·BATVATABRAM HANA
AND.
SHADBINGSHÅBRÄMIANA
OF THE
SABIA VEDA
TITU THIC COMMENTARY OF
& AYANACHARYA
XDITED AND PUBLISUED ILY
P.INDIT JIDANUD. IIDIISIGAR., ??, A.
Supa interilant, l'he Sunsirul College, Caroles...
EECOND EDITION
CALOVITA :
PAINTED AT THE SABASTATI Pekas.
.
প্রিন্টার একত্রনাহন মুখোপাধ্যায়। ২ নং খামাপুকুর নেন।
1881.
SUDUmuwa
To be halfrou l'aüt libananda Milfasagara, B. A.
fuperiuleudsot krze Sanskrit Colles Cuisine

·सामवेदस्य
देवतम्राह्मणम्।
तथा
पड्विंशवाह्मणम्।
मायणाचार्य शतभाष्यसहिम्।
पि, ए, उपाधिधारिणा
योजोवानन्द विद्यासागर महापाय पा
मंकनं प्रकाशित
फलिकातानगरे
सरसतो धन्वं मुद्रितम्।
11

·भाग्यवतोभूमिका। धागोशायाः सुमनसः सर्वार्धामामुपक्रम । यं नत्वा तरुत्याः स्यु स्तं नमामि गजानम् ।। यस्य नि:सितं वेदा यो वेभ्योऽखिसं जगन् । निम्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहे खरम् ॥ २॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्धा महीपतिः । आदिगमायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांस व्यायायातिसंग्रहात् । रूपानुः सायणाचार्यों वेदार्थ पक्त मुद्यतः ॥ ४ ॥ व्याख्याताहग्यजुर्वेदी सामयेऽपि संहिता । व्याख्याता. मानणानान्तु व्याख्यान समवसे । ५ ॥ अष्टो हि बाधाणा अन्याः मोढ़वाधणमादिमम् । पविशाग्यं हितोयं स्यात् ततः सामविधिर्भवेत् । पायं देयताध्यायो भवेदुपनिषत्ततः । सहितोपनिषद'यो पन्या अष्टापुदीरिताः ॥ ७॥ सवाधा माहाणप्रन्यायवारो व्याकताः पुरा। देवताध्यायसमजस्त ग्रन्यो च्यामियतेऽधुगा सामानिधनभेदेन देवताध्ययनारयम् । ग्रन्योऽपि नामतोऽन्वों देवताध्याय उच्यते। तबाटो बहुधा सामां देवताः प्रीतिसीर्तिनाम् । हितीये इन्दसा पास्तेषामेव पदेवताः॥१॥ सोये तवितियेत्येवं खटासंग्रह ·दैवतम्राह्मणम्। हरि ओम् । - तवादी सामा निधनभेटेन देवताभिधानाय ता एवानु क्रमते- १ । अग्निरिन्द्रः प्रनापतिः सोमोवरण- स्त्वष्टाङ्गिरसः पूषा सरखतौन्द्राग्नौ। एता सामदेवताः इति शेषः तवादापग्निदेवत्यानि सामान्याह- २। इडानिधनानि पदनिधनानौकारणि- धनानौत्याग्नेयानीति। निधन नाम पश्चशिकस्य सप्तभक्तिकस्य सामोरया भाग.। सर्वत्र सामतयतुर्विध खरोनिधन मिडावागिति । म एवान्तर्णिधनं यहिर्णिधन मिति वैधा। तत निधना दिवितयव्यतिरिकास्य स्वर इति रुट्या नामधेयम् । इहा निधनानीति-कालेयरोरवादीनि। वाद्याधरनरपेक्षेन्द परगन्त्यपदान्चेव यव निधन स्थानीयानि तानि पदनिध- नानि योधाजय सहितादीनि। ईकारनिधनानि वैरा जादौनि ! उसविविधनिधनानि यानि सामानि तान्या- ग्ने यानि अग्निदेवताकानि ।

·देवाहाङ्कर्ष অনুইয়া ३॥ सर्वाणि निधनवन्त्येन्द्राण्यन्यान्यादि- टेस्यः। आदिष्टेभ्य. इडानिधनाइलेभ्य, वक्ष्यमाणेभ्यो व्यति- रितानि यानि निधनवन्ति सन्ति तानि सर्वाण्येन्द्रायोति जानीयात् । अथ पनापतिटवताकान्याह-- । सर्वाणि स्वराणि प्राजापत्यानि.. स्वयं माणम् उक्त लक्षण ऋगन्यावर हाइ कारय स्वर- निधन तहन्ति प्राजापत्यानोति। साम स्वयमेवोदाहरति- ५। यथा वामदेव्यम् । एतहायिकारयुक्तस्यीदाहरणम । पथ सोमदेवत्यान्याइ- ६। पटकसामानि सीमानि--- यानि भगक्षराधि स्तोमादिरहितानि कैवसतान- भावयुतानि तान्ये व मामानि । खयमेव मान्य दाहरति- ७) यघौशनकाये। হয় মন্যৈান্যাং- ८बा निधनानि वारुणानि--- 4 ३ ·प्रथमपह। वा निधनयन्ति वाइनिधनानि । उसलवणं माम उदाहरति- । यथा यज्ञायनीयम्। अघ वट्टदेवत्यान्याच- १० । अक्षरानुखाराणि त्वाष्ट्राणि-. अक्षरमनुम्ब प्यते येषु तानि तथोशानि । तान्य टाहरति- ११ । यथा वारावन्तीयवाभिवर्तञ्च । अयाधिरोदेवताना लक्षणमाइ- १२ । स्व:प्टछान्याशिरसानि । अभिगोमास प्रायव इत्यादिषु गातव्यानि स्त्र पृष्ठानि पाटिरसानि। अथ पूपदेवत्याना लसगमाह- १३। खणिधनानि पौपारिण। कागोतदयोदासप्रभृतोनि स्वर्णिधनानि । अथ सरस्वतोदेवतान्याह- १४। कयानश्चित्व आभुवदापयस्वसाहसि- णमिति वानिधने सारखते। यद्यपि यानिधनानि वारणानौति पर्पनेवोक्त तथाप्य नयोगत्पन्द्र एव वानिधने मारपते, अतएय दर्य- व्यतिरिताना वारुपवादस्यापुनरुनि ।

·देववाहणे - अथेन्द्राग्नलसमार- १५ । य आनयत्मरावत इत्येन्द्राग्ने । य आनयदित्यव है सामनो उत्पत्र ते पन्द्रानीदेवत्ये। अथाग्ने यैन्ट्रयो' सामनी पाह- १६ । सुतं रयिडाः सहोरयिष्ठा इत्याग्न - चन्द्र। उपनोहरिभिः सुतमित्यस्यान्ते 'सतएरयिष्ठाः- इत्येतनीयवे, तथा सहोरविष्ठा'-इत्येतदपि । से उभे भाग्न येन्द्र एव । निधनभेदेन सर्वेषां सामा मामान्य नाग्न्यादीन्द्राग्नि पर्य न्या. दग देवता, द्रष्टय्या । प्राग्ने यन्द्रयोरनिर्देश ऽप्येन्द्राग्न स्यैव विपयोमादनन्यत्वम् । अथ प्रकारान्तरण निधनयमाम् सत्समाया देयता- भिधानाय ता एवानुक्रमते- १७ । वयो रुद्रा अादित्या विश्व देवाः । यथान्यादयः प्रत्येक मामटे वता. यम्पादयोऽपि महा. नामकाः मर्येषां माप निधन पाटयभेटेन देवता । अथ निर्देशकमणेसामा मामानि विभज्य दर्शयति- १८। वसनारखराणि मद्राणान्निधनवन्त्या. दित्यानामैडानि विश्नपां देवानां बाइनिध- नानि!

·प्रथमपह। ७ 1 परनिधनादिभेटेन सामान्यभागानां चातुर्विध्यम् । खरादित्रितय व्यतिरिकस्य निधनमिति रुन्या नामधेयमिति पूर्वमेवोक्तम् एतेषां लक्षणानि ध प्रदर्शितानि । ननु साम्नां पूर्वमेवाग्न्यादेिवताकत्व व्यवखितम् । इतः पर मपि सर्वास्याग्ने यादीनोत्यादिना वश्यते च । किमर्थ वस्खादिदेवताकथनमिति तताइ- १६ । यथा भूयस्त्वेन प्रदेशावर्तन्त इत्य- न्तराणि। भूयसोभावो भृयस्त्वम् - सर्वग इत्यर्थः। तदनतिक्रम्य प्रदेशाः साम्नां चम्बाद्यपदेशा वर्तन्ते , अत उन्नाग्ने वाद्य- घेचया वस्त्रादिदैवतान्यभ्यन्तराणि , पृथक पृथक् देवताभि- धानात् पूर्वोक्ताना वाध्यत्वम्, इदानी सङ्घयोभिधानादान्त. रत्वम् ॥ अथोक्ताकारण देवताभिधानेऽपि पिगूढतर साना देवतापरिज्ञान प्रकारमाह- २०। अथान्तरतराणि सर्वाण्याग्न यानि सर्वाख न्द्राणि सर्वाणि प्राजापत्यानि सा- मानौत्यन्तरतराणि । पूर्वन्तु साम्रो चतुर्दा विभागन देवताच तुयाभिधान- मुताम् इह त सर्वयामपि साम्नामग्यादिदेवताकत्वकथना- दन्तरतरत्वम् । .

·८ देवामा अयोक्तप्रकारादपि लघुतर देवतापरिज्ञान प्रकार- २१॥ अथान्तरतमानि सर्वाणि ब्राह्माणि सामानौति सर्वान्तरतमानि । कृत्ससाना अझएएवादी सृष्टस्तत्तद्देवतायाजन तस्यैव प्रतिपाद्यत्यामपा वाहत्त्वम् । अय साना देवतासम्बन्धविपये भातथ्य रहस्यमा- २२॥ अथोपनिषद केषोपनिषदिति दर्शयति-- २३ । कख माता साम पिता प्रजापतिः पटक प्रसिहा । साम गीगारमकम । पर कुटादि । (१८) अस्वेद, कि तत : इग्यत ग्राह- २४। तद्यान्युक्त प्राणायन्ते मातस्ता- न्यायावन्त अघ यानि मामत यायायन्त पितृतस्तान्यासायन्ते अथ यानि स्वरत था. खायन्ते प्रजापतितस्तान्यापायन्ते पापापातानि यमाय नोग्र वारयन्तीय मनीनि । पामगवयषभूतपटेनाम्यानात्। मामन थाम्यातानि यौधा जयामतीनि। सरस भाग्मातानि धामदे प्यादीनि । पय - ·हिनीयसएई। ममस्तस्योसोधस्योहानकम्मण का साम म्बरो इति वयो। अवयवाम् पृथक् पृथक् मात्रादिसम्बन्धन प्रसिहा भवन्ति । अथोडीथयोतविधवप्रशंमति- २५ । स वा एपा उहौथो बन्धू मान् बन्ध मत्वः। 1 बान्धवा मावादय स्तहान् । न केवल बन्धुमाव किन्तु सेपामन्तर्भूत उतार्थज्ञान शमति- २६ । बन्धमान् बन्ध मत्यो भवति जानन्ति पा एनं पितृतश्च य एवं वेद । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थ प्रकाश देवताध्यायाग्व्ये पञ्चमै बाहाप प्रथमः खण्ड. पूर्वखण्ड़े सामा बहुधा देवता उमा ॥ अथ तदाश्रय भूतानां छन्दसा देवता अभिधास्यति । इदानी तेषा वर्ण नभिधातु प्रति नानीते- १। अथातम्छन्दस वर्णाः। वध्यते इति शेषः। प्रय गाववादिभेटेन वर्म विशेषानाह-- २। शला गायनयो रूपेण सारङ्गाएरूप- मुणिहां मिशङ्ग ककुमाररूपं कृष्णमानष्ट भं ·" देशमा ततः। रोहितं दृहतीनां नौलं पाहत ततः पुनः सुवर्ण विष्ट माररूमं गौर जागत मुच्यते। 1 सारङ्ग शबन्न । शेषा स्पष्टाः (१)। एतेपो अक्षर मया त “श्रय छन्दारसि गायवाणिगिन्युपक्रम्य चतु विशत्यक्षरादीनि चतुरुत्तराणि अनुक्रमवा मुन्नात्वात् चतुर्वि शत्यक्षरप्रभृति चत्वारि चत्वार्यक्षराधिका उशिगा. दिषु द्रष्टव्या. (२) प्रथातिजगतोप्रभृतीनां वर्णानाई- ३ । अतो यान्यन्यानि छन्दारसि स्यावं तेषां ततः पुनः। नकुलन्ते कपदानां हिपदां बम रुच्यते सारङ्ग शुक्लकाष्णरूपाण्य ग्यजुःसा- मबाह्यान्विताः। अतो यान्यन्यानि गायनादिसप्तच्छन्दभ्यो व्यतिरि- मानि प्रतिजगतीप्रभृतौनि उस्कृतिपर्यन्तानि (३) तेषा ध्याष कपियवर्ण विद्यात् । अथेन्द्रो जुपम्पप्रवन्यायक पदाना नकुन नकुलजाते वर्ष जानीयात् । हिपदाना- मिमाभुक मित्यादीना बनुवर्णम् । तथा यानि ऋग्यजरा दिब्राह्मणगतानि गायवादीनि तेषाच क्रमए सारडादयो वाटप्या । भय एनसम्बन्धिनां गायवधायुपयन्माना । मन्त्राणां ·हिनीयाह । देवता वयामीति प्रतिजानीत- ४। यज्ञे यज्ञ मयोलान्यास्तेषां दैवत उच्यते । अथानुशाना विराजा यणं दर्शयति- । विरानः प्रश्नयो विद्यात् । पियासोममिन्द्रमन्दुले त्येवमादया विराम पृथि वर्गा इति जानोग्रात् । प्रधाग्ने यत्रादिमन्त्रयशवण किमर्थमित्याय- तत्तापर्यमाह- है। दैवतं तत उत्तरम् । कत उसात् उत्तर वाक्यजात देवताभिधानमित्यर्थ । अथान्यादीना गायनादिदेवतात्वसम्बन्धपर मन्नाइ यम् तन प्रधम मन्त्रमदाहरति- ७। अग्नयनाभवन्मयुखोष्णिाझ्या सविता सम्बभूव अनुष्टुभा सोमा उक्थैर्मह- खान् हसतेभवति वाचमाभवद् । अग्ने मयुम्वा सहायभूता गायत्री अभवत् । प्रजा पतेखात देवतास मध्ये अग्निरजायत। छन्द स मध्ये गायत्री च उभावस्य जायतामित्स्य । तथाच तैत्तिरीयक प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति । स मुख्तस्तियु निरमि- मीत । तमग्नि यताया असजत गायत्री कन्दम इति ।

·. .. दोनबाझ' 4 यहा। सयुग्वेन्य त्तरत्न सम्बध्यते । अम्नः सकाशा हायवो अजायत इत्यर्थः । सधा उण्डिया शिकछ- न्दसा सह, सयुग्या सई युज्यमाना ककुर सविता टेव: सम्बभूव तस्मात्पुजापतेय ते 'प्रापञ्चापि हलन्तानामिति' (१०) वननादुष्णिहशब्दादापप्रत्ययः । तया उक्थै मन्त्र :- महन्वान् तेजस्वी सोमः अनुष्टुभा अनुष्टुप् छन्दसा साई" तम्पादेव प्रजापते रजायत । तथा वहस्पतेर्वाच वाक्य हहती छन्दः अभवत् अक्षरत् अगच्छहा। हत्या साई' सहस्पतिरपि तस्मात्प्रजापतेय जायतेत्यर्थः । अथ द्वितीय मन्त्रनुदाहरति- ८। विराग्मित्रावरुणयोरभियोरिन्द्रस्य विष्ट वेह मागो अङ्गः । विखान् देवानगत्या विवेश वेन चाकृप्तऋपयो मनुष्वाः। अपि च मित्रावरुणयो दें क्योविराट् छन्दः अभिश्रीः प्राप्तायया आसीत् । अथ इन्द्रस्य विष्टुप् छन्द अझो भागो माध्यन्दिनसवनाग्ययाभूत्। तथा जगतीच्छन्दः विश्वान् देवान् पा घिवेश प्रविष्टा । तेन !अग्न्यादिदेवताकन गा. यतादिच्छन्द उपनिवडून ऋषयो मतुप्या मरणयोला भानयाय चालताः पन पिरे कसाः सृष्टा प्रासनित्यर्थः । प्रतो गायवधा अम्यादिदेवताकन गायत्यादि छन्द' इत्युक्त भवति। अधोपरितनानां छन्दसा देवतामा- -

·हनीयएएछ।
है। पानामत्या प्रतिच्छन्दसो विच्छन्दसो
वायुर्देवताः। पुरुषो द्विपदानां दैवतं माझ
एकपदाः मृताः।
प्रतिच्छन्दसः प्रतिनगत्यतिमर्यादयोऽतिपूर्वाः : विध
न्दमः भक्काटितय । यहा। सर्वा एता प्रतिच्छन्दसः ।
विश्छन्दसी गायवादय एवैकयधरन्य नाधिकभृताः ।
नाय कमेण प्रजापतिवायुदेवताका; हिपदा एकपदाय
वाभिधानसमये दर्यिताःताय क्रमेण पुरुप-प्रध-देयताका.
अध पनिर्दिष्टायाः पडतों देवतामा -
१०। यासवी पङ्क्तिः।
मामयी वसुदे वताका
अथ छन्दसामुनदेवताकत्वे प्रमाणमुपन्यस्यति-
१९ । स तु न मन्यतेत वत्या एवैतेषु छन्द
स्त चो भवन्तौति छन्दसामु हैतद्देवतभिति।
सुगम्दः सदाव्याहत्यर्थ : स पुरुष न मन्ये न, छन्दमा
मलदे यताफवे प्रमाण नास्तोति न गन। यथा एतेप
गायनादिच्छन्दःसु एतद्देवत्या एव अम्यादि यताका एव
च, प्रायेण सम्पयन्ति तथा छन्दसास (उपदोऽप्यर्थे )
अयादिदेवताक ऋगाययाणामपि । छन्दसामेव वर्त
र पता अम्यादिदेवता भवितु युयाः खियः ।।
इति योदे यताध्यायाप्य पचमे मानणे द्वितीयः खणः ।

·बतीवपक्ष । प्रय मामाययाणा छन्दसा कथनप्रसन तथा मैव निर्वचनं दिदयिम् रादौ प्रतिजानौवे- . है। अथातोनिर्वचनम् ।। ३ । . . अथ सानां देवताभिधानानन्तरम अते' यतीनिर्वच- नेन निरुक्त गायवधादि छन्दो गायव साम जागतं सामति सामनामसूपयुज्यते प्रतो निर्वचन प्रकृति प्रत्यय विभागेन व्य त्पादन प्रदश्यत इति शेषः। तव मायवधा दर्शयति- २। गायत्री गायवेः स्तुतिकर्मणः । गै शब्द , शब्द स्तवनं, गायति स्वोति प्रकाशयति दैवतानिति गायत्री अथ बाधाणप्रदर्शनेनैव प्रकारान्तरण निर्वचन दर्शयति- ।। गायतोमुखादपतदिति र बाह्मणम् गायत वेदमात शब्दयतः प्रनापसेर्मु खात् एषा वेद भारभूता उदपतत उदगच्छद तस अतोपि गायवीत्यर्थः । प्रदेव गायत्री विद्यायां प्रकारान्तरेण निरुती गायत्री शब्द।। गायनेय वायते पासयति ध सा गायत्री। या गायप्ति ए-'था ससारे मा क्लियत, तदुच्छित्तये भाव मानवमिति' स्वय शब्दयति । तथा कुर्वाण दुखामकात् ससारा वायने पालयति च सा गायोति नियतइति शेष तयायएस्तवस्त्रयाद्वायत्री नाम सि ·। हिहदारयक तथाघ मात नियमनमपि। 'गातार कायते पस्मारायचो तेन सा मनेति----- प्रथोष्णिको निर्यधनं यद्धप्रकार दर्शयति- 8। इष्णिगुतमानात् सिद्धवेळ का- न्तिकर्मणोऽपि वोष्णौषिणोक्त्योपमिकम् । उम्पूर्वात् 'पणा मौचे (प. प.)-इत्यस्मात् उष्णिक शब्दः । तदेवाह-उत्सामात् उदभूतमामवत्वादुणिय पा। यहा। वियत: 'शि भीतो ( दिप.) इति धातु सतायत् प्रोत्यात्मकं तर कान्तमपि भयतीति हवा कान्ति कम्मत्वम् । बिहाते काम्यते इत्युणिमित्यर्थ:-कान्त चत रेवतानां छन्दः । पपि चोप्णीप्ती उणीपयत्येवेवोपमि कम्-उपमामथुममभिधानमपेक्ष्योष्णिक शब्द तथा घोषा गायत्रीसरातुमि रवेष्टितेय वर्तते। चतुरचराधियादु णिकप्रभेदस्य । अथ ककुभो निर्वचनमाह-- ५ ककुम् ककुदरूपिणोत्योपमिकम् । স্বামীgথা: :- यथासप्रमस्य मध्यप्रदेश ककुत् सतक उचितो भवति । एवं मध्यमपादस्य मागत त्वात चतुरधर सकुत्स्थानीयमस्यास्तोति ककुप् दकारस्य पकाए। ककुदस्यायं स्थायर्या लीया, त्यमादसमामे प्यकारसोगा। ककुभषयदस्य काम दन्तधापनमियादी अान्तर- .

·देवतमाशा मरणात् साभिमतमर्थमा ६ । ककुम् च कुब्जञ्च कुजतेोबजतेर्वा । कप कुमयदी कुजतेगनतेर्वोत्पनी। कुज कौटिल्य प्रतिष्टाविलेखनेषु।' उन' प्रार्जये- न्यग्भावार्थ । तत: कौटिस्य न्यभावार्थक धातुहयार्थस्यात्र सम्भयात् कप मन्द। - 1 अथागुटुमो निर्वचन माद- ७। अनुष्टु बनुस्तोमनात्। स्तोभतिधार्थ । गायत्रीतमयसमाक्षरपाद । उसाथै बाधणसम्मतिं दर्शयति- ८। अन्वस्तौदिति हि ब्राह्मणम् । निरके प्रकारान्तरेण याप्रणयाक्यमुदाऽतम् । यतीमेव सिपदा सती चतुर्थन पादे नामुष्टोमतीति च बाधणम् इति । प्रथ, प्रिपोलिकामध्यायानिर्वचन या, पिपीमिका गा शब्दस्य निर्वचनमाह- । पिपीलिका पेलवेगतिकर्मणः। मसी चयम प्युदाते। इदानीं तमन्दोनिर्वपन दर्शयति-- १०॥ पिपीलिकामध्ये त्यौपमिकम् । पिपौशिका नाम उमयत स्यूशो मध्ये कग टरिन ·तोदष १७ गणिपियेष: समध्यमिव मध्य यस्याः सा तथोला। मध्यम- ग्दसोपी समासः। तस्यासनूमध्यलमनु कम्य एकादमिनोः पर, पट कम्तनु मिरा) मध्ये चेत् पिपीलिकामध्ये न्य न्यम्। अथ हत्या निर्वचनमाइ- ११ । वृहती इतेर्टद्विकर्मणः ।। अश्या अनुष्टुभः सर्वपाद कापरयईनात महत्वम् । अथ विराजी निर्वचनं बद्धप्रकारमाए- १२ । विराड्विरमणाहिराजनाहा। विराट भन्दः "रम क्रीड़ायां -"राज दीप्ती --राध साध संसिधी"-इति सिभ्यो धातुभ्योऽन्यारेणापि निष्पा- यंते धातव्याधस्य तस्मिन् सभात् । अय निर्वचनमाह-- १३। पछिः पचिनो पञ्चपदा । पञ्चसंख्यायोगात् पिडनिशब्दः पञ्चत्वप्रदर्शन पञ्च पदे ति। विष्ट्रमोनियधने दैर्ग यति- १४ । चिंष्टुम् स्तोम इत्युत्तरपदा। म्तोभ इति सुतिकर्मोत्तरपदं यस्याः मा विष्टुप. पम्पत्तरपदं पूर्वपदम्य-विशष्टस्य । किं प्रतिनिमित्तमिति सय मेव पृष्टोत्तरमपि जूते- १५ का विता, स्पोत्तीर्णतम छन्दो प्रथ । भवति ।

·देशमा T पस्य बिता नित्य का स्यादिति प्रश्नः प्रयोतरम् तीर्णतम छन्दोभवतीति । पूर्वभ्यो महत्वात्। इन्होंग-स कारो सुप्तः । तीर्घतमं तरी पूर्वपदम्। उभधार्थोपप- त्तिस्तरणात् स्तोमनाचे ति वैष्टुभवम् ।। विच्छन्दःपूर्वपदे मित्याह- -- १६ । विष्टहजस्तख स्तोभमिवेत्यौपमिकम् । उभयन्त्रिककोटित्वात् पस्त्रिवत् । तस्य स्तोममिव त्य पमाप्रधानोऽयं निदेशः । “यचित स्तभिः विद्युभ निष्टुंधमिति प्रापम् । अंथ गतीच्छन्द निर्वति- १७। जगती गतंतमं छन्दोजज्जगतिम- पति क्षिा गतिजमलाकुर्वन्नसृजतेति हि ब्राह्मणम्। प्रतिजगत्यायति छन्दसां निबल मुपक्रमते- १८। अतिच्छन्दांम्छन्देरथे। छन्दसीय जाननेयातिचन्दसापिः चीन सुभामिति भाषः । तथाच लगतीमतियाधिवावलाखेन या वर्तते सैवातिजमतीत्येवं फलितम् । प्रयेदानी छन्दस एप नियं चन पति- १४ा छन्दांसि छन्दयतीति वा 'छन्दसंबरणे (चु. 30) छदयति यानि । समाय . १. .

·एनीयवाहः । नैरतम्-छन्दांसि पदनात् (द. १, १) इति । तय गायनादिमु ययानियम-चवि अत्याधचराभावे तासां नामान्तरता माह-- २० । निवृन्निपूर्वस्य घृतेः। । : एकावरन्य नासु गायत्रगदिम निघृदिति। चर्चयति सन्दीपयति ऋग्गतभावानिति चत् छन्दः. निकष्ट मेका. भरण होनं नित् । तथाच पिङ्गल:-"ऊनाधिकनैकन निचा रिजी (३५८) इति । तथा एकाधिक्ये मरजान्तरमा । २१ । मरणाद, भूरिन उच्यते। एकाक्षरेण भरणाद चतर्विशत्याग्मगायवादाविति शेष'। प्रयो सामसु गायवस्य प्रगस्ततया सदेशालोपसंहार ताति २२॥ अथातोगायनमाग्न यं भक्तराम वति देवानां वर्षीणां वा परमछिनो वा पाना- पत्यस्य सामा अधेत्यानन्तर्यवचन: प्रत इत्यधिकारार्घः। प्राग्ने यम् अग्निदेवतम्, यद् गायत्रं नाम मामा तद्धि देवाना या पोया या परमेष्ठिना मानापत्यस्य या सर्वस्यैवेत्यर्थः 'मतया सम्भजनेन भवति भवेत् । गायत्र-मानः किमूल मित्याच- २३ । सावित्री गेवम।

·देशमनार्य ७ . 1 মাহিরি সামৰি নহ্মশিমুনিব নব মম समे सदनु अन्यत्रापि गेयमूहतः ननु गानग्रन्येय कथं तबोपलभ्यतात्याह- २४॥ यवागौतम । यत्र साविनिनामधिं गानप्रन्यादौ पगीतम् सवैष गानम् प्रयम्वमित्यर्थः । किन्तदिति खरूपं दर्शयति- २५। तत्सवितुर्वरेणियोम। भागोदेवस्य ३ स धीमा हो । धियोयोन: म। चो १४२१६ २इम | धार दायो या ३४५। माविनाम्यवापस उत्तराचिकस्य पर प्रपाठकोय- सोया मृतस्य दशमलस्य प्रथमपाठनो य । प्याग्या. नयापि तवेति । दिति वतीय पुण्ड। समानदेयत माझषम् ।

·पह विंशयाहाणम्। यमय श्री नम सामवेदाय । प्रों वन च वा इदमग्रे सुबधा पास्तां तत, सुमद्यो- झामदयह देवा यज्ञेन या पर्यगृहताग्निवें समा सापा. देन्य. सुबह तहेवा यसस्य सन्धायवेच्छन्ने पव सन्धियतेय उन्फरम्तस्मादुत्करे तिष्ठ सुब्रह्मण्य सुमनख्या माशयति समाग्यो ३५सुनायी३ए सनाखो मिति सिय मिव विराह त्रिपाया (त्या) हि देवा इन्द्रागच्छति पढाइन्द्रागच्छ त्येतहा अग्य प्रत्य स नाम सेनेनं तदा पति हरिय प्रागच्छ ति पूर्वपचापरपक्षी वा इन्द्रस्य हरो ताभ्याएसीटएमई हरति मेधातिपेति मेधातिथि ह काग्वायनरमेपोमावा जहार धमाश्वस्य मेन इति रूप गपम्य ६ मैनप्य मेनका नाम दुहिता स ताए ईन्द्रयकमे गोरावस्कन्दिविति गौरमृगो ह सम भूत्वायम्कद्यारण्या द्राजानं पिवत्यहल्याचे जारेत्यहत्याया इ मैत्रे या जार आस कोशिसमाधणेति कोशिको ह पाना बाण उप- न्येति गीतमनुयाणेति देवासुरा इ सयत्ता (ना) पासए तानन्तरेषा गोतम शाम तमिन्द्र उपेखोयाचेह नो भगास (घ) सबरविति गाहमुबाह इत्यथाह भवती रुपण परागीति यथा मन्यम् इति स यत्तहोतमो वा ·ण्डहिंशवाहा । बुवाणवचार गोतमरूपेण वा तदेतदाह गौतमतोच है मुल्यामागच्छ मधवविति तद्ययाईतो बेबादित्यहे व. पतास्मि तदा गच्छातेत्येवमेवे तवेभ्यः सुत्या प्राह देवा ब्रह्माय इति देवाहैव देवा अय हैमनुष्यटेया ये ब्राह्मगाः शुश्रुवामोनूचानास्ते मनुष्यदेवा पाहतय एव देवाना द. क्षिणा मनुष्यदेवाना माहुतिभिह देवान् प्रीणाति दक्षि- णाभिमनुष्यदेवाच्छ श्रवषोनभानान् ब्राह्मणान् प्रीणाति ॥१॥ इति पइ विगाह्मण प्रथम-प्रपाठ में प्रथमखुण्डः। अथ यब सुब्रह्मस्य सुब्रह्मण्यामाध्यत्ये तम्मिन् ह का. लेऽसररमाएमि देवानां यजमजिपाएस कस्ते देवा निय मावा कुर्वत ब्रह्मा३ए मन गोमिति तानादित्य, पर्जन्य पुरो बनाको मृत्वाऽभि प्रेत्तान् अश्याऽगन्या विद्युताहएम्तटार. स्त्री सुब्रह्मण्या ३७ पुमा ३ऽन्न पुमका ३ऽऽमिति सर्व- मैवेति झूयात् यत्पनन्य, पुगे वनाको भूत्वाऽभिप्रेतेन पुमान् यथ्या यदगन्या तेन की यदिदाता तेन नपुए सफ तम्मात् मर्वमेवेति यातदाटु कमनहाण्या यजू:: ऽऽऽऽम्मामा इति मवमवेति नवा दृच एवास्या नामधेयएमनदाखेति तग्मा इमन्त्र एव स्वम निगद भृतो भवति तम्याद यजु मामकारिण कुर्वन्ति यथान्च: मामभिस्तम्मात् माम तम्मात् मवमवेति ब्र यादा एतत भब्रह्मण्यामाहय यजमानं वाचयति मामि मुमधये सम्बाम्ते पृथियो पाट इवान यान्य व पृथियाममुगर शार म नावे व तनापहर्त मामि मुबातम्यास्तेतरिन २ ·प्रथम प्रपाठ। २ पाद इत्याह यान्ये वान्तरिक्षेऽसुगरक्षाएसि तान्ये व तेनाप ने सामि सुबखतम्याम्ते द्यो. पाट इत्याह यान्ये व दि. व्यमररक्षामि तान्ये व तेनापहर्त सामि सुब्रह्मण्ये तस्यास्त टिगः पाट इत्याह यान्चेष दिवसुररनामि तान्ये व ते- नापते परो रजाम्ते पञ्चमः पाट इत्याह पराएरजमो वे बहार: स्थान तदेतदारमान इधरज धुच वाहेपमेवारमा कर्ज' दुग्धे वोयमन्त्राय धेहोत्याह योर्य मेवामा अन्नाद्य दधाति ग्रहयोनामैतमाम यत् सुब्रह्मा तम्मात् प्रात- रनुयाक उपासते विसस्थिते च यजे सुब्रह्मण्यः सुब्रह्म या माइयत्यय वै यहा मनन चासोति य एतटनो युम्मसु ब्रह्मण्याय ददाति ब्रह्मणा चैवाम्य यिया च च समई यति य एत्र वेटा बल्लामावगत यच्चानवगतम स्य व प्रायपित्ति रिति तरसादेव विद सवृद्धव कुर्यात नाने विदम् ।। इति पर विशवाणे प्रथम प्रपाठक हितोयलण्ड: एकछन्दः प्रात, मवन तम्मा देकपात पुम्यो हर लन्य प्रत्यन्ये न तिष्ठति त्रिचन्दा माध्यन्दिन ययमान म्तस्मात् वयोऽध: प्राणा के गायवधाएमामनी तस्मादय मधोण गाणेन करोति दे वृहत्यां नमादय मुत्तरेणैक त्रि- एमि माम तम्मादेव नाभि, प्रायानामिव त विकृति रथ यय सा अई तानि पुष्टानि बाहतान्ये कगाध- बीकाणि तस्माद इत्य एव परिशयो हहत्व एव कीकसा. पृष्ठमभिसमायन्यय यदेव सत जई साभवः पवमानः ·है प्रशिक्षार्थ । प्राणी गायत्री थोवे उपिशकुभौ बागनुष्टचक्षुर्जगती पुष्टिर्यदन्य गायत्याए सामनी मादयं प्राषिन करोति प्राणिति चापानिति चेक छन्दः ककुबुणिडौ ३ मामनी रामात् समानएसोन दे धेव थोति ई अनुष्टुभि मामनी नरमादय वाचा करोति सत्यंचामृत च वढत्य के जगन्यां साम तम्मा अहिणी सती समानं पश्यतो न हि पया दायन्त पश्यत्यय यदेव तत सर्व मूही तद्यज्ञायनीयं मूडी स्वाना भवति य एव वैदाम इव वा अन्यान्यज्ञान- परोव भूध इवामा अन्य खा भवन्तुषपरीव खाना भ- वति य एव वेद यत्रो वा अथ यन्न इत्याहुरेप वावजात एषोऽवतुमजरायुरेप प्रावि जीनो य एत वेदमनुब्रूते यदा घा एत वेदमनुजूतेऽयेनए गृगवन्त्यमावन्द वोचतेति तई म जायत जनादरा गायत्री प्रात सवने प्रजानां प्रजात्या जनादिव हि प्रजा प्रजायन्त अनारा गायत्री पृष्ठेघु वामदेव्ये यजमार्न लोक एव स मध्ये हि यज्ञस्य यजमान ऊनाधरा गायत्रो महिते प्राणापा. नयी चार जनादिय हि प्राणापानाबुधरत शनाधर य जायत्रीय प्राणानामुतसध्यै यो हि पूर्णमुपधमेट् यदि प्रतीयाद विपतेटु यदि न प्रतीयाद विष्पन्देत तदाहु' मव- नानाच या एरा उदाना' प्राणानाशोत्सृष्टिरिति । ३ ॥ इति पड विणवाधणे प्रथम प्रपाठक हतीयखण्ड अवयं पित्याहोदाता मान्म मे निवेद्य होने मातरनु. धाकमुपाकरो रिति मोनयु प्राह स इतो खजति स पू ·प्रथम-प्रपा । वया हारा हविर्भाने प्रपद्यते स दक्षिणम्य विद्वानस्योत्तरं चक्रमभ्यप ययमाण उदासीनो विश्वरूपा गायति पत्र वै स्तोत्र विशम्स चवेणैयाम्मै विशमनुवीर्य मनुवर्मान करोत्यथो तशम्सयो रेव समारमायाऽव्यवस्र साय सन्तत्या एतहमाह बायो मैत्रेयः प्राह वा अद्याई पापवसीयम व्याकरियामोति सह स्म सदस्ययोपवसष्ये ऽहन्छ टड्डा मोनो विश्वरूपा गायति तदुपवाटोळ्यध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्र होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसोदिति स यादका- रिप महलद यन्मम कम होतारं पृच्छतति होतः । कि मनुत स्तोत्र प्रासरनुवाकेनान्वशसीरिति स वादकारिष महन्तद य मम कर्मोहातार पृच्छतेत्युहातः । किं स्तुत म्तीव होता प्रातर नुवाकेनान्वशसीरिति स ब यादका. रिप महन्तद य मम कर्मा गामिप यहे यमिति तं चैव्य. ममा वे खमगासोनच्याति रिति स ब्रूया ज्योतिस्त न वेन ज्योति ज्योतिम्तेन चेनम् ज्योतिस्तेन चेन गायत्री ज्योतिम्तेन येन छन्दो ज्योतिस्तेन येन •माम न्योतिम्तेन येन देवता ज्योतिरेवाह मगामियं न समी युमास्तु पामना तमसा विध्यानोन्याह पाप्मनैयेना- स्ततममा विध्यति युग्ने पाच शतपदोमित्याह धाग्यावयत. पदी तर गतपदी शतसनिमेव तदामानञ्च यजमानञ्च क रोति गाये सहस्रवर्तनीति साम ये सहसपनि सहस्रम- निमेय तदामानञ्च यजमान करोति गायब वैष्टुम जग- दिति गायन ये प्रातः सवन वैभं माध्यन्दिन सवन नागतं तृतीयसवनं सवनान्ये पतद यथा स्थान यथा रूप क पयति ·पतिमनाया। विश्वारूपाणि सम्भृतेति विश्वमेव तद्वित्तमामने च यज मानाय च सम्भरति देवा ओकासि पकिर इत्योकोहा. स्मिन् यन्न कुरुते य एव वेष्टासि तमगाह सवै पुरा क- श्यपा उनायत्ययह युवानमनूचान कुसुरुविन्दमौहाल कि ब्राह्मण उदीयाय बने ते होचु परि वै नीयमावि ज्यमा- दत्ते हन्त ममनुव्याहरामिति त हानुव्याहरिप्यन्त उपनि पैदु स होवाच बादाणा नमोवोस्तु प्राले वा अह यज्ञ समस्यापयत्यथा तु वै ग्रामस्य यातस्य भीर्ण वा भग्न वा- नुसमापहे देव वा ग्रह यजस्यातोऽधिकरिष्यामीति ते हदि. सत्योत्तस्थु क इदममा अवोचदिति ॥ ४ ॥ इति पड विशवाहापि प्रथम प्रपाठक चतुर्थख गाड प्रघमादय। इन्द्रो हवै विश्वामित्रायोकवसुवाच वसिष्ठाय बुन या गुक्थमित्येव विश्वामिवाय मनो बुद्धा वसिष्ठाय तदा एतहामिष्ठ बदापि हैव विट वा वासिष्ठ वा ब्रह्माण कुति तद्यथो भयवर्तनिना रथेन या या दिश प्रार्थ- यते ता तामभिप्राप्नोत्यव मेतेनीभयवर्तनिना यन य काम कामयते तमभ्यश्च तेऽयाईभाग्दै मन यदव्याहरति वाचि नमन प्रतिष्ठापयति साथैमवत्त निना रथेन न काञ्चन दिश व्या ते लागैतद बावद ऋचा यजुपा साधा कुर्यु समावद धा याच यमो वुभूपेत् प्र जापति इमा जीवदानस्गत त एन सृष्टानाधिन्वता नभ्यपीटयत्तेभ्यो भव स्वरित्यक्षरद भूरियुगभ्यो घरत सोऽय लोफोभवद भुवरिति यजम्यो इरत् सोऽन्तरि- प्रायाना स ·प्रथमपाठक*1 ७ लोको भवत् खरिति सामभ्योऽक्षरत् स. स्वर्गोलोको भवत्तद्यत्युक्त उखणं क्रियेत गार्हपत्य परेत्य भू, स्वाहेति जुहुया दय वै लोको गाई पत्योऽय लोक ऋग्वेदस्तद्दा इमच्च लोक मृग्वेदच खेन रसेन समईयत्वघ यदि यजुष्ट उल्षण क्रियेतान्याहार्यपचन परेत्य मुवः साहेति जुहुया दन्त- रिक्षलोको वा अन्वाहार्य-पननोऽन्तरिक्षलोको यजुर्वेदस्तहा अन्तरिक्षलोकच यजुर्वेदश्च सेन रमेन समईयत्यय यदि सामत उल्वर्ण क्रियेता इवनीय परेत्य व साहेति जु. हुयात् स्वर्गो वै लोक आहवनीय. स्वर्गो लोक. सामवेद. स्तके सर्ग घ लोकए सामवेदन खेन रमेन समर्धयत्यती यावयतमम्मिन्द्रे व कतमम्मिए योल्वण शियेत सर्वेष्वेवा. नुपर्याय जुहुयात्तथा हास्य यज्ञो स्कन्नः स्वर्गकृती भव न्यधस्कन्ना हाभिवादा वेधा यज्ञ उत्क्रामति देवान् दिवं टतीयमन्तरिच मनुष्याए स्तुतोय पृथिवी पिटए स्तृयीय तदभिमृगेट् देवान् दिव यज्ञो गात्ततो मा ट्रविणमहन्तरिक्ष मनुष्यान्यजो गात्ततो मा द्रविणमष्टु प्रथिवी पितृन् यज्ञो गात्ततो मा द्रयिशमष्ट यत्न कप यन्नो गात्तती मा द्रविणमाहिति तदा आरमानञ्च यन. मानश्च मेन रमेन समईवति वरुणो या एतहिष्णौ यज- मुपायति यद् यज्ञ उखण क्रियते तदप उपनिनवेायो रोजसा स्कभिता रजासि वीर्ये भि ऊरतमा शविष्ठाया पत्ये ते अप्रतोता सहोभिर्यिपणू पगन्वरुणापूर्यपतो वाहेति तदा पारमान वजनान च खेन रसेन समयति ॥५॥ इति पढ़ विश्मामाणे प्रथम प्रपाठके पञ्चमखण्डः ।

