य) (क) अय्य! इअं झि । को णिओओ अणुचिट्ठीअदु। सूत्रधारः अयि मजुभाषिणि! पुरा भवने, झलज्झलितबन्धुरक्वणितनूपुराडम्बरं सुगीतिरसमजुलं ललितलास्यभेदक्रमान् । प्रकाश्य सकलाञ् जनान् सपदि तोषयिष्याम्यहं यदीरितमिति त्वया निपुणमेव तत् साधितम् ॥१०॥ (क) आर्य। इयमस्मि । को नियोग अनुष्ठीयताम् । मातृकाया पत्रमेक लुप्तम् । 4. PT 1187 500. 2031105 B ·२ बालमार्ताण्डविजये नटी (सभयम्) (क) णेवच्छविहाणं करन्तीए मए विळ- म्बिअं। एसा सज्जमि । किं उण रुव्वअं पओअणिज्जं । सूत्रधारः भद्रे! प्रथमं कविराजः प्रश्नविषयः। तस्य गुरुत्वान्मया तन्नामग्रहणमनहम् । अतः प्रहेलिकया वच्मि । परस्परादेशतया प्रयुक्त- हल्वर्णकत्वाद् धृतवेदरूपम् । स्वकीयनामाद्यपदं वहन्तं भद्रे! कविं वेत्सि हि राजचूडम् ॥ ११ ॥ नटी- (श्रुत्वा विचिन्त्य) (ख) हन्त विण्णादो कइराओ। तस्स कइराअस्स पबन्धविसेसो जदि जाणिव्वो । सूत्रधारः श्रूयतां भद्रे ! श्रूयताम् । भगवत्या वा- ग्देवताया नवरात्रपूजामहोत्सवे आङ्गिक(सारिव)कव्यञ्जक- (लास्य)चमत्कारपरितोषितेन महाराजबालमार्ताण्डकुलशेखर- वर्मणा भवत्यै पारितोषिकतया नामाक्षररेखाकारघटितमहा- र्घमणिगणरमणीयं यत् स्वीयमङ्गुलीयं प्रतिपादितं तदवलो- क्याभिनेतव्यरूपकनामाक्षराणि प्रत्यभिजानातु भवती । नटी (स्वाङ्गुलिघटितमङ्गुलीय विलोक्य सहर्षप्रत्यभिज्ञम् ) (ग) अहो साअंतणवासत्तिआवळेवविळोविसारस्सअसोरहेण वश्चि- उळसाअरपुण्णचंदाअमाणविज्जुजणसव्वहोमसिरीबाळरामव- (क) नेपथ्यविधान कुर्वत्या मया विलम्बितम् । एषा सज्जास्मि । कि पुना रूपकं प्रयोजनीयम् । (ख) हन्त विज्ञात कविराज । तस्य कविराजस्य प्रबन्धविशेष यदि ज्ञातव्यः। (ग) अहो सायन्तनवासन्तिकावलेपविलोपिसारस्वतसौरभेण वाच.

·३ प्रथमोऽः | म्मकुळसेहराहिणंदणिज्जणिअविणअउणाळंकिदेण देवराअसू. रिणा किदं बाळमत्तण्डविअ णाम णाडअं पवुत्तव्वं ति अय्येण वअणं विणव्व णिउत्तरि । सूत्रधारः-दुर्ग्रहान् प्रबन्धव्यङ्गयान् रसभावान् अ- भिज्ञाय यथायथं प्रयोगेण व्यञ्जयन्या भवत्याः कियदिदं वचनं विना कर्तव्यपरिज्ञानम् । नटी-(क) अय्य! चिरं अह्माणं णट्टविजापरिस्समो फलिओ, जं पुण्णसुळोअस्स महाराअबाळमत्तण्डस्स चरिअं अहिणिज्जइ। सूत्रधारः सत्यमाह भवती। लोकोत्तरगुणावासः पुमान् न यदि नायकः । कवितानाट्यकलयोः कथं स्याच्चरितार्थता ॥ १२॥ इतिहि प्रामाणिकवादः । नटी-(ख) एदाणं वत्थुपबन्धाणं अणुरूवं अह्माणं पओअकोसळं होइ णव त्ति वाउळं मे हि । सूत्रधारः-अलं व्याकुलतया । अस्माकं नाट्यवि- धासम्प्रदायो लोकोत्तरतया प्रेक्षावद्भिरसकृदालोक्यानुमो- दित इति किन्नु विस्मृतं भवत्या । अथवा ईदृशनामाङ्कितं कुलसागरपूर्णचन्द्रायमानविद्वज्जनसार्वभौमश्रीबालरामवर्मकुलशेखराभिनन्दनी- यनिजविनयगुणालड्कृतेन देवराजसूरिणा कृत बालमार्ताण्डविजय नाम नाटक प्रयोक्तव्यमिति आर्येण वचन विनैव नियुक्तासि । (क) आर्य । चिरमस्माक नाट्यविद्यापरिश्रम. फलित , यत् पुण्य- लोकस्य महाराजबालमार्ताण्डस्य चरितमभिनीयते । (ख) एतयोर्वस्तुप्रबन्धयोरनुरूपमस्माकं प्रयोगकौशल भवति नवेति व्याकुलं मे हृदयम् ।

·४ बालमार्ताण्डविजये पारितोषिकं दत्तवता महता राजराजेनैतदनुरूपं भवत्याः प्रयोगकौशलमवेत्ययमर्थो न किं प्रकाशितः । तदुपक्रम्यता- मिमां शरदमधिकृत्य निर्विशङ्कमेव सङ्गीतकम् । नटी (सोत्साहम्) (क) तह (इति गायति) । दूरीकिअबअजूहो महुअर उळगीअवेहवो दाणि । राएइ राअहंसो परिमळमअरंदमेउरे पदुमे ॥ १३ ॥ सूत्रधारः (सहर्षश्लाघम्) राजहंसश्रियं तावद् गायन्त्या वल्लभे! त्वया । अनेन वैणिकेनेव सेयं चित्रार्पिता सभा ॥ १४ ॥ (इति निष्क्रान्तौ)। प्रस्तावना। (तत प्रविशति वैणिकः सशिष्यः ।) वैणिकः (शिष्यहस्ताद् वीणामादाय तन्त्रीः परामृशन्) विद्वन्मण्डलपुण्डरीकपटलामोदप्रदानोत्सुक- स्तेजोधूनितवैरिजालतिमिरो नित्योदयोऽत्यद्भुतः । क्षोण्यां यः प्रविभाति वाञ्छितफलप्राप्तिं नृणां कल्पयन् सोऽयं वञ्चिकुलोद्भवो विजयते श्रीबालमार्ताण्डराट् ॥ अपिच, योऽयं वञ्चिकुलार्णवादुदभवत् सञ्चारिकल्पद्रुमो यस्मै भक्तिगुणेन यन्त्रित इव श्रीवल्लभस्तिष्ठते । (क) तथा। दूरीकृतबकयूथो मधुकरकुलगीतवैभव इदानीम् । राजति राजहस. परिमलमकरन्दमेदुरे पझे ॥

·प्रथमोऽक्षः
कपूरैरिव यस्य कीर्तिनिकरैर्दिक्चक्रमावास्यते
तस्य क्षोणिपुरन्दरस्य महिमा पारे गिरां वर्तते ॥ १६ ॥
(इत्युपश्लोकयन् परिक्रम्य सहर्षसम्भ्रमम् ) श्रीपद्मनाभसन्निधानमहि-
म्नानाकाङ्कितपर्वसमयं गङ्गासङ्गमादप्यधिकाभ्युदयं श-
खतीर्थ गत्वा तत्र महर्षिकल्पैर्ब्राह्मणैः सह नियमपूर्वक
माघस्नानं विधाय व्रतान्ते राजधानी प्रविष्टं देवं दुन्दुभि-
घोषादवधार्य चिरदृष्टं तं नेत्रातिथीकर्तुं निर्गतोऽस्मि ।
(आकाशे) भो मणिमकुट ! महाराजस्य को वावसरः । किं
ब्रवीषि । शङ्खतीर्थादागतो देवः स्नानजपदेवसन्दर्शना-
दिकं पौर्वाह्निकं नियमं निवर्त्य सोपायनमुपसर्पन्तं प्रकृति-
जनमनुगृह्य मितपरिजनोऽभ्यन्तरमास्थान्याः प्रविश्य शङ्ख-
तीर्थे स्वेनानुभूतं भगवतः पद्मनाभस्य प्रसादम् अभिमता-
नमात्यान् प्रति वर्णयन्नास्त इति । तर्हि समये द्रक्ष्यामि ।
(इति निष्क्रान्त.)
शुद्धविष्कम्भः।
(तत. प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा ।)
राजा (सहर्षातिशयम्) अहो लक्ष्मीपतेरस्मासु निरवधि
वात्सल्यम् । (यतः,)
श्रीशोऽयं त्रियुगोऽपि तिष्यजनुषे योगैकदृश्योऽप्यहो
देहाहम्मतये गतैषणजनप्रे(ष्ठो'क्ष्यो)ऽपि राज्यैषिणे ।
मह्यं मङ्गलदेवताप्रणयिनी मूर्ति मनोज्ञां निजां
यस्मात् प्रादुरभावयत् किल कृपापीयूषसिन्धुर्हरिः॥१७॥

·बालमार्ताण्डविजये
अमात्याः (सविस्मयकुतूहलम्) स्वामिन् ! भगवतो मु-
कुन्दस्य स्वमूर्त्याविष्करणप्रकारमाविष्करोतु देवः ।
राजा कर्णसुधारसायनमिदमावेद्यते । इदं किल
तावदमात्यैीयते यदहं पुरस्कृतयुवराजेषु भवत्सु न्यस्त-
राज्यतन्त्रो माघस्नानविधये शखतीर्थ गतः ।
-
अमात्याः
ज्ञायत एव ।
राजा
स्नात्वा तत्र समुद्रवारि विधिवन्निवर्त्य सान्ध्यं विधि
दत्त्वा वित्तमशेषभूसुरवरवाताय धेन्वादिकम् ।
गत्वा सिद्धगणाभिवन्दितमहं तत्रत्यदेवालयं
तत्रैकान्त उपाविशं जपकृते दूरे निवाखिलान् ॥१८॥
जपमाकलयंस्तत्र मुकुन्दपरितोषणम् ।
इत्यचिन्तयमत्यन्तं निर्विष्णो राज्यकर्मणि ॥ १९ ॥
अमात्याः - मुकुन्दचरणारविन्दानुध्यानसम्मिलितह-
दयस्य परमरमणीये तदीये जप्यकर्मणि सञ्जाताभिरुचेर्दे-
वस्य निरवसानव्यसनपरम्पराकरे राज्यकर्मणि अत्यन्तनिवे-
दपूर्विका चिन्ता समुचिता ।
राजा अनेन वचनेन युष्माननुभवरसज्ञान् मन्ये।
अमात्याः कस्यामात्या वयमित्यनुचिन्तनीयाः ।
राजा-चिन्ताप्रकारः श्रूयतां-
राज्येन किं भवेत् पुंसो महामोहप्रदायिना ।
यस्मिन् निविशमानस्य हरिभक्तिर्दवीयसी ॥२०॥

·प्रथमोऽकः ।
अमात्याः-तुच्छीकृतसकलभुवनसाम्राज्यलाभहरि-
भक्तियोगानन्दापेक्षया निस्सारमेवेदं राज्यम् । प्रत्युत्तस्मिन्
वर्तमानस्य कदाचिद् दुर्निवारदुस्सम्पर्कवशाद् विचित्रेषु रा-
ज्यफलभोगेष्वत्यासक्तिमासेदुषः कामक्रोधादयः सुमूर्छिता
भगवद्भक्तिमतिदूरीकुर्वन्तीत्यभिप्रायगर्भा देवस्य चिन्ता
साधुरपि राज्यनैराश्यद्योतकतया राष्ट्रजनान् व्याकुलयति ।
राजा
राज्यनैराश्यभाजोऽपि दुस्त्यजं राज्यपालनम् ।
यः स्वधर्मपरित्यक्तः प्रत्यवायनिधिर्भवेत् ॥ २१ ॥
अमात्याः अहो स्वधर्मप्रामाण्यं देवस्य ।
राजा-ततश्च खल्वेवं च मया चिन्तितम् -
अथवा कमलाभर्तुः प्रसादपरिपाकतः।
कर्तु भक्त्यविरोधेन शक्यते राज्यपालनम् ॥ २२ ॥
अमात्याः संसिद्धभगवत्प्रसादेन देवेनातिध्रुवप्रहाद-
प्रियव्रतं सम्यक् सिद्धान्तितम् ।
राजा-इतोऽपि श्रूयतां चिन्ताविशेषः।
अमात्याः श्रोत्रानन्दलाभे कैस्तृप्यते ।
राजा
पुरा किल प्रपन्नस्य मुचुकुन्दस्य सुन्दरः ।
मुकुन्दः सुप्रसन्नोऽभून्मन्दहासमनोहरः ॥ २३ ॥
अस्माकमपि कारुण्यादधुना पुरुषोत्तमः ।
योगिमृग्यं स्वकं रूपमपि सन्दर्शयेदिह ॥ २४ ॥

·८
बालमार्ताण्डविजये
अमात्याः अहो महाभक्तिमहिमानुरूपो मनोरथो
देवस्य । ततस्ततः,
राजा
एवं चिन्तयतः कोऽपि हा हन्त प्राणतर्पणः ।
तुलसीमञ्जरीगन्धः प्रादुरासीद् विसृत्वरः॥ २५ ॥
अमात्याः
(साश्चर्यम्) ततस्ततः,
राजा निस्तुलस्तुलसीगन्धः कुतोऽयमकस्माद्दश्च-
तीति समुढेलेनाश्चर्यपयोधिना सम्प्लावितोऽस्मि ।
अमात्याः- वयमपीदानी दिव्यतुलसीगन्धप्रसरणश्र-
वणचन्द्रिकया समुद्दोलितस्याश्चर्यपयोधेः पारं न पश्यामः ।
राजा-(सपुलको दम्) तदानीमेव,
विकस्वरेन्दीवरसुन्दराङ्गः
पिशङ्गवासाः स्मितमजुलास्यः ।
चतुर्भुजः श्रीवनमालहारी
पुमान् पुरः कोऽपि ममाविरासीत् ॥ २६ ॥
अमात्याः
अहो भक्तिमहिमा महीयसां मनसामप्य-
गोचरः, यदयं भगवान् देवस्य मनोरथगतः सद्यः प्रादुरा-
सीत् । देव ! ततस्ततः।
राजा
क्षीराम्भोधिसुतापयोधरतटीपाटीरपङ्कोल्लसद्-
वक्षःशोभितहारकौस्तुभमणिप्रोद्भासिताशान्तरे ।
दृष्टे नीलसरोजमजुलरुचौ देवे जगन्नायके
कां कां नैम दशां प्रमोदजलधौ ममा वयं तादृशे ॥२७॥

·प्रथमोऽङ्कः । ९ अमात्याः अहो भगवन्तं साक्षात्कृतवतो देवस्य किमेतदाश्चर्यम्। राजा- आलोक्य तं देवमपारमोदो भूमौ वपुः कण्टकितं निपात्य । मौलौ निबद्धाञ्जलिरस्फुटां गां देव! प्रभो! नाथ! जयेत्यवोचम ॥ २८ ॥ अमात्याः निःश्वसितशब्दब्रह्मणस्तस्य परब्रह्मणः सन्निधाने आनन्दविवशस्य कस्य वा सुव्यक्तवर्णरमणीया देवद्रीची वाणी प्रसरेत् । राजा उद्यत्प्रमोदाश्रु वदन्तमित्थं लक्ष्मीकुचाभोगकृतास्पदेन । पाण्यम्बुजेनाखिललोकनाथो वत्सेति मामस्पृशदुत्तमाङ्गे ॥ २९ ॥ अमात्याः-(सविस्मयप्रमोदम्) लक्ष्मीकुचमहाकुम्भशोभानिक्षिप्तपल्लवः । उत्तंसितो भगवता देवस्याहो निजः करः ॥ ३०॥ राजा- नन्दयन् मन्दहासेन चन्द्रिकाधवलेन माम् । मुकुन्दः सुन्दरी वाणी पूर्णेन्दुवदनोऽब्रवीत् ॥ ३१ ॥ (अमात्या श्रवणौत्सुक्यमाविष्कुर्वन्ति ।)

·१० बालमार्ताण्डविजये राजा वाचां हृदामप्युपरि स्थितानां पुण्योत्कराणां परिपाकतस्ते । वत्साहमद्याखिललोकनाथः साक्षादभूवं तव कीर्तिदायी ॥ ३२ ॥ अमात्याः भगवत्कल्पनायां नाल्पापि हि विचि- कित्सा। राजा- हृद्गतं ते प्रजानामि मदीयं कुरु शासनम् । इदं राज्यं ध्रुवस्येव न ते मोहाय कल्पते ॥३३ ॥ अमात्याः- अहो भगवता महाननुग्रहो देवस्य कृतः, यदयं राजभावेऽपि मोहानभिभवः । राजा भूयोऽपि मे महत्तरोऽनुग्रहः कृतो भगवता। यथा-'वत्स! वञ्चिकुलोत्स! स्यानन्दूरपुरे चिरजीर्ण मदीय- मायतनमभिनवीकुरुष्व । तस्य च बहुवित्तसाध्यतया स्व- राज्यसमुत्थायिनो धनागमस्योचितनित्यव्ययमात्रपर्याप्ततया च भारतवर्षवर्तिनो महीपालान् विजित्य धनौषमुपानयस्व । मदनुग्रहेण पार्थस्येव तव कुत्रापि पराजयो न भविष्यति । भवदुद्धृते च तस्मिन्नायतने नित्यसन्निधानस्त्वया राजसूय- विधिनाभिषेचितोऽहं सर्वजगदुरावोढापि विशिष्य भवदीय- राज्यधुरां वक्ष्यामि । त्वं च मत्कटाक्षैरभिषिक्तो युवराजधुरां वक्ष्यसि । ततश्च त्वदभिमतं सर्व सेत्स्यति' इत्यभिधाय सद्य- स्तिरोभवत् ।

·प्रथमोऽद |
अमात्याः ततः किमाचरितं देवेन ।
राजा-एवं कर्तव्यपरिपाटीमुपदिश्य तिरोहिताय भग-
वते भूयो नमस्कृत्यात्मानं कृतकृत्यं मन्यमानस्ततः प्रस्थित-
वानस्मि ।
अमात्याः
(राजान प्रति साञ्जलिबन्धम्)
स वहतु धुरमेतां श्रीपती राज्यरूपां
प्रतिदिनमनुपुष्णस्त्वं पुनर्दानकीर्तिम् ।
निखिलधरणिदेवैः श्लाधितो यौवराज्ये
स्थित इह महनीये तन्निदेशं वहेथाः॥ ३४ ॥
अपिच,
अधिकविपुलमेनं राज्यभारं त्वदीयं
वहति भगवति श्रीपद्मनाभे दयालौ ।
विगतविविधचिन्ताशोकमोहप्रहृष्टः
सरसकवनराज्यं पालयाचन्द्रतारम् ॥ ३५ ॥
राजा इदं प्रार्थितमेव । किन्तु कथं भगवन्निदेशं
वोढुं पारयेयमिति चिन्तातन्तुभिः सन्तायते मे हृदयम् ।
अमात्याः- अलं चिन्तया । भगवतो नैसर्गिकमिदं,
यत् स्वस्मिन् न्यस्तभाराणां भक्तानामिष्टप्रापणमनिष्टपरिहरणं
च । तथाहि
बालकाय स्वपादाब्जध्यायिने मानशालिने ।
सर्वोन्नतं पदं देवो ध्रुवाय प्रत्यपादयत् ॥३६ ॥

·१२ बालमार्ताण्डविजये किश्च. दिग्दन्तावलदन्तपतिमुसलाघातान्महासङ्कटात् प्रोचण्डामिचयादनल्पबहलज्वालावलीसङ्घलात् । उद्दामोग्रविषान्महोरगपतिवातस्य दंष्ट्रामुखात् प्रह्लादः परिपालितः करुणया श्रीवल्लभेन स्वयम् [॥ ३७॥ परिजनः (क) इत्थिआणं पसूणं वि रक्खअंतस्स भअवंतस्स किं एवं अच्चरिअं। आइमूळ ! जअण्णाह ! रक्ख मं गाहपीडिअं। अक्कोसअंतो एव्वं सो पाळिओ गअजूहवो ॥ ३८ ।। अविअ, माणिणी सा वि पंचाळी माणणिज्जा पइव्वदा । पाटिआ माणभंगादो पंकअक्खेण तक्खणं ॥ ३९ ॥ राजा भक्तेरनुभावोऽवाङ्मनसगोचरः। भवत्वेतत् । किमितःपरमस्माभिः करणीयम् । अमात्याः किमस्ति वञ्चिवंशाब्धिचन्द्र ! राजशिरोमणे ! । पद्मनाभाभिषेकार्थसम्भाराहरणाहते ॥४०॥ (क) स्त्रिय पशूनपि रक्षतो भगवतः किमेतदाश्चर्यम् । आदिमूल! जगन्नाथ | रक्ष मा ग्राहपीडितम् । आक्रोशन्नेव स पालितो गजयूथप ॥ अपिच, मानिनी सापि पश्चिाली माननीया पतिव्रता । पालिता मानभङ्गात् पङ्कजाक्षेण तत्क्षणम् ।।

·प्रथमोऽा । राजा भगवदायतनस्य नूतनीकरणानन्तरं खलु तत् करणीयम् । अमात्याः- भगवन्मन्दिराभिनवीकरणं बहुवित्तौघमुप- नयति । राजा-स च दिग्विजये आयत्त इति तदर्थः सन्नाह. क्रियताम्। अमात्याः यदाज्ञापयति देवः। (नेपथ्ये) भूत्वा वश्चिकुलाद् भवानिव महापाथोनिधेर्भानुमान भूभृन्मौलिपदं प्रगाह्य जगतामुन्मेषमुद्भाव्य च । सर्वाशापरिपूरणं प्रकलयन्नोधैर्वसूनामयं माध्यस्थ्यं वहते समस्तभुवनोत्तुङ्गः प्रतापाकरः॥ ४१ ।। अपिच, माध्यन्दिनायाखिलयोगिवर्यान् प्रोत्साहयत्यर्ककरौघभाजाम् । आमोदभारो यजुरम्बुजाना- मासक्तसन्मानसषट्पदानाम् ॥ ४२ ॥ राजा-(आकर्ण्य) माध्याह्निकवेलामावेदयति वैतालिकः। तत् साधयत यूयमुचिताचरणाय । अहमपि तावदभ्यन्तरं प्रविशामि। (इति यथोचित परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।) प्रथमोऽङ्कः।

·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (तत प्रविशति सवत्सा धेनुमादाय वेदविद् ब्राह्मण. ।) ब्राह्मणः (सहर्षम्) अहो वञ्चिकुलमहाराजस्येदमौ- दार्य, यदयं दिग्विजयप्रस्थानाङ्गतया सहस्रमलङ्कारवतीनां कामधेनूना सद्ब्राह्मणेभ्यः प्रतिपादितवान् । (सविमर्शम्) अथवा किमेतदाश्चर्यम् । स कालमनपेक्ष्यैव वितरन् कल्पपादपः । कथ वसन्ते सम्प्राप्त स्वशीलं न प्रकाशयेत् ॥१॥ (हीत कियदन्तर गत्वा कस्यचिद् गेहबहिर्वितर्दिकायामुपविश्य सविमर्शाश्चर्यम्) नानादिगन्तस्थितभूमिपाल- दोस्तम्भबन्धं सहसा विमुच्य वलगत्कुचा वाञ्छति वीरलक्ष्मी- वैश्वीन्द्रपाणिग्रहणोत्सवं सा ॥२॥ (पुरोऽवलोक्य) कथमित एवाभिवर्ततेऽस्मत्सब्रह्मचारी मित्रशर्मा। (प्रविश्य) ब्राह्मणः-अहो निरवधि वञ्चिकुलमहाराजस्य भाग- धेयं, यदस्य सुघटिता दानसामग्री । तथाहि- देशःशुचीन्द्रः प्रथितप्रभावः कालः शरत् पङ्कजलक्षितश्रीः । पात्राः प्रशस्ताः श्रुतिभिः प्रदेया गावस्तु विस्मापितगाधिपुत्राः ॥ ३ ॥ (कालस्त्वयं श्लाध्यतमः शुचीन्द्रो देशोऽपि मूर्तित्रयनित्यपूतः।

·द्वितीयोऽद । पात्राणि सर्वोत्तरसद्गुणानि श्रद्धाप्रदेया अपि कामदोग्ध्रयः)॥ ४ ॥ (उपसृत्य सहर्ष) कथमस्मत्सखः सुशर्मा । प्रथमः (सादर) सखे! मित्रशर्मन् ! अत्रोपविश। (इति स्थल निर्दिशति ।) (द्वितीय उपविशति ।) प्रथमः अपि भवानपि कामदोग्ध्री प्रत्यगृह्णात् । द्वितीयः सखे! सुशर्मन् । पुण्यश्लोकशिरोमणेरस्माद् न के वा महात्मानः प्रतिगृह्णन्ति । प्रथमः- तथ्यमेव । प्रतिग्राही जन. सर्वो बालमार्ताण्डवर्मणः। समस्तवेदपाथोधिपारदर्शी सुविश्रुतः॥५॥ द्वितीयः सखे! जैत्रयात्राविलासेन विजित्याखिल- महीपालान् कथमनेन साध्यते बहुवित्ताहरणमीदृशवितरण- शूरेण । प्रथमः अहह किमाशङ्कयते वयस्येन । कारुण्यपीयूषमहार्णवस्य भक्तैकवश्यस्य रमोपयन्तुः। पादाम्बुजध्यानसमिध्यमान- प्रतापवह्नः किमसाध्यमस्य ॥ ६॥ द्वितीयः सखे! तत्त्वकथनेन भवता सम्यगनुस्मा- रितोऽस्मि । सत्यमेव भगवत्प्रसादनिवासभूमिरयं महा- MARRI- ..

