·No text on this page.

·aaymonaa-.. MARom JAM-Aawal RAMRAPhona 12 भी Med ANP 4 । WHA AR -संस्कृत स्कृत अन्यनाम ना ध्वन्यालोक-रहम्यम् प्रश्नोत्तरी चौखम्बा संस्कृत मीरिज आफिम, अनारसrwa. mmu---- --- "

·No text on this page.

·हरिदाना नेऋत-ग्रन्थमाला-
-
ध्वन्यालोक-रहस्यम्
(प्रश्नोत्तरी)
रचयिता-
पण्डित श्री शोभित मिश्रः
दर्शनविद्यालयमा
प्रकाशकः
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस.
बनारस-२
(पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वधिकाराः प्रकाराभायोना) [ई. १९५४

·हरिदाना नेऋत-ग्रन्थमाला-
-
ध्वन्यालोक-रहस्यम्
(प्रश्नोत्तरी)
रचयिता-
पण्डित श्री शोभित मिश्रः
दर्शनविद्यालयमा
प्रकाशकः
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस.
बनारस-२
(पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वधिकाराः प्रकाराभायोना) [ई. १९५४

·No text on this page.

·. ध्वन्यालोक-रहस्यम् प्रधमोद्योतः शारदां लाग्दां ध्यात्वा बोणावायविशारदाम् । ध्वन्यालोकरहस्यं सन्तटुने शोभितः सुधोः ।। (१) प्रश्नः-ध्वन्यभाववादिनां विकल्पानुपन्यस्य तान् निरस्य व्यङ्गथ- सङ्गिा लमासोक्त्याद्यलकारेषु ध्वन्यन्तर्भावाभावं वा प्रविभावयत ?. उत्तरम्-वन्यभावादिना बहु विकल्पेषु प्रथमदिकल्पम्यायनभिप्रायः- शब्दार्थशरीरस्यैव काव्यत्वेऽनुप्रासादिड शब्दातमा वा विचनान्पु चोपनादि- प्वालङ्कारेषु सत्सु च माधुर्यादिषु गुणेषु विद्यमानासु च वैदर्भीप्रभृतिरीति चार- ताहेतु तदापतिरिक्तो नास्ति कश्चिदन्यो ध्वनिरिति । द्वितीयविकल्पस्यायं सारांशः-सहृदयहृदयाहादजनकशब्दार्थमयत्वस्वैव काव्य- से प्रसिद्धगुणालङ्कारादेव्यतिरिक्तो नात्येव ध्वनिः । अर्थात् तत्कालीनव्यक्ति विशेषसम्नतो ध्वनि व सालसहदयविद्वद्र्यहारी सम्भवितुमर्हति, कस्याप्येकल्य मनोऽनुकूलत्वेऽपि सर्वेषां दिदग्धानां मनोऽनुलत्वं न सम्भवति, विशेषचमत्कृतिजन- कत्वाभावात् । नहि प्रेक्षावन्तो जना व्यक्तिविशेषाक्तिश्रद्धाजाध्येनालीकं वस्तु मन्यन्ते इत्यपूर्व न किमपि चनिनामकं वस्तु विद्यते इत्यभिप्रायः । एतावता परिगणितेभ्यो गुणालङ्कारादिमत्प्रकारेभ्योऽन्यत्र सहदयहृदयाहादकत्वं नानुभवसिद्धमिति न काव्यत्वं ध्वनाविति सिद्धम् । तृतीयनिकल्पस्यायं भावः-विच्छित्तिविशेषरूपलोकोत्तरचमत्कारमनतिवर्तमान- ल्य तस्य ध्वनेरुतालङ्कारादिष्वेवान्तर्भावात् तद्वयतिरिक्तमपूर्वध्वनिनामकरणं केवलं ·. ध्वन्यालोक-रहस्यम् प्रधमोद्योतः शारदां लाग्दां ध्यात्वा बोणावायविशारदाम् । ध्वन्यालोकरहस्यं सन्तटुने शोभितः सुधोः ।। (१) प्रश्नः-ध्वन्यभाववादिनां विकल्पानुपन्यस्य तान् निरस्य व्यङ्गथ- सङ्गिा लमासोक्त्याद्यलकारेषु ध्वन्यन्तर्भावाभावं वा प्रविभावयत ?. उत्तरम्-वन्यभावादिना बहु विकल्पेषु प्रथमदिकल्पम्यायनभिप्रायः- शब्दार्थशरीरस्यैव काव्यत्वेऽनुप्रासादिड शब्दातमा वा विचनान्पु चोपनादि- प्वालङ्कारेषु सत्सु च माधुर्यादिषु गुणेषु विद्यमानासु च वैदर्भीप्रभृतिरीति चार- ताहेतु तदापतिरिक्तो नास्ति कश्चिदन्यो ध्वनिरिति । द्वितीयविकल्पस्यायं सारांशः-सहृदयहृदयाहादजनकशब्दार्थमयत्वस्वैव काव्य- से प्रसिद्धगुणालङ्कारादेव्यतिरिक्तो नात्येव ध्वनिः । अर्थात् तत्कालीनव्यक्ति विशेषसम्नतो ध्वनि व सालसहदयविद्वद्र्यहारी सम्भवितुमर्हति, कस्याप्येकल्य मनोऽनुकूलत्वेऽपि सर्वेषां दिदग्धानां मनोऽनुलत्वं न सम्भवति, विशेषचमत्कृतिजन- कत्वाभावात् । नहि प्रेक्षावन्तो जना व्यक्तिविशेषाक्तिश्रद्धाजाध्येनालीकं वस्तु मन्यन्ते इत्यपूर्व न किमपि चनिनामकं वस्तु विद्यते इत्यभिप्रायः । एतावता परिगणितेभ्यो गुणालङ्कारादिमत्प्रकारेभ्योऽन्यत्र सहदयहृदयाहादकत्वं नानुभवसिद्धमिति न काव्यत्वं ध्वनाविति सिद्धम् । तृतीयनिकल्पस्यायं भावः-विच्छित्तिविशेषरूपलोकोत्तरचमत्कारमनतिवर्तमान- ल्य तस्य ध्वनेरुतालङ्कारादिष्वेवान्तर्भावात् तद्वयतिरिक्तमपूर्वध्वनिनामकरणं केवलं ·प्रकाशकीयम् अस्मिजगति प्रवृत्तिनागनालन्य पुत्रकलत्रादिप्रसत्तमानरपि जनैर्ब्रह्मानन्दो- लम्धुं यदि शक्येत तर्हि काव्यगतरन्नास्वादेनच, अतो ब्रह्मानन्दसोदरो निगलित- वद्यान्तरः स रसो ध्वनिरूयो व्यञ्जनावृत्तिगम्यो विना ध्वनिशानेन नाधिगतः स्यात्, इति हेतोः आनन्दवर्द्धनाचार्यैः कृते ध्वन्यालोकमूलके ध्वन्यालोके परमादरः क्रियते काव्यरसिकैः । अपि च तस्य परनोपयोगितां सत्तमतां चावलोक्य प्रायेण शास्त्र्या- चार्यपरीक्षायु सर्वत्र प्रदेोधु संस्कृतविश्वपियालयपरीक्षापाव्य पुस्तकानारणसमित्या पाठ्यपुस्तकावेन स निधारितः । अतः परीक्षार्थिनां विद्यार्थिनां प्रश्नोत्तरलेखसम्बन्धि- काठिन्यं दूरीका मया न्यायव्याकरणाद्याचार्यश्रीशोभितमिश्रद्वारा ध्वन्यालोकरहस्यम्' नाम प्रस्तुत पुस्तकं विरचय्य प्राकाश्यं नीतम् । अत्र क्रमेण प्रष्टव्यविषयाणां समु- चितरूण प्रश्नाकारनिर्देशपुरःसरमुत्तराणि लिखितानि सन्ति, येषां सम्यग्रूपेण पर्यालोचनतो नूनं परीक्षोदधिसमुत्तीर्णतामवाप्स्यन्ति विद्यार्थिन इति बाढं मे विश्वासः। 'गच्छतः स्खलनम्' इति न्यायात्' संशोधकदृष्टिदोषाद्वा याः काश्चित् त्रुटयः सजाता भवेयुस्ता गुणग्राहिणो मनीषिणः संशंस्यन्त इति सानुनयं मेऽभ्यर्थनेति । दीपावली सं० २०११ ·॥ श्रीः॥ ध्वन्यालोक-रहस्यम् प्रथमोद्योतः शारदां सारदां ध्यात्वा वीणावाद्यविशारदाम् । ध्वन्यालोकरहस्य सन्तनुते शोभितः सुघोः ।। (१) प्रश्नः-ध्वन्यभाववादिनां विकल्पानुपन्यस्य तान् निरस्य व्यङ्गय- सङ्गिषु समासोक्त्याद्यलक्कारेषु वन्यन्तर्भावाभावं वा प्रविभावयत ? उत्तरम्-ध्वन्यभावत्रादिनां बहुषु विकल्पेषु प्रथमविकल्पस्यायमभिप्रायः- शब्दार्थशरीरस्यैव काव्यत्वेऽनुप्रासादिषु शब्दालङ्कारेषु सत्सु विद्यमानेषु चोपमादि- वालङ्कारेषु सत्सु च माधुर्यादिषु गुणेषु विद्यमानासु च वैदर्भीप्रभृतिरीतिषु चार- ताहेतुबु तद्वयतिरिको नास्ति कश्चिदन्यो ध्वनिरिति । द्वितीयविकल्पल्यायं सारांश:-सहृदयहृदयाहादजनकशब्दार्थमयत्वस्यैव काव्य- त्वे प्रसिद्धगुणालङ्कारादिव्यतिरिक्तो नास्त्येव ध्वनिः । अर्थात् तत्कालीनव्यक्ति- विशेषसम्मतो ध्वनि व सकलसहृदयविद्वद्धृदयहारी सम्भवितुमर्हति, कस्याप्येकस्य मनोनुकूलत्वेऽपि सर्वेषां विदग्धानां मनोऽनुकूलत्वं न सम्भवति, विशेषचमत्कृतिजन- कत्वाभावात् । नहि प्रेक्षावन्तों जना व्यक्तिविशेषोक्तिश्रद्धाजाज्येनालीकं वस्तु मन्यन्ते इत्यपूर्व न किमपि ध्वनिनामकं वस्तु विद्यते इत्यभिप्रायः । एतावता परिगणितेभ्यो गुणालङ्कारादिमत्प्रकारेभ्योऽन्यत्र सहदयहृदयाह्लादकत्वं नानुभवसिद्धमिति न काव्यत्वं ध्वनाविति सिद्धम्। तृतीयविकल्पस्यायं भावः-विच्छित्तिविशेषरूपलोकोत्तरचमत्कारमनतिवर्तमान- स्य तस्य वनेरतालङ्कारादिम्वेवान्तर्भावात् तद्वयतिरिक्तमपूर्वध्वनिनामकरणं केवल ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । वागाडम्बरमानं गगनकुसुमवदलीकध्वनिवस्त्वभिमानिनां मिथ्याभूतसहृदयत्वभावना- पिहितान्तःकरणानां गजनिमीलनिकामात्रमेतत् । भाक्तत्ववादिनां भहोद्भटादीनां चतुर्थविकल्पस्यायमभिप्रायः-ध्वनिरयं भाक्तः, अर्थात् लक्षणालिका गौणीवृत्तिः भक्तिरेच ध्वनिः, तदतिरिक्तो ध्वनिर्नास्ति कश्चित् पदार्थः । ध्वनेरनिर्वचनीयत्ववादिनां पञ्चमविकल्पस्यायमभिप्रायः सहृदयहृदयसंवेद्योऽयं ध्वनिः नासहृदयजनबुद्धिगम्यः, अत एव सर्वथाऽनिर्वचनीय एवायं ध्वनिरिति। तदेव- विधानेकप्रकारकवैमत्ये समुपस्थिते सहृदयानां स्वान्तसन्तोषाय ध्वनेर्वास्तविक स्वरूपं प्रदर्य उपर्युक्तवादिमतखण्डनं क्रियते- 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थों । व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः । 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी. नाम् । यत् तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाना'। इति कारिकाद्वया- नुसार यस्मिन् काव्ये शब्दार्थी कमपि विलक्षणनेव लोकसत्चनत्कारजनक व्याया- र्थम्प्रति स्वात्मानं गौमोकृत्य प्राधान्येन विच्छित्तिविशेषाधायकव्यजथार्थपरायणौ स्तः तद् ध्वनिनामकमुत्तमं काव्यं स्मृतम् । तथा च व्यङ्ग्यविशिष्टशब्दार्थोभयत्वमेव ध्वनिकाव्यस्य निष्कृष्ट लक्षणं पर्यवसितम् । वैशिष्टयश्च स्वविषयकप्रतीतिजन्यचम- कारन्यूनचमत्कारजनकप्रतीतिविषयत्व, स्वव्यजकघटितत्व, एतदुभयसम्बन्धेन । एवं कामिनीकलेवरे स्तनजघनाद्यवयवातिरिक्तं किमपि युवजनकमनीयं लावण्यमिव महाकविवाणीषु प्रतीयमानं तद् व्यङ्गय नाम वस्तु वाच्यवाचकाभ्यां विलक्षणमेव सहद- यहृदयवेद्यं नापलपितुं शक्यते कथमपि सहदयरिति । एतेन वाच्यवाचकचारत्वहेतुषु उपमाऽनुप्रासाद्यलंकारेषु वाच्यायमानेषु माधुर्य- प्रसादादिगुणेषु वैदर्भीप्रभृतिरोतिषु च ध्वनेरन्तर्भावं कुर्वतां ध्वन्यभाववादिनां मतमपास्तम्। तथा प्रसिद्धप्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्यत्वहाने निर्नास्ति इति द्वितीय- विकल्पवादिनां यो ध्वन्यभाववादः सोऽपि नैव समीचीनः, यतो हि रामायणमहाभा- रतादौ बहुत्र स्यले विच्छित्तिविशेषाधायकव्यङ्ग्यार्थप्रधानध्वन्यात्मककाव्यत्वस्य प्रसिद्धत्वेन सहृदयहृदयाहादिशब्दार्थमयत्वरूपतत्कृतकाव्यलक्षणस्य ध्वनिप्रधानका व्वेऽव्याप्तिदोषप्रस्ततया प्रेक्षावतामनुपादेयत्वात् । लक्ष्यानुसारेणैव लक्षणविधानस्य ·३ प्रथमोद्योतः। युक्तत्वेन लक्ष्याप्रसिद्धरेव ध्वनिसिद्धौ बाधकत्वेऽपि लक्षणाप्रसिद्धर्बाधकत्वस्य वक्तुम- युक्तत्वात् । काव्यजीवनाधायकव्यङ्ग्यरसादिष्यनिरूपलक्ष्यस्य बहुशो महाभारतादौ प्रसिद्धत्वेन तादृशलक्ष्यमव्याप्नुवतः प्रागुककाव्यलक्षणस्य विवातुरेव शिरसि दोषः समापतति । नहि स्थाणोरयमपरावो यदेनमन्धो न पश्यति। लक्षणविवायिनां हि लक्षणविधाने न तादृशं पाण्डित्यमपेक्ष्यते याशं लक्ष्यपरीक्षणविधायिनामिति लक्ष्यस्य परीक्षणमेव प्रेक्षावतां विदुषां वैदुष्यनिकषायितमिति द्वितीयविकल्पोऽपि पराहत एवेति भावः। ए कामनीयकन नतिर्तमानस्य तस्य (ध्वनेः) उत्तालंकारादिप्रकारे वेदान्त- र्भावः' इति वन्यभाववादिनां तृतीयविकल्पोऽप्यज्ञानविलसित एव, यतो हि वाच्यवा. चकमात्राथयिषु उपमाऽनुप्रासाबलंकारेषु व्यजयव्यञ्जकसमाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वनेर- न्तर्भावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तदुक्तम्-'व्यङ्गथव्यञ्जकसम्बन्धनिबन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचकचारत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः'। इति । ये खलु वाच्यमात्रानुसारिणः समासोक्त्यादयः अलंकारास्तेषां वाच्यभूतालंकाराणामेव लोकोत्तरचमत्कारजनकत्वस्य सहदयरनुभूयमानस्वेन व्यङ्ग्यतया प्रतीयमानस्योपमानादेस्तत्र विच्छित्तिविशेषाना- धायकतया गुणीभूतत्वात् तेषु समासोक्त्यादिषु ध्वनेरन्तर्भावो न भवितुर्मति । तदुक्तं-'तत्परावेव शब्दार्थों यत्र व्यङ्ग्य प्रति स्थितौ। ध्वनः स एव विषयो मन्तव्यः संकरोज्झितः' । इति । एवञ्च गुणालंकार वृत्तीनां ध्वनेरङ्गभूतत्वात् नैव तेषु ध्वनेरन्तर्भावसंभवः । भक्तिरेव ध्वनिरिति चतुर्थी कल्पोऽपि न युक्तः, उभयोः (ध्वनिलक्षणयोः) भिन्नरूपत्वात् । तदुक्तं-'भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः' इति । नापि लक्षणारूपाया भक्तर्ध्वनिलक्षणत्वं संभवति, 'परिम्लानं पीनस्तनजघन जादुभयतस्त- नोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमत्राप्य हरितम् इदं व्यस्तन्यस्तं श्लयभुजलताऽऽक्षेपवननैः कृशाशयाः सन्तापं वदति विसिनापत्रशयनम्' इत्यादावपि लक्षणायाः सत्त्वेन बने. स्तत्राभावादतिव्याप्तः। तदुक्तम्-'अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेन चासौ लक्ष्यते तया' इति । किञ्च 'वाचकत्वाश्रयेणव गुणवृत्तिर्यवस्थिता । व्यजकैकत्वमूलस्य ध्यनेः स्याललक्षणं कथम्' इति तथैव ध्वन्यभाववादिना यो हि ध्वनेरनिर्वचनीयत्वरूपः पञ्चमो विकल्पः सोऽपि प्रेक्षावतामनुपादेय एव, रामायणमहाभारतादौ प्रसिद्ध लक्ष्ये ध्वनिकाव्यत्वस्य बहुशो ·ध्वन्यालोकरहस्यम्। व्यवहारदर्शनेन तस्यापलापासंभवात् । एतत्प्रसिद्धविषयाणामपलापे तु तुल्ययुक्त्या समेषामपि वस्तूनामपलापापत्तिरित्याकूतम् । तस्माद् ध्वनिरस्तीति सिद्धम् । एतेन्द्र ध्वन्यभावमुपपाद्य निराकुरुत इत्यादयः सर्वेऽपि प्रश्नाः समाहिताः। एवं 'परमतनि- रसनपूर्वकं ध्वनिः स्थाप्यताम्' इति प्रश्नोऽपि समाहितो वेदितव्यः। सर्वेषामुक्तोत्तरे- गैच समाहितत्वात् । (२) प्रश्न -योऽर्थः सहृदयश्लाघ्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः। वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ अत्र प्रतीयमानार्थ इव वाच्यार्थोऽपि सहृदयश्लाघ्यतया काव्यस्यात्म भूत इति प्रतिपादितम् 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि ति प्रथमकारिकया प्राक् च कथितम् । तत्कथमेतद् विरोधपरिहारः? उत्तरम्-ननु 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुरिति प्रागुक्तवचनेन 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ' इत्यप्रिमववनेन च प्रतीयमानस्यैवार्थत्य यात्मकतीतेः अर्थः सहृदय- लाध्य' इति कारकया व वाच्यार्थचादि काव्यात्मत्त प्रतिसाद्यते इति स्पष्टमेव विरोधः समापततीति चेन्नवन् , प्रथमतोऽर्थत्वेनार्थसामान्यमभिधाय तत्र वाच्यार्थस्य संप्रहेऽपि पश्चात् सहृदयश्लाघ्यविशेषणद्वारा वाच्यार्थस्य सहृदयश्लाध्यत्वाभावेन काव्यात्मत्वेनोपादानाभावात् सहृदयश्लाघ्यस्य प्रतीयमानार्थस्यैव काव्यात्मस्वव्यवस्था- नात् इति व्यायरूपो ध्वनिरेव काव्यस्यात्मा न तु वाच्यार्थ इति भावः । तदुक्तं लोचने-स एक एवार्थो द्विशाखतया विवेकिभिर्विभागबुद्धया विभज्यते । तथाहि तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति कस्मैचिदेव सहृदयाः श्लाघन्ते न सर्वस्मै तद् भवितव्यं केनचिद् विशेषेण। यो विशेषः स प्रतीयमानभागो विवेकिभिर्विरोषहेतुत्वादात्मेति व्यवस्थाप्यते। वाच्यसंकलनाविमोहितहृदयस्तु तत्पृथग्भागे विप्रतिपद्यते, चार्वाकरिवात्मपृथग्भावे । अत एव 'अर्थ' इत्येकतयोपक्रम्य 'सहृदयश्लाघ्य' इति विशेषणद्वारा हेतुमभि- धायापोद्धरणदृशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम् , न तु द्वावप्यात्मानौ काव्यस्येति ।' न च तहि ध्वनिनिरूपणावसरे वाच्यार्थनिरूपणमसातमिति वाच्यम् ? व्यङ्ग्यार्थ- बोधौपयिकत्वेन वाच्यार्थनिरूपणस्यापि अपेक्षितत्वात् । तदुक्तमप्रे-तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादतः' इति । 'यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्या- र्थपूर्विका तक्त् प्रविपत् तस्य वस्तुन' इति । एतेन वाच्यस्य सहृदयश्लाघ्यतोक्तः कोऽभिप्राय इत्यादयः सर्वेऽपि प्रश्नाः स्वयमेव समाहिता भवन्ति । उत्कोत्तरेणैव ·प्रथमोद्योतः सर्वेषां समाहितत्वात् । एवं वाच्यत्य काव्यात्मत्वं खण्डनीयमिति प्रश्नस्याप्युक्तमे- वोत्तरं बोध्यम् । (३) प्रश्नः-ध्वनेः प्रतिप्रसवो यन्निबन्धनस्तत्स्वरूपं परिचाययितव्यम् ? उत्तरम्-'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थी । व्यतः मान्यविशेषः सध्वनिरिति सूरिभिः कथितः' इति कारिकानुसारं 'चाच्यातिशायिनि व्याने अनि- स्तत्काव्यमुत्तमम्' इति रीत्या यांच्यापेक्षयाधिकचमत्कारशालिव्यधार्थ लक्षण्य- प्रयुक्तमेव ध्वनिकाव्यस्य जननं प्रतिप्रसको व्यवहारो वा भदति, अतो व्यङ्गयाथस्वरूपं प्रदते-प्रतीयमान पुनरन्यव वस्त्वस्ति काणीपु नहाकवीतान्न् । यत्त प्रसिद्धाव- सवातिरिकं विभाति लावष्यमिवाशनासु' इति कारिकया प्रशस्तरमणीषु प्रसिद्धकर- चरणावश्यवातिरिक्तं किमपि कमनीयं निर्ण्यमानं 'मुक्ताफलेयुच्छायायास्तरलत्वनि- वान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमितीरितम्' इति लक्षणलक्षितं लावण्यमिव महाकवीनां कवितात्मकवाणीषु प्रसिद्धशब्दार्थ-तदुभयालंकार-गुणादिभ्योऽतिरिक्तं प्रतीयमानं यत् सहृदयहृदयसुप्रसिद्धं वस्त्वलंकाररसादिरूपत्रिशाखात्मकं वस्तु भासते तत् अन्यदेव अर्थात् किमपि विलक्षणमेव न तु वाच्यवाचकादिरूपं विद्यते इति धन्त- दान्तिकभावेन प्रतिपाद्यमानं सहृदयहदयाह्लादजनकं व्यजनया प्रत्याव्यमानं व्यथार्थरूपं वस्तु ध्वनिप्रयोजकमवसेयम् । तदुक्कं विकृती-'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्यात् वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत् तत् सहृदयहृदयसुप्रसिद्ध प्रसिद्धे- भ्योऽलंकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वाऽवयवेभ्यो व्यतिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाशनासु । यथा त्यङ्गनासु लावण्यं पृथग्निर्वर्ण्यमानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सह- दयलोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्वदेव सोऽर्थः' इति । स यर्थों वाच्यसामर्थ्यव्यञ्जनयाss- क्षिप्तं वस्तुमात्रमलंकारा रसादयश्चेति अनेकप्रभेदभिन्नो वर्तते। सर्वेषु च प्रकारेषु तस्य व्यङ्ग्यार्थस्य वाच्यार्थात् सर्वथाऽन्यत्वमेव प्रतिपत्तव्यमिति । (४) प्रश्नः--वाच्यस्य विधिरूपत्वे निषेधस्य व्यङ्ग थरूपत्वं, वाच्यस्य निषे. धरूपत्वे व्यङ्गयस्य विधिरूपत्वञ्चोदाहरणद्वारा स्फुटं प्रतिपाद्य विव- क्षितो विषयः प्रतिपादनीयः ! उत्तरम्-पुष्पाण्यवचेतुं स्वसङ्केतस्थलीभूतगोदावरीतटस्थनिकुञ्जम्प्रति गच्छन्तं कमपि पुरुष रहस्यभेदाशङ्कयाऽभिसारविघ्नभयेन वा भीषयितुं काचन पुंश्चली नायि- काऽभिधत्ते-'भ्रम धार्मिक ! विश्वस्तः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन ।

·६ ध्वन्यालोकरहस्यम् । गोदावरीकच्छकुलवासिना दृप्तसिंहेन' इति । अर्थात् हे धार्मिक ! विश्वस्तः सन् यथेच्छंन तु पूर्ववत् सभयं भ्रम पुष्पाणि चेतुं संचर, यतः स त्वत्त्रासहेतुःश्वा अद्य तेन विख्यातेन गोदावरीनदीपुलिनकुडवासिना दर्पशालिना अत्यन्तघातुकेन सिंहेन मारितो हत इति भावः । अत्र भयकारणस्य शुनकस्य मरणोपन्यासेन भ्रमणविधि- र्वाच्यभूतः, शुनकादपि भीरुधुरुष-य सिंहोरलब्धिकथनेन सुतरां भ्रमणाभावस्तु वस्तु- रूपः, संकेतरहस्यभेदभीरुकुलटावैशिष्टयेन व्यङ्ग्यतया प्रतीयते इति तादृशवाच्य- व्याययोर्मेदः सुतरां सिद्धः, यतो हि तेजस्तिमिरयोरिव तयोर्भमगभ्रमणाभाक्योविधि- निषेधरूपयारेकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तादृशत्र्यङ्गयार्थस्यैव चमत्कारजनकतया वस्तुध्वनिरत्र बोध्यः । इति वाच्यस्य विघित्वेन व्यङ्गयस्य निषेधरूपताया उदाहरण- मिदं ज्ञेयम् । अथ वाच्यस्य प्रतिषेधरूपत्वे व्यङ्ग्यस्य विधिरूपताया उदाहरणं यथा-श्वश्रूरत्र निमज्जति, अत्राहं दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक ! राज्यन्य: शय्याचां मल निमाङ्क्षीः' इत्यत्र स्वगृहकृतनिवासं पथिकम्प्रति रिरंसां योतयितुं कापि घोषितः र्तृका कामुकी प्रतिपादयति-हे रात्र्यन्धक ! पथिक ! अत्रास्मिन् स्थाने श्वश्रूः नि जति वार्द्धक्येन निवेतनं शेते, अन तद्भिक्षस्थाने अहं स्वपिमि, तत् त्वं दिवसकं प्रलोकय दिने एव सम्यक् विलोकय, अन्यया रात्री आवयोः श्वश्रूस्नुषयोः शय्यायां मा निमाझीः, निःसंशो मा पतेति भावः । अत्र शय्यायां पतनाभावरूपो निषेधः वाच्य- भूतः, निमज्जनादिपदार्थमहिम्ना च मम शय्यायां निश्शत त्वया रात्रौ शयनीय- मिति कामुकपथिकविजिहीर्षानुमानानन्तरमभ्यनुज्ञारूपो विधिय॑क्यतया प्रतीयते इति तयोर्वाच्यव्यत्ययोः स्पष्टमेव भेदः प्रतिपत्तत्र्यः । (५)प्रश्नः-वाच्यस्य प्रतिषेधत्वे व्यङ्ग यस्यानुभयरूपतोदाहृत्य समर्थनीया। उत्तरम-'प्रार्थये तावत् प्रसीद निवर्तस्व, मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे ! अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामपि हताशे !' इत्यत्र नायकः स्वापराधमवधार्य सङ्केतस्थलाक्षिदर्तमानां दयितां परावर्तयितुमनुनयति-हे मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्तत- मोनिवहे । वदनेन्दुचन्द्रिकानिरस्तसमस्ततिमिरे ! त्वामहं प्रार्थये प्रसीद निवर्तस्व मा गच्छ, हे हताशे ! श्रन्यासामपि अभिसारिकाणां कान्तसमागमार्थ संकेतं निश्चित. रहस्वायलं गच्छन्तीनां कामिनीनां मागें स्वकीयमुखचन्द्रप्रकाशकरणात् किमिति विघ्नं करोषि, रतिकार्येऽन्तरायमुपस्थापयसि, इति भावः । अत्र यमनप्रतिषेधरूपं ·प्रथमोद्योतः। निवर्तनं वाच्यभूतं वर्तते, विधिनिषेधाभ्यामुदासीना नायकत्वानुनयात्मिका चाटूकिच व्यङ्ग्यतया प्रतीयते, इति स्पष्टमेव व्याथार्थवाच्यार्थयोः परस्परं भेदो नो अपार्नु शक्यते इति भावः। (६) प्रश्नः-त्रिविधेषु ध्वनिषूत्तरोत्तरं तारतम्यबीजं प्रतिपाद्य 'स्वेच्छाकेस- रिणम्' इत्यादिपद्ये त्रिविधान् ध्वनीन् विशदीकृत्यानुक्तनिमित्तायां विशेषोक्तौ, कार्यकारणभावेऽप्रस्तुतप्रशंसायाश्च वनेरनन्तर्भावः सोदाहरणं प्रदर्शनीयः। उत्तर-प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत् तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति तादण्यनिवागनासु', 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमु- पर्जनीकृतस्वार्थो । व्यङ्कः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः' इति कारिकाभ्यां प्रतिपादितेषु सहृदयानां लोकोत्तरचमत्कारजनकेषु व्यङ्ग्यवत्त्वलंकार- रसादिस्वरूपेषु त्रिविधेषु ध्वनिषु व्यङ्ग्यवस्त्वपेक्षया व्यङ्ग्यालंकाराणां प्राधान्येन शब्झर्थमयकाव्येषु लोकोत्तरचमत्कारजनकतया विच्छित्तिविशेषाधायकत्वस्य सहदय- हृदयवेद्यतया वैशिष्टयं प्रसिद्धमेव । परन्तु व्यङ्ग्यालझारापेक्षयाऽपि व्यङ्ग्यरसादीनां वैशिष्टयन्तु विदग्धजनविदितं नापलपतुं पार्यते कथमपि, सहृदया एवैतद्विषये साक्षिणः सन्ति । अत एव उत्तममध्यमाधमभेदेन व्यङ्ग्यप्रधानध्वनि-गुणीभूतव्यङ्गय- चित्रात्मकेषु त्रिविधकाव्येषु पालङ्कारिकविद्वत्समाजसिद्धेषु सत्स्वपि पण्डितराजजग- नायेन रसध्वनेरत्तमोत्तमरूपत्वं प्रतिपाद्य काव्यं चतुर्धा विभाजितम् । किञ्च सरस- काव्यनिर्माणेनैव कवेरप्यात्मलाभो भवति नान्यथा, तस्मात् प्रबन्धमुपनिबध्नता कविना सर्वात्मना रसपरतन्त्रेण भवितव्यम् । यतो हि नहि केवलं कवेरितिवृत्तमात्र- निर्माणेन किमपि प्रयोजनं सम्पद्यते इतिहासादेव तत्प्रसिद्धः। अर्थात् कवेः काव्य- निर्माणस्य महाकविपदवीलामः सहृदयहृदयाह्नादनपुरःसरं सदुपदेशश्चत्येतदुभयक- लम् । तच्च रससनिवेशमन्तरेण सर्वथा दुरासदेव । तदुक्तम्-'मुख्या व्यापार- विषयाः सत्कवीनां रसादयः । तेषां निवन्धने भाव्यं तैः सदैवाप्रमादिभिः'। 'नोर- सस्तु प्रबन्यो यः सोऽपशब्दो महान् कोः। स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्तलक्षणः' इति । एतावता रस एव काव्यस्य जीवनाधायकतया सारभूतपदार्थः। तथा च 'रसो वै सः' 'रसं ह्ययं लब्ध्वा आनन्दो भवति' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्येन रसास्वादस्य ब्रह्मानन्दसहोदरत्वेन तस्यैव (रसत्यैव ) ध्वनिभूतस्य व्यङ्ग्यवस्त्वलङ्कारापेक्षया ·६ ध्वन्यालोकरहस्यम् । परमोत्कृष्टत्वं प्रतिपादितं भवति, सकलसत्काव्योपनिषद्भूतत्वञ्च सिध्यति । 'स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपना- तिच्छिदो नखाः'। इत्यत्र भगवतः स्वेच्छाकेसरित्वेन प्राकृतसिंहापेक्षिको व्यतिरेका- लङ्कारः, स्वाच्छन्द्यद्वारा परानियोज्यत्वेन परमैश्वर्यश्च वस्तु वन्यते । मधुरिपुपदेन खलनिग्राहकता, पराक्रमविशेषश्च व्यज्यते । तेन च पुनः प्रपन्नार्तित्राणौचित्यं, नखच्छायायाः स्वच्छत्वेन शशिकान्त्यपेक्षया वैलक्षण्यम् , इन्दुपदेन स्वीययावत्सु- षमासाम्राज्यशालित्वं, अपनत्वेन शरणागतस्योपेशानहत्वम् , अार्तित्वेन झटित्यु- च्छेयत्वं, नखवन्द्रयोः स्वच्छत्वकौटिल्ययोगे तुल्येऽपि प्रपन्नार्तिच्छिदापाटवं नखेष्वेव नैव चन्द्रमसि इति व्यतिरेकालङ्कारश्च व्यज्यते । नित्योद्योगशालिनि भगवत्यपूर्वो- त्साहदर्शनेन च वीररसः, समस्तवाक्येन भगवन्नृसिंहविषयकविनिष्ठरतिभावश्च व्य- ज्येते । इत्यश्च वस्त्वलकाररसादिलक्षणस्त्रिरूपोऽपि ध्वनिरिह स्कुटमवगन्तव्यः। अनुक्तनिमित्ताया विशेषोक्तेः-पाहतोऽपि सहावैरेलीत्युक्त्वा विमुत्तलिदोऽपि गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलचति । इत्युशहर सहवरकृतादानादि- हेतूनां सत्त्वेऽपि संकेचशिथिलीकर गरूपायाभावप्रयोजकस्य निमित्तस्य शैत्यकृतात्तैः प्रेयसीस्वप्नसमागमानुध्यानस्य वा यद्यपि प्रकरणवशात् व्यङ्ग्यतयैव प्रतीतिस्तथापि तदपेक्षयाऽपि तदुपपादितस्य संकोचशिथिलीकरणाभावरूपवाच्यार्थस्यैव सहृदयानां विच्छित्तिविशेषाधायकतया प्राधान्येन वाक्यार्थबोधविषयत्वमिति नैव ध्वनेरत्रान्त- र्भावः संभवति । तथा कार्यकारणभावमूलकाप्रस्तुतप्रशंसायाः-'नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि। यदि कोमलता तवाङ्गकानामथ का नाम कथाऽपि पल्लवा- नाम् एवम् 'आनन्य वल्गुवचनैर्विनिवारितोऽपि रोषात् प्रयातुमुदिते मयि दूरदेशम् । बाला कराङ्कुलिनिदेशवशंवदेन क्रीडाविडालशिशुनाशु झरोध मार्गम् । इत्युदाहर- पयोः क्रमशः सरोजमालादितिरस्कारात्मनः कार्यात् नायिकाजमार्दवविशेषस्य कार- पस्य, एवं मार्गरोधनात् कारणात् प्रवासानिवृत्तेः कार्यस्य च व्यज्यमानतया ताशिव्यङ्ग्यायोः कारणकार्यरूपयोः सत्त्वेऽपि सत्कार्यवादसिद्धान्ते कार्यकारणयो स्तादात्म्याशीकारात् कार्यस्य प्राधान्ये कारणल्याषि प्राधान्यम् , एवं कारणस्य प्राधान्ये कार्यस्यापि प्राधान्यं स्वतः सिद्धमिति न तत्रापि ध्वनेरन्तर्भावसम्भावने ।

·प्रथमोद्योतः। (७) प्रश्नः-वञ्च मह व्यिअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइश्रव्याई । मा तुजवि तीन विणा दखिएणहअस्स जाअन्तु ।। दे आ पसि गिवत्तसु मुहससिजोहाविदुत्ततमणिवहे । अहिसारिआणं विग्धं करोसि अण्णाणं वि हाले। अस्मिन् पद्यद्वये प्रतीयमानार्थों प्रतिपाद्यताम् । उत्तरम्-'ब्रज ममैवैकरया भवन्तु निश्श्वासरोदितव्यानि । मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिपत' अत्र 'दुःखी ल्यामहनेक एव सकलो लोकः सुखं जीवनु' इति नवेगानिष्टस्यापि प्रिचगमनस्य विधिर्वाच्यार्थः, 'त्वदीयं मनोऽत्यन्तं तस्यामासक्तमिति त्वं नितरां राठोऽसीति मयाऽत्रधारितमतो मदन्तिके स्थित्वाऽलं कृत्रिमदाक्षिण्यप्रकटनेनेति गाढमन्युरूपः खण्डितानायिकाऽभिप्रायोऽत्र व्यज्यते स हि व्यायार्थो न विधिरूपः, नापि निषेधरूपः, अपि तु तदुभयाभ्यानुदासीनस्तर्जनात्मको बोध्यः । एवं प्रार्थये तावत्प्रसीद निवर्तस्व मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे ! । अभिसारिकाणां विघ्नं करोध्यन्यासामपि हताशे' इत्यत्र नायकः स्वापराधमवधार्य सङ्केतस्थलांचिर्तनानां दयितां परावर्तयन् अनुनयति-अयि निराशे ! स्वीयमुख- चन्द्रकान्त्या मार्गे तनोविध्वंसनन यदन्यासामभिसारिकाणां विघ्नं करोषि तेन कस्त- वाभीप्सितलामा भवति न कोऽपीति भावस्तस्मात् नदीयं गृहमागच्छ त्वदीयं वा गृहं गच्छाव इति विधिनिषेधाभ्यामुदासीनो दयितानुनयात्मको व्यङ्ग्यार्थः प्रतीयते। (८) प्रश्नः-'कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियायाः सनगमघरम् । सभ्र- मरपद्माधायिणि ! वारितकामे ! सहस्वेदानीम्' इति पद्ये विवक्षितो विषयः समुपपादनीयः । उत्तरम्-श्रवनीतनायिकाया अधरे दन्तक्षतदर्शनेन नायकस्य तद्विषयकजार- कर्तृकत्वसन्देहनिवारणाय वाच्यकक्षायां ताम्प्रति व्यङ्ग्यकक्षायान्तु तत्पतिम्प्रति चतुर- सख्या उकिरियम्-'कस्य वा न भवति रोष' इत्यादि । अत्र मद्वारणमनाहत्य कृतस्य स्वकार्यस्य फलं भुक्ष्व, न मयाऽत्र किमपि प्रतिविघातुं शक्यम् , इति तात्प- र्यकस्य वाच्यस्य नायिका प्रतिपाद्यभूता वर्तते, 'मया बहुशो निवारिताऽपीयं मत्सखी विपरीतस्वभावतया सभ्रमरं कमलमजिघ्रदिति भ्रमरेणैवाल्या अधरो दष्टः, नंतु जारपुरुषेण' इति व्यङ्ग्यार्थस्य प्रतिपाद्यस्तु निकटस्थस्तत्पतिरिति विषयभेदादपि तयोर्वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोर्भेदः सूपपादः । तदुक्तम्-'बोद्धृस्वरूपसंख्यानिमित्तकार्य- ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । प्रतीतिकालानाम् । आश्रयविषयादीनां मे दाद् भिन्नोऽभिधेयतो व्यङ्ग्यः' इति । (९) प्रश्नः-'क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थःशोकः श्लोकत्वमागतः' अत्र कथंकारं क्रौञ्चवर्तिनः शोकस्य श्लोकात्मना परिणामः? उत्तरम्-नानाप्रकारकवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चरमणीयस्य काव्यस्य व्यङ्गयीभूत- एवार्थों लोकोत्तरचमत्कारजनकतया जीवनाधायकोऽत एवादिकाल्मीकेाधव्यापा- दितक्रौञ्चरूपकान्तवियोगेन विधुराया क्रौञ्च्या विलापश्रवणजनितः शोकः करुणरसस्था- यिभावात्मकः श्लोकरूपेण परिणत:-मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्' । इति । अत्र 'चर्वणा च सामाजिकानामेव सहदयानामिति तेष्वेव रसः' इत्यस्य सिद्धान्तितत्वेन क्रौश्वस्य शोकालम्बनविभावताया स्तत्रैवोकत्वेन शोकस्य तव॒त्तित्वेन वक्तुमशक्यत्वात् अपि तु निहतसहचरविरह- कातरायाः क्रौञ्च्या श्राक्रन्दनेनोत्पन्नश्चित्तवृत्तिविशेषरूपः मुनिवृत्तिशोक एवोक्तपद्य- रूपेण परिणत इति भावः। स च शोकः करुणरसस्थायिभावरूपो व्यञ्जनया प्रतीयमान एव काव्यजीवनाचायको बोध्यः न दुवाच्चभूतः । न च मुनेः शोकाकारे दुःखितया तवृत्तिोकस्य दुःखसंपृकत्वेन भानन्दमयत्वाभावेन कान्यात्मत्वं न स्यादिति वाच्यम् ? मुनेर्दुःखित्वेऽपि चिदानन्दधनमयस्य रसादेः काव्यात्मत्वस्वीकारे क्षतिविरहात् । लौकिकल्य शोकस्योद्वेगजनकत्वेऽपि अलौकिक- भावतापत्तिदशायानानन्दरूपत्वं हि सहृदयहृदयसम्मतम् । अन्यथा नहि कश्चित्सचेताः करुणरसादिप्रधानकाव्ये कथमपि प्रवर्तेत। रस्यमानतादशायामेव शोकस्य रसादिपद- वाच्यतया व्यवहारात् । एवञ्च करुणावरुणालयस्य निरपराधनिहतक्रौञ्चविरहविधुरित- क्रौञ्चोक्रन्दनश्रवणेनोद्विग्नस्य गादशोकाविष्टस्य करुणरससमाहितचेतसः प्रति- भानवतः काल्मीके प्रथमं शोक एव हृदि करुणरसस्थायितामापन्नः, तं भाव- यतस्तस्य मुनेमनसि ब्यङ्ग्यार्थस्य स्फुरणात् स एव शोकः श्लोकात्मना परिणत इति हृदयम् । (१०) प्रश्नः-अनिमार्गे व्यङ्गयव्यञ्जकयोरेव प्राधान्येनान्तरणतया वाच्य- वाचकयोबहिरङ्गत्वेऽपि प्रथमोपादानप्रयोजनं प्रतिपाद्य 'भक्तिध्वनिः' इति पक्षः केवलामव्याप्तिं प्रदर्श्य निराकरणीयः । उत्तरम् - यथाऽऽलोकार्थी जनः प्रकाशमभिलषन् प्रकाशकारणत्वेन दीपस्य कलिकायां वर्तिकादानलपूरणादिना बत्नवान् भवति, तथैव व्यत्यार्थप्रतीतिविषय- ·प्रथमोद्योतः। ११ कादरयुचो व्यथार्थ बुभुत्सुरिति यावत् तदुपायतया वाच्यार्याचगमे यत्नवान् भव- तीति भावः । कार्यस्य प्राधान्येऽपि कारणोपादानं प्रागेव युक्तम् , नहि तावता तस्य (कार्यस्य व्यङ्गथार्थप्रत्ययस्य) प्राधान्ये काऽपि क्षतिदृष्टिगोचरीभवति इति हृदयम् । तदुक्तम्-'श्रालोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवान् जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदाहतः' इति ॥ लक्षणात्मिका भक्तरूपा गौणीवृत्तिः ध्वनेलक्षणं न सम्भवितुमर्हति, अव्याप्त्य- तिव्याप्त्यसम्मवरूत्रिविबदोषरहितस्यैद लक्ष्यतावच्छेदकसमनिगतस्य लक्षणस्य नि- तुष्टतयाऽभिवामूलविवक्षितान्यपरवाच्यरूपध्वनिप्रकारे, असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरसभा- वादिध्वनिप्रकारे च भक्तः संचाराभावेन ध्वनिरूपलक्ष्यैकदेशावृत्तितयाऽव्याप्तिदोषप्रस्त- त्वेन तस्या भक्तः ध्वनिलक्षणत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । इदमत्र तत्त्वं-भक्तिर्नाम वने- लक्षणं तदा स्यात् यदि सर्वत्रच ध्वनिभेदेषु लक्ष्यरूशु भक्तिरूपलक्षणं सञ्चरेत् तदेव तु न सम्भवति, देवलमविवक्षितवाच्ये ध्वनिभेदे वाच्यार्थाविवक्षया भक्तेः सञ्चारेऽपि 'शिखरिणि कनु नान कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । सुमुखि ! येन तवाघर- पाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः' इत्यभिधामूलविवक्षितान्यपरवाच्यक्त्तु चनौ 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगादविरलितकपालं जल्पतोरनेण'-इत्यादा- बनिघामूलविवक्षितान्यपरवाच्यासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यरसादिध्वनौ च संचाराभावेनाव्या- प्तिदोषः स्पष्टमेवेत्याकूतम् । श्रव्याप्तिश्च लक्ष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यविशिष्टल- क्ष्यतावच्छोदकसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपा बोध्या। यथा भक्तिरूपध्व- निलक्षणे लक्षणामूलध्वनिदेशावच्छेदेन ध्वनित्वरूपलक्ष्यतावच्छेदकसामानाधिकर- ण्यस्य, अभिधामूलध्वनिदेशाचच्छेदेन ध्वनित्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्व- स्य च सत्वेन लक्षणसमन्वयो बोध्यः। तदुक्तं-'वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता: व्यञ्जकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्यालक्षणं कथम्' इति ।। (११) प्रश्नः-'स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन् । यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ तद्वत् सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थदशिन्यां झटित्येवावभासते ॥ प्रकरणनिर्देशपूर्वक व्याख्यायतां श्लोकद्वयमिदम् ।

·ध्वन्यालोकरहस्यम् । उत्तरम्-वाक्यार्थप्रतीतेः पदार्थप्रतीतिपूर्वकत्ववत् व्यङ्गयार्थप्रतीतेः वाच्यार्थ- प्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि व्यङ्गथार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यानुप्यते तथा दर्शयति-स्वसा- मर्थ्यवशेनैवेत्यादि । अयमाशयः-स्वस्योपस्थितपदार्थल्य सामर्थ्यवशेनाकाङ्क्षायोग्य- ताऽऽसत्तितात्पर्यज्ञानादिसहकारिसमवधानाधीनतया वाक्यार्थ प्रथयन्नपि वाक्यार्थबोध जनयत्नपि यथा व्यापारनिष्पत्तौ वाक्चार्थवोधानुकूलक्रियासिद्धौ पदार्थो न विभा- व्यते विशकलिवरूपेण न ज्ञायते तद्वत् वाच्यार्थचिमुखात्मनां वाच्यार्थल्य चमत्कृतिज- नकत्वाभावेन तस्माद् वाच्यार्थाद् अपरितुप्यतां सचेतसां सहृदयानां तत्त्वार्थदर्शिन्यां सारार्थानुवन्विन्यां बुद्धौ स व्यङ्ग्योऽर्थः मटित्येव वाच्यार्थप्रतीत्यव्यवहितोत्तरमेव भासते प्रतीयते। इदमत्रानुसन्धेयम्-तद्धर्मावच्छिन्नविषयताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न- न्प्रति श्राकाङ्क्षायोग्यताऽऽसत्तितात्पर्यज्ञानसहकृततद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितवृत्तिज्ञानाधी- नपदजन्यपदार्थोपस्थितेः कारणतया यथा पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिसहकारेण वाक्यार्थविषयकशाब्दयोधं जनयित्वा स्वयं विद्यमानोऽपि पदार्थः पृथगनवगम्यमानः प्राधान्यं न भजते तथैद व्यङ्गयार्थप्रतीतिजनकप्रतीतिविषयो वाच्यार्थः प्राधान्यं नाश्र- यति, अपि दु गौणत्वनेवादलन्यते इति भावः । (१२) प्रश्नः-सविशेषणव्यावृत्ति-ध्वनिलक्षणमभिधाय तत्सामान्यप्रभेद- योगदाहरणे विवक्षितार्थप्रतिपादनपुरस्सरं प्रदर्शयन्तु । उत्तरम्-'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वायौँ । व्यतः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ अर्थात् यस्मिन् काव्येप्रधानीकृतस्वार्थी शब्दार्थों तं सहृदयहृदयाहादजनकं कमपि विलक्षणं व्यङ्गथार्थ व्यङ्गः व्यञ्जनया प्रकाशयतः स काव्यविशेषो ध्वनिरिति मौलार्यानुसारं व्यङ्ग्यविशिष्टशब्दार्थोभयत्वमेव ध्वनिका- व्यस्य निष्कृष्टं लक्षणमवसेयम् । वैशिष्टयश्च स्वव्याकघटितत्व, स्वविषयकप्रतीति- बन्यचमत्कारन्यूनचमत्कारजनकप्रतीतिविषयत्व, एतदुभयसम्बन्धेन । तत्र समासो- क्त्याचलङ्कारेषु ध्वनेरन्तर्भाववारणाय उपसर्जनीकृतस्वार्थावित्युक्तम् । तदर्थश्च- 'व्यथार्थम्प्रति गौणीकृत स्वार्थो' इति बोध्यः । तेन समासोक्त्यायलङ्कारेषु वाच्यार्थ- स्यैव प्रधानतया विच्छित्तिविशेषाधायकतया व्यजनया प्रतीयमानव्यङ्ग्यार्थम्प्रति गौण- वाभावेन न तत्र वनेरन्तर्भावसम्भव इति भावः। स च ध्वनिविविधः-अविवक्षि- तवाच्यः, विवक्षितान्यपरवाच्यश्च, इति सामान्यमेदः । तत्र प्रथमस्योदाहरणम्-'सुव- पुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरब कृतविषश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥' - ·- प्रथमोद्योतः। १३ अत्र पृथिव्याः सुवर्णपुष्पस्य तच्चयनस्य चाप्रसिद्धः 'सुवर्णपुष्पाम्' 'चिन्वन्ति' इति पदद्वयस्य वाच्यार्थवाधे प्रचुरतरधनानायासोपार्जनयोलक्षणायां व्यञ्जनया तत्प्र- कर्षःप्राधान्येन व्यज्यते इति वाच्याविवक्षया वाक्यगतमविवक्षितवाच्यध्वनित्वं बोध्यम् । द्वितीयस्योदाहरणम्- 'शिखरिणि क नु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः। सुमुखि ! येन तवायरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥' अत्र पञ्चाग्मितीव्रतपांसि विना यदा सदधरसदृशविम्वफलस्यास्वादोऽपि दुर्लभ- स्तदा का कथा त्वदधररसपानस्य, अर्थात् त्वदधररसपानं पुण्यातिशयलभ्यमिति व्यङ्गयात्र ते उक्तवाच्यार्थः उपसर्जनीभूतः, यतो हि ताशव्यङ्गयार्थस्यैव वाच्या- थपेक्षया सहृदयानां लोकोत्तरचमत्कारजनकतया प्रतीतिविषयता भवतीति विवक्षिता- न्यपरवाच्योऽत्र ध्वनिरिति हृदयम् । (१३) प्रश्नः-व्यङ्ग-थे वाच्यत्वं न संभवति इत्यत्र का वाचोयुक्तयस्ताः सुव्यक्तमुपपाद्यन्ताम् । उत्तर-प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाशनासु ॥' अर्थात् व्यञ्जनया प्रतीयमानं यद् व्यङ्ग्यवस्खलंकाररसादिरूपं महाकवीनां वाणीषु विभाति तद् वाच्यादन्यदेव न तु वाच्यरूपम् । तद्धि सहृदयहृदयवेद्यं त्रिशा. खरूपं वस्तु प्रसिद्धावयवेभ्यो मुखनयनादिभ्यो व्यतिरिक्तमङ्गनासु लावण्यमिव वाच्येभ्यो विलक्षणमेव बोध्यम् । एवञ्च 'भ्रम धार्मिक विश्वस्त-' इत्यादौ वाच्यस्य भ्रमणस्य विधिरूपतया व्यङ्गयस्य भ्रमणाभावस्य निषेधरूपतया तेजस्तिमितरयोरि- वानयोः परस्परं महाभेदेन व्यङ्गये वाच्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । एवं 'श्वश्रूरत्र निमज्जति'-इत्यादौ स्वशय्यायां प्रवेशामावरूपस्य निषेधस्य वाच्यतया 'रात्री निःशङ्कं त्वया मम शय्यायानागन्तव्यम्' इत्यस्य विधिरूपस्य व्यङ्ग्यतया उभयोर- त्यन्तभेदात् । तथा 'ब्रज ममैवैकल्या भवन्तु निश्वासरोदितव्यानि' इत्यादावनिष्ट- प्रियगमनरूपविधेर्वाच्यतया तर्जनात्मकवस्तुनो विधिनिपेवाभ्यामुदासीनस्य व्यङ्ग्य- तयोभयोर्भेदेन व्यङ्ग्ये वाच्यत्वस्योपपादयितुमनहत्वात् । एवं 'कस्य वा न भवति रोषः' इत्यादौ नायिकामुद्दिश्य वाच्यस्य, नायकमुद्दिश्य व्यजथार्थस्य च प्रतिपादनात् प्रतिपाद्यभेदेनोभयोर्भेदात् । तथा च 'बोस्वरूपसंख्यानिमित्तकार्यप्रतीतिकालानाम् ।

·१४ ध्वन्यालोकरहस्यम् । आश्रयविषयादीनां भेदात् मिनोऽभिधेयतो व्यङ्ग्यः । एवञ्च व्यङ्ग्यवत् व्यङ्ग्यालं- कारोऽपि विधिनिषेध-तदुदासीनरूपत्वेनैव नानुगतः किन्तु बहुशाखः । एवं रस- भाव-तदामास-तदुदय-शान्ति-सन्धि शवलताध्वनिरूपो व्यङ्ग्यः वाच्यार्थवृत्तिव्य- अनया बोधितः सन्नेव प्रकाशते न तु साक्षात् शब्दव्यापाराभिधया वृत्त्या प्रकाशितो भवति, यदि अभिवयैव व्यङ्ग्यार्थः प्रकाश्येत तर्हि स्वशब्दवाच्योऽपि व्यङ्ग्यरसादिः स्यात् , न चैवं तथा दृश्यतेऽतो व्यजथे वाच्यत्वं न संभवतीति भावः । नहि केवल- भृक्षारादिशब्दभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्वप्रतीतिरस्ति । यतश्च रसादिशब्देन स्वाभिधानमन्तरेणापि केवलेभ्योऽपि विभावादिभ्यो विशिष्टेभ्यो रसादीनां प्रतीतिः। केवलाच स्वाभिधानादप्रतीतिः। तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेव व्यजयरसादीनां न तु वाच्यत्वं कथश्चिदित्याकूतम् । " (१४) प्रश्नः-गुणालंकारेषु ध्वन्यन्तर्भावप्रक्रिया प्रदा खण्डयतु, ध्वनि- स्वरूप प्रदशनपूर्वकं तत्प्रभेदान् वा संक्षिप्य दर्शयतु । समालोक्त्या- दिषु च ध्वन्यन्तर्भावो विशेषरूपेणा खण्डनीयः। उत्तरम्-माधुर्यादिगुणेभ्य उपमाचलंकारेभ्यश्च विलक्षणः कश्चित् ध्वनि म पदार्थो नैव संभाव्यते, विच्छित्तिविशेषाधायकस्य तस्य संभावितस्य ध्वनेरुक्तेष्वेव गुणालंकारेषु चारुत्वहेतुषु अन्तर्भावसंभवात् , अर्थात् अलंकाराद्यपेक्षया चमत्कार- विशेषाकरणात् ध्वनिस्तेष्वेव गुणालंकारेवन्तर्भवति न तु तेभ्यो विलक्षण इति पूर्वप- क्षाशयः, तदुक्तं-कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तालंकारादिप्रकारेष्वेवान्तर्भावः' इत्यादिः । स च न युक्तः–'वाच्यवाचकमात्राश्रयेषु उपमाद्यलंकारेषु वर्णपदवाक्य- प्रभृतिनानाविषव्यङ्ग्य-व्यञकभावसमाश्रयणेन व्यवस्थितस्य ध्वनेरन्तर्भावस्य वक्तु- मशक्यत्वात् । उभयोविभिनाश्रयत्वात् । एवं गुणेषु रीतिषु च न तस्यान्तर्भाव- संभवः । तदुक्तम्-'व्यायव्यजकसम्बन्धनिवन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचकवारुत्व- हेत्वन्तःपातिता कुतः' इति । किश्चालंकारादिषु न ध्वनेरन्तर्भावः संभवति यतो हि ध्वनिनामात्तमः काव्यविशेषोऽङ्गी, गुणालंकारवृत्तयस्तु तस्य ध्वनेरशान्येव, तथा चाङ्गि- नोऽङ्ग कपमन्तर्भावसंभावना, अलंकार्यालंकारयोरुपकार्योपकारकयोवो तादात्म्यानङ्गी- कारात् । एवञ्च गुणालंकारवृत्तीनां ध्वनेरङ्गभूतत्वान्नैव तत्र ध्वनेरन्तर्भावसम्भवः । समासोक्त्यादिषु च नैव विशिष्य ध्वनेरन्तर्भावः सम्भवति, तथाहि-वाच्यमात्रानु- यायिनामुपमासमासोक्त्याद्यलंकाराणां वाच्यरूपेणैव प्रधानतया विच्छित्तिविशेषाधाय- ·प्रथमोद्योतः। १५ कत्वेन व्यङ्गयस्याप्राधान्यात् तेषु प्रधानीभूतलोकोत्तरचमत्कृतिजनकव्यङ्गयस्वरूपध्वने- रन्तर्भावो न भवितुर्महति । तदुक्तम्- व्यङ्ग्यस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालंकृतयः स्फुटाः । व्यङ्ग्यस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुग- मेऽपि वा। न ध्वनियंत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते । इति, अपि तु तत्परावेव शब्दार्थों यत्र व्यङ्ग्यम्प्रति स्थितौ। घनेः स एव विषयो मन्तव्यः संकरोमितः' इति कारिकानुसारं व्यङ्ग्यार्थस्य प्राधान्ये एव ध्वनित्र्यवहारो भवतीति भावः । अथ सभेदं ध्वनिरूपं प्रदश्यते-'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वा. यो । व्यता अव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः' इति कारिकानुसारं 'प्रती- यमानं पुनरन्यदेव वस्त्वरित वाणी नहाकीनाम् । यत्तन् प्रतिद्धावयवातिरिक्तं विभाति तावण्यनिवाङ्गनासु' इति कारिकानुसारच अस्मिन् काव्ये शब्दार्थापेक्षया प्राधान्येन लोकोत्तरचमत्कारशालितया सहृदयहृदयालादजनको व्यङ्गयार्थः प्रतीयते तदेव ध्वनिकाव्यस्वरूपमिति भावः। एवञ्च तत्परावेव शब्दायौँ यत्र व्यङ्ग्यम्प्रति स्थिताविति उपर्युक्तकारिकया यत्र काव्ये प्राधान्येन व्यङ्गथप्रत्यायनतापर्येणैवोपात्तौ शब्दायाँ व्यङ्ग्यार्थोपस्कारकतया तत्परायणौ स्तः स एव, न त्वप्रधानन्यङ्ग्योऽपि, संकरेण अलंकारमिश्रणेन रहितः शुद्ध इति यावत् ध्वने विषयो ज्ञातव्यः । तस्य च चनेः प्रधानतथाऽष्टादश भेदाः सन्ति, तथा हि लक्षणामूलोऽविवक्षित. वाच्यो ध्वनिविविधः-अर्थान्तरसंक्रमितलाच्यः, अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च, एवमभि- घामूलो ध्वनिः प्रथमं द्विविधः-असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च, तत्र असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्तावत् व्यङ्ग्यरसादिरूपः स्थूलरूपेण हि एकविध एव, संलक्ष्य- क्रमव्यङ्ग्यश्च-शब्दशक्त्युद्भव, अर्थशक्त्युद्भव, शब्दार्थोभयशक्त्युद्भवभेदेन त्रिविधः, तत्र शब्दशक्त्युद्भत्रश्च व्यङ्ग्यवस्त्वलंकारभेदेन द्विविधः। अर्थशक्त्यु- द्भवञ्च-स्वतःसंभविकविप्रौढाक्तिसिद्ध-कविनिबद्धवस्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्त्वलंकारव्यङ्ग्य - वस्त्वलङ्कारभेदेन द्वादशविधः । शब्दार्थोभयशक्त्युझवश्चैकविध एवेति सर्वेषां संकलनया अष्टादश भेदा भवन्ति । तत्र लक्षणामूलघ्वनेरुदाहरणम्-'सुवर्णपुष्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषात्रयः। शुरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्' । इति बोध्यम् । अभिघामूलविवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेरुदाहरणम्- 'शिखरिणि कनु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोत् तपः। सुमुखि ! येन तवाधरपाटलं दशति विम्बलं शुकशावकः ॥ इति बोध्यम् ।

