·भारतीय ज्ञानपीठ काशी स्व० पुण्यश्लोका माता श्री मूर्तिदेवी की पवित्र स्मृति में तत्सुपुत्र सेठ शान्तिप्रसाद जी द्वारा संस्थापित ज्ञानपीठ मूर्तिदेवी जैन ग्रन्थमाला इस ग्रन्थमाला में प्राकृत संस्कृत अपभ्रंश हिन्दी कन्नड तामिल आदि प्राचीन भाषाओं में उपलब्ध भागमिक दार्शनिक पौराणिक साहित्यिक और ऐतिहासिक आदि विविधविषयक जैन साहित्य का अनुसन्धानपूर्ण सम्पादन, उसका मूल और यथासंभव अनुवाद आदि के साथ प्रकाशन होगा । जैन भंडारों की सूचियॉ, शिलालेखसंग्रह, विशिष्ट विद्वानों के अध्ययन ग्रन्थ और लोकहितकारी जैन साहित्य ग्रन्थ भी इसी ग्रन्थमाला में प्रकाशित होंगे। ग्रन्थमाला सम्पादक और नियामक ( संस्कृत विभाग )- प्रा० महेन्द्रकुमार जैन, न्यायाचार्य, जैन-प्राचीन न्यायतीर्थ आदि, बौद्धदर्शनाध्यापक संस्कृत महाविद्यालय, हिन्दू विश्वविद्यालय काशी संस्कृत ग्रन्थाङ्क प्रकाशक- अयोध्याप्रसाद गोयलीय मन्त्री भारतीय ज्ञानपीठ काशी, दुर्गाकुण्ड रोड, बनारस सिटी मुद्रक-ओम् प्रकाश कपूर, शानमण्डल यन्त्रालय, काशी ३४१३-२००६ । विक्रम सं. २००० स्थापनाब्द फागुन कृष्णा ९ बीर. सं. २४७० सर्वाधिकार सुरक्षित १८ फरवरी १९४४ - ·। स्व० मूर्तिदेवी, मातेश्वरी सेठे शान्तिप्रसाद जैच

·No text on this page.

·JNANA-PITHA MOORTI DEVI JAIN GRANTHAMALA
SANSKRIT GRANTHA No. 5
RATNAMANJUSA WITH BHASYA
BY SOME UNKNOWN JAIN AUTHORS
ON SANSKRIT PROSODY
BHARATA JNANA PITA
EDITED WIT]
A Critical Introduction and Notes
BY
PROFESSOR HD. VELANKAR
WILSON COLLEGE, BOMBAY,
Published by
BHARATIYA JNANA-PITHA, KASHI
First Edition
1000, Copies,
ASHVIN, VIR SAMVAT 2475
VIKRAMA SAMVAT 2006
September, 1949
Price.
Rs. 27

·BHARATIYA JNANA-PITHA KASHI Fouiided by SETH SHANTI PRASAD JAIN In memory of his late benevolent mother SHRI MOORTI DEVI JNANA-PITHA MOORTI DEVI JAIN SRANTHAMALA In this Granthamala critically edited, Jain aganic, Philosophical, Pauranic literary, historical and other original texts available in Prakrit. Sanskrit, Apabhransha, Hindi. Kannada, Tamil Etc. will be published in their respective languages with their translations in modern lenguages AND Catalogues of Jain Bhandaras, inscriptions, studies by competent scholars and Jain literature of popular interest will also be published. GENERAL EDITOR OF THE SANSKRIT SECTION Prof. MAHENDRA KUMAR JAIN Nyayacharya, Jain-Prachina Nyayatirtha elc. Professor of Bauddha Darshana, Sanskrit Mahavidyalaya Banaras Hindu University SANSKRIT GRANTHA No. 5 Publisher AYODHYA PRASAD GOYALIYA SECY. BHARATIYA JNANAPITHA DURGAKUND ROAD, BANARAS CITY. Founded in Falguna Krishna 9, -Vir Sam. 2470 All Rights Reserved Vikram Samvat 2000 18th Feb, 1944, ·N प्रास्ताविकं किञ्चित् . भारतीय ज्ञानपीठ के अनुसन्धान विभाग में विभिन्न विषय के संस्कृत प्राकृत भाषा के अनेक ग्रन्थों का सम्पादन चालू है । मूल ग्रन्थ प्रामाणिक रीति से उपलब्ध प्राचीन प्रतियों के आधार से सम्पादन के साथ ही साथ यथासंभव हिन्दी अनुवाद, संस्कृत हिन्दी या अंग्रेजी में टिप्पणी तथा अनुक्रमणिका परि. शिष्ट आदि सहित सर्वाङ्ग सुन्दर प्रकाशित होते हैं । प्रस्तावना में जहाँ मूल प्रन्थ के विविध मुद्दों का स्पष्टीकरण करने का क्रम है वहाँ ग्रन्थस्थ पदार्थ का नवीन सांस्कृतिक दृष्टि से विवेचन भी किया जाता है जैसा कि न्यायविनिश्चय, तत्वार्थवृत्ति आदि की प्रस्तावनाओं में किया गया है। मूर्तिदेवी जैन ग्रन्थमाला प्राकृत संस्कृत हिन्दी अंग्रेजी आदि कई भाषाओं में प्रकाशित होती है इसका उद्देश्य ज्ञान की अप्रकाशित सामग्री को प्रकाश में लाना है। यह ग्रन्थमाला सेठ शान्तिप्रसाद जी की स्व० मातेश्वरी श्री मूर्तिदेवी के पुण्य स्मरणार्थ चालू की गई है और उनकी भव्य भावना के अनुसार इसमें महाबंध आदि सिद्धान्त ग्रन्थों के साथ ही साथ विविध विषयक जैन साहित्य का सम्पादन-प्रकाशन चाल है। है प्रस्तुत ग्रन्थ रत्नमञ्जूषा सूत्र पद्धति से लिखा गया जैन छन्दग्रन्थ है। मूल सूत्रकार के जैन होने में, टीकाकार का जैन होना तथा जैन छन्दोऽनुशासन के कर्ता भा० हेमचन्द्र द्वारा इसके छन्दों का ज्ञात होना आदि प्रमाण सम्पादक वेलणकर सा० ने उपस्थित किए हैं। टीकाकार का नाम भी अज्ञात चूंकि उसने मंगलश्लोक में जैन तीर्थंकर महावीर का स्मरण किया है और उदाहरण श्लोकों में प्रायः सर्वत्र जैन परम्परा को ही प्रथित किया है अतः उसका जैन होना असन्दिग्ध है। ग्रन्थ के ज्ञातव्य मुद्दों पर विद्वान सम्पादक ने प्रस्तावना में पर्याप्त प्रकाश डाला है प्राध्यापक वेलणकर छन्दःशास्त्र के अधिकारी विद्वान् हैं। इन्होंने इसका विशेप अध्ययन और अनुसन्धान किया है । आपके विशिष्ट अध्ययन और सतत अध्यवसाय का साक्षी तो आप के द्वारा सम्पादित 'जिनरत्नकोशः । छन्दःशास्त्र पर आपने कई संशोधनात्मक निबन्ध भी लिखे हैं। प्रस्तुत ग्रन्थ का समीक्षापूर्ण सर्वाङ्ग सम्पादन आपके सूक्ष्म परिशीलन का साक्षात् निदर्शन है । आप के सहयोग से ग्रन्थ- माला ऐसे ही अनेक ग्रन्थरत्नों से समृद्ध बनेगी। भारतीय ज्ञानपीठ के संस्थापक सेठ शान्तिप्रसाद जी तथा अध्यक्षा सौ. रमा रानी जी की संस्कृति- प्रियता उदार दृष्टि और ज्ञानानुराग इस संस्था के जीवन हैं । इस भद्र दम्पति से अनेक ऐसे ही सांस्कृतिक कार्यों की आशा है। ज्ञानपीठ के प्राकृत विभाग के सम्पादक डा. हीरालाल जी ने इस ग्रन्थ को इस रूप में सम्पादित कराने की योजना कराई है। इसके प्रूफ देखने में श्री पं० महादेव जी चतुर्वेदी ब्याकरणाचार्य ने सहयोग दिया है। प्रस्तावना का हिन्दी अनुवाद श्री बालचन्द्र जी शास्त्री एम. ए. ने किया है। अतः ये सब धन्यवाद के पात्र हैं। - भारतीय ज्ञानपीठ, काशी सुगन्धदशमी, भाद्रपद शुक्ला १० बीर सं. २४७५ महेन्द्रकुमार न्यायाचार्य ग्रन्थमाला सम्पादक ·प्रस्तावना रत्नमंजपा संस्कृत छन्दशास्त्र विषयक ग्रन्थ है। ग्रन्थकार एक प्राचीन जैन है जिनके नाम और जीवन- विषयक घटनाओं से हम सर्वथा अनभिज्ञ हैं। पिंगल के छन्दशास्त्र के समान यह सूत्रों में लिखा गया है और इसमें आठ अध्याय हैं । विषय प्रतिपादन में भी पिंगल का सादृश्य तथा प्रभाव प्रतीत होता है। पिंगल से सादृश्य तथा उसका प्रभाव प्रतीत होते हुए भी रत्नमंजूपा का कुछ रूप में पिंगल से मौलिक भेद भी हैं। जैन होने के नाते ग्रन्थकार वैदिक छन्दों का व्यवहार नहीं करता। सूत्रों से ग्रन्थकार के जैन होने का तो कोई चिह्न नहीं मिलता; लेकिन टीकाकार के जैन होने से और इस बात को देखकर भी कि इसके कुछ छन्द हेमचन्द्राचार्य को ही ज्ञात है, पिंगल तथा केदार को नहीं, ग्रन्थकार के जैन होने की बात प्रायः निश्चित हो जाती है । टीकाकार का नाम भी हमें अज्ञात है। टीकाकार जैन था इसका प्रमाण हमें प्रस्तावना-लोक से मिलता है। प्रायः सभी उदाहरण टीकाकार के ही रचे हुए प्रतीत होते हैं। कुल ८५ उदाहरणों में से ४० उदाहरण मुद्रा द्वारा अपने अपने छन्द का परिचय देते हैं। मुद्रा द्वारा छन्द का परिचय कराना इस बात का प्रतीक है कि उदाहरण इसी मौके के लिए रचे गये थे। यह भी संभव है कि ग्रन्थकार ने दूसरों से भी उदाहरण लिये हो विशेषतः उस दशा में जहाँ कि श्लोक छन्द को सूचित नहीं करते यद्यपि वहाँ भी यह बात सम्भव थी । २.४, पर ग्रन्थकार ने शाकुन्तल ( १.३३) से उद्धरण लेकर दिया है, और ६.२७ पर भास के प्रतिज्ञा यौगन्धरायण (२.३) से । अन्य उद्धरण भी निम्नलिखित हो सकते हैं : ३.७ ( कर्ण वैकर्तन); ४.२०.२ (...."व्रताः सेनापतिः) ; ५.५ (सेनापतिपुत्री); ५.२०, ५.२८, ५.३४ (केतुमान); ६.१२ ; ६.२१, ५.६.२९ ( जहाँ वररुचि दौवारिक द्वारा नन्द को अपने आने की सूचना देता है); ७.२१ ; ७.३२ (स्कन्द की स्तुति) तथा ७.३३ निम्नलिखित श्लोक स्पष्ट रूप से जैन धर्म का उल्लेख करते १२.५, १५, ३.१६, ४.९ : ५.८, १७, २९, ३०, ६.३, ६, १०, १३, १४, ७.२६, २७, ३०। इनमें से नवाँ श्लोक अपने छन्द का उल्लेख नहीं करता और सम्भवतः छन्द के उदाहरणार्थ इसकी रचना नहीं हुई दिखती । करीब २५ उदाहरण सामुद्रिक का उल्लेख करते हैं और प्रायः सब में मुद्रा द्वारा ही छन्द प्रतीत कराया है। सम्भवतः ये उदाहरण स्वयं टीकाकार के रचे हुए प्रतीत होते हैं । टीकाकार तीन-चार बार ग्रन्थकार का उल्लेख करता है लेकिन उन ग्रन्थकार के नाम का कहीं भी उल्लेख नहीं करता। ४.१, पर उनको. केवल आचार्य नाम से ही याद करता है। . .. .. .. .. . जैसा कि पहले कहा जा चुका है रत्नमजूषा विषयक प्रतिपादन में साधरण रूप से पिंगल का अनुसरण करता है और विषय को (वैदिक छन्दों को छोड़कर) ८ अध्यायों में बाँटता है। प्रथम अध्याय में ग्रन्थकार ग्रन्थ में प्रयुक्त चिह्नों तथा पारिभाषिक शब्दों का निर्देश करता है। द्वितीय अध्याय में आयां (१.१३) गीति (१४) आर्यागीति (१५) गलित्तक (१६) तथा उपचित्रक वर्ग के अर्धसम वृत्तों का लक्षण- प्रतिपादन करता है। तृतीय अध्याय में वैतालीय १.९ और मात्रासमक वर्ग के मात्रा-छन्दों का। अन्त में पिंगल के (४.४८.५२) समान गीत्य आर्या, विशिखा और कुलिक का । लेकिन अध्याय का अन्त मात्रा वृत्त-नृत्यगीत तथा नटकरण-से करता है। इन अन्त के दो छन्दों का लक्षण-निर्देश, जहाँ तक मुझे मालूम है, हेमचन्द्राचार्य ही करते हैं, अन्य कोई नहीं । चतुर्थ अध्याय में प्रन्थकार विषम वर्ण के- उद्गता (1-६) दामावारा या पदचतुरुवं (७-१२) तथा अनुष्टुभवक्त्र (११-२०) का लक्षण-प्रतिपादन ·[ ७ ] तथा उदाहरण देता है । (अध्याय चतुर्थ की प्रस्तावना देखें)। अध्याय पाँच से सात तक समस्त वर्णवृत्तों के लक्षण तथा उदाहरण दिये गये हैं। पिंगल के समान ग्रन्थकार गायत्री वर्ग से-जिसमें चार चरण तथा प्रत्येक चरण में ६ शब्द होते हैं-शुरू करता है लेकिन निम्नतर वर्ग के उक्ता, अत्युक्ता, मध्या, प्रतिष्ठा तथा सुप्रतिष्ठा को बिलकुल छोड़ देता है । (अध्याय प्रथम की प्रस्तावना तथा २०-२४ सूत्रों को देखें)। पाँचवें अध्याय के प्रारम्भ में ग्रन्थकार वर्णवृत्तों को तीन वर्गो-समान, प्रमान तथा वितान- में बाँटता है । पाँच से सात तक प्रतिपादित छन्द वितान के भीतर आते हैं। पाँचवें अध्याय में सूत्र १-१२ की टिप्पणी में जैसा मैंने कहा है कि २१ वर्णवृत्ती के इस प्रकार के विभाजन में ग्रन्थकार अकेला ही है। पिंगल तथा अन्य छन्दशास्त्र के रचयिता इस तीन तरह के विभाजन अनुष्टुभ वर्ग में ही सीमित करते हैं। अनुष्टुभ वर्ग के छन्द के प्रतिपादन के समय उनका निर्देश करता है। और विषम वृत्तों के प्रारम्भ में-जिसमें अनुष्टुभ वक्त्र का अन्तर्भाव होता है-हेमचन्द्राचार्य भी इसके अपवाद नहीं । ग्रन्थकार ८५ वर्णवृत्तों का लक्षण निर्देश करता है। इसको गायत्री से उत्कृति तक २१ वर्ग में बाँटा गया है। ४५ में से करीब २१ से पिंगल और केदार दोनों अपरिचित हैं । ग्रन्थकार का यह विभाग हेमचन्द्राचार्य से पुरस्कृत जैन परम्परा को ही ज्ञात हैं। पिंगल के करीब १६ छन्द भी छोड़ दिये गये हैं। लेकिन दोनों में सबसे महत्त्वपूर्ण भेद चिह्न विषयक हैं। पिंगल ने वर्णवृत्त में छन्दबोध के लिये त्रिक का प्रयोग किया है। पिंगल में आठ व्यंजनों के आठ चिह्न हैं। ग्रन्थकार त्रिक को स्वीकार करते हैं लेकिन चिह्न बिलकुल बदल दिये हैं। ग्रन्थकार ने चिह्नों की दो रीतियाँ स्वर रीति और व्यंजन रीति प्रस्तुत की हैं । इसके अतिरिक्त ग्रन्थकार ने आठ त्रिक में दो द्विक अपनी ओर से मिलाये हैं, (त्रिक तीन वर्णों का पुंज है तथा द्विक दो वर्णों का) । इस प्रकार अन्तस्थ य र ल व इनके चिह्न स्वरूप प्रस्तुत किए गये हैं । ग्रन्थकार न और म का प्रयोग क्रमशः दीर्घ और लघु वर्गों के लिये करता है, जिससे हमें पिंगल के नगण और मगण की याद आती है। इनका प्रयोग करते समय ग्रन्थकार के मन में पिंगल के नगण-मगण स्पष्ट रूप से विद्यमान हैं। पिंगल के सदृश ग्रन्थकार भी मात्रागणों में चतुर्मात्रा वर्ग का ही उल्लेख करता है । मात्रावृत्तों के लक्षण-प्रतिपादन के ही लिये चतुर्मात्रा वर्ग का प्रयोग होता है । संस्कृत में मात्रावृत्तों की संख्या बहुत थोड़ी है और इनमें चतुर्मात्रा-वर्ग ही लिये गये हैं, (द्वितीय अध्याय की प्रस्तावना देखें)। चतुमात्रा-वर्ग लघु और दीर्घ वर्गों के विभिन्न प्रयोगों के आधार पर पाँच प्रकार का है। तीन प्रकार के तो त्रिक में आ जाते हैं। त्रिक के चिह्न भी इनके लिए प्रयुक्त होते हैं। शेष दो में से एक तो द्विक है , दूसरे का कोई विशेष चिन्ह नहीं है। ग्रन्थकार इसको दो चिह्नों द्वारा प्रस्तुत करता है। भाष्यसहित रत्नमञ्जूपा के इस संस्करण को तैयार करने में ए और बी नामक दो पाण्डुलिपियों (गवर्नमेण्ट ओरियण्टल लायब्रेरी, मैसूर) का उपयोग किया गया है । ए का नं० ८७१ तथा बी का ३०२५ है। दोनों कन्नड़ में भोज पत्र पर हुई लिखी हैं । प्रत्येक में २५ पत्र हैं ; जिनका आकार क्रमशः १०१४ २ और १३१४१३ इंच है। दोनों के पृष्ठ क्रमशः ९ और ७ पंक्ति के हैं और प्रत्येक लाइन करीब ५२ और ७१ वर्ण हैं। दोनों पाण्डुलिपियाँ अपूर्ण हैं। ए, में आठवें अध्याय का अधिकांश भाग है लेकिन बी. आठवें के १५ सूत्र तक ही है। ए. भाष्य में सत्तरह (१७) सूत्र के बाद नहीं मिलता लेकिन अन्त में ११ श्लोक ऐसे मिलते हैं जो लेखक द्वारा उद्धत-से प्रतीत होते हैं। इनमें स्वभावतः ६ प्रत्यय पाये जाते हैं। ११ वें श्लोक में खण्डमेरु प्रस्तार के रचयिता पुनागचन्द्र का उल्लेख है। यह अन्य वर्णवृत्त विषयक है। दोनों पाण्डुलिपियों में बहुधा लघु वर्गों के लिये दीर्घ वर्गों का प्रयोग किया गया है। विरले वक्त में क्रमशः ।

·[ . ] . दीर्घ वर्गों से लिये । दोनों ही में लघु वर्गों का भी प्रयोग समान रूप से है। इस त्रुटि की ओर मैंने समय समय पर ध्यान दिलाया है, साथ ही सही वर्ण भी दे दिये हैं। जहाँ जहाँ वर्ण छूटे हैं वहाँ वर्ण के पीछे मैंने प्लस (+) चिह्न देकर उसको ब्रेकेट में रख दिया है । भारतीय ज्ञानपीठ काशी तथा डा० हीरालाल जैन का मैं बहुत आभारी हूँ कि उन्होंने मुझे इस दुर्लभ ग्रन्थ के सम्पादन का अवसर दिया । १०/२ शास्त्री हॉल बम्बई ७ २ जून, १९४९। ह. दा. वेलणकर प्रकाशन-व्यय १७५) व्यवस्था ३९०) छपाई १० फार्म १५०) कागज २००) जिल्द १६०) सम्पादन १२७) प्रूफ शोधन १००) चित्रकवर २०१) भेंट आलोचना १००) विज्ञापन ४००) कमीशन २००१) १००० प्रति छपी मूल्य २) ·रत्नमञ्जूषा with भाष्य INTRODUCTION Ratnainañjūşã is a work 011 Sanskrit metres written by an old Jain author, whose name and personal liistory are wholly unknown. The work consists of Sūtras and contains 8 Adhyayas like Pingala's Chandas Šāstra. The treatment also shows great similarity with and influence of Pingala's work. Yet in some respects Ratnamaſ jūşū materially differs froin Pignala. The author, being a Jain, naturally drops thc Vedic metres. As a matter of fact, there is no indication in the Sūtras themselres about the religion of their author. Yet the fact that their conimentator is a Jain and that some of the metres defined in then are known only to the great Jaia author Henacandra, but not to Pingla or Kedāra, makes it almost certain that the author of the Sūtras was very likely a Jain. The name of the commentator is also unknown. He was a Jain as is clear from the introductory stanza. Most of the illustrations seem to have been composed by the commenlator himself. About 40 out of a total of 85 illustrations contain the name of the inetre artificially introduced by way of Mudră. This is a pretty clear indication of their being composed for the occasion itseli. It is however possible that lie inay have quoted from other sources, especially in those cases where the stanzas do not contain the name of the metre even when it was possible to introduec it, At 2. 4, he has quoted from the Sakuntala (I. 33) and at 6, 27 from Bhāsa's Pratijñāyaugandharāyaṇa (II 3). The other possible quotations may be 3. 7 (Karņa Vaikartana); 4.20.2 (devair vrtah senāpatih); 5. 5 (senāpatiputri); 5. 20; 5. 28; 5. 34 (ketumān); 6. 12; 6. 21; 6. 29 (Vararuci announcing himself to Nanda through the doorkeeper); 7. 22; 7. 32 (praise of Skanda) and 7. 33. The following stanzas contains a clear reference to Jain religion : 2. 5, 15; 3. 16 ; 4. 9; 5. 8, 17, 29, 30; 6.3, 6, 10, 13, 14; 7. 26, 27, 30. In 9 of these, the name of the inetre is 110€ introduced and they were probably not composed for the purpose of mere illustration. About 25 of the illustrations contain references to the ve ·(ii) Sānuudrika and in most of these the name of the metre is introduced artificially, suggesting that they were probably composed by the CO2.17. citator himself. The commentator has an occasion to refer to the author of the text on three or four occasians, but in no place does he mentior his naine. On 4.1, he cails liin an ucarja nierely. is said above Rainamaljūşā broadly follows the plan of Pingala and distributes the same material (except Verlic metres) over 8 Arlliyaya: as follows: In the first Adhyaya, le explains the symbols and technical terms employed by himn in this book. In the second, le defines the Āryā (1-13) the Gīti 14) the Aryā Gīti (15), the Gaiitaka (16) and then the Upacitraka group of the Ardhasama Varna l'rttaş. He devotes the third Adhyaya to the Vaitaliya (1.9) and the Mātrāsamaka groups of the Mātrā Vittas (10-17), giving at the end Gītyāryā, liśikha and Cũlikā (18-20) just like Pingala ( 4.48-52 ), but concluding the chapter with Nrtyagati and Natacaraṇa, both of which are pure Mātrā l'ritas. These last two are defined, so far as I know, only by the great Jain writer Hemacandra and not by any one else. In the fourth Adhyaya the three groups of the Vişama Tarna lyttas, namely the Udgatā (1-6), the Dăinārārā or the Padacaturārdhiva (7-12) and the Anuştubh Vaktra (11-20) groups are defined and illustrated. See the introductory note to Adhyaya Il. In Adhyayas five to seren, all the Varna Vittas are defined and illustrated. Like Piügala, our author begins with the Gāyatri class whose metres contain 6 letters in each of their four lines, neglecting the metres of the lower classes i.e, Uktā, Atyuktā, Madhyā, Pratişthū and Supratiştha altogether. See 110:e on Adhyaya 1, Sūtras 20-24. At the beginning of the fifth Adhyaya, our author broadly divides all these Varna Vrlias under three heads naniely Samāna, Pramāņa and Vitāna. The inetres actually defined in Adhyayas 5 to 7. come under the third head-j.e., Vitāna. As explained in my note on 5. 1-12, our author stands alone in thus dividing the Varna Vrttas of all the 21 classes. Pingala, and following liin, all the other writers, including the Jaina Hemacandra, restrict this threefold division to metres of the Anuştubh class alone and mention it on the first occasion when they treat of the metres of the Anuştubh class i.e., at the cominencement of the Vişama Vittas which include the Anuştubh Vaktra group. - Our author defines about 85 ·111) Varna Vilias belonging 11) the 21 classes iron: Gājiltri i ltkļi Out of these, not less than 21 are unknown to lingala and Kedūra, but knowil only to the Jain tradition represented by Hlema andra, On the other hand, about 16 metres defined by lingala are dropped in the Ratianajūş. But the most important point of difference betweeli Pirgala and Ratnamaŭjīşa is the ti-e oi simbols. Pingria has devize S Trikas (groups of three letters ) for the purpose vi scanning a metrical line of the Varna Vritas. He has given them eight symbols consisting of eight corisonants. Our author has retained the Trikas but changed their symbols compietely. He has put fossili a double system of symbols, one consisting of consonants and another of vowels alone. He has also added 4 Dvikas (groups of two letters) to the 8 Trikas, giving them the symbols consisting of the ' semirowels ya, ra, la, and i'll He cmploys the symbols 1a, and ina, (i, e. consonanis il auci in) ior short and long letters respectively; but hcre le lias clearly the nagana and the iragana oi I'ingia in ius mind. Like ringla, he too mcntions only the Caturnira group among the Mātrā Gañas, This group alone is employed in d:fining the Mātrā Vittas. Really speaking, the number of lātrā Vritas ill Sanskrit is very restricted and in the only the Caturnātra grou;)s are prescribed as explained in my introductory note to the second Adhyaya. Tlie Caturnātra group is of fire kinds according as short and long letters in different order are employed in them Three of them are already included in the Trikas whose symbols are also used for them. Of the remaining two, one is a Drika, while the other has no special symbol to represent it and is prescribed with the help of two symbols by our author. In preparing the edition of tlie Ratnamañjūşă with the Bhüşya LWO manuscripts called A and B hare been used. Both of them are from the Governinent Oriental Library, Mysore. The first i.e., A is No. 871, while the second i.e., B is No. 1025. Both are written in the Kannada characters and on palm leaves. A as well as B, both 25 folios each the size of which is respsctively 101 x 2 and 134 x 13 inches. Their pagesr espectively contain 9 and 7 lines with about 52 and 71 letters in a line. Both the mss, are incoinplete. A contains the greater part of the eighth chapter while B contains it only upto the end of the 15th Sūtra of it. A breaks off in the Bhāsya on the 17th Sūtra but gives at the end soine 11 - ·(iv) stanzas which look like a quotation from some other work written out by the scribe himself. They naturally bear on some of the 6 Pratyayas. In st, 11 an author called Punnāgacandra is inentioned as the author of the Khandameru Praştāra of the l'arna Vittas. Both the manuscripts agree in frequently writing short letters for long and rarely also long letters for short ones. The mistakes are generally obvious. Yet I have indicated all of them as they are; in the following edition putting (within brackets) the correct letter or letters, immediately after the wrong ones. When a letter is dropped, it is indicated by ineans of a plus + sign placed behind the letter which is then put within the brackets. I feel greatly obliged to the Bhāratīya Jūāpapitha, Kashi and Dr, H. L. Jain of Nagpur for giving nie an oppertunity of editing this rare work on Sanskrit metres, 10/2 Shastri Hall, Bombay 7 2nd June, 1949. H: D, Velankar.