·१६ बालमार्ताण्डविजये राजः । अन्यथा चिरकालराजन्यकुलद्रोहिणः सर्वोऽपि प्रज्व- लन्तमग्निं शलभौधा इवैनमासाद्य स्वयमेव कथं प्रनष्टाः । तथाहि बाल्ये वयसि वर्तमानेनाप्यनेन दाशरथि- नेव चिरकालराजन्यकुलद्रोहशीलं सुनिश्चितव्यापादचिन्ता- सफलीकरणसंसिद्धसन्नाहं क्षुद्रारातिकुलमखिलं च साक- ल्येन कौशिकक्रतुविध्वंसनकुतूहलझटितिसम्मिलितं राक्षस- कुलमिव निजधनुालताविलासनिर्मुक्तशरजालधारावह्नि- ज्वालानिचयोष्वव सुनिशितविचित्रशूलसहस्राग्रकोटिषु सद्य एव वास्तव्यकुटुम्बितामापादितम् । किञ्च रावणकुम्भकर्णा- विवात्यन्तपरमदुर्जयौ बालकनिष्ठाभिधानौ प्रत्यर्थिमूर्धन्यौ दुरालोचनाफलसांसाई निश्चित्य विविक्तमेव निजोपकण्ठं कालचोदनया सम्मिलिताववागतौ समये विदितवृत्तान्तेन निमेषमात्रेण खड्गधाराकबलीकृतकण्ठनालावाकलय्य प्र- त्येकं बैरूप्यतामापादितौ । अपिच लङ्कापुरमिव सागरपरीतं कैरपि दुरापं कोलम्बपुरदुर्गमपि शत्रुकुलमुत्सार्य निजसैन्य- तुरङ्गतरङ्गसङ्घसङ्कुलीकृततया चन्द्रोदयारम्भसमुच्चलदर्णवा- डम्बरसन्दर्शनीयतामानीतम् । इतश्च निजराज्यमर्मभूतं प्रभू- तधनागमस्थानमतर्कितमेवाक्रम्य रक्तबीजासुरकुलमिव तत्रैव परिवर्धमानं कुहनैकनिलयं सकलमपि सस्वामिकं सांयात्रि- कयूथमपि विविधं च समग्रायुधजालमाच्छिद्यैव विद्रावितं विनिहतं, सद्यः शरणागतं सम्यक् परिपालितं च । इतोऽप्य- नेकमद्भुततमं शात्रवनिराकरणकौशलं च बाल्यलीलाविष- यीकृतम् ।

·द्वितीयोऽका। १७ प्रथमः-हन्त सम्यगिदानी प्रस्तावितेन बालमार्ताण्ड- कुलशेखरमहाराजबाललीलाविलासविशेषलेशेन भृशं परितु- टोऽस्मि । सखे! मित्रशर्मन् ! इदं च ज्ञायताम् , उच्चाटयन् रिपुध्वान्तमुदभूदात्मतेजसा । अयं प्रख्यायते तेन बालमार्ताण्डसंज्ञया ॥७॥ शोभाहानिकरोऽरातिवधूमुखसरोरुहाम् । असावद्भुतमार्ताण्डो मन्ये कुवलयप्रियः ॥ ८ ॥ द्वितीयः-सखे! बहूनि सन्ति वर्णनीयान्येतस्य बाल- चरितानि । सावकाशतया महाराजगुणवर्णनामृतपानेन प्रमोदिष्यावहे । प्रथमः--एवमस्तु । त्वया पुनरिदानी कुत आगम्यते । द्वितीयः- राजकुलादेव । प्रथमः सखे! महाराजः किमनुतिष्ठति । द्वितीयः-दिग्विजयप्रस्थानागतया निर्वर्तितसहस्रगो- प्रदानमङ्गलः साकममात्यैरास्थानीमधितिष्ठति । प्रथमः तावामपि झटिति निर्वर्तितसमयोचित- कृत्यौ महाराजं विजयप्रस्थानसमये नेत्रातिथीकर्तुं गमि- ष्याव:। (इति निष्क्रान्तौ ।। शुद्धविष्फम्भः ।

·बालविजने (तत प्रविनाले यय निर्दिष्टो जा) राजा भीत्या ये प्रणमन्ति भूमिपतयस्ते पालनीया मया मानाद् ये न नमन्ति ते तु करुणामुत्सृज्य वध्याः कथम् । इत्यामर्शमृदूकृतान्तरतया मन्दोद्यमाना रति नास्माकं तनुते दिगन्तविजयश्रीः सापि मर्वोत्तरा ॥९॥ अमात्याः आततायिवधो युद्धे राज्ञा धर्मः सनातनः। संशयेन कृतं देव ! प्रमाण तत्र फल्गुनः॥१०॥ राजा- (सहर्षोत्साहम् ) यस्तादृशदयाशाली चौतमोहो हरेगिरा । युयुत्सुराददे शस्त्रं वयं अनुकुर्महे ॥ ११ ॥ (इति परिजनहस्तात् खड्गभादाय कुलकूटस्थाना प्रणतिं नाटयति ।) अमात्याः अहो देवेन समुत्सह्यते विजयश्रीपरिरम्भ- महोत्सवाय । (राजा मोत्साह खड्गमाधूनयति ।) अमात्याः (सोत्प्रेक्षम; दुर्दान्तभूमिपनिकोटिभुजार्गलेषु बद्धा न्यपीड्यत चिरं बत या जयश्रीः । वश्चीन्द्रपाणिकमलं समुपेत्य सैषा हृष्टेव नृत्यति धुतासिलताच्छलेन ॥१२॥ राजा- अहमेवमुत्पश्यामि अनास्वादितपूर्वाणि शोणितानि महीक्षिताम् । पास्यामीत्यसिवल्लीयं मुदा नृत्यति मत्करे ॥ १३ ॥ 'अनुपराभ्या कृत्र' (१-३-७९) इति परस्मैपदमत्र न्याय्यम् ।

·१९ (ससम्भ्रमवितर्कम) + कि हि नैशनासमयः । देवाज्ञ, * दैवज्ञः आदेशेन मधुरिपो ... 4. 7. चियासोः प्रभो- जेतुं भारतववर्तिनी, 'के कालसञ्चिन्तया । देवज्ञाननुमान्य शत्रुजित • ला व्यायादिति प्राचां धर्ममयं समन्चोऽपेक्षते ॥१४॥ (उपमृत्य) विजयतां मन्ना' सम्प्राप्तः समय: . .ऽय देवशयः सुनिश्चितः। दिग्जयश्रीकुचालपघटना तुरस्तव ॥ १५ ॥ (राजा सोत्साहलाच हिर्निर्गमन नाटयति ।) इतरे विजयतां महागजः। (इति सहर्षोत्साहमनुसरन्ति ।) राजा (पुरोऽवलोक्य सहरम ) दिष्टया विप्रयुग्ममित एवा- भिवर्तते । (नावश्य) विप्रो विजयता सहाराजः । राजा- (सन) भगवतोराभिमुख्यमिदमस्माकं वि- जयलक्ष्मीपाणिग्रहणानुग्रहसचकं मुनिमित्तं जातम् । इदं पुनराशीर्वचनं तस्यैवान्युयः। विप्रौ (सप्रसादम) ईदृशी तव ब्रह्मण्यता किं वाभिमतं न सङ्घटयति।

·२० बालमार्ताण्डविजये राजा--(पुरोऽवलोक्य) हन्त कृतसैन्यसन्नाहाः सेनापतयः। सेनापतयः-- (सोत्साहप्रणामम्) विजयतां देवः। सम्प्रणीतेयमस्माभिः पृतना चतुरङ्गिणी । त्वां वन्दितुमभिप्राप्ता कटाक्षरनुगृह्यताम् ॥१६॥ राजा-(सपरितोष यथोचित दानमानाभ्या ससैन्यास्तान् परितोष्य) किं यानं सन्नद्धम्। अमात्याः शिविकामतल्लिका वाजिवृन्दारकः कुञ्जर- राजश्व कृतपरिष्काराः प्रतीक्षन्ते । राजा तर्हि दन्तावल उपानीयताम् । (तुगताजितमन्दर कुञ्जरमुपनयन् ) हस्तिपकः-(प्रविश्या) स्वामिन् ! अयमनुगृह्यतां मदा- बलः ॥ (राजा गजाधिरोहण नाटयति।) इतरे- (गजाधिरूढ राजानमुत्पश्यन्ति।) देवोऽयं बालमार्ताण्डः कुञ्जरस्कन्धमाश्रितः। उदयाचलशृङ्गस्थो बालमार्ताण्ड एव सः॥ १७ ॥ सेनापतयः-इतःप्रेर्यतां स्वामिन्नपाङ्गतरङ्गः। दृश्यन्ते दन्तिवर्याः प्रविकटकरटोवेलदानप्रवाहाः प्रोत्तुङ्गाकारभीमा गिरय इव झरीवाहिसानूपपन्नाः । एतेषामूर्ध्वबहा मृदुपवनचलत्प्रान्तभास्वत्पताका रम्भा व्यालोलपत्रा इव धुरि नितरां भान्ति तुङ्गा ध्वजौघाः॥ * शास्त्रमर्यादया इत उपरि 'प्रविश्य' इति पदमावश्यकम् । पद हस्तिपकात् पूर्व स्यात् । . इद ·द्वितीयोऽयः । २१ इतः प्रत्यर्प्यतां कटाक्षमाला उधदुर्वहगर्वभारचटुलीभूताधिकोटिक्कण- न्मञ्जीरध्वनिकृष्टपौरजनताकौतूहलोहीक्षितम् । शश्वचालितकर्णचामरसटं व्यालोलवालोत्कर स्फायगीषणहेषितारवमिदं गान्धर्वमुद्बल्गति ॥ १९ ॥ इतो वितीर्यतां दृष्टिविलासः- क्रेडर्वच्चक्रकोटिप्रणिहतधरणिप्रोद्यदुद्दामधूली- जालाम्भोदावलीमिर्झटिति खरकरस्यन्दनं छादयन्तः । मन्दोद्युक्तानुलोमानिलगतिविलसच्चशलीभूतचेल- प्रान्तस्वर्णध्वजौघस्फुरदुरुमणयो यान्ति वेगाद् रथौघाः ॥ इतो विस्तार्यन्तां विलोचनलीलावीचयः- केचित् पट्टसपाणयः कतिपये हस्तोल्लसत्कार्मुकाः केचित् तीक्ष्णपरश्वधोज्ज्वलकराः कुन्तोद्यताः केचन । आत्तोदात्तर्मुसुण्ठयः कतिचन प्रासायुधाः केचन व्यक्तं वीररसस्य भान्ति सुभटा मूर्ताः प्रकारा इव ॥२१॥ राजा (परितो विलोक्य सहर्षम्) बृंहन्ते' गजयूथपा बहुमदप्रस्यन्दिगण्डस्थला ड्रेषन्ते हयराजयः खुरपुटप्रक्षुण्णवीथीपथाः । सङ्कीडन्ति चलाचलध्वजपटीशृङ्गारिताग्रा रथाः क्ष्वेलन्ति प्रतिपक्षपाटनपटुध्वानाः पदातिव्रजाः ॥ २२ ॥ । गजगर्जिते प्रसिद्धः 'भुशुण्डी' इति कोशेषु दृश्यते । बृहति परस्मैपदी।

·२२ अपिच, .. 49 अश्वीयाङ्घिप्रहारक्षतधरणि.५२। मेवान्तरोद्यद्- विद्युन्मालाविलासघ्रमानुभटाम्पितासिप्रभेदा । भेरीमाङ्काररूपस्तनितमुखरिता मत्तढन्तावलाली- गण्डोद्यदानवर्ण जनयति पृतना प्रावृडुत्साह(सस्य'साम्य)- [म् ॥२३॥ (नेपथ्य, जैत्रयात्रोत्सुकन्या शिराजकलानिधेः । विरहः कम, सोढव्यः पुरवासिभिः ॥ २४ ॥ राजा . (आकर्ट, अहा जाये गाढानुरक्ताः पौराः म- हिरहशङ्कोत्कण्ठितमनसो बिपीदन्तीव । अमात्याः ध्रुवं दशकण्ठविजयोद्यतस्य रघुकुलराम- चन्द्रस्येव वञ्चिकुलवार्षिचन्द्रस्य देवस्य सौजन्यादिगुणग- णरामणीयकविवशितान्तःकरणाः सस्त्रीबालप्रवयसः क्षणमपि वियोगमसहमाना दिग्विजयाय प्रस्थितं देवमनुव्रजिष्यन्ति, यदेषां वचनमेवमाकर्ण्यते राजा--(सविमशेम् कथमिम पौर। अस्मद्विप्रवासदुःखाद् विमोचनीयाः । (इति विचारमभिनयति ।) (तत प्रविशति पुस्त + + + + + + + + + + हारसरा इव । वञ्चीन्द्रभटमुख्यानां कण्ठेषु स्वेदपतयः॥ अमात्याः-अहो देवस्य प्रस्तुतदिग्विजयप्रस्थानशु- भोदकं समर्थयतेऽयं पद्यार्थः। इतः पर मातृकाया पत्रमेक भ्रष्टम् । ) ·२३ राजा नरल नालोद यि श्रीकङ्कण ! ले- खनी शासनात्र चान्य। (श्रीकरणी सेन्सर नहम्ने ममर्पयति ।) राजा गृह व ) १ प्रबन्धमाहितीनप्यपालमाता डवर्मणा। नवीनकालटारगर #. . महोदयः॥ (इति विलिस्य गमा म. टादुर साकमेकेन हारेण शासन की मात अभिनवकालिदान जह ५ मप्रमादम्) राजासिक ५। 1हारयोः । मत्कण्ठभूपण के हो भूम्येक्मण्डनम् ॥ राजा-आमन-11 d! कावेशिखामणे ! विजि- त्यागमनानन्तरमित हि मारतोषिक लप्स्यसे । अभिनवकालिदान अमायणप्रेमभाजनतया म- हाराजेन परिगृहीत मम किमन्यत् पारितोषिक लब्ध व्यम् । अथवा महाप्रभोः प्रसादपरतन्त्रता सर्वदा मयि जा- गति । राजा कविशिम्बामणे! कनकशिबिकामिमामाका गृहं गम्यताम् । अभिनवकालिदासः -यथा प्रसीदति महाप्रभुः। (इति कनकशिबिकामारुह्म निप्कात ।) राजा-(अभात्यान् प्रति) कैन पुनरिदमभिनवकालिदास- निबन्धनं रङ्गे प्रयाज्यम् ।

·२० बालमार्ताण्डविजये अमात्याः - यः सुव्यक्तवर्णरमणीयसरस्वतीप्रवर्तना- विलासेन विद्वद्रसिकजनौघसम्पूर्ण पुण्यतमं रङ्गं रञ्जयति । राजा-हन्त स्मारितोऽस्मि । स एव मया नियुज्यते । (इति समीपस्थ विलोक्य) भो बाभ्रव्य ! अस्मत्कुलनन्दनं कुमार- मानय । बाभ्रव्यः यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रम्य कुमारेण सह प्रविशन्) इत इतः कुमारः। कुमारः अत्राहं निवसामि माधवमुपासीनोऽधुना सेनया साकं दिग्विजयाय वत्स! निरिहात्यार्यों नियुज्यात् कदा । सद्यः खड्गलतां कृतान्तरसनाभीमामिमां भूभृतां मेदोभिर्विविधैः कदानु धिनुयामित्युत्सहेऽहं चिरात् ॥ एतदार्यों न सम्मन्यते । किं करोमि । (इति परिक्रम्योपसृत्य मातु- लमहाराज प्रणमति ।) राजा (ससेहबहुमान विलोक्य स्वगतम्) दुर्दान्तभूपतीन् वत्सो दिग्जये शासितुं क्षमः । मृगेन्द्रबालकेनापि हन्यन्ते किं न कुञ्जराः ॥ तथापि चिरभक्तिमहिमैकलब्धो भगवन्निदेशः स्वेनैव कार्य इति बुद्ध्या दिग्विजयप्रस्थानौत्सुक्याद् वत्सोऽयं नि- वारितः। (प्रकाशम् ) वत्स!श्रीरामवर्मन् !यावन्मदागमनं सभा- वल्लभनामधेयस्य पाठककुलाचार्यशिखामणेरात्मजेन सर्वा- नपि सभ्यजनानानन्दयितुं पटीयसा समुचितसर्वाभरणप्रभा- देदीप्यमानवपुषा अपूर्वग्रन्थविशेषसङ्ग्रहाभिसन्धिना रङ्ग- ·२५ द्वितीयोऽङ्कः। रजकेन पाठकेन साक्षाद् भगवन्निदेशजन्यतयात्यद्भुतम- भिनवकालिदासनिबन्धनमिदं रङ्गे प्रयोज्य महिरहाकुलैः पौरैः : सह त्वयापि कालविनोदः क्रियताम्। (इति कुमारहस्ते पुस्तकं समर्पयति ।) युवराजः-(गृहीत्वा) यदाज्ञापयत्यार्यः । (इति सप्रश्रय प्रणम्य निष्क्रान्त ।) राजा- पौरानुयानसङ्कल्पजनिते मम दूरतः । निरस्ते व्यसने भूयः कुतो यात्रा विलम्बते ॥ (इति सोत्साहं प्रस्थानमभिरोचयति ।) अमात्यादयः अहो विजयाय प्रतिष्ठमानं देवं चतु- रङ्गिणी पृतनेव शुभनिमित्तपरम्परा प्रहर्षयति । साक्षात् सुपर्णो भगवांश्चक्रपाणेरयं रथः । सव्यपाधै चरन् देवमानन्दयति साम्प्रतम् ॥ अपिच, आमोदमुनिरन्नेष पृतनां परितः शनैः । सञ्चलन् बालपवनः सेनानीरिव राजते ॥ राजा-(शुभनिमित्तानि वीक्ष्य सानुध्यानम् ) यो माङ्गल्यगुणैः पूर्णा धत्ते मङ्गलदेवताम् । तं स्मर्तृणां भवेत् पुंसां सर्वतो जयमङ्गलम् ॥ (नेपथ्ये) विप्रा यस्य मुखाम्बुजादुदभवन् वेदैश्चतुर्भिः समं साकं दण्डनयेन यस्य भुजतः संजज्ञिरे क्षत्रियाः ।

·२६ बालमार्ताण्डविजये अरुभ्यां सह वार्तया प्रचलिता वैश्याश्च यस्याभवन् पद्भ्यां यस्य सहैव संववृतिरे शूद्राश्च शुश्रूषया ॥ राजा- (आकर्ण्य) किमिदं सावशेषमिव वाक्यम् । (पुनर्नेपथ्ये) स शेषशायी भगवान् पद्मनाभो जगत्प्रभुः । सर्वत्र विजयं राजन् ! पुष्णातु तव सर्वदा ॥ अमात्याः - अहो एते जानपदा ब्राह्मणा उद्यतमाङ्ग- लिकोदकुम्भा विजिगीषु देवं जयाशीभिरुपश्लोकयन्ति । राजा (साञ्जलिपुटम्) इयममोघा परिगृह्यते ब्राह्मणानां जयाशीः । (सर्वान् प्रति) यथायथमस्मन्निदेशमनुतिष्ठत । वयं च भगवनिदेशमनुपालयामः । (इति यथोचित परिक्रम्य निष्कान्ताः सर्वे ।) द्वितीयोऽङ्कः ॥

·२७
अथ तृतीयोऽङ्कः।
(तत प्रविशति पाठक ।)
पाठकः आदिष्टोऽस्मि श्रीरामवर्मणा युवराजेन
भो! रङ्गरञ्जक! अभिनवकालिदासनिबन्धनं दिग्विजयाख्यं
यावदागमनमार्यस्य रङ्गे प्रयुञ्जानस्तद्विरहोत्कण्ठितं पौरजन-
मनुरञ्जयेति । (परिक्रम्यावलोक्य) अहो प्रसाधितोऽयं रङ्गो नेत्रो-
त्सवमाकलयति । तथाहि-
आदर्शामलभित्तिरुज्ज्वलमहानीलस्फुरत्कुट्टिमः
स्वर्णस्तम्भपिनद्धपूगकदलीपालीक्षुकाण्डावलिः ।
अर्ध्वक्षौमवितानमण्डललसन्मुक्तासरालङ्कृतो
रङ्गो राजति शातकुम्भघटितस्तम्भाग्रदीपोत्करैः॥१॥
(सर्वतो निर्वर्ण्य)
तिष्ठद्भिः परितो द्विजतरकुलैः पैौरैः क्रमान्मण्डिता
राजन्ती युवतीजनैर्यवनिकां कृत्वा स्थितैरन्तरा।
राजामात्यजनैस्ततोऽन्तरनधैविप्रोत्तमैवैदिकै-
विही रसिकैर्यथोचितमिहासीनैः सभा शोभते ॥२॥
किमेतदिदानीं ससम्भ्रमजनाकुला सभा दृश्यते । (इति
पुरस्तादालोक्य सहर्षातिशयम् ) हन्त हन्त,
बालादित्य इवाग्रतः प्रविलसत्सौवर्णदीपप्रभा-
पालीभिः ककुभां मुखानि नितरां विद्योतयन् साम्प्रतम् ।
रङ्गस्थाखिलपौरवर्गनयनाम्भोजानि सम्भावयन्
सख्या दत्तकराञ्चलो युगमहोपालोऽपि चागच्छति ॥ ३॥

·२८ बालमार्ताण्डविजये (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो युवराज ।) युवराज (पाठक निर्वर्ण्य रत्नागद प्रति) सखे! रत्नाङ्गद ! पाठकवेषोऽयमपूर्व इव मां विस्मापयति । रत्नाङ्गदः व्यालोलोमिमदुज्ज्वलाञ्चलपयःफेनालिशुभ्रांशुकः सर्वाङ्गीणपटीरपकलितां विच्छित्तिशोभा वहन् । बाहुइन्हलसत्सुवर्णवलयः कोटीरवान् कुण्डली वेषोऽयं बत पाठकस्य कुरुतं नो कस्य वा विस्मयम् ॥४॥ अपिच, अल्पेन तालवृन्तेन स्वल्पमावीजयन् मुखम् । तदन्तःस्थितभारत्या धर्ममुत्सारयन्निव ॥ ५॥ युवराजः-रत्नाङ्गद ! नवीनकालिदासानबन्धनकथाम- जरी श्रोतृणां कर्णपुटानि सावतंसानि करोतु । पाठकः-इयमुपकम्यते नान्दी । यत्कृपावज्रकवचो वश्चीन्द्रो विजिगीषते । राज्ञो भारतवर्षस्थान् पद्मनाभः स पातु वः॥६॥ युवराजः- मनःश्रवणनन्दिन्या नान्द्या मञ्जुलयानया । हठात् प्रक्षिप्यते चित्तं मम भक्तिसुधार्णवे ॥७॥ रत्नाङ्गदः-किमाश्चर्यम् अखिलेष्वपि तत्र निमन- चित्तेषु हरिभक्ताग्रगण्यमहाराजबालमार्ताण्डवर्मकुलशेखरभा- गिनेयस्य भवतः ।

·तृतीयोऽद्ध । युवराजः ततस्ततः । पाठकः एष खलु वञ्चिकुलपारावारकल्पकः करकम- लोद्यतासिवल्लीमतल्लीमणिखेटः खेटपरिवृढमकुटमणिकिरण- किञ्जल्कितचरणारविन्दं भगवन्तं पद्मनाभं प्रणम्याभ्यनुज्ञाप्य श्रीमन्तं तादृशमनन्तशायिनमादिकेशवं चानम्यामन्त्र्य श्री- कण्ठमानन्दवल्लीवल्लभं सानन्दमानम्यानुमान्य पुरस्सरदमि- तनिजसैन्यमत्तदन्तावलचक्रवालोपरिसमुच्छ्रायितध्वजपटप- ब्लवपटलप्रच्छादितच्छायाकलत्रं मणिगणघटितशातकुम्भकु- म्भावलीदेदीप्यमानाभ्रंलिहशिखरभासुरगोपुरनिर्जितगोवर्धन- गोत्रं शुचीन्द्रक्षेत्रमागत्य तत्रालङ्कृतगोसहस्रं विप्रसात्कृत्य पालितगीर्वाणनाथं स्थाणुनाथं प्रह्वीभवन् प्रार्थ्य कर्तव्यं राज्यतन्त्रं सामात्ये युवराजे निधाय दन्तावलतल्लजमारुह्य विजिगीषया सबलः स्वविषयान्तं व्यगाहत । रत्तागदः इदमनुभूतमेव । ततस्ततः। पाठकः स वञ्चिकुलशेखरः स्वभटबाहुदण्डाहत- प्रयाणपटहच्छटाध्वनितपूर्णदिङमण्डलः । ययौ झटिति पाण्ड्यभूरमणपट्टणं वाहिनी- रजःपटलचूषिताखिलपयोधिपाथीभरः॥ ८ ॥ युवराजः सखे ! रत्नाङ्गद ! चिराभिलषितमिदं मातु- लमहाराजेन । ततस्ततः । पाठकः तत्र, ·बालमाण्डिविजये उत्सङ्गे कार्याः शयितं दयितं महाविभूतस्तम् । साक्षादकरोद् राजा रङ्गधुरीणं परात्परं पुरुषम् ॥ किञ्च, उन्मीलत्कुवलयदामहृद्यगात्रं बालार्कप्रदलितपुण्डरीकनेत्रम् । शम्याकस्तबकपिशङ्गचारुचेलं तं देवं स नृपतिरानमच्च भूयः ॥ १० ॥ युवराजः- (साञ्जलिपुटम्) सखे! रत्नाङ्गद ! अत्र स्थितेन मयापि तस्मै भगवते नमस्क्रियते । रत्नाङ्गन्दः-महाराजवशंवदत्वस्य समुचितमेवेदम् । युवराजः ततस्ततः॥ पाठकः निस्सङ्गप्रवहदुदारभक्तितुङ्गे मङ्गल्यप्रविमलसत्त्वनिस्तरङ्गे । रङ्गेऽस्मिन्निव भगवन् ! ममान्तरङ्गे रङ्गेश! स्फुटमिह शेष्व बोधशृङ्गे ॥ ११ ॥ इति रङ्गभूरमणं प्रार्थयमानो महाराजो भूयसीमात्मनश्चरि- तार्थतामन्वमोदत। रत्नाङ्गदः-अहो भगवति रमारमणे भक्तिरत्यम्बरीषा अतिमुचुकुन्दा च सर्वोपरि वरीवति । पाठकः-ततश्च महाराजस्तत्रैव निवस्तुकामः सर्वान् सेनानायकानाहूय चतुरङ्गं सैन्यं विभज्य यूयमेतेन व्यूढेन सैन्येनापरान्तजयाय प्रयात, यूयमेतेन पाण्ड्य चोलतुण्डीरा- ·ततः। तृतीयोऽः। दिजनपदजयाय प्रतिष्ठध्वमिति कतिचन ससैन्यान् सेनान्यो नियुज्यापरान् सेनापतीन् महत्या पृतनया सहोदाच्यजयाय प्रस्थापयन्नेवमादिशति स्म- यूयं यात बलाधिपाः! सह बलैः सर्वानुदीच्या नृपाञ जित्वायात ततो धनान्युरुविधान्यादाय मासैस्त्रिभिः तावद् रङ्गपतेरमुष्य चरणावासेवमानः सदा वत्स्याम्येव कवेरजाम्भसि कृतस्नानः सहैमिर्द्विजैः॥ रत्नाङ्गन्दः-अहो सुष्टु व्यवसितं महाराजेन, यद् भगवन्तं रङ्गशायिनं भजमान एव विजयश्रीपरिरम्भणसौ- ख्यमनुभविष्यति । युवराजः पाठकः ते च यथायथं स्वामिनिदेशं मौलिभिरुह- हन्तः महत्या वाहिन्या महीतलमाकम्पयन्तः गम्भीरेण दुन्दु- भिघोषेण ककुभां मण्डलं मुखरयन्तः गन्धदन्तावलदन्त- कुन्ताहतिभिः परपुरदुर्गाण्यामृद्गन्तः प्रदृप्तान् प्रणमयन्तः प्रणम्राननुगृह्णन्तः कापथवर्तिनो निगृह्णन्तः श्रीपद्मनाभकृपा- मृतविवर्तस्य महाराजबालमार्ताण्डस्य किङ्करा वयं दुरहङ्का- रिणां धरणीपतीनां दुरवलेपानवलुम्पन्तो महा_णि रत्नान्या- हरतेति च तेन स्वामिना नियुक्ताः पर्यटाम इति वीरवादा- नुदाहरन्तः समराङ्कणेष्वहमहमिकया प्रहरन्तः सर्वानुर्वीपतीन् करदीकुर्वन्तःभारतवर्षमखिलमाहिमाचलमाक्रामन्तस्तत्र तत्र जयस्तम्भान् निखनन्तः महाराजस्य कीर्तिप्रतापौ सर्वामवनि चारयन्तः समन्ततः परिकामन्ति महाराजबालमार्ताण्डस्था- प्रतिभटाः सुभटाः।

·३२ बालमार्ताण्डविजये रत्नाङ्गदः-अहो धीरोदात्तस्य महाराजबालमार्ताण्डस्य भटानां धीरोदात्तता वाङ्मनसयोर्भूमिमतिवर्तते । युवराजः (सहर्षम्) तदनु तदनु। पाठकः वीरलक्ष्मीकुचाश्लेषकीर्णा माणगणा इव । भान्ति वञ्चीन्द्रयोधानां युद्धस्वेदाम्बुबिन्दवः ॥१३॥ किञ्च, जयलक्ष्मीकरामुक्तमुक्ताहारसरा इव । केषाश्चिद् वञ्चियोधानां कण्ठेषु स्वेदपतयः॥१४॥ अपिच, वञ्चीन्द्रयोघेन्द्रकृपाणवल्ल्यः प्रत्यर्थियोधान् सुरसुन्दरीभिः । संयोजयन्त्यः किल हन्त तेषां दूतीजनप्रेमपदत्वमायन् ॥ १५॥ रत्नाङ्गदः- अहो उभयेषामपि योधवीराणां जयो वध इति महति वैषम्येऽपि शृङ्गारावलम्बनत्वमविशिष्टम् । पाठकः आच्छिन्दन्तो ध्वजास्त्रद्रविणमुरुविधं म्लेच्छसांयात्रिकाणां सेत्वास्यक्षोणिपालप्रभृतिरिपुनृपान् दूरमुत्सारयन्तः । आकोलं केरलानां हृदि हृदि निखनन्तो जयस्तम्भमुच्चै- वैश्वीन्द्रस्य प्रतापा इव धृततनवो हन्त दीव्यन्ति योधाः॥ रत्नाङ्गदः हन्त हन्त महाराजभटानामपरान्तजय- प्रवृत्तानामोजायितं शृण्वतामपि मनांस्युजियति ।

·No text on this page.

·४ ३४ बालमाताण्डविजये राज्ञो हप्तान न्यगृह्णन गतिमयगतानन्वगृह्णन्नग्रहं- स्तेभ्यस्तेभ्यो धनौधान र कटिशतैरानयन् बञ्चियोधाः । रत्नाङ्गन्दः --- अहो भगवतः शार्ङ्गपाणेरनुग्रहमहिमा, यदक्षतनिजसैनिका एवं वञ्चिभटनेतारः स्वामिने जयश्रियं मकलराजन्यकोटीरकोटिमणिगणद्युतिनाराजितामुपदामिवा- पाहरन् । युवराजः ततस्ततः । पाठकः ततश्च शकटीशताहतहेमराशीन् 'देवस्य कटाक्षेण यथानियोगं सर्वे राजानः पराजिताः करदीकृता- थेति विज्ञाप्य प्रणतान सैन्यान् सैन्यपालान् प्रहर्षविस्ता- रिताभ्यां स्मितचन्द्रिकापारेचुम्बि . मेलोचनाभ्यामनु गृह्य स्वपुरं प्रति प्रस्थाप्य श्रीरङ्गनायकमनधैं रत्नोपहारैः प्रसाद्य प्रणिपत्य हृदये निधार कृतलबलयिनतत्प्रसादम- ल्लिकामालिकः सद्यःसमारूढशिविका मालिकः श्रीरामचन्द्र- निर्मित सेतु दिदृक्षुर्ब्राह्मणभूषिष्ठपरिजनो रामेश्वराख्यमन्तरी प्रति प्रास्थित । युवराजः सखे । रत्नाङ्गद ! चिराभिलषितमिदमपि महाराजस्य । पाठकः जयध्वजं कीर्तिपताकमुच्चे- राच्छिद्य दुर्दान्तमहीपतीनाम् स वञ्चिवंशोदधिपूर्णचन्द्रो विप्रैः सहागाद् रघुनाथसेतुम् ॥ २० ॥ - ..