·ध्वन्यालोकरहस्यम् । (१५) प्रश्नः-ध्वने समासोक्त्यादिषु अन्तर्भावाभावं सविशदं प्रतिपादयत उत्तरम्-'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद् गलितं न लक्षितम् ॥ इत्यादि समासोक्त्युदाहरणे समारापितनायिकानायकव्यवहारयोनिशाशशिनोरेव विच्छित्तिविशेषाधायकतया प्राधान्येन वाक्यार्थबोधविषयत्वेन व्यङ्ग्येनोपस्कृतस्य वाच्यार्थस्यैव प्राधान्यात् व्यङ्ग्यार्थस्य गुणीभावात् न तत्र ध्वनेरन्तर्भावः संभवति । एवं स्मरशरशतविधुराया भणामि सख्याः कृते किमपि । क्षणमिह विश्रम्य सखे ! निर्दयहृदयस्य किं भणाम्यथवा ।' इत्यादावाक्षेपेऽपि व्यङ्गयार्थस्य वाच्यबोधनिर्वाह- कतया गुणीभावात् 'अवश्यवतन्यनायिकादयनीयदशारूपन्यङ्ग्य-विशेषापिणो वाच्यस्यैव प्राधान्येन लोकोत्तरचमत्कारजनकत्वेन व्यवस्थानात् न तत्रापि ध्वनेरन्त विसंभवः । एवं 'गृहेष्वध्वसु वा नान्नं भुज्महे यदधीतिनः । विप्रा न भुञ्जते- इत्यादि पर्यायोक्तोऽपि रसदाननिषेधरूपन्यङ्गयार्थापेक्षया ब्राह्मणभुक्तावशिष्टामभक्षण- रूपवाच्यवाच्यार्थस्यैव सहदयहृदयहारितया चालवन व्यवस्थानात् न तत्रापि ध्वन्य. न्तर्भावसंभवः। यदि तु 'चक्राभिघातप्रसभाशयेच चकार यो राहुवधूगणस्य । आलि- अनोहामविलासवन्ध्यम्' इत्यादौ कदाचित् व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं तदा ध्वनेरत्यन्तव्या- पकतया 'सर्वे पदा हस्तिपदे निमग्ना' इति नयेन तस्य ध्वनावेवान्तर्भावो भवतु न तु तत्र वनेरन्तर्भावः संभवति । एवं 'चन्द्रमयूखैर्निशा'-इत्यादिदीपकोदाहरणे 'एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम्' इत्याचपड्तौ च व्यङ्ग्यत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि वाच्यार्थस्यैव चमत्कारविरोषाधायकतया चाहत्योत्कर्षनिवन्धनैव वाच्यत्र्यङ्गययोः प्राधान्यविवक्षा भवतीति व्यङ्ग्यभूतोपमायाः प्राधान्येनाविवक्षितत्वात् न तत्र ध्वनेर- न्तर्भावः । तथा 'आहूतोऽपि सहाय'-इत्यनुक्कनिमित्तायां विशेषोक्तौ व्यङ्ग्यस्य प्रकरणसामर्थ्यगम्येऽपि तस्याप्राधान्यात् न तत्र ध्वन्यन्तर्भावः। अप्रस्तुतप्रशंसाया- मपि वाच्यव्यङ्ग्ययोः समप्राधान्येन न तत्रापि ध्वन्य तर्भावः । सङ्करालंकारेऽपि बदाऽलंकारोऽलंकारान्तरच्छायामनुग्रहाति तदा व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाविवक्षितत्वात् न ध्वनिविषयत्वम् । अलंकारद्वयसंभावनायान्तु वाच्य यङ्ग्ययोस्तुल्यप्रधानतया ध्वनेर्नित- रामसंभवः । इत्यच समासोक्त्यादिषु कथमपिध्वनेरन्तर्भावा न भवितुर्महतीति सारम् । (१६) प्रश्नः-आक्षेपपर्यायोक्तयादीपकापहृत्योर्वा ध्वनेरनन्तर्भाव उदाहरण- प्रदर्शनपुरस्सरं प्रतिपादनीयः ।

·प्रथमोद्योतः उत्तरम्-'निषेधो क्लुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः' इति लागलक्षितस्य द्विविपत्याक्षेपत्य 'स्मरशरशतविधु- राया भणामि सख्याः कृते किमपि । क्षणमिह विश्रभ्य सखे ! निर्दयहृदयस्य किं भणाम्यथया' 'तव विरहे हरिणाक्षी निरीक्ष्य नकमालिकां दलिताम् । हन्त ! नितान्त- मिदानीमा ! कि हतजल्पितेरथवा' इत्युदाहरणयोः वाच्यभूतेनेष्टवचननिषेधेन वाधा- स्कन्दिततया निषेधाभासत्वेन पर्यवस्यता स्वोपपादकत्वेनाङ्गभूत एव विपिशवलो वकव्यवैलक्षण्यवैभवरूपो व्यङ्ग्यार्थो व्यजनया द्योत्यते, तथा चोक्तव्यङ्गयार्थागूरणम- न्तरा वाधारकन्दितत्नेन वाच्यार्थबेघस्य निष्पत्त्यभावात् ब्यङ्ग्यल्य वाच्यार्थबोधनिर्वा- हकतया गुणीभूतत्वात नात्र बनििच्छत्तिविशेषाधायकस्यान्तर्भावः सम्भवति । एवं 'गम्यस्यापि भङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्' इति लक्षणलक्षितस्य पर्या- योक्तस्य-चक्राभिधातप्रसभाझयैव चकार यो राहुवधूगणस्य । आलिङ्गनोहामविलास- बन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्' इत्युदाहरणे विधुन्तुदमस्तकच्छेदनरूपव्यङ्ग्या- र्थस्य कारणभूतस्य नैव ताशी सहृदयहृदयहारिता, यादृशी वाच्यभूतस्यालिङ्गनवि- लासरहितचुम्बनमानशेषरतोत्सवरूपतत्कार्यस्य, इति प्राधान्येन लोकोत्तरचमत्कार- शालिनी ध्वनेत्रान्तर्भावसम्भवः, तदपेक्षया वाच्यार्थस्यैव रमणीयतया भानेना- प्रधानतया विवक्षितत्वाभावात् । यदि कदाचित् तादृशव्यङ्गयार्थत्यैव प्राधान्येन विच्छि- त्तिविशेषाधायकत्वं सहृदयैरनुभूयते तदापि ध्वनमहाविषयतया व्यापकत्वेन तत्रैव व्याप्यभूतस्य पर्यायोकस्यान्तर्भावः समुचितः । न तु व्यापकस्य ध्वनेस्तत्रान्तर्भावो युक्तः । वस्तुतस्तु पर्यायोक्त व्ययस्य प्राधान्यमेव नास्ति, इति का सम्भावना ध्वन्यन्तर्भावस्य, तथा हि भामहेन प्रतिपादिते-गृहेष्वध्वसु वा नान्नं भुज्महे यद- धीतिनः । विप्रा न भुञ्जते . 'इवि पर्यायोचोदाहरणे रसदाननिषेधरूपव्ययार्थस्या- चास्तायाः स्पष्टत्वात् । अत एव भामहेनैव तच रसदाननिवृत्तये' इति चतुर्थचरण- पूरणद्वारा व्यङ्ग्यार्थः स्फुटीकृत इति भावः । दीपकाप त्योस्तु व्यङ्ग्यत्वेनौपम्यस्य प्रतीतावपि प्राधान्येन तस्य विवक्षितस्या- भावेन न तेन व्यपदेशः, अपि तु वाच्यभूतदोपकादेरेव प्राधान्येन व्यपदेशो भवति, तथाहि सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बहीषु कारकस्येति दीपकम्' इति लक्षणलक्षितस्य दीपकस्य-सजहार शरत्कालः कदम्बकुसुमश्रियः । प्रेयोक्यिोगिनीनाश्च निश्शेषसुखसम्पदः इत्युदाहरणे कदम्बकुसुमनियां विरहिणी- २ च०१० ·ध्वन्यालोकरहस्यम्। सुखसम्पदाश्च परस्परमौपम्यल्य व्यज्यमानत्वेऽपि तदपेक्षया शरत्कालकर्तृ कसंहरणैक- धर्मान्वितप्रस्तुताप्रस्तुतताइशकदम्बपुष्पलक्ष्मी-वियोगिनीसुखसम्पदात्मकघमिरूपदी- पकस्यैव वाच्यभूतस्य चमत्कारितया प्राधान्यात्,तेनैव व्यवहारो ननु व्यङ्ग्यभूतौपम्येन। एवं प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम् । सान्यादतिः' इति लक्षणलक्षि- ताया अपहुतेः-एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम् । विशेषतः शशिकला- कोमलानां भवादृशाम्' इत्युदाहरणे 'तपो हालाहलमिव इत्यौपम्यस्य बन्यमानत्वेऽपि तपोरूपोपमेयापह्नव कहलादलविषरूपोपमानस्थापनात्मकस्य वाच्चभूतस्थापत्यतंज- रस्यैव विच्छित्तिविशेषाधायकतया प्राधान्यात् तेनैव व्यपदेशो न तु तादृशव्यापन तौपम्येन इति दीपकापडुतिस्थलेऽपि व्यङ्ग्यस्य गुणीभूतत्वेन न तत्रापि ध्वनेरन्त- र्भावः संभवतीति हृदयम् । (१७) प्रश्नः-विशेषोक्तौ, सन्देहसंकरे, सारूप्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसायाश्च वाच्यव्यङ्गधयोः प्राधान्याप्राधान्ये सोदाहरणे विविख्य तन्त्र भनेर- नन्तर्भावः प्रदर्शनीयः। उत्तरम्-'पाहतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलयति' इत्यत्रानुक्तनिमित्तायां विशेषोत्तौ मित्रकृताहानादिकारणानां सत्वेऽपि संकोचशिथिलीकरणरूपकार्याभावप्रयोजकस्य निमित्तस्य शत्यकृतात्तः प्रेयसी- स्वप्नसमागमानुध्यानस्य वा यद्यपि प्रकरणसामर्थ्यात् व्यायतयैव प्रतीतिर्भवति, तथापि तदपेशया तदुपपादितस्य संकोचशिथिलीकरणाभावरूपवाच्यस्यैव प्रधानतया सहृदयानामाहादजनकवया चमत्कारित्वमिति नात्र ध्वनेरन्तर्भावः संभवति । एवम् एकस्य च प्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः' इति राजानकमम्मटोत्तरलंकारा- गामेकतमपरिग्रहे साधकबाधकप्रमाणाभावात् समवाये सन्देहरूपसंकरस्य-नयना- भन्ददायीन्दोबिम्बमेतत्प्रसीदति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः' इत्युदाहरणे मदनोद्दीपकः कालोऽयं वर्तते किमिति पर्यायोकम्, वदनमिन्दुबिम्बतयाऽध्यवसित- मित्मविशयोतिर्चा, अथवैतनिर्दिष्टे चदने चन्द्रबिम्बत्वारोपात् रूपकं, किमुत तयोः संमुचयक्विक्षका दीपकम् , इत्येवं नानालंकारसंकरे प्रधानगुणभावो, वाच्यव्यङ्ग्य- वयोव निक्षेपवक्यतया तयोर्व्यथार्थस्य विच्छित्तिविशेषाधायकत्वनिर्णयाभावेन ल्यापास्तथा सोकोत्तरचमत्कारशालिव्यङ्गयार्थप्रधानध्वनेरन्तर्भावासंभवात् । भवति नमसरामो बबन का प्रसिद्धिशरमानाम् । फिल प्रस्नौति शशिमणिश्चन्द्रे न ·प्रथमोद्योतः। प्रियामुखे दृष्टे' इत्यादौ संकरे क्षचित् व्यतिरेकापहृत्योः प्रधानतया प्रतीयमानत्वेन व्यङ्गयार्थप्राधान्येऽरि भनेर्महाविषयतया तस्यापि (संकरस्यापि) बनावेवान्तः- पातो भवतु, नतु वनेस्तनान्तःपातो युक्तः। वस्तुतस्तु नीरक्षीरवदलंकारमिश्रणे हि संकरो भवति, नहि मिश्रणे कस्यचिन्मुख्यत्वं कस्यविच्छ गौणत्वञ्च शक्यमवगन्तुम्, व्ययप्राधान्यानिश्चये च कुतो ध्वनेः संभावनेति हृदयम् । सारूप्यनिवन्धनाप्रस्तुतप्रशंसायाः-'भाबकृत्रिमसटाजटिलांशभित्तिरारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि था। मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणा- पिस्व' इन्युदाहरणेऽमस्तस्य वाच्यस्थ शुनो लिन्दया देशदूसरचनाया आडम्बरेण विदरबत्र मानिन्यतोऽभिमानशीलत्य नूखस्य प्राकरणिस्तया यहीं व्यज्यते सारू- यालयोः सम्बन्धः । तत्र यदि वाच्यत्याप्रस्तुतत्वात् कदाचिदप्राधान्य व्यङ्ग्यस्य च प्रस्तुतत्वेन प्राकरणिकतया प्राधान्येन विच्छित्तिविशेषाघायकत्वं सहदयैरभ्यते तदा तस्य एव ध्वनावन्तःपातो भवितुमर्हति न तु बर्विशालल्य तत्रान्तःपातः संपवति । एवं वाच्यव्याययोः प्रस्तुतस्थलेऽपि अयमेव पन्था वोध्यः। प्रस्तुतस्य व्यायल्य विच्छित्तिविशेषाजनकतयाऽप्राधान्ये तु अलंकारत्वव्यवहार एव भवति न तु वनित्वं व्यङ्ग्याप्राधान्यात् । (१८) प्रश्नः-त्रिविधेषु संकरालंकारेषु ध्वनेरनन्तर्भावं विशदीकृत्य तत्र कचित् प्रतीयमानस्य प्राधान्यं सभवति न वेति स्फुटीक्रियताम् । उत्तरम्-'नीरक्षीरनयाधत्र सम्बन्धः स्यात् परस्परम् । अलंकृतीनामेतासां संकरः स उदाहृतः ॥ इत्युक्तलक्षणल्य संकरस्य-अनाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेका श्रयस्थितौ । संदिग्धत्वे च भवति संकरत्रिविधः स्मृतः ॥ इति त्रिधा विभतस्या- लब्धस्वातन्त्र्याणामलंकाराणामनुप्रात्यानुप्राहकभावेऽङ्गाजित्वनामसंकरस्य-प्रवातनी- लोत्पलनिर्विशेषमधीरविप्रेक्षितमायताक्ष्याः। तया गृहीतं तु मृगाजनाभ्यस्ततो गृहीत नु मृगाइनामिः' ॥ इत्युदाहणे पार्वती-मृगीप्रेक्षणयोर्व्यज्यमानोपमा वाच्यभूतस्य ससंदेहालंकारस्य सुषमा तनोतीत्यामेव न तु प्रधानम्, तो न ध्वनेस्तत्र प्रवेशः संभवति । एवमलंकाराणां सन्देहात्मकसंकरस्य-नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतत् प्रसी- दति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥ इत्युशहरणे कामोद्दीपकः कालोऽयं वर्तते किमिति पर्यायोक्तम्, बदनमिन्दुबिम्बतयाऽध्यवसितमित्यतिशयोक्तिर्वा इत्येचं चानालंकारसन्देहसंकरे गुणप्रधानभावयोर्चाच्यव्यत्यतयोश्च निश्चेतुमशक्यतया ध्वने- ·२० ध्वन्यालोकरहस्यम्। रन्तर्भावासंभवात् । एक्मेकवाचकानुप्रवेशात्मकसंकरेऽपि सर्वथा प्रतीयमानस्य प्राधा- न्याभावात् न मनिप्रदेशसंभावना । यदि च भवति न गुणानुरागो जडानां केवल प्रसिद्धिशरणानाम् । किल प्रस्नौति शशिमणिश्चन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे ॥ इति संकरे वाच्यत्य अर्थान्तरन्यासस्याङ्गत्वेऽपि व्यतिरेकापलत्योस्तु अतिचारुत्वेन व्यज्यमान- त्वात् अमित्वमेवेति व्यङ्गयस्य प्राधान्यमेवेत्युच्यते तदा तस्यापि ध्वनावेवान्तःपा- तोऽस्तु न तु वनेस्तत्रान्तःपातः । अर्थात् यथा ध्वनेमहाविषयतया पर्यायोक्ते नान्त- र्भावः किन्तु तदेवालंकारध्वनिनाम्ना ध्वनावन्तर्भूतं तथैवात्रापि ताशसंकरस्यैव ध्वनी प्रवेशः संभवतीति भावः। वस्तुतस्तु नीरक्षीरवदलंकारमिश्रणे हि संकरो भवति, न च मिश्रण कस्यचित्प्रधानत्वं कस्यचिचाप्रधानत्वं वा शक्यमवगन्तुम् । व्यङ्ग्यार्थ- प्राधान्यानवगमे च कुतो विच्छित्तिविशेषाधामकस्य ध्वनेः संभावनेति प्रारम् । (१९) प्रश्नः-भक्तिस्वरूपं निरूप्य ध्वनेर्भातत्वं निराकुरुत । उत्तरम्-भक्तिरेव ध्वनिः' इति भाक्तत्ववादिनां मतम् । तत्र भज्यते सेव्यते प्रसिद्धतया उद्धोग्यते इति व्युत्पत्त्या सजिर्नाम-'अभिधेयेन साहयात् सामीप्यात समवायतः ! वैपरीत्यात् क्रियायोगाद् लक्षणा पञ्चघा मता' इत्यभियुक्तोक्ता पश्चप्रकारा उपचारविशेषात्मिकाऽभिघामूला लक्षणाऽपरपर्याया समारोपिता गौणी वृत्तिः । तादृश- गुणवृत्त्यैव व्यङ्ग्यार्थस्यापि बोधसम्मवेऽलं व्यजनया इति भावत्वपक्षाभिप्रायः । तत्र समाधीयते-ध्वनिलक्षणयोभिंगरूपत्वेन तादात्म्यासम्भवात् । तथाहि वाच्यवाचक- व्यतिरिक्तस्य व्यङ्गयार्थस्य यत्र व्यङ्गयप्रधानकाव्ये वाच्यवाचकाभ्यां व्यञ्जनया योतनं भवति स ध्वनिः । भक्तिस्तु शक्यतावच्छेदकप्रकारक आरोपरूपोपचार इत्यु- भयोमहाभेदेन एकत्वस्य वमशक्यत्वात् । तदुक्तं भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभे- दादयं ध्वनिरिति । न च भक्तस्ताद्यासम्भवेऽपि वनिलक्षणत्वमेव स्वीक्रियत इति वाच्यम् ? गुणवृत्तिस्वरूपाया भत्ते ध्वनिलक्षणत्वाजीकारे असाधारणधर्मस्यैव लक्षणतया परि- म्लान पीनस्तनजघनसंगादुमयता-इत्यादौ ध्वनिव्यतिरिक्तऽपि विषये भक्तः सत्त्वे- नातिव्याप्ते तथा अभिघामूलध्वनिस्थले-'शिखरिणि व तु नाम कियचिरम्-' इत्यादौ भक्तरसत्त्वेन अव्याप्तेष्व मोर्ध्वनिलक्षणत्वासम्भवात् । तथाऽभिघाश्रयाया भक्त व्याकमूलस्य ध्वनेलक्षणत्वस्य चतुमशक्यत्वाच ! तदुक्तम्-'वाचकत्वाश्रयेणैष गुणवृत्तियवस्थिता। व्यजकैकत्वमूलस्य चने स्यालक्षणं कथम्' इति ॥ तस्माद् ·प्रथमोद्योतः। ज्वनिरन्यः, भक्तिश्चान्यति सारम् । एतेन भक्तियनिरिति मतमुपवये 'भक्त्या बिभर्ति नेकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः' इति 'प्रन्याशयविशदीकरणेन निराकुन्त' इत्यादयः सर्वेऽपि प्रश्नाः समाहिता भवन्ति । 'भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं निः! अतिव्याते- रथाच्याप्टेन चासौ लक्ष्यते तया' ॥ इति कारिका सोपक्रमं व्याख्यायताम् इति प्रश्नश्च समाहितो भवति । एतद्विषयकाणां सर्वेषामपि प्रश्नानामुक्तोत्तरेणैव गतार्थवाद ! (२०) प्रश्नः-'अजाएं पहारो णवलदाए दिएणो पिएण थणवट्टे | मिउओ वि दूसहो विअ जाओ हिअए सवत्तीगम् ।। इति यो विवदितं विपर्य प्रतिपाद्य, अङ्गयार्थसम्पर्कोऽस्ति न वा ? अस्ति चेतू , तस्य चमत्कारित्वं कथं न ? इति विशदं प्रतिपादयत । उत्तरम्-'कनिष्ठभार्यायाः प्रहारो नवलतया दत्तः प्रियेण स्तनपृष्ठे । मृदुकोऽपि दुस्सह इव जातो हृदये सपत्नीनाम् ।। इत्यस्यायमाशयः-कनिष्ठभाया यवीयस्याः प्रेयस्याः स्तनपृष्ठे कुचतटे प्रियेण वल्लमेन नवलतया न्दुकोऽपि कोमलतया सुसहोऽपि दत्तः विहितः प्रहारः सपत्नीनां हृदये दुस्सह इव सजातः इति भावः । अत्र कनिष्ठत्वं नायिकानिष्ठं वयाकृतमेव दिव- क्षितं न तु स्नेहकृतम् । तस्यां ( यवीयस्यां ) प्रेमातिशयस्य व्यञ्जनायैव कदिना प्रहारस्य सपत्नीहृदयदुःसहत्वेनोपनिबद्धत्वात् । एवञ्च प्रकृते दाधातोः स्वस्वत्व- निवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पत्यनुकूलच्यापाररूपमुख्यार्थस्य वाधात् विघाने लक्षणा वोध्या । तथा च नायककृतकनिष्ठप्रेयसीस्तनमृदुलप्रहारस्यापि सपत्नीनां दुस्सहत्वप्रतिपादनेन सपल्यपेक्षया यवीयस्याः प्रेयस्याः प्रेमातिशयस्य व्यङ्ग्यार्थस्य द्योतनेऽपि ताहश- व्यङ्गयार्थात् विभावना-विशेषोक्ति-सङ्करासनत्युत्प्रेक्षाणां वाच्यालङ्काराणामेव सहृदय- हृदयाहादजनकतया प्राधान्येन चमत्कारित्वप्रतीतेः व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वाभावात् । एवञ्चैतादृशोदाहरणेष्वपि भक्तिरूपलक्षणाया विषयत्वस्य सत्वेनोपर्युक्तव्ययार्थस्या- त्यन्तस्फुटतया वाच्यायमानत्वेन 'नान्ध्रीपयोघर इवातितरां प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः । अर्थो गिरामपिहितः पिहितच शश्वत् सौभाग्यमेति मरहट्टवधू- कुचामः' ॥ इत्यभियुक्तोक्तेरीषद्गुढस्यैव व्यङ्ग्यस्य चारुतानिर्धारणेनोत्तव्यङ्ग्यस्यात्र चारिमप्रकर्षाभावान ध्वनिविषयतेति हृदयम् । तदुक्तम्- 'उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत् तच्चारत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यजकतां विश्रद् ध्वन्युक्तेविषयीभवेत् ॥ इति । - ·२२ ध्वन्यालोकरहस्यम् । (२१) प्रश्नः-वनेरनिर्वचनीयतां खण्डयन्तु । उत्तरम्-ये खलु पराक्षेपदरीकरणासमर्थतया ध्वनिलक्षणकरणाद् विमुखाः सन्तः सहृदयहृदयप्रतीतिगोचरमात्रस्य लोकोत्तरचमत्कारशालिनो ध्वनेरनिर्वचनीय- तामेव प्रतिपादयन्ति, ते सर्वथाऽविविच्य वक्तार एव प्रतिभान्ति, यतः 'यत्रार्थः शब्दो वा' इत्यादिना सामान्यरूपेण 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इत्यादिना अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्' इत्यादिना च विशेषरूपेण ध्वनेः स्वरूपस्य प्रतिपादने कृतेऽपि यदि तस्यानिर्वचनीयत्वं स्यात्तर्हि सर्वेषामपि कृतलक्षणानां वस्तूनामनिर्वच- मीयत्वमापद्यत । रामायणमहाभारतादौ बहुत्र लक्ष्ये प्रसिद्धव्यवहारस्यास्य ध्वनेर- पलपितुमशक्यत्वात् । एतावता यस्य ध्वनेः स्वरूपं हि सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भुतं चिरन्तनकाव्यलक्षणविधायिनामत्यन्तसूक्ष्माभिः सुबुद्धिभिः प्रागप्रकाशितं रमणीषु मुखनयननितम्बजघनायवयवातिरिक्तं पृथङ निर्ण्यमानं लावम्बनिन सहृदयहृदयाहा. दकं किमपि विलक्षणमेव विलसति, तस्य बनेरनिर्वचनीयत्वकपन दलं स्वत्याला- ज्ञवासूचकमेवेति भावः । यनिर्मायो नैव महाकवीनां महाकविपदवीलाभो भवति, यस्मिथ सत्येवातिविचित्रकविपरम्परावाहिनि अस्मिन् संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पश्चषा वा कवयो गण्यन्ते न तु सर्वेऽपि, तस्य ध्वनेः कथमनिर्वचनीयत्वं स्यात् । तदुक्तं-'सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निःभ्यन्दमाना महतां कवीनाम् । अलोकसामा- न्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ॥ इति । 'वाग्धेनुर्दुग्ध एकं हि रस यबालतुष्णया। तेन नास्य समः स स्याद् दुह्यते योगिभिहि यः ॥' इति भहनाय- कोक्तिश्च विलक्षणं ध्वनि निर्वक्ति। तदेवं वनेनिर्वचनस्य सम्भवेऽपि अनिर्वचनीयत्व- कथनमसङ्गतमेवेति भावः। यदि तु ध्वनेरनयाऽतिशयोक्त्या गुणीभूतव्यङ्ग्य-चित्र- काव्यापेक्षया विच्छित्तिविशेषाघानेन वाच्यार्यातिशायिविलक्षणस्वरूपाभिधाने एवानिर्व- चवीयत्ववादिना तात्पर्य वर्हि तेऽपि युक्ताभिधायिन एव सन्ति, सर्वया सिद्धध्वनिसि- दान्तस्वीकारादिति प्रघट्टकार्थः । (२२) प्रश्ना-कदा कस्मिन् प्रदेशेऽभूदयमानन्दवर्धनः । एतद्विनिर्मिताः के के अन्याः सन्तीति घोष्यताम् ? उत्तरम्-राजानकोपाधिविभूषितः कविरानन्दवर्धनाचार्यः काश्मीरदेशोद्भवो भूसुरवंशावतंसः, मटनोपल्यात्मजः काश्मीरराज्यशासकावन्तिवर्मनृपतेः सभापण्डितः आसीत् । कविरयमलौकिकस्वप्रतिभाबललब्धवैदुष्येण सभापण्डितेषु प्रधानपण्डित- ·૨૨ प्रथमोद्योतः। पदवीं प्राप्य सद्योऽनवद्यहृद्यविविधविधविद्यावापाटवेनावन्तिवर्मनृपति नितरामदूतु- षत् । विद्वद्घौरेयोऽयं नितरां प्रौदिशालिना मार्मिकशब्देन साहित्यशास्त्रस्य सकल- विषयोपनिषद्भुतं ध्वनितत्त्वसिद्धान्तं निन्तिं तथाऽतिष्टिपत , येन समस्तप्रसिद्ध- काव्यसम्बन्धिसिद्धान्ता ध्वनिकुशावेवान्तर्भूताः । न केऽपि तादृशाः साहित्यशास्त्र- विषयाः सन्ति ये खलु एतत्कृतध्वनिकुक्षौ न समापतन्ति, इत्येतत्वविवेदुष्यं न केषा- मपि साहित्यमर्मविदुषां प्रेक्षावतां विदुषां तिरोहितम् । एतस्य स्थितिकालः-'नुवाकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रथा रत्नाकरवागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥' इति राजतरङ्गिणीपद्यानुसारेण रष्टनवमशताब्या उत्तरार्थे ४५५ ईस्वीयतः ८८३ ईस्वीय- पर्यन्तं प्रदीयते । यतो हि अवन्तिवर्मा काश्नीरस्य महाराज श्रासीत् । अथ च तस्य राज्यकालः उत्तेस्वीयपर्यन्तमेवासीदिति ऐतिद्यसिद्धम् । तत्र भवान् आनन्दवर्धनः कविवररत्नाकरसमकालीनः सर्वोपरि प्रसिद्धो लपल्यातिरासीदिति जैकोबी दिदी- धरत् । तदेव काव्यप्रकाशव्याख्याकर्तुमिनाचार्यस्यापि सम्मतम् । मनोरथनाम- कविसमानकालिकोऽयं कविरिति लोचनग्रन्थात् प्रतीयते । वस्तुतः 'ध्वनिनातिगभी- रेण काव्यतत्त्वनिवेशिना । आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ इति दशम- शताब्दीसमुद्भूतराजशेखरीययद्यानुसारेणानन्दवर्धनस्य नवमशताब्दी एव स्थिति- काल पासीदिति निश्चेतुं शक्यते । अयं सर्वदर्शनेषु नितरी प्रोडः आलंकारिक- शिरोमणियाकरणकेसरी चासीत् । व्याकरणे निरतिशयः पक्षपातस्तु 'प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम्' इति विवृतिग्रन्थात्प्रतीयते । एतद्विरचितप्रन्थास्तु पश्च सन्ति-(१) ध्वन्यालोकः (२) विषमबाणलीला (३) देवीशतकम् (४) अर्जुनचरितम् (५) विनिश्चयनामबौद्धग्रन्थवि- तिश्चेति शम् । इति प्रथम उपयोतः।

·द्वितीय उद्योतः (२३) प्रश्नः-निम्नलिखितयोः श्लोकयोर्भावार्थ निर्दिश्य सविशेषो बनिभेदो निरूप्यताम्-एवं वादिनि देवर्षों पार्श्वे पितुरघोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' ।। स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त- वियतो वेल्लबलाका घना, वाताः शीकरिगः पयोदसुहृदामानन्द- केकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे, वैदेहीति कथं भविष्यति हहा हा देवि ! धीरा भव ॥' उत्तरम्-हिमालयेन साध स्वविवाहविषयकवार्तालापं कुर्वति नारदऋषौ पितुः हिमाचलस्य पार्क स्थिता पार्वती विवाहवृत्तान्तश्रवणजन्यलज्जया विनम्रवदना सती स्वहस्तस्थकीडाकमलपत्राणि निजहादभावगोपनेच्छया अजीगणदिति भावार्थः । अत्राभिधारूपशब्दव्यापार विनव नतवदनायाः पार्वत्याः क्रीडाकालपत्रपरिगमन- रूपोऽर्थः लज्जारूपं व्यभिचारिभावं व्यनकोति अनुरणनसशस्य संलक्ष्यकन- व्यङ्ग्यस्यार्यशक्त्युद्भवो नाम ध्वनिर्बोध्यः । लीलाकमलपत्रादीनां शब्दानां परिवर्त- नेन क्रीडासरोजदलादिशब्दैरपि उक्तार्थव्यञ्जनात् शब्दपरिवृत्तिसहत्वेन अर्थशक्त्यु. द्रवत्वम् , उक्तवाच्यार्यव्यङ्ग्यार्थयोः क्रमशः प्रतीयमानतया संलक्ष्यक्रमत्वश्च वोध्यम् । तल्लक्षणश्च- अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः संप्रकाशते । यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद् व्यनक्त्युक्ति विना स्वतः ॥ इति । स्निग्धश्यामलेति-प्रावृट्समये वैदेहीविरहसन्तप्तो रामचन्द्रः सीतां लक्ष्यी- कृत्य व्याहरति-वर्षाकाले पयोदाना नीलकान्तिभिर्गगनस्य लिप्तप्रायत्वेन रमणीय- तया दर्शनेन वकपसीनां सविलासोड्डयनस्य विशेषतो दर्शनात् , बातानां वृष्टिसम्प- फेंग अतीवशैत्यावहत्वात् , मयूराणां मधुरध्वनिकूबनेन चाघिकोन्मादकत्वेऽपि विर- हिगो ममात्यन्तकठोरहृदयत्वेन सर्वविधक्लेशसहनसंभवः, किन्तु मत्राणप्रिया सीता एतानि दुःखानि कथं सोढुं समर्या भविष्यति ? न कथमपि जीविष्यति मटि- त्येव प्राणांस्त्यक्ष्यतीति सद्यो मरणोन्मुखी ता संभाव्याश्वासयति रामः-हा देवि ! सीते ! धीरा भव विरहशोकेन मा विदीर्णा भूरिति भावः । अत्र रामपदं स्ववाच्य- वाशरथिरूपार्थसम्बद्धं राज्यपरित्याग-सघनवनगमन-जटावल्कलधारण-जनकमरण- प्रिपाहरणादिजन्यदुःखतिशसहनशीलपार्थ व्यनीति वाच्यस्य दाशरथिरूपार्थस्य ·द्वितीयोद्योतः। तादृशव्यङ्ग्येषु अर्थान्तरेषु संक्रमितत्वेन लक्षणामूलाविवक्षितवाच्यस्यार्थान्तरसंक- मितवाच्यो नाम ध्दनिरत्र बोध्यः। सविशेषो ध्वनिभेद उच्यते--सर्वप्रथम लक्षणामूलोऽविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनि- विविधः--अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः, अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्च, तदुक्तम्-'अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम् ॥ इति । तत्र प्रथमस्योदाहरणम्-तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्यधन्ते । रविकिरणासुर- होतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥' इति । अत्र द्वितीयकमलशब्दस्य सौरमसौन्द- बांदिगुणविशिष्टकमलकोषकतयाऽर्थान्तरे संक्रमितत्वेन सौगन्ध्यातिशयो शोभाद्युत्कर्षश्च व्यज्यते । द्वितीयत्य दाहरणम्-'रविसंक्रान्त लक्ष्मीकन्तुषारावृतमण्डलः। निवा- बान्त्र इवादशश्चन्द्रना न प्रकाशने ।' इति अनान्धशब्दस्य दृष्टिरहितार्यकतया संयोगवद् विप्रयोगन्यायेन चेतने एवान्धत्वस्य संभवेनाचेतने दर्पणे मुख्यार्थवाधात अन्वशब्देन मालिन्यविशिष्टे लक्षणया, तदतिशयोऽनुपयोगित्वञ्च व्यञ्जनया प्रत्याव्यते इति अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो नाम ध्वनिरत्र वोध्यः । अभिधामूलो विवक्षितान्यपरवाच्यो नाम ध्वनिः प्रथमतो द्विविधः-असंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यः, संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयश्च । तदुक्तम्-'असंलक्ष्यक्रमो द्योतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥' इति । प्रथमच रसादिः (रस- रसाभास-भाव-भावामास-भावोदय-भावप्रशम-भावसन्धि-भावशवलताः ) तत्र रसस्योदाहरणम्-'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगादविरलितकपोलं जल्प- तोरक्रमेण । अशिथिलपरिरम्भव्यावृतैकैकदोष्णोरविदितगतियामा रात्रिरेव व्यरंसीत्।' इति । अत्र कोऽपि विलक्षणः सहृदयानां लोकोत्तरचमत्कारजनकः संभोगधार- रसास्वादः वाच्यप्रतीत्यव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेनैव सम्पद्यतेऽत एवोत्पलशतपत्रत्र्यति- भेदवत् तदुभयोः प्रतीत्योः क्रमस्य सहदयैरलक्ष्यमाणतया असंलक्ष्यकमव्यङ्गयो नाम रसध्वनिरिहावसेयः। द्वितीयस्य संलक्ष्यक्रमव्ययस्योदाहरणम्-शिखरिणि कनु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः। सुमुखि ! येन तवाघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥' इति । अत्र 'पञ्चामितीव्रतपांसि विना यदा त्वद- घरसदृशस्य बिम्बफलस्यापि आस्वादो दुर्लभस्तदा का कया त्वदधररसस्य अर्थात त्वदधररसपानं पुण्यातिशयलभ्यमिति व्यङ्ग्य वस्तु वाच्यप्रतीतिसमनन्तरमेव प्रती- थते इति संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो नाम वस्तुध्वनिरिह विदेलिमः ।

·ध्वन्यालोकरहस्यम् । (२४) प्रश्नः रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माऽङ्गिभा- वेन भासमानो व्यवस्थितः । इयं कारिका सोदाहरणा सुव्यक्त व्याख्यायताम् । उत्तरम्-विभावादिसमूहालम्वनात्मकावरणभावच्छिन्नरत्यायवच्छिन्नचिदान- न्दरूपा रसाः शृङ्गारवीरकरणाद्भुतहाल्यभयानकबीभत्सरौद्रशान्तेति नवप्रभेदाः, भावाः रसरूपतासम्पादकविभावादिसम्पर्करहिताः-रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्वेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च' इत्युक्ताः स्थायिभावा नव, निर्वेदादयस्त्रयस्त्रिंशद् व्यभिचारिभावाश्च भावपदवाच्याः, तदुक्तम्-'संचारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः । उद्बुद्धमात्रः स्थायी च भाव इत्यभिधीयते ॥” इति । तदाभासाः-अनौचित्येन प्रवृत्ते?ष्टा रसा रसाभासाः, दुष्टा भावा भावाभासाश्च । तत्पशान्तिः-भावस्य शान्तिः प्रशाम्यदवस्था, एवमादिपदेन भावस्योक्तरूपस्यो- दयः उगमावस्था, भावसन्धिः समकक्षयो वयोर्युगपदावादः । भादशवलता- निरवच्छिन्नतया तेषां पूर्वपूर्वोपमार्दनामपरेषामास्वादः । एतादृशो रसादि अक्रमः- असंलक्ष्यक्रमः, अङ्गत्वेन प्रधानतया भासमानः सहदयहृदयाहादकतया चर्वणा- विषयीभवन ध्वनेर्विवक्षितान्यपरवाच्यरूपस्य आत्मा-स्वरूपं व्यवस्थितः निर्णीत इत्यर्थः । तत्र रसध्वनिविषये संभोगशृङ्गाररसध्वनेरदाहरणम्-'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगादित्यादि बोध्यम् । भावधनिर्यथा-'एवं वादिनि देवर्षों या पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' इति बोध्यम् । अत्र लज्जारूपो ब्यभिचारिभावो लोकोत्तरचमत्कारजनकतया सहृदयैरास्वाद्यते । रसा- भासो यथा-'मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पयौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः। शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥ इति । अत्र शृङ्गारस्य तिर्यविष- मत्वादनौचित्लप्रवृत्या झाररसाभासः। तदुक्तम्-अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रसमावयोः' इति । भावाभासो यथा-सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाताः विद्याऽपि खेदगलिता विमुखीबभूव । सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नैवापयाति हदभाइधिदेवतेव ॥' अत्र शुरुकन्याविषयकत्वेन रतेरनौचित्यप्रवृत्या भावाभासः । भावशान्तिर्यथा-सुतनु । जहिहि कोमं पश्य पादानतं मां, न खलु तव कदाचित् कोप एवंविधोऽभूत् । इति नियदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्यं मुक्त- मुकंन किश्चित् ॥' अत्र नयनबलमोचनेनेयाख्यव्यभिचारिमावस्य प्रधानतया सहृदया ·द्वितीयोद्योतः। चर्षणाविषयीभूतस्य शान्तिः प्रतीयते । भावोदयो यथा-वरणपतनप्रत्याख्यानात प्रसादपराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा =षा परुषीकृते । ब्रजति रमणे निश्श्व- स्योच्चैः स्तनस्थितहस्तया नयनसलिलच्छन्ना दृष्टिः सखीषु निवेशिता ॥' इति । अत्र व्यभिचारिभावस्य विषादस्योदयः प्रतीयते । भावसन्धिर्यथा--'उत्सिकस्य तपःपरा- कमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररमसोत्फालवकर्षतः। वैदेही- परिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरस्निग्धो रुणय- न्यतः ॥' अत्रावेगहर्षयोः समकक्षयोः व्यभिचारिभाक्योः सन्धिश्चमत्कारजनको वर्तते । शवलता यथा-'कामाय शशलक्ष्मणः क च छुन्दं भूयोऽपि दृश्येत सा, दोषाणां प्रशमाय नः शुदलहो ऽनि कन्द मुशन् : किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतषियः स्वन्नेऽपि सा दुर्लभा, चेतः स्वास्थ्यमुनोहे कः खलु युवा बन्योऽवरं पश्यति ॥' इति । अत्र विषादौरसक्य मति-ति-शक्षा-देन्य कृति-चिन्तानां व्यभिचारिभावानां पूर्वपूर्वोपमर्दैन क्रमश उत्तरोत्तरप्रदलतया पर्यन्ते 'कामिनामघरास्वादः सुरतादतिरि- च्यते' इति अधररसपानविषयकसमीहां सूचयन्त्याः शृङ्गारव्यभिचारिभावरूपचिन्ताया एक प्रधानतयाऽऽस्वादो भवति । (२५) प्रश्नः-रसबदायलवासद् असंलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेः सलक्षणं भेदो निरूप्यताम्। उत्तरम्-यत्र रसादिः व्यङ्गयोऽर्थः वाच्येन विभावादिना उत्पलशतपत्रव्यति- भेदवत् सह इव न तु सहैव न वा विलम्बेन प्रधानत्या प्रतीतिविषयो भवति तत्रा. संलक्ष्यक्रमन्यङ्ग्यो नाम ध्वनिः । तल्लक्षणमाह-वाच्यवाचकचारत्वहेतूनां विविधात्म- नाम् । रसादिपरता यत्र स ध्वनेविषयो मतः ।। इति । तथा च यत्र रस-भाव-तदा- भास-भावप्रशम-भावोदय-भावसन्धि-भाक्शवलतास्वरूपं प्रधानीभूतव्यङ्ग्यार्थमुप- स्कुर्वन्तः शब्दार्थालंकाराः गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया च विभिन्नरूपेण गौणतया व्यवस्थितास्तत्र काव्ये असंलक्ष्वक्रमव्यङ्ग्यरसादिध्वनिरिति व्यपदेशः। एवञ्च शब्दार्थालङ्काराद्युपस्कृतत्वे सति प्रधानतया प्रतीतिविषयीभूतव्यङ्गयरसादित्वमेवा- संलक्ष्यक्रमव्ययष्यनेनिष्कृष्टं लक्षणमिति भावः। स च पदवाक्यप्रबन्धपदकदेश- रचनावर्णगतत्वेन षविधो विज्ञेयः । किन्तु यस्मिन् काव्य प्रधानतयाऽन्योऽर्थो वाक्यार्थबोधविषयीभूतः, व्यङ्गथरसादयस्तु नातिचमत्कारितयाऽभूता एव दृश्यन्ते तत्र काव्ये क्रमशो रसादीनां गौणत्वे रसवत् , प्रेयः, ऊर्जस्वि, समाहितम् , भावो- ·. अन्यालोकरहस्यम्। दयम् , भावसन्धिः, भावशवलत्वम् , अलङ्कारो भवति । तदुक्तं प्रघानेऽन्यत्र वाक्पार्थे यत्राई तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ अत्र मतिरिति कथनेन खण्डनीयपक्षान्तराणामपि सद्भावः प्रतीयते, तथाहि रसादीनामद्भितायाव रसदाच शंकाः, अङ्गतायान्तु उदात्तालङ्कारस्य द्वितीयो भेदः' इत्यादिरीत्या उद्भटादिनी रसादीनां दान्यार्थबोधे प्राधान्ये एव रसवदाद्य- लङ्काराः उक्ताः, किन्तूक्तयुक्त्या सिद्धान्तभूते ध्वन्यालोककनुमते बसादीनां तत्रा- प्रधानताशमेव रसवदायलकाराणां व्यपदेशो युक्तः। तेषां प्रधानतायान्तु रसादि- वनिरिति व्यपदेशः इत्येव समीचीनः पक्षः सिद्धो भवति । तेन तादृशपूर्वपक्षो न समीचीन इति भावः । एतेनोक्तकारिकायां मे मतिः' इत्युक्तः कोऽभिप्रायः ? इत्यादचः प्रश्नाः समाहिता भवन्ति । (२६) प्रश्नः-'चाटुषु प्रेयोऽलङ्कारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते' इति ग्रन्थस्याशयं समुपदण्य 'यदि तु रेतनानां वाक्यार्थी भायो रसाद्यलकारस्य विषयः' इत्यादि अन्याशयः समुपवर्णनीयः । उत्तरम्-'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राशन्तु रसादयः। कान्ये तस्मिनलारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति सिद्धान्तानुसारं यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योऽर्थों वाक्यार्थबोधविषयीभूतः, रसादयस्तु नातिचमत्कारितया तस्याभूता एच, तत्र काव्ये रसस्याङ्गत्वे रसवत्' भावस्यानो 'प्रेयः' रसाभासस्य भावाभासस्य चाङ्गत्वे 'ऊर्जस्वि' भावशान्त्यादीनामङ्गत्वे च क्रमशः 'समाहितम्' 'भावोदयम्' 'भावसन्धि' 'भावशबल- त्वम् अलङ्कारा व्यपदिश्यन्ते । एवञ्च किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तधिरा- दर्शनम्' इत्याने राजादिविषयकमिथ्याप्रशंसात्मकचाटुघु वाक्यार्थबोधविषयतया प्रधानीभूतेषु राजविषयकरतिभावस्य तदात्वेन प्रेयोऽलकारस्य व्यवहारो भवतीति एतादृशस्थले राजादयोऽभूता एव दृश्यन्ते न तु प्रधानीभूता इति भावः । तत्रादि- पदेन भावादयोऽपि गृह्यन्ते इति उद्धाटानुसृतः पन्थाः। वस्तुतस्तु प्रागुक्तचाटुषु प्रशंसनीयराजादिविषयकरतिभावस्यैव प्राधान्येन चमत्कारित्वात् नैव प्रेयोऽलकारत्वम्, भावादीनामप्राधान्ये एव तदलङ्कारस्य व्यवहारात , तेन तत्र करुणरसादीनां प्रधानी- भूतराजादिविषयकरतिभावाद्यज्ञतयैव रसवदायलकारत्वमिति हृदयम् । 'यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसायलकारस्य विषयः' इति प्रन्यस्यायमा- शयः यदि चिद्रूपाणां रसानां चित्तवृत्तिविशेषरूपाणां भावादीनाश्चाचेतनेऽसम्भवाद, ·द्वितीयोद्योतः। २६ तत्प्राधान्येऽचेतनवस्तुवृत्तान्तवर्णने रसवदादयोऽलङ्कारा न सम्भवन्तीति चेतनानामेक वाक्यार्यबोधप्रधानतायां तेषां रसवदादीनां सद्भावोजीकरणीयः इत्युच्यते तदा रसवदा- चलङ्कारैरुपमादीनामपि विषयेषु श्राकान्तेषु तेषामुदाहरणाल्पता सर्वथोदाहरणाभावो वा स्यादित्येषाऽऽपत्तिः, यतो हि जडसम्बन्धिन्यपि व्यापारे प्राधान्येन विवक्षणीये चेतनसम्बन्धिव्यापारोपारोपो यथाकयश्चिद् अन्ततो विभावादित्वेनापि सम्भवत्येव, ततश्च जडमपि वस्तु चेतनव्यापारोपारोपवशात् चेतनवद् भवतीति तत्रापि रसवदा- दीनामेव साम्राज्यं स्यात् बलीयसा व्यापकेन च रसबदायलकारेण दुर्वलस्योपमादे- बांधात इति स्पष्टमेव निर्दिषयत्वमुपमादीनाम् । न चाचेतने चेतन्यस्तुवृत्तान्तारोपेऽपिए तत्र वस्तुतेऽवेतनमाने प्राधान्येन रत्नपदालङ्कारस्य न विपयन, चेतनवृत्तान्तारो- ऐऽपि जड़े चैतन्यविरहेण रजादेवांपाद, तथा च स एवोपनादेर्विपत्र इति वाच्यम् ? तथासति महतः काव्यप्रवन्धस्य प्राधान्येन रसेकाश्रयतया प्रसिद्धस्य नीरजलापत्तेः । अचेतनानामपि नगनगरनदीवनोरखनादीनां चेतनववर्णनस्य प्रायशो महाकवीन काव्येषु रसैकजीवितेषु च समुपलम्भात् । यथा-'तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगणि- रसना, विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाऽऽविद्धं याति स्खलितमभि- सन्याय वहुसो नदीरूपेणेयं ध्रुवम्लहना सा परिणता ॥ इत्यादावचेतनायाः सरितश्च- रिते गतिविशेषे मानवतीचरितारोपात सहृदयैरनुभूबनाना सरसता नारशपितुं पार्यते कैश्चित् इत्याकूतम् । (२७) प्रश्नः-रसस्य क ध्वनित्वम् । क चालंकारत्वम् ? इत्युपपाच तयोरु- दाहरणे केचन साङ्गोपाङ्गे सोपपादनं प्राशयन्तु । उत्तरम्-'वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम् । रसादिपरता यत्र स ध्चनेविषयो मतः।' अर्थात्-यत्र काव्ये रसादयो व्यञ्जनया प्रतीयमानाः प्रधानतया वाक्यार्थीभूताः सन्तः विच्छित्तिविशेषाधायका भवन्ति, वाच्यं वाचक तच्चारुत्वहेतकोऽलंकारा गुणाश्च प्रधानीभूतव्यङ्ग्यरसायुपस्कारका एव सन्ति तत्र रसस्य ध्वनित्वं भवति । किन्तु-प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यत्राझं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादि- रिति मे मतिः'। अर्थात् यत्र का ये व्यङ्ग्यरसाद्यपेक्षया वाच्यार्थ एव प्रधानतया विच्छित्तिविशेषाधायकतया वाक्यार्थबोधविषयीभूतो रसादयस्तु नातिचमत्कारितयाऽ- अभूता एव भवन्ति, तत्र रसवदादिः श्रलंकारोभवतीति भावः। तत्रशारे रसध्वने- ·NY वन्यालोकरहस्यम्। रुदाहरणम्'--'निद्राकेतदिनः प्रियम्य वदने विन्यस्य वक्त्रं वधूर्योधनासनिरुद्धचुम्बन रसाऽप्याभोगलोल स्थिता । चैलक्ष्याद् विनुस्खीभवेदिति पुनस्तस्याप्यनारम्भिणः, साकाक्षप्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः ॥ इति । अत्र नायकनायिकयोः परस्परम्बनाभिलापधाराया निरोधपरम्परायाः पर्यवसानासंभवेन प्रतीयमाना रति- ईयोरपि समानाकारिका चित्तवृत्ति सूचयन्ती केनाबद्भुतेन प्रकारेण ऋक्षाररसमेव परिपुप्णातीति असंलवक्रमव्यङ्गय शाररसवनिसानाज्यमेतत् । रसवदादिस्तु अलंकारो द्विविवः-शुद्धः, लंकीर्णध । तत्र शुद्धस्योदाहरणम्-'किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तच्चिराइर्शनं, केयं निष्करुण ! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठप्रहो, बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥' इति । अत्र वस्त्वन्तरेणानुपस्कृतः स्वप्नदर्शनोद्दीपितः शोकस्थायिभावकः करुणरसः स्नुत्यराजप्रतापातिशयस्य वस्तुनोऽङ्गमिति शुद्धो रसवदलंकारः। द्वितीयस्योदश- हरणम्-'क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं, गृहन् केशेवपा- स्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतत्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रो- सलाभिः, कामीवापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः । अत्र शिवाभावातिशयस्य प्रधानतया वाक्यार्थबोधविषयतया विच्छित्तिविशेषा- धायकत्वादङ्गित्वम्, परेषां वस्तूनां तस्यैवोपस्कारकत्वात् , तस्येाविप्रलम्भमाररसो- ऽङ्गम्। स च न शुद्धः,अपितु श्लेषालंकारप्रसाधित इति संकीर्णस्य तस्यरसस्यात्वमिति इदमन्त्र तत्वं रसादीनां प्राधान्ये ध्वनिः उपमादीनां तदुपकारकत्वेऽलङ्कारत्वम् , रसा- देरन्यस्य व्यायस्य प्राधान्ये रसादेः पुनरङ्गत्वे रसवदादयोऽलहारा इति विषय- विभागो बोध्यः। (२८) प्रश्नः-'क्षिप्तो हस्ताक्लमः' इति पद्ये रसयोरविरोधिलं अन्थोक्त- दिशा निरूप्यताम्। उत्तरम्-क्षिप्तो हस्तावलग्नः असमममिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं, गृह्णन् केशे- स्वपास्तवरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतत्रिपुरयुवतिमिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः, कामीवापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥ इति पद्ये शिवप्रभावातिशयात्मकवस्तुनः कविनिष्ठशिवविषयकरतिभावस्यैव वा प्रधानतया वाक्यार्थबोधविषयत्वेनाहिलं, तस्य करुणरसोऽहम् , तस्य चेाख्यविप्रलम्भन्सार- ·द्वितीयोद्योतः रसोऽमिति सहीणस्यैव उक्तरसस्य भगवत्पराक्रमातिशयम्प्रति अङ्गत्वेन साङ्कीर्ण- रसबदलारस्य न्याय्यो विषयः प्रतीयते । अत एवात्र तादृशङ्कारस्थाप्रधानत्वादेव परस्परं विरुद्धयोरपि करुणारयोः प्रधानीभूतस्योत्सवस्तुनो रतिभावस्य वाङ्गत्वेन व्यवस्थानान उभयोरत्र सन्निवेशे न दोषः, यतो हि तृतीयोयोते दर्शयिष्यमाणया पद्धत्या विरुद्धयोरपि रसयोः समावेशः पराङ्गत्वेन न दोषमावहति । अन्यया ययुभयो रसयोः प्रकृतोक्तविषयानत्वं न स्यात्तदा पयःपावकयोरिव परस्परविरुद्धयोः करुणशक्षारयोरेकत्र समावेशो न स्यात् । तदुक्तम्-'विवक्षिते रसे लब्बप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । वाघ्या- नामनभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छता ॥' इति । लोकेऽपि मिया विरुद्धयोरपि भृत्ययारे- कस्य प्रधानीभूनत्या रोऽनुपरीनावदर्शनात् । पूर्वरिपोरप्यनुचरीभावे स्वामिन उत्कर्ष एव भवति नापकर्ष इति भावः। (२९) प्रश्नः-रसादेरलकारत्वे शुद्धिसकरयोः काऽस्थितिः ? इति स्प्र. घट्ट निरूप्यताम् । उत्तरम्-यद्यपि प्रश्नस्यास्योत्तरं प्रकारान्तरेण प्राक् प्रदत्तमेव तथापि प्रश्न- वैचित्र्यमनुसन्धाय पुनरुत्तरं लिख्यते-'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः । कान्ये तस्मिन्चलङ्कारो रसादिरिति में मतिः' इति कारिकानुसारं यस्मिन् कान्ये विवक्षितव्ययरसादिभिन्न वस्वलद्वारतलणे वाच्य वा प्रधानतया वाक्यार्थबोध- विषयाभूते सति रसादयो विच्छित्तिविशेषानाधा सकतयाऽङ्गभूता एव भवन्ति, तस्मिन् काव्ये रसवदायलङ्कार इति तात्पर्यम् । यद्यपि उद्भटादिभिः रसादीनां वाक्यार्थबोधे प्रधानतया विद्यमानत्वे एव रसवदायलङ्काराः प्रतिपादिताः, किन्तूक्तयुक्त्या सिद्धान्त- भूने पक्षे रसादीनां तत्राप्रधानतायामेव तेऽलङ्कारा व्यपदिश्यन्ते इत्येव सारम् । स च रसवदादिरलकारो द्विविधः-शुद्धः, सङ्कीर्णश्च, तत्र शुद्धस्योदाहरणं कि हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्विरादर्शनं केयं निष्करुण ! अवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमभ्यासक कण्ठप्रहो बुद्धा रोदिति रिक्तबाहुवलय- स्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥' इत्यत्र स्तुत्यराजप्रभावातिशयात्मकवस्तुन एव चाटुरूपस्य वा मिथ्याप्रशंसावचनस्य प्रधानतया विच्छित्तिविशेषाधायकतया तत्प्रत्येव वस्त्वन्त- रेणानुपस्कृतस्य 'स्वप्नदर्शनोद्दीपितस्य शोकस्यायिभावकस्य शुद्धत्य करुन- रसस्यात्वमिति स्पष्टमेव शुद्धं रसवदलकारत्वम् । संकीर्णस्योदाहरणं-क्षितो हस्ता- वलग्नः प्रसमममिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं, गृह्णन् केशेष्वपास्तवरणनिपतितो नेक्षितः ·३२ ध्वन्यालोकरहस्यन् । सम्भ्रमेण । प्रालिइन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः, कामीचाद्रापराधः, स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥' इत्यत्र शिवप्रतापातिशयस्यैव लोकोत्तराहा- दजनकतया प्राधान्येन वाक्यार्थवोपविषयतयाऽङ्गित्वम् , श्लेषोपस्कृतस्येल्यिविप्रा लम्भन्सारस्य तु तम्प्रत्यङ्गत्वमेवेति एतादृशोऽप्रधानीभूतरसको रसवदलङ्कारस्य विषयः समुचितः प्रतीयते । अर्थात् प्रकृते शिवमहिमोत्कर्षस्य शिवविषयकभक्त्या- मकरतिभावस्य वा प्राधान्यं प्रतीयते परेषां पदार्थानां तल्यैवोपस्कारकत्वात् , तस्ये- यांविप्रलम्भोऽङ्गम् , स च न शुद्धः, अपि तु श्लेषालङ्कारप्रसाधित इति स्पष्टमेव सङ्कीर्णस्य रसवदलङ्कारस्य विषयत्वमिति भावः । (३०) प्रश्नः-तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः, शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुलिहां शब्दैविना लक्ष्यते, चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ।' पद्यमिदं ससन्दर्भ व्याख्याय गुणानां शब्दार्थधर्मत्वं निराकृत्य सप्र- माणं रसैकधर्मत्वं प्रतिपादयत । उत्तरम्-कश्चिज्जनः सुहृदम्प्रति लतायां कलहान्तरितनिअप्रेयसीवृत्तान्तसमारो- पेण व्याहरति तन्वी कृशा कोमला च, मेघजलापल्लवतया वर्षाजल क्लिनकिसलय- तया, अश्रुभिः नयनसलिलैः धौताधरेव प्रक्षालितरदनच्छदेव स्वकालविरहात् कुसु- मोद्गमसमयव्यतिगमाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा विरतप्रसूनोत्पत्तिः, श्राभरणैः अलंकरणैः शून्या रहितेव, मधुलिहां भ्रमराणां शब्दैः गुञ्जनैर्विना चिन्तामौनमाश्रितेव मत्समाग- मोपायानुसन्धानेन तूष्णीम्भावमवलम्बितेव सा कापि विलक्षणा, चण्डी कोपनशीला, पादयोः पतितं चरणयोरवनतं मामवधूय तिरस्कृत्य जातानुतापोत्पापश्चात्तापा इव पुरोऽप्रे लक्ष्यते प्रतिभातीत्यर्थः । अत्र लताचरिते कलहान्तरितायाधरित्रचित्रणेन सहृदय रसवत्तानुभूयते । इदमत्र वत्वं चिदानन्दरूपाणां रसानां चित्तवृत्तिविशेषरूपाणां भावादीनाञ्च जडेस- भवात् तत्प्राधान्येऽचेतनवस्तुवृत्तान्तवर्णने रसवदादयोऽलंकारा न संभवन्तीति चेत- नानामेव वाक्यार्थबोधप्रधानतायां रसवदादीनां सद्भावोऽङ्गीकरणीयः एवञ्च रसादीनां प्राधान्ये एव रसबदायलंकाराः संभवन्तीति उद्भटानुयायिनो मन्यन्ते, तन युक्तम् , वा सति महतः काव्यप्रवन्धल्य रसनिघानभूतस्य नीरसत्यमापयेत, नगनगरनदी- ·द्वितीयोद्योतः। वनलताधचेतनानां वर्णनस्य प्रायेण महाकवीनां काव्येषु रसैकजीवितेषु समुपलभ्य- मानतया तत्र रससारस्य लोकोत्तरचमत्कारस्य सहृदयैरनुभूयमानस्यापलपितुमशक्य- तया नीरसत्वेन काव्यत्वाभावापादनासंभवात् , यथा उपर्युक्तपणेऽपि लताचरिते कहदान्तरितवृत्तान्तसमारोपेणानुभूयमानसरसताया नापलापः संभवति नहि रसा- स्वादे वर्णनीयस्य वस्तुनश्चैतन्याचैतन्ये अपेक्ष्येने अपितु आस्वादयितुः सहृदयतैवेति भावः । एवञ्च रसादीनामप्राधान्ये एव रस्त्रदालंकारा भवन्तीति हृदयन् । 'तमर्थमवलम्वन्ते येऽङ्गिन ते गुणाः स्मृताः। आश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्याः पटकादिवत्' इति भरिकालारं बधा सौर्यसौजन्यविवाविवाहयो गुणाः प्रथानात्मनि विधतानातान गुणयन्ति त मायज सादाख्या गुणा सस्थाः सन्तः हामभूतं स्वादिलेद : यथा । अटकाएडजादयः शहीरत्या अलंकाराः शरीर- द्वाराऽऽस्मानमलंकुर्वन्ति तथैव शब्दार्थनिष्ठा अनुप्रासोपलादयः शब्दार्थद्वात रसादिन् । तदुक्तं-'ये रसस्याशिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते त्युरचलस्थितयो गुणाः ॥' इति । एवञ्च रसोत्कर्षप्रयोजकत्वे सति रसमात्रवृत्तित्वमित्येव गुणस्य निष्कृष्टं लक्षणम् स्वाश्रयाभिव्यञ्जकत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन तु शब्दार्थयोरपि गुणो वर्तत' इति । (३१) प्रश्नः-'गअणं च मत्तमेहं हारालुलअजुगाई अबगाई। निरहङ्कारमिअवा हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ।' इति पद्ये ध्वनेवैशिष्टयं विवक्षितविषयञ्च प्रतिपाद्य, ओजःप्रसादयो. लक्षणे लक्ष्ययोः संगमय्य प्रदर्शनीये। उत्तरम्-'गगनच मत्तमेधंधारालुलितार्जुनानि च वनानि । निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः ॥' इत्यस्यायमभिप्रायः-मत्ताः क्षीबा मेघा यत्र तादृशं चापि गगनं नमः, एवं धाराभिः निरवच्छिन्नजलसपातैः लुलिताः कम्पिता अर्जुनाः तरवः वृक्षविशेषा वा यत्र ताशानि च वनानि, तथा निरहङ्कारमृगाङ्का:-कान्तिरा- हित्येनापास्तदर्पो मृगाङ्कश्चन्द्रो यासु तादृश्यः, नीला अन्धकारावृता अपि निशा रजन्यः मनो हरन्तीति भावः। अत्र मत्तत्वाहंकारयोश्चेतनधर्मतयाऽचेतनमेषचन्द्रयो- वाधात् क्रमशः सर्वतो भ्रमणं मलिनत्वञ्च लक्षणया प्रतिपादयन्तौ मत्तनिरहङ्कारशब्दौ तदतिशयं व्यतः नच निरहङ्कारपदवाच्यल्याहकारराहित्यस्य चन्द्रेऽबाधात् कथमत्र लक्षणेति वाच्यम् ? अहङ्कारस्य चन्द्रे कदाचिदप्यनुपलम्भात् तदभावस्यापि संयोग- ३ ध्व०१० ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । वियोगन्यायेन अहकारवस्वेन संभाविते चेतने एव वक्तुं शक्यतया षटपदादावचेतने झानाभावस्येवोपलब्धुमशक्यत्वात् । प्रोजो हि ज्वलितत्वस्येव चित्तस्य विस्तारात्मवृत्तिविशेषदीर्जनको गुणविशेषः, तदुक्तं-रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तद्व्यक्तिहेतु शब्दार्थावा- श्रित्यौजो व्यवस्थितम्' इति । अर्थात् चित्तस्य समुज्ज्वलताख्यदोप्तिजनकोजसा शब्दार्थव्यङ्गया रौद्रवीराद्भुश रसाः प्रतीयन्ते तादृशरौदादिव्यञ्जकशब्दार्थों व्यङ्ग्य- व्यञ्जकभावनाश्रित्योजो व्यवस्थितमिति भावः । तादृशमोजोगुणं समासदेपलीत- त्यञ्च व्यनक्ति । तत्र दीर्घसमासव्यङ्गथमाजा यया 'चश्चद्भुजत्रमितचण्डगदाऽभिधा- तसञ्चूर्णितोल्युगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोणितशोणपाणि-रुत्तंसयिष्यति कवांस्तव देवि! भीमः ॥' इति । अथाद्धत्यव्यङ्ग्यमोजो यथा-'यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदःपाण्डवानां चमूनां यो यः पाचालगोने शिशुरविकत्रया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चलति मयि रणे यश्च पथ प्रतीपः, कोधाभत्तस्य तस्य नयनपि जगतामन्तत्यान्तकहर' इति । प्रसादो हि शब्दार्थयोः कुस्ताख्यस्वच्छत्वं नाम गुणविशेषः । तत्र शब्दनिष्ठं स्वच्छत्वं झटिति अर्थोपस्थापकत्वरूपम् , अर्थनिष्ठं स्वच्छत्वञ्च मटित्युपस्थितिविष- यत्वरूपं बोध्यम् । ताभ्यां श्रोतुचित्तस्य सुतरां प्रसादनात् प्रसाद इत्यन्वर्थ नाम वोध्यम् तदुक्तं समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्व- साधारणक्रियः, इति । तदुदाहरणं यथा-'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधो वगाय स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥ इति। (३२) प्रश्नः--ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे केषामलंकाराणां समावेशः संभवति केषां नेति निर्णीयताम! उत्तरम्-'वन्यात्मभूते क्षारे समीक्ष्य विनिवेशितः। रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम् ॥ इति कारिकानुसारं ध्वन्यात्मके शृङ्गारे रसोपयोगित्वसमीक्षा विधाय प्रतिमानवता कविना निवद्धो रूपकादिरालंकारवर्गः, यथार्थतां रसोपयोगि- तया चावताहेतुत्वरूप वस्तुतोऽलंकारत्वं प्राप्नोति । अयंभावः-अलंकारो हि लौकिक- कटकाबलकारसाम्याव अजिनो रसादेवारत्वहेतुरुच्यते, अर्थालंकारवर्गम रूपकादि- यांचा वतते सर्वोऽपि यदि समीक्ष्य कविमिविनिवेश्यते तदाऽसलक्ष्यक्रमव्ययस्य सीन बारादे रसस शोमं जनयति । अर्थात् थथा कटककुण्डलादिलोंकिका- ·द्वितीयोद्योतः। लंकारो यथा योग्यस्थाने समीक्ष्य विनिवेशित एव शरीरस्य शोभानुत्पादयन् वास्त- विकालंकारलं भजति, तथैव रूपकादिरालंकारः कविभिः सम्यक् पर्यालोच्य सनिवे- शित ए: ऋक्षारादिरसस्योपकारको भवति । परन्तु यमकाः शब्दालंकारस्य ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारेऽनता न सहृदयैरजोकृता । तेषां हि यमदीनां पृथप्रयत्न- नित्यतया तनिष्पादने कवीनामन्यव्याससंभवेनात्यन्त कुमारस्य विप्रलन्मतारा - विच्छेदसंभवात् । तदुक्तं-'ध्वन्यात्मभूते शहारे यमकानिवन्धनम् । शशावति प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः' इति । एवमनुप्रासोऽपि सर्वेष्वेव क्षारप्रभेदेषु कवि भिर्न निवद्धयः । तद्वत्तम्-झारस्याङ्गिनी यत्नादेवरूपानुवन्धनात् । सर्वेष्वेव भेद मानुनमः शक :.' इति । ल्यैत्र डुन्कर-शब्भश्लेषचित्रभाषासमप्र- इतऽपि निवद्धयाः । तथा हि सदन्ति हि वस्तूनि सालंकाराणि भनिचित् । एकेनैव प्रयत्नेन निवर्त्यन्त महाकवेः । यमकादिनिवन्धे तु पृथग् यत्नोऽत्य जायते शतस्यापि रसेशत्वं तस्मादेषां न विद्यते । रसाभासाङ्गमावस्तु यमकादेर्न वार्यते । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ इति । तथा चायं निर्गलितोऽर्थः-शृङ्गारा- दरसादिजनौ स एवालंकार उपकारकः स्मृतः यो नान्तरीयकतया रसबन्धानुकूल- प्रयासेनैव निष्पायो भवेत् । श्रथ च यस्य सनिवेशो रसैकतानतया कर्तुं शक्यो भवेत् । तदुक्तम्- 'रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृथग् यत्लनिवर्त्यः सोऽलंकारो वनौ मतः ॥ इति । (३३) प्रश्नः--'विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कथञ्चन । काले च ग्रहण- त्यागौ' इत्येतावदशं सोदाहरणं व्याख्याय निम्नपद्ये सन्दर्भ विवक्षितविषयः प्रतिपादनीयः । 'आक्रन्दाः स्तनिर्विलोचनजलान्यान्वधाराम्बुभिः स्तद्विच्छेदभुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिविभ्रमैः । अन्तर्मे दयितामुखं तर शशी वृत्तिः समैवावयो- स्वत् किं मामनिशं सखे ! जलधर ! त्वं दग्धुमेोद्यतः ।। उत्तरम्-विवक्षा तत्परत्वेनेति । अयमाशयः--यथा कटककुण्डलादिलौकिका- लंकारः यथास्थानं समीक्ष्य सभिवेशित एव शरीरं भूषयन् वास्तविकालंकारत्वं भजते तथैव रूपकादयोऽपि यथास्थानं सम्यग् निभाल्य सनिवेशिता एव रसादिमुत्कर्ष- ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । यन्तस्तत्त्वतोऽलंकारत्वभाजो भवन्ति, अत एव मूल कृताऽलंकारसभिवेशप्रकारः प्रदर्शितः-विवक्षा तत्परत्वेनेत्यादि ।' एवञ्च 'यमलंकारं तदातया विवक्षति नाङ्गित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमक्सरे त्यजति, यं नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति, यत्नादकत्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिवध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति फलितम् । तत्र प्रथमांशो व्याख्यायते-रसबन्धेष्वत्यातमना रसैकतानतया कविः यमलंकारं रसायुपकारकत्वेनाप्रधानतयैव विवक्षाविषयीकरोति न तु प्रधानतया तदुदा- हरणमाह-'चलापा दृष्टि स्टशसि बहुशो वेपथुमती, रहस्याख्यायीव स्वमाल मृदु कर्णान्तिकचरः। करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमघरं, वयं तत्त्वान्वेषा- न्मधुकर ! हतास्त्वं खलु कृती ॥' इति अत्र केयं बाला? मत्परिणययोग्या न वा? परिणययोग्यत्वेऽपि मय्यनुरक्ता न वा, अपरिचितायाश्च मादृशानां साहसं नोचितम्' इत्यादि विचारयतेव मया स्वमनोरथो व्यर्थीकृतः, त्या पुनः साहसमाकलय्य मदु- चितमुपभोग-कामिनामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते' इति रसिल्वरूपाचरास्वाद विदधता धन्यवं लब्धमिति महटेक्षया त्वमेवोत्कृष्ट इति व्यतिरेकालंकारः शृङ्गार- रसव्यासक्तेन कविना तत्पोषकतयाऽनायासेनैव सभिवेशितः सन् जारं पुष्णन स्फुटमेव तदसतया प्रतिभासते । मूलकृता तु भ्रमरस्वभावोक्तिरलंकार एव प्रकृत- शृङ्गाररसामुगुणतया प्रतिपादितः। अवसरे ग्रहणस्योदाहरणम्-'उद्दामोत्कलिका विपाण्डररुचं प्रारब्धनृम्भा क्षणा-दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्यो- द्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं, पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ इति । अत्र श्लेषानुप्राणितोपमाया भविष्यदीpविप्रलम्भना- रस्य पोषकतयाऽक्सरे ग्रहणमिति भावः। उपात्तस्यालंकारस्य प्रकृतरसानुकूलान्या- लंकारापेक्षया रसानुपयोगित्वेन परित्यागो यथा-रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि' इति । अत्र तृतीयपादपर्यन्तं नियूंढस्यापि श्लेषस्य चतुर्थपादे विप्रलम्भशृङ्गार- पोषकस्य व्यतिरेकस्यानुरोधेन परित्यागः कृतः। अत्र श्लेषोपमायाः व्यतिरेकेण सह संकरस्तु नापादनीयः, 'आक्रान्दाः स्तनितैः' -इत्यादौ श्लेषमन्तरापि मेघविर- हिमोः केवलं साम्यप्रतिपादनेनैव मेधे दाहोद्यमस्य वर्णनात् प्राधिक्यातीतेर्व्यतिरेका स्फुरतीति लदेव श्लेषोपमाया व्यतिरेकालत्वमनायत्या कल्पयितुं शक्येत, यदि तां विना व्यतिरेक स्वरूपं प्रकाशयितुं न समर्थों भवेत् , तनास्ति यतो हि 'श्राक्रन्दा स्तनित-इल्यादिपयेषु श्लेषरहितेनापि साम्येन व्यतिरेका प्रतिभासते, तस्मानात्र श्लेषोपमाव्यतिरेकयोराधिभावसंकरः संभवतीति भावः।

