·Pradhan
॥ श्री॥
तृतीया पायावती
CHECKED IN
on
Initial -771
अनन्तश
। भास्करमुद्रालयाधिपतिना
के. नारायणय्यकारित्यनेन स्वकीयभुद्रालये
मुद्रयित्वा प्राकाश्यं प्रापिता.
PRINTED & PUBLISHED BY THE PROPRIETOR,
K. NARAYANA AIYENGAR,
BIIASKARA PRESS,
TRIVANDRUM.
1907.
Price 7 annas.
44
na

·Sanskrit
P.IT
मुक्तिः
mafia... de Vigo
No. 1 रुकुल नया पकाए औ.
---
a
BY
T. GANAPATI SASTRY.
PRINCIPAL,
H. H. The Maharajah's Sanskrit College,
TRIVANDRUM.
(SECOND EDITION.)
PRINTED & PUBLISHED
BY
K. NARAYANA IYENGAR,
Prowictor---- Bhaskara" Press,
TRIVANDRUM.
1907.
(Copyright reserveil.)
Price 7 anias.

·॥ श्रीः ॥ तृतीया पाठावली. अनन्तशयनस्थ- राजकीयसंस्कृतविद्यामन्दिराध्यक्षेण तरुवै. गणपतिशास्त्रिणा विरचिता. (द्वितीयं संस्करणम्) अनन्तशयनस्थ भास्करमुद्रालयाधिपतिना के. नारायणय्यङ्कारित्यनेन स्वकीयमुद्रालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं प्रापिता. १९०७ क्रिस्त्वब्दः. मूल्यं ७ आणकाः-

·PRIPAD.
उल कांगडी
To those who have read the second reader of
this series, the lessons in this-the third-present
little or comparatively no difficulty except perhaps
that required by a progressive series. It contains
both prose and poetry pieces mostly selected from the
various readers in other languages as well as from the
Maha Bharata and other Standard Sanskrit works.
In the object-lessons and in those on biology and on
morals, special care is taken to avoid all unnecessary
length and minute details. The Samasas used are
not too long; the main object of using them being
to acquaint the students with a method of giving
concise expression to their thoughts. With a view to
enrich the vocabulary of students difficult synonyms
are used whenever an idea is repeated. Sometimes
suggestive words are coined to express ideas new to
the language.
T. G.

·निवेदना. एषा तृतीयपाठावलत्युिच्यते. द्वितीयां पाठावलीमधीतवतां बालानां सुखेन ग्रहणयोग्याः पाठा अस्यां योजिताः. ते च गद्यरूपाः प्रायेण भाषान्तरपाठपुस्तकेभ्य उपात्ताः, पद्यरूपास्तु भारतादिभ्य: सङ्कलिताः. अत्र मनुष्यपशुपक्षिणां चरितं, स्थावरस्य स्वभावः, लौ- किकी नीतिरित्येतावान् विषयोऽनतिसङ्ग्रहेण बालहृदयग्राहिण्या रीत्या प्रतिपादिताः; अदर्घािः समासा अर्थसंक्षेपणरीतिज्ञानाय कतिपये प्रयुक्ताः; प्रसिद्धपदेन प्रथमं निर्दिष्टस्यार्थस्य पर्यायपदैः पुनः परामर्शः पर्यायपदपरिचयाथै क्वचित् कचित् कृतः. पुराणकाव्यादावप्रसिद्धस्या- थस्य प्रतिपादनाय नवोल्लिखितान्यपि कानिचित् पदानि झटित्यर्थस- मर्पणे समर्थान्येव प्रयुक्तानि. त. गणपतिशास्त्री.

·विषयानुक्रमः. विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् १. मनुष्यस्य देहः शिरश्च. १/२३.श्वा मार्जारश्च. (क) ३२ २.सद्बालानां लक्षणम् . २२४. (ख) ३४ ३.भूमिः स्थलम्. ४/२५.गौमहिषी अजा च. १.निर्बन्धः. ५/२६.ऋतवः. ५.वञ्चको मृत्यः. ७/२७. कदली आम्रः .३८ ६. शीलम् . ८/२८.देवदर्शिनौ. ७. विज्ञानफलम् . ९/२९. विद्यायामुद्योगः. ८.अश्वो गर्दभश्च. ११/३०.अन्धानां गजदर्शनम्. ४३ ९. मूर्खा भृत्याः. १३/३१. सर्वानुरोधोद्यमः. १०.अपत्यविवादः. १४|३२.सामान्यनीतिः. ११. उपकारो न निष्फल:(क)१५/३३. चक्षुः. १२. (ख)१७/३४.निमित्तम् . १३.सत्पुत्राः. १९/३५.क्षमा. (क) १४. जम्बुको द्राक्षा च. २०३६. (ख) १५. शुनको बकश्व. २१/३७.मातृभक्तिः. १६. उदरमवयवान्तराणि च.२२/३८. हिंसारसः. ५७ १७. नासा चास्यं च. २३/३९. अकृतज्ञोऽधमर्णः. १८. जडसहवासः परमानर्थः.२४|४०. कुडुम्बैकमत्यम् . १९.निष्कुटः केदारम्.......२६/४१.मातापितृवाक्यलङ्घनम् ६१ २०.उद्यमः. २८४२.व्यायामः. २१.सत्यम्. २९/४३.विकत्थनः कृमार:. ६७ २२.पृथिवी जलं च. ३०/४४.तस्करसत्यशीलो.

·श्रीः॥ तृतीया पाठावली. मनुष्यस्य देहः शिरश्च. विधाता तावदस्मानसृजदिति यूयं जानीध्वे. यथा वयं वस्तु गृहाण्युत्पादयामः, एवमीश्वरोऽस्म- जीवात्मनो वासाय शरीरं निर्मितवान् . आत्मन आयतनभूते शरीरे शिरः कापः पा- बालेश्व णिपादमिति त्रयो मुख्यभागाः सन्ति. अष्टवितरितमा- त्रेऽस्मिन् देहे शिर एव प्राधान्यादुत्तमाङ्गमित्युच्यते. यथा तदात्मन इच्छयोन्नन्तुभवनन्तुं पार्श्वयोर्विवलि- तुञ्च पटु स्यात् , तथा तत् सन्निवेशितम् . प्रासादस्थ इव वातायनविवरेणास्मन्मुखावस्थितस्य नयनस्य हा- रेगात्मा समन्ताद् विद्यमानानि वस्तूनि पश्यति. शि- रसो भागौ कपालं मुखञ्च. कपालमतिदृढविचित्रस- न्धानरष्टभिरस्थिभिनिष्पादितम् . तदभङ्गरत्वाय प्रव- ·२ बाल णाकारमनुपघाताय लोमशाभिस्त्वम्भिराच्छादितं च वर्तते. कपालान्तमस्तिष्कं वर्त्तते. तदेव बुद्धेः स्थानं प्राणाधारेष्वन्यतमं च. मुखे नयनाभ्यां सह नासा ऽऽस्यं श्रोत्रे च वर्तन्ते. मानुष एक एव स्वभावतः शिर उन्नमय्य चरतीत्यतः स इहफलादुत्कृष्टममुत्रफलमर्जयितुमर्ह इ- ति, अन्ये सर्वे जन्तवोऽधोमुखा एव सञ्चरन्तीत्यतस्त इहसुखमात्रायाही इति च शक्यमुत्प्रेक्षितुम् . २. सदालानां लक्षणम् . सन्तो बालाः प्रातस्तरां प्रबुध्येरन् ; शय्यो- स्थायमीश्वरं ध्यात्वा स्लानेन शुचयो भवेयुः, यतः श- रीरशौचमारोग्यमुख्यकारणेष्वन्यतमम् . अनन्तरं ते धौ- तमंशुकं परिधाय यथाकुलाचारं जपित्वाधीतं पाठं स- म्यगभ्यस्येयुः; अथ यथोपपन्नमन्नमभ्याबद्दत्य प्रतिदि- वसं यथाकालं पाठशालायां सन्निदधीरन् . नतु जातु- ·३ चित् शिरोवेदनेति वा, उदरबाधेति वा, गृहे श्राद्धा- दिकमिति वा वृथा व्याजानुल्लिखन्तो गृह एव विश्रा- म्येयुः; कुत इति चेत् -ते तारुण्यावस्थायां जी- विकाव्यापारेषु तथा व्याजोल्लेखनमशक्यमिति स्वयमेव शकर जानीयुः, अभ्यस्तं पाठं तत्र सम्यग्विशोध्योपाध्याय- स्योपदेशानेकाग्रमानसा गृह्णीयुः. किञ्च ते पाठशालायामुपाध्यायस्य सच्छात्रा- णां वा वैमनस्यमल्पमप्यजनयन्तः सर्वदैव विनीता व- तेरन् ; स्वानि पुस्तकानि पांसुस्वेदादीनामनुषङ्गाद्र- क्षेयुः; पुराणाम् पाठान् मुहुश्चिन्तयेयुः, तत्र सम्या- प्रतिभातान विषयान् सच्छात्रं गुरुं वा पृष्ट्वाबधारयेयुः । दैनंदिनाध्ययने वृत्ते गुरुणा दत्तायां गृहगम- नाभ्यनुज्ञायां विद्यया सह कायबलस्याप्यवश्यार्जनी- यतया ते समानवयस्कैलैिः साकं क्रीडेयुः अव्याया- मो हि जनो रोगी भवेत् ; रोगिणश्च बलं हीयेत ; अ- बलश्च महापण्डितोऽपि परस्यात्मनो वा नेषदप्युपका- राय कल्पेत. सम ·-- एतच्च मुख्यं लक्षणं सतां बालानां यत् ते मातापित्रोहितोपदेशवाक्यान्यादरेण शृण्वन्तः सर्वेषु कृत्येषु तयोर्मतमनुसरेयुः. यस्तु स्वच्छन्दवृत्तिः पित्रोदृदयं दुनोति, स बालको दण्डनामवश्यं लभेत. ३. भुमिः स्थलम्. अस्माभिरध्युष्यमाणा भूमिविपुला नारङ्गफल- वझिरतलाकृतिश्च विद्यते. प्रायोऽस्याः । भागो, ज, लमया, "भागः स्थलम् .यद्येवं भूमेरवस्थिति भवि- ष्यत् , तदा मनुष्यभोग्यः सर्वोऽपि स्थलभागो बहोः कालात् प्रागेव भृशमुच्छुको मरुरभविष्यत् . भूमावु- न्नताः पर्वता गिरिपादा निम्नदेशा आजयश्च सन्ति. पर्वतेषु प्रस्रवणानां तच्छिखरेषु हिमघनानीश्च भावात् तेभ्यो नगनिम्नगाः सिन्धवश्वोत्पद्य समन्तात् स्यन्द- मानाः स्थलं कृष्यहं कुर्वन्ति. अनतिदन्तुरा भूमिरा- जिरित्युच्यते, समभूभिरिति उन्नतेऽवनते समे वा प्रायः सर्वस्मिन्नपि स्थले नानाविधा वृक्षाः पुष्पलताः ·५ NNA.. PM सस्यानि तृणानि चोद्भिद्य भूमिमलङ्कुर्वन्ति. उ- ष्णदेशेषुच्छायाया अबश्यमपेक्षणात् छायावृक्षा बहुला जायन्ते, स्तोकोष्णेषु तु न तथा. भूमेरतिशीतलयो- दक्षिणोत्तरभागयोवृक्ष एव न प्ररोहति, किन्तु कृशानि लशुनानि तृणानि च केवलम् . भूमेरूर्ध्व ऊर्ध्वं शै- त्यस्य अन्तरन्तरूष्मणश्च क्रमेणाधिक्यमुपलभ्यते. भू- मेरुपरिकपालं क्रोशपञ्चशतीमात्रमिति, ततस्तस्या गर्ने बहुप्रकारा लोहादयः पदार्थाः कथिता, द्रवीभूय प्रव- हन्तीति च पण्डिता अभ्युह्य वर्णयन्ति ४. निर्बन्धः. कुतश्चिद् ग्रामाद् ग्रामान्तरं गच्छन् पान्थः कश्चिद् द्वामिलः कस्यापि सरसस्तीरे स्थितस्य तरोरेक- कस्य मूले स्वीयमश्वं बद्ध्वा जलाभ्यर्णे पाथेयमभ्यव- हरन्नासाश्चक्रे. तदा कश्चन पथिको यवनस्तत्र विश्रमा- र्थमवतीर्य स्वीयमप्यश्वं तत्र वृक्षे बन्धुं तदन्तिकमुप- ससार. तथाभूतं तमालोक्य स भुञ्जानो दामिल उच्चैः- ·अरगड़ कारमाचचक्षे 'ममाश्वो बलवानदान्तश्च; दुर्बलं तवाश्वं मा तेन साकं भान्सीः' इति. यवनस्तु तत्रैव बनीयाम्' इति सनिबन्धस्तं बद्ध्वा तत्रैव तीरे नाति- निकटोपविष्टो भोक्तुमारेभे. ततः क्षणान्मिथ आर- ब्धकलहं तदश्वयुगलं यावत् तत्स्वामिनौ द्रुततरमा- गत्य विनिवारयतस्ताबद् द्रामिलाश्वो यवनाचं निर्द- शनैः पादाघातैश्च प्रमीतं चकार. अथ कुपितो यवनो हठाद् द्रामिलमाकर्षन् प्राडिवाकमुपगम्य ‘ममाश्व एतदश्वेन हतः; तदनेन तन्मूल्यं दाप्यम्' इति प्रार्थ- यत. ततः 'किमत्रोत्तरं वदसि' इति प्राविवाकेन बहुकृत्वः पृष्टोऽपि द्रामिलः किमप्यब्रुवन् मूक इव स्थितः. तदा प्राड्डिवाको यवनं अगाद-मूकः खल्बसौ ; किमनेन कुर्याम् ' इति. पुनर्यवनोऽब्रवीत्- 'आर्यमिश्र ! कुहकोऽयं न तु मूकः यतो मय्यश्व- बन्धनाय वृक्षमूलमुपसरति "तत्र त्वदश्वं मदश्वेन सह मा भान्सीर्मा भान्त्सीः” इत्युच्चैरुद्घोषति स्म' इति. प्राड्विवाकस्तद्वाक्यं श्रुत्वा प्रहस्य 'तर्हि त्वद- ·श्वमूल्यमनेन दापयितुं न कश्चिद् न्यायोऽस्ति' इत्यु- क्त्वा यवन विसर्जयामास. ५. वञ्चको भृत्या. Hemanenthoney कोऽपि धनिको महता मूल्येन क्रीतमेकं मरक- तरत्नं स्वभृत्यस्य हस्ते समर्प्य रत्नमिदं मम गृहिण्याः करं प्रापय' इत्युक्त्वा तं प्राहिणोत. स भृत्यो यथा- आज्ञा नियोगमकृत्वा तद्रनं लोभात् स्वायत्तं चकार. पश्चाद् गृहमागत्य 'क तद् भृत्यानीतं रत्नम् ?' इति धनिके गृ- हिणीं पृच्छति सा 'न किमप्यहं जानामि' इत्यवो- चत् . सद्यः स्वामिनाहूय ‘अपि तद्रत्नं यथानिदेश प्रापयः!' इति पृष्टो भृत्यः 'अथकिं, प्रापयम्' इत्यु- वाच. ततो धनिकेनेममर्थ निवेदितो राजा भृत्यमा- नाय्यापृच्छत् , तदापि स 'मत्स्वामिगृहिण्याः करे रत्न- मार्पयम्' इत्येवाब्रवीत्। तत्र च साक्षिसत्ता प्रति राजनि पृच्छति द्वौ साक्षिणौ विद्यमानावाह स्म. अथ तावप्यानायितौ भिन्नदेशस्थौ कारयित्वा राज्ञा प्रथम

