·PawanRamanawataBRARNASItaly
HORIHARASurkheu
संस्कृतशिक्षामञ्जाः
Cho
हतीयो भागः ।
20
(दशकुमारचरितकथासारः)
पण्डितकुलपतिना
वि, ए, उपाधि-धारिणा
मज्जीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्येण सङ्कलितः।
तद्वात्मजेन
पण्डितश्रीमदाशुबोध-विद्याभूषणेन
टीकया परिवईितः प्रकाशित
TIRUPATI, SE
Manp
चतुर्थ संस्करणम् ।
कलिकातामहानगाम
वाचस्पत्य यन्त्र मुद्रितः ।
तिताव
हूं १८३४
VERIFIED 19
सर्व खत्वं संरचितम् ।
पादोन
पर
N35.5

·नाम कश्चित् महाधनो वैश्यवरोऽस्ति । एतस्मात् द्यौपात् गतो मगधराज- मन्त्रिसुतो रत्नोद्भवो नाम तदीयां कन्यां सुहत्तां नामोपयम्य (घ) श्वशुरेण समादृतस्तत्रैव तस्थौ । कालेन सा सुबत्ता गर्भिणी जाता। ततः सहोदर- दर्शनार्थी रत्नोद्भवः श्वशुरमननीय अनया भार्यया सुवृत्तया सह प्रवहणम् (ङ) आरुह्य पुष्पपुराभिमुखः प्रतश्थे। दुर्दैवगत्या तत्प्रवहणं समुद्राम्भसि न्यमन्चत् । अहन्तु अस्या धात्रीभावेन परिकल्पिता तस्मि बेव प्रवहणे स्थिता कराभ्यां तां सुवृत्तामुहहन्ती फलकमेकमवलम्बा कथमपि तौरभूमिमासादयम् । रत्नो अवस्य गतिर्न मया विदिता । केशस्य परां काष्ठां गता सुबत्ता अस्मिन् अटवीमध्ये मुतमसूत । मार्गमन्वेष्टुकामाऽहं प्रसववेदनया विवशायास्तस्याः समीप बालक निक्षिय गन्तुमयुक्त मिति तं शिशुमनयम्' इति । अत्रान्तरे कश्चित् वन्यो वारण: (च) प्रत्यदृश्यत। तमालोक्य सा भीता तं बालकं निपात्य प्राद्रवत् । (छ) अहमपि सन्निहितलतागुल्ममासाद्य परीक्षमाणः स्थितः । अथ निपतितं बालकं पल्लवकवलमिवाददति गजराजे कश्चित् सिंहः समभ्यधावत्। तदवलोक्य भयाकुलेन गजेन झटिति विति समुत्पात्य- मानो बालकः अपतत् । दीर्घायुष्यतया (ज) असौ केनचित् वानरंण पक्कफल बुद्धया परिग्रहीत: पुनः फरीतरदृष्ट्या वितततरुस्कन्धमूले (झ) निक्षिप्तोऽभूत् । स च केशरी गजपतिं निहत्य प्रतस्थे। वानरोऽपि क्वापि गतः। अहन्तु तस्मात् लतागुल्माभ्यन्तरात् निर्गत्य बालक- मेनमवनिरुहस्कन्धात् (अ) अवतायं वनान्तरे तां वनितामप्राप्य गुरवे TIRUPA?), M 2030 KAN (घ) उपयम्य विवाई क्रत्वा । (ङ) प्रवहणम पर्यायानम् । (च) वन्यो बार गण: पारण्य गनः (छ) प्राद्रवत पलायामास । () दौघायुष्य तया दीर्घ गोवितया । (झ) फले तरदृष्ट्या फलादन्यत् किमपि द्रव्यमिति पवलोकनेन । विततिा- वितत: विस्तत:. य: तरुस्कन्धः वृक्षकाखः, तस्य मूले प्रयोदेशे । (ज) भनिराखन्धात् वृक्ष काण्डात् । thpure Piscqc -4.5 ·निवेद्य तदादेशन भवदन्तिकमनयम्” । राजा तु तदाकण्य रत्नोद्भवः कथमभवदिति चिन्तयन् तन्नन्दनं पुष्पोद्भवनामानं कृत्वा तवृत्तान्तं सुश्रुताय व्याख्याय विषादसन्तोषौ अनुभावयन् तदनुजतनयं समर्पितवान् । अर्थपालोत्पत्तिः ! एकदा कमपि बालकमुल्यङ्गे (क) तं वसुमत्या दृष्ट्वा राजा अब्रवीत् "देवि ! कुतोऽसौ कथं लश्नः ?" इति। सा प्रोवाच “नाथ ! अतीतायां रजन्यां काचन दिव्याङ्गजा म पुरतः (ख) कुमारमेनं समय निद्रितां मां विबोध्य (म) सविनयनत्रयोत् 'देवि ! त्वमग्निशी धर्मपालनन्दनस्य काम- पालस्य वल्लभाऽहं यक्षकन्या ताराबलो नाम नन्दिनी मणिभद्रस्य । धनपतेः (घ) अदेिशन मदात्मजमेनं तव तनयस्य भाविचक्रवर्तिनः वाहनस्य परिचाकरतार्थमानौतवत्यस्मि । त्वमेनं संवईय' इति । मया च विस्मितया सरकता असौ यक्षी तदैवान्तर्हिताऽऽसीत्” इति । राजा तदाकर्ण्य सविस्मयं सुमित मन्त्रिणमाझ्य तदीयम्राटपुलमर्थपालं नाम कृत्वा सर्व वृत्तान्तं तस्मे सम.ख्याय प्रादात् । सोमदत्तोत्पत्तिः । अन्येद्युः (क) वामदेवशिष्यः कमपि शिशुमानीय राजानमब्रवीत् देव ! तीर्थयात्राप्रसङ्गेन (ख) कावरीतीरं गतोऽहं बालकमेनमुत्यले (ग) कृत्वा (क) उत्मड़े को। (ख) दिव्याङ्गना स्वर्गीया स्त्री, पूर्वसुन्दरीत्यर्थ: । मत्पुरत: ममाग्रे। विबो-य नागयित्वा । (घ) घनपतेः कुबेरस्य । (क) पन्येद्यः अन्य मिन दिवसे, (अन्य शब्दात् एाम इति सतिप्रत्ययेन सिडम)। (ख) तीर्थयावाप्रसङ्गेन तीर्थगमनानुरोधेग । (ग) उमड़े कोड़े।

·रुदती कामपि स्थविराम् (घ) आलोक्य अवोचं 'स्थविरे ! का त्वम् ?
कथं वा होदिषि? बालक्षश्च कस्य नेत्रानन्दकरः ?' इति । सा करथुगेन
वाध्यं प्रमृज्याब्रवीत् “ब्रह्मन् ! राजहंसामात्यस्य सितवर्मणः कनीयान् (ङ)
सुतः सत्यवर्मा तीर्थयात्राप्रसङ्गन देशमिममागतः । स कुत्रचित्
ग्राम कालों नाम कामपि विप्रतनयामुपयम्य (च) तस्था अनपत्यतया
तत्कनीयसीं भगिनौं गोरौं नाम परिणीय तस्यामेनं तनयमलभत ।
कालो तु सासूयं (छ) धात्रया मया सह बालकं केनचित् मिषेण (ज)
आनीय अस्यामेव तटिन्याम् (झ) अक्षिपत् ।
अहन्तु करेणकेन
बालकमुद्धृत्य अपरेण अम्भसि प्लवमाना (ञ) नदौवेगागतस्य कस्यचित्
तरौः शाखामालम्बा तत्र शिशु निधाय नदीवेगेन उद्यमाना (ट)
तत्तस्थितन कालसर्पण दष्टाऽस्मि । मदायभूतोऽयं तहर्दैवगत्या अस्मिन्
देश तौरमलगत् । विषस्य सुतीक्षातया मयि स्मृतायाम् अरण्ये कश्चन
शरण्यः (8) नास्तीति मया रवते' इति ।
ततो विषमविषज्वालया सा वराकी (ड) धरणीतले न्यपतत् ।
सातदयोऽहं मन्त्रबलेन विषज्वालामपनेतुमक्षमतया सन्निहितकानने
(घ)
स्थविगं वृडाम ।
(ङ) कनीयान् कनिष्ठः, (अधमनयोरेषां वा अतिशयेन :युवा अन्यो वा इति
युवशब्दात अल्प शब्दात् वा ई यस इति तडितप्रत्ययेन युवस्थाने अल्प स्थाने वा कनादेश
सिद्धम् )।
उपयम्य परिणीय, विवाहं कला इत्यर्थः ।
(छ)
सासूयम् असूयया हिंसया सह वर्तमानं यथा तथा, हिंसावशेने त्यर्थः ।
(ज) मिधेचा चलेग ।
(झ) तटिन्या नद्या, कावामित्यर्थः ।
(ज) सबमाना सन्तरनी, (अधातो: शानच्)।
(ट) ब्रह्म माना नीयमाना. ( वहधातोः कर्मणि शानच )।
(3) शररायः रचाक पाश्रयदाता वा।
(इ) बराको दौना।

·[१२]] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे औषधिविशेषमन्विष्य प्रत्यागच्छन् मृतां ताम् आलोकयम् । तदनु अग्निसंस्कारं विधाय व्याकुल चेता बालनेनमगतिम् (ढ) आदाय भवदनात्यनन्दनस्य भवानव रक्षितेति भवदन्तिकमानौतवानस्मि ।" तदाकर्ण्य राजा सत्यवर्मचिन्तया खिनमनाः सुमतये मन्त्रिणे सोमदत्तं नाम तदनुजतनयं समर्पितवान् । सोऽपि सोदर मिव तं मन्य- म नो विशेषेणापुषत् (ण)। इत्थं मिलितेन कुमारवर्गेण सह बाल कैलिमनुभवन् राजवाहनः क्रमेण चूड़ोपनयनादिकं संस्कारमवाप (क) । ततः सकललिपिषु सकलदेशभाषासु षडङ्गसहितवेदेषु (ख) काव्यनाटकाख्यानादिषु धर्मशास्त्र- ज्योतिषतकमीमांसादिषु शस्त्र विद्यासु नीतिशास्त्रेषु कलासु मणिमन्त्री- षधादिप्रयोगेषु हस्तितुरगादिविद्यासु अव्येषु च विविधेषु वैषयिकव्यापारेषु तत्तदाचार्येभ्यः सम्यक वैचक्षण्यं समासाद्य यौवनेन विलसन्तन अनलसं कुमारनिचयं वीक्ष्य राजा साम्प्रतं शानदाईर्षोऽहं जात इति मन्यमानः परमानन्दमविन्दत (ग)। इति प्रथमोकासः । (ढ) भगतिम पनार्थ, निराश्रयमित्यर्थः । (१) अपुषत् पपालयत् । (क) संस्कार वेदविहितकर्मणि योग्यता सम्पादकमनुष्ठानविशेषम्, प्रधाप लेभे । (ख) षडङ्गसहितवेदेषु “शिक्षा कल्पी व्याकरणं निरुक्तं छन्दसा चितिः । ज्योतिषामय नञ्चैव घडड्रो वेद प्रष्यते ॥ इत्युक्त रूपेषु पङ्गघटक सहितवेदचतुष्टयेषु । (ग) भविन्दत भलभत।

·. अथ द्वितीयोच्छासः। अयं कालः, एकदा वामदेवः राजानं कुमारनिचयञ्च प्रणतशिरसं गाढमालिङ्गा विहिताशीमधुरया वाचा प्रावोचत्, “राजन् ! राजपुत्री राजवाहन साम्प्रतं समृद्धलावण्यं तारुण्यमनुभवति, ससहचरस्यास्य दिग्विजयाय तदस्य विजयप्रस्थानमङ्गलमाचरतु भवान्” इति । कुमाराश्च सर्वे तवाक्यमभिननन्दुः (क)। ततः स राजा तत्साचियमितरेषां (ख) विधाय समुचितमुपदिश्य शुभ मुहत्तै सपरिजनं कुमारं विससर्ज (ग)। राजवाहनः पित्रा कृताशीः शुभशकुनं (घ) विनोकयन् कांश्चित् देशानति- क्रम्य विध्याटवीमविशत्, अपश्यञ्च तत्र हेतिहतिकिणाझं (ङ) कालायस- कर्कशकायं (च) यज्ञोपवीतमात्रानुमितविप्रभावं प्रकटितकिरातप्रभावं दुर्दश (छ) कमपि पुरुषम् । तेन च कतातिथ्यः स राजतनयः समभ्य- धात्, “ननु निर्जने घोरेऽस्मिन् कान्तार किमिति एकाको भवान् निवसति ? भवत्कण्ठस्थितमेतत् यज्ञोपवीतं विप्रभावमवगमयति, हैति- हतिभिश्च किरातभावम्। तत् कथय को भवान् ? कथमिदम् ?” इति । स पुमान् राजवाहनं महानुभावप्रकतिं महापुरुषं मन्यमानः तद्दयस्येभ्य- स्तन्नामजनने च विदित्वा सविनयमवादीत्, “राजकुमार! अत्राटव्यां (क) पभिननन्दुः प्रशंसयामासुः । (ख) इतरेषाम पन्येषां कुमाराणां, तत्माधिव्यं रामवाइनस्य मन्त्रित्वम् । (ग) विसमर्न दिग्विजयाय प्रेषयामासेत्यर्थः । (घ) शुभशकुन शुभनिमितं, माल जाप कलक्षपसमूहमित्यर्थः । (ङ) इतिहतिकिणाद्ध हेतिभिः अस्त्र समुहै:, या इति: श्राघात:, तस्याः विण: पाघासननित: 'घाटा' वा 'कड़ा' इति प्रसिद्धः शुष्कत्र विशेष:, स एव अङ्कः चिङ्गविशेषो यस्य तादृशं, पुरुषमित्य स्य विशेषजम् । (च) कालायसवत आणलौह इव, कर्कश: शठिन:, काय: देशी यस्य वाहणम् । (छ) दुर्दश भीषणदर्शनम् ।

·ततच्च केचित् वाचारं हित्वा पुलिन्दानुचरास्तदनमोजिनो (ज) बहवो ब्राह्मण- ब्रुवाः (मा) प्रतिवसन्ति । तेषां कस्यापि पुत्रो दुश्चरितमानपर: मातङ्गो नामास्मि । स च किरातबलेन विचरन् ग्रामं नगर ञ्च प्रविश्य तत्रत्यान् वन्निनः सदारपुत्रान् बधबन्धनादिना निर्जित्य तेषां सर्वखानि अपहरन् निर्दयं व्यचरम् । कदाचित् क्वचित् विपिने माहचरगणेजिंघांस्यमानं () कञ्चित् विजमालोक्य सहसा सञ्जातदयोऽहमब्रवं, 'ननु पापाः ! न हन्तव्यो ब्राह्मणः' इति। ते मां सक्रोधा निरभर्मयन् । अहं तेषां निर्भर्त्सनम- सहमानस्तस्य ब्राह्मणस्य रक्षणार्थं चिरं प्रयुध्ध तैनिहतोऽभवम् । यमपुरोमेत्य सभामण्डपे रत्नसिंहासनस्थं प्रेतपतिं (ट) दृष्ट्वा प्राणमम् । सोऽपि मामवेक्ष्य चित्रगुप्तमब्रवीत्, ‘मन्त्रिन् ! पश्य, अयमस्य न मृत्यु- अयञ्च निन्दितचरित्रोऽपि विजरक्षार्थ मृतः, इतः परमस्य निष्यापस्य पुण्यार्जने मतिरुदेष्यति । तदयं पापिभिः अनुभूयमानां यातनां विलोक्य पनः पूर्वशरीरं लभताम्' इति । चित्रगुप्तोऽपि तत्र तत्र निरयवासिनां (ठ) टुगतोदर्शयित्वा सुबुद्धिमुपदिश्य माममुञ्चत् । ततस्तदेव पूर्वशरीरमवाप्य तव विप्रेण परिरक्ष्यमाणः क्षण मलिष्ठम् । अधासो विजः कृतज्ञः मह्यं विविधविद्यां शिक्षयित्वा सदाचारमुपदिश्य शिव पृजायां मां निवेश्य प्रायात् । ततः प्रभृति किरातसम्बन्धमुत्सृज्य देवं शङ्करं मनसि स्मरन् अत्रैव निवसामि । राजपुत्र : भवत किञ्चित् विज्ञापनीयं रहस्यम् (ड) अस्ति, तदा- समयः। (ज) पुलिन्दाना मने छजातिविशेषाणाम, अनुचराः सहचरा इत्यर्थः। सदन मीनिन: तेषां पुलिन्दानाम, ममता, भुञ्जन्ति भक्षयन्तीति नाशा: । (झ) ब्राझा ए नुवा: "गांधानादि संस्कारः संस्कृतो ब्रहा वञ्च यः । अति नाधीते स ज्ञेयो ब्राह्मपा ब्रुवः ॥” इत्युक्त लक्षणा: ब्राह्मणाधमाः । (ब) जिघांस्य मान सन्तुमिष्यमाणं, अननोद्यतमित्यर्थः। (सनन्तात् हनधातो; कषि भानच )। (ट) सपतिं यमराणम्। (३) गिरयवासिनां नरकस्थितानाम् । (ड) रहस्यं गोपनीयम् ।

·बाम्यताम्" इत्युक्त्वा स मातङ्गः वयस्थगणादर्पतं तं रहसि (ढ) समभाषत, "न्वनन्दन ! अतोते निशान्त (ण) गौरोपतिः स्वप्नसन्निहित: निद्रालोढ़- लोचनं मां विबोध्याब्रवीत्, ‘मातङ्ग ! दण्डकारण्यम व्यवर्तिन्यास्तटिन्या- स्तौरदेशे सिद्धसाध्याराध्यस्य (त) स्फटिकलिङ्गस्य पश्चात् पार्वतीपद- पक्तिचिन्तितस्य अश्मनः सविधे (थ) विधेराजनमिव किमपि बिलं (द) वर्तते। तत् प्रविश्य तत्र निक्षिप्तं ताम्रशासनं शासनमिव (ध) विधातुः समादाय तदुपदिष्टं विधि विधाय लया पातालाधीश्वरेण भाव्यम् । भवसाहाय्यकरो राजकुमारः अद्य श्वो (न) वा समागसिष्यति' इति। तदादेशानुगुण नेव (प) भवदागमनं, तत् साहाय्यार्थिनो मम साहाय्यान” इति। अध राजवाहनः “तया” इति प्रतिज्ञाय तान् सहचरान् प्रसुप्तान् निशीथे विहाय तेन मातङ्गेन चचाल । ते च कुमारा: प्रातः समुत्याय राजपुत्रमनवलोकयात्त: विषमचेतसः अविष्यन्तः समन्तात् यदा न प्रापुस्तदा निश्चितपुजःसङ्गमसङ्केता: परस्परं वियुज्न ययुः। मातङ्गोऽपि तेन लोकवोरण रक्ष्यमाणः महेश्वरनिर्दिष्टं विलं निर्भयं प्रविश्य नरहौत- ताम्रशासनः रसातलं गत्वा शासनविधिना होमं विरच तस्मिन्लेव ज्वलदग्नौ समन्त्रं खदेहमाहुतीकृत्य दिव्यां तनुम् (फ) अवाप । (द) रमि निर्जने । (प) मिपान्ते प्रत्यये ।। (स) मिति ।-मिज्ञाः दैवयोनिविशेषा:, साध्या अपि देवयोनिविशेषाः, ते: भाराध्य स्य अर्चनीयम्य । (थ) पाया: दुर्गायाः, पदपतिभिः चरणविन्यासरेखाभिः, चिह्नितस्य अडितय. पश्मनः प्रस्तरखण्ड म्य, सविध समापे । (a) विलं गर्ममा (ध) ताम्रशासन तामफलके लिखितं रामादीनामाजा. विशेषम् । शासनम पाजाम। (ग) व: परदिने । (प) तदिति। -तस्य स्वप्नदृष्टस्य गौरोपते: शिवस्य, पादेशानुगुणम् पाशानु- दिव्यां तनुम् पलौकिकदेह, (फ) पाहुतीकात्य इवा, अग्नी प्रचियेत्यर्थः । ज्योतिर्मयमपूर्व सुन्दरच शरीरमित्यर्थः ।

·अथ काचन सर्वावयवसम्पन्न। सर्वालङ्कारालवृता कन्यका समा- गत्य मणि मेकं समुज्ज्वलमुपायनीकृत्य उदञ्जलिः (ब) तमभाषत, “विप्रवयं ! अहमसुरराजनन्दिनी कालिन्दी नाम, मम पिता. अस्य लोकस्य शासिता भगवता विष्णुना समरे निहतः। मान्तु पिट- शोकसागरपतितामालाक्य कश्चित् सिद्धतापसः सदयमवादीत्, ‘वत्से ! कश्चिन्मानवो दिव्यदेहधारी तव वल्लभो भूत्वा पातालं पालयिष्यति' इति। तदादेशात् चातकोव धनागमनं (भ) तवागमनं प्रतीक्षमाणा अतिष्ठम् । अद्य मम सुप्रभातं येन त्वं मयाऽद्य प्राप्तः, तदिदानौं मां परिग्टह्य रसातललक्ष्मीमनुभव' इति । मातङ्गोऽपि राजपुत्रानुमत्या तां तरुणों परिणीय रसातलसिंहासनमध्यास्य परमानन्दमलभत । राजपुत्रस्तु वयस्यगणान् प्रति समुत्सुकः कालिन्दौदत्तं क्षुत्पिपासादि- के शहरं मणिं साहाय्य करणतोषितात् मातङ्गात् सनवाप्य कञ्चन पन्धानम् अनुवर्तमानं तं विसृज्य तेनैव विलपर्धन निर्ययौ। मिलगणमप्राप्य भुवं क्रमेण भ्रमन् कस्यचित् महतो ग्रामस्थ उपशल्ये आक्रीड़ा (म) एकमासाद्य विधामाय तत्र प्रविश्य आन्दोलिकारूढ़ (य) रमणीसहितम् आप्तजनपरिवतं कमपि पुरुषमपश्यत् । सोऽपि राजपुत्रं दृष्ट्वा आनन्दविवलः “ममेषः खामी सोमकुलावतंसो राजवाहनः, महा- भाग्यतया सहसा मे दर्शनपथं गतः" इत्यभिधाय आन्दोलिकाया अवतीर्य सत्वरमुपेत्य प्रणनाम । राजवाहनश्च प्रत्यभिज्ञाय "कथं स एष मे वयस्यः सोमदत्तः !!” इति व्याहरन् गाढ़मालिलिङ्ग । ततः कस्यचित् पुन्नागतरोः (र) प्रच्छायशीतले तले समुपविश्य सप्रणयमभाषत, “सखे ! तत्रच (ब) उपायनौकत्य उपहारोमात्य, उपढो कनं दत्त्वत्यर्थः । उदञ्जलि: बडामलिः । (भ) चातको पक्षिपौविशेषः, घनागमन मेघोदयं, वारियर्षणमिति यावत् । (म) पशल्ये ग्रामान्त, ग्रामप्रान्त इत्यर्थः । ("ग्रामान्त उपशल्यं स्यात् इत्यमरः)। पाकीड़म उद्यान, नागरिकायां विचारस्थानमित्यर्थः। (य) आन्दोलिबाढ़ दोलायामधिष्ठितम्। (र) पुत्रागतरी: नागकेशरवस्य ।