·No text on this page.

·३६ ध्वन्यालोकरहस्यम् । यन्तस्तत्त्वतोऽलंकारत्वभाजो भवन्ति, अत एव मूलकृताऽलंकारसभिवेशप्रकार: प्रदर्शितः-'विवक्षा तत्परत्वेनेत्यादि ।' एवश्च 'यमलंकारं तदप्रतया विवक्षति नाभित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमवसरे त्यजति, यं नात्यन्तं निवोमिच्छति, यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिवध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति फलितम् । तत्र प्रथमांशो व्याख्यायते-रसबन्धेष्वत्यातमना रसैकतानतया कविः यमलंकारं रसायुपकारकत्वेनाप्रधानतयैव विवक्षाविषयीकरोति न तु प्रधानतया तदुदा- हरणमाह-'चलापाज्ञां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमती, रहस्याख्यायीक स्वमार मृदु कर्णान्तिकचरः। करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमघरं, वयं तत्त्वान्वेषा- न्मधुकर ! हतास्त्वं खलु कृती ॥' इति अत्र 'केयं बाला? मत्परिणययोग्या न वा? परिणययोग्यत्वेऽपि मय्यनुरक्ता न वा, अपरिचितायाश्च मादृशानां साहसं नोचितम् इत्यादि विचारयतैव मया स्वमनोरथो व्यर्थीकृतः, त्वया पुनः साहसमाकलय्य मदु- चितमुपभोग-कामिनामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते' इति तिमल्वाम ल्वाई विदधता धन्यवं लब्धमिति सदपेक्षता त्वमेवोत्कृष्ट इति व्यतिरेकालंकारः ऋजार- रसव्यासत्तेन कविना तत्पोषकतयाऽनायासेनैव सन्निवेशितः सन् ऋजारं पुष्णन स्फुटमेव तदातया प्रतिभासते । मूलकृता तु भ्रमरस्वभावोक्तिरलंकार एवं प्रकृत- भृङ्गाररसा गुणतया प्रतिपादितः। अवसरे ग्रहणस्योदाहरणम्-'उद्दामोत्कलिका विपाण्डररुचं प्रारब्धजृम्भ क्षणा-दायासं श्वसनोद्गभैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्यो- द्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं, पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ इति । अत्र श्लेषानुप्राणितोपमाया भविष्यदाविप्रलम्भमा- रस्य पोषकतयाऽवसरे प्रहणमिति भावः । उपात्तस्यालंकारस्य प्रकृतरसानुकूलान्या- लंकारापेक्षया रसानुपयोगित्वेन परित्यागो यथा-'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि' इति । अत्र तृतीयपादपर्यन्तं नियूंढस्यापि श्लेषस्य चतुर्थपादे विप्रलम्भशृङ्गार- पोषकस्य व्यतिरेकस्यानुरोधेन परित्यागः कृतः। अत्र श्लेषोपमायाः न्यतिरेकेण सह संकरस्तु नापादनीयः, 'आक्रान्दाः स्वनितैः' इत्यादौ श्लेषमन्तरापि मेघविर- हिणोः केवलं साम्यप्रतिपादनेनैव मेधे दाहोद्यमस्य वर्णनात् प्राधिक्यप्रतीतर्व्यतिरेका स्फुरतीति तदेव श्लेषोपमाया व्यतिरेकाङ्गत्वमनायत्या कल्पयितुं शक्येत, यदि तां विना व्यतिरेक स्वरूप प्रकाशयितुं न समर्थों भवेत् , तमास्ति यतो हि 'आक्रन्दाः स्तनित:-इत्यादिपयेषु श्लेषरहितेनापि साम्येन व्यतिरेका प्रतिभासते, तस्माचात्र रखेोपमायतिरेक्योरमाशिभावसंकरः संभवतीति भावः।

·- द्वितीयोयोतः। (३४) प्रश्नः-'रक्तस्त्वं नापजभैरहनपि साध्यैः प्रियाया गुणै-स्त्रामायाल्टि शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि। कान्तापादतलाइति- स्तव नुदे लद्वन्ममाप्याश्योः, सर्व तुल्यमशोक ! केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ।।' अन्नदाहरणे विवक्षितो विपरः प्रज्ञाश्यताम् । उत्तरम्-विवक्षितरसानुगुण्पादन्यालंकारापेक्ष्यों चितावसरे उगतमप्यलंकारं कविः पश्चात्यजति । अर्थात् यदाऽन्यमलंकारं विनितरां प्रकृतरसोपयामिनं पश्यति तदोपात्तमप्यलंकारं त्यजति रसोपयोगातिशयानाधानात् इति हृदयम् । यथा- रतल्द लवपल्लव-इति लोके श्रादितश्चरणको नियूंढोऽपि इलेषश्चतुर्थवरणे प्रकृतयुगमन व्यनिरंजनातुन त्यज्यनानी विनमाराध्यं रसविशेष गाति । अत्र रकशिलीमुद्धशमयोः रोषः । शब्दल्य उरिकृचमहत्मद , कान्तापादतलाहतिरित्यत्र तु तदभावादशोपः । सलवादाने साधन प्रतिया- दितेऽपि लशोकत्वेनोपमेयभूतस्यात्मनो न्यूनत्वस्य प्रतिपादनात अतिरेकः । न चोप- मानापेक्षयोपमेयस्याधिक्ये एत्र त्र्यतिरेकस्यालंकारिकैऱ्यावतत्वात् कथमत्र व्यतिरेक इति वान्यम् ? 'हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुनद्विषां हसैर्दूत्यपथः सितीकृतः' इत्यादि- शिष्टोदाहरणस्य 'न्यूनताऽथवा' इति व्यतिरेकलक्षणस्य च सद्भावेन उपमेयस्य न्यून- त्वोक्तावपि व्यतिरेकस्यालंकारिकैः स्वीकृतत्वात् । न नरविहशी प्रकृते श्लेष- व्यतिरेकयोरजाङ्गिभावात्मकः संकर एक न तु स्वतन्त्रयोस्तचरेकर समावेश इति वाच्यम् ? यत्र श्लेषविषयकशब्दे एवोपकार्यवेन व्यतिरकस्य प्रतीतिर्जायते तत्रैव श्लेषव्यतिरेकतंकरस्य स्वीकारात् । प्रकृते तु रक्तादिशब्देषु श्लेषल्य अशोकसशो- कादिशब्देषु च व्यतिरेकस्य विषयतायाः सत्वेनोभयोवैयधिकरप्येन संकरस्य वक्तुम- शक्यत्वात् । (३५) प्रश्ना-'नियूंढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्' इत्यंशं सोदा- हरणं निरूप्य रूपकोपमाध्वनी लक्ष्येषु संगमय्य सम्यक् प्रदर्शनीयौ । उत्तरम्-रसपोषकत्वात् यं परिसरापयितुमिष्टमप्चलंकारं कविरङ्गतया नहता यत्नेन निर्वाहयति तस्योदाहरणमाह-श्यामास्वङ्गं चकित हरिणीप्रेशणै दृष्टिपातं, वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिना बहभारेघु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् , हन्तैकत्थं कचिदपि न ते भीरु ! सादृश्यमस्ति ।' इति पो कवि- कोकिलकालिदान विरहिगो यज्ञस्य जापाम्प्रति मेवद्वारा प्रेषितः सन्देशो वर्णितः ।

·ध्वन्यालोकरहस्य अस्य तात्पर्यन्तु अर्थविद् पृथक् पृथक् तवासाश्यावलोकनेन प्राणान् दधानोऽपि क्वचिदेका सर्वसारश्यमालोकयितुमुत्कण्ठितोऽहं तदनुपलभ्य न निर्धणोमीति भावः । 'भीर' इति सम्बोधनेन ची कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्व- भिप्रायः प्रतीयते । अनेनाल्या अनुपमसौन्दर्य व्यज्यते इति भावः । तथा चास्मिन् श्लोके उत्प्रेक्षालंकारस्य निर्वाहकं सादृश्यं कबिना यथा प्रारब्धं तथैव परिसमापित- मपि विप्रलम्भझारस्य पोषकतत्रैव वर्तते इति नियूंढस्यापि साम्यस्य यत्नाद् रसोपकारकतया समीक्षणादात्वमित्याकूतम् । रूपकवनेः-'लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन् , स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि ! | क्षोभ यदेति न मनागपि तेन मन्ये, सुव्यक्तमेव जल (ड) राशिरयं पयोधिः ॥' इत्युदाहरणे श्लेषानुप्राणितोत्प्रेक्षालंकारो वाच्यतया बोधविषयो भवति । ततधातन्त्रचन्द्रदर्शनेन पयोधेः क्षोभल्य प्रसिद्धत्वेऽपि यदयमीषद्धास्यशालिवन्मुख- दर्शनेन न क्षुभितः, तस्मादेनं अडतमं मन्ये, इत्येतावता रवन्मुखं चन्द्र' इति इपका- लंकारो व्यज्यते इति हृदयम् । उपमाध्वन:-श्रीराणां रमते ऽरुणारत्न तथा प्रियास्तनोत्सथे। दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बइलसिन्दूरे॥' इत्युदाहरणे' उपमानभूतप्रियास्तनतटापेक्षया उपमेयभूतरिषुगजकुम्भस्थलल्यैव वीरजनोचितात्यन्तश्लाघनीयत्वप्रदर्शनेन व्यतिरेकालंकारो वाच्यतया प्रतीयते, तेन च व्यतिरेकेण प्रियास्तनतट-रिपुगजकुम्भस्थलयोरुपमा व्यज्यते इत्युपमाध्वनिरत्रावसेयः ! (३६) प्रश्नः-'आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्न- नुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युबो हि सः।' इमां कारिकामाक्षिप्तपदोपा- दानप्रयोजनप्रदर्शनपुरःसरं व्याख्याय 'चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासा- निलमूर्छितः । मूर्च्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥ इदं पy कस्योदाहरणतयोपन्यरतं अन्यकारेणेति निश्यिताम् । उचरम्-यस्मिन् काव्ये शब्देन अनुक्का शब्दानभिहितः अत एवाक्षिप्तो व्यक्तः अलंकार एव न तु वस्त्वपि शब्दशक्या अभिवामूलव्यञ्चनया प्रकाशते स शब्द- शक्युयो ध्वनिः इति भावः। अत्रैवकारेण यत्र वस्तुरूपयोरुभयोरप्यर्थयोर्म- अन्तरेणालद्वारस्य का यद्यभिधयैव बोधस्तदा श्लेषावकार एव न तु ध्वनिः र यकस्यास्मिाभिधयाऽपरस्यालबारात्मकस्यार्थख्य अभिधामूलन्यजनया h ·. द्वितीयोयोतः। प्रतीतिर्भवति तत्र शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्ध निः। यत्र तूभयोरप्यर्थयोर्चन्तु- रूपयोः मतान्तरेणालङ्कारयोर्वा अभिधयैव बोधो भवति तत्र श्लेषालङ्कार इति प्रघट्टकार्थः । तत्र श्लेषस्योदाहरणम्-'येन ध्वस्तमनोभवन बलिजित् कायः पुरा स्वीकृतो, यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गाञ्च योऽधारयत् । यस्वाहुरशशिमष्टिछरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः, पायात् स स्वयमन्धरायकरस्त्वां सर्वदो माधवःइत्य त्राभिधाया नियन्त्रणाभावात् लक्ष्मीपति-गौरीपतिरूपार्थद्वयत्याभिधयैव बोध्यमानत्वात् उभयोरपि वाच्यतया श्लेष एव न तु ध्वनिः, अत एवोक्तकारिकायामाक्षिप्तपदोपादाने कृतम् । तदर्थश्च व्यञ्जनया प्रत्यायित इति बोध्यः। तथा चालबारान्तरस्यापि वाच्यत्वे श्लेषः, व्ययताकन्तु यनिरिल्याकूतन् । शब्दशक्तिनूलध्दनेदाहरणम्-'अत्रान्तरे कुसुनसलययुगनुपसंहरभजम्मत प्रीभाभिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाहासो महाकाल इति बोध्यम् । अत्र शिक्ग्रीष्मयोरौपम्यमभिधामूलव्यसनयैव व्यज्यते इति । 'चन्दनासक्तभुजग-'इति पये उत्प्रेक्षाऽलङ्कारो व्यञ्चते, तथाहि-वसन्ते मलयाचलपवनस्य पथिकजनमूर्च्छकत्वं मदनकदनविधायित्वेनैव संभवदा चन्दन- वृक्षसंलगोरगनिःश्वासानिलवर्वितत्वेन संभावितम् , उत्प्रेक्षावाचक इवादिशब्दव नोपात्त इति सम्पूर्णवाक्यार्थव्यङ्गय स्प्रेक्षालङ्कारनिः । गरलसंसर्ग विना मलयपचनस्य मूर्धाजनकत्वं न संभवतीति स ताशसंसर्गवत्वेनोप्रेक्षितः। एवश्च भवेत् संभावनो- त्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना' इति वचनात् उपमेयस्य मलयपवनस्य भूजिन- कलहेतोश्चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छितत्वरूपोपमानात्मना संभावनेति हेतूत्प्रेक्षा व्यज्यते इति हृदयम् । न च मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षावाचकाः शब्दा इव- शब्दोऽपि तादृशः।' इत्युत्प्रेक्षावाचकेवादिशब्दप्रयोगमन्तरा कथमत्रोत्प्रेक्षेति वाच्यम् । उत्प्रेक्षायामुपमेयस्योपमानात्मनाऽध्यवसायस्यैव प्रधानकारणतया इवादिप्रयोगविरहेऽपि क्षत्यभावात् । यथा-'त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान्, पुम्भिर्नकै श्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि । तस्यौ तथापि न मृगः क्वचिदशनाना, माकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः' इत्यादावुत्प्रेक्षावाचकेवादिप्रयोगाभावेऽपि मृगेऽविद्यमानस्य वनिताकटाक्षवाणहतनयन- शोभत्वस्थ स्थित्यभावहेतुतया संभावनेनोत्प्रेक्षायाः सहृदयैरनुभूयमानत्वादिति भावः। (३७) प्रश्नः-शब्दशक्त्युद्भवध्वनेः श्लेषाद्भेदं सोदाहरणं स्फुटीकृत्य आक्षे- पार्थान्तरन्यासध्वनी उदाहरणयोः संयोज्य निरूपणीयौ ।

·ध्वन्यालोकरहस्यन् । उत्तरम्-ननु शब्दशस्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि वनेः प्रकार उच्यते तदा श्लेषाय विषय एवापहृतः स्यादित्याशङ्कायामाह-श्राक्षिप्त एवालङ्कारः शब्द- शक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः ॥' अर्थात् यस्मिन् काव्ये शब्देनानुपात्तः, अत एवं श्राक्षिप्तो व्यक्तः, अलङ्कार एव न तु काव्ये वस्त्वपि, अभिधामूलव्यञ्जनया प्रकाशते स शक्सुयो ध्वनिः । एतावता आलोकमते शब्दशक्त्युद्धवोऽलङ्कारध्दनिरेद न तु वस्तुवनिरपि । परैस्तु शब्दशक्त्युदो वस्तु- ध्वनिरपि स्वीक्रियत एव । परन्तु यदि कातुरूपयोरुभयोरप्यर्थयोरलङ्कारस्य वाभि- धयैव बोवस्तदा श्लेवालङ्कार इति भावः । इदमत्र तत्वं संयोगविप्रयोगादिन्याना- निधानियामकेन अनेकार्थस्य शब्दस्यकस्मिन्नर्थेऽभिधायां नियमितायामपरस्यार्थस्य बधनमभिधया दुर्घटमिति अभिधामूलव्यञ्जनया यत्रापरार्थो वोध्यते स शब्दशक्त्यु, वध्वनिः । तत्रास्य बनेः शब्दपरिवृत्त्यसहत्वमूलकत्वात् शब्दशक्त्युद्भवत्वं वोध्यम् । यत्र पुनः संयोगादिन्यायविरहात् अनियमाभ्यामभिवाम्यामेदार्थद्वयं समशि- रस्कं बोध्यते स श्लेष इति भावः। श्लेषविष्यस्य व्यञ्जनालम्पको धुर्मत न धनि- नाऽऽमणं संभवितुमर्हति । न वा धनिविषयस्य श्लेष्णाक्रमणसंभवः, उक्तयुक्तः । अत एवोक्तकारिकायाम् आक्षिप्तपदोगदानं कृतं तेनालङ्कारान्तरस्यापि वाच्यत्वे श्लेषः, व्यङ्ग्यतायान्तु ध्वनिरिति नावकाशता ध्वनेरिति भावः। एवञ्च येन दस्त- मनोमवेन' इत्यादौ अभिधानियामकप्रकरणादिविरहात् अर्थद्वयल्य वाच्यतयैव वोधात् श्लेष एव न तु ध्वनिः। तदुक्तं विवृतौ ---'यत्र शब्दशक्त्याऽभिधया साक्षाद- लङ्कारान्तरं वायं सत् प्रतिभासते स सर्वः श्लेषस्य विषयः, यत्र तु शब्दशक्त्या व्यञ्जनया प्रत्यापितं वाच्यव्यतिरिकं व्यङ्यमेनालङ्कारान्तरं प्रकाशते स ध्वनेर्विषयः' इति । तत्र 'तस्या विनाऽपि हारेण निसर्गादेव हारिणौ । जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ ॥' इत्यत्रापाततो भासमानस्य विरोधस्य निसर्गादिपदसाचिव्येन 'हारिणौ' इत्यस्य मनोहरार्थकया कल्पनेन विरोधाभासे पारणामः । स च साक्षात् वाच्यभूतः । भारव्यभिचारिभावो विस्मयश्च स्वशब्दसाझाद्वाच्यः । इति विरोधानुप्राणकस्य श्लेषस्यायं विषयः, न तु अनुस्वानोपमध्यङ्ग्यस्य ध्वनेः। परन्तु 'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तन्न्यः कंन चक्रेऽभिलाषिणम् ॥' इत्यत्र वर्षा- वर्णनप्रकरणेन मेघपक्षीयार्थे अभिवाया नियमनात् स्तनपक्षीयार्थः, पयोदकुचयो- रुपमानोपमेयभावश्च व्यज्यते इति ध्वनिः । पयोधरादिशब्दानां परिवृत्यसहत्वेन शब्दशतिमूलत्वमय बोध्यम् ।

·४१ द्वितीयोद्योतः। आक्षेपध्वनेः–'स वक्तुमखिलाञ्छतो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् । योऽम्बुकुन्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधेः ॥' इत्युदाहरणे यथाऽभ्युकुन्ः पयोधेः परिमाण ज्ञातुमशक्यम् तथा हयग्रोवगुणा वर्णयितुमशझ्या इदि वाच्यभूतयाऽतिशयोक्त्या निदर्शनया वा हयग्रीवगुणानां कथनशक्यत्वनिषेधात् प्रादेशलङ्कारो ध्वन्यते । रुय्यकमते निपेघस्यैवात्र व्यज्यमानत्वं न तु निरोधाभासस्येति तनिमितक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेनुक इति नाक्षेपध्दनिरत्र, अपितु 'गणिका वियो न विश्वासो वल्लभ : त्वया। किं किं न कुर्वतेऽत्प्रथमिमा धनपरायणाः' इत्युदाहरण बोध्यन्' अर्थान्तरन्यासम्वनः-'दैवायत्ते जो-इत्युवाहानं शब्दशक्तिमूलक 'हृदय- स्थापितमन्यु इन्सुदाहरमहाशक्तिस वेचन विशेषणार्थान्तरन्यास- धारकारस्तु प्रदर्शित एवेति तनयः। (३८) प्रश्नः-'तस्या विनापि हारेर लिसगदिक हारगी : जलयामातुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ।।' पत्र विवक्षित बपयं प्रतिपाचा प्रस्तु- व्यङ्ग चालङ्कारस्थले 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण इत्यादिना सर्वत्र वन्य- आता मोहता, अलकारव्यङ्ग चालङ्कारस्थले नेत्यत्र किं बीजम् ? इति प्रतिपादयतः . + उत्तरन्-'तस्या दिनापि हारण'-इते नशे सांप हारनन्ताऽपि हारपी' हात्वन्ताविति कथनेन विरोधः प्रतिभासते, तथापि तस्य 'मनोहरौं' इत्यर्थकरणेन दिनातो भूत्वा विरोधाभासे परिणमने पर विरोधालासा-विरोधः सोऽवि- रोधेऽपि विरुद्धकेन यद्वचः' इति लक्षणलक्षितः अपिशब्देन साक्षात् वाच्यतया प्रतिमाद्यते शाररसव्यभिचारिभावश्च विस्मयः स्वशब्देनैव साक्षात प्रतियाधते इति विरोधमासस्य वाध्यतयैव प्रतीत्या तदनुमाणकस्य रजेषस्यायं विषयः, न तु संलक्ष्य- क्रमन्यङ्ग्यमनेरिति भावः । परन्तूक्तयुक्त्या संलक्ष्यक्रमव्ययालङ्कारध्वनेरविषयत्वेऽपि वाच्यभूतेन श्लेषानुप्राणितविरोधाभासेन व्यसनावृत्त्याऽभिव्यजितस्यासंलक्ष्यकमव्य- जयस्य शृङ्गाररसध्वनेविषयताऽस्त्येवेति नात्र सर्वथा ध्वन्यभाव इति हृदयम् । 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेणे'त्यादेरयमाशयः-ज्यजयत्वेऽप्यलङ्काराणां प्राधान्यविवक्षायां सत्यामेव ध्वनावन्तःपातो भवति, अन्यथा तु गुणीभूतव्यज्यत्वमेव । अङ्गित्वेन व्यङ्ग्य- तायामपि अलङ्काराणां द्वयी गतिः-कदाचित् वस्तुमात्रेण व्यज्यन्तेऽलङ्काराः, कदा- चिदलकारेण च । तत्र 'प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि तमन्थखेदं विदच्या- - ·.. ४२ ध्वन्यालोकरहस्यम् । इत्यादी वस्तुना प्राधान्येन रूपकालङ्कारो व्यज्यते, 'कारतीयविभोः' इत्यादौ च निदर्शनाल झारेणाधिकालङ्कारो व्यज्यते । तत्र वस्तुव्यङ्ग्यालङ्कारस्थले व्यङ्ग्यार्थबुवोध- विषयैच को रचनात्मकन्यापारस्य जायमानतयाऽलङ्काराणां वाच्चवाचकावधिकोत्कर्षण व्ययतायामवश्यं ध्वन्यात्मत्वं बोध्यन् । सागप्रवृत्त्युद्देश्यस्वर्गवत् काव्यप्रवृत्युद्देश्य- प्रतीतिविषयव्यङ्ग्यार्थस्य प्राधान्यौचित्यात् । प्राधान्येन व्यशाप्रकाशकत्वे तु शब्दार्थयोः सहृदयहदबहारिवाभावेन काव्यत्वमेड न संभवति यस्मात् तत्र तथा विधवस्तुव्यङ्ग्यालझारपरत्वेनैव काव्यत्य कृतस्यात् । अन्यथा तु देवदत्तो प्राम गच्छति' इत्यादिवत् वाक्यमात्रनेव स्यात् न तु काव्यम् । एवञ्चालङ्काराणां वस्तु- व्यङ्ग्यतायां ध्रुवं ध्वनिरूपत्वम् । तदाह--'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् । इति। किन्तु तेषामेवालङ्काराणामलङ्कारा- न्तरव्यङ्ग्यभावे विच्छित्तिजनकत्वसमनियतसौन्दर्यस्याधिक्यात् यदि व्यङ्गयानामेवा- लङ्काराणां प्राधान्यं प्रतीयते तदा निव्यवहारप्रयोजनमत्यमवयम् । ञ्यायालङ्कार. प्राधान्याभावे तु वाच्यालङ्काराणामेव प्राधान्यमिति गुणीभूतचायतैव काव्यत्येत्या- कूतम् । यतो हि 'चातत्वोत्कर्षनिवन्धना वाच्यव्यङ्गययोः प्राधान्यविवक्षा भवति' इत्यस्य बहुशः प्रतिपादितत्वात् । तदुत्तम् 'अलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्यप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥' इति (३९) प्रश्नः-रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृथग्यल- निर्वयः सोऽलंकारो ध्वनौ मतः । एषा कारिका सप्रघट्ट व्याख्या- यताम् । अलङ्काराणाञ्च कथंकारं रसाङ्गत्वमिति चोच्यताम् ? उत्तरम्-रसादिष्वलंकारयोजनोपायः प्रदय॑ते-रसाक्षिप्ततयेति। श्रयं भावः- रसादिध्वनौ स एवालंकार उपकारकतया प्रसिद्धः, योऽपृथग् यत्नेन निर्वयो नान्त. रीयकतया रसनिबन्धानुकूलप्रयासेनैव निष्पाद्यो भवेत् , अपि च यस्य बन्धो विरचनम् रसाक्षिप्ततया रसैकतानतया शक्यक्रियः कर्तुं योग्यो भवेत्, अर्थात् रसनिबन्धानु- कूलव्यापारेणैवानुषङ्गिकतयाऽकस्माविष्पलानामेव अलंकाराणां मुख्यमलङ्कारत्वम् , अन्येषां तु विशेषप्रयत्नसाध्यानां तत्साम्याद् गौणमेवेति भावः । तेन विप्रलम्भशृङ्गा. रस्थ नितरां सुकुमारतया तस्य लेशमात्रमपि अन्यव्यासङ्गसहत्वाभावेन तद्ध्वनी समकादिबन्धो न कर्तव्यः । तदुक्तम्-ध्वन्यात्मभूते शारे यमकादिनिबन्धनम् । शकायपि प्रमादित्वं विश्लम्मे विशेषतः ॥' इति । अपृथग्यलनिवालङ्कारस्योदा- । - ·४ द्वितीयोद्योतः। हरणं यथा-'कपोले यत्राली करतलनिरोधेन नृदिता, निपीतो निरश्वासरयमन्त. हृयोऽधररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलपति वामा स्तनतट, प्रियो मन्युर्जातस्तक निरनुरोधे । न तु वयम् ॥' इति । अत्र वस्त्रपेक्षया मानस्य अधिकप्रेयसीप्रियत्न अनायासेन सम्पद्यमानो व्यतिरेकालंकारोऽपृथगयरननिष्पन्नत्वात् विप्रन्नम्भारम्बनि- मुपस्करोतीति तस्य तदङ्गत्वं स्पटमेव प्रतिभाति । यमकादीनान्तु न रसव्वनेशलम्, नहि प्राक्प्रदर्शितव्यतिरेकवत् रसवारूनच विपुतं चमकमपि विशेषायासनन्तरेण कविना निवन्धुं शक्यम्, व्यापारान्तरला चत्वान, तस्मान रसाङ्गं यनकम् । अलङ्का- रान्तराणि तु प्रतिभानवतः कडे रसानुकूलप्रयासेने नियन्ते इति तेषां नैव यमक- तुल्यत्वम् । तदुत-रसकन्द हि वस्तूनि सालंदाराणि कानिचिद। एकेनैव प्रयत्नेन निर्यन्त नहाकवेः' । यतकादिनिधनुषा यत्नोऽत्य जायते। शत्तस्यापिरसेऽ- शत्वं तस्मादेषां न विद्यते । ध्वन्यात्मभूते शारे समीक्ष्य विनिवेशितः ! हरसादिर- लंकारवर्ग एति यथार्थतान् ॥' इति । पद्यपि 'तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिन ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलंकारर नन्दव्याः घटकादिवत:' इति कारिकानुसारमलंकाराणां शब्दार्थाङ्गत्वमेव प्रतीयते तथापि 'रसभावादितात्पर्य माश्रित्य विनिदेशनम् । अलंकृतीनां सर्वासामलंकारत्व. साधनम् ॥' इति रीत्या रसादः काव्यालभूतस्पोत्सर कुर्वतानेोपनादीनामबहार- स्वम् । न च वाच्यवृत्तीनामुपमादीनां रलोत्पत्यम्नसंसदीति वाच्यन् ? शरीरवृत्तीनां कटककुडतादीनां शरीरद्वाराऽऽत्मन इव शब्दार्थवृत्तीनानुपमादीनां तदात्मभूतस्य रसादेः परम्परयोत्कर्षजनकत्वात् । अर्थात् यका वलयकेयूरादयो न शरीरमात्रमल- कुर्वन्ति, किन्तु तद्धारा आत्मानं, कथमन्यथा शवशरीराश्रयिणां तेषां नालङ्कारत्वम् तथैवोपमादयो न केवलं काव्यात्यवभूतशव्दार्थमेवालंकुर्वन्ति, अपितु काव्यात्मभूत रसादिकमिति भावः । एवञ्च रसादीनां प्राधान्ये ध्वनिः, उपमादीनां तदुपकारकत्वेs- लंकारत्वमिति सारः। (४०) प्रश्नः यथा 'अत्रान्तरे कुसुनसमययुगमुपसंहरनजम्भत प्रीष्माभि- धानः फुल्लमल्लिकाघरलाट्टहासो महाकालः' इत्यस्मिन् सन्दर्भ प्रक- रणनिर्देशपूर्वकं ध्वनेवैशिष्टयं सम्यक प्रतिपादनीयम् । उत्तरम्-यत्रानेकार्थस्य शब्दस्य संयोगादिभिरेकस्मिन्नर्थेऽभिधायां नियमि- तायां द्वितीयार्थश्चाभिघामूलव्यञ्जनयैव प्रत्याय्यते तत्र शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्य..

·धन्यालोकरहस्मन् । . जयध्वनेविषयत्वमवसेयम् । तदर्थस्याभिधामूलन्यजनागम्यतया केवलामिकायाः प्रति- सदत्वात्, यथा-अत्रान्तरे कुजुमसमययुगमित्यादि गये ऋतुवर्णनप्रकरणेन प्रीष्म- पक्षीयाऽभिवायां नियन्त्रितायां शिवपक्षीयार्थल्य शिवनीमयोरुपमानोपमेयभाय- झल्पनद्वारा उपमायाश्च प्रतीतिरभिवामू जव्यञ्जनयैव भवतीति शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्य- क्रमव्यङ्गयोपमालंकारच्चनेरुदाहरणमिदं वोध्यन् । महाकालादिशब्दानां परिवर्तने च प्रीष्म-शिवोभयपक्षीयार्थस्यालाभेन पर्यायपरिवृत्तिसहत्वाभावात् शब्दशक्तिमूलत्व- मल्य बोध्यम् । ६४१) प्रश्नः-'श्रममरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूछो लमः शरीरसादम् , मरणश्च जलद जगजं प्रसह्य कुरुते विपं वियोगिनीनाम् इति पद्ये अनिवैशिष्टयनिराकर गपूर्वकं विवक्षितविषयं प्रतिपाद्य विरो- वाभासध्वनेरुदाहरणं प्रतिपादयत: उत्तरम्-काऽपि सहचरी नायिकाऽवस्थां नायकम्प्रति व धयितुं सामान्यतो वर्षावर्णनपरतया प्रतिसादयति-जलदरूपसात् जायमानं विषं जलमेव विषं गरलं दिरहिगीनां अनि शिरश्वकरणम्, अरति विषयानभिलाषम्, अलसहृदयतां मान- सिकोदासीनता, प्रलयं बहिरिन्द्रियच्यापारराहित्यं, मूछा बाह्यान्तरेन्द्रियव्यापार- शून्यत्वं, तमो मोह, शरीरमादं तनोः कृशतां पीडां वा मरणं प्राणनिर्गमं च प्रसह्य बलात् कुरुते इति भावः । अत्र जलद एव भुजग इति रूप 'विषञ्च गरले तोये इति कोशात् सालेलगरलार्थकत्रिपदश्लेषः साधयतीति श्लेषानुगृहीतो रूपकालंकारो वाच्यतयैव प्रतीयते इति न शब्दशक्तिमूलरूपध्वनिः, अपितु श्लेषरूपकयोरङ्गाङ्गि- भावलक्षणः सङ्कर एव वाच्चभूतो विच्छित्तिविशेषाधायक इति । विरोधाभासवनेरुदाहरणम् -'सर्वैकशरणमक्षयमघोशमीशं घियां हरि कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रवरन् ॥' इति । अयमाशयः--सर्वेषाम् एकं शरणं गृहम् , अक्षयं क्षया गृहं तद्भिनमिति आपातत एव विरोधः प्रविभासते, तथा हि सर्वेषां स्थावरजङ्गमानामेकं प्रधानं शरणं रक्षकम् अक्षयम् अविनाशिनम् इति विरोधः परिहतः सन् विरोधाभासे परिणमते, एवं न धियां बुद्धीनामीशं धियामीश- मिति विरोधः, परन्तु अधोशमित्यल्याधिपतिमित्यर्थन विरोधपरिहारः हरि हरित. वर्ण, कृष्णं श्यामवर्णमिति विरोधः, हरि विष्णुं कृष्णं तदाख्यमिति परिहारः, चतुरः क्रियानिपुण श्रात्मा यस्य तं, निष्क्रिय क्रियारहितमिति विरोधः, चत्वार कृष्णबल- ·द्वितीयोद्योतः। रामप्रद्युम्नानिरुद्धनामानो मूर्तिसमूहरूपा श्रात्मानो यस्य तमित्यर्थेन तत्परिहारः, अराणि नाभिनेभ्योरन्तराले स्थिता रथाङ्गावयवाः सन्त्यस्मिन्निति अरि चक्रम् , तस्य मयनं विध्वंसक, चक्रधरं चक्रस्य धारकमिति विरोधः, अरीणां रिपूणां मथनं नाशक- मित्यर्थद्वारा तत्परिहारः, एतादृशं भगवन्तं नमस्कुरुतेति भावः। अत्र क्वचिदपि विरोधाभिधायकस्यापिशब्दादेः साक्षात्प्रयोगाभावेनापाततः प्रतीयमानविरोधस्य परिह- रणद्वारा श्लेषानुप्राणितो विरोधाभासः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिरिति भावः । (४२) प्रश्नः-'दृष्टया केशव ! गोपरागहतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलिताऽस्मि नाथ ! पतिता कि नाम नालम्बसे। एकरत्वं विश्नेथुखिश्मनला सर्वाबलानां गति- र्गोप्येवं गदितः सलेशमत्रसाद् गोष्ठे हरिर्वीश्वरम् ।।' इत्यस्मिन् पद्ये ससन्दर्भ विवक्षितविषयं प्रतिपाद्य शब्दशक्तिमूलध्वने- रुदाहरणं प्रतिपादयत । उत्तरम्-यत्र व्यजनया प्रत्यायितोऽप्यलंकाररूपो व्यङ्गयार्थः पुनः केनचित् शब्दान्तरेणाभिहितस्वरूपो भवति, तत्र व्यङ्ग्यस्य वाच्यसशस्वेन रमणीयस्वाभावात् न शब्दशक्त्युद्भवसंलक्ष्यकमन्यङ्गयध्वनेयपदेशः अपि तु गुणीभूतव्यङ्ग्यतया वाच्यालंकाराणामेव व्यपदेशो भवति, अर्थात् पद्यघटनेनापि पदेन यदि स व्यङ्गथार्थोऽभिहितः स्यातहि न कथमपि किञ्चिनिगूढकामिनीकुचकलशत्ववत् व्यङ्ग्य- त्वधर्म प्रान) भवतीति न तत्र ध्वनिव्यवहारः, यथा-'दृष्टया केशव' इति पद्धे उभयार्थकानामपि गोपरागादिशब्दानां पूर्व प्रकरणेन गोधूल्यादिष्वेवार्थेषु अभिधायां नियन्त्रितायां द्वितीयार्थस्य यद्यपि प्रथमं व्यङ्गयतयेद प्रतीयमानतया चमत्काराति- शयाधानद्वारा ध्वनेः संभावना तिष्ठति, तथापि पश्चात् ललेशशब्दप्रयोगेण प्रथमार्थे नियन्त्रिताया अपि अभिवायाः प्रत्युन्नीदितत्वेन द्वितीयार्थबोधस्यापि अभिधर्यद सम्पद्यमानतयाउभयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वेन वाच्यश्लेषल्यवायं विषयो न तु शब्दार्थोभन्य- मूलशक्तिध्वनेरिति भावः। शब्दशक्तिमूलध्वनेरुदाहरणम्-'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तन्व्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥' इति बोध्यम् । अयमाशयः-उन्नतः गगनव्याप्तः, पक्षान्तरे यौवनप्रयुत्तोत्थितः, प्रोल्लसद्धारः प्रकर्षेणोल्लसन्ती निपतन्ती धारा जलाऽऽसारो यस्मात् सः, पक्षान्तरे प्रकर्षणोल्लसत् मुक्ताहारो यत्र सः, ·MI-- ४६ अन्यालोकरहस्यम् । कालागुरु नगन्धिद्रव्यविशेषः तदिन मलीनसः श्यामवर्णः, पक्षान्तरे झालागुरुणा तन्नामकर्णद्रव्यविशेषेणोपलिप्ततया मलीमसः, पयोधरभरः मेघमाला पक्षान्तरे कुचोच्चत्वं, तन्त्र्याः कृशाङ्गया अभिलाषिणं कानुकं कं न चके अपितु सर्वानेव चके इति काका गम्यते इति भावः । अत्र वर्षासमयवर्णनप्रकरगन सेवपक्षीयार्थेऽभिधाया नियननात् स्तनपक्षीयार्थों मेघस्तनयोरुपमानोपमेयभावश्च व्यज्येते एवेति शब्दशक्तिमूलौपम्यध्यनिः । हारपयो- वरादिशब्दानाञ्च पर्यायपरिवर्तने विवक्षितार्थालाभेन शब्दशक्तिमूलत्वमस्य वोध्यम् । (४३) प्रश्नः-'दत्तानन्दाः प्रजानाम्'- अत्रत्यध्वनेवैशिष्टयं नामनिर्देश पुरःसरं समुपपादनीयम् । उत्तरम्-'दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्लिष्टसृष्टैः पयोभिः, पूर्वाह्ने विप्र- कीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः। दीप्तांशार्दीर्घटुःखप्रभवभवभयोदन्व- दुत्तारनावो, गावो वः पावनानां परमपरिमिता प्रोतिमुत्लादयन्तु ॥' इति पचं शब्द- शक्तिमूलसंलक्ष्यकलव्यङ्गयध्वनेरुदाहरणमिदं बोध्यम् तथाहि-गाव इत्यस्य किरण- पक्षीयं वाच्यार्थ बोधयित्वा विरतायाममिवायां धेनुपक्षीयोऽर्थः, तथा तादृशवाच्यार्थ- व्यङ्गयार्थयोरसम्वद्धत्वनिराकरणाप परस्परसमन्वयसम्पादनार्थ 'गाव इव नाव' इति कल्पतमौपम्यश्च व्यजनया व्यज्यते इति संलक्ष्यक्रमव्ययध्धनेरेवात्र विषयता प्रतीयते न तु श्लेषालंकारस्येति भावः । तथाहि-त्र अनेकार्थस्य गवादिशब्दस्य संयोगादिभिरेकस्मिन्नर्थ किरणरूपेऽभिधायां नियमितायां धेनुरूपद्वितीयार्थस्य अभि- धामूलत्र्यजनयैव प्रकाशनात् केवलाभिधायाः प्रतिरुद्वतया श्लेषस्य न विषयत्वम् , अपितु शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्धनेरेवेति । तदुक्तम् -'पाक्षिप्त | एवा- लंकारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः॥ इति । अर्थात् यत्र शब्दशक्त्या साक्षाद् अलंकारान्तरं वाच्यं सत् प्रतिभासते स सर्वः श्लेषविषयः । यत्र तु शब्दशक्त्या सामर्थ्याक्षिप्तं वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्गयमेवा- लंकारान्तरं प्रकाशते स ध्वनेविषयः इति । प्रकृते च स्तुतिप्रकरणेन गोशब्दादीनां किरणरूपेऽर्थेऽभिधाया नियन्त्रणात् गोशब्दपरिवर्तने च किरणधेनुरूपार्थद्वयस्यालामेन पर्यायपरिवृत्तिसइत्वाभावेन शब्दशक्तिमूलत्वचास्य धनेरवसेयमित्याकूतम् । (४४) प्रश्नः-अधस्तनः सन्दर्भो विवक्षितार्थप्रदर्शनपूर्वकं व्याख्यायताम्- 'यत्र च मत्तमावङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताश्च श्यामाः ·द्वितीयोद्योतः। मरागिण्यश्च, धरलद्विजशुचिवदना मदिराऽऽमोदिश्वलनाच, चन्द्रकान्त- वपुषः शिरीषकोमलाङ्ग चश्व, अभुजङ्गगम्याः कवकिन्यश्च, पृथुकलत्रप्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च, लावण्यवत्यो मधुरभापिण्यश्च, अप्रमत्ताः प्रसन्नो ज्ज्वलरागाश्व, अकौतुकाः प्रौढाश्च प्रमदाः । इति । उत्तरम्-अयमाशयः-यत्र स्थाण्वीश्वराख्यजनपदे प्रमदाः ललना एतादृश्यः सन्तीति सर्वत्र सम्बन्धो वाचः अपिशव्दादेपेण च विरोधः स्फुटमापादनीयः । मत्तान् मातक्षान् चाण्डालान गन्तुं रमयितुं शीलवत्योऽपि सदाचारशालिन्य इति विरोधः आपाततः प्रतीयते, मतहस्तिगामिन्द इति तत्परिहारान् गौर्यः पात्रत्यः विभवे शिवभिन्ने ला इति वियः, गौरव प्रविणे रता इति तत्परिहारः । स्याल गवर्गाः अपि मरागवन् लैहित्यं दधाना इति विरोधः, श्यामा षोडश- वार्षिकी इति कोशात् षोडशवर्षवयस्का नौडाः कामिन्यः पारापाणेरातिन्यकति परिहारः। धवलद्विजशुत्रिवदना शुद्धब्राह्मणादिवत् पवित्राननाः अपि मदिरामोदि- श्वसनाः सुरावत्सुगन्धयुक्तनिवासा इति विरोधः, धवलैः शुभैः द्विजैः दन्तैः स्वच्छ- बदनः इति परिहार : चन्द्रकान्तवपुषः चन्द्रकान्तमणिनिर्मितशरीराः अपि शिरीष- पुष्पवत् कोमलाङ्गय इति विरोधः, यन्त्रबद्रमगोयशरोरा इति परिहारः ! अभुजङ्ग- गम्याः सर्पणानुपभोग्याः अपि, कबुकिन्यः सपिण्य इति विरोषः, भुजङ्गन विटेन षिङ्गेण अगम्याः कूर्पासवत्यश्चेति परिहारः । पृथुकलत्रश्रियः पृथुराजस्त्रीसम्पत्तिशा- लिन्योऽपि दरिद्रमध्यकलिताः दीनजनमध्यपरिगणिता इति विरोषः, विशालनितम्ब- शोभाशालिन्यः कृशोदर्य इति परिहारः। लावग्यवत्यः क्षाररसयुक्ता अपि मधुर- भाषणशालिन्य इति विरोधः, लावण्यं नाम कान्तिविशेष विधाणा इति परिहारः ! अप्रमत्ताः प्रमदरहिता अपि प्रसन्नोज्ज्वलरागाः उद्दीप्तमदकलिता इति विरोधा, अप- मत्ताः प्रमादरहिताः सावधाना इति यावत् शुद्धस्नेहशालिन्य इति परिहारः। अको- तुकाः अजातपरिणया अपि प्रौटाः कृतपरिणया इति विरोधः, अकौतुकाः पूर्णशम- तया अभिलाषरहिताः प्रौढाः प्रगल्भा रतिधुरन्धरा इति यावत् इति विरो- धपरिहारः। एक्चान विरोधाभासवाचकस्य अपिशब्दादे प्रयोगाभावेन अर्थद्वयस्य वाच्य- त्वाभावेन च श्लेषानुप्राणितो विरोधाभासो न वाच्यभूतः, अपितु व्याय एवेति शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यविरोधाभासचनिरिति बोध्यम् ।

·- ध्वन्यालोकरहस्यम् । (४५) प्रश्नः -सोदाहरणां नातिनिहगैषितां निरूप्य श्लेषज्वनिमुदाहरणे संगमय्य प्रतिपादयत! उत्तरम्-रूपकाद्यर्थालंकाराणां शृङ्गारादिरसाङ्गत्वसाधकाः पञ्च नियमा निवेश- नसमोरया प्रतिपादिताः-'विवक्षा तत्परत्नेन नाङ्गित्वेन कथञ्चन । काले च ग्रहण- त्यागौ नातिनिर्वहौषिता । नियूंढ.पि बारवे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । रूपकादेरलं कारवर्गस्यात्वसाधनम् !' इति । तत्र रसोपकारकतया निबद्धरूपकादेरलंकार- वर्गस्यात्यन्तनिहानिच्छाल्पाया नात्यन्तनिर्वहणैषिताया अयमभिप्रायः-रसनिष्पा- दनेकतानहृदयः कविः यमलङ्कारं नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति, अर्थात् प्रबन्धघटकीकृत. मपि न समाप्तिपर्यन्तं निनीषति, स यथा प्रकृतरसमुपकुर्वन् वास्तविकालङ्कारत्वं भजते तदुदाहरणमाह- 'कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं, नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं, धन्यो हन्यत एव निहुतिपरः प्रेयाद तदत्या हसन् ॥ इति । अत्र बाहुलतिकापाशेत्यादिना कविना रूपकं प्रारूपं न तु समाप्तिपर्यन्तं नीतं तथा सति नितरामर्थासङ्गतिरापद्येत । तदुक्तं खोचने-'वाहुलतिकायाः पाशत्वेन रूपणं यदि कविः समाप्तिपर्यन्तं निर्वाहयेत् तदा दयिताव्याधवधूः वासगृहं कारागारपजरादीति परमनौचित्यं स्यादिति । श्लेषध्वनेः–'रम्या इति प्राप्तवतीः पताका राग विविक्ता इति वर्धयन्ती। यस्यमसेवन्त नमवलीकाः, समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥' इत्युदाहरणे श्लेषालंकारः प्रधानतया व्यज्यते । तथा हि यस्यां द्वारकायां युवानो वधूभिः सह वलभीरसेवन्तेति प्रथमं तावदन सहोक्त्यात्मकवाक्यार्थः प्रतीयते, तदनन्तरं वध्व इव वलभ्य इत्युपमा धन्यते, पर्यन्ते च तन्निर्वाहकतया व्यजना. महिम्ना विच्छित्तिविशेषाधायकोऽर्थश्लेषो व्यज्यते। अत्र तुल्यार्थप्रतीतिरपि व्याय- श्लेषमहिम्नैवेति-अभिधेयार्थबोधानन्तरं सुन्दराभिधेयाभिव्यक्षितस्य श्लेषस्यैव प्रतीयमानत्वेन सहृदयानां पार्यन्तिकास्वादभूमितया ध्वनित्वं बोध्यम् । अत एव वव इव वलभ्य इति प्रतिपादयताऽपि वृत्तिकृता उपमाध्वनिरिति नोक्तम् । स्लेषस्यै- पात्र तन्मूलत्वात् । न चैवं सर्वत्रैवोपमास्थलेषु श्लेषध्वनिः संभवेदिति वाच्यम् ? 'सकलकलं पुरमेतन्यातं परितः सुवांशुविम्बमिव' इत्यादौ सकलकलांशे शब्दश्लेषस्य 'कमलमिव मुखं मनोसमेतत्' इत्यादौ मनोज्ञांशेऽर्थश्लेषस्य वाच्यतयैव प्रतीतेः ।