·चोदिता धनिक गृहिणी 'भृत्यो मरकतं मह्यं न दत्त-
वान् 'इत्यब्रूत. ततो धनिको भृत्यश्च रत्नस्य प्रमाणं
प्रति प्रत्येक पृष्टौ तिन्त्रिणीधीजमात्रं तद्' इत्यत्र-
ताम् . साक्षिगोस्तु प्रत्येकं पृष्टयोरेको 'द्राक्षाफलप्रमा-
णम्' इति, अपरो लिकुचप्रमाणम्' इति च व्य-
ब्रूताम् .
एतेन राजा कूटसाक्षिणावेनौ निश्चित्य तयोर्द-
ण्डमकल्पयत् , पश्चादेतौ सानुतापौ सत्यं विज्ञाप्य क्ष-
मस्वापराधम्' इति राजानं प्रार्थयाञ्चक्राते. धूतॊ भृत्य-
स्तु स्वप्रयुक्तायाः परवञ्चनायाः स्वानर्थहेतुतां दृष्ट्वा त-
द्रनं प्रत्यर्पयामास. राजा च तद् गृहीत्वा धनिकाय
दौ.
रोचार
६. शीलम् .
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतद्विदुर्बुधाः ॥ १॥
वृत्त यत्नेन संरक्षेद्वित्तमायाति याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ २॥