·टतीयोच्छासः। L कालमेतावन्तं कथं तिष्ठसि ? तरुणी चेयं का? कश्चायं परिजनः ?" इति । सोऽपि आनन्दमुकुलितांक्षः सविनयं स्ववत्तान्तमाख्यातुमुपचक्रमे । इति द्वितीयोच्छासः । अथ तृतीयोच्छासः। सोमदत्तचरितम् । "देव ! भवच्चरणदर्शनार्थी अहं भ्रमन् कस्थामपि वनभूमौ पिपासाकुल: लतावेष्टितं शीतलं नदसलिलं पिबन् समुज्ज्वलं रत्नमेकमासादयम् । आदाय च तत् कियन्तमध्वानं गत्वा प्रखरसूर्यकिरणासहिष्णुतया गन्तुमक्षमः किमपि देवतायतनं प्राविशम्, अपश्यञ्च तत्र बहुतनयसमेतं वृद्धं भूसुरम् (क) एकम् । स तु दैन्यकारणं पृष्टो मया साग्रहमवोचत्, 'महाभाग ! सुतान् एतान् माटहोनान् अनेक उपायै रक्षन् इह कथञ्चित् भेक्ष्य प् आचर्य अस्मिन् शिवमन्दिरे वतामि' इति। 'ब्रह्मन् ! एतत्कटकाधिपतिः कस्य देशस्य राजा? किन्नामधेयः ? कधं वा अल आगमनमस्यति कच्चित्र(ख)विदितमस्ति ?' इति पुनः पृष्टोऽब्रवीत्, 'सौम्य ! मत्तकालो नाम लाटेश्वरो देशस्य अस्य पालयितुझेरकेतोस्तनयां वाम- लोचनां नाम तरुणीललामभूतां श्रावं भावम् अवधूततत्प्रार्थनस्य (ग) पाटलौं नाम नगरीमरोत्सीत् । वीरकेतस्तु भौतो महटुपायनमिव (घ) तां कन्यां तस्मे प्रादात् । स च तरुणीलाभसन्तुष्टः ‘परिणेया निजपुरी एव' इति निश्चिय गच्छन् निजदेशं मृगयाऽऽदरेण वनेऽस्मिन् शितिरमकल्प- (क) भूसुरं ब्राह्मपम । () ঋন নি স্মার্থক। (ग) श्रावं श्रावं श्रुत्वा श्रुत्वा, पुन: पुन: शुत्वा इत्यर्थः, (पानन्तार्थ पमुल )। पवता पवज्ञाता, तस्य लाटेश्वरस्य महाकालस्य, यहा-सा तादृशी, वामलोचना- नामतनयाविषयिषीत्यर्थः, प्रार्थना याजा येन ताशस्थ, वौरकैतोरित्य स्य विशेषणम्। (घ) उपायनम् उपहारम् ।

·(ट) परित यत् । कन्याऽपसारणार्थ नियुक्तो मानपालो नाम वीरकेतुमन्त्री चतुरङ्ग- बलसमन्वितः स्वग्रभोरवमानखिन्नमानसोऽन्यत्र रचितशिविरस्तमन्त- बिभेद' () इति । तदाकर्ण्य 'विप्रोऽसौ बहुतनयः विद्वान् दरिद्रः स्थविरश्च दानयोग्यः” इति तस्मै सकरुणं तत् रत्नं दत्त्वा अध्वश्रमात् तत्र एकदेशे निद्राम् अलभे; ब्राह्मणश्चासौ कुत्रचित् जगाम। क्षणेन च पश्चात् निगड़ित- बाहुयुगलः स विप्रः कशाहतगात्रः बहुनिस्त्रिंशधारिपुरुषेः (च) अनुगम्य- मानोऽभ्येत्य मां ‘दस्युः' इति अदर्शयत् । ते च तं परित्यज्य मदुक्त रत्नावाप्तिप्रकारमनाकर्ण्य मां गाढ़ नियन्य (छ) रज्जुभि: आनीय कारा- वासम् ‘एते तव सखायः' इति निगड़ितान् (ज) कांश्चित् निर्दिशन्तो मामपि निगड़ितचरणमकार्षः। तान् कारावासिनः उद्दिश्य मयोक्तं, 'ननु पुरुषाः वीर्यवन्तः ! कथं निर्विशथ (म) कारावासदःखम् ? यूयं क्यस्या इति निर्दिष्टमेतैः किम् ?' इति। ते च मामवेक्ष्य चौरवीराः अवीचन्, ‘महाभाग ! वीरकैतुमन्त्रिणो मानपालस्य किङ्करा वयं, तदाज्ञया लाटेश्वरनिधनाय रात्रौ सुरङ्गहारेण तदागारं प्रविश्य तत्र राजाभावन विषयाः बहुधनमपहृत्य महाटवौं प्राविशाम । अपराश्च अन्वेषिणो राजानुचरा बहवोऽन्येत्य (ज) तधनचयान् अस्मान् परितः (ट) परिवत्य दृढ़ बद्धा निकटमानीय समस्तवस्तुप्रत्यर्पणेऽपि एकस्य अमूल्यरत्नस्याभावेन अस्मंबंधाय इत्थमटवलयन्' इति । अथ अहं रत्नलामवृत्तान्तं ब्राह्मणाय तदानं तेन च आत्मनो दुरवस्था नाम धाम भ्रमणकारणञ्च सर्वं तेभ्यः सम्भाष्य तैः मैत्रीमकार्षम्। ततो- (ङ) अन्तबिभेद अन्तभैदै तत्परो बभूव, लाटेवर स्य सैन्धमध्ये भेदं मनायतुं वेटयामासेत्यर्थः। (च) बहुनिस्त्रिंशधारिपुरुषैः पनेक खड्गधारिजनैः । (छ) नियम्य बड़ा। (ज) निगडितान सलाबद्वान् । (झ) निशिथ भुडध्ये, ( “नियो भतिमोमयोः इत्यमरः)।

·ऽईराने तेषां मम च श्टसलबन्धनं निर्भिद्य तैः अनुगम्यमानो निद्रितस्य हा:स्थगणस्य (ठ) अस्त्रजालसादाय . पुररक्षकान् पुररक्षकान् पुरतोऽभिमुखागतान पराक्रमेणाभिद्राव्य (ड) मानपालशिविरं प्राविशम्। मानपालो निज- किरन्यः मम वृत्तान्तं तात्कालिकविक्रमञ्च निशम्य मामार्चयत् । अन्येद्युः मत्तकालेन प्रेषिताः कतिपये मानपालमुपेत्य अवोचन्, 'मन्त्रिन ! मदीयराजमन्दिरे सुरङ्गया बहुधनमपहृत्य चौरा भवत्कटकं (ढ) प्राविशन् ; तान् अर्पय, नो चेत् महान् अनर्थः सम्भविष्यति' इति । तदा- कर्ण्य कोपारुणनयनो मानपालो 'लाटपतिः कः ?' इति तान् निरभर्खयत् । तदनु ते प्रत्येत्य मत्तकालाय सर्वमकथयन् । स च कुपितो भुजवीर्य्यदर्पण अल्पसैन्यसमेत एव योडुमन्यगात् । पूर्वमेव कतरणनिश्चयो मानौ मानपालः सन्नद्धयोधो (ण) निःशङ्ख निरगात् । अहमपि सबहु- मानं मन्त्रिदत्तातिबहुलतुरङ्गमोपितं चतुरसारथिं रथं दृढ़तयं कवचाम् . अनुरूपं चापं विविधबाण यूग तूणहयम् अन्यानि च विविशनि आयुधानि ग्रहीत्वा युद्धसन्नद्धो मन्त्रिणमन्वगाम् । इत्थं प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते अरातोन् अवलौलया प्रहरन् मत्तकालम येत्य निशितशरण तच्छिर:कर्तनम- कार्षन् । तसिंश्च निपतित पलायितेषु शेषनिकेषु मन्त्री मम अनेक- संविधां सम्भावनाम् (त) अकार्षीत् । अथ मानपालप्रेषितात् तदनुचरात् सर्वमुदन्तजातमाकर्ण्य राजा परमग्रीतमनाः समभ्यागतो मत्पराक्रमेण विस्मयमानः समहोत्सवम् अमात्यबान्धव तुमत्या शुभेऽहनि निजतनयां मह्यमदात् । ततो यौव- राज्याभिषिक्तोऽहमनुदिनं राजानमनुरञ्जयन् भवहिरहवेदनाकुलमानसः (3) हास्य गणस्य हारि, काराहारे, तिष्ठन्ति वर्तन्ते ये ते। हा:स्थाः, तेषां गवस्य समूहस्य, हारप्राखसमूहस्य । (ड) पभिट्राव्य वेगेनाक म्य, पराजिलन इत्यर्थः । (ढ) भबल्कटकं तव सैन्यं, तब स्कन्धावान वा, सेनामनिवेश स्थानमित्यर्थः । (ग) सन्नद्धेति ।-सन्नहाः वर्मिता:, योधाः : सैनिकाः यस्य नाम:, वर्म- परिक्षानेन शबुटुभेद्य प्रत्यर्थः । (स) पनेक संविधां विविध प्रकारां, सभाधनां समादरम् ।

·[२०] सस्कृताशक्षामञ्जय्योः टतौयभागे M सिद्धादेशेन (थ) सुहृज्जनावलोकनफलप्रदेशं (द) महाकालनिवासिनः शङ्करस्य आराधनाय अद्य कात्तासमेतः समागतोऽस्मि । भक्तवत्सलस्य अस्य देवस्य प्रसादन भवच्चरण रविन्दसन्दर्शनसुखमद्य लश्चम्” इति । तदाकी अभिनन्दिततत्पराक्रमः राजवाहनस्तस्य निरपराधलश-. प्रदं दैवमुपालन्य तस्मै (ध) क्रमेण आत्मवृत्तान्तमकथयत् । अस्मि नेव अवसरे सहसा पुरतः समुपस्थितं पुष्पोद्भवं विलोक्य तं कृताञ्जलिं गाढ़- मालिङ्गा “सोमदत्त ! अयं स मे पुष्पोद्भवः” इति सानन्दं तं दर्शयामास । तौ च चिरविरहदुःखं विहाय अन्योऽन्यालिङ्गन सुखमन्वभूताम् । स्तस्यैव तरोकायायामुपविश्य राजपुत्रोऽब्रवीत्, “वयस्य ! भूसुरकाव्य चिकीर्षुरहं 'मित्रगणो विदितार्थः सर्वथा अन्तरायं (न) करिष्यति' इति निद्रितान् भवतः परित्यज्य निरगाम् । तदनु प्रबुद्धो वयस्थवर्गः किमिति निश्चित्य महन्वेषणाय कुत्र गतवान् ? भवांश्च एकाकी क गतः ?” इति । सोऽपि कृताञ्जलिः सविनयमवादीत् । इति टतीयोच्छासः । तत- अथ चतुर्थीच्छासः। पुष्पोनवचरितम् । "देव ! देवेन गन्तव्यं देशं निर्णतुमशक्नुवाने (क) मित्रगणे (घ) सिद्धादेशेन योगसिडस्य कस्यचित् महात्मन: अनुज्ञया । (द) सहदिति ।-मुहज्जनानां भवदादीनां बन्धुगणानाम, पवलोकनमेव साचात्प्राप्तिरव, फलं परिणाम:, यस्य प्रदेशस्य यत्प्रदेशागमन ताशं प्रदेशं स्थानमित्यर्थः। (घ) उपालभ्य निन्दयित्वा । तस्मै सोमदत्ताय । (न) अन्तरायं मिन, गमने प्रतिवन्ध मित्यर्थः । (क) मग नुवाने असमथें । (खादिगपीयप का धातोः शानच् )।

·! देवान्वेषण.य इतस्ततः प्रद्रुते (ख) अहमपि तदेककर्मा महीमटन् कदाचित् प्रखरसोरकिरणोत्तापितशिराः कस्यचित् गिरितटरहस्य (ग) तरो: प्रछायशीतले तले क्षणम् उपाविशम्। सहसा मध्याह्नसमये मत्पुरतः • मानुषच्छायां निरीक्ष्य उन्मुखः पतन्तं कमपि पुरुषमम्बरतलात् अन्तराले एव सञ्जातदयोऽवलम्बा शनै: अवनीतले स्थापयित्वा दूरापातवीतसंज्ञं (घ) तं शिशिरोपचारेण विबोध्य (ङ) शोकावेगविगलबाष्पं कारणंमपृच्छम् । सोऽपि करान्य मयूणि प्रमृज्य अभाषत, 'सौम्य ! मन धेश्वर मात्यस्य पड़ोद्भवस्य आत्मजो रत्नोद्भवो नामाहं बाणिज्येन. कालयवनबीपमुपत्य तत्र कामपि बणिक्तनयां परिणीय तया सह प्रत्यागच्छन् अम्बुधौ तौरस्य अनतिदूर एव प्रवहणस्य मग्नतया सर्वेषु निमग्नेषु कथमपि दैवानुकूल्येन तौरमवाप्य कान्ताविरहदुःखार्णवे प्लवमानः (च) कस्यापि सिद्धतापसस्था- देश.त् षोड़शवत्वरान् कञ्चित् नीत्वा दुरवस्थापारम् (छ) अनवेक्षमाणो गिरिपतनम् (ज) अकार्षम्' इति । अस्मिन्नेव अवसरे किमपि नारौकूजितम् (झ) अश्र.वि, 'न खलु समुचितमिदं यत् सिद्धादिष्टे पतितनयमिलने विरह सहिष्णुतया अग्नि- प्रवेशः' इति । तदाकण्यं मनोविदितजनकभावं (ज) तमवादिषं, 'तात ! . (ख) प्रद्रुते प्रस्थिते । (ग) गिरितटे पर्वतप्रस्थ, रोति मनायते इति ताशय पावतीयस्य इत्यर्थः । (घ) दूरेति ।-दूरात् बहु प्रदेशात, पापातेन पापतनेन, बौता अपगता, संज्ञा चेतना यस्य तादृशम अत्यु च प्रदेशात पतनेन मू यस्तम् । (ङ) विबोध्य प्रबोध्य, संज्ञां जनयित्वा इत्यर्थः । (1) प्लवमान: सन्तरन् । (छ) टुरवस्थाया: दुर्दशाया:, पारम पन्त, दुर्दशाया: परम सौमानम। (ज) गिरी: पर्वतात, पर्वतशिखरादित्यर्थः, पतमम् आत्मपातनमित्यर्थः । (झ) नारौकूजितं स्त्रीकण्डोसारितं शब्दम् । मन ति।-मनसा चेतसा, विदितं जातं, जनकभावं पिटत्वं यख वाशम, अयमेव मे जनक इति निश्चित्य व्यर्थः ।

·. भवते विज्ञापनीयानि बजि सन्ति , भवतु, पश्चात् तत् सम्भवति, अधुना नारोकूजितमनुपक्षणोध, तत् क्षणमालमत्र भवता स्थीयताम्' इति। तदनु सोऽहं त्वरया किञ्चित् अन्तरं गत्वा पुरतो ज्वलदग्नि- प्रवेशो यतां कामपि वजितामवलोक्य ससम्भ्रमम् अनलात् अपनीय कूजन्त्या (ट) वृद्धया सह मत्यि रत्तिकम भिगमव्य (ठ) स्थविराम- ब्रवं, 'वृद्धे! भवत्यो कुतप्ये? (ड) कथमत्र कात्तारे कैन निमित्तेन दुरवस्था अनुभूयते ?' इति । सा सगङ्गदम् अवादोत्, ‘पुत्र ! कालयवन- द्वीप कालगुप्तनासो बणिजः कन्चैषा सुवृत्तः नाम रत्नोद्भवेन निजकान्तेन आगच्छन्ती जलवी लग्ने प्रवहण भिजधाला मया सह फल कमेकमव- लम्बा देवयोगेन कूलमुत्तीर्णा आसन्न प्रसववेदना कस्याविदटव्यां सुतम- मम तु मन्दभाग्यतया बाले वजमातङ्गेज रहौते मदकाश्रया परिभ्रमन्ती 'षोडशवर्धान तरं भर्तपुत्त्रसङ्ग नो भविता' इ ते सिद्धवाक्य- प्रत्ययात् (ढ) एकस्मिन् पुण्याय ने तावत्तं समय नीचा शोकमपारं सोढुम- क्षमा साम्प्रतं समुज्वलिते हुताशने शरीरमाहुतीका मुदता' इति । तद कर्ण्य स्वां जननी ज्ञाचा दण्डवत् प्रण य तयै मवृत्तान्तमखिल- माख्याय धात्रीभाषण कल्लवदनं विस्म पविकसिताक्षं जनकमदायम् । पितरौ तु साभिज्ञान अन्योऽन्यं (ण) विदिचा मुदितान्तरात्मानौ बिनौले माम् आनन्दवाध्येण अभिवष्य गाढ़नाश्लिष्य गिरति उपाघ्राय कस्याञ्चित् महौरुहछायायामुपाविशताम् । ‘कयं वर्तते महोपतिः राजहंसः ?' इति मूत। (ट) कू जन्त्या पूक्तरूपं शब्दं कुर्वथा । (3) भभिगमध्य प्रापथ्य, पानयित्वा इत्यर्थः, ( अभिपूर्व क्षात् णिजन्त गमधातो: य)। (ड) क तस्त्ये । कस्मात आगते ? । (ढ) मिति ।-मिहम्य योगपिडप्य पुरुषम्य, बाको “षोड़शवानन्तरं खामिपुवाभ्यां सिजन भविष्यति" इति बचने, प्रत्य यात विधामात । (ग) माभिज्ञानम अभिजायते अनेन इति अभिज्ञानं तेन-अयमेव मत्पतिः श्यमेव मत्यत्रो इति, निशय बार शरीरस्थासाधारणचिङ्गविशेषेष सः वर्तमान यथा तथा पन्धोऽन्य परस्परम् ।

·18 सस्टताशमानजव्या. टायना सकलगुणनिलयेन बन्धुपालनाम्ना चन्द्रपालपित्रा नीयमानो मालवनाथ- दर्शनं विधाय तदनुम या गूढ़वप्त तिमकार्षम् । ततः काननेषु भवदन्वेषणोद्- युक्तं मा परममित्रं बधुपालो निशम्य अवदत्, “मित्र ! अखिला धरित्री- मन्वेष्टुमक्षमो भवान् साम्प्रतं निरुदेगेन अत्र तिष्ठतु, भवभोरवलोकनाय शुभ शकुनं निरीक्ष्य पश्चात् कथयिष्यामि' इति । अहच्च तद्दचनमनुसरन् तदन्ति के एव अतिष्ठम् । कदाचित् बालचन्द्रिकां नाम कामपि बणिक्कन्यां नयनचन्द्रिकां निरीक्ष्य तल्लावण्यमुग्धचित्तः मदनशरशरव्यताम् (य) अयासिषम् । साऽपि माम् अवलोक्य मदवस्था मेव नीता सकरकेतनेन । अहन्तु तस्याः सुख- सङ्गमोपायं चिन्तयन् परेयु बन्धुपालन शकुनेः भवतिं प्रेक्षिष्यमाणेन सह पुरप्रान्तविहारवनमुपेत्य शकुनवचनानि (र) श्टण्वन् स्थितः । तत्र च तामिव मत्याणेश्वरौं दीनवदनां बालचन्द्रिकामागतां वीक्ष्य तदीयमुखार- विन्दे विषादं मदनावेशजनितं विभाव्य तदन्तिकमेत्य अवादिषं, 'सुन्दरि ! कथं ते मुखारविन्दे दैन्यलक्षणम् ?' । सा रहसि सञ्जातवियम्भतया (ल) बिहाय लन्चाभये शनैः अवादीत् । 'महाभाग ! मानसारो मानव धीशो वाईक्यात् निजनन्दनं दर्प- सारम् उज्जयिन्याम् अभ्यषिञ्चत् । स च सप्तसागरपरिखां महीं पाल- विष्यन् निजपैटष्वलेयौ (व) चण्डवर्मदारूवर्माणौ राज्यरक्षणे नियुज्य तपश्चरितुं कैलासगिरिमगमत् । राज्यं सर्वमसपत्नं (श) शासति चण्डवर्मणि (य) मदनधरस्य कामबाण म्य. शरव्यतां वक्ष्यतां, बेयविषयीभूततामित्यर्थः । (२) शकुनाब पक्षिणां, वचनानि कूजनामि; एतेन बन्धुपालस्थ पक्षिभाषा- भिज्ञत्वं सूच्यते। (ल) सनातवियम्भतया उत्पनविश्वासतया, मां प्रति विश्वासादित्यर्थ:. उत्पन्न- प्रणय तया इति वा, मां प्रति अनुरागवशादित्यर्थः । ("विश्रभ: केलि कलहे विश्वासे प्राण येऽपिच" इति गेदिनी)। (ब) निजस्य आत्मन:, पिष्वसुः पितुर्भगिन्याः अपत्यं पुमान् तो निगढ- ज्वसेयौ पितुर्भगिनीपुवी। (श) असपात्रं शशून्यम् ।

·चतुकामः। दारुवमा म तुलाग्रजन्म नो शासनमतिक्रम्य वतपरी मन्मघमन्त्र भवन लावण्य यत्तचित्ता माम एकहा बिन का बलात्कीम उद्यच्छति. बबितया में इन्च इति। अहन्तु तस्य मषि प्रामकिं तदन्तरायच सं निकाय नाम अमखोम प्रायास्य प्रायो, प्रियभवभिलाषिर्ण दृगमानम् एनं निहन्तं मदरय उपायश्चिन्यत. यघा यक्ष, कवित अविजयबलचन्द्रिका निवनति यः कश्चिन माहमिकः सम्बन्धयोग्यः में यन तिमन्दिर निजिन्य तया एकवीमन्या मगाच्या संलापमुखम अनभय कुशलो निगल लेन सा विवाहा' इति सिंडेन एकेन उक्तमिति युभदवान्धवः परजनम्य परत: पुनः पनः कधनीयम् तदनु दासबर्मा तं प्रवाद आकज्य यदि भिया निवर्तते तदा भर, (घ) यदि च भुजवाव्य- दह तथा अङ्गोकरिष्यति तदा युमपरिजन: इयं वाचं, 'महाभाग ! दपमारनपामान्यस्य नव अस्मिन् तुदे मित्र में माहस कर मनुचितम् । पौरजनममन स्वमन्दिर नीत्या अनबा मह कीडन यदि कुशाली स्थाः तह परीय एनी मनोरयान् निविंश (म) इति । मर्याद तथा अङ्गो- कुबान लदा वं मखत्रिधारिणा मया मह तस्य मन्दिरं गच्छ, तती मवा निजन तम्मिन् निकेतने मुधिजानुपादाघातः तं तरसा (ह) निहाय पुनरपि तेनैव वेशन भवौं निःश स्वग्रहं नेप्यामि विगतभयलचा मातापित्रमहोदाणां पुरतः आवयोः प्रेमातिप्रायम आख्याय सर्वथा मत्यरिणयाय तान् अनुनयः, तेऽपि कुलसम्यल्लावण्य- शालिन यूने मद्यं त्वाम् अवश्यं दस्यन्ति । तदा एवं तेषाम् आख्याय दारूवर्मणो मरणोपायं तेष मुत्तरं माम् आवेदनीयम्' इति ! मा च किश्चित्फुल्लवहना 'सुभग! त्वयोक्तं सर्वमाचरिष्यामि' इति कथयित्वा मामसत् वित्रत्तवदना (क) विलोकयन्ती मन्दमन्दम - (ब) भद्रं शुभम् । (स, निविंश उपभुङ्ग। ( *निको भतिभोगयोः' इत्यमरः)। तरसा वेगेन. बल नेत्यर्थः । पसकात वारंवारम् वि तदना परातमुखी ।