·८ घड विमबहारे। ये विराजमतियनन्ते विराजमेव त ईन्सोऽमुष्मि' नावे याम्यन्त्यथ य एनामर्वाग्दभनुवन्ति विराजमव त ईसन्तो. मुभिसीके श्राम्यन्ति तेषा तथा याम्यताए सुक्षत क्षी. यते न हि तदमुमि लोके शक्नुवन्ति यदस्मालोका दकत्वा प्रयन्येता माहोहालक प्रारणि कयन्ते यजरन् कथ वा याजवेयुर्य यज्ञस्य हवढे न न नन्दन्ति नन्दन्ति यत् समो. नेत्यह वा व काले यजे याह काले याजये। योऽह यन्त्रस्य वाईन नन्दामि नन्दामि या नेत्वपि इम्बादेव का. माद, यज्ञस्य व्यईयति भूयस रूपानेकपा सरामि भिप काले त्ये तब सम वै तडिदानाह यावद्दा ऋचा होता क- रोति होवेव तावद्यज्ञो यावधजपाऽवर्युरध्वर्युवेव ता वट यावत्मानोहातोहावेव तावद् वृद्धारयेव तावातो यत्रीपरताम्तमातम्मिन्नन्त: बहा वाचयमो बुभूयेत् म यदि प्रमत्ती व्याहरे टेना वा ध्याहतोमनमान्द्रये - मुंव परिति वणवों व मिद विणा विपक्रम इति राजो हमितम्य माटोए शूनादाय वृक्ष मापुगु वे म हा. रणि राहुतिमद्यायोवाच पुन वैनानिवसास्यतो वावमतो पपमाम इति म होयाच किए होण्यमीति प्राययित्त मिति कि प्रायश्चित्तमिति सर्वप्रायश्चित्तनिति किए सर्व प्रायरित्तमिति महाच्याहती रेव मघवन्द्रिति महोयाची मारुगणे यदाहति मनूचिये पाथ नु विदाञ्चकामकटोए गुनादत्तेति स होवाच वच्चावगत यच्चानयगतए मर्यम्ये पैव प्राययित्तिरिति तना देतामिव जुयादपि वा जात यदनामात यशम्य क्रियते मिमग्न तरस्य कम्पयखए ·प्रथम प्रपर1 हि वेश यथा यथए माहेत्यपि वा माजापत्या माजापते नत्वतान्यन्यो विया जातानि परिता बभूव यकामास्ते नुहमस्तनो अम्तवयए स्याम पतयो रवीवार साहेति तहा पाप्मान यजमान खान रसेन समईयत्यय यद कि च यः मृण्मय भिधेत तद्भिमशेज मिभूमिमगा माता मातरमप्यमान याम पुवै पशुभिर्वोस्मान् हेष्टि स भिद्यतामिति तहा प्रामानश यजमानञ्च खेन रमेन समयति ॥ ६॥ इति पड् विशबामणे प्रथम प्रपाठके षष्ठमण्ड । घन्सोव वा एतत् सोमए राजान प्रेवभोयरी यौन मभिषुण्वन्ति तस्येतामनुस्तरणौं कुर्यन्ति यमौम्य च. न्तस्मात् पुरुषाय पुरुपायानुमारणी फिरते साध्याना वे देवानाए सवमासीनाना। शर्करा अवसु अतिर ने हेन्द्र' मुपनिषेदु काय नु तेपार शर्करा असु जायेरन याए म्ब विद्या इति तेभ्य एतत्सौम्ये चरीश्यावमाज्य प्राय पात्तदवेक्षन्त से प्रापश्यन् प्रपश्यत्वनन्धी भवति य एय विवारसौम्य परमवेचते योलमवाद्याय सवधानवाद्याद टविणार सदसो गवैतए नौम्यातिथेष प्राश्नीयाजन था एतस्मादसाय कामति योलमवाद्याय सवधाववात्ति जनो अम्मास्पितरो जन्य नैवान्ये नाममन्यबादी भवति । इति पड विशवाझये प्रथम प्रपाठके सप्तमगण्ड । इति प्रथमः प्रपाठकः। ओम् । प्रजापति रकामयत बहु स्या प्रजायेवेति म ·ण्ड सिमाधा। एताए तस्यामचए साम्रा प्रच्छवामगायद यहच मानी मगास्य दस्थ्यमाए समजनिष्यत यस्मामामचं मास मन- स्थिकामजनिष्यतच सामा प्रच्छवां गायति तस्मात् पुरुषः प्रच्छन्नो मायमेन त्वचा नोम्रा जायते विकहुलाति त्रय इमे लोका एषां लोकानामवरुध्यै त्रिभ्यश्च रेत: सिच्यते न हि कुर्वाद, वजो वै हिड्दारो बलमिय तो यदिन- र्याद वज्रेण हिद्वारेण रेत: सित विच्छिन्द्या तस्या छन्दमा प्राजापत्या देवतया सर्वमेतया ध्यायन् गायेत् सर्वहीद तो हितीया गायति तस्या हे अक्षरे सश- बनो व्यतिपजति मध्यमस्य च पदस्योत्तममृत्तमस्य च पयमं व्यतिपती प्राणापानो प्रजा दधती गायत्रोच्छन्दसाऽऽग्ने यी देवतया पृधिषीमतया ध्यायन् गायेत् तोयां गायति तां बलवदिवोरमेव गायति तम्या दे उत्तराऽचरे द्योत- यति चक्षुरेव तानति तस्माद्युत चक्षस्विष्टप्छन्दसैन्द्री देवतयान्तरिक्ष मेतया ध्यायन् गाये चतुर्थी गायति तस्याः शत्वारि चत्वार्यनराणि निको डयन्निव गायत्या दाटशभ्यो- ऽक्षरभ्यो हादशाचरपटा जगतो पशवो वै जगती पशु प्येव प्रति विछति तम्यायत्वार्युक्तमा ऽचराणि द्योतयति श्रोत्रमेव तधुनक्ति तम्माद्यवयोवस्योत्रे प्रति श्रवणे ई तस्मात् पुरुपः मा दिग शृगोत्यपि पराडान् प्रत्यन्थए ऋणोति जगतोच्छन्दमा मागदेवतया दिवमतया. ध्यायन् गायेत् पश्चमी गायति तानिन शिव गायत्याह बहुतमात् पुरुपादनमत्यवादी भवति य य वेद निरुता पानिमताच गायति निरुती न वे याची मुन्नते निरा- ·द्वितीय प्रमाठक मन्था उपजोवन्ति भुक्तं वाचमुपैनां जीवति य एवं वेदानुष्टुप्छन्दमा प्राजापत्या देवतया सर्वमेतया ध्यायन् गायेत् सर्वश्होद प्रजापत्ययष्ठो गायति तस्या ई है अमरे उदासं गायल्या पड्भ्योऽक्षरेभ्यः पड़तव ऋतु वे व प्रति तिष्ठति पति छन्दगा गौमोदेवतया दिश एतया ध्यायन् गावे दिहेय च वा एष इहैव च मनसा गच्छति यो गायले प्रात.मवने विष्टुभङ्गायति जगतीं गायत्यनुष्टुभङ्गायति पडक्ति' गायत्यासे गायत्र' हे गा- यति पाणीव तदम्ये ति प्राणो हि गायन पन्थानमैव तदभ्येति पन्या हि गायत्रएर यन्तरवर्णामुत्तमां गायति यं वै रथन्तरमस्यामेव प्रति तिष्ठति ॥१॥ इति यड वियमा मग्ये द्वितीय पयाठके प्रथमखण्डः । ता वा एता देवलोकाय युज्यन्ते यत्पराच्या प्रतीयो मनुष्यलोकायैप वाव जात एपो वलप्त जरायुरेष प्रालि जौनो यम्य धुरो गोयन्ते यचैवं विद्वान्धुरो गायति जातमेवैनमन्नाधाय परि ग तयुभावनमत्त उद्गाता च यजमानय या प्रथमा तामनायं ध्यायन् गायिने तम एव तसिमायानाद्य प्रतिदधाति न हि कुर्याद्यद्विर्याद वछए हिहारेगा रेतः सित' विच्छिन्दया ट्रेतस्याछन्दो युज्यते मनो धीयते या हितोया ता गायत्रीमागाशयर तस्या अक्षरे सगयनी व्यतिपाति मध्यमस्य च पद- स्योत्तममुत्तमस्य च प्रथम व्यतिपत्तो प्राणापानौ प्रजा चतो गायवोच्छन्दो युज्यते प्राणापानी धोते या ट. तीवा तां विटुमभागां गायएस्तम्या दे उत्तमा नरे ·पशिव भणे। द्योतयति चक्षुरेष तद्युनक्ति तस्माद विरूपश्चक्षुः कारण- शुक्लमन्यत् विद्युप्छन्दो युज्यते चचुपो धीयते या चतुर्थी ता नगतीमागाद्वायएस्तस्यायत्तायुतमाई चराणि द्योतयति थोवमेव तानति तस्माद्युतए श्रीवए श्रोत्र । प्रतियवणे है तस्मादपि पराडरन् प्रत्य সূঘানি जगतीच्छन्दो युज्यते योने धौयेते या पक्षमी ता मनुष्ट भमागां गायएयतुर्दा व्यासज्य गाये चतुर्दा धा इदं पुरापी वीर्याय विकृतो जायते वीर्यायवैनन्तग्राहक्ष्य गायत्य चार- चामिष गायेदुशावचेव हि याक् सहा त्ये व गायेत् स. हमा त्ये व हि पाच पुरषो षदायनुष्टुप्छन्दो युज्यते वाग् धोयते या पडी ता पति मागाडायएमस्या हे हे अक्षरे उदामझायत्यापड भ्योऽक्षरेभ्यः पतय ऋतुष्वे य प्रति तिष्ठति पनि धन्दी युज्यते समानोदानी धीयेते सदिति प्रथमाया धुरो निधनएरेतमी घधि सध्मायने ममिति हितोयाया रेतसी घधि सम्भव वरिति एती याया प्रस्वर्ग लोक नानातोडेति चतुर्याः पश्यों या पडा पशुषे व प्रति तिष्ठति यागिति पञ्चम्याः सर्वा अग्मिन् पुण्या बाची पदन्ति य एव वेद या प्रथमा ता माय छविय गाये दायत इय घय मवाहमाथी या दितीया मां घोपिणीमिय गायेद धोयोष प्रायमपानी वा वतीया तामुनिव गाये दुद्युत इव अयं प्राणी या चतुर्थी নাজিয িাীিনি ধুত্ব চায় না যা অস্বী ताविरहानि पशामिव गायेंद्रिकलानि यादव धयए समागी या होतामुदामिव गाये दुदम्त इय घय - ·हितोय पाए । मदानो यच्छुगए रथन्तरयर्णामुत्तमाझाये दिय वै रथासर मस्यामेव प्रतितिति. २॥ इति पविंशनाश हितोय प्रपाठक द्वितीयखण्डः । देवाय वा असराथेषु लोकेष्यस्पदन्त ते देवाः प्रजापति- अपधावएस्तेभ्य एतान्धुर प्राणान् प्रायच्छन्नानः प्रथममय माणमथ चचुरथ योनमथ वाच ताभ्यः पञ्चभ्यो धूभ्यः पुरु- पञ्च पशूएश निरमिमीत तेन पुरुषसरानधर्वन् यद धूर्वएम्वा रां धूस्त्व धूर्वति पापमान माटव्य य एव वेद यो वै धरां धूस्व' वेद धरा धुरा माटव्याइसीयान् भव- त्येतदै धुरां धूरव ग्रं नाना वी की नाना रूमा नाना छन्दम्या नाना देवत्याः समानए हिंकार मभि सम्पद्यन्त एतद धरा धूस्व' धुर्वति पाप्मानं माटभ्य' य एवं येद यो वै धूर्षु महावत येद सर्या अस्मिन् पुण्या वाची यदन्ति शिरो गायवारविष्टुन्मध्य जगती पादा वनुष्टु- सवा अस्मिन् पुण्या वाचो वदन्ति य एव वेद यो वा एष धुरी विहानयासां व्रत परत्यागमिष्यतोऽस्य पूर्वेयुः पुण्या कोर्ति रागच्छति सुरभिरेव गन्धो गायना प्रतं दर्शनोय विभः यवगीय जागत्या यदेव याग पुष वदति सदन्टुभ स्तदु सर्वासां बत तटु विहार स माहु रति नो यादी रिति सदनादृत्य यस्य वै धुरो विगोतास्तस्य स. होता यस्य वा एता यहिप्पयमाने विगीयान्तरास्य पु सङ्गायन्ति तस्य चे पुरो विगीता स्तस्य सङ्गीता य: कान- येतेकधा यजमानं यश अच्छे घथादिष्ट प्रजाः स्युरिति होतराज्ये गायें देकधा यजमान यश कद यथादिष्ट १ ·हिनीव प्रपाठ द्रय अत्युचे रापो मे होनामसिनो मोपचयन्ता होवा यसिन उपमाहबध्यमित्य च रश्मयो मे घममा. यवस्खे मोपमानन्तां चममाधर्यव उपमायधमिल्यु स्ताना एता देवता ऋखिजा मेव वागभि रुपयन्ते स उपहतो भचयति प्रांगो यजमानोऽयो यतासां देवतानां नोक स्तदुपाहतो भवति । ५ ॥ इति पर विशमा ह्मणे दितीय-प्रपाठके पञ्चमगगडः । स माध्यन्दिने सबने सवनमुखोयेवाइतेपूपहयमि. घरते वाहमे होता स मोपध्यता होत रूपमायो. त्य शयर्मेऽध्वयु : समोपद्धयता मान्न प नायखे त्य च योब म उहाता ममोपाध्यतामुहातरुपमाझयम्वेत्य चों- ऽयमन्तवतुष्यायायः स मे सदस्य. समोपझ्यता सदस्यो- एमादयध्वे त्य चै यो मा अन्तयशयापस्ते मे होवायर मिन म्ते मोपन पता होनाग सिन उपमादयध्व मि. ल्य च रङ्गानि मे दममाऽध्वय व ते मापनयन्तां चममा ध्वर्यव उपमाहयष्य मिन्य चै स्ता वा एता देवता - बिना मैव वाग्भि रुपयन्ते म उपहती भक्षयत्यपानो यजमानोऽथो यत्रतासा देवतानां लोक स्तदुपहतो भवति ॥६॥ इति पड विगमायणे हितोयमपाठके पाठखण्डः। म एसोयसपने सयनमुखीयेष्वा हृतेषूपहव मिते प्राणो में होता म मोपवताए होत गपमानव बेत्या रपानो मैऽध्वर्यु: म मोपट्यता मध्वयं उपमानयनेत्युचे ऱ्यांनो में ब्रह्मा म मोपध्यतां यानुपमाइयखेत्युयो ·हिंगामास । समानो म उहाता म मोपनियता मुद्रात रुपमाझ्यवेत्यच्चै ोयमन्तः पुरुष प्राकागः स में सदस्य, म मोपायताए मदस्योपमाशयस्खेत्यच्चै या इमा अन्तः पुरुप भाप स्ते में होवाशएसिनस्ते मोपहयन्ताएहोवाशसिन उपमाक्ष्यध्व मिन्युचोमानि मे चमसाध्वर्य वस्तेमोपच्यन्ता चममाध यंव उपमानयध्वमित्यु चेम्ता वा एता देयता ऋत्विजा मेव वाभि रुपनयन्ते स उपहती भक्षया दानो यजमानो- ऽथो यो तासां देवताना लोकसदुपहतो भवति सर्वेषां वपटकती चमसं भक्षये हे वानां वा एतद्यजस्य मुखं यदु- झाबचमस' तस्मा दुद्रावचमस नान्यो भवेटेव विदुयो ह वै यजो न व्यघत एव विदुपो ह वै यनमानस्य स्वयं पुवा पशय्य मिट भवत्येव विहान् हु वे यजमानी हियन्त भाव्य मभिमवत्यथवा अती यो यने हीन' कुर्यात् ॥ ७॥ इति पविंशवाहायो द्वितीयप्रपाठके सप्तमखण्डः । यद्योता जहाति वागध तद्यनमान जहाति स यत्तत् करोति खां वाच यनमाने दधाति स विश्वन वाचा. मुभि लोके समवति यदध्वथु जहाति चतुई तद्यजमानं जहाति स यत्तत् करोति स्वञ्चतुर्यजमाने दधाति स विष्वड पशुपामुपि मोके सम्भवति यव्राह्मा जहाति मनोह तयज- मानं जहाति स यत्तत् करोति वं मनो यजमाने दधाति स विष्वङ्मनसामुस्मिलोके सम्भवति यदुहासा जहाति श्रोत्रएह तराजमान जहाति स यत्तत् करोति वयोव यजमाने दधाति स विवड श्रोबेशामुमिलोस सम्भवति ·द्वितीय प्रपाठ १७ यमदम्यो नहात्यामा ह तद्यजमानं जहाति स यत्तत् करोति स्वमारमान यजमाने दधाति स विष्वड्डारमना- मुमि लोके सम्भवति यदीवायएसिनो जहत्यङ्गानि इ ता. जमानं जहति ते यत्तत् कुर्वन्ति खान्यङ्गानि यजमाने दधति ते विष्वचोङ्गैरमुषि लोके सम्भवन्ति यश्चमसा व. यंघो जहति लोमानि तद्यजमान जहति ते ते यत्तत्- कुर्वन्ति बानि लोमानि यजमाने दधाति ते वियशो लो- मभिरमशिक्षाके सभवन्ति तस्मादेवं विद्यजे होन न वादियया प्रत ऋविजामेय विज्ञान पायो हाध्वयु मनु- कीतिहाँसार योगनेमो बहारमामाया च प्रजा चोहाता. रम् ॥८॥ एति पर विशमाह्मणे दितीय प्रपाठकै अष्टमखण्ड' । स यदि पशुता व्याधोयेताम्वर्युम इदम करिति वि. यादव यद्येन पापिका कोतिरनूदियाहोता म इद म- करिति विद्याद्य यद्यस्य योगक्षेमो व्यथेत बझा म पद भवारिति विद्या दथ यद्यामना या मजया वा व्याधीरे- सोहाताम इद मकरिति विद्यात् प्राणदेवत्यो वै प्रधा वाग्देवत्या इतर ऋखिज स यदि मन्य त प्रधाम इट मफरिति हरितए हिरण्यदर्भनाद्या प्रवध्य मुख्य वधाय चतम् होत माज्य पहीला जुहुयानम. प्राणाय वाच- स्पतये साहेति या वा इतरे नमो वापे प्राणपना सा- इति यदोतरी यदि वेसरे सर्वेष्वेवानुपर्याय नहुयावमः प्राणाय वापसत्ये साहा नमो याचे प्राणपरा खाहलय गरिख प्राधर्ष दया द्य पदाह वच्ची वाय यशस्य माय.

·12 मबिशन हाणे चित्तिरिति पुनयज्ञ एव स एसे उ ह त्वे वाहतो वधवि. भ्रष्टस्य प्रावयित्तिरिति ॥ इति घड विशब्राह्मण दितीय-प्रपाठके नवमखण्ड । ते वा ऋविन. स यजमानो देवा वा अन्ये ऋत्विजी मानुपा अन्ये च देवा याजयन्ति देवनोक्मेव स ते रखरु- न्धन मनुष्यलोक मथ य भानुपा वाजयन्ति मनुष्यलोकमेव स ते रवगन्धेन देवलोक मथ व मुभये याजयन्ति देवलोक- चैव स ते रवरुन्धन मनुष्यलोक प म एता देवाविजी तृणीताग्निम होतादित्यो मेऽध्वर्यु चन्द्रमा में बमा पर्जन्यो म उद्गाताऽऽकागो मे सदस्य आपो मे होनागए मिनी रश्मयो में चममाध्वय म एतान् दैवावृत्तिको हत्याथै तामानुपान् हणोत य एनमभि राधयेथु रव त्रिय देय यजन याचेत् म चेत्तरमै दद्या वय जनवान् भूवा इत्ये न यान पत्तग्ने दद्याद यदह देववना वेर तग्नि स्वा हयानीले न धूया दग्निर्वाय त परजन भृमिर्याय सयवजन मापो याव तहे वय नगए अदा पाव तर वजन मतप १ वा एन देवयजनपाय यवती हार्तिीया पोरपेवों नेत्यय तत एववि जी देवयाग वाचे दरिन होता म मे देवयजन ददातु होती व वजन न देशोत्य राहियों मेध्वर्य : म मे देवजन दावों देययन में होत्युशे चन्द्रमा में प्रयास में देवयान ददातु प्रधान देव- यजन में टेघौधः पर्जन्यो म उगाना मग देवचजन ददान्दगानदययनन मे देसी रायागी न मदम्य म मे टेवयजनं ददातु सदस्य देवयजन में देहील्युरापोग ·द्वितीय पाठक पीनामसिन स्ते मे देवयजन ददातु होलायसिनी देववजन में टत्तेत्यच्चै रमयी मै घममावर्षध स्ने मै देवयजन ददत घमसाधर्यवो देवयनन मे दत्तेत्य च स्ता वा एता देयता निजामय याग्भिर्देवयजन ददाति स दत्ते यजते यदुन्नत मूम्या अनूपर यत्र बगुला ओषधयथा लालमारिएको यत्ताप स्यु स्तस्य न परवाह वयसनमात मति शिपाद यावाग्यम्या प्रामोवरपुरमा हारमात्मा पोबाएसो भवन्ति यस्येव मति रेचयन्ति काम दक्षिणत भागामकारनं दक्षिणा भवन्ति काम पसाटवरपुरमा हाम्माङ्के याएमो भवन्ति काममुत्तरत उत्तराहेन देव यज्योपनामुकाभवत्यु त्तरोत्तरिणी हास्य योभवति यस्य पुरस्तात तोणि ज्योतीपि दृश्ये रमनिराप प्रादित्य तहे- यरजन चिश द्विय पुरस्ताचित्र देवयजन पचाचित्र श्म गानकरण प्रागुदवाप्रवण न्देवय गन पसाक्षिणाप्रवर्ण श्म शानकरण यथा वै दक्षिण पाणिग्य देववजन यथा सन्य तथा श्मशानकरण यया श्म याम करणाथाभिचरणोयाना देवयजन मप्यु हैक शामिानेर यस्मिएच देशे यह धानो यनत मोत्ये येति ॥ १० ॥ इति पड विगामा हितोय प्रपाठके दशमखण्ड । इति द्वितीयः प्रपाटनमः। यायान्यो रसो भवति तैनात एक प्राचीन चरन्त्यथै- तथा तयाम परिशियात जोपत्तमा न तमे वदश्येयान

·दिया।
पास्येषु नों तमे यदग्नावनु महरेयुस्तेनाप एवास्यवयन्त्यापी
वै सर्वस्य शान्ति प्रतिष्ठा पामान हैप हन्ति चो यजते
तमिम पापानएहत मपोहराणीति नान्तरेण प्रतिपद्यन्ते
चाखालच्चोत्करचैतद्दे देवाना तीर्थ तदेतदृषि राहातान
न्तोर्थ क इह प्रवोचोन देया. पथा प्रपियन्ते मुतस्येत्ये नई
देवानातीर्थमतीर्थ एटीव यन्नस्याग्योन्यत् तम्मा देतेनैव प्रसुते
प्रपोततेन निष्काम तान् प्रच्युतान् देवयजना टपातान्
स्मिनवकाश रचाएस्य जिवाएमम एतदग्निरजोहा
सामापश्य तान्येते नापाहत तान्यमय परतानि सन्तीति
देवा अकुर्वमित्येवैतट्रचाएस्यप सेधति तम्या हापोहाय
इति स्तोभातम्तीमत्व हायो स्वहाबी स्वित्येवैतद्रवाए स्थप
सेधल्यगि टपति प्रतिदहती बाहरवास्येय तत्प्रतिदहति
पादाय पादायस्तोमा अनुपन्तेि रघमामपइये बिए
समविण दा यिग्वए समविण दह पनिणी घे रक्षाएसि
মাদাননিশীগি (বনঘানি যাননি
तम्य विनिधनमार्य ये महत भन्लि न म पुनरुहतो
ययाद पुन पुनरादायए महतए इन्धारातत्तदा प्रति
छन्द स भवति वारणमिय या एतान्दो यदतिच्छन्दा
वारपानीय रक्षाएयरवायतनानि दयथा म्व मरण्य
मभवेनाति प्रामे तारीतत्तई सप्तपदाम् भवति साये
इन्दामि धनुरुतराणि तयया सर्व न्दिाभिरभयेनाति
क्रामे जागताम्य नियंचन एकविमति पदानि वि
भामाद तशतुर्विमति पतविरगति पनामा भवस्मर
साम तस्य वा एतम सपमारय सानो ऽहोरावाणि

·तीव पाटेशन द्विाराऽईमामा प्रस्तायो मामा भाटि मतप उहोथ: पौर्णमाम्यः प्रतिहारोष्टका उपद्रवो मावास्या निधनं तेम्य वा एतत् म मरग्य मागो वमन्तो हिलारी मोमः प्रस्तावा वर्षा उदगोधः सरत् प्रतिहारो हेमन्तो निधनं सम्मा मन्तं पजा निधनरूता इवामते निधनरूपमिवतहि तदाहुः कान्दिश मवमय मभ्यवेयुरिति प्राशी भ्ययेयुर्देवानां वा एपा दिग्यत् प्राचो बा देवानां दिकानोनयत: मलि. छाता इति दक्षिणाभ्यवेयुः पाप्मानए हैप हन्ति यो यजते तमिम पाप्मानएहतं दक्षिणहराणोति पितृणां या एपा दिग्याक्षिणा या पितॄणां दिक् तानोनयनः सन्तिहाता इति प्रत्यक्षो भ्ययेयुमनुष्याणां वा एपा दिग्यत् प्रतोचो या मनुष्याणां दिवान्नोनयन: मन्तिठाता इत्यदचो भ्यवेयुनक्ष. वाणा वा एया दिग्यदीचो या नक्षत्राणां दिलानोनयजः मलिष्ठाता इत्यतो वावयतमधैव कथमया शाप: स्यम्त- टभ्यवेधुर्य ई विद्वान् कम् करोत्वम्मादिदमिति यसीवानेव सेन भवति तदाहुः सवन्तीप्वभ्यवेयू३ स्थावरासू३ इति सवन्तोष्वस्यये यु. पामानए प हन्ति यो बजते तमिमं पाप्मानएह तमाप: प्रवहतामिति स्थावरायाः गोपल्या- म्तास्यभ्ययेयुरिती मा यनो विक्षुब्धः प्रन्य पतिष्ठाता इत्यतो वाक्यतरथै कत रथा चाप स्यु स्तदभ्यवेधुर्यई विहान् कम्म करोत्यमादिदमिति वसोयानेव तेन भवति । इति पडि ययाणे उत्तीय प्रपाठके प्रथमखण्डः । एकस्य हिरोति स प्रघमया तिसम्यो हिरोति स मध्यमया पञ्चभ्यो हिरोति स' उत्तमयकस्यै हिरोति ·प्रविभवाहा। स प्रथमया तिसभ्यो हिरोति स पराचीमि पञ्चभ्यो हि हरीति स एकया म एकवा स तिसभि रिपुस्तिवतो विष्ट ति रभिचरेत् स्तुवोतानोक प्रथमपुर्दनुजा यत्तिस्र सन्नधाति व्ये व पञ्चभि सृजते स्तृणुते भाटश्य वसीयाए प्रारमना । भवति य एतया स्तुते ॥ २ ॥ इति पडविशनारणे सोयप्रपाठके हितीयखगह । तिसूभ्यो हिरोति स पराधोभि तिसभ्यी हिरोति स पराचीभिवभ्या हिरोति स विसभि स तिमि सतिसृभिरभित्चरत्म्तवोत वचो वै विवृद वज्रविणवो य चिचिणवाभ्या पञ्चदश विदधाति यवमध तत्सम्यक मन्दधाति एवमेव वै वश माधुर्यदारम्भणतोऽणीयान प्रह रगत स्थवीयाएस्ते न पापमान माटव्यरस्तिपते यमीयार घामना भवति य एतया नुते ॥ ३ ॥ इति पडविद्यमान रतीयप्रपाठके तीयप । एतवैवाभिचरत्स्तयोत पचो वै विद, वन पनदयो वज मिग्णवो यचित्पञ्चदश त्रिणव मप्तद्ग विटधानि यञ्च मेव ततसम्यक सन्दधात्वे व मिय वै वज गाभुयंदारम्भपती गोयान प्रहरणत म्यवीयाएम्तेन पापमान भावव्यए विणुते वमीयाए अामना भवति य एतया भुते ॥ ४ ॥ इति पविणवााणे एतीयप्रपाठके चतुर्थवगड । तिमभ्यो हिराति म पराधीभि वभ्यो हिरोति म तिमि म तिमभि म तिमृमिन वभ्यो हिगति म तिमृमि म तिमृमि म तिमृभिरभिचर तस्वीत बजो वै बिनु तिष्णवो यचिविणशभ्यामिक विएम विवाति ·प्रतीयमपाठक। बजमेव सत्मम्यक् सन्दधात्य वमेव वै यज. साधुर्यदारम्भ एता पीयान् गहरणत; स्थवीचाएतेन पाप्मान भाटयए स्तिणुते बमोया प्रादाना भवति य एतया सति ॥ ५ ॥ इति प्रविशतामणे वतीयप्रपाठनी पञ्चम खपदः । नवभ्यो हिरोति स तिराभिः स तिममि. स तिस- भिवभ्यो हिरोति स तिरभिः स विसभि स तिसभि- नवभ्यो हिरोति स तिसभि स लिसभि. स तिमृमि रमि- चरतचीत यो वै विण्यो वन मेव सरपराच प्रवर्तयति स्तृत्यै तेन पापान माटव्यएस्तिणुते बसीयामाग्मना भवति य एतया सुते ॥ ६ ॥ ति पर विशामा यो वतीय प्रपाठके परखण्ड । खरान्त. प्रथम स्तिरावो गायत्री प्राणों वै गायती प्रजापतिः स्पर: जापति मेवाप्रीति निधनान्तो हितोय तिष्टुम्बीर्थ वे बिष्टुप् विष्टुभः पुरुषः पुरुष मेवाशीतोहान्त मनसोयो जगतो पगयो वा इडा पथयो जगतो जागता: पगय. पशूगे यामीति प्रस्तसन्दाः प्रथम स्तिरात्र स्तेन मी यातयामायोत्तरम्य इन्दारमि व्यूहन्ति जगत्यः प्रतिपदी भवन्ति जगतीनां लोक लिटा मिष्टमां गायत्रयम्तेन सो यालयामाधोत्तमास्थ छन्दामि व्ये वो इन्ति विष्टुभः प्रति. पदो भयन्ति विटुभाली जगलो जगतीनां गायवा स्तेगो एव सो यातयामाभि या एता अन्योन्यस्यै लोक मम्य- ध्यायन् काम मेवेना गमवलाप्नोति त काम वरम कामा. सय मानवत तन्माद युमो न सम्महत स्तस्मादिपरि- पोतो वहीवाएसो भक्त स्तमा दुमयतो दन्त, सन्दन्ते ·रतीय प्रधाउ'1 “น वजाला मो. तयति स्तृाचे वषटकारणिधन भवत्ये प ये जिठो यस्साम वजय बहयों वमकुर्वन्ति तमवासम बजप्रहरति सृत्या उभे राहद्रयन्तरे भयत उभाण्या- मेवाम्म इद्रियन्त राम्या बज प्रहरति स्तुत्यै पराधीपु रथन्तरं भवति पराध भवाम्म यज प्रहरसि मृत्य तस्य रथन्तर पृष्ठ सहदवा सामैप वै साम बजरसमधाम्मे धन प्रहरति स्तुत्यै व कामयेत जीयेति तस्य वृहप ठं फुर्याद्रथन्तर प्रद्य साम क्ष व हहत्पश्यो रथन्तरं शवेणे- धास्य पशून् हन्यपशुपति जीयते य कामयेत पराम्परा वतमियान्न प्रतितिष्ठे दिति पवमाने रथन्तरं कुर्य्यावहत्- पृष्ठ व मम साम हहद्रथन्तराभ्या भवन मेभ्यो लोकम्य उपत्य सवेन प्रतापयति पराम्परायतमति न प्रतितिति चाही पवमानमुसे भवत. सफीपगवे नागदं फराणि सामानि सम्भरन्ति स्तुत्य लेखको वा बाधको वा यूपस्य स्म्याग्र भवनभ्ये अधिपवणे अग्नये नद्रवते सोहितः पशः मादयन्त्य पाएम्बन्तयांमो शरमय वाईः भीत्य वैभीदक यो शिभित्यै लोहितोप्णीपा लोहित वाससो निधीता ऋखिजः प्रपरन्ति नृत्य नय गय दक्षिणा भयन्ति नवय- न्येयैन तत् ॥ ८॥ इति पविशमाणे रतीयप्रपाठके अष्टमयगड । विसदग्निष्टोमस्तस्यै बिष्टुति वाभिचरन्यनतेषु बधो वै पुरायुमो हन्ति यदिषु विष्टुति करोति पुरैर्वन मायुपा प्रत्यति विद्यादै स्तोमानां शेपिहो यघियत्यायी यस्त्रिया इति वपट्यारणिधन भवति सम भक्त्या ३ ·पगियामा । सममात् पुरुषा दमायतनो भमति यमतेनाभिचरन्ति समानमितरक नेन । इति पविशवामणे बतीयप्रपाठक नश्मखण्डः । अथेष भन्दएशोभिचरन्यजेत यदै दुरादानएसदश्य तदादत्ते यद, दो दौ स्तोभी स ह यथार दुरादानएमन्दएशे नानु हाया ढोतव मेवेन भवेनादत्ते बियत एस्तोमर मम्मदाते वृहती छन्दोव बजो वै विकृत्यशवो बहती वचेणे- वाम्य पशूने हत्यपराभवति वैवयं भवति व्यश्वमवैन बाराति परिष्टुम्भेउ भवति पय वैन यति मार्पाहरे प्रवमान- मुख्ने भवत. काशी तोपगवे नानद साम क्राणि सामानि मभरन्ति मृत्ले नि सप्तदशस्तन क्रूरः समानमितर. शेनेन ॥१॥ इति पविशवाहाणे बतीयप्रपाठके दशमखण्ड । अर्थप पजाभिचरन् यजेत वशेणैवान वयं प्रहरति सन्यै सर्वः पञ्चदयो भयति वजी वै पञ्चदशस्तमेवास्मै वयं प्रधति स्तृत्वा उक्थ्य, पोउधिमान् भवति पशवो वा उक्- थानि यज पोवृशौ वजे णैवाम्म व प्राति स्तन्यै तस्य महानामा, पोडशि साम भवति यनो वै महानायी वन. पोडशो वजे शैवान बज प्रहरति स्तृत्वै समानमितरस् पूर्वणः इति पविशवायसे उत्तीयप्रपाठके एकादशएडः । पहिरामयविगं प्राग्रणीय महरमिजिवय स्वरमा मानो दिवाकीर्घ महसय वरसामानो विश्वजिन्महायत. जातिरानय पिटेवाः सव्रमासत सोमेन राजा गह ·व पाठक। पतिना तेबुवंत्सोम एव नो राजा सर्वत्र विभवेदिति तम्मात्सोमो राजा सर्वाधि भरवाण्यु पैति सोमी हि रतोधा नवाइए सवस्मरस्य गर्भनुपयन्ति नवाहो वै सवत्मरस्य प्रतिमा नय पाण: प्राणानेवावरन्धते प्रजावन्ती जोधा ज्योति रथ पते व एता उपयन्ति ॥ १२ ॥ इति पविणमा रतीयमपाठके हादशखण्डः । इति तौय: प्रपाठकः। तप्यमानध्य प्रोम् । प्रजामतिम्तपोऽतम्यत तस्य । मन- प्राजायत देषांसजेयमिति तामे देया घसजन्त दिवा देवानरजत ना मसरान् यदिवा देवानरूजत तदेवानां देवत्व यदभूयं तदसराणामसुरख यत्पीतत्व तपितृणां देवा व स्वर्गशामास्तपोऽतप्यन्त तेषां तप्यमानानाए रमो. जायत पृयिव्यन्तरिक्ष घोरिति ते अभ्यतपरस्तेषां तप्य- मानानाए रसीनायत ऋग्वेदः पृथिव्या यजुर्वेदोऽन्तरिक्षात् सामवेदोऽमुमात्ते अभ्यतपएस्तेषां तप्यमानानाए रमो. सायत फग्वेदाहाई पत्यो यजुर्वेदाक्षिणाग्निः सामवेदा- दाहयनीय स्ते अभ्यतपएस्तेषां सम्यमानाना पुरुषो गायत सहस्रशीयाः सहस्राक्षः सहस्रपात देवाः प्रजापति सुप मुघन् वेदयरोरा इदमस्सशरीरं न इ वा इद मृत्यो. 'ममामातेति ते सुषन् को नामासोति स होवाच यसो नामेति तेषां प्रजापतिः सद्यो यजसस्था सुपैति सदो है वा एप यसएस्था मुपैति बहाई पत्य प्रादुष्करीति सा ·सिमाना । दोक्षणीयो यक्षिणाग्नि चाहवनोबच सा प्रायणीया यत्समिधोऽभ्यादधाति ता उपसदीय यस्याज्य मुत्पतए स्कन्दति सा वै स्कवानामाहुतिस्ततो वे यजमान: प्रनायु- भवति वरो देयः सेयं तस्य प्रायश्चित्तिरय यस्यान्य मनुत्- पूतए स्कन्दत्यसी वाशम्कन्नानामाहुतिस्ततो वे यजमानम्ब चित्तं प्रमायुर्भवति चिवन्देयए सैव तस्य प्रायशित्तिर्यहाह- पत्ये जहीति तत्मात मयन यक्षिपानी , जुहोति तत्त- तोयसवनं यम्माजयते सोस्यावभूतो यद्वा ददाति तैनो. दयनीयस्योदवसानीयस्य ममात्या अथ यस्याम्निमध्यमानी न जायेतान्यमाहत्यासिमन्वयकाय शहयांदाचणस्य वा हस्ते जस्य वा करें कुशम्तमे यांप्सु वा जुडयादन्यः गत हुतान होमानेकः शिष्यहतो यरं शियः गततान् होमा नेकः पुत्रहुती वरं पुत्रेः शतहुतान् होमानेको शारम हुतो वयं वय होता स्वयं दीही स्वयमेवोपतिठे ताग्निहोत्र होम्य. गेयं दक्षिणा मई या एतस्य यजक्रतुभिरिष्ट भयति य एवं विदानग्निहोत्र जुहोति ॥ १ ॥ इति पड्विंगवाणे चतुर्थप्रपाठके प्रथमखुण्डः । प्रजापतिर्वा एतसेवं सहस्रमईयरसर मसृजत तेषां प्र. जापतिः सहस्रसएवमर गयामयनेवारुन्धावामयनं वाद- माहे दादशाहमतिरोबोतिरावएपोइगिनि पोड़गिन म. स्थ्य उक्ष्यमग्निटोमे ऽम्निटोममिष्टिपशुपन्धयोरिटिपशुव. भ्यमिहोने सर्वेहे या एतस्य यक्रितुभिरिष्टं भवति य एवं विहाननिहोलुद्दीति । २० इति पपिगमाहाणे चतुर्थप्रपाठके हितोवसगडः । .