·तृतीयोऽा । ३५ - युवराजः तदनु तनु पाठकः ततस्तस्मिन् वञ्चितितलबल लि. कृतथी- विधिस्नानो लापतिारेपुर गायत्पदम् । प्रणम्येशं भक्त्या हिमकरकलोल्लामिमकुट मनोज्ञ का बारीति ५मा प्रमुदितः ॥ २१ ॥ रत्नाङ्गद.--अत्यावश्यकमाश्रितानामाशुवरपदस्य भग- वतः सुब्रह्मस्य सन्दर विभिन्य वार- प्रा. है। स्टव देवं म यत्कुमारे । 4 पद्मनाभस्थ निचरर । स्वसुः सुतोऽसौ सुरसैन्यपालः ।। २२ । युवराजः तदनु पाठकः-- तत्तद्वराथिभरनकजनेर उस सपनानाच मारबुर कुमार अभ्यर्च्य नेत्रकमलेन किरीटरत्नै- नीराजनं च कृतवान सहि तत्पदाब्जे॥२३॥ ततश्च वन्दारुजनसन्दोहवाञ्छितवितरणचिन्तामणिः स्फटि- कमणिमयपुरोमण्डपम-२१८६० नोरिलम्बमानपद्मगगपञ्जरगर्भ- स्थितनिजरमणीकलीशुकमधूटीपटुतरवाग्व्यवहरणव्याजेन स भगवानेवमादिशति स्म- ·बालभाती मार्ताण्डप्रभुवर्य' पहारेर . स्त्वां नत्रीकुलते तस्मात् त्वय्यधिकैय तर तेनास्मन्ममता . म । २४ । 4 रत्नाङ्गदः । - तसे.... ... तदपि युवराज स्पष्टीभविष्यति । ६ " Kणे! V ... पाठकः यद्यद् भारत रतभूमिमा स्वायत्तं विक्षित तत्तत् त्वत्सहजासुत... " । नद सेतुस्नानविनि २५ रत्नाङ्गन्दः-- (संपन्, ... भगवडूचनेन रपष्टीकृत ..... हराजजनो- रथगतमभीष्टम्। युवराजः पाठकः इत्थं मञ्जुलपञ्जस्ति ... साक्षात् स्कन्दगिरं निकाय भासण्डलः । पूर्णानन्दतरङ्गितात्मकतया ६ ....!! दुद्यहीचिसमूहसङ्कुर महापाचोकि दवा ॥ २६ ॥ रत्नाङ्गन्दः--निजापत्यश्रेयोलामे केन वा न हृष्यते । (संहपम् . . ९.९.. 3 ·STHAN न ur तृतीयोऽक । युवानः त पाठक हृष्टाला - ina , करपयित्वा बहुभ्यो पृष्टान अकट आणिबृन्दारकेभ्यः । सा. .... * स्मारमायाकलय्य इस पर 116 र कपतीन् पद्मनाभांशभूनान् ॥ यु पाठकः २७ .. ५. 4-itle- INITE बनानाध्यान् । lettori verite पारा- ना दुरे र महीमहेन्द्रः ॥ २८ ॥ तत्र श्रीन यानि ....वासं सदा ध्याय.. नि मे पतरजालभूपोज्ज्वलम् । भक्तानां स्वाति {". . 1: श्री.मनाभप्रमो- राध्याकार प्रणम्य सुमुझे भक्तस्त्र तल्लक्षणम् ॥ २९ ॥ युवराजः पाठक: साक्षाच्छीपतिना गिलेस इक प्राकारशृङ्गोपरि स्थाने दृरतरेऽपि जनयं संघः क्षिपन् वीक्षणात् । कल्याणं सकलक्षमात जुष. त्या इयन् सन्ततं कौशेयाम्बरभूषणोज्ज्वलतनुः सन्दृश्यते पक्षिराट् ॥ ३० ॥ रा।

·बालमार्ताण्डविजये युवराजः ततः। पाठकः- भास्वद्विद्रमदण्डखण्डविलसत्रोटीपुटोन्निर्गल- च्छायापार्श्वयुगोद्गतस्मितरुचिस्पष्टो र्वपुण्ड्राननम् दिव्यस्रग्भरभूषणाम्बरभृत तेजोनिधि छन्दसा- माकार विहगाधिराजमकरोत् साक्षादमु क्षोणिपः ।। युवराजः तदनु। पाठकः-एवं प्रार्थितवान् - उद्यबालदिवाकराशुपटलीदेदीप्यमानाञ्चल खिग्धस्वच्छपटीलसन्निजकटीभास्वन्मणीमखलः । निःश्वासानिलवेगधूतहसितज्योत्स्नानुषङ्गादिव प्राप्तश्चेतिमकण्ठभागसुभगो मा पातु पक्षीश्वरः ॥ ३२ ॥ चञ्चत्पक्षसमुद्भवन्मरुदुरुस्फीतस्यदोत्कम्पित- त्रैलोक्यासुरभोगिसङ्कुलचतुस्सिन्धुक्षमाभृद्गणः । बालाकांतपरागरूषितगिरिप्रख्यातभद्राकृातः पक्षीन्द्रप्रभुरस्खलद्गतिरयः पुष्णातु भद्राणि नः ॥ ३३ ॥ युवराजः-सखे! रत्नाङ्गद ! श्रवणमात्रेण तादृशः स भगवान् विहङ्गराजः *धुरी मम स्फुरती(१)। पाठकः बभूव पुण्यभाक् पूर्व भविष्यामि च पुण्यभाक् । साम्प्रतं पुण्यभागस्मि यद् दृष्टा विष्णुमूर्तयः ॥ ३४ ॥ 'हृदि मम स्फुरति' इति पाठ. स्यात् ।

·मखे! युवराज! तृतीयोऽ! एवमात्मकृतार्थत्वं प्रस्तुवन् पार्थिवोत्तमः । अपश्यत् तत् पुरं सर्व धनाधिपपुरोपमम् ॥ ३५ ॥ युवराजः--वस्तुरामणीयकं कं वा दर्शने नोत्सुकयति । पाठकः ताम्रां पुण्यतमां सुनिर्मलजलां तत्तीरजां तां पुरी तत्रत्यानपि भूसुरान् सुरसमान्तेजोभिरत्सद्भुतैः । अन्यच्चापि यदन्यदस्ति रुचिर तत्रत्यमालोकया श्लाघाधीनरसज्ञताभुदवहद् वञ्चिक्षमावल्लभः ॥ ३६ ।। रत्नाङ्गटः नहस्तुश्रवणादेव परीक्षेऽपि सतां भवेत , श्लाघा किमुत वक्तन्य प्रत्यक्षे सति ताहशि ॥ ३७॥ युवराजः पाठकः मद्यः प्रस्थाय राजा द्विजगणमिलित. शङ्खतीर्थाभिधानाद् घट्टादुत्तीर्य ताम्रामतिमृदुलमरुञ्चञ्चदम्भोमिरामाम् । तस्यामासक्तियोगादिव सततमदस्तीरभाजं दयालु कान्तीशाख्यं प्रपन्नाखिलजनशुभदं साम्बमूर्ति सिषेवे ॥ युवराजः तदनु। पाठकः गरुत्मान् वहते विष्णुं ककुद्मास्त्वामुमापते!। उभावपि युवामेकः सन्ततं मनसा वहे ॥ ३९ ॥ इति भगवन्तमुमाकान्तं प्रणम्य मार्गवशाद् वत्सलतया ततः -- ·N Ari + ma- बालमार्ताण्डविजये पुनरप्यागन्तव्यमित्याहरन्तर भगवन्तं चैकुण्ठनाथं सेवितुमुत्कण्ठितो महाराजः, नृत्यत्खुराश्चलद डी- धूलीविताननगल- मटकम् । तुझं तुरङ्गमधिरा कि... वग - 17 ra युवराजः ततः । पाठकः तदनु १, 87 भूत्वा तस्मात् प्रस्थाय, श्रीशालिवाटीशपुर्ण तत्रत्यभूगीर- ताम्रापगा चाप भाका तां रम्यतामे-शस ६ । ४.। युवराजः पाठकः ताम्रावारि निमज्ज्य साधु धिचिन शानियटीचरं देवीं कान्तिमती जिपिता नृपः । तत्रत्यानपि भूसुरानभिमतै. लत्र छापि संहृष्टोऽथ शुचीन्द्ररांज्ञकमगात् पुण्य पुरारः स्थलम् ॥४२॥ रत्नाङ्गदः- अहो कृतार्थ कागज।। पाठकः कीर्तिः पुरस्तादथ वाद्यघोष- स्ततः ससैन्याः पृतनाधिपास्ते । ना TIO ततः ।

·तृतीयोऽङ्कः । ततः म राजा नगरप्रवेशात् क्रमादमी राष्ट्रजनानधिन्वन् ॥ ४३ ॥ (नेपथ्ये) हन्त वयमपि चिरप्रवासादागतं विजयिनं महाराज द्रष्टुमिच्छामः। युवराजः- (आकर्ण्य) सखे ! रत्नाङ्गद ! हन्त पौराणां महाराजसन्दर्शनौत्कण्ठ्यमस्मानप्यतिशेते । पाठकः भवतु । निबन्धनस्यान्तिमं पद्यमवशिष्यते । तदाख्यायमानं श्रोतुमर्हन्ति भवन्तः । युवराजः (ससम्भ्रमम्) ततस्ततः । पाठकः जित्वा दिशां वलयमागतमाप्तकामं श्रीपद्मनाभकरुणापरिपक्रिमाङ्गम् । वञ्चीन्द्रमेनमवलोक्य सुखं भजध्वं पौराः! समस्तपुरुषार्थमतो लभध्वम् ॥ ४४ ॥ (नेपथ्ये) अहो अस्माकमभिलषितमेवार्थं प्रकाशयति निबन्धन- समापनमिदम् ।भो रङ्गरञ्जक! भवता निबन्धनपठनाख्यानेन परितोषिताः स्मः । महाराजो निबन्धनकत्रेऽभिनवकालिदा- साय यादृशं पारितोषिकं सम्प्रदास्यति तादृशं पारितोषिक निबन्धनपाठकाय भवते प्रदास्यामः।

·४२ बालमार्ताण्डविजये पाठकः (श्रुत्वा सहर्षम् ) अहो महान् पौरजनानु- ग्रहः। (पुननपथ्ये) इत्थमस्मत्प्रतिज्ञावचनस्य प्रामाण्यमन्यथा मा भूदित्य- स्माभिरेव स्थूलढाकस्य सूनुषु कश्चिदत्र प्रतिभूः क्रियते । (सव आकर्णयन्ति ।) पाठकः अहो महान् पौरजनानुग्रहाद्भुतवृक्षः स्वोत्पत्तिकाल एव फलवानभूत् । युवराजः-सखे ! रत्नाङ्गद! पौरैरेवमाचरितं चेद् रङ्ग- रञ्जकः कृतार्थीकृतः। रत्नाङ्गदः- न केवलमेतावन्मात्रं, महाराजे भक्त्य- तिशयश्च सफलीकृतः। युवराजः-सखे ! रत्नाङ्गद! पुष्पोद्गमः फलपर्यवसाने किल श्लाघनीयो भवति । (तत प्रविशत्यपटाक्षेपेण पुरुषः ।) युवराजः (पुरुष विलोक्य रत्नाङ्गद प्रति) पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णपृथ्वीतलवणिक्पतेः। स्थूलढाकस्य पुत्रोऽयं श्रीकण्ठ इति विश्रुतः॥ ४५ ॥ कलावान् निपुणश्वायमस्मन्मातुलसम्मतः । तदस्मत्सन्निधानेऽद्य लब्धुमर्हति मान्यताम् ॥४६॥ (रलाङ्गदः उत्थाय त करे गृहन् रत्नास्तरणे निवेशयति ।)

·तृतीयोऽङ्क । युवराजः - अये श्रीकण्ठ ! स्थूलढाकनन्दन। त्वदा- गमनं साफल्येन युज्यताम् । (श्रीकण्ठ. पत्रिका दर्शयति ।) युवराजः सखे । रत्नाङ्गद ! पठ्यतामियं पत्रिका । रत्नाङ्गदः (गृहीत्वा पत्रिका वाचयति ।) रङ्गरञ्जकनाम्नेऽस्मै पौर्यावत् प्रतिश्रुतम् । तावद् धनमहं दद्यामियत्तानिर्णये सति ॥ १७ ॥ इति श्रीकण्ठढाकेन लिखिता पत्रिका स्वयम् ॥४७॥ युवराजः (आकण्य) श्रीमन् ! श्रीकण्ठढाक! क्षितिपतितिलके प्रेमभाजामजस्र पौराणां प्रीतिहेतोः प्रदिशतु स भवान् पत्रिका पाठकाय। इत्यादिष्टः स दत्त्वा प्रमुदितहृदयः पत्रिका तस्य हस्ते निष्क्रान्तोऽभूद् युवक्ष्मातलवलमथनश्लाधितो ढाकसूनुः(१)* [॥ ४८३ ॥ युवराजः-अये पाठकचूडामणे! मदीयो मातुलमहा- राजः समुचितेन पारितोषिकप्रदानेन भवन्तं सम्भावयि- ष्यति । मया पुनरिदानी किञ्चिद् दीयते । हाटकघटितं कटकं मणिभिरन(मनोहरं भवता । पाठककुलभूषण! भोः सम्प्रति सङ्गृह्यतामेकम् ॥ ४९३ ॥ * इह कियाश्चिद् भागो लुप्त. स्यात् ।

·४४ बालमार्ताण्डविजये (इति हस्तादुन्मुच्य स्वकीयमेक वलय पाठकहस्ते समर्पयति ।) पाठकः (गृहीत्वा सहर्ष कटक करे धारयन् ) स्वामिन् ! युव- राजशिखामणे! गृहगमनाय मामनुमन्यस्व । युवराजः गम्यताम् । अहमपि मातुलमहाराज- सन्दर्शनेन चक्षुष्मत्तायाः फलमनुभविष्यामि । (इति सरत्नाङ्गदो निष्क्रान्त ।) तृतीयोऽङ्कः॥

·अथ चतुथोऽङ्कः । (तत प्रविशति चेटी।) चेटी- (पुरोऽवलोक्य सहर्षम्) (क) कहं मह सही मरा- ळिआ इदो एव्व आअच्छइ । (ततः प्रविशति मरालिका ।) मरालिका- (ख) एसा मह पिअसही सारिआ समा- पदइ । सहि! सारिए! कहिं पत्थिदासि । सारिका- (ग) आणत्तह्मि देवीए -"हज्जे सारिए! पवासादो आअदं विअइणं अय्यउत्तं उवआरेदुं मंगळिअं पुप्फाणुळेवणादिअं वत्थु उवणय"त्ति । तुम उण कहिं प- थिदा। मरालिका- (घ) आणत्तमि भट्टिणीए राअजण- णीए-"हले मराळिए! दिट्ठिए मह वच्छो पदुमणाहकरु- पणेण भारअवरिसट्ठिए सव्वे णरन्दे विअयूण ससण्णो णअरं - (क) कथ भम सखी मरालिका इत एवागच्छति । (ख) एषा मम प्रियसखी सारिका समापतति। सखि ! सारिके! कुत्र प्रस्थितासि । (ग) आज्ञप्तास्मि देव्या-"हजे सारिके ! प्रवासादागत विज- यिनमार्यपुत्रमुपचरितु माजालिक पुष्पानुलेपनादिक वस्तु उपनय" इति । त्व पुन कुत्र प्रस्थिता। (घ) आज्ञप्तास्मि मट्टिन्या राजजनन्या "हले मरालिके| दिष्टया मम वत्स पद्मनाभकारुण्येन भारतवर्षस्थितान् सर्वान् नरेन्द्रान् विजित्य ·बालमार्ताण्डविजये पविसिअ म अहिवादेयुं दाणिं आअच्छइ । ता तुझे वि वच्छं पेक्खि, मह णिअड आअच्छेत्ति मह पुत्तिआणं कहेहि"त्ति । सारिका - (क) सहि! मराळिए ! एसो अत्थो भट्टिणीए राअजणणीए हादो विण्णादो आहो पुरिसमुहादो। मरालिका (ख) ळेहादो। सारिका (ग) सहि मराळिए ! सव्वो पिळेहत्थो तुए अवि सुणिओ। मरालिका (घ, अहई। सारिका (ट) हत्थक्कम कहेहि । मरालिका (च) सुणु कहइस्सं । आ दक्खिणादो स- मुद्दादो आ पूव्वादो आ पच्छिमादो आ हिमाळयादो अमज्झ- परिवट्टिणो रण्णो विअयूण ताणं माणं धणं अ आहरिअ ससण्णं सुइन्दखेत्तं पत्तं भट्टारअं दुन्दुभिघोसादो जंधिअ मुहादो विजाणिअअमच्चजणो जुवराअं पुरोकदुअ सामिणं ससैन्यो नगर प्रविश्य मामभिवादयितुमिदानीमागच्छति । तद् यूयमपि वत्स प्रेक्षितु मम निकटमागच्छतेति मम पुत्रिकाः कथय" इति । (क) सखि | मरालिके । एषोऽर्थों मट्टिन्या राजजनन्या लेखाद् विज्ञातः आहो पुरुषमुखात् । (ख) लेखात् । (ग) मखि | मरालिके । सर्वोऽपि लेवार्थस्त्वयापि श्रुत । (घ) अथकिम् । (ड) लेखार्थक्रम कथय । (च) शृणु कथयिष्यामि । आ दक्षिणात् समुद्राद् आ पूर्वाद् आ पश्चिमाद् आ हिमालयाच्च मध्यपरिवर्तिनों राज्ञो विजित्य तेषा मान धन चापहृत्य ससैन्य शुचीन्द्रक्षेत्र प्राप्त भट्टारक दुन्दुभिघोषाद् जाहिकमुखाद् ·चतुर्थोऽङ्क । दऔं पुडम पत्थिदो । तदो सयो पोरअणो जाणवदहिं सह मिळिअ मंगळिअपुण्णकळसहत्थे बह्मणे पुरोकदुअ महन्तण तोरत्तिओवआरेण सामिणं पज्जुग्गमिअ णेत्तोस ळद्ध- वन्तो संवुत्तो। सारिका (क) तदो तदो। मरालिका (सस्कृतमाश्रित्य) वाचा सूनृतया स वञ्चिमघवा तं तं यथार्ह जनं संप्रीणन् मृडकेशवौ नमसितौ दृष्ट्वा च देतावुभौ । आरुह्य स्फुरदिन्दुपट्टनिटिल प्रोत्तुङ्गमश्वारस प्राविक्षच्चलचीनपट्टरुचिरां तां राजधानी निजाम् ॥१॥ सारिका (ख) तदो तदो। मरालिका- उत्तुङ्गोज्ज्वलसौधपतिविहरत्पौराङ्गनावर्चित- स्मेरापाङ्गतरङ्गलाजकुसुमासारोपचारार्चितः प्रत्यग्रागरुधूपसौरभभरं विद्योतयन् सिक्तसं- मृष्टं राजपथं नृपोऽविशदसौ स्वं मन्दिरं सुन्दरम् ॥ २ ॥ सारिका- (ग) तदो तदो। विज्ञायामात्यजनो युवराज पुरस्कृत्य स्वामिन द्रष्टु प्रथमं प्रस्थित । तत सर्व पौरजनो जानपदै सह मिलित्वा माङ्गलिकपूर्णकलशहस्तान् ब्राह्मणान पुरस्कृत्य महता तौर्यत्रिकोपचारेण स्वामिन प्रत्युदगम्य नेत्रोत्सव लब्धवान् मवृत्त । (क) ततस्तत । (ख) ततस्तत । (ग) ततस्तत ।

·४८ बालमार्ताण्डविजय मरालिका - (क) अमच्चसु पोरेसु अ 'अमेहिं एत्त एव्व वसन्तेहिं अहिणवकालिदासणिबंधणत्थं वाअक्खाणे रङ्गरंजअपाठए तत्तभवन्तस्स विअअविहूदि पच्छक्खीकिदा, अदो पुच्छिदव्यं णत्थि' त्ति वंचिउळसोमं पसंसंतेसु सो भट्टा पमोदभरिओ अहिणवकाळिदासं रंगरंजअं वि रअणरासीहिं समं एव्व अहिसिंचंतो परितोसिअ उइदेण दाणमाणाइसक्का- रण सप्पधाणं भडअणं संतोसिअ विसज्जिअ चिरकाळजिण्णं पदुमणाहमन्दिरं णवीकार्दु सिप्पिसहस्साइं बहुवित्तेहिं परि- कीअ भअवंतं आदिकेसवं अ पणमिअ परदेव पदुम- णाहं पणमिदं णिअजणाणं अहिवादे(हिं ? उं) अ पुवस्सि दिणे पत्थिदो। सारिका-(ख) तदो तदो। मरालिका (ग) तदो ण किं वि । ए एआवंतो एव्व हत्थो । (क) अमात्येपु पौरेपु च अस्माभिरत्रैव वसद्भिरभिनवकालिदासनि- बन्धनार्थ व्याचक्षाणे रगरञ्जकपाटके तत्रभवतो विजयविभूति प्रत्यक्षीकृता, अत. प्रष्टव्य नास्ति' इति वञ्चिकुलसोम प्रशसत्सु स भर्ता प्रमोदभरितोऽभि- नवकालिदास रङ्गरञ्जकमपि रत्नराशिमि सममेवाभिषिञ्चन् परितोष्य उचितेन दानमानादिसत्कारण सप्रधान भटजन सन्ताप्य विसृज्य चिरकालजीर्णं पद्मनाभ- मन्दिर नवीकर्तु शिल्पिसहस्राणि बहुवित्तै परिक्रीय भगवन्तमादिकेशव च प्रणम्य परदैवत पद्मनाभ प्रणन्तु निजजननीमभिवादयितु च पूर्वम्मिन् दिने प्रस्थित । (ख) ततस्ततः। (ग) ततो न किमपि । एतावानेव लेखार्थः ।

·चतुर्थोऽ । मारिका (क) सहि! मराळिए ! राअउळस्स विअअ- वुत्तन्तं सुणन्तीए मह अङ्गाई हरिसेण तिमितिमाअन्ति । एदेण उण दुम्मणाएमि, जं भट्टा णिबंधणकत्तुणा अहिणव- कालिदासेण समीकदुअ पाठअं परितोसिअवन्तो । मरालिका-(ख) अहं उण अहिअं माणइदम्वो पा ठअत्ति तक्केमि, जेण णिबंधणकत्तुणो दुग्गहं हिअअ घ. तूण रंगे पउज्जन्तेण सोदुजणमणाइ णन्दअंदेण णिबंधण चरिदत्थीकेदं । अण्णहा तं काणणचन्दिआएदि । सारिका (सासूयम्) (ग) कित्ति पाठअं सुअं इव पाठ- बळेण पउंजन्तं सळाहेसि । णिबंधणं अणुवजीविअ पाठओ णडो वा समजणं कहं रसं अणुहावेइ । मरालिका- सपरिहासम्) (घ) अपूर्व मोदए व समाप्पिअ रसावेउ । पाठओ णिबंधणकत्तुणो सिर आरोहिअ विहारेउ, णिबधणकत्ता वा पाठअस्स । अह्माणं किं कळहेण । (क) सखि | मरालिके| राजकुलस्य विजयवृत्तान्त शृण्वत्या ममा- झानि हर्षेण तिमितिमायन्ते । एतेन पुनर्दुर्मनाये, यद् भर्ता निबन्धनकाभि- नवकालिदासेन समीकृत्य पाठकं परितोषितवान् । (ख) अह पुनरधिक मानायितव्य पाठक इति तर्कयामि, येन निबन्धनकर्तुर्दुग्रहं हृदय गृहीत्वा रङ्गे प्रयुञ्जानेन श्रोतृजनमनासि नन्दयता निबन्धन चरितार्थीकृतम् । अन्यथा तत् काननचन्द्रिकायते । (ग) किमिति पाठक शुकमिव पाठबलेन प्रयुञ्जान श्लाघसे । निब- न्धनमनुपजीव्य पाठको नटो वा सभ्यजन कथ रसमनुभावयति । (घ) अपूपान् मोदकान् वा समर्प्य रसापयतु । पाठको निबन्धनकर्तु शिर आरुह्य विहरतु, निबन्धनकर्ता वा पाठकस्य । आवयो किं कलहेन । H ·५० बालमार्ताण्डविजये सारिका (क) अहइम् । (नेपथ्ये सकलकलो वाद्यघोषः।) (ख) Yणं भट्टा आअदो, जं तुरिअघोसो भत्तुदंसणकुदू- हळाणं पोराणं कोळाहळो वि बह्मण्डकळाहं मुहरावेइ । (पुनर्नेपथ्ये) भो भो जनाः! दूरमपसरत । यतः सामात्यः, सातो धारितसद्दुकूलयुगलो हृयोर्ध्वपुण्ट्रोज्ज्वलः शृण्वन् वैणिकगीयमानभगवन्नामावलीरादरात् । आरात् पृष्टसुखप्रवासविजयः स्नातानुलिप्तैर्हिजै- देवो द्रष्टुमनन्तशायिनमयं प्राप्नोति तस्यालयम् ॥३॥ उभे- (आकर्ण्य ससम्श्रमम्) (ग) हन्त भट्टा देवं दटुं देवा- ळअं पविट्ठो, जदो रायदण्डहत्थाण जणोहं ओसारअवन्ताणं आघोसो सुणीअदि । अझेवि सामिणीणं णिओअं असुण्णं करह्म । (इतिनिष्कान्ते ।। प्रवेशकः । - (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा ।) (सामोदम्) राजा (क) अथकिम्। (ख) नून भर्ता आगत , यत् तूर्यघोषो भर्तदर्शनकुतूहलानां पौराणा कोलाहलोऽपि ब्रह्माण्डकटाह मुखरयति । (ग) हन्त भर्ती देव द्रष्टु देवालय प्रविष्ट , यद् राजदण्डहस्तानां जनौ- घमपसारयतामाघोष श्रूयते । आवामपि स्वामिन्या नियोगमशून्यं कुर्वहे ।

·चतुर्थोऽधः । ५१ दिष्टया भारतवर्षवर्तिनिखिलक्षोणीश्वरा निर्जिता दिष्टयास्माभिरनुत्तमो धननिधिमरूपमः सम्भृतः । दिष्टया पङ्कजनाभसद्म परमुद्धारिष्यते पूर्ववद् दिष्टथा नाथमहाभिषेकविधिना साफल्यमप्याप्यते ॥ (इति भगवन्मन्दिरप्रवेश नाटयन् तन्मन्दिर त्रि परिक्रम्य भगवत्सन्निधिमुपेत्य साबलिपुट पश्यन्) उत्पत्तौ जगतां पुरा कृतवते नाभीसरोजा विधि रक्षायै जगतां पुरा विदधते स्वांशावतारं मुहुः। संहारे जगतां स्वकीयनिटिलाद् रुद्रं क्रुधा स्रक्ष्यते तस्मै ते प्रणतोऽस्मि शेषतलिमे स्वापच्छलाजाग्रते॥ (इति साष्टाङ्गप्रणिपात प्रणम्योत्थाय साञ्जलिपुटम् ) मया सामिकृतं स्वामिन् ! यद्यद् भगवतोदितम् । मया तोकेन तत् सर्व कारयन् पारय प्रभो! ॥६॥ (इति प्रार्थ्य) अस्य महीयसो मन्दिरस्य नवीकरणं प्रारमे । यावनवीकरणं भगवानित उत्तरपूर्वायां दिशि प्राकारपरिधे- रन्तनिर्मितम् अर्भकमोकोऽनुगृह्णातु । (इति विज्ञाप्य भगवत आज्ञामिय शेषा परिगृह्य बहिर्निर्गत्यास्थानमण्डपोपवेश नाटयन् वेत्रपाणिं पार्श्वस्थं पुरुष बिलोक्य) बाभ्रव्य! भगवन्मन्दिराधिकाग्णिमानय । बाभ्रव्यः यदाज्ञापयति देवः । (हति निष्कम्य कर्मन्दिना ससमि मणैश्च सह प्रविशन् ) इत इतो भगवन्तः । ब्राह्मणाः कृतप्रयत्लै पालैः प्राचीनैर्यन्न साधितम् । भगीरथाहतेऽस्माद् वा कोऽन्यस्तत् साधयिष्यति ॥ ७ ॥ (इति सचघहपवल्य) राजन् ! विजयस्व ।