·अगारम् अगात् । अहभाप बन्धुपालभानज्ञात (ख) [लशाहनानन्तरमव भवत्सङ्गः सम्भविता' इति अटणवम् । अत्रान्तरे दारुवर्मणा रिम्सुना (ग) रतिमन्दिरे समाइता बालचन्द्रिका तं गमिष्यतौति दूतिकां मत्समोपम् अभिप्रेषितवती। अहमपि सखोवेशम् आस्थाय (घ) तया वल्लभया सह तदागारम् अगच्छम् । नगरप्रचारितां यक्षकथां परीक्षमाणो नागर- जनोऽपि दारुवर्मणः प्रतीहारभूमिम् (ङ) अगमत्। विवेकशून्य- मतिरसौ रागातिरेकेण रत्नपयंझे तरुणौं नीत्वा तस्यै मह्यञ्च मनोरमस्त्री- वेशाय सकर्पूरताम्बूलादिकं दत्त्वा मुहर्त्तद्वयं हास्यकौतुकैः संलपन् अतिष्ठत् । ततो यदा रागान्धः सुमुख्या आलिङ्गने मतिम् अकरोत् सदा अहं रोषारुणाक्षः पर्यइतलात् निःशङ्गः एनं निपात्य मुष्टिजानुपाद- प्रहारः न्यहनम् । ततो भयकम्पितां कान्तां समाश्वास्य मन्दिराङ्गणमुपतः साध्वसकम्पित इव उच्चैः अकूजं, (च) 'हा! बालचन्द्रिकाऽधिष्ठितेन घोरेण योण दारुवर्मा सहसा निहन्यते, समागत्य पश्यत' इति । तदाकर्थ मिलिता जनाः हा ! किमेतत् !! बालचन्द्रिकामधिष्ठितं यचं जाननपि दारुवर्मा रागान्धः कथं तामकामयत? तदसौ खेनैव कर्मणा निहतः, किं तस्य अनुशोचनेन ?' इति बदन्तः प्राविशन् । तस्मिंश्च तुमुले कोलाहने तया सह नैपुण्येन सहसा निर्गतो निजावासमगाम् । ततो गतेषु कतिपयेषु दिवसेषु पौरजनसमक्षं तां विवाह्य यथाभिलषितं सुखमन्वभवम् , अभूवञ्च बन्धुपालशकुननिर्दिष्टे दिवसेऽस्मिन् पुराइद्धि- वर्तमानो भवच्चरणारविन्ददर्शनसुखभाजनम्” । (ख) बन्धुपाल एव शकुन ज्ञ: शुभाशुभक्षक्षणाभिज्ञः परिभाषाभिज्ञो वा तमात् । (ग) विरं सना रन्तुमिचकुना, रमपोषियो त्यर्थः । ( रमधातोः समन्तात् हः)। (घ) पास्थाय धृत्वा इत्यर्थः । (ङ) प्रतीहारति । प्रतीहारस्य हाररच कस्य, भूमिम् पचस्थितिस्थानं, भवन- प्रवेशार्थ दौवारिकाधिष्ठितप्रधानहारे इत्यर्थः । (1) साध्वपकम्पित समय कम्पित व, भयणनित कम्पनस्य भावं दर्शयित्वा इत्यर्थः, न तु यथार्थ भयं, न वा यथार्थः कम्प प्रति मानः । उसः भकूज चोदकरवम, उच्चीत्कारमकरवमित्यर्थः ।

·पञ्चमोच्छासः । [३०] एवं मित्रवृत्तान्तं निशम्य प्रफुल्लवदनो राजसूनुः स्वस्य सोमदत्तस्य च वृत्तमम समाख्याय सोमदत्तं "महाकालश्वराराधनानन्तरं भवबल्लभां खं निकेतनं प्रापय्य आगच्छ” इति समादिश्य पुष्योद्भवेन सह अवन्तिपुरम् अविशत्। तत्र “अयं मम खामिकुमारः” इति बन्धुपालप्रमुखाय बन्धुजनाय कथयित्वा तेन सादरं बहुविधां सपऱ्यां (छ) कारयन् “सकलकलाकुशलो द्विजवर एषः” इति प्रख्यापयन् पुष्योभवः खमन्दिरै एनं पयंचरत् । इति चतुर्थोच्चासः । अथ पञ्चमोच्छ्रासः । राजवाहनचरितम्। एकदा वसन्तीदाररमणीये काले अवन्तिसुन्दरी नाम मानसार-- नन्दिनी वयस्यया बालबन्ट्रिकया सह नगरोपान्ते रम्योद्याने पौर- विलासिनीजनपरिवता मनोभवन् (क) अर्धयितुमगात्। तत्र रतिमिव अवन्तिसुन्दरौं दिदृक्षुः काम इव वसन्तसहायः पुव्योद्भवानुचरो राजवाहनः समाजगाम । सा तु अवन्तिसुन्दरौ तं क्रमेण अन्तिकम् आयान्तं खेनैव आराध्यमानं वाञ्छितप्रदानार्थम् आविर्भूतं मूर्तिमन्तम् अनङ्गमिव समालोक्य मन्दमारुतान्दोलिता लतेव मदनावशवती चकम्पे ; तस्थौ च तत्समक्षं लजमाना सखोजनान्तरिता अपाङ्गवीक्षणेन (ख) तमव- (छ) सपयां पूजा, परिचामित्यर्थः (1) मनोभ कन्दम । (ख) सखौगनेन सरचयां बालचन्दिया, अन्तरिता पाच्छादिता. सख्या अन्तराले पस्थितेत्यर्थः । पपाङ्गबीचणेन कटाक्षेण । ("कटाचोऽपानदर्शने रव्यमरः)।

·लोकयन्ती। बालचन्द्रिका तु तयोः अन्योऽन्यरागवत्तिम् (ग) अनुभवन्ती कान्तासमाजसन्निवी (घ) राजनन्दनोदन्तं सम्यक् आख्यातुमयुक्तमिति लोकसाधारणैर्वचनैः अभाषत, “भर्तृदारिकै ! (ङ) अयं सकलकलानिष्णो देवतासान्निध्यकारण आहवनिपुणों (च) हिजकुमारो मणिमन्त्रौषधचतुरः परिचरणीवो (छ) भवत्या” इति। तदाकण्यं सा अभिनन्दिततवचना जितमारं (ज) समुचितासनासोनं कचा सखोहस्तेन गन्धमाल्यादिना समुपाचरत् । राजवाहनोऽचिन्तयत्, “नूनमेषा पूर्वजन्मनि मे जाया यज्ञवती, नो चैत् कथमेतस्याम् एवंविधोऽनुरागो मे वर्तते ? शापावसानसमये तपोनिधिदत्तं जातिस्मरत्वम् (झ) आवयोः समानं, तत् यावत् विशेषसूचकेर्वा क्यैः अस्थाः स्मरणमुत्यादयामि"। तस्मि व सनये कोऽपि राजहंसः कैलिविधित्वया तपकण्ठम् (ज) अगमत् । समुत्सकया राजनन्दिन्या मरालग्रह गो नियुक्तां बालचन्द्रिकामालोक्य "समुचितो वचनावसर एषः” इति राज- वाहनः सविलासमालपत्, “सखि ! पुरा शाम्बो नाम कश्चित् नृपतिः कान्तया सह विहाराधे सरोवर मेत्य तत्र निद्राधीनं राजहंसं शनैश्टहीत्वा वितगुणेन (ट) तस्य चरणयुगलं निगड़यि चा कान्तामुखं विलोकयन् मन्दस्मितमवादीत्, 'प्रिये ! मया बद्धो मरालः शान्तो मुनिरिव वर्तते, . (ग) अन्योऽन्य रागवृति परस्परानुराग व्यापारम। (घ) कान्ता समान सन्निधौ महिलाससमोपे। (ङ) मतदारिके ! प्रभुनन्दिनि ! राजकुमारि ! इत्यथैः। ( "राजा भट्टार की देवस्तत्म सा भर्तृदारिका" इत्यमरः) । (च) देवतानां सन्निध्यं सामीप्यं, क्रियते अनेनेति तादृशः, मन्त्रादिप्रभावेण देवतानामाविर्भावकारक: इत्यर्थः । भावनिपुण: यूडकुशल: । क) मणौति ।-मणिषु विविधरनानां सटसत्परोक्षासु, मन्त्रेषु मन्त्र प्रयोगेषु, भौषषु पौषध प्रयोगेषु च, चतुरः दक्षः। परिचरणौय: सेवनौय: । (ज) जितमा पराभूत कन्दप, सौन्दर्य काम जयिनमित्यर्थः । : :: (झ) · नातिमरत्वं जन्मान्तरोत्तान्ताभिज्ञत्वम् । (ब) तदिति ।-सम्या: पबन्तीसुन्दया:, उपकण्ठं समीपम् । (ट) बिसगुणेन मृणालतन्तुना । -- ·पञ्चमोच्छासः । [२] तत् खेछया अजैन गम्यताम्' इति । तथोक्ते स राजहंसः शाम्बम् अश्यत्, 'राजन् ! यदस्मिन् पर्ने अनुष्ठानपरायणतया परमानन्देन र तिष्ठन्त नैष्ठिक (3) मामकारणं राज्यगर्वण अवमाजितवानसि, तदेतेन पातकैन रमणीविरहसन्तापमनुभव' इति । शाम्ब स्तु घोरमशनिपातमिव जीवितेश्वरीविरहमसहिष्णुभूतलनिहितशिरास्तं सविनय अभाषत, 'भगवन् ! अज्ञानतया मया कृतमेतत् क्षमख' इति । स तु करुणाईचेताः प्रावोचत्, 'राजन् ! जन्मनि अस्मिन् मा ते शापफलभोगोऽस्तु, मद्दचनस्य अमोघतया भाविनि जनने देहान्तरं गताया अस्था बसेन रमणो (ड) भूत्वा मुहर्तद्वयं मच्चरणयुगलबन्धनेन मासद्दयं । घटङ्खलनिगड़ितचरणो रमणोवियोगविषादम् अनुभूय तदनु दीर्घकालं कान्तयाऽनया सह राज्यसुखमवाप्सासि' इति । ततश्च स भृशमनुनौतस्तयोर्जातिस्मरत्व- मपि अन्वररह्णात्। तस्मात् मराल बन्धनं त्वया न करणीयम्” इति । साऽपि राजबाला तहचनाकण नाभिज्ञातखपुरातनजननवृत्तान्ता "ननमयं मन्त्राण नाथः” इति मनसा जानती रागफल्लमानसा (ढ) समन्दहःसमभाषत, “सोय ! पुरा शाखो यज्ञवतोसन्देशपरिपालनाय (ण) तथाविवं हंसं बबन्ध, तथा हि, लोक विद्वांसाऽपि दाक्षिखेन (त) अकायं कुर्वन्ति" इति। (3) अनुष्ठानेति ।-अनठानं समाधिविधानं. परमात्मनि चित्ततिम निवेश राय:, तत्परायणतया सदाम तात या, हंसरूपं कृत्वा कमल वने अवस्थाय योगानु- ठानपरतन्त्रतयेत्यर्थः; "अनुष्ठानपरायणतया विजिहीर्ष येत्यर्थः इति केचित् । नैष्ठिक यावज्जोवब्रह्मचारिणम । (ड) अमोघतया भव्यर्थ तया। भाविनि ननने भविष्यजन्मनि, सन्मान्तरे इत्यर्थः। देहान्तरं गताया: अन्य शरीरं प्राप्ताया:, अस्था: भवत्प्रेयस्याः यज्ञवत्याः, रसेन अनुरागण, रमण: रतिदायकः, भत्ता इत्यर्थः । (ड) रागैति।-रागण अनुराग, फुल्ल प्रकृष्ट, मानसं मनो यस्यातादृशौ। (0) यज्ञयतीति -यज्ञवत्याः तन्नाम्ना गिन महिष्या:, सन्देशः वचनं, प्रार्थनावाक्यमित्यर्थः, तस्य परिपालनाब परिरक्षणाय । (a) दाक्षिण्येन भौदाव्यप, दधिनायकत्वेनेति वा, प्रियतमायाः प्रीति- सम्पादनेच्छया इत्यर्थः ।

·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे कन्याकुमारी इत्थम् अन्योऽत्यपुरातनजनननामधेये परस्परज्ञानाय साभिज्ञानमुक्त्वा मनोजरागाविष्ट वे तसो भृशमानन्दमन्चभूतान् । तस्मि- नेवावप्तरे मालवेन्द्रमहिषो सपरिजना दुहितुः कैलिदिदृक्षया तमुद्देशमा- जगाम। बालचन्द्रिका तामवलोक्य रहस्यनिदभिया हस्तसंज्ञया (थ) पुष्पोद्भवसेव्यमानं राजवाहनं वृक्षवाटिकान्तरित र (द) अकार्षीत् । सा तु राजमहिषो क्षणं दुहितुः क्रीड़ कोतुकमालोक्य निजागारगमनाय समुद्यता अभवत् । राजकुमारो कथमपि (ध) मातरमनुगच्छत्तो “राज- हंसकुलतिलक ! केलिवाञ्छया मदन्तिकमायातं भवन्तमकाण्डे एव (न) समुत्सृज्य नोचितमपि जनन्यनुगमनं क्रियते, तदनेन भवन्मनो मा अन्यथा भूत्” इति मरालमिव कुमारम् उद्दिश्य समुचितमालपन्तो पुनः पुनः परिवतानना दीननयना स्वमन्दिरमयासोत् । तत्र हृदयवल्लभ- कथाप्रसङ्गे बालचन्द्रिकया कथिततदन्वयनामधेया (प) ममथशरविद्ध- मानसा विरहवेदनया दिने दिने बहुलपक्ष शशिकला इव क्षामक्षामा (फ) आहारादिसर्वव्यापारवर्जिता रहस्यमन्दिरै मलयजरसक्षालितपल्लवकुसुम- कल्पिततल्पमात्रायत्तदेहा (ब) तस्थो। वयस्थागणस्तां तदवस्थाम् आलोक्य (थ) रहनि दमिया गोपनीयविषयस्य प्रकाशाशझया। हस्त संज्ञया हस्त. सकतेन । (द) हवाटिकान्तरितम उपवनस्थ वक्षसमुहातराले गोपायितमित्यर्थः । कथमपि अतिके शेने यर्थः, अत्यन्तानियेति यावत। (न) अकागडे एव पनवसरे एव, अनुपयुक्त समये एवेत्यर्थः । (प) कयतेति-कथिते इतो, तस्य रागवाहनस्य, अन्वयनामधेये कुलनामनी यस्यासाशी। (फ) बहुलेति ।-बहुल पक्षे कृष्णपक्षे, या शशिकला चन्द्रकला साव। धामक्षामा अतिशयेन शा। (ब) रामन्दिर निर्जन रहे। मलबजेति। मलयानरसेन दृष्टवेतचन्दनेन, क्षालिते धोते, विलिप्ते इत्यर्थः, ये पल्लव कुममै नकश लयं पुष्पञ्च, ताम्यां कल्पित विरचितं, यत् तल्पं शय्या, ( “सल्यं शय्याऽदारेषु* इत्यमरः) तन्मानायत्त: केवल तदधीनः पविरत शय्याश गौत्यर्थः, दो यखा भी। - -- ·पञ्चमोच्छासः। नितान्त विषमः काधनकलससञ्चितानि हरिचन्दनोशीरधनसार- मिलितानि (भ) सलिलानि, विप्ततन्तुम यानि (म) वासांसि, नलिनी- दल तालबन्तानि च सत्तापहराणि सर्वाणि समाहृत्य तास असेवत । शीतलोपचरणं सलिलमिव तप्ततैले तदङ्ग्रे दहन मिव समन्तात् आविश्चकार । किंकर्तव्य नाविमढ़ां विवशां बाल चन्द्रिकाम ईषद मीलितेन कटाक्षवीक्षि- तेन वाष्पाकुनेन विलोक्य नताङ्गमा सगरमभाषि, “सखि! पञ्चशरः कुम्मायुध इत्यलोकमु यते, अहन्तु अनेन अयोमप्रैः (य) असङ्ख्यः इषुभिः (र) हत्ये! चद्रमतं बड़वानलादधिकसत्तापकरं मन्ये, यदस्मिन् च ट्रमसि अन्तः प्रविशति शष्यनि समुद्रः, सति निर्गते एव वर्द्धते । (ल) नास्थ दुष्कायं किमपि, यदनेन सहोदरायाः पद्मालयाया: आप्रयभूतमपि कमलं (व) ताड्यते। विरहानल सन्ताहृदयस्पगेन नूनमुष्णोकतः स्वल्या- यते मलययवनः । नवजवकल्पितं तत्पमिदम् अनङ्गाग्निशिख पटल. मित्र सन्तापं तनोति तनोः, हरिचन्दनमपि पुरा निजयष्टिसंश्लेषवदरग- रदनलितोलण गरल सकलितमिव (श) तापयति शरीरम् । तदल- : : (भ) परिचन्द नेति ।-हरिचन्दनं विङ्गालव चन्दनविशेषः शुक्ल चन्दनो वा. उशीर वोरणमूल, धनसार: कर्पत मिलि तानि मयतानि, सुगन्विशी तलानौति भावः । (म) विमतन्तु मयानि मृणाल सन्तुनिर्मि तानि. सूक्ष्माणि शौसलामि चेति भावः । (य) अयोमयः लौनिर्मित:। (र) भि: बाणः । (ल) यदिति-यत यमात. अभिन चन्द्रममि चन्द्र. पन्त: समुद्रमध्ये इत्यधै:. प्रविशति समुद्र: शुश्यति धीयते । सति निर्ग ने समुटालात् निष्क्रान्ते मुक्ति, उदिते सति यर्थ:. बईने बडिंग ऋति. अनुदित चन्द्रनिगायां समुद्र नल प्य हाम. दर्शनात उदित चन्द्रनिभायाञ्च समुटभलम्य उच्चा मदर्शनादिति भावः । (व) सहोदराया: पक गोयनाया. पद्मालयाया: लक्षा: उभयोरपि समुद्रमन्थनकाले समुद्र गभांत् सस्थितत्वात परस्परसोदय त्वं बोयम; ("लचौ: पद्मा" इत्यमरः) पाश्रयभूतं निवासस्थानं, पद्म व लक्षमा पालरभूत. त्वादिति भावः। ताय ते पौड्यते, चन्द्रोदये पद्मनिमौलनात् चन्द्र क क कमलनिपीड़न बोडव्यम। (ग) निजेति-निमयट्यां निजदण्ड, परिचन्द नव वशाखायामित्यर्थः पद्मालया ·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतोयभागे मायासेन वः, अत्र तावत् राजकुमार एव भिषक, सोऽपि अलभ्य एव, किं करोमि ?” इति। बालचन्द्रिका तादृशीं तामवलोक्य समचिन्तयत्, “अत्र तावत् कुमारः सत्वरमानेतव्यो मया, नो चेत् एनां स्मरणीयां गतिं (घ) नेष्यति मदनः । कुमारयोश्च तस्मिन् उद्याने अन्योऽन्य वलोकन- वेलायामसमसायकः समं मुक्तसायक एव, (स) तस्मात् कुमारानयनं सुकरमेव" । इत्यवधाय॑ सा सखोगणं राजबालाया रक्षणे नियुज्य राजसूनो- रन्तिकमगमत् । सोऽपि प्राणवल्लभामुद्दिश्य पुयोद्भवेन सह तत्सङ्गमोपायं तर्कयन् आगतां तां सखोमालोक्य सन्तुष्टमनाः “इतो निषोद” (ह) इति निर्दिष्ट्रासनोपवेशिताम् अवन्तिसुन्दरोप्रेषितं सकर्पूरं ताम्बूलादिकं विनयेन ददतों कान्तोद त्तमपृच्छत् । सा सविनयमवादोत्, “देव ! विहारोद्याने भवदवलोकनादारभ्य मन्मथमध्यमाना सा युष्य तल्यादिष्वपि सन्तापशमनमलववती वामनेव (क) उदततरुफलवत् अलभ्य चटुरःस्थला- लिङ्कनसुखं लिप्मुः स्वयमेव पत्रिकामालिख्य 'वल्लभाय एनाम् अर्पय' इति मां विसृष्टवतो, तदल देवः प्रमाणम्” इति। राजकुमारः पत्रिका पपाठ । "सुभग ! कुसुमसुकुमार जगदनवयं निरीक्ष्य ते रूपम् । मम मानसमभिलषति त्वं चित्तं कुरु तथा मृदुलन् ॥” (ख) संश्लेषवन्तः सं मर्गविविधा: शाखामालिया प्रथिता इत्यर्थः, ये रगा: सपी:, तेषां रदनेषु दन्तेषु, लिप्तंलग्रमियः, स्थितमिति यावत्, यत उलणं सुतीव्र, गरलं विषं तेन सङ्कलितभिव सम्मिश्रितमिव । (ष) परकीयां स्मरणाही, न तु दर्शनामिति भावः, गतिं दशा, मरा- दशामित्यर्थः। (स) असमसायक: विषने घुः, पञ्चबाण: काम इत्यर्थः। मुक्त सायक: निक्षिप्तवाच:। सम युगपत, एकदैव इस्य:, युगपत् दावेव शरणताड़यदिति निष्कर्षः। (6) रतः पचिन पासने, निषौद उपविश । (क) वामना इव इवाकारा कन्यका इव । (ख) सुभगेति ।-सुभग! हे सुन्दर ! हे प्रियतम ! इत्यथैः, ते तव, कमममकमारं षष्पवत सुकोमलं, जगति पृपिश्याम, अनवद्यम् अनिन्दनीयं, सर्व .

·इति पठित्वा सादरमवादौत्, “सखि ! छायावन्मामनुवर्तमानस्य पुष्योद्भवस्य वल्लभा त्वमेव तथा मृगाच्या वहिवराः प्राणा इव वर्तसे, त्वचातुर्य्यमस्यां क्रियायां लतायामालवालमिव (ग) वर्तते । यत् तवाभीष्ट, येन मनोरधः से स्यति, तत् सवें करिष्यामि। तया मन्मनसः काठिन्चमाख्यातं, परन्तु यदा अहं तद्दीनपथं गतः तदैव सा अपहृत- मन्मारसा खं मन्दिरमगात्, तत् कस्य चेतसः काठिन्यं कस्य वा माधुय्ये तत् खयमेव सा वेत्ति। टुष्करः कन्यान्तःपुरप्रवेशः, तदनुरूपमुपाय- मुद्भाव्य श्वः परश्वो वा प्रियां सङ्गमिव्ये (घ) इति। एवं मवृत्तान्तमुक्त्वा यथा शिरीषमयाः शरीरबाधां न जायेत तथा अविलम्बम् उपाय- माचर” इति । सा टूती अपि तस्य. एवं सप्रेमवचनं श्रुत्वा प्रीता कन्याएमयासीत् । राजपुत्रोऽपि पुष्योद्भवेन सह यत्र हृदयवल्लभावलोकनं जातं तत्रैव विरहवेदनाविनोद नाय प्रतश्थे । तत्र समन्तात् विचरन् क्वचिदपि अवस्थातुमशक्नुवन् कमपि चतुरवेश (ङ) मुण्डितशिरसं विजमवालोक- यत्, अपृच्छच आशिषा संवर्द्धयन्तं (च) “को भवान् ? कस्यां विद्यायां निग्रुणः ?" इति । स “विवेश्वरनामाहम् ऐन्द्रजालिक विद्याको विदो नाना- देशेषु राजन्यान् तो प्रयन् उज्जयिनीमद्यागतः” इत्यभिधाय राजपत्र सम्यगालोक्य “अस्मिन् लोलोद्याने किमिति भवत: पाण्डुरतानिमित्तम् ?" मनमनोहरमित्यर्थः, रूपं सौन्दथ्य, निरोक्ष्य अवलोक्य, मम मे, मानसं चित्तम, भभिलपति वाञ्छति. वो तव रूपं वा इति शंष:, त्वां समापि प्राप्तुमा काति इत्यर्थ:. त्वं भवान्. चिस मन:, वेति शेषः, तथा साहक्, यथा ते रूप मकुमार ताहगियर्थः, मुटुलं सुकोमल, कुरु विधेहि मां प्रति सदयो भव इत्यर्थः । (ग) पाणवाल वृक्ष न ले जलधार पार्थम “बाइल" इति प्रसिद्धवेष्टनविशेषः । (घ) “सङ्गमिष्ये" इत्यव "सङ्गमिष्यामि इति पाठे-सम्पर्वकस्य गमेः सकर्मकत्वेन नात्मनेपदम् । (ङ) चतुरः निपुणः, सर्व कर्ममु दक्षताज्ञापक इत्यर्थः, वैशः परिक्दो यस्य तादृशम् । (घ) संवर्डय-जम पाप्यायबन्तं,"जयोऽस्तु पति पासीवादकारिणमिति यावत् ।

