·TAR
COMPILES
PRINCESS OF WALES
SH RASVATĪ BHAVANA TEXTS
No. 77
EDITED
BY
MANGAL DEVA SHASTRI,
M. A., D. PHIL. (Oxon.),
PRINCIPAL,
Govr. SANSKRIT COLLEGE, Benares
cm
Printeit by
Jai Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City.
1938

·सुभद्रापरिणयनम्
नाम
छायानाटकम्
LCHE K60 1973
Initial
SUBHADRĀ PARINAYANAM
BY
VYĀSA RAMA DEVA
EDITED FOR THE FIRST TIME,
WITH INTRODUCTION ETC.,
BY
।
Sābityācharya
PT. NĀRĀYAŅA SHASTRI RHISTE
Librarian I/C. Mss. Deptt.
Govt. Sanskrit College
..
स्टा

·॥ श्रीः॥ - उपोद्धातः ४५ अथेदमुपक्रम्यते सुभद्रापरिणयनं नाम च्छायानाटकं संमुद्रय प्रकाशयितुम्- (छायानाटकशन्दार्थः)-छायानाटकं तावन्नाटकच्छायात्मना परिकल्पिते काष्ठः पुत्तलिकानृत्ये चित्रपटपदर्शने उपचर्यते, "छाया. नाटकं तावन्नाटकम्य बाह्यं रूपमुत्सववरयात्रादिषु विष्कम्भकात्मना प्रयुज्यते” इति Wilson's Theatre २. २. १० प्रतिपादितम् । नाट्यशास्त्रप्रन्थेषु छायानाटकशब्देन नेदं रूप- केषु परिगणितं दृश्यते । श्रीमन्महाभारतव्या- ख्याता श्रीनीलकण्ठचतुर्दरः (१२।२९५-५) 'रूपो. पजीवन'शब्दं व्याख्यन् कथयति-"रूपोपजीवनं जलमण्डपिकेति दाक्षिणात्येषु प्रसिद्धम् , तत्र सूक्ष्मवस्त्रं व्यवधाय चर्ममयैराकारै राजामात्या- दीनां चर्या प्रदश्यते" । इति । नाटयशास्त्रे ४ र्थाध्याये २६८ श्लोकव्याख्याने श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तश्रीचरणैरुच्यते-"यतो हेतो. रर्थानां काव्यार्थानां प्राप्त्यर्थ साक्षात्कारबुद्धया स्वीकारार्थ तज्ज्ञैःप्रयोक्तृभिराङ्गिकाद्यभिनयःकृतस्तत्र तस्मादेतन्नृत्तं कृतं नृत्तशब्देन व्यपदिष्टम् । न तु नाट्यशब्देनैवेत्यर्थः। भवतु वा भिन्नं, तथापिक स्व.

·२ उपोद्धातः। भावं लक्षणं च स्वास्मन्यङ्गीकरोति। लौकिकत्वं लोको. त्तरत्वं वा। लौकिकत्वे घटादिवस्तुतुल्यत्वं तदनुकारत्वं प्रतिबिम्बादिरूपता वा। तत्रापि नाथच्छाया- त्मकतैव । नाट्यस्यैव ह्यमी भागनिष्पन्दाश्चित्रपु- त्रिकापुस्तप्रभृतयो प्रन्थिकरिकल्पितं (?) साक्षा- त्कारकल्पप्रत्ययसम्पदा कथापर्यन्तम् । तथा लोको- त्तरत्वे तु नाट्यस्यैवावान्तरभेदमा तत् ।" इति । एतावता नाटकच्छायात्मकं छायानाटकमिति सिद्धयति । प्रायश्छायानाटकमेकाङ्कात्मकमेव बाहुल्येनोप. लभ्यते । क्वचित् क्वचिदङ्कद्वयात्मकमपि समुप. लभ्यते । भाषायां 'कठपुतली का खेल' इति प्रसिद्ध क्रीडनकमपि छायानाटकमेव । वर्तमानसमये सिने- माचलच्चित्रपटेषु टाकीति प्रसिद्धं छायानाटकेष्वे- वान्तर्भवति। (उपलब्धानि छायानाटकानि)-संस्कृतसाहित्ये ईदृशानि कतिपयानि छाया- नाटकानि समुपलभ्यन्ते । तत्र "दुताङ्गद" नाम च्छायानाटकमेकाक्षात्मकं बाहुल्येनो- पलभ्यते । 'पाण्डवाभ्युदयं' नाम व्यासरा- मदेवकविप्रणीतमङ्कद्वयात्मकमेकं छायाना- टकमुपलभ्यते । प्रकृतं 'सुभदापरिणयन' मपि छायानाटकमेव । (सुभद्रापरिणयनं मुभद्रापरिणय वा)-प्रकृतं छायानाटक 'सुभद्रापरिणयन' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । सुभद्रापरिण- ·उपोद्धातः। यनाटकानि विभिन्नकविप्रणीतानि पश्च सन्तीति एम्. कृष्णमाचार्यमहोदयै- विरचिते History of olassical Sanskrit Litteratureनामक. प्रन्थे तैरुच्यते। तथाहि- नं० ५२९ सुभद्रापरिणयम् By वेङ्कटा. ध्वरी (लक्ष्मीसहस्र, विश्वगुणादर्श. चम्प्वादिनिर्माता ) अस्याङ्कद्वयमात्र. मुपलभ्यते। नं०७७७ नं०६६८ सुभद्रापरिणयम By हस्तिमल्लः ( नवमशतकीयः) By नल्लाकविःor भूमिनाथः (पश्चदशशतकीयः) By रघुनाथाचार्यः सुभद्रापरिणयनम् By व्यासरामदेवः (चतुर्दशशतकीयः) इदं मुद्रयितुमुपक्रान्तं सुभद्रापरिणयनं नाम व्यासश्रीरामदेव- कविप्रणीतमेकावात्मकं छायानाटकमस्ति । - एतन्निर्मातुः कवेव्यांसश्रीरामदेवस्यैतिद्यमित्थमुपलभ्यते- (व्यासश्रीरामदेवः)-श्रीमान् व्यासरामदेवकविः त्रयाणां छायानाटकानां कतति ज्ञायते । तानि 'रामाभ्युदय, पाण्डवाभ्युदय, सुभद्रापरिणयनानि'। अर्य कविः रायपुराधीशानां (रत्नपुराधी- शानां वा) कलचूरिभूपालानामाश्रित आसीत् ।

·उपोद्धातः। 'मुभद्रापरिणयन' छायानाटकमनेन इरिवर्म(१)दे- वनृपतेहरिभ्रमनृपतेर्वा निदेशेन प्रणीतम् । इय- मेवास्य प्राथमिकी रचनेति प्रतिभाति । यतः एतद्वि- रचिते रामाभ्युदय पाण्डवाभ्युदयाख्ये छायानाटके अनेन स्वाश्रयदातुईरिवर्मदेवनृपतेः पौत्रस्य श्रीरण- मल्लदेवनृपतेराश्रये निवसता विरचिते इति सम्भा- व्यते। सत्र पाण्डुवाभ्युदयं तु तेन रणमल्लदेवनृप- तेराश्रये निवसतैव विरिचितमिति तु निःसन्देहम् । इण्डियाऑफिस पुस्तकालयसूचीपत्रे नम्बर २३५३ संख्यके पाण्डषाभ्युदयच्छायानाटके उपो- द्धाते स्पष्ट मेवेदमभिहितम्(२) इण्डियाआँफिस. (१) एकेयं रसना मनस्तनुतरं नापि स्थिर तत्कथं वर्ण्यः श्री हरिवर्मदेवनृपतिर्यस्य क्षमामण्डले। शश्वदानजलाभिषेचनबलादम्लानलक्ष्म्याः कला- वप्यस्मिन्निगमावनीरुहवनी शाखाशतैर्जुम्भते ॥ ६ पृ. ३ किं च, एकाधिकः कलिकदर्थनयाऽनया यं धर्मः कथं कथमिष स्थितिमेति लोके । श्रीमान् हरिभ्रमनृपः स्वकरावलम्ब नित्यं मुदा यदि ददाति न दानवीरः ॥ ७ पृ. ४ तेन च सकलसामन्तमौलिमालामेलनदुर्ललितपादारविन्देन स्वामिना सप्रसाद- मिदमादिष्टोऽस्मि, यत्किल सरसकविना व्यासश्रीरामदेवेन विरचितमभिनवं सुभद्रापरिणयनं नाम च्छायानाटकम्- (२)अहमपि तदनु त्रिविधवीरचूडामणे रसमसाहसिकस्य स्वयमकायातविज- पश्रीस्वयंवरमालालकृतकण्ठकन्दलस्य भुजबलदलितसकलारातेरारतस्य श्रीह- - ·उपोद्घाता। पुस्तकालयस्थे पाण्डवाभ्युदयपुस्तके संवत् १५२७ वर्षोल्लेखो वर्तते, तेन ततः प्राग्भावित्वं प्रकृतप्रन्थ. कर्तुरवश्यमेवाभ्युपेयम्। (अस्य समयः)-एम्-कृष्णमाचारियर एम्. ए. एम्. एल्. पी एच्. डी महोदयः स्वकीये "हिस्ट्री प्राव क्लासिकल संस्कृतलिट. रेचर" नामके ग्रन्थे व्यासरामदेवमुद्दिश्येत्थं कथयति- - रिभ्रमतनुजजन्मनो महामण्डलेश्वरस्य श्रीमतो रणमल्लस्य महानवम्युत्स. वमनुमिलितसमस्तसामन्तचक्रेऽनुकृतशक्रसंसदि. सूत्रः (सरस) अयि! एतदर्थमेवाकारितासि । किं च, विदितमेव तावद्भवत्या, अस्ति स्वस्त्ययनैकहेतुरखिलक्ष्मावर्मसत्क मण- मावि वितभावितत्कृतयुगाचारप्रचारः क्षितौ । वीरश्रीरणमल्लदेव नृपतिस्तत्तद्गुणै रागिणी यन्त्र श्रीश्च सरस्वती च वसतस्स्यक्त्वा निजं मत्सरम् ॥ अपि च, न जिह्वासाहसं न खलु विपुलत्वं च मनसो न चाबुःसातत्ये कति च न विधातुः प्रतिभुवः। गुणानामास्थान निधिरनवधिः शौर्यमहसः कथं वा वर्ण्यः स्याद्भणत रमणलः क्षितिपतिः । आयें निरूपयामि तावकिमपि रूपकमनुरूपम् । (इति चिन्तामभिनीय सहर्षोल्लास ) अस्ति किल सकल-सामन्तचक्रचूड़ामणिना कबन्धजकुलावतं- सेनामुनेव नरपतिनाऽभ्यर्थितस्य सरसकवेासश्रीरामदेवस्य निर्मितिरभिनवं पाण्डवाभ्युदयं नाम च्छायानाटकम् । तदभिनयेन इमं नृपतिमाराधयिष्यामः । मवर्या नटकर्ममर्मनिपुणाः सभ्या गुणग्राहिणो वाणी रामकवेरवेक्षितरसौचित्या चमत्कारिणी। पाडूनो चरितं च सिथति सुधाधाराभिरन्तः सता स्वामी श्रीरणमल्ल एष निखिलक्ष्मापालचूडामणिः ॥

·उपोद्धातः। पृ० ६८६ नं०७७२ Vyasa Rama Deva "व्यासरामदेव. खयाणां रामाभ्युदयपाण्डवाभ्युदयसुभद्रापरिणयनानां छाया- नाटकानां लेखकः। अनेन ई० सन् १४०२-१४१५ वर्षान्तराले रायपुर (रनपुर ) पति कलचूरिवंशीयभूपालानामाश्रये पूर्वो- क्तानि नाटकानि रचितानि।" एतेनेंदमनुमातुं शक्यते यदसौ कविश्चतुर्दशशतके समुत्पन्न इति । हरिवर्मदेवमारभ्य तत्पौत्रपर्यन्तमस्याव- स्थितेः प्रमाणसिद्धत्वादस्य दीर्घजीवित्वमनुमातुं सुशकम्। (अस्य जातिः)-'व्यास' इत्युपारयं ब्राह्मण इति निविवादम्। पञ्चद्राविड- पश्चगौडान्तर्गतः कतमो ब्राह्मणोऽयमिति तु प्रमाणाभा- वात वक्तुं न शक्यते । एतावानेवास्य परिचयो ज्ञायते । (ग्रन्थसमालोचनम्)-छायानाटकमिदं लघुतममेकाङ्कमपि रचनाप्रौढिमहि. म्ना बाढमाकर्षति मनः सचेतसाम् । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन द्वारकां गतस्य धनञ्जयस्य सुभद्रायामनुरागोत्पत्तिः, ततः क्षत्रियोचितं तेन तस्या हठहरणम, तदनु श्रीकृष्ण माध्यस्थ्येन बलदेवादियादववृद्धानां सम्मत्या विवाह- श्चेति वृत्तं नाटकोचितया सरण्यामधुरशब्दार्थसन्दर्भण कविना प्रणीतमस्ति । यद्यप्यत्र प्राकृतभाषायां बहुशः स्खलितानि दृश्य न्ते, नचाऽत्र विषये नाट्यशास्त्रनियमा अपि बहुशः पाल्यन्ते, तथाऽपि रचनासौष्ठवेनार्थगाम्भीर्येण प्रौ. ज्या च समलकृतं छायानाटकमिदमुपादेयमेवेति युक्तमुत्पश्यामः। संस्करणं चेदमत्रत्यराजकीयसरस्वतीभवनपुस्त. कालयस्थमेकमेव पुस्तकमादर्शत्वेन परिकल्प्य कृतम् । .