·९ यथा मलिनवस्त्रेण यत्र क्वाप्युपवियते । एवं चलितवृतेन वृतशेषं न रक्ष्यते ॥ ३ ॥ ने कुलं वृत्तहीनानां प्रमाणमिति में मतिः। अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ४ ॥ अकुलीनः कुलीनो वा मर्यादा यो नै लजयेत् । धर्मापेक्षी मृदुर्दान्तः स कुलीनशताद्वरः ॥ ५ ॥ शीलं रक्षतु मेधावी प्राप्तुमिच्छुः सुखंत्रयं । प्रशंसां वित्तलाभं च प्रेत्य स्वर्गे च मोदनम्॥६॥ विदेशेषु धने विद्या व्यसनेषु धनं मतिः। परलोके धन धर्मः शीलं सर्वत्र वै धनम् ॥ ७ ॥ भुङ्क्ते मितं यः कृतसंविभागो मितं च निद्रात्यमितं प्रयस्य । स्वं याचितश्च द्विषतेऽपि दत्त जहत्यनास्तमुदारशीलम् ॥ ८ ॥ ७. विज्ञानफलम्. 'ज्ञानं सर्वार्थसाधनम्' इति वाक्यं विद्वन्मु- ·१० खात् कोऽपि राजा निशम्य तस्य यथार्थता परीक्षितु- कामः स्वषुत्रयोईयोः कनीयांसं शास्त्राध्ययनाय सदा- चार्यस्यान्तेऽवासयत् , ज्येष्ठाय च कालेकाले प्रचुरं धे- नमात्रं ददानोऽवर्तत. कमेण कनीयान् विद्यायां स- दाचारे च परिनिष्ठितोऽभवत् . ज्येष्ठस्त्वनुक्षणमुपैधमाने धने मदमानभरितो बभूव. तयोयौवनदशामधिरू- ढयोः कुतोऽपि हेतोदेवीयान विदेशो गन्तव्य आसीत्. पूर्वजः सञ्चितं स्वधनमखिलं गृहीत्वा तमभि प्रतस्थे. अनुजः पुनर्विद्यामेव विदेशे सहायं मन्यमानः स्तो- कमपि धनमनादाय तमन्वगच्छत् . प्रयाणके क्वचिद्रा- त्रौ चौरेषु धनपेटिकां लुण्ठितुमुद्युञ्जानेषु दैवात् तत्स्वा- मी प्राबुद्ध. ततस्ते तामलुण्ठित्वैव पलायन्त. अथापि तदा प्रभृति त्यक्तनिद्रं दिवानिशं धनरक्षणात्थें खिद्य- मानं भ्रातरं दृष्ट्वानुजेनापि तत्र साहाय्यं कृतमासीत. ईप्सितं च देशं तयोरासादितवतोयेष्ठः कनिष्ठाद् वियु- ज्य विवेकशून्यतया वृथाविनियुक्तसर्वद्रव्योऽधमी- भूयान्ते कारानिरोधं प्रपेदे. कनिष्ठस्तु तत्रत्य राजकीय ·विद्वत्समाजमाश्रित्य तत्संवासरसिकोऽवर्तिष्ट. श्रुत्वा. चास्य गुणोत्कर्ष तद्देशाधिप एनमाहूय. स्वान्तिके वा- सयांबभूब; सुप्रीतश्चास्मै कन्यामात्मनः संप्रददे ; सदारं चैनं प्रभूतधनपरिवारं कृत्वा स्वदेशं प्रति प्रास्थापयत्, इत्थंभूतमनं प्रत्यागतं वात्सल्यात् पिता भृश- मभ्यनन्दत, काले स कियति व्यतीते ज्ञानसत्यनीति- भिधैर्यदयादिभिश्च महागुणैः शोभमानं राजपदार्हमेनं मन्यमानः स्वराज्येऽभ्यषिश्चत् . अथ प्राप्तराज्योऽयं विज्ञाय चरमुखाज्ज्येष्ठवृत्तान्तं भृशदुःखितस्तूर्णमेव त- मृणाद् विमोच्य स्वपुरमानिनाय. एतेन- *अशेषाभ्युदयोत्पादनिदानत्वान्न केवलम् । इतगनपहार्यवादपि विद्योत्तमं धनम् ॥" इत्ययमों निर्णीतः, ८. अश्वो गर्दभश्च मृगा नाम नामाजातीयाः, तत्र केचिदारण्या: केबिजानपदाः तेषु केचिन्मनुष्याणां भृशमुपकाराय ·१२ आदरणीया भवन्ति, अश्वा हि तीक्ष्णबुडयो महनीयाः मृगाः. व- न्याश्वा गर्दभेभ्योऽपि निकृष्टरूपाः, उभये चैते एण्या- खण्डमध्ये बहुलाः सन्ति. अश्वाः स्वं स्वामिनं सम्यग् विजानन्ति; तस्य कैड्य निर्व्याजमाचरन्ति; तद्वचन- लगाम तात्पर्य, प्रग्रहेण जानुभ्यां चरणाभ्यां च तेन क्रिय- माणाः संज्ञाश्च विदित्वा तदनुसारेण वर्तन्ते. जवनास्ते निमेषडयेनार्धक्रोशं गच्छन्ति. पारसीकदेशोत्पन्नास्त उत्तमा इति प्रसिद्धाः, तान् पारसीकाः कुडुम्बानीव पुष्णन्ति. वृषभा इवाश्वाः शकटान हलानि च कन्ति, मनुष्यास्ततोऽपि गुरुतरान् भारांश्च वहन्ति. गर्दभा अप्येवम् . ग्रामगर्दभा अल्पाकृतयो गतौ बुद्धौ च मन्दाः. सहनतया निसर्गतो दान्ततया च ते न गण्यन्ते, न च रक्ष्यन्ते. तान् भारतीया मार्गपरिसरेषु, ग्रामबाह्य- देशेषु चाभ्यवहारगवेषणायै विसर्जयन्ति; तेषां पृष्ठेषु महान्तं भारमारोपयन्ति; तहशाच्च तान् स्खलतो दण्डप्रहारैर्विदावयन्ति, पुनररण्ये देशविशेषे च समु- ·१३ न्नता दृढदेहबन्धा बलवन्तो गर्दभाः सन्ति. पुरा प्रभ- वस्तान वाहनीकरणेन रथ्यीकरणेन चोपायुञ्जत. अद्य- त्वेऽपि ईजित, स्पेयिन, अमेरिकादिदेशेषु जना गर्द- भानत्यर्थमाद्रियन्ते. तत्र गर्दभानां पादा न स्खल- न्ति, अश्वापेक्षया तेषां तीक्ष्णतरा बुद्धिः; आयुश्च दीर्घतरम्. ९. मूर्खा भृत्या. पुरा दक्षिणापथे बहुवित्तपरिजनः कश्चित् ध- निक आसीत् . स कदाचित् स्वशिबिकावाहिनो गवा- त्थे तृणानयनायादिदेश. तेऽवदन्-'वयं शिबिका- वहनं विना नान्यत् कर्म कुर्याम' इति. स पुनरपि कचिदिने नष्टस्य गोवत्सस्यान्वेषणाय तानादिक्षत्. तदापि ते 'वयं शिबिकावाहिनो न गोपालकाः' इति वदन्तः स्वाम्याज्ञामत्यवर्तन्त. ततस्तेषां सद्बुद्धिमुत्पा- दयितुमिच्छुर्धनिकः शिबिकानयनाय तानाज्ञापयत् ; उपस्थापितां शिबिकामधिरुह्य मध्याह्ने तैरुह्यमानः गो- वत्सान्वेषणाय प्रस्थितः कण्टकाकीर्णासु ग्रामबाह्यस्थ- ·लीषु शिविकावाहस्तितइतो गमयन् स्वेदयामास. ते चिरमुग्रातपे भारवहनाचक्रमणाच्योपहतजानुपादा 'इ. तः परं चलितुं न शक्नुमः' इत्यवसन्नगात्रा आचक्रन्दुः. स्वामी तान् निर्भर्त्य 'शिबिकावहनं युष्माकं नि- योगः, अतो मा स्म तिष्ठत, गच्छत शीघ्रम्' इति चोदयन्नतीव श्रमयाञ्चकार. तदा प्रभृति लब्धविवेका- स्ते न जातुचित् स्वाम्याज्ञामुदलङ्यन्. १०. अपत्यविवादः. . गृह एकस्मिन्नेकापत्ये द्वे स्त्रियाववसताम् . क- चन रात्रौ तयोरेकस्या अपत्यं मृतमभूत्. तदादाय त- न्मातान्यस्याः स्वपत्याः पार्चे निभृतं, निधाय तदीय- मपत्यं स्वयमपाहरत्. प्रभाते च ते जीवदपत्य मदीयं मदीयम्' इति विवदमाने राजानमासेदतुः स च सा- क्ष्यभावाद् निर्णयोपायं मनसिकृत्य वधाधिकृतमाहूय 'जीवतः शिशोश्छिन्नस्यैकमर्धमेकस्या अपरमर्धमन्यस्यै च दीयताम्' इत्यादिष्टवान् . तच्छ्रुत्वा तयोरेका ·'न्याय्योऽयं निर्णयः, छिद्यतां शिशुः' इत्याह स्म. अन्या तु वेपमानावयवा 'राजन् ! शिशुरेष तस्या एक दीयताम् ; सर्वथा मैनं मारयत' इति प्रार्थितवती. ततश्चेयमेवापत्यवत्सला शिशोर्मातेति निथिन्वंस्तस्यै स शिशुं समर्पयितुमादिशत; प्रत्यत्थिनीं च ताडयि- त्वा कारागृहे निवेशयामास. ११. (क) उपकारो न निष्फल:. कदाचित् प्रातः कश्चन बालो गृहीतपाथेयो दिनान्तात् प्रागेव प्रतिनिवर्तितुं कृतनिश्चयो ग्रामान्तरं प्रस्थितः, मार्गे कोऽपि श्वा गच्छन्तं तमुत्पुच्छयमानः प्रत्यासदत्. श्वा भुत्पीडित इत्याकारेण विदित्वासौ बालः कृपाममा आत्मनोऽन्नहानिमगणयन् पाथेयात् कबळमेकं तस्मायार्पयत् . ततः किश्चिद् दूरमतिक्रान्तो ऽयं जर कश्चिदश्वं मार्गपतितमालोक्य तस्य बुभुक्षा- तुरतया स्पन्दितुमपि शक्यभावं विज्ञायेत्थमचिन्त- 'यधहमस्य तृणाहरणार्थे कांश्चित् क्षणानु- पयुजीय, तदा स्वग्रामाय प्रतिनिवर्तनात् प्राक् सूर्यो ·१६ ऽस्तं गच्छेत् . चौरप्रचुरश्चार्य पन्थाः, तथापि मृग- रक्षणमेव परमो धर्मः' इति ततइतस्तृणान्याहृत्य चासौ तस्याग्रे व्यकिरत् . तेषां चर्वणादश्व उपशान्तक्लमः श- नैरुत्थाय चलितुं प्रवृत्तः. ततः किञ्चिद् दूरं गतः सरसि तिष्ठन्तमितिकर्तव्यतामूढमिव लक्ष्यमाणं कश्चित्पुरुष- मवलोक्य ‘भोः! किं तत्र करोषि ?' इत्यपृच्छत्. भतः अहमन्धः; प्रमादात् सरसि पतित इतश्वलितुं बिभेमि' इति स प्रत्युवाच. बालको ‘हन्तैवं मम समयो हीयते, अन्धश्चा यं नोपेक्षणीयः' इति विचिन्त्य अवनतपूर्वकायः कर प्रसारयामास. तमवलम्ब्यान्धः पन्थानं प्रतिपन्नः 'कारुणिक! मत्प्राणत्राणकारिन् ! न ते दुःखं भवि- ध्यति' इत्याशिषा बालमभिननन्द ; अकथयञ्च- भद्र! इतो मदर्थे कालं मा हार्षीः अहं कथंकथमपि स्खलित्वा स्खलित्वा गृहमासादयेयम्' इति. ततस्तदा दिनान्तस्य प्रत्यासन्नत्वाद् विनापहृतस्य समयस्य प्रत्यापत्तये महान्तं वेगमाश्रित्य धावति बालेऽन्यः ·विधा प्रत्यूह आपतितः. पङ्गुर्हि कश्चित् पर्पण चरन् 'प्रभो! ईशस्त्वामभिरक्षतु, युद्धे नळिकभिन्नपादः पशूभूतो दी- नोऽहम्.. शुन्मामतीव पीडयति, यत्किञ्चिदभ्यवहाराय देहि' इति बालमयाचत, बालः पाथेयभाण्डस्थं भुक्त- शिष्टं सर्व तस्मै समर्प्य द्विगुणवेगं धावन् दिनाव- साने ग्रामान्तरं प्रापत् ; तत्र च कार्य निवर्त्य स्वगृहं प्रत्यागच्छन् कतिपयैः क्षणैः परितः प्रसत्वरे तमसि भ्रष्टवमी किमपि वनं प्रविश्य बभ्राम १.२. (ख) उपकारो न निष्फ बने तस्मिन् स बालो यतेनान्विष्यन्नपि मार्ग- मनुपलभमानः वचन शिलातले शयितः 'अहो बेत ममेद्दशी भवितव्यता' इति साक्रन्दमरोदीत् . तदा प्रातर्वितीाहारः स श्वा कमप्यल्पक भक्ष्यपूलं ग्रन्थी सन्दश्य यदृच्छयाऽऽपतस्तवन्यनुसारेण तदन्तिक- मुपससार ; तदने च तं भारं चिक्षेप. बालस्तं श्लथी- कृत्य तत्स्थं भक्ष्यजातमभ्यवहार 'अहो शुनेऽपि कृत उपकारो न अर्थो जात' इत्यभिधाय तदङ्ग च माष्टकर ·AGO प्रीत्या परोममर्श, ततः किञ्चिदिव शान्ते श्रमे सराणिग- वेषणायै पुनरुद्यतस्य ततइतश्चरतस्तस्य पादौ तीक्ष्ण- कण्टकक्षतावभूताम् . तयथया गन्तुमशक्तस्तत्क्षण- प्रस्ते चन्द्रिकाप्रकाशे दिवासम्भावितमश्च तत्र तृणानि भक्षयन्तं दृष्वा तत्समीपमगमत् . ततः करतलपरामर्श- स्तमुपलाल्य यावदयमारुरुक्षामदर्शयत् , तावदश्वः स्व- पृष्ठे तमारोप्य समीचीन पन्थानमवहितः प्रापयांच- कार, बालो 'यद्यहं प्रागिममश्वे नारक्षिष्यं, ध्रुवं तत्र कान्तारे महालेशमन्वभविष्यम् , दिष्ट्या सुकृतमकर- अम्, न हि तत फलमनुत्पाद्य विरमति' इति तुतोष, ततो गच्छतस्तस्य द्वौ चौरावागत्य वस्त्राणि चोरयितुमारभेताम्, किन्तु पूर्वोपकृते शुनि तत्क्षण एव प्रधाविताभिगते स्वपादौ दन्वश्यमाने, ‘इतस्ते पापास्तिष्ठन्ति, शीघ्रमागच्छत , तान् निहन्मः' इत्यु- चस्वरायां च वाचि श्रूयमाणायां तौ चौरौ पलायिषा- ताम् . किमिदमिति च पश्चादत्तदृष्टिः स बालो दिवा- भुक्तस्वान्नशेषं तं पङ्मात्मनैव तंटाकादुचारितस्य rren' ·तस्यान्धस्य स्कन्धेऽधिरुह्यागच्छन्तमपश्यत्, तञ्च स पङ्गु गाद 'तात! कचन मार्गद्रुममूले शयाना- वावां “कश्चिदेकाकी जनो गच्छति, तं प्रहृत्य मुष्णी- वः, आयाहि" इति कामपि वाचमशृणुव. ततस्त्वा- मेवैकाकिनं प्रत्यागच्छन्तं सम्भावयन्तौ मदुपदिश्य- मानमार्गे मां स्कन्धेन वहत्यन्धे हावपीहागत्य चौर- वासनामुद्घोषणामकार्ष, सेयं दैवात् तवोपकाराया- भूदिति महानावयोः प्रमोदः इति. श्रुत्वा चैतद् बालो भृशमसुषत् ; तदाप्रभृति च मनुष्ये मृगेऽन्यस्मिन वा प्राणिन्यात दृष्टे नियमेनोपकारपरो बभूव, इटावा सिक्ल शिशिलिहीपे ऐतनाभिधानः कश्चिदग्निपर्वतो ऽस्ति. स स्वभावात् शिखरेभ्योऽभि द्रुतशिलाद्रवांश्च कदाचिदुद्वमेत्. शिलाद्रवाश्च प्रच्युत्य पर्वतप्रान्तदेशे- षु स्यन्दरन्.. पुरा कदाचित् तान् बहुलमुद्रिति त- स्मिन् गिरौ तत्परिसरग्रामेभ्यो जनाः स्वस्वधनेषु न. शस्तान्यादाय प्राणपरित्राणार्थमन्यत्राधावन . तैः * सह ·स्वकीयधनानि गृहीत्वा गच्छन्तौ हौ भ्रातरौ जराज- र्जरतया सहसा सहचरितुमक्षमं पितरं मातरञ्चावेक्ष्य 'आवां प्रसूय पुष्टवां मातापितृभ्यां श्रेष्ठं न किञ्चि- हनं लोकेऽस्ति' इति मिथः कृतविमशौं सर्वस्वपरि- त्यागेनापि मातापितरक्षणमेव परमं धर्म निरचिनु- , ताम ततश्च शिरःस्थं सर्व प्रशस्तधनभाण्डजातं दूरे निरस्य ज्येष्ठः पितरमन्यो मातरं च पृष्ठे समारोप्य वहन्ती भयशून्यं स्थलं प्रापयाञ्चक्रतुः. ताभ्यां च मा- तरपितरौ वहयां यया वाथ्या प्रचलितं, तस्यास्तदा प्रभृति ‘सत्पुत्रमार्ग' इति नाम प्रसिद्धमभूत् , n १४. जम्बुको, द्राक्षाच. कदाचित् कश्चिजम्बुक आहारार्थमटाट्यमा- नः कचिद् द्राक्षालतायां लम्बमानं पावरफलजालं मनोरमं तृन्तभेकमपश्यत् ; उन्नम्योन्नम्य च तद् वृन्त- मुचेतुं यावच्छक्ति प्रयत्नमकरोत् ; तथाप्युन्नतदेशस्थ- ·। Hamaroorts PREM ndra ३ ३३,४ १v.k21 २१ तया तद् ग्रहीतुं न शशाक. एवमात्मोद्यम विफलम- वधार्य ‘धिधिगम्लमेवेदं द्राक्षाफलम् ; यदीच्छेयं, कि- महमिदमनायासेन नोच्चिनुयाम् ?' इति उपांशु जल्पन् सावज्ञ इव स जगाम. एतेन लिप्सिते पदार्थे तदला- दिखलाना भनिश्चयानन्तरमनिच्छाया अभिनयनमुपहसनीयमिति फलति. १५. शुनको बाच. कश्चि इंजपोत हत्वा सगळू भक्षयतः कस्यचित् शुनकस्य कण्ठनाले. अस्थिशकलमेकमलगत. स तत् स्वयमुडतु कश्चिदप्यशक्नुवन् बकं कञ्चिदुपगम्य 'यदि त्वं महलवित्ररलममस्थिरखण्डं दयया समुद्धरेः, तविश्यमनुरूपं ते पारितोषिकं दद्याम् ' इति प्रहः प्रार्थयत. बकश्च तथा' इत्यभिधाय, दीर्घा स्वग्रीवां व्याते तदास्ये प्रसार्य चञ्चग्रेण शनैस्तदस्थिखण्ड प्रतिज्ञात बहिनिस्सारयामास. ततः ‘क तत् त्वया प्रतिश्रुतं पा- रितोषिकम्' इति पृच्छन्तं तं बकं “अरे मूढ! मद्द- न्तान्तरालोपनतं तव शिरो झगित्यदशता मया यदु- ·२२ पेक्षितं, तत् किमनुरूपं ते न पारितोषिकम् ?' इति स उक्तवान् . एतेन क्षुद्रेषु प्रत्युपकारप्रत्याशा न कार्ये- ति सिध्यति. min १६. उदरं अवयवान्तराणि च. कदाचिदवयवाः सर्वे सम्भूय कुक्षिं पूरयितुम- स्मासु श्रद्ध्यानवेलं प्रयस्यत्सु फलमेव केवलमस्मत्प्र- यासस्यानुभवन् स्वयमयं तूष्णीमास्त' इत्युपजाता- सूयाः कुक्षिणा सहाकलहायन्त. ततः 'अद्यारभ्य कुक्षिं न वहेव' इति पादयोः, 'आस्ये नान्नमर्पयेव'इति कर- योः, 'अन्नमादाय न गिरेयम्' इत्यावे च वदत्सु, दन्ता 'नान्नादिकं मृदूकुर्याम' इत्यब्रुवन् , 'अन्नं नान्तरवतारयेयम्' इति कण्ठनालमकथयत् . एवं मिथः कृतसंविदः सर्वेऽवयवा दिनद्वयं निर्व्यापाराः स्थिताः. तृतीये दिवसे कुक्षावाहारानर्पणात् प्राप्तकार्ययातनाः सानुतापाः सद्यः स्वस्वकर्मसु यथापूर्व व्यापरितुमारे- भिरे. इत्थश्च सर्वासु जातिषु कञ्चित् प्रधानं कृत्वा ·२३ कैश्चित् तदुपासना कर्तव्यैवात्महितायेति फलति. १७. नासा चास्य च. मुखस्यैकदेशभूतया नासया गन्धं गृह्णीमः, सास्मत्सुखविरोधिनो वस्तुनः सत्तां आरादागमनं च निवेदयति; अचारोरभ्यवहारस्य कबलनं नानुमन्यते. एतदर्थमेवास्यस्य ऋजुरेखोर्श्वभागे सा भगवता सं श्लेषिता. तद्वारा श्वसिमो वयम् ; प्राणाश्च श्वसितेन ध्रियन्ते. मृदुलमेकमस्थि नासानालदण्डो भूत्वा ना- सारन्ध्रे विभजते. तत्र विद्यमानानि लोमानि परागादे- रन्तःप्रवेशं वारयन्ति. पन्थाः कश्चिन्नेत्राभ्यां नासामुप- तिष्ठते; तेन नयनयोरश्रु मुञ्चतोर्नासिका निष्यन्दिनी भवति. एवं नासाया आस्यान्तस्य च हारमस्ति. अस्माकं व्याहरणे भोजने च करणमास्यम् . ओष्ठौ दन्तान् पालयतः, अत एतौ दन्तवासश्शब्देनो- च्येते. आहारं च तौ तेषु लघूकुर्वत्सु चहिरवपाताद्र- क्षतः. उच्चारणे च केषाश्चिद्वर्णानां तावनुकूलौ भवतः. दन्ता ऊर्ध्वपङ्क्तावधरपङ्क्तौ च षोडशशः द्वात्रिंशत् - ·सन्ति. राजदन्तौ विशालौ सतलौ चारू च. ताभ्यां वयं दशामः, तदनन्त स्थिताः श्वरदसहशा निशिता- ग्रा रदना अभ्यवहार्य खण्डने, पार्यन्तिका दन्ताः सत- लत्वात् सुखजीर्यानुगुण्येनाभ्यवहारमृदूकरणे चोपयु- ज्यन्ते. आस्वाद्यस्य रसमास्यो-भागेन संयुक्ता जिह्वा धेदयते. वर्णविशेषान् प्रति तयोरुत्पत्तिस्थानतापि वर्तते. मनुष्यभिन्नाः प्राणिनः खाभिप्रायमुच्चावचैर्ध्व- निभिराविष्कुर्वन्ति; भाषणं तु तेषामशक्यम् . मनुष्यः खल्वेकः स्वाशयं वाचा प्रकाशयितुं शक्तः, Pt १८. जडसहवास. परमानर्थः. नानारूपाणि दर्शनीयानि नगरे सन्तीति श्रुत- पूर्वी कश्चिजउस्तानि द्रष्टुकामो दूरात् स्वग्रामात् किश्चित् स्वस्थालाध्युषितं नगरं जगाम ; तत्र स्यालगृ- हे रात्रौ सर्वेषु भुञ्जानेषु प्रदीप्रसाजिरे कमपि दीपविशेष ·२५ ददर्श: विस्मितश्च स्यालं पप्रच्छ 'किमिदम्' इति. नागरिकोऽस्य जडिमानं मनसोपहसन्नुवाद ‘स एष दुष्प्रापः सूर्यशाबको नाम सांयात्रिर्दशीयसः समुद्र- हीपादिहानीत' इति. स भ्रान्तो यथाजातः ईदृश ब- स्त्वस्मग्रामस्था वीक्षमाणा विस्मयरेन्' इति मत्वा दीपलुण्टनायावसरप्रतीक्षी स्थितः. भुक्त्यनन्तरं च स- र्वेषु स्वस्वकर्मणि व्यासजत्सु स ग्राम्यः ‘स्वग्रामं प्रति प्रस्थानसमये निष्यामीति कृतनिश्चयस्तं दीपमन्या- विदितं गृहीत्वा तस्य गृहस्य पटलान्तराले निलीन- यामास. क्षणेन तत्र सन्दीप्तोऽग्निः पटलं गृहं तद्गतं धनं च निर्ददाह. तत्र शान्तप्राये ज्वलने गृहस्वामि- न्यौपवेशिकेषु च दग्धावशिष्टं विचिन्वानेषु ग्राम्योऽपि अन्वेषणव्यग्रस्तत इतो भस्मकूटं परिवर्तयन्नुल्लोलयंश्च चचार, अन्यैर्विच समापितेऽपि त्यक्त्वात्यत्वा लभ्य- मानमन्वेपणानुवर्तनेन श्राम्यन्तं तमपरे जगदुः- 'भद्र ! किं नाम भवानतिचिरमन्विष्यन्नेवं क्लिश्यते!' इति. स बभाण-'गृहेऽमिसंदीपनात् पूर्व सूर्यशा- ·बको मया गृहपटले निहितः. सोऽयमिदानी गवेष्य- माणो न कापि लभ्यते' इति. तच्छ्रुत्वा जनास्तं स- न्ताङा सद्य एव नगरान्निष्कासयामासुः. किन्त्वेताव- तापि स मूर्ख आत्मसन्ताडनकारणं न विदितवान् ; न वा नागरिको नष्टं द्रव्यं प्रतिलब्धवान् , नमन खेत ताड़ १९. निष्कुटः केदार नारिकेळः तालश्च. बाड़ वृतिभिर्मितिभिर्वा कृतपरिरक्ष, प्ररोपितौषधि गृहपरिसरस्थले निष्कुट इत्युच्यते; वृतिभित्तिशून्यं सीमासेतुपरिनोष्टितं नियतजलोप कृप्तिकं स्थलं केदार- मिति. तेत्र निष्कुटे शोकोपयोगिन्य ओषधिलताः फलदायिनो वृक्षाः पुष्पप्रदा वल्लयश्च संवर्ध्यन्ते, केदारे गोधूमादीनि शूकधान्यानि शालयश्च फलन्ति, अनि- यतजलोपपत्तिके बहिःस्थले माषमुख्यानि शमीधान्या- नि नीलीकार्पासादिकं च प्ररोहन्ति. कूपात् सरसश्च निष्कुटे जलमानीयते. अवृष्टौ जलाशयान्नद्याश्च नीर ·२७ नहर लगातार कुल्योहारा केदारं गमयन्ति कृषिकाः. अविच्छेदन कृ- षिकरणात् केदारस्य सारो हीयत इति कृत्वा तत्सम्प- त्यर्थ तत्र गोमयादि दोहदं निवेशयन्ति, एतद्देशपरोहिषु स्थावरेषु मुख्यो नालिकेरः, तस्याङ्गमङ्गं सप्रयोजनं दृश्यते. तस्य मूलभागेनावपनं पत्रैगृहपटलमावरणवृतिः पेटी च क्रियते; अपरिणत- फलान्तर्गतं जलमुष्णसमयेषु पीतं स्वादुहितं भवति ; परिणतं फलं खाद्यते. तैलयन्त्रनिष्पीडिताच तस्मात् स्नेहोऽवतार्यते. नारिकेळतैलं यूरोपखण्डे दीपवर्तिनि- मितौ बहुलमुपयुज्यते. फलवक्तृणैर्दाम महारज्जुश्च निर्मीयेते.. आस्तरणमपि तया ऊयते; फलकपालं; पात्रस्थाने प्रतिनिधीयते; तेन चार्धितेने दर्वी निष्पा- द्यते; प्रलवकाण्डाद्रसश्च्योतति; तञ्च सन्ताप्य मद्य- मापादयन्ति; भूक्लेदश्च केरद्रुमो नित्यमपेक्षते. ४.X १. तालद्रुमस्य तु जलावसेचनं नावश्यकम् . स- ·२८ स्यान्तरप्ररोहणायोग्ये सिकतिले स्थले सोऽतिशयेन वर्धते, अस्योपयोगः केरवद् वेद्यः. २०. उद्यमः. सौर्य परिणामविचारणीदना गये प्रवृत्तिःसासरा उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं प्रसीदति ॥१॥ अद्यमेनैव सियन्ति कार्याणि न मनोरथैः । हस्ते सुप्तप्रबुद्धस्य न ह्यायाति धनं स्वयम् ॥ २ ॥ यत् पूर्वजन्मविहितं कर्म तदैवमुच्यते । न तत् पुरुषकारेण विना सिध्यति जातुचित् ॥३॥ उद्योगिनः करालम्बं करोति कुमलालया। तद्भिन्नस्य करालम्बं करोति कमलाग्रेजा ॥ ४॥ आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नास्त्युबमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥५॥ सम्पदा सुस्थिरम्मन्यो भवति स्वल्पयापि यः। कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ६ ॥ दयाहताधामय ·उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- दैवं प्रमाणमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं विहाय कुरु पौरुषमात्मशत्तया यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥७॥ २१. सत्यम्.. अमेरिकाखण्डे संसष्टदेशाभिधानस्य देशवि- शेषस्याधिपत्यमिदम्प्रथमं प्रतिष्ठापितवन्तं सुगृहीतना- मानं (जार्ज) वासिन्तननामानं महाशयं प्रति काचि- त् कथास्ति. स किल बाल्ये कदाचित् स्वलब्धन स्वल्पेन पारितोषिकधनेन खड़मेकं चिकाय. तेन ख- डेन गर्वायमाणः पितुरुद्याने ततइत ओषधिवृक्षशाखा- नां लवनचापलं सलीलमाचरन् पित्रातिस्नेहात् संवर्ध्य- मानामजानन् बालबदरीमेकां छित्वापातयत् . तत्पिता समयान्तरे तत्र सञ्चरन् बालबदर्यास्तां दशां ददर्श; क्रुद्धश्च कर्मकरानाहूय 'मत्प्रियतमेऽस्मिन् वृक्षे के- नेदं साहसमाचरितम्' इति विभावनां कुर्वन् स्थितः.