·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतौयभागे इति पप्रच्छ । पुष्योद्भवस्तस्य चातुये स्वकार्योपयोगि तर्कयन् सादर तमुवाच “ननु ब्रह्मन् ! सख्यस्याभाषण पूर्वतया (छ) भवानस्माकं वयस्यो जातः, वयस्य तनिधो न खलु किमपि अवाच्यत् । अस्मिन् कैलिवने वसन्त महोत्सवागताया मालवे न्द्रनन्दिन्या अस्य राजघुत्रस्य च आकस्मिक- दर्शनेन अन्योऽन्यानुरागातिशयः सञ्जातः, तस्याश्च सङ्गमोपायविरहेण असौं ईदृशोमवस्थामनुभवति" इति । विद्येश्वरो (ज)ल नाव नतवदन राजवाहनमालोक्य सस्मितन् अभाषत, “राजनन्दन ! अनुचरे मथि विद्यमाने भवतः किम् असाध्यमस्ति ? अहम् इन्द्रजाल विद्यया मालवे द्रं मोहयन् पौरजनसमक्ष मेव तत्तनया- परिणय सम्पाद्य कन्यान्तःपुरं प्रवेशयिष्यामि, वृत्तान्तश्चैषः राजबालायै सखोमुखेन पूर्वमेव सन्देष्टव्यः” (झ) इति। राजपुत्रः प्रौतात्मा तम- कृत्रिममित्रं विद्यश्वरं सबहुमानं विसृज्य फलितमिव आत्मनो मनोरथं मन्यमानः स्वमन्दिरं सख्या सह उपेत्य बालचन्द्रिकामुखन प्रियायै विद्य- श्वरकरिष्यमाणं समोप.यं वेदयित्वा कौतुकाक्रष्टचेताः कथञ्चिदपि क्षपां (अ) क्षयितवान् । परद्युः प्रभाते विद्येश्वरी गोतिनोतिचतुरः महता परिजनेन सह राजभवनहारमुपेत्य दौवारिकण स्ववृत्तान्तं निवेद्य तद्दर्श नकुतूहलाविष्टेन सावरोधेन (ट) मालवनाथेन समाहतः कक्षान्तरं प्रविश्य सविनयम् आशिषं प्रयुज्य राजानुमत्या परिजनवाद्यमानेषु वादिनेषु गायिकासु सुखरं गायन्तोषु पिच्छिका भ्रामयन् (ठ) मुकुलितनयनः क्षणमस्थात् । (छ) सत्यस्य मिवतायाः, पाभाषणम पालापः, पूर्व प्रथमं यस्य तस्य भावः तत्ता तया, “सम्बन्धमाभाषणपूर्वमाहुः" इति रघुवंशीयोकांशोऽव मतव्यः, परस्परा- लापेनैव सखित्वं नायते इति भावः । (ज) विद्येश्वर: पूर्वांत ऐन्द्र गालिकः । (झ) सन्देट यः वाचयितव्यः, ज्ञापयितव्य इत्यर्थः, ( सन्देशवाक् पाधि स्थात्" इत्यमरः)। (अ) चाराविम्। (ट) सापरीवेन पन्तःपुरस्थरमणीवर्गसहितेन । (ठ) पिच्छिक मयुरपुच्छमयान्यविशेषं, सा तु इन्द्रजाल प्रदर्शनसमये ·अनन्तरं विषमं विषमुद्दमन्तः फण वन्तः (ड) शिरोरत्नराजिभिस्तमुद्देशम् उद्भासयन्तो विचरन्ति स्म। रमाश्च बहवः तुण्डैस्तान् क्षणेन अहीन्द्रान् आदाय अन्तरीक्षमलञ्चक्रुः (ढ)। ततो विजवरः नरसिंहस्य हिरण्यकशिपोविदारणमभिनीय राजानं महदाश्चर्यान्वितं कृत्वा अभाषत, “राजन् ! उपसंहार (ण) भवता किञ्चित् शुभशकुनं द्रष्टव्यं, तत् कल्याणावाप्तये भवदात्मजाकृतेः कस्या अपि तरुण्याः सर्वगुणालङ्कृतेन केनचित् राजकुमारण परिणयः सम्पादनौयः ; तत् यदि अभ्यनुज्ञा स्थात् तदा दर्शयामि” इति । अथ “तया” इति अनुमोदितः सः सर्वजन- मोहनमञ्जनं चक्षुषोनिक्षिप्य समन्तात् व्यलोकयत् । सर्वेषु तदैन्द्रजालिकमेव पश्यत्स साद्भुतं रागफुल्लहृदयेन राजवाहनेन पूर्वसङ्केतसमागतामनेक- भूषणभूषिताङ्गोमवन्तिसुन्दरौं वैवाहिकमन्त्रतन्त्रनैपुण्येनाग्निं प्रचाल्य साक्षौकत्य च समयोजयत्। तदनु “सर्वे ऐन्द्रजालिकाः स्वस्थ नं व्रजन्तु" इति विजेनाभिहित सर्व ते मायापुरुषाः (त) यथायथमन्तहिताः; राज- वाहनश्च यथासुखं कन्यान्तःप्रमविशत् । मालवपतिस्तु तदद्भुतं मन्यमान- स्तस्मै विजन्मने प्रभूतं धनं दत्त्वा विसृज्य वं मन्दिरमाविवेश । एवं दैव- मानषबलेन मनोरथसाफल्यम् उपेतो रहसि कान्तया सुरतसुखमुपभुञ्जन् दिने दिने चतुर्दशभुवनवृत्तान्तवर्णनेन प्रियां रञ्जयामास । ति पञ्चमोच्छासः । दर्शकानां नवविचममुत्पादयतीति मन्तव्यम् । मामयन मन्त्र पाउसहित मतकोपरि बारवयं वारसप्तकं वा पूर्ण यन् । (ड) फगायन्त: फणिनः, सर्पा प्रत्यर्थः । (ढ) तुण्डै: मुखैः, पदोन्ट्रान् महासपान् । अलः शोभयामासः । (प) नपसंहारे कोड़ाप्रदर्शनावसानकाले। (६) मायेति ।-मायया इन्द्र नाथविद्यया, प्रदर्शिताः पुरुषाः जनाः । .

·उत्तरखण्डे अथ प्रथमोच्छ्रासः। कदाचित् सुरतखेदसुपयोत्तयोः खग्ने विसगुणनिगड़ितपादो (क) हंसः कश्चिददृश्यत अबुध्येतां (ख) चोभौ। अथ (ग) तस्य राजपुत्रस्य रजतटसलानिगडितं (घ) चरणयुगलमालोक्य “किमेतत् !!” इति परित्रासाकुला राजबाला उच्चेश्चक्रन्द, येन तत् सकलमेव कन्यान्त:- परमग्निपरीतमिव पिशाचोपहतमिव वेपमानं, (ङ) किंकर्तव्यविमूढ़म्, अगण्यमानरहस्यरक्षासमयम्, अवनितलाहन्यमानगात्रम्, आक्रन्दविदीर्य- माणकण्ठ न्, अश्रुप्लतकपोलमाकुलोबभूव (च)। तुमुले च अस्मिन् समये अबाधितप्रवेशाः “किं किन् ?" इति सहसा उपसृत्य विविशुः (क) विसति ।-बिसम्म मृणाल स्य, गुयोन सन्तुना, निगडितो शङ्कलितो, पादौ चरणो यस्य तादृशः । (ख) पबुध्येता जागरितवन्तौ । (ग) अथ जागरपानन्तरम् । (घ) रजतेति ।-रजत सङ्खलया रौप्यनिर्मित निगड़ेन, निगडितम पावडम । (ङ) येन उच्चैः कन्दनेन । অম্বিীনি খনৰামৰি।। पिशाचेति। -पिशाचेन हिंसाप्रकतिदेवयोनिविशेषेण, उपस्तिमिव भाकान्तमिव । वेपमान कम्यमानमा पगण्यमानेति पगण्यमान: अविविच्यमान इस्य थे:, स्यस्य गोपनीय- विषय, भवन्तीसुन्दरीराजवाइनयोः प्रयघटित व्यापारस्ये न्यथैः, रक्षायाः पालनम्य, अप्रकाशस्त्यर्थः, समय: कालो यव तादृशम् । अवनौति ।-पवनितले भूतले, पाइन्यमानानि तायमानानि, इतस्ततो लुट्य मानानीत्यर्थः, गावाणि देहा:, सखोजनानामिति माव: यव तादृशम् । पाकन्देति ।-पाकन्दम उच्च: रोदनेन, विदीयं माया: भिद्यमाना:, विक्रियमाणा इति यावत, कण्डा: अन्त:परिकाण कराहखा यव तादृशम् । पश्रुत तेति! - अभिः नेव गले:, प्लुता: विता;, पोला; पन्तःपुरिकामा गण्ड देशा यव तादृशम्। पाकुलीबभूव विवशीबभूव ।

·अन्तःपुरचारिणः पुरुषाः, (ज) ददृशुश्च तदव स्थं राजकुमारम् । तत्प्रभाव- निरुद्धनिग्रहसानास्तु ते (झ) सद्य एव तमर्थं चण्डवर्मण निवेदयामासुः । सोऽपि. कोपादागत्य निहन्त्रिव दहनगर्भया दृशा निशाम्य जात- प्रत्यभिज्ञः (ज) “कथं स. एषः मनुजमरण जिभित्तभूतायाः (ट) पापाया बाल ट्रिकायाः प युद्धनगवितस्य वैदेशिकणिकपुत्रस्य पुप्पोद्भवस्य मित्रं रूपाभिमानी कलाकोविदः नेकविधविप्रलम्भोपायपाटवावर्जिन- मूढ़पोरजनाध्यारोपितवितथदेव तानुभावः (ठ) कपटधार्मिकः निगूढ- पापगौलः (ड) चपलो ब्राह्मण त्रुवः ! कधमिव एनम् अनुरक्ता मादृशेवपि पुरुषलिं हेतु सावनाना (ढ) पापय मन्तिसुन्दरी.!! पश्यतु पतिमद्यैव शूलाधिरूढ़ मनायंशोला कुलपांसनी" (ण) इति निर्भयन् भीषण- . - (न) पन्त:पुरचारिण: पुरुषा: पन्त:पुररक्षका: । (झ) तदिति ।-तस्य राजवाहनस्य, प्रभावेण तेजसा, टेप्रभयेति भावः, निरुई प्रतिहतं, निग्रहसामथ्र्य वीडनशक्तिः येषां तादृशाः। ते पन्तःपुररक्षका:। (ज) निर्दहन इव भयौ कुर्वन्निव। दहन गर्भया अन्यन्त रानलया, अग्नि विकीरन्त्या वेत्यर्थः । निशाम्य दृष्टा. जातेति ।--माता उत्पन्ना, प्रत्यभिज्ञा सारण सहकृतं ज्ञानं यस्य ताश:, पूर्वदृष्टोऽयं जनः इति ज्ञान सम्पन्न इत्यर्थः । (ट) मदिति । - मन, अनुगस्य दारुवर्मणः, मरणे मृत्युविषये, निमितभूतायाः कारणस्वरूपायाः। (3) कला कोविदः कलासु चतुःषष्टि कलाविद्याम, कोविदः अभिज्ञ नेकविधेति।-नेकविधेषु बहुप्रकारेषु, विप्रलम्भस्य बच्चना या:, उपायेषु साधनेषु, यत पाटवं नैपुण्यं, तेन आवर्जितः वशीकृतेः, मूढैः पनभिः, पौरननेः नगर- बासिनोकः, अध्यारोपित: प्रख्यापित इति यावत, वितथ: मिथ्या, देवताऽनुभाव: टेव प्रभावी यम्य सादृश:, विविधप्रतारणानिपुणव्य सस्य मोहनवाक्येन विमुग्ध: पौगै देवोऽयं कश्चित स्वीलया नरदेह वा विराजते प्रति मन्यमान इत्यर्थः । (ड) निगूढ़ेति ।-निगूढ गुप्तं यथा तथा, पापे पापानुष्ठाने, यदा-पापं पाप- परायणं, शीलं खभावो यस्य तादृशः। (द) सावमाला सावज्ञा, भवज्ञाकारिणीत्यर्थः । अनाय शोला बसच्चरिना । कुलपसिनी कुलाबारा, कारिणीत्यर्थः। - . - - ·हस्ताम्बुजे भृकुटिदूषितललाटः काल इव काललोहदण्डकर्कशेन (त) बाहुदण्डेन अवलम्बा रेखाऽम्बुजरथाङ्गलाञ्छने (थ) राजपुत्वं सरमलम् (द) आचकर्ष । स तु स्वभावधीरः सहिष्णुतैकग्रतिक्रियां (ध) देवोमेव ताम् आपदमवधार्थी “स्मा तस्या हंसगामिनि ! हंसकथायाः, (न) सहत्व वासु ! (प) मास इयम्” इति प्राण त्यागरागिणौं (फ) प्राणसमां समाश्वास्य रिपुवश्यतामगात् । अथ विदितवावा? (ब) महादेवीमालवेन्द्रौ जामातरमाकार- पक्षपातिनौ प्राणत्यागोपचासेन (भ) शत्रुणा जिघांस्यमानं ररक्षतुः, न तु शेकतुः तमप्रभु चादत्तारयितुम् (म) आपदः। स किल चण्डशीलः (य) . (त) भोषणेति ।-भीषण्या भयानकया, भुकुट्या भूभङ्गेन, दूषितं कुत्सित- हंशनं, भयरमिति यावत, ललाटं माल देशो यस्य तादृशः । (च) खेति ।-रेखा सार्वभौमत्व सूचकीडांदिलेखा, अम्बुज पझं, रथाङ्गं चक्रं, खानपिङ्गं यत्र तथाभूते, राजचक्रवर्तित्वसूचकोहरेखादिचिङ्गशोभित इत्यर्थः । (द) सरमसं सवैगम्। (घ) सचिन तेति ।-सहिता सहनशीलता एव, उपेक्षा एवेति यापत. १का केवला, प्रतिक्रिया प्रतीकारो यस्थास्तादृशीम् । (न) हसकथाया: हंसरूपधरमुने: मासहयभोग्यायाः शापवाया: । (4) वास! बाले! (“अथ बाला स्थात् वासूः" इत्यमरः) । (क) प्राणेति ।-प्राणत्यागे नौवमविमनने, रागः अनुरागः, पछा इत्यर्थः यस्थासाहयौं, जीवनविसनोद्यताम इत्यर्थः। (ब) विदिता ज्ञाता, वार्ता कुमारीकुमारयोवृत्तान्तः याभ्यां तादृशी, पत एक बात कातरी. दुग्नेहादिति भावः । (भ) पाकारोति ।-आकारण मृत्तिदर्शनेन, राजवाहनस्य चक्रवर्तित्व- सूचकमनोहररूपदर्शमेनेत्यर्थः, पक्षपात: सेडाकर्षणमस्ति बनयोरिति सादृशौ । प्राणेति ।-प्राणत्यागस्य नौवनविसर्जनस्थ, उपन्या सेन कथनेन, “कुमारमेन इन्यात् दावा नौवनपरित्यागं करिष्याव:' इत्येव-कवनेनेत्यर्थः । शवणा चण्ड वर्मा निघांस्यमान न्तुमिष्यमाणं, निनोद्यतमित्यर्थः । (म) पप्रभुत्वात् स्वामित्वाभावात. पुवे राज्यभारमदानात खख प्रभुत्वाभाव प्रति भावः। असारथितुम उद्वारयितुं. मोधयितुमित्यर्थः । (य) पणशीषः पत्यन्त गोपनम्वभावः।

·प्रथमाच्छासः । [३] चाडवर्मा सर्वमुदन्त जातं राजराज गिरो (र) तपस्यते दर्पसाराय सन्दिश्य सर्वमेव पुष्पोद्भवपरिजनं सर्वस्वहरणपूर्वकं सद्य एव बन्धने (ल) निक्षिप्य कचा च राजपुत्र मृगराजशावकमिव दारुपञ्जरंजिबद्धम् (व) अवधूत- दुहिटप्रार्थनस्य अङ्गराजस्य उन्मल नाय अङ्गानभियास्यन् अनन्य- विश्वासानिनाय, रुरोध च बलभरदत्तकम्यश्च याम् । (श) चम्पेश्वरोऽपि सिंहवासिंह इव अप्त ह्यविक्रमः प्राकारं भि त्वा (घ) महता बल समुदायेन निर्गत्य स्वप्रहितदूतगणाइतानां (स) साहाय्यदानाय अतिसत्वरमा- पत्ततां (ह) राज्ञामविरभाविन्यपि सनिधी अइत्तापचः साक्षादिवावलेपो वपुष्मान् प्रतिबलमाचक्राम, (क) जग्राहे च महति सम्म हारे अतिमानुष- (२) उदन्तजातं हत्तान्त समूहम् । राजेति ।-राज्ञां यचा, राजा अधिपतिः राजराण कुबेर:, (रागराजी धनाधिनः इति कुबेरपर्याये पमरः) तस्य गिरी पर्वते, कैलासाचले इत्यर्थः। तपस्य ते तपस्यां कुर्वते । (ल) बन्धने कारागारे, (कारा दूत्या प्रसेवके । बन्धने बन्धनागार हेमकारियोरवि" इति विश्वः)। (व) दारुपञ्चरनिधई बानिमितपिञ्जरावडम्। (ज) अवधतेति। -अवधूता भवज्ञाता, उपेक्षिता प्रत्यर्थः, दुहितुः पङ्ग राजतनयायाः, प्रार्थना चडवर्मक तक यात्रा येन शाहशस्थ, चण्ड वर्मा राजाग्तिकै तद्दछितुः पाणिं प्राथयामास, स तु तां प्रार्थना न पूरयामास इतितं प्रति यात्रा प्रति भावः। उन्मूख नाय राज्यात विताड़नाय, विनाशायेत्ययः । भान् पङ्गाख्य देशान् । पनन्यविश्वासात खेतस्मिन् जने प्रत्ययाभावात्, सचिन अपि मने रानामगरक्ष भारापणे विश्वासाभावाहित्यर्थः । निनाय नौतवान्, खेन स हैवेति भावः। बलेति ।-बलान न्यानां, भरेण पारिशय्येन, पदभरण बा, दत्तः नितः इत्यर्थः, कम्पः चलनं येन तापः। चम्पां तदाख्याम् अनदेशक राजधानीमित्यर्थः । (ब) प्राचार्य प्राचौरं, नगरवेष्टनप्राचौरमित्यर्थः। भित्त्वा उनका इत्यर्थः । (स) खेति ।-स्वेन आत्मना, पहाराजनेत्यर्थः, परितः प्रेरितः, दूतगणे: दूतसमूहः, पाइतानाम् पाकारिताना, मताद्वानानामि यथैः । (३) पापतताम् पागच्छताम् । (क) पचिरभाविन्यपि मौन मेव भविष्यत्यपि, मविधी समीपतित्वे, समागमे ·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे प्राण बलेन (ख) चण्डवगा। स च तदुहितरि अम्बालिकायामति- मानाभिलाषः प्राणरेनं न व्यययुज , परम होजयत् बन्धनग्रहम्, अजोबन गण कैः “अचैव निशान्त (ग) राजबाला विवाह्या” इति । इत्थं गते च तस्मिन् कुबेराचलात् (घ) प्रतिक्वित्य एजो जाम कश्चित् दूतः प्रभादर्पसारख प्रतिसन्देशम् (ङ) आवेदयत्, “रे मूढ़ ! किमस्ति कयान्तःपुरदूषोऽपि कश्चित् कृपावप्तरः? स्थविरः स राजा जराविमूढ़चित्तो दुहिटपक्षपातौ यदेव किञ्चित् प्रलपति, त्वयाऽपि कि तदनुमत्या स्थातव्यम् ? अविलम्बितमेव तस्य कामोन्मत्तस्य चित्रबधवा - प्रेषणन अस्माकं श्रोत्रोत्सवो(च)विधयः, सा च दुष्ट कन्या सहानुजेन कोर्ति- सारण निगड़ितचरणा कारायां निरोद्धच्या” इति । तदाकलं "प्रातरेव राजभवनहारे तं कुमारीपुरदूषक, स्थापय, अहं कृतविवाहश्च समुथाय चण्डपोतेन मातङ्गपतिजा तं विनाश्य तदधिरूढ़ एव शत्रुसाहाय्याय प्रत्या- सोदतो राजन्यान् प्रतिग्रहीष्यामि” (छ) इति समादिदेश पाचचरान् । इति यावत्। अदत्ता पता इत्यर्थः, अपेक्षा समयातिवानं येन तादृशः, निरपैल: इत्यर्थः, तेषामागमनस्य प्रतीक्षामहत्वैव इति भावः । साक्षात प्रत्यक्ष, वपुष्मान् देहधारी, मूत्तिमानित्य थे:, अवलेप इव गर्व इव । प्रतिबल शव मैन्यम् । (ख) सम्पराये युद्धे । भतीति ।-सिमानुषं मानुषातीतम, अलौकिक मित्यर्थः, प्राणानाम् पसूनां, बलं सामध्ये यस्य तादृशेन यहा-पतिमानुषा: प्राणा भसव:, मौवनीशतिरिति यावत्, बलच यस्य तादृशेन । (ग) व्यय थुजत् वियोजितवान्, मारितवानित्यर्थः । (हिनन्त युजेलुङ)। बन्धनग्रहं कारागारम। अभीगण गण्यामास, शुभवैवाहिकलन स्थिरीकरणाथ- मिति भावः। (पिजन्त गण धातोर्लुङ् ) । निशान्त रावेरपसाने। (घ) तमिन् चण्ड वर्मणि, इस्थम् एवम् कारं, गते पनुष्ठिते इत्यर्थः, मिशान्ते रामबाला विवाह्या इत्येवं कतनिये सतीत्यर्थः । कुबेराचलात् कुबेरावास- भूतपर्वतात, कैलासादित्यर्थः । ङ) प्रतिसन्देशं प्रतिवचनं, प्रत्यत्तरमित्यर्थः । (च) चिवेति ।-चिववध: विविधयात नादानपूर्वहनने, तस्य वार्ताप्रेषणेन संवादप्रेरणेन । श्रोवोत्सव: कर्ण सुखम् । . सधिदद एक तस्मिन् चण्डपीताख्य गजाधिपे, अधिरूढ़ः अधिष्ठितः।