·उपोद्घाता।
लेखसमयरहितमपीदं संवत १४००तः किश्चिदन.
न्तरमेव लिखितमिति तत्रत्यजैनलिपिपृष्ठमात्रादिपर्या-
लोचनेन प्रतीयते । आदर्शपुस्तकस्य चत्वार्येव पत्राणि
सन्ति । पुस्तकपरिमाणं च--१३, ३४४, ३ वसते ।
अस्मिन् कार्ये श्रीमत्काशिकराजकीयसंस्कृत.
महाविद्यालयप्रधानाध्यक्षाणां प्राच्यप्रतीच्यविद्यानदी-
ष्णानां श्रीमतां डॉ० मङ्गलदेव शालि एम्. ए. डी.
फिल् महोदयानामाज्ञया प्रवृत्तोऽहं तत्प्रदर्शितपथेनैव
कार्यमिदं समपूरयमिति तेभ्यः सहस्रशो धन्यवादान्
वितरामि। ईदृशपत्नप्रन्थरत्नरसिकानां प्रभुवराणां
तेषामाधिपत्ये भूयोऽपीदृशान्थसम्पादनसौमाग्यं लभे.
येति सम्मावयन् गुणदोषयोहणाग्रहणाय विदुषः
साञ्जलिबन्धं सम्प्रार्थ्य विरमामि ।
सरस्वतीभवनम्
काशी
दीपावली
२२-१०-३८
विदुषां वर्शवदः
नारायणशास्त्री खिस्ते

·4 為

·सुभद्रापरिणयने नाटकीयपात्राणि-
पुरुषाः
स्त्रियः
१ सूत्रधार
१ नटी
२ पुरुषावसुभूतिः(अर्जुनस्य प्रियवयस्यः) २ पत्रलेखा (अर्जुनस्य परिचारिका)
+
-
• ३ पुष्कराक्षः (श्रीकृष्णानुचरः)
३ सुभद्रा
४
अर्जुनः
४ बलकुलमाला
५ विजयसेनः
५ लवगिका
६ सुनीतिः (अर्जुनस्य वयस्यौ)
६ मालतिका
७ सारथिः (अर्जुनस्य)
कलहंसिका (सुभद्रायाः सख्यः)
वासुदेवः (भगवान् श्रीकृष्णः)

·h- व्यासश्रीरामदेवकविप्रणीतं 1 सुभद्रापरिणयनं छायानाटकम् ( मङ्गलम् ) गङ्गासङ्गमशालिनामविरलासङ्गैकशोभाभृतां पश्चानामपि मध्यमा समधिकश्रीमान् किरीटी लसन् । लावण्यामृतदीर्घिकामिव विधोर्षालां कलामुबहन विश्वाधीनवधूप धूर्जटिजटाजूटश्चिरं पातु वः ॥१॥ अपि च, त्रिजगति विजयन्ते सन्ततावार्यवीर्या निरुपममहिमानः पश्च बाणा: स्मरस्य । जयति स पुनरेषां यो वशीकृत्य विश्वं वितरति न चतुर्थो विक्रमस्यावकाशम् ॥२॥ (नान्यन्ते) सूत्रधार:-( समन्तादवलोक्य सहर्ष ) कथं प्रवत्त एव वसन्तोत्सवः। पदेताबदविरळबालपदुळपाठवावरणशालिन्यः समसमयसमयतातिमञ्जुमारिरजापुञ्जपिअरितदशदिशो ऽति- ·२ सुभद्रापरिणयनम् शोभितभुवनमण्डलाचपकमलयमारतान्दोलनचडितललितशा- खालता मधुसमयसमागममहमानयन्त्यो नवकुसुमसमृदिवर्दि- तमदा मुदा नृत्यन्त्यश्च विविधवनराजयो विराजन्ते । अपि च, समन्तादुन्मीलद्वकुलमुकुलान्तर्मधुसुधा. सपीतिप्रीतानामयमिह मधूचां कलकल: इतोऽपि श्रूयन्ते परभृतवधूपश्चमरव. प्रपश्चा वैपश्चध्वनिमघरयन्तो ऽतिमधुराः ॥३॥ ( स्पर्शसुखमभिनीय) अयमयं विमलजलकेलिलालसो विलुलितविकचकमलमुकु. कामोदमेदुरखपुराहतमकरन्दबिन्दुसुन्दरो मन्दमन्दमुपनमामास- अतः कमपि जनमन:प्रमदमातनोति मलयानिलः । ( सविमर्श ) ( किञ्चिद्विहस्य ) अधिमलयतटीपटीरकुख घनघनसारलतारतातिसक्ता। अहह किमु विमुच्य धाम मन्दो मधुसमयेऽपि समीरणः प्रतस्थे । ४॥ ( स्मरणममिनीय-सानुशयमिव ) कथं विस्मृत एव स्वामिनो निदेशः, तद्भवतु गृहं गत्वा गृहिणीमाकार्य कार्यमिदं सपदि सम्पादयामि ।

·सुभद्रापरिणयनम् ( परिक्रम्य-नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आयें ! इसस्तावत् । (प्रविश्य ) नटी-एसम्हि, पाणबेदु अजो, किं कारणं समरणेणा- गुग्गहिदम्हि । ( एषाऽस्मि, माज्ञापयत्वार्यः, किं कारणम, स्मरणेनानुगृहीवाऽस्मि । ) सूत्रधार-( सादरं ) आयें । विदितमेतद्भवत्याः । अस्ति प्रत्याधिराजव्रजमुकुटमणीराजिनीराजिताधिः पारावारान्तपारप्रसृमरसुयशाः श्रीहरिब्रह्मरूपः ।। भ्रान्स्वा भूमीमशेषां कचिदपि सदृशं स्वाश्रयं नाप्नुवाना साई नानाकलाभिःश्रयति भगवती भारतीयदुजाग्रम्।५। अपि च, एकेयं रसना मनस्तनुतरं नापि स्थिरं तस्कर्ष वर्ण्यः श्रीहरिवर्मदेवनृपतिर्यस्थ क्षमामण्डले। शश्वदानजलाभिषेचनषलादम्लानलक्ष्म्याः कला- पप्यस्मिनिगमावनीरुहवनी शाखाशतैर्ऋम्भते॥६॥ किंच, एकाधिका कलिकदर्थनया ऽनया ऽयं धर्मः कथं कथमिव स्थितिमेति लोके।

·४ सुभद्रापरिणयनम् श्रीमान् हरिभ्रमनृपा स्वकरावलम्ब नित्यं मुदा यदि ददाति न दानवीरः ॥७॥ - तेन च सकलसामन्तमौकिमालामेशनदुर्लळितपादारविन्देन श्रीमता स्वामिना सप्रसादमिदमादिष्टोऽस्मि, यत्किल सरसकवि- ना व्यासश्रीरामदेवेन विरचितमभिनवं सुभद्रापरिवपन नाम च्छायानाटकम्, तदिह महति वसन्तोत्सवे भवता ऽभिनी. यमानं निरूपयितुमिच्छामः । नटी:-( सविस्मयं ) अचरिअं अचरिअं । कहं विष अण. वरपरणरसवसीकयमणोविणोणिग्गमियसयलकालस्स पबल- भुअवलयलामोटिमोडिअमण्डलिअमुहिममरहस्स एअस्स विवि- हवीरचूडामणिणो महीमहिन्दस्स हिययम्मि नट्टकलादसणकोज- हलं पडिहादि । ( मान्धर्यमाश्चर्यम् । कथमिवानवरतरणरसवशी- कतमनोविनोदनिर्गमितसकलकालस्य प्रबलभुजबळवलाकर्षाकृष्टमण्डलि. त""महाराष्ट्रस्य एतस्य त्रिविषवीरचूडामणेमहीमहेन्द्रस्य हृदये नाय. कलादर्शनकौतुहलं प्रतिभाति ।) सुत्रधार:-(सगर्व ) आर्य ! नूनमनमिवासि महासत्व चरितानाम् । प्रकृत्यैष दुरवगाहगम्भीरमहिममहनीया महान्तः । तदिह जलनिधिमेव तावदाकळयतु भवती। अस्मिनौर्वोऽपि लीनः कचिदपि गिरयाशेरते शकभीताः कापि स्वापाय नित्यं निवसतिस हरिकुवचिदनसम्पत्।।

·सुभद्रापरिणपनम् रागादागामिनीनां कचन च सरितां सङ्गमे रङ्गकलि: काले काले कलापत्युपनमति न वा कापिकल्लोललीला॥८॥ नटी-एवं दं। कि पुण अण्णं पि पडिहादि । एसा सहजमुहिमपहुरभावमंजुळा वि अम्हार"कळायणं बहुविह विअढविजापारिमदिय पुरविषिहप्प कह रणपिस्सदि । ( एवं निवदम् । किं पुनरन्यदपि प्रतिभाति । एषा सहज "मधुरमाव- मम्जुलाऽपि अस्माकं कलाचणं बहुविधविदग्धविद्यापहृतहृदयं पृथिवीवृहस्पति कथं रजयिष्यति ।) सूत्रधार:-( सगर्वम ) कथं रयिष्यतीति किमुच्यते ? पश्य, ललितसकलाङ्गसन्धिः सुरीतिरसमावसहजमधुरेयम् । नयनविषयं प्रयाता बशायति कं नाम भारती न कला ॥९॥ किंच, जगदुपरि परिवर्तितानामीशानां तेजस्विनामगणितगुण- गरिमसारभाषा भवति सदानुवृत्तिवतिषु प्रसादबुद्धिः। तथा हि- जमानुषकच्छिदुरा गुणामा सम्पत्स्वभावात्कमलाकरस्य ।

·सुभद्रापरिणायन तथापि भानुः सततानुवृत्ति- परं सलक्ष्मीकमिमं करोति ॥ १० ॥ नटी:-( सोल्लासं ) अन्जताकमलजकुलमळकरेइ हरि. म्भमनरिन्दो । (मार्यताकमलजकुलमलकरोति हरिप्रमनरेन्द्रः।) सूत्रधार:-(साहकार) आयें ! स्वकुल विभूषणमात्र, का नाम वर्णना। यदेष जगदशेषमपि विभूषयति भूपतिः । पत, कर्पूरिख पूरितं विमलितं गङ्गातरङ्गेरिख श्रीखण्डैरिव भूषितं शिशिरितं ज्योत्स्नावितानैरिव । हारौद्युरिष भूषितं कवचितं जातीप्रसनैरिव श्रीमद्भाति हरिभ्रमचितिपतेः शुभैर्यशोभिर्जगत ॥११॥ अपि च, तत्ताहक्कथमेकया रसनया दानाद्भुतं वर्ण्यतां स्वगातीर्णसुरनुमभ्रमकरं राष्ट्रौढचूडामणे ॥ स्वर्णालङ्कतिशृङलावितरणच्याजेन पेनानिश भूपालेन कलावतां निगडिता हस्तावदान्यान्तरात॥१२॥ (विचिन्श्य सोलासं) सर्वथा फलितमस्माकं मनोरथेन । यदियं परिषदारापन. सामग्री।

·सुभद्रापरिणयनम् तथा हि- मवर्याः सविशेषनैपुणपुषः सेयं विदग्धा सभा चेतासंवननं जनेषु ललितं पार्थस्य लीलायितम् । सर्वाङ्गीणरसाभिरामिकगुणग्रामच रामा कविः स्वामी चैष हरिभ्रमः कमजुषां दारिद्रयमुद्राहरः ॥ १३ ॥ ( नेपथ्ये) उल्लसिदहाससिरिणा सरसीकमलायरेण मिलिअस्स। मलयाणिलस्स महिमा विलसह भुलणाम कोवि रमणीओ ॥१४॥ ( उल्लसितहासश्रिया सरसीकमलाकरेण मिलितस्य । मलयानिलस्य महिमा विलसति भुवने कोऽपि रमणीयः ॥) सूत्रधार-( श्रुत्वा, सहर्ष नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आर्य ! कथमुपक्रान्तमेव नर्तकः। यदियं द्वारवतीनिवा. सिना भगवता श्रीवासुदेवेन सजतस्य किमपि महिमभाजो ऽर्जु- श्रूयते । तदावामप्यनन्तरकरणीयाय स. जीभवावः। नस्य प्रावेशिकी धवा इति निष्क्रान्तौ । प्रस्तावना ।