·नमः सिद्धेभ्यः। सभाष्या रत्नमञ्जूषा [प्रथमोऽध्यायः] यो भूतभव्यभवदर्थयथार्थवेदी देवासुरेन्द्रमुकुटार्चितपादपद्मः । विद्यानदीप्रभवपर्वत एक एव तं वीणकल्मषगणं प्रणमामि वीरम् ॥ मायाका ॥१॥ माया का इत्यस्य सर्वगुरुत्रिकस्य आकार: संज्ञा भवति ककारो वा 'स्वरोऽन्त्यस्तदन्तस्य व्यञ्जनं च' इति वचनात् । 'सूचिमुखी पा' (५.७) इत्याकारस्य, 'भद्रविगड् योरे कोरे (२-२०) इति ककारस्य । अत्रैव माया इति गुरुद्वयस्य यकारः संज्ञा भवति, व्यञ्जनं च तदन्तस्येति वचनादेव । यीनीति । पुनश्च अत्रैव मा इति गुर्वक्षरस्य मकारः संज्ञा भवति, व्यञ्जनं च तदन्तस्येति वचनादेव । म इति अक्षरे एकस्सि- नप्याद्यन्तबद्भावात् । संयोगे नपिमिति। अत्राह- नन्वाकारादयस्तेषामेवाक्षराणां संज्ञा, यथा वृद्धिरादैच इति वृद्धिसंज्ञा तेषामेवाक्षराणाम् इति; न; तद्रूपसंज्ञावरणे प्रयोजनाभावात् तन्मात्राणां यान्यत्र तेषु त्रिकेष्वक्ष- राण्युपदिष्टा (+नि) तेषां संज्ञाकरणानि प्रयोजनमिति तन्मात्राणां सर्वास संज्ञास्ताः प्रत्यवगन्तव्याः । अथवा 'शालिनी माल्ये दि (+) त्यत्र (५.३५ ) छेदवचनं ज्ञापकमन्येषाम् इति तन्मात्राणां संज्ञा इति । यदि तेषामेव संज्ञा माया का इति छेदवचनमनर्यकं भवति, तस्मात्तन्मात्रासंशाकरणमेव ॥ नरौ चे ॥२॥ नरौ चे इत्यादिलघुत्रिकस्य एकारः संज्ञा भवति चकारो वा। 'तनुमध्या शे' ( ५-५ ) इत्येकारः । शिखण्डि (+ नी ) चा' (५.८ ) इति चकारः । अत्रैव नरौ इत्यादिलघुद्धिकस्य रकारः संशश भवति । 'भवियड् यीरे कीरे' (२.२०) इति । पुनश्चात्रैव न इति लघ्ववरस्य नकारः संज्ञा। संयोगे नदि मिति ८१-११)॥ तन्मात्राकरणमेव A.

·२ सभाध्यरत्नमञ्जूषायाम् लालितौ॥३॥ लालिताविति मध्यलघुत्रिकस्य औकारः संज्ञा तकारो वा । 'चाला गर्धात्तेनौ' ( २.७७) । पुन- श्वात्रैव लावि (ली) त्यन्तलघुद्धिकस्य लकारः संज्ञा । 'उपचित्रक पि(पी)वौ लुपे' इति (२-१७) । विवपी ॥४॥ विवपी इत्यन्तगुरुत्रिकस्य ईकारः संज्ञा पकारो वा । पुनश्चात्रैव विव इति लघुद्विकस्य वकारः संज्ञा । 'उपचित्रं (त्र+क) पि(पी)वौ लुपे ( २. १७) इति ॥ शाशाश ॥५॥ शाशाश इत्यन्तलघुत्रिकस्य अकारः संज्ञा शकारो वा । 'इन्दवज्रा शरे (५.२७ ) इति ॥ विषेषु ॥६॥ षिपेविति मध्यगुरुत्रिकस्य उकारः संज्ञा षकारोवा। 'उपचित्रकं पिपी)वौ लुषे' (२-१७) इति ॥ सखस् ॥७॥ सखस इत्यादिगुरुत्रिकस्य ऋकारः संज्ञा सकारो वा । 'हरिणीप्लता वृसा हसाविति' (२.२३)॥ इहहि ॥८॥ हहि इति सर्वलघुत्रिकस्य इकारः संज्ञा हकारो वा न(+इह )हि इति ।। अष्टौ स्वास्त्रिकाणामष्टौ च व्यञ्जनानि संज्ञाः स्युः । द्विकसंशास्तु यरलवा गुरुलघुसंज्ञौ मनौ ज्ञेयौ ।। स्वरोऽन्त्यस्तदन्तस्य ॥६॥ यस्य त्रिकस्य यः स्वरोऽन्त्यः स तस्य संज्ञा भवति । तथा चैवोदाहृतम् । अन्त्यग्रहणात् आदिमध्य. स्या: स्वरा अक्षराणां द्विकानां वा संज्ञा न भवति । तस्मात् आकारादिः त्रिकस्य प्रत्यायको भवति ।। व्यञ्जनं च ॥१०॥ यस्मिन्नक्षरे यद् व्यञ्जनं वर्तते तच्च तदक्षरान्स्य(न्तस्य त्रिकस्य द्विकस्य अक्षरस्य वा प्रत्यायक भवति, तथा चैवोदाहृतम् । अन्त्यग्रहणं वर्षते वा न वा ? किं जात (तम्)। यदि वर्तते; अनन्त्य त्वात् द्विकस्य अक्षरस्य ग्रहणं न संभवति । अथ निवृत्तम् ; 'इन्द्रवज्रा शरे' (५-२५) इत्यत्रायं शकारः त्रिकस्य आयो मध्वमोऽस्यो वा इति न शाक्त इति । भवतु वर्तते । ननु च उक्तमनन्त्यत्वात् द्विकस्य अक्ष- स्व वा ग्रहण न संभवति इति । नैष दोषः । वचनाद्भवति । कथम् । यदाद्यं मध्यम वा व्यजनं गृहीला संसामावेन संव्यवहरति । संयोगे' नपिम्' (१-११) 'योनि' (१.२६) (+) ति, तज्ज्ञापयति मपि व्यसन विचित् वदन्वस्व संशा भक्तीति । अक्वा भक्त निवृत्तमिति । ननु चोक्तं इन्द्रवज्रा स्वाबों मध्यमोनको वा इति न ज्ञायते इति । तत्र को दोषायद्यायः गुरोरेकस्य ग्रहणं वयस्य नैव दोषः । यद्येको गुरुवयं च इष्टमभविष्यत् असन्देहकम् अकार का यकार . इति ·प्रथमोऽध्यायः ३ - म् ॥११॥ वा अकरिष्यत् । तदकरणाद् वयं प्रतिजानीमहे अन्त्य एव नाद्यो (+न ) मध्यम इति । 'अथवा व्याख्यानतो विशेषपतिपत्तिनं हि संदेहादलक्षणम्' इति लक्षणसद्भावादन्त्य एव इति व्याख्यास्यामः !! संयोगे नपि द्वयोबहनां वा समागमः संयोगः, तस्मिन् परतः पूर्वो नपि लघुरपि म् भवति गुरुर्मवतीत्यर्थः ॥ यत्नस्सुमहान् कार्यः संसारमहार्णवान्तगमनाय । इन्द्रियगजप्रवारणपरेण विदुषा सदा भाव्यम् । अपिशन्दात् संयोगे परतः कदाचिल्लघुरेव गवति । तत्कथम् ? धनं प्रदानेन श्रुतेन कर्णी सत्येन वाक्यं प्रथमेन कायम् । शौचेन वृत्तं दिवसं हितेन नियोज्य यो जीवति जीवितः सः ।। अत्र झु इत्येतस्मिन् परतः पूर्वो नकारो लघुरेव भवति । अनेनैव अपिशब्देन अन्येऽपि विकल्प कल्प्याः। एको गुरुः द्वौ लघु(धू) भवतः इत्येवमादयः । पादेत्यत्र (१) द्वौ मौ चत्वारो नो भवन्ति ततो नित्याख्यां लभन्ते॥ अन्ते च ॥१२॥ नपि म् इत्यनुवर्तते । पादान्ते यो लघुः स गुरुर्भवति ।। नार्याधयुक्पादे ॥१३॥ आर्यायाः अयुक्पादयोरन्ते वर्तमानो लघुर्गुगर्न भवति, लधुरेव भवति । एतयोरपि सूत्रयोः स एव दृष्टान्तः ॥ संख्या ददादिः ॥१४॥ एकादिकायाः संख्याया ददा इत्येवमादीनि संश भवन्ति ।। पूरणे ए ॥१॥ पूरणं वाचतिथमित्यर्थः । तत्कथं दूण् । न वा ॥१६॥ . णकारेण विना दादीनि वा संख्यापूरमवाचीनि भवन्ति । तत्कयं 'ज्ञालिनि(नी) माल्ये दि' (५-३५)॥ पादः ॥१७॥ वृत्तस्य चतुर्थोऽशो(श:) पाद इति शेयः ॥ छेदः॥१८॥ श्रुतिसुभगस्थिति ·सभाष्यरत्नमजूषायाम् 40 पदे से ॥१९॥ सन्धिविकारे त्यगिमध्ये।। पाद गायत्री दूअक्षरा ॥२०॥ यस्त छन्दसः पादे पडवराणि भवन्ति सा गायत्री नाग । उत्तरत्रोदाहरिष्यामः । असंहिताकरणम. सन्देहार्थम् ॥ देध (द) वृद्धाः उष्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभः ॥२१॥ ददवृद्धाः एकैकाधिका इत्यर्थः । येषां छन्दमां गायत्रीपादात् एकैकाक्षराधिकपादाः ।। जगतीशक्कर्यष्टिधृतयोऽतेश्च ॥२२॥ जगती अतिजगती शकरी अतिशक्करी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः इत्येताः संज्ञा भवन्ति । कथमिदं विज्ञायते जगती अतिजगती शक्करी अतिशकरी अष्टिः अत्यष्टिः धृतिः अतिधृतिः एव(व) क्रमो भवति न पुनः जगतीशक्कर्यष्टिधृतिअतिजगती(+अति)शकरीअस्यष्टिअतिधृति इति ? उच्यते । धृतिरित्यधिकृत्य 'कुसुमितलतावेल्लिता मालिनये' (७-२) इति वचनात् । कथं तेन एतदुपलभ्यते । यदि पश्चादुक्तः क्रमः स्यात् धृतिः पञ्चदशाक्षरा स्यात् । धृतौ 'मालिनये' इति अष्टादशाक्षरविन्यासलक्ष(+ण) वचनमयुक्तं स्यात् । ततोऽवगम्यते पूर्वोक्त एव क्रम इति ॥ कृतिः ॥२३॥ कृतिरिति अतिधृतिपादात् एकाक्षराधिकपादस्य कृतिनाम भवति । प्राविसमभ्युदश्च ॥२४॥ कृतिपादात् एकैकाक्षराधिकपादाः प्रकृतिः आकृतिः विकृतिः संकृतिः अभिकृतिः उत्कृतिः इत्येवं संज्ञाः भवन्ति ॥ दि(दी) नो ग॥२५॥ दि(दी) इति चतस्त्र इत्यर्थः । न इति मात्रा इत्यर्थः । चतसृणां मात्राणां ग इत्येषा संज्ञा भवति ॥ योनि ॥२६॥ माया, विक्सी, षिष्ठ, . सस्वस, नहहहि, इत्येवं गुरुभूताभिः पृथग्भूतामिश्च मात्राभिः पञ्चविधा गो भवन्ति । इवि रखमञ्जूषायां छन्दोविचित्या माध्यतः प्रथमोऽध्यायः ॥ २ पूर्वोत्र A.

·द्वितीयोऽध्यायः अर्धे ॥१॥ । अर्धं इत्यविकृत्य। इत उत्तरं वलक्षणममिधास्थामः तदर्ध इति वेदितव्यम् । तत्कथम् , आर्या गोऽधं च । अर्धे इत्युपस्थितं भवति : आ कुतोऽयमधिकारः । आ अध्यायपरिसमामः ।। आर्या दृगोऽधं च ॥२॥ आर्या नाम सा जातिभवति यस्या अर्धे हगः गर्धं च भवति । कथम् ।। नवभिरिशुचित्राविण्यां विविधदुःखकारिण्याम । नायो नार्यों रमते नार्यो रमते स्वनार्यावाम् ।। युगु ॥३॥ तस्या आर्यायाः पूर्वार्धापरार्धयोः उकार(:) मध्यगुरुत्रिकरसमगण एव भवति न विषमगणः ।। दूण् ॥४॥ षष्ठो गणः उकारः मध्यगुरुत्रिकः एव भवति नान्यः ।। गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः । चीनांशुकमिव देतोः प्रतियात नीयमानस्यः ॥ नि चेद् दाण पदादिः॥५॥ षष्ठो गणो यदि (+नोहहहि भवति तदा द्वितीयो लघुः पदादिः भवति ।। संसारे सारत्वं परीक्ष्य बहुधापि विपुलमतिमिरिह । मुनिचरिते पथ्यात्मा नेयः परमं पदमिच्छद्भिः॥ पाञ्चयोगिकोऽयमुदाहरण श्लोकः।। हण दण् ॥६॥ नि जे(च)दित्यनुवर्तते, पदादिरिति च । यदि सप्तम्या (मो) गणः सर्वलधुभवति तदा प्रथमलधुः पदादिभवति । हण दम् नि जे(च)हाण पदादिः' इत्येव द्वयपूर्वस्य ( इत्येतद् द्वयं पूर्वस्य ) एव लक्षणं परार्धे 'दुण नेव दूण् ' इति वचनात् ।। परेपि अयं विशेषोऽभिधास्यते। परार्धे दुण् ॥७॥ यदि परार्धे पञ्चमो मणः सर्वलधुर्भवति तदापि प्रयमलघु(घुः) पादादिर्भवति ।। नेव दूण् ॥८॥ अपयः षष्ठो गणः एक एव घुर्मवति ॥

·w सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् । - दिगयुक्पादा पथ्या ॥३॥ दि(दी)ति त्रयः गिति गणाः । यस्याः आर्यायाः अयुक्पादः त्रिगणो भवति सा पथ्या नाम ॥९॥ विपुलान्या ॥१०॥ यस्या आयांया अयुक्पादः त्रिगणो न भवति, भवति सा विपुला नाम ॥ विपुलागमधौतमतीनामपि पूर्वकृतार्मवश्यानाम् | न विधेयतां समुपयान्ति प्रबला इन्द्रियरथाश्वाः ॥ चपला गर्धात् ते नौ ॥११॥ यस्या आर्याया आदितोऽधंगणात् परतः 'लास्तिौ, नरोचे, न, लालितौ,' इत्येतत् लक्षणं भवति भवति चपला नाम ॥ रोगा बहुप्रकाराः सदा तुदन्ति चपलायते मूर्तिः । मरणं च भावि नित्यं किमत्र रम्यं जगति शिष्टम् ॥ मुखे तत्पूर्वा ॥१२॥ पूर्वार्धे इत्यर्थः । यदि पूर्वार्धे एतलक्षणं भवति, भवति मुखचपला नाम । तद्यथा- प्रस्वेदविन्दुचित्रं विमुक्तबन्धनसुभालिवृतकेशम् । शंसति मुखं तरुण्याः वृत्तामपि कन्दुकक्रीडाम् ।। जघने च ॥१३॥ जधन इत्यपराध हत्यर्थः । यद्यपि अपराधै एव एतलक्षणं भवति जघनचपला नाम || कर्णनिहित(त:) प्रियङ्गुः क्रिमिरागैः पदि च पिण्डितो वर्णः । बेणीकृताश्च केशा विभान्ति बालातपे पूर्णश्चेत् दण् गीतिः ॥१४॥ परार्धे 'नेव ह( दू)' इत्युक्तं सा तथा अभूत्वा यदि चतुर्मात्रा भवन्ति, भवति गीति म || देवेन्द्रोऽपि न दुःखत्यागी तिर्यमनुष्यनरवेषु । का नत्र जन्तुषु कथा सतताहितविविधदुःखभावेषु ।। यदा पूर्णास(जस्त)दा दूण' 'नि जे(च)हाण पदादि' रित्येतद्वयमुपतिष्ठते । ततः पgः विषेषु इति वा नहहह इति वा मवति । यदा नाहहि मवति तदा द्वितीयः पदादिभवति ।। हांडण चार्यागीतिः ॥१५॥ 1. कामो मणः पूर्णां भवति, भवति आयोगीविनोंम ।। जमत नामस्माद्रीवा जिनपुजवं श्रयध्वं मनुजाः। वगुणविशेषकक्षा आर्या गीतिमिरमिष्टुवन्ति यमनियम् ।। नार्यः ॥ Hom पाकिसAB.. -A Drops these three words%3 ·द्वितीयोऽध्यायः गलितकं प्रतिपादं दुगधं च ॥१६॥ चतुर्षु पादेषु पञ्चगणा गणा च भवति, भवति गलितकं नाम || न स्मरति किं त्वदीरितशरभासुरतानाम् । अटवीपु चोग(प्र)केसरिशरमा सुस्वानाम् । अथवान्तकस्य सुट्या निशातदन्तस्य । प्राप्ता बोधाय शरनिशा तदन्तस्य ।। इत उत्तरं आ अ घ्यायपरिसमासः अर्धसमानि भवन्ति । पूर्वार्धे परा) 'तुल्यविन्यासत्वात् ।। उपचित्रकं पि(पी)वौ लुपे ॥१७॥ यद्यधैं विवपी विवपी विव लालितौ, लालि विपेषु विपेषु नरौचे इत्येतस्लक्षणं भवति, भवत्युप- चित्रकं नाम ॥ कमक्षयसद्धनैः काञ्चनविद्रुमरत्नवरैश्च । कुलम शु दरिद्रतया प्लुतं दैन्यमुपैति दिवेव शशाङ्कः ॥ द्रुतमध्या लुपे हुषे ॥१८॥ यदि लुषे हुषे (+1) ति लक्षणं भवति, भवति द्रुतमध्या नाम ।। भोगवती सुदती द्रुतमध्या । बलिपलितैर्विकृतेति जरेयम् । एत तपोवनमाशु मनुष्याः। विगतजरं पदमाप्तुमुदात्तम् ।। वेगवती नुपे लुपे ॥१६॥ यदि नुषे लुषे इति लक्षणं भवति, भवति वेगवती नाम ।। वलिभिः पलितैश्च विकीणां शीघ्रमुपैति जरा मरणाय । सितफेनतरङ्गतताशा सन्ततवेगवतीह नदीव ॥ भद्रविराड् यि(यी)रे शि(की रे ॥२०॥ यदि यि(यी)रे कि(की)रे इति लक्षणं भवति, भवति भद्रविराट नाम ।। केयूरमुखैविभूषितस्रक् तेजो भद्रविराण्णरेड शु(सु)रे वा । भूत्वापि स एव याति पापात् चाण्डालश्वगालसूकरत्वम् ।। केतुमती नुसे लुसे ॥२१॥ यदि नुसे लुसे इति लक्षणं भवति, भवति केतुमती नाम । यमपार्थिवाहितरोगः केतुमतीव वर्म किल इन्ति । अभितो हिताहितमनुष्याः एत तपोदमप्रवरगुप्ताः ।। आख्यानिका शरे परे ॥२२॥ यदि शरे घरे इति लक्षणं भवति, भवति आख्यानिका नाम । यदाहमैश्वर्यसमन्वितोऽहं जानान्वितोऽहं प्रियदर्शनोऽहम् । इति प्रमोदी मदमेति मर्त्यः तत्र त्वपश्यन्विपरीवभावम । १-परातुल्ल B.