·- द्वितीयोयोतः। 88 (४६) प्रश्नः- 'संकेतकालमनर्स विटं ज्ञात्या विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूत लीलापन निमीलितम् ।। इति पद्ये व्यङ्गधार्थसत्त्वेऽपि ध्वनियामावे बीजमुपपाय, यथासंख्या- लंकारज्वनि लये संगमय्य प्रदर्शयत । उत्तरम्-यत्र वाच्यार्यः कस्याप्यन्वशब्दस्याभिवायाः साहाय्येनैव विवक्षित- व्यायार्थ प्रत्यायमति, तत्र संलक्ष्यक्रमव्याथरूपार्यशक्त्युद्भवध्वनेविषयता न भवति, अपितु गुणीभूतव्यङ्गयस्यैव काव्यस्य, यथा 'सङ्केतकालमनसम्' इत्यत्र कयाचित् चतुरया कामुन्या संभोगार्थमनागमयोग्यसङ्केतसमयं जिज्ञासोः कामुकपुरुषल्याशयं ज्ञात्वा किश्चित्प्रफुलनयनेजितैः स्वाभिप्राय : स्वाभिमाचं सूचयन्त्या स्वहस्तस्थक्रीडाकमलं निमीलितम् । एवञ्च लीलाकमलनिमीलनरूपवाच्यार्थेनादूतशब्दस्याभिधात्मकन्यापार- साहाय्येनैव समागमयोग्यसायंकालरूपो व्यङ्ग्यार्थः प्रत्याथितः, इति कमलसंकोचन- रूपवाच्यार्थेन यद्यपि सायसमयरूपः सङ्केतचालो ध्वन्यते इति बनेः संभावना वर्तते तथापि आकृतशब्देनैव सव्यङ्ग्यार्थः प्रकाशितः इति व्यङ्ग्यार्थस्य वाच्यसदृशत्वापस्या न ध्वनिलम्, अपि तु गुणीभूतव्यङ्ग्यतैवेत्याकूतम् । न चाकूतशब्दस्य तादृशव्यङ्गया- थेऽभिधाशक्त्यभावेन कथं न ध्वनित्वमिति वाच्यम् ? अभिधाविरहेण तादृशव्याथ- स्यार्थस्य वाच्यायमानत्वाभावेऽपि आतशब्देनार्थान्तरस्म व्यजकोऽत्र शब्दोऽस्तीति सूचनद्वारोतव्यङ्गयार्थे वाच्यसहशत्वापादनसंभवात् । यथासंख्यध्वने:- 'अङ्कुरितः पल्लवितः कोरक्तिः पुष्पितष सहकारः। अङ्कुरितः पवितः कोरकितः पुष्पितब हृदि मदनः ॥' इत्युदाहरणं बोध्यम् । अत्र वसन्तवर्णने प्रस्तुतयोमदनसहकारयोरकरणादि- समानधर्मसम्बन्धितया तुल्ययोगिता, उभयोरङ्कुरणादीनां युगपदेव जायमानत्या समुच्चयबालङ्कारो वाच्यतयैव प्रतीयते । ततो निष्पन्ने वाच्यार्थबोधे येनैव क्रमेण सहकारसम्बन्ध्यङ्कुरणादीनामुपर्युपादानम् तेनैव क्रमेण मदनसम्बन्धिनामपि तेषामधः प्रतिपादनमिति विचारणायाम् 'उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेणानुनिर्देशो यथासंख्यम्' इति लक्षणलक्षितो यथासंख्यालंकारो व्यज्यते इति यथासंख्यध्वनिः । तदुक्तं विवृतौ- 'अत्र हि यथोद्देशे यच्चारत्वमनुरणनरूपं मदनविशेषणभूताङ्कुरितादिशब्दगतं तन्म- दनसहकारयोः तुल्ययोगितासमुच्चयलक्षणाद् वाच्यादतिरिच्यमानमालक्ष्यते इति ।' ४ ध्व०र० ·. ० स्वन्यालोकरहस्यम् । (४७) प्रश्नः- 'तं ताग सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेकरसम् । बिम्बाहरे पिआणं णिवेसि कुसुमबाणेन ।' 'ईसाकलुसस्त वि तुह मुहस्स गं एस पुषिणमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊग बङ्गे वित्रण माइ॥' मनयोः पद्ययोविवक्षितार्थ प्रतिपाद्य प्रत्येकं ध्वनेवैशिष्टयं प्रतिपाद्यम् । उत्तरम्-'तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । विम्बापरे प्रिचाणा 'निवेशितं कुसुमबाणेन ।' इति पद्यस्यायममिप्रायः श्रीसहोदररत्नस्य कौस्तुभमण: भाहरणे एकरसम्--एकतान, तेषामसुराणां हृदयं यदासीत् , तत् हृदयं कुसुमबाणेन मदनेन प्रियाणां स्वप्रेयसीनां विम्वफलसहशे रचाधरे मिवेशितं स्थापितमिति भावः। अत्र वाच्यभूतयाऽतिशयोक्त्या कौस्तुभमणि-प्रियाबिम्बाधरयोरोपम्यं व्यज्यते, अन्ततः कौस्तुभमणितुल्यो विम्बाधर इत्येव सहृदयानां प्रतीतेः सत्वात् । अत एवान नरूपकवनिरप्चाशनीयः, तत्रोपमानस्यारोप्यमाणत्वेनावास्तविकत्वात् ३ तथा चानो- पमाध्बनिरवगन्तव्यः। एवम् 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । अथ सदृशत्वं प्राच्याज एव न माति ॥' इत्यस्यायं भावः-अयि मानिनि ! एष पूर्णिमाचन्द्रो मद्विष- विकया सपत्नीविषयिकया वा ईयया कलुषीकृतस्यापि (का कथा प्रसन्मस्य) त्वन्मुखस्य सादृश्यम् अधुना लब्ध्वा मन्विति निश्चयेन अझे स्ववयवे न मात्येव, अपि तु ज्योत्स्नाव्याजेनानन्दै दश दिशः पूरयतीवेत्यर्थः। लोकेऽपि प्रसिद्धमेतत् यदकिश्चनो जनः किमप्यलभ्यं लब्ध्वाऽत्यन्तं प्रसन्नः सन् अानन्देनाङ्गेन माति । अत्रोत्प्रेक्षावाचकेवादिशब्दप्रयोगाभावेऽपि 'दश दिशः पूरयतीव' इति क्रियोस्प्रेक्षा प्राधान्येन ध्यज्यते । एवञ्च शब्दार्थव्यवहारे प्रसिद्धरैव प्रमाणतयात्रोत्प्रेक्षाप्रतीते- रानुभविकस्वात् इवादिशब्दाभावेऽपि तस्या अपलापो न भवितुमहतीति भावः । (४०) प्रश्नः- सन्जयति सुरभिमासों न तावदर्पयति युधतिजनलक्ष्यमुखान्। अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपचलान अनङ्गस्य शराम्।। शिखिपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्षिणी भ्रमति | मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ।। अनयोः पद्यरोमेवैशिष्टच नामनिर्देशपुरस्सरं प्रतिपादयन्तु । - ·द्वितीयोद्योतः। उत्तरम्-सजयति सुरभिमासः इति पधे अचेतनो सन्तः शरनिर्माता, मदनो धन्वी, सहकारमर्यादयो बाण, नतना सन्दमः शरपत्राणि, धुवतयष लक्ष्याणि, इत्यादिवस्तुरूपोऽर्थः कषिप्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, यतो हि लोके न कामदेवस्म वानुष्कत्वं दरयते, न वा तदीयो बाणः कवि दृष्टिगोवरो भवति । अतः कविप्रौढोक्ति- मात्रसिद्धोकवस्तुना वसन्तस्य मन्मथोन्माथदायकवं वस्तु प्राधान्चेन व्यज्यते इति अर्थशक्त्युद्भवसंलक्ष्यक्रमकविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुन्यङ्ग्यवस्तुवनिरत्र बोध्यः । मुर- भिमासादीनाश्च कविग्रौढोक्तिविषयीकरणादेव व्यजकत्वम् भवति । इतरथा वसन्त- कालीनसहकारमधरीनूतनपल्लवोद्गमस्थ साधारणवस्तुनो व्यञ्जकत्वं न स्यात् । अत्र सुरभिशब्दाहीनां पर्यायपरित्तिसहस्रेनार्यशक्त्युद्धदत्वमस्य बोध्यन् । एवं 'शिखिपिच्छकर्णपूरा-इति परे स्वतः संभविनाऽत्यन्तगर्वशालिव्याध- बच्चाः मुक्ताफलरचितप्रसाधनसपत्नीजनमध्यन्त्रमणनाणेन वस्तुनः सपत्नीनां रति- पर्यायदिवसेषु वल्लभस्य भोगविलासैकलममनस्वाभावात् हस्तिनोऽपि व्यापादयितुं क्षमतायाः सूचनद्वारा तासां दौर्भाग्यातिशयः, स्वस्या रतिवासरेषु तु तस्य (वल्लभस्य) सततमहनलमरपरायणस्य नितान्तक्षीणतया ताम्परित्यज्य गन्तुमवकाथाभावेन वाऽनायासवधयोग्यान गृहनिकटचरान् वा मयूरानेव हन्तुं सामर्थ्यस्य सूचनद्वारा स्वसौभाग्यप्रकर्षात्मकं वस्तु ब्यज्यते इति स्वतः संभविवस्तुयत्यवस्तुलक्षणोऽर्थ- शक्त्युद्भवध्वनिरिह प्रतीयते। अत्र शिखिपिच्छादिशब्दानां पर्यायपरिवर्तनेऽपि विवक्षितार्थबोधे बाधाभावेन परिवृत्तिसहत्वेनार्थशक्तिमूलत्वमस्य बोध्यम् । (४९) प्रश्नः- 'साअर विइएण जोवण हत्थालम्बं समुण्णमन्तेहिं । अब्भूठाणं विस मम्महस्स दिएणं थणेहिं ।।। अस्मिन् पद्ये विवक्षितार्थप्रतिपादनपुरस्सरं ध्वनेवैशिष्टयं प्रतिषाच, कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग चालंकारध्वनेरुदाहरणं सबीजमुप- पादयत। उत्तरम्-सादरवितीर्णयौवनहस्तालम्ब समुनमद्भ्याम् । अभ्युत्थानमिव मम्म- बस्व दत्तं तव स्तनाभ्याम् ॥ इत्यस्यायमभिप्रायः-अयि मुग्धे ! आदरपूर्वकं यौवनेन वितीर्णस्य स्वकरस्यावलम्बनं विधाय समुभमभ्यां तप कुवाभ्यां समागतस्य भार मस्याभ्युत्थानमिव कृतमित्ययः । एतावता यौवनेनोत्याप्यमानाभ्यां तव स्तमामां कामदेवः सत्कृतः अर्थात् त्वमस्वन्तरतिसंभोगयोग्यासि इति भावः सूच्यते। भाखल्म- ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । जाड्यादिवशात् झटिति स्वयमुत्थातुमसमर्थन जनेनानुचरहस्ताक्लम्बनेनोत्थाय समागच्छतो गुरुजनस्याभ्युत्थानं क्रियते इति लोकव्यवहारदर्शनात् प्रधानाध्यानपि स्वयमुत्थातुमसमर्याभ्यां तव स्तनाभ्यां यौवनरूपानुचरकरावलम्बनं कृत्वाऽभ्यहितस्य कामस्याभ्युत्थानमिव कृतमिति समासोक्त्युत्प्रेक्षयोः सङ्करः प्रतीयते । अत्र यौवनेन कुवावुनमिताविति सामान्यार्थस्य नोकार्थव्यजकत्वम् अपि तु कविनिबद्धकामुकजन- प्रौढोक्तिनिष्पन्नस्यैव ताशार्थल्य, इति तस्य वस्तुनो लोकेऽसम्भवितया प्रौढोक्तिमा- त्रनिष्पन्नशरीरत्वं बोध्यम् , तथा च कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यङ्ग्यवस्तुध्वनि- रिहावगन्तव्यः। कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग्यालंकार वनेः–'महिलासहनभरिते तव हृदये सुभम ! सा अमान्ती। अनुदिनमनन्यकर्मा अझं तन्वपि तनयति ॥' इत्युदा- हरणै महिलासहस्रव्याप्ते नायकहदये स्थातुमवकाशमप्राप्नुवती नायिकाऽवकाश लब्धं कृशमपि शरीरमनुदिनं कृशीकरोति इति नायकम्प्रति सख्या उत्तौ कृशस्यापि शरीरस्य कृशकरणे नायकहृदयेऽवकाशाप्राप्तेरेव हेतुतयोपन्यस्तत्वेन 'हेतोर्वाक्य- पदार्थत्वे काव्यलिङ्गं प्रचक्षते' इति लक्षणलक्षितेन अमान्तीति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्धन काव्यलिजालंकारेण 'तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये सान वर्तते' इति विशे- षोक्त्यलंकारो व्यज्यते, तनुतनूकरणरूपकारणस्य सत्वेऽपि त्वद्धृदय वृत्तित्वरूपफलं नास्तीति विशेषोक्तिध्वनिः । न च कविनिबद्धप्रौढोक्तिसिद्धस्यापि कविप्रौढोक्तिसिद्धतया कथं तस्य पृथगुपादानमिति वाच्यम् ? कन्यपेक्षया कविनिबद्धस्य वक्तुरधिकरागाद्यावि- चित्ततया तव्यज़िकायाः प्रौढोकरधिकचमत्कारकारित्वादिति भावः। ध्वन्यालोके तु 'प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि त मन्यखेदं विदध्यात्, निद्रामप्यस्य पूर्वामनल- समनसो नैव संभावयामि । सेतुं बघ्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनायानुयात- स्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥' इत्युदाहरणं प्रतिपादि- वम् । अत्र सम्रन्देहोत्प्रेक्षयोः परस्परमजाजिमावात्मका सङ्करो वाच्यमूतः, ततश्चास्य राहो भगवता सह तादात्म्यं प्रतीयते इति रूपकालंकारष्वनिः एवश्च कविनिबद्धवकृप्रौ- बोफिसिद्धताशसंकरालंकारव्याधरूपकालंकारज्वनिरिहावगन्तव्यः । तादृशोत्प्रेक्षणस्य वितर्कणस्य वा बाह्यवगति दृष्टिगोचरवाभावेन कविनिबद्धजनप्रौढोक्तिमात्रसिद्धत्वं बोध्यम् । याप्यस्य भूपतेः प्राप्तलक्ष्मीकत्वेन लक्ष्मीप्राप्तये पयोधि मथ्नतः, भाल सरहितचित्तत्वेन समुद्र शेषशय्यामां निदातुमिच्छतः सकलद्वीपनायागुत्रियमाणत्वेन ·- द्वितीयोयोतः। शवणं जेतुं सेतुनिर्माण व कुतो विष्णोरपेक्षयाऽऽषिक्यप्रत्ययात् व्यतिरेकोऽपि व्यज्यते तथापि न तस्य चमत्कृतिजनकत्वं सहृदयानामानुषिक, विष्णावपि प्राधि- क्यप्रयोजकधर्मत्रयस्य विद्यमानत्वात् । यया वा-'लावप्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन्, स्मेरेऽधुना तब मुखे तर- लापताक्षि : क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये, मुख्यमेव जलराशिरय पयोधिः॥' इत्यपि कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग्यालंकारध्वनेरुदाहरणं बोव्यम् । अत्र हि जलराशिः' इति पदे खलयोरक्यात भावप्रधाननिर्देशेन च पक्षान्तरे जाज्यराशि- रित्यर्थस्य श्लेषमहिना लाभेन श्लेषानुप्राणितोन्प्रेक्षालंकारो वाच्यतया प्रतीयते, ततश्चोदितपूर्णचन्नदर्शनेन पयोधः सोमस्य प्रसिद्धन्वेऽपि यदयं स्मितशालिवन्मुख- दर्शन न क्षुभितः, तस्मादेनं जब्तनं मन्ये, एतावता तव मुखं चन्द्रः इति रूपका- लंकारो व्यज्यते । इति कविनिबद्धवप्रौढोक्तिसिद्धश्लेषानुप्राणितोन्प्रेक्षालंकारव्यदध- रूपकालंकारध्वनिरक्सेय इति भावः । (५०) प्रश्न:- 'अर्थशक्तरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपमव्यङ्गयः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः॥ रूपकादिरलंकारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद् भूम्ना प्रदर्शितः ॥' कारिकाद्वयमिदं सप्रघट्ट सोदाहरणं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-अर्थशक्त्युद्भवालंकारध्वनि निरूपयति-अर्थशतरलंकार इत्यादि । अयमाशयः-यत्र भन्यो वाच्यभूतालंकारादतिरिक्तो व्यङ्गथभूत इति यावत्, अलं- कारोऽपि न वस्तुमात्रम्, अर्थशतः अर्थनिष्ठव्यजनावृत्त प्रकाशते प्रतीतिगोचरो भवति, सोऽनुस्वानोपमव्यङ्ग्यः, अनुरणनसदृशः संलक्ष्यक्रमव्याय इति यावत् ध्वनेरपरो वस्तुध्वनेरतिरिकोऽलंकारध्वनि म प्रकारो भवतीति भावः । एतावता यथा कविप्रौढोक्तिसिद्धादित्रिविधवस्तुना वस्तुनि व्यङ्गये त्रिविधोऽर्थशक्त्युद्भवो बस्तु- ध्वनिः, तथैव कवित्रौढोतिसिद्धादित्रिविधालंकारेण अलंकारेऽपि याये सति त्रिवि- धोऽर्थशक्त्युद्भवोऽलंकारध्वनिरिति फलितम् । अथ शब्दशक्तिमूलश्लेषायलंकारध्वनेः संभवेऽपि अर्थशक्तिमुलालंकारच्चने व संभव इत्याशवां निरसितुमाह-रूपकादिरलंकारचर्गो यो वाच्यतो श्रितः' इत्यादि।

·ध्वन्यालोकरहस्यम् । - श्रयमाशयः यः सन्तु रूपकादिरालंकारवर्गः, वाच्यता भितः अभिवेयतां गतः, वाच्यभूत इति यावत् स सर्वोऽखिलः अलंकारवर्गः गम्यमानत्वं व्यायतां बिनद् दधद् भून्ना प्राचुर्येण प्रदर्शितः प्रतिपादितः तत्र भवद्भिःभोद्भटादिभिरपोति शेषः । तेनालंकार- चने व अविरलविषयता संभवतीति भावः । इदमत्र तत्वम्- बहुषु च वाच्यतया भासमानेषु रूपकादिषु अलंकारेषु परोऽप्यलंकारविशेषः प्रतीयते इति स्वीकुर्वद्भिरुद्भटादिभिरपि अर्थशक्त्याऽलंकारो व्यज्यते इत्यजीकृतमेव, अन्यथा व्यजनां विना वाच्यव्यतिरिकालंकारस्य प्रतीतः संभवाभावात् । तथा च- 'मरकतमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्तरुरेष का तमालः। रघुपतिमवलोक्य तत्र दूरादृषिनिकरैरिति संशयः प्रपेदे ॥" इत्यादौ रघुपतिविशेष्यकमरकतमयरर्वतत्व-तरुणतमालतरुवरूपनानाप्रकारक- ज्ञानविशेषात्मकसंशयस्य प्रतीयमानतया ससन्देहालंकारे वाच्यतया भासमाने उद्भटा- दिभिरपि रघुपतेर्मरकतमयपर्वततमालतरुभ्यां साम्यस्य प्रत्ययादौपम्यं, तादात्म्या- रोपाद् रूपकम् , तादात्म्याध्यवसानादतिशयोक्तिर्वा व्यायतमा प्रतीयते' इत्यस्य प्रतिपादितत्वेन ताशप्रतीयमानोपमादीनां वाचकादाभावात् वाच्यत्वस्य वक्तुमशक्य- तया तेषां मतेऽपि न्यथत्वस्यैवागत्या स्वीकरणीयत्या निष्प्रत्यूहोऽलङ्कारध्वनिः सिद्ध इति । (५१) प्रश्नः- आनन्दवर्धनाचार्वामिमता ध्वनिप्रभेदा निरुच्यन्ताम् । उत्तरम्-खक्षणामूलोऽविवक्षितवाच्योनाम ध्वनिद्विविधः-अर्थान्तरसंक्रमि- तपाच्या, अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यव, अभिधामूलो विवक्षितान्यपरवाच्यो नाम, चनिः अपमं तावत् द्विविध-असंलक्ष्यक्रमव्ययः, संलक्ष्यक्रमव्यायच, तत्रासंलक्ष्यक- मनाचो रसादिः सामान्यत एकविधोऽपि पद-वाक्य-प्रबन्ध-पदेकदेश-रचना- वर्मगतत्वेव पविधः। सक्षणामूलब पदवाक्यगतत्वेन चतुर्विषः । संलक्ष्यक्रम- यायो कस्त्ववारूप निविधा-शब्दशतिमूला, अशिक्किमूलः, शब्दार्थोभव- शक्तिमूलब । तत्र शब्दशक्किमूलो ध्वनिः क्त्वलंकारमेदेन द्विवियोऽपि यदवाक्य- महत्वेन चतुर्विषः । सर्वशक्तिमूलो अविः कविौहोलिसिद्धकचिनियाहौढो- किवि समविदरस्य विविधत्वेऽपि वस्त्यालंकारमेद विधवाद व्यय- - ·- द्वितीयोयोतः। वस्थलकारैः द्वादशविधः-कविप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुन्या चवस्तुध्वनिः, कविप्रौढोलिसि- द्धवस्तुव्यायालंकारध्वनिः, कविप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यङ्ग्यवस्तुवनिः, कविप्रौढोक्ति विद्यालंकारव्यायालंकारध्वनिः । कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यत्यवस्तुध्वनिः, कविनिबद्धवस्तृप्रौढोक्तिसिद्धवस्तुव्यङ्ग्यालंकारवाने, कविनिवद्धवस्तुप्रौडोकिसिद्धा- लंकारव्यङ्ग्यवस्तुध्वनिः, कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धालंकारव्यायालंकारध्वनिः । स्व. तःसंभविवस्तुव्यङ्ग्यवस्तुध्वनिः, स्वतःसंभविवस्तुव्यङ्ग्यालंकारध्वनिः । स्वतः संभव्य- लंकारव्यङ्ग्यास्तुध्वनिः, स्वतः संभत्र्यलंकारचन्यालंकारध्वनिः । पदवाक्यप्रबन्ध- गतत्वेन च पद्मिशविधः । उभयशक्त्युद्भवो ध्वनिः वाक्यमात्रगतत्वेनेकविध एवेति सर्वेषां संकलनया एकपश्चाशद्दा भवन्ति इति भावः । (५२ ) प्रश्नः- 'चन्दमऊएहिं णिसा णनिली कमलेहिं कुसुमगुच्छेहि लया। हंसेहिं सरअसोहा कवकहा सजनेहिं करइ गराई ।। अत्र प्रतीयमानोपमा वाच्यं दीपकालंकारं पुष्णातीति अन्यकृता समा- धाय प्रतीयमानोपमाया वाच्याङ्गतया ध्वनित्वं निराकारि। प्रतीयमानो- पमा दीपकालंकारः कथं न पुष्णाति १ इति उत्तरस्य हेतुयुक्तिर्विलिख्यताम् । उत्तरम्-'चन्दमऊएहि-' इति पोऽप्रस्तुतानां चन्द्रमयूखादीनां प्रस्तुतानां सजनानाच कर्तृतया, एवमप्रस्तुतानां निशादीनां प्रस्तुतायाः काव्यकथायाश्च कर्मतया गुरूकरणकधर्मसम्बन्धात् दीपकालंकारे वाच्यभूते चन्द्रकिरणादीनां सम्बनैः सह निशा- दोनां काव्यकथया च साध सम्बन्धविशेष विना ताशवाच्यार्थप्रतीतिरसम्बद्धविषय स्यादिति यथा चन्द्रकिरणादिभिर्निशादिस्तथासज्जनः काव्यकथा गुर्वी नियते इत्युप- मानोपमेयभावस्य कल्पनया व्यङ्ग्यभूतोपमायाः वाच्यभूतदीपोपस्कारकत्वेनाइत्वात् दीपकालंकारो नैव प्रतीयमानोपमा पुष्णाति अपि तु दीपकमेव प्रतीयमानोपमा पुष्णाति, यतो हि वाच्यातिरिक्तालंकारस्य व्यङ्ग्यभूतस्य प्रतीतो सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्योपस्कारकत्वं व्यङ्ग्यार्थापेक्षयाप्रधानत्वं वा न भासते, असौ चने- मार्गो न मतः किन्तु गुणीभूतव्ययस्यैव मार्य इति भावः । नहि कथञ्चित् अलंकार- व्यंजनमात्रेणैवालंकारध्वनियंपदेष्टुं शक्यः, अपि तु चाच्यापेक्षया व्यङ्गयार्थस्वाधि- कविच्छित्तिशालिवेनैवेति तदभावे न थनिव्यपदेशो भवति, अतएवोकपचे व्यजयो- पमायोः प्रतीयमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वावल्यानात् नोपमा चनिव्यपदेशः, अपि तु वाच्यभूतदीपकालंकारस्यैव रमणीयतया व्यवहारो भवतीति हृदयम् ।

·ध्वन्यालोकरहस्यम् । तदुक्तम्-'अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यत्र नासौ मार्गो बनेर्मतः । इति । (५३) प्रश्नः- अर्थान्तरन्यासध्वनि व्यतिरेकध्वनिञ्च द्विविधमपि सविशेषमुदाहरत । उत्तरम्-अर्थान्तरन्यासध्वनिर्द्विविधः-शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, अर्थ- शक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्ययश्च । तत्र प्रथमस्योदाहरणं-दैव्वा एतम्मि फले किं कोरइ एत्तिरं पुणा भणिमो। कङ्किल्लपल्लवाः पल्लवाणं अण्णाणं ण सरिच्छा' । अत्र तरुसल्यरूपं समर्थनीयं विशेषमर्थम् , अलौकिकपराक्रमशालिनोऽपि समृद्धि- लक्षणं फलं दैवाधीनं कदाचिन सम्पयेत, तत्र कि विधेयमस्माभिरिति सामान्यार्थः अभिधामूलन्यजनया प्रतीयमानः समर्थयतीत्यभिधामूलार्थान्तरन्यासध्वनिः फलश- ब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वाच शब्दशक्तिमूलत्वमस्य बोध्यम् । द्वितीयस्योदाहरणम्- हिश्र अष्टावित्र मण्णु अवरुण्णमुहं हि मं पसाअन्त । अवरुद्धस्स वि ण हु दे पहुजाण अरोसिउं सकम्म ।' अत्र कृतापरावस्यापि बहुज्ञस्य तवोपरि कोपः कर्तुं न पार्यते इति वाच्यविशेषं, 'सापराधानामपि बहुज्ञानामुपरि क्रोधः कर्तुमशक्यः' इति व्यञ्ज- नागम्यमर्थसामान्य समर्थयतीति अर्थशक्तिमूलोऽर्थान्तरन्यासध्वनिः । बहुज्ञादिश- ब्दानां पर्यायपरिवृत्तिसहत्वाच्चास्यार्थशक्तिमूलत्वं बोध्यम् । व्यतिरेकध्वनिरपि द्विविधा-शब्दशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, अर्थशक्तिमूल- संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च । तत्र प्रथमस्योदाहरणम्-खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो, ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्राब्जभासश्च ये। ये मूर्धस्व- वभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां-स्याकामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥' अत्रान्धकारविध्वंसनधर्मा गगनोद्धासनधर्माध किरणेष्वेव न तु पादेषु, तथा कमलशोभापोषणधर्माः किरणेष्वेव नतु पादेषु, तत्र तु कमलशोभाहर- पवर्माः सन्ति । एवं गिरिशोद्धासनधर्माः किरणेज्वेव न तु चरणेषु, तेषान्तु केवलं देवाना मस्तकारोहणमेवेति उपमेयभूतसूर्यकिरणानामुपमानभूतसूर्यचरणापेक्षया आधिक्यं व्यजनया प्रतीयते इति शब्दशक्तिमूलो व्यतिरेकथ्वनिः । पादादिशब्दा- नाच पर्यायपरिवृत्यसहस्वेन शब्दशक्तिमूलत्वं बोध्यम् । द्वितीयस्योदाहरणम्- 'बाएव वणुद्देसे खूनविन पाश्रवो पनि अवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ता एकरसो दरिदो म॥ अत्र दानशीलस्य निर्धनजनस्य जन्मनिन्दा, पत्ररहितकुब्जवृक्षजन्म- ·द्वितीयोद्योतः। प्रशंसा व वाच्यभूता विषं भुझ्न मा चास्य गृहे भुवयाः' इत्यादिवत् ताशा- पुरुषयोः उपमानोपमेयभावपूर्वकं ताशपादपापेक्षया तादृशपुरुषल्य जन्मनो निकृष्ट- त्वेन शोच्यतायामाधिक्यं व्यजनया प्रत्याययतीति अर्थशतिमूलो व्यतिरेकध्वनिः । पादपादिशब्दानां परिवर्तनेऽपि विवक्षितार्थवीधे क्षत्यभावेन पर्यायपरिवृत्तिसहत्वेना- थशक्तिमूलत्वमस्य बोध्यम् । (५४) प्रश्नः- 'शब्दार्थशक्त्या बाऽऽक्षिप्तो व्यङ्गयोऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्त्रोक्त्या साऽन्यत्रालंकृति नेः !!' कारिकेयं स्पष्ट व्यायायता लोदाहरणम् । उत्तरम्-शब्दार्यशक्तिः-अभिधामूला स्वतन्त्रा च व्यञ्जना तयाऽऽक्षिप्तः- प्रत्यायितोऽपि व्यङ्ग्योऽयों यत्र काव्ये कविना पुनः स्वोक्त्वा तद्वाक्यघटनपदान्तरेण श्राविष्क्रियते प्रकाश्यते सोऽस्मादनुस्वानोपमव्यङ्ग्यात ध्वनेः अन्यः अलंकार एव, नतु ध्वनिः । अर्थात् यत्र काव्ये बहुभिः पदैः व्यङ्ग्योऽर्थों व्यज्यते किन्तु एकेन केनापि पदेन पुनरत्र वाच्यमिन्नोऽप्यर्थोऽस्तीति स्पष्टं सूच्यते चेत् तर्हि न तत्र संलक्ष्यकमव्ययः, असंलक्ष्यक्रमव्यायो वा ध्वनिः, व्यङ्ग्यार्थस्य स्कुटीभावेनावरण- रहितकामिनीकुचकलशवत् चमत्कृतिजनकत्वाभावात् । अपितु तत्र श्लेषाद्यलंकार- व्यवहार एव भवतीति सारम् । तत्र शब्दशक्त्या व्यखनीयस्य व्यङ्गयस्य पदान्तरेण प्रकाशनं यथा-वत्से ! मा गा विषादं श्वसनमुरुजवम्-'इत्यादौ विषादादिशब्दळ- ज्यमानोऽपि शिवादिरूपो व्यङ्गयार्थः, छद्मशब्देन स्फुटं प्रकाशित इति न शब्दश- क्युद्भवः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो वस्तुवनिः, अपि तु गुणीभूतव्यङ्ग्यमेव । तथा अर्थ. शक्त्या व्यजनीयस्य व्यङ्ग्यस्य पदान्तरेण प्रकाशनं यथा-'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तात:-'इत्यादौ अम्मावार्धक्यादिभिरथैः समागमसौर्य- मुखेन संभोगेच्छायाः व्यज्यमान त्वेऽपि तस्या व्याजशब्देनैव स्फुटीकृतत्वात् नार्यश. क्युद्भवो ध्वनिः । उभयशक्त्या व्यजनीयस्य व्यङ्गयस्य पदान्तरेण प्रकाशनं यथा- 'दृष्टया केशव ! गोपरागहतया-'इत्यादौ कामान्धतया किश्चिन्मया न विचारितमि- त्यादि व्यङ्ग्यार्थस्य लेशशब्देनैव स्फुटीकृतत्वात् नोभयशक्तिमूलो ध्वनिरिति भावः । अत्र गोपरागादिशब्दानां परिवर्तनाक्षमत्वेन दृष्टमित्यादिशब्दानाश्च परिवर्तनक्षमतया चोभवशक्तिमूलत्वेनास्य ध्वनेः संभावना बोध्या। सा च लेशशब्देन निराकृता।

·- ध्वन्यालोकरहस्यम् । एवं 'बस्से मा गा बिषादाम त्यादिवोऽपि विषादादिशब्दानां परिवर्तने च विवक्षिता लाभेन परिवृत्त्यसहत्वेन शब्दशक्तिमूलत्वसंभावना छमशब्देन निराकृति तत्त्वम् । अम्वा शेतेऽत्र वृद्धा' इत्यादौ तु अम्बादिशब्दानां पर्यायपरिवर्तनेऽपि विव- शितार्थयोधै बाधाभावेनार्यशक्त्युद्भवत्वस्य संभावमा विज्ञेया। सा च व्याजशब्देन- बापाकृता। (५५) प्रश्नः- अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो बनेर्मतः।। कारिकामिमां व्याख्याय कश्च ध्वनेर्मार्ग इत्युपपाद्यताम् ? उत्तरम्-अलंकारान्तरल्यापीति । यत्र काव्ये अलंकारान्तरस्य वाच्यन्यतिरि- कालंकारस्य व्यथभूतस्य प्रतीतो सत्यामपि वाच्यल्यार्थस्य तत्परत्वं व्यङ्गयोपकार- कत्वं व्याथार्थापेक्षयाप्रधानस्यै न भासते, असौ अनुरणनसशसंलक्ष्यक्रमव्यय ध्वनेः मार्गों न मतः, किन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्यस्यैवेत्यर्थः। यथा 'चन्द्रमयूखैनिशा--' इत्यादौ दीपकादावलंकारे उपनाया गम्यत्वेऽपि तत्परत्वेन (उपमारूपन्याथार्थन परत्वेन) चारुत्वाव्यवस्थानात् न घनिन्यपदेशः । अपि तु–'वाच्यवाचवचारक हेतूर्ना विविधात्मनाम् । रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्मा, इष्यते ॥' इति रीत्या यत्र काव्ये नानारूपाणां शब्दार्थ-तदुभयालंकारादीनां प्रधानीभूतरसादिव्याथार्थोपस्कार- कत्वं भवति स वनेर्मार्ग इति भावः । अर्थात् रस-भाव-तदाभास-तलाशमादि- लक्षणं मुख्य व्यङ्ग्थार्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्थालंकारा गुणश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया व विभिनल्या व्यवस्थिताः, तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशो भवति । एतेन 'अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । तत्परत्वं न वाच्यत्य नासो मायों ध्वनेर्मतः ।।' इयं कारिका सोदाहरणप्रदर्शनं व्याख्याताम् इत्यादयः प्रस्बा अपि समाहिता भवन्ति। (१६)प्रामः-- *चत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रक्लिष्टत्वेन भासते। कच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो बनेः ।। मस्याः रियाअंशद्वयोदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं ब्याख्यानं विधीयताम्। जम्परियार ये प्रतीयमानो याचा प्रक्रिकेन अत्यन्तयुढनया बाध्यत्मस्वास्योपकारकत्वेनापि या भासते. असौ काव्यविशेषोऽस ·। द्वितीयोद्योतः। ५६ संलक्ष्यक्रम यजयस्य वनेनं गोचरो न विषयः, किन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेनैव व्यपदेश्यः, अर्थात् व्यायास्य स्फुटतायां लोकोत्तरसहृदयहृदयाहादजनकतया प्रधानतायाथ ध्वनिः, अन्यथा तु गुणीभूतव्यङ्ग्यमेवेति सारन् । एवञ्च द्विविधोऽपि प्रतीयमानोऽ- स्फुटः स्फुटश्च । तत्र य एव स्फुटः शब्दशक्त्याऽर्थशरत्या वा प्रकाशते स एद ध्दनेमांगों नेतरः । स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याजत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽल्यानुर- मनरूपसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य चनेरविष्यः। अस्फुटव्यङ्गयस्त्वनतिचमत्करणात् , सुव्यङ्गयोऽपि वाच्याभूतम्बयो व्यायाप्राधान्यात् न ध्वनेविषयः, किन्तु फुटव्यायप्रधान एवेति भावः । तत्र व्ययस्य गूडताया उदाहरमन्-'अदृष्ट दर्शनोत्कण्ा स्टे पिच्छेदनीता नाइप्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ इति । तथा वा-सन्धौ सर्वस्वहरणं विप्रहे प्राणशयः । अलावुद्धीनस्ती न सन्धिर्न च विग्रहः ॥' इति । वाच्याअभूतन्यरत्योदाहरणम्-'कमलाकरा न मलिताः, हंसा हायिता न च पितृष्वसः । केनापि प्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ' इति। अत्र मुम्माकर्तृकं जलधरप्रतिविम्वदर्शनरूपं व्यायमपि सहदयाहादकवाच्यल्याभूतमित्ति न चनेविषय इति भावः । (५७) प्रश्नः- 'वाणीरकुडङ्गोड्डाण-सउणि-कोलाहलं सुणन्तीए ! घरकम्मवावड़ाए वहुए सीधन्ति अङ्गाई।' 'उचिणसु पडि कुसुम मा धुण सेहालिनं हलिअसुहे। अहदे विसमविरावो ससुरेण सुओ वलअसहो ।' अनयोः पद्ययोः विवक्षितविषयं प्रतिपाद्य व्यङ्गथवैशिष्टयं वर्तते न वेति प्रतिपादनीयम् । उत्तरम्-'वानीरकुजोडीनशकुनिकोहाहलं शृण्वत्याः। गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सौदन्त्यज्ञानि' इति पद्यस्यायमभिप्रायः-वेतसलतामण्डपात् उड्डीनानां शकुनीना- मुड्डयनेन कलकलशब्दमाकर्णयन्त्याः गृहकर्मसु संलग्नाया यध्वाः सर्वानानि सीदन्ति आकुलीभवन्तीत्यर्थः । अत्र रतिसंभोगार्थ कृतसङ्केतः कामुकपुरुषो लताकुक्ष अविष्ट' इति व्यायापेक्षया उड्डीनशकुनिशब्दनवणमात्रेणैवावश्यक गृहकार्य संलग्ना अपि सकलाशावसादलक्षणातिशयमदनसंचारजमितरतिवासनापीडामिः व्याकुलीभूता सती स्वात्मानमपि धतुं न पारितवती, अर्थात् निजगाम्भीर्यावहित्यावशेनाविकार- ·ध्वन्यालोकरहस्यम् । मपि संवरीतुं न पारित तया, का कथा गृहकार्यसम्पादनस्य, एतावता सातिशयमद. नपरवशताप्रतीतेरेताहशवाच्यार्थस्यैव परमरमणीयतया उक्तव्ययस्याचारतयाऽसुन्द- रव्यङ्ग्यत्वेन अस्य गुणीभूतव्ययत्वं बोध्यम् । लोचने तु अस्य वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्ग्य- स्वेन गुणीभूतव्यङ्गयत्वमुक्तम् । एवं उच्चिनु पतितानि कुसुमानि मा धुनीः शेफालिका हालिकस्नुषे । एष ते विषमविरावः श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः' इति पद्येऽविनीतकामुकेन सह यथेच्छं रममाणां नायिका प्रति तत्सख्या बहिरेव वलयवनि श्रुत्वा प्रतिबोधनम् , हे हलवा- हपुत्रवधु ! वृक्षाद् भूतले स्वयमेव पतितानि शेफालिकापुष्पाणि संचिनु, किन्तु पुष्पाणि पातयितुं शेफालिकाशाखां न कम्पय, मयाऽपि श्रावणप्रत्यक्षविषयीक्रियमाणो- ऽत्युत्कटो वलयशब्दस्तव श्वशुरेण श्रुतः इति भावः । अत्र उद्धतेन केनाऽपि कामुकेन सह स्वैरं रममाणाया नायिकायाः कङ्कणशिजितादिशब्दमुच्चैः बहिरेव श्रुत्वा रहस्य- भाभीरुवचनरचनचतुरा सहवरी तां तथा प्रतिबोधयति अथा सा तादृशानुचितका- र्यतो निवर्तेत, रहस्यभावापि न भवेत्' इति व्यज्यमानप्रकरणेन तव श्वशुरख्य शेफालिकातरौ महान् स्नेहः' इति तनिम्नीकरणधूननादिभि शमसौ कुष्येत् तस्मादेवं न विधेयम्' इति प्रतीयमानं समर्थनं यद्यपि प्रथमं ताशवाच्यार्थमेव पोषयतीति व्यस्यस्य पूर्व वाच्याङ्गत्वमेव प्रतिभाते, तथापि पश्चात् शेफालिकाकम्पनस्याप्राक- रणिकत्वात् तत्कथनस्य शेफालिकाकम्मननिषेधतात्पर्यकत्वाभावेन नायिकारहस्यगोपन- तात्पर्यकत्वस्य निश्चयात निषेधरूपवाच्यार्थस्यैव ताशौद्धत्यपूर्णरतिक्रीडानिषेधरूप- प्रधानव्यङ्ग्यार्थपोषकत्वमिति पर्यन्ते संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनेरेव विषयता निधीयते । (५८) प्रश्न:- 'शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् । तेऽलंकाराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः॥ इमां कारिका ससन्दर्भ व्याख्याय 'ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गयत्वेन च । तत्रेह प्रकरणाद् व्यङ्गयत्वेनेत्यवगन्तव्यम् । इति विवृतिप्रन्थस्य तात्पर्यमुपवर्ण्यताम् । उत्तरम्-अलारवनेनिरूपणस्य प्रयोजनवत्ताख्यापनद्वाराऽवश्यको प्रति- पादयति-शरीरीकरण येषामित्यादि । अयमाशयः येषामलहाराणां वाच्यताद- शायां शरीरीकरणमपि न व्यवस्थितम्, वलयकेयूरादिभूषणस्थानापनत्वेनाशरीरतया ·द्वितीयोद्योतः। ६१ शरीरत्वधर्मासादनमपि न संभावितम् , त एवालङ्काराः, ध्वनेः काव्यस्य : ध्वननव्या- पारस्य वाऽजतां व्यङ्ग्यता प्राप्ताः सन्तः परामुत्कृष्ट छायां शोभाश्रयकाव्यात्मतां प्राप्नुवन्ति । अर्थात् वाच्यभूतानामपि अलङ्काराणां ध्वन्यमानतादशायां सहृदयानां लोकोत्तरचमत्कारजनकतया विच्छित्तिविशेषाधायकत्वमनुभवसिद्धमिति न व्यर्थोड- लंकारच्चन्युपदेशः। ननु पूर्वकारिकायामलङ्काराणां ध्वनेरङ्गत्वमुक्तं, तच वाच्यत्वेन व्यजकत्वाद् उपकारकतयैव संभवतीति कथं तेषां वाच्यभूतालङ्काराणां शोमातिशयजनकत्वसंभव- इत्याशहापाकरणायाह-वन्यजता चोभाभ्यामि'त्यादि। अयं भावः ध्वनेरजत्वं द्विधा संभावितं तदुपकारकत्वरूपं, तदात्मरूपत्वञ्च, तत्र वाच्यभूतालङ्काराणां व्यजकतया ध्वनेरुपकारकत्वरूपमङ्गत्वं बोध्यम्, व्यजयानान्तु तेषां स्वयमलंकार्यतया तदात्मतयैव ध्वनेरङ्गत्वं संभवतीति प्रकृते व्यङ्ग्यभूतानामलंकाराणां ध्वन्यात्मतथैव प्रकरणेन ध्वन्यात्वमवधारितमिति न शोभाऽपकणालंकारचन्युपदेशचैयर्थ्यमिति भावः । इदमिह तत्त्वमलंकाराणां ध्वनित्वेऽपि न वास्तविकं काव्यात्मत्वं संभवति, 'काव्यस्यात्मा स एवार्थः' इत्यनेन व्यङ्ग्यरसादीनामेव काव्यात्मत्वव्यवस्थापितस्वात, किन्तु यया बालक्रीडायां कस्मिविद् शिशौ काल्पनिकमप्यारोपितं राजत्वमन्या- पेक्षया किञ्चिन्महत्त्वमादधाति, तथैव ध्वनिभूतेऽलंकारे आरोपितमपि काव्यात्मत्वं वाच्यभूतालंकारापेक्षयोत्कर्षमावहत्येव, वाच्यालंकाराणान्तु कटककुण्डलादिवत् शरीर- रूपत्वमपि यदा दुर्घट तथा का कथा काव्यात्मत्वसंभावनाया इति भावः । (५९)प्रश्नः- ध्वनिभूते शृङ्गारे केषां गुणानामुपादेयत्वं केषाञ्च दोषाणां त्याज्यत्व- मिति सप्रमाणं प्रतिपाद्य निम्नकारिका सोदाहरण व्याख्येया- 'अव्युत्पत्तरशतर्वा निबन्धो यः स्खलद्गतेः। शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिविषयो बनेः' । उत्तरम्-'शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमाईतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥ इति प्रामाण्येन यतो विप्रलम्भशृङ्गारे करणे च मनोऽधिक. माईतां दुर्ति चित्तस्य निर्गलितत्त्वरूपा द्वेषादिजन्यकाठिन्यशून्यतामिति यावत् प्राप्नोति तस्मात् तत्र 'श्राहादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे इतिकारणम्' इति लक्षणलक्षित माधुर्यमेव प्रकर्षवत् विच्छित्तिविशेषकृदभिमतमिति भावः । तदुक्तं-जार एवं - ·ध्वन्यालोकरहन्यम् । मधुरः परः प्राइनो रसः। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥ इति । "अतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः। ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारे ते हेया इत्युदा. हताः । इति प्रामाण्येन श्रुतिदुष्टत्वप्रभृतयो येऽनित्या दोषाः प्रतिपादिताः, ते ध्वन्या- मनि प्राधान्येन व्ययभूते शृङ्गारे रसे एव न तु रौद्रादौ परित्याज्याः इत्यभियुक्तः प्रतिपादितम् । 'अव्युत्पत्तेरशक्ती' इत्यस्यायमभिप्रायः-श्रव्युत्पत्तेयुसत्तिराहित्यात अनु- प्रासयमकादिनिबन्धनैकरसिकत्वादिति यावत्, वाऽथवा अशक्तः वृत्तस्य युक्तियुक्ता- र्थकशब्दपरिपूरणसामर्थ्यविरहात् हेतोः-स्खलगतेः बाधितार्थस्य लक्षणावृत्तिमात्र- प्रयोज्यबोधजनकल्येति भावः, शब्दल्य यो निबन्धः, या प्रयोगः सः अविवक्षितवा- च्यस्य वनेविषयो न विज्ञेय इति भावः। तत्राव्युत्पत्तिकृतानुप्रासप्रवणकवेलाक्षणिक- शब्दप्रयोगों यथा-प्रेसप्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचयपौडसीमन्तिनीनां, चित्ताकाशावकारी विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः।' इत्यत्र 'सत्' इति लाक्षणिकः प्रयोगः, चित्तमाकाशः' इति गौणः शब्दप्रयोगः । वृत्तपूरणमात्रप्रयोजनो यथा-'विषमकाण्ड- कुटुम्बकसञ्चयप्रवर ? वारिनिधौ पतता त्वया । जलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलिता- त्मनि कुलमये कृता ॥' इत्यत्र प्रथमवरणश्चन्द्रे उपचरितो वृत्तपूरणमात्रप्रयो- जन इति शम् । . इति दरभङ्गामण्डलान्तर्गत अतिहर प्रामवासिव्याकरण-न्यायाधनेकशास्त्राचार्य- दरभजाराजकीय धौत शाल-प्रतिष्ठ-प्राप्तस्वर्णपदकगयामण्डलान्तर्गत भोरी'- स्थसाङ्गदर्शनविद्यालयाध्यापकपण्डितश्रीशोभितमिश्रविरचितं प्रथमद्वितीयोयोतात्मकं ध्वन्यालोकरहस्यं समाप्तम् D... मुद्रक-विद्याविलास प्रेस, बनारस, १९५४ ·तृतीय उद्योतः (६०) प्रभ:-अविवक्षितवाच्यध्वनेरत्यन्ततिरस्कृतवाच्य-अथान्तरसं- क्रमितवाच्ययोः पदप्रकाश्ययोwङ्गथार्थप्रदर्शनपूर्वकमुदाहरणे प्रतिपाद्य। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाति मृतानि सा निशा पश्यतो मुनेः' ।। इति पर्व कस्यध्वनेरुदाहरणमिति विशदं विवेच्यत। उत्तरम्-'धृतिः क्षमा दया शौचं कारग्यं वागनिधुरा । मित्राणां चालभिद्रोहः सप्तताः समाधिः प्रियः । इति अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनेः पद- प्रकाशताया उदाहरणं बोध्यम् । धैर्यादिमित्रानभिद्रोहान्ताः सप्त सम्पलक्षम्याः समिध उद्दीपका भवन्तीति भावः । अत्र शुष्ककाष्टानि वह्निमिव धैर्यादीनि सम्पदं दीप- यन्तीति उपमायाः पर्यन्ते पर्यवसानेऽपि पूर्व धृत्यादिभिः सह समिधरतादात्म्यस्य बाधितत्वेन 'आयुर्घत'मित्यत्र धृतशब्दवत् समिच्छन्दः उद्दीपकत्वं लक्ष्यन् अन्य- विलक्षणतया तत्करत्वं व्यनक्ति। तथा चेन्धनरूपवाच्यस्यसर्वथाऽविवक्षया व्यञ्जने व समिदतिरिकपदानपेक्षया एकस्मादेव तमित्पदात् ताशव्यङ्गयार्थप्रतीतेः स्पष्टमेव पदप्रकाश्योऽयनत्यन्ततिर स्कृतवाच्यध्वनिरिति हृदयम् । 'प्रत्याख्यानरुपः कृतं सकुचितं क्रेण ते रक्षसा, सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो पत्ते यथोच्चैश्शिरः । व्यर्थ सम्प्रति चिभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा, रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ॥ इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यच्चनेः पद- प्रकाशताया उदाहरणं ज्ञेयम् । रावणापहृतां सीता मनसा सम्बोध्य ऋष्यमूकस्थस्य रामचन्द्रस्योतिरियम् । हे प्रिये ! रावणकृतासहयातनां सोदवा कुलमर्यादां रक्षन्त्या त्वया सत्कुलोत्पत्तेराचारः स्थापितः। मया तु तादृशत्दव्यापदस्तूरणीमवेक्षण तत्प्रतीकारं कर्तुमपारयता स्वजीवनरक्षणार्थ युद्धाद्विभ्यता साहसकरसिकेनापि कात- रेण स्वार्थान्धेन रामेण त्वत्प्रेम्ण औचित्यमपि न कृतम्, न हि प्रियजनपरिभवः । ५ ध्व०र० ·ध्वन्यालोक-रहस्यम् प्रतापिना वीरेण कथमपि तूष्णीं सोढुं शक्य इति भावः । अत्र प्रिये इति सम्बोधन- पदप्रवृत्तिनिमित्तत्य प्रणयस्वानौचित्येन कलङ्कितत्वात् शोकालम्बनोद्दीपनविभावयोः सम्पर्कात् रामस्य करणो रसः स्फुटतीति लोचनोन्मीलितारः। एवञ्च रामस्य स्वयं दशरथापत्यमात्ररूपस्वार्थोपस्थापकत्वनामोच्चारणासनतेरतिसाहसशालित्वपराक्रमा- तिशयादिसमानाधिकरणकातरत्यादिव्यङ्गयार्थविशिष्टदशरथापत्यरूपस्वार्थः केवलं राम- पदेन व्यज्यते इति स्फुटनेवार्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनेः पदप्रकाशतेति । 'या निशा सर्वभूतानाम् । पद्यमिदमविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्य- ध्वनेर्वाक्यप्रकाशताया उदाहरणं वोध्यम् । तथाहि-श्रीकृष्णोऽर्जुनमुपदिशति-हे पार्थ ! समेषां प्राणिनां या निशा मोहजनकतया रात्रिसदृशी मिथ्याष्टिः, सकल- सांसारिकपदार्थतिरोधायकतया तात्त्विकदृष्टिरेव वाऽस्ति, तद्विषये संयमी योगी जनः कथमियं त्यज्येत, कथमियं प्राप्यतेति वाऽववत्ते। यस्यां पुनर्निय्यादृष्टौ प्राणिनो जाप्रति अनुरज्यन्ति, सानिध्यादृष्टिः पश्यतस्तत्वमवदधतो योगिनी निशा अव. धानविषयो न भवतीति भावः । मिथ्याष्टिस्त्याज्या तत्वदृष्टिश्च प्राधेति यावत् । एवश्चात्र निशाजागरणपदाभ्यां क्रमशो रजनी-निद्राक्षयरूपवाच्यार्थयोः प्रकृतानुप- योगितया तदुपस्थितिमात्रे तात्पर्यानुपपत्तौ लक्षणया मिथ्यादृष्टितत्त्वदृष्टयो धनद्वारा योगिजनकृते मिथ्याज्ञानविमुखत्व-तत्वज्ञानोन्मुखत्वे, मूढजनकृते च मिथ्याज्ञानोन्नु- खत्व-तत्वज्ञानपराङ्मुखत्वे प्रत्याय्येते इत्यनेकपदसापेक्षतयाऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्य- ध्वनैः स्फुटं वाक्यप्रकाशत्वमित्याकूतम् । अर्थात् मूढानामेव सांसारिकपदार्थे आस्था भवति, न तु ज्ञानिनाम् , 'अतोऽतात्विके जगति त्वयाऽस्था न विधेया' इत्युपदे- श्यार्थोऽनेकपदसहकारेण लक्षणामूलव्यञ्जनया द्योत्यते इति भावः । (६१) प्रश्न:-'एमेत्रजणोतिस्सा देउकवोलोपमाइससिविम्ब। परमत्थ वित्रारे उण चन्दो चन्दो वित्र घरानो' | 'घिसमअश्रो विश्रा काणधि काणविवोलेइ अमिअणिम्मानो। काणवि विसामिअमत्रो काणवि अविसामिअमनोकालो। अनयोर्विवक्षितार्थप्रतिपाद्य शब्दशक्त्युद्भवसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वन्योः पवाक्यप्रकाश्ययोख्दा- हरणे विवेचयत। उत्तरम्-एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिबिम्बम् । परमार्थ- विचारे पुनश्चन्द्रश्चन्द्र एव वराका' इदं पद्यं पदप्रकाश्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यचने- ·तृतीय उद्योतः रुदाहरणं वोध्यन् । नायकः स्वप्रेयसीप्रशंसा करोति-लोको गतानुगतिकतथैद त्रैलोक्यसुन्दर्यास्तस्या मम प्रेयस्याः करोलयोश्चन्द्रविम्वेन साम्यं करोति, परमार्थ- विचारे तु शरित्वकलावित्वादिशालिवान् दराकश्चन्द्रो न कथमपि तदुपनायोग्यो भवितुमर्हतीति भावः । अत्र प्रथनचन्द्रपदेनैव चन्द्रनसोऽभिवानात् चरनं चन्द्रपदं क्षयशालिमुपनत्वसमानाधिकरणकलङ्कित्वादिविशिष्टं चन्द्र प्रत्यायपतति द्वितीयचन्द्र- पदप्रकाश्योऽयमर्थान्तरसंक्रमितवान्यध्वनिः । अन्यथा चन्द्रपदद्वयोपादानात् पौन- रुक्त्यापत्तिरापतेत् । 'विषमय इन केवानपि केषानन्यतियात्यमृतनिर्माणः । केपामपि विषामृतमयः केषामप्यविपामृतनयः कालः ।।' इति पचं वश्याप्रकारयाविवक्षितवाच्यप्रभेदार्थान्तर- संजनितकाच्यच्वनेरुदाहरणं बोध्यम् । सवपूर्वोपार्जितकर्मफलं दुर्विपकरूपमनुभवन् निर्विण्णः कश्चिद् व्याहरति-पापात्मनां दुःखोपभोगेन, पुण्यशालिनः सुखोपभोगेट, पापपुण्योभयात्मनां तदुभयोपभोगेन, अज्ञानिनां तत्वज्ञानिनां वाऽनवधारितविशेषाणां दुःखसुखानुपभोगेन कालो व्यत्येतीति हृदयम् । अत्र हि विषं निम्बममृतं कपित्य'- मितिवन् विषशब्दस्य दुःखसाधने, अमृतशब्दस्य च सुखसाधने निरूढलक्षणया दुःखसुखसाधनयोरभिधेयत्व व्यवहार इति वाच्चे तत्साधने प्रतीयमानयोः दुःखसुखयोः सम्बन्धेनैव प्रतीयते इति वाक्यप्रकाश्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यनित्वं ध्वनितम् । 'प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां देवेन सृष्टो यदि नाम नास्नि । पथि प्रसन्चाम्बु- वरस्तडागः कूपोऽथवा किं न जडः कृतोऽहम् ॥ इति पदप्रकाश्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य- शब्दशक्त्युद्भवचनेरुदाहरणं ज्ञेयम् । अत्र विषण्यो वका मूढार्थवाचकं 'जड' इति प्रथमैकवचनान्तं पदं स्त्रस्मिन् मूढत्वसूचनाय प्रायोक्षीदिति तत्रैवाभिधाया नियन्त्रि- तत्वेन पश्चात् कूपान्वयिनं शिशिररूपमर्थमभिवामूलव्यञ्जनया प्रत्याययतीति जङ- शब्दस्य परिकृत्यसहत्वेन चास्य शब्दशक्तिमूलपदगतध्वनित्वमवसेयम् । शब्दश- क्त्युद्भवसंलक्ष्यक्रमव्यायवाक्यप्रकाश्यध्वनेः-'वृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणा- याधुना त्वं शेषः' इति हर्षचरतीयसिंहनादवाक्येषूदाहरणं बोध्यम् । तथा हि-सिंह नादनामा हर्षनृपतिसेनापतिहर्ष ब्रवीति-अस्मिन् प्रभाकरवर्धननामकस्य पितुः, राज्य- वर्धनाभिषस्य ज्येष्ठभ्रातुम्च निवनरूपे महति दारुणे प्रलये नाशे वृत्ते जाते सति राज्यभारग्रहणाय अधुना त्वमेव शेषः, अवशिष्ट इति प्राकरणिकवाक्यार्थबोधे निष्पने पश्चात् अभिधामूलव्यञ्जनया 'अस्मिन् महाप्रलये कल्पान्ते वृत्ते सति धरणीधारणाय - ·६६ ध्वन्यालोक रहस्यम् पृथिवीभारोद्वाहनाय त्वं शेषः-अनन्तनाग एव' इत्यर्थान्तरे ध्वनितेऽर्थयस्व च परस्परमनन्वयवारणायोपमानोपमेयभायोऽपि व्यज्यते इति प्रलयशेषायनेकपदसापेक्ष- तया शब्दपरिवृत्त्यसहतया चास्य ध्वनेर्वाक्यप्रकाश्यशब्दशक्स्युयध्वनित्वं ज्ञेयम् । (६२) प्रश्नः-कविप्रौडोक्तिलिद्धार्थशक्त्युझवध्वनेः पदवाक्यप्रकाशताया उदाहरणे व्यङ्गयार्थप्रदर्शनपुरस्सरं प्रतिपाद्य निम्नपद्ययोर्विव- तितव्यङ्गयार्थवैशिष्टयं विशदयत-'वाणिप्रत्र ! हरिदन्ता कुतो अम्हाण वाघकित्ती। जाव लुलियालमुही घरम्मि परि- सकप सुहा॥ 'सिहिपिच्छकण्णऊरा बहुमा वाहस्स गघिरी भमह । मुत्ताफलरइअपसाहणाणं मज्झे सवत्तीणम् ॥ उत्तरम्-'चूताङ्कुरावतंसं क्षणप्रसरमहाधनमधुतामोदम् । असमर्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम् ॥' पद्यमिदं पदप्रकाश्यकत्रिप्रौडोक्तिसिद्धार्थ- शक्त्युद्भवसंलक्ष्य क्रमव्यङ्ग्यच नेरुदाहरणं वर्तते । तथा हि-मधुमासलक्ष्म्या असम- र्पितमपि मुलं कुसुमशरण गृहीतमिति मुखविशेषणोपस्थापकमसमर्पितमिति नवोढा- वस्थाद्योतकं पदं मदनकर्तृकहटान्मुखग्रहणात्मकहठकामुकजनव्यवहारस्य कविप्रौढोक्ति- सिद्धस्य सूचकम् , तच्च मदनोद्रे कोद्दीपकताया द्योतकमिति कविप्रौढ क्तिसिद्धार्थ- शक्त्युद्भवध्वनेः पदप्रकाश्यत्वं सिद्धम् । 'सन्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवति जनलक्ष्यमुखान् । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान्' इति च वाक्यप्रकाश्यकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्त्युबचनेरुदाहरणमवसेयम् । इहा- चेतनो वसन्तः कामशरनिर्माता, कामश्च धनुर्धारीत्यादिरूपोऽर्थः कविकल्पनामात्र- कल्पित इति कविप्रौढोक्तिसिद्धदसन्तकर्तृककामशरसम्बनतदर्पणाभावाद्यर्थः मन्मयो- न्मादकतातिशयं व्यनीति अनेकपदापेक्षतया वाक्यप्रकाशत्वमस्य बोध्यम् । 'वाणिजक ! हस्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च । यावल्तुलितालकमुखी- गृहे परिष्वक्कते स्नुषा ।' इति स्वतः सम्भव्यर्थशक्त्युद्भवपदप्रकाशध्वनेरुदाहरण- मिदम् । तथा हि-चूर्णकुन्तलालङ्कृतवदनत्वेन परमरमणीयायाः स्नुषाया विभ्रम- कुटिलकटाक्षनिरीक्षण-सुरतविलासाकृष्टचेताः सतततदुपभोगक्षीणो मत्सुतस्तदन्तिकं विहाय मृगयार्थ क्षणमपि बहिर्गन्तुं नेच्छति इति कुतो मद्गृहे करिदन्तादीनां सम्भव इति एतादृशमर्थ स्वतः सम्भविना ताशस्नुषासत्वादिरूपार्थेन व्यज्यमानं "लुलितालकमुखी' इत्येतत्पदं प्रकाशयतीति वनेरस्य पदप्रकाशत्वं सिद्धम् ।