·सुभद्रापरिणयनम् (ततः प्रविशति विसकिसलयाविशिशिरोपचारहस्वः पुरुषः ।) पुरुषः-(ऊर्ध्वमवलोक्य ससंप्रम) कथं विभाति विभावरी। तारा नातिघना मुखेषु ककुभां किश्चित्तमश्चीयते रूप्यादतिलापिलपुतिरितश्चन्द्रोऽपि तन्द्रापितः । किश्वान्तस्तरकोटरषु विगलनिवारसा सालसं स्थायं स्थायममी समीरितगिरः कूजान्त पक्षिवजाः॥१५॥ अपि च, निस्तन्द्रचन्द्र करकन्दलतुन्दिलानि लीलाचकोरयुगलान्यलसीभवन्ति । पीत्वा मधूनि च वधूरतखेदमुद्रा. निद्रालवः कुवलयान्यलयो विशन्ति ॥ १३ ॥ अये कथमयमुदयगिरिशिखरशेखरीभवति भगवान् गभ- स्तिमाली। ( समन्ततो विभाब्य सविस्मयं) अहो अरुणसारथे. ररुणिमा कश्चिदतरुणकिरणानाम् । सिन्दूरैरिव दिग्भ्रमैरिव जपापुष्पैरिव प्रस्फुर- आणिक्युरिच कुकुमैरिव लसल्लाक्षारसौधैरिव ॥ एतदिन्छुरितं कृतं कवचितं व्याभूषितं रूषितं सिक्तं भाति जगदिमृत्परतरै नोर्नवैर्भानुभिः ॥१७॥ (पुरोऽवलोक्य ) अहो प्रतिदिनमवलोक्यमानाऽपि नवनवैव दिशति कमपि ·सुभद्रापरिणयनम् प्रमदभरं पुरन्दरानुनभुजपरिषपरिपारितेयं पुरी द्वारवती । मध्ये विचित्रमणिचित्रितहेमहम्। रम्या विभाति नगरी गरुडध्वजस्य । यत्रेन्द्रनीलरुचिरो हरिरेष भूमेः शङ्गारहारपदनायकवचकास्ति ॥ १८ ॥ ( परिक्रम्य, पुरोऽवलोक्य ) कथमयं भगवतो मधुसूदनस्यानुचरः पुष्कराक्ष इत एवा. भिवर्तते । ( सवितर्क ) हन्त कुमारधनञ्जयो ऽध निखिलामपि निशाम्, विभ्यद्ददाति न दृशं यदतन्द्रचन्द्रे निद्रा न विन्दति न निन्दति चन्दनेऽपि । सम्भाषयामि तदसंशयमेतदीये जागर्ति कापि दयिता हृदयेऽन्तरथ ॥ १९॥ ( इति किश्चिचिन्ता नाटयति ) (ततः प्रविशति पुष्कराक्षः) पुष्कराक्ष:-अहो स्वामिनो मधुसूदनस्य धनजये किमपि निरतिशयं प्रेम । स्वैरं विहृत्य नवकेलिवमानिवृस- मात्रस्य सख्युदितामरति निशम्प २ ·१० सुभद्रापरिणयनम् तत्सवितर्कशतसम्मृतमानसोच देवः कथं कथमहो रजनीमनैषीत् ॥ २० ॥ आदिष्टं च मम यद्वत्स पुष्कराक्ष ! प्रत्यूषएव वृत्तान्तमिमम. वगम्य त्वरिततरं मां द्रक्ष्यसीति । तयाचदनुसरामि । ( कचिदपि तदरतिनिमित्तं परिक्रम्यावलोक्य) कथमयं धन- अयस्य प्रियवयस्यो वमुभूतिः १ । ( उपसृत्य ) वयस्य ! वमुमुते ! विभावयामि किमपि चिन्तातुरं ते चेतः। यदिह सविधस्थितमपि मां न सम्भावयसि । वसुभूति:-( सहसा ऽवलोक्य सादरं ) सखे ! पुष्क राक्ष ! परिष्वजस्व ( इत्युभावालिङ्गनं नाटयतः) पुष्कराक्ष:-अयि बसुभूते ! प्रातरेव विसकिसलयादि शिशिरोपचारसम्भारश्चिन्ता चेयं किमपि निमिचमासूचयतः । तत्कथय किमेतत् ? यमुभूति:--सखे ! किमकथनीयं नाम भवतः । शृणु तावत् । एकदा श्रुतन्न कुरुराजधान्यामेव गगनमध्यमध्यारूढे भगवति मरीचिमालिनि राजकुलद्वारि कैश्विदपहृतगोधनस्य गो. पजनस्य परिभवघोषणायां सहसैव महान् कलकला समभवत् । पुष्कराक्षः-ततस्ततः । वसुभूतिः-ततश्च तदाकर्ण्य रिपुपरिभवमसहमानः सम- ·सुभद्रापरिणयनम् ११ यमतिलय गाण्डीवग्रहाय रहसि पाञ्चालीसहचरस्य महारा. जस्य सरमसं विवेश वासभवनं धनञ्जयः। पुष्कराक्ष:-( सबहुमानं ) किमुच्यते धनञ्जयस्य रण. रसलीलायितम् । ततस्ततः ? वसुभूतिः-ततश्च तत्कालमेव तानाततायिनो निहत्य, आहृत्य च गोधनानि समयविधिमनुसन्दधानस्तीर्थयात्रामसङ्गतः सरस्वतीसङ्गमसमुल्लासिनो महोदधे रोधसि विहितायतनस- निधानेन भगवता श्रीसोमनाथदेवेन सनायं प्रभासमाससाद । पुष्कराक्ष:-किमाश्चर्य धनअये विक्रमस्य समुचितक. मस्य च । ततस्तत: ११ वसुभूतिः-ततश्च समधिगतवृत्तान्तेन भगवता श्रीवासु. देवेन त्वरिततरमागतेन सक्तः कमपि वानसातिवचिन प्रमदभरमनुभवन् सहैव द्वारवतीमुपेत्य लीलोद्यानसविधवतिनि विजितबैजयन्ते विलासभवने कृतनिवासो दिवानिशं नवनवो. पचारलालितः कलितमुखसन्ततिर्नयति दिवसानि । पुष्कराक्षः-ततस्ततः । वसुभूतिः-एवं च सति धस्तनदिनएच वनविहारको तुकी करकलितकनकवेत्रलतया पत्रलेखया ऽनुगम्यमानो मधु. करमालयेव वसन्तस्तद्विलासकाननमलश्चकार । पुष्क्रराक्षः-ततस्ततः ।

·१२ सुभद्रापरिणयनम् वसुभूतिः-सखे ! न परिकलयामि लीलावनवृत्तान्तम् । परं प्रत्यागतमात्र एव मनसि कामपि महतीमरतिमुवानन्यइच, अपरिचित इव, शुन्य इव, मत्त इव, मुषित इव, मूढ इव, भ्रान्त. इव, ग्रहग्रस्त इव, काश्चिदननुभूतचरीमवस्थामापमः सहसैव समश्यत कुमारो धनञ्जयः। पुष्कराक्षा- ( साशy ) अहह महदसम्भावनीयमेतत् । ततस्ततः । वसुभूतिः-ततश्च कथं कथमपि गमितवासरः सुसंकृति. रपि सदसि स्थातुमनलमवलम्ब्य पत्रलेखाकरमधिरुरोह परि. मितपरिवारः प्रासादशिखरम् । पुष्कराक्षा-ततस्ततः । वसुभूति:-ततश्च कतिपयकालकलया निजकरसुधा- भिधळयति धरातलं तरुणरोहिणीरमणे, तान्तस्य तापविपदं किमिव ब्रवीमि चन्द्रः कथं कचिदहो दहनेऽपि दृष्टः । आस्तां तदेतदवबिभ्रदिमामवस्था यैरीचितः स खलु हन्त त एव धीराः ॥ २१ ॥ ( इत्युत्कम्पं नाटयति ) पुष्कराक्ष:- अहह श्रोतुमपि न शक्रोमि । वसुभूति:-सखे ! कामपि तरलतामाविभ्रतः कुमारस्य, ·सुभद्रापरिणयनम् १३ क्षणं तरपे उनल्पैः किसलयदलैः कल्पिततले क्षणं लीलावाव्यां क्षणमथ च वातायनमनु । क्षणं धारागारे क्षणमुपरि वेदिस्थितिरभूत् परं यातायातैरजनि रजनीयं परिणता ॥ २२ ॥ पुष्कराच:- वयस्य ! वसुभूते ! तर्फयसि किमपि सत्तापनिमित्तम् ? वसुभूतिः-सखे ! विचारयामि निजधियोऽनुरूपम् । ("बिभ्यद्ददाती"त्यादि पठति ) पुष्कराक्षा-एवमेतत् । साधुसन्दर्शिनी वयस्यबुदिः । तस्वरस्व शिशिरोपचारसम्विधानाय । अहमपि वृत्तान्तमिम स्वामिने निवेदयामि । ( इति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति मदनावस्था नाटयन् यथानिर्दिष्टो ऽर्जुनः ) विभवतश्व परिवारः। अर्जुन:-( सवितर्कमात्मगतं ) हन्त विषमोऽयं विधि. व्यतिकरः। लीलोद्याने दिक्षा कनु भवतु मम काऽस्तु साऽपीह तन्वी चेष्टा माधुर्यधुर्याः कनु हृदयहृतः सन्तु तास्तास्तदीया।

·१४ सुभद्रापरिणयनम् काऽधैर्य चेतसो ऽस्तु क नु किरतु शरानेष काम: प्रकामं नो जाने सम्बिधानं स्फुरतु नवमिदं किं विधातुंविधातुः२३ ( इति मदनावस्थामभिनीय पुनः संवरणं नाटयति ) विजयसेनः-( सोपरोपं ) अयि कुमार धनञ्जय ! क- थय किमिदमवगृहनं परिजनेऽपि ? यता, दहनन्तस्तत्त्वं प्रसरति सदा संवृतिकूता. मनुद्भिन्नो धैर्याडहिरिह गभीरे मनसि यः। स चिन्तासन्तानः सततमविषयः प्रतिपदं प्रसय प्रोन्माथी हृदयपुटपाकः स्फुटतरः ॥ २४ ॥ सुनीतिः-स्वामिन् ! साधु विज्ञापयति विजयसेनः । इच्छानुपति सततमविभक्तसुखासुखम् । स्थानमेकं रहस्यस्य मनः परिजनो ऽथ वा ॥२५॥ तदळं दोकायितेन । ( अर्जुनः सनिभृतनिःश्वासं किञ्चि- दधोमुखस्तिष्ठति )। विजयसेनः-( साश्चर्य ) स्वामिन् ! सकळरहस्येषु, चेतो वयं वयं चेतो गणनेयमभूत्पुरा । कथमद्यतनी वृत्तिश्चेतश्चेतो वयं वयम् ॥ २६ ॥ अर्जुन:-( सविलक्षस्मितं ) अयि वयस्यौ ! युवयोरपि किमपि गोपनीयमस्ति ? परमियं त्रपा किश्चिदन्तरयति । ( इति पुनलक्ष्यं नाटयति ) ·सुभद्रापरिणयनम् सुनीति:- कचनानुचितविधाने निजमनसोऽपि त्रपा सतां भवति । लिग्धः सदानुवृत्ति नं परिजनः कुत्रचित् पाहेतुः ॥ २७ ॥ अर्जुन:- ( सविलक्षस्मितं ) शृणुतं तावत् । प्रभातपाय. एव परेचवि विहिताहानसंज्ञ इवाऽनिलविलुलितकतापल्लवाङ्गु- किभिस्तरुभिरुचैराहूयमान इव मदकलकोकिलाकुळकुहरबैर- भिनन्धमानइव मधुरसरसनमत्तपधुकरमधुरशङ्कारैरनुनीयमान इव प्रतिपदमुपनम्य नवकुसुमसौरभोगारिणोपवनपवनेन दिह. क्षारसपरवाः पत्रलेखया सह तदुद्यानमविशम् । उभौ-ततस्ततः । अर्जुन:-ततश्च, आलोक्य लोकोत्तररूपसम्प- ल्लीलावनं संवननं दृशस्तत् । चित्रं न तच्चित्ररथं कथञ्चि. नानन्दनं नन्दनमप्यमि ॥ २८ ॥ तत्र चित्रपरम्परापहृतमना मनागिव परिभ्रमन् कुसुमावचा. यपरिचयेन किमपि कलयन्नायासलवं लवङ्गलतामण्डपतले विमलमणिवेदिकायामुपविश्य श्रममनैषम् ।