·८
सभाध्यानमञ्जूषायाम
हरिणीप्लुता वृसा(सौ) हसा(सौ) ॥२३॥
यदि वृक्षा(सौ) हसा(सौ) इति लक्षणं भवति, भवाते हरिणीप्लुता नाम ।
कृतकर्मविपाकवशानृणां निपतति क्वचिदेव मुखं कियत् ।
कमलालययोषिदर्षि कचित् न च चिरं रमते हरिणीप्लुता ।।
मालभारिणी वृते पृते ॥२४॥
यदि ते पृते इति लक्षणं भवति, भवति मालभारिणी नाम ।
धनमासगृहे तडित्प्रदीपे पवनैर्गन्धवहैः कृतानुयात्रम् ।
विनिमीलितसूर्यचन्द्रनेत्रं श्वसितीवाम्बरमम्बुभारखिन्नम् ।।
अपरवक्त्रं विषौ हुषौ ॥२५॥
यदि विषौ हुषौ इति लक्षणं भवति, भवति अपरवक्त्रं नाम ।
स्वशिशुमपरवक्त्रदर्शनं विगतदयोतिविलालराक्षसः ।
कथमिव पिशिताशिनां नृणां भवति दया मृगमत्स्यपक्षिपु ||
पुष्पिताग्रं हिते हुन्ते ॥२६॥
यदि हित हुन्ते इति लक्षणं भवति, भवति पुष्मिता नाम ।
भ्रमरपरभृतोपगीतजुष्टं किसलयभूषितचारुपुष्पिताअम् ।
उपनमिव दृष्टपुष्टशोभं कुलमुपयाति समृद्धमाशु नारम् ।।
यमवती तुत्नौ रुने ॥२७॥
यदि तुलौ रुत्रे इति लक्षणं भाति, भवति यमवती नाम ।
मानवा अवश्यभाविनाविमौ कथं जरायमावतीव दुःसही समीक्ष्य ।
द्वेषमोइसगरोषपीडितास्तपो वनं प्रयातुमत्र
प्रयातुमत्र तत् सहन्ते ।।
शिखा वा(वो) दोप वो दौप् ॥२८॥
यदि विव त्रयोदशकस्खः समद्विवपि(पी) पुनश्चतुर्दश कृत्यो विव सकृद्विवपि(ग) लक्षणं भति,
भवति शिखा नाम।
नरपतिनिरहितनरजादिव · सुरपतिविरहितमिव च सुरजगत् ।
बलपतिविरहितबलमिन च कुलमिव च कुलघरवरपुरुषविरहितम् ।
रजनिकरविरहितगगनमिव सहिलाहविरहितमिव न च सरः ।
भवति हि कुलबलविभवविरहितकरण विरहितनिरवधिकमिव जननम् ।।
इति खेमन्जूषिकायां छन्दोविधियां मान्यतो द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·तृतीयोऽध्यायः पादे ॥१॥ पादे इत्यधिकारः । इत उत्तरं यलक्षणमभिधास्यामः तत्पादे इति. वेदितव्यम् । यथा 'वैतालीयमन्ते लो।' पादे इत्युपस्थितं भवति ।। वैतालीयमन्ते लौ॥२॥ पदि चतुर्यु पादेषु अन्ते अवनाने लालि लालिताविति लक्षणं भवति, भवति वैतालीयं नाम || आपातलिका ले ॥३॥ यदि ले इति लक्षणं स्यात् , भवति आपातलिका नाम । सूक्ष्माङ्गुलिवन्धनकेशी सारसहंसकलस्वनवाणी । आपातलिका विधिरेषा नृपतिकुलेषु विशेषमुपैति ।। औपच्छन्दसिकं ते ॥४॥ यदि ते इति लक्षणं स्यात् , भवति औपच्छन्दसिकं नाम । पादः श्लिष्टैर्घनाङ्गुलि(लो) कैः सुस्निग्धोपचितैः सुगूढगुल्फैः । आताम्रनम्वैः समुन्नताः औपच्छन्दसिकं वनं लभन्ते ॥ आह-वैतालीयापातलिकयोः पादान्तस्य अष्टमात्रस्य औपच्छन्दसिकस्य दशमात्रस्य च विन्यास- कमोऽभिहितः। शेषः कीदृग्विध इत्यत्रोच्यते- - शेषे( 5 )युजोर्द्वन्द्वं दूनः ॥५॥ औपच्छन्दसिकान्तानामयुक्ादयोरमिहितलक्षणशेपे षण्मात्रा भवन्ति मिभितामिश्रिताः । तत्र मिश्रिता अब(वि)शिष्टलघवः द्वन्द्वं भवन्ति मिथुनोभूनाः । युग्माः समा इत्यर्थः । कथं दादीदू इति न पुनर्द- दिदो(दु) इति । तथा च एव उदाहतम् ।। युज्योदूनः (युजोदनः+व्हिन)॥६॥ युक्पादशेषे तेनैव क्रमेण अष्टमत्रा भवन्ति । विहीने ( व्हिने )ति प्रतिषेधः । युक्पादोषे विव हहि इहि इति न्यासो न भवति ।। १ भावातलिका A,२-३ विहीनेति B. २ ·१० सभाध्यरत्नमञ्जूषायाम् दिण( णो) म् प्राच्यवृत्तिः ॥७॥ यदि तृतीयमात्रापरो युक्पादशेपे गुरुर्भवति परं च यदि वैतालीयलक्षणं भवति, भवति प्राच्यवृत्तिर्नाम।। विपुलाक्षिभुजः स्तनान्तरः सन्निकृष्टदशनान्तराङ्गुलिः । कर्णो वैकतनो नरः प्राच्यवृत्तिरवनीश्वरो गवति ।। दणोऽयुज्यो(जो)रुदीच्यवृत्तिः ॥८॥ मित्यनुवर्तते । यदि अयुपादशेपे प्रथममात्रापरो गुरुर्भवति एवं च यदि भवति चैतालीयलक्षणं, भवति उदीच्यवृत्तिर्नाम || विशालजघना महोदराः इरिणामाः कलमन्दभाषिणः। नरा दुरितसन्निभाननाः सदृशास्त्रि(शाः स्त्री) भिरुदीच्यवृत्तिमिः ॥ उभयं प्रवृत्तकम् ॥९॥ अयुक्पादशेषे प्रथममात्रापरः युवपादशेपे तृतीयमात्रापरश्च गुरुर्भवति परं वैतालीयलक्षणं भवति, भवति प्रवृत्तकं नाम ॥ प्रलम्बइनुशङ्खपिण्डितम् भुग्नवक्त्रकपितुल्यनासिकम् । मुखं विषमदत्तलोचनं पापकर्मणि सदा प्रवृत्तकम् ।। मात्रासमकं दि(दी) गः ॥१०॥ पादे इत्यधिकारोऽनुवर्तते । यदि चत्वारो गो भवन्ति, भवति मात्रासमकं नाम । उत्तरत्रोदाहरिष्यामः।। नदणु ॥११॥ तस्य मात्रासमकस्य प्रथमगणः षिपेषु न भवति ।। दिणि (णी) ॥१२॥ तस्य मात्रासमकस्य तृतीयगणो विवपी एव भवति । मात्रा सुसुवान्वियुतान् केचित् मात्रासमकान्वियुतान् केचित् । मया नन्ति हि पिशिते नीचाः नित्यं यान्ति हि नरकं पापाः ॥ उपचित्रा य ॥१३॥ यदि तृतीयगणो माया इति सस्वसं इति वा भवति शेषं च मात्रासमकलक्षणं भवति, भवति उप- समतादिबुखान B.

·नृतीयोऽध्यायः चित्तानामुपचित्रार्थानां तेषां शास्त्रादीन्युरजीवन् । क्लेशं सततं प्राप्तोत्य (३)बुधो नाशं तान्यपि याति तथापि । वानवासिका ष्णि ॥१४॥ यदि तृतीयाणः विषेषु इति वा नाहि वा भवति, भवति वानवासिका नाम || विश्लोको दाण ष्णि ॥१५॥ यदि द्वितीयगणः षिषेषु इति वा महहहि इति भवति, भवति विश्लोको नाम ।। कुज्ञानमोहितान्धि(न्धी)भूतः क्षीणात्मद(दी)नविश्लोकानाम् । सक्तस्तु ना यदैपां चाते लोके मतिं न धत्ते धर्मे ॥ चित्रा पुनि च दिण् ॥१६॥ यदि द्वितीयगणः विषेषु इति वा नहहहि इति वा तृतीयगणश्च विवपी इति (+वा) षिपेषु इति वा नहहहि इति वा भवति, भवति चित्रा नाम । कुशानदृष्टितमोनिहन्त्री नानाप्रमाणनयवरचिन्ना । वाणी जिनवरकथिता शुद्धामा(भा)त्यम्बरेऽचिर(रि)व चित्रा ।। पादंकुलकं मिश्रम् ॥१७॥ यानि मात्रासमकादीनां निर्दिष्टानि लक्षणानि तेपु द्वे वा त्रीणि वा चत्वारि वा यदि एकस्मिन् श्लोके दृश्यन्ते स पादकुलकसंज्ञो भवति ।। पल्लवकुसुमपलाशविचित्रं वृक्षं बहुपुष्पफलाकुलकम् । दृष्ट्वा पुनरपि विरहितशोमं नैश्चर्यमदमिह च कुरुताः ।। गोत्यार्या नां नामिति ॥१८॥ मात्राणामित्यर्थः । चतुर्गणपादा विरहितगुर्वक्षरा गोत्यार्या नाम । दिविजयतिरिति च मनु जयतिरिति च । सुरमुकुटमहितदिविजयतिरिति च । कुलबलधृतिमतिवनसहित इति च । यम इति न च परिहरति च इरति च।। विशिखाचे मः ॥१९॥ यस्य श्लोकरप चतुर्गणाः पादस्या (दा: अ) धैं गुरूणि अर्धे लघूनि भवन्ति, भवति विशिखा नाम ॥ सिंहस्कन्धः . पौनो बाहू वंशश्यामः कम्बुग्रीवः। पवृषभगनसहशगतिरमित-वधुरमरगणसहशनर इह जयति !!

·१२ सभाध्यरत्नमजूपायाम् चूलिका शिखार्धम् ॥२०॥ शिखा वा( वो) दोब वो दौबित्युक्तम् । एतच्छिखाया अर्धस्य लक्षणं यदि तेनैव एकः श्लोको भवति, भवति चूलिका नाम || वरहयगजरथनरसतिजनगृह-सुतमणिकनकरजतमुखरम् । न च समनुभवति यमपुरुषसमनु चरविरहितमनु चरति सुचरितम् ।। नृत्यगतिर्दु ॥२१॥ ग इत्यनुवर्तते । यस्या जाते( तेः) पादशः पञ्च गणा भवन्ति, भवति सा नृत्यगतिनाम ।। मर्येषु कदाचित्तिर्यक्षु कदाचित् सर्गेषु कदाविच्छभ्रेषु कदाचित् । कृत्वा किल जननं श्रुत्वा बहुरूपं नृत्यगतिं जीवो वर्तयति च नित्यम् ।। मेवान्त्यः तस्यापि ॥२२॥ नृत्यगतिजातेरन्यो गणो मेव गुरुरेव भवति । तथा चैवोदाहृतम् ।। दिण्च ॥२३॥ तृतीयगणोपि मेव भवति ।। छेदः ॥२४॥ तस्मिन् तृतीयगणे छेदो भवति ।। भटचरणं दि ॥२॥ अत्रापि ग इत्येव । यस्या जातेः पादयः त्रयो गणा भवन्ति, भवति नटचरणं नाम | उत्तरत्र बक्ष्यमाणेनापि लक्षणेन युक्तम् ।। नटचरणादपि चला चलतीयं युवतेति । युवतायां मदमार्याः कुस्त न मो(भोः) कुस्त तपः ।। मेवान्त्यः ॥२६॥ वस्या नटचरणबाते: अन्त्यो गणो मेव भवति ।। दाण्च ॥२७॥ द्वितीयगणोपि मेव भवति ।। छेदः ॥२८॥ तस्या नटवरणातेः पादः द्वितीयगणे छेदो भवति ।। इति स्लामशेषायां छन्दोविचित्या माध्यत: 'तुतीयोऽध्यायः ॥

·चतुर्थोऽध्यायः उद्गतं पुनु, निषौ सिरि ( री ) पुपुम् ।।१।। यदि प्रथमे पादे पुनु, द्वितीये निषो; तृतीये सिरि (री) चतुर्थे पुपुम् इति न्यासो भवति; भवति उद्गतं नाम || नर उद्तं कुलमुपेत्य' विपुलमति सत्यसंयुतः । कश्चिदसुखमतुलं लभते कृतकर्मपाकविकृतेः ततो हितः ॥ आह-इह पाद इत्यनुवर्तते वा न वा । किं जातः (तम्)। यदि वर्तते पुनुनिषौ सिरि (1) पुपुम् इति एतमादस्य एव लक्षणम् । चतुर्गुणः श्लोकः स्यात् । अप्यनिवृत्तकं दिग् तिमि इति अनिर्देशः स्यात् । भवति, अनुवर्तते इति । ननु च उक्तं पादस्यैव लक्षणं भवति चतुर्गुणः चतुर्गुणः श्लोकः स्यात् इति । दि तिमिति तृतीयपादस्य विन्यासक्रमाभिधानात्सर्वस्य, इति विज्ञायते । पादग्रहणं प्रत्येक परिसमाप्यते पादे पुनु, पादे निषौ, पादेसिरि (री) पादे पुमिति । अथवा यस्य आचार्यस्य शीलं लक्ष्येत नियतेषु दाभ्याम- क्षराभ्याम् एकस्य पादस्य विन्यासलक्षणं ब्रवीति इति 'उपचित्रकं पिवौ लुये इति' (२.२७) तत्रापि द्वे द्वे अक्षरे एकैकस्य पादस्य विन्यासलक्षणमिति ग्राह्यम् ।। "दिण् तिमि(मी) सौरभकम् ॥२॥ यदि तृतीयपादे तिमि(मी) इति न्यासो भवति शेषेषु पादेपु उद्गतवद्भवति, भवति सौरमकं नाम ।। परिमण्डलाक्षिवदनश्च कुटिलतनुदीर्घनासिकः । प्रस्थितं च यदि सौरभकं गणमृत्युरेष हि भवेत् चम्मतिः ।। हिपि (पी) ललिता ॥३॥ यदि तृतीयपादे हिपी इति न्यासो भवति शेषेषु पादेषु उद्गतवद्भवति भवति लालवा नाम || ललितानि सुस्मितपटूनि मधुरवचनानि योषिताम् । जननमरणजलधौ शरणं नहि तैः सु ( तेषु) रज्यत हि भो हितार्थिनः ।। उपस्थितप्रचुपितं क्वौष, वृधे, विनि (नी) हिहि (ही) म् ॥४ यदि प्रथमे पादे क्वौषे, द्वितीये वृप्रे, तृतीये विनि (नी), तुरीये हि(ही) म् इति विन्यासो भवति, मवति उपस्थितप्रचुपितं नाम । जात्यश्वा न जयजवेन (xxx) समुपस्थितजरकस्तु दण्डहस्तः । सकिल चकितचकितं व्रजति च पतति च चलनस्खलनाग्रम् ॥ वर्धमानं द्विर्दिा ॥५॥ यदि ततीयपादो द्विगुणितो मवति अन्ये उपस्थितप्रचुपितवद् भवन्ति, ( भवति ) वर्षमान नाम ।

·सभाध्यरत्नमञ्जूषायाम् दृष्ट्वेन्दु प्रथमप्रवर्धमानभुदितम् । पुनरेनमहरहा क्षयं ब्रजन्तम् । कुलबलधनकनकैः न च किल वरमतयः । कुश्त मदमिद कुरुत चात्महितानि ।। शुद्धविराडाभं यीनी ॥६॥ यदि नृतीयपादो(दे)यीनाविति न्यासो भवति अन्यत्रोपस्थितप्रचुपितवनवति शुद्धविराहा नाम ।। रोगश्वापदाहिसमृत्युसन्ततसेव्यां प्रविगाह्य किल भवाटवी भ्रमन्ति । ये शुद्धविराजमाषभं प्रवचनमुरुनयरुचिरं न विदन्ति ।। दामावारा ददादिदि(दी)नि ॥७॥ आये पादे सकृत् नि, द्वितीये द्विनि, तृतीये विनि, चतुर्थ चतुनि कृत्वा । नि इति नहहहि इत्यर्थः, एवं भवति, भवति दामावाय नाम । नि च्छेदः ॥८॥ तस्मा दामावारायाः उक्तासु मात्रासु पादशश्चतुर्मात्रावसाने छेदो भवति ॥ नेन्ते ॥९॥ तस्या एव दामावारायाः चतुर्यु पादान्तेषु नेन नरौचे इति न्यासो भवति । कथम्- बहुविधनयवादा मुनिपतिवदनजठररामा । प्रणयति शिवपदमभिनुतनरदेवा सलिलसुविलसदचलजलनिधिसमधीरा ॥ पादपरिवृत्तेर्नामाक्षरपरिवृत्तिः ॥१०॥ येन प्रकारेण चत्वारोऽपि पादाः परिवृत्ता भवन्ति तेनैव प्रकारेण तान्यपि चत्वारि नामाक्षराणि परि- वृत्तानि संज्ञा भवन्ति । यथा---दामावारा। दामारावा । दावामाग । दावारामा । दारामावा। दारावामा । मादावारा । मादारावा मावादारा । मावारादा। मारावादा । मारादावा । वामादारा । वामारादा | वादामारा । घादारामा। वारदामा । बारामादा। रामादावा । रादामावा । रामावादा। रादावामा । रावामादा। रावादामा | एवं चतुर्विशति वृत्तानि भवन्ति । स परिवृत्तपादः उदाहरणश्लोको भवति। तच्श्लोकपादान्तैरक्षरैरपि वृत्तनामानि लक्ष्याणि ॥ अनुष्टुप् ॥११॥ अनुष्टुम् इत्यधिकारः भा अध्यायपरिसमाप्तः ॥ वक्त्रम् ॥१२॥ गम्युमि केन्दति वरसग भवति । तस्य लक्षणमुत्तरत्रैव वक्ष्यते ।।

·चतुर्थोऽध्यायः १ नादौ सि ॥१३॥ तस्य वक्त्रस्य आदौ पादशः सस्वर हहहि इति द्वौ त्रिको न भवतः ।। दि(दी)ण ए ॥१४॥ तस्यैव यत्रस्य पादशः चतुर्थाश्चरात्परतः नशेचे इत्येवायं त्रिको भवति । सिंहमत्स्यशशाङ्काभं शौचाहणहंसाचम् । भेषदुन्दुभिनिर्घोष महीं कामयते वक्त्रम् ।। पथ्या युजोः प(प) ॥१५॥ यदि चतुर्थाक्षरात्परतः युक्पादयोः विषेषु भवति, भवति पथ्या नाम ।। अनुबद्ध कटी कन्या चक्रवाकनिकृजिता । अपि क्रीडा नृणां पथ्या प्रजार नमुखावहा ।। विपरीताऽयुजोः ॥१६॥ यदि तथैव अयुजोः पिपेषु भवति, भवति विपरीतपथ्या नाम । ऊर्मिलोलशिरोरुहा कन्यका मदिराक्षी या । बाहुव्यथितपयोधरा पथ्या हि विपरीता सा ।। चपला इ ॥१७॥ यदि अयुजोः हाहि भवति, भवति चपला नाम । रुपिण्डाप्रदशना वक्त्रनिर्मासनासाना । कन्यका वातवपला काझते व्यस्तसौभाग्यम् ॥ विपुला युजोर्द(द) न् ॥१८॥ यदि युजोः सप्तमो लघुर्भवति, स्यादिपुला नाम ।। पृथुपीनमृदुरोणी विपुलाक्षी हंसस्वना । असितायतकेशान्ता वृत्ता कन्या पुत्रार्थना ।। सर्वत्र सैतवस्य ॥१६॥ यदि सर्वपादेषु सक्षमस्याक्षरस्य लघुत्वं भवति सैतवस्याचार्यस्य विपुला नाम ।। मण्डलं शिवमाननं धर्मशीलमनाविलम् । त्रि (स्त्री) मुखेष्वनपत्यता दुभंगं तु महामुखम् ॥

·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् सति मकरशा मध्ये ॥२०॥ विशेषविशिष्टत्वात् दृनिति नित्तम् । दिण (ण) इति प्रकृतमेवानुवर्तते । यदि चतुर्थाक्षरात्परतः सस्वस, शाशाश, लालितो, हहहि इति एते त्रिका भवन्ति विपुलाशब्दात् पुकारं व्युदस्य मकरशामध्ये भूत्वा यथाक्रम संशा भवन्ति । यदि सस्वस भवति, विपु (म) ला नाम स्यात् ।। बहुसत्त्वं चारमुखं चतुरस्त्रं घातमुखम् । विषमो दुःकालहितं कृपणात्म्यं ह्रस्वमुखम् ॥ यदि शाशाश भवति, स्यात् विकला नाम । स्निग्धच्छवि पद्मप्रभा ह्यन्विच्छदा दैत्यारिणा । किं चाय मे देवैः सह सेव्यैर्वृति: सेनापतिः ॥ यदि लालितौ भवति, स्यात् विरला नाम | भग्नतुण्डं केकराक्षं नासावत्रं यत्करालम् । प्रस्लि(लि )ष्टोष्टं( ठं) पीनगण्डं क्रूरं नायंस (स्त) न्मुखं स्यात् ॥ यदि हहि भवति , भवति विशाला नाम ॥ स्फारितास्यं यदि मुखं शूकतीक्ष्णाप्रदशनम् । श्येनतुल्ये च नयने वाहिनी वारिचपला ।। इति रत्नमञ्जूषायां छन्दोविचित्या भाष्यतः चतुर्थोऽध्यायः ।।

·पञ्चमोऽध्यायः समानं लः ॥१॥ पाद इति अनुवर्तते । गायत्र्यादिषु उत्कृतिपर्यवसानेषु छन्दःसु पादशः आपादपरिसमासः यदि लालि इति न्यासो भवति, भवति समानं नाम ॥ पाणिपादमस्तकाननाक्षिकुक्षिपृष्ठपार्वदन्तकर्णनासिकादि । तन्नृणां समानमेव येषु यस्तु शास्ति तत् स्वपूर्वपुण्याक एव ॥ एतत् जगत्यां छन्दसि । तथा अन्येष्वपि छन्दःसु । प्रमाणं रः॥२॥ यदि नरौ इति न्यासो भवति, प्रमाणं नाम स्यात् ।। मतिद्युतिप्रभावसत्त्ववाग्वपुः बलान्यताकुलोद्भवत्वकान्तयः । तप(पः)प्रमाणलक्षिता क्षितौ नृणां ततः तपः कुरुध्वमुत्तमा नराः ॥ वितानमन्यत् ॥३॥ एताभ्यां समानप्रमाणाभ्यामुत्तरत्र वक्ष्यमाणेभ्यः तनुमध्यादिभुजङ्गविजृम्भितपर्यवसानेभ्यश्च यदन्यत्समवृत्त यस्मिन् छन्दसि भवति तत् वितानं नाम । एतच्च मात्रासमकं (क) नृत्यगतिनटचरणानि ( . चरणादीनि नामानि ) भजते ॥ अभ्रसंकरविनिःसततपनः तत्क्षणं भवति निष्कृतजलदः। नादयन्निव महीं दश च दिशा (श:) दुर्दिनं महदुपोहति मघवा ।। गायत्री ॥४॥ इतःप्रभृति गायत्र्यादिछन्दःसु कतिपयानि वृत्तानि संज्ञालक्षणाभ्यां निर्दिश्यन्ते ॥ तनुमध्या शे॥५॥ यदि पादशः शे इति न्यासो भवति, भवति वन्मथ्या नाम ॥ सेनापतिपुत्री शोकात्सविता सा। भासीचनुमध्या भूयस्वनुमभ्या ॥ मुंकुलिताहे ॥६॥ यदि हे इति न्यासो भवति स्थात् मुकुलिता नाम || ३ ·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् विमुकुलितायाः कुसुमलतायाः । क्षणगतशोभा भवति वरश्रीः ।। सूचिमुखी पाः (पा)॥७॥ यदि पा इति न्यासो भवति, सूचिमुखी नाम स्यात् ।। जगति प्राधान्यं भवति प्रागेव । किमुत श्रेयोऽन्यत् तपसा (सो) हे माः ॥ शिखण्डिनी चा ॥८॥ यदि चा इति न्यासो भवति, भवति शिखण्डिनी नाम ॥ सुरेन्द्रः पूज्येभ्यः नरेन्द्ररध्येभ्यः । मुनीन्द्ररीड्य भ्यः नमः सर्वज्ञेभ्यः ।। उष्णिक् ॥९।। कुमारललिता षि(षी)म् ॥१०॥ यदि षि(षी)म् इति न्यासो मवति, भवति कुमारललिता नाम । अलं खलु स रामः कुमारललितेन । इतीव पलितानृन् जरा प्रतियुनक्ति । वज्रकं शि(शी)म् ॥११॥ यदि शि(शी )मिति न्यासो भवति, भवति वज्रकं नाम । वज्रं तृणमपि स्यात् काले समुपयाते । व तृणमपि स्यात् काले समुपयाते ॥ अनुष्टुभ् ॥१२॥ माणवकक्रीडितकं मिमि(मीमी) ॥१३॥ यदि मिमि(मीमी)ति न्याो भवति, स्यान्माणवकक्रीडितकं नाम | सर्वजगत्ख्यातयशाः स्यान्मनुजो ज्ञानयुतः । तत्परतो नैव हितं माणवकक्रीडितकम् ।। चित्रपदं मि(मी)ने ॥१४॥ यदि मि(मी)ने इति न्यायो भवति, भवति चित्रपदं नाम ।। अप्रियमप्यनीन्द्राः सुप्रियवत्प्रर्वदन्ति । को हि नरो मुवि विधात चित्रपदं रूपवृत्तम् ।