·पराध-प्रपार . प्रजापति देवेभ्य प्रोदुम्बरो मुच्छ यत्यसुपिरमूला मन्थिं पृथुबुध्रो मेकजा यजमानमानौटुम्बी भवत्यय फुल वामना यजमाना इखोलशाहद प्रच्छेदन कुयुः कतिच्छदनी. दुम्बरो भवति नवच्छन्दनाग्निष्टोमसाध्य, कैग्वेकादश वैश्यस्तो मातिरात्रपौण्ड राकेषु सदिय वाजपयाप्तीयांनो रेकविशत्यम्प मेधेऽष्टाचत्वारिंगतं पुरुषमधे परिमित सर्व- मेधे य एव विधा नौदुसरो मुच्छ यत्विति तमेवानोति प्रजापति रकामयता पचिति करवाणि य एष विवोदु- सरी मुच्यत्यपचिति मेवानोति ॥ ३ ॥ इति पद विशमा हाणे चतुर्थप्रपाठफे बतोयखण्डः । यपरोति सचीर स्थल मूले बालाग्र मनुरुमं पयो धे यपो राजे गणेयास्म मारय प्रहरत्यष्टाः यौः करोति दश दिगः परिग्रहात्यमयतः पोतो हे यूपे करोति यञ्चदम सप्त- दशैक वियति ररनि' वा पालाश पुष्टिकामस्य येत्वं बाय- म कामखोटुपरमवाद्यकामस्य खादिर बलकामस्य वैमी. दक राजपच्ची भावण्यवतः कमुकाम्वत्स्यपाषाणा यगरकामस्य यकिन यन्तिय पशुकामस्य तस वर्जनीया भवन्ति गडुली वपिनो व्याहत्तः कुठिः कुषः शूलो दग्ध, शफ. सुपिरो घुगदग्ध इम्पमयस्ता प्रथ यस्ताः शशत्ता अनुपूर्वसमाः प्रगम्ता यूपस्यायोदेवतान्यग्नि पूर्वायां यमो दक्षिणायां वरुणः पयिनायां सोम उत्तरायां या विदिमस्ता स्वा. दित्यराट्रमरक्षमयोपराजिताः पितरयाधरायां साध्यायोयो सर्यदेवत्योवे यूपी धै यहरूपो बजीमूत्या देवानुपतिष्ठले ने ·२. घडशिवाजणे। देवाः प्रजापति मुपाधावन् यूपेन प्रहरन्या रोपयन्त्या योध. यन्ति च तद् यूपस्य यूपत्व मूल मरबि सत्वच निखने. तस्य यन्त्र पान्यान्तस्पितॄणां यदूई तन्मनुष्याणां यत्तदध- रचनाया प्रोपधियनस्पतीनां यदूर्ध्व रशनाया स्तहिष्वेषां देवाना माशावयन्त्यलं कुर्वन्त्य इतेन वसनैनाच्छादयन्तीति च तं गन्धर्वाप्सरसा मिन्द्रस्य पाल यदूर्घवपालस्याङ्क: समान कार्य समाध्याना देवाना प्राची सनमत्ये - नई विणो. परमम्पद तस्यतयः शरीरं शिरः सवसरो वेदा रूपाणि सवत्सर एव प्रतितिष्ठति य एवं वेद ॥ ४॥ इति पद्विशमाणे पञ्चम प्रपाठके चतुर्थखण्डः । प्रामवादिनी वदन्ति करमाद् बाह्यः सायनासोनः सन्ध्या मुपास्त कस्मात् प्रातस्तिष्ठन् काच सन्ध्या पाय सन्धायाः कालः किस सन्ध्यायाः सन्ध्याल देवाय वा असुरायास्पदन्ततेरसरा श्रादित्यमभिद्रवस्म प्रादित्योविभे. पास्य इदय कम्मरपणाविष्ठत् स प्रजापति सुपाधावत् समय प्रजापतिरतद्भ यज मपमहतच्च मन्यच्च बुद्ध चोडा. रख त्रिपदाच गायत्री वृद्माणी मुखमपश्यत्तम्माडायण ऽहोरात्र स्य सयोगे मध्यामुपास्ते सन्योतिष्याज्योतिपो दर्शनात् मोम्याः कान, मा मन्या तर सन्धत्रावा' सन्यावं यत्साय मामीन सन्धामुपाम्ने नया योरम्यान नवत्यथ चदपः प्रयुड्ने ता विग्रुपो वतीभवन्ति ता विग्रुपो वजी भावाऽसरानपानन्ति ततो देवा अभवन् परा सुरा भवत्या. जना परास्य भ्रायव्यो भवति य एवं वेद यत् सायञ्च प्रा.

·पद मराठा चन्द्रमा वी- तब सन्धयामुपास्ते तया वीरस्थानं स्थानञ्च सन्ततमवि- छिन भवति य एव वेद ॥ ५॥ इति षड्विशवाय चतुर्थमाउके पश्चमखण्डः । प्रथेपा चन्द्रमसः यसद्धीभवति यदा य यते चाम्यायते च तदनुव्याग्यास्यामः पूर्वपने पे देवा दो- क्षन्त तेऽपरपक्षे सोमं भचवन्ति नवेमानि तोणि पालाण्य- पधीयन्ते पृथिवी पातमन्तरोच पान द्यौः पाव मिति तं देवा दिव्येन पावेणादित्याः प्रथम पञ्चक ल पञ्चमी भक्षयन्ती तेऽन्तरिक्षेष पाने रद्रा द्वितीय पञ्चकन दामी भचयन्ति ते प्रथिव्या पात्रेण वसवस्तृतीय पञ्चकल पञ्चदशी भक्षयन्ति पोडशी कन्नावशिष्यते पोडशकलो वै चन्द्रमाः स श्रीप धोय बनस्पतीय गाय पशूपयादित्यञ्च वृक्ष प बामणाए वानप्रयिगति त देवा इन्द्रव्ये छा सोमपाचासोमपाय यथा पितर पितामह प्रपितामह वा वृद्ध ग्रनयमुपगच्छमान' व्याधिगत मरिष्यतीति या तारावि बसन्ते तदमावास्याया अमवास्यात्व तम्मादमावास्यावा नाध्ये तय भवत्यथ सम्भ- रणव तमोपधिभ्यय वनस्पतिभ्यच गोश्यय पराभ्यश्चादित्याच बन च वागा सनयन्ते तत्सावास्यस्य सावाय्यत्व च- बै 'धाता या पूर्वा पौर्णमासो सानुमति योत्तरा सा राका या पूर्वामापास्या सा सिनोवाली योत्तरा सा कुहयोऽनुपश्यन्त्यन्व' न यस्यति जन्मिथुनमेवास्य भवति मुथे पानुमतिया सिनीवाली त हापरे खाईयां तु भवेद्राका सातपय कुर्भवन् नाने चागुमति विद्याद ·घडर्षिय यानणे। यस्मिन् दृग्ने त सा सिनीवालो राकायां तु , सम्पूर्णचन्द्रस्तु कुहन दृश्येत ॥६॥ इति पविशयाधणे चतुर्वप्रपाठके पठखण्डः । म्वाहा वै कुतः सम्भूता याम्य दुहिता केन प्रक्तता किं गोवा कत्यबरा कतिपदा कति मात्रा कति वर्णा क- न्यु छासा किश्चास्था. शरीर' कान्यङ्गानि कानि लोमानि कति शिराएसि कति वा चलपि किमस्याः प्रास्य कि पाहता को वाइ को पादी क च स्विता किमधिष्टाना क धश्च म्वाहां प्रतिगृहासि भूहि स्वाहाया रूप'च दैवतच म्वाहा धै सत्यमम्भूता ब्रह्माणो दुहिता बहा प्रशता लातव्य- सगोवा बीयनराएक पदं त्रयो वर्ग: शुलः पद्मः सुवर्ण इति चत्वारोऽस्य वा शरीरएपडङ्गान्यगानौपधिवमम्म- तयो लोमानि दे पाया. गिरमी एक गिरोऽमावास्या द्वितीय पोपमासो चनयन्द्रादित्या याच्यभागी हुतं दक्षिणा प्रावृता हद्यन्तरमृग्यजुः गानगतिः सा बाहा सा स्वधा स पपट्कार. मैपा देवेषु वपट्कारभूता प्रयुज्यते पिळय. ते पु मधाभूता शकटी मुखी पृथियोमन्तरिक्षेण विपर्यति तस्या अग्मिद यतं ब्रामणी रूपं यस्कामा जुहममानी वस्तु वयएम्याम पतयोरयोपाएमाहेति तस्यानु तृमि तृप्यति प्रजया पराभिरदायेन तेनमा ब्रह्मवर्च मेनेति ५ ॥ इति पविगाहाचे चतुपाठयो मप्तमपटः । इति चतुर्घ-मपाठकः।

·पशुमाया अयांतोडतानां कर्म गा गान्तिं व्याख्यास्यामः पाला- शाना समिधा मष्टमनं जुहुयादैन्द्रयाम्यवाणधानाटा. मेय वायव्यसौम्यगाव्ये त्यहापिन्द्रायेन्दोमगीना मुमण मुपयात तश्तीभुवनानामभिथियाऽभिन्यन्देव एसयिता- रमोपोरग्निन्दूत गुणोमहे-यात बावातभेषजए-सोमए राजानं यापमिदं विणविचमाम--इत्येतानि सामाभ- त्वष्टगतं नपित्वा बम्ति त्याचयित्वा वस्ति पो भवति स्वस्तिदाविशम्पति:वस्त्ययनसायं-मरिष्टनेमि- मपूषा जिनं टेयजूत-मायुर्विवायुः-शतशोयशरदोष- मान-इत्ये तैः सम्भाराणामुपस्थान सत्वा स्वस्ति वाच- चित्वा म्पम्ति हाम्य भवति स्वस्ति हास्य भवति । १॥ इति घड्विंशवाहापि पञ्चम-प्रपाठक प्रधगखगडः । देवाश्च वा अमुरायेप लोकेष्वम्पदन्त ते देवाः प्रजापनि मुपाधावएस्तेभ्य एतां देवी शान्ति मायच्छत्ते ततः भा. स्य का असरानभ्यनय एम्सतो देवा अभवन् परा सरा भवत्यात्मना परास्य माव्यो भवति यएष वेदाय पूर्वान एव प्रातराहुति इत्ला दीझमौं वोरणां दधि सर्यि: मर्पपान फलवतो मपा मागंन्त गिरीय मित्येतान्याहरेदा. हारवेदा सातः प्रयत: शुचिः रचिवासाः म्यरिडलमप. निम्य पोय नक्षणमुभिस्या तिरभ्य प्याग्निम्पसमाधाय नित्यतन्त्र पोदनकसरयवागूरापायसदधि चीरतपायस. समितिकृतीत्तराः पृयक चरवः सर्वे सर्वेषां वा पा- यसः॥३॥ इति षड्विंशवाहाणे पञ्चम प्रपाठके दितीयखण्डः ।

·मागिमाहा। स प्राची दिशमबावर्ततेथ यदास्य मणिमणिककुम्भ- स्थानी दरणमायामीराजकुलविवादो वा यानच्छवमय्या सनावसथ ध्वजपताकारहैकदेशप्रभमनेषु गजवानिमुख्या वा प्रमीयाः प्रमोयन्त इत्येवमादीनि तान्य तानि सर्वाणी न्द्रदेवत्वान्यन तानि प्रायश्चित्तानि भवन्तीन्द्रायेन्द्रोमरवत इति स्थालीपाकार हुत्ला पञ्चभिराज्यातिभिरभिक्षुहोती. न्द्राय स्वाहा थचोपतये स्वाहा धनपाये स्वावराय स्वाहा सर्वपापयमनाय स्वाईति व्यातिभिर्दुत्वाध साम गावेत् ॥ ३॥ इति पड्विशवाणे पञ्चम-प्रपाठके तीयखण्डः । मदक्षिणा दिशमन्वायर्ततेथ यदास्य प्रजया पशुप शरीर वारिष्ट्रानि प्रादुर्भवन्ति भ्याधयो वा अनेकाविधा प्रतिवत अम्बानमति भोजन मभोजन मालस्य वामनी- पेनिट्राय वमाटोनि तान्ये तानि सर्वाग्यि यमदेवत्यान्या - तानि प्राययित्तानि भवन्ति नाक सुपर्णमिति स्यालोपाकए पुत्वा पञ्चभिराज्यातिभिरभि जुहोति यमाय स्वाहा प्रे- ताधिपतये स्वाहा दण्डपाणये म्बाहेडराय स्वाहा सर्व- पापगमनाय स्वाहेति प्यातिभिई बाथ माम गावेत४॥ पति पड्वि गवाहप पश्चम प्रपाठके चतुदीखएडः । स प्रतीची दिगमवावर्ततथ बदाम्य गहमएम्येष धान्धवोतयः प्रादुर्भवन्तीतयो वा अनेकविधा पाखुपतः पिपोतकमध्वसभोमक शुकमरभकसीमक इत्ये धमाटीनि तान्य तानि सर्वाणि परपदेवयान्यन तानि प्रायविनानि ·पञ्चममा भवन्ति तवती इति स्थालीपाकए हुत्वा पञ्चभिराज्या. तिमिरमि जुहोति वरुणाय स्वाहा पाम्यस्वे वाहा पाशंपाय स्वाहवराय स्वाहा सर्व पापशमनाय स्वाहति व्यातिभिर्डलाध माम गायेत् ॥ ५॥ प्रति घड्विशवाहाणे पञ्चम प्रपाठक पक्षमपण्ड । सउदीची टिशमन्बावर्ततेऽथ यदास्य कनकारजतव. रवस्त्रय जवै दूर्य विमुशामणियियोगा भवन्त्यारभार या विप द्यन्तेऽयया अन्यानि फराणि मिवाणि वा विरज्यले रिष्टानि वा पांसि गृहमध्यासन्ते वाल्मोकभोमानि था जहन्ते छताक वोपजायते मधूनि वा निलीयन्त इत्ये- धमाटोनि तान्येतानि मोणि वेयवणदेवत्यान्या लागि प्राययित्तानि भवन्त्यभित्य देवमिति स्थालिपाक५ हुत्वा पभि राज्याहुतिभिरभिजुहोति वैयवणाय स्वाहा यक्षाधि- पतये साहा, हिरवपाण्यै स्वाहखराय स्वाहा सर्वपा- पगमनाय स्वाहेति व्यातिभिई त्वाय साम गायेत् ॥ ६ ॥ इति पविशाधणे पञ्चम प्रपायके पष्ठमण्डः । स पृथिवो मन्वावर्ततेऽय यदास्य थियो तरति समु- टति कूजति कम्मति चलति रुदति धमायत्यकमात् स लिलमगिरति प्रयन्ति मनति निमग्न मुत्मयत्यकाले च पुश्मफनमभिनिवर्ततो त्यखतरीगर्भोजायते यदा मज्मति हस्तिनो भूकम्पोजायते प्रासाद भिनत्ति यत तव राजा विनश्यति गौगेंह मारांहेद ग्राम रहिपोल्येषमादोनि स. स्थिग्निदेवत्यान्यन सानि मायश्चित्तानि भवन्त्यग्निदूत हमीमह इति स्थानीपाकरहला पञ्चभिरान्या दुतिभि- ·1 + भविममाझये। रभिनहोत्यग्नये स्वाहा हविष्पतये बाहार्चियापये म्वाहेश्वराय स्वाहा सर्वपापशमनाय स्वाईति व्यातिभिष- खाय साम गायेत् ॥ ७॥ इति घविशवाहाणे पञ्चम-प्रपाठके सप्तमखण्डः । सोन्तरिक्ष मन्वावर्ततेऽय यदास्य विवातावातावायन्ते भेषु चापरूपाणि दृश्यन्ते सरकरभमन्धकदकपोतोलुकका करध प्रये नमासवायसगामायुसएस्यान्य प घु परिपाएसमाए सस्यस्थि मधिरवर्याणि प्रवर्तन्ते काकमिथुनानि दृश्यन्ते रात्री मणिधनु पश्ये कृशका ग्राम प्रविशन्ति सक्षा सन्ति रुधिराखाका राजकुल यसन्तोत्ये वमादौनि तान्य तानि सर्वाणि वायुदे व त्यान्य तानि प्रायश्चित्तानि भवन्ति बात श्रावातुभयन् मिति स्थानोपाकए हुत्वा पञ्चभिराज्यातिभिरभि शुहोति पाय स्वाहा महम ताधिपतये स्वाहा गौघपापये स्वाहेबराय स्वाहा सवं पापममनाय स्वाहेति व्यासिमि त्वाथ साम गायेत् इति पटियामाग्री पश्चम प्रपाठके अष्टमपण्ड । म दिव मन्वायततेऽय वदाम्य तारावणि धोका! पतन्ति निपतन्ति धूमायन्ति दिशो दयन्ति केसवोत्ति- छन्ति गवाए शृद्धेष्ठ भूमी नायवे मवासनेए कधिरए सवत्यर्थ हिमाप्रिपततीयेवमादीनि तान्येतानि सर्वाणि मामटेक्वान्यन तानि प्रायशितानि भवन्ति सोमए गजानं वरुणमिति स्थानीपाकए हुवा पचभिराष्याति- मिरमि नुमोति मोमाय स्वाहा नववाधिपतये स्वाहा ·पश्चम प्रपाठवा मौतयारये साहेबराय स्वाहा सर्वपापशमनाय स्वाति বিমিবােয় কান না ! प्रति पड्दिशनाचणे पसम-प्रपाठके नवमः। स परं दिव मन्वायत्ततेऽय यदास्यायुक्तानि यानानि प्रय तन्ते देवतायतनानि कम्पन्ले देवतप्रतिमा हसन्ति रुदन्ति हत्यन्ति स्म टन्ति खिद्यम्युभोलन्ति निमीतन्ति प्रति- प्रयान्ति नद्यः कवन्धमादित्ये दृश्यते विजले च परिविक यते केतुपता कच्छचवष्वविधाणानि प्रज्वलन्यखानां घ बालधीष्वनाराः धरत्य हतानि मर्माणि कनिझदन्त इत्ये- मादीनि तान्ये तानि सर्वाणि विष्णदेवता तानि प्राय- पितानि भयन्तीदं विष्णुर्विचक्रम इति स्थालीपाकए हुवा पचमिराहुतिभिरभि जुहोति विष्णवे स्वाहा सर्व- भूताधिपतये साहा चक्रपाणपे साइवराय माझा सर्व पापगमनाय साहेति यातिभिर्डबाथ साम गायेत् বনলছিনাসিমান্ধীমিয়া যায়নি সুমি যালঘলান বাবা সবঘ্যি মানীয় নাযাহ प्यस्ति बाध्यतः समारैयदुपस्पृष्ट तदभ्य रे चाम्यति धातो भागभोजनए हिरखंगोर्यासोऽग्लो भूमिदक्षिणा इति भाम्यति हातः शान्त्यर्थः शान्त्यर्थः ॥ १०॥ प्रति पविशमानणे पश्चम-प्रपाठके दशमखण्ड । सोधस्ताहिय मन्वावर्ततेध यदास्य गयो मानुपम हिय जापोटाः प्रसूयन्ते होनाहान्यतिरिक्तवानि विक तरूपाणि या जायन्ते असमवानि सम्भल चलानि पल स्तीत्येवमादीनि तान्येतानि सर्वाणि रददेवत्याग्या सानि ·मिनाहाने । प्राययितानि भवन्यावोरावानमिति स्थालोपाकर हत्या पञ्चभिराज्यतिभिरभिजहाति रुद्राय स्वाहा पशुपतये स्वाहा शून्नपाणये स्वासराय स्वाहा सर्वपापशमनाय व्यातिभिखाथ साम गायेत् ॥११॥ इति पडविण्याहाणे पञ्चम प्रपाठके एकाद्गखण्ड । स सर्वान्दिय मन्वावर्ततध यदास्या मानुपाणा मति धृति मतिदुख वा पर्वता स्फुटन्ति निपतान्त्याकागा मि धाम्पते महाहमा उम्मलन्याश्मान सवन्ति तटाकानि प्रज्व लन्ति चतु पाद पञ्चमाद भवतीत्येवमादौनि तान्य तानि मावि सूर्यदेवनान्यतानि मायसित्तानि भवम्युदुत्व सातवेदसमिति स्थालीपाकर पुत्वा पञ्चभिराच्याहुति रभि जुहोति सूर्याय स्वाहा सर्वग्रहाधिपतये स्वाहा किरणपाणये वाहवाय स्वाहा सर्वपापथमनाय स्वाहेति प्यातिभिर्तुत्वाध साम गायेस् ॥ १२ ॥ মুনি অমিমা যম সমান দ্বামঃ । इति पञ्चम-प्रपाठकः। मात मद पविधन झपम्।

·अथ षड्विंशब्राह्मण भाष्यम्। प्रथमप्रपाठकः। प्रथम खण्डः। नमः सामवेदाय । हरिः प्रोम् । वागीयाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । ये नवा कृतकृत्याः स्युः तं नमामि गजाननम् ॥ १॥ यस्य निवासितं वेदा यो येदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे नमई बन्द विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधदुकमहीपतिः । आदिशामायणाचार्य वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ २ ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहाम्। छपातुः सायणार्यो वेदार्थ पामुद्यतः ॥ ४ ॥ व्याख्यातायग्यजुर्वेदी सामवेदेऽपि संहिता। व्याख्याता नामक चाचं प्रौढमाख्यातमादरात् अथ द्वितीयं पडूविथनाहाणं व्याचिकीर्षति ॥ ५ ॥ अस्मिन् तारिपन्नाचा पूर्वायुलानि कम्माधि उमानामपि ये भेदा ध पठ्यन्ते । तव प्रथमं सुब्रह्मण्योग्यते । तच सवनवयेऽपि सेयम् । ततो ब्रह्मकर्तव्यम् । ततो व्याहृतिहोमादिनैमित्तिक ·। या ब्राह्मणभाष्यम् । प्रायचित्तम् । ततः सौम्यचरुविधिः। ततो वहिष्णवमान धर्माः । ततः किञ्चित् प्रकीर्णकम् । ततो होत्राद्युपहवः । तत आर्खिज्येषु ऋत्विगादिविधानम्। ततो नैमित्तिका होमाः । ततो अध्वर्युप्रयसा। ततो देवयजने विज्ञेयं कम्म । ततोऽवभृथः। ततः अभिचारसंज्ञका विकृतयः। तती हादगाइसतिः। अथ श्येनादि विधिः। ततो वैखदेव सत्रम् । इत्येवं प्रतिपाद्यमानार्थानामनुक्रमणिका ॥ तत्र प्रथमं तदुत्करे तिष्टं सुमधारयः सब्रह्मवा माय. तीति विवक्षयेद मानायते। अग्रे सध्यादौ निरुपपद स्थायशब्दवदर्धत्वात् । इदं वक्ष्यमाण सुबह एते हे सुब्रह्म सुब्रह्मणी घे हे एवास्ताम् अभूताम् । ततः किमित्वताह-ततः अनन्तर सब्रह्म देवेभ्यः सकाथा दुदकामन् उदगच्छन् नतोऽपि किमित्यत पाह- अथ ह सुवाणि देवेभ्य उत्कान्ते सति अनन्तरमेव स यदा व्युत्क्रमिपुः वनदेवा वस्त्रादयो यजेन पर्यग्रहत परि- ग्टहीतवन्तः । अत्र कि ब्रह्मशब्दे नोच्यते किञ्च सनद्धा भन्दै नेति । अग्नि ब्रह्मयब्दवाच्या मुख्यत्वात् । अग्निमुखा वे देवा इति युतेः। यसो चिदात्मने क प्रादित्यः सुब्रह्म च एतन्मन्त्रः । तथा चेन्द्र प्रसत्य स्तूयते असावादित्य इति। मन्त्रान्तरमपि । यदद्यमच वहाबुदगा अभि सूर्य । सर्व तदिन्द्र ते वशति इन्द्रस्य च सुबध्नात्वम् सर्वे देवाधिपत्यालते देवाः किमकारिपुरित्ववाह । तदुला तं मुब्रह्मदेवा यनसम्बन्धी सन्धातरि वस्यमाण उत्करदेश अन्वैच्छन् अन्वेषण मकापुः कामो यत्रस्य सन्धिस्तबाह ।

·१प्रपाठकः १ खण्डः । अयमेव यसस्य सन्धिः सजाता यत्र यस्मिन् देशे सोम मुदृत्य कीतान्ते पांशवोऽम्मिबिति उत्करः वैदेहत्तरपूर्व- भागः । प्रकृते किमायात मित्यत पाह-यन्त्रस्य सन्धि- हत्करः । नम्मात्तवोत्करे देशे तिष्ठत्सुब्रह्मणो नाम ऋविक् सुब्रह्मणां सब्रह्मणि साधुरिति निगदो नियत स्त्रीलिङ्गः ता महति तदुहेश्यां देवतामिन्द्ररुपामाध्यती- त्यर्थः । पाहानप्रकारं दर्शयति सुननपपीमितिवदस्तीलिङ्ग मिवादानपूर्वकं विराह नि: पठेत् । कुतइत्यत्राह हि शब्दो हेतौ। यस्माद्देवाः विपत्मा: त्रीणि मनोवाकाय- कर्माणि सन्त्यन्यसवादीति येषां तेया से त्रियत्वा तस्मा- दतिप्रशस्त बिराट वान् कर्त्तव्यमित्यर्थः । हेतुवन्निगदोय. मर्थवादः । तेन धन्न क्रियत पतियत् न तु हेतः। तत्वे हेतसापेक्षे च नरपेक्ष्यलक्षणं न सम्भवेदिति निगदशेषम्पा. दायोपादाय व्याचिख्यापयामास प्रथमं तावदिन्ट्रागऐति पदयं व्यायातमुपादत्ते इन्द्रागच्छति । तयाचष्ट। यदाहेन्द्रागपत्ये तहा अस्य प्रत्यचं नाम तेनैवेनं तदाध्यति इन्द्रागच्छति सुब्रह्मणाय यदाड दमेव अस्य इन्द्रस्य प्रत्यक्ष नाम तदा तेनैव एव प्रकतत्वा दन्वादेश- विषयएनादेशः। एनमिन्द्रमानयति पुननिगदशेपमाख्यात मुपादत्ते हरिव आगच्छति। इरिवः मतुवसोरः समुधो छन्दमोति नकारस्य का हरिच नाम तदृष्याचष्टे लक्षण पक्षो वा पन्द्रस्य हरी हरिताखानामादित्वात्मकत्वादिन्द्रस्य तयोईरित्वप्रतिपादन हि यस्मात् ताभ्या पूर्वपक्षापर- पत्ताभ्यामिदं सर्व जगइरति कालायमकेन नियच्छतीति

·४
५० वाणभाष्यम् ।
निगदभेषान्तर सुपादत्ते मेधातिर्मेपेति। तदव्याचष्टे
मेधातिथि हरति ॥ काखायन कखस्य युवापत्यं मेधातिथि
नामाममपिमिन्द्रो मेमोरूपधरो भूत्वा जहार स्वर्ग मिनाय
किल तथा वट्टचा आमनन्ति । इत्या धावन्तमद्रिवः
काख मेधातिथि मेपोभूतोऽभियं नरः । अतो मेधातिथे
पतीन्द्रः सम्वोध्यते पुनरपि निगदशेष मुपादत्ते सपणश्व
स्पेति मेनाख्यस्य वृषणश्वस्य काचिन्मेनका नाम दुहिता
पास बभूव तां मेनकामिन्द्रयकमे ह कामितवान् मैना
भव हपणवस्य सुबाती इति नामान्तर मुपादस्ते गौरा.
यस्कदिविति। तद्याचष्टे-इन्द्र किल गौरमगो भूत्वा
अरणादयम्का स्कन्दिर्गत्यर्थः राजानं सोम सोमो वै
राजा इति युतेः पियति स्म पयो गोरायस्कन्दो वेति
कर्मधारयसमामेन गौरावस्कन्दिनिति इन्द्रः समोध्यते
नामान्तर मुपादो-अहवाये नारति। यहुलवचनात्
पाठयः पतुर्थी महात्याया जार इत्यर्थः । तहाचट
अहस्याय ह इन्द्रः फिल मिवाया दुहिता मैत्रेयी तम्या
अइस्पाया जारः उपपतिराम बभूव नावटे-यौगि
कौशिक, कुगिकगोत्रोत्पय कयित् बामणः एनां प्राता
महल्या सुपन्येति स्म हरण गती लट । म इति परोक्ष
लिट उपनीत टपसर्गेण उपयन् उपगच्छन् उपयेमे किने
तम्या जार: मन् त म्याने तिष्ठतीति ।
कौशिकवाधणेक्युपचारादामन्त्राते ।
अथ नामान्तर मुपादत्ते गौतम अवाणेति । गौतम
इति हनुवाण। यहा गोतमरूपेण परन् गौतम इति
त्यर्थः ।

·१मपाठक १ खण्डः। शब्दयमाने गौतमबुवाणः । ब्रुवर्त. कर्तरि व्यत्ययेन कम्पणि थानच् । तस्य सम्बोधनं गोतमब्रुवाणेति तद्याचष्टे, देवासरा देवासुरा , देवायासुराय किं संयत्ताः परस्परं योहुमासताः आसन् वभूवुः तानन्तरेण सेषां मध्य अन्तरातरण युक्तति द्वितीया गौतमी नाम ऋषिः शथाम थम मुपाविशन् तं गौतम मुपेत्योपगम्येन्द्र ः एव- मुपाच-सरा भवन्तं वाधेरन् । अत इहवामाकं स्मृथ- थारो भूला भवान् भवत्विति एवमुक्तवन्तमिन्द्रमपिराह- अहमेव चाररूपेण वर्तित नोसह उत्साह न करीमीति । प्रय गोतमवचनानन्तरमिन्द्रो ब्रवीति । अह भवतो रूपेण स्पृश्य सन् घरापीति तदनुमन्यते भवानिति पुनर्गौतमी ब्रवीति है इन्द्र तथा येन प्रकारेण चरितु' मन्यसे तथा घरैति पयादिन्द्रः तथा घरदिति शेषः । स इन्द्रस्तत्तदानी गोतमोऽहमिति स्वय वदन् गौतमरूपेण गोतमति जनरुच्यमानो या पक्षारति । यत्तदेवाचरणमाह- गौतमतीति । गौतमबुवाणेति पदस्येकदेशः, एकदेगा दानपतीने. निगदशेप मुपादत्ते-इत्यति । हे मघव निन्द्रइत्य एतावदहे अहे प्रतिक्रान्ते सुत्यामागच्छ । परेयुः सत्या पेत् म.सत्यामागच्छत्यादेशः कार्य । नया च जैमिनि । स सुन्या मित्यौपसहनि निर्दिशत् । सत्याया आगमन हनि तु अद्य सुल्या मागच्छेत्यादेशः कार्यः । तथा च द्राशायण:-अयेति समानाहनि तहमाचरे तद्ययाति उपलक्षणमेतत् । तत्र यघाईती यवायोग्य यात्तस्येव विवरणमित्वहेत्या तावदहे हाहे बाहे देवाः ·६ प. ब्राह्मणभाष्यम्। वो युपदर्थ हविषां पतास्मि तदा गच्छतेति । एवमेवानिन प्रकारेण यद्भूयात्तद्देवेभ्यः सत्यामेव प्राहेति निगदशेष प्रति हेतु सुपादत्ते देवा ब्रह्माण इति ॥ देवा ब्रह्माण आगच्छता- गच्छतागच्छति निगदशेपः॥ हे देवा ब्राह्मणोऽहं बाणा प्रागच्छत विक्रिदृष्टार्था । वा एतद्याचष्टे देवा हैवेति ॥ देवाः सुप्रसिदाः । वस्वादयएप वा देवाः । अथ ह पुनः। एवं पत्त्यमाणा एव मनुष्यदेवाः ये वाध्यायाः परिहता: कोव॑न्त इति शेषः । अथ हेते मनुषा- देवाः इत उतां शवोस: गुतवन्तः अनूचाना: साङ्गवेदा- ध्यायिनी ये ब्राह्मणाम्तें मनुपादेवाः। किं देवानां भाग धयं कि माधणानां तब दानेन प्रोणयितु' तानुभयाना. घयतीत्याह-आइतय एव देवानां प्रीणातीति देवा- दीनां वम्बादीना मित्याहय देवभागधेयं । मनुपादेवानां ग्राममाना दक्षिा गयादिपा भागधेय तस्यैव विव- रणम्। हि यम्मादाहुतिभि हि देवान्मीपयति यजमानः तथा मनुपादेवान् शुश्रुवुपु. युतवन्तः शययण इति अस्मात् मसु. तस्य हितोयायहुवचन वमोः मम्प्रमारण कर्त रूपम् अनूचानान् मानवेदाध्यायिनी ब्राह्मणान् दधिशाभिः प्रोणाति प्रीण्यति॥१॥ इति श्रीमायणादायिरचित माधोंये वेदार्थ- प्राव पदिय बादशये दितीयवानगे प्रथमाध्याय प्रधामः खः।

·१प्रपाठक: २ खण्डः। अथ द्वितीयखण्डः। यत्र । सुब्रह्मण्यामदो देवतानामधय मुलमन्त्रस्येति जिज्ञा. साया मुभयोर्नामधेयम् इत्याख्यायिका प्रतिपादयित प्रथम देवतानामधेयत्व दर्शयति । अथ यति अथ पाख्यायिकोपक्रमलक्षणार्थ ॥ देवेषु यजमानेषु यस्मिन् काले सुब्रह्मण्य एतन्नामा त्विक सुब्रह्मण्या मादयति। तस्मिनाद्वानकाले देवानां समन्धिनं या मसुररक्षांसि च देवयोनयः क्रूरकर्माणः । अतएव घातकाः गन्धर्वाः पितरो देवा असुररक्षांसि इत्ये के प्रजि- घांसन् हन्तु मैच्छन् किल। ततः किमित्ववाह। एवं सुब्रह्मणो मित्यर्थं च लोपः। अतःपरं किमिच्छत्याह तानादित्यप्रति । तैरव माह्य आदित्यः श्रादित्यामक इन्द्रः पर्जन्यः वर्षास मेघः सन् तत्रापि पुरोवलाक: सर्वेपा पुरो- गामी मेपो भूत्वा तान्देवानभित्तामभिमुख मायच्छन् यज्ञ माथिल्य तान् पविध्वंसकारिणो असुपानशन्या अहि- तया या विद्युता विद्योतनेन स्वप्रकाशनेनाहन् अहि- सीत। एतत्तु यमनाएविचारत्वे नागभिहित मिति मन्त- व्यम् । सुब्रमणपायाः स्त्रीपुवा सकत्व विमर्शपूर्व व्युत्पा. दयितु समय तावदर्शयति तदाहुरिति तब सुब्रह्मणवाद्या देवता विषयत्वे समयणगः कि स्त्रीनपुंसकामयात्वमेव । सब्रह्मणेप्रत्युत्तर ब्रूयास् कथमेकस्य स्त्रीनपु सकामकल तपाइ यत्पर्जन्येति ऋग्यजु: साम पिचारार्थः मुत इति यथाह तर्हि तसर्व मेव । ऋग्यजुः सामानि सर्वाणाति ·८ प. ब्राह्मणभामाम् । सुब्रह्मणेप्रत्युत्तरं सुब्रह्मणेति स्त्रीलिङ्गसाम्यादृक् सबप्रणा अयं सुनद्राणया शब्दवाच्यो मन्त्रः ,निगदभूत एव भवति निगदो नाम यजुर्विशेषः । तस्मात् यजुर्यघार्थः सामामा- मकारिणः सामगाः सामभिः सह कुर्वन्ति । एवं पठन्ति-- तमासामगैः पश्यमानत्वात्तस्मात्सर्वमेव ऋग्यजुः साम चेति यात् । निगद सामात्मत्वे नमवदिप्रपठ्यपि स्त्रीनपु- सकमित्यभिप्रायः एवं सुब्रह्मणगद्धाम दर्गयित्वा ततो यत् कर्तव्य तदाह तदा एतदिति सुब्रह्मणामाहूय तहा एत- दाजमानं याचयति पाचयेत् सवध्यपधाधिष्ठिते रक्षणं सञ्च- रसा अपहत्यै अपहननाय यलमानतुत्यर्थवाचनीयं तत्सर्व भैवेति ब्रूयात् यत् येनेन्द्रपर्जन्यः वर्षामुखी मेधः सन् पुरो- गामी भूस्वा अभिप्रेत् तान् देवान् नेन मुरुप पर्जन्यात्म- कत्वेन पुमान् यत् येन वा ऽयन्या अमरानयधीत् सेन च स्त्रीरूपस्याऽगन्यामकलेन सो भवति यद्येन विशुभा पचन् विद्युच्यम्दो नपुंसक स्त्रीलिङ्गोऽपि श्रीणादिकः किम् वहुन्नपचनाद्रपु सकसिनो भक्तोति तेन नपु सोन विद्यु- सात्मकत्वेन नपुंसकं तस्मात् मुव प्रणा सर्व मेयेति भय नोति यादिति सर्वमेवार्थे सुप्रधण्यायोगिविषयत्वेनापि मोनमु सयामकत्व' प्युत्पादयितुं' विमर्गपूर्वकमायजः- सामान्मक दर्शयति यदा गिति तब मुग्रयणानाम धेयत्वेन राममणाकिमूक अथ यव प्रनूद्यामन्य प्यारष्टे सासि सुब्रह्मचाति। ईसुवधा व सा प्रसिहा मर्व- भवाकोन्द्रमयासि भवति तस्यास्ते पृथियो प्रथमः पाद पति यजुर्नान प्राह यज्ञमानः पठेत् । तेन मन्त्र पाठन ·१प्रपाठकः ३ खण्डः। . यान्येवासुररजांसि असुराय रक्षांसि च पृथिव्यां सन्ति तानि सपियवापहले विनाशयति । एवमन्यदपि व्याख्यायते । तत्ते तव परोरजा: रजस; लोकात्परः उत्कृष्टो ब्रह्मणोलोकः स परीरजाः स एव पञ्चमः पाद इति। तदाह रजसः परं ब्रह्मणः स्थानं तदेतत् स्थान परीरजा इत्येतत्पर माह तथा सा प्रसिद्धा त्व' नोऽस्मभ्य इपमूर्जितं तसं चतप्रसूरय इति यदाह तेन सा देवता प्रस्म यजमानाय भूपसूर्ण व धुदुग्धे किं च त्वं वीर्य बलं वाचार्य अत्रादिकं धनं च धेहि प्रयच्छति यदाह तेन सा असम यजमानाय वीर्य म- वायं दधातोति निगद प्रशंसा पूर्वक सुब्रह्मणानस्य काल दर्शयति । ब्रह्म यीय इति अयं सुबन पा निगदी . ब्रह्मणा ब्रह्म श्रीन वैध वेद वै न थीयते बघ्न येदं श्रय तीति या ब्रह्मयोरेय । किञ्च सुब्रह्मणेप्रति यसाम प्रसिद्ध सामगैः क्रियमाणत्वात् यस्मादेव तस्मात्यातरम्याक पा- लते प्रातरारयेविसंस्थिते समाप्ते च यो प्रत्यहम् प्रहर्गणेपु सुब्रह्म परः सुदाम गा मारयति । प्रशंसापूर्वकं सुबध्य- णाय अनडुयुक्त स्थानिसो दानं विधत्ते एव वै पति एय वै यजमानो ब्रमाग्निं सुबघेन्द्रश्चाप्नोति योय मनजुद्धा एतदन: मुग्रह्मणाय ददाति । यथोडलक्षणायाः सुब्रम- पाया वेदितारं मस्तीति सनद्मणोवे इति यः सब्रह्म एवं यथोकप्रकारेण वेद जानाति सोऽस्य यजमानस्य वचम् ऋग्यजु:सामान्मकवेदेनैव थिया पशुपुत्रादीनां समृध्या प समयति समृद्धि करोति। पुनरपि मुबामणां प्रशंसति अधोखल्याहुरिति अथो इनि अवान्तरवाश्यापक्रमार्थः ·प० बाह्मणभापाम् । आहुः खलु प्राययित्तविदः यच यदप्यवगत परिनातं यथा- नवगतं यज्ञानरगत मपरिजात तस्य सर्वस्यैषैष प्रायश्चित्त- विदुया सुब्रह्मणेश्न कृत सुब्रह्मणमालान मेव प्रायश्चित्तं तस्मादेव पिदं यथोपकारण ज्ञातारं व्राह्मणं सुब्रह्मणा कुर्वीत यजमानः अन्यथैर्य विद कुर्वीतेति ॥ २ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाये पड्पिशवाधणाये हितोयवानणे प्रथमा- ध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ अथ तीयखण्डः। पथ सर्वयमस्य विशे यानि दयितु प्रथम प्रातः सवने विनेयं दर्शयति । एकछन्दः प्राय इति । प्रातः सवनमेक- सान्दः । एक गायधमेव छन्दो यम्य तत्तथीलाम् । बहि- पयमानीयानामाण्यम्तोत्रीयाशं च ऋचा समां भवति अपि गायत्रच्छन्दस्कत्वात् तस्मात्तत एव पुरुप एकपाद्भवति कथमेकपाम् पुरुषो हिपात् म तव दृश्यते श्रूयते च हिं- पाठे पुरुप इति अत इत्ययुगम् । यद्यपि हिपात् पुरुष- स्तथापि पथि गधन् अग्रमेकपादमन्यत्र पुरोदेगे हरति प्रधिपति अन्येनेकपादेन भूमो प्रतिष्ठति अत एकपात् पुरुष इति । पघ माध्यन्दिने सवने विनयं दर्शयति विन्दा इति । माध्यन्दिनो माध्यन्दिनसवनमम्बन्धी पयमान: । धि- सन्दामीधि गाययोहती विष्टुवारयानि छन्दासि यस्य रुयोक्त पवाद. पाचाम्लयः एको मूविसर्जनम्य हेतरपाः ·१ प्रपाठक ३ खण्डः। पुरोषविसर्जनस्व न्यो रतीविसर्जनस्य तयो प्रचार तसो मूवपुरीम इति श्रुतः। तत्रैव विज्ञानान्तरमाह ई गायनामिति। माध्यन्दिने पवमाने गायत्रयां गायत्र- छन्दस्कायां सामनी गायत्रता महीयवनामनी क्रियते। तस्मात्तत एतहयं प्रापनमपाननं चेत्येव घ यमुशरणार्ध- वर्तिनः प्राशन करोति पुमान् । यद्यपि रेतो विसर्जनं द्वतीयमपि धमाधर्मेण प्राणेन करोति । तथापि तोमू- प्रयोरेकीकरणेन इयमपरे। करोतीत्युप्यते । तप विन. यान्तरमाह हहत्यां सामनीति । वृहत्यां घहतीचन्द. स्कायां ऋची हे सामनी रोरवयोधाजये नामधेये क्रियते । तमाचत एष इयं प्राणनमपाननं वेति एतयमुपारेणी- वर्तिना प्राणेन करोति मुमान् । विभे यान्तरमा एक विष्टुभौति । सत्रैव विष्टुमि त्रिष्टुप्च्छन्दस्काया मृघि एक सामीणनास्यं क्रियते तस्मात्तत एव एकैव नाभिमध्यवर्ती प्राणः । नव वे पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमीति श्रुतेः। सत्येक एव इतरमाणपत्तस्य हत्तिभेदाभायात् नामः किं कर्मेन्व- वाह । प्राणानामिवेति नाभिस्तु प्राणानां मूर्दा अधोभाग वर्तिनामुभयेयामपि वितिर्विधारिका यथा करणानां प्राणधारणादन्यकर्मास्ति तहदस्य कर्मान्तरं नास्ति किंतु प्राणधारणमेकमेव कर्मत्यभिप्रायः । एवं पुरुषविधस्य यत्रस्य प्रातः सवनम् । मापस्यानीयो माध्यन्दिन एव इत्यभि. हितम् । अधेदामी तत गई क्रियमाणानि पलारि स्तीपाणि किमारमकानीत्यवाह अथ यति । पुनस्ततोर्माध्यन्दिना- ।