·सुभद्रापरिणयनम् उभौ-ततस्ततः। अर्जुन:-तत्र च परिसर एव तरुलतान्तरितं त्वरितगा. मिन्याः कस्याश्वन कामिन्या नुपुररवकिमीरितं 'दिष्टया सखि! स एवायमिह' इति मन्दं मन्दं शब्दमौषम् । विजयसेन:-( सवितर्क ) नूनं कदाचन दर्शनजनिता. नुरागया कया च न पुनरिदानी वनविहारवीक्षितं देवमवधार यितुं प्रहिताया निमृतमागम्य सम्यगवगम्य निवृत्तायाः प्रिया. वेदनेन भवितव्यम् । अर्जुन:-ततश्च किमिदमिति कौतुकेनास्थाय त्रिचतुरैरेष पदैः, . रूपेण वाामसयोरतिवृत्तपारां तारान्तरे शशिकलामिव विस्फुरन्तीम् । कां चित्सखीषु सविशेषविसारिलक्ष्मी मुदीक्ष्य विस्मयरसाम्बुनिधावमज्जम् ॥ २९ ॥ ततश्च क्षणमवलोक्य तामिदमचिन्तयम् । किं निर्गतेयं घनसाररम्भा- स्तम्भाविधापा भिदा स्वयम्भूः । राकामृगाङ्कादथ दृश्यमान विधाविधादत्तकलङ्कशङ्कात् ॥ ३० ॥ विजयसेना-ततश्च ।

·सुभद्रापरिणयनम् १७ अर्जुन: :-ततच त्रिभुवन विजयिनो मदनस्य मुसिमती शक्तिरिव केयमिति मयि विचिन्तयत्येव सा, सस्वेदविन्दुनिकुरम्बकरम्बिताङ्ग. भङ्गं कुरङ्गगनङ्गरसालसानि । मदीक्षया वलितकन्धरवन्धुराणि शुन्यानि कानि च न मन्दमदास्पदानि ॥ ११॥ विजयसेना-अपि कुमार ! कतमामबङ्करोति सा वयोऽवस्थाम् । अर्जुन:-मन्ये अभिनवयौवनारम्भमेतदीयं वयः । यदस्या, दृशोर्द्वन्द्वं मुक्त्वा चिरपरिचितां तामृजुगति चलरिकश्चिद्राचि प्रसरति तथा नातितरलम् । कुचश्रीरप्युचैः श्रपति न निजाभोगमुचितं नितम्ब सल्लक्षमीरपि च गरिमाणं गुणयति॥३२॥ सुनीति: हन्त मन्मथप्रथमावतरणमङ्गलशंसिनीयमय स्था तदङ्गानाम् । अर्जुन:-तदनु वनविहारलीलया कतिपयपदानि दत्वा जनितश्रमेव बकुलतरुतके कृतस्थितिः सा सुन्दराङ्गी, सन्दंशिताङ्गुलिनिपीडितपाणिपृष्ठ- मुल्लासिपाहुयुगुलं परिवर्य किश्चित् । - ३ ·१८ सुभद्रापरिणयनम् उत्तम्भितोच्चकुचकुम्भकृताङ्गभङ्गा महक्पथे सुखविधेः परिधि चकार ॥ ३३ ॥ अपि च, वितन्वती तानि तरङ्गितानि तदीयहरदर्शितभूरिभावा। अपाङ्गरने कृतलास्यभङ्गी- रङ्गीकृतानङ्गगुरूपदेशा ॥ ३४ ॥ सुनीतिः-( सवित) दिष्टया स एव हि सखीति सखीवचो यत् यच्चाप्यनङ्गकलितानि च तानि तस्याः । सम्भावयामि तदसंशयमेतदीयं चेतश्चिरं कलितरागमरं स्वयीति ॥ ३५ ॥ अर्जुन:-अत्रान्तरे जराविसंष्ठुलगतिरागत्य दूरत एवं कोऽपि कञ्चुकी-भदारिके ! देख्यो भवतीं दिक्षन्ते' इति किश्चिदुपैरवोचत् । सुनीति:-ततस्ततः। अर्जुन:-ततश्च तद्वचनसमनन्तरमेव कथं कथञ्चिदनिया त्यपि बलादिव नीयमाना पदे पदे प्रस्खलन्ती मिषेण पुनः पुनः मयि कटाक्षमुक्षिपन्ती समं सखीभिर्मम मनसा च तरुलतान्तरि. ततनुः प्रतस्थे ।

·सुभद्रापरिणायनम् १६ विजयसेन:-ततस्ततः । अर्जुन:-ततश्च नयनपथमतिक्रान्तायां च तस्यां किमिय. मपस्पतिनिद्रा वा, किं स्वप्न उत मोहः, कि मुखममुखं वा, को ऽहं क पा, किमिदमिति किञ्चन नाध्यगच्छम् । स्मरशरनिकर. कीलिताव विकलेन्द्रियत्तिः क्षणमतिष्ठम् । सुनीतिः-(साशकं) ततस्ततः । अर्जुन -ततश्च पत्रलेखापयत्नेन लब्धप्रबोधः क्षणमिव स्थित्वा तत्करमवलम्ब्य श्रमजलगलितचरणळाक्षारुणां तत्पदप. रम्परामधिगम्यानुमिततद्गतिस्तामनुसरनदरतएव तरुणतमाळल. तान्तरितः पुरत एव यावत्ता पश्यामि तावच्च, स्वद्वारि वेदिकदली परिरभ्य दोभ्या प्रत्यप्रिवेश्यनतमाननमंसदेशे । आमीलिताक्षनिभृतश्वसितं विवृत्त पादाम्बुजा किमपि सा ऽतिचिरं निदध्यौ ॥३६॥ सुनाति:-( सोच्छ्वासं ) ततस्ततः । अर्जुन:-ततश्च पुनरुज्जीवित इव, सद्यः प्रोद्यदनहरङ्गकलितां तां वीक्ष्य ताहग्विधां स्वर्गादप्युपरीव तावदभवं मनः सुधायामिव । याववाहितविस्मयेन मनसा तां भावयामि क्षणं (किश्चिनिमीलितनयनः क्षणमिव स्थित्वा) ·२० सुभद्रापरिणयनम् तावञ्च, नोजाने सहसैव सा किमविशद् गेहं नु देहं मम ॥३७॥ (इति पुनश्चिन्ता नाटयति ) विजयसेना-(सुनीति प्रति जनान्तिकं ) विषममिव कि. मपि पश्यामि । ( अर्जुनं प्रति ) स्वामिन् ! ततस्ततः । अर्जुन:-(सनिःश्वासं ) तदनु मदनहतकेन कामपि दश लम्भितः । पत्रलेखया कथं कथश्चन सदनमानीतोऽस्मि । सुनीति:-देव विज्ञायते देवस्य सकलकरणहरिणवा. गुरा कतमेयमिति ? अर्जुन:-बयस्य ! तदेव विज्ञातुं प्रातरेव प्रहिता न जाने कथं नु चिरयति पत्रलेखा ? ( इत्यौत्सुक्यं नाटयति) (ततः प्रविशति पत्रलेखा) पत्रलेखा-(पुरो विलोक्य) हदी हदी कहं पुणो देवस्स अज्जु वि सविध हिअगंठी। ( कथं पुनर्देवस्य अद्यपि सत्येव हृदयग्रन्थिः)? ( परिक्रम्य) जयदु देवो । ( जयतु देवः ।) अर्जुन:-( दृष्ट्वा ) अयि पत्रलेखे! कथय किमपि विदि. तवत्यसि पत्रलेखा-देव! देवादेसेण इदो णिग्गदाएब्व मए

·सुभद्रापरिणयनम् ४६,४५६ २१
महुमहणपहुदीण अन्तेउरएसु मिसेण परिभामिअ निउणं नि.
स्वयंतीएवि कहिं पि कि पि ण परिकलिदं । ( देव ! देवादेशेन
इतो निर्गतयैव मया मधुमथनप्रभृतीनामन्तःपुरेषु मिषेण परिभ्रम्य
निपुर्ण निरूपयन्त्याsपि कुत्रापि किमपि न परिकलितम् )
अर्जुन:-( सविषादौत्सुक्यं ) ततस्ततः ।
पत्रलेखा-तदो अ दाणि विअ देवी रोहिणीए मन्दि.
रादो णिक्कन्तमित्ताए तस्सि विअ दुवारदेसे भट्टिदारिा
सुभदाए उवजणणी खीरतरांगणी किं पि चिन्ताउलहियया
लक्खिदा पुच्छिदा अ चिन्ताकारणं । ( ततश्चेदानीमिव देव्यां
रोहिण्या मन्दिरान्निष्क्रान्तमात्रायां तस्मिन्नेव द्वारदेशे भवारिका.
सुभद्राया उपजननी क्षीरतरङ्गिणी किमपि चिन्ताकुलहृदया ऽऽलक्षिता
पृष्टा च चिन्ताकारंणम् )
अर्जुन:-( सवितर्क ) ततस्ततः ।
पत्रलेखा-तदो अ भणिदं तीए, सहि पत्लेहे अम्हाण
भट्टिदारिआ कदिवयदिवसाणं पहुदि दुम्मणायमाणा,
एदस्सि वि महूस्सवे ण कुणह हिंदोलणाखेलणं
सद्धं मुद्धसहीहि कीलइ मणं पंचालियाहिं ण य ।
किं अण्णं सुअसारिआण महुरालावे वि उधिषिरी
चित्ते आलिहियव्य सुनहिअया रसिदिअंदीसई॥३८॥

·२२ सुभद्रापरिणयनम् (ततश्च भणितं तया सखि पत्रलेखे! अस्माकं भर्तदारिका कतिपयदिवसेभ्यः प्रभृति दुर्मनायमाना, ) एतस्मिन्नपि मधूत्सवे न कुरुते हिन्दोलनाखेलनं साई मुग्धसखीभिाक्रीडति मनाक् पाश्चालिकाभिन च । किमन्यच्छुकसारिकाणां मधुरालापेऽपि उद्भाम्यती? चित्रे आलिखितेव शुन्यहृदयारानिन्दिवं दृश्यते॥३८॥ अर्जुन:-( सोस्कण्ठं श्रुत्वा ) ततस्ततः । पत्रलेखा--पुणोवि तीए भणिदं गयदिअये विष सह सहीहि केलिवणविणिवुत्तमिचाए तीए अंगेमु स कोवि संदावो आसि । ज णपणलक्खिदं पि ण साहिदु पारेमि । जेण सपलं पिरयणिं पि, न पडह घणपट्टे अच्छिपिच्छेहिं मुकं छमछमिदकवोलावहिदं बाहवारि ॥ अविणि विसरिल्लुत्तत्तणीसासफंसे उपकिवमकिआसे वए अंगलच्छी ॥ ३९ ॥ (पुनरपि तया भाणितं गतदिवसे एष सह सखीभिः केलि. वनविनिवृत्तमात्रायास्तस्या अङ्गेषु स कोपि सन्ताप आसीत् । यं नयनललितमपि न सोडं पारयामि । येन सकलामपि रज. नीमपि,) न पतति धनपढे अक्षिपश्मभिर्मुक्तं छमछमितकपोलापर्तितं पापवारि ।

·सुभद्रापरिणयनम् २३ अविनीय विमृमरोत्तप्तनि:श्वासस्पर्श + वेपत्ते अङ्गालक्ष्मीः ॥ ३९ ॥ अर्जुन:-( सादरं ) ततस्ततः। पत्रलेखा:-तदो अ 'जाणासि सहि किंणु इत्य कारणं' ति अणुजुचाए तीए भाणदं 'सहि निउणं ण जाणे यदि केलिवणविहारपरिस्समो अदिदोसो वा कोचि' । ( ततश्च 'जानासि सखि किन्वत्र कारणमिति अनुयुक्तया तया भाणतम् 'सखि ! निपुणं न जाने यदि केलिवनविहारपरिश्रमो ऽदृष्ट. दोषो वा कोऽपि' )। अर्जुन:-ततस्ततः। पत्रलेखा-दो भए निहुअं हसिऊण भणिदं, 'सहि अण्णं पिकिं पि संभावीयदि'। (ततो मया निभृतं हसित्वा भणितम् , 'सखि ! अन्यदपि किमपि सम्भाव्यते')। अर्जुन:-( साशङ्क ) ततस्ततः। पत्रलेखा-तदो अ सुणिअ मणोगदाए अभिहिद, अवि संभावीयदि । एतस्सि अवत्यंतरे किं पुण णिविडलज्जा. जवणियंतरि पालियाण हिअयगयं केण लक्खीयदि । जत्थ भयवं मंमहो वि जणिअमोहव्यमोहविकपो भादि ।

·२४ सुभद्रापरिणयनम् (ततश्च श्रुत्वा मनोगतया ऽभिहितम् , अपि सम्भाव्यते । एतस्मिअवस्थान्तरे किं पुनर्निबिडलज्जाजवनिकान्तरित · बालिकानां हृदयगतं कैन लक्ष्यते । यत्र भगवान् मन्मयोऽपि जनितमोहव्यामोह. विक्रमो भाति)। अर्जुन:-ततस्ततः। पत्रलेखा-तदो मए भणिदं, कहिं पुण संपदि पठिदा पिअसही। ( ततो मया भणितम् ,कुत्र पुनः सम्प्रति प्रस्थिता प्रियसखी)। अर्जुन:-ततस्ततः । पत्रलेखा-निवेदिदं तीए, अन्ज मज्झण्णे संकिददोसोव- समकारणेण जयणपरंतमंडणचंडिआयदणं सुभदा समं कुलमह- तरीहिं गमिस्सदित्ति तदुवहारमेलणपउचा अज्ज पुणो वित विअ विलासवणं सह सहीहि भदारिआ गदित्ति सुणिय पज्जाउत्तम्हि । (निवेदितं तया. अद्य मध्याह्ने शक्तिदोषोपशमकारणेन नयन. पर्यन्तमण्डनचण्डिकायतनं सुभद्रा समं कुलमहतरीमिर्गमिष्यतीति तदुपहारमेलनप्रवृत्ता अद्य पुनरपि तदेव विलासवनं सह सखीभिर्भ: र्तृवारिका गतेति श्रुस्या पर्यावृत्ताऽस्मि । अर्जुना-ततस्ततः।