·पञ्चमोऽध्यायः १९ बृहती ॥१५॥ भुजगशिशुसृता विना ॥१६॥ यदि विना इति न्यासो भवति, भवति भुजगशिशुसृता नाम ।। जगति सह जरारोगैः वि(चि १)रमतिग्मते यो ना। स्वपिति किल स निर्भीतिः भुजगशिशुसृतागारे ॥ तरङ्गवती ता(लो)नौ ॥१७॥ यदि ता(लो)नाविति न्यासो भवति, भवति तरङ्गवती नाम || या वरङ्गबुद्रुदोरमा तां मनुष्यतां सुदुर्लभाम् । प्राप्य मोदते नराधमो नोत्तमो जिनेन्द्रशास्त्रवित् ।। पतिः ॥१८॥ शुद्धविराट मषौ ।।१६।। यदि मत्राविति लक्षणं भवति, भवति शुद्धविराट नाम ॥ भूत्वा शुद्धविराड् नरेडतः वर्चस्कक्रिमितामुपैति यत् । एतेनैव नते(ये)न दर्शिता संसारारमणीयता बुध ॥ पणवो महा ॥२०॥ यदि महा इति न्यासो भवति, भवति पणवो नाम ।। मृदजी मृदुललितालापा संयुक्ता बरयुवतिः पत्या । बभ्राजे निजशिशुना यान्ति(न्ती) खे तारेव पणवमच्या सा ॥ उपस्थिता शुनौ ॥२१॥ यदि शनाविति न्यासो भवति, भवति उपस्थिता नाम । म्यानीव जरा समुपस्थिता रोगैश्च वृकैरे(रि)व भक्ष(क्ष्य)ो । मृत्युश्च मृगेन्द्र इवेक्षते अद्यापि हितं न करिष्यसे ।। रुक्मवती लेले ॥२२॥ यदि लेले इति न्यासो भवति, भवति रुक्मवती नाम || पुष्पितनानानोकहवन्तं प्राप्य वनान्तं प्रादृषि कश्चित् । उनवपीनश्रोणिपयोदा योषितमिष्टां नाथ उवाच ॥

·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् मत्ता माहे दिच्छेदः ॥२३॥ यदि माहे इति न्यासो भवति भवति चतुर्थाक्षरैच्छेदः च, मत्ता नाम ।। नारीणां ना नलिनमुखीनां मत्ताक्षीणां मधुरवचोभिः । बदो बद्धो भ्रमवशगो यः बद्धो बद्धः स च यमपाशैः॥ त्रिष्टुभ् ॥२४॥ इन्द्रवज्रा शरे ॥२५॥ यदि शरे इति न्यासो भवति, भवति इन्द्रवज्रा नाम ॥ प्रक्षीणपूर्जितपुण्यराभिं न त्रायते वज्रघरोऽपि मय॑म् । अक्षीणपूर्वार्जितपुण्यराशिः नैवेन्द्रवज्रामिहतोऽपि नश्येत् ॥ उपेन्द्रवज्रा परे ॥२६॥ यदि षरे इति न्यासो भवति, भवति उपेन्द्रवज्रा नाम ॥ उपेन्द्रवज्रायुधपाण्डवेपु स्थितेष्वपि ख्यातपराक्रमेषु । पुराभिमन्युं 'युधि चेजये। जयद्रथो रक्षति के कमन्यः ।। इन्द्रमाला द्वयम् ॥२७॥ यदीन्द्रवज्रा-उपेन्द्रवजे सहकस्मिन् श्लोके भवतः, भवति इन्द्रमाला नाम ॥ अम्लानमाला(ल्या १) सुरसुन्दरीभिः वृत्तेन्द्रमाला च्यवते दिवश्चेत् । कालेन नार्या इव मुक्तमाला मां वयं किं जलबुद्धदामः ।। दोधक लुषे ॥२८॥ यदि लुषे इति न्यासो भवति, भवति दोषकं नाम ।। कालविधाविव नाटकवृत्तं दयितुं मुवि सर्वजनेभ्यः । अम्बररगमसौ गिरिकूटात् सूर्यनटः प्रविशनिव भाति ।। रथोद्धता तिलौ ॥२४ यदि विवाविति न्याखो भवति, भवति योद्धता नाम ॥ सर्वभावविधितत्त्वदर्शिनः .. सर्वसत्वास्तितत्वदेधिनः । महतोमाशिनाशिना संत त्रिभुवनप्राधिनः ॥ पBि ·पञ्चमोऽध्यायः २१ स्वागता तिले ॥३०॥ यदि तिले इति न्यासो भवलि, भवति स्वागता नाम । धर्मतीर्थकरमुख्य नमस्ते नाथ नष्टभवबीज नमस्ते । बुद्ध स्वजनवृत्त नमस्ते हेमनामजिनमान नमस्ते ।। श्येनी तुलौ ॥३१॥ यदि तुलौ इति न्यासो भवति, भवति श्येनी नाम || श्यनगृध्रवायसादिभोजनं मूत्रपित्तशोणितादिभाजनम् । सन्ततं शरीरममनाशनं भूषणेन मोहयत्यधीर्जनः ।। सुभद्रिका विषौ ॥३२॥ यदि विषाविति न्यासो भवति, भवति सुभद्रिका नाम । इह भवति हि धार्मिकस्य नुः सुरवरनरपूजनीयता । पुनरपि च सुभद्रिका गति(तिः) परममपि पदं तथा गतः ।। सारिणी रितौ ॥३३॥ यदि रिताविति न्यासो भवति, भवति सारिणी नाम । तथा मकरकेतुमान् केतुमान् रौत्स शतशोऽभितः शोभितः । रणे च रथसङ्कुलः सङ्कलः युगान्तजलदारुणो दारुणः ।। वृन्ता विहा ॥३॥ यदि विहा इति न्यासो भवति, भवति वृन्ता नाम । यमपुरुषकरहतं यावत् पवनहत इव फली वृक्षः। न निपतति तव शरीरं त्वं कुरु कुरु हितमाहितं त्यक्त्वा ।। शालिनी माल्ये दि(दी)॥३५॥ , यदि माल्ये इति न्यासो भवति, भवति शालिनी नाम | चतुर्थाक्षरैः छेदय भवात ।। एतद्रूपं कामुक त्वं ब्रवीषे । एषा नारी शालिनी मस्रियेति ॥ मक्ष्या या ते सारमेयः सराप्रैः। विद्वद्भिर्वित्पूर्णकुम्भायमानम् ।।

·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् वातोर्मिमाला माव्ये ॥३६॥ यदि माग्ये इति न्यासो भवति, भवति वातोर्मिमाला नाम । दि अनुवर्तनात् चतुर्थाक्षरैइछेदश्च भवति । या ह्रस्वा वै विकटा काकजची संक्षिप्तभूः परुषस्थूलकेशी । नायोपेता व्यपदेशभिता वासा वै कन्या धृतवातोमिमाला ॥ भ्रमरविलसिता यहि(ही) ॥३७॥ यदि यहि(ही) इति न्यासो भवति, भवति भ्रमरविलसिता नाम | चतुर्थेऽश्चरे छेदः कन्यावन्यां समसितदशना पीनश्रोणी मूदुकरचरणा। कुर्यात् प्रीति पतिभवनरक्षा चित्रेव लग्भ्रमरविलसिता ॥ इति स्लमञ्जूषायां छन्दोविचिस्यां भाष्यतः पञ्चमोऽध्यायः॥

·षष्ठोऽध्यायः जगती ॥१॥ जगत्यधिकारः । किमर्थोऽयमधिकारः ? 'भुजङ्गप्रयातं च (इति) वक्ष्यते । तत्र न शायते कियन्तश्च इति । नगत्यधिकारात् चत्वार इति गम्यते, तदर्थोऽयमधिकारः । भुजङ्गप्रयातं चः॥२॥ यदि जगत्यां छन्दस्यापादपरिसमाते: नरौचे इति न्यासो भवति, भवति भुजङ्गप्रयातं नाम ॥ न पाने प्रदित्सन्नपाने प्रदित्सत् (न्) न देयं प्रदित्सन्नदेयं प्रदिसन् । न काले प्रदिस्सनकाले प्रदिसन् (न्) न दाता नरः स्यानदाता नरः स्यात् ॥ तोटकं पः॥३॥ यदि विवपी इति न्यासो भवति, भवति तोटकं नाम ॥ स्वदतो(वचो १)भिरुदारगुणैविपुषः मतिमप्यमलां युयुषो जगति ! सततं वरधर्मकयां जुगुषः प्रणुनूषुरुहं वरतीर्थकृतः ॥ वंशस्था षषौ ॥४॥ यदि षषाविति न्यासो भवति, मवति वंशस्था नाम । यानि मद्रे कुमुदानि मारुतः नितान्तताम्राणि च पाण्डराणि । उपोप वावाति यथायथावृतं तथैव बिम्पोष्ठमिदं तवाननम् ॥ इन्द्रवंशा शषौ ॥५॥ यदि शषाविति न्यासो भवति, भवति इन्द्रवंथा नाम ।। मध्यन्दिनोल्कापतनं च दृश्यते महाण्डजानां पतनं च दृश्यते । चन्द्रावतारापतनं च दृश्यते नैवान्तकस्यागतिरेव दृश्यते । वंशमाला द्वयम् ॥६॥ यदि २ अपि लक्षणे सहैव भवतः, भवति वंशमाला नाम ॥ पचास A.

·सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् लोकात्प(पोस्त्रोत्तमभोगसंयुतात्(न्) यो हिंसयात्मानमवापयेन्नरः । स पाययित्वातिसुदुःसहं विषं स्ववंशमालापगतिं समापयेत् ॥ समवृत्तेषु विषमासमवृत्तभूताया वंशमालाया वचनं लघुसंप्रतिपत्यर्थम् । अयुक्पादप्रथमपाददितीय- पादतृतीयपादपूर्वार्धत्रिपदीमध्यमद्विपदीभ्यो वंशस्थ-इन्द्रवंशाभ्यां चतुर्दशविधा वंशमाला तथा इन्द्रमाला च अघसमवयं वर्तते । हि-आख्यानिके इति शब्दसंज्ञे ()|| प्रमिताक्षरा पुपि(पी) ॥७॥ यदि पुपि(पी) इति न्यासो भवति, भवति प्रमिताक्षरा नाम ॥ अलकावकीर्णहरिचित्ररसं जनिताक्षिरागमधरामरसम् । सखि भाति किञ्चिदुपयुक्तरसं तव वीक्षणेन मुखमभ्यधिकम् ॥ वनमालिनी हुसे ॥८॥ यदि हुसे इति न्यासो भवति, भवति वनमालिनी नाम ।। अशितपनं च चाञ्जनसुवर्ण जलमहगर्भकेसरनिर्भ वा । मलयजसालसस्यसदृशं वा वरवनमालिनीव' हरति श्रीः ।। द्रुतविलम्बिता हसौराहा यदि हसाविति न्यासो भवति, भवति द्रुतविलम्बिता नाम ।। कनकभूषणसंग्रहणोचितः (तो) यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिवध्यते । न च विरौति न चापि विराजते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ वैश्वदेवी काचे दु॥१०॥ यदि काचे इति न्यासो भवति दु इति पञ्चमे अक्षरे छेदश्च भवति, वैश्वदेवी नाम भवति ।। ज्ञान जन्तूनां नोपरोधप्रवृत्तं क्षय्यं पापानां यनवानां च रोधम् । बन्धो मोक्षश्चेत् ज्ञायते येन चारमा सर्वशत्वं च प्राप्यते तत् प्रधानम् ।। बलोद्धतातिः पिषि(पीपी) द्॥११॥ यदि पिषि(पोषी) इति न्यासो भवति षष्ठे अक्षरे छेदश्च भवति, मवति जलोद्धतगतिर्नाम || अपाक्नकटीनखः कृत्पदा वृहस्वतनुको गंभीरविनयः । निपीडितहनुश्चहण्डनयनो नं नन्दति नरो जलोद्धवगविः ॥ खनवर्ष B. Both inss reod मालिनि इव । Drapped By, B. 1 ·षष्ठोऽध्यायः घ(पु)टा हिके ह (१)ण ॥१२॥ यदि हिके इति न्यायो भवति अष्टमे अक्षरे छंदश्च भवति, भवति घ(पु)टा नाम । उपगतमलिलानां नीलपौंः भ्रमरपरभृवानां कण्ठययैः । मदनमदविलासैश्वाशनानां जनयति चतुरत्वं पुष्पमासः ॥ अतिजगती ॥१३॥ प्रहर्पिणो किंतदी (किन्ते दि)||१४|| यदि किन्ते इति न्यासो भवति तृतीये अक्षरे छेदश्च भवति, भवति प्राषिणी नाम ।। मानुष्यं च जलबुद्रुदप्रकाशं मत्वेदं बहुविधवेदनापरीतम् । तत्सारं बरमुपलम्म जैनधर्म तं प्राप्तुं भव सततं कृतप्रयत्नः ।। रुचिरा नौवि(वी)नौ दि(दी) ॥१५|| यदि नौ वि(वी)नाविति न्यासो भवति चतुर्थेऽश्चरे छेदश्च भवति, भवति रुचिरा नाम || यतितत्रिदशगणेन्द्रपूजितः सदोश्वरो भरतनरेन्द्रसंस्तुतः । अवाप्तवान् सुखमतुलं जिनोत्तमो ददातु नो भयरहितोऽक्षर्य पदम् ।। मत्तमयूरं माले ने ॥१६॥ बाद भाले ने इति न्यायो भवति दि(दी) इत्यनुवर्तनात् चतुर्थावरे छेदश्च भवति, भवति मत- मयूर नाम ।। कृत्वा धर्म शर्मसमनं नृसुरेषु प्राप्याप्राप्यं कापुरुषाणां मनसापि । अन्ते मोक्षं नित्यसुमौख्यं समुपैति तस्माद्धर्भ त्वं भवसक्तो भव सकः ।। शक्वरी ॥१७॥ वसन्ततिलक मौनि(नी)पे ॥१८॥ यदि मोनि(नी)पे इति न्यासो भवति, भवति वसन्ततिलकं नाम । श्रीमण्डपेषु मणिरत्नविभूषितेषु सिंहासनेषु वरचामरवृन्दमध्ये । सामन्तदूतनयनानि भृशं दधाना भान्तीन्द्रभानुशशिवरयाः स्वपुष्यैः ।। असम्बाधा कहा दु ॥१९॥ यदि कहा इति न्यायो भवति पञ्चमे अक्षरे छेदश्च भवति, भवति असंबाधा नाम ।। शूढस्नायुप्रै (1) चितितलचरणालिया कम्युग्रीवा या स्वलजवरस्निग्धा । ऊर्वभूलेखा समुचितमुना नृणां पानं डोरल्यानां सचिरतनुरसम्बाथा ॥

·सभाध्यरत्नमञ्जूषायाम् अपराजिता हिमुनौ ह ॥२०॥ यदि हिमुनाविति न्यासो भवति, सप्तमे अक्षरे छेदश्च भवति, (+ भवति ) अपराजिता नाम ।। कमलदलनखा महानयनान्तरा खगपतिनयना गजाङ्कुशनासिका । उरसि पृथुधना महोरकटीकृता भवति तनुरियं रणेष्वपराजिता ॥ राजरमणीयं षि (पी)त्वे ॥२१॥ यदि पि (पी) ले इति न्यासो भवति सप्तमे अक्षरे छेदश्च ह इति अनुवर्तनात्, भवति राज- रमणीचं नाम। सुरक्षणविशिष्टः समासबहुविद्यः सदा गुरुषु भीरुः सदा रिपुषु शूरः। अनङ्ग इव नित्यं जिनोत्सवकराजः रराज रमणीयः परैरहरजय्यः ।। प्रहरणकलिका विरिनि(नी) ॥२२॥ यदि विरिनि(नी) इति न्यासो भवति ह इत्यनुवर्तनात् सप्तमे अक्षरे छेदश्च भवति, भवति प्रहरण- कलिका नाम ॥ महिनकुलमुखं पृथुसमशिरस जलदसरसिजं सितपुरुदशनम् । वरवृषभगति त्वरितमनुवशात् अनुसरति चमूः प्रहरणकलिका ।। अतिशक्वरी ॥२३॥ चन्द्र वर्मा विविवि(वी) ॥२४॥ यदि विविवि(वी) इति न्यासो भवति, भवति चन्द्रवा नाम । वरवृषभगतिव(र)रुणसमसुनखः यदि च भवति मृगपतिसदृशमुखः । वकिल भवति समुचितबहुयशाः दिवि भुवि च नरपतिरमरसमः ।। माला द् ॥२५॥ सैव चन्द्रवर्मा यदि षष्ठे अक्षरे छेदो भवति, भवति माला नाम । सलसिरसमनिमिषसहसमुख निशिवदशनमकुटिलचरणतलम् । मकुख्यमपि पतिमिह यदि लभते सुसुखममयमनुभवति वसुमती ।। मणिमणनिकरा ह (हु)२६॥ पामेऽारे छेदो मवति (+चेत् ) मवति मणिगणनिक्य नाम । अविवाठिन सुघटितमुजतनुपुरुषगजवरम् । जाति भवति किमु समिह मणिगणनिकरः ।।

·पष्ठोऽध्यायः २७ मालिनी विरये ॥२७॥ यदि विरये इति न्यासो भवति दृ इत्यनुवर्तनात् अष्टमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति मालिनी नाम ।। मम हयखुरमिन्नं मार्गरेणु नरेन्द्राः मुकुटपटविलनं भृत्यभूता वहन्ति । न च मम परितोषः येन (यन)मां वत्सराजः प्रणमति गुणशाली कुञ्जरशानदृप्तः ॥ अष्टिः ॥२८॥ ललना तिहिनि(नी) ॥२६॥ यदि तिहिनी इति न्याओं भवति, भवति ललना नाम । अप्रधृष्यमभिरतिबलकुलधनकर नन्दमिन्दुवदनममलकमलबदने ज्ञापयोपयशसमिभवरसागति द्वारि तिष्ठति तब वररुचिरिति ललने ॥ वेल्लिता पि (पी) हिम (मा) दू॥३०॥ यदि पि (पी) हिमेति न्यासो भवति । इति षष्ठे अक्षरे छेदश्च भवति, भवति वेल्लिता नाम || बलवानयवान् सततकुमतिकालापेक्षी नृपतिर्विहितो गुणगणयुतवृत्तो वीरः । लभते पृथिवीं धनपशुवरपूर्णामद्धा सुजितस्त्वहितैः शठकह(+कश)तैर्यो युक्तः ॥ वृषभगजविलसिता सौविनि (वी) ॥३१॥ यदि सौविनि(वी) इति न्यासो भवति इति सप्तमेऽक्षरे छोदश्च भवति, भवति एषभगज- विकसिता नाम ॥ गोषभायताक्षमुस्ललितपदगति उम्बविद्यालकर्णमूदुकश्चिखरितनखम् ध्यायतबाहुकं मृदुल बहुलशिरसिज श्रीन जहाति नित्यवृषभगजविलसितम् ।। कोमललता कवारौ दि(दी)दु ॥३२॥ यदि कवाराविति न्यासो भवति चतुर्थेऽक्षरे पञ्चेमऽक्षरे व छेदय भवति, भवति मालमता' नाम | . Both mss read कोमलल(लि) ता.

·२८ सभापयरनमजूषायाम फुल्लैः पुष्पैः कोमललता रक्तप्रवालाकुरैः शोभायुक्ता पटपदवृता स्यान्माधवीमाथवे । नृणां लक्ष्मीश्वात्मविभवैौजेत पुण्ये सति था योजन्यामेव विकृति साचापि तस्यात्यये ।। अत्यष्टिः ॥३३।। पृथ्वी पिपि(पीपी)रौ॥३४॥ यदि पिषि(पीबी) राविति न्यासो भवति, भवति पृथ्वी नाम । सिराविततमस्थिकाष्ठमयमांसमृल्लेपनं शरीरगृहमत्र पित्तकफमूत्रविड्माजनम् । अनेकगदतस्करप्रचुरगोचरं नश्वरं समेत्य मतिमान् प्रमाद्यति यदेकमेभ्यो जनः ।। हरिणी विकसी दू॥३५॥ यदि विकसाविति न्यासो भवति दू इति षष्ठेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति हरिणी नाम !! पलितवलिभिः कीर्णे तूर्णं जरैत्यजरा सती सवति गलितादम्भःकुम्भादिवायुरपीदृशम् । असुखमतुल रोगानीकोद्भवं च सुद(दु:)सहं कथमिव भवे कष्ट मिष्टा वयं तु रमामहे ।। शिखरिणी रासिशि(सी)॥३६॥ यदि शामिशि(यो) इति न्यानो भवति षष्ठेऽक्षरे छेदश्च दू इत्यनुवर्तनात् भवति, भवति शिखरणी नाम। अमावस्तं यातो दशशतकरः संहतकरः उदेत्येष श्रीमान् विस्तकिरणः शीतकिरणः। पति प्रासादस्थः सयुवतिजनो माधति जनः अजाननायुष्यं मुदितपतितौ हा सपदि ॥ मन्दाक्रान्ता कृवहये दि (दी) द्॥३७॥ यदि तहये इति न्यासो मवति चतुर्थे षष्ठेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति मन्दाक्रान्ता नाम ।। मद्योन्मत्तान् पथि निपतितान् कुक्कुरकोष्ट(ट्र)लङ ध्यान अवसादान वमधु (५) बागान मश्चिकाचुम्बितास्यान् । Boya Ang Both mss. read met in the Sutra as well as the Bhasya, but mmst bie dropped:

·पष्टोऽध्यायः २१ मन्दाक्रान्तस्खलितचरणान् गच्छतोपन्यश्च वीक्ष्य पानागारं प्रविशति नरस्तं वयं किं बदामः ॥ वंशपत्रपतितं लुसुहि (ही) दु (मूल) ॥३८॥ यदि लुमुहि (ही) इति न्यानो भवति दु (दल) इति दशमेश्वरे छेदश्च भवति, भवति वंशपत्र- इतितं नाम। त्याविसहन्नवृष्टिततमाहिसजरमरणे योत्र भवे प्रमोदत इतश्च्यवनमगणयन् । पर्वतकूटमेत्य मधुने तत इह निपतन लेदिस वंशपत्रपतितं मधुलवमणुकम् ।। इति रत्नमषिकायां छन्दोविचित्या माध्यतः षष्ठोऽध्यायः ॥

·सप्तमोऽध्यायः धृतिः ॥१॥ धृतिरित्यधिकारः। किमर्थोऽयमधिकारः १ छन्दोलक्षणार्थम् । कुसुमितलता वेल्लिता मालिनये दुदू ॥२॥ यदि मालिनये इति न्यासो भवति पञ्चमेऽश्चरे षष्ठेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति कुसुमितलता- वेलिता नाम । राज्यं चक्राई नव च निधयो देवयोग्याश्र भोगाः सैषा संपूर्णा रथचरधृतश्रीरपि प्राप्तनाथा । वातेनोप्ताता कुसुमितलता वेल्लिता भारतीय प्रायो नान्येषां श्वसनपवनापातमात्रासहानाम् ।। वाचालकाञ्ची कौसेतौ दे ॥३॥ यदि कौसेताविति न्यासो भवति दे इति एकादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति वाचालकाञ्ची नाम । नींवीशैथिल्यलीला प्रविलसद्वाचालकाञ्चीगुणाः अन्तर्वक्त्राङगुलीभूतहसना नेत्रान्तकान्तेक्षणा। या नार्यस्ता कार्या नच मति कामोयमेत्येव ते शिष्टा ह्याचक्षते शास्त्रमतयो वां वञ्चनां काञ्चनम् ।। अतिधृतिः ।।४॥ शार्दूलविक्रीडितं मनो(नौ)वे तौदै ॥५॥ यदि मनौ (+)ताविति न्यासो भवति दै इति द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति शार्दूल- विक्री(+तिं नाम ॥ पर्जन्यः पिशितं प्रवर्षति न तत् प्रोद्भिद्यते भूतले वृश्चा मांसफला भवन्ति न, न तपस्यन्दते पर्वतात् । सत्त्वानां विकृतिः न चापि पिशितं प्रादुर्भवत्यन्यथा इत्या प्राणिन एव तत्, भवति हि प्राज्ञः सदा वर्जितम् ।। वायुवेगा मरुपिनौ ॥६॥ यदि मसपनों इति न्यारो भवति है इत्यनुवर्तनात् द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, (मवति) नाम।