·१२ प. ब्राह्मणभाष्यम् । - त्पवमानादूई यदेव स्थोत्र क्रियते । यशदेन सर्वस्तो. प्राणां सामान्ये न नि माद यानि स्तोत्राणि नियन्त इत्यर्थः । तानि पृष्ट मध्यदेहस्य पञ्चाशागः तस्थानीयानि । कथमित्यत्राह बाहतानोति । तानि पृष्ठानि बाहतानि हहतीपु भवानि। तत्र वृहद्रथन्तरयोहहतीप्रमुखत्वात् श्यैतनीधसकालेयामां पुनर्सइतीवेवोत्पबलात् किच्च तान्ये कगायत्रीकाणि । वृहत्यएव कीकसाः पृष्ठमभिसमा- यन्तीति तानि पृष्ठानि बाईतानि वामदेवनामकस्यैकस्य साम्रो गायरामुत्पनत्वात् । यस्मादेवं तस्मात्परपुरुषपर्ययः पा स्थीनि । हहत्य एव भूयस्थो हत्य: पास्थीनि या- स्तथा हत्येव कोकसाः पठास्थावयवाः तत्स्थानीयाः पृष्ठ- मभिसमायन्ति पृष्ठस्थानीया एष गायत्री समागच्छन्ति । सत ऊर्ध्व क्रियमाण किमान्मकमित्यवाह अथ यदेव तत इति। प्रय पुनस्ततो माध्यन्दिनः पवमानादूर्व यदेय क्रिय माण तीर्घ स पार्भव. पवमानः पुरविधस्य यस्य मुख भवति मुखे सम्भूतत्वादित्यर्थः । मुख्यादीनां गायमादीनां प्राणादिरूपतामाह पापो गायत्रीति । मुखरूपे पार्भव. पवमानविद्यमाना गायत्री प्राणम्यानीया प्राणापानव्याना स्तिमाणः । गायवापि त्रिपदेव्यतो गायनमः माण- साम्यम् उणिव कुभी योचे अनुष्टुम्वाग्वार आतीया । वाग्वा अनुष्टु दिति गुतेः । जगती चक्षुः । यदतानुक्तमनु दाहतमवरपस्वादिपु विक्षतिपु क्रियमाएं छन्दः तकिमा- मकमिव्ववाह पुष्टिर्यदन्यदिति । यदन्यदुदाइतेभ्यो व्यति- ·१ प्रपाठक ३ सय रिजमघरपञ्चादि तत्पुष्टि गाया मुख्यानामपि पुष्टि- तः छन्दोविभागं दयित्वा इदानी सानां विभाग दर्शयति है गायवामिति । गायत्रया भूचि गायब सं. हिताख्ये सामनी क्रियेते तस्मात् पुरुषः प्राणेन इयं प्राएनं पापाननं करोति तस्यैव विवरण प्रापिति चापानिति चेति ककुबुष्णिही है अपि एकमेव छन्दः । इयोरप्यष्टा- विंशत्यक्षरामकत्वात् तत्र ककुभि ही प्रथमवतीयो पादा. वष्टाक्षरी मध्यमः पादो दादयाचरः। उणिहित प्रथम- सतीयावष्टापरी बतीयो हादगाधर इति विशेषः । तत्र है सफपीकलास्ये सामनी क्रियते । तस्मात् पुमान् समान- मन्येन सच्छोनमेकेनय श्रोबेन्द्रियेण इथेष पुरस्तात् पयाचा- योति। अनुष्टुभि दे श्यावाखान्धीगवनामकेस्तोमनी भवतः सम्मात् पुरुषोइयं सन्य मन्तं वा करोति वदति । तस्यैव विवर सत्यं पारतं च वदतीति । जगत्यां कावास्यमेवं माम भवति । तस्याधिष्ठानं तदा अधिशी हे सती समा. नसर्वेश लक्षणेन पुरस्तादायान्तं पश्यतः करणे कर्ट वो- पचारः । ननु पयासपृष्ठत आयान्त भाव येऽस्तु वा पुमान् पश्यतीति यथा श्रोभेण पृष्ठतः। शब्दं शृधोति तहदि- त्यर्थः। प्रविष्टस्य यज्ञायचीयस्य मूर्खालकत्वं दर्शयति अथ यदेवेति पथ पुनस्तथान्तो यथोभ्यो गायत्रादिभ्यः मामभ्य जई यमाम भवति । तद्यशायजीयमूहों पुरुभवि- धस्य यज्ञस्य शिर स्थानमुत्तमलात्। यथोक्तं यभायनीयविदः स्तौति। यः पुमान यमायनीयं मूनि वेद भाना मध्ये २ ·ष० वाधणभाष्यम्। मूर्खा श्रेष्ठो भवति एतदेव विवणोति अध इवेति । मूर्दा अन्यान्यानि अधव वा एव पुरस्तादेव भवति खल मूर्धा त एपामुपरि एव पर्यष भवति यः पुमानेयं यज्ञायत्रीयं मूर्हानं वेद अध्मादेव विदुषोन्येस्त्रामातयोऽध इव वा धरा भवन्ति विहास्तु स्वाना सुपरीव शेठो भवति अध यनप्रतिपादकास्य वेदस्यार्थतो ज्ञानं तच वचनच प्रशंसति यन्नो वा अप इति । अघ शब्दो वाक्यादौ समन्वेति । यन्नो वै यजनहेतला. धनः अयमेव यच इति। यन्त्रमाहुस्तहिदी ध्याहरन्ति । यः पुमाननेवं यशप्रतिपादनमेवं विदित्वा अनुबूते प्रवचनं करोति । एप वा अयमेष खतु जातः सफलजन्मा भवति अन्यसनातोऽग्न्यावहतः इत्यभिमायः । किञ्च एप वायतुस- जरायुर्गर्भवेष्टनं तत्स्थं स्थानमाच्छादक वेद नदर्थविषय- मनानं नरायुशन्देन विवधितम् । सय्यलुप्तं यनस्य स तथोशः। किञ्चप वेव मार्खिजीन: ऋत्विकर्मा अनुष्ठानस्य जानपूर्वकत्वात्। अपि स यदा वैवेव काले याप्रतिपादक एतं मेद मग ब्रूते । अब दह तदेव खलु एय मनुब्रुवाएं अन्ये रणन्ति । असावन्धवोचत सम्यगनुवचन मकार्मोदिति प्रसूतकीर्सि भवतीत्यर्थः । यचैव यदाय विस्थातो भपति तदा सुल सा न वादा दायते पुजम्मा भवति यन्ने पु यनप्रदेशेड प्रात सवनसामान्येन गावत्रा सनाहरवं स्तौति जनावरा इति । प्रातः सवने गायत्री ऊनारा तबघा बहिष्णव गायनगदीनां छन्दमां न्यूनावरत्वमस्त । तत्र ·१ प्रपाठक: ३ सण्डः। माने उपास्मै गायतानर इत्येषा गायत्री जनाक्षरा प्रातः सवन प्रजाना प्रजात्यै । परमानायेन्दय इति द्वितीयपादस्य सताक्षरलात्तथा तवैव दविद्युतत्यारुचेत्येषां गायत्री न्यूनाक्षरा । तथा भाज्येष्वपि होतुराज्ये तन्त्वासमिद्भिरदिर दन्येषा गायत्री। तत्र सहच्छोचाययिध्येति: रतीयः मताक्षरः । पानीमिवा धरणेत्ययं पादः समाचर: अच्छावाकस्यापि इन्द्राग्नी थागत सुतमित्येषा गायत्री। नब गोमिनभोवरेण्यमिति विसीयः पादः सप्ताधरः एप- मन्यदपि उदाहायमेतप्रायः जनाक्षरत्व प्रजानां प्रजात्यै प्रजननाय भवति। तथाहि लोके प्रजाः सर्वाः कनादिय गुयप्रदेथात् न्यूनादेव देशात्परिच्छिन्नदेयाः प्रजायन्ते। एवं सामान्यतः प्रातः सवने गायत्रया न्यूना- धरत्वं प्रशस्येदानी तत्रैवामहीयवं गायत्रया योधाजयच्च साम भवति । अनाचरा प्रति प्रामहीयवे सान्नि गायत्री লুনা । तथा उचाननात मन्धस इति एपा गायत्री न्यूनाचरा दिविसम्याददइति हितीयस्य सप्तापरत्वात् । तथा एनाविश्वान्यर्थ इत्येपापि आद्या हितीययोः सप्ता- परत्वात् प्रजानामित्यादि 'पूर्ववत् । माध्यन्दिनसक्ने पृष्ठे षु वामदेव्ये यजमानलीक एवं स मध्ये हि यन्जस्य यजमान इति । अनाचराइति । अभ्येयानाकान्त एव ঘি ৪ বনাননি ন ননীলা অনাদ गायना न्यूनाचरत्व गुण एय या वामदेव्यस्य यजमान । स्थानसोपपादनम् । तथाहि यमस्य मध्ये वामदेव्य . क्रियते स यजमानस्थ दान्तनी यनस्य मधे एय वर्ततइति ·घ. वाणमायाम् । गाया हतीयसवन पार्भवपवमाने संहितसामि न्यूनाथरत्व प्रशसन्ति जनाभरा इति । संहितनामधवे सानि माणापानयोः परिरोध वा धनं न प्रतीयात् न कुयादित्यर्थः। तस्मादिदं न हि विटदेतारकादि नाल एराध्ये मावर्तेदभीष्टा उपरुपानादाहीयेतेत्यर्थः । पूर्वमेव करकादिक बहाद्यपनयनायोपधमे तथा वायोः सञ्चरणा- टडपनयो भवति तत्रापि न्यूनाचरत्वमेव यमायनीयं प्रारानामुष्टी गायेदित्यर्थः। गायत्री न्यूनाक्षरा पनि- राधोमधोमित्यच बतीयस्य सप्ताचरत्वात् यदेतं न्यूनाशरत्वं गायत्रास्तन् मायापानयोरुचारे सञ्चारणे तस्मिनिमित्त मेव भवतीत्यर्थः । तथाहि माणपानी जनादिय परिछिन्त्रा देवता सा देशानुञ्चरतः सञ्चरतः प्रतो गायत्या न्यूना- परत्वात्तथास्तमित्यर्थः। तत्रैष यज्ञायचीये सतो हहद् गायत्रया न्य नाचरत्व' स्तौति ! जनावरं यमायनीयमिति । यत्रायत्रीय साम जनावरं तदीयमगाथे फर्जीनपात- मित्येषां सतो हहसी न्यूनाचरा टतीयपादस्यकादशा परवाचतुर्थस्य सप्ताक्षरत्वास् तस्तत्र गोयमान यज्ञाय जोयं न्यूनमित्युच्यते तदेतत् न्यूनत्वं प्राणानामुत्सृध्ये भवति । एवं प्रफारा एव यत् माणानां गतिर्नाम तत्र कनाक्षरत्वं गुए एव तदेशसोदाहरण मुपपादयति यो हि पूर्णमिति । पाहि य. पुमान् योगेनालाद्यन्तशटडपनयनायोदकपूर्ण करकादिकं ययुपधमेद्यदि च तदुपधन् प्रतोयात् प्रति गच्छेत् । न हि उपाभाता विपतत् विपन्नो भवति व्यर्थ- प्रयासो भवतीत्यर्थः यथोपध मनचरव स्तोति विष्वपि ·१मपाठकः खण्डः। सवनेषु गायचा न्यूनाचरत्व प्रशंसति तदाहुरिति । इति तत्रैव सर्वमानवादिनः सवनाना मेव सत्येते गायनया- दिरूपाः प्राणा उदाना: सञ्चारहीनास्तिष्ठन्ति तेयां सवन- सम्बधिनां गायत्रादीनामूनाक्षरत्वेन प्राणानामुत्राष्टि रेव भवतीति। इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये तेदार्थप्रकाये पविधवाह्मणास्य हितीयवाणे प्रथमाध्याये टतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्घखण्डः। ज्योतिष्टोमे सत्येहनि प्रातरनुवाको हर्ष विश्वरूपगान विधात तब कथित् प्रकारमादौ विधत्ते अवय॑वित्याति हे अध्वर्यों मे मा उहाचे मा भनिवेद्य वेदन मामन्तप्प मरुत्वा होखे प्रातरनुवाकं शत मा स्मोपायरी: उपाक रग मायाी रित्यध्वनाधर्म्य प्रत्याह वदेदित्यर्थः इति गदोध्यान्सरवायापरिसमामिद्योतनार्थः तथाच प्राधा यण । न माननामन्चर प्रातरनुवाका मुपाया इत्यध्वयं यादिति । ततः पिमित्यवाह सोध्वर्यु. माहेति । सरएव मुमाबोप्तोष युः प्राइ। मातरनुवाकोपाकरणात् पूर्व मैन माययेदित्यर्थः । ततः कि कुर्यात् उहालेत्यवाद। सहत इति । स उहाता हतोऽध्वर्युगामन्त्रित. सन् इपिदानम गडप गच्छेत् गत्वा म पूर्वया हारा हविधानमण्यस्य पूर्वज हारेण हविधीने सोमायाकस्य इविष प्राधार भूते हे शकटे ·प. ब्राह्मणभाष्यम् । . प्रपद्यते प्रपद्यत अत: इविहानदयं प्राप्तस्य उहासुः सनियम विसरूपगान विधत्ते मदक्षिणस्येति । उदमखो मित्रवर्ग मुपविश्य विश्वरूपाः विश्वरूपशब्दवती पुजेवायु शतपदो मित्ये तस्यां पढ़ती गायत्री प्रगाथ प्रगाथनेनोत्पत्रानि स्तोवाणि गायति । तथाच ट्रायायणः पूर्वया द्वारा प्रप- द्योत्तरेण हविहान पूर्वेण चक्रे उदमुख उपविशेत्तूष्णी. मिति । अस्यार्थः । पूर्वया द्वारा हविहीनं प्रपद्यान्तरण इविहाने भकटयोर्मध्ये पूर्वेण चक्रे चक्रयोः पुरस्तादुदमुख. म्तूष्णीं स्तोवधर्ममात्र मास्ते मन्त्रवत् कृत्वा उपवेशनं हि खोपविभेदिति विश्वरूपगानविधिर्न नित्य: थोडशिग्रहवत् वैकल्पिक: तयाचीपपादित द्राघायणेन पूर्वोत्तरपक्षीप- न्यासन विम्वरूपाणां गानं यजमानेनो: प्रत्याचक्षीत । पतुष्टोमम्तोमसम्पदतिरेकादग्रहसम्वाभावान वमतोक्यो- ग्रहः प्रातरनुषाक; शाम्ब मासाच्च न मम्पत्कोपो यथान्यैः परिसामभिर्गायेतिय ब्रूयादिति अस्यार्थ:यजमानेन चोदि- तेऽप्युहाता विश्वरूपाणा गानं प्रत्याचचीत न कुर्यादन्यथा चतुष्टोमस्याग्निष्टोमस्य स्तोतः स्तोत्रीया अतिरियेरनिति । किञ्च प्रातरनुवाक मेकससजासामभि विखरूमाभि सम्पव- वादिवाह गृहोला चमसयोत्रीय स्तोत्र मुपायर्यादिशं सपतोति ग्रहात्। शस्त्रयोरावश्यकत्वात्तयोरचाभावात् । विश्वरूपगानं न कुर्यादिति गायननियेधः । अथ तदनु- पादनवसतीवर्यएव ग्रहः । प्रातरनुवाक एव शस्तमासा मिति विवरूपाभिः सम्पनत्वादिरोधोपि नास्ति सोमस्य तहेका वासरेरभावात्। यथान्यैः सम्पविरोधी नास्ति ·१ प्रपाठक ४ खण्डः। १८ तहत्तदीयगानेन तत्र यजमाननियोगः प्रधानं किन्तु यथी. भाग्रहशस्वकृतिः । तथा सति यदिच्छेत् तर्हि यजमानो नानुतोऽपि गायेदिति विवक्षित मिति। अतो विधिनिषे- धयो कभयोरपि सूत्रकारेण दर्मितत्वावैकल्पिकोऽयं विधि- रित्य वगम्यते । विश्वरूपागान प्रशसन्ति । क्षत्र के इति प्रगीतमन्त्रसाध्या सतिः स्तोत्रम् । धवं वै क्षेम यागरक्षा- हेतुत्वात् । अप्रगीतसाध्या स्तुति: यस्त्र । विद्यागमम्पत- खात् । यदि विश्वरूपां गायेत् अम्य यजमानौयक्षोप विश मनुपुष्टि मनुसृज्य वीर्य मनुवत्मत्तनि सन्ततगामिनां करोति । अधो अपि च स्तुतशस्त्रयो रव समारम्भाय सम्य- गुपपत्ताय एवं व्यवस्रंसाया विच्छेदासन्तत्यै विश्वरूपागानं भवति। विश्वरूपागानस्य यार्तुविशेषादर्धनात्परीक्षया कर्तव्यता दयति एतब स्माहेति। मिपयुमुतो ग्तावी उन्नावनाम कायद्दपिः एतदक्ष्यमाण माह उक्तवान् किल । अद्य प्राश प्रातरेव पापवसीयसं ध्याकरिपामोति प्रत्येष्ठमध मिदं थेष्ठमिति विभाग करीतीति । एवं शुद्धः स ग्लायः उपवसप्ये भग्नोपोमोयेहनि अपरराचे प्रातर- नुवाकात् मागित्यर्थः । सदस्येयोदमुख आसौन उपयिष्टो विसरूपां गायति पासीत् । सदसौत्ये सामीपस्थ हवि. दानमाइप लक्षयति । स पूर्वया हारा हविद्वाने प्रपद्यत इति पूर्वत्र विद्यमानान् सदसि हविडीनयो रभावाद विश्व- रूपागानेन ज्योतिर्गानं दर्शयितुं करिदुपयादं दर्शयति । तदुपवाद इति तत्रोऽपवादोऽन्योऽन्यसंवाद कपिदस्ति नस्येव प्रदर्शन के अध्वर्यो शतं स्तोत्र मनुहोता प्रातरनुवा-

·घ. ब्राह्मणभाषाम् ।
केन शस्त्रे ग कि प्रशंसौत शसन मकार्षीत इत्येवमुपतृप्ति ।
पृष्ठतोवर्यु बूं याद्यन्मम कम्मे तदह मकार्य मकारिपंतकी
तार पृच्छतेति तेन प्रत्युत्ता उपवकारी वदेत होत. त्वं खत
स्तोत्र अनुहोता मातरनुवाके शस्त्रेण किमर्मसदिति तेर
दित सन् उहावा यूयात् यन्मम कम तदह मकार्ष तस्मै
प्रदर्शन यय सदगासिप ततः किमित्यत्राह तभेद्युरिति ।
तमुहातार चेदुपवचार मेव ब्रूयुः तेन मसिद्धेन है उडात,
तमो ये तम एव ज्योतिविरुद्ध मेय साम स ब्रूयादिति ।
स एव तैः पय॑नुयुत्ता, उद्गाता एव धूयात् । तेन प्रसिडेन
येन ज्योति सूप्यारमक तेजो ज्योति प्रकाशक मभूत् तेन
येन गपि च्यातिनिरव्यताहरा भवति । यहा टक्शष्देन
तदधिधानानि लक्ष्यन्ते । किश्च तेन येन गायवी ज्योतिः
किन वेन येन छन्दोमाष ज्योति: तथा तेन मेन सामापि
ज्योति. तथा तेन येन तेजो वे मामरुप्यमिति सुते ।
तदपि सामान्सदविशिष्टता सूर्योपनश्यते कि बहुना तेन
येन सर्यापि देवता क्योतिरभवत् । तनोतिर्योतिराख्य
नाम सामेयाह समाशिय न तमाति किश्व युष्मास प्रति
पषु युमानिव पाप्मना पापरूपेण तममा विध्यानि
बाधन्त युमानियाऽभान् करोमोत्याच ब्रूयात् । तत्रैव सति
तान् एव पडून् पाप्मनैय तममा विध्यतीति एव मपि
पुरा कृत्वा दिग्यरूपागान पक्षे चोतीपि गायेदिल्यर्थः ।
यस्तूर्त तद्धितीय इति न्वायेन त्यविधिकम्पनम्य युक्त
त्मात् अत एव द्राशायी विखरूपागानपचे व्योतिगान
तम्य कानप्रकार पदयामास विसरूपाचवायेज्जोतीए.

·१प्रपाठकः खण्डः। १ यपि गायेस्परिहित प्रातरनुवाके अपोनत्यौयं नाम मूर्त पुरा तस्याहोतार मारमयित्वाग्रयणस्य यानु हिवार यविनं धावयवाताव वा प्राप्य पुरा स्तोमयोगादग्निोतिज्योति रनि रिन्द्रोज्योतिरिन्द्रः सूर्योन्योति:ज्योति; सूर्य इत्येतेषु पदेषु विस्त्रिीकैक मभ्यासं मनसा गायत्र' गायेदिति । अस्याः विश्वरूपा गायेदिति तत्तई होवा प्रातरनुवा- काख्ये शो समापि ते सति तेनेय यत्नाव्यम् अपोनवीय नाम किश्चित् सूत मम्ति तदनुषचनात् पूर्वं होतार मेत्यु- एका सतनि ज्योतीएयपि गायेत् अथया आग्रययं ग्रह- तोवोईिशारयेलायां दभापविम धाग्यन् तानि गाये । अथवा भारतावं वहिप्पवमानस्तुतिदेश माम्य स्तोमयोगात् पूर्वमग्निोतिर्योतिरग्निरित्येव प्रथमः पादः । इन्द्रो. स्पोतिया तिरिन्द्र इति दितीयः। सूर्यो ज्योतियोतिः सूर्य इति सतीयः । एवमेतान् बीन् पादान् प्रत्येक घिरभ्यस्य प्रथमे पाद विरभ्यमोन मनसा गायत्रं नियां गायेदेयमुत्तरयोरपि विवरुपागानाश्रयस्य ऋचः प्रथम पाद मनद्य व्यापटे युध्यामिति । गतपदीया युने सावा युनज्मीति। यदाह तु वाग्याव वागेध गतपदी बहुपाट्युता ऋगिति शतपदौति गायवादिभेदेन बहु. पादोपता। तत्तदा तया यापदा प्रामान यजमानप प्रातः सनि सनिर्दानं यदुदान योहाता यारोतीति । हितीयपाद मनुध प्याचष्टे । गायेति सहस्रसनिम्मीभा- हिदन बहुवर्तनि साम गायेदिति साम वै सहस्रपनि सदा तेन साम्रा प्रामानश्च यजमानय सहससनि

·प. ब्राह्मणभाष्यम् ।
मेयोनाता करोतीति । यतीयं पाद मनूद्य व्याचष्टे गायव
चैष्ठ भमिति । चतुर्थ पाद मन्द्य व्याचष्टे विचारूपायोति
विखा सर्वाणि रूपाणि निधनानि संभृतानि सवनानि ।
ममृते. संभतानि सम्पादितानि तेष्वेव समस्त कार्य करणा-
दिति । यदाह तत्तेग विश्वमपि सर्वमेव वित्तमामने
यजमानाय च सम्भरति । उदाता सम्पादयति पश्चम
पाद मनुषदति देवा श्रीवासीति देवा इन्द्रादयस
एतानि सवनानि भोकाएसि पकिरे सतवन्त इति वेदि-
नारं प्रशंसति भोकोहास्मिविति । यः पुमानेयमुक्ताकारण
विश्वरूपागानं वेद अस्मिन्यनो ज्योतिष्टोमादिः उक्लस्थान
मेव कुरुते तवेष प्रनितिष्ठतीत्यर्थः । पुनराग्यायिकया
.विक्षरूपागानं स्तीति असितमगाइमेति। पुरा पूर्व
कश्यपाः तदगोवोत्यवा ऋषयः असितगुणः सन्तो मृगा
उद्गायन्ति स्म खलु।
अघ पुनस्तत्पुनानं सामवेदाध्यायिनम् प्रौदालकि
मुद्दालफम्या पत्य' कुसुरुविन्दनामानमृषि वाधणः कथि
दुहीयाय उद्गीय भक्ति गानाय च चन्द्रे वविर हसवन्तः ।
ततस्ते वानमा ऊचुः । परम्परमेव मयोप्चन् किन्न प्रय
कुसुरुविन्दी नोऽस्माकमप्रणोरित्यर्थः । ऋतिकम्मेपर्य्याया
दतएव इन्तेति प्रथे। धर्म कुसुरुपिन्द' अनुय्याहरामः
वयं किचित् प्रतिष्ठाम इति ने पुनरनुष्याहरिप्यन्त. सन्तम्त
मुपनिषेदुः ममीप प्रासा: म पुननेपामभिप्राय ज्ञात्वैव
मुवाच। ई वामपा, वो वुमभ्य नमः नमस्कारोऽस्तु ।
प्राहे वै प्रातरवाह वजनमस्थापय परिसमापयामि यया
*

·प्रपाठक:५सुगड़ः । २३ तु वै खन्नु एतम्य ग्रामस्य गोर्ण कोटरायुपहतं या ग्टहादिकं अनुममादधे किश्चित् समर्थः समाधने । ग्य वै वदत् सेवा याम्य पैकल्पपरिहाराय अर्थिनानेन यज. मानेनाधि करियामि नियुकोमीति तेनीवास्ते वाधणा मतमै कुसुरुविन्दाय मनसि स्थितमभिप्रायजात कः कविदयोपदिति बुवाणा: हिं कृत्य हिकार कृत्वोत्तस्थु रिति इति शब्दो वाक्यसमाप्तिद्योतनाः ।। इति योसायणाचार्यविरचिते माधयौये वेदार्थप्रझाये घडिगवाधावास्ये हितीयवाधणे प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमखण्डः। वासनमः स्वरूपयिद सलु विश्वामित्रायेय कथमुवाच । वसिष्ठाय ब्रह्मोसपान् कथ चोहामिति । विश्वामिधाय मन इति । एव प्रनोति यशिष्ठाय तद्वैतस्मादेवैतद्ध यापिठ यासिष्ठस्येवावधारण स एव वृद्ध विन्दति एय वाखानसोर्वेदितारं वाशिष्ठच्च प्रशस्येदानीं तदिदं वाशिष्ठ वा ग्रामण कुतिति विधत्ते अपि देवमिति । अपि स्वत एव एवम्बिद वा यथोश प्रकारेण वामन सयौर्यदितारं वा वशिष्ठगोत्रोत्पन वा बीविद वा ब्रह्माणं कुर्भीत। सोदाहरण वामनसोयग्रनिर्वाहकल दर्शयति तद्यथेति । तत्तैप'सति यथा लोके कयित्समर्थ: उभयवर्तनिना रधन उभी वर्तन्यौ पके यस्य तेन रथेन यां.

·२४
घ. ब्राह्मणभाष्यम् ।
या दिशन्तु मार्थयते तां तां दिसमुख प्राप्रीति एक
तथैववभयवर्तनिना उभे वामनसे वर्तन्यो चक्रास्थानीय
यस्थ सेनतेन यनेन य काममिष्ट पदार्थ कामयते यजमान'
त काममभ्ययुते प्रभित' प्राणोति ।
तथा ष बाप
मामय पश्यन्ते-
अथ केन प्रहात्व क्रियत इति प्रयोविद्ययेति यात्
प्रय थे यमो योय पवते तस्य वाचनच वन्या वाचा
हिमनसा च यमी वर्तत इति। अथाति प्रथेति बन
कर्तव्य विध्युपक्रमे मायानामिन्द्रियाता मध्ये मनोयन
स्साईभाग्वे तहतन्यामकत्वात्तथाससि स वधा याचा
ब्याह इति वाग्विसर्जनं करोति तत्तदा वाचि मनः
प्रतिष्ठापयति पानसे एकीकुर्यादित्यर्थ, । मनु पूर्वकला-
शाक्यबहते। तत्रैव सति यथा कविदेकवर्ततिदा एक
पक्रेण रथेन न कापन काममि दिश न ध्याने न
मानोति। यापदिति घटग्यजु:मामभि:पर्युरदगातारी
यावत्स कम्ध कुयुः। तायत्तायत काल प्रज्ञा पाप यमी
वाग्यमनयान बभूपेनवेत् । पद विशेष माइ सूत्रकार:-
प्रपोतास प्रणीयमानास पाच यच्छत्। प्रानाना विमो
पनात्तासेव पपीयमानास्वाह विष्कृतम्तन्वयजुपयाध्या
समिध प्रस्थानीयायाइति था यव वा ध्वयुवकाची पेटे ता
यत्र या न चेष्टेना वाग्यत प्रायम्वेव म्यादिति। प्रस्थार्य
प्रपीता प्रथयनमारभ्य तदिमोपनपर्यन्तम् ।
अथ वा प्रशीतापपीयमानास प्रारम्य पार विकृत.
विदेशीति सप्रेषपर्यन्तं । यहास्तं यजुरारम्य पा
1

·१ प्रपाठक:५सहः । २५ समिधः प्रस्थानीयायाः प्रस्थान मनुयाजप्रचारस्तदया समिधस्थानीया तस्य आधानपर्यन्तम् अथ वाध्वर्यु होत्री: कर्माभावेऽपि ब्रह्मवची न कामचार: फिन्तु तत्रापि तदा प्रायेण वाग्यतः स्यादिति ऋग्वेदविहितकमेन्यूनातिरेके प्रायश्चित्तत्वेन ब्रह्मणा कर्तव्यं व्याहतिहोमं विधातमादौ वेदनयसारत्वेन च व्याहती: प्रशंसन्ति प्रजापति इति । प्रजापतिनं मा इमान् प्रसिदान् चौन्वेदानरजत। वेन सृष्टास्ते वेदा एनं प्रजापति ना धित्वनापौणयन् ततः प्रजा. पतिस्तेभ्यः सारजिधया तानभ्य पौडयत्तेभ्यः पीड़ितेभ्यः भूर्भुवस्वरिति व्यापतित्रय मवरकिसनिरगच्छेत् । तस्य विवरणम्। ऋगभ्यो ऋग्वेदारित्यचरसव्यादतिरूपय । स सोऽयं भूलोकोमपन्। यजुर्यो यजुर्वेदामुव इत्यक्षरा. रसोऽन्तरिक्षलोको भवेत् । सामभ्यः ग्रामवेदात् स्वरित्य- घरसः स्वर्गोलोको भवेदिति । प्रथम व्याहृतिहोम सस्कृतिक विधत्ते । तदिति। तब यदि ऋग्वेदविहि- तात् कर्मणः उवणं न्यूनमधिकं वा होत्रा या होवा- दिभिः क्रियेत। तत्ताई गाईपत्यमग्निं परत्य भूः स्वाहे. त्यनया प्यावत्या जुहुयात् । अयं वै अयमेप भूर्तीको गार्हपत्य अयमेव लोकऋग्वेदः। तहतेनैव होमेन धर्म लोकच ऋग्वेदश्च स्खेन सकौयेन रगेन सारेण समईयति सबह करीतीति । द्वितीययातिहोमप्रशंसां विधत्ते अथ यदीति । अयेत्यवान्तरपाक्योपक्रमे यजुष्टो यनुर्वेद्वि- हितात् कभणो यद्युत्वणं न्यूनमधिकं वा अध्वयादिभिः ·१० वाणभाष्यम् । क्रियेत तर्हि अन्वाहार्यपचनमग्निं परत्य भुवः स्वाहेति । ब्रह्मा जुहुयात्। अन्तरिक्षलीको वै अन्तरिक्षलोकरवान्या- हार्यपचनः अन्तरिक्षलोकएव यजुर्वेदस्तनेनैव होमेन अन्तरिक्षश्च यजमानं च खेन सारण समईयति ॥ वतीय- व्याहतिहोम प्रशंसन् विधत्ते अथ यदीति। स्पष्टमेतत् । एवं विशेषेण माययित्न विधायेदानों साधारण्येन प्रदर्श यति प्रतीवाव इति । अतोवाव अपिया यतमस्मिन् कर्तुममिथित् कम्मणि सवणं न्यूनमधिकं वा क्रियेत तदा सर्वदेवानु पर्यायकमेण जुहुष्यातिभिर्ब भा जुहुयात् । तथाचास्य यजमानस्य यज्ञ अस्तवः अन्याकतो भवति किन्तु स्वर्गावत: ययोक्तमार्गेणैव ततो भवति ॥ हविषा स्कन्दने पानादीनाच भेदने प्राययित्तं विधात. मादौ दोघं दर्यात पधः स्फबाइति । श्रय पुन स्कवाद विष. कवाडा भिवात् पारादीनां. भेदाहा परस्वेधा त्रि.कारणोत् क्रमति कथं देवान् दिव यदधिष्ठितन्दिवि लोक चेति एतीय गगनं दिखसख्या पूरकत्वात् । एवं मन्यदपि वाक्ये यत्र प्रायश्चित्तं विधत्ते तद्भिमदिति देवान् दिवञ्च यशो गादुद्गमन् । ततस्त्वत्कारण मा मान्द्रविणं तद् यभफल प्रष्ट प्रापोतु । एवमन्यदपि व्यास्य यम्। देयानित्यारभ्य यत्र क्वच यजो गात्ततो मा द्रविण मष्ट्रियन्तेन मन्त्रेण कन्न' हविभिन्न पात्रादिकशा भिमभेत् । तदैतनैवाभिमर्थनेन प्रात्मानञ्च यजमानच खेन रमेन समईयतीति । यन्न हविमा वैष्णवं वारा वांपा मुपनयनं प्रायवितत्वेन विधातुं नर्थवादत्वे नेदमामायने . ।