·सुभद्रापरिणयनम् २५ पत्रलेखा-तदो अ सहि समीहिदं साहेसुत्ति भणिय वुत्तमिमं विनवेदुं देवस्स चरणमूलमागदनि । ( ततश्च सखि ! समीहितं साधयस्वेति भणित्वा वृत्तान्तमिमं विज्ञापयितुं देवस्य चरण. मूलमागताऽस्मि ।) अर्जुना-(स्वगतं) दिष्टया ज्ञाताऽयं किंधाक्षममिह विरहं हा कथं वाऽस्मि सोढा रे चेतः के तवामी भृशमरतिरया हन्त दृश्येत साऽपि। किं वा वक्ष्ये मुरारि क नु रभसवलदुग्रीवमुदीक्षितं तत् हतुं शक्तः किमेतामहह मयि रणे यादवा के वराका॥४१॥ (प्रकाशं ) अयि पत्रलेखे ! क च न पुनदृश्यते ऽपि ? पत्रलेखा-णं पत्ता सह सहीहिं केलिवणं । ( ननु प्राप्ता सह सखीभिः केलिवनम् )। अर्जुन:-(सौत्सुक्यं ) निवेदय तदुधानगामिनं मार्गम् । पत्रलेखा--(पुरोभूय ) इद इदो देवो । (इत इतो देवः ) ( इति सर्वे परिकामन्ति ) -- पत्रलेखा-एदं तं केलिवणं । ( एतत्चत्केलिवनम् ) ( इति सर्वे प्रवेश नाटयन्ति) सुनीति:-( समन्तादवलोक्य ) विलसदलसलीलं मन्दमान्दोलनाभि प्रसृमरमधुगन्धं पल्लवापाटलधि ।

·२६ सुभद्रापरिणयनम् अलिकुलकलगुजागद्गदालापमेत- त्पमदवनमिदानीं नाम धत्ते यथार्थम् ॥ ४२ ॥ पत्रलेखा-( ससम्ममं हस्तसंज्ञया सुनीति :निवारयन्ती निभृतपदं परानुवृत्त्य) अये मन्दं कहेसु । ( अये मन्दं कथयस्व ) अर्जुना-कथमिव ? पत्रलेखा-( नेपथ्याभिमुखं हस्तेन दर्शयन्ती) इदो जेव नादिदूरे कुसुमाइं उचिणन्ती सहीहिं परिवुदा सा कंणयारयणं सुभदा विहरदि । कदा वि अत्ताणं कलयलं निसुणिअ गहीद. सब्भमा अण्णदो गच्छेइ । (इत एव नातिदूरे कुसुमान्युचिन्वती सखीभिः परिवृता सा कन्यकारण्यं सुभद्रा विहरति । कदाचिदा- स्मनां कलकलं निश्रुत्य गृहीतसम्ध्रमा अन्यतो गच्छेत् । ) अर्जुन-साधु समर्थयसे । इहैव कुरवकवीथिकान्तरिता निभृतं द्रक्ष्यामः । ( इति सर्वे सकौतुकमालोकयन्ति । ) ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा सुभद्रा सख्यश्च । ) सुभद्रा-( सखेदालसं किञ्चित्परिक्रम्य स्वगतं ) उपदिसह अणङ्गो किं पि जं जं रहस्सं ण हु सुणइ मणो तं केण मन्तीय दी।

·सुभद्रापरिणयनम् २७ अणुदिणमणुरा वड्ढए का वि लजा गुरुयणवसगा ही किं करिस्सं हदम्हि ॥४३॥ ( उपदिशति अननः किमपि यद्यद्रहस्य न खलु शृणोति मनस्तत् केन मन्त्रयेयं दीर्घम् । ? अनुदिनमनुरागो वर्दते काऽपि लज्जा गुरुजनवशगा ही किं करिष्ये हतास्मि ॥) (इति चिन्ता नाटयति ।) बकुलमाला-( अपवार्य ) हला लवङ्गिए पेक्खसि एन्च सहीए अवच्छं । ण हु सुणइ किं पेि भणि । पुरा उविण्ण- पेक्खएण साहेई णिहुरविसरिल्लसासागाणिकरसा कुंरगत्थी । (हला लवनि के प्रेक्षस एव सख्या अवस्थाम् । न खलु शृणोति किमपि भणितम् । + ) ( अर्जुनः सोत्कण्ठं पश्यति ) विजयसेना-(लतान्तरेण निरूप्य सुनीति प्रति जनान्ति- कम् ) युक्तमपहृतमनया मनो देवस्य । तरलयति हि महोदर्षि कौमुदी। लवङ्गिका-सहि पेक्खामि २ किं करीयदि अचणो अगोअरे अत्थे । तह वि किं पि उवक्खिवामि । (सुभद्रा प्रति) भट्टिदारिए इदो दाव देसु दिटिं। ( सखि ! पश्यामि २ किं क्रियते आत्मनो ऽगोचरे ऽर्थे । तथाऽपि किमप्युपक्षिपामि । भर्तृदा. रिके ! इतस्तावत् देहि दृष्टिम् ।) + + ·२८ सुभद्रापरिणयनम् जो एसो। ( य एषः) उकण्ठाभरकारिणा महुरसेणापूरिअन्भन्तरा सेयं पेक्खिअ चंपयस्स कलिआ मीसिव्वहासम्मुहिं । उप्फुल्लासु लदासु मत्तभमरो मुत्तूण केलीरसं दूरादेव विसारिणा परिमलेणालुद्ध धावदि ॥४४॥ ( उत्कण्ठाभरकारिणा मधुरसेनापूरिताभ्यन्तरा सेयं प्रेक्ष्य चम्पकस्य कलिकामीषद् विकासोन्मुखीम् ? । उत्फुल्लासु लतासु मत्तम्रमरो मुत्का केलीरसं दूरादेव विसारिणा परिमलेनालुब्धकं धावति ॥) अर्जुन:-( साशवं पत्रलेखां प्रति ) कथमियमुद्दिश्य माम. न्योक्तिमभिदधाति । पत्रलेखा-णं क्खु २ चतुरवयणमि दप्पणतलवज्जधा पेक्खियदि तथा २ दीसदि । ( न खलु २ चतुरवचने दर्पणतलव. द्यथा प्रेक्ष्यते तथा तथा दृश्यते । ) सुभद्रा-हंजे ! लवङ्गिए कहिं सा कलिएत्ति । ( सखि। लवनिके ! कुत्र सा कलिकेति ) ( लवनिकयोपदिश्यमाना कलहंसि- काकरमवलम्ब्य व्यस्तालसपदं परिकामति ।) सुभद्रा-( कलिकामवलोकयन्ती कोकिलारवश्रुतिममिनीय सत्रासोत्कम्पं ) सहि ! किं अवरद्धं मए । जं एसा कलिया को. वारुणणयणा णिरन्तरं दसहवयणेहि मं दुहवेइ । ( सखि ! कि.

·सुभद्रापरिणयनम् २६ मपराद्धं मया, यदेषा कलिका कोपारुणनयना निरन्तरं दुःसहवचनैर्मा दुःखयति ।) ( इति कर्णी पिदधाति ।) मालतिका-( जनान्तिकं ) हला लवङ्गिए उत्तासेहि एय दुपक्खिणिम् । ( उत्त्रासयैतां दुष्टपक्षिणीम् । ) (लवडिका शाखाधूननं नाटयति । ) सुभद्रा--( वपुषि पुष्पपतनमभिनीय समयसम्भ्रममपसरन्ती) हा २ परित्ताय २ सो अदिनिग्घिणहिअयो मम्महो रुणरुणि. अचावमुक्केहिं विसलित्तेहिं सरेहिं असरणं मं सव्वङ्गं पहरदि । ( हा हा परित्रायस्व २ सोऽतिनिघृणहृदयो मन्मथो रुणरुणितचाप. मुक्तैर्विषलिप्तैः शरैरशरणां मां सर्वाङ्गं प्रहरति । ) अर्जुन:-( ससम्भ्रमौत्सुक्यं ) अयि विजयसेन ! धनु. धनुः, निहन्मि तावदेनं प्रियापरिभाविनं मदनहतकम् । ( इत्यावेगं नाटयति ।) विजयसेनः-स्वामिन् ! अलमलं संरम्भेण । कुतोऽत्र कामहतकः ? विरहवैक्लव्यमेतत् । ( अर्जुनः किश्चित्सलज्जं पुरस्तथैव विलोकयति । बकुलमाला-अयि ! भट्टिदारिए ! ण एदे विसलिचा सरा, किं पुण कोइलुवासकारणेण लवाहिआए गहिऊण तिल- यसाहं रणरणिअघणकङ्कणं धुणन्तीए गन्धलुद्धभमरा णिवअइ

·३०
सुभद्रापरिणयनम्
कुमुमाउली एसा । ( मयि मदारिके ! नैते विषलिप्ताः शराः किं
पुनः कोकिलोत्रासकारणेन लबनिकया गृहीत्वा तिलकशाखां रणरणित
धनकङ्कणं धुन्वन्त्या गन्धलुब्धप्रमरा निपतति कुसुमावस्येषा ।)
सुभद्रा-( सदैन्यं ) अयि सहीओ कीस अ कारणं में
विप्पयारेसि । णं जाणन्ति वेअणाजज्जारज्जताई एदाई अङ्गाई ।
( अयि सख्यः ! कीदृशमकारणं मां विप्रकारयन्ति । ननु जानन्ति वेद.
नाजर्जरीक्रियमाणान्येतान्यङ्गानि ।)
( इति मदनवेदना नाटयति । )
लवङ्गिका:-अयि भट्टिदारिए उभिन्ननवकुसुममहुमत्त.
महुअरमहुरझंकारमुहरो सिहरचलिअबालपल्लवपन्भारभासुर.
सिरी रचासोअपायवो दीसई । ता एणं अणुसरउ पिअसही ।
( अयि मतदारिके ! उद्भिन्ननवकुसुममधुमत्तमधुकरमधुरझदारमुखरः
शिखरचलितबालपल्लवप्राग्भारमासुरश्री रक्ताशोकपादपो दृश्यते । तदे.
नभनुसरतु प्रियसखी ।)
सुभद्रा-( कतिचित्पदानि दवा विलोक्य सत्रासमुत्तरीया.
चलेन नयनपथं तिरयन्ती सरभसं परावृत्य हस्तेन निदर्शयन्ती)
कलियविसमकोषो बम्महो हुंकिदीहिं
परिहवह कहं मं पेक्खए देयतिस्स ।
विरहिहि अयभित्तिप्फाडणुजमरिल्ला
बटुलरुहिरालित्ता कंकवत्ता प्फरंति ॥ ४५ ॥

·सुभद्रापरिणयनम्
३१
॥
[कलितविषमकोपो मन्मथो हुकूतिभिः
परिमवति कथं मां प्रेक्षते
बिरहिभि
बहुलरुधिरलिप्ताः कापत्राः स्फुरन्ति ॥ )
[इति कतिचित्पदानि व्यावर्तते । ]
अर्जुन:-[ सविषादं ] अहह समधिका विरहवेदना.
ऽस्या:, तदेतदीयसविधे भवामि । [ इति किञ्चित्ततो निर्गच्छति ]
[ सविमर्श ] अर्धक्षणमिह स्थित एव पश्यामि ।
[ इति पुनस्तत्रैवान्तरितस्तिष्ठति ]
सुभद्रा-[ मलयानिलस्पर्शममिनीय सचमत्कारं ] हो! हो!
दवदहणजालकलग्गो अंगाई बाहेइ । [हो हो दवदहनजालक.
लमो ऽङ्गानि बाधयति । ]
[इति सहसा पदान्तरे तिष्ठति । ]
बकुलमाला-हदी २ सुरहिसीयलो वि मलयाणिलो
पियसहीए अंगाई दुहावेइ । [ हा षिक् २ सुरभिशीतलोऽपि मल.
यानिलः प्रियसख्या अनानि दुःखयति । )
[इति त्वरयोपगम्य उत्तरीये व्यवदधाति । ]
सुभद्रा-[ किश्चिदुच्छ्वस्य क्षणमिव स्थित्वा ] अयि
सहीओ किं पि परिस्समो बाहेदि। [ अयि सख्य: ! किमपि परि.
श्रभो बाघते ।