·५३ बालमार्ताण्डविजये राजा (ससम्भ्रममुत्थाय कर्मन्दिन नमस्कृत्य) इत आसतां भगवन्तः । (ब्राह्मणा आसिका नाट्यन्ति ।) राजा-(साञ्जलिबन्धम्) भगवन्मन्दिरं नवीकर्तुमनुजा- नीत । तदनुरूपाणि चानन्तरकरणीयानि च प्रवर्तयत । ब्राह्मणाः भवतु । तथा कुर्मः । राजा-(पुरुष प्रति) बाभ्रव्य! शिल्पिनामाचार्यमानय । पुरुषः (तथेति निष्क्रम्य शिल्पाचार्येण सह प्रविश्य) इत इतः शिल्पाचार्यः। शिल्पी- मयस्त्वष्टा च लोकेऽस्मिञ् शिल्पविद्याप्रवर्तकौ । तयोरेकं विवर्त मां को वा न बहुमन्यते ॥ ८॥ (इति सश्लाघमुपसृत्य) विजयतां महाराजः । राजा अभिनवविश्वकर्मन्! इतः पञ्चभिरहोभिर्भग- वदायतनं यथा निर्मितं भवति.तथा शिल्पिसहस्त्रं प्रयातय । एतं धननिधि च यथेष्टमुपयोजय । (इति धननिधि पुरुषमुखेन समर्पयति ।। शिल्पी यदाज्ञापयति महाराजः । (इति धनराशिमादाय) पञ्चभिरहोभिः कथं राजनियोगो निर्वर्तनीयः (इति विमृशन् निष्क्रान्त) राजा- (पुरुष प्रति) बाभ्रव्य ! कार्यकारानानय । बाभ्रव्यः यदाज्ञापयति । (निष्क्रम्य कार्यकारैः सह प्रविश्य) इत इतः कार्यकाराः।

·चतुर्थोऽक । कार्यकाराः कार्यकाराः शतं मन्तु राज्ञां तैः किं यशो भवेत् । साधयन्ति च ये कार्य ते यूयं सम्मता मम ॥ ९ ॥ इति नः श्लाघते नित्यं वञ्चिराजन्यशेखरः । तदयं मत्प्रयासानामभिज्ञाता महाप्रभुः ॥ १० ॥ (इति सप्रमोदमुपसृत्य) विजयतां देवः । राजा-हे कार्यकाराः! इतः षष्ठादह्नः प्रभृति त्रिमि- रहोभिर्महाभिपेकसामग्रीः सम्पादयत । इतो नवमेऽह्नि महा- भिषेको भविता । कार्यकाराः-यदाज्ञापयति देवः । (इति परिक्रम्य) कथं त्रिभिरहोभिः सामग्री सम्पादनीया। (इति विमृशन्तो निष्क्रान्ता ।) ब्राह्मणाः राजन् ! वयं तान्त्रिकप्रवरं सोमयाजिनं नियुज्य भगवतोऽभकोकःप्रवेशं कारयिष्यामः । राजा गम्यताम् । अहं च यावन्महाभिषेकं धृतनि- यमो भगवत्पादावनुचिन्तयन् श्रीपादतीर्थतीर्थीकृतं निवेशन प्रविश्य निवत्स्यामि। ब्राह्मणाः-इदमनुरूपं प्रभोः। (इति प्रशस्य निष्कान्ताः ।) राजा-बाभ्रव्य! श्रीपादभवनप्रदेशमार्गमादेशय । बाभ्रव्यः इत इतो महाराजः। राजा (तेन सह श्रीपादान्त प्रवेश नाटयन् सर्वतो विलोक्य) अहो विविक्तरमणीयतया तपश्चरणयोग्यमिदं स्थानम् ।

·बालमार्ताण्डविजये बान्त्रव्यः अत एव हि देवस्य श्रीमती सोदरी निर- न्तरव्रतोपवासनियमतपःसम्पदधिष्ठानभूततया भूयोऽपि देदी- प्यमानदेहश्रीः महिम्ना नाम्ना च महीधरेन्द्रनन्दिनीमनु- स्मारयन्ती काङ्कितदाने कल्पलतिकामतिवर्तमाना मूर्तिमती श्रीपद्मनाभाश्रयभक्तिरिव सदानन्दमुद्देलयन्ती श्रीपादनिके- तनाराममध्यमिदमध्यास्ते । इयं किल श्रीपद्मनाभभक्तिलता- लवालमानसतया भगवतस्तत्तल्लीलावतारविशेषचरितप्रतिपा- दकपुराणजालपठनाकर्णनसफलीकृतकर्णयुगलोपरिविन्यस्त - मृदुलतुलसीमञ्जरीसौरभ्यमाघातुमिव तदुपान्तं नयनभृङ्गी- मुपनयन्ती करकमलवलमानतुलसीमणिमालया भगवन्नामा- वलीमन्त्रमावर्तयन्ती पद्मनामपदारविन्दसन्ततभजनाय दिवो- ऽवतीर्णा काचन सिद्धतपरिवनीव विराजते । किञ्च, दोहल- विशेषसमर्पणसन्ततकुसुमितनानाविधलतावलीपरिवेष्टनसंशो- भमानतरुवरमण्डिते दर्शनीयतमेऽस्मिन्नारामे हैमन्तिकवास- न्तिकष्मिकवार्षिकशारदिकानि शैशिराणि च विविधानि कु- सुमानि तुलसीपल्लवजालानि च मालारूपतया स्वकीयकरक- मलाभ्यामेव ग्रथितानि, अन्यानि विप्रकीर्णानि नानाविधा- निपुष्पनिकरजालानि च भगवच्छ्रीपद्मनाभस्य नृसिंहरामभ- द्रश्रीकृष्णप्रमुखाना तद्विभूतिभूतानां चालङ्करणाभ्यर्चनार्थ पृथक् पृथक् प्रतिदिनं प्रददातीति । राजा-अये बाभ्रव्य ! सेवकोऽपि भक्तिरसं जानीषे । बाभ्रव्यः-देवस्य परिग्रहमहिम्ना को बा भक्तिरसा- नन्दं न विन्दते ।

·५५ चतुर्थोऽङ्कः। राजा- (स्वगतम्) अस्मत्प्रेमैकभाजनस्य रमणीयगुण- गणाकरस्य मदीयकुलनन्दनस्य वत्सश्रीरामवर्मणः अध्वरा- नलस्यारणिरिवाविर्भावहेतुरियमभवत् । अनेनापि हेतुना नितान्तप्रेमास्पदमियभास्ते । (प्रकाशम्) बाभ्रव्य ! क्षणमाराम- शोभां पश्यामः । (इति बाभ्रव्येण सह परिक्रामन् परितो विलोकयति ।) (नेपथ्ये घण्टारव ।) राजा (कर्ण दत्त्वा सहर्षम् ) नूनमिदानीमस्मदाचार्यस्ता- न्त्रिकप्रवरः सोमयाजी अर्भकमन्दिरस्थितस्यारविन्दनाभस्य पूजाविधिमारब्धवान् , यदयं घण्टाघोपः श्रूयते । बाभ्रव्यः कथमिदानी प्रवृत्तिनिवेदकः कश्चिदपि नायातः (तत प्रविशति तान्त्रिकप्रवरशिप्य ।) शिष्यः-- आदिष्टोऽस्मि गुरुण-“हे मेषाण्ड ! वक्र- नासे देवावेशप्रकारं महाराजाय निवेदये”ति । (परिक्रम्य) अहो महाराजे भगवतः श्रीपद्मनाभस्य पक्षपातातिशयः ! यतः प- श्चाहेन मन्दिरनिर्माणनियोगं व्यहेण सम्भारसम्भरणनियोगं च भक्तस्य सत्याकर्तुं वक्रनासे त्वष्टारमावेशितवान् । (उपमृत्य) महाराज! विजयस्व । राजा मेपाण्ड! कुतस्त्वम् । शिष्यः उपाध्यायेनादिष्टोऽस्मि "देवसन्निधौ देवावे- शप्रकारं महाराजाय विज्ञापये"ति । राजा-(सविस्मयम्) कीदृशो देवावेशप्रकारः। शिष्यः अर्भकौके भगवन्तं प्रवेश्य नमस्यन्तमुपा- ध्यायं परिचरन् वकनासः,

·बालमार्ताण्डविजये
अकस्मात् कम्पमानाङ्गो निष्पन्दाक्षि विलोकयन् ।
आधावन् प्रतिधावंश्च मुहुः प्राक्रोशदुच्चकैः ॥ ११॥
राजा
(सविस्मयौत्सुक्यम् ) ततस्ततः ।
शिष्यः-कस्त्वमित्युपाध्यायेन पृष्टः "त्वष्टाहं पुष्टकरुणेन
भगवता आदिष्टोऽस्मि । अयि विश्वकर्मन् ! म्वांशेन शिल्पि-
सहस्रं प्रविश्य पञ्चभिरहोभिर्मामकमन्दिर निर्मापयन् वत्सस्य
निदेशं सत्याकुरुष्व । कार्यकारमतानुमारेण वसुन्धरापि सर्वा-
मभिषेकसामग्री धोक्ष्यतीति कार्यकारान् प्रति दिनत्रयेण सा-
मग्रीसम्पादननियोगोऽपि वत्सस्यावितथो भविष्यतीति भग-
वतादिष्टमिममर्थं युष्माकं विज्ञापयितुमिम ब्राह्मणमाविक्षम्"
इति वदन्नेव वकनासो भगवत्सन्निधौ प्रणिपतितवान् । अय-
मावेशप्रकारः ।
राजा (साञ्जलिबन्धम् ) नमो भगवते ।
शिष्यः-उपाध्यायनिकटं गमिष्यामि । (इति निष्क्रान्तः।)
राजा बाभ्रव्य ! अत्र निवसता भगवच्चरणारविन्दा-
नुध्यानपरेण मया सप्त दिनानि नेतव्यानि । तदेतदन्तरे न
कश्चिदत्र प्रवेशयितव्यः ।
बाभ्रव्यः - शिरसि धृतं साधु देवस्यानुशासनम् ।
राजा
(सामोद परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य)
नाभिप्रदेशमंफुल्लमहानालीकभासुरः ।
तटाकोऽयं विभात्येष पद्मनाभ इव प्रभुः॥ १२ ॥

·५७ चतुर्थोऽक । तदेतस्य परिसरे बालाशोकमूलालवालोपान्ते मणिघटित- कुट्टिमतले उपविशामि । बाभ्रव्यः देवस्य शासनेन न कश्चिदत्र प्रत्यूहो भविता। उत्तुङ्गवीचिधाटीविरुद्धतोऽपि पयोनिधिः । वेलां न लवते तद् राजाज्ञां राजसेवकः॥ १३ ॥ बाभ्रव्यः- बाढमनुगृहीतोऽस्मि । राजा - (उपविश्य सुचिर ध्यात्या नेत्रे उन्मील्य सर्वतो विलोक्य साश्चर्यम्) हन्त हन्त भगवति गाढानुसन्धानमाकलयतो मम तानि सप्त दिनानि निमिपार्धमिव व्यतीतानि । बाभ्रव्यः (उपमृत्य) पञ्चाहेन निरवशेषनिर्मिते भग- वदालये वृत्तान्तविज्ञापनायागतः शिल्पाचार्योंऽपि देवस्या- ज्ञया न प्रवेशितः प्रतिनिवृत्तश्च । (राजा बाभ्रव्यं शिरसा श्लाघते ।) (नेपथ्ये) आशामण्डलपातिनः प्रविततान् रश्मिप्रतानान् निजान् बिभ्राणो निपुणोपधार्यसविधच्छिन्नाभ्रविभ्राजितः । प्राप्तो मध्यमयं दिवो दिनमणिदृश्येत चेत् सन्ततं दूरोद्यच्चतुरन्तदीप्रपरिधिस्तस्योपमामर्हति ॥ १४ ॥ राजा-सावशेषमिव वैतालिकवचनम् । I ·बालमार्ताण्टविजये (पुनर्नेपथ्ये) त्वष्ट्रा शिल्पिसहस्रभावमयता सृष्टम्य हेमच्छदि- श्छेदैरुज्ज्वलिनस्य कैटभरिपोरुत्सेधिना वेश्मनः । सौवर्णेन परिष्कृतस्य महता सालेन रत्नालिभिः प्रत्युप्तरय दिविस्पृगस्थ शिखरं हेमं यदालोक्यते ॥१५॥ राजा- हन्त वैतालिकोऽयं माध्याह्निकवेलामावेदय- न्निव भगवन्मन्दिरनिर्माणपरिसमाप्तिं द्योतयति। तद् द्रक्ष्या- मस्तावत्। दति अमात्य सह सकुतुक श्रीपादनिकेतनान्निर्गत्य प्राकारान्त प्रवेश नाटयन् भगन-मन्दिरमालोक्य सविस्मयप्रहर्षकुतूहलम् ) अहो अहो दिव्यमपराजितपुरमेव वैकुण्ठादिहावतीर्णमिति निश्चिनुमः। कुतः शिल्पिनामीदृशी निर्माणनैपुणी, कुती वा विश्वकर्मणः तथाहि- त्वष्टा शिल्पवतां पुरस्सर इति प्रागल्भ्यमालम्बतां तादृग्वा ककुभामधीशभवने तत् कौशलं दृश्यताम् । स्वोद्भतेऽनुपमेऽपराजितपुरे शिल्पिप्रमङ्गः कथं स्यादेतन्नवनिर्मितं भगवतस्तस्मादभिन्नं गृहम् ॥ १६ ॥ अमात्याः- सत्यमाह देवः । यत् श्रुतिगणसन्दर्शित- निस्सीमनिजसौन्दर्य यरूपं तद् दिव्यमपराजितं नाम पुरं सम्यगनेन प्रत्यभिज्ञाप्यते । राजा - अतः शिल्पिमहस्रप्रविष्टत्वष्टसहस्रप्रयत्नवि- शप इति व्या जगात्रमरमत्परदेवपद्मनाभसङ्कल्पस्य । (इत्यालय विलोकयन् ) क शिल्पिनामाचार्यः ।

·चतुर्थोऽङ्क ।
५९
(प्रविश्य)
शिल्पाचार्यः (सविनयमुपमृत्य) अहमस्म्यनुशासनीयः।
राजा
अपि निर्मिती निरवशेषेण भगवदालयः ।
शिल्पी- कथमाकलयेदायुष्मतो देवस्य तादृगाज्ञा नि-
मातव्यावशेषम् ।
राजा -तर्हि पुरो गच्छन् सन्दर्शय स्वकीयं शिल्प-
सौन्दर्यम् ।
शिल्पी यदाज्ञापयात देवः । (तथा दर्शयति)।
सान्द्रस्निग्धसुधानुलेपहसिताराननै स्वर-
स्तत्र स्फाटिकवेदिसुस्थजनतावेदार(विः ? वैः) संयुतः ।
सौवर्णस्फुरदंशुकावृततनुः श्रीपद्मनाभालय-
प्राकारोऽयमहो महान् विधिरिव प्रोदासते भोःप्रभो! ।।
राजा- हन्त भगवदालयप्राकारे चतुर्मुखब्रह्मसादृश्यं
सम्यगुत्पादितम् ।
अमात्याः वयं चैवमुत्पश्यामः
प्राकारोऽयमनल्पनीलमणिभिः पश्यन् हसन् स्फाटिक-
ज्योत्स्नाभिः परिकम्पयन् निजशिरो वल्गद्गु हाकृति।
द्वारागच्छदुपस्थितप्रविचलत्पौरारवच्छमना
प्रस्तौत्येव पुरन्दरादिविनुतं देवं रमानायकम् ॥ १८ ॥
राजा
जीवरत्नघटितान्तरो महान्
सच्चिदात्महरिमन्दिरावृतिः ।
हेमसालमणिरेष भाषते
द्वारिचारिजनतारवच्छलात् ॥ १९ ॥

·६०
बालमार्ताण्डविजये
अमात्याः सर्वात्मसन्निकर्षे किमेतदाश्चर्यम् ।
शिल्पी-इत इतो देवः ।
(राजा अनुगच्छति ।)
पाकशाला विशालेयं पाकोऽप्येतत्प्रवेशनात् ।
पाकविद्याविलासेन भवेत् पाकारिजाग्रजः ॥ २० ॥
राजा अस्त्येव किल स्थलविशेषमहिमा ।
अमात्याः-समग्रसाधनचमत्कृतिमत्याः पाकशालायाः
समर्थपुरुषानुष्ठेयपाकसुकरताहेतुत्वे महिमेति देवेनोपचारः
क्रियते।
राजा तथा न मन्तव्यम् । वाराणसीवास्तव्यता के-
वलं कैवल्यदेति न किं वो वस्तुतोऽवगतम् ।
अमात्याः- हा विस्मृतमहो प्रमा(दे? दोऽ)यमस्माकं
यदेतदपि पद्मनाभीयम् ।
शिल्पी-इत इतो देवः । (बाहुमुद्यम्योर्ध्वमवलोक्य)
नताभिमतकारिणं मुरहरं हरि सेवितुं
गतागतमभीप्सतामिह समस्तनाकौकसाम् ।
निकाममधिरोपिता मणिमयीयमारोहणी
सुगोपुरनवाभिधा सुरसरित्तटव्यापिनी ॥२१ ॥
राजा-साधु शिल्पिन् । (शिल्पिन् ?)। करकौशलाद-
प्यधिकं ते वाचि कौशलम् । (इत्यमात्यान् विलोकयति ।)
अमात्याः
सर्वजगहरभर्तुः पङ्कजनामेधुरीह निर्लज्जः।
विलसति गोपुरमूले कृत्रिमपुरुषः समस्तवाहीव॥२२॥

·चतुर्थोऽक । राजा (विलोक्य सविस्मयम् ) इदानीमपि भगवति पद्म- नाभे स्पर्धया समागतमेतद्रूपेण तमेव पौण्डूकवासुदेवं मन्ये। अमात्याः (सश्लाघशिर कम्पम्) हन्त देवेन सम्यगुत्प्रे- क्षितम् । शिल्पी-- इयमपि गोपुराभ्यन्तरालसरणिर्देवस्य विलो- चनमरीचिवीचिकाचामरोपचारमहति । राजा (समीक्ष्य सानन्दम् ) साष्टाङ्गं प्रणिपातमाकलयतां श्रीपद्मनाभप्रभो- देवानां मकुटीतटस्फुटलसद्रत्नप्रवालैरियम् । प्रत्युप्तेव निसर्गरत्नखचिता विद्योतिताशामुखा गोभिर्गोपुरशेखरस्य सरणिः संराजते सर्वदा ॥२३॥ शिल्पी सेवार्थमागतसमस्तसुरेन्द्रवृन्द- सौख्यप्रवेशनकृते क्षितिपालमौले।। विस्तीर्णनिर्मितमिदं मणिगोपुरस्य द्वारं विलोकय सुमेरुगुहाप्रकाशम् ॥ २४ ॥ राजा औचित्यं न जहाति ते शिल्पकौशली । शिल्पी विशालनीलाश्ममयं कवाट मध्यस्फुरत्स्वर्णदलाभिरामम् । पयोधिकन्यापरिरब्धविष्णु- वक्षःस्थलप्रोज्ज्वलमेतदास्ते ॥ २५ ॥ (बाहुना निर्दिश्य) ·६२ बालमार्ताण्डविजये राजा-(समीक्ष्य साञ्जलिपुटम्) धन्योऽस्मि सम्मिलितयोर- स्मत्स्वामिनोः सादृश्यदर्शनेन । शिल्पी (अन्यच्च हस्तेन निदिश्य) कवाटमिदमद्भुतैर्मरतकप्रवालैः कृतं सुवर्णकमलाङ्कितं लसति पद्मनाभप्रभोः । उरःस्थलमिवाधिकं कलयते मुदं मानसे तदहि धरणीपते ! कलय नेत्रयोरुत्सवम् ॥ २६ ॥ राजा (नेत्रकमलाभ्यामभ्यर्च्य करसम्पुटकमलमुकुलमुत्तसयन्) अयि शिल्पिमणे! तावकी शिल्पकौशली मामकी भक्तिवल्ल- रीमुत्पल्लवयति । शिल्पी इत इतः। कदाचिद् विश्लेषः प्रणयकलहात् सम्भवति चेद् रमाकान्तक्षोण्योः सुखशयनहेतोः पृथगिह । तयोः क्लुप्ते ह्येते शिशिरकरकान्ताङ्कणभुवे विलोक्याभ्यां राजन् ! कलय नयनानन्दमधुना॥२७॥ राजा-युज्यतेऽस्मत्स्वामिनोरेव तादृग्वेलायामेतद्राम- णीयकम् । शिल्पी-इयमधिरुह्यताम् । (इति करण निर्दिशन्) स्फाटिकीयमधिरोहणी स्वतो निर्मला कलुषितेन्द्रनीलतः। तावकीनपदपांसुसङ्गते- गौतमीव समयं प्रतीक्षते ॥ २८ ।।

·जयतु देवः ।
चतुथाङ्क ।
६३
राजा-(म्बगतम् ) यदयं पावनत्वेनापि श्रीरामभद्रेणा-
भेदं मयि व्यङ्ग्यार्थेन व्यपदेशयन् सोपानारोहणे मनः प्र-
रोचयति । (प्रकाशम्) तारुह्य विलोकयामः । इति तदारोहण
नाटयति । सर्वेऽपि राजानमनुमरन्ति ।)
शिल्पी
महीधरसमुन्नतिप्रथितगोपुगेदश्चिते
मनोहरमहामये महति दर्पणामे तले ।
सजङ्गमसरोजतां दिशतु देव! ते लोचन
यदत्र ग्मते रमा हरिकटाक्षलक्षीकृता ॥ २९ ॥
(राजा विलोक्य हरिनामधेयश्रवणनितभक्त्यतिरकपारवश्य वहन् मुहूर्त
ध्यायति ।)
इतरे (राजान पश्यन्ता जनान्तिकम् ) अहो देवस्य भग-
वति भक्तिरतिप्रहादा।
गात्राणि यत् पुलकितानि निकाममस्य
नेत्रे च निहनुततरे प्रदमाश्रुपूरैः ।
वकं प्रफुल्लकमलोदरलोभनीयं
चित्रार्पितं वपुरहो हरिभक्तिरेषा ।। ३० ॥
अन्यप्दयनुस्मरणीयमिहाश्चर्यमास्ति । यद् देवे श्रवणमात्रेण
हरिमन्त्रस्य सद्यः षट्कर्मसिद्धिकारिता । तथाहि-
उच्चाटितं दुरितमुन्माथित मदादि
प्रद्विष्टमिन्द्रियसुख हृदि कृष्ट आत्मा ।
आनन्दतः स्तिमितमान्तरमाशु वश्यं
देवस्य जातमखिलं हरिमन्त्रसिद्धया ॥ ३१ ॥

·६४ बालमार्ताण्डविजये अहो फलवती जातास्मज्जनिरपि, यदीदृशभक्तिविशिष्टेन देवेन साचिव्यपदे निवेशिताः स्मः। (इति सहर्षस्तिमितलोचनास्ति- छन्ति ।) (राजा क्रमेण ध्याननिवृत्तो नेत्रे समुन्मील्य सर्वान् पश्यति ।) शिल्पी एतस्याप्युपरितलं महाहरनै- यालीढं विततमरीचिवाचिजालैः । आगच्छन् मृदुलमरुत्किशोररम्यं हर्म्यश्रीधरमरमर्चयेत देवः॥ ३२ ॥ राजा- (सकुतूहलम्) तर्हि द्वितीयमपि गोपुरोपरितलं विलोकयामः । (इति तदारोहण कृत्वा विलोक्य) इदं तलमतीव मे दिशति नेत्रयोरुत्सव परार्धमणिशोभितं विविधरत्नमालाकुलम् । विशिष्य महतीं श्रियं धुरि दधाति तेनाधुना धिनोति मम मानसं मुररिपोरुरस्तौल्यतः ॥ ३३ ॥ (इत्यपाङ्गवलनेनामात्यानानन्दयति ।) अमात्याः उचितमुपलक्षितं देवेन । तथाहि- दिव्यहारमणिकान्तिपयोधे. रुद्यता लसति कापि रमात्र । कौस्तुभोपभितरत्नमिहास्ते भक्तिमाकलयितुं क्षममेतत् ॥ ३४ ॥ राजा - (पुनश्च श्रवणाद् द्विगुणितानन्दसन्दानितान्त करण• क्षणं ध्यात्वोन्मील्य)शिल्पिमणे! इतोऽपि नेत्रोत्सवमुपरितलारोहणेना- प्याकलय । (इति तृतीयतलारोहण नाटयति।।

·A
पतयो ।
शिल्पी (सान्जलि नदिन।
पोढा जाधि तिः
सहभागी नमीशन
बाढं भव ॥ क्षय
निगूढना हरिरत्र शेते ॥ ३५ ॥
(राजा सविनयराम्ब्रम तालिपुट चित्रगत भगवन्त विलोक्य
प्रहृष्यन् ध्यानगतस्तिष्ठति ।।
इतरे (ध्यानाविरुद्ध षष्ट्या जनान्तिकम्।
चित्तवृत विगत चिमनीशं विलोक्य देवोऽयम् ।
भक्तिनियनितचिती दांपश्यन्न याचिकं वक्ति ॥३६॥
शिल्पी (राजान हिलोक्य स्वागतम् )
भक्त्युद्रेकस्तब्धीभूतं कीर्तिस्तोगोच्छ्रायस्वच्छम् ।
देवं दान्तं चित्रोदश्चदानं कञ्चित सिद्ध मन्ये ॥ ३७ ॥
राजा-(क्षण निमील्य भक्तिरममनुभ्योन्मीलनाबलोकनचन्द्रिकया
सर्वान् शिशिरीकुर्वन् ।
विद्युन्मालावीताम्लोइनानिष्णुं तं विष्णु जिष्णुम् ।
वीक्ष्यानोदाम्भोधौ नानो व्यस्नायं चैवाहीकार्थम् ॥३८॥
अमात्याः अहो देवस्य भक्तिमहिमा ।
शिल्पी (उपमृत्य सावेनयन)
दुकूलनवचन्द्रिमागधुरामया दन्तुरे
सुमौक्तिक मणीमणप्रबलतार काभासुरे।
इतोऽपि बहुसुन्दरे रुचिरगोपुर.भ्यन्तरे
विलोचनचकोरको कलयतां स्वलीला विभो! ॥ ३९ ॥

·।
बालमार्ताण्डविजये
(सकुतूहलम्) युष्मत्करकौशलसन्दर्शने बद्धश्रद्धा
वयं तथा कुर्मः । (इति तदुपरितलारोहण न नाटयति । इतरेऽप्यनु-
सरन्ति।)
शिल्पी
अत्र विष्णुपदभक्तिपावनं
देवमेति शिशुरेष पावनः।
सेवितुं किल कृतोपदोऽधुना
पद्मतीर्थकमलोत्थसौरभैः ॥४॥
राजा
(स्पर्शमभिनयन विलोक्य)
चञ्चन्मारुतपोतकाकुलमहामुक्तासरोदश्चित-
क्षौमोल्लोचकमध्यभासुरमहानीलप्रभामञ्जरी ।
वल्गहीचिसमूहसान्द्रकलशाम्भोधिस्फुरत्पन्नग-
प्रौढोपर्यधिशायिशार्ङ्गधनुषः सौन्दर्यमालम्बन॥४१॥
तदेतदालोकनेनापि भगवति हरौ भत्तिरुज्जृम्भने । इ ति सप्र-
श्रयमञ्जलिपुट कृत्वा (उन्मी निमी)ल्य क्षण ध्यायति ।)
अमात्याः (जनान्तिकम् ) अहो देवस्य मानसं सर्वदा
भगवत्पदकमलामोदभेदुग्म् । यतः.
यत्र यत्र हि सादृश्यं देवः पश्यति शाङ्गिणः ।
तत्र तत्र भजत्येष तहक्तिविवशात्मताम् ॥ ४२ ॥
राजा
(ततश्चोन्नील्यावलोक्य सर्वान ।
अस्मिन् क एष समुदेति चिराय भावो
नाना(श्रि श्र)यः परमहर्षविशेषः ।
इत्याकलव्य हृदये सुनिशितभेद
युष्माकमप्युपचिता हरिभक्तिरेषा ॥ ४३ ॥

·६७ बथोऽE: अमात्याः यहा नन परमप्यनुगृहीताः । राजा काल्यानमालोकयति ।) शिल्पी सप्रश्रयम्। देवेन चन्द्रशालय गोपुररय बिलोक्यताम् । य हालोकप्रसङ्गन दृश्यन्ते सकला दिशः ॥ ४४॥ राजा (सकुतूहलनिकम्, ता. चन्द्रशालामधिरोहामः। (इति सर्व नह चन्द्रशालारोहण नादात ।) शिल्पी प्रथममिह त्रिभो। मनोज्ञघण्टा- मणिभिममक्षिपुटाञ्चितं कुरुष्व । यदुदितघननादभावनायां नकलकलापरिविन्दुता विभाति ॥ ४५ ॥ राजा (साश्चर्य पद्यरसमनुभूय स्वगतम्) अयं न मानुषः शिल्पी भवितुमर्हति । यत्त्वस्य बदुप्यविशेषभङ्गी- मिश्रा गिरः शिल्पकलाप्रसङ्गात् । आविर्भवन्त्यो हृदयं ममैता धिन्वन्ति भक्ति द्रढयन्ति विष्णौ ॥४६ ॥ (सम्यगनुविन्त्य) अस्त्येव किलैतन्मूलम् । भगवदाज्ञया शिल्पि- सहस्र प्रविश्य कृतकृत्येन विश्वकर्मणा विश्वप्रियाधानविधि- दीक्षितेन तूर्णनेकीभूय शालामिव विशालामेतस्य शेमुषीं प्र- विश्य अस्मान् प्रति निजविद्यावैदुष्यप्रकटनरूपमेव याज- ·६८ बालमार्ताण्डविजये मानमनुतिष्ठता भवितव्यम् । अन्यथा कथमिदं मानुषे स- म्भाव्यते । अतस्तमेव देवशिलिनमिदानीमेतद्रूपं मन्ये । (इत्युपरिभाग विलोक्य प्रकाशम् ) अये शिल्पिमणे! अस्मिन् गोपुरा- ग्रकन्दरे वितानदुकूलबलयेषु विविधविरिञ्चप्रपञ्चजालका- लेख्यव्याजेन भावत्ककरकल्पितं शिल्पकौशलं सन्दर्शनीय- तायाः परममास्पदं भवति। शिल्पी इदानीं मामक: शिल्पविद्यापरिश्रमः फल- पौष्कल्यमश्नुते, यदयं देवस्य नयनपथमारूढः । राजा-विचिकित्सारहितं तावकं वचनम् । शिल्पी-(सविनय करसम्पुरीपलितेन कानापरुषकान्तिकमनीयेन कमलमुफुलेन प्राची निर्दिशन्) एया बालमार्ताण्डसुधाशनाधिपा- लङ्कृता दिक्सुन्दरी देवस्य समुत्फुल्लप्रणयसुरभिकटाक्ष- मालार्पणमभिलषन्ती वर्तते। (राजा साभिलाषकुतुक पश्यति ।) शिल्पी सद्यो निवृत्तमन्थो जलधिरिह पयोमेदुरो मन्दरेण प्रोहलगीचिमालो विलसति पुरतः पद्मतीर्थाभिधानः । कूलोपान्तैककूटीभवदमितमुधामीशुकेनालिमेनां देवो हक्सम्पुटाभ्यां कलितरुचि पिबेत् प्रीतिविस्तारिता- [भ्याम् ॥ ४७॥ अये साधुवादिन् ! शिल्पिन् ! त्वदीयं वचन सून्तप्रायम् ।