·१प्रपाठकः खण्डः । वारणी वा इति वरुणो वै अपाम्मतिः वरुण एव एतलिङ्ग- व्यत्ययः एवं विणा बुणर्पयति स्थापितवानिति । अथ प्रायश्चित्तं विधत्ते यद्यन्न इति । यद्यदि यन्त्रे उखणं क्रियते ताई परोरजसत्यादिना स्कन इविभिन्नमप उदकानि तस्मिन् हविपि उपनिनयेत् पाकवेलायां हविरुद- गच्छेतेनैवापी उपनिनयेनामानञ्च यजमानच स्वेन खेन रमेन समईयतीति । परुणेन यत्रस्य विष्णोः समर्पितलात् वैष्णवानां वारुणानां वा पावाणामुपनिनयने रुते यत्रः समाहिती भवतीत्यर्थः । अस्य मन्त्रस्थायमर्थः । ययोणुि- वरुपयी रोजसा तेजसा स रजांसि लोकाः स्कभितानि यथावस्थापितानि । किं क्योभिः वीय: तैरूरतमा प्रति- पायेन धीरी । तथा शविष्ठा शविष्ठी । प्रतिययेन बलवन्तौ । अपि क्योभिः सहोभिरन्यदीयेलेरमतीता अप्रतिगतवत्येते ईखरौ भवतः यत्पतिरैशर्यकर्मापूर्वहती पूर्व प्रथममाता- तव्यो विष्णू वरुणावुभयत्र दियचनं परस्परसाहित्यापेक्षया विष्णुवरणायित्यर्थः । अयगन् यशोगमत् । गमेर्लुडि मोनोधातोरिति नकार रुते रूपं साहा मुष्ठ हुत मस्विति ॥ ५॥ । इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ प्रकाशे पशिबानणाख्य हितीयवाहाणे प्रथमाध्याये परमः खण्डः॥५॥ अध पठखण्डः। विराजोऽतिरके अनूनतायो प्रायवित्तं दर्शयितुमाह- ·• प. व्राह्मणभाष्यम् । तहेति। तदेतदक्ष्यमाणं विद्वानाह सम्यगुतावान् किल यावहा यावत्काले होता ऋचा करोति शम्सादिक पठति तापहोवेव यतस्तिष्ठति यावदेवाध्वर्युर्यजुषा यजुर्वेदवि हित कम करोति तावदध्वर्युवेव यनस्तिष्ठति । यावदु हाता साना स्तोत्रादिक पठति तावदुदगावदेव बन स्तिष्ठति । यत्र यस्मिन् काले उपरता होत्रादयः कीर. हितास्तिष्ठन्ति तावत् ब्रह्मखेव यनम्तिवतीति । अस्खे किं तत इत्यत्राह तस्मादिति । यस्मादेव तम्माप्तमिवती होचादीनां व्यापाराभाषकाले ब्रह्मा वाचंयमी बुभूषेदेवेव- घधारणी भवेदेवेत्यर्थः । एवं वाग्यमगं विधाय तमोपे प्रायथित्त माह । स यदीति यदि ब्रह्मा प्रमत्तः अनवदितः सन् ध्याहरेत् मौनं परित्यजीतहिभूर्भुषः स्वरित्येव वा याइतीर्वा मनसानुवेत् चिन्तयेत्। वा शब्दम्त निमित्त प्राययित्तान्तर माह-वैष्णवीं धर्द मिति । यदि प्रमादाद अदा तदा ध्याहरेत्तर्हि इद विविधक्रम इति वेपणधीमच वा मनसान्द्रयेदित्यनुपङ्गः । अथ सर्वप्राययित तया महा व्याहत्या होम विधातु होम मुपकमते-राजोहमिति । मितम्य मुष्टिभिः परिमितम्य रा. सोमम्यांऽशून्यवाना- दाय मर्कटवेयध रहन्न' उत्तरत्र मघयदिति मर्कटस्य सम्ब भवमानत्वाद हम मापुमुवे उदपतत् । तत्र किमित्ववाह- म प्रारणीति। पयास प्रारपि रहालया. प्रावयिक का पाहुति मुत्पद्योवाच हे मर्कट त्वमेनानगर्न विवप्- स्थसोति वा अपयत्वामृत. सन् प्रतो शादयस्यसि । मर्कटस्योत्तर दर्शयति-महो वाति । पुनरागैर्यधन ·१ प्रपाठक ६ खुराइः। २८ दर्शयति-प्रायधित्तं होयामीति । पुनमर्कट पाह--- किमिति इत्यारपित्तरमाह-सर्व पायरित्तमिति । पुनः मर्कटः पृच्छतिकिं सर्वमाययित्तमिति । प्रत्यारुणि- रुत्तरमाइ-महाव्याहतोरिति । सहोवाचो मारणेइति । समर्कट: श्री मित्यद्गीकृत्यैव मुवाच ह हे पारणे पाहुति- मान् पाहुतियुलस्व मकटोऽ'शूनाद भाजहार अत: सर्व- प्रायरित्तं होयामीति यद्पे कथमिति तदिदाच कथं कस्येदं प्रायश्चित्त मिति कथमन्नासोरित्यर्थः। पुनरारुणि सत्तर माह-सहोयाचेति । स एव सुवाच यच्च कमणी न्यूनत्वम् अधिकाल मयगतं जातं यद्यपि घानगतं तस्य सर्वस्य जातस्याऽभातस्य विदितविशेषप्राययित्तस्यैपेय महा- व्याहतोरेव प्राययित्तिरिति शास्वतोऽयगच्छतीति । अस्त प्रश्ते कि मायात मित्यत्राह तामादिति । यमादेवं तम्मा. देता महाव्याहती मेव सर्वप्राययितार्थ जुहुयात् । तत्रैव प्रायश्चित्तान्तर माह अपि वैति । अपिवास्थया अन्नात मनयगत यन्य नल मधिकत्वम् यदपियानातं यनस्ये सम्बन्धि मिथ विनिमः मिथः क्रियते । हे अग्ने अस्य यशस्य समन्धि तदुभयं कल्पय। फलसमर्थ कुरु । हि यमात यथायाथं कर्मणः स्वरुपं वेस्य नानासि । साहा सुद्धत- मन्तु इत्यनेन मन्त्रेण शुहुयात् । अपिवा इति। अपिया प्राणापत्यां प्रजापत्यै त्यस्य व्यास्गानं धुक्तं नोऽस्माको तद- भीट मत किंतु धय रयीणां धनानां पतयः साहेति । भनेन मन्येए प्राजापत्यां प्राजापति देवतामा माहुति जुहुयात् । तदेतेनैव प्रामानं घ यजमानं च स्खेनाभीष्टेन ·पि. ब्राह्मणभाषाम् । ३० रसेन यन्नफलेन समईयति समृद्धि करीतीति । यथेन मृण्मयपात्रभेदने प्राययित्तं दर्शयति -अथ यदाविति। अथ पुनश्च यह किञ्च यपि शरावोदञ्चनादिकं मृण्मय पाचं भिद्येत तद्भिव पात्र भूमिभूमिरित्यादिना मन्त्रणा भिसभेत्। अस्य मन्त्रस्याय मर्थ:-भूमिविकारालिका भूमिः प्रकृतिभूतां भूमि मगात् अपि च माता सर्वस्व जगतोनिर्मात्री मातारं पृथिवी मेवागात् द्यौः पिता पृथिवी मातेति श्रुतेः वयं पुत्रैः पशभिय सता भूयाम भूयाम्म अनुरस्मान् देष्टि स भिद्यतां विदीयंता मिति तहतेनैव तदभिमर्थनेन प्रामानं च यजमानं च वेन रमेन समईयति॥६॥ इति श्रीसायणाचार्य विरचिते माधवीये वेदाधकारी परिमनानपाख्य दितीयवाहणे प्रथमा- ध्याये पाठः खण्डः ॥६॥ अर्थ सप्तमखण्डः। अर्थधादपुरःसरं मौम्य धर' विधत्ते-धन्तीव वा इति। राजानं दीप्यमानं प्रोपध्यधिपति वा सोमं ध्रन्तीय हिंसतीष । स प सोममतेन प्रमीयत इव भवति। यद्यमा देव सोम नदभियुगदन्तीति तस्यामिपुतस्य मृतप्रायम्य सोमस्य एता प्रसिदाम् अनुम्तरणी मृतस्थानुवरणीतां कुर्वतीति यद्यस्मात् सौम्य सोमदेवत्वं परविर्यपन्ति तमा. दत एद तोके पुरुषाय सर्वम्मै मृतावानम्तरगी क्रियते ।

·१ प्रपाठकः खण्डः। घेतरणी नद्युत्तारिका गी: दीयते । अत: सोमाभिषय- निमित्तं सौम्य घर निर्वपेदित्यर्थः । तथा चाध्वर्युमाखाया मामायते-प्रन्तीव वा तं सोमं यदभिपुखन्ति यसौम्यो भवति यथा मतायानुस्तरपी प्रन्ति तारीय तदुत्तराई या मध्ये वा जुड्डयादवाभ्यां समं दद्यात् दक्षिणायें जुहोती- त्यादि। हुतनिटे पावस्थिते सोम्ये परावाज्यं पूरयित्वो- दवेक्षणमर्थवादन विधये साध्यानामिति । पुरा सत्र बहुकर्ट के हादशादियहुदिनसाध्य यागमासीतानामनु. तिष्ठति साध्यानामेतबामकानां देवानामवस चतु:शु केश- रायिकता जधिरे ने देवा इन्द्रमुपनिषेदुः दुरपगमन् गत्वा घेवमयोधन् । रोपां सघमासीनानामस्माकं धनुःषु शर्करा कथं जायेरन्। है इन्द्रचतु:सूत्पन्नाः शर्कराः विद्याः ना- नीष्व । इत्येवं पृष्टमावस्तत्परिहार यातभ्यो देवेभ्यः सौम्ये चरावेतत् प्रसिद्ध न्याय मा डमाज प्रायच्छत् । ततस्त- दाज्यमयेत्यन्त । तदवेक्षणेन ते देयाः माश्यन् नेपां घड्रंथा- यात शर्कराण्यभूवप्रित्यर्थः। कथित् प्रमानेय विद्वान् जानन् सौम्य परमाज्य पुनरपेक्षत प्रत्यर्थः । अत्र विशेषो बा चबामणे भूयते । प्रतिव्य सौम्य होता पूर्व छन्दोगे- भ्योऽवेक्षेत के पूर्वा, छन्दोगेभ्यो धरति तत्तया न कुया. इयटकर्ता प्रथमः सर्वभक्षान् भक्ष्यतीति माह । तेनेव रूपेण तम्मादषट्कर्तेय पूर्वमयेोताथैनं छन्दोगेभ्यो हर- तौति प्रशंसापूर्वक मेतिकर्तव्यताक सोम्यं च पायन वि. धत्तं योलमवाद्यायेति । यः पुमानन्नाधाय अनादिभवणा- याल समर्थः सबमि अथ शब्दः अभ्यर्थे । अत्र नाद्याहालि

·३२
सवापभाष्यम् ।
भरीत्या स पुमान् सदृशो दक्षिणार्थ दिजातिगस्थत्वादेव
होमविशेषडुतथिष्ट सौम्यं, चर' प्रानीयात् उद्गाता।
तसाद भक्षणादवाद्यं तं जनं शामति प्राप्नोति यो जनी
प्रवाद्याय समर्थः सन्नपि अन्न नात्ति किञ्च अस्मात् प्राथ-
নালিনীদি মা মদীনি : ঋনী লন অন-
हितेनाये न भक्षणासौम्येनैवानमति अदनाददन सामर्थे ।
नैवानमत्तीत्यर्थः । न केवलमिहलोके किन्तु परत्राम्यवादी
भवतीति ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवौये वेदार्थप्रकाये भड़-
विशवालापाख्ये द्वितीयवाह्मणे प्रथमाध्याये
सामः खण्डः ॥७॥
॥ इति प्रथमः प्रपाठकः ॥१॥

·अथ हितीयः प्रपाठकः । प्रथमः सरहः। प्रजा- अधाग्रिम वहिप्पयमाने धमाः कथ्यन्ते। तत्र तावदु- पाम्मै गायतानर इत्येतामाया मृचं मामा प्रच्छन्ना गाये- दिति प्रशंसापूर्वकं विधत्ते प्रजापतिरकामयतेति । पतिर्विधाता पुरेपमकामयत बहुस्या स्थायरजगमत्वेन नानाविधोऽई भवयं तस्येय विवरणं प्रजायेयेति । य एवं कामयित्वा रतस्या रतस्या प्रथमाधूम्तन्द्र यादृगपि तस्या। तामुपास्मै गायतेत्येतामचं साम्मा प्रच्छन्नां प्या- साम् अगायत् । यदि याशिचममाग्नी सामरहितामगा- म्यत्तर्हि अनस्थिक अम्पिरहितं मां समननिष्यत । तत् साम निराधारमजनियत तत् माम निराधार अजनिष्ण तेत्यर्थः तस्माद यामुच साम्मा प्रयो गायति गायेदि- त्यर्थः । यम्मादेवं तम्बालो के पुरुपो मामेन त्वचा लोमा च मच्यन समजायत इति तस्यापान्त्रि' ग्रहणं विधत्ते पि. रुदग्ग्रहातीति । पयमानायेन्दय इत्यय यकारवकारयाकारेषु विगु अघरेपु प्रत्येक शुत कुर्यादित्यर्थः। तथाच मामए: रतस्यायास्तिगदग्रहातोति मानणं भवतीति याश्याश्मा- नायेन्दया३ इति । तत् प्रशंसति पय इमे लोका इति इमे प्रसिद्धाः पप्यारिजालीकाम्सयः एपी लोकानाम- वरुध्ये प्रास्यर्थ विरुद्ग्यहोयाम् यत एव च विभ्यो रेत:

·३४ प. ब्राह्मणभाषाम् । सियते। तत्रत्वं हिवारं निषेधति नहिं कुर्या- दिति। हिवारनिन्दधा तदर्जन प्रशंसति वजो वै इति । निगदसिद्ध मेतत् । नियमान्तर माह रेतस्था इति । रतस्या प्रथमा ऋक् छन्दसा गायत्री देवतया प्राजापत्या प्रजापतिना गीतत्वादित्येव सर्व धारयन्त्रेतया रतस्या गायेत् । हि यमादिदं सर्व रेतः। तथा च श्रूयते प्रजापते रतोदा देवानां रेतो वर्षाः वर्षस्थ रत ओपधय इत्यादि । रेतस्यायाः सेतिकर्तव्यताक गानं विधायदानों द्वितीयाया मभिते मधुना पय इत्यस्यां गानं विधत्ते । क्षितीयाया गायतीति गायेदित्यर्थः । तत्र विशेष माह तस्मादिति। तस्या मचि हे अपर सशयनी व्यतियजति व्यतिपक्त कुर्यात् । ते के अचरे इत्यत उत्तम् मध्यमस्य पदस्थायर्वाणो अधिययुरिति । अस्य पादस्यो तममन्यमवरमुत्तमप्य देव देवाय देवयुमिति अस्य च प्रथमं घाघरं तथा च द्राचायणेन गानमै व्यतिषङ्गं दम्तिवान् प्राधर्वाणो अभियादे३ पूर्व देवायदा इति एतत् प्रथमति व्यतिपक्काविति । स्पष्टार्थः । गाने नियम दर्शयति गायत्रीच्छन्दमेति । छन्दसा गायत्री देवतया भाग्नयो। अत्यधिष्ठानरूपां पृथिवीं ध्याय तया गाये. दिति । अथ सनः पयम्वगंगव इत्यव वत्तीयायां गान विधत्ते रतीयां गायतीति । गाने विशेपमाइ-तां बल्ल वदिवोरमेव गायतीति । ता मृदं वनदिव प्रयच्छत्त- दिव । उरसम्पानिनवोदगायेदित्यर्वः। विशेषमाह तम्या इति । तस्या ऋच उत्तमा हे अपर पोलयतीति ·२प्रपाठकः१खण्डः। तस्मात्तत एव । आधणं भवति ये जी हिड्तारात्ते निग्र्यादिति गौतमः पाधाइति धानबष्य इति । हिकारादूई यदक्षर निरक्त गेयमिति गौतमस्य मत हिद्वारा पूर्व पाधा इत्यक्षरइयं निरतं गैयमिति तत् प्रयंसति चक्षुरिति । तत्तेन अक्षर- यद्योतनेन चक्षुरेव प्राणवेन युनक्ति । पहुयु सम्बन्धमेव भवति अवापि गाने भिद्यमाइ- विष्ट पच्छन्दमेति । पूर्व बास्य यम् । अथ दविद्युतन्या रुचेत्यस्यां गान विधत्ते चतुर्थी गायतीति। अत्र विशेष. माह--तस्यायवारीति। घिरम्य गायेदित्यर्थः। ततः स्तौति हादसावरपदेति। तदेतदनूद्य मतभेदेन व्याचष्टे सूत्रकारः। तस्याम त्वायुत्तमा राणि पोलयतीति ब्राह्मणो भयति डिपुरस्तारिद्धारात्तथोपरिष्यादिति गौतमः सोमाः शुमाइति धानञ्जय्यदति स्पष्टार्थः। तत् प्रशंसति थोष मेवेति । ततेनायरचतुष्टयोतनेन थोच मेव प्राणले न युनहि। तस्मात्तत एव श्रीमत्व युत्ताश्चतुष्टय सत्यया। कर्य हे योषे उपाधिभेदेन तथा प्रतिशवसे प्रतिधनि इत्येष मतः तस्मात्पुरुषः सर्वा दियः शृणोति । सर्यास दित्तु वर्तमानपदान् मृणोतीत्यर्थः । तस्यैव विवरणं परागपि यदगच्छम् प्रत्ययम्दानपि सर्वतः शृणोति । गाने नियम मार जगतीच्छन्दसेति। हिन्वानो हे भिरित्यस्यां गान पिधत्ते पचमौमिति । वचनाचत- रयनपञ्चमी कार्या हितारादूईम् एका चयः पूर्व प्रवन- स्तित्र पूर्वेषु विष्वप्यपमपन्त्यक्षरं निनदित्यर्थः । तत् मर्यसति प्राह बहुतमादिति । य एवं पिनईशायति स ·प. ब्राणभाथम् । बहुतमापुरुषावहुसन्ततिपर्यन्त मन्न मत्तीत्यर्थः किञ्च य एवं वेद सोऽपि अन्बादो भवति। तत्रैव विशेषोत्तर माह। निरुताचेति। ता मृचबिरताच गायेत् अय- मर्थः। तस्य चत्वारो गीयते। अवनीः तानिनधन् क्रमेण निरुता मनिरुतमिव व्यत्यासगायेदिति । तथा 'प द्राध्यायण:-तस्याः दितीयं पाद नियात्तृतीये धामी पञ्चम पष्ठे इत्यस्याः । अस्या हितीयं पादं निरतं गायेत् टतोये पादे प्रथम चतुरक्षर मनिरुताम् । पुनः पञ्चमषष्ठे निरक्त गायेत्। हितारादूई पुनरम्यनिरत मित्येव व्यत्वा- समिति तत्प्रशंसति निरुक्केन ये इति। अस्या मचि निक- तत्वे नेय प्रबत्योत निरुपदै निरुत्पवैः वाक्यालम्बनं भजते किच अस्या निरुतं तत् कार्य मुपजीवन्ति ययैव वेद सोऽपि वाचं भुले य एना सुपजीवति च । अत्र नियम माह अनुष्टुप्छन्दसा इति। एषां छन्दसा मनुष्टुप्छन्द- सतु भूतभविषद वर्तमानस्य पादचतुष्ट मिति चतुष्दसा- म्यादेव तया प्राजापत्या सर्व मेयध्यायन् गायेत् । हि यमादिदं जगत् प्राजापत्यं प्रजापतिसम्बन्धीति । ऋधक् सोमस्वस्तय इति । अस्यां गानं विधत्ते पठी गायन्ति । अत्र विशेषं दर्शयति-तस्मात् हे दे अक्षरे घडक्षरपर्यन्तम् उदासं गायेत् । तदेव मतभेदेन दर्मितवान् सूत्रकारः मनग्मानोदायिया कावा३ इति धानअय्यः । कवाय इति शाण्डित्य इति तदघरमंख्यां गायति । तत् प्रागंमति पतव इति । पट्येवं यमन्तादिषु सर्व प्रतिति- इति । सो ए विभिन्नस्य कातम्य मर्योत्पत्तिमानिमित्तका. अथ ·२प्रपाठकखण्डः। - रणत्वात् । अत्रापि नियम माह पति छन्दसा इति । पूष वद व्याख्ये यम् । एवं मर्याच गानं विधाय किष्क्षि- शानुद्य फलदर्शनेन स्तौति बहेय घ.वा इति। गायत्री- छन्दोयुतो प्रातःसपने बिष्टुभ बतीया मृचं गायति जगतीं चतुर्थी गायति अनुष्टुभं पञ्चमी गायति पठी पति गायति । एवं सोम मिहेष चकारात्परत्रापि विशक्ति रादार्या । मनसा गच्छति । सदस्पेनाभीष्टानि प्राप्नोति इत्यर्थः । गायने गानं दर्शयति गायने हे गायतीति । तत् फलं दर्शयति प्राणमैवेति । तत्तेन योनिन प्राण मेवा- भ्येति । सियरमादगायर्च यथा कल्पनखात् यहिष्णवमा. नेपि विगेपान्तरं विधत्ते रथन्तरति। उत्तरा मृचं रथन्स- रवान्ता गायेत् । अत्र विशेष मा ट्राधायण:-तस्या आई प्रस्तावाचत्वार्यक्षराण्यभिष्टोभेदिति । तस्यायमर्थः । तस्या रथन्तरवर्गोत्तमात् प्रस्तावादूई मुद्गीथस्यादितयतु- रक्षर रघन्तरवनकारैरभिष्टोमेदिति । तत् प्रशंसन्ति ऽयं वे इति । अयमेव ऋक रथन्तरं तमकत्वात् । किञ्च प्रत्या मेव ऋचि सामनि च प्रतितिष्ठतीति यदा अस्यां गोयमा- नाया मेयं यजमानः प्रतितिष्ठतौति । यसफल भवेदिति । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधपोये वेदार्थप्रकागे पशिग्रामणास्ये हितोयब्राह्मणे हितोयप्रपाठके प्रथमः खण्डः ॥१॥ । ४ ·३८ प. ब्राह्मणभाष्यम् । अथ द्वितीयखण्डः । अर्थतास्वृत्तु विधास्यमानेन पहिष्पवमाने सामागु- लोम्यं विधत्ते -ता या एता इति । समर्था भवन्ति । योने पराच्य मानुलोम्येन गोयन्त इत्यर्थः । आज्यस्तोत्रेषु तासा प्रातिलीग्य विधत्ते-प्रतीयइति । येन प्रतीच्या प्रत्यनुषाः प्रतिलोम्ययुक्ता भवन्ति तेन मनुष्यलोकाय युज्यते देवलो. कापेक्षया मनुष्यलोकस्य प्रत्यग्भूतत्वात् । प्रशंसापूर्व धूर्गानं विधत्ते--एप या वजात इति । तस्य वहिप्पवमा. नस्य सम्बन्धिन्यो धुरी येन गोयन्ते गायची गीतेरव केवल- विकारा धुरः । यद्योगाचोपि धुर इत्युच्यन्ते । एप वाव अय मेव जातः जन्म फलवान् । एप वाय अवलुप्तजरायुः। जरायुगर्भयेष्टनं तद्रहितः प्रधानरहित इत्यर्थः । अत एव प्राविं जीनः विकर्माईः यः एवं विद्वान् जानधुरो गायति त जानमेवेन मनायाय परिक्षणक्ये व उदातार मेवानभवणाय समयं करोतीत्यर्थः । किच उभावनमत्त उहाता यलमानयोभावत्रमत्तः। तत्र प्रथमगाने विशेषए. माह या प्रथमा इति । तत्र या प्रथमा धूः ता मनाचे भूयादिति ध्यायन् गायेत्। तपगमति रतम्य इति तत्तेन ध्यान पूर्व केप गानेन बन्न: सिलाय मेकाचैव प्रजोत्पत्ति मेवेत्यर्थः। प्रवायं प्रति दधाति । धारयतीति । तत्रत्य हिवार प्रतिपेधति न हि कुर्यादिति । हिजारनिन्दया तर्जनं प्रगति यहिट्यादिति । यारयात मैतत् । तम्या छन्दो रेतस्सा दर्शयति तिम्या इति । इन्दोरतस्या प्रघमा गायत्री युज्यने मनय प्रजापतिना प्राएलेन धीयते ॥

·२ प्रपाठकः १ खण्डः। ३८. अध द्वितीयस्या भूचि गान विशेष माह-या दियोया इति तस्य या द्वितीया तमागां गायले न प्राप्ता गायनी गायत उहाता तस्या ऋचो दे अक्षरे संगयनो व्यतिपजति। कथं मथमस्य पदस्योत्तम मक्षर मुक्तम् । अस्य पाद प्रथम अधर्वाणो अशिययुर्देवं देयाय देवयुरिति । अन्यत् सूर्यवत् । या टवीया ता मिति । या विशुभ गायन् तस्यान्तिमा- ईचे हिशारादूई या ई अक्षर द्योतयति निरुक्तं गायेदि- त्यर्थः स्पष्टमन्यन् । धतुर्या विशेष दर्शयति या चतुर्थी तां लगती मगान् गायएम्तस्या चत्वार्युत्तमा चराणि द्योतयति श्रीर मेव तद युनशि। जगती गागन् तस्या है उत्तमा चत्वारि अक्षराणि हिद्वारा पूर्व उपरि- टाद अक्षर इति चत्वारि सोमाः शक्रापति वा पत्याय- बराणि द्योतयति । अन्याख्यातं पूर्वखएई । अभिहि. तस्थार्थस्यावाभिधाने न पुनरुशिदीपः। विशेषान्तरविधा- नायानूद्यमानत्वात् पञ्चम्यां विगेप माह-- या पञ्चमी ता मिति । या पक्षमी वां गायन पराा व्यासज्य सुरय नहीं फत्वा गायेत् । यत एवं लोके इद प्रमिह पुरुपयधी पादमध्यहस्तगिरोरुपैरातुर्भिर्भागः विक्षतः सन्वीयाय नायते समर्थो भवति तत एये ना मनुष्टुभ मुचं पा व्याज्य पोर्याय पेलार्थ मेय गायति । कि शायपा- मिय एता मृचम् अभेदेन निराकार मनिरामा मिष गायेत् । हि यस्मात् वागुचायचा मिय व्यवहाराय भयति । अपि व सम्हात्येव हवनने निमित्तमेष गाये। हि यम्मात् पुस्यो लोके सात्येष विस्मष्टमेम यथा भपति तथा पार्ष

·४.
प. ब्राह्मणभाष्यम् ।
वदति किं चावानुष्ट प् छन्दो युज्यते वावमाणवे न धीयते ।
प्रजापतिनेति शेषः ।
अथ पठया विशेयं दर्शयति या पठी तामिति अत्र
पतिच्छन्दा गुज्यते एया ऋक् छन्दः पतिः मा जेयेत्यर्थः
समानी दानी प्राणत्वेन धीयते। शिष्ट व्याख्यातमिति ।
अथ वहिष्यवमाने धुरो विधानानि कथ्यन्ते सदिति ।
इति प्रथमायां धुरः सदिति निधनं कुर्यात् । हि यना-
ट्रेतसोपि हिपि शन्दः सप्तम्यर्थः द्योतनाव: रेतसि स वेरा
नायते ! द्वितीयायां निधनं दर्शयति समिति । समिति
निधन द्वितीयस्या कुर्यात् । यद्यस्माद्रेतमो विखम्य सम्भव
प्रत्यर्थः। दृतीयायां निधन दर्शयति स्वरिति । स्वरिति
टतीयाया निधन कुयात् । तेन स्वर्ग लोक प्रजानाति ।
चतुर्थ्या निधन माह इडेति चतुर्थ्या इति । मुडे ति चतुर्थ्या
निधन फुयात् पशनः खलु दूडा भोग्यत्वात् तेन पशुष्वेव
प्रतितिष्ठति परमान् भवतीत्यर्थः । पञ्चम्या निधन विधत्ते
---वागिति। पञ्चम्या ऋचो वागिति निधनं कुर्यात्
तैमास्मिविधनस्य कर्तरि सर्वाः प्रजा: पुखा: स्वाभिरूपा
वाची पदन्ति यथोतास्य वेदितारं प्रशंसति- य एवं वेदेति ।
यः पुमानव निधनानि वेद सोऽपि यथोसफल नभत
इति शेय.।
अध तास्व धर्मान्तराणि कथ्यन्ते ।
तव प्रथमायां
तडिपमाह-या प्रथमा तामिति । प्रथमा मायच्छन्
भुतोशारणेन विधारयन्निव गायेत्। हि यम्मादयं प्रसिदो-
वाड, प्राण प्रयत इव भवति। द्वितीयायां धम्मान्तरं

·२ प्रपाठक: ३ गुण्डः। । विधत्ते या द्वितीया तामिति। घोषिणः घोपवतीमिव गाचेत् । स्पष्ट मन्यत् । तीयायां धर्मान्तर विधत्ते- या तीया तामिति । उद्यन्ति यो गमयतीर व्याख्यातप्राय मन्यत् । चतुर्णा धम्मान्तरमार ~-या चतुर्थी तामिति । व्याग्याततर मेतत् । मञ्चम्यां धपान्तरमाइ- या पञ्चमी तामिति । अंगभेदेन कचिविगतो कचिदनियता मिय गायेत् हि यस्मादयं समानः प्राणो निरुताऽनिमशा- निराशामिव चित् स्पष्टः । क्वचित् स्पष्ट इय गरीरे वर्तते । पष्ठयां धनान्तरमाह -या पष्ठी तामिति । उत्तमा मृचं रधन्तरवणी रघन्तरस्येव वर्तमानचतुष्टयोपेतायेत्यर्थः । एतसर्य व्याख्यातमिति नान पुनरुति: यसनीया पूर्व- विवरणरूपत्वादस्य खण्डस्येति ॥२॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधयोये वेदार्थप्रकाश पडिशन्नाधणास्ये द्वितीयतामणे द्वितीयप्रपाठके द्वितीयः सण्डः ॥२॥ यघटतीयखण्डः । प्राण्यायिकापुर: प्रशंसितु गुपक्षमते-देवाय या असरारोति। पुरा देवाचासुराय एषु पुचिच्या लोकेषु विषयेषु अस्सईन्न सन्न ते, असुरेभ्य, पर्वमाना इन्द्रादयों देवा: प्रजापति मुपाधापन् ततः किमित्वनाह--तेभ्यः एतामिति । स प्रजापतिस्तेश्य एताम्बच्यमाप धुरः । धूरामकान् मायच्चत् । वदिशिनटि-प्रथमं मन, प्रया ·४२ प. ब्राह्मणभाष्यम् । नन्तर प्राणः ततश्चक्षु. अघ योत्रम् अथ वाचमिति । ततोऽपि किमित्यवाह-ताभ्य इति। तेभ्यो मनादि रूपेभ्यो धुभ्यः पुरुष पशूपय निरमिमीत उत्पादितवान् । अस्त्येव किन्तत इत्यवाह-तेन पुरुषेणेति। तेन धूभ्यो निनिमित्तेन पुरुषेण देवा असुरानधूर्वन् अवधिपुर्यद्यमा दधूर्ववतो धुरा धूस्त्व मभूत् यत एवमुक्तरीत्या धुरः स्वरूप वेद भाटव्य शत्रुरूपं पापमान धूर्वति हिनस्तोति । पुन रपि प्रकारान्तरेण धुरः प्रशसति- यो वै धुरामिति । खलु धुरा यथोत धूरत्वं वेद स माव्याच्त्रीः सकाशा दाहतया धुराः अनेकधनमारैर्वसौयान् अतिशयेम वसमान् भवति किञ्च ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे पगिनाह्मणास्य धितीयवागणे हितीय प्रपाठक तीयः खण्डः ॥३॥ य अघ चतुर्थखण्डः। प्राचमग्निमिति । यरमादग्नरुने सार. गालामु सीयादुत्तरवेद्या प्रति प्रावमग्नि मुययन्ति तम्मा होता प्राड्डासौन. प्रामुख उपविष्टोऽन्वाह अनुहि न प्रेप मनुवचन यात्तथा प्राड्डामोनो यजति याज्या पठेत् । प्राड्डासीनः शसति शसन पठति । धर्मान्तर माह-~-प्रमावादित्य इति । धमान्तर दर्यत अधैप 1 चन्द्रमा इति

·२ प्रपाठक ५ खण्डः।
प्रय भब्दोऽवयवोपक्रमे । यत एवं चन्द्रमा दक्षिणेन
पया एति गच्छति तपमानामण दक्षिणतो दक्षिणदिमागे
प्रासयन्ति उपवेशयन्ति । अन्यत् धर्म दर्शयति अथैतस्या
मिति । अत्यधिक पर्जन्यो विद्यीतते विशेषेण व मूर्तिमान्
प्रकटयति । तस्मादुदाता एतामुदीचीन्दिशं प्रति उदासः
सन् उहायति । धर्मान्तरं विधत्ते-अथैप इति । भूतानां
पृथिव्यादीनां मध्ये एप व्याप्त आकाश: सनवहितो
भवति। तस्मात् सदसो मध्ये सदस्यं सप्तदशमखिजमा
जयति। धर्मान्तरं विधत्ते-उचावचा वा इति प्रत पाप
उञ्चावचा न्यूनाधिकभावेन वर्तते। उतापि च ता पापी
गाधाः कचिदपगतप्रतिष्ठा व भवन्त्यत एय गम्भीरादरमा.
होबासिनः। उतापि च ता पापो गम्भौरा अगाधा
इव भवन्ति । तामाडोत्रामसिनोपि पञ्चन शरण सुति
कुर्वन्ति। उतापि घ भूगमा बधीभिः ऋत्वभिः साध्ये न
शम्तेण सुति कुर्वन्ति । धर्मान्तरं विधत्ते प्रादित्यस्यैवेति ॥३
इति यौसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदाप्रका
पडिगबामणास्ये द्वितीयबामणे हितोयमपाठ
चतुर्थः सरहः ॥ ३ ॥

·४४
प० वाममाभायाम्।
घमसाध्वर्युभिराहतेषु तच मनुनातु मिच्छते इच्छेत् ।
कमिन्यागय तत्र प्रथम होटविषयोपहवप्रकार दर्थयति
अग्निहोतेति। मे ममाग्निरेव होता मनुष्यात्मको होता
समुपद्धतयाम् अनुजानातु इत्युपा शूचार्य होत उपमाह
यस्वाऽनुजानीहि इति तब भाग मुरुच्चारयेत् । अध्वर्यु
विषयोपहषप्रकार दर्शयति आदित्यागेति । मम आदि
त्यएयाध्वर्यु स मा मुपध्यस्व स मा मिल्युपाशूचार्य ।
उपमाद्यखेति । मन्वभागमुच रुसारयेदिति । ब्रह्मविषय
तत्प्रकार दर्शवति चन्द्रमा मे इति। मे मम चन्द्रमा
प्रत्येव व्रमा शिष्ट पूर्ववत् । उगाठविपयन्तत् प्रकार
दर्शयति पर्जन्योमइति । एतदतिरोहिताश्चमसाधय्यु
विपयोपदवप्रकार दर्शयति- रश्मयो में इति ।
श्रादित्यस्य किरणा एव मेव चमसाधयेव । अन्यत्
स्पष्टम । यद्यदि होवाश सिनयमसाधयेव ।
भाजिनो न सन्ति तथापि तदनुन्ना लब्धव्येति नियमार्थ
न्तत् प्रकारप्रदर्शनमिति। अग्निमें होतेत्यादयो मन्तास्ते
याजमाना तथा पानुकल्पे दर्शितम् । प्रथम सपनमुखी
योनि में होतेति याजमानमिति । वयोग होत्राद्युपहव
प्रसार प्रशासति-- ताया एताइति। तावा पता प्रान्चाद्या
देवता एव ऋखिजा सम्बन्धिभिरपहयरुपाभिर्वाग्निरुप
द्वयन्ने अनुनायते । तत किमि वनाह-स उपहतो इति ।
इपछते होत्रादिभिरनुज्ञात सन् स पनस
भशयति । यथोधमनुज्ञान प्रशासति-प्राणी यजमानइति ।
यजमान पाए मापमुस्यावसाच्यात् । अथो अपि च
रश्मय
चमस
पचासु

·२ प्रपाठकः राण्डः। ४५ यत्र एतासामन्यादीनां लोकः । तब होवादिभिरग्न्यादि रुपैरुपहतो यजमानोऽनुशाती भवतोति ॥ ४ ॥ इति यीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश पड्विंशवाहाणे हितोयमायणे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमः खण्डः॥ ५ ॥ प्रथ पठखण्डः। आय माध्यन्दिनसयनसम्बन्धिन उपवान् दर्शयति- माध्यन्दिनेति । पूर्वपदा यम् । कार्यामन्याय तब कर्थ- होमादि। विषयोपहयप्रकार दर्थयति–वानेहोतेति । में मम वा होता मन्रोचारणरूपा वाचन्तकार्यवाचघु- श्याव मात्पूर्व वारपार गये व्याख्याताल कमेण मन एव बमा यथा पापाना मध्ये मनोभाक् तथा ब्रह्मा ऋत्वि जाम् पहभाय । तथा चैतरेयक रमणे "तस्मादनमाई- भार प्रयो एय इतरेषाऋत्विजामिति । श्रोन मे उदाता गीतिप्रतीतिसाम्यात् । अन्यत् पूर्षयहास्य यम् । सदस्यादिविषयगुपदयपकारं दर्शयति। योऽयमन्तरिति । अन्तयपि पसुपोर्मध्ये योऽयमावाशः स एष मे सदस्यः । अन्तयक्षुधि या इमाः परिदृश्यमानाः । त एप होता. सिनः। मे ममावान्येय घमसाधर्यव: उपकरणसाम्यात् । अन्यत् पूर्मवद्यास्य यम् । पाने होतेत्यादयोऽपि मन्वाया- तथा पानुकल्पः “वाने होतेति याजमान- मिति। यथोशमुपहपरूयाभिर्याग्मिरुपयन्तः कि कुया. अध जमानाः।

·४६ प. ब्रायभाष्यम्। दित्याह-स उपहत इति । पयात् स उपहतो होनादि भिरनुचातः सन्नेव भषयति यथोक्षमन्यज्ञान प्रशमति- अपानो यजमान इति । यजमान अपानास्यप्रारूप अन्यत् समानम् ॥५॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश पड्विंशवाधणाख्ये हितोयब्राह्मणे दितीय- पपाठके पहः खण्डः ॥६॥ अथ सप्तमखण्डः। अघ रतीयसयनसम्बन्धिन उपहवान् दर्शयति-स बतीयसपने इति। पूर्ववव्याख्य यम् । कथमित्याशय प्रथम होषादिविषयोपहवप्रकारं दर्शयति-प्राणो मे पति। प्राणादय एव होनादय इत्येतावान् विशेषः समानमन्धत् । सदस्यादिविषय तत्मकारं दर्णयति-योऽयमन्तःपुरुष इति । अन्त पुरुषो देहस्य मध्ये योऽयमाकाशः त इत्याकाश मारमा स एव में सदस्यः। अन्त: पुरुपे इमा' प्रसिद्धाः पापः त एय होपायसिनः। देवहीनि लोमानि एय मम चमसाध्वयवः उपाशवसाम्यात् समानमन्यत् । एते प्राणा दयो मे होतेत्यादयोऽपि मन्वा याजमानाः तथाच अनु कल्पः "प्राणो मे होनेति याजमानमिति । यथोतं स्तौति ता या एता इति । पूर्ववत्तव कुयादिह स उपहत इति । स उपहतः सवने घमस भचयतीत्यर्थः । यीतामनुमान प्रथसति 1-स उदान इति । यजमान: म उदानास्यममाए .