·सप्तमोऽध्यायः ३१ ३ मान्धातैलययातियातिनहुषा गिरय इव स्थिताः नानादिग्गतवायुवेगनिहतद्रुमतृणराजिवत् तां तां प्राप्य दशां निपेतुरचिरात् कृतसुकृतक्षयाः तस्मात्पूर्वकृतं पुरैति निधनं ब्रजत तपोवनम् ॥१॥ माधवीलता कौलिनि(मी)नौ दृ ||७|| भवति यदि कोलिमि(मी)नाविति न्यासो भवति ह इति सतमे अक्षरे छेदश्च भवति, माधवीला नाम ॥ वेश्या दृश्या प्रमत्तान् भ्रमरगणानिव माधवीलता बध्वा(द्ध्वा)गाढोपगूढं हरिणगणानिव वागुरा वने । आश्नास्या(दाया)थ तु तेषां यदि रमितव्रणिनो जरायुतात् (न्) निस्सारवं विदित्वा त्यजति शिशूनिव वानरी लघून् ।। कृतिः ॥८॥ दीपिकाशिखा सिचिह्ना(लौ दिदू ।।६।। , यदि सिचिहाविति न्यासो भवति दिदू इति तृतीये षष्ठऽचरे छेदश्र भवति, भवति दीपिका- शिखा नाम ॥ पण्डितजनसहवासो जनयति मतिमुत्तमां नृणाम् काश्चनगिरिवरपाचे भवति परभृतोऽपि तत्प्रभवः । दुर्मतिजनसहवासः प्रशमयति मतिं सतामपि मारुत इव सुसमृद्धां विपुछविमलदीपिकाशिखाम् ।। सुवदना यशिवानि(नी) ॥१०॥ यदि(+य) शिवानि(नी) इति न्यासो भवति ह इति सप्तमेऽक्षरे छेदश्च भवति (भवति) सुवदना नाम। शीर्णा बीजेन तुल्या इति किल दशना ओष्ठौ च विगतो केशा भूमौ विकीर्णाः कुवलयसदृशे नेत्रे च विकृते । चारू रम्भानिभोरू स्वजघनफलको स्वस्थौ पृथुगती गधो गोद्य शरीरं यदि किरति तदा सैषा सुवदना ।। प्रकृतिः ॥११॥ स्रग्धरा कौमिहये दृढ ॥१२॥ यदि कौमिहये इति न्याखो भवति सप्तमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति स्रग्धरा नाम !! चित्रं संचिन्त्य तैस्तैः पथिमिकरुभुजैः शत्रुवर्ग निहत्य भोयान्मुत्स्वा यथेष्टं ललितयुवतिमिः यौवने रचयित्वा ।

·सभाध्यरत्नम-जूषायाम् वादि (ड)क्येहं करिष्ये तर इतिविमतेस्तर्कितं सांप्रतं नु आपत्याहत्यकालो नयति सममुभौयात याभाभिकोऽपि || ह इति वर्तमाने पुनः दृ दृग्रहणं ज्ञापर्क छन्दसः उत्तरं न गच्छति उभयच्छेदाधिकार इति । कथा द्रि(इद्रि)गतिः मौनहसौ ॥१३॥ यदि मोनहनुलाविति न्यानो भवति दृ दृ इत्यनुवर्तनात् सप्तमे सप्तमेरे छेदश्च भवति, भवति कथागतिनाम।। मूको वचःप्रवृत्ति मिनमचरणोऽवलोकनगन्धक श्रीन्द्रियेण हीनः श्रवणमभिहितः प्रकीर्णकथारमैः । पश्ची प्रलूनपक्षः खगमनमुदधौ गतिं स शिलाप्लयः कर्तुं यथा न शको न सुकतरहितः तथा मुखमाप्नुयात् ।। ललितविक्रम(मः)स्तितितौड(द्लू) ॥१४॥ यदि स्तितिताविति न्यासो भवति (द्ल)इति दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति ललितविक्रमो नाम । एलकयानकृत्रिमगजैगतैललितवे(वि)क्रमः शैशवः मत्तगजेन्द्रवाजिचरणैरमा(गा)चरणविक्रमो योधनः । एष जानिगडितजवः तवाद्य चलविक्रमः स्थाविरः । एहि वनं पुरैति चयकृन्न ते पुरुपविक्रमो ह्यन्तकः ।। आकृतिः ॥१५॥ भद्रकवृत्तं भिषिषिषि(भीपीपीपी) द्लु ॥१६॥ यदि भिषिषिषि(भीषीधीषी)इति न्यासो भवति द्लू इति दशमेऽअरे छेदश्च भवति, भवति भद्रक नाम ॥ पादकरोदराधाकृतोदयोरि च पराजयः किमु पुनः काकिणिकान्त एव मक्ता वृकोदरखरे पतन(न्)स्वस्तये । यस्य पराजयेन सततं जयोपि च विनाशये (+)रिति वै तन्मनुजाधिदेव पथि यः कथं स लभते-णुभद्रकमपि ॥ दीपार्चिः किरिताता(कीरितिलौर्दै) ॥१७॥ यदि कि(को)रितिका(लो)इति न्यानो भवति दै इति द्वादशाश्चरे छेदश्च भवति, भवति दीपार्चिः नाम ।। बचानेकमवावितोसुकृतप्रसादबनितः सुदुर्लभः दीपास्ति टि (डि) दिन्द्रचापजलदसवरसलिलबुद्दोपमः । भाशुध्वंसितया तमेत्य नमवं चिरें न च विलम्बितु क्षम- मध्यावाधसुखापदर्गमवने करा कुछ न नैनभाभय ।।

·सप्तमोऽध्यायः विकृतिः ॥१८॥ वृन्दारकं रिति तौ तौ ॥१॥ गदि रिति तौ ताविति न्यानो भवति, भवति वृन्दारकं नाम ।। स्त्रवन्मदजलागण्डमदगन्धहस्तिचरद्रक्तपानोचितः मृगेन्द्रनखवज्र दारुणकलक्षवक्षोमुखी व्याघ्रवृन्दारकः। जरा मुदितनष्ट Xxबलवीर्यमानावलेपो वराकः पुनः स भक्षयति दर्दुरान् मृगगणैरवक्षिप्यमाणः शृगालादिभिः ।। अश्वललितं वि पि पि पि (वी पी पी पी) दे ॥२०॥ यदि वि पि षि षि ( वी पी पी पी) इति न्यासो भवति दे इत्येकादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवत्यश्वललितं नाम। अवनितलप्रतिष्ठितपदस्समप्रतनुताम्रपुष्पितनखः विपुलललाटकर्णनयनः प्रसन्नतनुरोमशोभिततनुः । दिवसकरांशुवाहदशनो गिरिस्थलसुसंहतायतभुजः कुलबलदुर्गतोऽपि पुरुषः प्रशास्ति किल राज्यमश्वललितम् ॥ मन्द्रक्रीडा काशि हिविड ( वीदृ ) ॥२१॥ यदि काशि हिवि (वी) इति न्यासो भवति ह (दृ) इत्यष्टमेऽक्षरे छेदश्च भवति, (भवति)मन्द्र- कीदा नाम । विद्युन्मदन्मत्तारेखा सुरपयनुतविततजलधारच: सस्यश्यामः शैला दुर्गे धृतमुपलविवरनिपतितसलिलः । वृक्षाकम्पी चण्डो वायुः परिपतितषितथिखिस्तसहितः फेनैः शुरलैः कीर्णो नद्या नवसलिलचपलसमुपहततरः ।। संकृतिः ॥२२॥ तन्वी सहि(ही) सृहे दै॥२३॥ यदि सहि(ही) सूहे इति न्यासो भवति दै इति द्वादशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति तन्वी नाम || चापनतभूः समस्तिदशना बहिणचावकशुकसहशाची वृत्तमहोर(रू) घनपृथुजघना मृद्रसितायतसमकृशकेशी । संयतपाणिस्तनुमुखचरणा सूक्ष्मतनमहतततनुजड्या सा किल तन्वी मृदुकरचरणा स्थादिर वेवलमवनिपफनी ।। विभ्रमगतिः किषि(कीषी) सौ ॥२४॥ शदि किषि (कोषी) अविति न्यानो भवति दै इति अनुक्तनात् द्वादशाको छेदन भवति, भवति विभ्रमगति म n..

·४ सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् वैषा कुष्ठविकारपामकिटिपक्लिन्नस्रवत् वितरक्तकलेवरा यैषा जीर्णकुलीरवत्प्रशिथिला मुक्तौष्ठसन्ध्यस्थिजालसिरातता। यैषा गृध्रनिकण्ठकूजितशिरा सर्वान्त्रमेदष्टिहापिशितान्तरा ताभिः प्राशबहा न यान्त्यपगतिं भूक्षेपणाभिहृता नरबुद्धयः ।। अभिकृतिः ॥२५।। क्रौञ्चपदं लेलेविविवि(वी)दल (द्लू) ॥२६॥ यदि लेलेविविवि(वी) इति न्यासो भवति दल (द्लू) इति दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति क्रौञ्चपदं नाम । यजिनगीतं स्पष्टपदार्थं गणधर विरचितमृदुविशदपदं तस्वविभागव्यक्तिगभीरं सुनिपुणबहुविधनयशतवहनम् । स्वार्थविशेषध्यानपुराणं क्षपयति मलमपि जनयति पटुतां तद्भुवनैकज्योतिरुदारं श्रुतमपरमयतु मम मतितिमिरम् ॥ हन्स(हंस)पदा यीयीविविवि(वी) ॥२७॥ यदि वियि (यीयी)विविवि (वी)इति न्यासो भवति दल (द्लू) इत्यनुवर्तनात् दशमेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति इसपदा नाम || वोरं विमलं देवं त्रिदशासुरनरवरपतिगणधरमहितं रागाद्ययुतं रोगवियुतं विजननमरणममरणममलम् । हेमामतर्नु कामारिजितं दिवि भुवि च विततसुविमलयशसं नवा जिनपं मयों लभते शिवपदमपगतभवभयमुरु तत् ।। उत्कृतिः ॥२८॥ अपवाह किविविविवा दो ॥२९॥ यदि किविविविवा इति न्यासो भवति दो इति त्रयोदशाक्षरे छेदश्च भवति, भवति अपवाह नाम || वास्यं मे शृणु वरतनु निगदितमिह तव हितमतिसुलभं शश्वत् कामेषु प्रचलितमतिकृशशरमपि सुखकरमपि बहुकारुण्यम् । दास त्वं त्यजसि रिपुमिव सकलविमलशशिनिभमुखसुशीलं ते सख्यं मे यदि गणयसि न तु मम हितमिह खलु सखि तव मोक्तव्यम् ।। आपीलं सिवियविवि(वी)दो ॥३०॥ यदि सिवियविषि(वी)इति न्यासो भवति दो इति त्रयोदशाश्चरे छेदश्च भवति, भवति आपीलं नाम ॥ मानवपतिरुवलनयसत्त्वो भूत्वा भुवमनुभवति च सकलां मासरस्वरपरिषदपेतो. नाकालयगणपतिरमि भवति । मोचवमनुपममपमतमोकापील सुखमविचलमपि लमते धार्मिक इति तव धृतिमविचेचा धर्म कुर बुध बिनबुधयिते ॥

·सप्तमोऽध्यायः ३५ भुजङ्गविजृम्भितं काशिहि मुनी (दोदे ॥३२॥ यदि काशिहिमुना वति न्यासो भवति (दृ)दे इत्यष्टमे एकादशेऽक्षरे छेदश्च भवति, भवति भुजङ्ग विजृम्भितं नाम ॥ नागेनागे नागेनागे स्थलममति विगलितमदे प्रसुशुष्यति धर्मगे शेपेशेषे शेपेशेषे सितजलदपटइनिनदैः सदा किल बोध्यते । तस्यैतस्य तस्यैतस्यै वितमसि विरजसि परिणायबिन्दुनिभामये हेताहेती हेतौहेतौ कथ किमुत भवति भवतो रजस्तमसोर्गुणः ॥ तन्न अ(या)धिका मध्यमतिच्छन्दः ॥३२॥ यदि भुजङ्गविजृम्मितमेव मध्य(ध्ये)लघुभिरभ्य(टः)धिकयुक्तं भवति, भवति अतिच्छन्दो नाम || एवं प्रोचुः क्रौञ्चस्याग्रं मणिकनकरजतपटलशशिकिरणसदृशं शि(सि)ताम्बुदसंनिभम् , क्रीडाभूमिः गन्धर्वाणां गजगवयशरमरुरुपृषतशकुनिचरितं प्रतिष्ठितकिन्नरम् । मिन्नं शक्त्या लीलावत्या स्फुटकुट जतिलकखदिग्धवविषमशिखरं लतागृहसंकटम् , स्कन्धस्वेदैः देवैः दृष्टो हितमिव पिबतु वरुणरविसदृशवदनो मयूरवरध्वजः ॥ चण्डवृष्टिप्रयातं हितः ॥३३॥ आदित एव षड् लघवो भूत्वा पुनर्मधलघुत्रिका भवन्ति, भवति चण्डवृष्टिप्रयातं नाम || नदति मदशिखी न भा भाति विद्युल्लताजालमालोशि(च्छ्रि ताम्मोदकीर्ण नमः स्फुटमदजननः प्रवत्यम्बु लञ्च द्धृकादम्बरं(?) वारिपूर्णाध्वगो मारुतः । जलधरसमये न मया हित्वा प्रवात प्रसीद प्रियैरास्थितोऽप्यग्रतः नवजलधरवृन्दमालोक्य काङक्षते तत्यरचण्डदृष्टिपयाते ॥ आह च एतावन्तः मध्यलघुत्रिका इत्यनुतत्वात् न शायन्ते इत्यत्रोच्यते | अतिच्छन्द इत्यनुवर्तनात् तत्रत्यपरमितममिधानाच्च यावद्भिर्मध्यलघुत्रिकैरादिस्थैः षड्मिः लघुमिश्चोत्कृतिरतिक्रान्तो भवति सतप्र- भृतिमिः मध्यलघुत्रिकैः षड्भिलघुभिश्च । गाथा प्रसिद्धा ॥३४॥ अस्मिन् शास्त्रे त्रितयं सिद्धं जातयो नियता अपि छन्दांसि चं इति | नियतमात्रा अनियवाक्षरा: जातयः । यथाहुः आर्याद्या (:).नियतमात्राणि नियताक्षराणि यानि यथा तानि उद्भवमभृतीनि । नियता. धराणि अनियतमात्राणि छन्दांसि तानि गायत्रोप्रमुखानि च । तस्मात् त्रितयादन्यथा यो दृश्येत श्लोकः सा गाथा नाम भवति । यथा- युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो मीमसेनोऽस्य शाखा । माद्रीसुतौ पुष्पसमृदिरेवं मूलं कृष्णो बस च ब्राह्मणाश्च ।। इति रत्नमजू षिकायां छन्दोविचित्यां माध्यतः सप्तमोऽध्यायः ॥ पुष्यफ समृवित A.

·अष्टमोऽध्यायः अत्र गायत्यादिपुत्कृतिपर्यवसानेपु तनुमध्यादिभुजङ्गारम्भितपर्यवसानानि वृत्तानि उपदियानि । किन्तु एघु छन्दःसु तान्येव वृत्तानि अन्यान्यपि सन्तीति । अत्रोच्यते । अन्यान्यपि सन्ति तान्येतानि सन्तीति ज्ञापनार्थमयमुपायो विवाः ते ।। मधं ॥१॥ न रूपे ॥२॥ नि द्वे ॥३॥ मि कृतिः ||४|| यस्य कस्यचिच्छन्दसः समवृत्तानां जिज्ञासायां तच्छन्दसः पादाक्षराणि न्यस्य अर्थ त्यक्त्वा मति गुरुं न्यस्य, यत्रादौ राशिरधै न ददाति तत् रूपं त्यक्त्वा नरूपे इति लघु न्यस्य एवं पुनः पुनः । अन्त्यरूपम् ॥५॥ तेषां न्यस्तानां गुरुलघूनामान्त्ये अवस्तादेकं रूपं न्यस्य प्रतिलोमम् , अन्त्ये यदि लघुस्तत्र लघुनि (+नि) द्वे इति द्विगुणं कृत्वा यदि गुरुस्तत्र गुरौ मि कृ तरिति तावत्कृत्वः तच्छन्दसः समवृत्तान्येतावन्ति इति निदिशेत् । अत्राइ । कथमेतदवगम्यते ? पादाक्षराणि एव क्रियते गृहीत्वा न सर्वाक्षराणि क्रियन्ते इत्यत्रोच्यते। पादे गायत्री दू अक्षरा इति प्रतिपादाक्षरपरिमाण मुक्तं युनस्तानि चतुर्गुणितानि छन्दोक्षराणीति लक्षणतोऽवगम्यते । तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव इति पादाक्षरेष्वेव प्रसिद्धिः। मधे नरूपे निद्व मिकृतिरित्येतानि चत्वारि सूत्राणि युगपद् व्याख्यातानि ।। तत्समम् ॥६॥ तान्येतानि अनेन क्रमेणाधिगतानि तस्मिन् तस्मिन् छन्दसि प्रवृत्तानि भवन्ति ।। द्विः परस्य ॥७॥ यस्य कस्य छन्दसः समवृत्तानि द्विगुणितानि तस्मात्सरस्य छन्दसः समवृत्तानि भवन्ति । तत्कथम् ? जगत्यां समवृत्तानि चत्वारि सहस्राणि षण्णवत्युत्तराणि तानि द्विगुणितानि अष्टसहस्र णि शतद्वानवत्युत्तराणि अतिजगत्याः समवृत्तानि भवन्ति । हकृत्यूनं पूर्वेषाम् ॥८॥ ह इति पारिभाषिकसंज्ञा अष्टानां कृतिरिति लौकिकी । तावत्कृत्वः कृताः चतुःषष्टिरित्यर्थः। यस्य कस्य छन्दसः समवृत्तानि चतुःषष्ट्या वियुतानि तस्मात्पूर्वेषां सर्वेषां गायत्र्यादीनां समवृत्तानि । कथम् ? जगत्यां समवृत्तानि चत्वारि सहस्राणि षण्णवत्त्युत्तराणि तेभ्यः चतुःषष्टिं व्युदस्य शेषं चत्वारि सहस्राणि द्वात्रिंशदुत्तगणि गायच्यादीनां समवृत्तानि त्रिष्टुप्पर्यवसानानां भवन्ति । समकृतिरर्धसमं च ॥६॥ समानि तानि तावत्कृत्वः कृतानि समाधसमपिण्डो भवति । ततः समासमानि व्युदस्य शेषाणि विष- माणि भवन्ति । संख्यासमाप्त्यनन्तरं प्रस्तार उच्यते । अनन्तरं नष्टमुच्यते । विज्ञातगुरु लघुकस्य वृत्तस्य संख्या- ·अष्टमोऽध्यायः ३७ मात्रेण गुरुलघुविन्यासनिर्णयो नष्टः । आह । गायत्यादीनां समवृत्तानि यानि गणिततोऽवगतानि तानि येन क्रमेण प्रत्यक्षतः उपलभ्येरन् स चापि क्रमोऽस्ति ? भस्ति इत्युच्यते । पृथिवीं समतलां कृत्वा परस्परविशिष्टगुरु- लथुविन्यासानि प्रसार्य दृश्यान्यनेन क्रमेण । मिनत्यधोधः ॥१०॥ मिति वक्रां रेखामालिख्य निति ऋज्वी चाधोधः एकान्तरिते लेख्य यावत्संस्थापरिमाणमयं सर्ववृत्तानां प्रथमाक्षरविन्यासः । द्विर्द्विरितः ॥११॥ द्वितीयाक्षरस्थाने बके द्वे द्वे ऋ(ज्वी)द्व इत्यधोधः प्रस्तारयेत् । ततस्तृतीयाक्षरस्थाने वक्राश्चतसः ऋज्यश्च आछन्दसः पादाक्षरपरिसमाप्तेरेष प्रस्तारक्रमः । अनेन प्रस्तारक्रमेण तानि वृत्तानि परस्पर विशिष्टानि प्रत्यक्षतो दृश्यन्ते । अथ नष्टमाह । नर्धे ॥१२॥ सैकस्य म् ॥१३॥ इमे द्वे सूत्रे सह व्याख्यास्यामः । तेषु प्रस्तारितेषु मध्ये यद्येकं विनश्यति तदेतावतिथमिति संख्या ज्ञात्वा तावन्त्यक्षराणि न्यस्य अर्ध त्यक्त्वा नर्धे इति लघु न्यस्य, यदार्धे न ददाति तदा रूपं प्रक्षिप्य अधं त्यक्त्वा सैकस्य मिति गुरुं न्यस्य एवं पुनः पुनः यावत्छन्दसः पादाक्षरपरिमाणं तत्वावतिथं वृत्तं वाहग्विन्यासं भवति । अथ उद्दिष्टमाह । कश्चिद् ब्रूयात् । किंचिवृत्तमुद्देश्यमेतत् वृत्तमेतस्मिन् छन्दसि कथितमिति । तदृत्तं प्रस्तार्य (+ अन्ते तदधस्तादेकमक्षरं यस्य भनेन क्रमेण कुर्यात् । नि द्वे ॥१४॥ मि चैकं त्यजेत् ॥१५॥ तमक्ष प्रतिलोममुन्नयेत् लधौ धौ द्विगुणितं कुर्यात् । तथा गुरावपि । किञ्चान्यत् । गुरावेकमक्षरं त्यजेच यदागतं तावतिथं वृत्तं छन्दःप्रस्तारमिति निर्दिशेत् । सूत्रद्वयं युगपद्याख्यातम् । ददादि ॥१६॥ इति यथाक्षरं एकद्वित्रीणि इत्येवमेकायकोत्तरं यावच्छन्दःपादाक्षरपरिमाणं न्यस्य ततः संख्या सात्या तावन्त्यक्षराणि । सपूर्वमनन्त्यः तेष्वेकारादिकेषु गशिषु पूर्व पूर्वमविनष्टमेव परस्मिन्परस्मिन् प्रक्षिप्य वर्जयित्वान्त्यं अन्त्यं केवलं गृहीत्वा अतोऽन्यत्र स्थापयित्वा पुनश्च पूर्व पूर्व परस्मिन्परस्मिन् प्रक्षिप्य अन्त्यमन्त्य केवलं गृहवा पूर्वपदं स्थापयेत् ॥ तददादिनः ॥१७॥ क्ये(2)ता राशयोऽप्यागता एकळधुद्विलघुप्रभृतयो भवन्ति । आह । संख्यादीनां पृथक् पृथक् अनुक- माध्युपदिश्यनि किं तथैवाक्रमेरन् , आहोस्विदन्योऽप्युपायोरिख येनैकत्वेऽनुपक्रमोस्तीति । अस्तीत्युच्यते । . Here mss. B. ends.