·। क . २ चतुर्थोऽय! ६९ इदं व्यक्तीभू(यंत) से सरलं यत तव गिरा मरस्वगनित्युक्त पोष गनिरामिति । यदतस्मिन् मध्ये थनकथा गोपुरभणेः पुनर्नामास्त्वत्र रितिः पजुषो दर इति ॥ १८॥ शिल्पी-- देवस्योक्त्या मदीयोक्तिः सुविहितसीमन्त- चूडामाणिः अमात्याः-निविचिकित्समत्र नान्वेषणीयम् । एतत्सरोदुग्यनिधौ बुधाला श्रान्ताशयानां घटते मनोरथः आकल्पकासकलार्थजात- सन्तानकान्तामणिलाभभम्भितः॥४९॥ शिल्पी-अत्र कटाक्षविक्षपः क्रियताम्, आराममध्यगतमेतदनन्तशक्त: श्रीवल्लभस्य भवन भुवनाभिरामन् । नद्क्तमुख्यतमदेवनिवासयोग्य- मालोकितं भवितुमर्हति मत्प्रणीतम् ॥ ५० ॥ राजा (विलोक्य साहादम्) किं बहुना कथनीयं त्वत्कर कौशल्यकल्पितं सदनम् । साधुतया ह्यतिशेते सकलनिदं नालोकमौ पाग्यम् ॥५१॥ (इति समापन्थ कञ्चन लालाटिक पश्यति ।) लालाटिकः-अशिल्पाचार्यभो ! अगाधमपि देवस्य मानसमधुना ततजनानु(काका)जनितापरिमितानन्द- ·बालमार्ताण्डविजये धनरसभरसमुल्लिनतथा गिलो वीचीभिरवरोहणीपरीवाह- सराण शिशिरयति : तदिता यानिह वर्णनीयताविषयो वर्तते : शिल्पी- सविनयम्) इयानव (हत्यभिधाय राजान विलोक्य) विलोक्यतु सादरं वरुणपालनीयां दिशं यदत्र वरुणालयो यमितजीचिहस्ताञ्जलिः । प्रतीरमुपयाति च प्रणमति स्खलत्यन्ततो भवानिव विराजते भगवदधिभक्त्याकुलः ॥ १२॥ अपिच, स्वकीयजठरेशयं हरिमिहाहितल्पेशयं विलोकितुनिवादरादपिच देवगम्भीरताम् । मदाशयसमुल्लसद्विपुलवीचिमालोपदः सतम्भ्रममुपैत्यलं जलधिरेष वेलातलम् ॥ ५३ ॥ किञ्च, प्रत्यग्ज्योतिषि शेषशायिनि हरौ प्रत्यक्पयोराशिजा पद्मेवाञ्चितकौतुका पुनरियं तल्लिप्सयोर्ध्यावलिः। संस्पृश्याद्भुतशङ्खतीर्थमधिकं प्राप्तानुकूलं शिवा- मभ्याम्बुकणप्रसूननिकरैः स्तौति स्वकीयारवैः ॥ ५४॥ राजा-(सम्मितमात्मगतम्) अहो चातुर्यभेतस्य । यदह- मात्मगुणप्रशंसासहोऽपि अनेन सागरवर्णनप्रसङ्गोपायेन भग- वद्भक्ताग्रगण्य इति निरतिशयगाम्भीर्यनिलय इति पुण्य- तीर्थनिमज्जन गवदभ्यर्चनसंस्कृतिसञ्जातसकलसमीहितार्थ इति च प्रशंसितः । (प्रकाशम्) ·T चतुर्थोऽङ्कः या विश्वावनहेतवे समुदिना सोहि गोहिनी यामायं स्वरदाब्जसक्तमलमा संविल्लु मनायिका सैवेयं सदयाशया सहजतां पर गिन्ती दरे- माया काचन शोभते जलनि लघलकुर्वती ॥२५॥ शिल्पी-तत्सन्निधाविदमपि दृश्यतेतेलनोहरं सरः। तत्पादाम्बुरुहावनेजनजलप्राप्त्यानिशुद्धाः (२.ये) प्रोहल्गल्लहरीविलोलकमलामोदोल्लसहितटे । प्रेष्ठे पापविनाशनाभनि महातीथें नृणां नज्जता सद्यः पापविनाशिता भवति यत् तत् केन वा वर्ण्यते ।। अपिच, आवाराकरतीरमाहरिपदं पद्या भनोज्ञोभय- प्रान्तोदश्चितकेरपूगकदलीपुन्नागनीरन्ध्रिता । तीर्थाध्वन्यवरेण्यसन्ततगतिप्रेष्ठा सुशंश्रिता तीर्थाविप्रणिपातदत्तमनसा देवेन दृश्याधुना ।। ५७ ॥ राजा-(सविस्मय विलोक्य) दृष्टा खलु सुखमेपा सुकृतिजनस्याविसङ्गता पदवी । निगमयति पुण्यभाजां सरणीरीतिं हि नाकलोकस्य । शिल्पी देव! प्रत्यग्ररत्नप्रकरविरचितस्वर्णकुम्भावलीनां सौधाग्राकल्पितानां शिखरविदलिनस्वर्गगङ्गापथानाम् । मध्यस्थोदाकुम्भप्रवरमधिगतस्तस्य तेजोनुपङ्गा- दत्युद्दामात्मतेजा दिनपतिरधुना तस्य साम्यं बिभर्ति ·७२ बालमार्ताण्डविजय (राजा सन्यग्विलोकयाते।" (तावदाका -- अम्बरमणिबिम्बगिर नम्बुजनामालश्रयः कुरुते । विपुलस्तनयुगांभा हाटककुम्भोऽधमग्रभागम्थः ॥६॥ राजा--(आकये) भग ालयालोकनकुतूहलिनां दिव्य- शृङ्गारिणां वचनमिदम् । अमात्याः - निमश्रित्य शिल्पिमणिना यदुक्तं तदिदानी प्रत्यक्षमभूताः ध्वनिमा तयन्नु चैोटेकणि मुतः । माध्याह्निककि- 'वेला मला शंसति गाम्प्रतम् ॥११॥ राजा (घण्टामणि बनेरावृत्तिगणना कुधन् । ब्रवीति थावती नुर्नभोमध्यं गतोऽधुना। घटिकास्वापतीरेव ब्रवीति घटिकामणिः ॥ ६२ ।। तदनुभूतमेवेदानीं शिल्पिशास्त्रप्रामाण्यम् । तदिदानी समुचिताचारानुानेन या अस्मस्वामिनः श्रीपद्मनाभस्य नयनभूतोऽयं भजनीया भगवान् दिनकरः । यूयमपि यथोक्त- निजकार्यजागरूका भाव।। सगवमन्दिराभ्यन्तरगतं शिल्पि- करकौशलं सकलमपि सम्यक् सन्दर्शनेन श्वः सम्भावयिष्यते। तदितो वयं साधयामः । (इति यथोचित परिक्रम्य निष्क्रान्ता सर्वे ।) इति चतुथोऽङ्कः॥

·७३ अथ पञ्चमोऽङ्कः। (तत प्रविशति सपुत्रक शिल्पी ।) शिल्पी-(सहर्षातिशयम्) अहो चिरपरिनिष्ठितमप्यस्माकं शिल्प(विद्या)निष्णातृत्वं सफलमद्य सञ्जातम् । यतः, राजासौ हरिभजनप्रवृद्धभाग्यः सम्भार(ग्रह)णविधिप्रवीणभृत्यः । स्वामात्यैः सह सकलं विलोक्य मह्यं सम्प्रीतो बहुमतिमद्भुतामदिक्षत् ॥ १॥ पुत्रकः-तात! अन? मणिरभिज्ञे खलु मूल्यमर्हति । शिल्पी - अये पुत्रक! भगवदालये ईदृशं शिल्प- सौन्दर्यनिर्वर्तनं नास्मत्करकौशलेन । किन्तु मन्ये सकल- भुवनमण्डलमण्डनमणेमहाराजबालमार्ताण्डकुलशेखरस्य भा- ग्योदयेन। पुत्रक: तथ्यमेवेदं तातस्य वचनम् । एतस्मिन् धरणीतले बहुविधै सौधोपसौधैः समं तातेनैव सुनिर्मिता मणिगणैरत्यद्भुपैरालयाः। तान् सर्वान् हसतीव हन्त भगवच्छ्रीपद्मनाभालयः स्वच्छस्फाटिकसौवपतिविलसज्योत्स्नाप्रकाशैर्यत.॥२॥ शिल्पी-(सानन्दम्) (अये पुत्रक!) बालकेनापि त्वया सम्यगुपपादितम् । (इति नन्दनमभिनन्दति ।) (नेपथ्ये) साध्यन्तां (विधि)चोदिताः समुदितैः सम्भारजातैः क्रिया वार्यन्ताम + + + + + + + + + + + + नादयः । ॥ .

·बालमार्ताण्डविजये गृह्यन्तां हविराज्यलाजविलसत्पुष्पोपहारादयः पठ्यन्तां श्रुतिसूक्तयो निलयनादायाति देवोऽर्भकात् ॥ अपिच, प्रोद्यदुन्दुभिमहलादिजनितैः सम्भ्रामिताशागजै- प्प्ते व्योम्नि रवैः सुरैरपि मुदा वैमानिकैनन्दनात् । आनीताद्भुतपुष्पवर्षिभिरयं संस्तूयमानोऽभकाद गेहादत्र नवीनक्लप्तसदनं प्राप्नोति पद्मासखः ॥ ४ ॥ तदितःप्रकृतपूजोपकरणसामग्रीसमृडैकशिलामण्टप- मध्युषितनवरत्नखचितभद्रासनोपरि निवेश्यतामेष भगवान- नन्तकल्याणगुणाभिरामः श्रीपद्मनाभः । भो राजपुरुष! समु- दा(यकार्य)कारिन् ! इतः परमपि प्रवर्तितव्यं तीक्ष्णदण्डेन भवता खलु निर्वर्तयि(तमे) ते वयमपि यौगिककार्यनिष्ठास्तव सहकारिण एव भवामः । तान्त्रिकप्रवरः सोमयाजी विधिक दाराधितमहाभिषेकयोग्यशातकुम्भकुम्भावलीकोऽभिषेक्तुं म- हाराजागमनं प्रतीक्षते । तत् साधयतु भवारतदानयनाय । शिल्पी-(श्रुतिममिनीय) अयि पुत्रक! अचिराइव भ- विता महाभिषेकः । यदेषामालयाधिकारिणामेवमाघोषः श्र- यते । (इति पुरोऽवलोक्य) अये इत एवाभिवर्तते समुदायकार्य- कारी कनकदण्डधारी । तदिहावयोरनुचितमस्थानेऽवस्था- नम । तदितोऽपसरावः। (इति निष्क्रान्तौ।) विष्कम्भः ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सामुदायिकः ।) सामुदायिकः-(सहर्षम्) ·पञ्चमोऽकः । ७५ मम खलु सकलं जातं जन्मातीर द्विजन्मनस्तदहो। यदिह समेतं सकलं हारेकैङ्कयं विशिष्ट पुण्येन ॥ ५॥ तथाहि, उल्लोचैबहुभिर्विचित्ररुचिभिः संशोभितं चोपरि प्रासादान्तरमद्भुतैः सरसिजस्रङ्मण्डलैर्मण्डितम् । धूपै—पितमुल्बगैरपि महादीपैश्च सन्दीपितं रम्भाभिः सफलोत्कराभिरभितः स्तम्भालयोऽलङ्कृताः॥ अपिच, मुक्तावैडूर्यनीलैमरतकविलसत्पुष्यरागप्रवालै- वज्रोद्य-पुष्यरागसृमररुचिगोमेदकैः सन्दिताभिः । मालाभिश्वातिरम्ये विमलमणिशिलामण्डपे बिम्बिताभिः क्लप्ता रत्नाकरश्रीरिह वसति विभुः पद्मनाभो रमेशः॥७॥ किञ्च, सर्वोपप्लवशान्तिहेतुकमहाहोमक्रियाः साधिता नैवेद्यादिषु साधुतासमुचित संशोधनं साधितम् । निर्माल्यादिनिराकृतौ नियमितो दासीजनो निर्मला- स्तत्तवारि च रक्षका नियमितास्तत्तद्विविक्षापराः॥८॥ अपिच, माईभिकाश्च ये वै वैणविका वैणिकाश्च मौरजिकाः। ये च नरास्तालकरास्ते सर्वे कारिताः सज्जाः ॥ ९ ॥ किञ्च, श्वेतच्छत्रमुभे च चामरवरे चारू मणीपादुके हेमोदञ्चिततालवृन्तयुगली रत्नाढ्यभृङ्गारुका ।

·बालमार्ताण्डविजये वीटीपेटकलाचिके धुमणिसच्छायौ सदा धावका- वेतत् सर्वमिहात्तमस्ति समये दासैनमाज्ञावशैः॥१०॥ तदितः सन्निहितं महाभिषेकसमयं महाराजस्य वि- ज्ञापयामि । (इति परिक्रम्यावलोक्य) अये राजभवनाङ्कणरिवणपरो हेमकङ्कणः किमेष सम्भ्रमेणायाति । एतन्मुखेन राज्ञोऽवसर- मवगमिष्यामि । (प्रविश्र) हेमकङ्कणः - (पुरोऽवलोक्य) अये महाभिषेकः सन्निहित इति मन्ये । यदयं सामुदायिकः, दण्डं दधत् कनकमण्डितमग्रतोऽसौ चण्डोऽतितीव्रमित एव हि हिण्डमानः । अण्डोद्भवाधिप इवोर्जितपक्षपातः संलक्ष्यते हरिनियुक्त इवात्मकृत्ये ॥११॥ (इत्युपसरति ।। सामुदायिकः -भो भो हेमकङ्कण। सत्वरमाधावसि, महाभिषेकसमयप्रतीक्षिणा महाराजेन किमादिष्टोऽसि । हेमकङ्कणः अथकिम् । सामुदायिकः किमनुष्ठितमखिलमप्यावश्यकं महा- राजेन । कथं सम्भाव्यते क्षिप्रकाशिण महोत्सवे हेमकङ्कणः दीर्घसूत्रता। सामुदायिकः हेपकङ्कण! किं किमाचरितं महा- राजेन ।

·पञ्चमोऽङ्क। हेमकङ्कणः नानादिग्भ्य उपागता नृपतयः सम्मानिता दर्शना- नानारत्नसुवर्णराशिषु च तैईत्तेषु वीक्षा कृता । नानाकार्यविधायिनोऽनुरहसं ममन्त्र्य संप्रेषिता यच्चान्यच्च यदस्ति कृत्यमखिलं तत्तत् कृतं स्वामिना ॥ धारागृहाभ्यन्तरमेत्य राजा स्नात्वा यथावत् परिधाय वासः । धृत्वोर्ध्वपुण्ड्रं च गृणन् मुरारे- र्नामावलिं काङ्क्षति चास्य सेवाम् ॥ १३ ॥ सामुदायिकः- तर्हि त्वरितं गच्छावो महाराजाय महोत्सवं विज्ञापयितुम् । (इति तेन सह महाराजमन्दिरान्तःप्रवेश नाटयति ।) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो मणिगणालड्कृतदर्पणाक्षमालागोपीचन्दन- भस्त्रकाकनकालुकाहस्वपटवाहिकतिपयपरिजनोपास्यमानो राजा ।) राजा- (जपसमाप्तिमभिनयन् अक्षमाला परिजनहस्ते दत्त्वोत्थाय ससम्भ्रमवितर्कम् ) किमरे न नेदीयान् महाभिषेकसमयः । (उपसृत्य सहेमकङ्कण सामुदायिक) सामुदायिकः - विजयतां महाराजः । अयमवसरो महाभिषेकदर्शनाय । तान्त्रिकप्रवरः सोमयाजी यथावदनुष्ठि- तमहाभिषेकपूर्वाङ्गभूताखिलक्रियाकलापो भगवन्तमभिषेक्तुं महाराजागमनं प्रतीक्षते । राजा-तर्हि तदर्शनेन जनुषः साफल्य सम्पादयामः । - ·बालमार्ताण्डविजये (इति तेन सह भगवदालयप्रवेश नाटयति ।) सामुदायिकः-इत इतो महाराजः । राजा- (गच्छन्नवलोक्य) आलयो मलयप्रख्यो भद्रश्रीनिलयः सदा । मुष्णाति मानसं मेऽसौ नवनीतमुषो हरेः॥ १४ ॥ (श्रीकृष्णमवलोक्याभिवन्द्य च भगवदालयान्त.प्रवेशं नाटयति । तत्र समवेता योगपुरुषादय सर्वेऽपि पद्माकराः शरदि गगनसमुदित बालमार्ताण्ड- मिव भूलोकबालमार्ताण्डमेनमवलोक्य संफुल्लमुखाम्बुजाः प्रहृष्यन्ति ।) राजा (तत्र सज्ज सकलमपि विलोक्य स्वगतम्) अहो भक्त- पराधीनता भगवतः श्रीपद्मनाभस्य, यदयमशेषामर्त्यपरिवृ- ढहाटकमकुटतटकोटिघटितमणिपटलचटुलरुचिनिचयनीरा- जितनिजपदनीरजोऽपि निजचरणनलिनयुगलमेव शरणं म- न्वानस्य मर्त्यतोकस्य मम भक्यविरोधेनाभ्यर्थितसकलमनो- रथपरिपूरणजागरूकतया दिग्विजययात्रासमयानुवर्तनप्रकृ- त्तमद्विरहासहाखिलपौरजननिवर्तनोपायमाकलयन् सर्वदि- ग्विजयामितार्थजातार्जनप्रकृतिजनानुरञ्जनपुण्यतीर्थस्थलवि- शेषसन्दर्शनतत्तत्स्थलनिवासिसद्ब्राह्मणसन्तर्पणस्फीतयौव- नरामणीयकसंस्पृहणीयपरिरम्भणविजयरमणीपरिरम्भणसंशो- भमानप्रवृद्धकुतूहलभुवनैकसंप्रेक्षणीयनिजनगरप्रधेशाडम्बर- प्रमोदमरितप्रत्युद्गताशेषपौरजनानुमोदनप्रबलवात्सल्यकि- वशितमातृबन्धुजनानन्दनचिरजीर्णश्रीपद्मनामालयाभिनधी- करणमहाभिषेकनिर्वहणाद्यनुरूपां शक्तिमुपधुंहयति । (प्रका शम्) अये सामुदायिक ! कथमितोऽप्याचार्येणाभिषेको पिल- रब्यते ।

·पञ्चमोऽङ्कः । ७९ सामुदायिक:-इत एवागच्छति तत्प्रेषितस्तदन्तेवासी वक्रनासः । वक्रनासः (उस त्य) विजयतां महाराजः। राजा- आचार्याः किमाचरन्ति । वक्रनासः आराध्य पूर्णकलशान् विरचय्य होमा- नाकल्प्य बिम्बमपि शुद्धमपां प्रसकैः। आवाह्य देवमनधैरभिमन्थ्य मन्त्रैः प्राणपतिष्ठितममुं विदधाति धीरः ॥ १५ ॥ परन्तु, सहजेऽस्मिन् साम्राज्ये सम्प्रति भावत्कभावनायत्ते । अभिषेकः कर्तव्यः पुंसि परस्मिन् पुमर्थलाभाय ॥ १६ ॥ राजा (सामोद स्वगतम्) अस्य नाम्न्येव केवलं वक्रता, नैववाचि। प्रकाशम्) त्वदुक्तमिदमनुष्ठीयते। (इति सामुदायिक प्रति सश्रद्धम्) कोटीरं सुमहाहरत्ननिकरप्रत्युप्तमत्यद्भुतं श्वेतच्छत्रमतुच्छमौक्तिकमणिस्वच्छं सिते चामरे । छातारातिकुला कृपाणलतिका वीरेन्दिरावेणिका- सधीची मणिखेटमण्डनवतीं चाग्रे हरेः स्थापय॥१७॥ यदाज्ञापयति महाराजः । (इति तथा करोति ।) सामुदायिकः ·, बालमार्ताण्डविजये राजा कासते गवां सहस्राणि, क वा मणिसुवर्ण- राशयः, क च वा महार्हाणि भूषणाम्बराणि । (सामुदायिकः-) नीता गावो गोपुरप्रान्तदेशं मध्ये तस्य प्रापिता हेमपुञ्जाः। अत्रानीता रत्नकूटा महार्घा दिव्यैर्वस्त्रैर्भूषगैरद्भुतैश्च ॥ १८ ।। राजा तर्हि पूर्वमेव परीक्ष्य सम्प्रदानतया सुनिश्चि- तान् सकल्श्रुतिस्मृत्याचारमणिगणनिक्षेत्रसम्पुटीभूतान् ब्रा- ह्मणान् क्षिप्रमिहानय । हेमकङ्कणः-तथा। (इति निष्क्रम्य ब्राह्मणैः सह प्रविश्य महा- राजान्तिक प्रापयति । राजा-(साञ्जालपुटम्) भवद्भिरध्यास्यतां क्रमेण मणि- मयमिदं हेमकूर्मासनन् । (ब्राह्मणा क्रमेणोपविशन्ति । राजा पुष्पचन्दनादिभिस्तानभ्यर्च्य प्रत्येक- मेकैकेन हेमराशिना सदक्षिणा सालकारा दश दश गा विमलतुलसांगन्धोदक- धारापुरस्सर प्रददाति ।। ब्राह्मणाः-(पीतगृयोत्थाय) महाराजमनोरथःसर्वदा परि- पूर्णो भूयात् । (इत्यनुगृह्य निष्क्रान्ता ।) राजा-हेमकङ्कण! भूरिगवीप्रदानविधये दक्षिणार्थान् हेमराशीनुपानय। हेमकङ्कणः यदाज्ञापयति। (इति हेमराशीन् मेरुकूटोपमान् सन्निधापयति।)

·. पञ्चमोऽङ्कः। राजा-विमलतुलसीगन्धोदकधारापुरस्सरं नानाविध वेदविद्भ्यो ब्राह्मणेभ्य एभिर्हेनराशिभिः सदक्षिणाः साल. कारा इतरा गाःप्रतिपादयामि । (इति भूमौ निधाय, हेमकङ्कण प्रति) दत्तमिदं सहेमराशिकं गवां सहस्रं पूर्वमेव परीक्षितेभ्यो ब्रा- ह्मणेभ्यः पुरोहितं सहायीकृत्य संम्प्रदापय । अन्तरानीतम- न्यत् सर्व प्रदत्तं हेमराशिजातमाबालवृद्धं जनानां भूरि- दानार्थं त्वद्वशे तिष्ठतु । अन्यदिदं मणिभूषणादिकमभिषेका- नन्तरागतेन मयैवोपयोक्ष्यते । हेमकङ्कणः-यदाज्ञापयति देवः । (इति हेमराशीनादाय सपुरोहितो निष्क्रान्त ।) राजा-भो बाभ्रव्य ! अभिनवकालिदासादीनन्तः प्रवे- श्योपवेशय। बाभ्रव्यः यदाज्ञापयति । (इति निष्क्रान्त ।) राजा (ससम्भ्रममुत्थाय प्रदक्षिणक्रमेणोपलक्षित भगवन्त नृसिह प्रणम्य प्रविश्यैकशिलामण्डपोपान्त सप्रणामाकूत भगवन्त विलोक्य ध्याय- न्नात्मगतम्) विसम्भोत्पुलकावलीभिरधिकं व्याप्तान्तरङ्गाङ्गको व्यक्ताव्यक्तमनन्तभोगशयने व्यक्तं शयानं विभुम् । व्यावृण्वन् मनसा मुहुर्मुहुरहं त्वामद्य भावात्मकं व्याख्यातात्मसुखानुभूतिरभवं विष्णो! तवानुग्रहात् ॥ (प्रकाशम्) अन्तर्यामी त्वमिह जगतां वेत्सि सर्व च विष्णो! वेद्यं किं वा तव धुरि मया विद्यते वासुदेव !। वात्सल्यान्मां कलय करुणाभाजनं भक्तबन्धो! साम्राज्येऽस्मिन् मम वह धुरं सर्वदा पद्मनाभ! ॥२०॥ M ·८२ बालमार्ताण्डविजये (इति निजमनोरथगत परमसिहा या सहत्मिाहम् ) सामुदायिक सर्वविद्भिरस्मदाचार्यैर्महाभिवेको विधीयताम् । सामुदायिकः -विदधाति किलायं महाभिषेकम् । सम्बद्धस्वशिखैः स्वहस्तविलसत्कूर्चालकुम्भैः कटी- नहप्रोज्ज्वलनिष्प्रवाणिवसनैराचार्यमोदप्रदैः । पर्यायोद्धृतदत्तपूर्णकलशमध्यस्थकुम्भोद्धृता- वुद्युक्तैः परिकर्मकारिभिरसौ सलभ्यते तान्त्रिकः ।। २१ ।। अपिच, शमादिगुणसम्पन्नस्तपोविद्यासमन्वितः। वसिष्ठ इव तेजस्वी विभात्याचार्यतान्त्रिकः ॥ २२ ॥ (तत प्रविशति तान्त्रिकप्रवर सोमयाजी ।) तान्त्रिकः-(क्रियाचमत्कृतिमभिनयन्) भो भोः परिकर्मका- रिणः! सावधानचित्तैर्भवद्भिरभिमन्त्रितमहाभिषेकपूर्णकुम्भः समानीयताम् । आहियन्तां महाभिषेकपूजोपकरणानि शा न्तिकारिभिः, आताड्यतां महाघण्टा सर्वसन्नहनाय च । सामुदायिकः यदादिशत्याचार्यः। (इति तथा करोति ।) देध्मीयन्तां शशाङ्कप्रतिभटरुचयः शङ्खसङ्घाः समन्ता- दाताड्यन्ता समूहाः सुमधुरनिनदा हेमघण्टामणीनाम् । आपीड्यन्तां मृदङ्गाः सुपटहपटल मण्डलं डिण्डिमाना- माहन्यन्तां गभीरध्वनिमुखरदिशां दुन्दुभीनां च वृन्दम् ।। (इति सामुदायिकवचनात् तेऽपि तथा कुर्वन्ति ।) तान्त्रिकः (सश्रद्धोत्साहम्) प्रह्लादवात्सल्यविजयजय- कारिणोर्भगवतोनृसिंहनन्दनन्दनयोरभिनवीकृतालयसुप्रति- ..