·२प्रपाउका खण्डः। ७ रूपः । शेषं पूर्ववत् व्याख्ये यम् । सर्वेमां वै इति। वयट- कर्ता होता सर्वेषामेव ऋविजा चमसम्भवयेत् न स्वस्यैय चमसमित्यर्थः । कि वपट्यत्त्वोहाटचमसमपि भक्षयेत् । व्याह देवानां वा इति । देवानामेय यज्ञस्यैतत् मुख यदुद्गारचमसान्तःस्थितं सोमात्मक यत एव सरमादगार चमसान्या वपदकर्मा न भक्षयेत् । अथ उतार्थस्य वेदितार मध्यसति--एवं विदुषो । इति । एवमुक्तप्रकारेण विदुषी यजमानस्य यज्ञो न व्यथते व्यधारहितो अदुष्ट एय भवती त्यर्थः । किञ्चय विदुषो यजमानस्येष्टममिलपित स्नग्य यागफलभूतस्वर्गफलक्षित भवति । अपिन, अथो यथोक्ता दनजानाद्य एव विद्वान् होनं कुर्यात् सोऽपि यन्त्र सम्पूर्णमेव सतवान् भवतीत्यर्थ. ॥ ६ ॥ इति थोसायणाचार्यविरचित माधयीये वेदार्थप्रकाश पड् विशनातायाख्ये दितीयवाधणे द्वितीयमपाठके सामः खण्ड.॥9॥ अथ अष्टमखण्डः। प्रथावि ज्येषु ऋत्विजो यनमानस्य स विज्ञेय प्रति पाद्यते। यहोताजशातीति । आर्खिध्ये होता यत् कर्मा विज्ञाय जुहोति यत्तेन कम्मत्यागेन धार व बागेव यज मानी जहाति या होता इति प्रागभिधानात्। तत्तस्मात् म होता यत् कम्म विज्ञाय करोति तदस्य यजमानस्य सम्बन्धी यन्न वार्च यजमाने दधाति किच होता स्वय ·'प. प्राणभापाम् । मपि इहलोके वाचा विपक् सर्वव्यापी सर्वव्यवहारसमर्थ. सन् अमुस्मिन् परलोके सम्भवति स्वमभीष्टफल प्राप्त समर्थों भवति । अतो होता स्वकम सम्यग् विन्ने यमित्यर्थः । अथावर्युविज्ञ यम्---वदध्वर्युनहातीति यजमान समान मन्यत् । अतोऽध्वर्युणा स्वकम्म सम्यग् विज्ञेयमित्यभिप्राय । ब्रह्मविज्ञेय दर्शयति -यज्ञमा जहातीति । ब्रह्मा यत् स्त्र कीय कम्म जहाति मन एव यजमानन्त्यजति मनो मे ब्रद्धेत्युक्तवान्मनसा विष्णुत्व मनसि स्थित प्राप्नु सर्वमभीष्ट पूर्ववत् । उद्गाटविज्ञेय दर्शयति-यदुद्गाता जहातोति । यद् स्त्रीय कर्माद्गाता जहाति तर्हि थोत्रमेव यजमान न्यजति योच मउद्गातत्युदितत्वात् । अतः स्वकम्म जानन् करोति च यजमाने योच निदधाति स्वयमपि थोत्रेषु सर्व सर्वतो जानन् परलोके स्वामी लभत इति । अत. स्वौयं कम सम्यग् जानौयादिबंध.। सदस्य विजय दर्थ यति-यत् सदस्यो जहातीति सदस्य. खीयकर्माज्ञाना जहाति प्रामे व यजमान जहाति योऽयमन्त, पुरुष आ काश स मे सदस्य इति सदस्यान्मनोतास्यात् स प्रारमना विश्वगन्यनिरपेक्षेणैव सर्वव्यापो। शिष्ट सामान्यम्। होचाय मिना विज्ञ य दर्शयति--यडीवाशसिनी जहतीति । यहीनाशसिनो जहत्यशानि अङ्गान्येव यजमानत्यजन्ति यदि स्त्रीय कम्म विनाय कुर्वन्ति यजमान अशान्येय दधति ते विपरपि कालेरन्यर्विवत सर्वगा भवन्ति । घमसाधर्यय, विशे व दर्शयति चयमसार्यवो जहतीति । यदि चममा धुर्वय स्वय कन्माशशनातागति लोमान्चेव यजमानत्य- श्रोतव्य ·प्रक्रियमाणभाष्यम्। अन्ति लोमानि मे चमसाध्वर्यव इत्युतत्वात् यथोल मुप- संहरति-समादिति। यस्मादेवंविद् यथोकप्रकारेण स्वकर्म जानन् ऋविक यने हौन मद्रयैकल्य न कुर्थ्याम् । अध वा इति अथानन्तर मायकस्य परिहारायैव विजा कामाख्येव यजमानस्य विज्ञान सुचते इति शेषः । कि तदिभेय मित्याशय तदुत पोहातमाह-पायो हाध. झुमिति। अथ यजमानस्य पशयोऽधर्य मेवानुवतंत प्रति नदीयकीर्तिरपि होवार मनुवर्तते । अस्य योगषेमः पलब्बलाभो योगः लब्धस्य परिपालन धेमः तदुभयमपि महाण मनुगच्छति आमा स्वय यजमान प्रजा च पुवा- दिका च उदगातार मनुवर्मत इति । इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकामे पसयिशमाह्मणास्ये द्वितीययापे हितीयप्रपाठके अष्टमसण्डः। प्रय नवमहाडः। इनानो मौपोहातिकमाह-स यदि पशतो इति । मत म यजमानो यदि पशतः परास्य व्याधीयेत मश्य- शत्तर्हि ममेट मनिष्ट मध्वयं. अपरित्यागनाक्षार्थी- दिति विधार जानीयात् । अथ पुनः योन यजमान पापिका पापसम्पन्धिनी कौनिरनूदियात् अनुगच्छत् । मभेदं कष्ट होता सम्मत्यागेनाकार्षादिति विद्यात् । पर पुमर्थ यस योग मो गधेत नाहिं मोद

·द्वितीयमपाठक नवमखण्ड ।
योष्ट मेंफा दिति विद्यात् । अयं यद्यसौ श्रात्मा अध्या
मिकलेशन प्रजाया पुत्रादिकमायायोयेत्तविय नो भवे.
ताई उमाता ममंद मनिष्ठ मकार्षीदिति। अथ नैमित्ति
कान् होमान् दर्शयति-प्राणदेवत्यो वै ब्रह्मा इति ।
ग्रमा प्राण्देयत्यो वै प्राणदेवत्व सनु। व्यानो मे
अति स्थानास्यमाणात्मकत्वाट्ट प्रमाणः इतरै होवादय
विज यद्देवल्या. वाझे होतेति युते । यव यदि म
यजमानो ब्रह्मा मे मम य द मकरोदकार्षीत् इति
मन्यत निविनुयात् ताई हरितमाधिताऽवयवोपटमारा
परितयर्ण दर्भनाद्या प्रवध्य प्रगष्य सुच्यवधाय ‘ान्य
चतुर होला नम प्राणाय वाचस्पतये बारेत्यनिन मन्ने छ
चोदितेन जुहुयात् अथ पुनयंदि व यद्येव इतरे होतादय
ऋत्विजो मम यज्ञे इद हि इद मका(रिति यजमानी
मन्येत तहि नमो वाचे प्राणपनो स्वाहेत्यनेन मन्त्रण
पूर्ववच्चतुर्ग होत माध्य ग्टहीत्वा जुड्यात् । यदि या
इसरो ब्रह्मा यदि वा इतरे होवादय. सर्वेऽपि न्य न.
भकार्पोरिति यदि यजमानो मन्येत ताई नेष्वेव गाई
'पत्याटिप्वग्निप्वनुपर्याय मिण नम प्राणाय वाचम्पतये
'म्बामा नमो वाचे प्राणपत्नी बाहेत्याभ्याम् मन्त्राभ्या
पूर्ववत् चतुर्ग होत मात्र गृहौवा जुहुयात् । सुचि
निहितस्य हिरवस्य प्रतिपत्ति दर्शयति-अध नबिरस
मिति । अथैन हुत्वा पातहिरख ब्रह्मा दद्यात् । यथी
प्रायश्चित्तहोम पुनय प्रत्वेन स्तौति-अथ यदाईति ।
अध शब्दो वाक्योपक्रमे । यो वाव पुनर्व एष यन्स

·पपियवाभाथम्। प्रायवितिरिति यदाह यंत्रोवाव यजम प्रावर्शितरिति पुनर्वक एव स एते,ऊहले बाहुतो यज्ञविभ्रष्टस्य प्रमुइन् न्य नत्वस्व प्राववित्तिरिति इति श्रीसावणाचार्यविरत्तिते माधवीये वेदार्थ- प्रकागे षड्विंशवाहाशाख्ये हितीयवाक्षरे : दिसोयप्रपाठके नवमः खण्डः।। अथ दयमखण्डः। अथ ऋविवरण विधातु स्तीति-ते वा ऋत्विज इति । ते वे ते प्रसिदा ऋत्विनः स विख्यात एव यजमान: सव देवा देवरूपा विजः तथा मानुपा मनुष्यसम्बन्धित नोऽप्यन्ये तन चं वजमानं देवा लिजी याजयन्ति स यजमानो देवतेतभिरवरुन्चे व्यानोति न मनुष्यलोकम् । अथ पुनर्मानुया खिजो याजयन्ति स यनमानी मनुष्य- लोकैरेव तेरवर न देवलोकम् । अथ पुनर्ये यजमान उभये देवा मानुपाय ऋखिजो · वाजयन्ति स देव- लोकञ्च मनुष्यलोकञ्च तैरभयै लिम्भिरवाने एवमुभयः विधा विजः प्रगम्य तव दैवलि ऋग्वरणं विधत्ते-स एता. यानिति । स यबमानोऽग्नि में होतेत्यादिना प्रतिमन्त्र र तान्दैवावृत्विजो तृणोतेति । अथानन्तरं । मानुन ऋलि बरणं विधत्ते-स एतान्दैवाइलिज इति । स्वयं यज. मान एतान्दैवावृत्विजो यथोक्ताकारण, हला प्रश्न पचादेता मामुपानुखिनो वृणोत । ये खिन्न एनः ·हितीयनपाठके दामखण्डः । मभिराधयेयुः सम्यक स्वस्य कर्मामुष्ठानेन फलाने समर्थ कुयुः : तवाय मृविवरण प्रकारः। एतनामनैतसंस्नेत पृष्ठे नै तावक्षिसेन यशे नाहं यशे तन मे त्व' होता। त्व मध्वर्यु रित्यादि । अथ देवयजने पिनेय मुथते-तब प्रथम चलिये प्रतिदेवयजनप्रार्थना दर्थयति-पथ क्षत्रिय- मिति। अथ भन्दो वाक्योपक्रमे। क्षत्रियं राजान' देवय- जन देवा इन्यन्त ऽस्मिन् देशे इति देवयजनं यागदेश याचेत् यजमानः । राजा ट्रेक्यजने दत्त यजमानस्त कि श्रूयात् इत्यताइस चेत्तस्माइति । स राजा यद यम्म देवयजन दद्यात् तहि व राना व देवयजनवान् भूया. इत्यागीर्वचनं ब्रूयादिति । विपर्यये वदनप्रकार दर्शयति- न चेत्तम ति। अस्मै प्रार्थयिने यजमानाय स राजा यदि देवयननं न दद्याताई यहेवयजन महं वेद अन्यतो विज्ञानामि विन्दामोत्ययः । लयेऽन्यस्मिन्देश त्वां यानि फिनमौत्येवं राजानं ब्रूयात् । अथो प्रशंसति-अग्निर्वाव इति। अग्निव अग्निीष यहिवयननम् । धन्यदप्येवं व्याख्ये. यम् । एते देवाग्निरूपेषेय मदातारं राबान मामचति प्रधो पतएपेन मपोरुपेयों देवकर्ड का मेय नेति नयति। तमादाना देवयजन याचितो दद्यादेव न निवारवे. दित्यर्थः। एवं राजानं प्रति टेवयननानां दर्शविला इदानी भूखिनः प्रति तत्मायमां दर्शयति-अम्निमें होनेति मे ममाग्निरेव होता मोऽग्निरूपी होता में मां देवयजनं ददातु उपांशूचार्य होनमें देवयजन देहीत्य य. भन्जयेत् । प्रष देवेधे ययोतकार दम यति-तावा ·1 पड्विंशवाह्मणभाष्यम् ।। एता इति । ता एता अम्पादय एक ऋविना सन्दन्धिनीभि- वाभिः प्रार्थिता. सत्य. देवयजनं ददति यजमानाय प्रथ- जति सच यलमानोऽन्यादिभिरेव दत्ते टेषवनने यजन्ते न समानुषै दत्त इत्यर्थः। सोम देवयनन मित्यामतपक्षण दर्पयितु मुपक्रमी यदुव्रतमिति । या तल भूम्या' स्वस- मीपस्थाया भूमेरुवतं स्त्रय मेव न बसमीपस्थं प्रदेशान्तरम् उनत देवयजनले पाह्यं तथा द्रामायण -नचास्य स्थून- तर मदुरै स्यादित्यस्यार्थः । अस्य देवयजनस्य दूरे समीप स्थूलतर मल्युमत स्यात् किन्त देवयजनसमीपे प्रदेश प्रत्यु- वत भवेदित्यर्थः । कि प अनूपर अपर रहित भेव भूतलं देवयजनस्य एतस्यैव विवरण यब यनिन् भूतले पोषधयो बहुम्ला भवेयुस्तदनूपरम् छपरप्रदेश सपा मनुज्ञपात् । अपिच अव ध देगे चात्वालसारिण्य.! घाखालसारिख श्रापः स्युः तस्य पात्वालादेशम्य पुर' पुरस्तादाप, सचरन्ति तद्देव पजन याय॑म् । पिस पान्तरमाह-तस्य न पुरस्तादिति । तस्य देवयजनस्य परिमाद्यम्य हि पुरस्तातम्याप्रासात ए- म्यानिपातनाद्यावहे शोऽस्ति ततः पुरो देवयजनमात्र देवय- बनस्य यायत् प्रमाण नावभाव प्रदेश नातिशिष्यावाति यत- येत् अयमे पयेत् । तदव धणे प्रत्यवाय माह-अवरपुरुषा हा इति। यस्य देवयजनस्य पुरम्सामागे शम्यानिपातना- दांगेय देवयजनमान' मतिरेचयनि अतिशे पयन्ति अस्मा. सदवर्थ पादयरपुरमा यजमानातिरिका घार प्रत्यर्थः । ते येथास' । अतिशयेन प्रश स्था भवन्ति। प्रमझाययच नस्य दक्षिणभागे तयोग्यदेशसिते न दोष इत्याह काम ·५४ हितोयमपाठ के दशमखण्डः। दक्षिणत इति । दक्षिणत: कामं यथेष्टं अभिचरयुः तीन यजमान दक्षिणा आगामुकाभवन्तोति। पथिमभागे तावहे. शाव पणे प्रत्यवायमाह-कामं पयादिति। कामं इच्छया पवाहागे यदि तावन्मान थेप मवश पयेयु. अस्यादतिरेका. दवरपुरुषाः श्रेयांसोभवन्ति । उत्तरभारी तावन्मावदेशावशे- थणे श्रेय.प्राप्ति दर्शयति काम मुत्तरतइति। उत्तरत: काममिच्च्यातिरेका. कामन्तीन यजमानम् उत्तरा अन्यापि पुनर्यागमाप्ति: देवयज्योपनामुका भयति प्राप्नोतीत्यर्थः । किं चास्य वीरत्तरोत्तरियो परम्परया वृद्धा भवति । धर्मा- न्तर दर्शयति-यस्य पुरस्तादिति। येस्य पुरस्तात्तन्निनाय प्रादित्य इति त्रीणि जत्रोतोपि दृश्येरन्तहे वयजन कार्यम् । एव सति तधिक शक शुक्र ध्योति विज्योतिष्क भवतो. त्यर्थः । तत्र देव यजनन्य पुरमामागे अपामेवावस्थान विधीयते । अन्चादित्वयोरवस्थान ममुद्यति । पुरस्ताद्धागे प्राइवनीयम्योपम्याननियमादित्ययस्थानम्य प्रत्यक्षसिदत्वात्। अपा भभावे न्यग्रोधाटि गापि भवितव्यमिति दर्शयति~~ पुरस्तादिति । देवयजन पुरस्तात् परेमागे चित्र यो वन- सतिन्यग्रोधादि राज्युममेव याय॑म् । तथाच डाह्यायणः तदभावे महायच उदपानी महापथो वेति । तस्याः सर. दियौतटकादीना मभाये हन। उदपानः कुपः महापयो या ग्रामि। पाहाग महारवायस्थाने प्रत्यवाय माह -पशा भितमिति। बटि टेनबननं पयाशिव भवेतर्सि समानकरणमेव स्यात्। धर्मान्तरमाह-प्रागुदप्रयम मिति । पूर्वोत्तरो देशः प्रवपी नियो वय नसथा देवयम. - ·। पवियना गाभाथम्। नराम्यम् । (अन्यमवगतां , निन्दति-पयाक्षिणाइति यथोक्तलक्षणं देवयजन स्तोति-यथा ये दक्षिण इति। यथा पै दक्षिण पाणि. सर्वेषु पुण्यकर्मस येष्ठः एवं देवय- जन श्रेष्ठम् । सयानकरण निन्दति-- T-यथा मव्य इति । यथा सभ्यः पाणिः पुण्यकर्मसु गहित एय पवाचित बादिलक्षण श्मशान करण ममशस्त मित्यर्थ, । अभिचार. यशेषु देवयजनलक्षणमाइयथा श्मशानकरणमिति । मचारीणा श्यनादोनां यागानां देवयजन यथा शापान- करणं पधाधिनत्वयुस भवति तथा कार । सयर दाहार- यण। विपर्ययस्याभिचरणीयेषु स्थलादन्य पयजनमा- बाथै ति । अस्याधः अभिधरणेषु मातुपु स्यलादुन्नतत्वहे प. यजनमानात् पुरस्तादेवयजममात्राऽवशेषा धान्यरसमूप- रत्खादिक विपर्यस्य कुाजिति। एतदुर्गा भवति अपर विषम पुरस्ताज्जलशून्यम् । • पद्माधिम' दक्षिणा पत्यक प्रपण देवयजन कुर्यादिति । यथोशलया देशाग्राभयं कश्चिम परिर होतेत्याच-अप्यु इकाइति । अपि शब्दरत्वर्थ अन्य एष माहुः। यस्मिन् कमि मिगे प्रधानो प्रव अत्र फल भपत्ये वेत्यास्तिक सन् यगते स मोति। ययोत माल प्राशोत्येवेति: १०॥ इति श्रीशायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाश पविमाप्रपाग्ये हितोयतामणे हितीयप्रपाठके दगमखए। इति द्वितीयः प्रपाठकः ।

·हतीयप्रपाठके प्रधमखएछ । अथ तृतीयः प्रपाठकः। प्रथमखुण्डः। प्रयावमयधर्मा सचन्ते तत्र प्रथमं यजावशिष्टस्य द्रव्यस्थान्यस्य विनियोगमदनपुर सर मपः मसिनियम विधत्ते यायान्यन्ने इति । यो यावान् रसः मारभूतं यष्टव्य- द्रय्ये पु तेन ट्रष्येण प्रतोऽवग्यात्पूर्वमेय प्राचीमं प्राडमु. पाया प्रचरन्ति । घोदितानुसारेण प्रतिषति जुहोती. त्यर्थः । पय पुनर्यद यातयामं गतरमं तदेतरपरिपिश्यते अपशिष्टम्भवति तत्परिशिष्टं भयति परिशिष्टं दयम् । श्रोष तबाह । विधातृतीयमपनम्यापि ममामत्वेन रम- অধলামাবাব জি ঘর তারযুধিনি অধ্যা- दपि न भवति एघा न्यागायपि म भवतीत्यर्थः । प्रपिछ पम्नायनुमाइरेयु युरिनि यसमादपि न भवति पुन:- माधमपि न भवतीत्यर्थः । तेनाबदोपयोगेनाप ण्वाभ्यर- নশি। বা সন্নিবিষ্ট নয়ন সা : মান- पापो वे रति । सर्वचार एप गानि: शान्तिवारितः। किच सर्व जगत एप प्रतिहा। पदा प्रधियोति ते । तर मागापूर्वयहन्यं दयनि-पापान २५ मोति यो यजमानो यी एप पापानमय पनि समिम पापाने Vत पापम्य इमार यजमानमपः प्रति। पारापोतिः प्रतीता हमारतिपावागावर पानी सालानाकरमामध्ये देन मा परिपधने।

·१ -- । पविमानसभाषम् । प्रपः प्रतिगछ युः । यो प्रशंसनि-एत इति । एत देवानां श्योक्तमार्गस्य रूपं देवानां तीर्थ सर्वपापनिया. रकत्वात् यदि । उतार्थ मन्समम्मति माह तदैत इति। पिरतीन्द्रियार्थदर्थी सम्राम ऋषिधर्मोस्थ वह आशान थापक तो मिह लोके कः प्रवोचत् । तस्य महिमानं को वदतीत्यर्थः । येन तीर्थरूपेण यथामार्गेणागत्य सतस्य मुतं सोमं देवा प्रपिवन्तो प्रकर्षण पिबन्ति इति शब्दो मन्त्रसमाप्तिद्योतनार्थः । प्रकारान्तरेण तदेव प्रशंसति- एतद्दे देयानामिति । एतदेव देवानां सम्पन्धि तीर्थम् पती- मादन्यद्यानस्य मम्बन्धि तदतीमयेति । यथोक्तमर्थमुप संदरति-सम्मादेतभैवेति । यस्मादेव तम्राद्यथा तेन मन्ध- जैव प्रसूते प्रवेश प्रपोत तथा एलेनैव पथा निष्कामत अवतार्य निर्गधाविर्गमनकाले रक्षीघ्र मवभूथ साम गैयमिति दर्शयितमाख्यायिकया तत् प्रशंसति तान् पच्यु - तानिति। देवयजनान् प्रथ तानिर्गतान् अप उदकान्य- प्राप्तान् देवानितस्मियवका मध्ये मार्ग रक्षांसि राक्ष- सान् अपनमपीडयन् तव स यः प्रसिद्धी रघोहा रचसा हन्ता अग्निष्टपतोत्वस्या मचि गेयं या मपश्यत्ततस्तानि रजांसि एतेन साना अग्निरपाहतावधीत् । तानि रजामि प्रमुर्हि संग्रामे अपहननानि सन्त्यभूपत्रिम देवा अकु. धन् अभिमन्यन्त इत्यर्थः । इत्येषा एवं एतदिदानीमपि रशासि अपमेधति सेन साना हिनस्तीत्यर्थः। तव स्तोमे किचिदिशेपमार-तस्याहावोहाव इति। तस्य साम्र बहाव इत्येवं पस्तोमं स्तोमति कर्यादित्वर्थः । प्रत.

·५८ तृतीयप्रपाठके प्रमखण्डः। एवैतदिदानी प्रहावोस्तु अहावस्वित्येवं वाको रक्षांसि अपसेधति निराकरोति। सामानंयस्य मन्त्रस्याम पाद- मनुध व्याचष्टे-अग्निष्टपतीति अम्निष्टपतिद्रुतं प्रकाशन रमांस्य व तत् प्रतिदहति भस्मंसाकरोति । प्रतिपादं स्तो. भानुत्पत्तिं दर्शयति- पाटावेति । यथोशाम्तीभोः पादाय पादाय प्रतिपाद मनुवर्तते । रत्नसा मपहननायेति तथेष पादात्तर मनुद्य पाचट-विखमिति। विख सर्व प्रत्रिणं मांसारित्तारं राक्षस सन्दह । दिलिरान्ति द्योतना इति पदा सेत अतिरेव रक्षांसि राक्षसमित. दूपं पाप मेवाममेधति । यथोक्षसामनिधने विराप्ति दर्शयति -सस्य विरिति । तस्य साम्रो यं निधन तचि. स्विर मावर्तयेदित्याहु प्रवादिनः। उक्त विरा वृत्ति म्तोति--य वै सुहतमिति । इय निधनविराष्पत्ति रेय राक्षम मुहत प्रन्ति । वचनव्यत्ययः । अथ राक्षमः पुन- नोट्ठ इतिठे दित्यर्थः । यथाह यथा खलु मष्ट, म इन्तव्य मुण्ट्रयकारिणं पुरुष पुनः पुनरायुधमादाय किन्तु हन्यात् । एसधिविधेनोचारणेनापि नाटकाक्षसइननायेत्यर्थः । तम्य माम प्रतिच्छन्दसि गानं दर्शयति तदा इति । तदेतत् सामाति बन्द भवति । बहुवचन मध्वर्यु प्रैपभेदाय प्रात्यपेक्षया न तु वरूपेण् एमालाचः । यथोजाति शुन्द' प्रशंसति-भारणमिव वा इति । एतच्छन्द, वार' थमिव वैरानसाना निवारक मैव खलु वयेनातिच्या प्रय मन्त्र अतएव रचसां वारणानोव निवारणीमाना। वारवायतमानि अरण्याहापि भवन्ति ताम्माची ·पवियनाअणमा यम्। गरः बम्बोय भरण्य मतएव वारण्येन यथा नि:कामं गछन् एतदतिच्छन्दोऽपि ताया रक्षसामरण्यप्रापक कि तदनिच्छन्दः यस्मिन्ने तत् अयमय साम गादित्यवाह--- तई सति । सप्तपदास सप्तपदीपमेयाखक्षु एत साम भवति । बहुवचनं गानाइत्वपेचया। यधोक्तसरयां स्तोति -स वे छन्दांसीति । चतुरुत्तरागि उत्तरोत्तराधिक्य नाचरचतुष्टयो- पेतानि गायवादीनि छन्दांसि सा वे सप्तव ! तप्तेन यथा लोक सर्वे छन्दीभिग्भयेन भयराहित्येनातिकामेत् सर्वदुरितम् एतदपि तायधोनिवारकप्रशंसापूर्वक मव- यसामः विर्गान दर्शयति -तस्य विर्ववचन इति । अग्नि- ष्टपत्यम्यां सप्तपदाया मृधि साम बिराह विर्गायेत ! तस्य विर्यचने सति पदानि पदा एवाविमतिः सामानि तोषि भवन्ति । तत्तथा सति चतुर्विशति सख्या 'सम्प- द्यते । अतः विर्गान प्रशस्तमित्यर्थः । यथीतसंख्या मुप जीव्य पुनस्तत् सपरसरामानं सोतिपरावि गतिरिति । चतुर्वि भतिरमासा: पतः सामापि चहवि शतिसंख्या. साम्यात् संपत्सरः। संपत्तरसाम्य सान उपपादयति तस्य इ वा इति। तस्यैतस्य सवत्सरामकस्य सानो हि. हार एवाऽहोरावाणि प्रायम्यसाम्यात् । आदिराद्या भनिरव मामा: श्रेष्ठत्वसाम्याए । उहीथ एव वसन्तादय मुस्थलसाम्यात् । प्रतिहार भतिरेव पौर्यमास्यः प्रतिहार माम्यात् उपवास्था भक्तिरेषाटका। निधनमैव साम्यात् । सप्तमतिपक्षे संवत्सरसाम्यमुपपायेदानी पश्चमतिपक्ष सत्साम्य मपमादयति तस्य वा एतस्येति। तस्यैवस्य संव -- ·हत्तीवनपाठके प्रथमतः। समरामकरस सामो हिडारादय एव वसन्ते सभा मन्त प्रजा निधन ऋता दूवासते निधनरूपमिवेत तस्मादेता एतं हेमन्तम् ऋतुः प्रजाः सार्वनिधनक्षता नि. धनकारिण्य उपसंहत्य व्यापार इवासने एतईि एवं सति निधनरूपामिव हेमन्तस्य रूप व्यापारोपरतिसाम्यादिति । एक रक्षो वसवभवसाम्य दर्शयित्वा इदानीं प्राचादिषु दिखे केक मैछिक मिकन्येन प्रश्नपूर्वक मवभूधगमनं दर्शयित बहाना प्रशतावदुपशिक्षति-तदाहुरिति । तदाहु: का- दिश मभि लक्ष्यावमय मभ्यवेयुः ऋविनः प्रगच्छन्ति । सत्र प्रथम कर्जा सारोचनमाह-प्राञ्चोऽभ्यवेयुरिति । प्रायः प्रागभिमुखाः सन्तोऽयवैयुरव भूयार्थमेव प्रतिग- छ युः। या एपा दिक देवानां सम्बन्धिनी उलु । यद यां प्राचो या देवानान्दिा माचीनोऽस्माकं यतः खान्दिय अमुसन्तिष्ठादौ तिष्ठतेर्लिट् । एत ऐ प्रत्येकारः प्रविष्ठते । भवतिति प्राचोगमनमित्यर्थः । द्वितीयं कम्प सनरोधनं दर्शयति-दचिणाभ्यवारिति। दक्षिणा दक्षिणतोऽभ्यवेयुः पाएष एव यजमान. मामानं मे इन्ति यो जनः से तमिम पामान इतं निःपापं यजमान दपिशाया पितृणां दिशा- दोनु यनः सन्तिष्ठाता प्रतीति दक्षिाहराणि नयानौति प्रस्तोता पीति सा एषा दिक् पितॄणां सम्पन्धिनी खल या दक्षिणा । तोयं कपंपरोचन दर्शयति-प्रत्यक्षोऽभ्य. वेयुरिति । तथा प अत्यनारं देव पितर मनुष्या दिशी व्यमननं प्राची देवाः दधियां पितरः प्रतीषी मनुषा रति मष्टमन्यत् । कस्यान्तरसन्नरोधनमाइ-उदासीन - ·पशिबानभाषम्। शिनि । उदछमुखाः प्रभवमभ्यवेयुरेषा दिन नपनापा भूता या दिवि नवनाधिपत: सोमखासम्बन्धित स्पष्ट मन्बत् । ययोजानां दिमां मध्ये यस्यां दिमि भूयिष्ठा प्रापो भवति तन मच्छे युरिति । नियमं दर्शयति-पतोवा- बेनि । पती वाव यतमया कतमथा यस्यां कस्यादिभि बहना दियां प्रलतत्वाविहारणे इतमच्। पापी भूयिष्ठा स्य सवाभ्यवेयुगछ युस्तव प्रायां दिशि दिनियम इत्यर्थः । यथीतार्थविद प्रयमति-यई विधानिति। भगः इद थेयो भपतोति विज्ञान जानान: कम्म करोति तेन तेन कर्मणा यसोयानति शयेन वसमागेव भवति । मद्या तडाकादिम् यायभ्यगमन मिति विचारपूर्वक व्यर- रिपतविक दयितुं विचार ताबदाहसदाहुरिति । कदाहु अयादिनः सवन्तोमु चला सपा अभ्ययेयुः अयमा धार्थ ग य स्थावरान प्रचलास्त्र धेति। भुती विचाराधों बवाय पक्षं प्रयसित दयति--सपन्ती- चिति । इतपापमय: प्रतिहतं या प्रथयात्विति । सब- न्तीपु गामगमित्यर्थः । स प्रशस पक्षान्तरमाह याः स्थाव- राप इति । याः स्थावराः या. अचलाः शैवल्या भवाल. युत्ता प्रायः सन्ति का अभ्यवेयुरषभूषार्थमितोऽस्माती- वो यशविन्धः सन् मायुपतिष्ठते मागवति । मैवाल्या. खस, ममनमिन्यधः। असमावासम्मवाभ्यां विकलो व्यव- स्थितो द्रष्टव्यः । नदीतटाकयोमध्ये यत्रायो भूयिष्ठा- साव गजे युरिति नियममाइ-पतो वा कमि । प्रयो মথি ঘষা ঋনয়া ৰ মই কিন্তু মূহ- ·तृतीयमपाठ के द्वितीयचड। मुपन्यस्तत्वाद इयोरेकस्य निहारणोऽपरत आपो भूबिहा स्यु स्तवैवाभ्यवेयु । उक्वार्थविद प्रशमति-सई विहा- निति। व्याख्याततरमेतत् ॥ १॥ इति श्रीमायणाचार्यावरचिते भापकीये बैदार्थ प्रकाथे मित्रापारखे द्वितीयवान रतीयामाठके प्रथम सरह । अथाभिचरणीय षु एकस्यैहिरोत्याद्य पञ्चानुवाका विपदादीना विणवपर्यन्ताना विष्टुतिचोदना तन विकृत स्तोमयु समके हे विष्टुतो स्त इति तविधायक बाधणमेव मानायते एकस्यै हिरोति स प्रथममुहाता एकस्यै एका गरात हिहार कुर्यात्। क्रियार्थीपपदस्य कर्मणीति म वत्र चतुर्थी। महिती प्रथमया ऋचा गायेदिति शेष । तीवया पचततस्तेभ्यस्तिस ची गातु हिरोति ममध्य मया ऋचा । फलो गायेदित्येका विद्युति । अतएवैकस्यै हिरोति स प्रथमयेति पूर्ववद व्याम्येयम्। तिमभ्यो हिड रोति स पञ्चभिस्तिभि मिरानुलोम्ये न गायेदित्यर्थ पञ्चम्यो हिदुर्यात् स प्रथममेकया गायत्तत स एकया हिती यया गायेन हि उदाता तिसभिस्तृतीयया ऋचा वि गांयेदिति एव विकृत इषु सत्रका विष्टुतिरिति दिवि धत्वर्थ । अनया कर्तव्यता दर्शयति-अभिवरदिति । एतया विविधया विष्टुत्वाभिचार कम्म कुर्वाष बीते अर्थ, । अस्या विष्टुतरिषु, साम्य दर्शयति-अनीय प्रध A ·घावियनाभाथम्। ६३ विति। उभयत: पर्याया प्रथमा ऋगिति अनोक मि- धारास्यानोया मध्यमे पर्याये यती यास्तिस्रीगीति- विषवा ऋचः सन्दधाति । सा इषुम्तदा सनं :ज्या मो पेति । तिस एतत्स्थानीय इत्यर्थः । एताभिः परं गरा- मनं ज्या दधाति खुलु पञ्चभिरेभिरुक्त: अपश्यन्त पाया मस्थामिविसृजते धनुः, संहिताम् इप, मलक्ष्य देगप्रति- विमुजतो अयनोकादिषि सतनास्ताः पञ्च संख्याः भरेऽपि वर्तन्त इति तस् साम्य विविधाया विष्टुयु लमित्यर्थः। तत् प्रशंसति--स्तृणुते माव्यमिति । य एसया विष्टुन्या मनुते भ्रायव्य ‘सपन' शृणने हिनस्ति सहि हिंसाया- मिति धातरामना मे नैव अन्ये निरपेक्षणयसीयानसिक- येन वसमान् भवतीति । २० रति बीमायणाचार्यविरचित माश्यीये वेदाबाये , पविशमानयासे विवीयमानाचे रसीवापाउने द्वितीयः यण्डः। अथ तीयखण्डः। पञ्चदशम्तोमस्य विष्टुतिविधायक मानपमेय मामा- यते-तिसभ्यो हिरोतीति। अदावुभी पर्यायी परा. चौभिः भानुलोम्येन पराचीभि मिः कार्यों सीयः पर्यायः एकैकस्या : विराहत्या कार्य इत्यर्थः । पञ्चदयस्य विष्टुगिरिति। भय कर्तव्यत्व' दर्शयति-अ. भिवरविति। सह पचदम सोति-वयो, वे इति।

·बतीवप्रपाठक चतखाः । बचो वै वन एवं विकृत् स्तोमः त्रिणवस्तोमोऽपि बच: तस्य वचस्य निदेव विश्व एव वयस्य वचव वित स्वभावात्। एतावता किं लतमित्युक्तम् । यो विधि णवाभ्यां स्तोमाभ्यां पञ्चदशस्तोमं विधाति--तिसमि- स्तितो विधानं न नवनिम्तिण वयेति तत्तेन वये सम्यक् समीचीन सन्दधाति । अवयविनं बज बजावदये मन्दधातीत्यर्थः । वजस्य विचिएनसादृश्य दर्शयति--एक- मिव दे इति। एवमेव खलु बजः साधुः गणां साधको भवति प्रहरणतः प्रहरणत. प्रदेशेऽशन्ये व यस्मादयं वजः स्तारभयतः ग्रहणप्रदेश अणीयान् अणुतरो भवति स्थवी- यान् स्थूलतरो भवति अवापि प्रथमसख्यानसंख्यापेक्षया अम्पा नयसख्या अधिका। अन्यमंख्याया अनभिहितखात् । तत् प्रशंसति-तेन पामानमिति । यतो वा तेन पामान माटय स्तृणने हिनस्तीति । शिष्ट स्पष्टम् ॥ २॥ इति यीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकागे पविगवा प्रणास्य हितोयनाथ वतीयप्रपाठके तीय, खण्डः। अथ चतुर्थ.सुपड़ा। सप्तदमस्तोमस्व विष्टुत्याः कर्त्तव्यतां दर्शयति-पत यैवाभिधरन नुमोदेति । एतया पक्ष्यमाणया विद्युल्याभि- परन्-मजिवांसु. सषीत सादश स्तीति-वली ये बि दिति बजः पञ्चदशो वविश्वो यन्त्रितत्पश्चदश विगावे ·षडविंशवारमाधम् । बनदयं विदधाति-बजस्य वचल सुप्रसिह वः पश्च- सः एतव तथावात्। वअधिएवं सामात्तिदा- दिभिः ससदन विदधाति । तिसमिस्तिहतो विधान पथभिः यादगस्य नवभित्रिणवस्व । एतदुल भवति- सिमभिः परातीभिः प्रथमः पर्यायः पञ्चभिर्मध्यमः नवभिमत्तम इति । तन वनमेव पजावयवे सम्यक सन्दधातीति ऋम्भिरायं पर्यायं गायेदिति शेयः । उत्तरौ एकथा ऋचस्विराहत्या कायांवित्यर्थः । अभिचरत् स्तधीत । अनया विद्युत्या अभिघरन् पुरुषः सुवीनेति भोपः । उक्त मेकविध ताति-वजी ये इति । यव निव- त्तिणवाभ्यां स्तोमाभ्यां एकवि विदधाति तिभिः विष्टतो विधान नषभिस्तियवस्येति । यजस्य विवादादि सादृश्यं प्रशासनच करोति एवमिवेति। एतया एकविंशस्तोम बिष्टुल्या तवे । मेषं व्याख्यातचरम् ॥ ४ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचित माधयीये येदार्थमका पड्- विद्यमानणास्य हितीयमान लतीयमपाठी चतुर्थः खः । ४॥ अध पञ्चमः खण्डः। अथ विणवस्तोमस्य षिष्टुतिविधायक प्राध्य मेवामा मायते । नवभ्यो हिरोतीति! उनाता नपभ्यो नयोंगातु हिजयात् स हिर्ता बोनपि पर्यायानेकस्या ऋचसिरा हत्या तिमि सेभिः कुर्यादित्यर्थः । अभिधरन् बी.

·चाप्रपाठक प्रथमखगडः । तेति । अनया विश्व स्तोमविष्टु त्या अभिचरन् स्वीतेहि मेषः । उविश्व वजस्य सादृश्य न प्रश सति-वजो के विश्व इति । विणव एव वज. तिसृभिस्त्रिणवत्वात् विकतो वज एव प्रसिद्ध तत्तस्माद् वज्र एव परागच न प्रवत्त यति । यः पुमानेतथा त्रिणवस्तोमविष्टुत्वा स्ते स आत्मनैव बसी यान् वसमत्तमो भवतीति ॥ ५ ॥ इयि योसायणाचार्यविरचित माधवोये वेदार्थप्रकाश पशिशवाहणे हितोययामणे टासीयप्रपाठके पञ्चमः खण्डः। इति तृतीय प्रपाठकः। अथ चतुर्थः प्रपाठकः। प्रथम खण्ड । चतुर्षाध्यायस्य प्रथमानुवाके पञ्चविंशवाणी कदाद- शाहाविरुतस्य व्य ठहादशाहस्य धम्मा निरुप्यन्ते । तत्र प्रथम माद्यन्तयो. प्रायणीयोदयनीययोरटोः सर्वयनस्य साधारणत्वादवशिष्टाना मझां मध्ये दशमस्याम्यविष्कि : यात्तत्रापि न किषिरशय्यमस्तीत्य वशिष्टस्य नवरात्रम्य धर्मभेदा अनुषन्ते । तर प्रथमविरावस्य धम्माविशेष- माइ-स्वरान्तः प्रघम इति। प्रथमस्तिरातः बरान्तः खरित मचर मन्ते यस्य स तधीश विरावसम्बन्धी य. प. मान' खरान्त इति भाव । तया १ पञ्चविसाधणे मव. मानसामविधानानन्तरमाबायते सरमप्ये नैति सब ·অধিনামা । छायो गायत्री पाणो वै गायत्रोति तन छन्दो गायत्री प्रार एवा प्राधापानव्यानैः विकृत् प्राणः गायनापि विपा- दिति प्रतो गायनाः माणसाम्यम् अथवा मुखे मागः गायत्रापि मुखादुत्पन्ने ति माणसाम्य इष्टव्य तस्मात्तेन छन्दसा यजमानः सर्वमायुरेतीति शेष: सरः प्रजापते रेव तयो स्तादामा शास्त्र सिह मेवं तेन म्वरेण देहान्ते यज. मान: प्रजापति मेवाप्नोति । हितोयं विरावधम्म माह- निधनान्त इति। हितोयं त्रिरात्री निधनान्तो निधनमन्ते यस्य स तथोक्ता हितीयपवमानो निधनान्त इत्यर्थः तथोक पञ्चविंशमान निधनान्ताः पक्माना भवन्तीति। तथा विष्टप् जगतोच्छन्दो व्य हेन त्रिष्टुपमामुषम्। तदुभयं प्रशंसति-वीयं वै त्रिष्टुपिति । त्रिष्टुप् वीर्य मेव इन्द्रे गए सहोत्पनत्वात् पुरुषः चतुष्पाको वीर्यवान् निधन निधानं तदाथितः तेनाथयाययिसन्बन्धेन पुरुषशब्देन निधनं सत्यते तथाच निधनं वैष्टुभमित्यर्थः । तेन यन. मान पुरुष पुत्रपौवादिक मानोति । यतीयं निरावध- माह-डान्त इति । एतीयस्तिराव: इड़ान्तः पड़ा अन्तो यस्य स तयोः तदीयाः पवमाना इडान्ता इत्यर्थः । तथा- चोर पञ्चविशवाहाणे इडान्ताः पवमाना भवन्तीति जगतो वतीयं छन्दो प्यू हेन जगतीप्रमुखमित्यर्थः । तदुभयं प्रशंसति-पगवो वा इति प्रतिरोहितार्थमेतत् । ननु यदि गायत: प्रथमस्तिरावस्तईि प्रथमे पिनियुसा एक गायनवा दितीय वतीययो रहो: प्रयोगाश तस्य यातया. मत्वम्भवेत् इति पत पाह-प्रसूतान्दा इति। सत्य' ·चतुर्थप्रपाठके प्रथमखुर। तथापि प्रथमस्त्रिराव: प्रसूतच्छन्दाः प्रथम हतानि विस्ती गोनि माययादीनि छन्दासि यस्मिनिति तयोगः । मातःसवनस्य गायत्रत्वामध्यन्दिनसवनस्य वैष्टुभत्वात्तृती- यसवनस्य जागतत्वात्तेनैव इन्दोभेदेन सोऽयं विरानः आयातयामा गतसारो भवतीत्यर्थः । अथ द्वितीय विरा- वस्य छन्दोविभार्गन यातयामलं दर्शयति-प्रधोत्तर. स्येति । अथशष्दीवास्योपक्रमे उत्तमस्य द्वितीयविरावस्थ छन्दांसि व्य हन्ति व्य हैन भिन्नानि कार्याणि तथैव विय- रणं जगतीच्छन्दस्काः ऋचः प्रतिपद्यन्ते प्रारभ्यते प्राभि- , भिः प्रतिपदा या भवन्ति तव वहिष्पवमानाना माज्याना तरतानाच गायत्री गायत्राणां स्थाने जगत्यो भवन्ति नगतीनां स्थाने त्रिष्टुभी भवन्ति त्रिष्टुभां स्थान गायत्यो भवन्ति तनय छन्दीष्य हेन साम्यमयातयामा । अथ वतीयविरावस्यापि छन्दोव्य हवे नायातयामत्व दर्भ यति-अघोत्तमस्येति। अव उत्तमस्य बत्तीय विरा. वस्य छन्दांसि व्य हन्त्ये व क्रयम् । तव बहिष्पवमानान्य लिष्टुभः प्रतिपदो भवन्ति । विष्टुभां स्थाने जगत्यो भवन्ति नैव च सोऽयं वतीयग्निराखोऽयातयामा भवेदिति । योलमच स्तौति-अभिचारत इति। एता विच्छिन्द्र न्दका कचः। अन्योन्यस्यै ठीक' व्य हेन परम्परस्थान मध्यायन अधितिष्ठन्त्य व एता विमक्तिपरिणामः एताभिः परस्परलोक प्रामामि मिकाम ममोष्ट मेव यजमानो गमयति गच्छति। एतस्यैव विवरण यसकामाय बाडि यत इति । बम कामायेय कामं प्रामुमैल दाहसार.