·प्रथमोच्छासः। [४१]. अथ प्रत्यूषे एव राजदारानौतस्य राजवाहनस्य अङ्घियुगलममुच्यत (ज) रजतश्टहालया। सा च काचित् अप्सरोरूपिणी (भा) भूत्वा प्राञ्जलि- व्यजिज्ञपत्, “देव! कुरु कृपां मयि, अहमस्मि सोमरश्मिसम्भवा (अ) सुरतमञ्जरी नाम सुरसुन्दरी। एकदा मे नभसि नलिनलु श्वमुग्ध- कल हंसानुबद्धवत्रायाः तन्निवारणक्षोभविच्छिन्नविगलिता हारयष्टिमवते सरसि मन्दोद के मानोन्मग्नस्य (ट) महर्षाकण्डेयस्य मस्तके समपतत् ; पातितश्च कोऽपि तेज कोपितेन मयि शापः, 'पाप ! भजख लोहजाति- मजातचैतन्या सती' इति । स पुनः प्रसाद्यमानस्त्वत्यादपद्मद्दयस्य (ठ) मासद्दयमान सन्दानतामेत्य निस्तरणीयामिमाम् आपदमपरिक्षीण- शमाहाय्याय सिंह वर्मण: साहाय्य करणार्थ, प्रत्यासौदत: प्रत्यासवान् ।' प्रति- ग्रीष्यामि भवरोत्यामि, विनाशयिष्यामोत्यथैः । (ग) भजियगलं चरण्इ यम । अमुच्यत मुक्ताम्। (झ) मा रगत जाला । पसरोपिणी अमरसी पधारिणी। (अ) सोमरश्मि सम्भवा चन्द्रकिरणोत्पन्ना। (ट) नभसि आकाशे गचन्या इति शेषः । नलिनेति ।-नलिने पझे, मम इस स्थलोसाकमले पति भावः, लुब्धः लोलुपः, साक्षरित्यर्थः, सुग्धः सुन्दर:, य: हलम: मधुररवकारी गगमचारी कादम्बाव्य हंचविशेष:, तव अनुबइम पासक्तं, वकं मुखं यस्यास्तथाभूताया:, हंसं प्रति निबइष्टिकाया प्रति भावः। यहा-नलिने पझे, लब्धः पन एव मुग्ध: मढ़ः, मन्मखमेव कमलमिति भ्रान्तिमानिति भावः, य: कलहसः तेन अनुबडं संसृष्टं, कमल तुमा मन्मुख - भवबोधमादिति भावः, बवं यस्यास्तथाभूताया:। तदिति ।-तम्या कलहंसस्य, निवारणे निराकरणे, गौकरणे इत्यर्थः, य: चीम: चाचल्यं, मनमः सम्मम इत्यर्थः, तेन विच्छिबा बुटिता, संवेगहतधालनेन इति भावः, पत एव विगलिता पतिता। हैमवते हिमाखयोत्पन्ने, सरसि सरोवर। मन्दोदके खल्पनले । मनोन्मग्रस्य अवगाढ़ोगाढ स्य, निमग्नो भूत्वा उत्थितस्य इत्यर्थ: । (ठ) प्रसाधमानः बननीयमानः, मयेति शेषः । त्वत्पाद पादयस्य भवचरण: . कमल युगल या ·संस्कृतशिक्षामञ्जाः स्तीयभागे शक्तित्वञ्च इन्द्रियाणाम् (ड) अकल्पयत् । तथाभूताञ्च (ढ) मां. कदाचित् ऐखाकस्य (ण) राज्ञो वेगवतः पौत्रः पुत्रो मानसवेगस्य वीरशेखरो नाम विद्याधरः शङ्करगिरौ समध्यगमत् । (त) अथ सौ पिटप्रयुक्त (थ) वैर वर्तमाने विद्याधरचक्रवत्तिजि नरवाजदत्ते निराशः (द) "तदपकारक्षमोऽयम्” इति तपस्यता दर्पसारण समसृज्यत, प्रतिश्रुतञ्च तेन असमै स्वसुः (ध) अवन्तिसुन्दा दानम् । एकदा मनोरथप्रियान (न) अवन्तिसुन्दरौं दिक्षुरसौ कामपरवशः तकुमारीपुरमुपेत्य अन्तरिततिरस्करिण्या विद्यया तां त्वदनोपाश्रयां (प) सुरतखेदखिनमात्रौं ददर्श। स तु कुपितोऽपि त्वदनुभावप्रतिबद्ध- निग्रहाध्यवसायः पाण्डुलोहश्टङलमय्या (फ) मया तव पादपद्मयुगलं (ड) सन्दानता बन्धनरजु तां, शङ्कलरूपतामित्यर्थः । निस्तरकीयां मोचनीयाम् । आपदं विपत्ति, शापमित्यर्थः । पपरिक्षीणेति ।-पपरिचीणा पहोना, शक्तिः सामथ्य, ज्ञानमिति भावः, तस्य भावस्तत्त्वम ; लोहजातित्वेऽपि ऐन्द्रिय कं ज्ञानं मे अन्याहतमेव आसौदिति भावः । (ढ) तथाभूतां लोजाति प्राप्ताम् । (१) ऐलाकस्य इच्चा कुवंशीयस्य । (a) शङ्करगिरी कैलासाचले। समध्यगमत् अलभिष्ट । (थ) पिट प्रयुक्त पिवा तते। (द) निराश नरवाहनदत्तस्य अपवारसाधने पक्षमतथा हताश: । (ध) समसयत संसृष्टः, मिलित इत्यर्थः। प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम् । प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम्। तेन दर्प.. सारे । परम वीरशेखराय। खतुः भगिन्या:। (म) मनोरथप्रियां मानसप्रणयिनौं, न तु साचात् प्रियां, दपंसारण भगिनी. दानप्रतिश्रुतेः प्राक भवन्ति सुन्दा सह परिचयाभावादिति भावः। (प) अन्तरित: तिरोहितः, पदृश्यभावेन पवस्थित इत्यर्थः । तिरस्करिगया विद्यया पात्मनः अदृश्यवसाधिकया शत्या। त्वदड्डीपाश्रयां तव कोडोपधानां, तव कोड़े मस्तक संस्थाम्य शथानामित्यर्थः । (फ) त्वदिति ।-तव भवतः, अनुभावन प्रभावेण, तेजसा इत्य थे:, प्रतिरुद्धः बाधित:, प्रतिहत इत्यर्थः, नियस्य पीड़न स्थ, अध्यवसाय: उदयोगः, प्रतिरित्यर्थ: यस्य तथाभूतः। पाण्डवोहमास इमप्या रौप्य सपिरखा। .

·प्रथमोच्छामः । निगड़यिचा (ब) सकोपमपासरत् । अवसितश्च (भ) ममाद्य शापः, प्रसीद, किमिदानीं तव करणीयम् ?” इति प्रणिपतन्तौं तां स राजपुत्र: “वात्तया अजया मत्वासमा समाश्वासय" इति व्यादिश्य (म) व्यसञ्जयत् । अस्मि नेव क्षणे “हतो हतश्च एडवर्मा केचित् दुष्करकर्मकारिणा तस्करण एकैनैव नखरप्रहारण, राजमन्दिरोद्देशच शवशतमयमापादयन् अचकितगतिः (य) असो विहरति” इति वाचः समुदचरन् । तदाकर्ण्य राजवाहन तमेव मत्तहस्तिनमधिरुह्य सगं राजभवनमुपेत्य गम्भौरेणा खरेण समभ्यवात, “कः स महापुरुष: येनैतत् मानुषमानदुष्करं महत् कर्म अनुष्ठित न् ? आगच्छतु, स मया सह इमं मत्तहस्तिनमारोहतु। अभयमेव मटुपकण्ठवर्तिनो देवदानवैरपि विग्रह्यमाणस्य” (र) इति । निशम्य एतत् सञ्जातहषं तं पुमांसं कृताञ्जलिमारोहन्तं कुञ्जराधिप निवण्य (ल) हर्षोलमाल दृष्टिः “अहो ! प्रियवयस्यो मे अपहारवर्मा !!" इति पश्चात् निषौदतः (व) अस्य बाहुदण्डयुगलमुभयभुजमूलप्रवेशित- म ग्रेऽवलम्बा खमङ्गमालिङ्गयामास, पर्यवेष्टय छ खयं पृष्ठतः चालिताभ्यां बाहुभ्याम् । अनन्तरञ्च अपहारवर्मा विविधग्रहरणजातमुपयुञ्जानः प्रतिबलवीरान् (भ) (4) निगड़यित्वा जलधित्वा, बवा इत्यर्थः । अवसित: अवसानं गत:, भोगशाल: समाप्त इत्यर्थः । (म) व्यादिख पाजाप्य, कथयित्वा इत्यर्थः । (य) एकेनेव नखरप्रहारेण नखराकार कमावशस्त्रावातेन । शवेति ।- ---शवानां विगतजीवप्राणिनां. सतमयं बहुत मजाक, बहुशवव्याप्तमित्यर्थः। अचकितगति: निर्भयप्रचार:, स्वच्छन्दगतिरिति धावत्. ( "क्तिं भव सुम्भ मे इत्यमरः)। पसौ तस्करः । (२) मदुप कण्ठ वर्तिन: मम सौपे पवस्थायिनः । विग्टह्य माणस्य युध्यमानस्य । (ल) कुश्नराधिपं राजवाचनाधिष्ठितं चण्ड पोताल्य मातरजम् । निवण्य दृष्ट्रा। (ब) निषौदतः उपविशतः।

·[४४]. सस्कृताशक्षामञ्जय्याः टतायभाग बहुप्रकारयोधिनः (श) क्षितौ विचिक्षेप, ददर्श च क्षणेन त मन्येन समन्ततोऽभिमुखाभिधावता सेन्यनिचयेन परिक्षिप्तम्। ( कश्चित् परमसौम्याकृति: इषुवर्षेण रिपुकुलमभिवर्षन् प्रजविन सनिकष्य पूर्वपरिचयदानप्रत्ययात् (स) “अयमेव स देवो राज इति प्रणम्य अपहारवर्मणि निविष्टदृष्टिः आचष्ट, (ह) “वयस्य ! दिष्टेन मार्गण उपस्थापितम् (क) एतत् अङ्गराजसाहाय्यदानाय राजन्यकम्, (ख) अरिबलञ्च विहतविध्वस्तं स्त्रीबालहार्यश वर्तते, किमन्यत् करणीयम् ?” इति । दृष्टस्तु व्याजहार वर्मा, “देव ! दृष्टिदानन अनुरयतामयमाज्ञाकरः। अहमेव, अमुना रूपेण धनभित्राख्यया च अन्तरितो (घ) . (स) विविधप्रहरण नातं धनः-खड्ग-भल्लादिनानाविधास्त्र समूहम, प्रयुचान:, निक्षिपन् इत्यर्थः । प्रतिवल वीरान् शव से न्यान् । बहिति ।- नानाविधः, योष: युद्धम् एषामलौशि तादृशान् विविधयुद्ध कुशलिन इत्य बहुप्रकारा: योधा: योद्धारः यव सन्तौति तादृशान् । विचिक्षेप पातयामा त्यर्थः। (ष) परिचितं निराकतं, विमुखौकतमित्यर्थः । (स) इषुवर्षेण वापवर्षणेन । अभिवर्षन् पाच्छादयन्नित्यर्थः । प्रना वेगवालिना, मोघ्रगामिना इत्यर्थः । सन्नि कष्य समीपमागत्य । पूरे प्राक. यत् परिचयदानम् “एवंविधाकारः एवंविधखभाव: देवो राजवाइन अपेण अपहारवमकत्त कलक्षणवर्णनमित्यर्थः, तव प्रत्ययात् विश्वासात्। (1) निविष्टष्टि: निक्षिप्तदृष्टिः। पाचष्ट भवोचत् । (क) त्वदादिष्टेन त्वया कथितेन। मार्गेण पधा, प्रणाल्या स्थापितं समानौतम्। (ख) राजन्य कं रानसमूह:। (ग) विवेति ।-विरत प्रतिहतं, पराजितमित्यर्थः, विनाशितञ्चेति ताहशम, अत एव स्त्रीभिः पबलाभिः, तथा बाले: टुबले छायाणि अपहरणोघानि, ग्राध्यापोति यापत, शस्त्राणि पस्त्राणि यख तर (घ) घनमिवारख्यया धनमिवनाना, अन्तरित: पाच्छादितः, इत्यों वा, धनमिनेश सह मम कोऽपि भेदी नास्ति इति भावः । .

·प्रथलाच्यासः । -- स एव अद्य निगमध्य (ॐ) बन्धनात् अङ्ग राजम् अस्म पक्षीयेण अमुना च वाजन्य न सह एकान्त सुखोपविष्टं देवमुपतिष्ठतु (च) यदि न दोघः ?" इति । देवोऽपि “यमा ते. बोचते” इति तम् आभाष्य क्वचित् गङ्गातरङ्गपवन शीतरी (छ) महीकहत विरदात् अवतीर्य (ज) प्रथमसमक्तीगन अपहारवर्गहा खहरासत्वरसमीत भागीरथी- पुलिनदेश (झ) सुखं निषसाद । तया जिषमञ्च तम् उपहारवर्माऽर्थपाल- प्रमति-मिलगुप्त-मन्त्र गुम-विश्रुतैः मैथिलेन च प्रहारवर्मणा काशीमा च कामपालेन चम्पेश्वरेण सिंहवर्मणा च स ह समुपेत्य धनमित्रः प्रणियपात । सोऽपि सहर्षम स्थितः “कथं समस्त एवैषः मिलगः समागतः !! को नाम असमन्यु इयः !!” इति रुतयथोचितोपचारान् गाई परिरेभ, (ज) काशीपतिमेथिलाङ्गराजांश्च सुहृनिवेदितान् पिटवत् अपश्यत् । तैश्च हर्षयितपलि सवेगवगूढ़ः (ट) परमभ्यजन्दत् । प्रवत्तासु ततः स एव धनमिव एव। निर्ममय्य वहिरानीय, उहाय इत्यर्थः । भागीरथ्या:, गौवं, वन्धनात् काराग्टहात् । एकान्त निर्जने। देवं भवन्तं राजवाहनमित्यर्थः। उपतिष्ठतु पाराधयतु, सेवामित्यर्थः । (छ) गङ्गति !--गाया: तरङ्गपवनेन मिसृष्टवायुना, भोसले, गङ्गाम्भः मौकर संमृष्ट सुशोतल वायुप्रवाहसंस्पर्शजनितशीतले इत्यर्थः । (ज) हिरदात हस्तिनः। (झ) खति-वहस्ताग्यां निज कराया सत्वरं समीकते उनतावनतभावं दूरी कत्थ समभूमौते, मुखेन उपवेशनाईता सम्पादिते इति भाव: । भागीरथीपुलिनदेशे गङ्गासे कते । (ज) कतेति ।~ कोत: पनुष्ठित:, यथोचित: यथायोग्यः, उपचार: सत्कार; समादरी वा येषां तान्। गाद निविड़म। परिरीमे पालिलिङ्ग । (ट) हर्षेति ।-हर्षेण पानन्देन, कम्पितं चलितं, पखितं वाक्य ननित- धवल केश कलाप: यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा । सवेगं निर्दयं यथा तयथः, गूढ़: पालिङ्गितः।

·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टौयभागें प्रौतिसङ्कथासु प्रियवयस्थगणानुयुक्तः (ठ) खस्य सोमदत्तपुष्पोद्भवयोश्च चरितमनुवर्ण्य सुहृदां वृत्तान्तं क्रमेण श्रोतुं कृतप्रसङ्गः तान् अपृच्छत् । तेषु प्रथममाह स्म किल अपहारवर्मा । इति उत्तरखण्डे प्रथमोच्छासः । अथ द्वितीयोच्छुासः। अपहारवर्मचरितम् । "देव ! त्वयि पातालमवतीर्णे त्वदन्वेषणार्थ सुहृत्सु इतस्ततः प्रस्थि- तेषु अहमपि प्रस्थितः कदाचित् 'अङ्गेषु वहिः चम्पायाः कश्चित् महा- मुनिरस्ति' इति लोक वादात् (क) अवगम्य तस्मात् भवदुद्देश (ख) जिज्ञासुः तत्समीपमग मम्, अदर्शञ्च कमपि मलिनकान्तिं तापसम् । अप्राक्षञ्च (ग) तं 'कासौ महर्षिः' इति । असौ निःश्वस्य अवादीत्, 'भद्र! आसौदन महाप्रभावो मुनिः । एकदा काममञ्जरी नाम अत्रत्या काचित् वाराङ्गना सनिर्वेदमुपेत्य (घ) चरणयोस्तस्य अपतत् । क्षणे च तस्मिन् तस्या माटप्रभृतय आप्तवर्गाः (ङ) समुपस्थिताः । स तु मुनिस्तां समाश्वास्य कारणमपृच्छत् । सा सलज्ज- विषादगौरवन (च) अंब्रवीत्, “भगवन् ! अहं प्रेयःसाधनाय भवत्पादमूलं (3) प्रवृत्तास आरब्धाम् । प्रोसिमापासु प्रियावापेषु । प्रियति।-प्रियवयन- गणे: प्रीतिप्रदमिवसमूहै:, अनुयुक्त: पृष्टः, ("प्रशोऽनुयोगः पृच्छा त्यमरः)। .. 1) लोकवादात परस्परमालपता जनानां वचनात् । (ख) तस्मात् महामुनेः। भवदुद्देशं तक वृत्तान्तम् । (ग) प्रमाक्षम् पनिज्ञासिषम, जिज्ञासामकार्षमित्यर्थः । (घ) सनिवेदं सबैराग्यम। उपेव्य समागत्य । (ङ) तथा: बाममन्वयाः। पाप्तवर्गाः आत्मीयसमूहाः । (1) सबजेति। -लज्जया बौड़या, विषादैन दुःखेन, गौरवेर सम्भमेष ·द्वितीयो च्छासः । [४७]] main प्रपन्ना' (छ) इति । तस्यास्तु जननी कृताञ्जलिरभाषत, 'भगवन् ! वयं जात्या वैश्याः, अस्याश्च वेश्याया मातुम वेश्योचिताचरणानुशासनम् एना प्रतीपयति। (ज) अयञ्चेदृगाचारः, आजन्म परिमितेन धातुसाम्यकता वर्णरूपमेधाजननेन (झ) आहारेण प्रतिपालन, पञ्चमात् वर्षादारभ्य क्रमेण कामशास्त्रशिक्षणं, नृत्यगीतवाद्यनाट्यादिनानाविधासु विलास- कलासु उपदेशः, निखिलव्यापारेषु सामान्यज्ञानं, (ज) ातादि- क्रीड़ासु नैपुण्य विधानं, विश्वस्तजनात् प्रथमसुरताभ्यासः, उत्सवादिषु सुसज्जितायाः प्रेषणं, सुलक्षणख्यापनं, नागरिकपुरुषेषु रूपशील- चातुर्य्यादिप्रस्तावनं, (ट) क्रमेण तरुणजनलक्ष्योभूतायाः समधिकशुल्कोन . . इत्यर्थ: सबसमानं यथा तथा, लज्जां विषादं मयि सम्मानञ्च प्रदर्शयन्तीवेत्यर्थ: लज्जाया: विषादस्य च गौरबेण पाधिक्येन सः वर्तमान यथा तथा अस्य थे लजां विषादञ्च पभिनयन्तीवेत्यर्थः, न तु वास्तबी लज्जा बातवी वा विषादः, छलनापूर्णत्वात् वेश्याव्यवहारम्य इति भावः। (क) श्रेय:साधनाय पारविककल्याणलाभाय । प्रपन्ना प्राप्ता, শাষিরা प्रत्ययः । योग्यं. यत चाचरणं एषः, (ग) वेश्येति । -वेश्याया: बाराङ्गनाया:. उषित व्यवहारः, अनुशासनम् उपदेशः, वेश्यानुरूपाचारपालनार्थमुपदेशदान- मित्यर्थः। प्रतीपयति प्रतिकूल यति, बिरतो करोति इत्यर्थः । (झ) प्रय 'पाचार: वेश्याव्यवहार:, ईटक वक्ष्यमापरूपः। श्रा-जन्म जन्म प्रभृति । परिमितेन नातिप्रभूतेन नातिवल्पेन इत्यर्थः । धात्विति- धातूनां रसरक्तादीनां, साम्यं हामहाभावं, करोति जनयतीति तादृशेन, शारीर- धातूनां वैषम्य मकुर्वता इत्यर्थः । वर्णति ।-वर्णस्य गौरादिदैहिकवर्णस्य, रूपस्य सौन्दर्यस्य, मेधायाः स्मृतिगतीच, अननेन उत्पादकेन । (अ) निखिलच्यापारेषु व्यवहारोपयोगिसविविषयेषु. सामान्यज्ञान सङ्गिताभिज्ञता! (ट) सुखच पख्यापनम् “यमतीव सुलक्षणा सौन्दर्यशालिनी' इत्यादि- प्रचारोबारम्। नागरिक पुरुषेषु नगरस्थतरूपाविश्वासिजनेषु, पख सौन्दय स्थ, ·अवस्थापन, () शावविलासह लिन मत्तात् जनात् छोन (ड) बर्थ- ग्रहणं, निलोकतानां वहिष्करणा र्, अर्धदानाक्ष मात् धर्माधिकरणे अभियोगेन (ढ) अर्थाशनम्, इत्थं बहुधा युवजनवञ्चनम् । अस्याश्च युवजनानां विविधन कत्यश्यापारेण मनतोषण न तु सङ्गेन, (ण) सत्यामपि प्रौतौ मातुः शासन तथाऽऽचरणनिति । (त) एवं स्थिते एषा हतभाग्यः स्वधर्मनुल्लङ्गा क्वचित् अागन्तु के रूप- मात्रधने (घ) विप्रकुमारे खेनैव धनेन समासक्ता मासमतिवाहितवतो, अर्थवन्तं कमपि न आइतवतो, अस्माभिः अर्थागमविरहेण अवसद्यते। (द) 'एषा कुमतिनं कल्याणो' इति निवारयन्ताां मयि वनवासाय कोपान प्रस्थिता इयं यदि ज प्रन्या नीयते तदा सर्व एव खकुटुम्बवर्गः अनमानेन अनव संस्थास्यते' (घ) इत्यरोदोत् । शील सहत्तस्य, चातुर्यस्य चतुरतायाः, सर्वकर्मसु दक्षताया इत्यर्थः, प्रसझोल्यापनम् । (ठ) तरुणामान लक्ष्यीभूताया: युबमननयनपत्तिन्धाः । समाधिकशु केन प्रचुरपणेन, अबस्थापन नियोगः संयोजनमिति यावत, सरजन स्वेति भावः। . (ड) भावेति ।-भावस्य पुरुषाणां मन्मथोट्रेक करण्यापारविशेष म्य, बिलासस्य अङ्गभवादः, दर्शनेन अवलो मानेन, मनात मोहितात। कलन विविध कपटेन। (द) धमांधिकरणे विचाराल थे। पभियोगेन व्यवहारानधनेन । (ग) बाह्य व्यापार सुवेशकरणेन चुम्ब नाग्लेषादिना हास्य परिहासापाङ्ग. वोचणादिवाह्यि कमाव प्रदर्शनेन । सङ्गेन संसर्ग. सुरतादिविधानेनेन्यथः । (त) प्रीतो प्रेमणि, अनुराग इति यावत् । मातु: शासनेन ननन्या: भादेशेन । तथाऽऽचरणं वाह्यच्यापारा मनम्तोषणं, न तु सङ्गे नेत्यर्थः (थ) एवं स्थिते ईशे नियमे वर्तमाने स्वधर्म वेलोचित व्यवहारमा आगन्तु के समागते. भिन्न देशोये इयर्थः, अपरिचिते इति यावत् । रुपेति ।- रूपमावं केवलं सौन्दय ने द. धनं यस्य ताश, न तु वित्त शालिनि इति भावः। (द) पवसा ले खिचते, मोवनधारपोपताहाराभावादिति भावः । (घ) संस्थासते मरिष्यते, ( " संस्था थिविविनामयोः" इति भावतः)। PPA ·१ अथ तां वाराङ्गनां (न) मुजिरब्रवोत्, ‘भद्र ! वनवासोऽतिदु.खाकरः, फलमस्य मोक्षः स्वर्गों वां, आधस्तु प्रकृष्ट ज्ञान स ध्यत्वात् प्रायेण टुःस पादनीयः । (प) द्वितीयस्तु सर्वस्यैव स्व धर्मानुष्टायिनः सुलभः ; (फ) तदशक्यादारम्भात् (ब) विरम्य स्वधर्ममनुसर' इति । 'यदि भगवता मे प्रसादो (भ) न क्रियते तदा अहमग्निं प्रवक्ष्यामि' इतिवादिनी तां दृष्ट्वा तन्मातरमवदत्, 'सन्ग्रति गच्छ गह, प्रतीक्षस्व कानिचित् दिनानि, इयं सुकुमाराङ्गो अत्र स्थिता तपः शमशनवती सोढ़ - अचिरेण एव पुनर्सहाय यथा प्रतिगमिष्यति तथा प्रबोधप्रदानादिना (म) करिष्यामि' इति । ततः 'तथा' इति तस्याः प्रतियात खजने सा युवतिः तमृधिमलधुभक्ति- त्यादृतशरीरसंस्कारा (य) तरूपोतकालबाल बयोः देवार्चनकुसुमाव- चयनैः स्थानसम्माजनादिभिश्च (र) शिवपूजार्थं गन्धमाल्यधूपदीपन्नृत्य- गौतादिभिः एकान्ते (ल) धर्मार्थकामसम्बन्धिभिः आलापरल्पनैव कालेन अन्वरञ्जयत् । (व) असि। (न) वां वाराङ्गानां काममञ्जरीम। (4) पाद्य: प्रथमः, मोक्षः इति यावत् । प्रकष्ट ज्ञानेन उत्तमया विदया. ब्रह्मज्ञानेनेत्यर्थः। (फ) हितोय: खर्ग:। वधान थिन: निजनिजनात्यांच तधर्माचरण. गोलस्य। सलमः पनायासेन प्राप्यः । (ब) अशक्यादारधात टुःसाध्यादध्यवसायात । (म) प्रसादः पनुयः। (म) प्रबोधप्रदानादिना सबुडिजनक सान्त्वनावाक्यादिना । (य) अजघुमभिः पतिभयभकिमतीत्यर्थः । अतिशयेन, पाहत: तादर:, शरीरव्य देइम्य, संस्कार: मार्जनादिव्यापारी यथा सा ताहशो, प्रसाध नव्यापार नात्याग्रस्वतीस्यवः। (२) तरूपोतकैति ।-रूपोत कानां नवोङ्गत तुद्रव क्षाणाम, पाल बालस्य जल- धारणार्थ मूवस्थितवेष्टनविशेष स्य, पूरणैः नलेन पूर्ति करणे:. नल से चरित्यर्थः । देवाधनकुसुमावचयन: देवनाराधनार्थ पुष्य सङ्गा है। स्थानसम्मार्जनादिभिः पूनाथ- मुपवेशन स्थान प्रक्षालनादिना विशुद्धिसम्पादनादिभिः । (ल) कान्ले निर्जने। (व) अन्तरजयत समतोषत्रत. पनुरतामकारयदिाय थः । .. ५ ·एकदा तं मुनि रक्तं (श) विलोक्य सा सस्मितम् अवादौत्, ‘मूढ़ोऽयं लोकः यः सह धर्मेण अर्थकामौ गण यति' इति । मुनिः अवोचत्, 'वत्से ! काय केलाशन अर्थकामातिशायौ (घ) धर्मस्तव विदितः ?' इति । सा सलज्जम् अभाषत, 'ब्रह्मन् ! अस्मात् किल जनात् भगवतस्त्रिवर्गबला- बलज्ञानं (स) नैव सम्भवति, अथवा एषः अनुग्रहप्रकारो दास्थाः । तत् श्रूयता, धर्मों हि अर्थ कामयोः प्रभवः, स तु तहलपक्ष एव, (ह) अर्थः कामश्च धर्मण बाध्यते, (क) स तु तत्त्वदोनोपबृंहितः कथञ्चित् सेविताभ्यामाभ्यां (ख) न बाध्यते, बाधितोऽपि अल्पायासेनैव प्रति- समाधीयते । (ग) तथा हि, भवानीपतेः मुनिपत्नीसहस्रसन्दूषणेन, (घ) पितामहस्य तिलोत्तमाभिलाषण, (ङ) विष्णोः व्रजाङ्गनाविहरिण, (श) रकम पनुरागिणम। (ष) पत। -अर्थ: धनं, काम: पभिलाष:, भोगवासनादिरिति यावत, तो पतिशते अतिक्रम्य वर्तते पति तादृशः, अर्थकामा. पेक्षया अधिकत्वेनाभिमत:। (8) अयात माशात बेश्याजनात। भगवत: बड़ेश्वय्य शाखिनः महाप्रभावस्य भगतः। विवाति।-बयाणां धर्मायामानां, बर्ग: समृधः तस्य बलाबलयो: उत्कर्षापर्षयोः, जानं ज्ञातुमिच्छा इत्यर्थः । (१) प्रभवः उत्पत्तिस्थानं, कारणमित्यर्थः, धमाढते पर्थ कामौ नैव लभते जन प्रति भावः। स: धर्म:। तदनपेक्षः अर्थकामनिरपेच, धजिने अर्थकामयोः किमपि प्रयोजन नासीत्यर्थः । (क) बाध्यते पोयते, बाधां प्राप्नोतीत्यर्थः। (ख) स धर्मः। तत्त्वेति । - तत्वदर्शनेन पारमार्थिकच्चानेन, उपबंधित: बस्तिः। पान्याम पयंकामाभ्याम् । (ग) अन्यायासेन खल्प नैव प्रयोगा प्रतिसमाधीयते प्रतिक्रियते, प्रतीकार क शका ते प्रत्यर्थः। (घ) भवानीपतेः शिवस्य । मुनोति।-मुनिपबीनाम् ऋषिभार्याणां, सहन स्य सन्टषणेन दोषोत्पादनेन, सतीत्वनामनेने व्ययः । (ङ) पितामहस्य ब्रह्मापा, विलोचमाभिलाषेच तिलोत्तमानामाप्सरसं प्रति कामोद्रोण।