·३८ सभाष्यरत्नमञ्जूषायाम् द्वाद्विद्विः ॥१८॥ पूर्वकं न्यस्य तत्प्रतिराशयो द्विः कार्याः । एवं प्रतिराशयो द्विगुणिताः कार्याः राशयस्तावन्तो यावन्ति पादाक्षराणि । तत् कथम् । पूर्वमेकं न्यस्य तत् प्रतिराश्यादिकृता द्वे द्विः कृत्वा ततः अष्टौ षोडशद्वात्रिंशत् इति । गायत्रीपादाक्षराणि षडिति षड् राशयः कार्याः ॥ इदानीं ग्रहणोपायो विधास्यते । कथम् ? सैकं यत्र यावत्तत्र तावतिथे नः ॥१९॥ ते एकादिका राशयः पूर्व स्थापिता अक्षरस्थापनीयाः। यस्मिन् यस्मिस्थाने स्थिता एको वा द्वौ वा त्रयो वा चत्वारि वा पञ्च वा षडपि वा एकरूपसंहितायां संख्या भवन्ति । तावतिथे वृत्ते तल्लघवो भवन्ति । तत्कथम् १ आद्यक्षरस्थाने एक प्रक्षिप्य द्व ततो द्वीति वृचे आद्यक्षरं लविति निर्दिशेत् । तथा तथा प्रथम. द्वितीयराशि त्रीणि सैकानि चत्वारि ततश्चतुर्थप्रथम द्वितीयाक्षरे लघु एवमाप्रातारावनानान्नेयमिह संख्यादीनां चिन्तनाचे षडपि राशयः सहिता एकरूपयुतश्चतुःपष्टिर्भवन्ति ।। ततश्च षष्ठं वृत्तं सर्वलध्विति सिद्धम् । तेन सर्वल. धवसानात् वृत्तानां चतुःषष्टिरिति वृत्तसंख्योपलब्धा लघ्वक्षरसायान् षडपि राशीनाश्रित्य प्रक्षेपभूतेनैकवृत्तरूपेण प्रथमल प्रस्तारयेत् ।। पुनः प्रथमाक्षरे स्थानि एकस्मिन्प्रक्षेपभूतं प्रक्षिप्य संजाते द्वे ततो द्वितीये प्रथम लधु प्रस्तारयेत् । पुनः द्वितीयाक्षरस्थाने ये यश्चरराशावेकं प्रक्षिप्य त्रीणि ततस्तृतोये लघु प्ररतारयेत् । पुनः प्रथम- द्वितीयराशिद्वये रूपं प्रक्षिप्य चत्वारि ततश्चतुर्थ प्रथम द्वितीयं लघु प्रस्तारयेत् । एवं पञ्चमाद्यानि यथा भवन्ति तथा प्रस्तारयेत् । इदानी लघुगुरु लघुगुरु इत्येवं न्यासवृत्तं कथमिति प्रपृष्टे एतवृत्तं प्रथमचतुर्थपञ्चमराशयः सहिताः सहकरूपाः षड्विंशतिरिति निर्दिशेत् । एतदुद्दिष्टम् । अथेदानी षडिवचतिः कीदृग इति पृष्ट प्रथमचतुर्थ- पञ्चमराशयः सहिताः सहकरूपाः षड्विंशतिर्जातेति प्रथमं च । श्रीमदनन्तनाथाय नमः। लगकियां सुधीः कुर्यात्तत्र येऽङ्काः स्थिताः क्रमात् । तचदङ्कपसंरख्यातान् कोष्ठांस्तेषां पुरो लिखेत् ॥२॥ सर्वगुर्वन्तसविधकोष्ठे तत्रैकमालिखेत् । तमेव द्विगुण कृस्य तस्याधो द्वयङ्कमालिखेत् ॥२॥ च द्विगुणीकृत्य चतुरमथालिखेत् । तत्रैकमपनीयोर्ध्वपक्क्तो व्यङ्कमुपक्षिपेत् ॥३॥ पकं च द्विगुणीकृत्य षडत तदधः क्षिपेत् । तत्रैकमपनीयोगे. पती पंच लिखेत्ततः ॥४॥ चतुरद्विगुणनात् अष्टौ च तदधः चिपेत् । सताप्यूर्जपतो निवेशयेत् ॥५॥ एवं द्विगुणितान् पञ्चादिकानन्दानधः क्षिपेत् । तावकोनकालपडतो कुर्नव विधिम् ॥६॥ विधिम् । सक्दन, कोषः सवें स्युरक्षिताः ॥७॥ तन्त्रकापनयात् ·अष्टमोऽध्यायः ३९ भवेत् । प्रस्तारो मेरुनामायमत्रच्छन्दोद्भवं एकलव्वाठिवृत्तानाम् उत्पत्तिस्थाननिर्णयः ॥८॥ एकद्वयादिलग क्रियाङ्कसमसंख्यानेपु कोष्टान्तरे- ध्वेकादीन् द्विगुणानधो विस्चयेत्तांश्चौजमेकोनकान् ! इत्यन्तावधि मेररेष माहितः स्याद्वधमानाह्वयः छन्दस्पेकलगादिवृत्तजननस्थानं विह ज्ञायते ॥९॥ एकद्वयादिलगक्रियातगणनामानप्रमाणालयः मेरुक्ष्माघरवद्विरच्य खटिकोत्कीर्णरथाद्यालये। वृत्तं त्यस्य तदादिमं द्विगुणयंस्तस्याप्यधः स्थापयेत् एकोनेन तदोगरि प्रतिलिखेदेवं हि मेक्रिया ॥१॥ खण्डमेरुप्रस्तारो यथा- सैकामेकगणोज्ज्वलाममिमतच्छन्दोक्षरागारिकाम् घका श्रेणिमुपक्षिपन्नधरतोऽप्येकैकहीनाश्च अवं द्विद्विग्रहाङ्कमेलनमघोऽधः स्थानकेष्वालिखेत् एकच्छन्दसि खण्डमेरुमला पुन्नागचन्द्रोदितः ॥११॥ एतत्सद्योतक्रमेण प्रस्तारे कृते विवक्षितच्छन्दसः लगक्रियया सह ततः पूर्नस्थितसकलच्छद लगक्रिया: सीः समायान्तीत्यर्थः ।।

·प्रस्तारा:- चतुर्थं छन्दः अधमेरुः १। ६ ४ १ ४ ૨ ३ १ १ ३ ३ ६ ४ ६ ७ १३ १ १ ६ १२, १४ १५ १ ६ १ पञ्चमं छन्दः मेरुप्रस्तार १ १ ३ ९ ६ १९ २१ २५ १० १० १५/ २० २२ २३ २६ २७/ २९ २६ / २४/२८ ३०३१ ३२ ·NOTES. NOTE::- In the craphical representation. I stunts for a sicurt letter an Stor a long ne] ADHYAYA I. Sūtras 1-10: These explain the Samjìās or the technical terms employed by our author to represent the eight Akşıra Ganas or groups of 3 letters each, first employed for scanning a line of Varna Vittas by Pingala. Our author uses a double set of these teris one consisting of consonants and another of vowels alone. The last vowel and the last consonant in each of the fi:st cight Sītras stand for the metrical group of short and long letters represented by the word of which the Sūira consists. Thus or 31 stands for a group of three long letters and so on (see Sütras 9 and 10). Similarly, the 2nd consonant in each of the first four Sūtras and the 1st consonant in each of the first two Sūtras stand for a metrical group of short and long letters which is represented by that part of the Sülra which ends with that consonant, Thus I stands for a group of two long letters and F stands for a single long letter (see Sūtra 10 and commentary). The following is a full list of such terins with their equivalents employed by Pingala wherever possible: 31 = SSS=# of Pingala Q = ISS = 7 त् or औ= SIS =र् = IIS = 2=SSI = 2 a=ISI = ऋ= SII = ह् or &=IIT = 7 यू =SS; (=IS; <= =SI; Q=II; = S=7, of Pingala; I=I= of Pingala, The last two symbols, namely those for single long and short letters, clearly show the influence of Pingala's Hive and from representing all long and all short letters respectively. 6 क् or - or 03 प् or RL or for por = SII , ·( 42 ) S, 11:-Eren a short letter (7) is treated as a long one (#) when i: is follored lija conjunct consonant (im). According to the commentator, the word sift shows that the rule is optional, solliat sometimes, ille short letter does not become long eren wlieni followed by a conjunct consonant, It also suggests that a long letter is ordinarily equal to two short ones. S. 12:- At the ciid of a line, a short letter is considered as equal to a long one metrically, S. 13:This lovverer, is not applicable to short letters standing at the end of odd lines of the Aryã and such other metres. The illustration No. I given for Sūtra No 11 (cleren) serves also for this rule, says tlie conimentator; for, the short tetter o occurring at the end of the 3rd line of the stanza which is in the Aryā inetre is not to be considered as long. S. 14:--The letters a, a, f, at etc, respectively represent the numbers 1, 2, 3, 4 etc. This is an important innovation introduced by our author. Earlier and later writers employ popular terms signifying a definite number such as sainudra standing for 4, nayana standing for 2 and so on. S. 15-16:-Sometimes the letter of is added to this letter &, a1, fe etc. (thus que op, for etc.) as a mere ornamental appendage; but this is not always done. S. 18–19-These two Sūtras refer to the Yati, which ought to be agreeable to the ear. It always occurs at the end of a line, but sometimes even in its middle. I am unable to understand fully these two Sūtras with their Bhāşya, It is quite likely that what is slown as the Bhāṣva by my manuscripts is a part of the Sūtras theinselves, here. For a further exposition of the rules about Yati, see Halāyudha, on Pingala's Cliandas, 6.1 (N. S. P. 3rd edition, PP. 100-103). S. 20-24:-These 4 Sūtras enumerate the broad divisions of the Varņa Vịttas, beginning with Gāyatrī having 6 letters in each of its four lines and ending with Utkrli having 26 letters in each of its four lines. It deserves to be noted that our author does not define the earlier classes of metres, i.e, those that contain froin 1 Bo 5' letters in each of their four lines. In this he follows Pingala and Jayadeva. Even Bharata enumerates these five classes only, ·( 43 ) under the Prākrta metres in ch. 36 (but not under Sanskrit metres in ch. 16) meaning thereby that they were not current in Sanskrit poetry as a rule. Prākrta metricians, who also write on the Varna Vrttas seem to have first introduced and illustrated then. Thus l'irahānka, and probably also Svayambhū, define these five classes amorg the Varna Vittas. They are then followed by Kedāra and Hemacandra, by whose time their definition seems to have already come in rogue. S. 25:--This Sūtra mentions a special terin namely I for a Mātrā Gaņa of four Mātrās. The Mātrā Gaņas are needed for scanning the Mātrā Vittas like the Aryā. In making use of only one Mātrā Gaņa, nainely, the Caturinātra, our author again closely follows Pingala. As a matter of fact, all writers prosody including Hemacandra have not made use of any other Mātrā Gana in defining the Sanskrit Mātrā Vittas. For this and the next Sutra, compare Pingala, 4, 12-13, S. 26:—This Sūtra gives the five different kinds (f the Caturmatra Gaạis in view of the short or long letters that may be employed in them. They are:- =SS; = II 5; q=ISI; # - SII; and + $=1,111. Three of these are already noticed among the 8 Akşara Gaņas, since they contain three letters each. The first and the last are neir, since they contain 2 and 4 letters respectively, ADHYAYA II. Pingala has defined the Aryā group and the other Mātrā Vittas in one chapter viz. tlie 4th. Really speaking, Sanskrit Mātrā Vittas consist of three main groups, namely the Aryā group, the Vaitālīya group and the Mātrāsamaka group. Out of these, the Aryā group and the Mātrāsaniaka group are groups of pure Mātrā Vịttas, where a definite number of Mātrā Gaņas, kept separate froin each other by the avoidance of a long letter at their junction, is required. The third Group. is a group of metres which are called Mātrā Výttas, because in them a defnite number of Mātrās, and not letters are required to be employed in a line, These Mātrās, whatever their, number, are not rigidly divided into a number of definite groups as in the case of the Aryā and the Mātrāsamaka. Only, there are ·( 44 ) restrictions about the introduction or avoidance of sliort and long letters for representing a particular Mātrā or Mitics. Out of the three groups tlie Ary group consists of metres of two lines wliile ile laitūlīva group consists of metres of four lines, oul of which the 1st rcseinbles the 3rl and ilie 2nd resembles llie 41h. Tliey are the Matrā lintas of the Ardhasama type. The third groll i, e., the Mātrāsainaka group, on the other hand, contains metres cach of which consists of 4 lines of the same type and length. Our author has separated thc last two groups (of metres of four lines eachi) from the first group and treated them in the third Adhyāya. On the other hand, he has picked out the group of the Ardhasania l'arşı lritas beginning willi Cpacitraka from its proper place in the midst of the larņa litlas-In Pingala, they are treated after the lişana and before the Sama Vrtas of four lines cach—and tacked it on to the Aryā group in Edliyāya second. Evidently he has done this because in both these groups, the full hall of a stanza. whether it consists of one line or of two, has to be defined, whereas, in all other metres, including eren tine Vaithilya group, only one jourth of a stanza is required to be defined, together with a few peculiarities of the odd or the even lines in the case of the Ardha sana Nitril Virtaa, other thing's being cominon to all the four lines. This in the 2nd chapter of our book, the Adlikārasītra is 16 dhe, while that in cliapters 3 to 7 it is pide, S. 2-3:-111 each half of the Arya, there are seven (7) Caturmītra Ganas ( 7:) and one half nore; anorguliese seven, only. those which occupy even places (i.c.,) 2nd, 41h and 6th can be of 3 (ISI) type, but those in odd places inust never be so. See for the same rules l'ingala. 4. 14-15. S. 4-8:-The 6th Caturmätra in the first half is eillier of the 3 (ISI) type or of the fa (I,111) type. If it is the latter, a new word wust be coinmenced with the 2nı Mātrā, the earlier worsi belng finished with the 1st. If the 7th Caturmätra (a) be of the ft (IIII) type, a fresli word must be commenced with the very first Matrā, the çarlier word being compleled with the last Mātrā of the 6th Catus mātra Gaņa, This same rule holds good in the case of the 5th Caturmātra Gaņa (59) in the second half of the Aryā ·( 45 ) (qui). If it is of the fa (1,111) type, a fresh word must be com menced with its very first Mātrā. In the second half of the Arya the 6th Gaņa (ar) is not a Caturmūtra, but consists only of a single short letter (a ga). For all these rules, compare Pingala, 4. 16-21. S. 9-10:- That Aryū is called Pathyā, whose odd lines i, e., 1st and 3rd consist of three Caturinātra Gaņas only. That which is not so is called Vipulā. These two Sūtras which resemble Pingala 4. 22-23 furnish an interesting comnientary on the controversy about the number of lines in the Aryā metre. According to these rules, if a word is finished with the ird Caturmātra in the halves of the Āryā, the Yati is naturally introduced there and the half becomes automatically divided into two lines. In such cases, i. e., where both the lialves are thus divided into two lines each, the Aryī must be considered as a mette of four lines. But if thie end of the 3rd Caturmātra does not synchronise with also the end of a word in either or both the halves of the Aryā, the Yati is not introduced at the end of the 3rd Caturnātra, since the word, which is commenced but not finished in it, must be completed before a metrical pause is allowed. It is in such cases, where a natural Yati or metrical pause is not introduced at the end of the 3rd Caturmātra owing to the incomplete ulterance of a word, that the halves of the Aryū are not Felt as divisible into two lines each and consequentlyĀryā is felt and therefore regarded as a metre of two lines. Thus then the Pathyā Āryā is a metre of 4 aud Vipula Arya a inetre of 2 lines. But since there is no conipulsion about the finishing of a word at the end of the 3rd Caturinātra, the Aryā on the whole, has been regarded as a metre of two halves i, e., two lines, by the metricians, like Pingala and others. It is however, noteworthy that commentators usually regard Pathyā to be the normal type and Vipulā to be the exceptional ane. They therefore, regard Vipulā ( and not Pathyā) to be of three kinds i e. Mukha, Jaghana and Ubhaya Vipulā, according as the characteristic of the unfinished word is found existing in the 1st or the 2nd or boil the halves, See Halāyudha on Pingala, 4-23. Both Pirgala and our author are silent about these divisions of Vipulā, showing thereby. that perhaps by their time the public opinion had definitely swung in favour of the view which regarded the Arya Beatre of four lines.