·तृतीय उद्योतः ६७ 'शिखिपिच्छकर्णपूरा ज्ञाया व्यावस्व गर्वणी मति। मुक्ताफलरचितप्रसावनानां मध्ये सपत्तीनाम् । इति च पर्थ स्वतः सम्भवि-अर्थशक्त्युद्भवसंलक्ष्यक्रमव्याय- वाक्यप्रकाश्यध्वनेरुदाहरणम् । अत्र सम्पूर्णवाक्येन नूतनपरिणीतायाः कस्याश्चिद- व्यावन्नार क्षणमपि त्यागाराहिष्णुतया सौभाग्यातिशयात्मको गुणप्रकों व्यज्यते सपत्नीनां सम्भोगकाले बसमस्य हस्तिकुञ्जरहननसामर्थ्यप्रकशनात् तास्वनासक्तिः तथा चानासक्त्या तास दौर्भाग्यातिशयो ध्वन्यमानो नववधवा गर्बोपपादकः । इतरथा मौक्तिकालंकृतानां पुरः पिच्छभूषणाया गर्वानुपपत्तेः, इति सर्वमेतत् स्वतः सम्भव्यर्थबोधकं वाक्यनेद प्रकाशयतीति वाक्यप्रकाशलमत्लबनेरल्याहतमिति भावः। (६३) प्रश्न:-श्वनेः काव्यविशेषत्वेन काव्यस्थ व शब्दसन्दात्मकवाक्य- विशेषत्वात्कथं तस्य पदप्रकाशत्वमिति विविन्य समाधीयताम् । उत्तरम्-ननु ध्वनेः काव्यविशेषत्वात् काव्यविशेषश्च लोकोत्तरचमत्कारशालि. विशिधार्थप्रतिपत्तिजनकशब्दसन्दर्भात्मकवाक्यदिशेप एवेति वाक्या देव विलक्षणार्थ- बोधस्य जायमानतका पदानां स्मारकत्वेन वाचकलाभावात् वनेः पदवकाशत्वं नोप- पद्यते, किच न हि शब्दाच्छब्दान्तरस्य वोधः सन्भवतीति पद-ध्वनिकाव्ययोः शब्दस्वरूपयोः कथं परस्परं प्रकाश्यप्रकाशकभारे युज्यते, यदि प्रकाशबनुच्यते म तर्हि ध्वनिकाव्यत्वं, ध्वनिकाव्यत्वे वान पदप्रकाशलमुभयो।यधिकरण्यादिति चेदत्रोच्यते-स्यादेष दोषो यदि वाचकत्वं ध्वनिव्यवहारे प्रयोजकं भवेत् , नत्वेवं वर्तते, तरूप व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थानात् । पदानां वात्रकत्वाभावेन ध्वनेः पदप्रकाश- त्वाभावो नैव वक्तुं शक्यते, ध्वनौ अभिधारूपाया वाचकताया अनपेक्षगात् । 'व्यजब- ब्यजनसम्बन्धनिवन्धनतया ध्वनैरित्युक्तेः केवलं व्यञ्जनाया एव तत्रापेक्षितत्वात् । अर्थात् बनेः पदात्प्रकाशो नाम बोधः, स चाभिधाप्रयोज्यो यदि नापि सम्भवति, तथापि व्यञ्जनाप्रयोज्यः केन निर्वायते तावतापि पदप्रकाशत्वं चनेरक्षुण्णमेव किच वन्यते इति ध्वनिरिति कर्मव्युत्लत्त्याऽतिशयचमत्कारशाली व्यङ्ग्यार्थोऽपि ध्वनि- पदार्थः, तस्य शब्दस्वरूपत्वाभावात् व्यञ्जकत्वरूपं तत्प्रकाशकत्वं पदानां सम्भवत्येवेति न कोऽपि दोषः पदमादधातीति हृदयम् । न चैवमपि एकस्मात् पदाद् व्यङ्ग्यप्रतीतेरदर्शनात् कथं पुनर्वनेः पदप्रकाशता संघटते इति वाच्यम् ? शरीरिणामिव काव्यानां संस्थानविशेषावच्छिनसमुदाय , ·६८ ध्वन्यालोक रहस्यम् साध्याया अपि चारत्वप्रतीतेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तद्भागेषु कल्पनात् पदानामपि व्यजकत्वमुखेन व्यवस्थितो ध्वनिव्यवहारो न कामपि क्षतिनावहतीति भावः । तथा चायमत्र संग्रहः-'पदानां स्मारकत्वेऽपि पदमात्रावभासिनः । तेन बनेः प्रभेदेषु सर्वेष्वेवास्ति रम्यता । विच्छित्तिशोभिनकेन भूषणेनैव कामिनी । पदद्योत्येन सुकवेनिना भाति भारती। (६४) प्रश्नः-असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरसादिध्वनेयंजकप्रकारान् प्रतिपाद्य तत्र वर्णानामनर्थकतया कथं रसादिव्यञ्जकत्वमिति सयुक्तिकं विवेचनीयम् । उत्तरम् -'यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिवर्णपदादिषु । वाक्ये संघटनायाञ्च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते ॥' इति कारिकानुसारमसंलक्ष्यमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिवर्णपद- पदावयववाक्य-सङ्घटनाप्रबन्धगतत्वेन षड्विधो ज्ञेयः । नदु व्याकरणमहाभाष्यादी वर्णानामनर्यकत्वोक्त्या कथं तेषां सङ्गयरसादिद्योतक्रत्वमिति चेदोच्यते 'शषौ सरेफसंयोगौ ढकारश्चापि भूयसा । विरोधिनः स्युः शृङ्गारे, तेन वर्णा रसच्युतः ॥ त एव तु निवेश्यन्ते वीभत्सादौ रसे चदा । तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसच्युतः ।।' इति कारिकाद्वयानुसार यदि वर्णानां व्यञ्जनाप्रयोज्यव्यङ्गयरसादिप्रतीतौ सहकारित्वं न स्यात्तर्हि ऋशारकरुणशान्तरसेषु द्योतनीयेषु कठोरवर्णसत्त्वे तेषां प्रतीत्यभावः, बीभत्सादौ तु कठोरवर्णसत्त्वे एव तत्प्रतीत्युत्कर्षो न स्यात् , तस्मात् कोमलवर्णैः साकं द्वारादिप्रतीतः, कठोरवणः सह बीभत्सादिप्रतीतेश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव तत्र तेषां वर्णानां सहकारिताया निर्णयसम्भवात् । तथा च महाभाष्येऽपि अभिधाशक्ति- विरहमूलकमेव कतिपयानामेव वर्णानामनर्थकत्वमुक्तं न तु सर्वेषां वर्णानां, नापि व्यञ्जनाशक्तिमूलकमनर्थकत्वं तेषां कथमपि सम्भवतीति वर्णेष्वपि व्यञ्जनाया अक्षतत्वेन तेषामपि रसादिव्यञ्जकत्वं सम्भवत्येवेति भावः । (६५) प्रश्नः-असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वनेय॑ङ्गयार्थविवेचनपुरस्सरं पद- प्रकाशतामुदाहृत्य तस्यैव वाक्यप्रकाशताया उदाहरणयोः सवि- शेष व्यङ्गयार्थ विवेचयत । उत्तरम्-'उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता, ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । क्रूरेण दारणतया सहसैव दग्धा, धूमान्धितेन दहनेन न चीक्षिताऽसि ॥ इतिः पद्यं हि असंलक्ष्यक्रमव्ययकरुणरसचनेः पदप्रकाशस्योदाहरणं बोध्यम् ।

·तृतीय उद्योतः ६६ लावाणके प्रामे प्रेयस्या वासवदत्ताया दहनसम्भावनया वत्सराजोदयनस्य दिलानो यम्-हे प्रिये ! कान्दिशीकतयाऽत्यन्तकातरक्षीमनावं त्वां धूनान्धितनवन्तबाs- दृष्ट्वैव सहला दहनोऽधाक्षीत् , अन्यथा तदस्था स्वाक्ष हिः कवनपि दग्धं न प्रवर्तेतेति भावः । अत्र हि वासवदत्तारूपेष्टवस्तुविनाशजन्योदयनवृतिलोकस्थायि- भावभूतरत्युद्दीपनदिभाव-ताशविधुरनयनविक्षेपाबुद्दीपनदिनावकम्पादनुसार तद. नुमितभयादिसञ्चारिभावपरिपोषितस्य करुणरसत्य व्यञ्जने 'ते' इति पदं वचन- वृत्तिविलक्षणगुणगणस्मारणद्वारा सहकारितामश्चतीति व्यक्तं प्रकृतरसत्य पद-वत्तत्व- मिति भावः। वाक्यव्यङ्ग्यश्चामलक्ष्यकमरसादिध्वनि विधः-शुदुः, सीर्णश्च । तत्र शुद्धस्यो- दाहरणम्-'कृतककुपितवापामोभिः सदैन्वत्रिलोकितनमपि गता यस्य प्रीत्या धृताऽपि तथाम्वया । नवजलधरश्यामाः पश्यन् दिशो भवती विना कठिन्दयो जीवत्येव प्रिये ! स तव प्रियः ॥ इति विरहे वैरेहीमुद्दिश्य रामत्योक्तिरियम् । इह हि त्वया यत्कृते समेऽपि राज्यसम्पद्भोगविलासादयः परित्यक्ताः, स रामलविरहे दूयमानमानसो भूत्वा विनश्वरं क्षणिकजीवनमपि नात्याक्षीदिति विक् तस्य कठोरत्वम- विवेकित्वञ्चेति रामवचनात् सम्पूर्णवाक्यमेव सीताया रामल्यानुसरणादिभिः परिपुष्टं परस्परानुराग प्रकाशयद् विप्रलम्भशारं व्यनक्ति। अत्र अस्थालारान्तरस्य साङ्कभावेन शुद्धत्वमस्य बोध्यम् । अलङ्कारान्तरसङ्कीर्णो यथा-'स्मरनवनदी- पूरेणोढाः पुनर्गुस्सेतुभिर्यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्वपूर्णमनोरथः। तदपि निखिल प्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा-नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रनं प्रियाः ॥' इति रूपकालङ्कारेणोपस्कृतस्य विप्रलम्भस्य पारस्परिकदर्शनात् सम्भोगशृङ्गारस्य चा ध्वनेरुदाहरणम् । तथाहि-अयमाशयः-प्रेयांसः प्रेयस्यश्च गुरुजनसमदे लज्जादि- परवशतया सामसुखमनुभवितुमपारयन्तोपि परस्परमाकस्मिकनयनमिश्रगविनोदे- नैव सुखमयं समयं यापयन्तीति भावः । अत्र मदने नवनदीपूरत्वस्य, गुरुजनेषु सेतुत्वस्य, लोचनेषु नलिनीनालत्वस्य, चारोपाद्विवक्षातत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन्' इत्यलङ्कारलक्षणानुगतेन रूपकेण विभावाचलङ्करणद्वारा प्रसाधितो विप्रलम्भः मिथो दर्शनलाभात् संभोगशृङ्गाररसो वा सकलवाक्येन व्यज्यते । (६६) प्रश्नः-सङ्घटनायाः सविशेष स्वरूपं प्रतिपाद्य तस्या गुणाभिन्न- भिन्नत्वयोः कतरः पक्षः श्रेयानिति सविशदं विवेवयत ।

·ध्वन्यालोक रहस्यम् उत्तरम्-'असभासा समातेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमालेति त्रिधा सङ्घटनोदिता ।।' इति कारिकानुसारं समासरहिता पैदर्भीरूपा प्रथना, श्रदीर्घ- सनासयुत्ता पाञ्चालीरूपा द्वितीया, दीर्घसमाससहिता गौडीरूपा तृतीया, इति त्रिन- कारा सङ्घटनात्मिका रीतिः क्रमशः उपनागरिका, कोमला, परुषा च वृत्तिा कथि- तेति भावः। अथ तल्या सङ्घटनाया गुणानतिरिक्तत्वं तदतिरिक्तत्वं वा अतिरिक्तत्व- पक्षेऽपि गुणाश्रया संघटना सङ्घटनाश्रया वा गुणा इति विकल्पत्रयेऽत्रोच्यते-गुणानां सङ्घटनानतिरिक्तवपक्ष सङ्घटनावृत्तित्वपक्षे वा सङ्घटनाया इव गुणानामप्यनियतविषय- वापत्तिः स्यात् , अर्थात् व्यङ्ग्यभूतेऽस्मिन् रसे इयमेव सङ्घटना भवेदिति यथा सङ्घटनाया विषयनियमो नास्ति तथैव गुणानामपि सङ्घटनारूपत्वे सङ्घटनानिष्ठत्वे वा विषयनियमो न स्यादिति भावः । न चेयमापत्तिरिष्टापत्त्या परिहर्तुं शक्या, गुणानां विषयनियमस्य व्यवस्थितत्वेन तदुच्छेदस्य कर्तुमशक्यत्वात् , तथाहि 'शारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमित्यायुक्त्या करुणविप्रलम्भकारयो- माधुर्यप्रकर्षत्य, रौद्राइतवीरबीभत्सेपु ओजसः, रसभावादिषु माधुर्यप्रसादयोर्व्यव- स्थितविषयताया गुणसङ्कटनातादात्म्यपदे भङ्गप्रसङ्गः । सङ्घटनायास्तु-'अनवरत- नयनजललवनिपतत्परिमुषितपत्रलेखान्तम्-' इत्यत्राविप्रलम्भनारे व्यङ्ग्येऽपि दीर्घसमासरूपाया' दर्शनेनासमासरुपायाश्चादर्शनेन 'यो यः शस्त्रं विभत्ति' इत्यादौ च रौद्ररसेऽपि व्यङ्गये दीर्घसमासाया अदर्शनेनान्वयव्यतिरेकव्यभिचारात् विषय- व्यवस्थाया वक्तुमशक्यतया गुणानां सङ्घटनास्वरूपत्वस्य सङ्घटनावृत्तित्वस्य वा वक्तुमसम्भवात् । अपि तु रसाश्रिता एवं गुणाः। तदुक्तम्-'तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिन ते गुणाः स्मृताः । अनाश्रितास्त्वलकारा मन्तव्या कटकादिवत् ॥' उप- चारात्तु (व्यञ्जकतासम्बन्धेन ) कथश्चिच्छब्दवृत्तयोऽपि गुणा उच्यन्ते इति त्वन्य- देतत् । न हि तावतैव तेष सङ्घटनात्मकत्वं तवृत्तित्वं वार्थत श्रापतितं कथमपि शङ्कनीयं रसादीनां वर्णपदव्यङ्ग्यत्वस्यापि सहृदयहृदयहारितया प्रसिद्धत्वेन तत्र सङ्घटनाविरहेऽपि व्यश्चरसादिवृत्तितया गुणानां सङ्घटनात्मकत्वस्य वक्तुमशक्यात् । किच चक्षुरादीनामिव तेषां यथास्वं विषयनियमितस्य स्वरूपस्य न व्यभिचार, अर्थात् यथा रूपप्रत्यक्ष चक्षुषो, रसप्रत्यक्षे रसनायाः, गन्धादिप्रत्यने घ्राणादीनां पृथक्कारणत्वकल्पने व्यभिचारो न भवति तथैव माधुर्यस्य करुणारादिवृत्तित्वे, प्रोजसो रौद्रवीरादिवृत्तिवे निर्णीते, माधुर्यव्याने करुणादिव्यजककोमळशब्दाना- मोजोव्यजने रौद्रादिव्यजककठोरशब्दानां च कारणत्वे व्यभिचारो न दृश्यते 'अनवर- ·तृतीय उद्योतः तनयनजले-'त्यादौ स्वाभाविक शब्दानां कोमलत्वम् , 'यो यः शस्त्रं बिभर्ति-' इत्यादौ च कठोरत्वमस्त्येव, केरलं समासस्य दीर्घवाल्पत्वाभ्यां सङ्घटनैव विपर्यस्तैति सङ्घटनाया व्यत्वे एव व्यभिचारः, न तु गुणाश्रयशब्दानां तस्मादन्ये गुणाः, अन्या च सघटना, न वा सङ्घटनामाश्रिता गुणा इति सिद्धान्तः। (३७) प्रश्नः-सङ्घटनाया गुणस्वरूपत्वपले प्राप्तामनुपपत्ति परिहत्य कवि- प्रतिभाया साहात्म्यञ्च ग्रन्थानुसारं विशदीकृत्य तस्या गुणाभिन्न- त्वभिन्नत्वादिसकलपक्षसाधारणं नियामकहेतुन् विवेवयत । उसरम्यचपि शब्देषु सइटनाया अदयनादयविभावन, गुगानाञ्च व्याय- व्यसकमान वृतित्वमिति तदनेदपक्षी दुरुपपाद एव, तथापि सङ्घटना-गुणानामपि नादान्यं कथचिदुपपादनीयम् । न च सइटनाया गुणरूरत्वे सङ्घटनारत् गुणाना- मपि अनियतविषयत्वं प्राप्नोति 'अनवरत... 'यो यः शतम्' इत्यादौ पूर्वोक्त. रीत्या सङ्घटनाया अन्वयन्यतिरेकव्यभिचारदर्शनेन तदभिन्नगुणानामपि तादृश- व्यभिचारस्य दुरित्वादिति वाच्यम् ? 'न टेकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति' भायोक्तिरीत्या चिंदेकमानविपरीतलक्ष्यनिरीक्षरौन लक्षणात्मकनियमव्यभिचरण- - स्यान्याय्यत्वात् । अर्थात् नियमानुसारं तल्लक्ष्यनेवान्यथाकरणीयमिति 'अनवरत इति माधुर्यगुणाश्रयशृङ्गारलक्ष्यं सनातरहितत्वेन 'यो यः शस्त्रम्.." इति योजो- गुणाश्रयरौद्रलक्ष्यश्च समासभूयिष्ठतया परिवर्तनीयमिति हृदयम् । न च तल्लक्ष्ये यदि किविदप्यचारुत्वमस्ति, तर्हि कथं न तत् सहृदयहृदयवेयं भवतीति वाच्यम् ? सहृदयानां विलक्षणऋविप्रतिभाप्रभावितान्तःकरणतया आवरणभावच्छिन-रत्याध- 'बच्छिन्न-चिदानन्दचमत्कारनिननमानसतया च ताशस्खलनप्रयोज्याचारुत्वस्य भानाभावात् । तथाहे-द्विविधो हि दोषः कः, अव्युत्लत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्च । 'तत्राव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरोहितत्वात् कदाचिन्नापि लक्ष्यते, यस्त्वशक्तिकृतो "दोषः स झटित्येच प्रतीयते । इदमत्र तत्वं लोकोत्तरकवित्ववीजभूता प्राक्तनपुण्य- सम्भारजन्यविलक्षणसंस्कारास्मिका प्रतिभेव शक्तिः । तदुक्कं-नवनवोन्मेष- 'शालिनी बुद्धिः प्रतिभा'। तदुपयोगिसकलपदार्थपरामर्शकौशलं नैपुण्यरूपा च व्युत्पत्तिः। कवेस्तयोरभावश्च दोषप्रयोजकः । तत्र प्रतिमामात्रशालिकविकल्पित काव्ये समस्तवस्तुवृत्तान्तनैपुण्याभावप्रयोज्यं वचन किश्चन स्खलनमपि नदीयप्रति- भोद्रकोन्मीलितवस्तुवृत्तवर्णनावैचित्र्यभावनया समाहितचेताः सचेताः कदाचित्राप्यव- . .

·७२ ध्वन्यालोक रहस्यम् दधाति । किन्तु केवलव्युत्रत्तिशालिसकलगुणमालिकविकल्पिते काव्ये यथौचित्य वर्णितेऽपि वस्तुजाते प्रतिभाचिरहात् तस्य शब्दार्थयोरेवोत्कटं स्खलनं झाटेत्येवानाया- सदेचं भवतीति । तदुक्तम्-'अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कवेः। यस्त्व- शक्तिकृतस्तस्य स झटित्येव भासते' ॥ इति । अत एव महाकवीनामपि कालि- दातादीनामुत्तमदेवताविषयप्रसिद्धतन्भोगशृङ्गारनिवन्धनाधनौचित्यस्य 'अनौचित्याहते नान्यद् रसभङ्गस्य कारण'मित्यादि रीत्या दोषदर्शनेऽपि लोकोत्तरप्रतिभातिरोहिततया प्राम्यत्वेन प्रतिभानं न भवति । यथा कुमारसम्भवे देवीसम्भोगवर्णनस्य मातापित्रोः सम्भोगवर्णनस्येवानुचितत्वेऽपि सहृदयानां वैरस्य न जायते कविप्रतिभैव तत्र कारणम् । 'अनवरत'-इत्यादौ तु अप्रतिभकविनिबद्धसमासबहुलशब्दैर्व्यज्यमानोऽपि झारः सहृदयेभ्यो न रोचते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कविप्रतिभायाः प्रभावो न मतिमतां तिरोहितः। परन्तु यो यः शस्त्रम् " इत्यादेरलक्ष्यत्वसम्पादनाय कवि- प्रतिभातिरोहितत्वात् सहृदयैरप्रतीयमानोऽपि विच्छिन्तिविरहो हठात् कल्पनीयः स्यादिति महती अनुपपत्तिरिति नायं गुणसङ्कटनातादात्न्यपक्षः समीचीनः प्रतिभाति । किन्तु सकलपक्षसाधारणः सङ्घटनाया नियामकहेतुस्तु-"तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृ- वाच्ययोः' इति कारिकानुसारं रसभावविदः कविवक्तुः, ध्वन्यात्मरसाङ्गल्य रसा- भासाङ्गस्य वा वाच्यस्य चौचित्यमेव सर्वथाऽऽश्रयणीयम् । किञ्च 'विषयाश्रयमप्य- न्यदौचित्यं तां नियच्छति। काव्यप्रभेदात्रयतः स्थिता भेदवती हि सा ॥' इति रीत्या तस्या मुक्तकादिविषयौचित्यमपि नियामकं तथा च यथा वक्तृवाच्ययो- चित्र्यात् तदौचित्यं सङ्घटनां नियमयति, तथैव विषयस्यापि मुक्तकादिभेदेन चैचि- त्र्यात् तदौचित्यमपि तां नियमयतीति सारम् । इदं तु तत्त्वमिहावसेयम्-सङ्घटना गुणरूपा गुणवती गुणवृत्तिर्वा भवतु, कस्मि- चिदपि पक्षे न काप्यस्माकं क्षतिः तथाहि यदि सा सङ्घटना वस्तृवाच्यविषयौचित्य- विहितविषयव्यवस्था सती नियता, तर्हि तस्या गुणरूपत्वे गुणाश्रयत्वे वाऽप्रधानत्वा- भावावानियतविषयता । गुणनिष्ठत्वापक्षेऽपि वक्त्राद्यौचित्येनैव गुणानामपि विषय- नियमनात् तदाश्रितायाः सङ्घटनाया अपि नियतविषयता सजातैव । एवञ्च नियत- विषयतया तस्याः प्रागुक्तं रसादिव्यजकत्वमप्यव्याहतं भवति । अत एव पक्षत्रय- मप्यत्र समीचीनमेव प्रतिभाति, तत्रापि समीचीनतमत्वं सङ्घटनाश्रयगुणपक्षस्यैव, व्यत्यव्यजकभावेन गुणवती सङ्घटनेत्येवमविसंवादिप्रतीतेः सत्वात् । तदुक्तं लोचने- गुणाः सङ्घटनेकरूपाः, तथापि गुणनियम एव सङ्घटनाया नियमः । गुणाधीनसङ्घ- ·तृतीय उद्योतः टनापक्षेऽप्येवम् । सङ्कटनाश्रयगुणपक्षेपि सङ्घटनाया नियामकत्वेन यद्वक्तृवाच्यौचित्यं हेतुत्वेनोक्तम् , तद्गुणानामपि नियमहेतुदिति पक्षत्रयेऽपि न कश्चिद् विप्लव इति तात्पर्यम् । (६८) प्रश्नः-मुक्तकेनु विनोदाहरणद्वारा को रसबन्धाभिनिवेशित्वं प्रतिपाद्य निम्नकारिके सोपष्टम्भ व्याख्येये-'एतद्यथोक्तमौ- चित्यमेव तस्या नियामकन् । सर्वत्र गद्यवन्धेऽपि च्छन्दो नियम- वर्जिते ॥ 'रसवन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता । रचना, विषयापेक्षं तत्तु किचिद्विमेदवत् !' उत्तरम्-'अलसवलितः प्रेमादिह कुलीकृतः, क्षणमभिमुखै जालोलेनि- मेवपराङ्मुखैः । हृदयनिहितं भावाकूतं चमद्भिरिवेक्षणैः, कथय सुकृती कोऽयं मुग्वे ! त्वयाऽद्य विलोक्यते' इति हि मुक्तकं कवेरनरुकत्य पूर्वराणाल्यविलम्भशृङ्गार- रसल्यन्दिसहृदयहृदयहारि च प्रसिद्धमेव । किं दा तस्यैव कवेः-'लिखनास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो, निराहाराः सख्यः सततरदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पजर कैस्तवावस्था चेय विसृज कठिने ! मानमधुना ॥ इति च मुक्तक- मीख्यिविप्रलम्भङ्गारव्यजकं प्रसिद्धन् । 'एतद्यथोक्तमौचित्यनिति कारिकाया अयमाशयः-एतत् सम्प्रति पद्यकाव्यप्रस्तावे यथोचनुक्तमनतिकन्य, अर्थात् वक्त- वाच्य-प्रबन्धात्मकविषयाणमौचित्यमेव, न लन्यत् विदिदरि, नुल्ययुक्त्या 'वृत्त- वन्धोज्झितं गद्य मिति लक्षणलक्षित छन्दोनियमवर्जित = छन्दोविहीने सर्वत्र गद्य-. काव्येऽपि तस्याः सङ्घटनाया नियामकं बोध्यम् । विशेषानुकत्वात् तुल्यन्यायादुभयत्र सङ्घटनानियमहेतुस्तुल्य एवेति भावः । 'रसबन्धोक्तमौचित्यमिति कारिकायास्त्षयम- भिप्रायः-सर्वत्र पद्य इव गद्येऽपि रसवन्धोक्तमौचित्यं प्रागुक्तप्रवन्धगतरसौचित्यं संश्रिता रचना सङ्घटना भाति, किन्तु तइसौचित्वं पुनः विषयापेक्षं प्रवन्धौचित्यानु- रोधि सत् , किश्चिद् ईषदेव विभेदवत् विभिन्नं न त्वत्यन्तं विलक्षणं भवतीति भावः । इदमत्र बोध्यम्-सर्वत्र सङ्घटनायां रसौचित्यमादरणीयम् । न ह्येतावता विषयौ- चित्यस्यावहेलना भवति, तदनुरोधेनापि तस्या आनुषङ्गिकयत्किचि लक्षण्यदर्शनात् । परन्तु मुख्यं रसौचित्यमेवेति हृदयम् । तदुक्तं वृत्तौ-'अथवा पद्यवद् गद्यवन्धेऽपि रसबन्धोक्तमौचित्यं सर्वत्र संश्रिता रचना भाति । तत्तु विषयापेक्षं किञ्चिविभेदवद् भवति । न तु साकारम् । सर्वथाऽत्यन्तमिति यावत् । सर्वथा लक्षण्ये तुत स्यापि ·ध्वन्यालोक-रहस्यम् मुख्येत्वमेव स्यादिति तात्पर्यम् । यदि हि प्रबन्धौचित्यमेव मुख्यं स्यात्तर्हि आख्यागि- कायादि करुणविप्रलम्भयोर्दीर्घसमासैव सङ्घटना शोभेत, न हि तथा वस्तुतः शोभते। तस्माद् रसौचित्यमेव श्रेय इति सारम् । (६९) प्रश्नः-प्रवन्धात्मककाव्यस्य रसादिव्यजनप्रकारान् सोपष्टम्भं प्रतिपाद्य तत्र भावौचित्यस्यावश्यकत्वं सम्यग् विवेचनीयम् । उत्तरम्-इह हि प्रबन्धस्य रसव्यजकरने रसोचितकथायाः स्थापनं प्रथमम्, तत्राप्यनुपयोग्यंशस्य परित्यागः, उपयोग्यंशस्य कल्पनञ्च द्वितीयम् , रसोपयोगि- सन्धि-तदङ्गसन्निवेशनं तृतीयम्, उचितावसरे रसस्योद्दीपनप्रशमनयोजनं चतुर्थम् , प्रबन्धसमाप्तिपर्यन्तमङ्गिरसानुसन्धान पश्चमम्, अलंकाराणां रसोषयोगितया घटनं षष्ठं च निदानं बोध्यम् । तदुक्तम्-विभावभावानुभावसञ्चायोचित्यचारुणः। विधिः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ॥ इति वृत्तवशायातां त्यक्त्वाऽननुगुणां स्थितिम्। उत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरचोचितकथोनयः ।। सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसाभिव्यक्त्यवेक्षया न तु केवलया शान-स्थितिसम्बादनेच्छया ॥ उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा । रसस्यारब्धविश्रान्तेरनुसन्धानमङ्गिनः ॥ अलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम् । प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकरवे निबन्धनम् ॥ इति ॥ अयं भावः-विभावभावानुभाव- संचारुिणामौचित्ये प्रकृतरसानुकूल्येन चारुणः परमरमणीयस्य वृत्तस्य पुराणादि- प्रसिद्धम्य, उत्प्रेक्षितस्य स्वयं कविकल्पितल्य, कथाशरीरस्येतिवृत्तस्य रचनं प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे प्रथमं निवन्धनं बोध्यम् इतिवृत्तवशेन कथाप्रसङ्गेनोपस्थिताम्, अननुगुणां रसप्रतिकूलां स्थिति कथांशं त्यक्त्वा स्वयं कल्पयित्वापि मध्ये रसानु- कूलायाः कथाया ऊहो द्वितीयं कारणं बोध्यम् । रसानां व्यञ्जनानुकूल्येन न पुनः केवलं नाव्यादिशास्त्रीयसिद्धान्तानुसरणस्पृहामात्रेण मुखप्रतिमुखगर्भविमर्शनिर्बहण- सन्धीनां तदङ्गानाञ्चोपक्षेपादीनां योजनं तत्र तृतीयं निदानं ज्ञेयम् । अन्तरा मध्ये उचितावसरे रसस्योद्दीपनं प्रशमनञ्च तत्र चतुर्थं कारणं बोध्यम् । प्रबन्धस्यारम्भा- वसानपर्यन्तं प्रधानस्य रसस्यानुसन्धान पञ्चमं तत्र कारणं ज्ञेयम् । यथेच्छमलंकार- निर्माणस्य प्रतिमासत्वेऽपि प्रस्तुतरसानुगुण्येनेवालंकाराणां योजनश्च षष्ठं तत्र निबन्धनं भवतीति बोध्यम् । भावनामौचित्यन्तु प्रकृत्यौचित्वाद् भवति । प्रकृतिश्यो- सममध्यमाधमभेदेन त्रिप्रकारा, दिव्यमानुषादिभेदेन च त्रिप्रकारा भवति । तां सर्चा- मपि प्रकृति यथायोग्यमनुसत्यासंकीर्णतयोपनिबध्यमानः स्थायीभाव औचिस्याशाली ·तृतीय उद्योतः भवति । अन्यथा तुं अधमप्रकृतावुत्तमप्रकृत्यौचित्येन, दिव्यप्रकृती मानुषप्रकृत्यौ- चिस्येनोपनिवध्यमानो रत्यादिस्थायिभाव औचित्यं नावहति, प्रत्युत प्रतिकूलतया रचनाया मिथ्यात्वमुपस्थापयन् वैरस्यमादधाति । तथा च केवलमानुपस्य राजादेवर्णने सप्ताणवलङ्घनादिस्वरूपा उत्साहात्मकन्यापाराः कविनोपनिबध्यमानाः सौष्ठवशालिनोऽपि नीरसा एव प्रतीयन्ते । ननु सातवाहनप्रभृतीनां सर्वोरिपक्षमाणां मानुजां नान- लोकगमनादयः श्रूयन्ते, तदलोकसामान्यप्रभादतिशयवर्णने किमनौचित्यमेवेति चेद- त्रोच्यते नास्माकमभिप्रायोऽयं यद् राज्ञा प्रभावातिशयरर्णनमनुचितमेव, किन्तु केवलमानुपाश्रयेण योत्पाद्यवस्तुकथा क्रियते तस्यां दिव्यमौचित्यं न योजनीयम् । दिव्यमानुषोभयाश्रितायान्तु कथायानुभयौचित्ययोजनमविरुद्धमेव । यथा पाण्डवादि- कथायां दिव्यमानुपोचितायां तदुभयौचित्ययोजनं न बैरल्यमादधाति, सातवाहनादिषु च राजसु यावदपदानं भ्रूयते, तावन्मात्रमुपनिबध्यमानमनुगुणत्वेन प्रतिभासते। तद्व्यतिरिक्तं तु तेषामेवोपनिबध्यमानमनुचितमेवेति तत्त्वम् । तदुक्तम्-'अनौचि- त्याहते नान्यद् रसभञ्जस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ (७०) प्रश्नः-उत्साहादेर्दिव्यमानुषादौ तारतम्येऽपि रत्यादेः सर्वत्र तुल्यरूपतया तारतम्याभावात् तदौचित्यपरीक्षणे का वाचो- युक्तय इति सोष्टम्भं विवेश्यत । उत्तरम् ननु उत्साहादेदिव्यमनुजयोः समानरूपस्वाभावेन तारतम्यात् तदौ- चित्यपरीक्षणस्यावश्यकत्वेऽपि रत्यादेः सर्वत्र तुल्वरूपदेनेच वर्णनीयतया तत्र दिव्य- मानुषाद्यौचित्यपरीक्षणं व्यर्थमेवेति चेदत्रोच्यते-तत्रौचित्यातिक्रमे मुतरां दोपः । तथाहि अधमप्रकृत्यौचित्येनोत्तमप्रकृतेः शारोपनिवन्धने का नाम न भवेदुपहा- स्यता ? झारेऽपि उत्तममध्यमाधमत्वेन नानाप्रकारं प्रकृत्यौचित्यं वर्तत इदमत्र तत्वम्-उत्साहो क्या देवानां न तथा मनुष्याणामित्युभयौचित्यतारतम्यस्येव 'स्थैर्येणोत्तममध्यमाश्रयाणां नीचानां संभ्रमेण' इत्यादि नाट्यशास्त्रोक्ते, यथा रति- उत्तममध्यमप्रकृतीनां न तथाऽधमप्रकृतीनामिति रत्यौचित्येऽपि तारतम्यात् तत्परी- क्षणमप्यावश्यकमेव । न चैवमपि रतौ दिव्यौचित्यपरीक्षणमयुक्तमेव, दिव्यानां तत्र तारतम्याभावादिति वाच्यम् ? नाटकादौ रितं तथा ।' दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यद् ब्रीडाकरच यत् । शयनाधरपानादि "एभिर्विवजितः' इति रीत्या राजादिषु उत्तमनाय- केषु प्राम्यसम्भोगक्षारोपनिबन्धनस्याभिनयानौचित्येन निषेधवत् देवेश्वपि तन्नि- एव।

·२ ध्वन्यालोक-रहस्यम् जचनायोत्तमनानवप्रकृत्यौचित्यस्यैव रतौ दिव्यौचित्यस्य विवक्षितत्वेन तदति- रसदिव्यौचित्यपरीक्षणे तात्पर्याभावात् । दृश्यकाव्यवत् तुल्ययुक्त्या श्रव्यकाव्येऽपि तादृशसम्भोगवर्णनल्यायुतत्वात्। तदुक्तं वृत्तौ-तस्मादभिनेयार्थे श्रव्येच काव्ये यदुत्तम- प्रश्ते मजादेखत्तमप्रकृतिभिनायिकाभिःसह ग्राम्यसम्भोगवर्णनं, तत् पित्रोःसम्भोगवर्ण- नभित्र सुतरामसथम् । तथैवोत्तमदेवताविषयम् । न चैवमुत्तमप्रकृतिविषये किं सम्भोग- शृङ्गारवर्णनमनुचितमेवेति वाच्यम् ? सम्भोगशृङ्गारस्य परस्परप्रेमालापदर्शनसम्मे- लनादिप्रकाराणामपि सम्भवेन केवलसुरतलक्षणमश्लीलांशं विहाय ताशप्रकारान्त- वर्णने दोषाभावात् । सम्भोगङ्गारप्रकारेषु उत्तमप्रकृतिविषये सुरतातिरिक्ता एव प्रकारा वर्णनीया इति हृदयम् । तस्मादुत्साहादिवद् रतावपि प्रकृत्यौचित्यं परीक्षणीय- मेव । एवं विस्मयादिष्वपि ज्ञेयम् । यत्तु एवंविधे विषये महाकवीनां कालिदासादीना- मप्यसमीक्ष्यकारिता लक्ष्ये दरीश्यते स दोष एव । स तु दोषो लोकोत्तरप्रतिभा- पिहितत्वात्तेषां न लक्ष्यते इति त्वन्यदेतत् । तथा च भरतादिस्थितिननुवर्तनानेन महाकविप्रबन्याँश्च पर्यालोचयता स्वप्रतिभाश्चानुसरता कविनाऽवहितचेतसा भूत्वा विभावाद्यौचित्यभ्रंशपरित्यागे परः प्रयत्नो विधेयः । अर्थात् इतिहासादिषु रसवतीषु कथासु विविधासु सतीष्वपि यत्तत्र विभावाद्यौचित्यवत् कथाशरीरं तदेव प्राचं, नेतरत् । तदुक्तं-कथाशरीरमुत्पाद्य वस्तु कार्य तथा तथा । यथा रसमयं सर्वमेवैतत् प्रतिभासते ॥ (७१) प्रश्नः-प्रबन्धस्य रसादिव्यजकत्वेतृतीयचतुर्थकारणे सोदाहरणे प्रतिपाय प्रबन्धगतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वनेरुदाहरणं व्यङ्गयार्थ- प्रदर्शनपुरस्सरं प्रतिपादनीयम् । उत्तरम्-प्रबन्धस्य रसादिव्यञ्जको चेदं मुख्यं तृतीयं निबन्धनं यत् मुख- प्रतिमुखगर्भविमर्शनिर्वहणाख्यानां पश्चसन्धीनां तदङ्गानाञ्चोपक्षेपपरिकरप्रभृतीनां रसाभिव्यञ्जनाय योजनम् । अर्थात् यथा शरीरावयवसुसन्निवेशेनात्मन उत्कर्षो भवति तथैव सन्धि-सन्ध्ययोजनेन प्रवन्धव्यङ्गयरसस्योत्कर्षों जायते इति बोध्यम् । सन्धिश्च-'अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरकान्वये सति' इति दर्पणोक्कदिशाऽवसेयः। तथा च सन्धयः पश्च तदङ्गानि च चतुःषष्टिविधानि इति वृत्तावयवात्मकत्वेनार्थ- विशेषाः रसव्यजनोपयोगिनः सुतरां भवन्तीति बोध्यम् । यथा रत्नावलीनाटिकायां- "प्रारम्मेऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेती, देवे चेत्यं दत्तहस्तावलम्बे । सिद्धान्तिास्ति ·तृतीय उद्योतः सत्वं तथापि-स्वेच्छाची भीत एतास्ति भर्तुः । इति प्रकृतलीररसव्यन्जनोपयोगा- पैक्षयैव यौगन्धरायगोतस्वव्यापारदेवनिजत्तिरूपमुखसन्ध्यङ्गपरिन्यास देः सनि- वेशः कविना कृतो न तु केवलं शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया । अर्थात् सन्ध्याप्रयोजनं प्रतिपादयता मुनिना भरतेन सन्ध्यङ्गानां रसानुकूल्यस्यावश्यंभावस्थानुशिष्टत्वात् तम्प्रति श्रद्धान्ध्येन रसप्रतिकूलान्यपि केवलं तेन प्रतिपादितानीति कृत्वा गौरवादेव प्रबन्धेषु सन्धि-तदङ्गानि नैव सन्निवेशनीयानीति भावः । अन्यथा तथाऽऽचरणे कवेर्महती त्रुटिः सहृदयैरनुभूयते यथा-वीररसप्रधाने वेणीसंहारनाटके प्रकृतवीर- रसानुगुण्यमनवेक्ष्यैव कविना नारायणभट्टन भानुमतीदुर्योधनयोोंगे रतिभोगार्थ- समीहारूपस्य विलासाख्यस्य प्रतिमुखसन्ध्यङ्गस्य भरतानुशासनश्रद्धाजाज्यन कृतः सन्निवेशः सहृदयानां नितान्तं वैरस्यनादधाति । इदञ्च चतुर्थ प्रवन्धस्य रसव्यञ्जकरवे निमित्तम्-यद् यथावसरं रसल्योद्दीपन- प्रशमने भवतः । अन्यथाऽनवसरेऽपि पुनः पुनरुदीप्यमान हि रसो वरस्यमावहति । तदुक्तं लोचने-'गाढं बनवपीडितो . रसः सुकुमारतरमालतीकुसुमवज्झटित्येव म्लानिमवलम्वते विशेषस्तु ऋक्षारः । अतएवानवसरे रसस्योद्दीपनप्रशमने रसदोष- त्वेन प्रकाशादौ प्रतिपादिते । इहापि पक्ष्यते-'प्राण्ड एवं विच्छित्तिरकाण्डे व प्रकाशनम् । इति । उचितावसरे रसस्योद्दीपनप्रशननयोरुदाहरणं यथा रत्नवल्यामेव मदनपूजनावसरे राजदर्शनानन्तरं 'कथमयं स राजोदयनो, यस्याहं तातेन दत्ता' इति सागरिकोक्त्या पूर्वरागशृङ्गारस्योद्दीपनमुचितावसरे विहितम् । अङ्कान्त च वासवदत्ताया भयेन तत्स्थानात्तस्या निष्क्रमणोपन्यासेन तदुचितोपशमनं विहितम् । अग्रे च चित्रफलकोल्लेखेनोद्दीपन, पुनः सुसङ्गताप्रवेशोपन्यारेन प्रशमनश्चोपपादितम् । प्रबन्धगतसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यवस्तुछनेरुदाहरणं यथा-'अलं स्थित्वा श्मशाने- स्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कुले । कङ्कालवहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥ न चेह जीवितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेप्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥' इति मृध्रगोमायुसंवादे मृतं शिशुमादाय श्मशाने दग्धुमुपागतान् तत्परिजनानपसारयितुं गृध्रस्योतिरियम् । 'इह दिन एव पललं भक्षयितुं समर्थस्य गृध्रस्यौतौ प्रबन्धेन स्वतः सम्भविवाच्यवत्कृप्रकरणादिवैशिष्टयेन गृध्रवृत्तिशवपरिजनविसर्जनाभिलाषात्मक वस्तु ध्वन्यते । तादृशगृध्रवाक्यश्रवणेन शवं त्यक्त्वा गन्तुमुद्यतान् तानेव गोमायु- हिरति-आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुत्रिघ्नो मुहूर्तोऽयं ·ध्वन्यालोक रहस्यम् जीवेदपि कदाचन ॥ 'अमु कनकवर्णानं बालमप्राप्तयौवनम् गृध्रवाक्यात् कथं बाला- स्त्यजब्वमविशङ्किताः ॥' अत्रापि ऋोकद्वयात्मकः प्रबन्धो वाच्यद्वारा गोमायुवृत्ति- शवपरिजनगमननिवर्तनाभिलापात्मकं वस्तु व्यनक्तीति प्रवन्धस्य संलक्ष्यकमव्यय- वनिव्यञ्जकत्वं स्फुटमेवेति भावः । (७२) प्रश्नः :-'सुप्-तिङ्-वचन-सम्बन्धैस्तथा कारकशक्तिभिः । कृत्त- द्वितसमासैश्च द्योत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचित् ॥ कारिकामिमां सोप- क्रमं व्याख्याय 'न्यकारो ह्ययमेव मे यदयः इति पद्य संलक्ष्य- क्रमव्यङ्गयवस्तुध्वनित्वसत्वेऽपि कथमसंलक्ष्यक्रमरसध्वनित्व- मिति सयुक्तिकं विवेचयत। उत्तरम-सुबादिसमासान्तः क्वचिदसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिर्योत्यो भवतीति भावः । अयमभिसन्धिः-यथा 'यस्त्वसंलक्ष्यक्रम'' इति कारिकाप्रति- पायवर्णादिप्रवन्धान्तैः शब्दैः क्वचिद् विभावादीन् वाच्चान् वोधयित्वा तत्सम्बन्धेन साक्षाद् रसादिर्ध्वन्यते, क्वचिच्च वाच्यार्थान् प्रतिपाद्य वस्तुरूपान् विभावादींश्च व्यञ्जनयाऽवगमय्य तत्सम्बन्धेन परम्परया रसादिन्यते, तथैव सुबादिभिरपि साक्षात् परम्परया च रसादिन्यते । एवञ्च 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरय- इत्यादिषु वस्तूनां साक्षाद् व्यङ्ग्यत्वेऽपि अन्ते रसादिध्वनावेव पर्यवसानं भवति । कारिकार्थश्च-अलक्ष्यक्रमो ध्वनेरात्मा रसादिः सुब्विशेषैस्तिविशेषैर्वचनविशेषः सम्बन्धविशेषैः कारकशक्तिभिः कृतिशेषैस्तद्धितविशेषैः समासैश्चेति च शब्दान्निपातो- पसर्गकालादिभिः प्रयुक्तरभिव्यज्यमानो दृश्यते । 'न्यक्कारो वयमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः, सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षस- कुलं जीवत्यहो रावणः । विधिच्छऋजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा, स्वर्ग- प्रामटिकाविलुण्ठनथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥ इति पद्ये 'अयमेव मे यदरयः' इत्यत्र में इति स्विभक्त्या अरयः' इति बहुवचनेन एक्कारेण च सम्भूय पराभवान्तरा- सम्भवद्वारा स्वपराक्रमातिशयः, त्रैलोक्याद्वितीयविक्रमेण निजेन सहकस्यापि वध्य- घातकभावानौचित्यं किं पुनर्बहूनामिति च व्यज्यते । 'तत्राप्यसौ तापसः' इत्यत्र तापसषटकाम्प्रत्ययेन अपिना निपातेन च नितान्तवीरनृपतेः शत्रुत्वस्य कथश्चि- स्वयत्वं तपोमात्रसाधनस्य युद्धानभिज्ञत्वेन तदनौचित्यं च ध्वन्येते । 'निहन्ति' 'बीवति' इति तिब्म्याम् , 'अत्रैव' इत्येवकारेण, 'नि'इत्युपसर्गेण 'अहो' इत्यव्ययेन ·७ तृतीय उद्योतः राक्णपदेन च सम्निस्य मदनाधितो यदि सतिटेन' अत्र स्थितोऽपि यदि तूष्णी भवेद , अतूप्पीभावेऽति निशाचरान द न हन्यात , कल्यचिदेकस्य निशाचरस्य हननेऽपि त कुलमेर समूलपातं सम्प्रत्येव न हन्यान् , तथासत्वेऽपि यदि लोर विलक्षणविसामो राबान माहं न जीवेयं तदैतन् कथञ्चिद् युज्येतापि, न तथा दक्षत इाद विचित्रमेवेदं मद्विख्यातशौर्यःतिकूलमलिनुस्तदनिति ध्वन्यते । 'धिधिच्छन्नजितमि'युनराधेन च शुरस्य दुर्जयवं, तद्विजयिने मेत्र- नादस्य शौर्यप्रकर्षण रामविजयसोय, तदकरणे तम्ब निन्दनीयतमत्वं, कुम्भकर्णज्य सर्वथा त्यक्तनिद्रत्या क्षुद्रतापसस्य नटिति विजेयत्वं, तदननुष्टाने तत्तवैफल्य- मित्यादि निरधि वस्तु व्यज्यते. सनलवाक्येन व कुत्साधिक्येन स्वरोधोद्भवी- चिन्नं तेर रोवरसः, उनयुद्वमा कोरमो दा पर्यवसाने ध्वन्यते । तथा व प्रथनं तादृशानन्तवस्तूनां व्यजनेऽपि अन्ततस्तद्वारबोन्सरसम्वनेः पर्यवसानेन संलक्ष्यक्रमच्याथत्वेऽपि पर्यन्तेसंलक्ष्यमव्यङ्गथरसवनेरेव सहृदयहृदयद्यत्वेन विरोधाभादादिति हृदयम् । किश्चात्र रावणस्य स्वयं 'रावण' इति स्वनामोच्चारणा- सञ्जते रवणपदस्य त्रैलोक्याद्वितीयपराक्रमशालिवविशिष्टस्वार्थबोधकत्वादर्थान्तर- संक्रमितवाच्यवनेरपि मानेन तथाविधव्यञ्जकबाहुल्यसद्धानेन च काव्यस्य सर्याति. शागिरचनासौन्दर्य समुम्भते इत्यतं पहवित्तेन । (७३) प्रश्नः-'अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः। श्वः श्व: पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना। अस्मिन् पद्ये व्यङ्गयव्यजक- भावप्रकारान् सम्यग् विविच्य निम्नलोकयोर्व्यङ्गयार्थ सविशद प्रतिपादयत-अवसर रोउं चित्र णिम्लिाई मा दुसरे हअच्छीई। दंसंणलेत्तुम्मत्तेहिं जे हि हिमनं तुदण णान्नम् ॥ अण्णत्त वञ्च वालम ! अहामन्त किसमलोएलिएनम् । होजा- श्रामीरुत्राण तुहाण संवन्धो विथ नहोइ ।' उत्तरम्-'अतिक्रान्तसुखाः काला' इत्यत्र कृत्तद्धितक्चनैरसंलक्ष्यकलव्यजयः 'पृथिवी-गतयौवना' इत्यनेन चात्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिः प्रकाश्यते । तथाहि- अतिक्रान्तेति अतीतकालार्थवाचितप्रत्ययेन सुखस्य जात्वपि न दर्तमानत्वं तद्धारा कालस्यातिभीषणत्वम्, 'प्रत्युपस्थितेतिकप्रत्ययेन नितान्तप्रतिकूलतया दारुणदुःखानां पूर्वकालादेव सम्बन्धोऽनिराकरणीयत्त्वञ्च, मतेति तन दृषिव्या शौचनस्यापरावर्तनो- ६ध्व०र० ·८० ध्वन्यालोक रहस्यम् यत्वं, तेन तस्याः निस्सारतया हेयत्वं, दिवसानां पापिजनसम्पर्कवोधकच्छप्रत्ययेना- पकृष्टतातिशयः, वहुवचनेन कालस्यात्यन्तक्लेशेन यापनीयत्वं, श्वः वः इति वीप्सया पापीयदिवसत्वे पृथिव्या गतयौवनत्वे च कालव्यापकत्वम्, व्यज्यन्ते, तैश्च व्यज्यमानः सः निर्वेदद्वारा शान्तरसो व्यज्यते, अथ च यौवनस्याचेतनायां पृथिव्यां बाधात् , गतयौवनापदेन लक्षणामूलव्यजनया लक्ष्यमाणोपभोगाक्षमत्वस्य हेयत्वं द्योत्यते तेनात्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिरपि सहृदयैवेद्यते इत्याकूतम् । 'अपसर रोदितुमेव निर्मिते मोत्युंसय में हताक्षिणी। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां हृदयं तव न ज्ञातम् ॥ इति कमप्यनुनयन्तं नायकम्प्रति खण्डिताया नायि- काया उकिरियम् । हे शठ! अपसर अनुनयं विहाय दूरं गच्छ, रोदितुमेव, न तु दर्शनानन्दमनुभवितुं देवेन निर्मिते अभाग्योपहते ममाक्षिणी मा उत्पुंसय, कृत्रिमा- नुनयेन रोदनवाहुल्यसम्पादनद्वारा नोच्छूने कुरु । केवलं तवावलोकनेनैव न तु व्यव- हारसमीक्षणेन याभ्यां मदक्षिभ्यां तवैवविधकपटोपन्यासपटुहृदयं न परिचितमिति भावः। अत्र प्रधानतया 'अपसरे ति तिङन्तेन नायकविषयरोषप्रकटनद्वारा तदप- राधानामक्षम्यत्वं, मानवप्रयासवैयर्थ्यसूचनद्वारा दैवकृतेरपरिवर्तनीयत्वञ्च व्यज्यते । गौणतया च तदनुयायिभिरेव-हतमात्र-हृदयादिशब्दहृदयङ्गमावलोकनानधिकारि- त्वसौभाग्याभाव-व्यवहार-विवेकवैधुर्य-शठत्व-मांसलत्वानि व्यज्यन्ते । 'अन्यत्र ब्रज बालक ! तृष्णायमानः कयमालोकयस्येतत् । भो जायाभीरुकाणां युष्माकं सम्बन्ध एव न भवति ॥ इति प्रच्छनकामुकी काचित् प्रगल्भा नायिका निजभाया भीत्या सततं स्वसनिधौ स्थातुमपारयन्तं वलभं रिरंसया कदाचिदुपगतं भर्त्सयति । हे बालक ! प्रणयतारतम्यपरिच्छेदाकुशल! अन्यत्र गच्छ, न तु मदन्तिके तिष्ठ, ये खलु त्वादृशाः पाणिग्रहीत्या भ्रूभनमात्रेण नितरां बिभ्यति, तेषां परकीयया प्रेयस्या प्रणयबन्धो न कथमपि संभाव्यते इति भावः। अत्र बालकेति सम्बुद्धथा विवेक- शून्यत्वं, तेन जायाभीरुकत्वेऽपि अन्यप्रणयौत्सुक्यायोग्यत्वं, प्रणयतारतम्यपरिच्छे- दापाटवञ्च, तृष्णायमान इत्यनेन, भो इति सोलुण्ठसंबुद्धधा च वस्तुतत्वानभिज्ञत्वं, जायाशब्देन सन्तानजननमात्रकारणत्वद्वारा प्रणयादिराहित्य, तेन तस्या भीतेरनी- चित्यं, भीरत्वेन नितान्तपारवश्यं, तेन पुनः प्रणयभासम्भावना, कुत्सार्थककप्रत्ययेन बायकविषयकेष्योतिशयोऽवशाप्रकर्षः प्रणयवन्यासंभवश्व व्यज्यते । एवच जावा- मीमामामिति वापसम्बन्धस्व तद्वितकप्रत्ययस्य च व्यजकत्वं स्फुटमेवेति ॥

·तृतीय उद्योतः ८१ ७४) प्रश्नः-निपातानां व्यजकत्वस्य व्यङ्गार्थप्रदर्शनपुरस्सरमुदाहरणं प्रतिपाद्य निम्नोद्धरणत्रयाणां सोपक्रम प्रकरणनिर्देशपूर्वकं व्यङ्गय व्यकभाववैशिष्टयं प्रतिपादयत-प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्रीच्य पोतावृतोन् द्राक्' 'मनुष्यवृत्त्या समुपाच- रन्तम् .."अहो वतासि स्पृहणीयवीर्य !'' इति । उत्तरम्-'अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुस्सहो मे। नव- वारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ।।' इति प्रेयस्या उर्वश्या विरहा- नलसन्तप्तस्य पुरुरवस उक्तिरियम् । अतिदुस्सहः प्रेयसी विरहः, काकतालीयन्यायेन जलसमयचोपनतस्त:कयं मया जीवन रक्षणीयमिति भावः । अत्र चकारद्वयन चिरहोपनमन-नवजलपरागमजन्यच्छाचारमनीयदिवसभवनयोः क्रिययोयोगपy पयो. इच्छायाया उद्दीपनत्वं तन्मलिनदिवसानां दुर्पापलं विरहवेदन या असह्ययोत्कर्षश्च व्यज्यन्ते, अत एवात्र चकाररूपनिपातद्वयस्य व्यजकत्वं स्फुटन् 'प्रभ्रम्यत्युत्तरी- यविषि तमसि समुद्रोदय चोतावृतोन् द्राक् , जन्तूंस्तन्तून् यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् । ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाशादशाली विशालं, शश्वत् सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥' इति सम्पूर्ण पद्यमिदं मयूरभकविकृतसूर्यशतकपटकं विद्यते । अत्र 'समुद्रीक्ष्य' इत्येतब्बटकसम्-उद्- वीनामुपसर्गाणां त्रयं सम्यगुच्चैर्विशेषग दर्शनं बोधयत् भगवतः सूर्यस्य सकलजन्तु- विषयकानुकम्पातिशयं तद्विषयकरतिभावच द्योतयतीति भावः । तथा चात्र तादृश- व्यङ्गयार्थस्योक्तोपसर्गाणाञ्च व्यायव्याकभावः स्फुटतया प्रतिभाति । 'मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं, स्वबुद्धिसामान्यकृतानुमानाः । योगीश्वरैरप्यनुवोधमीशं, त्वां बोधुमिच्छन्त्यबुधाः कुतः ॥ इति द्वितीयोद्धरणस्य सम्पूर्णाशो बोध्यः । अत्र समुपाचरन्तमित्येतद्घटकसम्-उप-श्रामोपसर्गाणां समुदायः सम्यग्-उपांशु-आ- समन्तात् मनुष्यस्वरूपेणेशाचरणमभिदधानो जन्तुसन्तानानुग्रहोत्कर्ष वस्तु, ईश- विषयकरतिभावश्च व्यनक्तीति समुपायं तादृशव्यथार्थम्प्रति व्यायव्यञ्जकभावः स्फुटः । 'सुराः समभ्यर्थयितार एते, कार्य त्रयाणामपि विष्टपानाम् । चापेन ते कर्म न चातिहिंस्रम्, अहो वतासि स्पृहणीयवोर्यः ॥ इति शिवसमाधिभजायेन्द्रस्य मदनप्रशंसापूर्वकं प्रोत्साहनम् । अत्र 'अहो' 'वत' इति निपातद्वयं क्रमश अाश्चर्य- मामन्त्रणचाभिदवत् कामदेवपराक्रमस्यालौकिकत्वप्रतिपादनद्वाराद्भुतरसं द्योतयतीति स्फुटं तयोर्व्यजकत्वम् ।