·३. तदा बालो वासिन्तन आत्मकृतं दौष्टयमबुध्यमानः खड्गपाणिस्तत्रागतः. दृष्ट्वा तं पितान्वयुत- --'अपि जानासि पुत्र! मम द्रव्यकोटेरभ्यधिकमिमं वृक्षं क एवमवस्थमकरोत्' इति. स बालस्तु निश्शङ्कमूचि- वान्-'तात! न जाने तस्मिन् वृक्षे तादृशं तव प्रे- माणम्. अहमेव तं वृक्षमच्छिनदम्' इति. ततः कीदृ- शमयमपराधिनि दण्डं प्रणेष्यतीति चिन्ताव्याकुलेषु प- रिजनेषु सद्यः प्रशान्तकोपः पिता 'वरमेवंविधान् शतं वृक्षान्नाशयन्मम पुत्रोऽस्तुरन्तु मिथ्यावादी' इति जल्पन् पुत्रमुपसृत्य पृष्ठ परामृशन्नभिननन्द. १.व्याने दर मिश्रण, त्यतिकात २२. पृथिवी जलश्चः- मिश्रित भूमौ महदपां धाम महार्णव इति कीर्त्यते, अल्पस्तु जलस्य राशिर्जलाशय इति. महार्णवस्य म सर्वत्रैकरूपं गाम्भीर्यम् . यथा स्थलं शैलैराजिभि- गतैश्च व्यतिकरितं बहुरूपं भवति, तथैव महार्णवः, अयं हि कचिदुत्तानः कचिनिम्नः कचिच्चागाधः, ·३१ चिल अस्य जलमेकान्तलवणम् . यदि तत् तादृशं न भवेत् , शुक्तं पूतिगन्धि दुष्टं भूत्वाल्पेनानेहसा · जीवराशि निबर्हयेत् . यद्यपि महार्णवे जलं मनुष्या न पिबन्ति, तथाप्यात्मनीनं लवणं तत उत्पादयन्ति. लवणं ख- वाहारस्य रसनीयता देहसौख्यं च जनयति. पानाह- पयसो नद्या जलाधारस्य कुल्यायाः सरसश्चाभावे जना भूमेरन्तर्यावदुत्सदर्शनं खननेन कृपं निष्पाद्य ततो जलमुद्धृत्योपयुञ्जते. पेयेन जलेन प्रत्यग्रनिर्भलेन भा- व्यम्. पेयजलशुद्धिविषये परिगृहीतश्रहाश्वेद्वयम् , निसको अद्धा बहूनां हिंस्ररोगाणां विषया न भवेम, महासमुद्रेषु प्रवाळकीटा नाम यादोविशेषाः स्वदेहात् प्रादुर्भवतो विलक्षणान् पदार्थानल्पशः संगृ- ह्याधस्तलात्प्रभृति चयनं कुर्वाणा नवान् गिरिसन्ता- नसन्निवेशानुत्पादयन्ति, आ च जलोपरितलादुत्थिते- वेतेषु पर्वतेषु. वीचीमालाभिघातात् ततः प्रच्युता मृदस्तरङ्गोपनीतास्तृणपर्णादिव्यतिकीर्णा मृदश्च स्थल- तां प्रतिपद्यन्ते. एषु स्थलेषु पक्षिविष्ठाभिः सह बीजा- ·३२ नि पतन्ति, ततस्तुणेष्वोषधिषु वनस्पतिषु च प्ररुह्य प्रवृद्धेषु तानि स्थलानि मनुष्यावासाही हीपा भवन्ति. एषु कतिपये तत्काले मनुष्यैरध्युष्यन्ते. मानुषानधिष्ठि- ताश्च द्वीपाः सन्ति. पालक २६. श्वा मार्जारश्च. (क) अनुराहो श्वा रधिवत स्वामिनो गृहं चौराणां दुर्जनानां वा प्रवेशाद्रक्षति. शुनो ज्ञानं विमर्शनशक्तिः स्वामि- नि भक्तिः कृतज्ञता चेत्येते गुणाः सन्ति, स प्रियमित्र- तुल्यो गणयितुं शक्यते. स पोषकस्य ध्वनि दर्शना- दिकाश्च चेष्टा वेत्ति, आघाणवेदने तस्यासाधारणः प. टिमा, तमाघाणान्मृगानुपलभमानं दृष्ट्वा मनुष्यान्वेषणे- ऽपि तस्य चोदना पुरातनैराचरिता बभूव, सर्व कर्म तेन शिक्षयितुं शक्यते. यूरोपखण्डे क्वचिदुत्तुङ्गायां गिरि- श्रेण्या पथिष सान्द्रपतितं हिम शिलाबद् घनीभवेत् तत्र पान्थेषु कदाचिन्तिमबु तानाघ्राणादुपलभ्य त दुपरि संहत हिमं नखैरुखाय निरस्य तदत्याहितं भ Sin -- ·३३ का पणेनावेदयितुं समर्था काश्चित् कुक्कुरजाति तव्रत्या जनाः संवर्धयन्ति. अजान् मार्गशीदपायाच त्रातुं राक्षेवर जलों नियाल गरिया तपदापूर कौलेयकीनां नियोजन जाबालानां साम्प्रदायिकम् . काश्विदेव अषक जातय ईदृशेषु कर्मसु कुशला भवन्ति, निगरान स्काटलण्डदेशाभिजनः कश्चित् स्वीयं शुनक प्रत्येवं वर्णयामास-यथा 'मदीयः सारमेयो मम ब- हुनुपकारान् कृतवान् . स मया दीयमानं नियोगं दु- स्साधमपि नानोपायैः साधितवान् . गाढान्धकारे क्वचि- निशीथे सक्षशतान्यजीडभानामकाण्डे उपजातोभा- णि प्रदुत्य प्रत्यासन्नस्याद्रेः सानौ ततइतो व्यशीर्यन्त. अहं मत्सहचरश्च यावच्छक्ति कृतप्रयत्नावपि नैव ता- नि कचिन्नियन्तुम्शकाव. “हन्त गतगताः सर्वेऽजपो- ता" इति मम प्रलपितं श्रुत्वा मन्षको मन्ये सद्य एव ततः प्रस्थित इति; अन्धतभसे तस्मिस्तमन्तिके स्थितमस्थितं वा नावामज्ञासिष्व. ततोऽन्वेषणवशा दानिशावसानमतिदूरमटित्वा कञ्चिदप्यजपोतमनुपल भारतर ·बोटी भ्य निर्विद्यमानावुदिते सूर्ये गिरिप्रस्थात् प्रतिनिवृत्ता- वभूव “यथावृत्तं स्वामिने निवेदयावः” इति. श्वा मार्जारश्च. (ख) प्रत्यायान्तौ च कुत्राप्यद्रिद्रोण्यां सङ्घीभूतान- जपोतांस्तस्या मुखे तिष्ठन्तं समन्ताद् दीयमानदृष्टिं प्रतीक्षमाणमिव नौ दृश्यमानं तं श्वानश्चाद्राक्ष्व. “भ्र- प्टेषु डिम्भेषु नूनमेते कतिपये सम्भूयधाविनः शुनाव- रुडास्तिष्ठन्ति” इति मत्वा तानुपसृत्य गणितवमामा- वाभ्यामविकला सा सप्तशती दृष्टा, "कथं पुनरयं श्वा कास्न्येन विशीर्णान मेषा कानस्मिन्नर्धरात्रे समूहित- वान्, कथंवा प्रभातं यावद्रक्षितवान्” इति चिन्तय- तोर्यत्सत्यमावयोर्विस्मयो जातः अनेनैकेन शुना साधि- तं कर्म न खलु शक्यमस्मत्पल्लीभवैरजाजीवमिळितैरपि सर्वैः कथश्चिन्निर्वर्तयितुम्' इति. मार्जारोऽस्माकं क्षुद्रोपद्रवावहान् मूषिकादीन् ·हरत जन्तून हिनस्ति. अयमावासस्थले परिचिते रज्यति नतु जने. अपिचैष च्छद्मवान् क्रूरशीलश्च. अयमति- चिरं कारितसंस्तवोऽपि प्रियैराहारैराराध्यमानोऽपि गृहे सहसंवर्धिनो मनोरमान् शकुनीन् रन्धेषु प्रहत्य भक्ष- येत्. न तावजाहकेन जलमिष्यते. क्रुध्येच्चेदयं, शू- स्कृत्य तीक्ष्णैर्नखरैर्गाढं विदारयेत् ; यदि त्वेष तुष्येत्, नखान संकोच्यान्तराकरेत् ; तदानीं च तस्य पदानि राजपट्टवन्मृदुलानि दृश्येरन्. अस्य शुनश्च शाश्वतो विरोधो लोके प्रसिद्धः, माजमल २५. गौः महिषी अजा च. मकरवन ग्राम्येषु पशुषु मानुषोपयोगी कुश्विज्जन्तुर्गों- नीम, गोः क्षीरादधि तक्र नवनीतं दुग्धधनश्व जाय- न्ते; गोचर्म मृदूकृतं तुरङ्गोपकरणायोपानदादये च कल्पते: विषाणेन च तक्षणसंस्कृतेन निर्मीयते पात्रं सम्पूटकः" कङ्कतं त्सरुरन्यानि च नानोपकरणानि; खुरोऽग्निपक्को वज्रलेपो भवति; अस्थीनि चेङ्गालितानि? गालितामि man ·३६ क्षेत्राणामुत्कृष्टो दोहदः. गौः स्वभावादहिंस्रा मनुष्य- वश्या च. इयं हरिणादिवद्रोमन्थं वर्तयति, एषा हि याव- दपेक्षं गृहीतं पलालादिकमभ्यवहारं प्रथममखण्डितमेव निगिरति. स च चतुषु तदीयेष्वाहाराशयेषु प्रथमा- शयहारेण द्वितीयाशयं प्राप्य स्थितः कैश्चित् क्षणैः सरसतामुपयाति. पश्चादनया सुखासीनया तथाभूत अभ्यवहार आस्ये प्रत्यानीय यथावदवखण्ड्य निगीर्णः क्रमात् तृतीयं चतुर्थश्चाहाराशयं गत्वा जार्यति. गवा च समानप्रयोजना महिषी; तथापि गौरिव न चारुरू- पा नच शान्तस्वभावा. महिषा हलं शकटं च कर्षन्ति, प्रायो लुलाया न दर्शनेन, न श्रवेणन, किन्त्वाघ्रा- नैवार्थ विदित्वा गच्छन्ति, अत एव ते धावनस- मये नियमेन ऋजून्नमितनासिका दृश्यन्ते. विषाणं च माहिषं सारवत्तमम् . तत्र लक्षणीकरणं सम्यक् फलाति. एडकः शान्तात्मा भीरुश्च. छगलस्त्वतिधीरः बरखलेषु गण्डेशलेषु भीषणेषु च गिरिशुद्धेश्वपूर्यस्तो- ऽस्खलितच प्लुतानि कुरुते. मेषलोमभिरुच्चावचाः क- २. मेंटा Here ·Turguer ३७ म्बळाः सन्तन्यन्ते. मेषलोममयाः कश्मीरकम्बला गु- णतोऽर्धतश्चोन्नता लोके गण्यन्ते. तुभीक्षीरं गोक्षीरा- न्मेदस्त्रितरं दर्शनीयतरं च. पुष्टिदत्वाद् भेषजत्वाच्च तन्मन्दानीनां पथ्यमभ्यवहार्य भवति. १.. दुष्पनाझराणाम् Q. *xxfhe-goa उत्तरोहि भारते यूरोपे उदगमेरिकायां दक्षिण- द्वीपेषु च प्रत्यक्दमतवश्चत्वारः, ते च वसन्तो ग्रीष्मो हेमन्तः प्रावृद्धिति चोच्यन्ते. दक्षिणभारतस्य प्राग्भा- गेषु ऋतवः प्रांवृट् शरद् हेमन्तः शिशिरो वसन्तो ग्री- प्म इति षट् . तत्राद्यः सिंहकन्ययोर्मासयोर्युगलमुच्य- ते, द्वितीयस्तुलावृश्चिकयोः, तृतीयो धनुर्मकरयोः, च- तुर्थः कुम्भमीनयोः, पञ्चशो मेषवृषभयोः, षष्ठो मिथु- नकुळीरयोः एषु वसन्तो द्रामिलानां हृद्यः कालः. अत्र पक्षिणः सामोदं खेलन्तः कुलायनिर्माणमारभेरन् . व- नस्पतयश्च किंसलयिताः प्ररूढदलवितानाः कोरकि- ता भूत्वा प्रफुल्लैः पुष्पैदिराजेरन् . क्रमेण पत्रेषु प्रसू- ·३८ नदलेषु च म्लायंम्लायं च्यवमानेषु फलकलिकाः प्रा- दुर्भूय शलाटूभूता ऊष्माभिघातात् क्रमेण परिणमन्तः फलतामृच्छन्ति. नखलु तपौँ पक्षिणो न गायन्ति; किन्तु वृक्षशाखादिषु निलीना एवं तदा ध्वनि कुर्व- न्ति. अत्रैव कालेऽण्डानि विहगाः प्रसूय तेभ्यः शा- बकान् प्रादुभाऱ्या पुष्णन्ति. आङ्गलेयानां सुखावहः समयो हेमन्तः. तदानीं पुष्पलताः समृडपुष्पा भव- न्ति. शालिकणिशानि च पचेलिमेः सुवर्णसवर्णैः फ- लैराचितानि लवित्वा धान्यं सश्चिन्वन्ति कृषिकाः, वर्षासु तरुषु कुसुमानि न वर्तेरन् ; तद्वदेव श- कुन्ताः. मृगाः खल्वपि भूतलक्लेदात् क्लिश्येरन्. भू- मेर्दक्षिणोत्तरदेशेषु सरस्सु शीतवशाज्जलं शिलावद् घ- नीभवेत् . तत्र च बाला लोहमयं पादुकाविशेषं धृत्वा स्खलितप्रधावितं कुर्वन्तः क्रीडेयुः. २७. कदली आनः त्रिविणी. घटः कापसः, कदली चाम्रश्च फलदेषु तरुषु प्रशस्तौ. कद- ·१.पूर 4 - २.पान xकाजी काली ली एण्याखण्डे आफिरिकाखण्डे अमेरिकाखण्डे च प्र- रोहति. उत्तमे कदलीप्रसव एकस्मिन् शतद्वयाधिका- नि फलानि स्युः. अमेरिकाखण्डे केषुचिज्जनपदेषु जना मौचाशलाटुभ्यः शोषितेभ्यः सक्तून् सम्पाद्य तैर- पूपं श्रीणां च राधयित्वोपयुञ्जते. मोचासमानः क्षिप- फलो वृक्षो न विद्यते. गार पर की आधी लगा कृष्णर दक्षिणभारते चूतः स्तोकार्घतया कटफलखदि- रस्थाने प्रतिनिधीयते. चूतेन हि वलीकानि गोपान- स्यः कवाटानि पेटिका अन्यानि चोपकरणानि नि- मीयन्ते. चिञ्चातरुरत्यन्तं सारवान् ; यन्त्रनिर्माणे बहु- लमुपयुज्यते. तरूलेन व्यञ्जनं रसश्च निष्पाद्यते. ई- तिसमये दरिद्रा जनास्तत्फलानि बहुधा पत्तवा भक्ष- यन्ति, वटद्रुमः प्ररूढवितताभिः शाखाभिः, स्थूणोप- 'माभिः शाखाधारिणीभिः शिफाभिश्च द्रुमान्तराष्यति- शेते. केचिश्यग्रोधा अतिदूरप्रसृतेन शाखापारणाहेन परिप-विश ·औजहित कई १.मस्मभक्षी पक्षावशेष बहुपरिवारस्य राज्ञो विश्रमणक्षमा विपुला छायां वित- रन्ति. अढावयवत्वाइटो गृहाङ्गदारस्थाने नोपयुज्य- ते. तस्य क्षीरेण दन्तवेदना निवर्त्यते, कुरेरीमहणा- त्यों लेपश्च सम्पाद्यते. तस्य पत्राणि सन्धाय भोज- अमन-वर्तन नपात्रता नीयन्ते. कार्पासतूलतन्तुभिर्नानाप्रकाराणि वस्त्राणि क्रि- यन्ते. सिकतिले कृष्णमृत्तिके च स्थले कार्पासस्य कृषिः सम्यक् फलति. स च बल्लारि, कडप्पा, गोदावरि, मधु- रा, तिरुनेल्वेलि, कोयम्पुत्तर, सेलं, इत्येतेषु मण्डलेषु भावितो बहुश इङ्गलाण्डदेशं प्रति प्रेष्यते. अमेरिकाफि- रिकाखण्डयोरप्ययं प्ररूढो भवनि. कार्पासस्तम्बात् फ- लोच्चयनसमय एव तूलस्तदावरणान्निष्कृष्योच्चेतव्यः, अन्यथा आवरणं खण्डशस्त्रुटित्वा तूले संलग्नं ततो विभक्तुं न पार्येत, अल्पेऽवकाशे पिचूनां मान यथा सम्पद्येत, तथा तान् यन्त्रेऽर्पयित्वा धनीकृत्य साधित तर्नु तहारें महानावि समारोपयन्ति, ·पुरवा २८. देवदर्शिनौ. xपुजारा द्वौ वैधेयौ देवं दिदृक्षमाणौ कश्चिद् देवालयं गतो. तत्रैको देवप्रतिकृतिमवलोक्य सहचरमाचच- क्षे-'भ्रातः! शिला खल्वेषा दृश्यते. किमेनामीश्वर इति सर्वे व्यपदिशन्ति' इति. तद्वचनमालयपरिचा- रकाः श्रुत्वा देवोऽनेन 'शिले ति निन्दित इति तं ताड- यामासुः. ततो गते बहुतिथे काले स जातु तेन सहच- रेण साकं कस्यचिद् मित्रस्य गृहे भुञ्जान आसाश्चक्रे. तदा सहचरो जगाद-'धिगिदं भोजनम् ; अन्ने शि- ला ह्युपलभ्यत इति. प्रागनुभूतप्रहारः स तथावादि- नं सहचरं मुखे चपेटया सद्यो दृढं प्रहत्य 'अरे किं त्वमीश्वरं शिलेत्यधिक्षिपसि ? एवमुक्तवता मया पु- रानुभूतो दण्डः किं त्वया विस्मृतः? अन्न ईश्वरशाब- कोऽस्तीति ब्रूहि' इत्युवाच. मूढ! २९. विधायामुद्योगः- विद्यायाः सिद्धिमिच्छता निरन्तरमभ्यासः क.