·पञ्चमोऽङ्कः । ८३ ठितयोः, विनीवाज्यानिपेककारिणो जानकीसनायस्य सौ भित्रिसहितस्य साञ्जनेयस्य वन्दास्सन्दोहमन्दारस्य श्रीराम- भद्रस्य (च) अप्रनतर्मदनुजैरभिषेः क्रियताम् । मदन्ते- वासिभिविष्यक्रोनक्षेत्रपालहरिहरपुत्रादीनां च यथाक्रममभि- षेकः क्रियताम् । ययमप्यनन्तशायिनि पद्मनाभे महाभिषेकं प्रयुज्महे । सामुदायिक - कथमाचार्यनियोगात् प्रमाद्यन्ति । तान्त्रिकः-(परिकर्मकारिभिरुपानीत महाभिषेकपूर्णकुम्भ समादाय भगवन्तमवलोक्य) सकलजगत्सम्राज श्रीमन्तं हन्त पद्मनाभं त्वाम् । अभिपिञ्चाम्यगिरहं वञ्चिमहीपालसकलसाम्राज्ये॥२४॥ (इति तत्कालयुगपदुज्जृम्भमाण धनाधनस्तनिनरवाडम्बरपाटच्चरतापटिष्ठ- पटहपटलभासुरभेरीमद्दलमण्डलकाहलीमुरवमुरजववलशङ्खावलीनिबिडडिण्डिम- टमर कढवाचनकवाधविशषाघोषाकर्णनसमुन्मिषितप्रहर्षदिविषत्परिषदभिवर्षित- नन्दनतस्वृन्दाहृतपुणवपीनुगतीदव्यमधुकरनिकरझङ्कारस्वरमिलितवेदमन्त्रघो- पपुरस्सर श्रीमन्त महान्तमनन्तशायिनमभिमतदायिन जलदाभ पद्मनाभमभि- षिञ्चति । तदानी सर्वेऽपि समुल्ललितभक्तिरसासकृदामेडितजयशब्दा. प्रण- मन्ति ।) केचित् सम्बद्धमुग्धाञ्जलिमुकुलभृतः केचनानम्रकायाः केचिन्मौनं दधानाः प्रसृतकरतलाः केचिदुन्नम्रवक्त्राः। अन्ये स्तोतुं प्रवृत्ताः समुदितसुमहाभक्तिसंरुद्धकण्ठा- स्तस्मिन् काले समेतास्त्वहमहमिकया पद्मनाभं भजन्ते ॥ (तत प्रविश्य) वन्दिनः (साटोप समन्तादवलोक्य) ·बालमार्ताण्डविजये अपसरत समन्तात् सन्निधिोंपरोध्य- स्त्वरितमुभयपार्श्वे हे जनाः! स्थायिनः स्थ । सममिह सकलानामागतानां जनानां भवतु भगवतः श्रीपद्मनाभस्य सेवा ॥ २६ ॥ (इत्युद्यद्वेत्रलतया जनसमदमुभयतो निवार्य सोचस्वन सवेत्र बाहुमुद्यम्य जन- कोलाहलमुपशमय्य) महाभिषेको निवृत्तो महतेऽभ्युदयाय वः । महानुभाव ! राजेन्द्र ! स्वामिनं पश्य साम्प्रतम् ॥ २७ ॥ राजा (भगवन्त समालोक्य) प्रभाभिर्नीलाभिर्विजितजलदाडम्बरतनुः प्रपन्नानां देव! प्रशमयति तापं किल भवान् । प्रपद्ये तस्मात् त्वां शरणमधुना निर्मलमनाः प्रसीद त्वं विष्णो! धुरमविधुरं धत्स्व धरणेः ॥ २८ ॥ त्वं कर्ता कारयिता कर्म च कार्यं च करणभिदमखिलम् । वस्तुत एवं विदिते ममतापाशो न मां निबध्नाति ॥ २९ ।। तदपि समस्तं भवतो (न) म(या 'मा)धीनं विशिष्य किं ब्रूमः । महनीयोऽसि महात्मन्! ममताविष्टैहि सर्वथास्माभिः ॥ ३० ॥ इदं कोटीरं ते महितमणिकोटिप्रकटितं त्विदं श्वेतच्छत्रं प्रचुररुचिमुक्तामणिमयम् ।

·-
पञ्चमोऽङ्कः ।
८५
उभे चमे दिव्ये विमलरुचिनी चामरवरे
प्रदत्तान्येतानि प्रणतहितसन्धायक! विभो!॥३१ ।।
(इति साम्राज्यचिहानि समर्प्य भक्तिमहिम्ना स्मरणमात्रेण तत्कालसन्निहितानि
नवीनमौक्तिकमयैर्मल्लिकाकुसुमै. समिलितानि गिरिवरनन्दिनीकरकमलोपलाल्य-
मानदिव्यशुकवधूटीगरुदालीकोमलमरतकमणिशिलापरिकल्पिततुलसीपत्रनिचयै
समिश्रितान्यत्यद्भुततत्तन्मणिनिकरनिर्मितनानाविधपुष्पसमूह सहितानि शत-
गुणितानि कोटिसुवर्णकमलजालानि भगवदभ्यर्चनाहेतो समर्पयति ।।
(तान्त्रिकस्तान्यादाय किरीट वारयित्वा साम्राज्यचिह्नेन छत्रेण चाम-
राभ्या च यथायोगमुपचारं कृत्वा महाराजेनोपहृतैस्तत्तन्मणिसुवर्णकुसुमनिकरै-
भगवन्तमापादचूड सम्यगलकृत्य नाम्ना सहस्रेणाभ्यर्च्य सूदीभूतसुरेन्द्रनि-
मित नानाविधव्यञ्जनपुञ्जमनोरञ्जन बहुविधभक्ष्यसमीक्षणीय दिव्यकदलीपन-
साम्रफलभरमिलित नत्तत्परिमलप्रसरणप्रमोदितसकलभुवन मणिगणमहनीयतप-
नीयभाजनप्रतिष्ठाभासुरं सरस नवघृतधारासप्लुतकनकाभसूपभरसमिलित दि-
व्यमन्न सुखोष्ण च पायस निवेदयति ।)
(तावढाकाशे)
पयस्यमीदृशं वत्स! बालमार्ताण्ड ! भक्तिमन् ! ।
प्रत्यहं भोक्तुमिच्छामि तदुपायोऽनुचिन्त्यताम् ॥३२॥
राजा-(आकर्ण्य स्मृतिमभिनीय) भोः सामुदायिक! स्मृति-
मात्रसन्निहितानि सवत्सानि कामधेनूनां सहस्राणि। "भग-
वतः प्रतिदिनं पयस्यार्थमासां दुग्धं दत्त्वा तत्प्रमाणेन तण्डु-
लाश्च प्रतिग्राह्याः” इति भगवदासवर्गेभ्यः प्रतिपादय ।
सामुदायिकः-- यदाज्ञापयति देवः । (इति तथा करोति ।)
राजा
यद्यदिष्टं महाराज! पद्मनाभ! महाप्रभो!।
निर्वर्तय कृपादृष्टया तत् सर्व च मया सदा ॥३३॥

·८६ बालमाताण्डविजये (तान्त्रिक. पायसं निवेद्य परिपक्वजम्बूफलश्यामलक्रमुकफलमिलितानि नागवल्लीदलभरजालानि च निवेद्य पूजान्ते देदीप्यमानतत्तन्माणिज्वालाजालै- निरन्तरनीराजनोपचारमनुभवतोऽपि भगवत श्रीपद्मनाभस्य सद्य प्रोज्ज्वलित कर्पूरखण्डैर्महादीपाराधन च करोति । महाराजोऽपि पूजावसानकर्पूरदीपाराधन- सन्दर्शनवन्दनादिकमप्यभिनयन् रूपिणी भगवत्प्रसादधोरणीमिव मल्लिकादि- समस्तकुसुममयी महती शेषा परिगृह्य तया सम्यपरिवलयितनिजमस्तक- प्रान्ततया भूयोऽपि देदीप्यमानश्री सन् समणिखटामसिलता च भगवत्सनि- धावर्पयति।) (तावदाकाशे) मो वत्स! बालमार्ताण्ड ! त्वया दत्तां महीधुराम् । अग्रहीषं प्रहर्षेण युवराजोऽसि साम्प्रतम् ॥ ३४ ॥ यौवराज्याभिषिक्तस्य तव मुद्रैव शाश्वती । भद्रा कृपाणवल्लीयं सखेटा गृह्यतां त्वया ॥ ३५ ॥ (सर्वे समाकर्ण्य विस्मयस्तिमितास्तिष्ठन्ति ।) आकाशवाणीममृतायमाना- माकर्ण्य सम्पूर्णमनोरथार्थः । आनीय दत्तां हरिणासिमुद्रां नृपः करस्थामकरोत् प्रसादात् ॥ ३६ ॥ तान्त्रिकः अहो भगवतः पद्मनाभस्य भक्तवात्स- ल्यं, यदधुना सकलमपि साम्राज्यभारमुररीकृतवता भग- वता बालमार्ताण्डकुलशेखरोऽयं यौवराज्यमुद्राधारणमात्रे नि- योजितः। - उद्दामे भुजगाधिराजतलिमे प्रोन्निद्रभास्वन्मणि- स्तोमोल्लासिफणालिकान्तिपटलैराकल्पितोल्लोचके ।

·पञ्चमोऽङ्कः ।
भान्तं दान्ततपोधनातिविमरस्यान्ते वसन्तं रमा-
कान्तं सन्ततमाश्रये घननिनं श्रीपद्मनाभं प्रभुम् ॥ ३७॥
(निजकरणान्यभिमुखीकृत्य)
नेत्र! श्रीरमणं विलोकय मनः! सञ्चिन्तय श्रीपतिं
श्रोत्राकर्णय पङ्कजाक्षचरितं मूर्धन् । मुकुन्दं नम ।
घ्राणाजिघ्र रमेश्वराङ्घ्रितुलसीपत्राणि सत्रेशितु-
जिंढे! कीर्तय नाम तेन नितरां यूयं भजध्वं सुखम् ॥३८॥
(एव स्तुवन् भगवन्तमापादचूडमसकृदवलोक्य समुन्मिषदमन्दानन्दभरितो
महाराजस्तत्र सन्निहित जानकीजानि रामभद्र प्रणम्य)
प्रणतिर्भवते राजे परिणतसीतातपःफलायाजौ ।
प्रतिहतरक्षोराजे राजीवाक्ष ! क्षमाभाजे ॥ ३९ ॥
(इत्यन्यतो गत्वा अञ्जलि बद्ध्वा)
विहितं नमनं भवते वेदान्तावमर्शविमलहृदे।
विष्वग्विजयं दिश मे विष्वक्सेन! प्रसन्नभावेन ॥४०॥
(पुनश्च श्रीरामभद्रमुपेत्य)
यस्य च सीता दयिता यस्य च कोदण्डमाहवोद्दण्डम् ।
यस्य च दूतो वाताज्जातस्तस्मै नमोऽस्तु रामाय॥४१॥
गौतमगृहमेधिन्या ग्राव्णो रूपेण खिद्यमानायाः ।
ग्लपिता यत्पदरजसा दो(षा)स्तस्मै नमोऽस्तु रामाय ॥
दशवदनादतिभीता मुनयो यं चैव शरणमुपयाताः ।
त्राता येन समेता गोप्ने तस्मै नमोऽस्तु रामाय ॥४३॥

·बालमार्ताण्डविजये
(इत्यन्यतो गत्वा)
येन यशोदा ससुता येन च जातं ब्रजेषु सुखजातम् ।
निहतः शकटो विकटो येन च तस्मै नमोऽस्तु कृष्णाय ॥
येन च जातो वातश्चक्राकारो व्यसुर्विमतः।
यस्य च लीलालोला गोप्यस्तस्मै नमोऽस्तु कृष्णाय ॥
पूतनयाचेतनया दत्तं पीतं स्तनद्वयं ह्यनयम् ।
येन बलात् प्राणकुलं चास्यास्तस्मै नमोऽस्तु कृष्णाय ॥
अतिशिशुभावे देवे मतिरिह लग्ना ममास्तु मृदुभावे।
कोमलया श्यामलया तन्व्या तन्वोपलक्षिते महिते॥४७॥
कमलनयनं कालाम्भोदोत्करोल्लसिताङ्गकं
किमपि किमपि स्मेरे वक्रे दधानमनारतम् ।
करतलयुगेनाछ्यङ्गुष्ठं प्रपन्नवरप्रदं
कनकशिबिकामध्ये शोभावहं शिशुमाश्रये ॥४८॥
(इत्यान्दोलिकाशायिन यशोदास्तनन्धय मुकुन्दमानम्य बहिनिष्क्रम्य तत्र
भगवन्त नृसिह पुनरपि प्रणम्य विलोक्य)
नृहरे! तव वक्रबिम्बमेतन्नितरां भाति निरन्तरं रदाप्रैः ।
नखराहतदानवाधिपासृग्लहरीचूषणलम्पटोग्रजिह्वम् ॥
प्रह्लादस्य स्वपदशरणस्याशु भक्त्या प्रसन्नः
प्रोन्मथ्यैतत्कदननिरतं दुर्मदं दानवेन्द्रम् ।
प्रेष्ठां प्रादाः पुनरपि निजां भक्तिमद्वन्द्वहेतुं
तादृक्षस्त्वं निरवधिकृपापारसिन्धो! प्रसीद ॥ ५० ॥
शतकोटशतोदात्ताशताग्रनखरायुधम् ।
शतमन्युमुखैर्देवैः श्रितं नृहरिमाश्रये ॥ ५१ ॥

·s : पञ्चमोऽ । हिरण्यकशिपून्मत्तवारणोन्मर्दनैहणे(१) । हिरण्मयाय भवते नृसिंहाय नमो नमः॥ ५२ ॥ (इति प्रहादवरद भगवन्त प्रणम्य भयविनयसम्भ्रमहर्षव्यञ्जकभावभेदपुरस्सर परिजनैः परिवृत प्रदक्षिणीकुर्वन् भगवन्त पाराशर्यमभ्युपगम्य सन्नम्य साञ्ज- लिपुटम् ) विभक्ता व्याख्याता निखिलनिगमा व्यास! भगवन् ! त्वया दत्ताः शिष्येष्वमितगुणराशिष्वभिमतः। ततस्तैरुत्कृष्ट जगति वितते वैदिकमते कृतार्थस्त्वं ब्रह्माद्यमिह हरिं ध्यायसि परम् ॥ ५३ ॥ दिक्तापापहवारिवाहनिवहभ्राजिष्णवे जिष्णवे हृत्तापापहसविदा कृतवते खेदापनोदं क्षणात् । सत्तापापहवृत्तये मुनिकुलोत्साय तेजस्विने तत्तादृक्षगुणाकराय महते व्यासाय तुभ्यं नमः॥ ५४ ॥ नवघनमेचकमूर्ते! मुनिवर! वेदान्तसद्रसस्फूर्ते! । दिवि भुवि सन्नुतकीर्ते! वेदव्यास! प्रसीद विगताते ! ॥ (इति पाराशयं प्रणम्य श्रीपादान्तिकमुपेत्य) श्रीमत्पादसरोरुहं भगवतः पारे गिरा भास्वरं पाराशर्यमुनिप्रवेकसततध्यातं भुवा सेवितम् । लक्ष्मीवासगृहप्रकाशमनिशं लक्ष्म्या मनोलक्षितं वन्दारुब्रजवाञ्छितौषदिविषवृक्षप्रवालं भजे ॥५६॥ (इति प्रणम्य विश्रममण्डपमुपेत्य विश्रम्य भगवत्सन्निधिमुपेत्य साष्टाङ्ग प्रण- म्योत्थाय साञ्जलिपुटम्) भक्तिमेव स्थिरां देहि भवदधिसरोरुहे । स्वकीयानन्दलेशैकतुच्छितामरसम्पदम् ॥ ५७ ।। N ·९० बालमार्ताण्डविजये (इति भगवन्त प्रार्थ्य सन्निहित वक्रनास प्रति) इदानीमेव किलाचार्यै- रुपक्रम्यतेऽभिषेकानन्तरकरणीयं पूजाहोमतन्त्रविधानम् । तदे- तस्यावसाने दक्षिणास्वीकरणानुग्रहसमयो मया ज्ञातव्यः । तावन्महाप्रदक्षिणं कुर्वन् किञ्चित् करणीयमाचरिष्यामि । वक्रनासः - मयि तदन्तेवासिता कर्तव्येषु सर्वदा जागर्ति । राजा (बहिर्निर्गमन नाट्येन दर्शयन् भद्रदीपमण्डपाभ्यन्तर प्रवि- श्योपविश्य) कासते कवयः कालिदासादयः । (प्रविश्य) बाभ्रव्यः इतः सन्निहितस्थले कुमारश्रीरामवर्मणः सन्निधाने । राजा तत्र तैः का वा प्रसज्यते गोष्ठी । बाभ्रव्यः गोष्ठयां तत्र न लक्ष्यते घटपटाभावोऽथवा घञ्घटा- टिड्ढाणञपि वैन्द्रमाश्विनमिदं मिथ्योति शब्दावली । साध्वीयं रमपुष्टिरद्भुतमहो सारल्यमस्मिन्निति श्लाघा हर्षविवर्धिता परमहो स्वच्छन्दमुन्मूर्छति॥ ५८ ॥ राजा (सहर्ष स्मित कृत्वा) बाभ्रव्य ! न केवलं किङ्क- रोऽसि, किन्तु विदूषकश्वासि । अस्मत्कुलचन्द्रमसं कुमार कविशिखामणींश्वानय । बाभ्रव्यः यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।)

·पञ्चमोऽङ्कः । राजा-(सन्निहित पुरुष प्रति) भो मणिकङ्कण ! क्षिप्रमि- दानी प्रविश विद्वत्सम्मानसभाम् । तत्र यथार्हनिणीतपट्ट- पत्रिकाप्रकारतया समग्रं सम्भृतं पीताम्बरमणिपर्गकङ्कणा- दिकं वस्तु दातृहस्तविधेयतया सज्जीकुरुष्व । मणिकङ्कणः- यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्त ।) (नेपथ्ये) सुपर्णसंलक्षितशेखरत्वात् सदा सुपर्वावलिसंश्रितत्वात् । सुरद्रुमो वा सुरभूधरो वे- त्यास्ते ध्वजस्तम्भगतो विकल्पः ॥ ५९ ॥ (श्रवणमभिनीयात्मगतम्) वत्सस्य साहित्यमिदं मन्ये । यत् किल ममाप्येनमेव विकल्पवृक्षं युक्तिद्वयदोहल- समर्पणेन सद्यः प्रपुष्पयति । भवतु ज्ञास्यामः कवयः प्रत्यु- त्तरमेतस्य कथं प्रयोक्ष्यन्तीति । (पुनर्नपथ्ये) आकल्पमस्माकमयं विकल्पः सुरद्रुमो नेति कथं वदामः । बूमः कथं वा सुरभूधरोऽय- मित्येव युक्त्योर्बलवत्तरत्वात् ॥ ६ ॥ राजा-(श्रुत्वा) हन्त महान्तः कवयोऽपि आकल्पमिति श्लोकेन वत्सस्य ध्वजस्तम्भगतं विकल्पम् (अ)प्रकम्प्यतया (अ)विकल्पयन्ति । हन्त दिष्टयागं विजयते वत्सः ।

·बालमार्ताण्डविजये (पुनश्च नेपथ्ये) कल्पवृक्षकनकाचलावुभा- वेकरूपमधिगम्य पश्यताम् । इष्टसिद्धिकरणाय तिष्ठतो नूनमेव भगवन्नियोगतः ॥ ६१ ॥ राजा-(अत्वा सहर्षातिशयम्) हन्त विद्वत्कविभिरुत्प्रेक्षितं सम्यगुपपन्नम् । वत्सस्य विकल्पोऽपि लघूत्सार्यतया विक- ल्पतामपूर्वतां च प्राप्तः। (पुनश्च नेपथ्ये) किमिदानी प्रदास्यामि भवद्भ्यः परवानहम् । अस्ति मातुलदेवस्य सेवासम्पन्महीयसी ॥ १२ ॥ राजा--(श्रुत्वा) अहो मत्संश्रया भक्तिवत्सस्य विदितात्मनः । भगवद्भक्तिमास्माकीमनुरुन्धे निरन्तरा ॥ ६३ ।। अहो वत्सस्य गुणगणा लोकरमणीयाः । तथाहि- आचारैकनिधिः समस्तजगतामानन्दवारांनिधि- तृणामपि चाग्रणीर्मम कुलाम्भोधेरयं चन्द्रमाः । एनं सन्ततमाविशन्ति विदुषां सम्पर्कजाः सद्गुणा मद्वत्सं गिरिसम्भवा इव महापाथोधिमम्भोभराः॥ ६४ ॥ तदस्य मनोगतं रथमौदार्यमयीं महती रथ्यां प्रापय्य वेगयुक्तया चक्रधाट्या ऋङ्कारकारिणं करिष्यामि। (प्रकाशम् ) वत्सानयनाय प्रेषितो बाभ्रव्यः कथं नायातः ।

·.. पञ्चमोऽ। (तत प्रविशति विद्वत्कविकुलसमेत कुमारमाहूय बाभ्रव्य ।) बाभ्रव्यः इत इतः कुमारः। कुमारः (स्वगतम्) इदानीमेव किल मातुलमहाराजा- नुचरो भूत्वा भगवन्महाभिषेकमहोत्सवमनुभूय प्रतिनिवृत्तेन मया विद्वत्कविसभां प्रविश्य सारस्वतगोष्ठी प्रस्ताविता। एत- दन्तरे मातुलमहाराजशासनवाहिना बाभ्रव्येण विद्वत्कवि- सार्थेन सार्धमाहूतः प्रस्थितोऽस्मि । तन्मन्ये, सन्निधानवशाच्छ्रुत्वा मम साहित्यपद्धतिम् । सम्प्रहृष्टमना नूनं तत्फलं दर्शयिष्यति ॥६५॥ (इति तै परिक्रम्य महाराजान्तिकमुपसर्पति ।) राजा- (यथोचिताचारेण तानभिपूज्य) मणिमयासनानि भव- हिरलक्रियन्ताम् । (सर्वे आसिका नाटयन्ति ।) राजा (अभिवाद्य कृतस्वस्तिकबन्धन तिष्ठन्त कुमार कटाक्षयन् ) महत्सोऽयमभ्यस्तासु कलासु किञ्चिदपि जानाति?। सर्वे- (सप्रसादम्) कलावान् रामचन्द्रोऽयमकलङ्काद्भुतोदयः । गुणज्योत्स्नावितानेन हादयत्यखिलं जगत् ॥ ६६ ॥ तत्तत्कलासु मर्माणि धीमता रामवर्मणा । अनाकान्तानि लक्ष्यन्ते नास्माभियनमास्थितैः ॥ १७ ॥ राजा-(स्वगतम्) एभिरुच्यमानं वास्तवमेव मन्ये । (प्रकाशम्) इदानी युष्मद्वचनाद् वत्सेनास्मत्कुल धन्य मन्ये ।

·बालमार्ताण्डविजये कवयः सर्वधातुलमेतस्य शीलं सद्गुणभूषितम् । पुष्णाति चन्द्रधवलं युष्मप्रियतमं यशः ॥ ६८ ॥ राजा---- वत्सः किमस्मत्कुलस्य कल्याणमाचरिष्यति । कवयः यदि शरच्चन्द्रमा लोकमानन्दयेत् । राजा-(सपरितोषम्) तर्बाद्यप्रभृति वत्समुखादेव युष्म- सम्मानं कर्तुमभिलषामि । कवयः यद् रोचते महाप्रभवे । राजा - यद्ययं गुणसम्मतो विदुषाम् । कवयः-किं परोक्षवर्तिनी लोकानन्दकारिता चन्द्रस्य । वयं तु सर्वथा युष्मत्प्रसादमभिलषामः । राजा-(सहर्षातिशयम् ) वत्स! विद्वत्कविसम्मानसभामध्य- मण्डपिकां प्रविश्य तत्र समवेतानिमान् विद्वत्कवीन् मन्नियु- क्तेन मणिकङ्कणेन सन्निधाप्य हस्तविधेयतया सजीकृतैः कनकपीताम्बरभूषणादिभिर्यथाह सम्मानय । कुमारः- आर्यस्यानुशासनं शिरसि धृतम् । (इति साञ्जलिपुट प्रणम्य ते सह निष्क्रान्तः ।) -(उत्थाय बहिर्निर्गमन नाव्येन दर्शयन् प्रदक्षिणक्रमोपलक्षित भगवन्तं हरिहरपुत्रमभ्युपगम्य प्रणम्य साञ्जलिपुटम्) बालं मुकुन्दमदनान्तकयोः सलीलं नील निरस्तनिखिलाश्रितदुःखजालम् । आलम्बनं त्रिजगतां सुजनानुकूलं मूलं सुखस्य सततं विभुमाश्रयेऽलम् ॥ ६९ ॥ (इति प्रणमति ।) -

·पञ्चमोऽङ्कः
(नेपथ्ये)
हेमराशिमिममद्भुतरत्नै-
मिश्रितं कनकभूषणयुक्तम् ।
म्वीकुरुष्व कवियूथपते! त्वं
कालिदास! कवितामृतवार्धे! ॥ ७० ॥
राजा-(आकर्ण्य स्वगतम्) कथमुपक्रान् वत्सेन कवि-
कुलसम्मानविधानं, यदयं श्रूयते वत्तोक्तः श्लोकरूपः स-
म्मानमन्त्रः।
(पुनर्नेपथ्ये)
कल्पतरुः कामगवी कामितमेव प्रसौति महितार्थम् ।
तव करकल्पकवल्ली त्वद्भुतमप्रार्थितार्थमपि दत्ते ॥१॥
राजा (श्रुत्वा) कथं सम्मानितः कालिदासः कल्पतरु-
रित्यादिना वत्सस्य प्रदानातिशयं वर्णयति । सुचिरप्रार्थित-
मिदं दैवादद्य लब्धम् ।
वत्सः कलाभिः सम्पूर्णः कदायं कलयेत् सुधीः।
लीलावितीर्णसम्मानैः प्रहर्षविवशान् कवीन् ॥ ७२ ॥
इति सुचिरादुत्पन्नो मामको मनोरथोऽद्य सम्पूर्णः । भवतु
श्रीकृष्णसन्दर्शनवन्दनादिकमप्याचरिष्यामि । (इति परिक्रम्य
भगवन्तमभ्युपेत्य साष्टाङ्ग प्रणम्य साञ्जलिपुट प्रकाशम् )
करधृतनवनीतं नन्दगोपोपनीतं
निगमवचनगीतं नीरदाभं विनीतम् ।
निरवधिगुणजातं नारदाद्यैरुपेतं
नवरसनटमेतं बालमालोकयेऽहम् ॥ ७३ ॥

·बालमार्ताण्डविजये मल्लीमालासुराभिलमिदं त्वद्वपुनीरदाभं नेत्रस्यासेचनकमखिलस्याद्भुतं शैशवेन । चिल्लीलीलाविलसितमुखाम्भोजभृङ्गाभनेत्रं नित्यं वाञ्छाफलदमिह मे जायतां नन्दसूनो!॥७४॥ (इति नन्दनन्दन भगवन्त सम्प्रार्थ्य परिक्रम्य कचिदुपविश्य भगवन्नामावलि- मन्त्रमावर्तयति ।) (नेपथ्ये कलकलारव क्रियते ।) राजा (कर्ण दत्त्वा) किमेष जनाघोषः श्रूयते । न किं सन्निहिता भोजनवेला । बाभ्रव्यः-इतः किलायमागच्छति महाकणधारी महासूपाधिकारी। सूपाधिकारी (उपसृत्य) जयतु देवः। सर्व सम्पन्नमन्नं समधिकरुचिकृत् सूपपूर्णैः कटाहैः सन्निष्ठानैर्गरिष्ठैरपि भरितमभूद् दाधिकाद्यैरनेकैः । आपक्कैः पर्पटौधैः फलभरनिचयैः पुञ्जितामिः सिताभिः सार्ध नव्याज्यकुम्भमधुरिमभरितैः पायसौधैश्च पूर्णम् ॥ विविक्षूणां तत्तद्विभवमुपभोक्तुं समुदितं दिलणां तत्तद्दिशि दिशि भवं भोजनविधिम् । जनानां बाहुल्यात् सकलककुभामन्तरजुषां समन्तादाघोषः समजनि सुभोज्याकुलधियाम्॥७६ ॥ राजा (सानुमोदम्) तर्हि क्षिप्रमेषा निर्वतय भोजन- विधिम् ।

·पञ्चमोऽE | सूपाधिकारी शिरसि कृतं देवस्य शासनम् । (इति निष्क्रान्त ।) (राजा भगवन्नामावलिमावर्तयस्तिष्ठति ।) (नेपथ्ये) पङ्कीभूता भोक्तुकामा द्विजेन्द्रा न्यस्तं चैषामग्रतः पत्रजातम् । मुक्ताशुभ्रं सूपयुक्तं सुखोष्णं न्यस्तं चान्नं प्राज्यनव्याज्यसिक्तम् ॥ ७७ ।। राजा (श्रुत्वा स्वगतम्) द्रुतमुपक्रान्तमन्नपरिवेषणम् । (पुनर्नेपथ्ये) कैलासभूधरसितोन्नतमन्नराशि दा विभज्य बहवः परिवेषयन्ति । विप्रावली तु घृतसूपसमग्रमन्न- मामृष्टपर्पटशतेन नियोज्य भुते ॥ ७८ ॥ अपिच, भुक्त्वा पत्रगतेऽपि भक्ष्यनिचये कृत्वारवं भैरव हृत्वा पात्रमुपागतस्य करतः पूपोत्करैः पूरितम् । दुर्वृत्तत्वमुपावहन्ति कतिचित् तान् वारयन्ते ततः सान्त्वैरेव महानसाधिपतयस्तूर्ण समभ्यागता. ॥ ७९ ॥ राजा-(आकर्ण्य सहर्षम्) अनेन व्यापारेणापि सम्पूज- नीया ब्राह्मणाः । मुक्तिजनितं तृप्त्यतिशयं ब्राह्मणाः प्रद्यो- तयन्ति । परिजनाः- (जनान्तिकम्) अहो! देवरयान्नदाने श्रद्धाति- शयः, यदेषां दुर्वृत्ततापि सुवृत्तता संवृत्ता।