·द्वितीयोच्छासः । [५१ प्रजापतेः बंदुहितरि (च) प्रणयेन, देवराजस्य गुरुदाराभिगमनेन, (छ) चन्द्रमसो गुरुपत्नीहरणेन, (ज) सूर्यस्य बड़वालङ्घनेन, (म) अनिलस्य अञ्जनागमन, (ज) बृहस्पतेज्यष्ठ भार्याऽभिसरणेन, (ट) पराशरस्य योजनगन्धागमनेन, (8) व्यासस्य भ्राटदारसङ्गत्या, (ड) अले; मृगौसमा- गमेन (ढं) च समुत्पन्नं धर्मपीड़नमचिरेणैव अग्निपतितम् इन्धनमिव (ण) दह्यते। देवानाञ्च तेषु तेषु कार्येषु असुरविप्रलम्भनानि (त) ज्ञान- प्रभावात् न धर्म पौड़यन्ति ; तत् मन्ये, धर्मों न अर्थकामयोः समानः, प्रत्युत तदतिशायौ' इति । (च) प्रजापतेः विधातुः. स्वहितरि नितनयायां, सरखन्यामिन्यथैः । (छ) देवरागम्य इन्द, गुरुदाराभिगमनेन गुरो: गौतमस्य, दारेषु भार्थ्याया- महल्यायाम. अभिगमनेन सहवासेन । है . (ज) गुरुपनीहरणेन गरो: इंडस्पते:. पना: भार्याया: ताराया:, रोम अपहरणपू भवासेने ययः । बडवाम्बवनेन बडवाया: पीरपाया: संज्ञाया:, लवनम पाक्रमण, बलपूर्वक सवास सत्यर्थः । (ज) पनिलम्य वायो:, पचनागमनेन अननायां के शरीनामसवानरविशेषस्य भार्यायां, गमनेन तया सः सुरतसम्भोगेन यर्थः । (ट) ज्येष्ठेति ।-न्यष्ठ स्य उतथ्य नामकज्ये मातुः, भार्था पछाम अभिसरगोन अभिगमनेन । (ठ) योजनगन्धाया: मत्स्यगन्धा ल्याया दासराजकन्य काया:, गमनेन कुमारी- धर्मनाशनेनेति यावत। (ड) छाहारसा या धातुर्विचित्रवीर्य स्थ,' दारेषु अम्बिकाऽम्बालिका ख्य- भायधी:, सङ्गन्या सहवासेन । (ढ) पवे: सद्रामक मुने:, मृगीसमागमेन कयाचितरिया सर सबमेन । (4) धर्मपीड़न धर्मलवानम. अधर्माचरणमित्यर्थः । इन्धनं काम। दह्यते भमौभयते, ज्ञानाग्निना धर्मलनगनितपापं भमौभवति त्यथैः । (a) तेषु तेषु कार्येषु समुद्रमन्य नोपनामतविभागादियापारेषु इत्यर्थः । पसरविप्रलम्भनानि दैत्यानां प्रतारणानि ।

·[५२ संस्कृतशिक्षामञ्जऱ्याः टतीयभागे श्रुत्वैतदृषिः उद्दीप्तरागः (थ) अब्रवीत्, 'अयि विलासिनि ! साधु उक्तं त्वया, तत्त्वदर्शित्रु अधर्मों न स्थानमाप्नोतीति । परम् आ-जन्मनः अर्थकामयोः अनभिज्ञा वयं, तदाचच्च, किं-खरूपावेतौ ? किं फलो ? किं-परिवारौ? (द) कथं वा ज्ञेयौ ?' इति । सा अवोचत्, "ब्रह्मन् ! अर्थ: तावत् अर्जनवईनरक्षणात्मकः, कषिपाशुपाल्य बाणिज्यसन्धिविग्रहादि- परिवारः, तीर्थप्रतिपादनफलश्च । (ध) कामश्च विषयातिसक्तचेतसोः (न) स्त्रोपुंसयोनिरतिशयसुखस्प विशेषः, परिवारस्त्वस्य यावदिह (प) रम्य- मुज्ज्वलञ्च, फलं पुनः परमालादनं परस्परविमर्दजम । (फ) एतदर्थमेव जनाः कष्टानि तपांसि महान्ति दानानि युद्धानि समुद्रलङ्घनादोनि समाचरन्ति' इति । निशम्यैतत् स मुनिः स्वनियममनादृत्य तस्यां प्रासजत्। (ब) स तु अतिप्रमतं तं प्रवहणेन (भ) आरोप्य राजमार्गण स्वभवनमनैवीत अघोषयच्च श्वः कामोत्सवः' इति । पराश्च तं मुनिं कामिजनवत् सुसज्जि . (थ) उद्दीप्तेति ।-उद्दीप्तः सट्रिक्ताः, प्रड इत्यर्थः," राग: तां प्रति अनुराः यस्य तादृशः। (द) किं-खरूपौ? किमात्मको ती अर्थकामौ। किं.फली? अधकार ने किं फलं भवति? कि-परिवारो? कैन विधानेन पनयोरागमो भवति इत्यर्थः। (ध) तीथेति ।-तीर्थेषु पावेषु, सत्पावेषु इत्यर्थः, (“अवतारे विदुर पावोपाध्यायमन्त्रिषु इति शाश्वत:) प्रतिपादनं दानमित्यर्थः, फलं परिण यस्य तादृशः। (न) विषयेति ।-विषयेषु सकचन्दनवनितादिषु भोगसाधनेषु, अतिम अत्यन्तावरक्तं, चेतो मन: ययोः तादृशयोः । (4) परिवार: पोषक:, वर्डक इत्यर्थः । अस्मिन् संसार। (फ) परस्परविमर्दनन्म अन्योऽन्यालिजनसङ्कषांदिसम्भूतम् । (ब) स्वनियमं निन्नवतं, ब्रह्मचर्यादिरूपमित्यर्थः। अनादृत्य परित्यज्येत्यर्थः। भासवत सङ्गतीऽभवत् । (4) पतिप्रमत्तम प्रत्यर्थ प्रमादग्रस्त, खनियम परित्यज्य वेश्यायामत्यासत्ता ·द्वितीयोच्छासः। [५३ व अद्य नितान्तरक्तम् उत्सवसमाज (म) नौत्वा युवतिशतवृतस्य राज्ञः पुरतः समुपतस्थे। तेन च हसता 'भगवता सह निषोद' (य) इति समादिष्टा सविभ्रमक तप्रणामा (र) निषसाद । तत्र काचित् युवतिरुत्थाय कृताञ्जलि- 'रभाषत, 'देव! जिताउहपन्या, प्रभृति अस्या दासी मंवत्ताऽस्मि' इति राजानं प्रण नाम; अभूच्च सविस्मयं महान् कोलाहलः । ततश्च दृष्टन राज्ञा सत्कता सा वाराङ्गजाभिः पौरैश्च प्रशस्यमाना (ल) तमृषिमभाषत, 'भगवन : अयमञ्जलिः, चिरमनु- ग्रहोतोऽयं दासजनः, खार्थ (व) इदानीमनुष्ठेयः' इति। स तु नितरा- मनुरक्तोऽगनिहत इव उद्भ्राम्य (श) अब्रवीत्, "प्रिये ! किमेतत् ? कुतस्ते एतादृगोद.सोन्यम् ? (ष) क गत ते मय्यनुरागः ?' इति । सा सस्मितम् अवोचत्, ‘ब्रह्मन् ! यया अद्य राजसमोप मत्तः पराजयोऽन्युपतः, तस्या मम च क्वचित् सङ्घर्फे 'मरीचिमावर्जितवतोव श्लाघसे' इति तया साधिक्षेपम् (स) उक्ताऽस्मि, दास्यपण बन्धनेन अस्मिन् अर्धे प्रावर्तिषि, सिद्धार्था (ह) च असिस भवत्प्रसादतः' इति । . सति पत्यथें मूढ़मित्यर्थः । प्रवहणेन कीरथेन, स्त्रीजनोचितवस्त्राच्छादितधान- विशेषणे न्यथः। (“पौरथ: प्रवचएम" इत्यमरः) (म) उत्सवसमाज कामोत्सवार्थसज्जित सभाम् । (य) भगवता मारीचेन। मोपहामोक्तिरियम । निषौद उपवि। (र) -मविभ्रम सविलासं, कत: सम्पादित:, प्रणाम: नतिः यया ताहशी। (ल) सत्कता समाहता। पौरः नागरिकनैः। प्रशस्खमाना लाव्यमाना; प्राप्तप्रशंसेत्यर्थः। (ब) स्वार्थः खप्रयोजनं, तप इत्यर्थः । () प्रशनित बजताड़ित इव उभ्राम्य उनान्तो भूत्वा, नन्मत्तवत् ज्ञान शून्यो भवेत्यर्थः । (घ) चौदासौन्धम? उपेक्षा?। (स) सह परस्परविवाद, परस्परस्पकिरणे इत्यर्थः। आवजितवतीय पायत्तौकतवतीय, वशीकतव तीव इत्यर्थः । श्लाघसे विकृत्य से, भात्म प्रशंसा करोषीत्यर्थः । साधिक्षेपं मतिरस्कारं, सावजमित्यर्थः । (1) दाखेति ।-दास्यमेव "यद्यहं मरीचिं वशी का अनुयां सदा क ·संस्कृतशिक्षामञ्जाः तृतीयभागे . निषस्मन् इत्थमवधूतः तया स मुनिः कृतानुशयः (क) शून्यवत् न्यवर्त्तिष्ट । यस्तयैवं कृतः, तमेव मां मन्यख। अचिरादेव त्वदर्थसाधनक्षमो भवितुं यते, (ख) अस्यामेव पुयां तावत् वस' इति । अस्मिन्नेवान्तरे रविः अस्तमगात्। तसन्ध्योपासनश्च तं मुनिमनु-. मान्य (ग) तत्रैव कथञ्चित् नौतरात्रिः प्रभाते नगराय प्रातिष्ठे, (घ) अपश्यञ्च नगरसविधे रक्त शोकतात अतिविरूपं विवादपूर्ण कमपि क्षपणकन्, (3) अप्राक्षश्च तमन्तिकोपविष्टः तस्य आधिकारणम् । (च) सोऽब्रवीत्, “सौम्य ! अहमस्थां चम्पायां निधि- पालितनामकस्य अष्टिनो ज्येउनुर्वसुपालितो नाम, वेरूयात् तु विरूपक, इति प्रसिद्धः । अन्यश्च अत्र सुदरक इति यथार्थनामा कलागुणैः सपृहो वसुना नातिपुष्टः (छ) अभूत् । रूपधनाभ्यां निमित्ताभ्यां तस्य मन च वरं वदपाद्यत । ते निरवारयन् 'रूपं धनं वा न पुंस्त्व मूलम्, (ज) अपि तु परमसुन्दरी नारी यं कामयते स एव पुम.न् ; पणो देय: ?" इत्युक्ते मयि सा "तब दासी भविष्यामि, परन्तु अक्तका-यां त्वाऽपि अवश्यमेव मे दासीत्वं कार्यम* इत्येवं. पण: तस्य बन्धनेन दृढ़नियमेन इत्यर्थः । पश्मिन् अर्थे त वावर्जनविषये। प्रातिषि प्रत्ता भूवम । सिद्धार्थी सफल पयोजना । (क) पवत: परित्यना; इत्यर्थः । कतानुशयः सञ्चालानुताप:. निजाविमृष्य- कारिताधारन पनुतप्त इत्यर्थः । ( “अथानु भयो दौघं देषानुतापयो:" इत्यमरः) । (ख) त्वदिति ।-तव भवतः, पर्थः प्रयोजन, मुहृदो गति निर्णय रूपं काय - मित्यर्थः, तस्य साधने सम्पादने, क्षमः समर्थः । यते चेष्टे, प्रयत्नं करोमीत्यर्थः । (ग) पनुमा न्य स्वीकृत्य इत्यय:, तह चनानुसारेण चम्पायामवस्थातुं खोयेति . . भावः। (घ) प्रातिष्ठे पगच्छम्। (“समवप्रविभ्य: स्थः” इति प्र.पूर्वकात स्थाधातो- रात्मनेपदम )। (ङ) नगरसविधे नगरसमोपे। चपण कं दिगम्बरं बौड सन्यासिनम । (च) प्राधिकारणं मनोव्यथाया: हैतम् । ("पुंस्थाधिर्मानसो व्यथा" इत्यमरः) । (छ) यथार्थनामा सार्थकनामा, अतिशयेन सुन्दर इत्यर्थः । वसुना धनेन, नातिपुष्टः नातिकोतः, अल्पधन इत्यर्थः । (न) ते ता:। निरधारयन् निश्चयम कारयन् । स्व मूलं पौरुषकारपम् ।

·द्वितीयोच्छास: । आगतायाश्च अतो युवतिललामभूतया काममञ्जा यः प्रार्थ्यते स एव सुभगपताकां (झ) लभताम्' इति। आवाञ्च 'तथा' इति तस्यै दूतं प्राहिणुव, (ब) तस्याः स्मरोन्मादहेतुरहमेवासम् । सुभगेन च मया स्म खधनजीवनयोरधीश्वरीकता, तया च अहं कतः कौपीनशेषः । (ट) ततश्च लोकोपहास्थतामेत्य इह जैनायतने (ठ) केनचित् जेनेन समुपदिष्टमोक्ष- वर्मा 'सुकर एष वेशो वेशविनिर्गतानाम्' (ड) इति जातवैराग्यः तदपि कौपीनमत्यजन् । 'मम एतत् निन्द्यवेश निरयफन्न विप्रलम्भप्राय- मधर्मवम धर्मवत् समाचरणीयम्' इति प्रत्याकलयन् विविक्तम् (ढ) एतदासाद्य दुःखेन रोदिमि' इति । श्रुत्वा चैतत् 'तिष्ठ कञ्चित् कालं यथा असौ वेश्या त्वां निज- धनेन योजयिष्यति तथा यतिष्ये' इति तमाभाष्य प्रस्थितोऽहं नगरमाविशन्नेव लोकवादात् 'धूर्तसमृद्धपूर्ण पुरम्' (ण) इति विदित्वा अर्थानां नश्वरत्वं प्रदर्श्य प्रकृतिस्थान् अमून् (त) विधास्यन् तस्करवृत्ती मतिमाधाय द्यूतसमाजम् (थ) अगसन् । तैश्च सत्य तेषां द्यूतक्रौड़ासु सुभगपताका मुभग स्य युवतीजनरञ्जक त्वात् नारीवाल्लभ्य स्य, पताका कैतरूपचिङ्गविशेषम । () तस्यै काम मन्चर्यं । पाहिगुव प्रेरितवन्तौ। (ट) कौपीन शेष: सबंधनशोषन चौरखण्ड मावावशिष्टः । (ठ) नेनायतने जैनामा जिनोपासकानां बोडाना वा, आयतने आवासे, मठे - इति यावत्। (ड) वेशविनिर्गतानां वेश्यालयात वहिष्कृतानाम् । (“वेशो वेश्याजनाश्रयः सत्यमरः)। (ढ) निरय फलं नर कनकम । विपलभमायं वचनाव हुलम् । प्रत्याकलयन् विवेचयन् । विदितं निजनम । धत्त: (ग) धूतति ।- पुरं समृद्धः धनभिः, पूर्ण व्याप्तम् । चम्पापुरीम। (स) पततिप्यान् स्वभावस्थान, धत्तंतां त्यानयित्वा सदाचारसम्पन्नान् इत्यर्थः । भमन् धुत समृडान् पौरान। (घ) द्यूत समाज ावगीठौं, पण स्थापनपूर्वक पाशककोड़ास्थानमित्यर्थः । बक्षक, ·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे . . नानाविध कौशलं विदित्वा क्वचित् अनभिज्ञे कितवे (द) प्राहसम् । प्रतिकितवतु (ध) सकोपं रक्तचक्षुर्मामभिवोक्ष्य “शिक्षयसि रै! द्यूतकर्म हास्यव्याजेन ? आस्तामय मशिक्षितो वराकः, त्वयैव तावत् विचक्षणेन देविष्यामि' (न) इति अभिधाय द्यूताध्यक्षानुमत्या मया सह देवितुमा- सजत् । (प) मया च षोड़शसहस्राणि दीनाराणां तस्मात् जिचा अद्धं इताध्यक्षाय सत्येभ्यश्च दत्त्वा उदतिष्ठम् । सर्वं च तत्रत्याः सहर्षे मां प्रशशंसुः। यताध्यक्षानुरोधात् च . तदहः तदागारे विविधद्रव्य- मभ्यवहरन् (फ) अतिष्ठम् । यन्मूलश्च मे द्यूतावतारः, स मे विमर्दको नाम विश्वास्यतरं (ब) हितोयं हृदयमासीत्। तमुखेन च सर्वमेव नगर- वृत्तान्त मवगम्य तमित्रायां (म) निर्गत्य तस्करोचितविविधोपकरणयुक्तः कस्यचित् लुच श्वरस्थ (म) गेहे सविं छित्त्वा प्रभूतं धनमादाय' निर्गछन् घोरावकारसमावृतायां राजौथ्या झटिति शतहदासम्पात- मिव (य) क्षणमालोकमलक्षयम् । अथासौ नगरदेवता इव नगर- मोषरोषिता निःसम्बाधवेलायां (र) निःस्ता काचित् युवतिः सर्वालङ्कार- (द) कितवे धुत्ते, भक्ष देविनि इत्यर्थः । (“धूतोऽक्षदेयो कितवोऽवधत: तत्ममाः" इत्यमरः)। (१) प्रतिकितवा प्रतिद्वन्दी अक्ष देवी। (न) वराक: दीन, क्रीड़ान भिजवात कपापाव इति. यावत् । देविष्यामि क्रीडिष्यामि, पाशकमिति शेषः । (प) पासजत् प्रमतोऽभवत, प्रवृत्तोऽभवदित्यर्थः । (फ) तदागार वृताध्यक्षम्य भवने । अन्य परिन् भक्षयम् । (ब) ातायतार: पाश ककोड़ायामपतरां, पाककौड़ायां । प्रतिरित्यर्थः । विश्वास्थ तरम् अतिशयेन विश्वासभाजनम् । (भ) तमिसाया तामां रावो, पन्धकारनियायाम व्यर्थः, (तमिसा तामसो राषिः इत्यमरः) । (म) लुब्ध परस्य तु धानाम अर्थ लोभिनाम, ईश्वर श्रेष्ठस्य, कपप स्वेत्यर्थः । (य) भतहदासम्पातमिव विद्युत स्फुरणमिव । (र) नगरदेवता व नगरापिठानी देवौवें। नगरेति ।-नगरस्य नगर.