·( 46 ) S. 11–13:- An Aryā is called Capalā when the groups & (SIS), 5 (TSS), 7 (I) and sit (SIS) follow in succession after the 2nd Matrā of the 1st Caturinātrā ( nå); or in other words as it is put by Pingala, 42, when the 2nd and the 4th Caturmātras in each half are both preceded and followed by a long letter each, and are themselves of the 4 or 5 type (ISI) i.e., the out of Pingala. If this characteristic is found in the 1st halſ, the Aryū is called Mukha Capalā; if in the 2nd, it is called Jaghana Capalā; if in both,' it is called Maha Capalā. See Pingala, .4. 25-26. The last variety is not mentioned by our autlior expressly, nor by the commentator. Each of these three kinds of Capalū are possible in Pathyā as well as in the three Vipulās. Thus we have 4x3+4= 16 varicties of Āryā; see Halāyudha on Pingala, 4. 20 (N. S. P. 3rd edition, p. 51). S. 14:-If in the second half of the Aryā, the 6th (mm) Gana is a full Caturmātra and does not consist of a single short letter, or in other words, if the 2nd half is similar to the 1st, the Aryā is called Giti; cf. Pingala, 4.28. In this Sūtra, the words at a are to be supplied from Sūtra 13. All the rules applicable to the 6th Caturmālra, mentioned above in Sūtras 4 and 5 are also applicable here as the commentator reminds us. S. 15:-1f the 8th Gaņa (FT) in the Gīti is a ful? Caturmätra (and not a lialf one), the same is called Aryāgīti. In this Sūtra, the words quieta au are to be supplied from the last Sūtra, so that S. 15 literally means 'If the 6th and also the 8th Gaņas are full Caturmītras the Aryā is called Aryāgīti'. Compare Pingala, 4. 31. Other metres derived from the Aryā, like Upagīti and Udgili (compare Pingala 4. 28, 29) are not mentioned by our author nor by his commentator, and strangely enough, the section on Aryā is brought to a conclusion with the Galitaka which has no connection with the Aryā nor is it a metre of two lines or halves. The only possible connecting link between the Āryā and the Galitaka is that the lines of both are made up of a definite number of the Caturmātra Gaņas. None of the Mātrā Vịttas from the Vaitālīya group have their fines thus composed. Really speaking, Galitaka is not a Sanskrit metre; at least it is not known as a Sanskrit metre to older "Sanskrit' metricians. Even Hemacandra who first mentions it, counts it among the Prakrit metres; besides, according ·( 47 ) to lim Galitaka is rather a classnanie of Prakrit 11ctres of a particular type. See Hemacandra, Chandonušāsana (JBBR.IS. 1943) IV. 17 ff. But the Prakrit merte which exactly corresponds to our Galitaka is Lalitā of Virahānka, Vșttajātisamuccaya ( JBBRAS. 1929) IV. 60. In any case, it is very dillicult to guess the reason1 for which the Galitaka is regarded as a Sanskrit inetre and further why it is defined at this place. The author, indeed, must have felt the incongruity of this metre coming under the 'adlikāra' of cardlie' and so he has added the word pralipādan in its definition, S 16=A Galitaka stanza has four lines, each containing five and a half Caturnātras of any kind. The illustration by the commentator looks like a quotation. Hereafter, in Sūtras 17–18, the author defines the Ardlaşama Varņa Vịttas for reasons suggested above in the introductory note to this chapter. Each definition is made up of a pair of groups of symbols, the first of which gives the composition of odd lines, while the 2nd gives that of the even ones. I shall explain the definitions graphically as well as by giving the euqivalent Akşara Gaņas according to Pingala's system since this is very generally known. In showing the Gañas, I shall use full letters in the place of consonants for the sake of convenience. S. 17-उपचित्रक : प, ई, व, औ ; ल, उ, ष, ए (सससलग; भभभगग). =IIS, IIS, II, SIS, ; SI, .ISI, ISI, ISS. See Pingala, 5. 32. S, 18-7987: 7, 3, 9, 8; , J, 9, 8 (37***1777754). SI, ISI, ISI, ISS; III, ISI, ISI, ISS, Sec Pingala, 5. 33. S. 19:--arradt: 1, 3, 7, 8; 7, 3, 4, 8 (891; ***), = I, ISI, ISI, ISS; SI, ISI, ISI, ISS. See Fingala 5. 34. S. 20:-भद्रविराट् : य, ई, र, ए; क, ई, र, ए (तजरग ; मसजगग). =SS, IIS, IS, ISS; SSS, IIS, IS, ISS. See Pingala, 5. 35. S. 21: -at: 7, 8, 9, 8; 4, 3, 7, & (utan; TTTTT). - I, ISI, SII, ISS; SI, ISI, SII, ISS. See Pingala, 5. 36. - ·( 48 ) S. 22:-311661f7: 7, 37, T, F; 9, 37, 1, (acgt1; GIFTT). =SSI, SST, IS, ISS; IST, SSI, IS, ISS, Sec l'ingala, 5. 37. Both tlic mss. drop the illustration of Aklıyüuiki and the definition of Viparita Aklıyäniki. Tlie, verse 271€ cic, is an illustration of the latter, for wliosc definition soc Pingala, 5. 38. S. 21:- : 7, ?, ?, sit; E, F, , Bit (सससलग; नमभर). = 11, SII. SIT, SIS; III, SIT, SII, Sis. Compare Pingala, 5, 39. S. 25: मालभारिणी : व, ऋ, त, ए; प, ऋ, त, ए, (ससजगग: सभरय). = IT, SII, SIS, ISS; IIS, SIL, SIS, ISS. Sec llenacandra, N.S.P. edition, 1912, 3. 17. This is not mentioned by lingala or Keclāra. S. 26: -37972997: 2, 5, 9, eft; &, J, a, (77777; 5772). [T, IIT, ISI, SIS; III, ISI, ISI, SIS. See Pingala, 5. 40. S. 27:-gal91: 7, 8, 7, ; , , , , (79th; F5FT). = III, III, SIS, ISS; III, SIS, I, SIS, ISS, Sce Pingala, 5. 41. S. 28:aa: a, a, a, , st; 7, 3, 7, T, (TF?FT; FTATT). =SIS, ISI, SIS, J, SIS; IS, IST, SIS, IS, ISS, This is almost the sanie sanie as waqat of l'ingala, 5. 42; only our waait has one long letter morc, at the end of thic odd lines. S. 29:-faat: 13 a, q; 14 9, 4. a=I[; q= ISS. Tlius 13 a and a make 28 short letters followed by a long one in the odd lines. Similarly 14 a and a inakc 30 short letters followed by a long one, in the even lines. See Pirigala, 5. 43. Piigala mentions also Khañjā which is just the reverse of Sikhü; our author does not niention it. The commentator too is silent about it. ADHYAYA III. This Adhyâya' defines the Sanskrit Mātrā Vșttas belonging to the Vaitalīya and the Mātrāsamaka groups. Every metre of these ·. ( 49 ) groups consists of four lines, though in the case of the former group, the lines are not all of the same kind and length. So tlie author begins with the Adlikāra Sūtra pode and gives the definition of a single line, iientioning at the same time the partial difference in the structure of some, wherever it exists. S. 2-4:---These Sūtras give the composition of the concluding portion of all the lines of \'aitālīya, Alpacchiandasika and Apātalikā. It is respectively 7, 3* (SI, SIS); 7,5 (SI, ISS); and a, 5 (SIS, ISS). The inss, do 110t contain the illustration of Vaitālīya and the definition nf Apālalikā. I have reconstructed the latter by pure guesswork. Sec Pingaia, 4. 32-34. S. 5 and 6:-These two Sūtras give the composition of the remaining portion of the lines, hoth odd and even, of the three metres to which this portion is comnion. Thus Sūtra 5 lays down that the odd lines shall liave 6 Mātrās (* :-7 is a short letter and also 1 Mātrā) in it. But these short letters or Mātrās inust always be used in pairs, and not singly or in groups of 3 or 5. In effect this restriction means that the 2nd and 3rd, 4th and 5th and 6th and 71h Mātrās at the commencement of a line must not be combined into a long letter. Sūtra 6 enjoins that the even lines shall have 8 short letters or Mātrās in this portion at the commencement of the lines of these metres. But in any case 8 short letters in succession shall not be employed there. According to Pingala, 6 short letters in succession are to be avoided in the case of the even lines, and Kedāra agrees with Pingala. The word in the last Sūtra is also to be understood here, so that the restriction equally applies to all lines whether odd or even. See Pingala, 4. 34-36. S. 7:-Supply dangle from S. 2, hd from S. 5 and yet: from S. 6 in this Sūtra. So that it means: If in this porton, a long letter () occurs after the 3rd Mātrā (fqw: ) in the even lines, so as to combine the 4th and the 5th Mātrās, a Vaitālīya is called Prācyavříti. See Pingala, 4. 37, whose wording is slightly different. S. 8:-A Vaitālīya is called Udīcyavịtti, when a long letter is employed after the 1st Mātrā (FT) in the odd lines. Supply Garcia (S. 2), ($. 5) and (S. 7) in this Sūira lo complete the sense, Compare Pingala, 4. 38. 7 ·( 50 ) S. 9:-If both the characteristics mentioned in S. 7 and 8 are simultaneously found in a l'aitāliya, it is called L'ravřttaka. See Pingala, 4. 39. S. 10–17:--These 8 Sūtras define the six metres belonging to the Mātrāsamaka group. For all these see Pingala, 4. 42–47. The order in which these six are definert is different with different authors according to their own convenience. S. 10-12:-There are four (1) Caurmātra groups (= a Caturmātra group; sec above I. 25 ) in each of the four lines of thic Mātrāsamaka. Out of these four, the first (FTI) înust not be of the = (TSI) type and the third (ft) must be of the (IIS) type, The conditition about the 1st Caturmātra is actually mentioned by our author though it seems to be implied by Pingala and others. Pingala's commentator Halayuılha supplies statut GT 7 2174 in the definition of Mātrīsamaka too which woull mean that the g group (ISI) which 'combines the even Mātrā with its successor into a long letter' is to be avoided in all the four places of the Mātrīsamaka line. The restriction about the 1st group is, however, mentioned by writers on Prakrit metres as well, like Hemacandra (3.65) and author of Kavidarpaņa (11. 19.) As regards the restriction about the third group, Pingala and others simply lay down that the 9th Mātrī shall always be represented by a short letter. But when we remember that when the 3r«l group happens to be of any kind other than , the metre is either called Upacitra or Vänavāsikā (see Sūtras 13-14 below), we must conclude with our author that in Mātrāsamaka, it must be of (IIS) type only. S. 13-14:- When the third group of the Mātrāsainaka is either q (SS) or (SII), it is called Upacitrā; but it is called Vänavāsikā, when the thrid group is eitler 3 (ISI)' or a (T,TII). S. 15-16: -The iss. drop the illustration of Vänavasikī and the definition as well as the Bhāşya of Visloka. I have reconstructed the 15th Sūtra and its Bhāşya from the Bhāşya on S. 16. If the 2nd group in the Mātrāsamaka is 3 (ISI) or fã (1,I1I), it is called Visloka. If the 3rd group in the Visloka is either (IIS), or s (ISE) O III), it is called fall In S. 16, we inust supply pro pour from S 15as is shown.by a gara“, s, #, #; (IIS, ISI, I,III), See Paigala:4. 43-46, ·( 51 ) S 17 :- When the four Caturmātra groups are of any kind whatsoever without restriction, we get a Pādākulaka, which word literally means a promiscuous mixture of the lines of Mātrāsamaka and its derivative metres, See Pirigala, 4. 47. evenl S. 18:- The wording of the Sūtra is not clear to me with the help of the Bhāșya. Gītyāryā has four lines, each containiing 16 Mātrās, all of which are represented by short letters. Jayadeva definitely states that his Acaladhỉti is the Gityāryā of Pingala. Similarly Sikhā and Cülıkā (S. 19-20) of Pingala and our author are called Anangakrīdā and Atirucirã by Jayadeva and Kedāra. S. 19:When the Gītyāryā has the first two lines containing all long and the last two containing all short letters, it is called Viśikhā; this is called (Saumyā) Sikhā by Pingala, 4 51. Our author does not mention the opposite case which according to Pingala is (Jyotiḥ) Sikliā. Both Gityāryā and Viſikhū are Sama Caluşpadis; whereas the Sikhá mentioned above at 2. 28 by our author is an Ardhasama Catuspadi. To bring out this distinctiuni, our author calls one śikhū and the other Višikhā. Pingala, lowever, has kept the same name Sikhū for both, at 4. 49-52 and 5, 43-44. S. 20:--Cūlikā is a Dvipadi and that too of the Ardhasana lype. It has been mentioned here probably under the influence of Pingala. Besides, the name Viśikhā which suggests an improvement over Pinigala, inust have reminded him of the Sikhā, with which the Cūlikā is connected. The Cūlikā Dvipadi is equal to a half of the Sikhā mentioned above at 2. 28. Compare Pingala, 4. 52. Had convenience been the consideration for our autlior, he would liave defined it just after Sikhā at 2. 28 above. - S. 21-24 - The author now reverts to the Mātrāsama Cattış. padis, and so he wants us to supply the word : from S. 10 above. Nýtyagati has five Caturmātras in each of its four lines. Out of these, the 3rd and the 5tíı must consist of two long letters each, and the Yati must occur at the end of the 3rd Gaņa. This definition of Nrtyagati entirely agrees with that of Heinacandra (cf. N. S. P. ed. of 1912, p. 26 b, lines 2-3). But our author's illustration" is rather unsatisfactory as regards the Yati in particular, In Hemacándra's illustration the Yati is quite obvious so much so ·( 52 ) that a line actually looks as if it consists of two separate parts of three and two Gaņas. S. 25.28:-Națacarana is a metre of four lines, cach laving three Caturmätrils of wlich the last two must always consist of two long letters each. Here the Yati must cunse after the second Gaņa. The definition of Natacarama too agrees wliolly willi that of Hemacandra, p. 26a, last line. Our author's illustration in this case is very unsatisfactory. It does not observe the condition of the Yati, nor even of the last two Caturinātras consisting of all long letters. Ileniacandia's illustration is quite appropriate, the Yati clearly dividing the line into two parts of 2 and 1 Ganas cach. In effect Natacaraña is only a sliortenel form of Nityagati, one Gaņa being removed from cach of ille two parts separated by the Yati in every line. both these metres have a clear association with dancing as their names and composition show. No other writer on metres, so far as I know, has mentioned these (wo inctres. Hemacandra and our autlior agree in that the metres arc Sanskiit mcircs, Both mention thein at the end of thic Mātrāsamaka group. They do 11ot seem to belong to the South, at lcast to Kannada prosudy, since Jayakirti does not mention them in the midst of other unusual Sanskrit metres which lie defines at the end of chi. 6 (of. JBBRIS. 1945, p. 12). ADHYAYA IV. This chapter treats of llic three groups of the Visama l'ílias (the metres of dissimilar lines) namely, the Udgatā group, the Padaçaturürdliva (called Dāmārārā in a very artificial 11anner by our author) group and tlic Anuştubh Vaktra group. Our author has defined these groups in the descending order of the number of letters 'occuring in the first lincs of their representatives. Thus the first line of Udgatā contains 13 letters, that of Dāmīvārā contains. 8, and that of Anuştubh Vaktra, also contain 8 letters. The latter however, is considered as smaller than the former because, while, the retpaining three lines of the Anuştubh Vaktra contain only 8 letters, each, those of the Daniávārā contain 12, 16 and 20 Press, it succession. It may be noted that these three groups are ·1 ( 53 ) treated in just the opposite order by Pingala, the Vaktra group being the first and tlie Udgatā group being tlie last. The Anuştubh Vaktra group of metres is treated as a group of Vişama Vitias even though all the lines in a stanza in these metres contain 8 letters only and not less normore; because, the construction of these lines is not uniforin, ample freedoin being allowed in the use of short and long letters except at certain places. Vaktra is really the class i are of the metres of this group, Anuştubli merely signifying that they belong to the Inuştubh class out of the 26 classes of Vitlas beginning with Gāyatrī aud ending with Utkrli. It is in this Anustubh class alone that we find some meires whiclı, through they contain ilie sane number of letters in all their lines, must nevertheless be considered as l'işama Vịttas owing to the dissimilar structure of their lines. This Anuştubh Vaktra is indeed a legacy from the Vedic Antiştubh and appears to have been carefully preserved in Sanskrit prosody through its preponderating usc in thic epics and in the Smſtis. [t has been spared the methodizing touch of the Sanskrit prosudists owing to its exhalted position (being used in the cpics and Simris), though it has not wholly escaped it. Another legacy from the Vedic metres was the Triştubh Jagatī stanzas which are seen in the epics and other post-vedic literature of that same period. The lines of these n.etres as a rule contain the same number of letters, but their structure in respect of the use of short and long letters is absolutely free as in the case of their Vedic ancestors, But these have ſually yielded to the persistent-labours of the classical prosoudist and have alnıost disappeared from the field. Yet even they liare left a trace of their once important position and freedom in the metres known as the Upajītis, Indeed the freedom that is allowed here is restricted only to the first letter, which may be either short or long. But it is clear that at one time such free metres belonging to the Triştubh or Jagatī class were allowed under · the name Upajāti as is seen from the reniarks of Kedāra, VR. 3. 4 and Hemacandra, 3. 117. See also Halāyudha on Piiigala, 6. 17. These three groups of Vişama Vrttas.stand inutually distinguislıcd. We have already seen above the nature of the Vaktra group. The Dānāvārā group is characterized by the preponderance of short letters, the last two letters alone being long; while the third or" the Udgatā group has lines contajning a definite number ·( 54 ) of letters, of course mutually 1111c111al, ulich must Collosit a giveni order of l1ccession of short and long syllables. S. 1:--gal The four lines respectively contain 1 9993 (IIS, ISI, I, ISI); 2 2893it (I, IIT, ISI, SIS); 3 5 (STI, III, IS, IIS); 4 97954 (IIS, ISI, IIS, ISI, S). l'ingala and others call this metre by the feminine name Ullgatä; of Piigala, 5. 25. S, 2:-*: If the 3rd line of the Udgata were to contain TFA (SIS, III, S, IIS), it is called Saurablıaka; cf. Pirgala, 5. 26. S. 3:ai: [f the 3rd line of the Udgata contains pas (i.e. III, III, IIS, 11S) it is called Lalitā. Pinigala and Kedåra call it by the incuter name Lalita; cf. Piigala, 5. 27. S. 4: _tea agfaa: The four lines of this metre respectively contain a log (SSS, II, SIS, ISI, ISS) ERP (II, SII, IIS, IS, ISS,) acas (II, III, I, IIS,) and TEETH (III, III, III, IS, IIS, S,. Sce Pingala, 5. 28. Some live letters are missing in ile mss. from thic first line of the illustration. Similarly, the word yathut at the end of the third line is redundant. S. 5-6: -a and ggfatea: 1f the 3r<l line of Upasthitapracupita is doubled in length, it is called Vardhamana and if the same line contains of asit (SS, IIS, I, SIS) instead of its usual letter-groups, it is called Sudithavirāžlurşablia. S. 7-10:-Tliese Sūtras define llie Padacaturúruliva Dánāvārā group of inetres. As a matter of fact, our author las chosen only one of the inetres (11anıcly Apīda, of this group whiclı has four different varities according to Pirgala) and given its 24 varieties obtained by a inutual exchange of places among its four lines. In the Padacaturürdliva there is a complete frecciom of choice of short and long letters in the lines, their neinber alonc being restricted, according to Pirgala and others; but in tlic other three, namely Apīda and Pralyāpīda of two kinds, there is no sucli freedom and all letters must be short, except the first or the last two which. inust be long, as the case may be; see Pirigala, 5. 20-23. Our author has chosen only the Apīda from these as said above whose lines "contain respectively 8, 12, 16 and 20 letters all of Ach that he short, except the Täst two which must be long. Our bu lays down an additional condition that at the end of every four ·( 55 ) letters there will be a Yati. By a mutual exchange of places aniong the four lines, 24 different varieties are obtained whose names according to our author will be obtained by putting together the last letters of the four lines in succession (5. 10). Pingala mentions only three varieties of the Padacaturürdhya (see Halāyudha on Pirigala 5.24) according as the 1st line exchanges it splace with the 2nd, the 3rd and the 4th lines, whose names he gives as Mañjarī (or Kalikā), Lavali and Amiſtadhārā. Kedāra and others however, maintain that these three varieties are to be admitted only in the case of the Apida but not in that of the others. Jayakirti, who calls the Apīda and the two Pratyāpīdas by the names Padaruci, Anupadaruci and Atipadaruci, admits the varieties, namely Kalikā Lavali and Amftadhārī in each of the three. S, 11-12:The author now takes up the Vişama Vrttas belonging to the Anuştubh class. The general name of these metres Vaktra. See the introductory note on the three groups of the Vişama Vșttas. S. 13-14:-The two Caturinātras i.e. and (SII and III) must 110t occur at the beginning of the lines of a Vaktra. This means ultimately that the 2nd the 3rd letters must not be short simultaneously. This condition is expressed in other words by Pingala, 5.10, who says that the # (IIS) and the a (III) Gan.is must be avoided after the first letter in every line, Siinilarly the group (ISS) must always be used after the 4th letter (201) in all lines of the Vaktra. S. 15-16:-These Sūtras tell us that if the q (ISI) group is used after the 4th letter in the even lines of a Vaktra, it is called Pathya Vaktra; but it is called Viparītapathyā Vaktra when this same group is 11sed at the same place in the odd lies. S. 17-18:-A Vaktra is called Capalā when the < (III) group is substituted for the usual & (ISS) group only in the odd lines after the 4th letter. It is called Vipulā when the 7th letter is short in the even lines. Eventually, Vipulā is the same as Pathyā-Vaktra which has the " (ISI) group after the 4th letter in its even lines. But the alternative name is introduced here by the author, following the lead of Pingala, in order to mention Saitava's view about Vipula. Saitavä thinks that a Vaktra is called Vipulā, when short letter is ·( 56 ) substituted for the long one which is enployed at the 7th place in all its lines (for, the group g i.C., ISS is laid down after the 4th letter according to 4. 14 above), and not merely in the even lines as held by our author and l'irigala. Tlic pallie Vipulā has also to be introduced by our author, for defining what lie calls l'imali, Vikalā, Virala ani Visalā, but which are respectively described by T'ingala and his followers as Bha-vipulā, Ta-vipulā and Na-vipulā, S. 20:-The Vipulā will liave the letters #, *, * and it substituteri in place of tlie middle letter i. e., I of its name, according as tlie (SIT), (SSI), a (SIS) and < (III) Gaņas are respectively substituted for the usual & (ISS) in all the lines of Vaktra after the 4th letter, We must supply alo: fro: S. 14. The difference between the Capalā and Na-vipulā i. e., Visala is that in Capalī, 5 (III) occurs after the 4th letter only in the odd lines, while in the Na-vipula i. e., Viśālā of our author, it so occurs in all the four lines. Like the other Canis, even or a (SSS or IIS) may occur after the 4111 letter in a line; see Haliyudha on Pingala 5. 19, and Hemacandra, (N. S. P. edi.) p. 22a, line 7ff. There is a slight difference, liowever, belween our Vimala etc. and the Bliavipulā etc., of l'ingala and Hemacandra. The Gaņas that are introduced after the 4th letters are to be for all the four lines according to our author; while they are to he introduced only in the oddl lines, in the opinion of Pingala and Hemacandra, tlıe eren lines having the q (ISI) or their yr after the fourth letter, It will thus be seen, that whicu all the different varieties of the Vaktra are taken together, there is complete freelom of employing a sliort or long letter at any place in the line as there was in the Vedic Anuştubh; but there is only one important exception in the case of letters at the 2nd and the 3rd place. It is that two short letters must not be simultaneously used at the 2nd and the 3rd places in a line as said above in S. 13 and at Pingala, 5.10. Pingala 5.11 also lays down that in the case of en lies, a Ragana (SIS) must not be used after the 1st letter. Its mis effect means that if the 2nd letter is long, the 3rd also nust: be longa This restriction however, is not admitted either, Hourshor or by Hemäcandia, or even by Kedūra and Jayadeva.

·( 57 ) ADHYĀYA V. S. 1 and 2: Any metre belonging to any class from Gayatri to Ulkrti is called Samūna when long and short letiers occur in: regular succession in its lines. is it gtitip of a long and a sliort luller (IS). On the other hand, any actre from the above mentioned classes i.e., fruin Gāyatri lo Uikrti is called Pramania when short and long letters are similarly employerl, is a group of a short and a long letter (IS). Pingala and his successors apply the names. Sanrāna an Pramāna-rather their feminine forms-o nicires of the Aluştubh class only and not to others. Our author stands alone in extending their application in all metres which Lelong to the classes beginning willi Gāyatri and endling with Utkiti. Naturally therefore, lic defines thein here at the beginning of the treatnient of metres belonging to the Gāyatri and the ollier classes.; Whercas Pirgala and others define them on the first oecasion whci1 they treat thc nietres of the Anuştubli class, i.c., when they cleline the Anuşļubh Vaktra at thic beginning of the Vişanm l'rttas. Sec Lirigala, 5. 6-8. The actual metre chosen for illustration by our commentator is of the Jagatī class. S. 3:-A netre containing any other arrangement of short and long leiters in its lines and belonging to one of the classes from Gāyatrī to Utkyti is called Vilāna. Pingala and others restrict this name too, to metres of thic Anuştubli class, while our author extends it to all the classes, like Samāna and Pramāņa. As a matter of fact, Vitāna is a coinmon name which is well applicable to all the following metres defined in chs. 5-7 of our work, since Vitāna is evidently intended to be a metre of similar lines of same length by our author and also by Pingala, even though tlie latter defines it' at the commencericnt of his chapter on 'Vişaına Vritas. The illustration of our commentator is the nietre of the Jagati clas having a (SIS), (III), (SII) and 9 (IIS) groups in cach of its lines. S. 4: This is an Adhikära Sūtra, Tlic four metres defined in S, 5-8 belong to the Gāyatri Class. S. 5:-agtat: A line has t, 5=SSI, ISS. See Pingala, 6.2. S. 6-a: A line has a Q = III, ISS Pingala does 110L. 8 ·an ( 58 ) define the metre. Kedāra, 3.8 and Hemacandra, 2.39 call it ligat; while Bharata, 16-34; 32, 80 calls it Availaf. S. 7:-agat : A line has a, 87 (IJS, SSS). This is unknown to Pingala and Kedāra; Henacandra, 2.50 calls it atgal. S. 8:falocat : A line has 7, en (ISS, SSS). Unkown to Pingala and Kedāra, but defined by Hemacandra, 2. 51, S. I:-Adhikāra Sūtra. S. 10:- #lafaat : A line has 7, 8, # (ISI, IS, S); See lingala, 6. 3. S. 11:„:„A line has 7.5, , (SSI, IIS, S). Unknown to Pingala and Kedāra, but defined as Tatare by Heinacandra, 2.57 and Bharata, 16-20 and 32, 107, S. 13:-Amarilgax : 'A line has 7, 8, 9, (S, IIS, S, TIS). Compare Pingala, 6. 4. S. 14:- : A line has 7, 8, 7, 8 (S, IIS, I, ISS ); see Pingala, 6. 5. S. 16:-uaigea: A line has 7, 5, 7, BMT, (II, III, J, SSS). Conipare Pingala, 6. 7. S. 17:-akant: A line has 2, , 7, 7 (SI, SIS, I, SIS) Tlic mss. actually read an, but the scheme contained in the illustration is as given by nie, so I have conjectured the reading mat. This too is unknown to Pingala and Kedāra. Heinacandra, 2. 106 defines it under the name het. . S. 19:-clauz: A line has #, 8, 9, 8 (S, SSI, ISI, SIS ), Compare Pingala, 6. 9. S: 20 qua: "A finē bas #, 87, 8, eft (S, SSI, III, SSS). Comparc Pingala, 6. 10. altre : A line has 7,3, a, et" (SSI, ISI, I, ŠIS ) Pengala, 6. 14. 14 ***24 A lipe has every 1, *, (SI. ISS, SI, ISS ); 6. 11.

·. ( 59 ) 23:-*: A line has #, 811, T, 8 (S, SSS, III, ISS). Com pare Pingala, 6. 13. S. 25:---5879: A line has 7, 8, 9, 8( SSI,: SSI, IS, ISS). Compare Pingala, 6. 15. S. 26:-- : A line has 9, 7, , $ (ISI, SSI,"IS, ISS). Compare Piñgala, 6. 16. S. 27:717 : Another name of the Upajāti: Mandāramarandacampū (Kāvyamālā ed. 1895, p. 8, line 7) calls it 3474Ars; but every other writer that I know of calls it aifa. S. 28: -197: A line lås 7, 3, 4, , (SI, ISI, ISI, ISS), Compare Pingala, 6. 13. S 29:-979: A line has a, , , A (SIS, III, SI, SIS ). Compare Pingala, 6. 22. S. 30:-arna : A line has 2, 1, 7, 8 (SIS, III, SI, ISS). Compare Pingala, 6. 23. S. 31: -177: A line has a, 3, 5, sit (SIS, ISI, SI, SIS). Compare Pińgala, 6. 25. ; (ŠI, Un- S. 32:- : A line has a, c, 9, औ (II, III, ISI, SIS). known to Pingala, Henacandra, 2. 143 calls uit Hint. S. 33:- : A line has ,%, a, # (IS, III, SIS, SIS). Unknwn to Pingala and Kedāra. Hemacandra's eruit, 2. 153, is slightly different at the beginning. It has 8 (IIS, ISI, ISS, IS). S. 34:-: A line has 7, 8, T, e* (II, III, III, SSS). Compare Pinga!a, 6. 24. S. 35:-post: A line has 7, 8, 9, 8 (S, SSS, SI, SS, ISS). The Yati is after the 4th letter (*). See Pingala, 6. 19. S. 36:-align: A line has #, 01, 2, 4, (S, SSS, II, SS, ISS). The Yati is the same asi n the last metre. Pingala calls this metre arah (6. 20) and mentions another Yati after the 7th letter. S. 37:#eaear : A line has 7, , 6, 8( SS, SSI, III, IIS). The Yati is after the 4th letter as before, See Pingala, 6. 21.

·. انا - ) ADUTAYA VI. S. 1:---hluss the Adhikara Sūlia for S. 2-12. 9 S, 2:--:ri: line has ?s many 7 (ISS) groups as wild malie ii a faglii linu 1.c, a line of 12 letters. See Pingala, 6. 37. S. 3:--: A line lias similarly tlie 9 (IS) groups. See Fidga'a, 6. 31. S. 43-44: A line las 4, 21, 7, B (ISI, SSI, ISI, SIS). seu Fingala, 6. 22. S. 5:-- : A line has at, or, q, eit (SST, SSI, ISI, SIS). See Pigula, 6.29. S. 6:--TATTT: Tliis is the natle given to a meire wiose lines are 16 de lp promiscuously by the mixture of the last tiro netres, Sca ahoe , which is similarly made up by a mixture of 7 and JUFE. Luth in and azhar are 112mes formed with the help of the word-e'en.ents (i. e. 575 and 17) com1011 1:s the nalics of metres froni wilu ia mixture they are malle. Older writers like Pingala ana He racandra, give another significant name stila, a secondary i. e. a mixed class' to both these metres and also to other metres whiclı are similarly formed by a mixture of lines of metres whiuse length is tlie sane. See I:Ialāyudha on Pingala, 6. 17, and Hemacandra, (N. S. P.ed.) 1912, p. 7a, lines 10-20. A. mixture of lines different even in length in addition to structure is allowed by Hemacandra; but the view of Pingala and Kedāra is doubtful. S. 7: -ISTUT: line lias 4, 5, 9, (IIS, ISI, IIS, IIS). Sce Pingala, 6.39. S. S:--1991: A line has 7, 5, 7, (TIT, ISI, SII, ISS). See Pinga!a, 6.43, who, along with Kedara and Hemacandra, calls it नवमालिनी. S.9: द्रुतविलाम्बिताः line has ह, ऋ, स, CIÍI, SII, SIT, SIS). See Pingala, 6.30. S. 10:?: A line has 4, 3, 7, 8 ( SSS, SSS, ISS, ISS ). Éte Yati occurs after the 5th letter (f). Sėe Pingala, 6.41. S. 11-anila: A linė has e, f, q, & (ISI, IIS, ISI, IIS ). The Yati occurs after the 6th' letter (). See Pingala 6.33. Bry .

·. ( 61 ) S: 12:--: A line has é, 5, 4, 9 (III, III, SSS, ISS). The Yati uccurs after the 8th letter (?). See Pingala, 6.32.. S. 14: -fauti: A line has 7, 5, 6, 7,5 (SSS, III, I, SIS, ISS). The Yati is after the 3rd letter (fa). See Pingala, 7.1. S. 15:fax: A line iras 1, 1, , , 71, ait (I, SIS, II, IIS, I, SIS). The Yati is after the 4th letter (1). See Piigala 7.2. 1 S. 16:-#0426: A line lias 77, 821, 7, 1, 2, T (S, SSS, SI, ISS, T, ISS). The Yati is after the 4th letter as before. Şce Pingala 7.3. S. 18:--Trap: A line lias #, sit, , , , , (S, SIS, T, IIS, ISS, ISS). See lingala, 7, 8-10. Oii author does 110t mentiuni the vilier names of this metre, zamely, falsa and saint given to it respectively by Kīsyapa and Saitava. S. 19:_FTET:ET: A lite has 7, 8, 9, 211, (SSS, SSI, III, II, SSS). The Yati is after tlic 5th letter : See Pingala, 7.5. S. 20:--3494sat: A linc. has , 5, 6, 7, FT, si (ILI,III, S, ISI, I, STS). The: Yati is after the 7th leiter -(e). Sce Pingala 7.0. S. 21:-1fcorta: A line las q, £, a, a, Q (ISI, IIS; SIS, II, IŠS). The Yati is after the 7th leiter. Unknown to Piigala and Kedūra; Hemacandra, 2.229, however, delines it. S. 22:-Et(): A line las , , , , 7, (II, III, IS, III, I, IIS'. The Yati is after the 7th letier. Fingala, 7.7 calls it satu#fear. The wording of the Sūtra and the Bhāşya supports the name s7.2479/71, which is also supporteit by Kecara; but the illustration seems to support प्रहरण फलिता. S. 24:-: A fine Has'a, F, , , , $ 491, III;- II; III, II, IIS). This is known as ant to Píngala, 7. 11 and as the map. to Hemacandra, 2. 243 and Keclāra. No fixed Yati. S: 25:- : If the area which evidently has no Yali, happens to have a Yati regularly. after the 6tä leſter ()in ali Hihes, it is called ras. See. Pingala, 7.12. . S. 26:- Hurufen : The saíñc arcatat is called a citrosfatat if It has the regular, Yati after the 8th letter, See Pingala, 7. 13. dir - - + ·( 62 ) S. 27:-Hulaat: A line has 7, 8, 7, 8, 9, T (II, III, IS, SST, SS, ISS): The Yati is after the eth letter. See Pingala, 7. 14. The illustration is from Bhūsa's Pratijñāyaugandharāyaṇa, II 3, . S. 29: _gat : A line has 7, 8, 7, 6, 7, 8 (SIS, III, III, III, I, IIS). Unknown to Pingala and Kedūra; Hemacandra, 2. 283 however, defines it. The illustration seems to be from some drama. It mentions we and azer, the latter announcing his arrival to the former through the Pratihāri (Lalanā). The stanza seeins to have been composed by the commentator as it contains the name of the metre artificially introduced; it is therefore possible that the author may have quoted it from his own draina. S. 30:- : A line has 9, 6, 7, 8, #, (IIS, IIS, III, III, S, SSS). The Yati is after the 6th letter. Even this metre is known only to Hemacandra, 2. 284. S. 31:-asferlear: A line lias 1, 81, 2, 5, a, (SII, SIS, II, III, II, IIS). The Yati is after the 7th letter (). See Pingala, 7. 15. S. 32: -za: A line has e, B1, , 311, , il (SSS, SSI, II, SSS, IS, SIS).. The Yati is twice, once after the 4th and then after the next 5th letter. This metre too is known to Hemacandra, 2. 285, alone. S. 34:quat : A line cotains a, k, 9, 8, 7, 6 (ISI, IIS, ISI, IIS, IS, SIS). The Yati is mentioned after the 8th letter by Pingala, 7. 17, and his successors, but not by our author. S. 35:-ful: A line has 4, 5, 7, 8, 9, 37 (II, III, SSS, SSI, SII, SIS). The Yati is after the 6th letter. Compare Pingala, 7.16 who mentions a second Yati after the 10th letter. S. 36: -anat: A line has 1, BT, 7, , , (IS, SSS, SII, III, SSI, IIS). The Yati is after the 4th letter. See Pingala, 7:20. S. 37:-: A line has 4, 5, 6, 89, 9,8 (SSS, SII, III, SSI, SS, ISS). The Yati is (after, the 4th letter, and then after the next: 6th letter. See Pingala, 7.19. S. 38-4149faa: A line has , F, , 5, , (SI, ISI, SII, ISI, IIL IIS). The Yati is after the 10th letter. See Pingala, 7.18.