·४२ र्तव्यः, तत्र कदाचिद् व्यग्रतामवलम्ब्य कदाचिदाल- स्यपरिग्रहेण कश्चित्कालं विषयमेकमभ्यस्य तं विहाय कश्चित्कालं विषयान्तरस्य परिशीलनेन च न किञ्चित् प्रयोजनं स्यात् . अतिमन्दोऽपि कश्चित् 'पिपीलिका- सर्पणाच्छिलापि निम्नीभवेद्' इति लोकवादानुसारेण यदि प्रसाचित्तः प्रत्यहमल्पशोऽपि वा श्रद्धयाधीयीत, कथमपि स पण्डितो भवेदेव. यस्त्वात्मानं बुद्धिशालि- नं मन्यमानः कदाचिदेवाधीते, नासौ सिद्धि प्राप्नोति. अत्रोदाहरणं शशकूर्मीया काचन कथास्ति. कश्चित् कूर्मः केनापि शशेन साकं पश्यावस्तावत् सखे ! इतः प्रदेशात् समं प्रचलितयोरावयोः कतरः प्रथमममुकं स्थानं प्राप्य पुनरिमं प्रदेशं प्राप्नोति' इति ग्लह परि- पणितवान्. प्रस्थितयोस्तयोः पूर्व शशकः सवेगं प्र- धावितः पृष्ठतोऽतिदूरे शनैरागच्छन्तं कमठं वीक्ष्य क्ष- णमत्र विश्रमिष्यामि; कमठेऽभ्यर्णमागते पुनर्विद्रोष्या- मि' इति विचिन्त्य मार्गतरुच्छायायां क्षर्ण विश्रान्तः, तथैव पथि धावनविश्रमौ पुनःपुनराचरन् वचन वि- ·वत बातचीत श्रमपर्याये गाढं स सुप्तोऽभवत् , कच्छपरत्वविच्छिन्नं च- लन्नुद्दिष्टं स्थलं प्राप्य शशस्य प्रबोधात् प्राक् प्रस्थान- देशं प्रत्यागतो ग्लह निर्जिगाय. तस्माज्जयः सर्वदा वेगवतामेवेति वा बलवतामेवेति वा न मन्तव्यम्. हामी वान ३०. अन्धानां गजदर्शनम् . +आधोरण-मह अन्धाः कतिपये समेताः कचिदागत्योपविष्टाः. तत्र केषाश्चित्रिषादिना सह सम्भाशय-श्रुत्वा 'गजः कीदृग्' इति जिज्ञासमाना गजस्य स्वान्तिकातयताया-धी धोरणं प्रार्थयन्त. यथाप्रार्थनं च कृतवात हस्तिपक उत्थितेषु च पहावेकः कुम्मिनः प्रादमन्यः कर- मपरः कर्ण परः पुच्छं च गृहीत्वा सम्यगभिसमशुः अथ ते गजो ज्ञात इति परितुष्टाः स्वीयं स्थानं पुन- रागताः स्वं स्वं गजदर्शनं वर्णयितुमारेभिरे. तत्र पा- दाभिमर्शी गजमुलूखलाकारमवदत्, करस्पर्शी मुसला- कृति, कर्णग्राही शूर्पसन्निवेश, पुच्छलमश्च मार्जनीम- रूपम्, एवं ते स्वस्वविज्ञानमेव भैङ्गिभेदैः स्थापयन्त ·नितादा विद्वान आसवाक्यान्यप्रमाणयन्तो विप्रलापेनैव कृत्स्नमायुरति- वाहयामासुः एतेन- मूखों विमृश्यवाच्येऽत्थे क्वापि पक्षे दुरास्थया । स्वपक्षवादनिर्बन्धं विजहाति न जातुचित् ॥ इतीयं नीतिः स्फुटा भवति. आदर बाजार ३१. सर्वानरोधोद्यमः एकः स्थविरः सपुत्रो ग्राम्यं कश्चिदश्वकिशो. रं विकेतुं पण्यवीथीं गमयन् प्रचलितः. तं वीक्ष्य पथि- कः कोऽप्यभाषत----'बुद्धिरिक्तः खुल्वयं वृद्धः, योऽश्वं निर्धारं गमयन् बालं पुत्रं पादचारेण क्लेशयति' इति. श्रुततद्वाक्यः पिता तनयं वाजिपृष्ठे समारोप्य स्वयं तत्पार्श्वलनश्चचाल. ततः स यावत् स्तोकमन्तरं न लचितवान्, तावदपरस्य मार्गगामिनो रे बालक! दुर्बुद्धे ! इयजराक्रान्ते वृद्धे पझ्झां सञ्चरमाणे कथं त्व- मश्वारूढो यासि' इति पुत्र प्रत्याक्रोश श्रुत्वा पुत्रम- वरोप्य स्वयमश्वमारुह्य किश्चिहरमतीयाय. ततोऽन्यः उतारकर ·RU स्थाका स्था ४५५ ज़मा मामले में अधिक वर्षको नेडामार्ग प्रल समागम्य 'अहो साधु साधु, पश्यत, निष्करुण एष देशमी स्वयं यस्य पृष्ठे सुखासीनो बालकं पां चारयति' इत्युच्चैर्जुघोष, वाचानया व्याथतमनाः पि- ता पुत्रमप्यश्वपृष्ठे समारोप्य चचार. ततः कतिपय- पदगमनात् प्राक् चतुर्थः कश्चिदभिगस्य कथितवा न्-'नराणामनुचितमेतन्नशंसं कर्म, यदेकस्य बा- लस्याश्वस्य पृष्ठे बलिनौ छौ पुरुषावासाते. अनयोर्भ- रेण ह्यश्वस्य पृष्ठास्थि भज्येत. वरमाभ्यामश्वो यद्योत. न त्वश्वेनानयोर्वहनं युक्तम्' इति. तत उपजातलज्जौ पितापुत्रावश्वादक्तेरतुः; तस्य च पादान रज्ज्या सैश्लि- ष्ट्रबद्धान् कृत्वा तदन्तराले मुसलमेकं प्रवेभ्य पुरः पश्चाच्च तदने स्कन्धेनोहतुः. यावञ्च तथा तौ कस्यापि संक्रमस्योपरि गच्छतः, तावत् सहस्ततालकल्कले त- दीयं वामकमावहसन्तः पुरोभागिनः केचित् संभूय ता- वनुजग्मुः क्षुभितश्व तेनाश्चो मुहुरारब्धेन पादविथूननेन च्छिन्नचरणरज्जुर्मुसलात् प्रव्युत्स लोठंलोठे नद्यां भ्र- ष्टो निममज्ज. 'अहोबत लोकस्य भिन्नरुचितां विस्मृ- उलटाकाम

·त्य सर्वजनप्रीणनाय कृतैर्यत्नैर्मया नैकोऽपि जनः प्री-
णितः, अश्वथैवं मदीयो नष्ट' इति प्रलपन् गृहं स
स्थविरः प्रतिगाम.
लोटकरा
साधारणव्यवहार
३२. सामान्यनीतिः
शुभं वा यदिवा पापं द्वेष्यं वा यदिवा प्रियम् ।
अपृष्टस्तस्य तद् ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत् पराभवम् ॥१॥
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्धिमन्त्यपि वर्जयेत् ।
सदुपायानि कर्माणि कुर्वीतासिद्धिमन्त्यपि ॥२॥
यत्तावद् ग्रसितुं शक्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।...'
हितं च परिणाम यत् तदाद्य भूतिमिच्छता ॥ ३ ॥
किन्नु मे स्यादिदं कृत्वा किन्नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्यादा पुरुषो नवा ॥ ४ ॥
ऋजुः पश्यति यः सर्व चक्षुषा अपिन्निव । ??
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं जनाः ॥ ५ ॥
न वृद्धिर्बहुमन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत् ।
क्षयोऽपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत । ॥६॥

·गाढं गुणवती विद्या न मुदे विनयं विना ।।
महत्सु विनयोपेता मूर्खतापि मुदे भवेत् ॥ ७ ॥
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यश्चोऽपि सहायताम् ।
अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ८ ॥
समाहृतगुणस्यापि साधुर्नाप्नोति तुल्यताम् ।
सच्छिद्रस्य मृणालस्य चापस्य कुटिलस्य च ॥९॥
ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् ।
अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा न वा ॥१०॥
रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी ।
यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः॥१शा
नियतैः पदैनिषेव्यं स्खलितेऽनावह समाश्रयात।
सम्भवदन्यगतिः कः सङ्कमकाष्ठं दुरीशं च ॥१२॥
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लध्वी पुरा वृद्धिमुपौत पश्चात् । ...
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसजनानाम् ॥ १३ ॥