·वताया भूषिता सन्निकृष्टा आसीत्। 'क्कासि वासु !? क्व यासि ?' इति मया सदयमुक्ता सा सत्रासगगदमग दत, 'आर्य्य ! पOमस्यां कुबेरदत्तो नाम वसति वैश्य श्रेष्ठः। तस्य अहं कन्या। मां जातमालां धनमित्रनाम्ने अत्रत्याय कस्मेचित् धनिकपुत्त्राय भार्थ्यात्वेन प्रतिज्ञातवान् मे पिता। स तु धनमित्रः पित्रारन्ते अत्युदारतया स्वधनः क्रीत्वेवार्थिवर्गात् दारिद्रा (ल) दरिद्रति सति उदारकः' इति प्रोतलोकाधिरोपितापरलाध्य- नामनि (व) च मां तरुणोभूतां वरयति एव 'अधनः' (श) इति अदत्त्वा अपतिनाम्ने अपरसे यथार्थनाने सार्थवाहाय पुनर्दित्सति (घ) पिता। तस्यामङ्गलस्य अद्य प्रभाते भ वित्वात् प्रागव प्रियतमदत्तसङ्केता वञ्चितस्वजना निर्गत्य बाल्याभ्यस्तेन वमना तद्ग्रहमभिसरामि, (स) वासिनाम अर्थ य इति भावः, मोषण अपहरणेन, रोषिता कौपिता । नि:सम्बाध- वैलायां सङ्कट शून्य झाले. निज नसमये इत्यर्थः । (ल) पिवोरन्ते मातापिवोदेशाबमाने। प्रत्युदारतया पतिशयदाटत्वन हेतुना। (“उदारी द महतो: सत्यमरः)। पाथ वर्गात याच कसमूहात् । खधने: क्रोवेव दारिद्य तेभ्य: स्वधनं दत्त्वा तेषां दारिद्रा ग्रहोत्वेवेत्यर्थः । (व) उदार: दाता एव इति उदारकः । (स्वार्थे कन्)। प्रीततिा-प्रीत: तस्य दावत्वेन हृष्टः, लोके: नगरवासिमि:, पधिरोपितं दत्तमित्यर्थः, अपरं धन. मिवादन्यत्, श्लाघ्यं प्रशंसनीयं, नाम संज्ञा यस्य तादृशे । (घ) बरयति भाथ्यांलन वरणार्थ प्रार्थयमाने सति । अधन: दरिद्रः। (ष) यथार्थनाने अर्थपतिरिति सार्थक नामधारिणे । सार्थवाहाय बपिजे। दिमति दातुमिच्छति । (स) अमनलस्य अशुभ स्य, बाल्यात् प्रभृति वाग्दत्तं पति परित्यज्य पत्यन्तर- यहरूपन्य पप्रिययापारस्त्ययः। प्रियेतिा-प्रियतमेन पतिशयोतिपावेण धन. मिवेष, यहा-प्रियतमेन भर्ता, बाल्यावधिपतिभावेन चिन्तनादिति भावः. ( "धवः प्रियः पतिर्भरित्यमरः) दत्तः प्रेरितः, सद्धेत: अभिसरणामिङ्गितः यस्यै तादृशी, यहा-प्रियतमाय दत्त: मकेती यया तादृशौ। वविता: प्रसारिता:, अपेक्षिता इति यावत, खगनाः पिवाद्यात्मीयवाः यथा तादृशी। बाल्याभ्य स्तेन शैशवावधि गमनागमनवशात् परिचितेन। पभिसरामि कान्तार्षिनी सती गवामीत्यर्थः ।

·संस्कृताशक्षामञ्जव्याः रतायनाग . तन्मां मुन्न, यसह ण एतहलकारजातम्' इति उ झुच्य मह्यम् अर्पितवतो। सदयमत्रवं ताम्, ‘एहि साध्वि ! नयेयं (ह) त्वां त्वन्धियतभावासम्' इति त्रिचतुराणि पदानि अगच्छन् । अत्रान्तरे सहसा नागरिकबलं दीपिकऽऽलोकध्वस्ततिमिरमनल्यं यष्टिक्रपाणपाणि (क) समापतत्। कम्पमानां कन्यकानवदं, भद्रे! मा भैषीः, अत्ययमसिद्वितीयो बाहुः । परं त्वदर्थे मृटुरयमुपाय उद्भावितः, अहं सर्पदष्ट इव शये, त्वया अमी (ख) वाच्याः, 'भद्राः ! निशि वयमिमां पुरौं प्रविष्टाः, ममेष पतिर्भुजङ्गदष्टः, यदि वः (ग) कश्चि मन्त्रवित् पालु- रेनं जीवयेत् तदाऽहमनाथा जौवामि' इति। साऽपि बाला उपाया- न्तरमपश्यत्ती रुदती तथैवान्वतिष्ठत् । तेषु कश्चित् विषवैद्याभिमानी मां निवयं मुद्रातन्त्रादिभिरुपायैरुपक्रम्य अकृतार्थः (घ) 'गत एवायं काल- दष्टः, शुचा अलं वासु ! श्वोऽग्निसात् (ङ) करिष्यामः, कोऽतिवर्तते देवम् ?' इति सहतरैः प्रायात् । अहवोत्थितः उदारकाय 'तां नीत्वा अवोचं, 'भद्र! अहमस्मि कश्चित्तस्करः, त्वङ्गतेन मनसा त्वामभिसरन्तौमेनामन्तरे (च) प्राप्य त्वत्समीपमुपानैषम् । इदञ्चास्या अलङ्कारजातः" इति तत् सर्वमर्पितवान् । . । " चैस्त हशमा पाल्पं बहु। . (१) नयेयं प्रापयेयम। (क) नागरिकवलं नगररधि में सरिक समूहः इत्यर्थः। दीपिकति।- दीपिकानां दीपानाम, पालोकैन प्रभया, ध्वस्तं विमाशितं, तिमिरम पन्धकारी यष्टिापाणपाणि दण्ड खङ्गहस्तम। (ख) मृदुः कोमल:, युद्धादिहिंसाविरक्षात शान्तिपूर्ण यः। ये शयन करोमि। पमो नगारचिनगाः। (ग) : युग्माकं मध्ये। (घ) विषवैद्याभिमानी बई मर्पविषविक्षिामा जानामि इति पारवान्। मुद्रेति ।- मुद्रा कराङ्गुलि मञ्चालन विशेषः, सन्त्र विषवेगीपशमार्थमरिष्टाबवना दुपायविशेष इत्यर्थः, तदादिभिः तत्प्रभृतिभिः । उप- कम्य चिकिम वा. ("उपक मस्तूपक्षायां ज्ञात्वाऽऽरम्भे च विक्रमे। सिकिमायाम ति मेदिनी)। पतार्थ: पात कार्य:, विफल प्रथमः सन् इत्यर्थः । (ङ) पिसात पाये देयंकरिष्यामः भनौकरिष्यामः। (1) अन्तरे मध्ये, मार्गमध्ये त्या 0 ·द्वितीयोच्छासः । नाव स च तदादाय लज्जाहर्षसम्भ्रमसमन्वितः मानवीत्, 'आर्या ! किमपि वक्तुं जानामि ; यदद्य त्वया कृतं तस्य निष्कयो नास्ति, नैतादृशं केनापि कूतपूर्व (छ) नापि क्रियते न च करिष्यते, तदिदानीम् एतावदेव वाच्यं यदद्य प्रभृति भर्तव्यः (ज) अयं दासजनः' इति मम पाद- योरपतत् । अहञ्चोत्थाप्य तं गाढ़माश्लिष्याब्रवं, भद्र ! काऽद्य ते प्रतिपत्तिः । (झ) इति। सोऽभ्यधत्त, 'सौम्य ! न शक्नोमि चैनामत नगरे पित्रीरनु- ज्ञया विना उपयम्य जीवितुन, अतोऽस्यामेव रजन्यां देशमिमं त्यजामि। अथवा को वा अहम् ? यथा तुभ्यं रोचते' इति । (ज) मयोक्तं, 'स्वदेशी विदेशो वेति नेयं गणना विदग्धस्य, किन्तु बाला अनल्पसौकुमायेय, कष्टाः विघ्नबहुलाश्च कान्तारपधाः, (ट) ईदृशेन देशत्यागेन अनर्थकरेण प्रज्ञासत्त्वयोः शैथिल्यमिव (ठ) प्रतिभाति । तत् स हैवानया अत्र नगरे सुखं वस्तव्यम्। एहि, नयावैनां खमावासा' इति । तेन च अवि- चायव अनुमोदमानेन सद्य एव तां स्वगृहं नीत्वा तयैवापसर्पभूतया (ड) . . (छ) निकायं प्रसिदानमिति भावः । कृतपूर्व तम् पष्ठितं, पूर्व प्राक् यत् वाशं, पूर्व कतम। (ज) भर्तव्यः पाखयितव्यः । (झ) भद्र !.. साधी!। प्रतिपत्ति:? निययः इदानौं कर्तव्यतया कि निश्चिनीषि? इत्यर्थः । (ब) तुभ्यं तव इत्यर्थः, ( "कच्यांना प्रीयमाणः" इति चतुर्थी) रोचते स्पृश्यति इच्छा तदेव भविष्यति मसाव किमपि वक्तव्यं नास्तीति भावः। (ट) विदग्धस्य प्रगिडवस्य, कालजस्वेत्यर्थः, चतुरस्य वा। पना सौ कुमाऱ्या अतिश्येव कोमलाङ्गो। कान्तारपथा: पारण्य मार्गा टुर्गममार्गा वा । (“कान्तारो. ऽस्त्री महारण्ये विले दुर्ग मवमनि" इति मेदिनो) । (ठ) प्रजासत्वयाः बुद्धिबलयोः । प्रोविल्यमिव ह्रास इव, अभाव विति यावत् । (ड) स्वग्रहं तस्याः निजभवन, पिवालयमित्यर्थः । तव इताया युवत्या अपसर्पभूतया चरखरूपमा, (अपसवर: स्पमः” इत्यमरः)।

·संस्कृता तत्विटर हे सर्व द्रव्यजातं, तदनन्तरमर्थपतिभवनं गत्वा तत्रत्यं सर्वखं चोरयित्वा खग्रहं गत्वा शयनमशिनियाव । (ढ) ततचोदित भगवति गभस्तिमालिनि मिहिरे उन्याय आवां धौतवन्तौ प्रातःकत्यमनुष्ठाय अस्मत्कर्म तुमुलं नगरमनुविचरन्तौ वरबधूग्रहेषु (ण) कोलाहलमष्टणुव। अथ धैः कुबेरदत्तमावास्य तत्कन्याविवाहं मासा- वधिकमक त्ययत् । (त) अत्रान्तरे धनमित्रमहमशिक्ष, 'सखे ! चर्मरत्न- भस्त्रिकामेकां कल्पयित्वा एकान्ते (थ) राजानम् अङ्गराजमाचच्च, 'जाना- त्येव देवो महाधनस्य वसुमित्रस्य पुत्रं धनमितं मां, मयि अर्थनाशात् दरिद्रे मदर्थमेव संवद्धितां कुलपालिकां नाम कन्यां तत्पिता कुबेरदत्तः अर्थ- पतये दित्यतीति ज्ञात्वा वैराग्यात् प्राणान् विहातुं जरहनं गत्वा कण्ठन्यस्तशस्त्र: केनापि कृपालुना जटाधरण (द) निवार्य एवमुक्तः, 'किमिति अकार्य क्रियते?' इति। मयोक्तं, 'लोकावमानसोदर्य्यात् (ध) (द) अर्थ पतिभवन येन सह कुबेरदत्त: तनयाया वैवाहिक सम्बन्ध मकार्षीत तस राइम। प्रशित्रिया व पाथित वन्तौ। (a) गभस्तिमालिनि किर गा मालिनि । मिति सूय। पदिति ।-अस्माकं कर्मणा चौर्यव्यापारवा, तुमुलं व्या करने, भया कुम्न मिति यावन. ("तुमुलं व्याकुले रणे" इति विकाण्ड शेषः ) वरेमि | -बरम्य पर्थ पते:. बध्वा: भाविध शब्दवाच्याया:, कुमार्याः कुलपलिकाया इस्थ थे, पर हेषु भवनेषु, कुवेपदत्तभवने इति भावः । (a) मामेति ।-माम: पवधिः सौमा यस्य तथोतं, मासै काम्यन्तरे यस्मिन् शनि दिने कर्तव्यमित्यर्थः । प्रकल्पघात निरधारयत । (4) चमरन भस्त्रिका चर्म निर्मितरवरच पपेटिकाम। कल्पयित्वा निर्माय । एकान्त निनने। (द) नर व नं को शान, पुरातनत्वात लोक मञ्चारविरहेण निर्जनं ध्वं मोन्मुख मुपयनमिति यावत। कण्ठेति ।-कण्हे गलदेश, न्य स्थापित, शस्त्र कुरिक येन तादृशः, पमिति शेषः । केनापि अपरिचितेने त्यथः । जटाधरे। नटिलतपस्विना। (ध) लोकेति -लोके जगति, जन समाज बा, अवमान: अवहेला ए बोहर्यय: सहोदर: यस्य तस्मात, मोटरमाइयं यथा एक वैव तिष्ठति तथा दारिद्रया मानापि इत्यत: दारिद्रास अवमान सोदय त्वमिति भावः।

·व दारिद्रयात् ।' स पुनरब्रवोत्, 'मूढ़ोऽसि, नान्यत् पापंतममात्मघातात्, आत्मानमात्मनेव अनवसाद्योधरन्ति सन्तः, (ज) सत्त्युपाया बहवो धना- जनस्य ने कोऽपि छिन्नकण्ठप्रतिसन्धानस्य । (प) मया मन्तबलेन एका चर्म- रत्नभस्त्रिका लक्ष ग्राहिणो (फ) अधिगता, त मिमां दयमानस्तुभ्यं ददामि, प्रतियहाण, मद यत्र चे बणि भयो वाराङ्गनान्यच दुधे; किन्तु यसकाशाद न्याय पहृतं तत्तो प्रयपणोयं, न्यायाजि तन्तु देवब्राह्मणेभ्यो देयम् । (ब) ततश्चेयं देवते व शुचौ देशे निवेश्य अर्थमाना प्रातः प्रातः सुवर्ण पूर्णैव दृश्यते इति अस्याः क त्यः' (भ) इयभिधाय कृताञ्जलये मय- मेनां दत्त्वा अन्त ईवे। इयत्र रजभूता चमभस्त्रिका देवाय अनिवेद्य नोपजीव्या इति आनीता, तदन देवः प्रमाणम्' (म) इति । राजा च नियतम् (य) एवं वक्ष्यति, 'भद्र ! प्रौतोऽस्मि, गच्छ, यथेच्छ मेनामुपभुच्च' (अ) पापतमम पयर्थ पापकर्म ! श्रात्मानं खमा प्रात्मनव खनव। अनवमा महत्वा । सन्त: मत्पुरुषाः, सत्परषा विपटि न अधौरा भवन्ति न वा पात्मघातिनो भवन्ति, परन्तु धैर्यमवलम्बा विपत्प्रतीचारार्थ शन्त इति भावः । (4) हिनेति ।-छिन्त्रः बर्तितः, य: कण्ठः गलदेशः, प्रतिसन्धान संघोजनस्य । नियमः, (फ) खग्राहिणी लक्षं ग्टह्वाति खोदरे स्थापयति या सा ताहशी, प्रतिदिनं लक्ष दौनारप्रमविनोन्यथः । मटन्यत्र मत्तः अन्येषु जनेषु मध्ये इत्यर्थः । इयं धर्मरत्नभस्त्रिका । (बरिणगभ्यः वाराङ्गनाम्यश्च इति तादयं चतुर्थों ) । दुग्धे स्वयमेव लक्ष टीनारान प्रसूते इत्यर्थः “वत' इत्यादि “देयम्" इत्यन्त मन्द में “यत्म मौपे इयं तिष्ठति तेन इति शेषो बोध्य:। (भ) पस्था: चर्मरत्व भस्त्रि काया:, कल्प: लचदीनारदोनविषये इति भावः । (म) रत्नभूता रत्नम्वरूपिणे. चर्म भस्त्रिकाष मर्वश्रेष्ठा ति भावः, "जातो जातो यदुत्कष्टं तद्रवमिति कथ्यते" इत्युतीः। देवाय राजे भरते । नोपजीव्या न भोक्तान्या। प्रमाणं प्रमाता. निर्णय का इत्यर्थः, अत्र मया यत् कर्त्तव्यं तत भवानेव आदिशतु इति भावः। (प्रमागां हेतु मांदा-शास्त्रे यत्ताप्रमाषु' इति मेदिनी)। (य) नियतं निषितम् ।

·इति । भूयश्च बेहि, 'यथा न कश्चिदेनां मुष्णाति (र) तथा अनुग्द्यताम्' इति। सोऽवश्यं तदपि अयुपेष्यति । (ल) ततः स्वस्टहमेत्य यथोक्तमर्थ- त्यागं कृत्वा दिने दिने पूज्यमानांस्तेयलञ्चेरथैः नक्तमापूर्य एनां (व) प्रातः लोकाय दर्शयिष्यसि, ततः कुबेरदत्तस्तृणाय मचा (श) अर्थपतिं कन्यका स्वयमेव तुभ्यं प्रदास्यति । यदि कुपितोऽर्धपतिः । अर्थगर्वात् अभि- योक्ष्यते तमपि चित्ररूपायेः कोपोनावशेषं करिष्यावः, खकञ्च (ष) चौर्य- मनेनेव प्रच्छन्नं भविष्यति' इति । धनमित्रस्तथैव प्रहृष्टश्चान्वतिष्ठत् । तदहरेव मदादेशात् विमर्दको- ऽर्थपतिसेवानियुक्तः तस्य उदार के (स) वेरमवईयत् । अर्थ लुनश्च कुबेरदत्तः धनमित्रायैव तनयां तनयां प्रादित्सत्, प्रत्यबन्नात् (ह) चार्धपतिः । अत्रान्तरे काममञ्जाः कनीयतो खप्ता रागमञ्जरी मां कथमपि चक्रमे । (क) अहव तहुणाकष्टः नितरां तदनुरक्तः सञ्जातः । सा च गुणानुरागिणो नाघीकाविण्येव मयि अनुरागमकरोत्, परं तद्भगिनी काममञ्जरी माता च माधवसेना विना शुल्क (ख) मनविशं न्यवारयत् । अहन्तु काममञ्जयाः दासौं धर्मरक्षितां नाम अर्थेनाऽऽवयं तमुखेन तया (र) सुगानि चोरयति । (ब) अभ्यु पेष्यति खौकरिष्यति । (व) पर्थ याग देव ब्राह्मण्यो वनदानम । ते ३ नम्धः चोयंप सङ्ग्रहीतैः। नतं राबौ। प्राप्य पूरयित्वा । नां चरत्नमस्त्रिकाम् । (श) तपाय मत्वा टपबत् अाजाश ( पनादरे गम्यमाने चतुर्थों )। (ष) पभियोक्ष्यते धर्माधिकरणे व्यवहारमानयिष्यतीत्यर्थः। यि विविधः । खक निगम। (स) विमर्दश: छत समाजे प्रथमपरिचितः अनभिज्ञ: कोड़शः। तस्य पथपतेः । दारके धमके। (1) प्राटिमान प्रदात में शत्। प्रथबध्नात विघ्नम उदपादयत् । (क) चकमे प्रार्थयामास, मां प्रति अनुरागिणी जातेत्ययः । (ख) शुल्कं पाम, प्रात्मदानविनिमये ग्राह्यं धनमित्यर्थः, स्त्रीभ्यः सभोगा १६ मिति यावत्।

·बन्ध क्या पण बन्धन (ग) अकरवं यथा-'चरनं धन मित्रात् मुषिचा मया तु यं देवस्' इति । तत तथा तथा' इति प्रतिवन्नायां तया तम) सम्पाद्य (घ) रागनञ्जरोम ग्रहोषः । यस्याञ्च निशि चर्मरत्न तयवादः, तस्याः प्रारभे पणिविविनकोऽयमतिर यो नान (ङ) भू वा धनमित्र बहु अतर्जयत्। धनमित्रेणोक्तं, 'भद्र! कस्तवार्थः यत् परस्थाथै मामा- क्रोशसि ? (च) कित्ते मयाऽपकतम् ?' इति । स भूयोऽपि तजयनिवा- ब्रौत्, ‘स एष धनगरों नाम या परस्य भार्या शुल्क क्रोतां पुनस्तत्पितरो द्रव्य ण विलोभ्य खोकर्तु र (छ) इच्छसि, ब्रवौषि च 'कस्तवाप- कारो मत्कृतः ?' इति । ननु प्रतोतम् (ज) एवैतत् 'विनर्दकोऽर्थपतवहि- श्वराः प्राणाः' इति। अहं तदर्थ प्राणानपि परित्यजामि, ब्रह्म हत्यामपि न गणय.नि, म मैकरात्रजागरप्रतीकारस्तवैष चर्मरत्नाहकारदाहज्वरः' (झ) इति । तया ब्रुवाणश्च पोरैः साम निवार्य ताड़ितो गतोऽभूत् । (ग) पावज्य वमोय। तया बन्धक्या कुचटया बाममा यो सह। पबन्ध - शुल्कव्यवस्थामा (घ) प्रतिपदायां खोकायाम्। तथा तमय सम्पादा धनमिवात् धर्म भखिका- मानीय काममञ्चये दत्त्वा । (ङ) चरन सेयवाद. चर्मभस्त्रिका केनापि पपता पति लोडसमाजे प्रचार: तया: निभायाः, प्रारम्भे पत्तो. निभामुखे यथः। मत्प्रविधि: मम गूढपरः। अर्थ पतिग्टह्यः पथपतर्वग्यः, अपने: खननः भणे वा यः । नाम इति पलोक बापटेन अयंपते: ग्रह्य ति पात्मानं पटायवा रति भावः। . (च). पथ: प्रयोजनम, नग्न ययः । पाकामि तजधान (छ) तजविर बरटेन भर्मचन् न्यथः । परथ पयंतरित्यर्थः। भार्थी.. वाग्दत्ता पवामिभ्ययः। गुरक कोना शु केल पणेन, वरात गीतधनेनेत्यर्थः ; कन्या- पक्षोयेभ्यो धनदाने नेत्यय:, ("कं घट्टादिदये स्यात् बरादर्थ यहऽस्त्रिधार प्रति मेदिनी ) कौत तकथाम, पायतोकतामित्यर्थ:. धनविनिमयेन लब्धामिति यावत् । तपितरो बन्याया: मातापितरौ। द्रव्येष अर्थन। खोकतुम पात्म मात्कम् । (अ) प्रतोतं प्रसिइम । (झ) पति-रकरावम् कनियां, नागरपमेब, तौहार: उपशम:, निवारणोपाय यस तादृशः। ? !