·९८ बालमार्ताण्डविजये (पुनर्नेपथ्ये) भरद्वाजाश्रमे पूर्व भरतातिथ्यवर्णनम् । प्रत्यक्षमिह सञ्जातमस्माकं मृष्टमश्नताम् ॥ ८० ॥ भरद्वाजे वञ्चिराजे भक्तदाने गुणोत्तरे । विशेषस्त्वनयोरेष यदागन्तुगृहस्थते ॥ ८१ ॥ भरताय भरद्वाजः कदाचिद् भोजनं ददौ । वञ्चिराज इवायं कः कलौ नित्यान्नदो भवेत् ॥ ८२ ।। राजा (श्रुत्वा) सर्वमिदं ब्राह्मणानां प्रशंसावचनं भग- वैति पद्मनाभे पर्यवस्यति । परिजनाः अहो भगवति पद्मनाभे देवस्य भावना- नैरन्तर्यम् । (पुनर्नेपथ्ये) अन्नं मुक्ताफलाभं नवकनकरुचिः सूपभारो घृतौधैः प्रेष्ठो निष्ठानसङ्घो विविधरुचिनिधिः पर्पटाः प्राज्यभेदाः। रम्भा स्वाथैकसारा नवनवरुवयो गौड(प' भ)क्ष्या दधीनि छेद्यान्यत्राद्य भुक्तिं भजति हि भजतां पुण्यमुच्चावचत्वम्॥ मर्वे सम्भूय मामेव जुषध्वं रुचिकाक्षिणः । एकैकमत्र वस्त्वेवं वक्तीव गुणवत्तया ॥ ८४ ॥ तुल्यसयोजितरसो यथावद्वस्तुभर्जितः । अहो निष्ठानसङ्घोऽयं भोक्तॄणामुदगन्तरे ॥ ८५ ॥ अन्विष्यान्विष्य यत्नेन प्रवीक्ष्याप्यल्पमेव वा। अवकाशमलब्ध्वैव पात्रेष्वेव प्रतिष्ठितः ॥ ८६ ॥ नन ·पञ्चमोऽङ्क | लिलिक्षा च बभुक्षा च पिपासा च प्रवर्तते । अमावेपावियं (1) चैता नीयन्ते चरितार्थताम् ।। ८७ ॥ राजा--- इदमतीव मे परितोषकर, यदिमे ब्राह्मणाः पुनः पुनरभ्यवहरन्ति । (पुनर्नपश्ये) बागहीं प्रथमैकैव संलब्धा शब्दकारिणा । धात्रा तु तवयं प्राप्तं वागनहमभूच तत् ॥ ८८ ॥ वञ्चिराजान्नदान तु भोक्तृभिः मकलैरपि । बहवः प्रथमा लब्धाः स्वादनीयरसाकराः ॥ ८९ ॥ तदसौ वर्ण्यते केन सुमहान् भोजनोत्सवः । पक्कपर्पटसौरभ्यवशीकृतजगत्रयः ॥ ९ ॥ पर्पटध्वंसनारावैः फलचूषणकूजितैः । श्लाघाशब्दैश्च विविधैस्तादृग्भक्ष्यभरारवैः ॥ ९१ ॥ वञ्चिराजान्नदानेऽस्मिन् भुक्तिविद्याप्रवर्तकैः । निरन्तरमुपन्यासः क्रियतेऽस्माभिरप्यहो ॥ ९२ ॥ राजा- (स्मित कृत्वा) एवमालप्यते शुष्कवैदिकैः । (पुनर्नेपथ्ये) चूडाकलितपुष्पौघाश्चन्दनालिप्तमूर्तयः । ललाटपट्टसंवृत्तनवकुङ्कुमचित्रकाः ॥ ९३ ॥ भुक्त्यन्तलब्धताम्वूलभरपूर्णकरा वयम् । आयुराशास्महे पूर्ण वश्चिराजशिरोमणेः ॥ ९४ ॥ राजा (साञ्जलि पुटम्) ब्राह्मणानुग्रहात् परं किमस्ति परमं श्रेयः । (सपहर्प समीपस्थ पुरुप विलोक्य) अयि रणत्कङ्कण! भुक्त- ·१०० पासमार्ताण्डविजये वतामेषां क्षिप्रमेव भूरिप्रतिग्रहविधिनिर्वर्तनीयः। प्राकारद्वार- चतुष्टयेऽपि निर्वोढारो नियोक्तव्याः। तत् के पुनरिह वर्तन्ते । रणकङ्कणः-देवस्य कटाक्षमहिम्ना कस्य वा न भवेन्निवर्वोढता। राजा-तर्हि मवचनात् पूर्वद्वारे सानुचरेण राजतदण्ड- धारिणा राजगोपालेन सह स्वामिभक्तं प्रसन्नमुखं, सपरि- वारण रौप्यदण्डधारिणा रुक्मिणीवल्लभेन साकं दक्षिणहारे दाक्षिण्यशील, सानुगेन कलधौतदण्डधारिणा कालकण्ठेन सहितं पश्चिमद्वारे पूर्णपुण्यं, सभृत्यवर्गेण तादृशदण्डधारिणा सत्यप्रियेण सत्रा उत्तरद्वारे सद्गुणोत्तरं नियुज्याबालवृद्धं पुरुषाणामाम्रफलप्रमाणैश्च स्त्रीणामामलकप्रमाणैः सुवर्णख- ण्डैरुन्नताधिकारिणा भवतैवाप्रमत्तेन भूरिप्रतिग्रहविधिनिर्वर्त- नीयः । रणत्कङ्गणः -शिरसि धृतं देवस्य शासनम् । राजा-गवां विप्रसात्करणे नियुक्तो हेमकङ्कणः कथ- मिदानीं नायातः। (प्रविश्य) हेमकरणः राजा-अये हेमकङ्कण! अपि निर्वर्तितं गवां विप्रसा- त्करणम्। हेमकङ्कणः कथमाकलयेद् देवस्य शासनं क्रिया- विलम्बम् । राजा--(सपरितोषम्) तर्हि भूरिदानाय निक्षिप्तान् हेम- राशीन् रणकङ्कणवशे कुरुष्व । तदर्थमिदानी गम्यताम् । जयतु देवः।

·पञ्चमोऽ: | १०१ हेमकङ्कणः यदाज्ञापयति देवः । (इनि रणत्कङ्कणमाहय तेन सह निष्क्रान्तः।) राजा (विचिन्त्य सन्निहितमवलोक्य) अये गणकाध्यक्ष ! भूरिग्रहणाय सम्मिलितान् जनान् कतीति परिसङ्ख्याय क्षिप्रमागच्छ । गणकाध्यक्षः बदाज्ञापयति । (इति निष्क्रान्त ।) राजा (सन्निहितानवलोक्य) पटीयानयं शीघ्रमेव जन- सङ्ख्यापरिच्छेदं कृत्वागमिष्यति । (प्रविश्य) गणकाध्यक्षः-देव! स्त्रीबालवृद्धानुसम्मिलितोऽयं सङ्खयया परा|पान्तमाश्रयति । राजा-(सहर्षम्) हन्त दिग्विजये बहथं संघटितवता भगवता श्रीपद्मनाभेन तदुपयोगपर्याप्तानि पात्राण्यपि संघ- टितानि। परिजनाः- हन्त देवोऽयमौदार्यवैभवेन सुदुष्करमपि स्वीषत्कर मन्यते । राजा हन्त किमुच्यते भगवत्कटाक्षस्य किं वा न स्वीषत्करमिति वक्तव्ये । परिजनाः-तथा न शङ्कनीयं देवेन । कथमनभिमतं भवेदन्यैः पुत्रगुणप्रशंसनं जनकस्य । राजा-एवञ्चेन्नाहमपराध्नोमि, तादृश किल भगवतो वात्सल्यम्। ब्राह्मणजनौषः ·१०२ बालमार्ताण्डविजये परिजनाः-- (जनान्तिकम्) देवस्य भगवति श्रीपद्मनाभे भक्तिसान्तत्यमस्मदाद्युक्त्या नान्यथा भवति । कथमापाद्यते रत्नदीपशिखा वात्यया निर्वापणम् । (नेपथ्ये) यौगपद्यविनिष्क्रान्तजनौघं नगरान्तरम् । निश्शेषशान्तकल्लोलस्तिमिताम्बुधिसन्निभम् ॥१५॥ (सर्वे श्रवणमभिनयन्ति।) रथ्यापुरुषवचनमिदं भूरिप्रतिग्रहोपरमं सूच- यति । - (नेपथ्ये) पूर्ण कुमार्याभरणाभिपूत्यै पर्याप्तमुद्दाहकृते सुतानाम् । श्रीशाभिषेकाङ्गतया प्रवृत्त- भूरिप्रदानात्तमिदं सुवर्णम् ।। ९६ ॥ सर्वे- (आकर्ण्य) इदं च वचनं सूचितमर्थ स्पष्टीकरोति। (पुनश्च नेपथ्ये) वयेत केनेदमहो विचित्रं बञ्चीश्वरस्यास्य सुवर्णदानम् । येनाखिल भूतलमेतदासीत् मम्भूषिताशेषजनौघपूर्णम् ॥ ९७ ॥ राजा-(आकर्ण्य) इदमपि सुवर्णदानवर्णनं भगवति पद्मनाभे पर्यवस्यति । परिजनाः- (जनान्तिकम् ) अहो देवस्य भगवति गाढा- नुसन्धानमिदं स्वाश्रितानपि मोहातिसन्धानान्मोचयति ।

·पञ्चमोऽङ्कः । १०३ (नेपथ्ये) कल्पशाखी कामधेनुश्चिन्तामणिरिति श्रुतम् । तेषां समष्टिरूपोऽयं वञ्चीन्द्रकुलशेखरः॥९८ ॥ राजा-इदं च भूरिसुवर्णग्राहिणां वचनं मय्यत्यन्ता- तिशयोक्तिरलङ्कारः । भगवति पद्मनाभे तु स्वभावोक्तिरल- ङ्कारः। (विचिन्त्य) कथमितोऽपि निवृत्तो भूरिदानाद् रणत्क- ङ्कणः। रणत्कङ्कणः (प्रविश्य) जयतु देवः। राजा-अपि निर्वर्तितो भूरिप्रतिग्रहः। रणत्कङ्गणः यथावदाचरितं देवस्य शासनम् । राजा कथं विश्रम्यते सवत्सालङ्कृतिबहुगवीविप्र. सात्करणात् परिश्रान्तेन हेमकङ्कणेन । (प्रविश्य) हेमकङ्कणः उपसृत्य) देवस्य शासनानुष्ठाने सज्जो- ऽस्मि । राजा- (सप्रसादम्) अये हेमकङ्कण ! गुरुदक्षिणासमन- न्तरमेव भगवदारामाद् राजधानी प्रविष्टेन मया नानादिग- न्तेभ्यः सम्मिलितं सकलमपि राजन्यकुलं सम्भावनीयम् । अतस्त्वरितमेव तत्र गत्वा पीताम्बरभूषणादिकं वस्तु यथार्ह- निर्णीतलिखितपत्रिकाप्रकारेण सज्जीकुरुष्व । हेमकङ्कणः यदाज्ञापयति देवः। (इति निष्क्रान्त ।)

·.. १०४ बालमार्ताण्डविजये राजा कथमिदानीं नायातो गुरुदक्षिणावसरावदक- स्तदन्तेवासी। (प्रविश्य) वक्रनासः (उपमृत्य) विजयस्व (इति वर्धयन्) आचार्य- राचरितमखिलं च पूजाहोमतन्त्रविधानम् । इदानीं मयि तद- न्तेवासिताजागरूकत्वं प्रकाशितम् । इतो देवः प्रमाणम् । राजा कथं निद्राति काान्तिकः । काान्तिकः- (उपमृत्य) नैव निद्रामि । सुलग्नागमे ध्यानमारुह्य जागर्मि । सन्निधत्ते समयः । राजा (क्षण विलम्ब्य पार्श्वमवलोक्य) किमम्बायाः प्रिय- सेवी सन्निहितः। (प्रविश्य) मेधावी (सन्निकर्ष सादरमाइयोपाशुतया) किमम्बानुशासित- जयतु देवः । वती। मेधावी (करतल वदनापान्ते नियाज्य सप्रश्रयम्) देव! तत्र. भवती भवज्जननी एवमनुशास्ति-सपुत्रिकाहं निर्वर्तित- महाभिषेकमहोसत्वं वत्समारात्रिकाचरणादिसमयाचारानुष्ठा- नेनानुग्रहीतुमुत्सुकास्मीति । राजा - मेधाविन् ! मातुरनुग्रहमम्पादनमेव पुत्राणां सकलपुरुषार्थसमष्टिरिति मन्ये । तदिदं निवद्यतामस्मज्ज- ननी। मेधावी मातुः समीपं गच्छामि । (इति निष्क्रान्त ।)

·पञ्चमोऽङ्कः। १०५ (पुरस्कृत्य वक्रनास भगवत पुरोमण्डपाभ्यन्तरप्रवंश नाट- यन् ) किमिदानी वत्सो विद्वत्कविकुलं सम्मानयति । (प्रविश्य कुमार सप्रश्रयमुपसर्पति ।। राजा अपि कृतं वत्स ! विद्वत्कुलसम्मानम् । कुमारः अनुष्ठितमार्यस्य शासनम् । राजा (कुमारेण सार्ध सकलमपि तत्र सज्ज वस्तुजात विलोक्य स्वगतम्) पूर्वमेव मया नियुक्तैर्यथाईतत्तद्वस्तुसम्भरणचमत्करण- चातुर्यशालिभिः पुरुषैः राम्यगुपक्षिप्तसकलसामग्रीसमष्टिसंशो- भमानं दिव्यतुलमीमम्मिलत्सुरभिलदिव्यनव्यामोदमेदुरविवि- धपुष्पसंहतिघुमुधुमितदिगन्तरालं चन्द्रिकाधवलपटीरपङ्कप- रिपूरितानेकमणिभाजनविशेषधाजमानम् आतसुगन्धतैलधा- रापूरितसम्यगुद्दीपितज्वालादेदीप्यमानमहनीयहेसदीपस्तम्भा- वलिसम्भावनीयं यथार्हनिवेशितमणिघटितशातकुम्भकूर्मास- नौघरमणीयम् अतिविमलसलिलभरपरिपूरितरुचिरनवकनक- माणिकनिकरसुकरजनहृदयानुरञ्जन ज्वलदङ्गारसदृशप्रभामां- सलितमणिगणशृङ्गारितानेकभृङ्गा(रुकार)विन्यासकमनीयं पुञ्जीकृतभूषणपीताम्बरोच्चावचभेदसन्दर्शनीयं तत्र तत्र राशी- कृतसुवर्णतेजःप्रकाश्यमानविप्रकृष्टानेकसवस्तुजालं सन्निधा- पितानमणिचक्रवालकान्तिस्तोमचाकचक्यप्रकल्पितस्वकीय- नयनसहस्रशतोन्मेषं कनकघटितघण्टाराजिविराजितोपान्तंप- र्याप्ततमपरिभासुरसपर्याभाजनजालविशेषसम्पूजनीयं दिव्या- गरुधूपसम्प्रसरणसन्तर्पितसमस्तजनौधनासापुटाभ्यन्तरं परि- पक्कजम्बूफलप्रकरपरिस्पर्धिक्रमुकपुञ्जसम्मिलन्मृदुलमञ्जुल- P

·१०६
बालमाताण्डविजये
ताम्बूलदलभाराधिकसमुच्छ्रायितलक्ष्मीकं सन्निधापितमणिग-
णखचितकेयूराङ्गदकटकमुकुटहारनूपुरकटिसूत्राङ्गुलीयकौवे-
यादिसर्वाभरणसमग्रसम्भूषित भगवतः पुरोमण्डपाभ्यन्तरा-
लमिदं सन्ततोद्यदच्छस्फटिकमाणिक्यशिलासमाचितकुट्टिम-
प्रभाचाकचक्यप्रसरणसम्मिलिततया युगपदुन्मीलदमलक-
मलकल्हारकुवलयाद्यनेककुसुमनिकुरुम्बनीरन्ध्रितनिजाम्बुपूरं
कौबेरं सर इव निखिलभुवनमनोहरं भवति । (प्रकाशम्) (सश्र-
द्धौत्सुक्य सामुदायिक विलोक्य) अयि भगवत्कैकय परऋत्विगादि-
सहितास्मत्कुलाचार्या भगवन्महाभिषेककारो दक्षिणां स्वी-
कर्तुमानेतव्याः।
सामुदायिकः-तथा। (इति निष्कम्याचार्यादिभि सह प्रविश्या
पसर्पति ।)
राजा
(तानालोक्योत्थाय सप्रश्रयमञ्जलि बद्ध्वा) मणिघटि-
तानीमानि हेमकूर्मासनानि अध्यासतां भगवन्तः।
(आचार्यादय सर्वे यथार्हमुपविशन्ति । राजा गन्धपुप्पधूपदीपादिभि-
स्तानभ्यर्च्य तेभ्य सुवर्णमणिराशिपीताम्बरौघकनककङ्कणाधनकभूषणादिरूपा
दक्षिणा प्रदाय नमस्कृत्योत्थाय साञ्जलिपुटस्तिष्ठति । आचार्या दक्षिणा प्रति-
गृह्य कुमारसहित महाराजममोधैराशीर्वचनैर्विभूषयन्ति ।)
राजा
(कुमारसहितस्तानाचार्यान् प्रार्थयति ।)
महाभिषेकनियमैः परिश्रान्तिमुपागताः ।
प्रसीदन्तु ममाचार्याः प्रपन्नानुग्रहप्रदाः ॥ ९० ॥
अनुगृह्णन्तु मां प्रीता भवन्तो वेदराशयः ।
स्था श्रीपद्मनाभाद्मिभक्तिरेषानपायिनी ॥१०॥

·पञ्चमोऽ ।
१०७
यथा श्रीबालरामोऽयं वत्सः कुवलयं सदा ।
यशश्चन्द्रिकया पूर्णश्चन्द्रमा इव नन्दयेत् ॥ १०१ ॥
आचार्याः
श्रीपद्मनाभदासाग्रय ! बालमार्ताण्डभूपते! ।
बालरामसमेतं त्वां पात्रयामो महाशिषाम् ॥ १०२ ॥
तदिह प्राङ्मुखो भूत्वा सह श्रीरामवर्मणा ।
रत्नास्तरणसंवीते सुखमास्स्व महीतले ॥ १०३ ।।
राजा-आचार्या यदनुशासति । (इति रत्नास्तरणमबीते
मणितले श्रीरामवर्मणा सहोपविधाति ।)
आचार्याः (राजान शिरसि कराभ्या सस्पृश्य)
भगवद्भक्तिरेषा ते निरपाया निरङ्कुशा ।
इतोऽपि वर्धतां नित्यममितानन्ददायिनी ॥ १०४ ॥
शौयौदार्यादिसौभाग्यगुणचन्द्रिकया जगत् ।
आनन्दयन् गुणाराम! रामचन्द्र! सुखी भव॥१०५॥
(इति कुमारमपि शिरसि सस्पृश्य समाहितमनसोऽनुगृहन्ति । वत्ससहित
प्रहीभवन् महाराजो महतीमाशिष शिरसा स्वीकरोति ।)
आचार्याः
भारं वहति लक्ष्मीशे भारतीवल्लभोपमान् ।
ब्राह्मणान् पालयन् भक्त्या महाराज! सुखी भव ।।
सर्वे- अहो लोकानुकूला महतामाशीः ।
राजा-(साञ्जलिपुटम्) बाढमनुगृहीतोऽस्मि ।
भवदाशीःसुधासेकशीतला मम धीलता।
सद्य एवामितानन्दफलसन्दोहमश्नुते ॥ १०७ ॥

·१०८ बालमार्ताण्डविजये तथापीदमेकं हृदये परिवर्तते, यद् भवन्तो मद्वाचके राजशब्दे महच्छब्दमुपोच्चारयन्ति । किं नाहमभिषिक्तोऽस्मि यौवराज्ये कृपावर्षिणा भगवता पद्मनाभेन । आचार्या --- भगवत्कटाक्षावर्जितैरमृतैरिदानीमेव कि- लाभिषिच्यते यौवराज्ये । अ अः । किलायमन्तरिक्षसन्निकर्षे दिव्यदुन्दुभिघोषः, अद्भुतपरिकलभरभासुरा महती पुष्प- वृष्टिः, अर्वनूपुराडम्बग दिव्यवधूटीनटनाग्भटी च जग- दानन्दमुघलयति । राजा (सप्रमोदमवहित लाञ्जलिपुटम्) भगवत्पद्मनाभेन साम्राज्यभरवाहिना । यौवराज्येऽभिषिकोऽसि ह्यधुनैव कृपामृतैः ॥ १०८ ॥ तदितः प्रभृति मयि महागिनेये वत्ले श्रीरामवर्मणि महशमौक्तिकीभविष्यत्सु तेषु तेषु न यथासमयं सर्वैरपि युवराजशब्दः प्रयुज्यताम् । महाराजशब्दस्तु भगवत्यनन्त- शायिनि पद्मनामे। आज्ञामुद्राप्यनुज्ञा च निग्रहानुग्रहावपि । एतदन्यच्च यकिञ्चित् तस्य कर्ता श्रियःपतिः ॥१०॥ तदशेषेष्वपि कृत्येषु प्रयोगार्हतया भगवदभिधानं पद्मनाभपदं प्रमाणीक्रियताम् । मदीयाभिधानं तु व्यवहार- मात्रे, यदहं न कस्यापि कर्तास्मि । आचार्याः-तत्त्वज्ञानानुरूपोऽयं देवस्य कल्पनानि- ष्कर्षः। लोकश्चायमनेन महता श्रेयसा संयोज्यते, यदस्य श्रीपद्मनाभपदोच्चारणं विना न कापि कार्यप्रवृत्तिः ।

·पञ्चमोल। राजा-सर्वमिदं महदनुग्रहवशात् । (विचिन्त्य आचार्या- दीन् प्रति साञ्जलिबन्धम् ) यौवराज्याकतां प्राप्ता मखेटासिलता मम । किश्चान्यदहमिच्छामि भक्तलक्षणमच्युतात ॥ ११०॥ (इति प्रार्थयति ।) (तावढाकाश) मनसा वहसे यत् त्वं मदधिकमलद्वयम् । भक्तचिह्नतया वत्स । तदेव शिरसा वह ॥ १११ ॥ (सर्व साश्चर्यमाकर्ण्य भगवत्कल्पित वच । तूर्ण निर्वर्णयान्ति स्म वञ्चिभूपशिरस्पदम् ॥ ११२ ॥) नृपकुलपतिरेष स्वार्जितर्भक्तियोगै- निजशिरसि निधत्ते पद्मनाभाधिपद्मम् । तदिममिह समेताः माद्भुत प्रेक्षमाणा वयमपि सुकृतानामेकपात्र भवामः ॥ ११३ ॥ (इत्याश्चर्यपारवश्य प्रविष्टा पश्यन्ति ।) रथाङ्गशङ्खध्वजपुण्डरीक- श्वेतातपत्रोभयचामराङ्कम् । श्रीशाघ्रिपद्मं शिरसा दधानो वञ्चीश्वरः स्वां विवृणोति भक्तिम् ॥ ११ ॥ आबालवृद्धमिलिताखिललोकनेत्र- वाताब्जसङ्घविकचीकरणे पटीयान् । श्रीपद्मनाभपदपद्ममपि स्वमूर्थिन प्रोत्फुल्लयन्नवनिभानुरसौ विभाति ॥ ११५ ॥ (एवञ्च केचिद् विस्मयस्तिमितनेत्रा पश्यन्ति ।)

·११० बालभार्ताण्डविजय राजा-(अमितपरमानन्दसागरसम्प्लावितमना सन् कुमार विलोक्य) वत्स श्रीरामवर्मन् ! किमितः करणीयम् । कुमारः (सविनयम्) किमन्यद् देव! राजसम्मानात् । राजा- तत् करिष्यते राजधानीप्रवेशानन्तरम् । (विचिन्त्य स्वगतम्) वत्सस्य वचने देवशब्दराजशब्दयोः सन्नि- कर्षस्तन्नामधेयं कविं म्मारयति । य एवं वलेन निजप्रेम- निक्षेपसम्पुटीकृतः। स्वतो मम कविप्रीतिवत्सप्रीतिस्तदुत्तरा । उभयं च समाश्रित्य म भूयोऽर्हति मान्यताम् ॥११६ ॥ वाचि तत्त्वार्थसंयोगात् कालिदासो नवो ह्यसौ। बहवः कवयः सन्ति भुवने कवयन्ति ये॥ ११७ ॥ जयप्रस्थानवेलायामस्मै व्याक्षपहारिणे । अग्रहारहयं दत्तं वृत्त्यलङ्कारहेतवे ।। ११८ ॥ भगवद्गुणमाधुर्य नाटकाख्यं नवं मधु । अस्यास्यपङ्कजोद्भूतं विद्वभृङ्गमदावहम् ॥ ११९ ॥ तदर्थमस्मिन् सदसि भूयः सम्मानमर्हति । अन्यथा चन्द्रधवलमुत्पद्येत कथं यशः ॥ १२० ॥ (प्रकाशम्) वत्स! श्रीरामवर्मन् ! निजवाक्यपदद्वन्द्वसंमेलनसुबोधितः । कविरानीयतां तूर्णमस्मिन्नाचार्यसंसदि ॥ १२१ ॥ कुमारः- (सहर्ष सन्निकर्षस्थलात् स्वयमेव कविं प्रवेशयति।। सर्वे- कविं पश्यन्तो जनान्तिकम् ) ·पञ्चमोऽ। १११ दिविरजिसमुत्पन्नशब्दहितयमेलनम् । पुरन्दरस्य प्रथमं पश्चादस्याभिधाभवत् ॥ १२२॥ पितामहसमानोऽस्य पिता महिमगौरवात् । पितामहसनामा च शेषाद्रिरिति संज्ञया ॥ १२३ ॥ तादृशस्यानुरूपोऽयमात्मजः प्रशमं परम् । विद्याविनयसम्पत्त्या सम्पादयति सर्वदा ॥ १२४ ॥ परमेष्ठी प्रसिद्धः स पटिष्ठः सर्गकर्मणि । निरपाययशःकायसृष्टयेवैष विशिष्यते ॥ १२५ ॥ तदिदानी वयं चापि मणिप्रवरसम्पदाम् । निक्षेपधरणीमेन करिष्यामो यशस्कृते ॥ १२६ ॥ (इति कविमादरजुषा चक्षुषा बहुमानय(ति न्ति)। कविः- (जनवितीर्णेन सभान्तरालवर्ल्सना राजानमुपसृत्य मविनय- प्रागल्भ्यम् ) भगवत्पद्मनाभस्य कृपा सरिदिवार्णवम् । अपारमहिमानं त्वामभिगच्छतु सर्वदा ॥ १२७ ।। राजा-किमितोऽप्यन्यदस्माकमाशास्यम् । सरसकवे ! मणिघटितमध्यास्यतामिदं हाटकपीठम् । कविः- यदनुशास्ति महाप्रभुः। इति मणिपीठे उपविशति । आचार्याः- पुरा हर्षमयी सम्पद् वितीर्णा कर्णमार्गतः। गोकर्णमार्गतश्चाद्य द्विगुणा सैव दीयते ॥ १२८ ॥ कविः (प्रश्श्रय प्रदर्श्य, ·११२ बालमार्ताण्डविजये विद्वत्खगकुलायानां भवत्कल्पकशाखिनाम् । अमात्सर्यमिदं त्वेकमम्लानकुसुमोत्करः ॥ १२९ ॥ आचार्याः भवत्कवनमाधुर्य विबुधामोदवृद्धिदम् । केवलश्रान्तिफलक कुरुतेऽम्भोधिमन्थनम् ॥ १३०॥ कविः निसर्गो ह्ययमार्याणां गुणमात्रप्रशंसनम् । स्वभावा नहि भृङ्गाणां मकरन्दरसग्रहः ॥ १३१ ॥ राजा (स्वगतम् ) इदानीभस्य सम्मानमाचार्याणां चा नन्दकरं, यदेत कविताप्रीतिममितां कुर्वते । 'प्रकाशमाचार्यान । प्रति) सहस्तुघटितं चारु नाटकं कृतवानयम् । तदस्मिन्नेव सदसि महत् सम्मानमर्हति ॥ १३२ ॥ आचार्याः- कवितानन्दवैवश्य वहद्भिर्वञ्चिभूपतं!। पूर्वमस्माभिरेवेदं प्रयोज्यं पद्यमुत्तमम् ॥ १३३ ॥ तथापि, विपाटिता न कर्तव्या परिपाटी क्रमाश्रिता । इति प्रहृष्टैरस्माभिस्तूष्णीम्भावः समाश्रितः ॥ १३४ ॥ इदानीं तु लब्धावकाशैरस्माभिः पद्यमानंडितं कृतम् । विचिकित्सात्मक शल्यमुत्सारयति दूरतः॥ १३५ ॥ राजा (सहर्षातिशयम्)