·विना गोरसे को रसो भोजनानां भुजङ्गप्रयात विना गोरसं को रसो भूपतीनाम् । विना गोरसं को रसः कामिनीनां विना गोरसं को रसः पण्डितानाम् ॥ १४ ॥ रक्तवाहनी समूह wat अस्माकं नयनं गवाक्षसममिति, तड्वारेणात्मा बाह्य दृश्यजातं पश्यतीति चोक्तमधस्तात . आकृता- वल्पमपि चक्षुरातमहान्ति द्रव्याणि गृह्णाति. यथा पटे मूतिराक्रियते, तथा पुरः स्थितः पदार्थो दृश्या- ख्ये सर्वान्तरे धवलसिरीजाल आक्रियमाणः साक्षा- स्कृतो भवति. चक्षुराधारस्यास्थिगोलस्य रक्षायै धनु- राकृतिर्धरुपीर सुन्निवेशिता, भ्रलोमानि कृमप्रवणत- या ललाटस्वेदजल, यथा दृष्टिं न प्रविशेत् , तथा नेत्रान्तोपान्ततस्तद् दूरीकुर्वन्ति. पक्ष्मणी च नयन- स्य कवचतां प्रतिपद्योद्वेगजनकस्य प्रकाशस्यात्याक्रम- णं. परिहरती सुषुप्तौ रक्षितुमस्मास्वशक्तेषु आतेषु दृशं ·४९ छलांनी रक्षतः अपिच ते दृशं प्रविष्टानि रजांस्येकत्रोपसमा धातुमान्तरजलेन चक्षुरुपर्यावरणं निस्संशोषमायि- तुं च पुनःपुनर्निमिषतः. यूरोपेऽमेरिकायां च स्पर्श- वेदनविधयान्धैर्वाचयितुं यथा शक्येरन् , तथाक्षराण्यु- स्थाननि पत्रे सम्निवेश्य पुस्तकं सज्जीक्रियते. परमकारुणिको भगवान् एकस्येन्द्रियस्योप- घात इन्द्रियान्तरे पाठयातिशयमादधाति; अन्धानां हि श्रोत्रेन्द्रियं त्वगिन्द्रियं चातिसूक्ष्मे बधिरस्य तु च- क्षुरिन्द्रियं तथा. एवं जनस्य तत्तद्गुणवैकल्येऽन्यान्न गुणपौष्कल्यं दृश्यते. xपयांतता कारण ३४. निमित्तम्. विकी पाटलिपुत्राभिधाने कचिन्नगरे राजा कश्चिदा- सीत् , स जातु प्रातः प्रबुध्य जालमार्गेण मुखं प्रसा- र्य बहिर्दत्तदृष्टिः कश्चिदापणावपतितानां भक्ष्यशकला- नामुच्चयने. व्यग्रं शूद्रकुमारकमपश्यत् . पुनर्जालाद् मुख प्रतिसंहरतस्तस्य जालद्वारोपरिदारुणः संघटनेन ·५० जूली वणिताद् मूर्भो रक्तं बहु जगाल. ततः क्रुद्धो राजा अद्य प्रातरस्य दुर्भगस्य मुखे प्रथमदृष्टिपातादेव रक्तदुर्शनरूपमिदममङ्गल मे जातम् . एवमन्येषामप्य- नर्थो जायेत. अतः शूद्रकुमारकस्यास्य शिरश्छिद्य- ताम्' इत्यादिदेश. ततो वधाधिकृतोः वन्मुखदर्श- नाद्राज्ञः शिरसि क्षते. जातमिति त्वच्छीर्षच्छेदादेश- स्तेन विहितः, तस्मादेहि वध्य स्थानम्' इति तं कु- मारमाचकृषुः. स तान् प्रार्थयत-'प्रसीदन्तु भव- न्तो वधात् प्राङ् मां राजान्तिकं प्रापयितुम् ; वाक्य- मेकं तस्याग्रे वक्तव्यमस्ति' इति. तथेति तैनूपाने नीतश्च स तमन्वयुले 'महाराज ! प्रातर्मन्मुखदर्श- नेन देवस्य देहात किश्चिद्रक्तमात्रमपेतम्, मम तु देवमुखदर्शनेन शीर्षच्छेदान्ता खलु विपदुपनता.तत्र न्याय्यं कतमं देवो निर्णयमुत्पश्यति' इति. तच्छ्रुत्वा वीडितो राजा तं विसर्जयितुमाज्ञप्तवान् . सुप्तोत्थितस्य प्रथमं काकयुग्मावलोकन शम स्मिन् दिने शुभावहमिति केनापि निमित्तवेदिना - ·कश्चिदुपदिष्टः स्वस्य किङ्करं 'प्रातौं वायसौ सहा- वस्थितावुपलभ्य सद्यो मां प्रबोधय' इत्यादिश्य रा- त्रौ सुष्वाप. ततः प्रभाते किङ्करस्तथाभूतौ.. बलिभुजौ पश्यंस्त्वरिततरं स्वामिनं प्रबोधयामास. किन्वागतस्य स्वामिनो दृष्टिपातात् प्रागेव तयोरन्यतर उड्डीय गतः, स्वामिना तु रे मूढ ! अन्यतरोड्डयनात् पूर्वमेव मां किमिति नाहूतवानसि' इति साधिक्षेपं ताड्यमानो भृत्योऽब्रवीत्--'मिलितं काकद्वयं दृष्टवता मया ता- वदिदमिदानी फलमनुभूतम् . नखलु जाने स्वामी चेत् तदद्रक्ष्यत् , कीदृशं फलमन्वभविष्यत्' इति. अथ भर्ता प्रत्युत्तरमप्रतिपद्यमानस्तूष्णीं गृहाभ्यन्तरं , विवेश. ३५. क्षमा. (क) राधिका नाम कापि योषिदतिशैशवे मातापि- तृवियोगं प्राप्ता पितृष्वसुर्मालावत्या गृहे समवर्धत. अ- तिबालिकायास्तस्याः पोषणमुपक्रमे मालावत्याः कृच्छ्र- .

·५२ xप्यास साध्यमांसात् . किन्तु राधिका विसोढसर्वकृच्छा पि. तृष्वसारमनतिवर्तमामा तत्प्रियाण्याचचार, सा नि. सर्गाद् बालिकासाधारणं चापलं विहायोपजातवि- लियाभ्यासतर्षा बालानामधीतुविषयकस्य संभाषणस्य श्र- वण आत्मनोऽध्ययनप्रतिबन्धिकां नियति ध्यायंध्या- यं दूयेत. तथापि वृथाकालक्षेपमसहमाना औपवे- शिकस्य कृषीवलस्य गृहपरिसरप्रदेशे शिलाशकलो- चयने तदीयानामजानां कालनायामन्येषां तनिदेशा- नामनुष्ठाने च सा यथाकालं व्याप्रियेत. निवृत्ते च व्यापारे गृहमासाद्य गृहसम्मार्जन-पात्रशोधन-अन्नपा- कादिकेषु गृहकर्मसु मालावत्याः सहकृत्वरी स्यात् . काकर चला एवं गच्छति काले दिवाकृतकर्मणों बालानां दिनान्तेऽध्ययनानुकूलः कश्चित् धर्मपाठालयस्तद्रामे भाग्यवशादुपकल्पितो जातः, तत्रात्मना प्रवेशनं रा- घिका पितृष्वनारमयाचत. स्वसंवधिकमास्तस्याः कृत- कपुन्या यत्किमपि श्रेयो विधातुं वरेणावसर प्रती- क्षमाणा च सा तामभिनन्द्य प्रीतिपूर्व पाठालये प्रवे- ·५३ उन्नते शयामास. प्रविष्टायाश्च तस्याः श्रद्धोपस्कृतबुद्धरुत्तार नातिदीर्घः कालोऽक्षितोऽभवत्. सा हि पुस्तकक्रय- णाशक्ता योचितकं पुस्तकमुपाध्यायाल्लब्ध्वा क्षणेक्षणे पठन्ती कञ्चित् कालमवर्तत. ततः क्रमेण लिपिलेख- नपाटवे जञ्जन्यमाने स्वहस्तेन पाठान् विलिख्याधी- याना स्वल्पेनानेहसा पुस्तकानां धारावाचनायां हस्ता- क्षराणां सम्यङ् न्यसने च प्रवीणा बभूव, Tws समय स्था ३६. क्षमा. आमा एवं बर्तमानाया राधिकायाः प्राप्ते द्वादशे व- यसि काचिद्विपत्तिरुपननाम. सा हि कचिदिने नद्या जलमादायागच्छन्ती पथि पश्चात् शकटस्य सरभसो- पसरणध्वनिं श्रुत्वा विवृत्य दक्तदृष्टिः शकटे युक्ती वित्रासजनितक्षोभतया जवेन मार्गाद् बहिः स्वपन्तं कश्चित् बालकमभिद्रवन्तौ महोक्षौ पश्यन्ती झटिति जलकुम्भमवतार्य बालं ग्रहीतुं वेगाद्यया. अत्र चा- न्तरे गोभ्यां शृङ्गेणाभिहत्य पातितायास्तस्याः पादौ ·५४ G प्रथमा 2. अन्यं तु नएसकात्य गरी शकटमाक्रम्य व्यारुरोज. दृष्ट्वा च तं व्यतिकरं सम्भ्रा- न्ता मार्गचारिणः सहसोपसृत्य तामुद्दधुः; परन्त्विति- कर्तव्यतां ते नावेदिषुः, ततः कोऽपि भिषगागत्य रतस्याः पादौ परीक्ष्य पादमेकं भग्नमवदत् , बलवत् क्षतम् . तेन व्याधिना चिरं पीडिता राधिका क्रमेणोपशान्तायां वेदनायां विरोपिते च व्रण आत्म- नोऽपरिहार्यया पङ्गतयोपनतां पितृष्वसुरन्यस्य वा ज- नस्य शुषेणे शक्तिहानि भृयमनुशुशोच. तथापि सा पङ्गुताव्याजेन शुश्रूषाकर्म न सर्वथा त्यक्तवती. इलाकरनेवाले उपचिकीर्षवो हि स्वभावादावृते द्वार एकस्मि- नुपकारस्य द्वारान्तरमवश्यमुपलभन्ते. सा खलु सीव- नशिल्पं, बाललालनां, रोगिवृद्धादिभिः सहावस्थानं, हृद्यपुस्तकवाचनया तेषां विनोदनं, अन्यञ्चैवम्प्रायं व्यापार प्रतिदिनमनुतिष्ठन्ती देहयात्रापेक्षितं धनमपि किञ्चित् तेन लभमाना स्थिता. ततोऽल्पेन कालेन सन्दी तस्या अवदात चरिते ततइतो जनैरभिनन्द्यमानेऽभ्य- ग्रामाभिजनः कृषीवल: स्वपुत्रेण तामुहाहयांबभूव. , ·५५ योगदादा भी च साकं गृहसौख्यानि सा निर्विशन्ती जर पितृष्वसारमविस्मृततत्कृतोपकारा यावज्जीवमन्नवस्त्रा- दिदानेन ररक्ष. roof0tor --- , ३७. मातृभक्तिः. जगता उलट पुलट पुरा यूरोपखण्डे प्रकृत्या व्यतिक्रमासहनः कश्चिद्राजा बभूव. स आत्महूतिप्रतीक्षणार्थ कश्चिद् भृत्यं स्ववासगृहसंश्लिष्टे को? 'सततमप्रमत्तः सन्नि- धेहि' इति नियुक्तवान् . क्वचिद् दिने स तं बहुकृत्व आह्वयन्नपि तस्य प्रतिहतिमशृण्वंस्तत्र कारणं जिज्ञा- सुर्बहिनिर्गत्य परिश्रान्तसुप्तं च तमुपलक्ष्य प्रबोधयितुं तदन्तिकमुपससार, तदानीं तत्कञ्चककोशे अग्रमात्र- दृश्यं कमपि लेखं पश्यन् कौतुकीत् तल्लेखार्थमवग- न्तुमिच्छुस्तं कोशादाकृष्यावाचयत्. लेखस्तु तस्य जनन्या प्रहितः. तत्र च, स्ववेतनात् कृच्छ्रेण शेषि- तस्य द्रव्यांशस्यात्मने प्रेषणं, अपाटवदशायां प्रीति- पूर्वमात्मनो रक्षणं च पुत्रेण क्रियमाणं प्रत्यभिनन्दन- वाक्यमुपन्यस्य मात्रा प्रयुक्तं 'पुत्रक! ईशस्त्वामनु-

·५६
-
गृह्णातु' इत्याशीर्वचनं लिखितमासीत् . ततो राजा
निभृतं स्ववासगृहं प्रत्यागत्य रूप्यप्रतिनिधिपत्राणि
कानिचिदादाय पुनरुपमृत्य तेन लेखेन साकं भृत्यस्य
कञ्चुकपेश्यां निवेश्य स्वं स्थानं पुनः प्रतिपन्नस्तमुच्चैः-
कारमाजुहाव. भृत्यश्च झटिति प्रबुध्य सम्भ्रमात्
प्रभोरन्तिकं प्रधावित उपासरत् . 'न खलु त्वं गाढं
सुप्तोऽभवः' इति सतर्जनं राज्ञो वचनं श्रुत्वा भीतस्य
ततइतः खलतस्तस्य पाणिर्यदृच्छया कञ्चकपेशी
विवेश. अपूर्वमिव पत्रजातं तदन्तर्वतमानं स्पर्शन
शङ्कमानस्तदाकृष्य विलोकयन्ननात्मीयं रूप्यप्रतिनि-
धिपत्रजातं विज्ञाय सन्त्रस्तः सगद्दं रोदितुमारेभे.
तं राजा 'अरे किं त्वमुन्मत्तोऽसि ? किमित्यकाण्डे रो-
दिषि' इत्यपृच्छत् . किङ्करस्तस्य पादयोः पतित्वा
'देव! नूनं यः कोऽपि मामनर्थेन योजयितुं समीहते.
न खल्वहमवगच्छामि रूप्यप्रतिनिधिपत्रबृन्दमेतत्
केन मत्कझुकपेश्यां निवेशितम्' इति परिदेवितवान् .
राजा तु ते स्मित्वोवाच-भद्र! मा तावद् भैषीः;