·३२ सुभद्रापरिणयनम् मालविका-[ हस्तेन दर्शयन्ती ] भट्टिदारिए इदो दाव बहलसीयलसिणिद्धसुच्छाउ समीवे बिय बउलपायवो चिठदि। ता एयस्स तहमलंकरेउ पियसही। [ भर्तृदारिके ! इतस्तावत् बहलशीतलस्निग्धसुच्छायः समीपएव बकुलपादपस्तिष्ठति । तदेतस्य तलमलकरोतु प्रियसखी ।] [इति सर्वा मन्दं २ परिकामन्ति । मालतिका-एसो बउलपायवो । [ एष बकुलपादपः।] [सुभद्रा साझामङ्गं तद्विटपं हस्ताभ्यामवलम्ब्य असनिहितैककपोला किञ्चिनिमीलिताक्षी परिवर्तितपादा सनिःश्वासं चिन्तां नाटयति । कल- हंसिका कदलीदलेन वीजयति । ] अर्जुन:- अस्या मत्प्रेमजां सम्यगधिगम्य दशामिमाम् । हन्त हर्षविषादोर्मिकिर्मीरितमिदं मनः ॥४६॥ [इति सोस्कण्ठमालोकते । ] लवङ्गिका-[ सौत्सुक्यं ] हद्धी एस महुअरो लद्धनीसा. सपरिमलो भट्टिदारियाए अहिमुहं परावर्डई। [ हा घि२ एष मधुकरो लब्धनिःश्वासपरिमलो भर्तृदारिकाया ममिमुखं परापतति ।] [ भ्रमरपरिभ्रमाभिनयादनु सुभद्रा सत्रासं हस्तेन प्रमरं निवार- यन्ती किश्चित्तिर्यमुखं परिवर्तयति । ] अर्जुन:-[ ससीत्कारं चमत्कृत्य स्वगतं ] ·सुभद्रापरिणयनम् ३३ -- रे चचरीक! भवताऽतिचिरं सुतप्तं कीहक् तपः कथय केषु च काननेषु ।। सीत्कारकारि परिचुम्ब्य मुखाम्बुजं यत् बिम्बाधरामृतरसं धयसीदमीयम् ॥ ४७ ॥ [ कलहंसिका कदलीदलेन भ्रमरं निवारयति ] सुभद्रा-(सखेदं) अयि सीयंति अंगाई, न सकुणोमि धारिइं, ता उपविसस्सं दाव । ( अयि सीदन्त्यक.नि, न शक्नोमि धारयितुं, तदुपवेक्ष्यामि तावत् ।) ( इति नाट्येनोपविश्य चिन्ता नाटयति ।) मालतिका-(उपविश्य कराभ्यामनं संवाहयन्ती सकरोतक्षे. पं सखीः प्रति ) पेक्ख २ सरीरसन्ताव, ता उबनेघ सिसिरोप.. च.रकारणेन । (पश्य २ शरीरसन्तापं, तदुपनयत शिशिरोपचार. कारणेन ।) ( बकुलमाला-कलहंसिके तरुलतान्तरेण त्वरितमुपक्रम्य बिस. किसलयान्यानीय सुभद्रावपुषि आरोपयतः ।) सुभद्रा-(तानि सहसा प्रक्षिप्य सनिर्वेदं ) अलमलं एदेण । तत्तमि सलिलबिन्दुनिवडणं विभ हिअयं सन्तावेह । (अलमलमेतेन, तप्वे सलिलबिन्दुनिपतनमिव हृदयं सन्तापयति ।) अयि मुद्धाओ कि आयासेण । (अयि मुग्धाः किमायासेन ।)

·सुभद्रापरिणयनम् खणषड्ढणाणुराअंहिअयं ण वशे घिणा कुतो मयणे। दिही घिदल्लहासे किं कीरउ हुं सहिदब्वं ॥ ४० ॥ ( क्षणवर्द्धनानुरागं हृदयं न वशे घृणा कुतो मरणे । कि क्रियता हुं सोढव्यम् ) (इति मालतिकामवष्टभ्य किञ्चिलिमीलति ।) ( सर्वा वैक्लव्यं नाटयन्ति ।) अर्जुन:-(सरभस) हा हा कयं मूञ्छिता । (इति तद. भिमुखं परिक्रामति ।) कलहंसिका-(विलोक्य ससम्ममं) पिअसहि धज्जेव तरु. तले घणंजयो लक्खीयदि । (प्रियसखि ! इहैव तरुतले धन ब्जयो लक्ष्यते । सुभद्रा-(निमीलितव सखेदं) हद्दी हदमि कह हिययादो विणिकन्तो । (हा धिक् हताऽस्मि कथं हृदयतो विनिष्क्रान्त:) (इत्युस्कम्पते) कलहंसिका-गं पेक्ख २ एस धणंजयो जेव इदो बहिवहदि । ( ननु पश्य २ एष धनञ्जयएव इतोऽभिवर्तते ।) (सुभद्रा चक्षुरुन्माल्य, दृष्ट्वा सरभसमुत्थाय भावरणममिनीव बकुलान्तरेण गन्तुमिच्छन्ती स्तम्भन्नाटयति ।) (सरूयः सविस्मयमालोकयन्ति ) ·" सुभद्रापरिणयनम् ( नेपध्ये) लवनि ! कलहंसिके ! बकुलमालिके! मालति । स्वरध्यमिदमादिशन्स्यसकृदेव देव्यः स्वयम् ॥ समानयत मा चिरं निजसखी सुभद्रामियं प्रयास्यति यतोऽधुना नमसितुं पुराधीश्वरीम् ॥४९॥ सख्या-(श्रुत्वा ससम्मम) भट्टिदारिए गच्छम्ह । आदि. शन्ति देवीओ । (भर्तृदारिके ! गच्छामः, मादिशन्ति देव्यः । (सुभद्रा-क्षणमिव स्थित्वा निःश्वस्य वलितग्रीवमर्जुनं विलोक- यन्ती सखीभिः सह निष्क्रान्ता ।) (मर्जुनः सोद्वेगं चिन्तां नाटयति। विजयसेनादयोऽर्जुनसमी- पमागच्छन्ति ।) अर्जुन:-(सवितक सुनीति प्रति) सखे ! किमुचितमि- दानी नाम सुनीतिः-यदभिरुषितं देवस्य । अर्जुनः-( क्षणमिव स्थित्वा सविमर्श) सर्वथा हठहरणं विना नान्यत्रोपायं प [श्यामि] । (नेपथ्यामिमुखं किश्चिदुवैः) का कोऽत्र भोः ? समादिश्यता सारथिा, सज्जीकृख समानपतु सानामिकं रथमिति ।

·३६ सुभद्रापरिणयनम् सुनीति:-(साशङ्क) स्वामिन् ! देवो बाहुमहाया समधिक सैन्याश्च यादिवा वीरा] । देशः [कोऽपि दवीयान् हठहृतिरेषा कथं नु नयः ॥५०॥ विजयसेना-कुमार ! युक्तमाह सुनीतिः । अर्जुन:-(सगर्व किञ्चिद्विहस्य) वयस्यौ ! नाहं विकत्थना. पर। । तत्वमभिद[]। (चश्चद्दण्ड प्रचण्डाश्चननमदनि स्फारविस्फारघोरं गाण्डीवं सङ्गरान्तर्दधति मयि चमू केव देवासुराणाम् । शस्त्रज्वालाकरालप्रसमरसमरारम्भसंरम्भदुःस्था स्थातुंशक्रोपिनायं प्रभवति पुरताका कथा यादवानाम्५१ (इति कराग्रेण श्मश्रूणि स्पृशति ।) (नेपथ्ये) आयुष्मन् सज्जीकृत्य समानीतो रथः । अर्जुन:--(श्रुत्वा) वयस्यो ! इहैव स्थीयताम् । (इति पत्रलेखया सह किश्चित् साटोपं परिका[मति]) सुनीति:--(सविश) सखे ! निमनिवासद्वारदेशएव तिष्ठावः। (इति परिकामतः) ·सुभद्रापरिणयनम् ३७ (नेपथ्ये) भो भोछारावतीया:!शणुत नृपतयः! शुरवृष्ण्यन्धकाचा काऽद्यापि स्वापलीला,प्रचलत, तरसा धावता[ऽऽरूढवा]हा। युष्माकं द्वारकायामतुलबलवतां जीवता यादवानां कीर्त्या साई सुभद्रां हरति भुजमदादेष गाण्डीवधन्वा५२॥ सुनीति:-- (सविमर्श, साशकम्) कथमपहृतव । जयसेन:--कः सन्देहः, किमसाध्यं नाम धनञ्जयस्य (नेपथ्ये कलकल) ( सन्नाहपटहश्च ।) (उभौ साशकं शृणुतः ।) (पुनर्नेपथ्ये) (भो भो द्वारावतीया इत्यादि) (पुनर्नेपथ्ये) हंहो धिक् २ किमिदमत्याक्रोशितेन । यता, श्रुत्वा वृत्तान्तमन्तः स्फुरदतिविषमाटोपकोपातिरक्त- नेत्रैरुल्काशतानि ज्वलदनलनिभान्यन्तराले सृजन्तः। निर्यातास्ते समन्ताद्रणरसविवशाः सर्वशो यादवेन्द्रा द्रष्टव्यं सम्प्रतीदं कइव भुजमदा को नुगाण्डीवधन्या५३॥ सुनीति:-( ससम्ममम्) ·३८ सुभद्रापरिणयनम् ननु सम्प्रवृत्त एव तावदयं समरसंमईस्तारिकमावयोरुचितम्। विजयसेना--( सविमर्श) इहैव द्वारदेशएव सजीभूषा- वस्थितिः। (इति सज्जीभावं नाटयतः) मो भो विरमत २ अलमलं सरम्भेण । विमुच्य रणमत्सरं कलितसोहर्यादा प्रकाममनुमोदितः किमपि केशवादेशतः। अयं किल धनञ्जयः सह सुभद्रया सस्पृहं विवाहविधयेऽधुना विशति वासुदेवालयम् ॥५४॥ (उभौ सोलासं शृणुतः।) (पुनर्नेपथ्ये) भो भो द्वारवतीनिवासिनः ! पौरजानपदाः ! एष देवः श्रीवासुदेवो युष्मानादिशति । प्रतिसदनमु. छीयन्तां तोरणानि । आधूयन्तां भवनषळभीषु पताका. परम्पराः । प्रकीर्यन्तां रथ्यासु सुरभिकुसुमानि । प्रवर्सः तां माङ्गलिकानि । बाघन्तामातोधानि । प्रस्तूयन्तां कुलाना. धवलमङ्गलगीतयः । यदयं मुभद्राकरग्रहणमङ्गलमनुभुय भूयश- तुरिकामध्यमध्यासीनो नानानीराजनमहोत्सवमनुभवति धनञ्जयः। उभौः-(श्रुत्वा सोक्लास) आचामपि कुमारदर्शनेन सुख- संविधागिनी भवावः। (इति परिकामतः।

·सुभद्रापरिणयनम्
३३
(ततः प्रविशति कृतविवाह मङ्गलवेषः कनकसिंहासनोपविष्टः
सुमद्राऽलकृतधाममागो यथानिर्दिष्टोऽर्जुनः । ततकालोचितश्च परिवारः।)
सुनीतिविजयसेनौ--(परिकम्य) जयतु २ देवः ।
(इति प्रणमतः ।)
(सर्वे यथोचितमलोपचारमाचरन्ति ।)
(गीतनृत्यादि। नान्दीध्वनिश्च । आकाशे दुन्दुभिध्वनिः। पुष्पवृष्टिश्च ।)
(सर्वे सविस्मयाः पश्यन्ति ।)
विजयसेनः-(ससंरम्म) अयि कुमार ! भगवान् श्रीवा.
सुदेवो भवन्तं द्रष्टुमित एवाभिवर्तते ।
(सर्वे सक्षोभं पश्यन्ति ।)
(ततः प्रविशति श्रीवासुदेवः ।)
(श्रीवासुदेवः अर्जुनाभिमुखं परिक्रामति ।)
(अर्जुनः सहसोत्थाय चरणयोनिपतति ।)
श्रीवासुदेव:-(सबहुमानमुत्थाप्यालिझाय) किं ते भूयः
मियमुपकरोमि ?
अर्जुन:-(सविनयम्) भगवन् ! अतः परमपि प्रियमस्ति ।
तथापीदमस्तु-
पर्जन्योऽस्तु सुवृष्टिरिष्टफलदा भूमिश्च भयादि
सम्यक पालनलालिता गतरुजो नन्दन्तु नित्यं प्रजाः।

·४० सुभद्रापरिणयनम् शश्वत्सर्वसमृद्धिपातमुदव्यग्रः कलाकौतुकी मेदिन्याः परिकर्मधर्मविजयी राजा चिरंजीवतु ॥५४॥ अपि च, समन्तादुन्मीलनवरससुघोद्गारमधुरा। कवीन्द्राणां वाचः सततमिह धिन्वन्तु निपुणान् । नृपाणामास्थान्यां विषविषमफूत्कारमुखर खलो व्यालः खेलन् स खलु भवतात्कालितमुखः॥५५॥ श्रीवासुदेवा-एवमस्तु (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) । प्रथमोऽकः । समाप्तमिदं सुभद्रापरिणयनं नाम च्छायानाटकम् । व्यास श्रीरामदेवस्य कृतिः ॥