·भविंधबारभाश्चम् । माहिमले। अनुष्ठीयतेत काम माप्नोति। अब प्रथमवि- ग्रम प्रस्तभन्दस्व स्तोति-तस्माथुनी इति । यतो बनवत रवस्म वाइनखानीयानि गायत्यादीनि शब्दांसि वैषम्य प भवन्ति । तस्मायुजो विषमवलौगजविकत कुनी सम्ती सहकसमानं न वहत इत्यनेन प्रथमेव्यत्र हे नव- पास्य वा बहन द्वारा प्रथम छन्दस्तुतं भवति। तस्मा- कन्दास्यन्योन्यस्य स्थानमालाची व वत्तहारोणि वहन्ति । सत्तस्मालीक विपरीती कालभेदेऽन्योन्यस्थान प्राप्ती पूर्वाह दक्षिणतो युक्त मनड्वाह विमुच्य मध्याने ततस्थाने उत्तर तोऽवस्थिते युक्त स्थानेऽपि दक्षिणत स्थिते युक्त सति उभा. पपि वहां सौबोह,तरो भवत इत्यनेनोत्तरयोस्तिरावयो- दसा व्य हन भवति । यस्मादवरावस्य छन्दासि विलक्षण- स्थानावस्थितानि समादेव उभयोरन्तोऽखादय सचन्ते एकतोदो गवादिभ्योऽधिकं गच्छतीत्यनेनोत्तरयो स्त्रिराला योन्दसा थ्यू इन भवति । यस्मानमरावस्थ शक्छन्दसौ स्थानवैषम्यं स भवतीति वाक्ये त्रयस्थाप्यन्ता । इदानी प्रततिभूते हादशारे परितोषिधसासुतम् अभिसोमास भायष इति साध्यासयोः प्रगाथयो. मगायाशे प्रप्रथनेन त्रिष्टु वेक साम गीयते । अध्यदध्यास्यायां द्विपदायाम । अव दाद- शाहे विजतभूतेन तथा अध्यायाम युक्त चतुचे साकमेव साम रीयमिति दर्शयितुमाइ-हरे या इति । वसिष्ठादन्ये टचे ककुवत्तरापदत्या प्रतोते प्रगाघे विराज तवाया हरती चतुष्पदा उत्तरे ऋची प्रत्येक विपदे इत्व नेन प्रकारेण पादाङ्गतो दशसहा मपयन् । মেঘয় - ऋषय ।

·पमित्रापभाश्चम् । बादनेन तस्य वाधः गोदोइनेन वा ममस्य । अधया ध्ये नविमिष्टं कमान्तर मन विधीयते नवसा यअसे लचाया प्रसिदार्थकल्पनातो मत्वर्थलपि "यसी। यद्यपि यथा श्येन प्राददौतेत्यादिवाक्य प्रति. साहयन कम्पणि गौणो मृत्तिः ग्लेनशब्दः सम्भवति विलिपि तम्याऽत्यन्तविपकष्टार्थलात् सार्थपरित्यागे श्रुति देताच मत्वर्धतोष युमा । अतः सोमेन यो ति सत्यपि पन्य गत्यभावादिमिष्टविधियेति तदनुपयवम् । गुम एवापरले एव गुणो विधीयते स एव स्तोतव्य इति श्येम समास्येव सति: स्यात् न चात्र यथा म्येन प्राददीतत्यादि जिये तस्य स्तुतिः स्वेनैव स्वस्योपमानेन शुतरयुतमा कता व्यपदेशात्मक वाम्ययनरर्वपरिहाराय विष्टाय. 'यापि गोखा हत्या ये न शम्दः कम्मणि वर्तते । अतः सति सम्म गोरवात् सोमादिवदिगिष्टविध्यङ्गीकरण मयुत्व मित्य- लमतिमसहन । अतः ये ननामधेयेन यागेन गनुहिसा भावयेदित्ययभवाः। श्येनबन्दस्य यागे प्रतिनिमित्त' दर्शयित स प्रसिदच नसादृश्येन धाग स्तौति-ये नावे प्रति। वयसा पधिप मध्ये येनास्यः पची पिष्टः धिरतमा किव ये नोनिपत्य पद्धन्तराणि इन्तु माददीत नोकरोति एव। मेवाभिचरन एम (साव्य मेनेन यागेना. दते । यद्यया आदाने मरणकरपता प्रतीयते। तथापि तदादानस्य हिंसावादभावन्य हिसाकरणतैवान विधेया। ततः पयमानेषु प्रम पति विद्या स्तोम विधीयते -विद्यद वे सोमानामिति। वयसात स्तीमाना मध्ये - ·७३ . पविभवावभाथम् । खादनेन तस्य बाध: मोदीइनेन वा चममस्य । · अथवा ध्यनविशिष्ट कमान्तर मन विधीयते से नवमा यअसे लचमाया असिवार्वकल्पनातो मत्वर्थ लक्षणापि यसी । यद्यपि यथा श्येन बाददौतेल्यादिवाक्य प्रति. PE साटेम्येन कम्पणि गौशी हत्तिः नशब्दः सम्भवति यलिपि तस्याऽत्यन्तविकष्टालात् खार्थपरित्यागे अति. 'तुमचाच मत्वर्थलक्षणैव युला । अतः सोमेन वनेनेति सत्यपि माये गल्वभावादिभिष्टविधिरेयेति तदनुपपवम् । 'गुग वापरत्व एव गुणो विधीयते स एव स्तोतव्य इति येम मारस्येव खतिः स्यात् न चाव यथा ये न भाददीतेत्यादि डिपणे पे तस्य मुतिः स्पेनैव स्वस्योपमानेन सुगरयुतल्या काव्यपदेशात्मक वाक्य ओपनरयपरिहाराय विप्रकष्टार्थ- 'यापि गौखा वृत्या श्यन शम्दः कम्मणि वर्तते । अतः सति सम्भवे गौरवात् सोमादियहियिष्टवियहीकरण मयुम मित्य- लमतिप्रसङ्गेन । अत: श्ये ननामधेयेन यागेन पहिमा भावयेदित्ययमेवार्थः । श्येनशब्दस्य वागे मवत्तिनिमित्त दर्थ यितु सप्रसिह ये नसादृश्येन याग स्तौति-श्ये नोवै प्रति। वयसां पधिया मध्ये । ये नाच्या पक्षी क्षेपिट: विपतमा किच श्ये नो निपत्य पश्यन्तराणि इन्तं माददीत स्नोकरीति एव: मेवाभिचरन् एनं चाटय मेवेन योगेना. दत्ते । यद्यथा आदाने मरणकरपता मतीयते।। तथापि नदादानव हिंसात्याद्भाव्य हिंसाचारपतेषाव विधेया। ततः पवमानेषु प्रमसति विद्वत् स्तोमं विधीयते -विद वे स्तोमानामिति । यद्यस्मात् स्तोमानां मध्ये । - ·रथमरण हइत्यामुत्पबामिति । तथा महत्घष्ठ कुस्थान पषिमाप्रारभाषम्। एतदार मुयसनम् । इदपि पराधोष कुर्यादि- वर्ध। धोला प्रशंसति-पराधमेवामी इति तथा सत्य साधाय पराश्च मनावर्तमेव बज प्रहरति तस स्कृत्यै। एव माय हिसाकारस्य होतु पृष्ठ: रव- तर असाम हादिति दर्मविखे हानी नोक्त एव मात व्यस्त पवादिरादित्य मिच्छतो यजमानस्य 'प्रयोग दर्य पति-य कामयेति । ये मान्य जीवन्त नीयन्तं पम्हादिनिहायति थी यजमानः कामयेत तस्य तु पृष्ठ हात कुर्यात् । अासाम रबन्तर यत. चव बोये- मेष वहम इयत्वात्पशव एवं रथन्तर' । कार्यकारभा- वातस्मात् नेवास्थ भावव्यस्य पशन इन्ति तथा सति भाळव्योऽपश' पशरहितो भवति। अन्तः शोक्ते षय मानोति । अथ घोवत एव मायव्यस्थाप्रतिष्ठाका. मस्थ वमानस्य प्रयोग विधत्तय कामयतेति । भाळव्य परम्परागतमिति दूरा मियाइच्छा बामि" प्रति तिदिति यो घचमानः कामचेत नस्य परमार्ने रयन्तर साम कुर्यात् तदेतदाह दाहायक" पक्माने रथन्तर कुर्यादिति। हत्या मेकर्षाना स्थान स्थादेवं नदि बाताना स्थानमिति। प्रशार्थ -स नकापे ये मां एकर्चा अन्धकारक क मा पुनानः सोमधारयेति वषट कारनिधनभेकमा रोस्वमेकस्या शोधानयीकरणामिति तेषां स्थान बसर कार्य तहि बाईताना साधा स्थाने । व साम एक साम कुर्यात्ततच एन भावय र ·দুঘসা ৱিীয়ক। লা সৰ যন্ত্ৰী লীয় বন্ধু বন বা রায়- यति गमयति अप्रति कुर्यादित्यर्थः । सोऽपि पर्रा परा- বম ,মনিমিনি মনি । মনিনিনি। সুনাম हिम्राकामय प्रयोगविशेष दर्शयति-वाह इति । যালমুক্ত মাহুিনামৰূখী; সমাপ্ত বাগাং एन नामवेये माननो भवतः । मायवसाम,जई वाह- দুয়ী, স্বামী বাঘ,নলব হ মখশি माने पर्यासोमयुमत्तम इति एकाम्यां गायन परस्खा আদখ, নামৰয়মৰ ফ ম মহীবল্পৈ সি নায়িকা বায়া ৰূয়াদবি, জাৱেৰ নিয়ন। নয়। কবির নালী, যুব যমুনমি গয়া- খালাল মুলিবাৰী সৰ ছবি অাখীনি লাৰি মহিষাৰি আনালি মুরুলি ধানা কামাই যনি স্থায়নি। ঘামই যুয়াল বয়া মঞ্চনমা বিবিধ। নয় মজা यूपस्त विकार दयतिलको पा रनि। सेम्पको নানাধী: যি বিমঘ। না থাকা। যা লা যায়: মন্ধিায় যুদ্ধ: জনমঃ। নার ধনধন যথার্থ নম্বমেছাল হিঃ । নাৰ গড়ায় ঘুমায় ছবি। অখ- রান্ত আকিনি স্বা। এধিৰন্থৰাতিৰ মালি- যৰ ৰ সৰ বমি বৰ । ৰামঃ রুশ যায় বাণিৰ নাম। অধিক । বাখ বুয়াল ব্যাগ র ·चतुर्थप्रपाठके तौयखण्डः। नन् । मिवं डुवे पूतदक्षम् । उत्सा मदन्तु सीमा: । ता हुवे ययोरिदम् । अर्धा सोम द्युमत्तम इति गायन मेवा स्थाम् । वाहिर मेकस्याम् । याकरवर्णमकस्थाम् । पुनानः सोमधारया वषटकार निधनमकस्याम् । रौरवमे कस्याम् । यौधालयमकस्याम् । यौगनमन्त्यम् । रथन्तरश्च वाम दव्यश्च वरच कालेयञ्च । यस्ते मदीवरेख इति गायव वाहर पवन्द्रमच्छ ति सपोपगवे पुरोजिती वी अधम ति नानन्दान्धौगये काममन्य यशावमीयमग्नि- टोमसाम विक्षतः पवमाना अम्निष्टोम साम च तिभिः राज्य पृष्ठानोति । अस्यायमर्थ,--निमृभिराज्यानि, पति पृष्ठानोति ॥ २॥ इति श्रीसायणाचार्यविरनिने मानवीये वेदाध- प्रकाश पवियत्राधायाख्ये द्वितीययान तर्थप्रपाठके द्वितोवण्डः। अथ तृतीयपः। एक श्मेनयाग सविशेष प्रतिपाय इदानी विद निष्टोम निरूपचित प्रतिजानी-विदिग्निष्टोम इति । उच्यते इति विशेषः । इदानीं विधत्ते-तस्येषुमिति । तस्य विदनिष्टोमस्य पु सन्नका पिटुति कलाभि परन् भाव्यश्चियांसस्तेन है इषु मनके पिष्टुनी प्राक प्रदर्शिसे व विशेषत्रपालयोरन्यतरा पाशा। यर्थान अयमति-युवधी वे इति। यत, पुवधः वाय ·७८ धर्मापाच सविड़ितत्व न तहाश्कल मयुतम्। किन्तु महर्षिगजाहाणभाथम्। इननसाधनं अथायुध मायुधः गतवर्षलक्षणात् पुरा पुर. सादेवं हन्ति ।। तस्मादिषु चास्य विष्टुतिमव करोति कुर्यात् तानं भ्रातृव्य मायुषः पुरैव प्रततया विटुत्या प्रकर्षेप छिनत्ति। तचित्स्तोम' प्रसन् विधत्ते-बिस्तीमानामिति । यस्मात्स्तोमानां स एव घेपिष्टः अत आशीयः प्रत पाशतर मातृव्यं रुपये हिंसानोति विदेव सोमो भवति नान्य इत्यर्थः । साम• वियप दर्शयति-वषटकारनिधनं भवतीति। व्याख्या तचरम् । यद्यपि समानमितरं तेनेय वषट्कारनिधनं सिई तथापि न वचनं पवमाने रचन्तर कुर्यात् इत्पृष्ठ भव बनसामेति विहितस्य धर्मविशे पस्यामारार्थम् । सामविकारं प्रसन् विधत्ते- समई भवतीति वामि- डिहवामह इत्यस्यामचि ससई सप्तहं नामकं साम भवति । पृष्ठस्य तेन साम्रा साहात्पुरुषाद्भिविधावाह समपुरुष पर्यन्त सोऽनायतनो भवति। अनायतनो भवति अप्रतिष्ठितो भवति । यदमातृय मैतेन यागनाभिचरन्ति। अनेनास्य सामः सतहनामकत्व दर्भित भवति सप्तपुश्य- हननसाधनत्वप्रतिपादनात् । यहा नस्य त्वामिडिहवामा इत्यस्यां गानन सप्तहकारसम्पत्तेः सप्तइनामदात्व द्रष्ट- व्यम् । एव विशेष मब उमा इदानी ये नये पिक- धभानतिदिशति-समानमिति। ये से नवा वैशे भिकलोहितोशोषत्वादयो धर्माविहिताः ते सर्वेयर कार्या इत्यर्थः। नन्वितरपष्टस्य सविहितलाछे नवैयधिक ·चतुर्वप्रपाठके चतुर्थखण्डः। अतिदेयत माता वे ज्योतिष्टोमास्ति यानेऽपि विध मानाः तत्सादृश्यमला पाट्यन्तोति तदनुवादी युग दरि वेत् न सत्यमितरपदाः सनिहितपर. न तु तात्पर वमः अपितु यत्पूर्वोतसा सनिहित तदेवतरमन्द प्राचष्टे । तथा सति यचोदकप्राप्त ज्योतिष्टोमिक धर्म माननतपूर्व निर्दिष्ट सप्तहादिधर्मसदृयमेव प्रज्ञता लोहि तोशिपादयः ये नशेषिका पिकधर्मलेन सदृयास्तेन सविहित मपि ज्यौतिष्टोमिक धर्मजात परित्यन्य साह ग्यमानाय श्ये नयेथे पिकाया मध लोहितीपिणयत्त्वादीन माभिधानमिति युक्त उहिश्याम इति ॥ ३ ॥ इति योसायणाचार्यविरचित माधवीचे वेदार्थ- मका पवियमाद्या पावे दितीयवाएं पतुर्थप्रपाठक ततीयखण्ड । - - अथ चतुर्थ स्तुण्ड। अघ मन्दगास्य याग मतिनानौत-अप सन्दश इति । अथानन्तरने वच्चमाश. सन्दशः पादानग्रह- साधनले न सन्द साम्बात् सन्दमाग्यो वनः उच्यत इति। विपत्वं विधत्ते-भिचरविति । तेन मन्द श्यागनाभि वरन् निर्धासुर्यजेत तमासादय क्रतु' सन्दया सेन क्रियत इत्यवाह यह दुरादानमिति बारादान ततायः पिछादि तमन्दयेन पादत्ते लोहवार । किमल सन्दयसाध्य कब १ सन्दगयट्नन फिचत बनाइ-वत् ही हो ·८१ साम वैवस भवेत् । सेन एन मातव्य व्यवस्गिताम पविमानाषभाषम् । सोमाविति, विती स्तोत्रे हे दोरे एकविणे र्षि मे विश्वे इत्येष को ही स्वामी समानौ यत्स ४ भवतस्तेनाय ऋतु' सन्दशसहस त यथारयथा सनु दुरादानमादातममा नमाया पिण्डादि सन्दशेनानुन हावस पर्यायादविहित रणस एन नावष्यमेवेन यागेना- दो अस्मिन्याग सर्वेपास्तामानां वित्तीमसम्पत्ति नदी. थाना स्तानीयायां वृहतीसम्पत्ति धान्य प्रण सति विहत सोम सम्पद्यत इति। अत' स्तोमगस्लिमस स्तोम सम्पद्यते स्तोत्रीयाणा गणोवतीच्छन्द' सम्पयते। तत वियो वै वज़ एव । वृहतो पमया वेनास्य पशून् वज़ शैव इति तथा सति धारव्योऽपरार्भवतीत्यव विद्वत. सम्पत्तिरव हे विठती स्तोत्रे इत्यादिना प्रदर्शिताना स्तोमाना वित्रिणक्याचा विकृत इति विद्यत् सम्पत्ते- रसिकलान । न वक्तव्या विधिसतयोगाम २६ पवार विहता इति । । दादश पदया। एकविएम पतुर्विय द्वाभ्या द्वादशाभ्यो हाम्या पक्षदयाभ्यां नयतिरित्यती दर विवस' सम्पद्यत इति इहलो सम्पत्तिस्तु ययोत्तरया चतु- विपति माया विवद्भिः सोवोयाणां पोस्योरया शत- इयेन २१६ पदहहत्य सम्पयत इति। स्तोत्रविकार पर सन् विषत-यख। भवतीति । पुनान सोमवार येत्यस्वा सुचि यश्चम् । वियम. कविपि तेन र मेव करोति मन्दसाम्यात् सति । तदेव प्रकाराम सोति परिहर भवतीति। श्रेयश्वमेव साम ·. चसुधप्रपाठके चतुर्थखा। परिष्ट बैडति निधनं. यस तत्तयो योऽन्याचा पि डेति तिषन प्रतस्तेन। एनं मातृव्यं परित्यत्येव । पुनः प्रयोगविशेषं दर्शयति-वार्षा ही इति । -पव- भानमुखे माध्यन्दिमाभवयोः पवमानयोर्मुखे बाहरे सामनो भवतः । माध्यन्दिनपवमाने । अषांसीमधुमत्तम इत्ये कस्वा गायववाह.. भावे तु यस्तोमदोवरेस इत्यत्र वार्पाहर मिति, वक्षनात्तया पवखेन्द्र गच्छ त्य नयोः ऋचोः काशीतोपगषे सामनी पुरीजितीतो अन्धस इत्यत्र नानदं साम राशि हिंसाकारोगि सामानि सम्भ- रन्ति गातार उत्पादयन्तिः सम्मादयन्ति त त्य' .अब यावेति । तत्र प्रतितामा सप्तदेयस्तोम निषेधति- मोति। अयं सन्दगास्यो नि.सप्तदगा सप्तदशामिन होन: कार्य: वेन प्रायः मादयस्तोमराहित्येन क्रूरः कार्य: मातृव्यस्य. पत्रिकरोतोति ।। प्रन नवे षिकान् धर्मानतिदिप्रति-समानमिति व्याख्याततरमेनन । श्रम काव्य.गोन माय बहिष्णवमानमर्यासोमधुममम । इति गायववाहिर पुनाना मोमधारवेति वैयाबमकस्यां समर कारणिधनमकस्सा रौरवमेकस्यां यौधाजय तिरधीयन मन्त्य रथन्तरं च वामदेव च सप्तहं व कालेय च वसेमदो- परण्य इति गायन वाहिरे समामाहोय पवम्बेन्द्रमा ति कामोतीपमपुराजितोवोऽपस इति नानदान्धीमयसाम- क्यायो यत् प्रथम काय मत्वम् यज्ञाय भीय मनिष्टीमसाम है विनम्तोत्रे हादी परदाय हे एकविणे हे चतु- लिमे है विश्व इति अन्न सामनया यत्प्रथममित्यस ·पपियवाधाममायम् ।। ८३ वामेषशाय मभिमायः । ता३ । अस । फट । मस्३ । इ३ । प्रायश्चकामिति योनानुत्य पुरोजितीवो अयस त्यधिसुचे॥ ४॥ इति योसायणाचार्यविरचित माधवीये पैदार्थ- मकाय षड्विगवाघाणाख्ये द्वितीयवासाप चतर्थप्रपाठके चतुर्थ खडा। अथ पञ्चमखण्डः। । अथ प्रतिमापूर्वक वज़यागं दर्शयति-प्रथेषवज इति । प्रधानन्तर मेष वक्ष्यमायो बजी पजसादृश्याइनास्यो याग प्रयत इति सेपः। एतेन बजे णाभिचरन् मातृ. व्यनिधांसुर्यजेत वसझातामकाखादयं व्रजो यजः सहा- तिना स्तोत्रीया वजाम्मकत्वात्तेन वजे व वय मम्म भ्रातृव्याव प्रहरति स्तृत्व तस्य हितार्थम्। के पुनः समु. दायिनी घजा यत्समुदायो वन इत्यायन तहिया राह-सवः पपदयो भवतीति अस्य सर्वाण्य व पाणि स्तोत्रीयापि पच्चदमानि। वेन सर्वोऽप्यवयवी पञ्चदशी भवतोति। किं तत इत्ववाह -वजो वै इति। पञ्चदशो वै वज़ एवं ऐन्द्रत्वसाम्यात् अतस्तदवयवानि स्तोतारयपि वज़ रूपाणि । तेन त मसिई हिसासाधन मेवारी भ्रातृप्याय प्रहरति मृत्यै। तबर्मविशेष दर्शयति-उपः पोडशिमान् भवतीति । उक्य मईतोतित्यु कथः । उक्- था. उकयवान् भवतीत्यर्थः । किञ्च थोडगिमान् भव- तोति तदुभय सोति । पमवो का उकधानीति। उक्- ·- चतुर्थप्रपाठक पश्चममा धानि पशवो वै पशव एव तत्साधनत्वात् घोडशी दल पोडयिमानुष्टुप् कुर्वन्चीति वचनात् बोडशिना सानु एप वै वाग्वा अनुष्ट वाचि व इति प्रशसनात् । षोड- पिनो बजत्वेन तेन बजे ण वज़ मौ मातृव्याय प्रहरति नृत्य मातृव्यपशूना रथाना पशुरूपत्वेन भुर्तरर्थकत्वात वेभ्यो गन्तव्य तत्र योडशिसामः । गकरोषु गान दर्म यति-तस्य महानामा इति । तास घोड़शिमाम कुर्या- दित्यर्थ । तदेतत् प्रम सति-वजो वै महानामा इति। महानाम्रो वज । ऐन्द्रत्वसाधात् । सन पर्वदति हिप इति लिद्वादशीघ्नत्वसाम्यादा पोथी वन । पोड- गिनी वजत्व प्रागेवादार्थ । तम्माद वजे शैव वन मम भ्रातृव्याय प्रहरति स्तुत्यै। तस्य सन्द सवैये पिकधर्मान अतिदिति-समानमितरत् पूर्वेणेति। पूर्वेण अनन्तरा। केन सन्दगेन इतरत् गान सन्द ये वियपधर्मा विहिः नास्ते अत्र कार्या इत्यर्थ | अब कन्या-पवखेन्दोह पासतापनत्ययते सुध इति पुरस्तात्पर्यायस्य तृष उदरति। सवासाहीय पुरोजिती वो अन्धस इति नानद मकस्सा तस्या मेवान्धोगव यावाव मैकस्या सामैकस्या वयाणा घद द्वितीय ममएष्टोयमौपगवमुहमीय महानाम्न पोउमि साम समानमितरत्पूर्वण सर्वः पञ्चदशः कृतो ज्योतिष्टोमः प्रतिभूतज्योतिष्टोम. कार्य इत्यर्थ. . ५: इति योसायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थ प्रकाये पपियनाअवारखे हितोवाद्य चतुपाठ पञ्चमसः।

·यड्विगनापभाथम्। ५ अथ पठखण्डः। अय पञ्चदयोलमा प्रणाभ्या त्रयोदशाह वैश्वदेवाध्य सर्व निरूप्यते-तवाहमति दयति-अतिराव इति । अतिराव चतुर्वि शस्तोमयु प्रायणीय महरिति । एत प्रथम अहनी अभिजिदाद्यो विश्वजिदन्ती मध्यमी नवरात्रः महनत मतिराच दूत्यत अन्तिम अनी इति । तदेतत्सर्व विखजिदेव कर्तुत्वेन च प्रशसति-विज्ञ देवा इति । राजा दोन सोमेन हपतिना सह विखे- देवाः राव मासत एव धूपन्तोऽस्माक सर्वच सर्वेयपि सोम एव राजा विभवेदिशेपे भूयादिति । अतएवं तस्मात् सोमो राजा सर्वाणि नक्षवाय पैति प्राप्नोति सोमो हि । किञ्च हि यस्मात् सोमो रेतोधा. रसात्मकत्वे लोहितादि परिणामहारण रेत प्राधाने हेतरसावपि सोनी ग्रहपतिः कि यस्तमित्यर्थ । तदीयं मध्वमनवराच मित्यनुयदति- नवाहमिति । य एतत्सव मुपेयुः ते सवत्सरस्य प्रशति भूतस्य सवत्सर साध्यस्य गवामयनस्य विसतित्वाचयो. दयाई सचमपि सवत्सरनामोच्यते। तस्य गर्भ मध्यम नवाद सुपचन्तीति। अनुदितमर्च स्तौति-नवाहो वे इति । नवाहोप अय नवरान एष रापत्सरस्य समस्य प्रतिमासयः तव अन्याना सर्वमा सोनानाधावाति- देयतो विद्यमानत्वात्तथा नवमा । अथ नवाको नवस- हाका प्राणा सप्तशीर्थस्याः प्राणाः पायवाञ्चेति श्रुतेः । य एत नया सुपेयु, ते नवप्राणनपरुन्धन्ते प्राप्नुवन्ति । - ८ ·चतुर्थप्रपाठके सप्तमखण्ड प्रकारान्तरेण स्तोति-प्रजावन्तो इति । य एता रातोः । नवरात्रमित्वर्धः । उपयन्ति ते प्रजायन्त । पुत्रपौत्रादि- युक्ताः रेतोधा न हेतुसोमर इतिकवागानुष्ठाना जीवाः प्रतवर्यचक्षणपुरुषायुपथ सन्तः प्राणामकनवरात्रीपायना ज्योति प्रकाश कीर्ति मनवते प्रान वन्ति । फलान्तरस्था धिकस्याविधानादेत देव फल रात्रिसनन्चायने त्यव. गन्तव्यम् ॥६॥ इति योसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ प्रकाणे पाविशवाप्रपास्ये हितोयबायाचे चतुर्थप्रपाठके पठखण्डः। अध सप्तमखुण्डः। वैवदेयं सत्र निरूपयितु मादौ तत्प्रथमार्य देवादि. विपया माख्यायिकामाह-प्रजापतिस्तपोऽतयत इति । प्रजापतिर्विधाता पुरा तपोऽतप्यत चकार। तस्य तप्यमा नस्य विशुद्धस्थेदानी देवान् एजेयमिति मनोबुद्धिः प्रजा. वत। ततस्त इमे प्रसिद्धा इन्द्रादिदेवास्ते वासुज्यन्त । कथं दिया अनि देवान न राबो असुरान् यद्यतो दिवा देवानमजत प्रजापति: तद्देवानां देवत्वमिति नेत्रां तदाप्तिमल यातो अमूर्य न विद्यते सयों यत्तभिन् तदर्य न कालाधनोरल्यनसंवाग इति यान अस- ·कामयमानाः सन्तः पड्विंयवाणभाथम् । बतेत्य मुघनः तत्तेनासराणा मसुरत्त्वं कम्मणि प्रकाश- राहिलं यात: पापान इति तत; पीयन्त इति कतरि किय । तेयां भाव: पीतत्व फव्यस्यामतस्य पीतत्वं तत्तेन पितृया पिढत्वम्। सन् तागादेगः किन्तत इत्यत्राह- देवा वे स्वर्गकामाः। ततस्ते देया अग्निहोत्रात् स्वर्ग' तपः अतप्यत तेषां तप्यमानानां तेभ्यस्तप्यमानेभ्य पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौरिति लोकनयात्मको रसोऽजायत। तत्सारभूता पृथिव्यादयो लोका अपि अभ्यतपन् । ग्वेदादीन हिग्य तपचक्रुः तेभ्यः तप्यमा- नेभ्यः ऋग्वेदात्मको रसोऽजायत । कय मृधिव्या ऋग्वे दो रसः समजनि एव मुत्तरतापि ते ऋग्वेदादयः अभ्यतपन् । तेभ्यो माह पत्यामको रसोऽजायत । कथं ऋग्वेदाहाह. पत्योऽजायत। समान मन्यत् । गाईपत्यादयोऽपि अभ्यत. पन् । तेभ्यस्तप्यमानभ्य. सहस्रथोषीः अपरिमितमूडी सह- सावः असहयातनयनः सहमपात् अपरिमितपादः पुरुपो रसोऽजायत । एवं चतुर्थरसात्मकत्वात् प्रशस्त: ततोऽयं पुरुष इत्यवः। भवले व सत. किमित्यवाह- से देवाः । ततः ते देवाः प्रजापति स्रष्टार मुपाधावन् उपत्य च वेदगरीर ग्वे दाद्यामागाईपन्यादिभिर्यदनत- शरीर मुत्यव तदिद मृत्योन समाात समाप्ति न प्रा. प्रोतोति सदस्वे तापयोतनार्थः । स पुरुपः को नामकः सखायेत्येव प्रजापति मनुवन् । अन्तिम इतिकारो देवानां प्रश्रपरिसमाप्तिद्योतनाधः । प्रजापतिस्तरमाह- सहोवाच । स तेरेप पृष्ट प्रजापतिरुवाच । यत्रो नाम ·चतुर्थप्रमाउके सप्तमः। - अग्निहोत्रं यज्ञाना मग्निहोत्र यन्त्र एव सोऽयं पुरुष नतो. न्यत् किचिन्नास्तीति तदिदं विधिसति अग्निहोत्रं सदो यजमस्यालेन प्रगसति-तेषाम् । वैषा मुपसबानां देवाधैं प्रनापति. सद्यो यसस्थामुपैति । सद्यः समाप्य- मानयत्रकाग्निहोवप्रायोतीत्यर्थ. । अतएव एपोऽमिहो- वरूपो यन्न स्था समान मुपति प्रापोतीत्यन्न दोक्षणीया. दीतिकर्तव्यताबा अभावात् का मसा यनवमित्वामा प्रसिद्धज्योतिष्टोमादि यसमादृश्यसिध्यमिवादीक्षणीयादि इति कर्तव्यता सम्मादयति-चदाईपत्वम्। यमाईपन्य मम्निमाकोति प्रग्निहोवार्य प्रादुर्भावति सा दीर. पीया दोक्षणीचा टि. उपकारत्वसाम्यात् । यत्समि• घोऽभ्याधने मभिदाधानं कुर्वन्तीति यचदुपमदः उपमा दास्यो होमः । भवाग्निहोवे उत्पूतान्यजन्दन प्रायश्रित दर्य यति~प्रय यथा. अय यस्याज्य सुतपूर्त सान्दति सा वैस्तथानाम चुत्वा वनमानः प्रमायुर्भवति भरणमोनो भवतीत्यर्थ । तस्मिविमित्त वरो देय. गोपी दक्षिणा रादित्यर्थः । अव दधिमा तप्पास्कन्दस्य प्रापरिनिरिति प्रत्यवाय परिकारात कर्मत्वाइ. बावादिन.1 अनुमूता. न्य वन्दनायरित्तमार-प्रघ यस्या. । अथ वस्त्र वनमा- পর যৰি মাৰ মন ওষবাষ্টন বি আর- मसावरबाना मकवरपर पाबाइतिः ततस्तेन पाहत्या यजमान वित्त प्रमाभवति तबिमित नानाविध द्रव्य देव सैद तथा पनुत्तम्झवप्रारयितिरिति । अम्लि इंति सवनवर सन्मादयति-याईपचे। गाईपले 1 ·पहियमाप्रापभाष्यम् । ऽम्मो जुहोतीति यत्तदेव प्रातः सवनम् । प्रामव्यसाम्यात्। एवमन्यदपि । यमायते सोऽस्यावभृय इति तत्रैवोदव- नोयादि सम्पत्ति दर्शयति-यदनाददाति अनादि हवीपि अदवा ददाति यत्ने नोदयनीयस्य तदाख्यस्थ कर्मण उद- वसानोवस्य च समास्ये कात भवतीत्यर्थ.। अग्निहोत्र एवं मन्वने अनुत्पाद विकायेन प्रायथितं दर्शयति-अध यस्याग्नि । अघ पुनर्यनस्य यजमानस्य अग्निमध्यमानो न जावेत तईि अन्य मात्य लौकिक मग्नि मानीय अन्ध- स्मिववकाये पाहयनीयाग्नो व्यातिभिर्जुहुयात् । लौकि- काग्ने रम्यभावे वामणस्य हस्ते जुहुयात् । एवमन्यदपि व्याप्येयम् । तथाशलायन.-अग्निहोत्रकाले अग्नावजाय माने अन्यमानीय जुहुयात् पूर्वालाभे उत्तरोत्तर बाह्मण- पाण्याजकणदर्भस्तयार, इन्यायग्निहोत्रे । स्त्रच होमस्तु त्यर्थ गौणकपुर सरमुत्तरोत्तराख्यान् कर्तृ न दर्शयति । अन्यः शत अन्य मिष्यादिव्यतिरिती । शताहुतातयो हुतान् लतान् होमा नपेक्ष्यामिष्य उक्त शिष्येण लत एको होम वरः उत्कष्ट.। एवं मन्यान्यपि व्याख्येयम् । नन्वेवं किन्तत इत्याद-स्वयं होता। यत एवमान्मकतो होमः प्रसस्त तस्मात् स्वय होता। देवाना मानता स्वयमेव दोहीत्यग्निहोनार्थ पयसा दोग्धा घ खयमेय यजमानः अयमेवाग्निहोत मुपतिष्ठेत । तव दचिणां दर्शयति- सौम्यपम् । होम्योपं हुतावशिष्ट हविरेव दक्षिणा नान्य- दित्यर्थः ययोसमनिहोव प्रगति सर्वेई या । य एवोज रोवा विद्वान् जानवग्निहोत्र जुहोति। एतस्य सर्वे 1 ·चतुर्थप्रपाठके हितोयसुहः। जक्रतु रग्निष्टोमादिभिरवेष्टं भवति सर्वे ऋतका कता भवन्तीत्यर्थः ॥ १॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये पड़ विसमाप्रमाणे हितीवनाझणे पश्चममपाठक प्रधमखण्ड:1 पध हितोयखणः। यदुत मग्निहोत्रमावणैव मर्यक्रतुभिरिटमभवति तदे- तदाख्यायिकयोपादयति-प्रनापतिर्वा । यतः पुरा प्रजा. पतिः खलु एतत् प्रसिद्ध सहस्रसवत्सरः वसरमब्दो दिनपरः मतायुः पुरुप इति श्रुतेः । सहनसंवत्सरली. वितु' मनुष्यस्य कस्याप्यभावात्। गन्धवादीनां सहस्त्र- संवत्सरजीवनेऽपि सेपामत्युपसंहारायासामर्थ्यावाधिकारः। न च यो मासः स सवस्सर इति दर्शनात् सवत्सरबन्दी मासपर इति गहनीयं तवाप्याधानादूर्दै सहमानीवना सम्मयात् । नापि सवत्सरमतिमा वे हादश रावय इति प्रयोगाद हादरात्परता सवत्सरशब्दस्वेति भवनो. ययम् । प्रतिमा विषेपणत्व नैवान सवत्सरमन्दस्य प्रयो. गाचतुर्शदाराविपु प्रयोगादिति । अतः सहस्रदिवससाय सन मरजतत्यर्थः । रक्षा च प्रजापति नेया मुपसवानां देवाना मर्थे सहससंवत्सरसाधे मचे मधामवन मवा- रुन्धत् न्यरौत्सीत् तच गवामयनं वादगाहे हादगार साध्ये ऽपारन्धदित्यनुपः। एवमन्यदपि व्याख्य चम्।

·एवमन्यदपि व्यास्य यम्। इदानो मौदुम्पयु कयरा वि. पवियत्रानभाषम्। ८१ तमादग्निहोले सर्वस्याप्यवरोधात् । अग्निहोत्रमावेण सर्व- वक्रतुभिरिष्टम्भवतीति सिहमित्यर्थः ॥ २ ॥ इति घोसायणाचार्यविरचित माधवोये वेदार्थ प्रकाये पर्षिशनायगाये हितोयवानले पञ्चमप्रपाठक दितीयखण्डः। अथ सतीयः खण्डः। अधेदानी मौटुबरीविशेपो निरूप्यते-तत प्रोदुम्बर्या. ययं विधात प्रशंसति-प्रजापतिदेवेभ्यः । पुरा प्रजा- पतिर्देवेभ्य. सोयेभ्य असुपिरमूलां अत्रिमूला मग्रन्यिं पन्धिरहितां पृथुवुधां स्थलमूलां एकजा मनेकशाखारहिता. मौदुम्परो मुष्यति अतएतादृशोदुम्पा उच्छ्यणं प्रशस्त मित्यर्थः। कियत्परिमाग मौदुम्बा इत्यवाह---यज- मानः । औदुम्बरो यजमानसम्मिता भवतीत्यर्थः। तथा प गुल्यन्तरम्। यजमानेन समितीदुम्बरी भवतीति । यदि कुमादयो यजमानाः तथा कय मित्याय राह-प्रथ कुमा। कुजा वामना इसाय भवेयुस्ताई जबाइवः स्युः । तैरुर्धवाभि रौदुम्बरी समा यतोऽस्थाः प्रच्छेदन कुर्यात् । प्रश्पूर्वकमोदुम्पा वियेषेप छेदने सागविगेयं दर्शयति- पोटुमरो। कतिझदना भवतीत्यर्थः । अथोत्तर-अग्नि धोमसाध्यः । केले मु य षु प्रोदुसरी नवछदना भवतीति वैश्यस्तोमाण्ये त्रु यने वौइमाः छदनाचे कादश कुर्यात् ।

·. अपचितिं पूजा ८२ चतुर्थप्रपाठक चतुर्थ खण्डः। धत्ते-य एवम् । यः पुमानेव मौटुम्बरोधमान्वेद विदित्वा च वधोक्ता मोदुम्बरों यदीश्यति तदा , माशोति। प्रथयोत मौदुखोछयणस्याप चितिसाधन. नामाख्यायिकयोपपादयनि-प्रजापतिः । पूर्व प्रजापति- रपचितिं प्राप्तवानीत्यकामयत । किञ्च। उदुम्बरउहे. तुत्वादूर्गत्वम् । अबञ्च साम यत्त: सामाग्मयाम् । तस्मात् सामगेभ्यः माम मायन्तीति सामगाः तेभ्यरपचिति पूजा करवाणीति । अहं प्रजापतिः करवाणोति सम्बन्धः । अतो यः पुमानेवं यथोशलक्षण मौदुखरी फलीप्रयति । सोऽय. चितिम वामोतीत्येवेति ॥ २॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचित माधयीये वेदापकाये, विंगनाशपाख्ये दिसीववाह पञ्चमाध्यामे । रतीयः पण्डः। अध चतुर्थः खण्डः। अध सविशेष यूपं निरूपयितु मुपकते। यूपं करोति स. चौरं शोरक्षप्रतिक मूले स्थूलं वालाय सूक्ष्माय मध्ये वानु रूपं यूपकरोति कुर्यादित्यर्थः । तत् प्रशं. प्रति-वयो वै । यूपो वध एव । तथा च तैत्तिरीयकम्- इन्द्रो वै वपाव वन प्रहरन् स वेधा व्यभनत् स्मारतीय यूपस्थानीयमिति । यस्मै यजमानार्थ वजे णैव माढव्य' यविघ्नकारिषं राचसं प्रतिहरति । यूपस्यायाधिकरणं विधत्ते-अष्टयोः । तस्य अष्टसाका प्रयो करोति कुर्या- ·अड्वियनाचभाष्यम्। हिति दिएचवस्रो विदिक्षु चतस इति । तत् प्रसंमति- दयदिशः । तथा मति ऊधिः सह दिगभ्यां दश दिया। परिग्रहीतवान् भवति । अतश्च.यूपे यूपविषये. उभयतः इयोः । पार्थ योः पाठः पञ्चसइंशी करोति छतवान् भ. पति । पञ्चय यक्तिरिति सध्यानाम्यात् विकल्प न धमा न्तरं दर्शयति-पपदय । पञ्चदशरनि' वा यूपकुयात् । মুহ ফানি সমছুয়াথি মযমি--আমি। पुष्टिकामस्य पालाशप्रति यूपं कुर्यात् । एवमन्यदपि यो. ज्यम्। यत्रिय बनाई किच' वैकवतादिक ववजात मस्ति तमनतिक यूप' पशकामस्य कुर्यात् । पालाशेबेव वर्जनीयान् प्रतिज्ञापुरमरं दर्थ यति -तव वर्जनीया भवन्ति । तत्र वजनीया गडुलो अन्यियुषः। वणितः प. वादिकातगोपेतः व्यावत: विकाहत्तः श्रप्रदक्षिणात्त इत्यर्थः । कुठिः मुणः कुटिलो वा । कुनः कुभोवझायः । शूला तीक्ष्यामः । दधी दावाग्निना शोपितः। शुष्को नीरसपिरः सछिद्रः। घुणदग्धः कथादिभनितः इत्येक अपास्ता। प्रतिज्ञापूर्वकमुपादेयान् दर्थ यति- দয়। মন্ত্র বলনীবানল যা হয় নি । शावर्ताः प्रदक्षिणा अनुपूर्वसमा! अनुपूर्वेण ममाय- पता: । भादयः प्रसस्ता उपादेया इत्यर्थः । यूपस्यायि. देवता. सप्रति दर्शयति-यूपस्थाथि। अघ यूपस्याथि. देवतान्य यन्त इति गपः । पूर्वाया मसी अग्निदेवता - न्यत् ममानम्। या विदिमः सन्ति ता विदिमस्ते प्रसिद्धा श्रादित्यादयो यथासश तिष्ठति। पपराजिता यस्या । -प्रथ ·चतुर्थप्रपाठके चतुर्थखण्डः। दिशि देवा असुरैः पराजिता नाभवन् सा अपराजिता अधरा दिगित्यर्थः। सापि जायां दियि साध्यास्ति- न्ति। तद वन्येभ्यः । यथोक्लयूपं प्रशसति-सर्वदेवत्यो वै अतः सर्वदेवत्यएव यूपः किश्च यप अनेकावितलादबहु- रूप एव सन् यजीभूत्वा वजात्मकत्व प्रतिपद्यते देवानुप- तिष्ठते। प्रकारान्तरेण यप मेव प्रससति-ते देवाः । प्राप्तयूपास्ते देवाः प्रजापति मुपाधावन् उपत्य चैतेन लब्धा- नुमाः सन्तो यूपैन वामन तेन राचसान् प्रति हरन्ति प्रारोधयन्ति आवणन्ति एव । तथा आयोधयन्ति तैः सह युद्ध कुर्वन्ति। तत्तेन यूपस्य यूपत्वम्। तवैव धर्मान्तरे विधत्तेन्मूल मरनि तस्य मूलं सत्वच मरनिप्रमाणे नि- खनेन पित्रादिसम्बन्धेन यूप पुन स्तोति -तस्व यन्त्र खा. न्यम् । तस्य यूपस्य बन्नै खान्य यबिखन सम्बन्धि स्थान तपितृया मायय वदूई स्थान तन्मनुष्याणाम् । दशनाया यूपे बड़ा पादर्भ मथ्या रज्या प्रयत् स्थान ।तदोपधिवनस्प तोना मधिष्ठाटदेवतानामित्यर्थः । । रमनाया अर्ध्व यत् स्थानं तहिखेपां देवाना माश्य इत्यर्थः। धर्मान्तरागि दर्शयति-प्राप्लावयम्। यूप मानावय न्यभिपिच्छे युः तथा अल कुर्वन्ति किच अहवन वसनेन वस्त्रेण आच्छादयन्ति आच्छादयेयुः। ययोत मालवनादिक प्रभ सति-तं ग- न्धर्वा तदेतदा प्रव गन्धर्वाणा मपसरमा पाथै शातं भवती त्ययः तदीय चषालं तदूर्व प्रदेश चन्द्रादिमम्वन्धेन प्रश सति-इन्द्रस्य 1 तस्य वचपास तदिन्द्रय सम्बन्धि चषा. लस्योर्ध्व यदवलमात्र कार्य तमाध्याना देवानां स.