·व्यन्यालोक रहस्यम् (७५) प्रश्नः-पदपौनरुक्त्यस्यापि न्यजकत्वदृष्टया क्वचिद्भूषणत्वमेष न तु दूषणत्वमिति सोदाहणं सम्यग् विविच्य निम्नपचे व्रणय- व्याकभावकारः प्रतिपादनीयः-समविसमणिब्धिसेसा सम- न्तोमन्दमन्दसंश्रारा। अइराहोइन्ति पहामणोरहांपिदुल्लवा।। उत्तरम्-'यद्वश्वनाहितमतिर्वहुचाटुगर्भ, कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति । तत्साधवो न न चिदन्ति विदन्ति किन्तु, कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ।' इत्यस्यायं भावः दुष्टजनानां प्रतारणौपचारिकवचनरचनाचातुरीं जानाना प्रापे महात्मानो नैसर्गिकसौजन्यपरवशतया तद्विपरीतमाचरितुमपारयन्तस्तदनुकूलमेवा- चरन्तीति बोध्या। अत्र नअद्वयस्य प्रकृतार्थदाढर्यबोधकतया 'न विदन्ति न' इत्येतावदुक्यैव सर्च- सामजस्ये पुनः विदन्तीति पदोपादानमज्ञत्वव्यावृत्तिमुखेन महात्मनामव्यभिचा- रेणान्यलक्षप्येन वा तदभिज्ञत्वं प्रकाशयतीति पदपौनरुक्त्येऽपि न कथितपद- त्वदोष इति भावः । 'समविषमनिविशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसञ्चाराः। अचिराद् भविष्यन्ति पन्धानो मनोरथानामपि दुर्लङ्घाः ॥' इति प्रवत्स्यन्तं कञ्चिन्नायकं नायिका व्याहरति- प्रत्यासने जलदसमये तव प्रदासो नोचितः, सन्देशहारकादेरपि सञ्चारासम्भवादिति भावः । अत्र भविष्यन्तीति पदघटक-स्यविकरमविशिष्टतिड्प्रत्ययस्य भविष्यत्काल- बोधकतया भविष्यनिति सम्भावनामात्रविषयोऽपि जलदसमयो यदि नितरां मदनो- हीपकस्तहि सुतरां प्रत्यासीदनिति वस्तुमुखेन प्रवासहेतुकविप्रलम्भकाररसपोषण- न्यजनयोः कारणत्वम् । तदुक्तं वृत्तौ-'अत्र अचिसद् भविष्यन्ति पन्थान' इत्यत्र भविष्यन्तीत्यस्मिन्पद प्रत्ययः कालविशेषाभिधायी रसपरिपोषहेतुः प्रकाशते । अवं हि गाथार्थः प्रवासहेतुकविप्रलम्भशृङ्गार विभावतया विभाव्यमानो रसवान् भवतीति शेषः । भविष्यत्कालस्य व्यञ्जकत्वमत्रावसेयम् । (७६) प्रश्नः-'तदगेहं नतभित्ति, मन्दिरमिदं लब्धावगाहं दिवा-पधेड- स्मिन् ससन्दर्भ व्यङ्गयध्यक्षकभावप्रकारं विविच्य, वाच्यवृत्ति- न्यजनयैध व्यङ्गयरसादीनां प्रतीते प्रकृतिपर्यन्तानां शब्दानां तद्- व्यञ्जकत्वनिरूपणधैयर्थ्यमपाकृत्य सहृदयतापदार्थः परिस्करणीयः।

·तृतीय उद्योतः उत्तरम्-तड्गे नतभिनि, नन्दिरमिदं लावगाहं दिवः, सा धेनुर्जरती, वरन्ति करिणामेल घनाभा पाः । क्षुद्रो नुलवनिः कलमिदं समीतकं योषिता- पाश्चर्य देिवद्विजोऽयनियती भूनि समारोमितः ।।' इति पचे भूतपूर्वदरिद्रस्य कृष्णनित्रत्य मुनाम्नोऽद्भुतां सन्पनिमकल्मादरलोक्य सातविस्मयः कविद् वर्गवति । अल्पीयसँच कालेन सम्भावनाऽतीतमेतावत्परिवर्तन रुजातमिति महदा- श्चर्यमिति भावः। अत्र दिवसरित्येतत्पदघटकदिवसरूपप्रकृतिभागो मानादिव्यावर्त- नेन कालापत्वसूचनद्वारा कल्पनाऽतीतसम्पनेरा धिक्यं यं तयति । एवं 'तत्-इदम् -- इदानी मित्यादि सर्वनाम्नामपि विलक्षणार्थव्यजकत्वं केत्रम् । तथा हि स्मृतिविपय- वाचकेन उत्पदेन 'नतमिति' इति प्रकृत्यंशनहको गहल्यातिदुरवस्थत्वं व्यज्यते, एवमनुभवविश्वात्रकेनेदं शब्देन विशेषणसाहाय्येन मन्दिरल्योरः, एवमप्रेऽपि तदिदंशब्दौस्मरणानुभवाविषययोरर्थयोरतितारतन्य द्योतयतः । अत एकात्र सर्वनाम्नां व्यजकत्वं हृदि निवार्य केत्यादिशब्दप्रयोगो न कृत इत्यलं पविदेन । ननु वाच्यवृत्तिव्यजनयैव व्यङ्ग्यरसादीनां प्रतीतिसम्भवेन प्रकृत्यन्तानां शब्दाना व्यजकत्वयनमसातमेवेति चेदनोच्यते--तथा सति सुप्तिादीनां व्यजकत्वासम्मवा- पत्तेः । न चेष्टापत्तिरिति वाच्यम् ? तुल्ययुक्त्या पदानानपि नाक्यशक्तियादिमते वाच्यवाचकभावविरहेण व्यजकलस्य दुर्घटत्वात् । अदायकनां गीतशब्दानां माधुर्यादिगुणव्यजकानां स्पशादिवर्णानाश्च तादृशानामेव व्यञ्जकत्वस्योभयवादिसिद्ध- तया प्रकृते तदव्यजकत्वस्वीकारे वैषम्ये बीजाभावाच । यत्रापि कचिदर्थविशेषा- क्षेप्या रसादयः, तत्रापि सहकारितया शब्दस्य व्यञ्जकन्दमर्यादायातमेव, तादृशार्थ: बोधविशेषल्य तादृशशब्दमन्तरा भवितुमशक्यत्वात् । तदुक्तं-'शब्दवोध्यो व्यन. क्त्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ।' इति । इदमत्र तत्त्वं स्रक्चन्दनादिरूपेषु नाराङ्गवाचकशब्दविशेषेषु विच्छिति- विशेषधायकत्वं शारे विद्यते, वीभत्सादौ तु नैवेति प्राचीनरर्वाचीनैश्चास्मामिः प्रतिपादितम् । तनिदानन्तु व्यजनैव, यतः शारे व्यङ्ग्य तद्व्यञ्जकतया तेषु शब्देषु चारत्वम् , बीभत्सादिषु तु तद्व्यजनप्रतिवन्धकत्वेनाचारत्वमिति शब्दानां विश्ले- षणतया स्वीकृतं चारुत्वमपि अापत्तिन्यायेन तत्तच्छब्दानां व्यजकतामापादयतीति भावः । अन्यथा तुल्ये वाचकत्वे शब्दानां चारुत्वविषयो विशेषो न स्यात् । अथ नासौ विशेषो व्यजकत्वनिबन्धनः, अपिल्वपूर्वः सहृदयैरेव वेद्यः कश्चिदिति चेद- ·८४ ध्वन्यालोक रहस्यम् त्रोच्यते-किमिदं सहृदयत्वं नाम ? किं रसभावानपेक्षकाव्याश्रितसमयविशेषाभिक्ष- त्वम् ! उत रसभावादिमयकाव्यस्वरूपपरिज्ञाननिपुणत्वम् ? प्रथमपक्षे तथाविध- सहृदयव्यवस्थापितानां शब्दविशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात् , समयान्तरेणान्य- थापि व्यवस्थापनसम्भवात् । द्वितीयपक्षे तु रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति तथाविधैः सहृदयैः संवेद्यो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिक शब्दानां विशेष इति व्यजकत्वा- श्रय एव तेषां मुख्यं चारुत्वं बोध्यम् । (७७) प्रश्नः-के रसादिविरोधिनः पदार्थाः ? इति सोपष्टम्भमुदाहरण- प्रदर्शनपुरस्सरं विवेचनीयम् । उत्तरम्-निम्नपञ्चप्रकारका विरोधिपदार्थाः प्रकृतरसस्य विरोधिनो भवन्ति । (१) विरुद्धरससम्बन्धिविभावादीनां वर्णनम् । (२) प्रस्तुतरसादिसम्बद्धस्या- पीतिवृत्तस्यात्यन्तविस्तृतरूपेण वर्णनम् । ( ३ ) अनवसरे एव रसादीनां विच्छेदः, असमये वा प्रकाशनम् । (४) रसादः परिपोषानन्तरनपि पुनः पुनरुद्दीपनम् । (५) व्यवहारस्य वृत्तीनां वाऽनौचित्येन वर्णनम् । तदुक्तं-'विरोधिरससम्बन्धि- विभावादिपरिप्रहः । विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम् । अकाण्ड एक विच्छित्तिरकाण्डे च प्रकाशनम् । परिपोषं गतस्यापि पौन-युन्येन दीपनम् । रसस्य स्याद् विरोधाय वृत्त्यनौचित्यमेव च ॥ इति । तत्र विरोधिरसविभावपरिग्रहो यथा- शान्तरसविभावेषु तद्विभावतयैव निरूपितेषु अनन्तरमेव शृङ्गारादिवर्णने, तथा हि शान्तकाररसयोः सामानाधिकरण्ये विरोधः, तदीयस्थायिभावयोः शमरत्योरेकत्रान- वस्थानात् । यथा निसर्गशान्तत्वेनोदासीनस्य शिवस्य ऋझारावलम्बनीभूतनायक- स्वेन वर्णने 'हरस्तु किश्चित् परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि:-' इत्यत्रा- लम्बनविरोधः। उद्दीपनस्य तु 'मानं मा कुरु तन्वनि ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम्... इति प्रस्तुतझाररसविरुद्धशान्तरसोद्दीपनयौवनास्थैर्यनिवेदने विरोधः। विरोधि- रसमावपरिप्रहे विरोधो यथा-'प्रियं प्रति प्रणयकलहकुपितासु कामिनीषु वैराग्य- कयाभिरनुनये। तथा हि-'प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं सन्त्यज रुष...."न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥' विरोधिरसानुभावपरिग्रहे विरोधो यथा-प्रणय- पितायां प्रियायामप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपावेशविवशस्य रौद्रानुभाववर्णने । क्याहि तत्प्रकरणे नायकस्यौछर्दशनतर्जनपादप्रहारादिवर्णनं नितरां रसभनाय कल्पते। अचंच द्वितीयो रसमजहेतुर्यत्प्रस्तुतरसाद्यपेक्षया वस्तुनोऽन्यस्य कथश्चिदन्वित ·तृतीय उद्योतः स्यापि विस्तरेण कथनम् । यथा विप्रलम्मादे नायकस्य कस्यचित् वर्णयितुनुय- क्रान्तस्य कवेर्यमकाछलङ्कारनिवन्धरसिकटा महता प्रवन्धेन पर्वतादिवर्णनम् । तथाहि हयग्रीववधे नायकं विष्णुं विहाय प्रतिनायकस्य हरप्रीवस्य जलकेलिवन- विहारादीनां वर्णनं कृतन् । अयश्च तृतीयो रसनहेतुर्यदकाडे एक रसस्य विच्छेदः, अकाण्डे व प्रथनन् । तत्रानवसरे विच्छेदो यथा-नायकस्य कस्यचिद वाहनीय- समागमया कयाचिन्नायिच्या परां परिपोषपदवी प्राप्त झारे विदिते च परस्परानु- रागे समागमोपापचिन्तोचितं व्यवहारमुत्सृज्य स्वतन्त्रतया व्यापारान्तरणने, तथा हि रत्नावल्यां वा भ्रव्यागमने रत्नावली विस्मृत्य वत्सराडेनोदयनेन विजय- वर्मगो व्यापारश्रवण करिना वर्णितन् । अनवसरे प्रकाशनच रसस्य यथा-प्रवृत्ते प्रवृद्धतिविधीसंजय कपशवकल्ने घोरनमाने देवप्रायस्यापि तावन्चायकल्यानुप- शान्तप्रिलम्मशृङ्गारस्येचितं निमित्तनन्त क्षारक्थोपन्यासः । तथा हि वेणीसंहारे भानुमतीदुर्योधनसमागमे दिलासनान्नि प्रतिमुखसन्ध्याले संग्रामे प्रारब्धे तत्सनद्धत्वमुपेक्ष्य दुर्योवनस्यासाम यिकः शृङ्गारोपन्यासः प्रकृतवीररसविच्छेद जनयति । अयञ्च तुरीयो रसभङ्गहेतुर्यत्परिपोषं गतस्यापि रसस्य पौनःपुन्येनो- होपनन् । उपभुको हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोपः पुनःपुनः परामृष्यनाणः परिम्लानकुसुमकल्पः परिकल्पते । तेन सहृदयानां महमुख्यं भवति । यथा कुमारसम्भवे रतिविलोपे करुणरसस्य पुनःपुनःप्तिः । अयच पञ्चमो रसभङ्गहेतुर्यत् वृत्तव्र्व्यवहारस्यानौचित्येन वर्णनम् । यथा नायकम्पति नायिकायाः कस्याधि उचितामझिमन्तरेणैव स्वयं सम्भोगाभिलाषवर्णनम् । विभ्रमे जैव रिंसाप्रकाशनं रमणीनां चमत्काराय कल्पते, कण्ठरवेण प्रकाशनन्तु प्राम्यतां द्योतयत् रसमजाय कल्पते इत्यलम् । तदुकं-'मुख्या व्यापारविषयाः सत्कवीनां रसादयः। तेषां निबन्धने भाव्यं तैः सदेवाप्रमादिभिः ॥' 'नीरसस्तु प्रवन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवेः। स तेनाकपिरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥ 'पूर्वे विशृङ्खलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः। तान् समाश्रित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनीषिणा।' 'वाल्मीकिव्यासमुख्याच ये प्रख्याताः कवीश्वराः। तदभिप्रायबाह्योऽयं नास्मामिदर्शितो नयः ।।

·योग्यानाम् , ध्वन्यालोक रहस्यम् (७८) प्रश्न.-'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्ग- भावं का प्राप्तानामुक्तिश्च्छला ॥' कारिकामिमां सोपाष्टम्भ व्याख्याय, विश्लभङ्गाराङ्गस्य सरणस्य वर्णनं समुचितंन वा? समुचितञ्चेत् ? कोशमिति सर्वनविकलमुपपादयत । उत्तर- इतः पूर्व रसादिहिरोधिनां परिहारप्रकारमुक्ता साम्प्रतं तत्प्रति- प्रसवमाह-'विवक्षिते रसे." इत्यादि । अयं भावः-विवक्षिते प्रस्तुते रसे लब्धप्रतिछे ल्वसामग्रीसमवधानेन प्राप्तपरिपोपे सति बाध्यानां प्रकृतरसेन तदनेन वाऽभिभवितुं अन्यत्राङ्गभावमप्राधनत्वं स्वभावाद् आरोपाद् वा प्राप्तानां विरोधिरसा. नाम् , उक्तिरुपादानमच्छता निर्दृष्टा भवतीत्याकूतम् । तथा हि विरोधिनां वाध्यत्वे- नोक्तिर्हि प्रस्तुतरसपरिपोषायैव कल्पते, वाध्यमानेन रिपुणाऽनुत्रियमाणस्य राज्ञ उत्कर्ष एव भवति नापकर्ष इति भावः । एवमङ्गभावश्च प्राप्तानां विरोधिनां तावदुक्ताव- विरोध एव न विरोधः, रिपुचरस्याप्यनुचरीमावे स्वामिनः प्रकर्षस्यैव दर्शनात् । तेषामनताप्राप्तिश्च कचित्त्वभावात् , क्षचिदारोपाच । यथा विप्रलम्भशृङ्गारे तदङ्गाना- मेव व्याध्यादीनां वर्णनमदोषाधायकं भवति, न त्वतदङ्गानामालस्योग्रताजुगुत्सादीना- मनुपकारकत्वात् । तादृशानां वर्णनन्तु दोपाधायकमेव बोध्यम् । परन्तु मरणस्य विप्रलम्भशृङ्गाराङ्गत्वेऽपि तद्वर्णनं नौचित्यमञ्चति । तदाश्रयभूतस्य नायिकादेरेव विच्छेदेन रसल्यात्यन्तविच्छेदात् अर्थात् शृङ्गाराश्रयभूतस्य नायकाईविनाशे सति तद्वृत्तिरतेरपि विनाशात् तत्स्थायिभावकस्य रसस्यात्यन्तविच्छेदसंभवान्मरणं न वर्णनीयमिति भावः। न च मरणवर्णननिषेधो नोचितः, तत्र शृङ्गाररसविच्छेदेऽपि तथाविधे विषये शोकस्थायिभावकस्य करुणस्यैव परिपोषसम्भवादिति वाच्यम् ? तत्र करुणस्यास्वादत्वेऽपि तदुद्देशेन सहृदयानामप्रवृत्तेस्तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । प्रस्तुतस्य विप्रलम्भस्य विच्छेदात् । न चैवमलब्धप्रसरः करुणः साहित्यजगति दत्तजलाबलिरेव स्यादिति तु न शकुनीयम् , करुणरसप्रधाने काव्ये करुणस्यैव प्रधानतया प्रस्तुतत्वेन तत्र करुणस्य लब्धावकाशत्वात् । किन्तु भृङ्गारेऽपि मरणस्यादोर्घकालप्रत्यापत्तिसम्भवे कदाचिदुपनिबन्धो न दोषाय कल्पते तदुक्तं- 'रसविच्छेदहेतुत्वान्मरणं नैव वय॑ते । जातप्रायं तु तद्वाच्यं चेतसाऽऽकांक्षितं तथा ॥ वर्ण्यतेऽपि यदि प्रत्युजीवन स्याददूरतः ॥ इति । तत्र पण्डितराजेन जातप्रायं मरणं वर्णितं यथा-'दयितस्य गुणाननुस्मस्ती शयने सम्प्रति या चिलोकितासीत् ।

·तृतीय उद्योतः मथुना खलु हन्त ! सा कृशानी गिरमशीनुसते न भाषिताऽपि॥' चेतसाक्षित यथा-'रोलम्बाः परिपूरयन्तु हरितो झाङ्करके लाइलैमदं मन्दमुपैतु चन्दनवनीजातो नभस्वानपि । माद्यन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केलोपिकाः पदम, प्राणाः सदरमश्म- सारकठिना गच्छन्तु गच्छन्त्यमी ।' अचिरजातप्रत्युजोदनन्तु आदम्बा वाणभटेन महाश्वेता-पुण्डरीकवृत्तान्त वर्णितमेवेति शन् । (७९) प्रश्नः-'काकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलम्" इत्यस्य पयस्य विवक्षितार्थ सोपक्रमं विविच्य विरोधिरसाङ्गानामन्परसाङ्गभाव- प्राप्तरदोषत्वमुदाहरणयोः सङ्गमय्य प्रतिपादयत। उत्तर-दनाला मशालनमः कव कुलं भूयोऽनि दृश्येन सा, दोषाणा प्रमालाच नः श्रुतलह, रेऽपि वा सुन्दर । किं वदन्त्यपकमवाः कृतधियः सप्नेऽपि सा दुर्लभा, चेतः स्वास्थ्यमुहि कः खलु गुदा बन्योऽपरं पास्यति ।। इति पये विवक्षितरसस्य लब्धप्रतिष्ठत्वे सति विरोधिरसाशानं वाध्यत्वेनोजौ यथा दोषो न भवति तथा प्रतिपादयति । उर्वशी ददृशुषः पुरुरवसो विमर्शः-इह उर्वशी- वेश्यारतिरूपमका ? शशलक्ष्मणश्चन्द्रस्य कुलञ्च क ? इत्युभयोमहृद्वैषम्यमित्यनेन शान्तरससञ्चारी वित चोतितः। भूयोऽपि त्रैलोक्यसुन्दरी सार्वशी केनापि प्रकारेण दृष्टा स्यादित्यौत्सुक्येन झारसञ्चारिनावेन चोतितेन म वितको कयते । तच्च नोऽस्माकं वाचल्यप्रतिदोषाणां प्रशमाय शास्त्रत्रवपमस्तीति व्यज्यनानया शान्त- सदारिया नत्या वाध्यते । सा च मतिः, प्रणयकोपेऽपि तस्या मुखं परमकमनीयं प्रतिभातिस्मत्यहो परमाश्चर्यमिति द्योत्यमानया शाराभूतया स्मृत्या बाध्यते । ताच स्मृति, तथाऽऽचरन्तं मां निष्पापा विद्वांसः किं कथयिष्यन्तीति द्योत्यमाना शान्तसञ्चारिणी शङ्का बाधते । सा च शङ्का स्वप्नेऽपि सा प्रेयसी दुलभेति थोत्य- मानेन देन्येन भृक्षाराशन वाध्यते । तदपि दैन्यं, चेतः ! धैर्यनुपेहीति व्यज्यमानया शान्तसञ्चारिण्या धृत्या वाध्यते । पर्यन्ते च कः खलु धन्यो युवा, नत्वहमिवाधन्या, तस्या अधरं पास्यतीति व्यज्यमाना शृङ्गाराङ्गभूता चिन्ता तां धृतिमपि बाते इति पर्यवसाने विप्रलम्भशाररसस्यैव विश्रान्तिधामतया आनुषङ्गिकत्वेन तद्- विरोधिशान्तरसाजानां वितर्कादीनामुपनिवन्धोऽपि न दोषाधायको विरोधिनां वाषित- स्वादिति भावः। विरोधिरसाङ्गानामाभावप्राप्तिस्तु द्विविधा-स्वाभाविकी, समारोपिता च। तत्र ·ध्वन्यालोकरहस्यम् स्वाभाविक्या अभावप्राप्तेरुदाहरणं यथा-'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छा तमः शरीरसादम् । मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥' इति वर्षतौ विरहिण्या अवस्थावर्णनमिदम् । अत्र भ्रम्यादीनां प्रस्तुतविप्रलम्भशृङ्गार- विरोधिकरणरसपोषकत्वेऽपि प्रकृते स्वभावादेव विप्रलम्भपोषकत्वेनाङ्गत्वप्राप्तौ सत्या- भुपादानं न दोपाय कल्पते इति भावः। समारोपिताजभावप्राप्तरुदाहरणं यथा- 'कोपात् कोमललोलवाहुलतिकापाशेन वद्ध्वा दृढं, नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयो नैचमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं, धन्यो हन्यत एव निहुतिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् ॥ इति पद्ये प्रस्तुतविप्रलम्भप्रतिकूलरौद्ररसा- झानां कोपबन्धनताडनानां वाहुलतिकैद पाश इति रूपकवलाद रौद्रस्य सामप्रथ- भावादनिष्पत्त्या आरोपिताया अङ्गभावप्राप्तेः विप्रलम्भाङ्गतायामुक्तिर्न दोषाय । (८०) प्रश्न:-'तितो हस्तावलग्नः प्रलमममिहत:-' इति पये पय:- पावकयोरित्रात्यन्तविरुद्धयोः करुणशृङ्गारयोः कथनेका समा- वेश इति सोपक्रनं विविच्य 'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तन- विमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नोवीवित्रंसनः करः ॥' इत्यत्र कया रीत्या विप्रलम्भस्य करुणाङ्गत्वमिति सयुक्तिकं विवेचयत। उत्तरम्-अयं भावः प्रस्तुतत्वाद् वाक्यार्थप्रधानीभूतमन्यं प्रति परस्पर- विरोधिनोऽपि रसद्वयस्याङ्गता भवति, तत्र पराजत्वेनास्वतन्त्रयोस्तयोर्न विरोधः। तदुक्तम्-'अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ इति । तेन 'क्षिप्तो हस्ताव- लग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं, गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः, कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरामिः ॥' इत्यत्र प्रधानीभूतत्रिपुरारिप्रभावाति- शयम्प्रति अङ्गत्वं प्राप्तयोः परस्परं विरोधिनोरपि करुणशृङ्गारयोने विरोध इति भावः । यथा मिथोदिरुद्धयोरपि अनुचरयो राज्ञोऽनुरोधेन भिया वा न विरोधस्तथै- वेहापीति. तत्त्वम् । ननु पयःपावकयोरिव नितान्तविरुद्धयोरन्यपरत्वेऽपि कथं विरोधनिवृत्तिरिति चेत् , उच्यते विधावेव विरुद्धसमावेशदुष्टत्वेनानुवादे विरुद्धयोः समावेशे दोषाभावात् । अर्थात् विरोधिनोः सहविधानासम्भवात् विधेयतायामेव होषः, उद्देश्यतायान्तु विरुद्धयोरपि पराधीनयोरप्राधान्येन समावेशस्य दर्शनेन निरोधाभावः। यथा 'एहि मच्छ, पतोत्तिष्ठ, वद मौनं समाचार' इत्यादावागमन- .

·। तृतीय उद्योतः गननादीनां परस्परविरुद्धानामपि दियाभूतपनिकीडनस्योद्देश्यतया पराधीनत्वेन यथा विरोधाभावस्तथैव क्षितो हस्दावलग्नः-' इत्यत्र करुणवृक्षारयोरपीति भावः तथाहि प्रकृते पद्ये करुण-मानहेतुकविप्रलन्नधारयोर्न विषयलमपि तु प्राधान्येन चाक्यार्थवोपविषयतया त्रिपुररिपुप्रभादातिशयाचैव विरेयत्वम् , अत एव तदङ्गत- यैद तोयवस्थानात् । ननु वाच्यदश.यानेबोद्देश्यविधेयभावो, न तु बड्यदशायां, रसादयस्तु व्यङ्ग्या एवेति तेषु विध्यनुवादभावो न शक्यते वक्तुमिति चेन वाश्यार्थ- भूतस्य वाच्यस्य विध्यनुवादभावरत्तुल्ययुक्त्या तदाक्षितव्यान्सरसादेरपि विध्यदुवादभा- वस्यापलापासम्भवात् । वस्तुतस्तु यथा जलस्य शैत्यं वरुणवञ्च परस्पर विरुद्धमपि सम्भूय तण्डुलानामोदनरूपं कार्य प्रयोजयति, तथैव निमित्तभूतहस्तक्षेपादिरूपानु- भावसचितकरुणविश्लभो मियो विरुवापि सन्मित्य शाम्भनशराग्निजनित- दुरितदाहस्य त्रिपुरारिप्रभावातिराय-तविपचारतिभादध्वननात्मककार्य प्रयोजयतः । तथा च मिथोविरुद्धयोरपि तयोः सहकारितया ताशव्यायशिवभक्त्यतिशयध्वनन- कार्यजनकत्वं नासम्भवीति बोध्यम् । न हि सहकारिणां विरोधः कार्योत्पत्ति प्रतिवघ्ना- तीति भावः। तदुक्तं वृत्तौ-दृश्यते विरुद्धोभयसहकारिणः कारणात् कार्यविशेषोत्पत्तिः, विरुद्धपालोत्पादन हेतुत्वं हि युगपदेकस्य कारणस्य विरुद्धत्वम् , न तु विरुद्धोभयसह- कारित्वमिति' । किश्च नायल्याभिनन्दनीयोदयस्य कल्याचित् प्रभावातिशयवर्णने तत्प्रतिपक्षाणां यः करुणो रसः स परीक्षाणां न वैक्लन्यमादगति । प्रत्युत प्रीत्यति- शयनिमित्ततां प्रतिपद्यते इत्यतस्तस्य कुष्ठशक्तिकत्वात् तद्विरोधविधायिनो न कधि- दोषः । तस्मात् वाक्यार्थीभूतस्य रसस्य भावस्य वा विरोधी यो रसः, स रसविरो- घीति वक्तुं न्याय्यः, न त्वङ्गभूतस्य कस्यचिदिति भावः । 'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीस्रसनः करः॥' इति पद्ये संभ्रामभूमौ भूरिश्रवसश्छिन्नं भुजमवलोक्य तद्वनिताया विलापः कविना वर्णितः । अत्र शृक्षारानुकूलरशनाकर्षकत्वादिभूतपूर्वविलासस्मरणव्यङ्ग्योऽपि शृक्षारः सपदि तत्स्मरणस्य शोकातिशयोद्दीपकतयोपयोगात् करुणस्याङ्गवं प्राप्नोति, यतः प्रकृतिमधुराः पदार्थाः शोचनीयतां प्राप्ताः प्रागवस्थाभाविमिः संस्मर्यमाणैर्विलासर- धिकतरं शोकावेगमुपजनयन्ति । तथा च शोकस्यैव विश्रान्तिधामतया करुणस्यैव प्राधान्यमत्र बोध्यम् । तदुक्तं वृत्तौ-'अथवा वाक्यार्थीभूतस्यापि कस्यचित् करण- रसविषयस्य ताशेन मारवस्तुना भशिविशेषाश्रयेण संयोजनं रसपरिपोषायैव 'जायते ॥ इति । एवं 'क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रतैः सदर्भाः स्थलीः पादैः , ·- ध्वन्यालोक-रहस्यम् पातितयावरिष पतद्वाघ्याम्बुधौतानना । भीताभर्तृकरावलम्वितकरास्त्वरिनार्योs. धुना, दापनि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युध दिवाहा इव ॥' इत्यत्रापि प्रधानतया प्रतीयमाने राजविषयभरतिभावे लियो विरुद्धयोरपि करुगशृङ्गारयोरङ्गत्वेन न विरोध- प्रतीतिः । साम्प्रतिकशोचनीवदशामर्णनात् करुणल्य, भूतपूर्वविवाहावस्थावर्णनाइ ऋक्षारस्य अंशतः प्रतीयमानतयोक्तरतिसावेऽङ्गताप्राप्तिरिति बोध्यम् । (८१) प्रश्नः-अधस्तन्यो कारिने सोपक्रम व्याख्येये- 'रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः। नोपहन्त्यङ्गितां सोऽस्य स्थायित्वेनावमासिनः॥ 'कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते । तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते ।। उत्तरम्-'प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने । एको रसोजीकर्तव्य- स्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥' इति पूर्वकारिकायां महाकाव्यादिषु परस्परनरपेक्ष्येण वा बहूनां रसानां निवन्धनत्य प्रसिद्ध सल्यामपि प्रबन्धानां सौन्दर्यातिशयमिच्छता कदिना तेषां रसानामन्यतमः कश्चित् विवक्षितो रसोऽङ्गित्वेन निवेशनीय इति सिद्धान्तस्य प्रतिपादितत्वेऽपि वेद्यान्तरस्पर्शशून्यस्वप्रकाशाखण्डस्वरूपस्य रसस्य रसान्तरेण सह समावेशस्यापि दुर्घटतया कथमझाङ्गिभावः ? यतो रसान्तरेषु बहुषु प्राप्तपरिपोषेषु एकस्याशिताया विरुद्धशादित्याशङ्कां सनाधत्ते-रसान्तरसमावेश इत्यादि । अयं भावः-प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्धीयमायत्वेन स्थायीयो रसः, तस्य सकलमुखप्रतिमुखादिसन्धिव्यापिनो रसस्य रसान्तरैरन्तरालवर्ति- भिर्यः समावेशः, सोऽस्याजितां नोपहन्ति । एतावता 'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधान प्रतिपद्यते । प्रधानस्थोपकारे हि तथा भूयसि वर्तते' इति नयेन स्वसामग्रीसमवधान- लब्धपरिपोषा अप्यांशिकतिवृत्तव्यङ्गयाः स्वप्रकाशत्वं चमत्कारातिशयश्च प्राप्ता अन्ये रसाः स्वयमशिनोऽपि भूत्वा प्रवन्धव्यापकेतिवृत्तव्यङ्ग्यत्वेनाजिभूतस्य प्रास्तुतस्य रखस्योपकारकत्वेनाङ्गतामेव वहन्ति न तु तल्याशितां विहन्तीति फलितम् । तदेव शुधन्तप्रदर्शनपूर्वकमुपपादयति-कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते-' इत्यादि । इदमत्र तत्वम्-द्विविधं हि वस्तुरूपनितिवृत्तं भवति, किश्चिदाधिकारिकं, किश्चित्ता- सद्धिकच । वद्विशेषरूपाश्च 'बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्ययेव चेति पश्चार्थ- प्रकृतयो भवन्ति । तत्र बीजबिन्दुरुपमाधिकारिक वृत्तं यथा पताकाप्रकरीकार्यात्मक ·. तृतीय उद्योतः प्रायशिकवतरवातरे ( मध्ये ) कविर शक्ति स्त्री र सर्वया ब्याप्यते, तर प्रवन्धव्ययतका प्रधानीभूतः प्रस्तुत आन्तरिकवन्धस्य बत् किचिदंशव्याय रसैः सङ्गीणोऽकी व्यते न भवतीति महिला प्रधान्यं न जातु जहाति, प्रत्युत वासियत एवेति न दिरोष इनि हृदयम् । नटु पत्ती-सन्ध्यादिनयस्य प्रपन्यारीरस्य यथाकार्यमेकमनुयावि व्यार करने, न बन कार्यान्तर सहीने, न च तैः सङ्कीर्णस्यापि तस्य प्राधान्यमपत्रीयते, तथैव रसस्थाप्यकस्य सन्निको निय- मारणे विरोधो न कश्चित् । प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसन्धानवतां सचेत तथाविधे चिपये प्रहादातिशयः प्रत्रतते।' इति । (८२) प्ररन:-'अधिवेशे विरोई श रसोनिन बसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्थाविधिता: कारिशामिमः सावतरणं व्याख्याय, केऽङ्गरसपरिपोषपरिहारणकारा? इति सोदाहरणं विवेचयत। उत्तरम् अथ द्विविधो हि रसयोविरोधः, कयोश्चित् सामानाधिकरण्या- सहिष्णुत्वेन, कयोश्चिच्चोन्मूल्योन्मूलकभादेन । तत्र येषां रसानामसामानाधिकरण्य- लक्षणो विरोधः-यथा-वीरभृक्षारयोः, शृक्षारहास्ययोः, रौद्रशृङ्गारयोः, वीराद्भुतयोः, वीररौद्रयोः, रौद्रकरुणयोः, ऋशारा तयोर्या, तत्र भवतु नामाझाङ्गिभावः। येषां पुनः परस्परं वाध्यबाधकमावस्तेषां कयनाङ्गिभावः । यथा शृङ्गारवीभत्सयोः, वीर- भयानकयोः, शान्तरौद्रयोः, शान्तशृङ्गारयादी, एतेषु स्थायिभायोः परस्परोपमर्दक- त्वात् , तथा हि-रतिमुच्छियैव जुगुप्सा, उत्साहन्मूल्यैव भयम् , शमसुद्ध्यैत्र कोधो रतिश्च प्रवर्तन्ते इति व्यक्तं तत्प्रकृतिकरसयोर्वाध्यवाषकभावः। एवञ्चैकत्र समावेशे न विरोधः, विरोधे च नाङ्गाङ्गिभान इति पूर्वमविरोधकथनं नोचितमित्या- शङ्का समाधत्ते-'अविरोधी विरोधि वा रसोऽजिनि रसान्तरे।' इत्यादि । अर्य भावः-अशिनि रसान्तरे शृङ्गारादौ प्रबन्धव्यञ्जके सति, अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोपं न नेतव्यः, तथाकृते सति विरोषिता निवर्तते इत्यर्थः । अर्थात् परिपुपु- किषितरसेतरं प्रधानतया प्रवन्धेन व्यङ्ग्यं शृङ्गारादिरसमनाहत्य तदविरुद्धस्तविरुद्धो वारसो न ततोऽधिकं पोषणीयः। तथासति प्रधानाप्रधानयो रसयोरविरोधः सम्भवतीति भाकः। एतावता प्रधानीभूतरसापेक्षयाविरुद्धोऽप्यभूतो रसस्ततोऽ- प्याधिकं पुण्यमाणस्तत्समकक्षतया प्रधानरसरुषमामवश्यं प्रच्यावयिष्यति, विरुद्धस्तु चितरामेव, तस्मात् तावानेवाङ्गरसः पोषणीयः, यावताऽभिरसमुपकुर्यात् पश्चि न ·अन्यालोक रहस्यम् पटुमर्हेत् । एदनविरुद्धयत् प्रागुत्तो विरुद्धोऽपि परिपोषमनीयमानोऽजरसो न प्रधान विरोमोटे कदाचिदिति सर्वननवद्यन् । अङ्गरसपरिपोषपरिहारप्रकाराश्च त्रयः सन्ति । तत्राविरोधिरसल्याङ्गभूतस्याशि- रसापेक्षयाऽत्यन्तमाधिक्यं न कर्तव्यमित्ययं प्रथमः परिपोषपरिहारः । न तावता- रसरस्य पोषणमेव निषिध्यते अपि तु अङ्गीभूतरसस्य प्राधान्योपमर्दकमाधिक्यमात्र व्यवच्छिद्यते इति भावः । तेन 'एकतो रोदिति प्रियाऽन्यतः समरतूर्यनिर्घोषः । स्नेहेन रणरसेन च भटस्य दोलायितं चित्तम् ॥' इत्यत्र स्नेहपदप्रतिपाद्यरतिस्थायि- भावकारस्य, रणरस-भटपदोपस्थाप्योत्साहस्थायिभावकवीररसस्य च दोलायित- पदबोध्यमुत्कर्षसाम्यमपि न विरोधमावहति । 'कण्ठाच्छित्वाऽक्षमालावलयमिव करे हारमावर्तयन्ती...."तत्र दृष्ट्वा तु वोऽव्यात् ॥' इत्यत्र वा पार्वत्याः सन्ध्याम्प्रति असूयाव्यङ्ग्यविप्रलम्भहारस्य सपरिकरमन्त्रजपादिव्यङ्ग्यशान्तस्य चोत्कर्षसाम्यं न दोषावहमिति भावः । प्रमदाकृति सन्ध्यां शिवः स्वीकृतवान् इति पुरातनी वाता- मनुसृत्य प्रकृतार्थसमन्वयो विधेयः । द्वितीयः परिपोषपरिहारप्रकारो यथा-अशिरस- विरुद्धानां व्यभिचारिणां प्राचुर्येण निवेशनं न विधेयम् । कदाचिदारसास्वादानुरोधेन प्राचुर्येण निवेशनेऽपि प्रधानरसपोषकव्यभिचारिणां शीघ्रमेवानुसन्धान विधेयम् , येन तदास्वादप्रकर्षापचयो न स्यात् । उदाहरणन्तु 'कोपात् कोमललोलबाहुलतिका- पाशेन बद्धा दृढम् .." इत्यत्र प्रधानीभूतझारस्थायिरतिप्रतिकूलस्य अङ्गभूतरौद्र- स्थायिकोधपोषकसश्चार्यमर्षस्य 'पद्धा दृढम्' इत्यादिना प्राचुर्येण निवेशेऽपि सत्वरमेव 'रुदत्या हसन्' इत्यादिना रत्यनुकूलेष्यौत्सुक्यहर्षानुसन्धान विहितमिति न प्रधान- रसस्वादापकर्षः। तृतीयः परिपोषपरिहारप्रकारो यथा-परिपोषं नीयमानस्यापि अङ्गभूतस्य रसस्याङ्गत्वेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षणम् । तदुक्तं-निव्यूढावपि चावे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्' इति । यथा तापसवत्सराजे-वत्सराजोदयनस्य पद्मावतीविष- यकसम्भोगकार इहोदाहरणम् । अनया रीत्या प्रधानरसस्याविरोधिनां विषये परिहारप्रकारानभिधाय विरोधिनां विषये दोषपरिहारः प्रतिपाद्यते-विरोधिनस्त्वा- भूतस्य रसस्याक्षिरसापेक्षया न्यूनता सम्पादनीया। न्यूनो ह्यभूतो रसः प्रधान- महिनं रसं वाषितुं न शक्नुयात् । यथा-शान्तप्रनिनि शृङ्गारस्य, सारे वा शान्तस्य न्यूनता सम्पादनीया । परिपोषरहितस्य कथं रसत्वमिति तु न शकुनीयम् ? अनि सापेक्षमेव न्यूनत्वस्यामिधित्सितत्वात् । अर्थात् अजिनो हि रसस्य यावान् परि- ·तृतीय उद्योतः ६३ गोषः, तावान् तस्य रिपोपोन विषेच इत्येव तात्पर्यम् , स्वगतस्तु सम्भविपरि- पोषो न निरानियतेऽस्माभिरिति भावः। अशिरसाप्रतिकूलेझरसपरिपोषे न नो विद्वेष इति हृदयन् । तथा च वृत्तायुनंहारः-'एतच्चापेक्षिकं प्रकर्षयोगित्वमेकस्य रसस्व बहुरसतु प्रचन्वेषु रसानानाङ्गिभावमनभ्युपगच्छताऽप्यशक्यप्रतिक्षेपमित्य- नेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनाच रसानामझाङ्गिभावेन समावेशे प्रबन्वेषु स्यादविरोधिता।' इति । (८३) प्रश्नः--'विरुद्धकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत् । स विभि- नाभ्यः कार्यस्तस्य पोपेऽन्यदोपता' ॥ एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोषवान् । रलान्तरञ्यवधिनारसोन्यस्यः सुमेधसा॥ सोपक्रममिमे कारिके व्याख्याय शान्तस्य दयावीरादिभिन्नरस- त्वस्वीकारे किं प्रमाणमिति सयुक्तिकं व्रत । उत्तरम् पूर्वोत्तरीत्याविरोधिना विरोधिनाच प्रबन्धस्येनाङ्गिना रसेन समावेशे साधारणतयाऽविरोवोपायं प्रतिपाद्य सम्प्रति विरोधिविषये विशेषरूपेणा- विरोधोपायं प्रतिपादयितुनाह-विरुद्धकाश्रयो यस्तु..." इत्यादि । अयं भाव- द्विविधो हि विरोधी भवति, ऐकाधिकरण्यविरोधी, नैरन्तयविरोधी च । तत्र प्रबन्ध- स्थेन स्थायिनाङ्गिना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्धकाश्रयो यो विरोधी, यथा वीरेण भयानकः, स विभिन्नाश्रयः कार्यः। अर्थात् तस्य वीरस्य य आश्रयः कथानायक, तद्विपक्षविषये स सन्निवेशनीयः, तथासति च तस्य विरोधिनोऽपि यः परिपोषः, स निर्दोषो भवति । विपक्षविषये हि भयातिशयवर्णने नायकस्य नीतिपराक्रमादिसम्पत् सुतरां समुज्जृम्भते एवं न त्वपचीयते इति भावः । इममत्र तत्वं-यथा वीरः स्थायी भयानकेन सहकाश्रये स्थातुमक्षमः, उत्साहमीत्योरेकाधिकरण्यासम्भवात् । प्रबन्धेषु नायके वीरः प्रतिनायके च भयानको वर्णनीयः । इत्थञ्च प्रतिपक्षि- णोभयेन नेतुर्वीरोचितनीतिपराक्रमयोरुत्कर्ष एव व्यज्यते नापकर्ष इति व्यधि- करणो विरोध्यपि भयानको चीरस्य पोषकः, तेन पोषकस्य तस्य परिपोषेऽपि स्थायिनो वीररसस्य न हानिरिति बोध्यम् । यथा अर्जुनचरिते-अर्जुनस्य पाताल- वतरणप्रसङ्गे पातालनिलयानां प्रतिपक्षिणां-'समुत्थिते धनुर्ध्वनौ भयावहे किरीटिनः । महानुपप्लवोऽभवत् पुरे पुरन्दरद्विषाम् ॥ इत्यादिना भीतिवर्णनेनार्जुनस्य नेतुर्वीरवं प्रकृष्यत एव न त्वपकृष्यत इति भावः। अथ नैरन्तर्यविरोधिनो विरोध परिहत ·ध्वन्यालोक-रहस्यम् प्रतिपादयति-'एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तये विरोघवान् 'इत्यादि । अयं भावः-या, पुनरेकाधिकरणवे न विरोधशाली, अपि तु नरन्तयें विरोधवान् , स रसान्तरव्यय - घानेन प्रवन्धे निवेशनीयः । अर्थात् ययोहि रसयोरञ्चवधानेन निदेशने एक विरोधः, तयोर्मध्ये कश्चनोभयानुकूलो रसो विरोधनिवृत्तये निवेशनीयः ! ययः नागानन्द जीमूतवाहनस्य नायकस्य मुखसन्धितो निर्बहणसन्धिपर्यन्तं शान्तस्य, तद्विरुद्धस्य मलयवतीविषयकानुरागमूलद्वारस्य च मध्ये 'अहो गीतम्' 'अहो वादित्रम्' इत्यपसरोगीतप्रशंसनोभयानुकूलोऽद्भुतो रसः सन्निवेशित इति । ननु शान्तस्य रसस्य सत्वे न किञ्चित्प्रमाणम् , तस्य सकलसहृदयानुभवगोचरत्वाभावात्, 'तत्वज्ञानापदीर्ध्यादेनिवेदः स्वावमाननम्' इत्यभियुक्तोक्तेस्तत्त्वज्ञानादिजन्यात्मावज्ञान- लक्षणनिर्वेदस्थायिभावकत्वेनास्वायत्वाभावात् , सत्त्वेऽपि धार्मिकभावप्राधान्येन दयावीर एवान्तर्भावसम्भवाच्चेति चेदत्रोच्यते-सर्वविधसांसारिकविषयतृष्णाक्षयसुखा. स्मकस्वमात्रविश्रान्तिजन्याहादविशेषरूपशान्तरसस्य सहृदयैरनुभूयमानस्याफ्लपितु- मशक्यत्वात् । तदुक्तं-'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महल्लखम् । तृष्णाक्षयसुस्वस्यैते नाहतः पोडशी कलाम् ॥ इति । अथ यद्यस्ति शान्तोऽपि रसस्तहि कथं न सवैः सहृदयः शृङ्गारादिवदनुभूयते इति चेन्मैवम् , सर्वसहृदयानामास्वायत्वाभावेऽपि कतिपयानामेव परमभागधेयानामास्वाद्यतया तस्य प्रतिक्षेपासम्भवात् यतो यः सर्वा- नुमवविषयो न भवति, स नास्त्येवेति वक्तुं न पार्यते, तथासति सर्वानुभवागोचर- स्येश्वरस्याप्यसत्वं प्रसज्येत । तथा च सिद्धः शान्तो रसः । तदुक्तं-'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रः सर्वे भावेषु समप्रमाणः॥ न च पारमहंस्यदशामात्रानुभननीयस्य सुखाद्यतिरिक्तस्य सञ्चार्यादिसम्मेलनानहत्वात् तद्रहितस्य शान्तस्यास्वादविरहान रसत्वमिति वाच्यम् ? शान्तस्वभावैः पारमहस्यातिरिक्तदशायामप्यनुभाव्यत्वात् । सुखाभावकथनस्य वैषयिकसुखाभावपरत्वेनोक्ततृष्णाक्षयसुखरूपतायास्तस्याक्षतत्वात् ।परमात्माद्यालम्बन- पुण्वाश्रमाथुद्दीपन-रोमाश्चाद्यनुभाव-हर्षादिसंचारिमावसम्मेलनस्य सद्भावाच्च। तदुक्तं- चुतषियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन् सञ्चार्यादेः स्थितिन विरुद्धा। इति । न च तस्य दयावीरेऽन्तर्भावः कर्तुं शक्यस्तस्य दयावी- रस्याभिमानमयत्वेन व्यवस्थापनात् । अस्य चशान्तरसस्य सर्वविधाहारनिवृत्तिरूपेण विजम्ममाणत्वात् , तदुक्तं-'निरहङ्काररूपत्वात् दयावीरादिरेष नो ॥' इति । इतस्था स्वातविधविशेषस्य सत्वेऽपि यद्येक्यं परिकल्प्यते तर्हि चीररौद्रयोरपि ऐक्य- ·तृतीय उद्योतः करनापत्तिः स्यात् , तस्मात बचावलादीनां व चित्तवृत्तिविशेषाणां सर्वथा अहङ्कार- रहितत्वे शान्तरसाद न दु शान्तन तत्रान्तभावः । अन्यथा दुवीरप्रभेदत्व- मिति ध्वस्पायनाने न चिद् विरोषः। तस्य नुशान्तल-मई स्वं निमित्तमा- साद शामगदुलको रसः । सुन निमित्तापाये तु शान्त एक प्रलयो । इति निष्क- प्रपन्याः ८) प्रश्नः-'वधानातिशयवान रसे तत्रैव सत्कविः भवेत् तस्मिन् प्रमादो हि इगित्येवावभासते ॥' विदेशाउन्मुखीकर्नु कान्यो- भार्थनेच वा। तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदङ्गानां न बुभ्यदि !' कारिके इमे सोपक्रम व्याय, सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं स्याविभू- लयः : किन्तु बहामारामङ्गलोळ हि जीवतम् ॥ इति पधे कार्य नितान्तविरुद्धयोरपिशाल्लकारकोरेका स्थिति उत्तरम् इतः पूर्व विरोधमविरोधञ्च सर्वोत्थं निरूपयेत् । वितस्तु शारे सुकुमारतरोह्यसौ' इति कारिकया यथोक्तलक्षणानुसारेण सहृदयः कविः प्रवन्धेऽन्यत्र च सर्वेष रसेषु विरोधाविरोधौ निरूपयेत् । विशेषतस्तु शृङ्गारे, स हि रतिपरिपोषा- लकत्वाद, रतेश्च स्वरूपेनापि निमित्तेन भङ्गसम्भवात् , मुकुमारतरी अलौ सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनागपि विरोविसमावेशं न सहते इत्युक्तम् । अतः प्रकृतनावियापि शृङ्गारमुद्दिश्यैव कविं चेतयते-अश्वानातिशयवान् इत्यादि । अयं भाग:-यतो हि तस्मिमेव शृङ्गारे रसे सर्वेभ्योऽपि रसेभ्यो नितरां सौकुनातिशययोगिनि कगिरक्या- नदान प्रयत्नशाली भवेत् । तत्र हि प्रमाद्यतस्तस्य सहृदयमध्ये मटित्येवाज्ञाविषयता भवति । किश्च शृङ्गार रसो हि संसारिणां नियमेनानुभवविषयत्वात् सर्वरभ्यः परल- कमनीयतया प्रधानभूतः । यतो न हि समेषामपि प्राणिनां प्रायेण शमादीनामनुभवो दरीहश्यते । क्वचित्कश्च नैव प्राधान्यावहो भवितुमर्हति । शृङ्गारस्थायिरतेरनुभवस्त्ला- कीटपतातु रजकुरङ्गविहङ्गमातजादिदेवदानवमानवपर्यन्तं यथास्वं भवत्येवेति झारस्य प्राधान्यमक्षुण्णमिति भावः। तथा च भृक्षारस्य परमकमनीयत्वेन सर्वानुकूल्ट सति तद्विषये विशेष निर्चकुमाह-दिनेयानुन्मुखीकर्तुमित्यादि अयं भावः-शृङ्गाराहाणां विभावादीनां शृङ्गारादिविरुद्धस्य रसस्य' सम्पर्कः पूर्वकथितपरिपोषपरिहारलक्षणावि- रोघोपायेनैव केवलं न दुष्यति इति न, अपि तु विनेयान् शिष्यान सुकुमारमतीन् राजकुमारादीन् उन्मुखीकर्तुं सदुपदेशग्रहणाय गुडजिड़िकयाऽभिमुखीकतु, काव्यस्य शोमार्थ भृङ्गारव्यञ्जनेन विच्छित्तिविशेष जनयितुं च सम्पाश्मानः स न दुष्यति, नेत्र ध्व०र० ·ध्वन्यालोक-रहस्यम् दीपायावतो भवति । यतो हि झाररसारुन्मुखीकृताः सन्तो विनेयास निन्दं विन- बोपदेश घडन्ति । तदुक्तं स्वादुकाव्यरसोन्मिभ्रं वाक्यार्थमुपभुजते । प्रथमालीड- जयकाभिवन्ति कुटुभेषजम् ॥ इति । तथा च न हि काव्यं केवलं सहृदयमनोविनोद- मात्रफलकन् , अपि तु मनोरमैः शब्दः कान्तर भाङ्गविशेषेण सदथेमप्युपदिशति । नदुझं वृत्ती-सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्टी विनेयजनहितार्थमेव मुनिभि- खतारितति' । अत एव झारस्य सकलजनमनोऽभिरामत्वात् तदङ्गसमावेशः काव्य- शोमातिशयं पुष्यतीति अनेनापि प्रकारेण विरोधिरसे शृङ्गाराङ्गसमावेशो न दोपाय असते। यथा-'सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्तानाऽपाग- नङ्गलोलं हि जीवितम् ॥' इत्यत्र क्षारविरुद्धशान्तरसे वृक्षाराङ्ग विभावादिसमावेशेऽ- पिन कोऽपि विरोधः समापतति। तथा हि-अयम्भावः ललनाजनानां सम्पदाच रम- णीयणत्वमहमपि अनुमन्ये, किन्तु मनुष्यजीवनं यदि चिरस्थायि स्यात्तदैव तदुप- भौगः सम्यक् सम्भवेत् , परन्तु तदेव न स्थिनिति तोमन आकृष्य परमात्मचि- दामा सजनीयमिति। तथा दात्र जीवनास्थयनिवेदनरूशान्तविभा, रामा इति शारालबनविभाः, विभूतय इति तदुद्दीपनविनावश्च तविरुद्धावपि पोषयतः, पर्यन्ते शान्तरसत्यैव सहृदयानां विश्रान्तिधाम तयाऽऽस्वाद्यमानत्वात् । मत्ताङ्गना:- पाङ्गमङ्गलोलमिति पदमपि यथाकथञ्चित् शारं बोतयत् जीवनास्थैर्यातिशयबोधन- द्वारा शान्तमेवोपकरोति । एतावता काव्ये विधेयोन्मुखीकरणकारी महीयान् शोभा- कलयतीति शान्तहारयोरत्र न विरोध इति तत्त्वम् । १८:) प्रश्नः-रसादीनामितिवृत्तादिभिः समं जोवशरीरभाव एव न गुणगुणिभाव इत्यत्र का वायुकिरिति विशदं विविच्य,वाच्य- व्याययोरेककालावच्छेदेनाभिध्यैव प्रतीतिसम्भवे वाच्या- दव्यङ्गयस्यातिरिक्तस्वीकारे कायुक्ति ? इति सप्रपञ्चमुञ्चयत । उत्तरम्ननु रसादीतिवृत्तयोर्जीवशरीरव्यवहारस्तदा स्यात् यदि रसादिभिः गृथग्भूतमपि वाच्यार्थरूपमितिवृत्तं चिदुपलभ्येत, न तु तथोपलभ्यते, रसायमति- रिक्तस्येवेतिवृत्तस्य सर्वत्रोपलम्भात् । शरीरन्तु निधनान्तरं जीवात्स्यगत्युपलभ्यते इति न कथमपि तयोर्जीवशरीरव्यवहार सनुचितः, अपि तु गुणगुणिव्यवहार एव समुचितः प्रतिभाति, तथाहि-यथा रूपादिगुणेभ्यः पृथग्भूतस्य गुणिनो द्रव्यस्य नोपलन्भस्तथैव रसादिभ्योऽतिरिकस्येतिनल्यात्यन्तमिश्रणेन पृथक्तयाऽनुभवा- ·तुतीय उद्योतः ६७ मवादिति चेदत्रोच्यते-दि रसादिकचन वाच्यं स्या, यथा गौरवमयं ससरं नाहें यथा शरीर प्रतिमासनाने निपने गौरव तिनानने सर्वजनस्य, तथा वाच्चर सव सादयोऽपि नादासदतावारपत्य प्रतिभालेर, नव तथा प्रति- भालन्ते सदानने वेबवाद , सम्मान पुनमुभिभावस्मोरिति तासन् । न च रमनां त्वन्त्रि वाच्यानां सादिमयत्वमपि प्रतिपदेशपबंधनेत्रस्यात् अर्थात् व्यारत्नानां जात्यत्वं रत्नानि जानन्दिरपिसने इबने, अपि कटिनं प्रतिपतृविशेष- जेन परिचीयते, तथैव प्रकृतेऽपि वाच्चस्य नवेद मकान, रसादिनयत्वस्य दु व्यधर्मल ज्ञानं सहदयन्यैव प्रतिपदृविशेषल्ट स्यादि गुणगुणिभावकल्पनेऽपि न केऽपि दोन इनिकालकर जलावन प्रदिनाजमाने ले जात्यवस्थ रत्नस्व- पानतिरिकवर लका कमऽति रजदीक मागाववाल्यानतिरिक्तत्वेन साताभावात् । न हि विभावानुभावयभिचारिण एस इति करावि दयस्थावगमो भवति । अत एव विनाशदि प्रतीत्यविनामारको सादीनं प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेन व्यवस्थानात् क्रमोऽवश्यं मानी, न तु शैघ्रयान्न लक्ष्यते इत्यलयकमा एक सन्तो व्यङ्गया रसदय इति । तल्लाद न गौरत्वादिरूपवद् , जदयः, सबै तातोतिषशात् । नया रत्नत्व जात्वत्ववनस्लीयर्नु योग्या, वाच्य- विभावार्थकरूपतापातात् किन्तु विभावादिप्रतीतिज्योज्यालादलमा लोकोतरचम- कारशालिन एव ते रसा इति जीवशरीरमाय एव तेपनितिकृतैः सहेति हृदयम् । तु गुणगुणिभाव इति भावः । न चंबाच्यव्यत्ययो सिद्धऽपि तत्प्रतीत्योः क्रमः कल्पयितुं न शक्यते, तयोर्योगपद्येनैव क्वचिदुद्भवात् । एक किमिति व्यञ्जनाव्या- पारोऽप्यतिरिक्तः स्वीक्रियते, अभिवाव्यापारेणेव प्रकरणादिसाहाय्येन युगपदुभयोः प्रतीतिसम्भवात् । न च बाच्यव्यङ्ग्यप्रतीत्योः कार्यकारणभाव एव झमकल्पक इति साच्यम् ? गीतादिशब्दनारजन्यरसादिप्रतीतिस्थले वाच्चप्रतीतिव्यभिचारेण वाच्य- व्ययप्रतीत्योः जनकल्पककार्यकारणभावत्य वक्तुमशक्यत्वात्' तथा हि कियन्तो गीत- शब्दा वाच्यार्थवोधनविनापि स्वरातिविशेषवलेनैव रसान् वोधयन्तीति कारणाभावप्र- योज्यकार्याभावाभावरूप सव्यतिरेकव्यभिचारस्य जागरूकत्वादिति वाच्यम् ? गीतादिषु शब्दश्रवणानन्तरमेव व्यङ्गयरसादिप्रतीतिस्थले शब्दस्यैव कारणत्वेऽपि काव्येषु शब्दतो वृत्तिज्ञानजन्योपस्थित्यादिभिर्वाच्चार्थबोधानन्तरमेव रसादिप्रतीतेर्जायमानत्वे- नानायत्या शब्दजन्यदाच्यार्थबोधल्यवान्वयव्यतिरेकाभ्यां ताम्प्रति कारणतायाः कल्प- गन्यत्वात् । तथा च काव्येषु वाच्यार्थप्रतीतिमन्तरा नैव क्वापि व्ययरसादिप्रतीति.