·THE PRINCESS OF WALES'
SARASVATI BHAVANA TEXTS
Edited by
Dr. MANGALDEVA SHASTRI M. A., D. PHIL. ( OXON ),
Principal, Sanskrit College, Benares.
( Nos. 1-68 and 73 edited by M, M, Pt. Gopinath Kaviraj, M. A. )
No. 1—The Kiraṇāvali Bhāskara, ( fara TASHHTEPT ) (aafar],
A Commentary on Udayana's Kiranävali Dravya
section, by Padmanabha Miśra.
Ed, with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj.M.A.
Rs 1-12
No 2-Tho Advaita Chintāmaņi, (zagafa atafo) (herra],
by Rangoji Bhatta,
Ed, with Introduction etc., by Nārāyaṇa Sastri Khiste
Sahityacharya.
Rs 1-12
No 3-The Vedānta Kalpalatikā, (acramgafaət) Chra],
by Madhusudana Sarasvati
Edited with Introduction etc., by Råmājñā Pāņdeya
Vyökaraṇáchārya.
Rs 1-12
No. 4-The Kusumāðjali Bodhani, ( garut atuait) [ +974 ?,
a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya
Kusumānjali, by Varadaraja
Ed, with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M. A. 2-0
No. 5 -The Ragasāra ( FAAIT ) [ 87797 ), a Commentary on
Udayana's Kiraṇāvall, Guņa section, by Bhatta Vádindra
Ed, with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M, A, 1-2

·( 2 ) No. 6—(Part I)-The Bhāvanā Viveka ( Haarfa# ) [Aitater), by Mandana Mifra, with & Commentary by Bhatta Umbeka. Ed with Introduction etc., by M. M. Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7—(Part 1)- The Yoginihțdaya dipikā, (affrandezagtfor) (arn, by Amrtapanda Nātha, being a common tary on Yoginihỉdaya, a part of Vămakeśvara Tantra. Ed, with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-8 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rs. 1-4 No. 8-The Kāvgadākini ( fro4elfaat) [77547a), by Gangānanda Kavindra. Ed, with Introduction etc., by Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityopadhyāya. Rs. 0-10 No. 9--(Part I)-The Bhakti Chandrikā ( af faat) (fr), & Commentary on S'ändilya's Bhaktisūtrás, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj. M. A. Rs, 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhantaratna, (facrata) [titetae coraggia], by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 1-2 t No. 10-(Part II)-Do Do Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyå Ratna Sūtrag, (staurant) [aa], by Gaudapāda, with a Commentary by S'ankarārapya. Ed. with Introduction etc., by Nárāyaṇa S'âstri Khiste. Sahityacharya, Rs, 0-9 ·( 3 ) No. 12-The Rasapradipa (79519) (en), by Prabhākara Bhatta. Ed, with Introduction etc., by Nārāyana S'astri Khiste Sāhityāchărya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (faafarrafat) CarTATOf] by Balabhadra. Ed. with Introduction by Gopinath Kaviraj. M.A. Rs 0-14 No. 14-The Triveưikā, ( fatfalar ) (22TC ], by Aśadhara Bhattı. Ed, with Introduction by Batukanātha Sarmā Sahityopådhyāya, M. A. and Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityo. pādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I,-The Triparārahasya ( Jnāna Khanda ) (Fargerike4, ज्ञानखण्ड ) [ तान्त्रिकदर्शन ], Ed. with a prefatory Note by Gopinatha Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 15-( Part II )-Do. Do. Rs 2-4 No, 15-( Part III)-Do, Do. Rs. 2-0 No. 15- (part IV )-Do. with Introduction etc., by Gopinath Kaviraj M. A., Rs. 1-8 No, 16-The Kávya Vilāsa, ( Firsufaura ) [ * ', by Chiranjiva Bhattācbărya. Ed. with Introduction etc, by Batukanātha S'armå Sāhityopādhyaya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 1-2 No. 17-The Nyāya Kalikā, (797441854T) (7972), by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M.// Gangānátha Jhā. M. A. D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Part 1)-The Goraksa Siddhānta Sangraha , ( faretra संग्रह) [नाथमार्ग], Ed. with a Prefatory Nole by Gopinath Kaviraj, Rs.0.14 M. A., ·( 4 ) No. 194 Part I)-The Präkrita Prakāśa (arga 9*137) [979aa97280] by Vararuchi with the Präkşta Sanjivant by Vasantarăja and the Subodhini by Sadananda. Ed. with a Profatory note etc., by Batuk Nath S'arma, M. A. and Baladova Upādhyāya. M. A. Rs. 2-4 No. 19-( Part II ) Ditto Ditto Rs, 2-12 No. 19-(Part. III ) Intr.duction etc., (In Preparation. ) No. 20-The Māosatattvaviveka ( Aigarafaha ) [ TANITE ], by Viſvanātha Nyāyapanchānana Bhattāchărya. Edited with Introduction etc., by Pandit Jagannātha Sāstri Hoshing Sahityopādhyāya, with a Foroword by Pandit Gopi Nath Kavirāja, M.A., Principal, Goveromont Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Mală ( parafarmaat) [ rata ] by Jayarama Nyaya Panchånana Bhattacharya, Edited with Introduction etc., by Dr. Mangal Deva Sāstri, M.A., D. Phil. (Oxon) Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-2 No. 21-( Part II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi Slokachaturdafi (Afgafaret. ageant) [vázra], by S'ri Seça Kırşna with a Commentary by Råma Pandit. Edited with Introduction etc., by Nărăyana S'āstri Khisto Säbityācharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 No. 23-The Navarătrapradipa (aapiata) [ para ), by Nanda Pandit Dharmadhikari.

·( 5 ) Ed, with Introduction etc., by Vaijānātha S'āstri Varakale Dharmaśāstra-S'ästri, Sådholūl Research Scholar, Sanskrit College, Benaros, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit Colloge, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The 8'ri Rāmatāpiniyopanişad (zipatfafaut facea [sq faqe], with the Commentary called Rāma Kāśikā in Pūrvatäpini and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavana. Ed, with Introduction etc., by Anantarama Sastri Vetala Sähityopādhyāya, :Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nātha Kaviraja M. A., Principal, Governmont Sanskrit Collego Benares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiodyakalpalatikā ( Anf96afagafa#1) [ Jatra ], by Sadaſivadeva alias Āpadeva with a commentary by Nārāyana Deva Edited with Introduction otc, by Jagannāth S'astri Hoſinga Säbityopādhyāya, Sādholål Resoarch Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benrres. Rs. 1-4 No. 26-The Mrgāřkalekha Nātikā ( Arrietarfar ) ( arfait ), by Visvanātha Deva Kavi, Edited with Introduction etc, by Nārāyaṇa S'astri Khiste Sāhityāchārya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27-The Vidvachcharita Panchakam ( fagafaqa ) [faara] By Nārāyana S'ästri Khiste, Sāhityacharya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by Gopinātha Kaviraja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benarog. Rs. 2-0 ·( 6 ) No. 28--The Vrata Kos'a (aanta) (PÅMEA], by Jagannatha S'astri Hosinga Sāhityopādhyāya, late Sadholal Research Scholar, Sans, College, Benaros, With a Foreword by S'ri Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benaros. Rs. 4-0 No. 29-The Vpitti dipikā (armantfa#1)[8979701], By Mauni Srl Krpna Bhatta. Edited with Introduction eto., by Pt. Gangadhara S'astri Bhäradvāja, Prof. Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30-The Padārtha Mandanam (gerinosa ) [aafa# ], By S'ri Venidatta. Edited with Introduction eto., by Pandit Gopāla S'ästri Nene, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares, Rs. 0-14 No. 31-( Part I)-The Tantraratna (arata) [ ATAIAT ], by Pártha Sārathi Mis'ra. Edited by M. M Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt., Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad, Rs. 1-14 No. 31-( Part II ) Ditto Ditto. Edited by Pt. Gopal S'āstri None, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-4 No. 32-The Tattvasära ( ataar) [ 7914 ], by Räkhaladasa Nyāyaratna, Edited with Introduction etc., by Harihara S'astri, Hindu University Benares. Rs 1-0. No. 33-( Part I) The Nyāya Kaustubha (Pratyaksha] (Papua)ETH) [ +974 ), by Mahadeva Puntamkar. Edited with Introduction etc., by Umes'a Mifra, M. A., Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 ·No. 34-( Part I) The Advaita Vidyatilakam (gafaarfasen) [ argraerza ], by S'ri Samarapungava Dikşitu. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita. Edited with Introduction, eto., by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 35-The Dharma Vijaya Nataka ( wafahuanza ) [ Arz* ], ly Bhūdova S'ukla. Edited with Introduction eto, by Pandit Nārāyaṇa S'āstri Khisto, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champũ ( 347777 para ) [ 9Fg), by Mitra Misra, Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A, by Nanda Kish-re Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidána Sūtra ( 3gfagtagu) [a], Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva S'ástri, M. A., D. Phil. Rs. 1-0 NO. 38-The Kiraṇāvali prakāśa didhiti ( Gunn ), ( facuta 198751 afara ) [ da fax ), by Raghunăth S'iromani. Edited by Pandit Badrinath Sāstri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-12 No. 39-The Rāma Vijaya Mahākāvja, (prafa TA1169 ) (F739] by Rupanātha. Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kilatattva Vivochana(mtsarafaaaa) (uinta] by Raghunatha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinatha Kaviraja M. A. by Nande Kishore Sarma Sāhityācbărya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares, Rs 4-0 ·( 8 ) N No. 40-( Part II) Do Do Rs. 3-8 No. 41-4 Part I) The Siddhanta Sårvabhauma ( fagraaruita ) [ Fulfar ), by S'ri Muniśvara. Edited with Introduction etc., by Jyautişâcharya I andit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-0 No. 41-( Part II) Do. Do. Rs. 2-0 No. 42-The Bheda Siddhi (fafa ) [ +974 ), by Viſvanātha Panohậnana Bhattacharya. Editod with notos etc., by Nyāya Vyakaraṇāchārya Pandit Sûrya Nārāyaṇa S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-12 No, 43-( Part I) The Smārtollāsa ( Faraiara ) [ AFTO3 ], by S'iva Prasada. Edited with Introduction, notes, etc., by Veda. chārya Pandit Bhagavat Prasăd Miśra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benarea. Rs. 1-8 No. 43- Part II) Do. Do. Rs. 2-12 No. 43-( Part III) Do. Do. Rs. (-12 No. 44-( Part I) S'ūdrāchara S'iromaņi (ararfarzlafo) [axara) Edited by Sāhityachārya Pandit Nārayan S'astri Khiste. Rs. 2-4 No. 44-( Part II ) Do. Do. Rs. 0-12 No. 45. ( Part I) Kiraṇāvali Prakasa (Guņa) (fonaet 47137-700) [agfox ], by Vardhamāna. Edited, with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj M. A, by Pandit Badrinath S'astri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-8 No. 45. ( Part II) Do, Do, Rs. 1-8 ·( 9 ) No, 46-( Part I) Kavya prakāśa dipikā (2139487aalfaar) [regio] by Sri Chapdi Dăsa. Edited by S'ivaprasāda Bhattiohārya, M. A., Profossor, Presidency College, Calcutta. Rs. 1-12 No. 47-Bhedajayaſri ( #9798it) [ Arsahara ), by S'ri Tarkavāgisa Bhatta Venidattáchārya. Edited with Introduction etc., by Pandit Tribhuvan Prasad Upadhyāya, M. A., Inspector of Sasukrit Páthashalas, United Province, Bonares. Rs. 1-4 No. 48-Samyako Sambuddha bhāgitam Buddhapratimalaksanam ( सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम् । [ शिल्पशास्त्रम् ], With the Commentary Sambuddhabhăşita pratimă laksaņa Vivarani.Critically edited with Introduction etc., by Haridas Mitra, M. A. Visvabharati, S'āntiniketana, Rs. 1-4 No. 49-Bhodaratna ( 772a ) [ 2014 ] by S'ankara Mifra, Edited with Introduction etc., by Pandit Süryanārāyaṇa S'ukla, Profossor, Govt. Sanskrit College, Bonaros, Rs. 1-3 No, 50-Mātrikā Chakra Viveka ( Atq#ranfaa 6 ) [ 778 ], by Svatantrānanda Nātha, with a Commentary. Edited by Pandit Lalita Prasad Dabral Vyākarnáchārya. With a Foreword by Pt. Gopināth Kaviraj. M.A., Principal Govt. Sanskrit College. Benares. Rs. 2-0 No.51–52(a) Advaita Siddhānta Vidyotana(garagrafawaagica] by Brahmānanda Sarasvati, and (b) Nrisimha Vijnapana ( far fazarga [herra],by Nrisimhäframa Edited with notos, Introduction etc., by Sūrya Nārāyana S'uklı, Professor, Govt. Sanskit College, Bonaros Rs. 1-12 No. 53-Nysimha Prasáda - Vyavahārasăra (oftener-599FTTETT) (GÀRIT ], by Dalapati Rāja. Edited with Introduotion eto, by Pandit Vinayaka S'astri Tilly, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 2 ·( 10 ) No. 34-Npsimha Prasåda-Práyaschitta Sára (afeger grafament) | gasita ), by Sri Dalapati Rāja, Edited by Pandit Nanda Kishora Sharmi and Nanda Kumar Sharma Sahityacharya, Rs. 3-4 Nr. 55-Nrsimha Prasada-S'rāddha Sāra (afaggaie N1CA1T) (arria] Edited by Pandit Vidyadhara Miſra, College of Oriental Lerning, Benores Hindu University, Benares, Rs. 2-0 No. 56-Bhagavannāma Mohātmya Samgraha (77190TARTETETAHIT) [affatta ), by Raghunāthondra yati, with Com, by Ananta S'astri Phadke. Edited by Pt Ananta S'āstri Phadake. Rs. 2-12 No. 57-( Part I) Ganita Kaumudi ( foaaiget ) [ofora ], by Nārāyaṇa Pandit. Edited by Pt. Padmākar Dvivedi. Professor, Govt Sanskrit College, Benares Rs. 1-10 No. 58-Khyātivāda ( Farfaar ) [agra ] by Sankara Chaitanya Bhārati, Edited by Sankara Chaitnya Bhāratſ, with a Foreword by M, M. Gopinath Kaviraj. M. A., Rs. 1-4 No. 59-Sāņkhya tattvaloka ( aitgafateta ) ( 14 ), by sariharānanda Edited with Introduction by Jnaneswar Ghosh, M. A. with a foreword by M. M. Pt. Gopinath Kaviraj. M. A. Rs. 1-6 No, 60-( Part I) S'andilya Samhita ( 511 fogaarifgar ) ( 918117 ), Edited by Pt. Ananta Gopal Phadke, Professor, Govt. Sanskrit College, Benaros. Rs, 1-8 No. 60-( Part II ) Ditto. Ditto. Rs, 2-12 No. 61.-Dakşiņāmürti Samhita (fara fàcifɛar ) ( asa ), Edited by Pt. Nārāyana S'ästri Khiste, ·( 11 ) No. 62-Nrsimha Prasādı--Tirtha Sāra ( afhegara-aldant: ) [धर्मशास्त्र, Edited by Pt. S'urya Narāyaṇa S'ukla. Rs.1-8 No. 63-Bhaktyadhikarana mālā ( 4*INAT) [ #fasura ) by Nārāyaḥ, Tirtha. Edited by Pt. Ananta s'āstri Phadako. Rs. 1-4 No, 64-Vásiştha Daríana ( arfagian) [area ), Compiled by Dr. B. L. Atreya. Editod by Dr. B. L. Alroya, M, A., Ph. D., Lecturer, Benares Hindu University, Rs. 5-0 No. 65-67 (a) Tírthendu S'okhara (atürzhat: ) ( HFÅETIT ], by Nāgo'sa. (b) Tristhali Setu ( faustaa: ) ( HÅsta ), by Bhabtoji Diksita, (c) Kasi Mokşavichara ( HITTAtefaarz: ) [agra ], by Sureśvara Achārya Editod with Introduction by Pt. Surya Narayan S'ukla, Prof. Govt. Sanskrit Collogo, Bonaros. Rs. 1-8 No. 68-Madhva Mukhålankāra ( Asagatna ) [ Arsaagiza ), by Vanamāli Mis'ra. Edited with Introduction by Pt Narasinhacharya Varakhodkar, with a Foroword by M. M. Pt. Gopinath Kaviraj M. A. Rs. 1-8 No. 69-( Part I) Sankshopn Säriraka ( FETARIAT##) [agra ] by S'ri Sarvajñātma Muni, with tho commentary Tattvabodhini by Nrsimhāsrama. Edited by Pandit Süryanārāyaṇa S'ukla, Profossar, Govt. Sanskrit Collogo, Benaros. Rs. 1--12 No. 69-( Pert II) Ditto, Ditto. Rs. 1-8 ·( 12 ) No. 69- Part III) Ditto, Ditto. Rs. 1.8 No. 70- Part I) Bhāskari ( exf) [Hanzia ] & commentary on the Iśvara Pratyabhijñā, Karika of Utpala with the Vimarſipi of Abhinava Gupta and commontary on Vimarsini by Bhaskara Kantha, Edited by K. Subrahmania Iyer, M. A., and Dr. K. C. Pandoya M, A., Ph. D. Rs. 6-0 No. 72-(a) Bhaktinirņaya ( ufafadia ) [af] by Ananta Dove and (b) Nāma Māhātmya ( ATRATETEFC ) [ATRICFU ] by Aśrama Swami, Edited by Pandit Ananta S'āstri Phadke. Benares, Rs.0-10 No. 73-Upendra Vijnāna Sūtra ( sagfantang ) [ererea ] ły Upendra Dutta, with a commontary. Critically editod with an Introduction, Indices by Dr. M. D. Shastri, M. A. D. Phil. (Oxon ) Rs. 1-0 No. 74-As'valây.. na S'rauta Sülra with Sidhhanti Bhāshyo (fearfia- भाष्यसहित आश्वलायनश्रौतसूत्र) [ वेद ], Part I. Critically edited by Dr. M. D. S'astri, M., A. D. Phil. (Oxon.) Rs. No. 75-Dvaita Nirņaya Siddānta Saņgraha (aafadiafagrading: ) [ affiara ), by Pandit Bhanu Bhatta Mimānsaka. Edited by Pandit Sürya Nārāyaṇa S'ūkla Rs. 1-0 No. 76-Manonuranjana Nătako by Ananta Deva Ed. by Ananta S'āstri Phadke. No. 77-Subhadrã-pariņaya Nataka by Råmadeva. Ed. by Narayan Sastri Khiste.