·पड्विगवाअषभायम् । खन्धि। प्रसन् धर्मान्तर विधत्ते प्राचोम् । तं यूप पाची दिश प्रति नमति सत्रमयेदित्यर्थः । एतद एतदेव प्राचोसनमनं विर्योदेवस्य परमत्कष्ट स्थानम् । पुनयू प तदोयगरोरादित्वाद्यामकलीपवर्णन प्रश सति-तस्य- संवः । तस्य यूपस्य शरीर वसन्तादि ऋतयः शिरः यत्- सर. रूपाणि वेदा: य एवं वेद सवत्सरे एवं प्रतितिष्ठति दीर्घायुभवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ इति योसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाश पविशवाह्मणाम्ये दितीय बामणे पषमापाठके चतुर्थखण्ड़ा। मथ पशम खुण्ड। अथ सविशेषां सन्ध्या प्रथ सापूर्वकमास्यायिकया निरू पयित' वादिनां प्रय तापदुपस्यापयतिमाह्मवादिनी वदन्ति । अर्धस्त्वतिरोहित एव । उत्तर यह मपक्रमते- देवाय या। पुरादेवायासरायापर्यन्त तत ते देवै सह स्पर्कमाना असुरा दानवा प्रादित्यमभिलस्य वोडु मभ्य द्रवन् तदानी स धादित्यस्तेभ्योऽसुरेभ्यो विभेत् प्रतस्तस्याः दित्यस्य हृदय कूरूपेण सायानिछन् । ततः किमि लवाह-स प्रजापति । स भोत प्रादित्यः प्रजापतिमुपा. धावत् तस्य समीप मारा नित्यस्यास्य सराय प्रजा पति रेतदस्यमा यम्भेषज प्रतोकार मपश्यत् । सत ननृत- वर्जनम् । सत्य यथार्थभाषणम् । ब्रह्म ऋमेदादिक । ।

·चतुर्थमपाठक पञ्चमः। योधार प्रणवम् । विपदांपादत्रयवती गायत्रीं चेति । किञ्च ययोत्तस्य भेषनस्य अगोमुख प्रधानम् इत्यपश्यत् तस्वयं सितत इत्यवाहतस्माद ब्राह्मणी होरावस्य मयोगे मध्या. मुपास्ते । यस्मादेवं तस्मात् ब्राह्मणचन्दा चत्रियवैश्ययोरप्यु पनक्षणन्तयोरपि तवाधिकाराम खत्वाचाहोरावस्य संयोग अहोरात्री सन्धी भव्यवसन्धयामुपास्त स ज्योतिषि नश्य दवस्थापन्ने न पूर्वन्योतिषा सहितेन कालेन आयोतिषी दर्शनात् आगामिनो व्योतिषो दर्थ नपर्यन्तम् अन्तरालो यः कालः स अस्य सन्धयोपासनस्य काल मा मन्वा तदेव सध्यायाः सन्ध्यात्वम् किश्च साय मासीन हपविष्टः सध्या सपास्ते तया सन्ध्यया वीरस्थानं बलवतम्बानं जयति प्रा. प्रोति। अथ पुनः सन्ध्याकाले अय उदकानि यत् प्रयुद्धले अवं विधिपति तत्र तावद्ध' विग्रुपो यिन्दव, वजीभ- पन्ति वज़ीभूला ता विग्रुपो असुरान् प्रति योङमागतान. पधुन्ति ततो देवा विजयिनो अभवन् । अमरास्तु पराभ- वन्ति पराभूत्वा ता अभवन् किच य एव मुल प्रकारण वेद अस्स वेदित, मात्रय यनुरामना खेनैव पराभवति । तथा सावत्र प्रातय सन्ध्यां यदुपास्ते तथा द्विविधसन्ध्या. गतस्य वोरस्थान सतत सर्वदा अविचित्र भवति योऽप्येवं वैद तस्यापि यथोक फलं भवतीत्यर्थः । तथा प तैत्तिरी- यका आमनन्ति तस्मादुत्तिष्ठन्तम् अधि तानि रचांस्था. दिवं योऽधमन्ति याक्दन गावाणिवा एतानि रासि गायेत् गाववाभिमन्तितेनाम्भसा साम्यन्ति तदुइ वा एने ब्रह्मवादिन, पूर्वाभिमुषा. मन्यावा भायवाभिम.

·वनिमनाभाषम् । हिता पप जव पिचिपन्ति। ता पता आपो वजोभूत्वा सानियांसि सन्देहा शशि प्रतोयन्तीत्यादि ॥ ५॥ इति श्रोसायणाचार्यविरचित माधवीवे वेदार्थ- प्रकामे षड्विशनाअणास्ये हितोयबामणे पचममपाठक पञ्चम; खड। अथ यष्ठखण्डः। अथ चन्द्रस्य क्षयी निरूपयितु प्रतिजानीत- माथेषा। अधति वाक्यौपाने । एया वयमाणा चन्द्रमस: सम्बन्धिनो धयवधिः यद्यपि दिवचनेन भवति तथापि बाहु- लकादेकवचनम् । तस्य विवरण यस्मिने व काले चन्द्रमाः धोयते कलाभिः यथा कलाभिराप्यायते धनयमनु- व्याख्यास्यामोऽनुयर्थयाम इति। तर प्रधभं तस्य मकारं दर्शयति-पूर्वपचे। ये एव देवाः पूर्वपः शक्लपक्ष दीच्यन्ते सोमपानाय दीक्षां कुर्वन्ति व दीक्षिता देवा अपरपचे रुणपचे सोमं भक्षयन्ति। कथं तत्र सोम- पानविषये मानि वस्थमायानि पाणि उपधीयते বাৰৰ বয়স-ঘিীলীক ধান গলবিলা पानम् योः एलोकमेकं पावमिति। तत्रादित्याः प्रादि- त्यास्या देवा दिव्येन पानेष प्रधर्म लेवा विभाग प्राधमाः मानक परफल पत्रकला यस्य त सोम पञ्चमोन अब्बा ट ·पदमप्रपाठक षष्ठसा । संघोगे द्वितीया। प्रतिपदारभ्य पञ्चमीपर्यत भवदनि प्रतिदिवममेकका कला पिबन्तीत्यर्थ 1 ततस्ते दोषिता मद्रास्या देवा अन्तरिने अन्तरीधलीकामवलेन पारेख हितोय पञ्चकन्न दशमी घष्ठीमारभ्य दशमीपर्यन्त भव- यन्ति ततस्ते दौधिता वसवी वस्वास्या देवा अविष्या. पावेण वतीय वतीयभागात्मक पञ्चकल पञ्चदशोपर्यन' पूर्ववनययन्ति। ततयन्द्रमसः योडखे का कतारशिषवे श्रत । यतयन्द्रमा. पोडशकनानन्तर मोऽवयिष्टककसा सोन. पोषध्यादीन् प्रवियति तथाच सति इन्द्रज्येहाः इन्द्रप्रमुखा सोमपापा सर्वे देवात मोम निलमता ताहा मोमवती राति यमन्ते तव टान्त. यर्थत्यादि । घधा ६ बरया प्रलय नाथ सुपगामामम् उपग- पास व्याधिगत गेगिग पिगर पिनामह प्रपितामह वा अभिनय मरिष्यति नवति सन्दिहाना. पुवादयस्तो राति पमन्ति तहदित्य । तन देवाना सहयामानिमित्तेन अमावास्या प्रमायद मुहांचे प्रमावस्या त्वम् पमा मह मवम त्यस्यामिति व्युत्परिन्य) । यस्मादेव सन्मादेव যায় অনায়ারা পাশ্বিনৰ মৰলি গঞ্জাম वर्शमका घेदाद रमोयोमामकनात् तब मामस्वादन. বাঘ। ঘ বদ্ধ সিন্ধমনিগামু বমি- সুষ। স্বল্প স্বয়মনা খথ অনুস कलामि. प्राचरम् उच्यत इति बेष'। कर या पादः कलावं मनुमविध साम्य सावित्या वनम्नतिम्य, अपुषा अनमो बसमयमा गाभा परमवादिगण ·घडविमानसभाषम् । । मनमनाम की वेदः तमाद बाबास खतोषितोषित पादमसनयन्ते सम्यडनवन्ति । यस्मादेवं तस्मात्सावायस सवयनसम्बन्धिनश्चन्द्रमस सावाय्यत्वं यथा एम्य प्रोष- धौभ्य. सत्रीय स्वामनि सवयन दधिमयसोः सावाय्यत्वम् । तथा तेत्तिरोया प्रामनन्ति- एतमे सत्ततेति तत्पशन्य पोषधोभ्योऽध्यामन् समनयन् प्रत्यदुत्पद्य समनयत् सावा. व्यस्य सानाय्य चमिति एव मनापोत्यर्थः । अथेदानी अपु- मत्यादिपतित्वेन चन्द्रमस प्रशसति चन्द्रमा वै। पति रनुमत्यादीना रेतस प्राधाटलात् अनुमत्यादीना खरूप- प्रदर्शन-या पूर्वा। या पूर्वा चतुर्दगोविपौर्णमासो सानुमतिरित्यु यत-योत्तरा। योत्तरा सम्पूर्णचन्द्रोपेता सा रामा या पूर्वा । या पूर्वादृष्टचन्द्रामावास्या सासिनी- घालोत्यभिधीयते । योत्तरा नष्टेन्दुकलामावास्या सा कुङ्ग रित्युच्यते एलायन्द्रमसो जाया इत्यर्थः । अतय' पुमान् बुद्धिमनुगचन्द्र त पश्यति अन्य न पश्यति अस्य दृष्टुस्तत् तादृशमेष मिघुन भवति । अनुमत्यादि पर्वचतुष्टय युग- चतुष्टरसम्बन्धित्वेन प्रभसति-पुथे वा पुष्यन्यस्मिन्धया- निति पुर्य कलियुगे पनुमतियेष्ठेति मेया नया वापर सिनीवाली येहा भयतीति। खायाम्। सर्यो नमो धमा धमा यस्य वेताग खावा तस्य राका बेटा तया भवेत् । कुइ. सतपर्व तयुगसम्बन्धि पर्व भवेत् इति। अनमत्या दोना लक्ष्यानि दर्शयति-धू ने चा। न्यू ने चन्द्रे कला- रहित मति पोर्यमासो मममति विद्यात् यस्मिन्दे चन्द्रमा बात सामावस्या सिनोकालोति शेवा वदि चन्द्रमा - ·पञ्चमपाठके सप्तमखण्ड। सम्पूर्णो दृश्यते सा पौर्णमासी राका। यत्र तु चन्द्रीन हयेत सामावास्या कुरिति भेया।६। इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाये पविशवाहापास्ये हितोयदान पचमप्रपाठके पष्ठ खण्डः। प्रघ सप्तमखण्ड:। अथ साहाकाराण्या देवता मयपूर्वक निरूपवित प्रजापति प्रति ब्रह्मवादिना प्रय तावदुपस्थापयति स्वाहा वे निगदसिइमेतत्। उत्तरमाह-स्वाहा व सत्वसम्भूता। स्थाहा सत्ये नेव सम्भूता नान्ये न। बक्षण एव दुहिता बाणा মঙ্গল না। বনঘন নদিযা বানশীয়া। নগ্ন নর- राणि सफार वकार इकारामकानि नोणि पदमेक एसr- वन्येवेति मन्तचम् अस्यै अस्या वर्णरूपाणि शल: पापन- शब्द न पप्रवर्ग उपनयते सुवर्णपति वयः। अम्याच. बार कागादयो वेदा उसासा स एव तया घरीर यानि निसलादीनि बड्वेदाङ्गानि तान्ये व तस्या अङ्गानि पोषधि वनस्पतय एवाम्या लोमानि। वधा दे गिरमो तयोरक प्रदान ममावास्थैक चिर पोर्षमासो द्वितीयं गिर सवेव च यागकरपाचन्द्रादित्वो चन्द्रादित्यावेवास्यायनुषी इत्यर्थ.। भाज्यभामाख्ये कम्पो एवास्या हुत इवमहान मुण. मित्व. वारी वा दचिया सेव प्रास्ता वरयं तस्याः हा. द्रपती एव सामनो एवं बाद इति ः। अब:- ।

·पविंगमानमाणम् । सामवेदासः उच्छास: ऋगादय स्लयो वैदा गतिः पादा इत्यर्थः। एवंविधा या स्वाहा सा एव स्वधा नान्या तथा बषट्कारः सपा साहा देवेषु देवयन्नेषु वषट्कारभूता सतो प्रयुज्यते सैव तयाभूता पित्यज्ञेषु मयुज्यते इत्या- भयनिरूपणम्। यकटोमुखो पृषियो मधिष्ठायान्तरिएर मार्गेण विपर्वति साक्षा सर्व स्वर्गादिफलं व्याप्नोतीति । सस्था. म्बाहाया अग्निदेवतम् अग्निरेव देवतारूप ब्राह्मणः तत्प्राधान्यात् । प्रजापतये इत्यवोऽन्यः कथित् सर्वाणि भुवनानि परिभवितुन मनोति । अतस्ते तुभ्य वयं यत्- कामा यत् फलं कामयमाना जुहुमः तत् फल नो अस्मा. कम् अस किञ्च पय रयीणा धनाना पतयः स्याम भवेम साहेत्यनेन वाहायाः प्रजापतिपरिग्रहो दर्भितः । यथोम रूपां स्वाहां प्रगसति-तस्थान लप्तिम् । तस्याः स्वाहा- कारपरिग्रहेण दप्तस्य प्रजापतेः यति मनु यजमान: प्रजया पुत्रपोवादिकया पशभिर्गवादिभि रवायेन तेजसा ब्रह्मावर्चसेन यति इति शब्दोऽध्याय परिसमाप्ति-योत- नार्थ. 100 इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ- प्रकाये पविशवाझयाख्ये द्वितीयमाप्रप परमप्रपाठके सममखरः। इति पञ्चममपाठकः।

·१.६ पठापाठचे प्रथमखण्डः। अथ षष्ठः प्रपाठकः। अथ प्रथमः खण्डः। घटाध्याये प्रातभान्ति निरुप्यते । तत्र प्रथम सावशेषां शान्तिं दर्शयितुं प्रतिजानोते-प्रधातोद्ध तानाम्। इष्ट- प्राप्तिसाधनकम्मनिरूपणान्तरम् अतोऽनिष्टपरिहारसाधन- कम्मनिरूपयस्य प्रस्तुतस्याङतानां देविकाना मनिष्ट- प्राप्तिसूचकानां कमेगां तमूचितदोपनिई रणसाधना. या व्याख्यास्यामः विधेपणानुवर्णयामः । मतिज्ञातां मान्ति' विधत्ते-पालापानाम् । पलायसमिहिरटसहस्र मष्टोत्तरसहस्र जुहुयात्। तत्र देवताप्रकाशकानमन्वान् दर्शयति-ऐन्द्रयाम्य । ऐन्द्रः इन्द्रदेवत्यः सर्वेऽपि देवास्तद्धि तान्ता ऐन्द्रादयो वैष्णव्यन्ता वष्टावचः ताभिर्जुया. दित्यर्थः। ता एव ऋच. प्रतोके दर्शयति-इन्द्रायेन्दीम. रुत्वते । एता ऋचः छन्दो ग्रन्वयाख्याने पटमम्माभि- ाग्याता इत्यत्र न व्याख्या क्रियन्ते। ययोत गन्न होम दर्शयित्वा इदानी तनखे न तेपा मेव इदं वस्तिवाचन दर्शयति एतानि साम । एतानि यथोक्तानि मन्ववर्णानि साम प्रति सामगानपुरःसरम् अष्टगतमष्टोत्तरशत प्रत्येकं जपित्वा स्वस्तिवाचन सखा पुण्याहवाचन कुर्या दित्यर्थः । तथाचं सति रया यजमानानां स्वम्ति अनिष्ट- परिहारहारेण मवलं भवत्येव । स्वस्तिवाचनमन्वान् प्रती. बेदयत्वेव। स्वस्तिदाविशतिः एते मन्त्रा उत्तरान- अन्ये सष्ट ममामिलाना। खस्तिवाचनमन्ना ·१०१ . षधिबाघभाष्यम्। होमसभारोपस्थाने योग दर्शयति-एतैः सम्भाराणा मुप- खानम् । एतैः स्वस्तिदावियस्पतीत्यायेमन्त्र: सम्भाराणा मुयस्थान कला येष कर्मसमापवेदित्यर्थः । तथा सति अस्य यजमानस्य खस्ति मङ्गलं भवत्ये वदिशक्तिरादरार्थी शान्तिप्रसार्या। लिङ्गादन्यत्र विनियुक्ताना मध्येपा मन्त्राणां श्रुत्या सम्भारोपस्थाने विनियोग: यवा ऐन्द्रा गाईपत्य मुप- तिष्टत इति श्रुत्वा ऐन्द्रायाः ऋचो. गाईपत्वोपस्थाने विनियोगः । १ ।। इति चौसायणाचार्यविरचित माधवीये येदार्य- प्रकाये पड्विमवाप्रपास्ये हितोयना पाठप्रपाद के प्रथमखण्डः । प्रय हितोयख। अतः सप्रयस भवुकतोपरे प्राने शत्रुविजयाय होम विशेष माख्यायिकापुर सर दर्शयितुमुपसमते-देवाय वा असराय। एषु लोकेयु प्रविष्यादिलोकविषये देवायासराय परस्पर मस्सईन्त असुरेभ्य, स्पर्धनाना देयाः प्रजापतिमुपा- पावन ततः प्रजापतिस्तेभ्य उपस मे भ्यो देवेभ्यो पता वश- माणां देवों देवसम्बन्धिनी मनुकतोपद्पनिहरसाधनभूतां प्रायस्कदिति । ततः किमित्वबाइ-ते ततः शान्तीका अतोऽनन्तरमेव देवाः यान्तोका प्रहरपा) गत्यश्योरीक- गितिविहित प्रकाप्रत्ययो पालभाचान्तरपि भवति । तन प्रजापतिदतियान्तिहोमाः इताः सन्तः अरानभ्य.

·पष्ठापाठ रितीयखण्डः। जयन् ततो देवाः शत्रुक्षतोपदवरहिता अभवन् असराय पराभूता प्रासन्। किञ्च य एव मुखप्रकारेण वेद अस्य भ्रायः भवः आत्मना खेनैव पराभवति यदर्थमाख्या. यिका त होम मेतिकन्यताकं दयति-अथ पूर्वाल एव । अथगन्दो याक्योयनामे पूर्वा एष नैत्यमग्निहोत्र' हुला वीरणान् तत्संज्ञान टणविशेषान् मालवती प्रियश कामपामार्ग प्रसिद्धमित्येतानि दर्भादीनि सम्भारद्व्यापि स्वयमाहरेत् यजमानः पुत्रादिना वाहारये दाहत्य च तानि निष्णातः प्रयतो वातः शुचिः सन् शुवासा नित्य- तन्वेण स्थगिडलमुपलिप्य गोमयेन तत् स्थण्डिलभतो: प्रोच्य समायोजविधिमनतिक्रम्यदर्भः, खण्डिलमुनिस्य पुनरनिरभ्य क्ष्य तवाग्नि मुपसमाधायेन्द्रायेन्दो मरुत्वत इत्याद्यैरिन्द्रादिदेवत्यैरष्टभिः पूर्वोतमन्त्र वक्ष्यमाणे, व्यैः रिन्द्रादोनुद्दिश्य प्रत्येकमष्टोत्तरशतं जुहुवादिति शेषः । द्रष्याणां प्रदर्शन सरं मुद्रादिमियः स्वण्डिलेरिति पक- मन्त्रम् । रक्तपायस रक्यालितण्ड लैः पक्ष पायसम् । हत- पायस. तमिग्रेग चीरेणैव तपायसम् । अन्यत् प्रसिद्धम् । एते सर्वे श्रोदनादयो द्रव्यविशेषाः पृथक् कतीतरावरवः । एतेपा मभावे तोत्तराघरव एव यात्रा इत्यर्थः। अथवा सर्वेषां तेषामलामे पायसः परमाव्रम ग्राह्यमित्यर्थः ॥२॥ इति योसायणाचार्यविरचित माधवोये येदार्थ- प्रकाये पड्वियबाप्रणाख्ये ब्रितीयमारणे , पठापाठ द्वितीयखण्डः।

·पतिशमानधनाथम् । १.५ अथ वतीयखण्डः। इदानीमैन्द्राइतविशेष दर्शयित तदा त्वेन किञ्चिन्नि- यमान् दर्शयति-समाचोम् । वक्ष्यमाणाड,सविशेषनि. मितवान् प्राचों दिय मन्त्रीच्या वर्तते होमकरमार्थ प्रव. संत । वयमाणानामतविषयाशं प्रायां दिशोन्द्रम्ब. विखविशेषा दिदानी निमित्तविणेयान् दर्शयति-अथ पुनर्यस्य पुरुषस्य सम्बन्धिनां मपिहारादिसम्बदः तदा दोनां दरणं भेदन पायाम: चिक्षपोडा अथवा राजकुलेन सह विवादी भवेत्। तथा यानमान्दोलिका तदादीनां भन्ननेषु तेषु भग्ने श्वित्यर्थः । अथवा गजवाजिप्रभृतयो अतिप्रमीयत एवमादीन्याससादितेन्द्रनानाति। तान्ये तानोन्द्रदेवत्यानि प्राययित्त निमित्तानि भवन्तीत्यर्थः । एवं निमित्तानि दर्शयिता इदानी तदोपनियईए मेति. कर्तव्यताक होम दर्शयति-इन्द्रायेन्द्रोमरवत । स्थातो. पार थालीपाकविधानमनतिक्रम्य त्वक यपयित्वा इन्द्रा. येन्दोमरवत इत्यनया ऋचा हुवा पुनरिन्द्राय वाहे. त्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रः पञ्चभि राज्याहुति होति जुहु- यात् । ततस्तवत्य नूनातिरिमाप्रायश्चित्तार्थ भूः खाई. त्यादिभिः यातिभिः हत्वा अध पयादिन्द्रायेन्द वित्यस्था मचि अष्टोत्तरयत साम गायेत् अनन्ततर स्वस्तिवाचना. दिक पूर्ववत् कुर्य्यात् ॥ ३ ॥ इति योसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ. সাম মষিমন্নাঞ্চঘা ৱিনীয়রা অষ্টমৰা ৪নীয় ।

·१६ षष्ठप्रपाठके चतुई। . - अथ चतुर्यखण्ड । याम्यनिमित्तहोमविशेष दर्शयितु तदर्थमपि किञ्चि नियम दर्शयति-सदक्षिणा दिय । स वक्ष्यमाणादभुतवि शेषनिमित्तवान् होमाधिकारी दक्षिणान्दिशमन्वीक्ष्य वर्तने होमा निमित्तविशेषाण दक्षिण दिशोऽपि याम्यत्वावि- भेषात् । इदानी निमित्तनि पान् दर्शयति -अथ य दास्य। अथ पुनर्यदा अस्य पुरुषस्य सम्बन्धिषु प्रमया प्रवादिवाया सहितेषु पशप गवादिषु खगरीरे वा बरि- हानि प्रादुर्भवन्ति । अथवा अनेकविधा जरादयो व्याधयः प्रादुर्भवन्ति । तथातिसप्रदर्शनम्। अस्वप्न मनिद्रा । प्रतिभोजन भस्म करोगवशेन बहुतराव्यमहार। अभोजन मरयादिना। आलस्य भ्रवालसनावणम्। अजीर्ण शुदभावेन भुलस्यानरस्यापश्चनम्। अतिनिद्रा एवमादोनि मेवादिदोष । तान्ये तानि सर्वाणि यमदेवत्वानि श्रद्ध- तानि प्रायवित्त निमित्तानि भवन्ति । एक निमित्तविश- घान् दर्गयित्वा इदानी तरतुदोषनिव्र णसाधन होम सेतिकर्तव्यताक द यति-नाके सुपर्णमिति स्थालोपाक इत्ला पञ्चमि राज्यातिभि रभिजुहोति यमाय स्वाहा प्रताधिपतये साहा दण्डपाणये खाइम्बराय बाहा सर्व पापयमनाय स्वाहा इति जड्यात्। तत. तव न्यू नाति रेकप्रायश्चित्तार्थ व्यातिभिर्दुत्वा प्रघ पशाबासुपर्णमि त्यस्थामूचि साम गायेव पूर्ववत् स्वस्तिवाचन कुर्वादितिः॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिव माधवोये वेदार्थप्रकाये मङ् विमनाप्रपाले हितोयबाधषष्ठनपाठक चतुर्थखन्छ ।

·घडविथनाअणभाष्यम्। अथ पञ्चमखण्डा अथ वारुणनिमित्तवियप दर्शवितु यदर्थनियम दर्श यतिस प्रतोची दिशम् । स वक्ष्यमाणनिमित्तवावधि- कारो प्रतोची पविना दिन अन्वीक्ष्यावर्तते होमकरणार्थ वतेत निमित्तविणे पाणा प्रतीच्या दिशय वरुणसम्बन्धित्वा- विशे पादिदानी निमित्तविण पान् दर्शयति-अथ यदास्य अथ बदास्य पुरुषस्य क्षेत्रग्नहस स्थितेषु चेवस्थितेषु च धान्ये । घोतयो वक्ष्यमाणा. प्रादुर्भवन्ति । इतौनामव प्रदर्शनमीत- योऽनेकविधा अतकप्रकारा' खलु पाखुन पक पतगः पपिरियम, पिपीलिका. मसिनाः मध्धका मधुमक्षिकावि. मेषाः भीमका भूमो भवा क्षुद्रजन्तव. शका' कीराः सर- भकाः प्रसिदा मामका सूक्ष्मसम्बन्धिन इत्येवमादौनि अतिथ्यादोनि च सर्वा वान्यन्न तानि वरुणदेवत्यानि সাবিনবিদিনানি মনি নবনিমঘাষন होम मेतिकर्तव्यताक दर्शयति--पूत वीति । पृतवतो. भुवनानामभिथिया एमा ऋच, । अन्यत् पूर्ववद्यालये यम् इति । इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थ সাম অভিমামা দ্বিনীষার্থ पष्ठापाठो पक्षमसण्डः। -- ·षष्ठमपाठक पक्षका अध पठखुण्डा - वैथव एनिमित्तिक शेम दयितु तदर्थमपि नि. यम दर्थ यति स उदीची दिशम् । स वक्ष्यमानिमित तवान् अधिकारी उदीयो दिगमन्चीचा वर्तते । होमाथ' निमित्तविशेषण उदीचादियश कुवेरसम्बन्धिबाविशेषा. दिदानीनिमित्तवियेषान् दर्शयति -अब यदाय। अध यस्य पुरुषस्य यदा कनकादिभ्यो वियोगो भवति अथवा पारम्भा वा विपद्यन्ते नियमला भवन्ति । अथवा अन्यानि फराणि पियाचादिदर्श नादीनि । अपि वा मिवाधि मुद्धदो वियोज्यन्से विदियन्ति अथवा अरिष्टानि दुःखसू. घकानि क्यासि काकादोनि स्वग्रह मध्यासन्ते रहे वल- मौकभीमानि भूमी भवन्ति एतानि जायन्ते प्रादुर्भवन्ति । अथवा छवाक चिलि रहोपरि दृश्यन्ते । अधवा स. रघा अभिनिलीवन्ते खग्रहे एवमादौन्यन्यान्यपि सर्वा. एवज,तानि वेयवरदेवाचानि कौपेराशि प्रायश्चित्तनिमि- नानि भवन्ति। ततुदोपनिवईणसाधत होम मेतिकत- व्यताकद यति-अभियं देवनिति। अभिन्य देव' सवितार मोखोरित्येषा ऋक् । अन्यत् पूर्वव्याख्यम् इति। इति श्रीसायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकामे षड्वियबापाख्य द्वितीयवाहणे षड्वप्रपादक पष्ठमणा ·रिला तं पुत्वा पुनरम्बये. स्वाईत्वादिभिः पञ्चभिमन्यः पविंयसभाम्पम् । 'अघ सप्तमस्खण्डन प्रथाग्निदेवताकनिमित्तविशेष होमविषं दर्शयित' तदनले नादौ पृथिवीनिरीक्षणपूकमावर्तनं दर्शयनि- सा मृधिवो। होमार्थ वक्षामानिमित्तानां पृथिव्याधा. मे यत्वाविशेषादिदानी निमित्तविशेषान् दर्पयति- अथ यदास्य नवम्। रुदति रोदति । धूमावति अग्नि विनैव धमः प्रचुरो भवति। अकस्मात् दृष्टिं विनैव सलिलमुनि रति तथा सलिले पहिमपामाणः पवत् अवमान एवं तिष्ठति न तु मन्नति निमग्न मृतशरीरमुदके प्रक्षिप्त नो प्रवति किन्तु निमज्जति किच्चाकाले पुष्पश्च फलच फलपुष्प- मभिनिवर्ततीनि वृक्षमभिती नायते । तथा सति अख- नर्या गर्भो नायते। अवतः प्रनापतिना, अरेतस्कलात् गाभावः तस्मादग्नतरो न. नायत अरेता हि' इति अतिप्रसिद्धिस्तथा यदा यस्मिन् देश इस्तिनी करिणी मन्नति निनिमित्त. उरके, निमजति तथा यव यस्मिन् देश भूकमी जायते न तदा तद्देशाधिपती राजा विनः श्थति किच यदा गोर्य इमारोहे याम महियी आरोई- दित्यनुषः भारण्यकमनुथरहारोहणीयासम्भवाद ग्राम: महिनीति विशेषपमिलेवमादीनि ग्रामस्करंयाराह. णादीनि तान्ये तानि सर्वाण्या तानि अनिदेवत्वानि प्रा. यचित्तानि भमन्ति तजे तुरिमापूनिवई साधन होम मैतिकर्तव्यतार्क दर्भ यति पग्निन्दूतमितिः . अग्निदूत धीमा व्यनया मचा थालीपाकविधानेन चर य.

·अठनपाठी अष्टमा पञ्चभि राज्याहुती रभिजुहोतिानुयात् । पुनः न्य जाति रिकमायथितार्थ व्यातिहोमान् 'दुला यातायामपि सामगायेत् ॥ ७॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकामे अद्वियवाचास्य दितीयवाझये घटप्रपालवे समतखण्ड 7 बध प्रष्टमसुण्ड। वायुदेवताकनिमित्तविशेष होमविशेषे दर्शयित' तदनले नादावन्तरिक्षनिरीक्षणपूर्वकमावर्तन दर्शयति- सोऽन्तरिचम् । वामासनिमित्तानामन्तरिक्षस्य च वायु सम्बन्धिलाविशेषादिदानी निमित्तविषान् दर्शयति- अथ यदास्य। अन्य पुनर्यस्य देये यदा ঋধিমাল্মা- वाधिका प्रतिशयिता वाता हायन्ते वर्तन्ते। वय गता विति धातः स्वरितेत् । धनेषु परपापि दृश्यन्ते । पर्व तादिषु निनिमित्तत्व प्रातविरुद्धरूपाशि दृश्यन्ते तथा अस्य ग्रहाणि खरो गर्दभः करभः कलेलकः मन्यो मृग- विशेषः कहकपीनादयः प्रसिधाः गोमायुः क्रोष्टा एते; प्रविष्टानि दृश्यन्ते उपर्यन्तरिक्षेत्र पासवः धूतयः। मांस पेशी मांसखुख अखिधिरे प्रसि।, एवषां वर्षाणि प्रवति तथा कामिघुनाति दृश्शन तथा राम्रो मधि- धरधर पायेन विव ससकार मशका माम रहा ·पइविंगमाभाथम्। प्रविमति हवेभ्यश्च दधिरानि सन्ति । पाका राज. कुनै पम्मति गन्धर्वनगरादिन खितं दृश्यत इत्यर्थः । प्रत्ययमादोनि तान्ये तानि सर्वाणि वायुदेवत्यान्य मानि प्रायविकतानि भवन्ति। नई तदुरितापूर्वनिवई यसाधनं होम विध्यन्तसहितं दर्शयति-वात भावात भेषज इत्यतया चा। अन्यत् पूर्ववहाख्येयम् ॥८॥ इति थोसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ. সলাম মৰিমনায়যায় দ্বিনীয়াই पष्ठमपाठ मष्टमखण्डः । है" अध नवमखण्डः। सोमानिमित्तकविशेष होमवियेषे दर्शयित तदनले न युनिरीक्षणपूर्वकमावर्तनं दर्शयति-स दिवम् । स दिव. मवीथावते । दिवा वधमापनिमित्ताना घ सोमदेव वादिदामी निमित्तविषान् द यति-अथ यदास्य । अथ पुनर्यस्य गोचरे यदा तारावपाणि नववधष्टयः पतन्ति जायत इत्यर्थः । उरकाय पतन्ति । दिगो धूमायन्ति সিমিমি সুমা বে সময় সুনয়ন ঘনিষ্টলি तथा गवां मधु विषाणेषु धूमा जायन्तै गयो सत्यर्थः । सवा ता एवं दधन्यो मालारूपा इव दृश्यम्स इत्यर्थः किस अन्तरिक्षे शेतको वेनु कधिर सपति न पय। किक्ष बस्यी प्रतिमाल हिमं पत्तीत्येवमादोनि सायन तानि मोमदेवत्वानि निमित्तानि भवन्ति । इदानी तसरिता- ·प्रखा- 1 सतिदावियतिरित्यायः खस्तिवाचनमन्तरवोन्य वणा- पड्विगमाअथभाथम् । कैनवी ध्वनाः सदादीनि नि:कारणं प्रज्वलन्ति । भाच वालपोषु अङ्काराः क्षरन्ति । पतन्ति तानि दडा- दिभिः प्रताड़ितानि पभागि चम्मयुक्तानि भेादीनि कनिकन्दनो कुर्वन्तोति । एवमादोनि तान्ये तानि सर्वाधि विणुदेवत्यान्यजु तानि विष्णुदेवत्यानि मावयित्तनिमि- त्तानि भवन्तोति। इदानीं तब तुदुरितापूर्वनिवई पसाधनं होमं सविश्वन्तं दर्शवति-दं विशुः । स्थालीपाकम् । खालोपाकविधानमनतिकम्प चरु यपयित्वा पदं विष्णु विचक्रम इत्यनया ऋचा पुत्वा पुनर्विष्णवे स्वाईत्यादिभिः पञ्चभिमन्त्रः पञ्चभि राज्यातिभिरभिजुहोति जुहुयात् । • ननस्तन्य नातिरिक्षमाययित्तार्थ व्यातिभिहुं त्वा अथ वाचीदस्यां वैष्णव्यामचि सामाष्टोत्तरगतं गायेत् । शुढे भूतले होम कुर्यादिति दर्ययितु भू विहेत दर्शयति-- खननादहनात् । खननात कुद्दालादिभिः । दहनादम्निना । अभिमर्थना मन्त्रपूर्वक हस्तन गोभिराममणेन प इत्यतः खननादिभियतुर्मिभूमिः शध्यन्ते । तया पक्षमाोमवें नोप- लेपना मिः शयत इत्यनुपनः । सामगानानन्तरं कुर्य्या- दित्यवाह-सम्भारान् । ततः सम्भारान् प्रागुतान् दर्भा- दौन होमसम्भारान् प्रदक्षिणं यथा भवति तथा तोयसमी- पदेयमानीय ब्राणानुपवेश्य स्वस्तिवाय पुण्याहवाचन कला कम्पसमापयेदिति पः । सम्भाराचां मधे कस्य उपहवनी तस्थाभ्य क्षणाच्छु डिहेतुत्वेन विधत्ते-पते. समारः एतर्ययो यदुयस्प टमुपहतं तदव्य मभ्य क्षेत्