·५७ निद्रासमयेष्वीश्वरेणास्माकमनुग्रहः क्रियमाणो लोके दृश्यते; सोऽयमनेन प्रकारेण त्वयि मन्ये सम्पन्नः; तदेतद् द्रव्ये मात्रै त्वमुपहर; "तां त्वां च नाहं जातुचिदुपेक्षेय” इति मत्पतिथवं च त्वज्जननी ग्राहय' इति. ना ★आनन्द - ३८. हिंसारसः. बालक कतिपये माण-क्रीडाकौतुकिनः सरस्ती- रे संभूय शिलाशकलानि जलोपरि मण्डूकवत् सार- यन्तः स्थिताः, तत्रस्था भेकाः शिलाशकलेभ्यस्त्राण- मिच्छवस्ततइतो निमज्ज्य निलेतुमारभुन्त. किन्तु शिलाखण्डेवसकृत् सन्तत्या. पतत्सु दराः केचिद् मृताः केचिच्च क्षवाङ्गा जाताः, तेषु धीरः कश्चिज्ज- लोपरि प्रसारितशिराः 'प्रियाः! बालकाः! किमिति यूयमियति बाल्ये नृशंस कर्म परिशीलयथ. एषा हि शिलाशकलस्य प्रेरणक्रीडा यद्यपि युष्माकमानन्दहेतुः, ·५८ आपत्ति उत्पन्न तथापि नोऽत्याहि खलूत्पादयति. अन्याय्यः सल्यू व आचार' इत्युवाच. तस्मात् क्रीडापि पराहिसयैव कार्या, ऋणी ३९. अकृतज्ञोऽधमर्णः. कोऽपि धनी त्रिवर्षेभ्यः पूर्व गृहीतस्य ऋणस्य प्रत्यर्पणमधमर्णमयाचत, ऋणग्रहणमपलपत्यधमणे मि- थस्तौ कलहायमानौ सनीडग्रामस्थायां न्यायसभाया- मभियोगं कर्तुं प्रस्थितौ. मध्यमार्गमधमणः प्रियवच- नैरपरमुपप्रलोभ्य संप्रश्रय भोः स्वामिन् ! क तदृण- प्रमाणलेख्यं ? प्रसीद मे ऋणग्रहणकालं जिज्ञासमा- नाय तदर्शयितुम्' इति प्रार्थितवान् . उत्तमर्णेन जक्ता साधुना 'तदिदमस्तीति परिधानान्तरालादुदृत्य प्रे- तिपादित तल्लेख्यं वाचनमिषेण निध्यायन् लेवश- शिछत्वाभ्यणकूपे चिक्षेप. सद्यस्तमुत्तमर्णः परिधाने गृहीत्वाकर्षन प्राविवाकमुपगम्य वृत्तमशेष निवेदया- मास. किं त्वं लेख्यमच्छिदः' इति प्राड्विवाकेन पृष्टः ·५९ , * कुओं म मेड सोऽभाषत-नाहमस्मादृणमग्रहीषं, न वा प्रमाण-' लेख्यमच्छेत्सम्' इति. न्यायाधिपतिर्धनिकं 'गच्छ, आनय लेख्यस्य शकलानि, यदि तस्यान्धोरुपकण्ठे कीर्णान्युपलभ्येरन्' इत्युक्त्वा विससर्ज ; प्रकृतस्मृति- विच्छेदनाय चाधमणेन साकं हृदयग्राहीणि तानितानि लोकवृत्तानि कांश्चिन्मुहूर्त्तान प्रस्तुवानस्तमाका - स्मृतात्मानमवधार्य पप्रच्छ-'अपि नामेयता सम- येन स धनिकस्तं प्रदेशमुपगतो भवेद् ! इति. 'स्वा- मिन् ! नख लूपगतो भवेत् : अतिदूरो ह्यसौ प्रदेशः' इति झगित्युत्तरमृणी ववीम, व्यवहारनिर्णेता तु 'एवं खलु मूर्ख ! सत्यमुद्गीर्णवानसि' इत्युक्वा तं दण्ड- यित्वा च ऋणमखिलमुत्तमर्णाय प्रत्यर्पयामास, ऋणस्य ग्रहणमेव तावदनुचितम् . यदाहुः- 'लोकहयप्रतिभयैकनिदानमेतद् धिक् प्राणिनामृणमहो परिणामघोरम् । एकः स एव हि पुमान् परमस्ति लोके क्रुद्धस्य येन धनिकस्य मुखं न दृष्टम् ॥इति ३ ·धारवार देना - सनम आगमण गृहीते तस्मिन्नुत्तमर्णातिसन्धाने प्रयतनमनार्यमस्वयं च. पूर्व बङ्गदेशभर्तृपदे स्थितः मार्किस-वेल्लसलिनामा ऋणनिर्यातनविषये प्रख्यात उत्तमः पुमानासीत्. स हि स्वपितुः ऋणार्णवमनस्य प्रमीतस्य ऋणं तदपा- करणे धर्मशास्त्रेणाप्रतिबद्धोऽपि कृच्छ्रेण निरवशेष विशोधयामास. मालमित्वम् ४ तोड़ा ४०. कुडम्बकपत्यम. निषेधवरले कस्यचित् स्थविरस्य चत्वारस्तनया आसन, ते पितुर्हितोपदेशान् प्रत्यादिश्य नित्यं मिथः कलहा- यमाना अवर्तन्त, कचन दिने तानानाय्ये प्रतेनुका- छानां पूलमेकं संहतबद्धमग्रे निवेश्य 'इदं भन्धि' इति ज्येष्ठमादिदेश. स तु तद् भडं कथमपि नाश- नोत्. एवमन्यैरपि प्रत्येकमादिष्टैस्तद् भङ्गु नापारि ततः पित्रा 'संभूयापि वा तगञ्जनं कुरुध्वम्' इति चोदितास्ते समस्ता अपि कर्तुं न शेकुः, ततस्तेन बन्छ विसंस्य 'एकैकेनैकशः काष्ठानि भज्यन्ताम्' ·* ६१ ध्यान देना , ध्याकत इत्युक्ता हेलयैव ते तानि सर्वाण्यमाक्षुः तदा पिता तानवदत् - 'पुत्रकाः! इदं तावद्युष्माभिरवधान- व्यं यत् कृशान्येतानि काष्ठानि सङ्घातदशायां भी गुमशक्यानि दृष्टानि, विश्लिष्टमात्राणि तु सुखतर- भञ्जनीयानि जातानि. एवमेव मिथः संमिन्नानां युष्माकं महद् बलं भवेत् , येन परेषामभावाः भवेत. अमर्षवंशा मिथो भिन्नास्तु यूयं सद्यः शत्रोरासिषी- भूता नश्येत' इति. अनया पितृप्रदर्शितया निदर्श- नया परमां मतिमुपगताः परस्परविरोधपरिहारेण ते सौधावमविन्दन्त. एकोदरजातानामन्योन्यविरोधो मा- नहानये केवलं कल्पते. ३.अतिरस्तरीय १. उदाहरण घर मातापितवाक्यलाना ४ दीनारकी गहराई ४१. मातापितृवाक्यल बसशाव गृहे निक्षिप्तभक्ष्यस्य कड्यगहरस्य सविधे क- चिल्लतावलये मार्मका कापि मूषिकोवास. तस्या डि- म्भः प्रतिनिशं ततइतः सोल्लास विहरणसुखमनुभवन् कचिदिने बहिविहत्य प्रदृष्टमना मातृसाविधं प्रत्यायातः ·६२ बिल्ली पूर्ण 'मातः! मिथ्या ह्येतत् , यत् केचिदाहुः-मानुषा अ- स्मभ्यं द्रुह्यन्तीति. न खलु श्रुतमात्रे सर्वस्मिन्नर्थे वि- श्वासः कार्यः. एतद्गृहवासिनो हि नरा महता प्रया- सेनास्मदर्थे किमपि गृहं निर्मितवन्तः. तत् समन्ताद् भित्तिभिरावृतं विपुलं दृश्यते. तत् प्रविष्टानस्मान् स- परिवारा बहवोऽपि पृषदंशका; सबहान्तो ग्रहीतुं न शकुयुः, अपिच तत्रास्माकं प्रवेशनिर्गमयोरनुगुणं द्वा- रमस्ति. खरस्पर्सेषु लतावलयेषु प्रविशतां नः सुलभः पार्थसंघर्षः इह तु न तादृशं दुःखं भवेत् , किश्च नवामोदौणि हृदयग्राहीणि भक्ष्याणि चान्तर्वत- न्ते' इत्युक्त्वा "अब ! यद्यनुमन्यसे तस्माद् भक्ष्यात् कमुश. तवाहरिष्यामि' इत्युवाच. रसोगम्य भाता तत्तत्वाभिज्ञा पुत्रमाह स्म--'वत्स! श्रद्धेसि अद्वचनं तद् भित्तिगर्भगृहमस्मद्वहणाय क- ल्पितं किमाऐ साधनमवेहि; अस्मान् प्रलोभ्य मारयि- तुं तत्र भक्ष्यं निवेशितम् : सति मौकोऽस्मज्जातिम्- शेषां नरा नाशयेयुः, न खलु जाने, तथाविधं गृहं ·J. ला.' ber चूलारकिलकिलाहट प्रविष्ट एकोऽप्यन्दुरुर्जीवन प्रत्यायात इति; तज्जागृहि प्रिय ! पुत्रक! मास्म तदन्तिकं गमः' इति, तत् श्रुत्वा स शाबको 'नयनपाटवाभावाद् गृहे तत्रावास न करोति जरती मे माता. तत्र लेशतोऽपि विप्रल- म्भशङ्काया नावकाश, इत्युपजातनिश्चयः 'अहं तगृह प्रविश्य भक्ष्यस्य कमेकं संदश्य जनन्या उपहरि- ष्याम्येव; सान भक्षयिष्यत्येव' इति विचिन्त्य सुप्त- प्रशान्ते वेश्मनि निभृतं तद्गृहं प्रविश्य लालसया भयं दंष्टुमारेभे. तलस्तदुत्पन्नं किलकिलो श्रुत्वा भीतो झगिति स प्रवेशमार्गेण निर्गन्तुमधावत्, छोदिते च तस्मिन् मार्गेऽन्तर्बमभयम निर्गमद्वारं. नौ- पलब्धवान् . प्रातस्तगृहकपाट उद्घाट्यमाने पहिर्धावने प्रवृत्तमात्रं तं गृहपालकाः श्वानो गृहीत्वा सन्दश्य लवशः खण्डयामासुः. ३ निकलने खोलेजाने ५.अन्तरीपास र ४२. व्यायाम: भारतखण्डे दरिद्रा जना अतिमात्रमायासं र्वन्ति, धनिनस्त्वावश्यकमप्यायासं न कुर्वन्ति. आ- ·* अनुरोध न्तरीका प्रतिदिनमारोग्यार्थ पद्भ्यां वा अश्वमारुह्य वा ततइतो नियमेन परिक्रामन्ति. भारताभिजनो ध- निकः पुननियमेन गृह एवं तिष्ठति, न च गृहान्नि- स्सरति कार्यान्तरनिर्बन्धाभावे. तदेतद्युक्तमहितं च. पुंसा नामोचितव्यायामशालिना भाव्यम् . महत् ख. लु प्रयोजन व्यायामेन सिध्यति. अस्मद्देहे हि चल- नहेतुभूला मांसप्रचुरा भागा वस्नसा नाम मांसपेश्य: सन्ति, ता यथोचितमुपयुज्यमानाः प्रवृद्धा बलवत्यश्व स्युः, अन्यथा कृशा दुर्बलाश्च, पसीनाझी मिनट देर अस्माकं निाधारस्थितावनुकल 'प्रायः षो- डशकृत्वो निश्वसिमः. धावनसमये तु तुतस्त्वरिततरं निश्वसिमः, अधिकतरं च नवे वायुमन्तरङ्गीकुर्मः. तहलाञ्च रक्तं सम्यग्विशुद्धं भवति. हृदयस्यापि त- 'दानी त्वरिततरव्यापारितया सर्वेषु देहभागेषु रक्तम- धिकतर प्रसरति.२ अन्दरलेजाते हैं अयमपरो गुणो व्यायामे, यद्वयं शीघ्रसञ्चारे बलवकर्मानुष्ठाने वा विद्या भवामः, स्वेदसलिए ·६५ बन्ति. ह्येतदेहान्तर्भागाद् त्वग्हारेण दृष्टांगात निस्सारयत् तमारोग्यसम्पन्नं करोति. किञ्च व्यायामवानधिकमभ्य- वहारं ग्रहीतुं शक्नोति. गृहीतश्च स सुखं जीर्यति. उचितव्यायामशालिनो जना बलसमृद्धसर्वा- क्यवा भवन्ति. व्यायामहीनास्तु अलसभावमापन्ना निरुद्योगा भूत्वात्मनः परेषां वा नोपकारमाधातुं प्रभ- *एहसिन रकमकरना चाहये बालाः स्वभावात् क्रीडाकौत किनो भवन्ति, 'सा तेषामनुकूला. धावनकन्दुकप्रेरणादिरूपा हि क्रीडा तेषां पादयोबाह्वोश्च बलमावहति. किं बहुना ; कलक- लेनापि हसितनापि तेषामारोग्यं वर्धते, यतस्ताभ्यां तत्तद्वयवा व्यापारिता भवन्ति, किन्तु व्यायामो हित इत्येतावता न बालैः पाठमुपेक्ष्य क्रीडैकतानैर्भवितव्यम्, न वा पाठपरिप.. न्थिनी क्रीडेति कृत्वा व्यायामोऽत्यन्तमनयितव्यः यत् पुनः प्रायः केषुचित् पाठालयेषु बाला आन

·६६
रोजाते
भेदपरिग्रह विनैकत्र चिरर्मवरुध्यन्ते, तदसाम्प्रतम् .
सकलकलाशालासंबन्धिन्याः परीक्षायाः कृते
बलवत् परिश्राम्यन्तो व्यायामाभावात् पीडामनुभवन्ति
बालाः. तेषु केचिदध्ययन एव, केवले कृत्स्नः काल:
पर्युपयोक्तव्य इति मन्यन्ते. तथाकरणे महाननर्थो
जायेत. अवसरेषु कारुणा खोपकरणमिव जनेन बु-
द्विरुत्तेजनीया. सा हि मस्तिष्कद्वारेण व्याप्रियते.
मस्तिष्कं च व्यायामेन संविहितप्राज्यरक्तसम्भारमजे-
वलं च भवति. ये पुनरध्ययनातिगर्धेने व्यायामामुपे-
क्षन्ते, ते तथा रोगवन्तो भवन्ति, यथाभीप्सितपरीक्षा-
प्रवेशे शक्तिहीनाः स्युः. एवं तावत् केचित् वयं रो-
गमुत्पाद्य यावज्जीवं तेन पीड्यन्ते,
मात कारगरसे
दिनान्ते गुलिकया कन्दुकेन वा क्रीडनं हि-
तहेतुर्भवति. बालिकानां नैतनमत्यादिकं प्रशस्तम् ,
२कूदना
स चायं सर्वजनीनोऽपि क्षुत्समये पूर्णान्यवहां-
रग्रहणोत्तरकाले वा न कार्यः.
--

·सुहृत् कश्चिद् १३.ग करता था म्य तत्पिता नूनमस्मान् वञ्चितवान्' इति मन्यतशत ६७ अभिमानी उपासना यय ३. विक्रय कुमारः. बरे कश्चिद् महावणिक् वाणिज्ये विनष्टसर्वद्रव्यूः काहिन कग्रामं कश्चित् प्राप्य भार्याधनेन स्वल्पेन कृच्छात् कालयापनं कुर्वन्नासाञ्चके. तदा तस्मै वणिक् 'तव प्रशान्ते ऋणापकरणव्यतिकरे, त्वां मदीये वाणिज्येऽशिनं कल्पयिष्यामि' इति प्रतिश्रुत- वानासीत् , तस्य कुमारेण नगरे भूरिवित्तव्ययोपास्ये प्रशस्ते पाठालये पठता तत्रत्यैः सबहुमानमुपलाल्य- मानेन पितृर्दुर्गतिवशादध्ययनमपहाय पितृपार्श्व ग- न्तव्यमभवत्, गच्छंश्च स मार्गसताना केषाश्चिदग्रे स्वपितुर्भाग्यभ्रस्य प्रकाशने लजितः पितुरन्तिके नानाभोगाननुभवितुं गच्छामि' इति विकेत्थते स्म. तत्पितुरुत्तमर्णसम्बन्धिनस्ते तस्य तथाविधां वाचं निश- , . स्तत्कदर्थनायां मतिं चक्रुः; वाणिज्यांशदानप्रतिज्ञाने तत्सुहदे च पुत्रविकत्थनां निवेदयामासुः, तदिदं सर्व वृत्तं देवाद्विज्ञाय तत्पिता भूतार्थ सुहृदे निवेदयितुं ·X अशक्तो शकटं भाटकन ग्रहीतुमपारयन् दूरं तद्भवनं पादचा- रेण प्रस्थितः पथि च श्रमवशादुपजातरोगः कान्यप्य. हानि बिलम्ब्य चिकित्सितः किञ्चिदिव शान्ते रोगे धनिकमुपगम्य स्वपुत्रचापलं निवेदयामास. . किन्तु 'त्वदर्थे कल्पितोंऽशः प्रागेवान्यस्मै दत्त' इति धनिकेन कथितो गत्यन्तराभावात् कामपि हीनामेव वृत्तिं स अश्रितवान् . पश्यत पुत्रस्य दम्भदोषेण पितुः कीद- आपंग गयमनर्थ आपतितः बनानट .. २.निनिसानिमानी ४४. तस्करसत्यशीलौ, शङ्कर इति शम्बर इति च द्वौ बालावास्ताम् . तत्र शङ्करोऽनोत्मीयं वस्तु कदाचिदपि जैव हरेत् । अतः स ससशीलः संवृत्तः, अपरः पुनरसकुदस्वीये- मत्थ हरेत् ; अतः स चौरो जातः, शङ्करः किलाति- बाल्ये चापलात् परकीयस्य पदार्थस्य ग्रहणे प्रवर्त- मान एव मातापितृभ्यां दण्डयित्वा प्रतिषिद्धः 'सत्य- शीलो वर्तस्व' इति वारंवारमुपदिष्टश्व. शम्बरस्तु ·Aawal FICE मा २ सहायत परस्वं गृह्णन्नपि पितृभ्यां न निवारितः, तस्मादेषा स्तनाग्रणीः समपद्यत. टोकर बम् सराय कचिद् दिने प्रातः शङ्करः पाठालयं गच्छन् पथि पृथु मञ्जषां पृष्ठे वहन्तं कमपि नयता केनापि पथिकेन समागच्छत्... पथिको मार्गपार्श्व- ट्रापा वर्तिनः पान्थविश्रमगृहस्ये द्वारि स्थितस्तत्रागतं तद्भूस्वामिनमुक्तवान्- आर्य! प्रसीदतु भवान् मां तावञ्चिन्तयितुम् , यावदहमत्रायतने पाथेयमभ्यवह- त्यागच्छामि. देहि कमपि मे सहायम् , योऽनवरोपित. भारमश्वमिमं यलगायां गृह्णन् मत्प्रत्यागमनावधि घास- दानेनानुग्रहीष्यति' इति. भूस्वामी च समीपे परि- जनासन्निधानादन्तिके गच्छन्तं शङ्करमाहूयाश्वावल- म्बनाय प्राथितवान् . पान्थः 'अपि भवान् प्रतिभू- भंवेदस्य बालस्य सत्यशीलतायाम् ? मदीयेषु किमयं मञ्जूषान्तर्गतेषु नारङ्गफलेषु चापलं नाचरेत् ? प्रकृत्या चपलाः खलु बालकाः' इति तमन्वयुज. क्षेत्रमा मिना 'जानामि शैशवात् प्रभृत्येनम्. नखल्वसस्य " ·m चौर्य वास्य क्वचिदपि कर्मणि दृष्टपूर्वम्, अपिचैन- मादेक्ष्यामि त्वदोयानि फलानि त्वनिर्विशेष पालयि- तुम्' इति भणिते, जातप्रत्ययः पान्थः 'तात! यद्य- प्रमत्तः फलानि रक्षः, तर्हि श्रेष्ठं फलमेकं ते पारितो- षिकं दद्याम्' इति वदन् 'तथा' इत्युक्तवतो बालस्य हस्तेऽश्ववल्गामर्पयित्वा भोक्तुं गतः. क्षेत्रस्वामी च यथागतं चलितः. ततोऽश्वं फलानि च रक्षतः शङ्करस्य पञ्चषेषु निमेषेष्वतीतेषु शम्बरः पाठालयं गच्छन्नग्रे सन्निधाय 'सखे! शङ्कर। किमर्थमिह तिष्ठसि ! कस्यायमश्वः ? आसु किन्तावन्निवेशितं मञ्जूषासु'' इति पप्रच्छ, श- कर उवाच-'अस्मिन् पथिकविश्रमालये सम्प्रति भोक्तुं गतस्य कस्यापि पान्थस्यायमश्वः, नारङ्गफला- न्यासु मञ्जूषासु वर्तन्ते. तदागमनं यावत्तद्रक्षणाय तेनाहमार्थितस्तथा करोमि. अपिच स प्रत्यागत्य फल- मेकं मे पारितोषिकं दास्यति' इति. शम्बरः किमेकं नारङ्गफलं स दास्यति ? ननु सर्वाणि त्वद्वशे वर्तन्ते?