·ध्वन्यालोक-रहस्यम् सिंत नास्मिन् कार्यकारणभाने क्रश्चनापि व्यभिचारः । तथासति नमोऽपि स्वीकरणीय एक भवतीति तचिहकत्येक व्यञ्जनाचा आवश्यकत्वमिति भावः। न स नोऽत्र कुतो न लक्ष्यते इति वाच्यम् ? वाच्यतीत्यविलम्वेनैव व्याचप्रतीतेरुद्भवात् कमल- दलशतव्यतिभेदवत् सूक्ष्मक्रमसत्वेऽपि तस्य लक्षचितुमशक्यत्वात् , तावता स कमोऽस्त्येव न हीति वक्तुं न पार्यते इति भावः । यदि च वाच्यप्रतीतिमन्तरेणैव प्रक- रणायचच्छिन्नशब्दमानसाध्या रसादिप्रतीतिः स्यात् , तर्हि अनक्यारितप्रकरणानां वाच्यवाचकभावे च स्वयमव्युत्पन्नानां प्रतिपत्तॄणां काव्यमात्रश्रवणादेव व्यङ्ग्यरसादि- प्रतीतिः स्यात् , न च तथा भवति, तस्मात् काव्यजव्यङ्गधरसादिप्रतीतौ वाच्यप्रतीतेः कारणत्वमवश्यं स्वीकरणीयम् । अन्ययोभयोः सहभावे वाच्यप्रतीतेरनुपयोगः । उप- योगे वा न सहभावः । किश्च येषामपि गीतादिशब्दानां स्वरूपविशेषप्रतीतिनिमित्त रसादिव्यचकत्वं तेषामपि स्वरूपप्रतीतङ्गयरसादिप्रतीतेश्च नियतभावी नमोऽवश्यं स्वीकर्तव्यः। तस्मादभिधानानिधेरप्रतीप्योरित्र काच्या मनायो कार्यकार:- वात् पौर्वापर्यक्रमो वियत एवेति भावः । (८६) प्रश्ना-अभिषयेव रसादिबोधसम्भवे तया व्यसनायाः कथं न गतार्थत्वमिति सविशदं निरूपयत । उत्तरम्-ननु किमिदं व्यञ्जकत्वम् ? यदि व्यायार्थदोषजनकत्वमेव व्याजक- त्वम् , व्यङ्ग्यत्वञ्च व्यजकजन्यवोधविषयत्वं तर्हि व्यायव्यजकत्वप्रहयोः परस्परसा- पेक्षत्नान्योन्याश्रयान् व्यञ्जक्रसिद्धयधीनं व्ययत्व, व्यङ्ग्यसिद्धयधीना च व्यजकत्व- सिद्धिरित्यव्यवस्था समापतति । नच वाच्यब्यतिरिक्तस्य न्यायस्य सिद्धः पूर्व प्रति- पादितत्वेन न व्यत्यत्प्रहे व्रजकत्वग्रहापेक्षेति केवलं व्यजकत्वज्ञानमाने व्यङ्ग्यत्व- ज्ञानस्यैचापेक्षितत्वेनैकतरमात्रापेक्षणान्नान्योन्याश्रयदोपः सम्भवतीति वाच्यम् ? प्रागु- क्तयुक्किामाच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धिसम्पादनेऽपि तस्यार्यस्य व्यङ्ग्यत्वेन व्यपदेशे प्रमाणाभावात् । यत्र च प्राधान्येनावस्थान, तत्र वाच्यतयैदासौ व्यपदेष्टुं युक्ता, वाचकत्वस्य तत्परत्वात् । अतव तत्प्रकाशिनो वाक्यस्याभिधात्मकवाचकत्वमेव व्यापारः किं तस्य व्यापारान्तरकल्पनया ? अर्थात् यथाऽभिघात एव प्रागुलना पदार्थोपस्थितिः पश्चात्तत भाविनं वाक्यार्थबोधमुपकरोति, तथैवाभिधावलात् पूर्वो- त्पन्नः प्रथमच्यार्थबोधस्तदुद्भूतमेव पञ्चाभाविन द्वितीयवाच्यार्थबोधमुपकुर्या- दित्येयं तत्प्रतीत्यो कार्यकारणभावनिर्वाहे सिद्ध किमिति व्यञ्जनावृत्तिरभिनवा कम्यतेति चेत्रोच्यते-यन्त्र गतोऽस्तमः इत्यादौ शब्दः स्वार्थमभिदधानोऽर्था- ·ध्वन्यालोक-रहस्यम् सिंत नास्मिन् कार्यकारणभाने क्रश्चनापि व्यभिचारः । तथासति नमोऽपि स्वीकरणीय एक भवतीति तचिहकत्येक व्यञ्जनाचा आवश्यकत्वमिति भावः। न स नोऽत्र कुतो न लक्ष्यते इति वाच्यम् ? वाच्यतीत्यविलम्वेनैव व्याचप्रतीतेरुद्भवात् कमल- दलशतव्यतिभेदवत् सूक्ष्मक्रमसत्वेऽपि तस्य लक्षचितुमशक्यत्वात् , तावता स कमोऽस्त्येव न हीति वक्तुं न पार्यते इति भावः । यदि च वाच्यप्रतीतिमन्तरेणैव प्रक- रणायचच्छिन्नशब्दमानसाध्या रसादिप्रतीतिः स्यात् , तर्हि अनक्यारितप्रकरणानां वाच्यवाचकभावे च स्वयमव्युत्पन्नानां प्रतिपत्तॄणां काव्यमात्रश्रवणादेव व्यङ्ग्यरसादि- प्रतीतिः स्यात् , न च तथा भवति, तस्मात् काव्यजव्यङ्गधरसादिप्रतीतौ वाच्यप्रतीतेः कारणत्वमवश्यं स्वीकरणीयम् । अन्ययोभयोः सहभावे वाच्यप्रतीतेरनुपयोगः । उप- योगे वा न सहभावः । किश्च येषामपि गीतादिशब्दानां स्वरूपविशेषप्रतीतिनिमित्त रसादिव्यचकत्वं तेषामपि स्वरूपप्रतीतङ्गयरसादिप्रतीतेश्च नियतभावी नमोऽवश्यं स्वीकर्तव्यः। तस्मादभिधानानिधेरप्रतीप्योरित्र काच्या मनायो कार्यकार:- वात् पौर्वापर्यक्रमो वियत एवेति भावः । (८६) प्रश्ना-अभिषयेव रसादिबोधसम्भवे तया व्यसनायाः कथं न गतार्थत्वमिति सविशदं निरूपयत । उत्तरम्-ननु किमिदं व्यञ्जकत्वम् ? यदि व्यायार्थदोषजनकत्वमेव व्याजक- त्वम् , व्यङ्ग्यत्वञ्च व्यजकजन्यवोधविषयत्वं तर्हि व्यायव्यजकत्वप्रहयोः परस्परसा- पेक्षत्नान्योन्याश्रयान् व्यञ्जक्रसिद्धयधीनं व्ययत्व, व्यङ्ग्यसिद्धयधीना च व्यजकत्व- सिद्धिरित्यव्यवस्था समापतति । नच वाच्यब्यतिरिक्तस्य न्यायस्य सिद्धः पूर्व प्रति- पादितत्वेन न व्यत्यत्प्रहे व्रजकत्वग्रहापेक्षेति केवलं व्यजकत्वज्ञानमाने व्यङ्ग्यत्व- ज्ञानस्यैचापेक्षितत्वेनैकतरमात्रापेक्षणान्नान्योन्याश्रयदोपः सम्भवतीति वाच्यम् ? प्रागु- क्तयुक्किामाच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धिसम्पादनेऽपि तस्यार्यस्य व्यङ्ग्यत्वेन व्यपदेशे प्रमाणाभावात् । यत्र च प्राधान्येनावस्थान, तत्र वाच्यतयैदासौ व्यपदेष्टुं युक्ता, वाचकत्वस्य तत्परत्वात् । अतव तत्प्रकाशिनो वाक्यस्याभिधात्मकवाचकत्वमेव व्यापारः किं तस्य व्यापारान्तरकल्पनया ? अर्थात् यथाऽभिघात एव प्रागुलना पदार्थोपस्थितिः पश्चात्तत भाविनं वाक्यार्थबोधमुपकरोति, तथैवाभिधावलात् पूर्वो- त्पन्नः प्रथमच्यार्थबोधस्तदुद्भूतमेव पञ्चाभाविन द्वितीयवाच्यार्थबोधमुपकुर्या- दित्येयं तत्प्रतीत्यो कार्यकारणभावनिर्वाहे सिद्ध किमिति व्यञ्जनावृत्तिरभिनवा कम्यतेति चेत्रोच्यते-यन्त्र गतोऽस्तमः इत्यादौ शब्दः स्वार्थमभिदधानोऽर्था- ·१०० ध्वन्यालोक-रहस्यम् म्त्येव, विन्तभिषामात्रवोध्यत्वं वाच्यत्वं तत्र दुर्लसन् , अभिधेतरयजनाजन्यदोष नियतस्यापि तत्र सतत् । तस्मात् शब्दान्तरेण स्वशक्यार्थवाचकेन बदान्त- रन्य व्यङ्ग्यस्य वोधन तद्व्यजनाया एव माहात्म्बनिति भावः। (८७) प्रश्नः-तात्पर्यशक्त्यैव रसादिवोधसंभवे तथा व्यअनायाः कथं न गतार्थत्वमिति सयुक्तिक अन्योतदिशा निरूपयत । उत्तरम्-ननु यथा पदार्थप्रतीतिपूर्विकैद वाक्यार्थप्रतीतिर्भवति, सा व वाच्यार्थप्रतीतिस्तात्पर्यशक्त्यैव नि पद्यते, तथैव वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकमेव व्यङ्ग्यार्थ- प्रतीतेर्जायमानत्वेन प्रकृतेऽपि तात्पर्यशक्त्यैव व्यङ्गयार्थबोधसंभवेन तदर्थ व्यजनाया नावश्यकतेति चेदत्रोच्यते-दृष्टान्तदान्तिकयोरत्यन्तवैषम्येण वाच्यव्यङ्ग्ययोः पदार्थवाक्यार्थन्यायस्य वत्मशक्यत्वात् । अयं भावः-यत् पूर्व ‘पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेः' इति तात्पर्यविपयस्य वाच्यत्वं स्थापयता दृष्टान्त उपन्यस्तः, स असञ्जतः पदार्थप्रतीतेः सर्वैर स्वीकारान् । स्त्रीहतावपि तस्याः पारनार्यातयाऽनल- नात् । तथा मननेऽपि युक्तिनूतनचल्लोपलम्भात् । तथा हि-यतः पदार्थप्रतीति- रन्त्येवेति कैश्चिद्वैयाकरणेरैवास्थितन्, न तु सर्वैः। तैरपि पारमार्थिकी न मन्यते किन्तु वाक्यार्थवोधार्थमेव काल्पनिकी लाघवेनावान्तरे स्वीक्रियते । यैरपि मीमांसकैः काल्पनिकत्वमस्यानाङ्गीक्रियते, तैरपि वाक्यार्थपदार्थयोर्घटकपालन्यायोऽन्युपगन्तव्यः । यथा हि घंटे निष्पन्चे तदुपादानकारणानां कपालानां न पृथगुपलम्भः, तथैव वाक्ये तदर्थे वा प्रतीते पद-तदर्थानां न पृथुगुपलम्भः । वाक्यार्थबोधनिष्पत्तिकाले हि पद-तदर्थानां पृथक्तयोपलम्भे वाक्यार्थबुद्धिरेव व्याहन्येत । अव्यवेषु पृथक्कृतेषु नावयविनः पृथगुपलब्धिर्भवति, प्रकृते तु वाच्यव्यङ्ग्ययोनैष न्यायः संघटते, न हि व्यङ्ग्ये प्रतीयमाने वाच्यार्थबुद्धिदूरीभवति, वाच्यावभासाविनाभावेनैव व्यथार्थस्य प्रकाशनात् । तस्मात् वाच्यव्यायप्रतीत्योः प्रदीपघटन्याय एच दृष्टान्ततयोपन्य- सनीयः । यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नायामपि न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते, तथैव व्यायप्रतीतो सत्यामपि न वाच्यावमासो निवर्तते, तेन च व्यङ्ग्यव्याकभाव एव वाच्यव्यङ्ग्ययोः पर्यवस्यति । न च स्वयमेव प्रथमोहयोते-'यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थपूचेका तद्वत् प्रतिपत् तस्य वस्तुनः' ॥ इत्यनेन वयोः पदार्थवाक्यार्थन्यायं स्वीकृत्य सम्प्रति तशिरसनं नोचितमिति वाच्यम् ? उपायत्वसाम्यमात्रविवक्षयैव तथाचत्वात् । अर्थात् तत्र कारणत्वमात्रेण सामान्येनैव साम्यमुकम्, न तु समवाय्यादिकारणविशेषत्वेन, कारणत्वमात्रेण साम्यन्त्वनापि ·तृतीय उद्योतः प्रतिवाद्यत इति किमि मिति भावः माये क्यदीपन्यास्तकोन सत्तः । तथाहि यथा रुगपदे पदीयोन भवति, तथैव चाक्चतः सममेत्र दाच्यब्यमामालन्यान तय र पारस्य दुगपदर्थद्वयकोषकत्वापत्तिः प्रसज्येत, तणसति जल्म दामयतेन विषन्तः ऐक्यापलक्षास्वेद वास्यत्वाजसदिति चन्तकहे वाच्यभ्यङ्गययोग धाननानावका का मापात पाहि- काचव्यङ्गयस्य प्राधान्यं, काव्यस्योपसर्जनल्टन् : क्वचिच वाचल्चा जन्म व्यङ्ग्यस्य गुगीभावः । तथा च गुणप्रधानभावनेर नबो परस्परमन्वयन कन्यतया भङ्गप्रसाः इति भावः ! किन तास्यपातिनियमन प्राधान्नादियां वाच्या सामान्युपमान्दया, शम्मत तदर्शदोषनेछनाऽनुश्चरितल्यात् । अर्थात् प्राधान्त विनात एनसमा यो चन्तने भवदभिमतः नापर्य- कृत्तिरभिवातुमलं स्यात् । अत्र तु चङ्गपाय तमत्वामाना कर पाय स्यात् । एतावताऽभिधैव तात्पर्यसाहाय्येन बोघं जनयतीति तन्मतन्, अतो कवनेव तैराशक्षितम् , खण्डितं च तदेवालङ्कारिकैरिति विभावनीयम् । तस्मात् तुल्ययुक्त्या व्यायस्य प्राधान्येन विवक्षास्थलेऽपि व्यङ्गयस्य वाच्यातिरिक्तत्वेन स्वरूपं नानोतुं शक्यते कथमपि भवदिति । अर्थात प्राधान्येनानियक्षायां व्यङ्ग्यसद्भावो नीनांस- कैरपि स्वीकृत एवेति तदर्थ ब्चनामा पनि बोंडव्य एब, तदा प्राधान्येन विवक्षायां स भारो न कथमूयते इति नहञ्चित्रमिति भावः । (८८) प्रश्नः-लक्षणया व्यञ्जनाया गतार्थत्वं सोपक्रम निरसनीयम् । उत्तरम्-ननु लक्षणा हि वृत्तिः शुद्धा, गोणी चेति द्विविधा । तत्र शुद्धाया लक्षणाशब्देन व्यवहारः, गोण्यास्तूपचारशब्देन । परन्तु तदुभयोरप्रधान वृतियात् गुणवृत्तिशब्देन व्यवहारो भवति । सा चार्थे साक्षात् , शब्द तु परम्परयारोपिता तिष्ठति । एवञ्च शब्दार्थोभयवृत्तित्वेन साम्यातू गुणवृत्तिव्यजनयोरक्यं कथं नेति चेन्मेवम् , तयोः स्वरूपविषयभेदेनेक्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि रूपभेदस्ता- वदयं, यदमुख्यतया व्यापारो गुणवृत्तिलक्षणा नाम प्रसिद्धा, व्यञ्जना तु मुख्यतयव शब्दव्यापारः, न हि वाच्यार्थाद् न हि वाच्यार्थाद् रसादिवस्त्वलंकाररूपव्यायत्रयप्रतीलेरनुख्यत्वं मनागपि लक्ष्यते । अर्थात् लक्षणा बाघसध्रीचीना वाच्यार्थे बाधिते तत्सम्बन्धिनो- ऽर्थान्तरस्य बोधिकेति तद्बोध्योऽर्थोऽमुण्ड्य एव, व्यञ्जना तु न तादृशांति तत्प्रत्ये- योऽर्थस्तु मुख्य एवेति तयोः स्वरूपमेदः स्फुट एवेति भावः, अयश्चान्यो रूपमेदः- यद् गुणवृत्तिरमुख्यत्वेन व्यवस्थितमभिधात्मकवाचकत्वमेवोच्यते । व्यञ्जना तु वाच- - ·ध्वन्यालोक रहस्यम् कत्वादत्यन्तं विभिन्नत्र । अयमाशयः-'सति तात्पर्ये सर्वे सायमचा इति नयेनाप्रसिद्धरास्तिनाम्नाऽभित्र व्यवहितार्थवोधकतया लक्षणाभू निकामुपेतीति तार लामाया अभिधाविशेषणवाद् व्यञ्जनायाश्च ततो नितरां भिन्नत्वान तादात्मक कयञ्चित् संभवतीति भारः श्रियापरः स्वरूरभेदः-यदा गुणवृत्तौ पदार्योऽन्तर- मुलायति, तदोषलक्षणीयात्मना परिणत एवासौ सम्पद्यते । यथा---गजायां घोषः' इत्यादी प्रयोजन हेतुभलक्षणलक्षणायां वाच्यभूतं नीरं लक्ष्यतामन्यसिद्धये 'परार्थे ससमयन्' इत्युक्तेः स्वरूप लक्ष्यात्मकोव दर्शयतीति तीररूपतयैव नीरस्य परिणामः । व्यजनायान्तु-यदार्थोऽयोन्तरं प्रकाशयति, तदा त्वरूपं प्रकाशयन्नेवा- सावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत् । यथा-'लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' इत्यादौ नुसनसनादिवाच्यार्थः प्रथमं प्रतीतिपदमवतीर्ण एव दीप इव घटादि लज्जादि व्यनतीति वाच्यस्य भानामाने अपि तद्भेदके भवत इति भावः । न चोक्त- युक्त्योपादानलक्षणामूलकार्थान्तरसंक्रमितकाच्यध्दनौ तुझ्या यत्व परिस्य नविनकार्या- न्तरस्व बोधनात लक्षणाञ्चजनबोक्यं भवतीति वाच्यम् ? तशति नुख्याध बाधस्तत्सम्बन्धो रूडेप्रयोजनान्यतरच्च लक्षणावीजम् । तत्र 'एवं चादिनि-'इत्या- दौ नुसनमनादिवाच्यार्थस्य वाथाभावेऽपि लज्जादिव्यङ्ग्यस्य लक्षणवैव प्रतिपादनेन तस्या व्यञ्जनास्थानापन्नत्वाझीकारे तुल्ययुक्त्या तस्या एवाभिधास्थानापन्नतयापि मुख्यवृत्तित्वमापद्येत । सर्वामिमतं गुणवृत्तित्वञ्च भज्येत, तादृशलक्षणयद सर्वत्र व्यवहाँ शक्यत्वात् । तस्याल्लक्षगाया अमुख्यवृत्तित्वंवदता भवताऽकामेनापि वाच्यबाधाभाव- स्थलेऽस्वीकार एव विधेय इति हृदयम् । ननु लपक्षेऽपि यदार्थो व्ययत्रयं प्रकाशयति तदा शब्दस्य कीदृशो व्यञ्जनात्मको व्यापार ? मुख्योऽमुख्यो वा, मुख्यश्चेदभिधैद सः, अमुख्यश्चेद् गुगवृत्तिरेव, अप्रधानवृत्तित्वादिति चेदनोच्यते-प्रकरणाचवच्छि- नशब्दवशेनवार्थस्य तथाविधं व्यञ्जकत्वमिति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथमपि नैवाप- लपितुं शक्यते, अर्थात् शब्दवोध्यो व्यनक्त्यर्थः शन्दोऽप्यन्तराश्रयः। एकस्य व्यजकत्वे तदन्यस्य सहकारिता इत्युक्त्याऽर्थस्य व्यजकत्वेऽपि शब्दस्य सहकारितया व्यङ्ग्यार्थबोधनानुकूलो मुख्य एव व्यापारः, न हि तावता तस्य मुख्यत्वेऽभिवात्वं कथमपि शनीयम् , अभिषायाः सङ्केतप्रहादिसापेक्षत्वात् । तस्यास्तु प्रकरणादिवैशि- घ्यापेक्षणेन सामग्रीषघात् । तदेवं व्यबनाया वाधापुरस्कृतत्वात् , सङ्केतानपेक्ष- णात् , पृथग भूतार्थप्रत्यायकत्वाच्च, तद्विद्धधर्मवल्लक्षणातः क्रमशः स्वरूपभेदं प्रतिपाद्य तयोः परस्परमेदनियामको निम्नरीत्या विषयभेदोऽपि वोद्धव्यः । तया हि- ·ध्वन्यालोक रहस्यम् कत्वादत्यन्तं विभिन्नत्र । अयमाशयः-'सति तात्पर्ये सर्वे सायमचा इति नयेनाप्रसिद्धरास्तिनाम्नाऽभित्र व्यवहितार्थवोधकतया लक्षणाभू निकामुपेतीति तार लामाया अभिधाविशेषणवाद् व्यञ्जनायाश्च ततो नितरां भिन्नत्वान तादात्मक कयञ्चित् संभवतीति भारः श्रियापरः स्वरूरभेदः-यदा गुणवृत्तौ पदार्योऽन्तर- मुलायति, तदोषलक्षणीयात्मना परिणत एवासौ सम्पद्यते । यथा---गजायां घोषः' इत्यादी प्रयोजन हेतुभलक्षणलक्षणायां वाच्यभूतं नीरं लक्ष्यतामन्यसिद्धये 'परार्थे ससमयन्' इत्युक्तेः स्वरूप लक्ष्यात्मकोव दर्शयतीति तीररूपतयैव नीरस्य परिणामः । व्यजनायान्तु-यदार्थोऽयोन्तरं प्रकाशयति, तदा त्वरूपं प्रकाशयन्नेवा- सावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत् । यथा-'लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' इत्यादौ नुसनसनादिवाच्यार्थः प्रथमं प्रतीतिपदमवतीर्ण एव दीप इव घटादि लज्जादि व्यनतीति वाच्यस्य भानामाने अपि तद्भेदके भवत इति भावः । न चोक्त- युक्त्योपादानलक्षणामूलकार्थान्तरसंक्रमितकाच्यध्दनौ तुझ्या यत्व परिस्य नविनकार्या- न्तरस्व बोधनात लक्षणाञ्चजनबोक्यं भवतीति वाच्यम् ? तशति नुख्याध बाधस्तत्सम्बन्धो रूडेप्रयोजनान्यतरच्च लक्षणावीजम् । तत्र 'एवं चादिनि-'इत्या- दौ नुसनमनादिवाच्यार्थस्य वाथाभावेऽपि लज्जादिव्यङ्ग्यस्य लक्षणवैव प्रतिपादनेन तस्या व्यञ्जनास्थानापन्नत्वाझीकारे तुल्ययुक्त्या तस्या एवाभिधास्थानापन्नतयापि मुख्यवृत्तित्वमापद्येत । सर्वामिमतं गुणवृत्तित्वञ्च भज्येत, तादृशलक्षणयद सर्वत्र व्यवहाँ शक्यत्वात् । तस्याल्लक्षगाया अमुख्यवृत्तित्वंवदता भवताऽकामेनापि वाच्यबाधाभाव- स्थलेऽस्वीकार एव विधेय इति हृदयम् । ननु लपक्षेऽपि यदार्थो व्ययत्रयं प्रकाशयति तदा शब्दस्य कीदृशो व्यञ्जनात्मको व्यापार ? मुख्योऽमुख्यो वा, मुख्यश्चेदभिधैद सः, अमुख्यश्चेद् गुगवृत्तिरेव, अप्रधानवृत्तित्वादिति चेदनोच्यते-प्रकरणाचवच्छि- नशब्दवशेनवार्थस्य तथाविधं व्यञ्जकत्वमिति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथमपि नैवाप- लपितुं शक्यते, अर्थात् शब्दवोध्यो व्यनक्त्यर्थः शन्दोऽप्यन्तराश्रयः। एकस्य व्यजकत्वे तदन्यस्य सहकारिता इत्युक्त्याऽर्थस्य व्यजकत्वेऽपि शब्दस्य सहकारितया व्यङ्ग्यार्थबोधनानुकूलो मुख्य एव व्यापारः, न हि तावता तस्य मुख्यत्वेऽभिवात्वं कथमपि शनीयम् , अभिषायाः सङ्केतप्रहादिसापेक्षत्वात् । तस्यास्तु प्रकरणादिवैशि- घ्यापेक्षणेन सामग्रीषघात् । तदेवं व्यबनाया वाधापुरस्कृतत्वात् , सङ्केतानपेक्ष- णात् , पृथग भूतार्थप्रत्यायकत्वाच्च, तद्विद्धधर्मवल्लक्षणातः क्रमशः स्वरूपभेदं प्रतिपाद्य तयोः परस्परमेदनियामको निम्नरीत्या विषयभेदोऽपि वोद्धव्यः । तया हि- ·ध्वन्यालंक रहस्पन उत्तरन्-अयमाशयः शब्दार्थोकदलक्षणो यो धर्मः, स प्रसिद्ध भिका- मकतन्वन्दानुसारीले न कल्यचिद् विमतिविपरतानहति, तथा च शब्दार्थको प्रसिद्धी या स्वाभाविको वाच्यवाचकमा ख्यः सम्बन्धः, तमरुन्धान एव व्यजना- मको व्यापारः प्रकरणादिशिष्टयादीपाधिकवेन (अनयत्वेन वर्तते । अर्थात् यः स्वसमीपवर्तिनि सम्बद्ध वस्तुनि निजन भालयति, स उपाकिच्यते तत्सहका- रेण च भासमानो धर्म औपाधिको भवति, यथा जपाकुसुमसमीपतिनि स्वच्छकटिके लौहित्यं यद् भासते, तत् जनाकुलुमलोपाधिलंसर्गकृतत्यादौपाधिकं कथ्यते, तर प्रकरणादिवशिष्टयरूपविभिन्नसामग्रीसहकारेण वाच्यवाचकरूपशब्दार्थो व्यङ्ग्यार्थं व्य- क्तः, तस्मात् प्रकरणादिवैशिष्टयात्मकसामग्रीरूपोपाधिसहकारेण शब्दे भासमानो व्यञ्जनात्मको व्यापार औपाधिकः (अनियतः) उच्यते । तस्याः (व्यञ्जनायाः) औपाधिकल्यादेव नियतरूपेण भासमानादभिशात्मकनाचमा भेदः । वाचकत्वं हि शब्दस्य स्वाभाविकः सम्यो क्ते, सोतव्युलतिलकान्य तदिनाभावेन तस्य प्रासेद्धत्वात् । व्यवसायासालनिच्तः शब्दस्य सन्बन्ध औपाधिकलात् । प्रक- रणादिवैशिष्टयेन तस्य प्रतोते, तबैशिष्ट्यविरहेणाप्रतीतेश्च कादाचित्कत्वरूपमौपाधि- कत्वं समायाति । ननु यद्यनियतो व्यजनाव्यापारस्तर्हि तत्स्वरूपपरीक्षयाप्चलमिति चेन्नैष दोषः, यतो हि शब्दे तस्यानियतत्वेऽपि स्वप्रतिपायव्ययानिये नियतत्वात् । तमन्तरा व्यङ्ग्यस्य कदाचिदन्यदोधात् । इदमत्र तत्वन्-अभिषावाचकशब्देषु निय- ता, व्यजना तु प्रकरणादिवैशिष्टयेन शब्देषु, ततोऽन्यत्र व लक्ष्यमाणा, तदभावे चालक्ष्यमाणेत्यनियता, तस्मात्तयोर्भेद उचित एवेति बोध्यम् । अथ पुनरपरथाऽभिधान्यजनयोमदनुपपादयति-लिङ्गत्वन्यायश्च"'इत्यादि । अयं भाषा-लिङ्गत्वन्यायोऽनुमितिहेतुत्वतुल्यत्वम् । अस्य व्यञ्जकत्वस्य प्रतीयते, तथाहि यथा लिङ्गत्वं कारणत्वम् , श्राश्रयेषु धूमादिषु इच्छाधीनत्वात् सिपाधयिषा- साव्यत्वात् अनियतावभासम् = नियनतोऽज्ञायमानम् , अथ च स्वविषये = अन्वय- व्यतिरेकि-केवलान्वचि-केवलव्यतिरेकित्वेषु अव्यभिचारि = नियतम् , तथैवेदं यथा दर्शितं व्यजकत्वम् , शब्दात्ननि = वाचकशब्दे चानियतत्वादेव-नियमनावर्तनादेव तस्य व्यचकत्वल्य वाचकत्वप्रकारता अभिधाविशेषता, कल्पयितुं न शक्येति शब्दा- थी। भावार्थस्तु-यथा केवलान्वयित्वादिधर्मत्रये नियतापि धूमादिनिष्ठा हेतुता सिषा- धयिषादिसत्वे प्रतीयमाना, तदभावे (सिषाधयिषायभावे) वप्रतीयमानाऽनियत- प्रतीतिः प्रतिभासते, तथैव व्यजकताऽपि व्यङ्ग्यविषये नियताऽपि प्रकरणादिवैशिष्टय- , ·तृतीय उद्योतः सद्भावे प्रतीयमाना नवल चारवंचनानः नित्यनियतप्रतीतिरेर ज्जका व्देषुः अभिभातुकरमश नियत तियता लस्मादभियाविषो न व्यज- नेति सरन्: १९) करन-व्यञ्जना अभिवतः पार्थक नीमांसकानुमतत्वं स्यु- नितकं प्रतिपाद्य, निगरूक होमन व्याधेश:-कश्यते हि भावानामपरित्यनस्वस्वभावनामपि साम्प्रयन्तरसम्पादन्या- दितोपाधिकव्यापारान्तरागः विरुद्धक्रिशन्वम् । तथाहि हिना- खप्रभृतीनां निवापितसकलज बलोकं शोहलत्वबहतामेव प्रियाविरदान कालोमानानन्ता, सन्ता. उत्तर-शब्दानां नित्यशब्दासम्बनादिनः वायनर किया पौरुषेयवाक्ययोलमत्रमभिदधता मीमांसकेनापि व्यजनहर श्राषिो धर्मोन श्यमभ्युपगन्तव्यः अन्यथा व्यञ्जनानभ्युपगमे मीसांसकानां शब्दार्थसम्बन्धस्य नि- न्यत्वे सत्यपि पौरुचापौरुषेयचोयियोरर्थप्रपिपादने वैलसम्यं न स्यात् । व्यङ्ग- नाऽभ्युपगमे तु पौरभयाण वाक्यनां पुरुभेच्छानुविधानसमारोपितोपाधिकव्यञ्जनात्म- कव्यापारान्तराणां स्वभिधेयाभिषालकसम्वन्धाररित्यागे सत्यपि पुरुनानमननादा- दिवशान्मिथ्यार्थताया अपि संभवनापौत्यवेदादिवाक्य निर्नाडल्याभावान प्रमादायसंभवेन तयोवलक्षण्यं साधु समुपपद्यते । एवष्ट लौकिकवाक्यगतनिर्मातृपुरुष- तात्पर्यविषयार्थप्रकाशकत्वधर्म एव पौरुषेयवाक्यमपौरुषेयवाक्या व्यतिरेवयति । स च तादृशार्थप्रकाशकत्वधर्मो नाभिघा वक्तुं पार्यते तदर्थे सङ्केतविरहात् । नापि लक्षणा, मुख्यार्थवाधाद्यभावात् । अपि तु व्यञ्जकत्वमेवेत्यकामेनापि तेनापि व्यजना स्वीक- तव्यैव । तदस्वीकारे तद्वैलक्षण्यानुपपत्तेः । अथ व्हेरुष्णलत्याग विना न हि शैत्यं कथमपि संभवतीति पौरुषेयवाक्यानां यथा- थबोधकत्वत्यागमन्तरा तविरुद्धायथार्थतापर्यविषयार्थप्रकाशकत्वधर्मयोग न केनापि प्रकारेण संभवतीत्याशङ्कां समाधातुमाह-दृश्यते हि भावानामित्यादि । अयं भावः पदार्था हि स्वाभाविकनिजधर्मपरित्यागं विनाऽपि सामग्रथन्तरसम्पर्केणौपाधिकव्या- पाराविष्टतया विरुद्धक्रियामप्युपजनयन्ति । तथाहि चन्द्रकिरणनलिनीदलादयः सकल जीवलोकसन्तप्तस्वान्तनितान्तशान्तिजनक स्वाभाविकं शीतलत्वमुद्वहन्त एव प्रिया- विरहदन्दयमानमानसान मानवजनान् सन्तापयन्ति, वह्निश्च नैसर्गिकमुष्णत्वं वहन्नेव ·अन्यालोकरहल्यन सतीयोपिलाक्षपणे शीतलसमाश्रयति । उत्तमपि-सुतं पतन्तं समीक्ष्य पावले न बोधयामास पलि पतिकता। भवत्तलतिभक्तिगौरवाइ हुताशनश्चन्दनपङ्कशी- तलः । इत्यादि । तस्मानावं निरन्हो यत् स्वयर्न विहावेद पदार्थो तविरुद्ध धर्म भजते, तथा च प्रकृतेऽपि पौनेयाश्यान यथार्थत्वार्थवोदजनकत्वेऽपि अयथार्थ- तात्पर्याप्रकाशकत्वं ना, तदुक्तं नो-तस्नात् पौत्रयाणां वाक्यानां सत्यपि नैसर्गिकेोऽर्थसन्दन्ये निचार्य सनययितुनिच्छता, वाचकत्वव्यतिरिक्त विधि- मौपाक्षिकं तवानियानीमन् । तच्च ब्यकत्वाइते नान्यत् । व्यायप्रकाशनं हि ज्यजकनन् । पौरपेयाणि च वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्ति । स च व्यङ्गय एन, नाभिधेयः । तेन सहाभिधानस्याभिधारूपस्य वाव्यवाचकतालक्ष- गसम्बन्धाभावात् ।' इति । (९१) प्रश्नः-व्यञ्जनाया नैयायिकानुमतत्वं सम्यक् प्रतिपाद्य व्यङ्गय- व्यजकमावस्य लिङ्गलिझिलारचाच कुतो नाही किरते? इति सोपालं सुरस्यामिवियत ! उत्तरस्-प्रमाणतन्त्रविदां नैयायिकानामपि व्यञ्जनाऽनिमतैद प्रतीयते, तथाहि अकिंत्राणां नये शब्दार्थचोरनित्यत्वात् तत्सम्बन्धस्याप्यनित्वेन यथा दीपस्य घटा- अर्थान्तरप्रकाशकत्वं सर्वानुभवसिद्धं नापलपितुं पायते, तथैदशब्दार्थयोरपि रूबवाच्य- स्वेतरार्थप्रकाशकत्वं नामहवमिति व्यजकत्वे युक्तिविदां नैयायिकानानपि न कापि विप्रतिपत्तिरिति भावः। अर्थात् तार्किकाणां वाचलत्वविषये विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्तां नाम-यत् शब्दानां वाचकत्वमिदं स्वाभाविकं (नित्यम् ) आहोस्वित् सङ्केतजन्य- त्वात्सामयिकम् (अनित्यन् ) इत्यादि । वाचकत्वात् पश्चाज्जायमाने प्रदीपादिलोकप्र- सिद्धप्रकाशकपदार्थान्तरसाधारण व्यजकत्वे स्वीक्रियमाणे विमतीनां न कोऽप्यवसरः सम्भाव्यते । एतावता लोकात्रसिद्ध वाचकत्वे नैयायिकानां नित्यानित्यत्वविवादोऽनेक- प्रकारका सम्भवति, न तु लोकप्रसिद्ध पदार्थान्तरेषु बहुधोपलभ्यमाने व्यजकत्वे । व्यजकत्वं हि यादशमेकत्र प्रदीपादौ दृष्ट, तादृशमेवान्यत्रापि शब्दादौ सम्भवतीति न कोऽपि विवादावसरस्तेषामपि । तत्र हठाद् विवादे त्वनुभवसिद्धवस्त्वपह्नवत्वमापते- दिति हृदयम् । तदुक्तं वृत्तौ-'अलौकिके ह्यर्थे ( परमाण्वादिविषये ) तार्किकाणाममि- निवेशाः प्रवर्तन्ते, न तु लौकिके न हि नीलमधुरादिष्वशेषलोकेन्द्रियगोचरे बाधारहिते तत्वे परस्परं विप्रतिपना दृश्यन्ते । न हि बाधारहितं नीलं नीलमिति ब्रुवनपरेण प्रतिषिध्यते 'नैतनीलं पीतमेतत्' इति । अर्थात् प्रत्यक्षविषये नीलादौ न कस्यापि ·, तृतीय उद्योतः १०७ विवादो भवति, अपि तु नील निनिमादित, परमा निकादितं देति तरकारमा एव विवाद इत्यभिमन्धिः। एंटर कादं वाचनः शब्दानामवाचकानं व गीता- दिश्वन नानशब्दरूपाणां च कटाक्षादिक्षता विरेटदीनां यत् सनेपानार सवेनसाननु- भवसिद्धन, न न नाबाहोद शरदने इति का कोर पनपलपिनु शयं तद्व्य- उकामानिदि भावः । लोकेहि शबाना सरयनर्थ व्यजनश प्रत्यायन्ते. विविधा व्याहारा इशितन्तको ज्यागानिसमा दिबोधी विभाग, वन मन उपहास्यतां परिजिहोर्यन् नः सत्ताल्लिरस्तुति । नाति विदग्धजनसाङ्केतिक व्यहारार्थ बनना चंदकामनाप्योजायर के तत्रवि सिनिति नासीक्रियते, तत्रापि व्यजनाऽनङ्गीवाने तु सनुभवसिद्धनप्यपटुक्कुपहसनीय एव स्यात सचेतसः न्तु शब्दानं गमय व्यञ्जकत्वमायाभिम वाकिया स्कोलियत ए परन्तु तद्धि व्यजकत्वं लिङ्गत्वमेव, न त्वतिरिक्तं व्यसनाविञ्चित् । पाचनती तश लिजिप्रतीतिरेवेति तेषां शब्दानां लिङ्गलिनिभान एवं व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावनापरः कश्चि- पदार्थः । अतश्चैतद वश्यमेव बोद्धव्यम् , यस्माद् वात्रभिप्रायापेक्षया व्यजकत्वनिदा- नोमेव भवद्भिरण्यालमारिक प्रतिपादितनेछ । वश्त्रभिप्रायश्चानुनेय एवेति भावः इदमत्र तत्त्वार-व्ययस्य रसादिवत्नुअतळडझेल शब्द-तदर्यादिना सह उह. नावादिनाालङ्कारिकेणापि निस्ल वचन सम्बन्धोऽवरयं स्वीकरणीयः । इतरण सर्वत्रासम्बहाथचननमापयेत । स च सम्बन्ध ज्ञााकनाब एदौचित्यात्कल्प्यते इति व्यापन ज्ञापन शब्दादिना साधनेन, व्यापकर ज्ञाप्यस्य रसादिचस्लमडते साध्यस्य बोधनमनुमानमेवेति न व्ययरसादिकोषनार्थ व्यक्षनायाः प्रजनन् । तदुक्तं महिमभटेन-'वाच्यस्तदनुमितो वा यत्रार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । सन्वन्धतः कुतश्चित् सा काव्यानुमितिरित्युक्ताः॥' इति। परकीयेच्छाया अनुमेयमात्रत्वादिदं पुनर्व- सुरभिप्रायस्य व्यङ्ग्यत्वं प्रतिपादयता व्यञ्जनाबादिनाऽप्यगत्या स्वीकरायमेव : विशेषतस्तु व्यक्तिविवेकादौ द्रष्टव्यमिति चेदत्रोच्यते-उक्तरीत्या व्यजनारलिङ्गदताम- म्यमपि यदि सम्भादितं स्यात्तदा किन शिछन्नम् । यतोऽस्माभिरभिवालजवाभ्या- मतिरिक्तो व्यजनालक्षणः शब्दव्यापारोऽस्तीति स्वीकृतम्, तत्वच व्यञ्जनानिष्ठ- स्थाभिधातिरिक्तत्वस्य लिङ्गत्वाझोकारेऽपि न काचित् क्षतिः, तद्धि व्यजकत्वं लिङ्ग- त्वमस्तु, अन्यद् वा, सर्वत्र प्रसिद्धशाब्दप्रकाराभिधादिविलक्षणशब्दव्यापारविषय- लश्च तस्यास्तीति नास्त्येवावयोत्रिवादः । एतावता व्यजनाया अभिधाद्यतिरित्तत्वस्था- ·पल्यालोकरहलपन ले एवारमानाप्रहः सचतस्य लिलापता दता भवतापि स्वीकृत एव, तरकुतो नात्मया सह विवाद इत हित स्तुतन्तु नायं परमार्थों यद् व्यजकत्वं "लालले सर्वत्र, व्यायप्रतीतिश्च नितीतिरेवेति । उभयोयधिकरण्येऽपि कुन्द- जन्त पाल्यं सन्भवतीति भावः : कमी लपविद्धयेऽनदुतनबूदितं त्वया-वक्त्र- मित्रायल्य व्यङ्ग्यतन युगनाद तरकारने शब्दानां लिङ्गत्वमेव' इति, तदेतद् यथाऽस्माभिरभिहित, पिश्चि प्रतिपायते-द्विविधो हि विपरः शब्दानाम्- अहुनेयः, प्रतिपाद्यश्च । तत्रानुनेयो विवशालक्षणः। दिक्षा च शब्दस्वरूपप्रका- शानेच्छा, राब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेनि प्रकारा । अर्थात् शब्दप्रयुयुक्षा, अर्थ- प्रतिविषादविपा चेति द्विारा विवक्षा भवति । तत्र प्रथमा ( शब्दप्रयुयुक्षा) न शाब्दबोधाङ्गम् , सा हि प्रागिल्लमात्र हला, अर्थात् शब्दप्रयुयुक्षया केवलं प्राणि- बननुनातुं शक्यते, अप्राणिनां तदभावाद, न तु शाब्दबोधं जनयितुं सालम् । द्वितीया (अर्थप्रतिपिपादयित्रा) तु सदविवधारणावनितव्यवहिताऽपि शब्दकारणव्यवहारकारगीभूता ने द्वे अनि अनुनो विषत्रः शब्दानान् । अवान् ने उसे ऋषि दिवा अनुमं भवतः परकीयेच्छाया अनुमितिमात्रगो. घरत्नत् । प्रतिपाद्यन्तु प्रये प्रतिपादनसनीहाविषयीकृतोऽर्थो द्विविधो शेयः-वाच्यो, व्यङ्ग्यश्च । प्रयोक्ता हिं कदाचित् स्वशब्देनार्थ प्रकाशयितुं समीहते, कदाचित् केनचित् प्रयोजनेन गोपनकता सौन्दतिरेचनादिरूण वाचकशब्दानभि- यतम व्ययपमर्थ प्रकाशयितुं तमीहते । स तु द्विविधोऽपि वाच्यव्यङ्ग्यलक्षणः प्रतिपाद्यो विषयः शब्दानां न लिहितयाऽनुमेयरटेन काशते किन्तु कृत्रिमेणाकृत्रिमे- गानिधाव्यजनालाणेन सम्बन्धान्तरेण एतावता प्रयोक्तः शब्दप्रयुयुक्षा, ततोऽर्थ- प्रतिपिपादयिषा चोच्चार्यमाणशब्दतोऽनुनीयते, इत्यनुनेयमेव तदिच्छादयन् । वाच्यो व्यायवार्थों नानुनेयः, अभिधाजनाभ्यामेर बोषितत्वादनुमित्यगोचरत्वात् । दस्नान व्यञ्जनाऽनुमानेन गताति कलितम् । वाच्चव्यङ्ग्ययोः कथं नानुमेयत्वमिति न राहनीयम् । 'अयमर्थोऽस्य विवक्षाविषयः, एतदुचारितशब्दवोध्यत्वात्' इत्यनुमाने- नानिष्ठविवक्षाविषयताया एव साध्यत्वेन प्रतीतेरर्थत्व पक्षत्वेन तद्रूपेणाप्रतीतेः । चदि हि लितया तत्र शब्दानां व्यवहारः रयात् तदा शब्दाथै सम्यक्त्व मिथ्यात्वा- दिविचादा एव न प्रवर्तेरन् , धूमादिलिशानुमितानुनेतान्तरवत् । अर्थात् यदि वाच्य- व्यवथयोरनुमितिरेव भवेत्तहि तदर्थविशेष्यको यथार्थत्वायथार्थत्वप्रकारकः संशय एव बोद्भवेत् , अनुमितेनिश्चयात्मकत्वात् । न हि धूमहेतु कानुमितिगोचरवह्निविषयक ·नीय उद्बोतः स्टारामन्हा ननु । जन्ते का विमोपनानां तासाः संशया इति न तस्यामितिविपनत्यनित मानः । ननाद नायस्पव्यये लिङ्गतया राब्दानां व्यापार : तद्विषयीकृते नाचतत्र तत्रापि यरूपे प्रतिपाये शमान पाचन व्यापार संभवानि, तमाया पाल्य तितत्यानादादभि- या दो बायतुमशक्यत्वात् । अपि तु सम्यमानद, तव सन्मन्धान्तरं व्यख- ना नाम । न हि तत्सम्बन्धान्तरं लिलिदिनान एवेति शक्य , अलोकदो व्यभिचारात् । अर्थात् पालोकादौ घटादिनिनिता ब्यकता विद्यते, न तु लिङ्गता, भालचर्घटायनुनितिसाधनलाभावात् । तथा च व्यभिचारव कुटल्यान तयोस्ता. दाम्बनिति भावः। -लामालिन्युरपद हि केयमत्र, यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते। उन्मजति द्विरदकुम्भती च यत्र, यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डः ॥” इति पद्यस्य ध्वनित्वं, गुणीभूतव्य- अयत्वं वा संभवतीति विवक्षितार्थप्रदर्शनपुरस्सरं सम्यम् विविख्या, अलंकाराणां चमत्कृतिजनकत्वे निदानं प्रतिपादयत । उत्तरम्-जलक्रीअविषिलवाऽवितदिनीतटमवतरन्ती लावण्यप्रसावितशरी- रामपनीतावगुण्ठना कामपि ललनानकलाविलेक्य निरूपनानः कश्चिद् विदग्धः समुत्प्रेक्षते-लावण्यसिन्धुरित्यादि । अत्र रूपयानुप्राणितां व्यङ्ग्योपस्कृतां वाच्यभू- तानतिशयोक्तिमेव केचन मन्यन्ते । अत एका आनन्दवर्धनाचार्योऽलंकारान्तर संकीर्णदाच्यातिशयोक्तरिदनेकोदाहरणं वक्ष्यते । धन्ये तु सिन्धूत्पल-शशि-द्विरद- कुम्भतटी-कदलीकाण्ड-मृगालदण्डशब्दाप्रकृतेर्वाधितार्थका भूत्वा स्वार्थ तिरस्कृत्य ललना-भ्रूविक्षेप-वदन-कुचद्वय-जवायुगल-बाहुलतायुग्मरूपाणि वस्तूनि व्यञ्जन्ति । तानि च व्यज्यमानानि वस्तूनि 'अपरैर केयन्' इत्युक्तिवोधितमद्भुतरूपं वाच्यमुप- स्कुर्वन्तीति तिरस्कृतवाच्यशब्दव्यङ्ग्यानां वाच्यरूपस्येतरस्याङ्गत्वमिति वस्तुरूपव्य- ज्यापेक्षयवास्य गुणीभूतव्यङ्गयत्वमिति प्राहुः । वस्तुतस्तु शृङ्गाररस्य प्राधान्यविव- क्षायां ध्वनित्वमपीहास्त्येवेति न काप्यनुपपत्तिः। तदुक्तं-प्रकारोऽयं गुणीभूत- व्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्ते रसादितात्पर्य-पर्यालोचनया पुनः ।।' इति । 'वाच्यालंकारवर्गोऽयं व्यङ्गयांशानुगमे सति । प्रायेणैव परां छायां विप्रलक्ष्ये निरीक्ष्यते ॥ इति कारिकानुसारं वाच्यभूतोऽलंकारवर्गो व्ययांशस्यालंकारस्य वस्तुनो ·ध्वन्यालोक रहस्यन् वा यथायोन सम्पर्क सनि चमकासतिश दवानो लक्षणकृता स्थालीपुलाकन्यागन प्रदर्शितः। तथाच व्यायानुमाणितो वाच्चालङ्कारसमूहः सुतरांचमत्करोति । लक्ष्मदि- वचने सनेपामेव वाच्यालङ्काराणां गुणीन्तव्य ज्यनहिन्द प्रापश्चारुत्वातिशयो दिभाव्यते इति भावः । तथा हि दीपके, समासोक्तौ च यथा व्यज्योपमाया, व्यङ्ग्याप्रस्तुतवस्तु- नश्च सम्पर्केण सुपमातिपयजनक प्रतोयते तथवान्येष्दप्यलद्वारेषु व्यङ्ग्यवस्त्व- लंकारसम्पर्शन समातिशयात्रायकं भवति । इदमत्र तत्वं सर्वेपाने कच्यालंकार गुणीभूतव्यह पसनेनेव चारतातिशयो भवतीति निश्चितन् । तच व्यङ्ग्य कवि वस्तु- रुपं, कचिदलंकाररूपश्च । तत्र समासोक्त्यादिषु वस्तु, दीपकादिषु चोपमालंकारो व्यमयतां भजते । अथवा सर्वत्रैवार्थालंकारेषु अर्थानां विच्छित्तिविशेषाधायकत्वरूपा- तिशयितत्वसम्पादिकाव्यञ्जनागम्याऽतिशयोक्तिरेवानुप्राणिका, तां विना तेषां कविप्रति- भोत्यापितत्वविरहान स्वरूपसम्प्राप्तिः संभवति । तथा च येषु चालंकारेषु सादृश्य- मुस्रेन वैचित्र्यात्मकालंकारत्वातिलो य-पगलानुल्य यौगित निदर्शनादिछु, तेषु सम्बनानमनत्र यत् सार, तदेव शोमालिश.शालिभवतीति ते सर्वेऽपि बालतिराययोगिकः लन्त गुणो भूतव्यङ्ग्यस्यैद विषयः । समासोबत्याक्षेपपर्या- योक्तादिषु तु गन्यनानांशाधिनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानात् गुणीभूतव्यङ्ग्यता निर्विवादैव । तदेवं व्यङ्गयांशसंस्पर्श सति चारुत्वातिशययोगिनो रूपन्नादयोऽलक्षाराः सर्वे एव गुणीभूतव्ययस्य मार्गः । गुणीभूतव्यङ्ग्यवश तेषां तथाजातीयानां सर्वेषा- मेवोक्तानां दीपकतुल्यबोगिताप्रभृतीनामनुक्तानां संदेहादीनां साधारणम् गुणीभूतव्य- इयत्वलक्षणे सर्व एवैते मुलक्षिता भवन्ति । इदनत्र योध्यम्-'गौरिव गमय' इत्या- दावुपमा, 'आदित्यो यूपः' इत्यादी रूपकम् , 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' इत्यादौ सन्देहः, शुत्तौ 'इदं रजतम्' इत्यादौ अन्तिमान् पीनोऽचं देवदन्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादा- वपत्तिः, 'इको यणचि' इत्यादौ यथा संख्यम् , 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इत्यादा- चतिशयोक्तिश्च नालङ्कारत्वेन व्यवह्रियन्ते वैचित्र्यविशेषाधायकव्यङ्ग्यसम्पर्कविरहादिति व्यतिरेकज्ञानात, 'चन्द्रवन्मुखम् 'मुखं चन्द्रः 'किमिन्दुः किं पद्म किमु मुकुरविम्बं किमु मुखम् 'जटा नेयं वेणी' 'नेदं मुखं किन्तु चन्द्रः' इत्यादौ चोपनादयोऽलङ्कारत्वेन प्रतिभासन्ते ताशव्यायसम्पर्कसत्वात् , इत्यन्वयज्ञानाच्च व्यङ्ग्यस्यैवालकारत्वसम्पा- दकता प्रतीयते । तच्च व्यय प्रधानीभूतं सद्ध्वनिरूपतां चित्रन्नालङ्कारान् प्रसाधयति स्वयमलंकार्यत्वात् । अप्रधानन्तु गुणीभूतव्यन्यत्वरूपं पिहितकामिनीकुचकलशवत् निगूढं हारादीनि चोपमा प्रभृतान् नितरां सुसज्जयति, इति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं समेषा- ·ध्वन्यालोक रहस्यन् वा यथायोन सम्पर्क सनि चमकासतिश दवानो लक्षणकृता स्थालीपुलाकन्यागन प्रदर्शितः। तथाच व्यायानुमाणितो वाच्चालङ्कारसमूहः सुतरांचमत्करोति । लक्ष्मदि- वचने सनेपामेव वाच्यालङ्काराणां गुणीन्तव्य ज्यनहिन्द प्रापश्चारुत्वातिशयो दिभाव्यते इति भावः । तथा हि दीपके, समासोक्तौ च यथा व्यज्योपमाया, व्यङ्ग्याप्रस्तुतवस्तु- नश्च सम्पर्केण सुपमातिपयजनक प्रतोयते तथवान्येष्दप्यलद्वारेषु व्यङ्ग्यवस्त्व- लंकारसम्पर्शन समातिशयात्रायकं भवति । इदमत्र तत्वं सर्वेपाने कच्यालंकार गुणीभूतव्यह पसनेनेव चारतातिशयो भवतीति निश्चितन् । तच व्यङ्ग्य कवि वस्तु- रुपं, कचिदलंकाररूपश्च । तत्र समासोक्त्यादिषु वस्तु, दीपकादिषु चोपमालंकारो व्यमयतां भजते । अथवा सर्वत्रैवार्थालंकारेषु अर्थानां विच्छित्तिविशेषाधायकत्वरूपा- तिशयितत्वसम्पादिकाव्यञ्जनागम्याऽतिशयोक्तिरेवानुप्राणिका, तां विना तेषां कविप्रति- भोत्यापितत्वविरहान स्वरूपसम्प्राप्तिः संभवति । तथा च येषु चालंकारेषु सादृश्य- मुस्रेन वैचित्र्यात्मकालंकारत्वातिलो य-पगलानुल्य यौगित निदर्शनादिछु, तेषु सम्बनानमनत्र यत् सार, तदेव शोमालिश.शालिभवतीति ते सर्वेऽपि बालतिराययोगिकः लन्त गुणो भूतव्यङ्ग्यस्यैद विषयः । समासोबत्याक्षेपपर्या- योक्तादिषु तु गन्यनानांशाधिनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानात् गुणीभूतव्यङ्ग्यता निर्विवादैव । तदेवं व्यङ्गयांशसंस्पर्श सति चारुत्वातिशययोगिनो रूपन्नादयोऽलक्षाराः सर्वे एव गुणीभूतव्ययस्य मार्गः । गुणीभूतव्यङ्ग्यवश तेषां तथाजातीयानां सर्वेषा- मेवोक्तानां दीपकतुल्यबोगिताप्रभृतीनामनुक्तानां संदेहादीनां साधारणम् गुणीभूतव्य- इयत्वलक्षणे सर्व एवैते मुलक्षिता भवन्ति । इदनत्र योध्यम्-'गौरिव गमय' इत्या- दावुपमा, 'आदित्यो यूपः' इत्यादी रूपकम् , 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' इत्यादौ सन्देहः, शुत्तौ 'इदं रजतम्' इत्यादौ अन्तिमान् पीनोऽचं देवदन्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादा- वपत्तिः, 'इको यणचि' इत्यादौ यथा संख्यम् , 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इत्यादा- चतिशयोक्तिश्च नालङ्कारत्वेन व्यवह्रियन्ते वैचित्र्यविशेषाधायकव्यङ्ग्यसम्पर्कविरहादिति व्यतिरेकज्ञानात, 'चन्द्रवन्मुखम् 'मुखं चन्द्रः 'किमिन्दुः किं पद्म किमु मुकुरविम्बं किमु मुखम् 'जटा नेयं वेणी' 'नेदं मुखं किन्तु चन्द्रः' इत्यादौ चोपनादयोऽलङ्कारत्वेन प्रतिभासन्ते ताशव्यायसम्पर्कसत्वात् , इत्यन्वयज्ञानाच्च व्यङ्ग्यस्यैवालकारत्वसम्पा- दकता प्रतीयते । तच्च व्यय प्रधानीभूतं सद्ध्वनिरूपतां चित्रन्नालङ्कारान् प्रसाधयति स्वयमलंकार्यत्वात् । अप्रधानन्तु गुणीभूतव्यन्यत्वरूपं पिहितकामिनीकुचकलशवत् निगूढं हारादीनि चोपमा प्रभृतान् नितरां सुसज्जयति, इति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं समेषा- ·तृतीय उद्योतः १२१ मेवालङ्काराणां विच्छित्तिविशेषधायक्वरूपालद्वारत्वसम्पादने मुख्यं निदानमिति भावः। (९३) प्रश्नः-'दुराराधा राधा स्तुसमा बदलेनारि जत- বইবন্ সাবহালকলেন। कठोरं स्त्रीचेतस्तदलनुपाचिरहे ! क्रियात् कल्याणं वो हरिमोव नुदितः ॥ इति पद्ये ध्वनित्वं गुणीर तक र अति व्यायार्थप्रदर्शनपुर- स्सरं विशदं विविच्य निन्नदो विकसित विषय सोपक्रम विवे- चनीया-राजानमपि लेकर विपरप्युपर है। रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु स्नान उत्तरम्-मानिनी राधामनुनेतुसुयतं कृष्णं ति नाविकोपालम् पल्लनयन् कविः कमपि कृष्णाशिषा संवर्धयति-दुराधरा राधा.....' इत्यादि । हे सुभग ! कृष्ण ! यस्मादनेन पुरोदृश्यमानेन मदन्यायस्या भ्रमवशात् परिहितजघनवसनेन ममैतत्पतितं नयनजलं प्रोञ्छतस्तन वृषभानुस्ता प्रसादयितुमनीं, यतः स्त्रीचेतः पत्युरसह्यापराधजन्यकार्कश्यं प्राप्नुवत, सत् अनुमचा सहिष्णु भवति, तस्मात् तव चातुर्यप्रयुक्तकृत्रिमोपचारैरलं न विपनि सस्य फलं भविष्यति, अतो विरम, इति राधयोक्तः कृष्णः कल्याणं वः क्रियात् इति मानः। अत्र सुभग इति सम्बोधनेन वल्लभाभिः क्षणमपि विहातुमशक्यत्वं, बहुपमालोज्यत्यञ्च, अनेनेति पुरोवर्तितया प्रत्यक्षस्य वस नस्यानपलपनीयत्वं, प्रेयसीसम्बन्धितया सस्नेहधारणीयत्वं, प्रतिपक्ष- ललनायाः कोपौचित्यं च, तदगोपनेन तत्रादरातिशयः, लज्जात्यागश्च, गधेति स्वनामो- चारेणेन परिभवासहिष्णुलं, दुराराधत्वेन लानदायम् , अपराधौप्रथञ्च, अश्रुणः- पातेनानपरोधनीयत्वं, तस्य प्रोञ्छनेन प्रत्युत धारावाहित्यम् , स्त्रीशब्देन प्रणयाचन- भिज्ञत्रम् , चेतसः कार्कश्येन स्वाभाटिकसौकुमार्यत्यागात् प्रसादनानहत्वम् , उप- चाराणामाधिक्येन नायकस्य नर्मकपटपडत्य, बहुवचनेनानुनयवाहुल्चद्वारैतादृशावस्था- भूयस्त्वं प्रेयस्या सौभाग्यश्च प्राचुर्येण व्यज्यमानं तादृशं वाच्यमेव प्रगुणयति इत्ये- तदृष्टया निरुक्तपद्यस्य गुणीभूतन्यजयत्वं समायाति । प्राधान्येन व्यज्यमानेा- विप्रलम्मकारापेक्षया तु ध्वनित्वमायाति । तदुक्तं-'प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यन्योऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्ते रसादितासर्यपर्यालोचनया पुनः ॥' इति । परन्तु सर्वत्र ८ ब्वर० ·ध्वन्यालोक रहस्यम् वा यथायोग सम्पर्के सति चमत्कारातिशयं दधानो लक्षणकृता स्थालीपुलाकन्यायेन प्रदर्शितः। तथा च व्यङ्ग्यानुप्राणितो वाच्यालङ्कारसमूहः सुतरांचमत्करोति । लक्ष्यदि- बेचने समेषामेव वाच्यालङ्काराणां गुणीभूतव्यङ्ग्यमहिम्नैव प्रायश्चारुत्वातिशयो विभाव्यते इति भावः । तथा हि दीपके, समासोक्तौ च यथा व्यङ्ग्योपमाया, व्यङ्ग्याप्रस्तुतवस्तु- नश्च सम्पर्केण सुषमातिशयजनकत्वं प्रतीयते तथवान्येष्वप्यलङ्कारेषु व्यङ्ग्यवस्त्व- लंकारसम्पर्शेन शोभातिशयाधायकं भवति । इदमत्र तत्वं सर्वेषामेव वाच्यालंकाराणां गुणीभूतव्यङ्ग यसङ्गेनैव चारुतातिशयो भवतीति निश्चितम्। तच्च व्यङ्गथं क्वचिद् वस्तु- रुपं, क्वचिदलंकाररूपञ्च । तत्र समासोक्त्यादिषु वस्तु, दीपकादिषु चोपमालंकारो व्यङ्ग्यतां भजते । अथवा सर्वत्रैवार्थालंकारेषु अर्थानां विच्छित्तिविशेषाधायकत्वरूपा- तिशयितत्वसम्पादिकाव्यञ्जनागम्याऽतिशयोक्तिरेवानुप्राणिका, तां विना तेषां कविप्रति- भोत्थापितत्वविरहान स्वरूपसम्प्राप्तिः संभवति । तथा च येषु चालंकारेषु सादृश्य- मुखेन वैचित्र्यात्मकालंकारत्वप्रतिलम्भो यथा-रूपकोपमातुल्ययोगितानिदर्शनादिषु, तेषु गम्यमानधर्नमुखेनैव यत् सादृश्य, तदेव शोभातिशयशालिभवतीति ते सर्वेऽपि चारुत्यातिशययोगिनः सन्तो गुणी भूतव्यङ्गयस्यैव विषयः । समासोबत्याक्षेपपर्या- योकादिषु तु गम्यमानांशाविनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानात् गुणीभूतव्यङ्ग्यता निर्विवादेव । तदेवं व्यङ्ग्यांशसंस्पर्श सति चारुत्वातिशययोगिनो रूपकादयोऽलङ्काराः सर्वे एव गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य मार्गः । गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वश्च तेषां तथाजातीयानां सर्वेषा- मेवोक्तानां दीपकतुल्ययोगिताप्रभृतीनामनुकानां संदेहादीनां साधारणम् गुणीभूतव्य- अयत्वलक्षणे सर्च एवैते सुलक्षिता भवन्ति । इदमत्र बोध्यम्-'गौरिव गवय' इत्या- दावुपमा, 'आदित्यो यूपः' इत्यादौ रूपकम् , 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इत्यादौ सन्देहः, शुक्तौ 'इदं रजतम्' इत्यादौ भ्रन्तिमान् ‘पीनोऽयं देवदन्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादा- वापत्तिः, 'इको यणचि' इत्यादौ यथा संख्यम् , 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इत्यादा- चतिशयोक्तिश्च नालङ्कारत्वेन व्यवह्रियन्ते वैचित्र्यविशेषाघायकव्यङ्ग्यसम्पर्कविरहादिति व्यतिरेकज्ञानात् , 'चन्द्रवन्मुखम्' 'मुखं चन्द्रः' 'किमिन्दुः किं पद्म किमु मुकुरबिम्ब किमु मुखम् 'जटा नेयं वेणी' 'नेदं मुखं किन्तु चन्द्रः' इत्यादौ चोपमादयोऽलङ्कारत्वेन प्रतिभासन्ते ताहशव्यायसम्पर्कसत्वात् , इत्यन्वयज्ञानाच्च व्यङ्ग्यत्यैवालङ्कारत्वसम्पा- दकता प्रतीयते । तच्च व्यायं प्रधानीभूतं सद्ध्वनिरूपता विभ्रन्नालङ्कारान् प्रसाधयति स्वयमलंकार्यत्वात् । अप्रधानन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वरूपं पिहितकामिनीकुचकलशवत् नियूढं हारादीनि चोपमा प्रभृतान् नितरां सुसजयति, इति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं समेषा-.