·पञ्चमोऽङ्क ।
११३
अनुज्ञाकल्पलतिकामाचार्याणामपूर्विकाम् ।
सद्यः सफलयाम्येनामुद्यदुत्साहसम्पदा ॥ १३६ ।।
(इति कुमारमाहूय कर्णे रहस्य कथयति ।)
कुमारः-यदाज्ञापयति मातुलदेवः । (इति पुरुषमुखात्
स्वयमेव मणिघटितमहनीयतपनीयसम्पुटीचतुष्टय महाराजसन्निधाववतारयति ।)
(सर्वे सकुतूहल पश्यन्ति ।)
कविः
(विलोक्य स्वगतम्)
अल्पं वा बहु वा लभ्यं लभ्यते स्वयमेव तत् ।
प्रवर्तितव्या यत्नेन प्रार्थना जानता हरौ ॥१३७ ॥
तथापि लोकाचारभनुरुन्धतो मम,
इष्टमा ज्ञानचण्डांशुसम्पूर्णोदयदर्शनात् ।
प्रार्थन मणिहेमादिसम्पदां प्रभुशेखरात् ॥ १३८ ।।
(प्रकाशम्)
वश्चिवंशमहाश्लाध्यमुक्तामणिरहो भवान् ।
उत्कम्पित इवाभाति सम्प्रति प्रीतियोगतः॥१३९॥
(स्मित कुर्वन्) सरसकवे! श्रूयतां
विचित्रपदविन्यासैर्मनःसरसि मामके ।
भावत्ककविताहंसी खेलनं कुरुतेऽद्भुतम् ॥ १४ ॥
तदालोकनकुतूहलजनितमिदमस्मच्चाञ्चल्यम् ।
आचार्याः-
रसानुभवो भावविशेषजनकः ।
भगवत्पादकमलशोभिते तव मानसे ।
कविताहंसिका किंवा न करोति कुतूहलम् ॥ १४१॥

·बालमार्ताण्डविजये कविः-भो वञ्चिकुलचिन्तामणे! अभङ्गुररमापाङ्गतरङ्गिततनोस्तव । अभङ्गमिदमेवालं प्रेम मत्प्रेमवृद्धये ॥१४२ ॥ राजा- (स्वगतम्) अहो निजकृतिव्याञ्जितभगवद्भक्ति- सक्तिना कविना प्रेमैवालमिति वचसा लौकिकेषु धनेष्वना- सक्तिः संसूचिता । अथवा, रजस्तमोविनिर्मुक्ताः सात्त्विका भगवत्प्रियाः। खाराज्यमपि मन्यन्ते चेटिकारामवाटिकाम् ॥ १४३ ॥ लक्ष्मीशचरणाम्भोजभक्तिरूपधनं विना । रत्नादिकं सुवर्ण वा न धनं बन्धनं हि तत् ।। १४४ ॥ लौकिकीमहमाश्रित्य प्रवृत्तिं धनसङ्ग्रहम् । बहकार्ष हरेरेव नियोगेन दिशां जये ॥ १४५ ॥ सगृहीतं धनं सम्यक् सत्पात्रे विनियोजितम् । साफल्यं लभते नूनं स्वतो भूमिर्वसुन्धरा ॥ १४६ ॥ भगवद्भक्तिसङ्ग्राह्यनिजकर्तृकसत्कृतिम् । सम्मानकलनादेनं प्रापयाम्युचितं धनम् ॥ १४७ ॥ धनीभूतं च यत् किश्चित् तत् सर्व पृथिवीमयम् । स्वर्णाचं नाम लभते चाकचक्यप्रभेदतः ॥ १४८ ॥ (विचिन्त्य साश्चर्यम्) चाकचक्यसमुत्पन्नं स्वर्ण रत्नमिति भ्रमः । सर्वान् प्रबाधते लोकानहो विद्वत्तमानपि ॥ १४९ ॥ अस्तं गते बोधसूर्ये मायारात्रिमुपाश्रिताः । सुवर्णमणिखद्योता द्योतन्ते द्युतिशालिनः ॥ १५० ।।

·११५ पञ्चमोऽ । कदाचिदुदिते तस्मिन् मायाध्वान्ते विनाशित । दिवातारासमाकारा न भ्राजन्ते कचिच्च ते ॥ १५१ ।। तदहमिदानीं सम्यगुदितभगवत्प्रमादचन्द्रिकाप्रसर- णातिशयझटितिनिश्शेषीकृतलोभरूपगाढान्धकारतया सम्य- गवलोकितपरमार्थतत्त्वः निराघाटमेव वस्तुवद् भासमानानी- मानि धनानि निगूढभक्तिरसानुभावमेदुरमानसेऽस्मिन् सरस- कवौ समर्पयामि । (विचिन्त्य) गुणग्रामैकनिलयाः संहृष्यन्तु हरेः प्रियाः । मात्सर्यनिहतानन्यान् वयं नैवाद्रियामहे ॥ १५२ ॥ (प्रकाशम्) सरसकवे! यदुक्तं भवता युक्तं प्रेमैवालमभङ्गुरम् । यत् त्वत्कवनमूल्यार्थमपर्याप्तं जगत्रयम् ॥ १५३ केनचित् क्रियते किञ्चित् सम्माननमिदं तव । एतदोहलमाश्रित्य कीर्तिवल्ली प्रवर्धताम् ॥ १५४ ।। सरसकवे! सम्माननमयी लक्ष्मीर्मत्कराम्बुजसुस्थिता। त्वत्कराम्बुजसुस्थेयं तावकीना सरस्वती ॥ १५५ ।। उभे प्रियतमे स्यातामन्योन्यग्रहसंश्रयात् । यदद्य भगवान् विष्णुरावयोः सम्प्रसीदति ॥ १५६ ॥ सम्मानलक्ष्मीभवतः कराब्ज- मारुह्य सङ्क्रीडितुमुत्सुकास्ते। तस्मादिदानीं मम हस्तपद्म वाणी समारोहतु तावकीना ॥ १५७ ।।

·११६
बालमार्ताण्डविजये
कविः-(सहर्षम्)
मुचिरमिह भवन्तं नायकं प्रार्थयन्ती
मम पुनरियमेषा साहिती कन्यकेव ।
क्षितिपतिकुलमौले! बालमार्ताण्ड ! पाणि-
ग्रहणमहमिदानीं प्राप्य धन्यैव तेऽस्तु ॥ १५८ ॥
(इति स्वकीयाकविधृता तपनीयमणिगणालड्कृतां विचित्रकौशेयधारिणीं धन्या-
मिव कन्या निजकृतिसम्पुटी हस्ते धारयन् )
भवन्तं नायकं प्राप्य प्रसूतैर्बहुभिः सुतैः ।
आक्रम्येयं जगत् सर्व सुप्रसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १५९ ॥
(इति मणिघटितमहनीयहेमाङ्गुलीयनिकरकान्तिपूरकमनीयतरे बालदिवाकर-
किरणामिमशनसमुकुल्लारुणसरोरुहातिमनोहरे वञ्चिराजन्यकुलशेखरकरे निज-
कृतिग्रन्थसम्पुटीं समर्पयति । राजा गृहीत्वा मूर्ध्नि भगवच्चरणारविन्दोपरि तां
समभ्यर्च्य नयनयोरासज्य च कुमारहस्ते पुस्तक समर्पयति ।)
कुमारः-यदाज्ञापयत्यार्यः । (इति गृहीत्वा तथा करोति ।
राजा-(सपरितोष किञ्चिद् विवृत्य सम्पुटीचतुष्टयम् )
एका भूषणभूषितेयमितरा माणिक्यहारोज्ज्वला
कौशेयाम्बरधारिणीयमपरा चामीकराढ्या परा ।
एषा पेटचतुष्टयी मणिमयी सम्मानिता ते मया
धीमन् ! मामकपद्मनाभचरिताख्यातुः प्रबन्धात्मना ।
(चतुष्टय सम्मानयति ।)
कविः (गृहीत्वा सामोदम् )
अहो मणिसुवर्णांधवर्षिणि त्वयि साम्प्रतम् ।
कादित्वं सन्त्यजेन्नूनं नाम्नि कल्पमहीरुहः ॥ ११ ॥

·पञ्चमोऽE | ११७ आचार्यादयः- वञ्चिवंशमणे! वयमप्यस्मिन् कवौ परितोषं सफलयितुमभिलषामः । राजा-कं न.... किं न..... षणं महतः पुष्पवृक्षस्य मकर- न्दरसग्राहिणां मधुव्रतानां मदपारवश्यम् । आचार्यादयः- विशकलितेयमस्मद्विचिकित्सा । (इति सम्मानयन्ति ।) नृपवरगुरुरेषोऽप्यात्मनीनः स्वशिष्यैः सममामितसमुद्यत्प्रेमाभः प्रीतिपूर्णः । मणिमयवलयायैर्भूषणैरम्बरौघै- महयति कविमेनं भूमिपालैकमान्यम् ॥१६२ ।। (इतीतरेऽपि यथार्ह वस्तुभि सम्भावयन्ति ।। कविः- (सश्लाघम्) वारिधेरेव गृह्णन्ति वारिदाः सलिलं बहु । न सगृह्णन्ति तद् भूयः सद्यो मुश्चन्ति भूमिषु ॥१६३॥ वश्चिराजेन्द्रसंलब्धवित्तानां भवतां सदा । एषैव चोपमा युक्ता परार्थंकप्रवर्तिनाम् ॥ १६४ ॥ आचार्यादयः कुलीनतावयोविद्यातपःशमगुणादयः । पृथक्त्वेनैव सम्पूज्याः किमु यत्र समष्टयः ॥ १६५ ॥ राजा घनसारमिदमाचार्याणां वचनम् । आचार्यादयः -वञ्चिवंशमणे! भवता निश्शेषगृहीत- सारमप्यस्मद्वचनं भूयः सम्पूर्णसारं भवति, किमितोऽप्या- श्वर्यम् ।

·॥ ११८ बालमार्ताण्डविजये राजा-(विचिन्त्य कुमार प्रति) वत्स! श्रीरामवर्मन् ! सरस- कवेहप्रवेशाय न किं सन्नद्धो मदाबलः । कुमारः किञ्चिदग्रतः कटाक्षः क्रियताम् । + + ++ + +++ प्रोल्लसद्धण्टिकाली- वलयितनिजकण्ठस्थूलहारोज्ज्वलश्रीः । गिरिरिव गजराजः प्रेक्ष्यमाणो जनौधैः कबलयति समग्रानिक्षुकाण्डान् फलौधैः ।। १६६ ।। किञ्च, सत्फलाहारसम्पूर्णभूयःपुष्टो मदावलः । निजस्कन्धाधिरोहाय कविराजं प्रतीक्षते ॥ १६७ ॥ राजा-(विलोक्य सहर्षोत्साहम्) हन्त हन्त सारस्वताधिरो- हसमुचितालङ्कारसन्नद्धो गजराजः । उपरिघटितचन्द्रस्वच्छमुक्तासराली- धवलितहरिदन्तस्यन्दनोच्छ्रायितश्रीः । कनककलितवेषस्तुङ्गशृङ्गो गजेन्द्रः पुनरपि बहुलक्ष्मीमागतां शंसतीव ॥ १६८ ॥ (कविं कटाक्षयन् सहर्षोत्साहम्) घुष्यत्सु दुन्दुभिगणेषु सुराहतेषु पुष्पौषवर्षिषु च तेषु नटीगणेषु । नृत्यत्सु हेममणिभूषणभूषिताङ्गो दन्तावलेन्द्रमधिरुह्य गृहं ब्रज स्वम् ॥ १६९ ।।

·पञ्चमोऽ।
११९
कविः- गृहीतोऽयं बालमार्ताण्डप्रसादो भूयोऽप्यायु-
रारोग्यसम्पत्तिमुच्छ्राययतु। (इत्युत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्त ।)
राजा-वत्स! श्रीरामवर्मन् ! सम्मानितमिदं धनजातं
कविगृहं प्रापय।
कुमारः
यथा ससै + + + ना लक्ष्मीरपि गृहं व्रजेत् ।
क + + + तथैवाहमार्यशासनभूषितः ॥ १७० ॥
राजा
(आचार्यान् साष्टाङ्ग प्रणम्योत्थाय साञ्जलिपुट प्रहीमवन्)
भो भो भगवन्तः। भगवदारा(म 'माद्) राजधानी प्रवेष्टुमा-
चार्यानामन्त्रये। आचार्यैरपि यथायथ स्वस्वावासगमनं यथो-
चिताचारपुरस्सरं क्रियताम् ।
(इति सर्वे समुत्तिष्ठन्ति ।)
आचार्याः किञ्चिदाशास्ति सापेक्षम् ।
बालमार्ताण्डराजेन्द्रकुलशेखर! साम्प्रतम् ।
भूयः प्रियतमं किं ते करोतु भगवान् हरिः॥१७१ ।।
राजा
आदेशेन रमापतेर्भगवतो दिङ्मण्डलं निजितं
स्वर्णैरेव नवीकृतं मुररिपोः श्रीमन्दिरं सुन्दरम् ।
सान्निध्यं दधता सदेह हरिणा साम्राज्यभारो धृतः
किश्चानेन निजाधिपङ्कजयुगे भृङ्गीकृतं मे मनः ॥
यत्किञ्चिदिह सम्भूतमागस्तदिदमप्यहो ।
क्षान्तमाचार्यपादैश्च कृतश्चानुग्रहो महान् ॥ १७३ ॥

·१२० बालमार्ताण्डविजये पञ्चमोऽङ्क । तदितोऽपि प्रियतमं किमस्ति भुवने मया सम्प्रार्थनीयम् । तथापि लोकैकहितकाम्यया सार्थकमिदं भवतु- (भारतीय वचनम्) सम्पूर्णा धरणिः सुवृष्टिभिरियं सम्पन्नसस्या भवे. देतस्याः पतिरप्यतीव कुरुतात् स्वामेव धर्मस्थितिम् । गावो भूमिसुराः परस्परकृतां पुष्टिं भजन्तां सदा मोदन्तां मृदुसूक्तयश्व कवयः क्षोणीन्द्रसंलालिताः [॥ १७४ ॥ (इत्युत्थाय परिक्रम्य निष्क्रान्ता. सर्वे ।) पञ्चमोऽङ्कः ॥ सम्पूर्णमिद बालमार्ताण्डविजय नाम नाटकम् ।। 015,26501 N30 ·श्लोकानुक्रमणिका। पृष्ठम् १९ ११९ ३३ १०९ श्लोक अकस्मात् कम्पमानाङ्ग अतिशिशुभावे अत्र विष्णुपदभक्तिपावन अत्राह निवसामि अथवा कमलाभर्तु अधिकविपुलमेन अनास्वादितपूर्वाणि अनुगृह्णन्तु मां प्रीता अनुज्ञाकल्पलतिका अन्तर्यामी त्वमिह अन्न मुक्ताफलाभ भन्विष्यान्विष्य यत्नेन २५ ७८ ९८ . ५. अपसरत समन्तात् ८४ पृष्ठम् श्लोक आदर्शामलभित्ति आदेशेन मवुद्विषो भगवत आदेशेन रमापतेर्भगवत २४ आ पारावारतीरादनिश आबालवृद्धमिलितासिल ११ आमादमुगिरनेष १८ आराध्य पूर्णकलशान् १०६ आराममध्यगत ११३ आलयो मलयप्रख्य ८१ आलोक्य त देव आवाराकरतीरमाहरिपद आशामण्डलपातिन प्रविततान् इति न. श्लाघते नित्य ११४ इति श्रीकण्ठढाकेन इत्थ मजलपजरस्थित ११३ इद कोटीर ते इद तलमतीव मे दिशति २२ इद व्यक्तीभूत सरसि ११४ इष्टमा ज्ञानचण्डाशु उच्चाटयन् रिपुध्वान्तं ६६ उच्चाटित दुरितमुन्मथित ११६ उत्तुङ्गवीचिधाटाभि ९५ | उत्तुङ्गोज्ज्वलसोधपति १२ | उत्पत्ती जगता पुरा ९१ उत्सङ्गे कावा ८६ उद्दामे भुजगाविराजतलिमे ९२ उद्यत्प्रमोदाच वदन्तमित्थ ३२ | उद्यदुर्वहगर्वभार १०८ उद्यद्बालदिवाकराशुपटली " उन्मीलत्कुवलयदामहृद्यगात्रं ७२ ३६ ६४ ११३ अभड्डररमापाझ अम्बरमणिबिम्बमिलन् अल्पं वा बहु वा लभ्य अल्पेन तालवृन्तन अश्वीयाध्रिप्रहारक्षत अस्त गते बोधसूर्ये अस्माकमपि कारुण्याद् अस्मिन् क एष समुदेति बहो मणिसुवर्णौघवर्षिणि अहो मत्सश्रया भक्ति भाइमूळ जअण्णाह आकल्पमस्माकमय आकाशवाणीममृतायमाना आचारकनिधि आच्छिन्दन्तो ध्वजास्त्रद्रविण आझामुद्राप्यनुज्ञा च आततायिवधो युद्धे १७ ४७ ३० ९ २१ ·पृष्ठम् ८ ६३ ११५ ११८ ८ ११४ लोक उपरिघटितचन्द्र उभे प्रियतमे स्याता उल्लोचैर्बहुभिर्विचित्ररुचिभि एका भूषणभूषितेयमितरा एतत्सरोदुग्धनिधी एतस्मिन् धरणीतले एतस्याप्युपरितल एव चिन्तयत कोऽपि एवमात्मकृतार्थत्व कदाचिदुदिते तस्मिन् कदाचिद्विश्लेष कमलनयन करतनवनीत कलावान् निपुणश्चाय कलावान् रामचन्द्रोऽय कल्पतरु कामगवी कल्पवृक्षकनकाचलावुभो कल्पशाखी कामधेनु कवाटमिदमद्धतै कवितानन्दवैवश्य कारुण्यपीयूषमहार्णवस्य कार्यकारा शत सन्तु कालस्त्वय लाध्यतम किंबहुना कथनीय किमस्ति वञ्चिवंशाब्धिचन्द्र । किमिदानी प्रदास्यामि ६ ३४ ११. पृष्ठम् लोक ११८ | क्षाराम्भोधिसुतापयोधर ११५ गरुत्मान् वहते विष्णु ७५ / गात्राणि यत् पुलकितानि ११६ / गुणग्रामैकनिलया ६९ | गोष्ठया तत्र न लक्ष्यते ७३ | गौतमगृहमेधिन्या ६४ घुष्यत्सु दुन्दुभिगणेषु चश्चत्पक्षसमुद्भवन्मदुरु ३९ | चश्चन्मारुतपोतकाकुल ११५ चाकचक्यसमुत्पन्न ६२ चित्तधूत चित्रगत ८८ चूडाकलितपुष्पौधा ९५ जपमाकलयंस्तत्र जयध्वज कीर्तिपताकमुच्चै जयप्रस्थानवेलायाम् ९५ | जयलक्ष्मीकरामुक्त ९२ जित्वा दिशा वलयमागतम् १०३ जीवरत्नघटितान्तरो महान् ६२ | जैत्रयात्रोत्सुकस्यास्य ११२ झलज्झलितबन्धुर १५ | ततस्तस्मिन् तत्तलासु मर्माणि तत्तद्वरार्थिभिरनेकजनै ६९ । तत्पादाम्बुरुहावनेजनजल १२ तत्र श्रीनगराधिनायनिकटे ९२ तदपि समस्त भवत तदर्थमस्मिन् सदास ११७ तदसौ वर्ण्यते केन ५१ तदिदानी वय चापि २१ तदिह प्राडमुखो भूत्वा ८३ तद्वस्तुश्रवणादेव ११५ तादृशस्यानुरूपोऽयम् ताम्रावारि निमज्ज्य ताम्रा पुण्यतमा २१ तिष्टद्भि परित. २२ ३५ ५३ ३५ ३. कीर्ति पुरस्तादथ ११० ९९ १११ ३९ कुलीनतावयोविद्या कृतप्रयत्नै पालै केचित् पट्टसपाणय केचित् सबद्धमुग्धाञ्जलि केनचित् क्रियते कैलासभूधरासतोन्नत कोटीर सुमहारत्ननिकर केकुर्वश्चक्रकोटिप्रणिहत १११ ४ ·Au श्लोक पृष्ठम् लोक पृष्ठम् १०१ ११७ ८८ १२ ४२ १११ १११ F २ २४ ६० १८ १११ ४ १११ . तुल्यसयोजितरस व कर्ता कारयिता त्वष्टा शिल्पवता पुरस्सर इति स्वष्टा शिल्पिसहस्रभावमयता दण्ड धत् कनकमण्डित दशवदनादतिभीता दिक्तापापहवारिवाहनिवह दिग्दन्तावलदन्तपति दिविरजिसमुत्पन्न दिव्यहारमणिकान्तिपयोधे दिष्ट्या भारतवर्पवर्ति दुकूलनवचान्द्रकाप्रचुर दुर्दान्तभूपतीन् वत्स दुर्दान्तभूमिपति दूरीकिअबअजूहो दृश्यन्ते दन्तिवर्या दृष्टा खलु मुसमेषा देमीयन्ता शशा देव! प्रत्यपरत्न दवेन चन्द्रशालेय देवोऽय बालमार्ताण्ड देश शुचीन्द्र घनीभूत च यत् किञ्चित धारागृहाभ्यन्तरमेत्य ध्वनिमावर्तयन्नु नताभिमतकारिण नन्दयन् मन्दहासेन नवधनमचम्मूत! नानादिगन्तरियत नानादिस्य उरागता नाभिप्रदेशसफुल्ल निजवाक्यपदद्वन्द्व निसर्गो खयमार्याणा निस्सहप्रवदुदार नीता गावो पुरप्रान्तदेश नृत्यत्खुराञ्चलदलद्धरणी नृपकुलपतिरेष नृपवरगुरुरेष नृहरे। तव वक्त्रबिम्बमेतद नेत्र! श्रीरमणं विलोकय पतीभूता भोक्तुकामा पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्ण पयस्यमीदृश वत्स। परमेष्ठी प्रसिद्ध स परस्परादेशनया पर्पटध्वसनारावै पाकशाला विशालेय पितामहसमानोऽस्य पुरा किल प्रपन्नस्य पुरा हर्षमयी सम्पद् पूतनयाचेतनया दत्त पूर्ण कुमार्याभरणाभिपूत्यै पौरानुयानसङ्कल्पजनिते प्रणतिर्मवते राजे प्रतिग्राही जन सर्व प्रत्यग्ज्योतिषि शेषशायिनि प्रयममिह विभो। प्रवन्धसाहितांतुष्यद् प्रभाभि लामि प्रहादस्य खपदशरणस्याशु प्राकारोऽयमनल्पनीलमाणभि प्राद्यदु दुभिमद्दलादि +++ प्रोल्लसद्धण्टिकाली वभूव पुण्यभाक पूर्व वाल मुकुन्दमदनान्तकयो बालकाय स्वपादाब्ज बालमार्ताण्डराजेन्द्र बालादित्य इवाग्रत ८२ १०२ ७१ ६७ ११४ . ८४ ९ ८९ ७४ ११८ * ९४ ११ ११० ११२ ११९ २७ ·पृष्ठम्. ३३ ११९ २८ ६६ १०७ ११९ ११५ ८५ " १८ श्लोक बृंहन्ते गजयूथपा ब्रवीति यावतीर्भानु भक्तिमेव स्थिरा देहि भक्त्युद्रेकस्तब्धीभूत भगवत्पद्मनाभस्य भगवत्पद्मनाभेन भगवत्पादकमलशोभित भगवद्गुणमाधुयें भगवद्भक्तिरेषा ते भगवद्भक्तिसङ्ग्राह्य भरताय भरद्वाज भरद्वाजाश्रमे भरद्वाजे वञ्चिराजे भवत्कवनमाधुर्य भवदाशी सुधासेक भवन्त नायक प्राप्य भार वहति लक्ष्मीशे भास्वाद्विद्रुमदण्ड भीत्या ये प्रणमन्ति भुक्त्यन्तलब्धताम्बूल भुक्त्वा पत्रगतेऽपि भूत्वा वञ्चिकुलाद् भवानिव भो वत्स! बालमार्ताण्ड। मन श्रवणनन्दिन्या मनसा वहसे यत् त्व मम खलु सफल जात मयस्त्वष्टा च लोकेऽस्मिन् मया सामिकृत स्वामिन् ! मळीमालासुरभिलमिद महाभिषेकनियमै. महाभिषेको निर्वृत्त. महीधरसमुन्नतिप्रथित माणिणी सा वि पचाळी माध्यदिनायाखिलयोगिवर्यान् पृष्ठम् श्लोक २१ मार्ताण्डप्रभुवयं। ७२ मार्दशिकाश्च ये वे ८९ मुक्कावैडूर्यनीले ६५ मौण्ड्य पाण्ड्य । भजस्व १११ यत् किञ्चिदिह सम्भूत १०८ यतकृपावज्रकवच ११३ यत्वस्य वैदुष्यविशेष ११० यत्र यत्र हि सादृश्य १०७ यथा श्रीबालरामोऽय ११४ यथा ससै+++ना ९८ यदुक्तं भवता युक्त यद्यदिष्ट महाराजा यद्यद्भारतभूमिभागवलय ११२ यस्तादृशदयाशाली यस्य च सीता दयिता ११६ या विश्वावनहेतवे १०७ | यूयं यात बलाधिपा.! २० येन च जातो वात १० येन यशोदा ससुता ९९ | यो माजल्यगुणै पूर्णा ९. योऽय वञ्चिकुलार्णवाद् १३ | यौगपद्यविनिष्कान्त ६ यौवराज्याइता प्राप्ता २८ यौवराज्याभिषिक्तस्य १.९ रजरञ्जकनाम्नेऽस्मै ७५ रजस्तमोविनिर्मुका ५२ रथाजशङ्खध्वजपुण्डरीक ५१ राजहसत्रिय तावद् ११ राजाधिराज । भवता १.६ | राजासौ हरिभजन ८४ | राज्यनैराश्यभाजोऽपि २३ राज्येन किं भवेत् पुस १२ रे रे कोण! पकण १३ लक्ष्मीकुचमहाकुम्भ ३१ १०२ ११४ १०९ २१ ६ ·हम. २८ ८२ १७ ८९ ८३ १४ ग्लोक लक्ष्मीशचरणाम्भोज लब्धावकाशैरस्मामि लिलिक्षा च बुभुक्षा च लोकोत्तरगुणावास लौकिकीमहमाश्रित्य वश्चिराजान्नदाने तु वश्चिराजान्नदानेऽस्मिन् वञ्चिराजेन्द्रसलब्ध वञ्चिवशमहाश्लाघ्य वश्चीन्द्रयोधेन्द्रकृपाणवल्ल्य वत्स कलाभि सम्पूर्ण वण्येत केनदमहो विचित्र वागहीं प्रथमैकैव वाचा सूनृतया वाचि तत्वार्थसयोगाद् वाचा हृदामप्युपरि वारिधेरेव गृह्णन्ति विकस्वरेन्दीवरसुन्दराज विचित्रपदविन्यासै विद्युन्मालावीताम्भोद विद्वत्खगकुलायाना विद्वन्मण्डलपुण्डरीक विपाटिता न कर्तव्या विप्रा यस्य मुसाम्बुजाद् विभक्का व्याख्याता विलोकयतु सादर विविक्षूणा तत्तद्विभव विशालनीलाश्ममयं विशिष्य चास्य विसम्भोत्पुलकावलीम विहितं नमन भवते वारलक्ष्मीकुचाश्लेषकीर्णा वैकुण्ठनाथविजयासन ११४ ११८ पृष्ठम् श्लोक ११४ | वोढा जगचित्रकृतस्वमूति ११२] व्यालोलोमिमदुज्ज्वलाञ्चल ९९ शतकोटिशतोदात्त ३] शमादिगुणसम्पन्न ११४ | शोभाहानिकरोऽराति ९९ शौयौदार्यादि "श्रीपद्मनाभदासाग्य। ११७ | श्रीमत्पादसरोरुह ११३] श्रीमन् ! श्रीकण्ठढाक! ३२] श्रीशालिवाटीशपुरी ९५/ श्रीशोऽय त्रियुगोऽपि १-२ श्वेतच्छत्रमुभेच १९ सकलजगत्सम्राज स कालमनपेक्ष्यैव ११० | सगृहीतं धन सम्यग् १०| सत्फलाहारसम्पूर्ण ११५ सय प्रस्थाय राजा ८ सद्यो निवृत्तमन्थ ११३ | सद्वस्तु घटितं चार ६५, सन्निधानवशाच्छुत्वा ११२/ सपूर्णा धरणि सुवृष्टिभि ४ सप्रणीतेयमस्माभि ११२ सप्राप्त समय सोऽय २५/ सबद्धस्वशिखै ८९/ समाननमयी लक्ष्मी समानलक्ष्मीर्भवत कराब्ज ९६ (ससेवित)श्रीरमणस्य ६१ सर्व सम्पन्नमन्न ३५ सर्वजगद्भरभर्नु ८१ सर्वधातुलमेतस्य ८७/ सर्वे सम्भूय मामेव ३२| सर्वोपप्लवशान्तिहेतुक ३७ स वम्चिकुलशेखर ११२ ९३ १२. १९ ८२ ११५ १ २९ ·लोक. पृष्ठम् लोका पृष्ठम् ११ ६२ ११० स वहतु धुरमेता स शेषशायी भगवान् सहजेऽस्मिन् साम्राज्ये साक्षाच्छ्रीपतिना निवेशित साक्षात् सुपणो भगवान् साध्यन्ता (विधि)चोदिता सान्द्रस्निग्धसुधानुलेप साष्टाङ्ग प्रणिपातमाकलयता सुचिरमिह भवन्त सुपर्णसलक्षितशेखरत्वाद् सेवार्थमागतसमस्त सातो धारितसद्दुकूल नात्वा तत्र समुद्रवारि स्फाटिकीयमधिरोहणी स्वकीयजठरेशय स्वतो मम कविप्रीति हाटकघटित कटक हिरण्यकशिपून्मत्त हृगत ते प्रजानामि हृष्टात्मा वञ्चिपृथ्वीपतिरथ हेमराशिमिममद्भुतरनै. ७३ ८९ ६१ ११६ ९१ ६१