·ममैकस्मिन् फले लिप्सास्ति. पश्यानि तावत् प्रथम तेषां कियत् पीनत्वम्' इति वदन्नेव मञ्जूषां प्रति प्र- सारितकरस्तदावरणमपसारयामास; दृष्ट्वा च तानि 'अ- हो मनोहरणि फलानि; जानामि परिपाकमेषां स्पर्श- न' इत्युक्तवान्. शङ्करः ‘मा तावत् शम्बर ! फलानि स्वाक्षी, यद्यात्मनो हितमिच्छसि. किं ते कार्यमेतः पक्कैरपि वा? यानि परकीयतयोपयोक्तुं न शक्यन्त' इत्यत्रवीत् . शम्बरः 'सत्यमेव किं भणसि ! “मा. स्पृश" इति. न. हि स्पर्शे दोषोऽस्ति. मा खलु मन्यस्व, ता- न्यपहर्तुमिच्छामीति' एवं कथयन् मञ्जूषान्तः करं प्र- वेशयामास; गृहीत्वा च फलमेकं कराभ्यां सम्यक् - रामृश्य पुनःपुनराघायावदत्-‘सौरभात् फलमिदम- वधारयामि मधुरं परिपक्वं च. इच्छामि चैतदास्वाद- यितुम् ; केवलं बिन्दुमेकं फलानभाजो रसस्य सद्यः पिबेयम्' इति जल्पनेध फलमास्ये निदधौ, ·७२ +HARAM.. बालैर्माम सत्यशीलतामभिलषद्भिरुपस्थिते. पु प्रलोभनहेतुषु सावधानीव्यम् . अल्पाल्पेनापि विषयेण जन आकृष्यमाण उत्तरोत्तरमकार्ये प्रवर्तते. पश्यत बालाः! शम्बरस्य किल फलानां दर्शनेन स्पर्श, स्पर्शनाघ्राणे, आघ्राणेनास्वादने च लोभो जातः ततः प्रतिश्रुतपालने श्रद्धालुना शङ्करेण 'फ- लं मा दूषय' इति सामवचनैरनुनाथितोऽपि स फलं न त्यक्तवान् ; प्रत्युत 'अन्यदीये फले तब ना- धिकारोऽस्ति; त्वदपेक्षया बलवन्तं मां निग्रहीतुं च न शक्नोषि; तत् तूष्णीं तिष्ठ' इत्युक्तवान् . तदा कु- पितः शङ्करस्तस्य हस्तात् फलं बलाद् ग्रहीतुमयतिष्ट. क्षणेन च तयोः कलहव्यतिकरे प्रवृत्ते क्षुभितोऽश्वः 'फलमञ्जूषाकर्षणव्यग्रं तं दस्युं पश्चादक्षिणा तीवमता- इयत्, तद्वशाच्च स व्यथितः साक्रन्दं भूमौ पपात. फलं च तदा तस्य हस्ताच्छङ्करो जग्राह. ततस्तदा- कन्दं श्रुत्वा ततइतो जनास्तत्र यावदागच्छन् , ता- वच्चौरः शान्तव्यथ उत्थाय प्रकृतिस्थ इव तूष्णीं ·७३ स्थितः. तथापि शङ्करो यथावृत्तं जनेभ्यः प्रत्यागता- याश्वस्वामिने च वर्णयामास. 'ज्ञातपूर्वे तस्मिन् दस्यौ सर्वमेतत् सम्भाव्यत' इति सम्भूय वदत्सु, प्रशंसत्सु चापरस्य सत्यशीलतों जनेषु फलस्वामी भृशं परितुष्टः 'तात! सर्वाण्यतानि. फलानि ते पारितोषिकतया ददामि; प्रतिगृहाण' इति शङ्करमुक्तवान् . 'प्राक् प्रतिश्रुतं फलमेकमेव गृह्णीयाम्, न तु ततोऽधिकम्' इति वदन्तं तं भूयोभूयः सर्वफलग्रहणाय स प्रार्थ- यामास. ततस्तानि फलानि स्वीकुर्वन् सत्यशीलस्त- कालोपस्थितेभ्यः पाठालयगामिभ्यो बालेभ्यः संवि- भज्य स्वयमेकमेव तदुपयुक्तवान् . चौरस्तु विलक्षा सर्वैः सहस्ततालमुपहस्यमानः स्थितः, ततः प्रशस्त- गुणदर्शनेन भृशं विस्मिताः प्रीताश्च सर्व जना अ- श्वस्वामी च शङ्करं विविधाभिराशीभिरभिननन्दुः. स च तान् यथान्यायं प्रणम्यापूर्वफलास्वादेन द्विगुणितप्रणयै लैः सबहुमानमनुगम्यमानः पाठालयं ययौ.

·৩২ अये बालाः! अस्याः कथायास्तात्पर्य सम्य- गालोच्य सदाचारपरिचयं सर्वदा कुरुध्वम् , विश्वेश्वरे कुरुत भक्तिमपेतदम्भां पित्रोर्मतान्यनुविषत्त निरस्तशङ्कम् । विद्यावतामपिच पालयतोपदेशान् विद्यां श्रियं च यदि वाञ्छथ हे! कुमाराः!॥ समाप्तेयं तृतीया पाठाचली. शुभ भूयात्.

·NOTES m - p. 1. 1 7 आत्मा-~-soul or mind. काय:---body or trunk. . अष्टवितस्तिमात्रः= अष्ट वितस्तयः प्रमाणमस्य. वितस्ति:-span (a measure)= 12 angulahs. 15 प्रवणाकारम्-curved: 23. मस्तिष्कम् --~brain. 7 अमुत्रफलम्-enjoyment in the next world. 11 शत्र्योत्थायम् (अव्यय)---hastening from the bed. 3. 12 दैनन्दिनम्-daily. 14 व्यायामः-exercise.. 4 4 दुनोति .. hurts. 8. निस्तलाकूलिः-oval. 11 मरु:---desert.. 13. प्रस्रवणम्-~-spring. हिमघमः-~-flakes of snow... 14 नगनिम्नगा:--torrents. 5 लशुनम्---garlic. 7. उपरिकपालम्-upper shell. कोश:---unit distance: = 2 or 21 miles (4 of a yojana). 13 पाथेयम्-provisions for a trip. 2 मान्त्सीः बन्धः -- to tie, लुङ्. माङयोगादडभावः.. 3 adet: - obstinacy, stubbornness,, persistence. 7 प्रमीतम् - died.. 8 प्राड्विवाक:-judge. 14 कुहकः--cheat, rogue. 5 % 6 ·7 2 p. 1. 8 5 व्यताम् – विरुद्धमवदताम् . वि + ब्रू लङ्. 11 संविभाग:-distribution. 10 10 प्रयाणकम् --- march. 11. लुण्टितुम् - to steal. 1 संवासः - acquaintance. 4 निर्भय॑ - to threaten, abuse or reproach. 15 10' उत्पुच्छयमान: - raising the tail. do. 16 5 इतिकर्तव्यतामूढ: - wholly at a loss as to what to. 17 प्रत्यापत्ति:-to inake up for. 17 1 på: -- a wooden leg for the lame, a vehicle used by the lame. नलिकम् - (cartridge) gum. 7 प्रसृत्वरम् - pervading, (spreading). 2 भवितव्यता - fate. 13 पूल:-- a bundle. ग्रन्थिः -- a knot. 19 12 शिशिीलद्वीपः - Sicily.. एतनाभिधान:hamed Etna'. 21 अम्लम् - sour'. 8 सगर्धम् - greetily. 14 व्यात्तम् – wide opened. 22 13 संविद् - agreement, resolution: 14 यातना acute pain: 23 4 आराद् - (अव्ययम्) distance. 17 षोडशश:-at sixteen: 24 1 राजदन्ती दन्तानां राजानौ.. 3 पार्यन्तिका:- endmost. 4. जाणिः -- digestion. 13 श्रुतपूर्वी -- one who has heard before. 16 अजिरम् -- a court-yard. [trader's 25 3 सांयात्रिकाः -- merchants trading by sea: sear 4 यथाजात:-fool. " " - " %D- " " " ·3 P. 1. पटलम् - roof. " " " 5 25 9 12 औपवेशिक: -- neighbour. 13 परिवर्तयन् - one who is transposing. उल्लोलयन् one who is stirring up. 26 7 प्ररोपितोषधि-प्ररोपिता ओषधयो यस्मिस्तत् . 9 नियतजलोपक्लप्तिकम् = नियता जलस्योपक्लूप्तिर्यस्य तत् . 12 शूकधान्यम् - any awned grain. 13 शमीधान्यम् ~ally pulse or grain growing in pods. 14 नीली - an indigo plant. 27 3. दोहदम् -- n. manure. आवपनम् - a vessel. 9 दीपवर्तिः --candle. 11 ऊयते --... being woven. 12 दर्वी - spoon. 28 1 सिकलितम् - Sandy. 29 6 संसृष्टदेश:~ United States. 8 वासिन्तनः -- George Washington. 11 गर्वायमाण: -- haughty. 31 शुक्तम् 7 उत्सः - spring, fountain. 10 अद्धा - undoubtedly. 11 प्रवाळकीट:-- coral, zoophyte. 33 1 कुकुरः dog. 3 कौलेयकः - dog. जाबाल: --- shepherd. [for ever. 12 अशकाव. शक् -- to be able. 'लुङ्. गतगताः gone 34 निर्विद्यमानः-disgusting. 4 अद्रिद्राणी -- valley. " sour. " wa- " " 1 ·" " " - ran.. 4 p. 1. 34 12 यत्सत्यम् - forsooth. 13 - a small village. 35 2 39 - deceit. 5 जाहक:-cat. राजपट्टः --- velvet, (a fine silk cloth) 12. दुग्धधनः- eheese. 18 उपानत् - shoe, sappath. 15 ककृतम् -- comb. 3615 एडकः छगल:-goat. 16 खिलम् -- untrampled waste. 16 BTTFTT: - without being struck or upset. 37 2 . तुभी - she-goat. 38 2 शलाटुः - unripe fruit. 8. कणिशम् - an ear or spike of corm. समासः.) 14 स्खलितप्रधावितं-स्खलितेन सहितं प्रधावितम् . (मध्यमपदलोपी 39 4 सक्तुः सक्तु:-flour. [made. XAVIT – (kanji) rice gruel. राधयित्वा - having 7 कट्फल: - teak. खदिरः-name of a tree (karunkali.), 11 चिचा-tamarind tree. 12 4974 - sauce. sa: - scarcity, dearth. 16 शिफा शिफा-a fibrous root from the branch of a tree (like that of a bawyan.) 40 4 लेपः -gum (gummy fluid from a banyan tree:) 14 पिचुः- cotton (without seeds). 41 2 बैधेयः-fool. 11 चपेटा- palm of the hand with fingers extended. 42 12 ग्लहः stake, bet, wager. 43 7 निषादी - an elephant-driver. 5 " " " ·5 P. 1. 43 14 346 - mortar. 15 : - a winnowing basket. protot - a broom. 1 CNTT: - mutual contradiction. 14 सञ्चरमाणः - सम्पूर्वस्य चरतेः (समस्तुतीयायुक्तात् . ६. ३. ५४.) इत्यात्मनेपदम् . 45 2 - very old, 6 ITTH-cruel. 14 पुरोभागी - fault-finding. 47 5 समाहृतगुणस्यापि Though the epithet #Atention is applicable as well to the stalk of the lotus and bow as to a man of virtue, he cannot be compared to them since he is neither ares like the one nor soft like the other. समाहृतगुण when applied to (1) साधु, imeans * possessed of good qualitões” (2) quis means "filled with thread' (3) 719, means " provided with a string. The stalk is. hiter in the sense that it has many pores ih it whilo the man is not afects in as much as he has no or weak points to be assailed at. The bow is sizes or bent unlike the man whose walk in life is never crooked or bent but straightforward. 47 7 Jorhaterai When you do not undertake to do any piece of work, there is only one sequel to it; and that is, it will pay you nothing. But while you do anything, one or the other of the two will be the consequence; either the work will bring you its reward or fait to do so. ... ..

·1. " " an oinen. 52 6 p. 47 2 अभावः कर्मणां फलं The reading. 'न भवेत्कर्मणां फलं' - gives us a better construction. 12 *#9197 -- a small wooden bridge. 48 1 गोरसः -- milk, ghee, etc. of a cow. 2 -- products of the earth. 3 affectionate look. 4 the relish of a sentence. 9 आक्रियते आ + कृ to shape or forin. 10 सर्वान्तरम् -- inmost. 491 1 उपसमाधातुं-- to collect. 2 निस्संशोषं - संशोषाभावाय (अव्ययीभावः) 11 निमित्तम् 8 कालना graze. सहकृत्वरी -- co-operator. 15 कृतकपुत्री-adopted daughter. 53 3 याचितकम् -- (anything) borrowed for use. 1 व्यारुरोज. वि+आ+ रुजू -- to break. लिट् . 11 सीवनम् - stitching. 557 कोष्ठम् -- a room. 11 कक्षुककोशः a pocket. 56 2 रूप्यप्रतिनिधिपत्राणि -- bank notes. 4 कञ्चुकपेशी - a pocket. 59 3 अन्धुः अन्धुः -a well. 160 1 अस्वयम् unheavenly. 2 मार्किस-वेलसलिः -- Marquis of Wellesley. 16 T: -- one by one. 462 6. पृषदंशकः-cat. 63 - " 1 उन्दुरुः ainouse.

·7
1.
p.
634 विप्रलम्भः
विप्रलम्भः -- deceit..
8 लालसा -- longing.
64 14 त्वरिततरव्यापारिता - त्वरिततरं व्यापरितुं शीलमस्येति तथा.
तस्य भावस्तत्ता.
66
8 ऊर्जस्वलम् -- strong.
5
ऋणापाकरणव्यतिकरः clearing one's debt.
68 7 दम्भः - Tanity.
69 १ स्तेनः --- thief.
10 वल्गा bridle.
70 1 पारितोषिकम् --- a reward.
72 13 फलमञ्जूषाकर्षणव्यग्रः फलपूर्णाया मञ्जूषाया आकर्षण व्यग्र:.
73 11 विलक्षः --- ashamed.
.
.

·No text on this page.