·ध्वन्यालोक रहस्यम् वा यथायोग सम्पर्के सति चमत्कारातिशयं दधानो लक्षणकृता स्थालीपुलाकन्यायेन प्रदर्शितः। तथा च व्यङ्ग्यानुप्राणितो वाच्यालङ्कारसमूहः सुतरांचमत्करोति । लक्ष्यदि- बेचने समेषामेव वाच्यालङ्काराणां गुणीभूतव्यङ्ग्यमहिम्नैव प्रायश्चारुत्वातिशयो विभाव्यते इति भावः । तथा हि दीपके, समासोक्तौ च यथा व्यङ्ग्योपमाया, व्यङ्ग्याप्रस्तुतवस्तु- नश्च सम्पर्केण सुषमातिशयजनकत्वं प्रतीयते तथवान्येष्वप्यलङ्कारेषु व्यङ्ग्यवस्त्व- लंकारसम्पर्शेन शोभातिशयाधायकं भवति । इदमत्र तत्वं सर्वेषामेव वाच्यालंकाराणां गुणीभूतव्यङ्ग यसङ्गेनैव चारुतातिशयो भवतीति निश्चितम्। तच्च व्यङ्गथं क्वचिद् वस्तु- रुपं, क्वचिदलंकाररूपञ्च । तत्र समासोक्त्यादिषु वस्तु, दीपकादिषु चोपमालंकारो व्यङ्ग्यतां भजते । अथवा सर्वत्रैवार्थालंकारेषु अर्थानां विच्छित्तिविशेषाधायकत्वरूपा- तिशयितत्वसम्पादिकाव्यञ्जनागम्याऽतिशयोक्तिरेवानुप्राणिका, तां विना तेषां कविप्रति- भोत्थापितत्वविरहान स्वरूपसम्प्राप्तिः संभवति । तथा च येषु चालंकारेषु सादृश्य- मुखेन वैचित्र्यात्मकालंकारत्वप्रतिलम्भो यथा-रूपकोपमातुल्ययोगितानिदर्शनादिषु, तेषु गम्यमानधर्नमुखेनैव यत् सादृश्य, तदेव शोभातिशयशालिभवतीति ते सर्वेऽपि चारुत्यातिशययोगिनः सन्तो गुणी भूतव्यङ्गयस्यैव विषयः । समासोबत्याक्षेपपर्या- योकादिषु तु गम्यमानांशाविनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानात् गुणीभूतव्यङ्ग्यता निर्विवादेव । तदेवं व्यङ्ग्यांशसंस्पर्श सति चारुत्वातिशययोगिनो रूपकादयोऽलङ्काराः सर्वे एव गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य मार्गः । गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वश्च तेषां तथाजातीयानां सर्वेषा- मेवोक्तानां दीपकतुल्ययोगिताप्रभृतीनामनुकानां संदेहादीनां साधारणम् गुणीभूतव्य- अयत्वलक्षणे सर्च एवैते सुलक्षिता भवन्ति । इदमत्र बोध्यम्-'गौरिव गवय' इत्या- दावुपमा, 'आदित्यो यूपः' इत्यादौ रूपकम् , 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इत्यादौ सन्देहः, शुक्तौ 'इदं रजतम्' इत्यादौ भ्रन्तिमान् ‘पीनोऽयं देवदन्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादा- वापत्तिः, 'इको यणचि' इत्यादौ यथा संख्यम् , 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' इत्यादा- चतिशयोक्तिश्च नालङ्कारत्वेन व्यवह्रियन्ते वैचित्र्यविशेषाघायकव्यङ्ग्यसम्पर्कविरहादिति व्यतिरेकज्ञानात् , 'चन्द्रवन्मुखम्' 'मुखं चन्द्रः' 'किमिन्दुः किं पद्म किमु मुकुरबिम्ब किमु मुखम् 'जटा नेयं वेणी' 'नेदं मुखं किन्तु चन्द्रः' इत्यादौ चोपमादयोऽलङ्कारत्वेन प्रतिभासन्ते ताहशव्यायसम्पर्कसत्वात् , इत्यन्वयज्ञानाच्च व्यङ्ग्यत्यैवालङ्कारत्वसम्पा- दकता प्रतीयते । तच्च व्यायं प्रधानीभूतं सद्ध्वनिरूपता विभ्रन्नालङ्कारान् प्रसाधयति स्वयमलंकार्यत्वात् । अप्रधानन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वरूपं पिहितकामिनीकुचकलशवत् नियूढं हारादीनि चोपमा प्रभृतान् नितरां सुसजयति, इति गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं समेषा-.

·तृतीय उद्योतः १२१ मेवालङ्काराणां विच्छित्तिविशेषधायक्वरूपालद्वारत्वसम्पादने मुख्यं निदानमिति भावः। (९३) प्रश्नः-'दुराराधा राधा स्तुसमा बदलेनारि जत- বইবন্ সাবহালকলেন। कठोरं स्त्रीचेतस्तदलनुपाचिरहे ! क्रियात् कल्याणं वो हरिमोव नुदितः ॥ इति पद्ये ध्वनित्वं गुणीर तक र अति व्यायार्थप्रदर्शनपुर- स्सरं विशदं विविच्य निन्नदो विकसित विषय सोपक्रम विवे- चनीया-राजानमपि लेकर विपरप्युपर है। रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु स्नान उत्तरम्-मानिनी राधामनुनेतुसुयतं कृष्णं ति नाविकोपालम् पल्लनयन् कविः कमपि कृष्णाशिषा संवर्धयति-दुराधरा राधा.....' इत्यादि । हे सुभग ! कृष्ण ! यस्मादनेन पुरोदृश्यमानेन मदन्यायस्या भ्रमवशात् परिहितजघनवसनेन ममैतत्पतितं नयनजलं प्रोञ्छतस्तन वृषभानुस्ता प्रसादयितुमनीं, यतः स्त्रीचेतः पत्युरसह्यापराधजन्यकार्कश्यं प्राप्नुवत, सत् अनुमचा सहिष्णु भवति, तस्मात् तव चातुर्यप्रयुक्तकृत्रिमोपचारैरलं न विपनि सस्य फलं भविष्यति, अतो विरम, इति राधयोक्तः कृष्णः कल्याणं वः क्रियात् इति मानः। अत्र सुभग इति सम्बोधनेन वल्लभाभिः क्षणमपि विहातुमशक्यत्वं, बहुपमालोज्यत्यञ्च, अनेनेति पुरोवर्तितया प्रत्यक्षस्य वस नस्यानपलपनीयत्वं, प्रेयसीसम्बन्धितया सस्नेहधारणीयत्वं, प्रतिपक्ष- ललनायाः कोपौचित्यं च, तदगोपनेन तत्रादरातिशयः, लज्जात्यागश्च, गधेति स्वनामो- चारेणेन परिभवासहिष्णुलं, दुराराधत्वेन लानदायम् , अपराधौप्रथञ्च, अश्रुणः- पातेनानपरोधनीयत्वं, तस्य प्रोञ्छनेन प्रत्युत धारावाहित्यम् , स्त्रीशब्देन प्रणयाचन- भिज्ञत्रम् , चेतसः कार्कश्येन स्वाभाटिकसौकुमार्यत्यागात् प्रसादनानहत्वम् , उप- चाराणामाधिक्येन नायकस्य नर्मकपटपडत्य, बहुवचनेनानुनयवाहुल्चद्वारैतादृशावस्था- भूयस्त्वं प्रेयस्या सौभाग्यश्च प्राचुर्येण व्यज्यमानं तादृशं वाच्यमेव प्रगुणयति इत्ये- तदृष्टया निरुक्तपद्यस्य गुणीभूतन्यजयत्वं समायाति । प्राधान्येन व्यज्यमानेा- विप्रलम्मकारापेक्षया तु ध्वनित्वमायाति । तदुक्तं-'प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यन्योऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्ते रसादितासर्यपर्यालोचनया पुनः ॥' इति । परन्तु सर्वत्र ८ ब्वर० ·११२ वन्यालोक-रहस्यम् गुणीभूतव्यङ्गसल्य ध्वनिरूपता भवत्येवेति नायं नियमः । तदुक्तं वृत्तौ-'यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्य नास्ति, गुणीभूतव्यङ्ग्यः पदैरुद्भासितेऽपि तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यतैव समुदायधर्मः' इति । यथा-राजानमपि सेवन्ते विषमप्युपभुजते । रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु मानवाः ॥ इति । अयं भावः-राजसेवन गरलभक्षणं बहिः- प्रकटितप्रणयाभिरन्तरसिधारानिभाभिः स्त्रीभिः सह रमणश्च क्लेशातिशयसाध्यत्वा- दिष्टप्रतिकूलपरिणामभीषणत्वाच्च वचनरचनावातुरीचुचुभिश्चतुरैरेव भानवैः साधयितुं शक्यानि, साधारणैर्जनस्तु दुष्कराण्येवेति व्यज्यते । अत्र लेशातिशयसाध्यत्वाधुक्त- व्यङ्ग्यविशिष्टतया वाच्यस्यैव सहृदयहृदयाहादजनकतया रमणीयत्वं प्रतिभासते इति समुदायस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमेव । शान्तरसाङ्गनिर्वेदस्य व्यङ्ग्यत्वेऽपि न प्राधान्यम् अविवक्षितत्वात् । अतस्तन्निमित्तकोऽपि न ध्वनित्वव्यवहारः । तादृशव्यङ्ग्यप्राधान्या- विवक्षान्तु सहृदयहृदयवेद्यताशवाच्यचारुत्वाकर्ष एव निर्णीते । न चान्यदपि किश्चिद् व्ययं प्रधानं प्रतिभाति इति सर्वथा गुणीभूतव्यङ्गयत्वमेवेति भावः । (९४) प्रश्नः-लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान स्वीकृतः, स्वच्छन्दस्य सखोजनस्य वसतश्चिन्ताज्वरो निर्मितः। एषाऽपि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद् वराकी हता, कोऽर्थश्वेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्त, तन्वता ॥ पद्यमिदं कस्कोऽलङ्कारः समलंकरोतीति विपक्षपक्षोच्छेदपुर- स्सरमाचा भिमतं सिद्धान्तपक्षं सप्रपञ्चमुञ्चयत । उत्तरम् गुणगणोचितसमादरमलभमानः कश्चिद् निर्विद्यासमीक्ष्यकारिणं विविमुपालभते-लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः'..."इत्यादि। अयं भावः-विधातु- रेतत्तन्वीनिर्माणं नाल्पव्ययसाध्यं, न चाकिश्चित्कर, नवोदासीनहर्षप्रदम् , नापि स्वविषयसुखायतिरिति निष्प्रयोजनमेव सर्वथेति तात्पर्यम् । अत्र निष्फलकार्यकरण- शीलस्य विरुपालम्भस्य वाच्यतया ततो वस्तुतोऽनन्यसाधारणसौन्दर्यशालिनिखिल- गुणमालिललनानिर्माणकौशलसम्पदा व्यानया विधातुः प्रशंसायां पर्यवसायां व्याजस्तुतिरलङ्कार इति केचित् । तभ चतुरसम् , यतोऽस्याभिधेयस्यैतदलङ्कार- स्वरूपमात्रपर्यवसायित्वे न सातत्वं भवति, तथाहि यतो न तावदयं रागिणः कस्य- चिद् वितर्क सम्भवति, तस्य 'एषाऽपि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद् वराको हता' इत्येवंविधोक्त्यनुपपत्तेः । स्वयमेव तद्योग्यमात्मानं मन्यमानस्यैवंविधस्वगहणा- ।

·तृतीय उद्योतः ११३ नौचित्यात् । नापि नोरागस्योक्तवितर्कः समुपपद्यते, तस्यैवंविधवितर्कपरिहारक व्यापारत्वात् , वीतरागो हि नितरां निर्वेदमापनों निरीहः सन् जगदेव तुच्छंमन्य- मानः कथमीदृशान् वैषयिकवितर्कान् कुर्यादित्यभिप्रायः । तस्मादप्रस्तुतप्रशंसैवालङ्कारः पद्यमिदं प्रसाघयतीत्याचार्यमतम् , यस्मादनेन वाच्येन गुणीभूतात्मना, निस्सामान्य- गुणावलेपोद्धतस्य, निजमहिमोत्कर्षजनितसमत्सरजनज्वरस्य निजापेक्षया विशेषज्ञ न कश्चिदेवापरं पश्यतः परिदेवितमेतदिति व्यज्यते । तथाहि लावण्यद्रविणव्यय- गणनाभावक्लेशातिशवस्वीकाररूपप्रथमपादवाच्येन परिदेवयितुरखतगुणगणभूषित- त्वम् , स्वच्छन्दसखोजनचिन्ताज्वरनिर्माणरूपद्वितीय चरणवाच्येन स्वाद्भुतगुणो- त्कर्षप्रयुक्तसमत्सरजनेयॊद्भावनम् , अनुरूपवरालाभप्रयोज्यवराकीहतत्वरूपतृतीयच- रणवाच्येन सर्वाधिकपण्डितन्मन्यत्वम्, विधिकृततन्वीनिर्माणविकलत्वरूपचतुर्थचरण- वाच्येनाप्रस्तुतेन तुल्येन तुल्यमेव स्वनिर्मीतिनिष्फलत्वजन्यपरिदेवितं व्यज्यते इत्य- प्रस्तुतप्रशंसा स्फुटवेति। (९५) प्रश्नः-चित्रकाव्यं समेदं निरूप्य, कोदशं चित्रमानन्दवर्धनाचार्य- सम्मतमिति सोपष्टम्भ विवेचयत। उत्तरम्-'प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्ग्यस्यैवं व्यवस्थिते । काव्ये उभे ततोऽ- न्यद्यत्तचित्रमभिधीयते ॥ "चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधश्च व्यवस्थितम् । तत्र किश्चिच्छब्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥' इति कारिकाभ्यां तच्चित्रं काव्यं च शब्दार्थचित्रभेदेन शब्दचित्रमर्थचित्रमिति द्विविधं व्यवस्थितम् । तत्र किश्चित् शब्दालङ्कारालंकृतं शब्दचित्रं भवति । तदभिन्नमर्थालङ्कारभूषितमर्थचित्रं भवति । इदमत्रावसेयम्-व्ययस्यार्थस्य प्राधान्ये ध्वनिनामा काव्यप्रकारः व्यत्यार्थस्या- प्राधान्ये तु गुणीभूतव्ययं नाम काव्यम् । ततोऽन्यद् रसभावादितात्पर्यरहितं व्यङ्ग्यार्थविशेषप्रकाशनसामर्थ्यशून्यञ्च काव्यं केवलवाच्यवाचकवैचित्र्यमात्राश्रयेणोप- निबमालेख्यप्रख्यं यदाभासते तचित्रम् । न तन्मुख्यं काव्यम् , अपितु काव्यानु- कृतिरेवासौ । तत्र किश्चिच्छन्दचित्रं यथा-दुष्करयमकादि । वाच्यचित्रं ततः शब्द- चित्रादन्यद् व्ययार्थसंस्पर्शरहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसादितात्पर्यरहित- मुपमाप्रभृति बोध्यम् । अथ चित्रपदार्थ निर्वक्तुं परीष्टिमारभते-ननु किमिदं चित्रं नाम ? व्याय- राहित्यमेव चित्रत्वमिति चेत्, तब युक्तम् , यतो व्यङ्ग्यवस्त्वलाररसादिषु मध्ये ·ध्वन्यालोक रहस्यम् कीर्णोध्वन्निर्यथा-'दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि.."इत्यत्र समासोक्तिसंसृष्टेन विरो- धालबारेण सङ्कीर्णस्यालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य चनेः प्रकाशनम् , दयावीरस्य परमार्थती वाक्यार्थीभूतत्वात् । संसृष्टालङ्कारसंसृष्टत्वं चनेर्यथा-'अभिनवपयोदरसितेषु..." इत्यत्रोपमारूपकाभ्यां शब्दशक्त्युद्भसंलक्ष्यक्रमव्ययस्य चनेःसंसृष्टत्वं ज्ञेयमित्यलम्। (१७) प्रश्नः-चनेरनिर्वचनीयत्वं सोपपत्तिकं निरस्यताम् । उत्तरम्-अयं भावः-यत्र शब्दानामर्थानां च केषाश्चित् सहृदयहृदयवेयं रनविशेषाणां जात्यत्वमिव चारुत्वमनाख्येयम् ( अनिर्वचनीयम् ) अवभासते, काव्ये तत्र ध्वनिव्यवहार इति ध्वनेर्लक्षणं केनचिदुक्तं न युक्तम् , यतो शब्दानां स्वरूपाश्रय- स्तावद्विशेषोऽक्लिष्टत्वे सति अपुनरुतत्वम् , अभिधात्मकवाचकत्वसमानाधिकरणो विशेषश्च प्रसादो मटित्यर्थसमर्पकत्वं, व्यंजकत्वञ्चेति । अर्थानाच विशेषः स्फुटवे- नावभासनम् , व्यङ्ग्यनिष्ठत्वं, व्यङ्ग्यविशिष्टत्वञ्चेति । नौ द्वावपि शब्दार्थनिष्टौ विशेष चारुत्वानतिरिक्तौ व्याख्यातुमशक्याविति कैश्चिन्मन्यमानावपि बहुधा व्यङ्ग्यव्यञ्जक- निरूपणप्रसङ्गेनामाभिर्व्याख्यातौ तद्व्यतिरिक्तानाख्येयविशेषसम्भावना तु विवे- कावसादगर्भरभसमूलैव । यस्मादनाख्येयत्वं (अनिर्वचनीयत्वम् ) शब्दार्थगोचर- त्वेन न कस्यचित् सम्भवति । अन्ततोऽनाख्येयशब्देनैव तदाख्यानात् । इदमत्र तत्वं ये खलु रनजात्यत्वमिवानिर्वचनीयत्वरूपं शब्दार्यचारत्वं विभ्रतः काव्यस्य ध्वनित्वं मन्यन्ते, ते सर्वथोपेक्षणीया एव, असम्वद्धालापित्वात् । तत्त्वञ्च तेषां विशे- षरूपस्य शब्दार्थयोश्वारुत्वस्य बहुधाऽस्माभिरेव व्याख्यातत्वेन, अनाख्येयशब्दप्रति- पाद्यत्वेन चानाख्येयत्वस्य वत्तुमशक्यत्वात् । सामान्यरूपर्शिविकल्पशब्दगोचरत्वे सति प्रकाशमानत्वं तु यदनाख्येयत्वमुच्यते क्वचित् , तदपि काव्यविशेषाणां रत्न- विशेषाणामिव न सम्भवति, तेषां लक्षणकृता व्याकृतरूपत्वात् । रत्नविशेषाणां च सामान्यसम्भावनयैच मूल्याङ्कनदर्शनाच्च । वस्तुतस्तु उभयेषामपि तेषां प्रतिपत्तविशे- वसंवेद्यत्वमस्त्येव । वैकटिका एव हि रत्नतत्त्वविदः, सहृदया एव च काव्यानां रसज्ञा इति न कस्याप्यत्र विप्रतिपत्तिः। तदुक्तम्-'अनाख्येयांशभासित्वं निर्वाच्यार्थ- तया वनेः । न लक्षणं लक्षणं तु साधीयोऽस्य यथोदितम् ।'

·चतुर्थ उड्योतः (९८) प्रश्नः-कविप्रतिभाऽऽनन्त्ये किं निदानमिति विशदं विविच्य, 'रिन किञ्चिन्मुग्धं तरलमधुरो इविविभवः... इति पद्यस्य 'स- विभ्रमस्मितोद्भेदाः' इति पद्यापेक्षया किं प्रयुक्तं वैलक्षण्य- मिति सवैचक्षण्यं विवेचयत । उत्तरम्-ध्वनेर्यः सगुणीभूतव्यङ्ग्यस्याध्वा प्रदर्शितः। अनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ॥' इति कारिकानुसारं ध्वनिसम्पर्केण गुणीभूतव्यङ्ग्यसम्पर्केण का वर्णनीयवस्तूना लोकोत्तरचमत्कारशालतया नवनवीभावात् वर्णने सति कवीनां प्रतिक्षा नवनवोन्मेषशालितयाऽप्रतिहतगतिः सती सुतरां समुज्जृम्भते इति सह- दहृदयाहादजनकतया विच्छित्तिविशेषशालिध्वनिसम्पर्क एव कविप्रतिभानन्त्य- प्रयोजक इति भावः । न च ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयप्रपञ्चस्य काव्यवृत्तितया, प्रतिभायाश्च कविनिष्ठतया चैयधिकरण्येनोभयोः सानानाधिकरण्याभावात् कथं तस्य कविप्रतिभाऽऽ- नन्त्यप्रयोजकत्वं, कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनियमादिति वाच्यम् ? ज्ञानद्वारो- भयोः सामानाधिकरण्यस्याक्षुण्णत्वात् । अर्थात् ध्वनित्वप्रकारकज्ञानस्यानन्तप्रतिभा- याश्चैकत्रैव कचौ समवेतत्वात् । अथ कथं ध्वनिसम्पर्केण कविप्रतिभाऽऽनन्त्यमिति चेदत्रोच्यते 'अतो ह्यन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता। वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्थान्व- यवत्यपि ॥ इति रीत्या कवीनां वाणी ध्वनिरीतिमनुसृत्य कामपि विलक्षणां चमत्क- तिमादधाना वाल्मीकिप्रभृतिपुरातनकविपरम्परावर्णितार्थसम्बद्धांपि अपूर्वत्वं प्रतिप- यते । अर्थात् व्यङ्ग्यसम्पर्को हि कविवर्णितत्वात् पुरातनमप्यर्थं विलक्षणभङ्गीभिः प्रसाध्य नूतन मिव प्रदर्शयति, रजनद्रव्यमिव पटमित्याकूतम् । तत्र प्रथममत्यन्ततिरस्कृतवाच्यरूपाविवक्षितवाच्यध्वनिसम्पर्केणापूर्वत्वं यथा- 'स्मितं किश्चिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः, परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिस- रसः। गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः, स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः ॥' इत्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनिसम्पर्केण 'सविभ्रमस्मितोद्मेदा लोलाक्ष्यः प्रस्खलगिरः । नितम्बालसगामिन्यः कामिन्यः कस्य न प्रियाः ॥' इति तत्समानार्थकप्राचीनपद्यवर्णितत्वेन पुरातनस्याप्यर्थस्य नवीकरणात् न पौनरुक्तत्वेन वैरख्यमापद्यते । तथाहि-अत्र मुग्ध-मधुर-विभव-परिस्पन्द-सरस-किसलयित- .

·११८ ध्वन्यालोक रहस्यम् परिकर-स्सात्मकनाच्यार्या वावितत्वेनात्यन्ततिरस्कृतत्वात् लक्षणामूलव्यजनया क्रमशः सौन्दर्यातिशयसदयहृदयहारित्व-अप्रतिहतप्रसरत्व-सबैलक्ष्योच्चारितत्व- विशिष्टयाक्लिष्टल-तापोपशमकत्या विशिष्टसुकुमारत्व-स्खलितावधिप्रतिरूपत्व-स्पृहणीय- तमत्वानि व्यञ्जन्तः पूर्ववणितत्वेन प्राचीना अपि ध्वननमहिनाऽपूर्वत्वमापायमाना प्रती- यन्ते, तस्मान ततोऽल्य गतार्थतेति भावः । (९९) प्रश्नः-'शून्यं वासगृह विलोक्य 'निद्राकेतविनः प्रियस्य वदने विन्यस्य वक्त्रं वधूः' इति प्राचीनार्वाचीनपद्ययोः कतरद्धि पद्यं किं प्रयुक्तं वैलक्षण्यावहतीति सोपपत्तिकं सम्यग् विविच्य, 'चाणिध ! हथिदन्ता...' इत्यस्य 'करिणीवेहव्वअरो.." इत्य- पेक्षयापूर्वत्वे वीजमुपपादयत । उत्तरम्-'दृष्टपूर्वा अपि पर्वाः कान्ये सपरिमहात् । सर्वे नवा इवाभान्ति मधुमाल इद हुनाः ॥ इति रीत्या लन्प्रति असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यरसादिध्वनिसम्पर्केण भूतपूर्वस्याप्यर्थत्याभूतपूर्वत्वनुदाहरति-निद्राकैतविनः प्रियस्य वदने विन्यस्य वक्त्रं वधूयॊधत्रासनिरुद्धचुम्यनरसाइप्याभोगलोलं स्थिता । लक्ष्याद् विमुखी भवेदिति पुनस्तस्याऽप्यनारम्भिगः, साकाङ्क्षप्रतिपत्तिनाम हृदयं यातं तु पारं रतेः॥' इत्येतत्समानार्थके-'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनैनिद्राव्याज- मुपागतस्य रुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विश्रब्वं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली, लजानम्रमुखी प्रियेण हसता याला चिरं चुम्बिता ॥' इति पद्ये वाला- द्यालम्वनेन, शून्यगृहायुद्दीपनेन, लज्जादिसंचारिणा, चुम्बनाद्यनुभावेन च परिपोषित- रतिस्थायिभावकसंभोगशृङ्गारस्य सहृदयैरास्वाद्यमानत्वेऽपि लज्जारूपसंचारिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वरूपरसभावादिदोषदूषितत्वाद्, “निर्वण्य' इत्यादौ श्रुतिकटुत्वेन, 'गण्ड' इत्यसभ्यार्थस्मारकतयाऽश्लीलत्वेन च दोषेण दूषितत्वाच रसापकों दुर्वार इति तदपेक्षया निद्राकैतविन इत्यत्र परस्परचुम्बनाभिलाषधाराया निरोधपरम्परायाः पर्यवसानासम्भवेन व्यज्यमाना रतिरुभयोरपि समानाकारां चित्तवृति द्योतयन्ती कयापि विलक्षणया छटया मारमेव परिपोषयति, न चासौ केनाप्यपकृष्यते इत्यपूर्व लमेवासंलक्ष्यकमव्यङ्ग्यध्वनिसाम्राज्याद् भासते इति हृदयम् । अथ स्वतःसम्भव्यर्थशक्युभवसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिसम्पर्केण पुरातनस्या- प्यर्थस्य नवत्वमुदाहरति-वाणिजक ! हस्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च ।

·, चतुर्थ उद्द्योतः ११३ यावल्लुलितालकमुखी, गृहे परिष्पकते स्नुपा। इत्येतत्समानार्थकस्य-'करिणीवैध- व्यकरो मम पुत्र एककाण्डनिनिपाती। हतल्नुपया तथा कृतो, यथा काण्डकरण्डक बहति ॥ इत्येतस्य प्राचीनपद्यल्य सत्वेऽपि वाणिजक ! हस्तिदन्ताः'इत्यस्या- वर्वाचीनपधस्य न गतार्थता सम्भवति, ध्वनिविशेषसम्पर्कण तदर्थस्य नवनवीभावेनैव सहृदयहृदयसंलक्ष्यमाणत्यात् । तथाहि-नालकालंकृतमुखत्वेन परमरमणीयायाः स्नुपाया विभ्रमावेक्षण-सुरतविलासाकृष्टचेताः सतततदुपसोगशामरारीरो मत्सुतः क्षण- मपि मृगयार्थ बहिर्न गच्छतीति कुतो मगृहे कुजरदन्तादीनां सम्भक इत्यपूर्व वस्तु लुलितालकमुखीति स्नुषाविशेषणं प्राधान्येन व्यनक्तीति स्वतःसम्भदिसलक्ष्यकामा- यशक्त्युववनियोगेनापूर्व नपछते इति शारः। १००) प्रश्नः-सुरभिसमये प्रवृते सात सादुर्भवन्ति रमणीया । 'सजेहि सुरहिमासो'.." प्राचीनानयोः कतरस्य लक्ष- ण्यमिति सयुक्तिकं प्रतिपाद्य 'साबर विइण्णजोवण हत्था- लम्ब 'इत्यस्य 'उदित्तरकश्रामोश्रा'इत्यपेक्षया वैशिष्टयं प्रतिपादयत । उत्तरम्-कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थ शक्त्यु बसंलक्ष्यकाव्यङ्गध्वनियोगेन पुरात- नार्थकस्यापि श्लोकस्यापूर्वार्थकत्वमुदाहरति 'सज्जयति सुननासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान् : अभिनवसहकारमुखान, नापल्लरपत्रलाननङ्गल्य शरान् ॥' इत्येतत्समानार्थकस्य'सुरभिसमये प्रवृत्ते सहता आदुर्लन्ति रमणीयाः। रागवता- मुत्कलिकाः सहैव सहकारकलिकाभिः ।।' इत्यस्य रागिजनोत्कण्ठानां प्रादुर्भावस्य सह- कारकलिकाप्रादुर्भावजन्यत्वेऽपि समकालिकल्लवर्णनहेतुकातिशयोक्तिमूलकत्वासहोक्त्य- लङ्कारालंकृतत्वेऽपि तदपेक्षया 'सज्जयति" इत्यादिप्रतिपाद्यस्य प्राधान्येन व्यजय- पदवीमारूढ'-कविप्रौढोक्तिसिद्ध-वसन्तधर्मिकमदनोद्दीपकल्यातिशयव्यजकतया तादृश. ध्वनिसम्पर्केण नवीनत्वम्प्रतिभासते । तथा हि-अचेतनो वसन्तः शरनिर्माता, काम- देवो धन्वी, युवतिजनो लक्ष्यम्, सहकारमजरी बाणाः, इत्यादि वस्तुरूपोऽर्थः कवि- प्रौढोक्तिमात्रसिद्धः प्रधानतया वसन्तस्य मन्मथोन्माददायकत्वं क्रमशो व्यक्ति, इत्येताहशध्वनियोगेनैव प्राक्तनस्याप्यर्थस्याभिनवत्वं सहृदयैरनुभूयमानं नापलपितुं पार्यते कथचिदिति भावः । अथ कविनिवद्धजनप्रौढोक्तिसिद्धसंलक्ष्यक्रमार्थशक्त्युद्भवचनिसम्पर्केण प्राक्तन- ·ध्वन्यालोक रहस्यम् स्थाप्यार्थस्याभिनवत्यनुदाहरति-'सादरदितीर्णयौवनहस्तावलम्ब समुन्नमद्भ्याम् । अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ॥' इत्येतत्समानार्थकेन-'उदित्वर- कचाभोगा यथा यथा स्तनका वर्धन्ते वालानाम् । तथा तथा लब्धावास इच मन्मथो हृदयमाविवेश ॥' इत्यनेनापि यौवनारम्भे बालानां मदनातिशयो यद्यप्युत्प्रेक्षाभङ्गया परिष्कृतवाच्यद्वारा व्यज्यत एव, तथापि 'सादरवितीर्णयौवनहस्तावलम्बम्' इत्यनेन यथा कविनिवद्धकामुकजनप्रौढोक्तिसिद्धार्थस्य व्यञ्जकतया विच्छित्तिविशेषो वितीर्यते न तथा प्राक्तनेनेति सहृदयहृदयवेद्यमेतत् । तथाहि-यौवनद्वारोन्नम्यमा नाभ्यां तव स्तनाभ्यां कामः सत्कृतः । एतावता लोके यथा कश्चित् स्वयमुत्थातुम- समर्थोऽनुचरहस्तावलम्वेनोत्तिष्ठन् समागच्छतो गुरुजनस्याभ्युत्थानं करोति, तथैव स्वयमुत्थातुमसमर्थौ तव कुचौ यौवनरूपभृत्यकरावलम्ब विधाय समागतस्य कामस्या भ्युत्थानमिवाकुरुतामिति समासोक्त्युत्प्रेक्षासाङ्कर्येण कविकल्पितकामुकजनप्रौढोक्ति- निष्पन्नार्थस्य तादृशव्याथार्थसम्पर्केण नितरामभिनवत्वं भारत । (१०१) प्रश्नः-महाभारते वीरादिरसस्य सहृदयैरास्वाद्यमानत्वेऽपि कथं शान्तरसस्यैव तत्र प्राधान्यमित्यत्र का वाचोयुक्तयः ? इति सोपष्टभ विवेचयत । उत्तरम्-अयमाशयः-महर्षिणा व्यासेन महाभारते सहृदयानामानन्दाय शान्तो रसः, मुमुक्षूणां सन्तोषणाय मोक्षरूपपरमपुरुषार्थश्च प्राधान्येन प्रकाशितः । अत एव तेन (व्यासेन ) भारतान्ते यदुकुरवंशनाशो वर्णितः। तेन च समेषामेव प्राणिनामेषैव गतिर्भवतीति आपातरमणीयेऽसारे संसारेऽलं प्रत्ययोत्पादनात् तृष्णाक्ष- यजन्यसुखविशेषात्मकशमस्थायिभावकः शान्तरसस्तत्तादात्म्याच्यासेन तु पार्यन्ति- कस्थितिशालितया नश्वरत्वाभावेन च प्रधानतयाऽऽशंसाविषयोऽपवर्गात्मकः परम- पुरुषार्थश्च सूचितः। तदुक्तं वृत्तौ-'महाभारतेऽपि शाब्दकाव्यरूपच्छायान्वयिनि वृष्णिपाण्डवविरसावसानवैमस्यदायिनी समाप्तिमुपनिबध्नता महामुनिना वैराग्यजन- नतात्पर्य प्राधान्येन स्वप्रबन्धस्य दर्शयता मोक्षलक्षणः पुरुषार्थः, शान्तो रसव मुख्यतया विवक्षाविषयत्वेन सूचितः इति जगदेव दुःखपङ्कनिमनमुद्दिधीर्षुणा करणा- वरुणालयेनातिविमालालोकदायिना मुनिना व्यासेन स्वयमेवोक्तम्-यथा यथा विप- यति लोकतन्त्रमसारवत् । तथा तथा विरागोन जायते नात्र संशयः ॥ इति । तथा व शान्तो रसो धीरादिरसैः, मोक्षलक्षणः परमपुरुषार्थश्च धर्मार्थकामादिपुरुषार्थान्त- .

·चतुर्थ उद्योतः १२१ रैस्तदुपकारकतयाऽनुगम्यमानोऽपि प्राधान्येनैव विवक्षाविषय इति महाभारततात्पर्य सुव्यक्तवावभासते । न चैवं भारते चीरादिरलानां धर्मादिपुरुषार्थानाञ्च प्राधान्येन सहृदयैरनुभूयमानं चमत्कारित्वं नापलपितुं पार्यते इति वाच्यम् ? पारमार्थिकान्तस्त- वानपेक्षयाभूतस्य शरीरस्येव तत्तद्रसस्य धर्मादिपुरुषार्थस्य च स्वप्राधान्येन चारुत्वस्याप्यविरुद्धत्वात् । एतावता यथाऽङ्गिनं सारभूतमात्मतत्वमविदुषां बालिशा- नामङ्गभूतस्य देहस्यैव प्राधान्यमात्मत्वञ्च प्रतीतं भवति, तथैव महाभारते प्रधान- तया व्यङ्ग्यभूतं शान्तं रसं, मोक्षरूपं परमपुरुषार्थवावधारयितुमसमर्थानां जनानां कृते भावान्तरिकस्य वीरादिरसस्य, धर्मादिपुरुषार्थस्य च प्राधान्यं प्रतीयते, तच्छ प्राधान्यं नैव वास्तविकम् . परमार्थतः शान्तरसमोक्षयोः प्राधान्यस्यैव निर्धारितत्वा • दिति फलितन् । महाभारतानुकमण्यां शान्तरसस्यैवाङ्गित्वेन, मोक्षस्य च प्राधान्येन शब्दतः प्रतिपादनाभावेऽपि व्यञ्जनया प्रतिपादितत्वात् । तथा हि-'भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः । इत्येतस्मिन् वाक्ये ह्ययमों व्यङ्गयत्वेन विव- क्षितो-'यदत्र महाभारते पाण्डवादिचरितं यत् कीयंते, तस्मात् तस्मिन्नेव परमेश्वरे भगवति भवतभायितचेतसो, माभूत विभूतिषु निस्सारासु रागिणो, गुणेषु वा नय- विनयपराक्रमादिष्वम्मीदु केवलेषु केषुचित् सर्वात्मना प्रतिनिविष्टधियः, ययाचा पश्यत निस्सारतां संसारस्य' इत्यमुमेवार्थ द्योतयत् स्फुटमेवावभासते। व्यञ्जकश. क्त्याऽनुगृहीतश्च शब्दः। एवंविधमेव चार्थ गर्भीकृतं सन्दर्शयन्तो नन्तरलोकार प्रतीयन्ते---स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च । शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् । यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥' इत्यादि : अयश्च निगूढरमणीयोऽर्थो महाभारतावसाने हरिपंशवर्णनेन समाप्ति विदधता कवि- वेघसा कृष्णद्वैपायनेन सम्यक् स्फुटीकृतः । अनेन चार्थन संसारातीते तत्त्वान्तरे भक्त्यातिशयं प्रवर्तयता सकल एव सांसारिको व्यवहारः प्रत्याख्येयतया प्रकाशते । अथ यदि महाभारतस्य परब्रह्मप्राप्तिलक्षणेऽपवर्गे एवान्ततस्तात्पर्य तर्हि तत्र सामान्येन विशेषेण च देवतानां तीर्थानां तपसाश्च माहात्म्यं पाण्डवादिचरित्रञ्च कथं प्रपश्चितमिति चेन्मैवम्, देवतातीर्थतपःप्रमृतीनां च प्रभावातिशयवर्णनं तस्यैव परन- ह्मणः प्राप्त्युपायत्वेन, तत्तद्विभूतित्वेनैव वा देवताविशेषाणामन्येषां, पाण्डवादिचरित- वर्णनस्यापि वैराग्यजननतात्पर्यात् , वैराग्यस्य च मोक्षमूलत्वात् , मोक्षस्य च भग- वत्प्राप्त्युपायत्वेन मुख्यतया गीताऽदिषु प्रदर्शितत्वेन परब्रह्मप्राप्त्युपायत्वात् । तदे- वमनुक्रमणीनिर्दिष्टेन वाक्येन भगवद्व्यतिरेकिणः सर्वस्यान्यस्याऽनित्यतां प्रकाश- ·. १२२ ध्वन्यालोक-रहस्यम् यतो मोक्षलक्षण एवंशः परः पुरुषार्थः शास्त्रनये, काव्यनये च तृष्णाक्षयसुखपरिपोष- लक्षणः शान्तो रसो महाभारतस्य प्रधानता विवक्षित इति सुप्रतिपादितम् । (१०२) प्रश्नः-निर्जयति योगीन्द्रो महाला कुम्भसम्भवः । सेनेकडुलके हौ दिन्यौ तौ मल्यकच्छपौ।" इत्यत्र किं प्रयुक्ताविच्छित्तिरिति विवक्षितार्थप्रदर्शनपूर्वकं सोपपत्तिक समुपपादयत। उत्तरम्-'मुनिर्जयति योगीन्द्रः...'इत्यत्र मीनकच्छपदर्शनेन व्यज्यमानैकचु- लकाधिकरणकजलविसम्मानेन सुनेर्माहात्म्यव्यञ्जनाद् मुनिविषयकरतिभावस्यैव प्राधा- न्येनास्वाद्यतयाऽद्भुतत्सस्य तदङ्गतयैव भानेन रसचदलकारत्वमिति केचित् । वस्तु- तस्तु एकस्मिन्नव चुलके ताशात्यन्तविलक्षणमत्स्यकच्छपयोदर्शनं विस्मयाधिक्यो- त्पादकतया विस्मयस्थायिभावकाद्धतरसादप्रयोजकलित्य इभुत लावावस्यैव लोको- तरचमत्कालिया काव्यस्य गुमनाप्रकरप्रयोजकत्वमवतेयम् । तादृशानिर्वचनीयम- ल्यकच्छपरूपमिलावादिसंसृष्टविस्मयोद्धालेनाद्भुतरसास्वारस्यापलपितुमपार्यत्वात् । न चात्रैकचुलने दिव्यमत्स्यकच्छपदर्शनरूण वाच्येन व्यज्यमानं चुलके जलधि. सन्निधानमेवाद्भुतरसं पुष्णाति न तु ताशदर्शनात्मकवाच्यनिति शच्यम् ? व्यज्य- मानकचुलकाधिकरणजलधिसम्मानापेक्षयाऽपि दिव्यमत्स्यकच्छपदर्शनस्यैवाक्षुण्णत- याऽद्भुतरसानुगुणतरत्वात् । एतावता यद्यप्येकचुलके जलधिसन्निधानरूपव्यज्यादपि अद्भुतरसः पोष्यत एक, तथाप्यदृष्टाश्रुतपूर्वतादृशमत्स्यकच्छपदर्शनं ततोऽप्यधिका- श्चर्यजनकमिति भावः । यतः क्षुष्णं हि वस्तु लोकप्रसिद्धयाऽद्भुतमपि नाश्चर्यजनक भरतीति हृदयम् । (१०३) प्रश्नः-चाच्यवैचित्र्यस्य काव्याभिनवत्वप्रयोजकत्वे का वाचो- युक्तय इति सोपष्टम्भं विविच्य किमिदं वाच्यवैचित्र्यमिति सोपपत्तिकं निरूपयत । उत्तरम्-'अवस्थादेशकालादि-विशेषैरपि जायते । आनन्त्यमेव वाच्यस्य शुद्धस्यापि स्वभावतः ॥ इति कारिकानुसारं शुद्धस्यानपेक्षितव्ययस्यापि वाच्यस्य स्वभावत श्रानन्त्यमेव जायते । स्वभावो धयं चेतनाचेतनानां वाच्यानां यदवस्था- भेदात् , देशभेदात् , कालभेदात् , स्वालक्षण्यात्मकस्वरूपभेदाच्चानन्ता भवति । तैश्चा- वस्थादिमेदमिनतया व्यवस्थितैः प्रसिद्धानेकस्वभावानुसरणरूपया स्वभावोक्स्याऽपि ·चतुर्थ उद्योतः १२३ तावदुपनिबध्यमाननिरवधिः काव्यार्थः सम्पद्यते । अर्थात् अवस्थादिभेदभिन्ननेकविध- वस्तुस्वभाववर्णनेनापि काव्याभिनवत्वमिव प्रतिभातीति हृदयम् । तदुक्तं-'न च तेषां घटतेऽवधिन च ते दृश्यन्ते पुनरुक्ताः । ये विक्रमाः प्रियाणामर्था वा सुक- विवाणीनाम् ॥ इति । एतावता 'उपदिशति कामिनीनां यौवननद एव ललितानि' इत्यादिप्रसिद्धर्यथा ललनानां यौवनारम्भे अशिक्षितल्यादि विलासविशेषस्या- विर्भावस्तथैव प्रतिभाप्रकर्षोद्भवे सुकविवाणीनामर्थनिकरा अपि 'क्षले क्षणे यन्नवता- मुपैति तदेव रूपं रमणीयताया' इत्युक्तेर्नवनवा एक प्रतीयन्त इति भावः । तत्रा- वस्थाभेदान्नवत्वं यथा कुमारसंभवे-भगवती पार्वती सोपनाद्रव्यपच्चयेन' इत्यादि- भिरुक्तिभिः प्रथममेव परिसमापितसौन्दर्यवर्णनापि, पुनर्भगदतः शम्भोलोचनगोचरतां प्राप्नुवती-'वन्मन्तमुपाभरणं वहन्ती' इत्यादि कामदेखोपकरणभूतेन भङ्गयन्तरेणोप- दर्शिता । सेव च पुनर्नवोद्वाहवेलायां प्रसाध्यमाना 'तां प्राब्दी तक निवेश्य तन्वीम्' इत्यायुक्तिभितनेनैव प्रकारेण निरूपितौटवापि कतिजा सकनेकत्र वर्णनविषयतया पुनरुकत्वेनानवनवार्थनिर्भरत्वेन चा सहृदयानां मनागपि रैस्यं नादधाति । किश्चाचेतनेष्वपि हिमवगिरिगङ्गाप्रभृतिषु चेतनस्वरूपारोपादपूर्वत्वं भवतीत्येवं रीत्याऽपि वाच्यस्यावस्थाभेदाइ भिन्न योवन । चेतनानामवस्था- भेदेऽप्यवान्तरावस्थाभेदादानन्त्यम् । यथा वालाना पकायापविद्धवानामनु- द्भिन्नमदनविकाराणाच, तत्रापि विनतनामन्तिीमा पनिवध्यमानमा- नन्त्यमेवोपयाति । एवमचेतनानां तावद्देशक.म. था-परनानां मलयहि- मनिर्भरझरनादि-नानादिग्देशचारितया कामिनलमन्दानुसन्ध्यादिनानाद- व्यवहारः प्रसिद्ध एव । चेतनानामपि माजुपरशुतीनां प्रानानध्यसलिलादि- परिपोषितानां परस्परं महान् विशेषः समुपलक्ष्यत एष ' स च यथायथमुपनिवध्य- मानस्तथैवानन्त्यमायाति । कालभेदाच वस्तूनां नानात्वं, या ऋतुभेदाद् दिग्व्योम- सलिलादीनामचेतनानामानन्त्यं भवति, तथाहि पूरी दिलानां व्योम्नश्च शरहती स्वच्छता, वर्षों मेघाच्छन्नत्वम् , शिशिरतों च तुहिनावृतत्वं तथा सलिलसरणि- तरुगुल्मलताप्रभृतिष्वचेतनेषु कालभेदाद् भिन्नत्वमूवम् । चेतनानाञ्चौत्सुक्यादयः कालविशेषायिणः प्रसिद्धा एव यथा युवजनानां वसन्त कामौत्सुक्यम् , ग्रीष्मे स्वान्तसन्तप्तत्वम् , शिशिरे जाज्यमित्यादि । स्वालक्षण्यरूपस्वरूपभेदाच सकल- जपाद्वर्तिवस्तूनां यथावस्थौचित्येन निवन्धनन्तु काव्यार्थस्यानन्ततामेव प्रयोज- यति इत्यलम् ।

·ध्वन्यालोक रहस्यम् अथ यथा योगिनई योगजप्रत्यासत्त्या लौकिकप्रत्यक्षाविषयस्यापि परकीयचित्त- प्रभृतिवस्तुनोऽलौकिकप्रत्यक्षीकरणसामर्थ्य, न तथा कवीनाम् , येन तेऽतीतवर्तमाना- गतवस्तुसार्थान् तत्तद्विशेषरूपेणाध्यक्षीकर्तुं शक्नुयुः, तस्मात् कवीनां सामान्यरूपे- जैक कथमपि त्रैकालिकपदार्थावगतिरिति पदार्थसामान्यस्य च मुष्टिमेयस्य वाल्मीकि- प्राक्तनकविभिरेव वर्णितत्वेन पिष्टपेषणतया नाक्षुण्णत्वमिति कथमर्वाचीनकविवर्णितं तत् काव्यानन्त्याय कल्पेत ? कथङ्कारं वा नवनवीभावमासादयितुमहं स्यादिति चेदत्रोच्यते-यदि सामान्याश्रयेणैव कवीनां काव्येषु प्रवृत्तिस्तर्हि अवस्थादिविशेषात् प्रदर्शितप्रकारं काव्यवैचित्र्यं किं पुनरुक्तमेव, उताहो न, नोचे पुनरुतं तदा तद्धतकं प्राप्त काव्यार्थानन्त्यं गीर्वाणगुरूणामप्यशक्यापहवमिति भावः । नदुफ-'यतो यदि सामा- न्यमात्रमाश्रित्य काव्यं प्रवर्तते, किं कृतस्तर्हि महाकविनिबध्यमानानां काव्यानामति- शयः ?' इति । न चेष्टापत्तिः कर्तुं शक्यते, वाल्मीकिव्यतिरिकस्यान्यस्य कविजनल्य कृते चैयर्थ्यापातापत्तः। सामान्यव्यतिरिक्तस्यान्यस्य काव्यार्थस्याभावात् , सामा- न्यस्य चादिकविनैव प्रदर्शितत्वात् । न चोक्तिवैचित्र्यमात्रेणैव नूतनकविकृतेश्चमत्का- रिता स्यादिति वाच्यम् ? किमिदमुक्तिवैचित्र्यम् ? उक्तिर्हि काव्यविशेषप्रतिपादनव- चनम् , तद्वैचित्र्येण वाच्यवैचित्र्यस्यापि सिद्धे, वाच्यवाचकयोरविनामावेन प्रवृत्तः सत्वात् । वाच्यानाञ्च काव्ये प्रतिभासमानानां यद्रूपं, तत्तु प्रायविशेषाभेदेनैव प्रतीयते, तेनोक्तिवैचित्र्यवादिना वाच्यवैचित्र्यमकामेनाप्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । एतावता न युक्तिवैचित्र्यमात्रेणार्वाचीनकविकाव्यानामपूर्वत्वं सम्भवति, वाच्यवाचकयोस्तादात्म्येन वाचकवैचित्र्यस्थले वाच्यवैचित्र्यस्याप्यवश्यम्भावेन प्रतिनियतवाच्यवैचित्र्यैव काव्या- पूर्वतानियामकत्वौचित्यात् , केवलवाचकवैचित्र्यस्याकिश्चित्करत्वात् । तदुक्तम्-वाल्मी- किव्यतिरिक्तस्य, यद्यकस्यापि कस्यचित् । इष्यते प्रतिभाऽऽनन्त्यं तत्तदाऽनन्त्यमक्ष- तम् ॥' 'अवस्यादिविभिन्नानां वाच्यार्थानां निबन्धनम् । भूम्नैव दृश्यते लक्ष्ये न तच्छक्यमपोहितुम् ॥ इति । किन्तु तादृशवाच्यनिबन्धनमपि 'तत्तु भाति रसाश्र- यात्' इत्युक्ते रसव्यजकतयैव छायातिशयमासादयतीति सारम् । (१०४) प्रश्नः कीदृशश्च प्राचीनकविसंवादोऽर्वाचीनकविभिरुपादेयः कोशच नोपादेय इति सविशदं संवादमेदप्रदर्शनपुरस्सरं प्रतिपादयत। उत्तरम-'संवादो अन्यसादृश्यं तत् पुनः प्रतिबिम्बवत् । श्रालेख्याकारवत् -देहिषध शरीरिणाम् ॥' इति कारिकानुसारं संवादो हि कवेः काव्यार्थस्य तद ·चतुर्थ उद्योतः १२५ न्येन काव्यवस्तुना सादृश्यमुच्यते । तत्पुनः प्राणिनां प्रतिविम्यक्त् , आलेख्याकार- वत्, तुल्यदेहिवच त्रिधा व्यवस्थितम् , तत्र प्रथम-किश्चित् काव्यवस्तु वस्त्वन्तरस्य शरीरिणः प्रतिविम्बकल्पम् , द्वितीयम्-श्रालेख्यप्रख्यम् , तृतीयं-तुल्येन शरीरिणा सदृशम् । तत्रापि-'तत्र पूर्वमनन्यात्म, तुच्छात्म, तदनन्तरम् । तृतीयं तु प्रसिद्धात्म, नान्यसाम्यं त्यजेत् कविः॥' इति रीत्याऽनन्यात्मरूपं प्रतिबिम्बस्थानापन्नं प्रथमं नोपा- देयम् , तथैव द्वितीयमपि पालेख्यमन्यं तुच्छात्मकं नोपादेयमर्वाचीनकविमिः किन्तु तृतीयं तुल्यदेहिवत् प्रसिद्धात्मरूपमन्यसाम्यं कमनीयतया पुनरुपादेयमेवेति भावः । तदुक्तं वृत्तौ-'तत्र पूर्व प्रतिबिम्वकल्पं काव्यवस्तु परिहर्तव्यं सुमतिना, यतस्तदनन्यात्म- तात्त्विकशरीरशून्यम् । यदनन्तरमालेख्यप्रख्यमन्यसाम्यं शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छा- मत्वेन त्यक्तव्यम् । तुतीयन्तु कमनीयं शरीरसद्भावे सति ससंवादमपि काव्यवस्तु न त्यत्तव्यं कविना। न हि शरीशरीरिणाऽन्येन सहशोऽप्येक एवेति शक्यते इति । तथा च तत्वस्यान्यस्य सद्भावे पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि । वस्तु भातितरां तन्व्याः शशिच्छायमिवाननम्' इत्युक्तचन्द्रसदृशस्यापि ललनालपनस्य लावण्यसौन्दर्यसद्धा- वेन यथा सुषमोपचय एव नापचयस्तथैव प्राचीनकविवर्णितार्थसंवादशालिनोऽपि अर्वाचीनकविकृतकान्यार्थस्य रसादिव्यङ्ग्यसम्पर्केण शोमोत्कर्ष एव न तु पुनरुतत्वेन तदपकर्ष इति हृदयम् । तदुक्तम्-'अक्षरादिरचनेव योज्यते, यत्र वस्तुरचना पुरातनी। नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खलु सा न दुष्यति ॥ इति शम् । वतुम्। इति अमदावादस्थकाशीविश्वनाथसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापक-न्याय-व्या- करणायनेकशास्त्राचार्यलब्धस्वर्णपदकपण्डितश्रीशोभितमित्रविरचितं ध्वन्यालोकरहस्यं समाप्तम् ।

·- नवीन शिक्षापद्धनि के अनमोल रत्न- साहित्यदर्पण-अतिमनोरम हिन्दी व्याख्या, शब्दानुवाद, पदकृत्य, भाष्य-वक्तव्य, आदि से सुसज्जित राष्ट्रभाषा का बेजोड़ संस्करण प्रेसमें काव्यप्रकाश-शशिकला' हिन्दी व्याख्या, विमर्श-टिप्पणी, सुविस्तृत समालोचना आदि आधुनिक विविध विषयां से सुसज्जित । व्याख्याकार डा. सत्यव्रत सिंह एम० ए०, प्रो० लखनऊ विश्वविद्यालय प्रेसमें दशरूपक-'चन्द्रकला' हिन्दी व्याख्या, सुविस्तृत वक्तव्य, समालोचनादि सहित व्याख्याकार-डा. भोलाशंकर व्यास प्रो० हिन्दूविश्वविद्यालय, काशी ५) कर्पूरमञ्जरी-'मकरन्द' संस्कृत-हिन्दी व्याख्या, समालोचनादि सहित २) अभिज्ञानशाकुन्तल-प्रो० कान्तानाथ शास्त्री एम० ए० सम्पादित शाकुन्तल-समीक्षा, कविकी जीवनी, पात्रालोचन, कथासार, नोट्स आदि हिन्दी राष्ट्रभाश से सुसज्जित 'किशोरकेलि' संस्कृतहिन्दी टीका विभूषित ६) मृच्छकटिक-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका प्रो० कान्तानाथ शास्त्री एम. ए. विरचित नवीन निर्धारित समालोचना, नोट्स आदि सहायक विषयों से मुलज्जित सुलभ संस्करण ५) राज संस्करण ६) उत्तररामचरिना---प्रो. कान्तानाथ शास्त्री एम. ए संपादित नोट्स सहित 'चन्द्रकला' 'निये:तिनी' संस्कृत-हिन्दी टीका, विस्तृत प्रस्तावना विभूषित ४॥) प्रतिमानाटक-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका समालोचनादि सहित मालविकाग्निमित्र-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका, समालोचनादि सहित ३) मालतीमाधव-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी टीका, समालोचनादि सहित रत्नावली-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका, समालोचना, नोट्स सहित विक्रमोर्वशीय-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दो टीका, समालोचना, नोट्स सहित वासवदत्ता-चपला' संस्कृत हिन्दी टीका प्रस्तावनादि सहित महावीरचरित-'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका, समालोचना, नोटस् सहित नागानन्दनाटक-भावार्थदीपिका' संस्कृत-हिन्दी टीका स्वप्रवासवदत्ता-'प्रबोधिनी' 'प्रकाश' संस्कृत-हिन्दी टीका २॥ कादम्बरी चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका सहित पूर्वार्ध १२॥) सर्कभाषा-'तर्करहल्यदीपिका हिन्दी व्याख्या समालोचनादि सहित ४॥) वेदान्तसार-भावबोधिनी संस्कृत-हिन्दी टीका समालोचनादि सहित १५) नैषधमहाकाव्य-जीवातु' 'मणिप्रभा' संस्कृत-हिन्दी टीका सहित संपूर्ण १३) प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, पो० बा०८, बनारस-१

·No text on this page.

·१)
परीक्षा-अनोत्तरी-माला
१ परिमापेन्दुप्रश्नपञ्जिका ( परिभाषेन्दुशेखर प्रश्नोत्तरी) =)
२ परमलघुकला ( परमलघुमजूमा प्रशोनरी)
३ प्रौढमनोरमा-शब्दरत्नप्रश्नोतरावली १-३ खण्ड १॥)
४ लधुशब्देन्दकाला ( लघुशब्देन्दुशेखर प्रश्नोत्तरी ।
१)
५ म्बरबदिकप्रश्नोत्तरी--पाणिनीयशिक्षाप्रश्नोत्तरी महित
१)
६ महाभाप्यप्रकाशः ( नवाजिक-महाभाष्यप्रश्नोत्तरी)
11)
मुक्तावलीनचालोकः ( का० मुक्तावली प्रश्नोत्तरी)
८ मध्यसिद्धान्तकौमुदीरहस्यम् (प्रश्नोत्तरी )
६ व्युत्पत्तिवादतरणिः ( प्रश्नोत्तरी )
१० भूपणमा प्रकाशः ( वैयाकरणभूषणप्रश्नोत्तरी )
11)
११ लघुमञ्जूपारहस्यम् ( लघुमञ्जूषा प्रश्नोत्तरी
१६)
१६ व्युत्पत्तिपदर्शनं-गूढाशुद्धिप्रदर्शनसहितम्
१३ तकभापा रहस्यम् ( तर्कभाषा-प्रश्नोत्तरी ) 1-)
१४ रसगङ्गाधर-रहस्यम् ( रसगंगाधर-प्रश्नोत्तरी) 111)
१५ साहित्यदर्पणादर्शः ( साहित्यदर्पण-प्रश्नोत्तरी)
१६ माहित्य-निवन्धः ( शास्त्री-आचार्य परीक्षोपयोगी
१७ प्रवन्धामृतम् ( व्याकरणाचार्यपरीक्षोपयोगी निबन्धग्रंथ ) |
१८ काव्यप्रवन्धः-साहित्यनिबन्धोपयोगी सर्वोत्तम ग्रन्थ 2॥
॥
)
प्राप्तिस्थानम्-चौखम्या संस्कृत पुस्तकालय, बनारस ।

·No text on this page.

·No text on this page.