·( 63 ) ADHYĀYA VII, S. 1:- This is an Adhikāra Sūtra for Sūtras 2-3. S. 2:-glaazaa zai: A line has 7, 81, 5, 6, 7, 3, 4, (S, SSS, SI, III, I, SSI, SS, ISS). The Yati occurs twice, first after the 5th letter and then after the next 6th. See Pirgala, 7.21. S. 3:-9191st: A line has #, sit, a, , a, (SSS, SIS, SII, ISS, SIS, SIS). The Yati is after the 11th letter. This metre is unknown to Pirigala and Kedāra. Hemacandra, 2.300 calls it काची, but says that others call it वाचालकाची. S. 5:-attenfifta: A line has #, er, at, sit, 7, 8, 7, 8* S, SSI, I, SIS, II, ISS, SIS, SIS). The Yati is after the 12th letter. See Pingala, 7.22. S. 6:-igêm: A line has #, 3, 7, 3, 4, 5, 7, (S, SSI, IS, ISI, IIS, III, I, SIS). The Yati is after the 12th letter. This too is unknown to Pingala and Kedāra. Hemacandra, 2. 322 alone defines it. ·S. 7:11aat: A line has , sn,, y,#, 6.a, et (SSS, SIS, SI, III, S, IIS, I, SIS). The Yati is after the 7th letter. Like the last, this is known only to Heinacandra, 2.232. S. 9:- filter: A line has 8, 1, 7, 5, 6, 7, (SII, III, ISS, III, III, SI, SIS). The Yati is after the 3rd letter and then again after the 6th thereafter. This also is known only to Hemacandra, 2.343. S. 10:-guar: A line has 7, 87, T, , 9, 8, 7, $ (SS, SSI, SSI, III, II, SSS, I, IIS). The Yati is after the 7th letter.. See Pingala, 7. 23. S. 12:-- : A line has 5, aft, #, 5, 6, 7, 1,5 (SSS, SIS, S, III, HII, SSI, SS, ISS). The Yati is after every 7th letter. See Pingala, 7. 25. Even though can be supplied here from S. 10, still the author has used the word e in this Sūtra to indicate that the saler is allowed in metres belonging to the same class only and that it does not go beyond. it. Thus our are can be supplied in the next Sūtra, which belongs to the same Adhikāra i. e., Prakrti. $. 13. i A line has oito T, 87, 'T, 7, 3, 7, oft (S, SIS, I, ·( 61 ) 111011'. 1 SSI, TII, T, IST, SIL, SIS). Thi Tuli is after everyth letier. Even this meve is knjin only to Icililiandra, 7. 34.5. S. 1.:-hanks1119 113', 7, 1, 5, 7, ñ * SU, STS, ITT, SIS, III, SIS, SIS). The ai i fter the 10:!: K. This time i krovni oaly to len:!calielie, 2. 317. S. 16:---23:line bus *i, . 9, 3, 4, 5, 1, 2, 115, INSI, ISS, SSI, 115, IST, DIS). The Yulii: ielie 101 liter :i's in this vi Seu l'iliyali, 7. 20. S. 17:19: line 1:15 , 8.1, 7, 8, 6, , 3 (SSS, IIS, IS, IIT, SIS, IIT, SI, SIS). The Tati...eur: alior the 120 lerrer. His candra, 2. 357 alorie, k10115 tliis meire. S. 19:--: A line lia, ?, 7, 1, 3, 7, 1, 3, !il STS til, SIS, SIS, SIS, SIS). N Jati is il entioneri. This lliure 11.11 known to [Tema:andra, 2. 36-4 only. S. 20:--30?fea : live has 7, 8, 7, 8, 9, 8, 9, $ (IT, PIS, ISI, IIS, IST, IIS, ISI, IIS). The Yani is after the 1111. letter (). See Pingala, 7. 27. S. 21:-: A line 11415, , 21, 5, 7, , 9, (SSS, SSS, SST, III, III, III, II, IIS). The Yati is after the $111 letter. The second Yati after the next 5111 letter is 1101 11.entioned by our author, See Pingala, 7.28; Ilemacandra, 2.359. Both call it मत्ताक्रीडा. S. 23:-aral: A line lias 7, e1, , 5, 9, E, T, & (SIT; SSI, III,ITS, SII, SII, III, ISS). The Yati occurs after the 12th letter (e). Sec l'ingala, 7.29. S. 24: -Fahamila: A line has, , 9, 8, 7, 8, 9, 371 (SSS, IS, IST, IIS, SSI, SSI, SII, SIS). 111e Talli Occuirs after the 12111 letter as before. Homacandra, 2.371, who alone knows this metre, does not mention any Yati, S."26_T: A line has 7, 9, 5, 8, 9, 3, 4, 5, 9, (SI; ISS, SI, IŞS, II, III, II, III, II, IIS). The Yati is after the 10th letter (43 See Pingala, 7.30. S: 27: -regi: A line has o, , , $ 9, 8, ,, a, (SS, IIS, SS, LIS, II, III, IX, II, II, IIS). The Yati is after the 10th letter before Unknown:to: Pingala and Kedāra. Hemacandra, 2.374 viqlarpana, 4.100_alone define it, : ) 3 ·( 65 ) S. 29:-89417 : A li: e has 5, 6, 7, 8, 9, 5, 7, 5, 7, 8 (SSS, III, II, III, II, III, II, III, II, SSS). The Yati is after the 13th ietter (). See Pingala, 7. 32. S. 50:-- : A line has 7, 8, 7, 6, 7, 8, 9, 8, 9, { (SII, III, II, III, SS, SSI, II, III, II, IIS). The Yati is after the 13th letter. Unknown to Pingala and Kedāra. Hemacandra, 2. 378, alone knows it but calls it 8770s and mentions the Yati after the 14th letter. si (SSS, S. 31:_akarya: : A line has 7, 8A, T, C, E, I, 7, 3, 77, SSS, SSI, III, III, III, S, ISI, I, SIS). The Yati is after the 8th and then after the next 11th letter. She Pingala, 37, 31. S. 32:—fatg=: : Wlien 8 more short letters (2 876) are added in the middle of the भुजनविज म्भित, it is called अतिच्छन्दस्. This metre is mentioned only by our author so far as I know. **TH of Hemacandra, 2. 386 contains 9 additional short letters in the middle of the भुजङ्गविजृम्भित. S. 33:2705&idegaia : A line has to and (seven) a groups. (III, III and SIS seven times repeated). The number of the SIS groups niust be such as would make the metre afans? i. e., a metre whose line is longer than that of the seala class of metres; and that number is seven. See Pingala, 7. 34, who mentions other kinds of the Dandakas too. Our author is silent about them. S. 34:-1791 is a common name applied to any other irregular metre which cannot be included under any of the classes discussed so far ( f). The illustration is a stanza in the Triştubh class, without any definite order of short and long letters and with one letter more in its first line. The stanza is from the Mahābhārata and is also quoted for the same purpose by Rāmcandra Kavibhāratī on Vịttaratnākara, 5. 15. Pingala 8. 1, Kedāra 5. 15, and Hemacandra, 7. 73, all agree about the naine Gāthā which is thus appli. cable to any irregular metre which has been sanctioned by ancient use in popular or epic poetry. The derivative meaning of the word Gāthā is 'what is sung' (from gai to sing).

·( 66 )
ADHYAYA VIII.
This Adhyāya treats of the six Pratyayas, namely, Prastāra,
Naşta, Uddista, Lagakriya, Samkhyā and Adhvan. I have explained
these in full in my introduction to chapters V-VI of Virahānka's
Vittajātisamuccaya, JBBRAS., Vol. 18, 1932.

·I INDEX OF VERSES. श्लोक सूची अनुबद्धकटी अपावृतकटी अप्रवृष्यमभि- अप्रियमप्यव- अभ्रसंकट- अम्लानमाला अलकावकीर्ण- अलं खलु सरामः अवनितलप्रति- अशितपनं असारस्तं यातो अहिनकुलमुखं इह भवति हि उपगतसलिलानां उपचित्रकमक्षय- उपेन्द्रवज्रायुध- ऊर्मिलोलशिरोरुहा- एलकयान- एवं प्रोचुः कौञ्च- कनकभूषण- कन्यावन्यां कमलदलनखा कमलशिरस- कर्णनिहितप्रियङ्गुः कालविधाविव- कुज्ञानदृष्टितमो- कुबानमोहितान्धी- कृतकर्मविपाक 4. 15. धनमासगृहे 6. 11. चापनतभूःसम- 6. 29. चित्तानामुपचित्रा- 5. 14. चित्र संचिन्त्य 5.31. जगति जरारुङ् 5.27. जगति प्राधान्य 6. 7. जगति सह जरा 5. 10. जात्यश्वा न जये-- 7. 20. ज्ञानं जन्तूनां 6: 8. तथा मकरकेतुमान् 6.36. दिवि जर्यातरिति 6.22. दृष्ट्वेन्दु प्रथम- 5. 32. देवेन्द्रोपि न दुःख- 6. 12. यानि भद्र 2. 17. धनं प्रदानेन 5. 26. धर्मतीर्थकर- 4. 16. नटचरणादपि 7. 14. नदति मदशिखी 7.32. न पात्रे प्रदित्सन् नर उद्गतं कुल- 5.37. नरपतिविरहित- 6. 20. नवभिरैरशुचि- 6.25. न स्मरति किं 2. 13. नागे नागे नागे 5.28. नारीणांना नलिन- 3. 16. नीवीशैथिल्य- 3. 15. पण्डितजनसहवासो- 2.23. परिमण्डलाक्षि- 6. 16. पर्जन्यः पिशित 2. 20.. पलितवलिभिः कीर्ण 2. 4. पल्लवकुसुमपलाश- 6. 26. पाणिपादमस्तका- 6. 19. पादकरोदराधर- 6.31. पादैः श्लिष्टैचना- 2. 24. 7. 23. 3. 13. 7. 12 2. 15. 5. 7. 5. 16. 4. 4. 6. 10. 5.33. 3. 18. 4. 5. 2. 14. 6. 4. 1. 11. 5.30. 3.25. 7.33. 6. 2. 4. 1. 2.28. 2. 2. 2. 16. 7.31. 5.23. 7. 3. 7. 9. 4. 2. 7. 5. 6.35. 3. 17. 5. 1. 7.16. 3. 4. ६ 6. 9. कृस्या धर्म शर्म- । केयूरमुखैर्विभू- गच्छति पुरः गुरुतरमविषम- गूढस्नायु- गोवृषभायताक्ष- ।

·4. 17. 1. 3. (1.6. पुष्पितनानानोकह- पृथुपीनमृदुभोणी प्रक्षोणपूर्वाणित- प्रलम्बद्दनुश प्रस्वेदबिन्दुचित्रं फुल्लैः पुष्पैः कोमल- बलवानयवान् बहुविधनयवादा बहुसत्वं चारुमुखं भुग्नतुण्डं केकर.क्षं भूत्वा शुद्धविरा- भोगवती भ्रमरपरभृतो मण्डलं शिव- मतियुतिप्रभाव मद्योन्मत्तान् पथि मध्यंदिनोल्का मम हयखुरभिन्न मर्येषु कदाचित् मात्रा सुसुतान मानवपतिहरु- मानवा अवश्य- मानुष्यं चल जल- मान्धातैलययाति मूको वचः प्रवृत्ति मृदङ्गी मृदुललिता यजिनगीतं यतिस्तुतस्त्रि दश- यस्नः सुमहान् यदाहमैश्वर्य- यमपार्थिवप्रथित- यश्चानेकभवार्जितो या तरङ्गबुबुदो या हस्वा वै युधिष्ठिरो धर्ममयो यैषा कुष्ठविकार- यो भूतभव्य-. राज्यं चक्राई 5. 2. क्षपिण्डाग्रदशना 4. 18. रोगवापदहिंग्य- 5. 25. रोगा बहुप्रकारा "लितानि सुस्मित 2. 12. लोकान्परत्रौत्तम 6. 32. वजं तृणमपि पात् (6.30. वरवषफगति 4. 9. वरहयगज +20. वलिभिः पलिी +. 20. बाक्यं मे णु 5. 19. विद्युन्मन्मत्ता 2. 18. विपुलाक्षिभुज- 2. 26. विपुल गमवात- 4. 19. विमुकुलिता या 5. 2. विशालजघना 6.37. वीरविमलं 6. 5. बेश्या दृश्या (6.27. व्याघ्रीव जर 3.21. ठयाधिसहस्त्र- 3. 12. शीणा बीजेन तुल्या 7.30. श्येनगृध्रवायसा 2.27. श्रीमण्डपेषु मणि- (6. 14. संसारेऽभारत्वं 7. 6. सर्वजगत्ख्यात- 7. 13. सर्वभावविधि- 5.20. सिंहमत्स्य 7.26. सिंहस्कन्धः 6. 15. सिराविततमस्थि- 1. 11. सुरेन्द्रैः पूज्येभ्यः 2. 22. सुलक्षणविशिष्टः 2. 21. सुलक्ष्माङ्गलिबन्धन- 7. 17. सेनापतिपुत्री 5. 17. स्निग्घच्छविं 5.36. स्फारितास्यं 7. 34. स्त्रवन्मदजलाद्र 7. 24: स्वदतोभिरुदार- 1. 1. स्वशिशुमपर- 7. 2. 5. 11. 1.1. 3. 20. 2. 29. 7.2). 7. 21. 3. 7. 2. 10. 5. 6. 3.8. 7.27. 7.27. 5.21. (6.38. 7.9. 5.31. 6. 18. 2. 5. 5. 13. 5.29. 4. 14. 3. 19. 6.34. 5. 8. 6.21. 3. 3. 5. 5.. 4.20. 4.20. 7.19. 6. 3. 2:25.

·2. 11-13 4.17 5.14 3.16 3.20 6.11 2.22 तनुमध्या 6. 3 4.7 7. 17 7. 3 II INDEX OF NAMES OF METRES. वृत्तनामसूची भतिच्छन्दस् 7.32 चपला आर्या अपरवक्त्र 2.25 चपला वक्त्र अपराजिता 6.20 चित्रपद अपवाह 7.29 चित्रा अश्वललित 7.20 चूलिका असंबाधा (6, 19 जलोद्धतगति आख्यानिका आपातलिका 3. 3 तन्वी आपील 7 30 तरंगवती आर्या 2. 1-8 तोटक आर्यागीति 2. 15 दामावारा इन्द्रमाला 5.27 दीपार्थिः इन्द्रवंशा 6.5 दीपिकाशिखा इन्द्रवजा 5. 25 दोधक उदीच्यवृत्ति 3. 8 द्रुतमध्य 4. 1 द्रुतविलम्वित उपचित्रक 2. 17. नटचरण उपचित्रा 3.13 नृत्यगति उपस्थितप्रचुपित 4. 4 पण व उपस्थिता 5.21 पथ्या आयो उपेन्द्रवज्रा 5.26 थ्या वक्त्र औपच्छन्दसिक 3. 4 पावकुलक कथागति 7.13 पुटा कुमारललिता 5. 10 पुष्पितान कुसुमितलतावेरिलता 7. 2 पृथ्वी बेतुमती 2.21 प्रमाण कोमललता 6.32 प्रमिताक्षरा 7.26 प्रवृत्तक 2.16 प्रहरण कलिका माधा 7.34 प्रहर्षिणी 214. 'प्रच्यवृत्ति 3.18. भद्रक 7. 33.. भविराट, चन्द्रवमा 6.24. भुजगशिशुसत 5.28 2.18 6. 9 325 3.21 5.20 2 9 4.15 3. 17. 6.12 2.26 6:34 5. 2 6. 7. कोष 5.22 6.14 1 116 11 ·( 70 ) भुजङ्गप्रयात भुजङ्गविजृम्भित भ्रमरविलसिता मणिगणनि करा मत्तमयूर 5. 3 4.16 2. 10 4. IS . 24 4. 20 4.20 +.20 मत्ता मन्दक्रीडा मन्दाक्रान्त माणवक्रीडितक 3. 19 3. 15 मात्रासमक माधवीलता मालभारिणी 7 माला मालिनी मुकुलितां यमवती रथोद्धता राजरमणीय रुक्मवती रुचिरा ललना ललितविक्रम ललिता वंशपत्रपतित वंशमाला वंशस्था 6. 2 वितान 17.31. विपरीतवक्त्र 5. 37 विपुला आर्या 1). 20 विपुला वक्त्र 6. 10 विभ्रमगति 5.23 विमला वक्त्र 7.21 विरला चक्त्र (3.37 विशाल! वक्त्र 5. 13 विशिखा 3. 10 विश्लोक 77 वृन्ता 2.23 वृन्दारक (0.25 वृषभगजविलसिता 6. 27 वेगवती 5. () वेल्लिता 2. 27 वैतालीय 5.29 वैश्वदेवी 6.21 शार्दूलविक्रीडित 5.22 शालिनी 6.15 शिखण्डिनी (1.29 शिखरिणी 7. 14 शिखा 4. 3 शुद्धविराट 6.38 शुद्धविराडर्षभ 6.6 श्येनी 6. 4 समान 4. 12-14 सारिणी 5. 11 सुभद्रिका 6. 8 सुवदना 4. 5 सूचिमुखी 6. 18 सौरमक 7. 3 3 स्रग्धरा 5.36 स्वागता 3. 14 हंसपदा 7. 6 हरिणी 4.20 हरिणीप्लुता 5.34. 7. 19 6.31 2.19 (1.30 3. 2 1. 10 7.5 5.35 5.8 (0. 36 2.23 5. 19 5. 10 5.31 5. 1 5. 33 बक्त्र 5.32 7. 10 5. 7 वज्रक वनमालिनी वर्धमान वसन्ततिलक वाचालकाची वातोमिमाला वानवासिका वायुवेगा विकलावकत्र 4. 2 12 5.30 7. 7.27 6.35 2.23 ·भारतीय ज्ञानपीट काशी काशी के प्रकाशन [प्राकृत ग्रन्थ]] महाबन्ध महाधवल निद्रान्त -प्रथम भाग, हिन्दी अनुवाद पहित : सम्पादक, म... दिवाकर न्यायतीर्थ । मूल्य १०) करलक्खण [सामुद्रिक शास्त्र - हिन्दी अनुवाद गहिन । हस्तरेखा विज्ञानका नवीन अन्य सम्पादक-प्रो. प्रफुल्छन्वरद मादी एम, ए. ! [संस्कृत ग्रन्ध] - ३. मदनपराजय-~~मृत अन्यकार कवि नागदेव । भाषानुवाद तथा ७८ पृष्ठ की वि प्रस्तावना सहित । जिनदेव के द्वारा काम कः पराजय का परम सुन्दर रूपक ! सम्पादक अनुवादक-प्रा. राजकुमार साहित्याचार्य, बडीत मूल्य ८) कन्नडप्रान्तीय ताडपत्रीय ग्रन्थ सूची-मढविद्री के जनमठ, जैन सिद्धान्त भन सिद्धान्तवसदि आदि, जैनमठ कारकल. मडबिद्री के अन्य अन्य भंडार नथा अलियर के अन्य भंडारी । ३५३८ अमृल्प ताडपत्रीय प्रमों का विवरण परिचय । सम्पादक ---५० के० भुजबली शाम्रो । न्यायविनिश्चय विवरण प्रथम भाग] ~~-अकलदेव कृत न्यायविनिश्चय की धादिराज सूरिरचित व्याख्या । विस्तृत हिन्दी प्रस्तावना में इस भाग के ज्ञातव्य विषयों का हिन्दी में विषय परिचय है। स्याद्वाद, सप्तभंगी आदि के सम्बन्ध में भ्रान्त धारणाओं की आलोचना की गई है। सम्पादक प्रो. महेन्द्रकुमार जैन न्यायाचार्य । बड़ी माइज पृष्ट स. ६०० । मूल्य १५) ६. तत्त्वार्थवृत्ति--श्रुतसागर सूरिरचित टीका । हिन्दी सार सहित । १०१ पृष्ठ की विस्तृत प्रस्तावना में तरव, तत्त्वाधिगम के उपाय, सम्यग्दर्शन, अध्यात्म नियतिवाद, स्याद्वाद, सप्तभंगी आदि का नृतन दृष्टि से विवेचन । सम्पादक-ग्री. महेन्द्रकुमार न्यायाचार्य । बड़ी साइज पृष्ट सं. ६७० । मूल्य १६) [हिन्दी ग्रन्थ ] मुक्तिदूत [उपन्यास] -अञ्जना-पवनज्जय की पुण्यगाथा । सर्वत्र प्रशंसित, गद्य का उत्कृष्ट नमूना । लेखक-वीरेन्द्रकुमार एम. ए. । मूल्य ४॥ ८. पचिह्न [संस्मरण]-स्वर्गीया बहिन के पवित्र संस्मरण और युगविश्लेपण । संस्कृति और कला की स्वाभाविक झलक, मनोरम भाषा और मनोहर शैली । मर्मज्ञों द्वारा प्रशंसित । मूल्य २० ९. दो हजार वर्ष पुरानी कहानियाँ- चौसठ लौकिक धार्मिक और ऐतिहासिक कहानियों का संग्रह । भाषा सरल और रोचक है। व्याख्यान तथा प्रवचनों में उदाहरण देने योग्य । मूल्य ३] ·मूल्य ८) १०. शेरो-शायरी [उर्दू के सर्वोत्तम १५०० शेर और १६० नज्म]-लेखक-अयोध्याप्रसाद गोपलीय । प्राचीन और वर्तमान कवियों में सर्वप्रधान लोकप्रिय ३१ कलाकारों के मर्मस्पर्शी पयों का संकलन और उर्दू कविता की गतिविधि का आलोचनात्मक परिचय । सुरुचिपूर्ण मुद्रण । कपड़े की जिल्द । पृष्ठ सं. ६४० । ११. माधुनिक जैन कवि-वर्तमान कवियों का कलारत्मक परिचय और सुन्दर रचनाएँ सम्पादक-रमा जैन । मूल्य ३॥ १२. जैनशासन-जैनधर्म का परिचय तथा विवेचन करानेवाली सुन्दर रचना। लेखक-पं. सुमेरुचन्द्र जी दिवाकर न्यायतीर्थ । मूल्य ४) १३. कुन्दकुन्दाचार्य के तीन रन-मूल लेखक गोपालदास जीवाभाई पटेछ । अनुवादक- पं. शोमाचन्द्र जी भारिल्ल न्यायतीर्थ । आ० कुन्दकुन्द के पंचास्तिकाय, प्रवचनसार और समयसार इन तीन महान् अन्धों का संक्षिप्त और सरल भाषा में विषयपरिचय मूल्य २) १४. हिन्दी जैन साहित्य का संक्षिप्त इतिहास-हिन्दी जैन साहित्य का इतिहास तथा परिचय] लेखक-कामताप्रसाद जैन । मूल्य २ - मुख्य १५. पाश्चात्य तर्कशास्त्र प्रथम भाग] भिक्षु जगदीश काश्यय एम. ए. । प्रचारार्थ पुस्तकें मंगाने वाले महानुभावों को विशेष सुविधा । 8 - ज्ञानोदय [श्रमण संस्कृति का अग्रदूत मासिक व्यक्ति स्वातन्त्र्यमूलक श्रमण संस्कृति के सम्देश द्वारा श्रम, शम और सम- स्वावलम्बन शान्ति और समता का सार्वजनीन उद्बोधन करने वाला मासिक पत्र सम्पादक-मुनि कान्तिसागर, पं. चन्द्र विवशाली, प्रो. महेन्द्रकमार न्यायाचार्य मूल्य वार्षिक - एक प्रति । भारतीय ज्ञानपीठ काशी, दुर्गाकुण्ड रोड, बनारस सिटी

·No text on this page.