·( 13 ) Works in the press, No. 1. Niti manjari (alfaazat) [az], by Dyă Dvivedí. Edited by Dr. Mapgal deva Sastri. MI. A., D. Phil. No. 2. Nyāya Kaustubha ( Part II) Anumānakhanda (Forumica- BygAral) (-979), by Malādova Puntamkar. Edited by Pt. Goswami Damodara S'āstri. No. 3. Mimānsā Chandrika ( staiarafiqer ) [ Atalar ), by Brahmananda Sarsvati. Edited by Pt, Hāran Chandra Bhattachārya S'astri. No. 4. Tantraratna ( Part III) (anta ) ( HAIAT ), by Partha Sarathi Mišra, Edited by Pt. Gopal Sāstri Neno, No. 5. Kāvya prakāśa dipikā (Part II) (#1599775a1f947 ), [ 32 ], by Sri Chaņdidāsa. Edited by Pt. S'ivaprasada Bhattachary, M. A, No. 6. Nfsimhaprasada-Pratisthasāra (facgaigi-fagrert ) [धर्मशास्त्र] No. 7. Tattva Chintamaņi ( azafafalafo) [ 2017 ], with Commentaries called Pragulbhi, Aloka Darpaņa and Kantakoddhāra, No. 8 Nyāyāmặta $aurabha ( saraigaala ) [ Arsadenza ), by Vanamali Misra Edited by It. Nrisimhacharya, No. 9. Bhakti Chandrika (fafqat ) ( afF6 ) Part II. by Nārāyana Tirtha. No. 10. Külatattvavivochana ( Part III) (Firmatafaaaa) (på tra] by Raghunātha Bhatta. Edited by Pt. Nanda kishora Sharma, No. 11. Skanda S'ārirakı (Fraaitti) [ arafar ) No. 12. Siddhānta Sārvabhauma ( Part III) (faragáHA ), [ sulfae ), by Munlívara. Edited by Pt. Murlidhara Thakur.

·THE PRINCESS OF WALES' SARASVATI BHAVANA STUDIES: Vols. I to IX, Edited by Mahāmahopădhyâya Gopinath Kaviraj, m. A, Present Editor Dr M. 1). Shastri, M. A, D. Phil (Oxon) Principal, Sanskrit College, Benares. Vol I (a) Studies in IIindu Law (1): Its Evolution, by Gangånātha Jhā. (b) The View-point of Nyâya Vaišeşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (o) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II. (a) Parafurāma Misra alias Vipi Rasala Rāya, by Gopinath Kaviraj. (b) index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2):—its sources, by Cangānāth Jha (d) New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Goraksa nátha, by Gopinath Kaviraj, (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nătha S'arma. (h) Sorontoonth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivodi. (i) Some Aspects of Vira Saiva Pbilosophy, by Gopinath Kaviraj (i) Nyāyn Kusumānjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Näriyaņa S'āstri Khiste. (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. III (a) Index to Sabara's Bhåøya, by tho Late Col. G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Gangå nåtha Jha.

·( 2 ) ks. 5. (o) Theism in Ancient India, by Gopintha Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşik, Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Naişadha and Sri Harsa by Nilakamal Bhattachārya (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtankar, Vol. IV- (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gangånātha Jha. (b) History and Bibliography of Nyaya Vaišeşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of tho Rgveda-Prātiſakhya, by Mangala Deva S'āstri. (d) Nārāyapa's Gaạita kāumudi, by Padmakara Dvivedi. (0) Food and Drink in tho Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy. (6) Satakāryavāda: Causalityſin Sankhya, by Gopinatha Kaviraj. (s) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans. by A. C. Ganguly, (i). Punishments in Ancient Indian Schnols, by, G.L. Sinha. Riu Vol. V (a) Ancient Home of tho Aryans and their migration to India by A. C Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Drehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nătha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tattiriya & Atharvavoda Pratifākhyas, by Mangala Deva S'āstri (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G. I. Sinha 1 ·( 3 ) (1) History and Bibliogrphy of[Nyåya Vaišeşika Litertare. by Gopinath Kaviraj. (8) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmath nath Roy. (b) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 VI- (a) Index to Sabara's Bhåşya, by the late Col. G A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas by Gopinath Kaviraj. (0) An Index to the Ramayana, by Manmathnāth Roy. (d) Studies in Hindu Law by M, M. Ganganath Jha. (c) The Mimansa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library ( Benares ), by Gopināth Kaviraj (f) Notes and Queries. by Gopināth Kavira Rs. 5. 'YIT. (a) Bhāmah and his Kāvgalankār, by Batuknāth S'arxa and Baldev Upadhyāya. (b) Some variants in the readings of the Vaiſoșika Sútras, by Gopinath Kavirāj. (c) History and Bibliogrphy of Nyāya Vaiſeşik Literature, by Gopinatha Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vodio words, by Sitāram Joshi. (0) A comparison of the contents of the Rga Veda, Vajasneya Taittiriya, and Atharva Veda ( Châturdhjåyika ) Prātifakbyas, by Mangal Dova Shastri. (f) An Index to the Rāmāyaṇa, by Manmath Nāth Roy. (8) An Index to S'abara's Bhåşya, by the late Col. J.A. Jacob ·( 4 ) (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinåtha Kaviraj. (i) The date of Madhasudana Sararswati, by Gopinātha Kaviraj. (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kaviraj. (k) A note on the meaning of the word Parårdha, by Umeša Misra, Rs. 5 Vol. VIII. ( a ) Indian Philosophy, by Tárakanatha Sanyal. (b) An Index to the Råmāyaṇa, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to Sabara's Bbāşya, by the late Col. J. A. Jacob. (d) Hori Svåmi, the commentator of S'atapatha Brahmana and the date of Skanda Syāmi the commontator of the Rgveda, by Mangaladeva S'astri, ( 2 ) Mystism in Veda, by Gopinäth Kaviraj. (f) The Deva dāsſ: a brief history of the Institution, by Man. math Nátha Roy. Rs. 5 Vol. IX. ( a ) The Life of a Yogin, by Gopinätha Kaviraj. (b) On the Antiquity of the Indian Art Canon by Haridas Mitra. (0) Prăchya Vargikarana Paddhati by Satisha Ch. Guha. (d) Yoga Vāsiştha and some of the minor Upanishads i by B. L. Atreya. () An index to the names occuring Valmiki's Rāmāyana by Manmath Nath Roy. (f ) The Philosophy of Tripură Tantra by Gopinath Kaviraj. (g) Notes on Paſupata Philosophy by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 the proper

·THE PRINCESS OF WALES'
SĀRASVATI BHAVANA STUDIES
(SANSKRIT )
SARASVATĀLOKA
Edited by
M. M. GOPINATH KAVIRAJ, M, A,
Kiran 1 ( In progress )
(a) Mangalam, eto, by Nārāyaṇa S'ästri Khiste.
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattacharya,
() Srimad Acharya Mandana Miśra by Chinna Swami S'astri.
(d) Bhagavato Buddhasya Charitram Upadeſafcha,
by Gopinatha Kaviraj.
Kirana I ( Supplement )
Sanskrit Kavi Parichaya-(Bhāravi) by Nanda Kishore Sarmă.
Rs. 1-4
Kirana II ( In progress)
(a) S'arada Prasādanam by När&yana S'astri Khiste.
(b) Chūdāmaņi Darsanam by S'afadhara Tarkacbūdāmsại,
To be had of
The Superintendent, Government Press,
ALLAHABAD, U. P.
o