·धनमित्रेण च आत्तनेव इयं वार्ता पार्थिवाय प्रागेव (ज) निवेदिता। स च अर्थपतिमाय एकान्तेऽपृछत्, 'अङ्ग ! (ट) अस्ति कश्चित् विमर्दको नाम तव ?' । तेन च मूढ़ात्मना 'अस्ति देव ! परं मित्रम्' इति कथित राज्ञोक्तं, 'तेन किञ्चित् प्रयोजनमस्ति, तमाइय।' अथ स खबरहमेत्य नानास्थानेषु तम् अन्वेष्टुम् आरब्धवान्, न च कुत्रापि प्राप । कथं लभ्यते ? स खलु तदहरेव पदादेशात् त्वदन्वेषणार्थ उज्जयिनौं गतः । अर्थपतिस्तु- तमदृष्ट्वा तत्कृतमपराधं स्वमेव म चा मोहात् भयादा प्रत्याख्याय पुनर्धन- मित्रविभावितेन राज्ञा निग्रह्य (ठ) निगड़बन्धनमनीयत । तेषु च दिवसेषु कन्योक्तन विधिना च नरनं दागधुकामा काममञ्जरी पूर्वग्वं च पशकोभूतं विरूपकं र हसि (ड) गत्वा ततोऽपहृतं सर्वमधे तसी प्रत्यर्पयामारू । सोऽपि कथञ्चित् क्षपणकग्रहमोचितात्मा मयोपदिष्टो- ऽतिप्रोतः खवन मे व प्रत्यप द्यत। (ढ) काममञ्जरी अपि अजिनरत्नदोहेछया खमभ्युदयं (ण) नि:शेषमकरोत् । चति ।-च -चमरवेन चर्मरत्रलाभन, य: पाहार: गर्व:, स एव दाज्वर: सन्तापाधिकञ्चरः, अहम् एकरावं नागरित्वा ते परवरिष्यामि, तेन च ते धनाकार: भविष्यतीत्यर्थः । (ब) पानेव पात्मानमतोब व्यथितवत प्रकटधित्वा इयं वार्ता विमर्दकोक्तिः। प्रागेव चमरवतेयवादात पूर्वमेव । (ट) पङ्ग ! भोः ।। () प्रन्यारत्याय पंचाहत्य, निजपूर्वोतिम स्वों कृत्येत्यर्थः । धनमिव विभाक्तिन धनमिवत कोदोधित नेत्यर्थः । निय निग्रह कृत्वा, पौड़ाय वन्यधः। (ड) दोग्ध कामा लक्षीनार प्राप्तुं साभिलाषा । पूर्वटुग्धं प्राक् शोषित सबंधनमिति यावत् । आपकीभूतं बोइसन्यासित्वेन परिणतम् । विरूपका वसपालितापरनामा वगिकतनयम । रसि गोपने । (a) चप के ति। वरणक: बौद्धमन्यामधर्म एष जैनधर्म एक वा. ग्रहः उपद्रवजन कदष्ट गाविशेष:. यहा-पपके यः ग्रह: ' निबन्ध: प्रयासतिरिति यावत. ("योऽनु यमनिबंध-ग्रहणेषु रोचमे। सूर्यादौ पूतनादौ च सॉकेयोप. रागयों इति भेटिनी ) तमात मोचितः रचितः इत्यर्थः, आत्मा खं ये तादृशः। 'प्रत्यपद्यत पाश्रयटित्यर्थः । . () खं निगम, अभ्युदयम, ऐश्वयम् । इत्यथः। -- ·एव तां. द्वितीयोच्छासः । भय महादिष्टो धज मित्रः पार्थिवं मिथो (त) व्यजिज्ञपत्, ‘देव ! वार- ( काममञ्जरी नितरां धनलुवा अद्य सर्वस्वं जिरपेक्षं (घ) वितरति, a मदीयचमरत्नलाभोऽस्य है तुः, अस्य श्च तादृश एव कल्प इति वं, तदमुन्यामति मे शङ्कः' इति । राजा तु सद्य ननौच्च समाजुहाव । (द) अहन्तु सविषादमिव रहसि तामकथयम्, 'आर्य ! ननं सर्वखत्यागात् प्रकाशात् आशङ्गनीयचर्मरत्नलाभाऽसि, तहा प्रश्नाय (ध) राज्ञा हयसे। पुन: पुनश्च प्राग्रहेण पृष्टया त्वया नियतमेव तदागतित्वे- मपदेश्यः, ततश्च भावी मम चित्रबधः, (न) मृतै च मयि न जीवि- व ते भगिनौ, त्वञ्च निःस्वोभूता, चर्मरत्नञ्च धनमित्रमेव भजिष्यति । यमापत् सम त्ततोऽनर्थानुबन्विनी, (प) तदन उपायश्चिन्त्यताम्' इति । तन्मान' च अश्रूण विमु योक्तम्, 'अस्मद्वालिश्यात् निर्भिन्द यं, परमर्थपती तदयशो रूढं, तेन चास्माभिः सङ्गतेन तदस्मभ्यं मिति अपदिश्य अलमामानं शोधयितुम्' (क) इति मामुवा जान्तिकमगमत् । L (त) मिष: मिने। (थ) बार मुख्या गपिकाप्रधाना। गितराम प्रत्यर्थम् । भव इदानीम् । पवम पनासक्तमित्यर्थः. पविचारितमिति यावत् । (८) समाजुहाव पाहा चकार। (ध) आगमी येति-पाशनीयः सम्भावनीय:. चमरवस्य लाभ: प्राप्तिर्य या शी. त्वमिति शेषः। तहानाय तस्य तान्तं प्रष्टुम् । (न) पायव निबन्धेन । पृष्टया जिज्ञासतया। नियतमेव निश्चितमेव । हाता-तस्य चर्मरत्नस्य, पागतित्वेन बागमन कारण त्वेन, प्राप्ति हेतुत्वेनेत्यर्थः । देश्यः वर्णनीयः, मत्स शाशात् चमरत्र मधिगतमित्येव त्वं कथयिष्य सौत्यर्थः। बौ भविता। विवधः विविधयन्त्र गादानपुर्वकहत्या इत्यर्थः । (१) समन्तत: सर्वतोभावेन । अमानबन्धि गोपनिष्ट जननी । (फ) अमदालियात अमाक मौल्योस्, (“मूर्ख वैधयबालिशाः" इत्यमरः) । भिन्न प्रकाशितम्। रखं गोपनीयविषयः। नदयशः धर्मरन हरपपापा ·संस्कृतशिक्षामञ्जर्सा: टतीयभागे राज्ञा जिबन्धेन पृष्टे च पुनः पुनः कर्णनासाच्छेदभौषिते तमेवार्थ- पति तदागतित्वेन प्रकटितवत्यौ। (ब) कुपितं राजानं तस्य प्राणेषु दण्डयन्तं (भ) वनमित्रः प्राञ्जलिनिषिध्याब्रवीत्, “देव ! मोर्यदत्त एष वरः बणिजाम्, ईदृशेषु अपराधा नात्य मुभिरभियोगः, (म) वरं हृतसर्वखो निर्वासनीय एषः' इति। तेन च राजा सन्तुतोत्र, धनमित्रच लोकाः प्राशंस न् । अघपतिश्च कोपीनावशेषः सर्वजनसमक्षं निरवास्थत । (य) तद्- द्रव्याणच्च कनचिदं न जि.स्वा काममञ्जरी धनमित्रानुरुडेन (र) राज्ञा सानुकम्पमनुग्र होता । धनमित्रश्च शुभे दिने कुल पालिका परिणीतवान् । एवं सिद्धका मन मया लुञ्चसम वर्गस्तथा मुषितः यथा कपालपाणिः (ल) खेरेव धनेमइत्तेः समृद्दौलतस्यार्थिवर्गस्य रहेषु भिक्षार्थमम्रम। न हि अतिनिपुणोऽपि जनो नियति - (व) अतिक्रमितुं शक्नोति । एकदाऽहं मुरापानमत्तः रागमञ्जरोरहात् इटगालिकया नाम तदास्या भौतिः। रूढ़े पाम हम। पपदिग्य कौयित्वा। पलं समर्याभविष्यामौति शेषः। शोधयित निदोषं प्रतिपादयितुमिश्वर्थः । (ब) निबन्धन थाहकारगा। काति-का नामयोः छेदः केहनं, तेन भौषिते भापिते, प्राप्तभये इयर्थ:, काममञ्जरीमाधवसेने इति शेष:. सत्यं न वदथ रेत अजयोनांमाग छत्स्यामि इत्येवं राजधानेन प्रति भावः। सदागतिवेन चर्म रत्नस्य प्राविहेतुत्वन । प्रकटितवत्यो प्रकाशित वत्यौ। (म) तथपथपतेः। प्रागणेषु नौवने, दण्ड धन्तं शास्तिं विदधतं, पाणदराडाज्ञा ददतमित्यर्थः । (म) मौय्यत: मौय्यद त इति नामान्तरेण प्रसिद: अर्थ पतिः । बपिना. बर: बग्धिकले श्रेष्ठः । अमुभिः प्रागो:, अभिगः शास्ति:, प्रा दगड इत्यर्थः । (य) निरवायत देशात नियमित: । (र) तयाणां तम्य अर्थ रते:, द्रव्याण धनाना, केनचिदंशेन किञ्चिदंशेन । घनमिवानुरुद्धेन धनमिव कत्तकतानुरोधेन, सातुन यं प्रार्थितेन इति भावः । (ल) कपाल पाषि: कपाल दर्पर, भिचापावमित्यर्थः, पापो हस्ते . r साता।

·द्वितीयोच्छासः । r६७ अनुगम्यमानो रजन्यां राजवोथ्यामटन् नागरिकबलेः 'तस्करः' इति अभिहन्यमानः पाणिस्थितेन निस्त्रिंशेन बित्रान् निहत्य अवचूर्णमानताम्र- दृष्टिः (श) अपतम् आगमञ्च ममायासं घटगालिका आतरवान विसृजन्ती, अबध्ये (ष) च अहम् अरिभिः । आपदा तु मत्तताऽपहारिण्या सद्य एव बोधितो (स) व्यचिन्तय प, 'अहो ! मोहोऽयं मम ; प्रसृततरञ्च सख्यं मया सह धनमित्रस्य, मत्यरिग्रहत्वञ्च रागसञ्जाः, मत्यापन च तौ श्वो नि ग्राहयि येते, (ह) तदत्र तादृगुपायः कर्त्तव्यः यथा तो नापदमाप्नुतः, अंहञ्च अनर्थात् मोक्ष्ये' इति विविय घटगालिकामब्रवम्, 'अपेहि जरतिकै ! था तामलुञ्चां दग्धगणिकां रागमञ्जरोम् अजिनरत्नमत्तेन शत्रुणा मे मित्रच्छ झना धनमित्रेण सङ्गभितवतो, सा हताऽसि ; (क), तस्य पापस्य चर्मरत्नमोषात् दुहितुश्च ते साराभरणापहारात् अह- मद्य एभिधृतो जिहासामि (ख) प्राणान्' इति । सा तु परमधूर्ती साश्रु- () पमिहन्धमानः तायमानः । निस्त्रिंशेन खङ्गेन । डिवान्, जनानिति शषः । अवेति !-अवर्ण माना थमन्ती, ताम्रा परुण वा, दृष्टि: नेव यस्य तादृशः । (ष) ममाम्या मम समीपम। पारवान् कातरध्वनीन, बिसगन्ती त्यानन्ती, क्रन्दन्तीत्यर्थः । अबध्ये संयम्ये, बद्ध इत्यर्थः । (स) मत्तताऽपहारिण्या मतामाशिन्या । बोधित: सनात चैतन्य: (ह) प्रस्तरारम् अतिशन प्रसिमित्यर्थः, सर्वत्र व्याप्तमिति मत्परिय हत्व मम पनौत्वं, ( “परिग्रहः परिजने पत्नयां स्वीकारमृत यो" मेदिनो)। श्वः परदिने। निवारयिष्यते पौड़यिष्ये ते, राज्ञा रतिभिरितिषः । (क) अपेहि पपसर, टूरोभवेत्यर्थः । नरतिके ! दग्ध गणिका भन्मवत् तु कवे याम. अस्पृश्य वेश्यामिति यावत् । मिवच्छ झना कपट सहदा। सङ्गमितवतो संयोजितवती, मिलिता कारितवतीत्यर्थः । इताऽसि स्वकीयपापात् खयमेव विनाऽसि । पावण्य पापात्मनः । सारेति ।-सारा स्थिरांशानाम, उत्कृष्टाना- मित्यर्थः, पाभर पानां भूषणानाम् ; यदा-सारापा धनानामा भामरणानाचा (*सारी वले स्थिरांश च मजनि न्याय्ये च नौरे च धने च सारम् । वरेऽन्य वत् सारमुदाहरन्ति" इति विश्वः) अपसारात पौर्यहच्या अपसारणात। निकासामि, स्य कमिछामि। भावः। ति हडे !। ।

·[६] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे गद्दं तान् रक्षिकपुरुषान् मम पुरतः सविनयमब्रवोत्, ‘भद्राः ! प्रतीक्ष्यता कञ्चित् कालं यावदस्मात् अस्म होयं सर्वे मुषितम् (ग) अवगच्छ धम्' इति । 'तथा' इति ः प्रतिपन्ने मामासाद्यावादोत्, ‘सौम्य ! क्षमख स्य दासोज न ये कमपर वम्,अत्तु स त्वत्कल भिमर्शो वेरास्पदं (घ) धनमित्रः, स्मरंतु चिरकता परिचर्याम तुग्रहीतुमर्हसि दासौं राग- मञ्जरोन्। तद्व्ह क्व निहितमस्या भूष गजातम् ?' इति । ततोऽहं दयमान इव ब्रवं, 'भव तु, मृत्यु हस्तपति तस्य किं ममामुष्यां वेगनुबन्धेन ?' इति कण एवैनामशिक्षयम्, 'एवमेवं प्रतिपत्तव्यम्' (ङ) इति । सा तु प्रतिपनार्था “जीव वस्स ! चिरम्' इति अभिधाय क्षणात् ग्रासरत् । रधिभिश्चाहमानौये बन्धनग्रहम् । उत्तरेधुराग थ दृप्ततरः सुभगानो सुदरम्म यः (च) युवा कान्तको नाम काराध्यक्षः किञ्चिदिव भसंयिचा म.मन्यवात्, 'चेनमित्रस्य अजिजरत्नं रागनञ्जभूषण जातच न प्रयच्छसि, द्रक्ष्यसि पारमष्टादशानां कारणानाम्, अन्त (छ) च मृयुमुख' इति । मया तु ईषद्धसता अभिहिरं, 'यद्यपि दद्यामः-जन्मजो मुषितमर्थजा, न त्वयंपतिद राप- (ग) भद्रा:! साधवः!! मुषितम पपहृतं, ट्रव्य जातमिति शेषः । (घ) प्रतिपने स्वीकते। पासाद्य प्राप्य, मत्समौपमागत्येत्यर्थः । अस्य रागमञ्जरीकरस्य । त्वदिति। -तव कलावं माध्याम, पभिमष्टवान् धर्षितवानिति तथाभूत:, तव पवीधर्षगाकारीत्यर्थः । स्पिट विष पावन । (ङ) मृत्यु मस्त रसितम्य यमसदृशरचिवस्त गत स्य, पामन्नमयोरित्यर्थः ।। अमुष्यां रागमनाम् । वैरानुबन्धन शताऽनुवर (वत्तंनेन । प्रतिपत्तव्यं गतिविधातव्यं, बत्तव्यमित्यर्थः। (च) उत्तरेयः पामिन दिवसे । तर अतिशयेन गतिः। सुभगमामो आम्मान सुभगं स्त्रीजनप्रियं मन्यते य: स ताम:, यदा-सुभगम पात्मानं महासौभाग्य. शालिनं मन्यते य: स साइश:, ( “सर्भवतत्व सौभाग्य सहान् सुभग उच्य* इति दिवाकरः)। सुन्दरम्म न्य: पात्मानं मुन्दरं मन्यत य: स ताम: सौन्दश्यांभिमानी (छ) पारम अन्त, सोमानमित्यर्थः ।। अष्टादशानाम पटादविधानां, कारणानां बातनानां, ("कारणा तु यातना तौबवेदना इत्यमरः) पटादश- धिमासनायाः विवरण नीतिशास्त्रे द्रष्टव्यम्। भन्ते शेष, पातनामदानानन्तरमित्यर्थः।

·हारिणः शत्रोम मित्रमुखस्य धनमित्रस्य चर्मरत्नप्रत्याशां पूरयेयमिति मे द्रढ़ीयसि सन्धा' (ज) इति । अथ कद चिदिवस वसाने श्टगालिका समेत्य सहर्ष मामब्रवीत्, 'सौम्य ! - फलिता ते सुनौतिः, यथा त्वयाऽऽदिष्टाऽस्मि तथा धनमित्र- मेत्याब्रवम्, 'आर्य ! तवेत्रमापन्नः (म) सुहृदित्युव.च, 'अहमद्य पानदोषात् बद्धः, त्वया तु निःशङ्गम् अद्यैव राजा विज्ञापनीयः, 'देव! देवप्रसादा- देव पुनरपि तदजिनरत्नमयपतिमुषितमासादितम् । अथ रागमञ्जा: कश्चिदक्षतः (अ) कथञ्चित् मयः सख्यमबध्नात् । तत्सम्बन्धात् वस्त्राभरणादिना सन्तोष्य तज्ञायां रहसि प्रतिदिनमन्ववत, तदसाव- शिष्ट, (ट) कुपितश्च मम तदजिनरतस्याश्चाभरणजातममुष्णात्। साम्प्रतं भूयस्तेयाय भ्रमतररह्यत नागरिकबलैः, आपनेन च तेन रुदत्यै राग-; मऊरीपरिचारिकायै पूर्वप्रणयानुवर्तिना तझूषण निधानोद्देशः (ठ) कथितः, ममापि चर्मरत्नं यथा प्रायच्छत् (ड) तथा देवपादैरनुग्रहः कार्यः' इति । तथा निवेदितश्च राजा मामसु भिरवियोज्य सान्त्वना स्वं ते दापयित् तु भर्ती ७ L ... (म) मित्रमुखस्य मिवान:, कपटमिवस्येत्यर्थः । ("मुख तु अदने मुख्य ताम छद्मनि वा पुमान्" पति मैटिनी) यहा-मित्र मुखय मुखे मिवता.. प्रकटयत इत्यर्थः । दीयसी पतिशयेन दृढ़ा। सुन्धा प्रतिज्ञा। ( "सन्धा स्थिती प्रतिज्ञायाम" इति विश्व:) । (झ) . फलिता मनात फला. सफला रस्य । पापत्र: विपटि पतितः। : (अ) अवधतः यतकरः । (ट) तत्सम्बन्धात तेन सः मित्तासम्पत्।ि रहसि निजने। · अन्वतं अनुवर्तनम करवम्, पन्चरम यमित्यर्थः । असौ राग- मनया: भा। अष्टि मन्टेकमकार्षीत् । ... (3) तेयाय चौथ्याय, अपरामि यर्थः। पूर्व प्रधानुवर्तिना पूर्व प्रेमान: रोधिना, पूर्वप्रणयं स्मरनियर्थः । तदिति-तम्या: रागमञ्जाः, भूषणानाम् अलङ्काराणाम् ; यहा-तेषाम अपहताना, भूषणानां निधानोद्देभः पवस्थापन- खानम्। : (ड) :प्रायकृत् प्राददात्। (प्रपूर्वक दान" धातोर्लङ्)।

·[७]. संस्कृतशिक्षामञ्जय्याः सतायना। यतिष्यते, तन्नः पथ्यम्' (ढ) इति। श्रुचैव त्वदनुभ वप्रत्ययादत्रप्तेन (ण) तेन तत्तथैव सन्मादितम् । अथाहं रागमञ्जाः सकाशात् यथेप्सितानि वस्तान आद य त्वदादिष्टेन मार्गण राजदहि तुरम्बालिकाया धात्रौं माङ्गलिकोम नुरञ्जयन्तो तामेव मङमौकत्य (त) रागमञ्जयोश्चाम्बालिकायाश्च सख्य लव ईयन्। क्रमेण तल्समोपगतागते नाहं तस्याः परं प्रसादपात्र (घ) आसम्। एकदा च तस्याः स्थानस्थि समपि कण बलयं सतमिति प्रति- समादधतो प्रमत्तेव मंशयिचा पुनरुक्षि य भूने: तेन, केनापि कारणेन कन्यकाऽन्तःपुरं प्रविष्टस्य कान्त कस्योपरि पारावतवासनापदेशात् (द) प्रहसन्तो प्रहृतवतो। सोऽपि किचिन्मुखः स्म प्रमानो मत्कर्म- प्रहासितायाः राजदुहितुः बिलासप्रायम् आकारमात्म भिलाषमूलमिव यथा तयेत् तथा मयाऽपि संज्ञयैव किमपि चतुरमाचेष्टितम् । (ध) (ट) सुभिः प्राणः, पवियोज्य अविच्छिद्य, पापविनाशम् पवेत्यर्थः । खं धनं. चर्मरबस्त्रि कामिति यावत। वैतुभ्यमा नः पनाक, पथ्यं हितम। (4) त्वदिति ।- पनुभाव प्रभावे. काय ने पण्ये इति यावत, प्रत्ययात विश्वासात। पावस्तेन पमोतैन, तब विपत्तिं श्रु वाऽपि तव दक्षताभरपात भय मापुरता इयर्थः। (a) पसिनानि पभिन्लापानवायोगि। मार्गेण उपाय नेत्य थे। अनुरजयन्ती प्रौणयन्ती। सङमौजन्य उपायोतय. हारौक्रय इत्यर्थ:, सत्साहाय्येनेति यावत बदा-सड़मौकन्ध नि: योकत्व, पिरोपीवरूपं त्वेत्यर्थः. (प्रत्युपाय सङ्कमेच नि:श्रेण्या सङ्कामो मतः प्रत्युत्पलिनी)। (थ) प्रमापाबम अन यहभागनम । (८) तम्या: रामक न्याया: । खानेति।- खाने सचितावयितिपदेशे, पण इति यावन, थितमपि बत्तमानमवि। पर्यवसायं कर्ण भूवषोभत नौलोपनम् । खम्तं स्वस्थानात स्वलितम प्रति- समादधती यथाप्यानं ग्था ग्यन्तोत्यर्थः । प्रमते अनस्तिक, कन्नन प्रमत्तवत भावं प्रदर्शयनीयर्थः। भंशयित्वा पातयित्वा, कांदिति शेषः। तेन कुवलयन। पारावतवासमापदेशात कपातम्यो भौति दर्शन या जाता (घ) अयमान: ईवन सन्। मदिति -मम. মা কালীবা कुवलयपी परूपव्यापारण प्रत्यर्थः, प्रकासिताया: अतिशयं सत्याः। विलासमाय विलासबालम्। पात्माभिलाषमुलं निजमनोरथसिहिनिमित्तमित्यर्थः। तयेत् ·द्वितीयोच्छासः । .[१] स तु कामपरवश इव कध-कथमपि कन्यकाऽऽगारात् (न) अपासरत् । अथाहं सायं राजकन्य ऽङ्गरोयकमुद्रितां वासताम्बूलादिगभी (प) पेटिका रागमञ्जय प्रेषितां नीत्वा कान्तक गारमगाम् । स च गाध प्रेम- सागरी मानो न वमिव मामासाद्य परम् अहृष्यत् । अस्थान्तराणि च राजकन्याय : सुदारुणानि वर्णय त्या मया स दुर्मतिः सुदूरमुद- माद्यत। (फ) इत्यञ्च सन्धुचितकामानिरेकान्ते स मयोत्तः, 'आर्य्य ! मम प्रतिवेशी कश्चित् स.मुद्रिकः (ब) तव सुलक्षण नि दृष्ट्वा माम् एकान्ते- ऽवदत् यया, 'राज्यमिदं कान्तकस्य हत्ते पतिष्यति' इति। तदनु- रूपञ्च राजकन्या त्वां कामयते, तदिक.पत्यश्च राजा तया सङ्गतच्च त्वामुपलभ्य कुपितोऽपि नोच्छत्स्यति, प्रत्युत ग्राहयिष्यत्येव तुभ्यं राज्यं, तदेवमाऽर्थान्तरानुबन्धी (भ) कथं नानुष्ठीयते ? यदि कुमारीपुरप्रवेशाभ्यु- पायं नावबुध्यसे, ननु काराभि तेयाम त्रयम तर लम् आरामनाकारस्य, (म) विचारयेत. मन्येत १: । जयव हस्त चाननादिस्पेनिनव सभ्यर्थः । ("संज्ञा खातमा नाम उस्तादोश्चाई सूचना” इसमय: )। किमपि निर्देश्यम । चतुर छल नापूर्णव्यापारमित्यर्थः । पाचेष्टितम अकारि इत्यर्थः । (न) कर्थ-कथमपि अतिकशन। कन्य काऽऽगारात कन्याऽन्त:पुरात। राजकन्यति राजकन्याया: अगैया अडुलौभूषणोन, मुद्रिता दतमुद्राचिङ्गाम। बामे त ।-वाम कामिर, कपरादिभिः मुगन्धी कातमित्यर्थः, ( "घनसारादिभिर्थन वामितं वाममुच्यते” इति रत्नावली) यत् ताम्बल बोटिका, तदादयः तत्प्रभृतयः. गर्भ सभ्यन्तरे यथासाशीम । (फ) अव स्थान्तराधि कामपौडिसत्वेन दाविशेषान् । मुदारुणानि अतिशय- केशावनि। सुदूरम प्रत्यर्थम । उदमा द्य त उन्मत्त: अक्रियत । मक्षित कामाग्नि: उद्दीपितमहनामल: । मामटिक; ज्योतिषिक: । (भ) सदिति। मा एव एकम एकमावम, पपत्यं सन्तानी यन्य मताभः । तया राजकन्यया। उके त्स्यति हनिष्यति । एवनः ईशराजकन्यासमागमरूपं बस्तु । अन्तरानुबन्धी प्रयोजनान्तरानुवर्ती, हान्य लाभरूपावान्तरविषयफलक इति यावत् । (म) काराभि कारागारकुद्यान, बन्धनागारस्य मिचिप्रदेशादित्यर्थः। (ब) उपन्लन्य ज्ञात्वा । - प्रत्यत वैपरोयेन ।

·संस्कृतशिक्षामचाः टतीयभागे केनचित् निपुणेन तस्करण तावतौं सुरुङ्गा कारयित्वा प्रविष्टस्योपवनं तवोपरि अस्म हाय तेव रक्षा; रक्ततरश्च (य) तस्याः परिजनो रहस्यं न भेत्स्यति' इति । सोऽब्रवीत्, ‘भद्रे! साधक्त, अस्ति कश्चित्तस्करः खननकर्मणि सुनिपुणः, स चेल्लवः क्षणे नैतत् कर्म साधयिष्यति' इति । 'कोऽसौ ? कथं न लभ्यते ?' इति मयोक्ते सः “येन तत् धनभित्रस्य चर्मरत्न भुषितं सः” इति त्वामेव निरदिक्ष । 'यो जम् एहि 'त्वयाऽस्मिन् कर्मणि साविते चित्रप यैव महं मोचयिष्यामि' इति शपथं कृत्वा तेन सह सन्धाय सिद्धेऽर्थे भूयोऽपि निगड़यित्वा 'चौरोऽयं सर्वधा उपक्रान्तोऽपि (र) न तजिनरत्नं दर्शयिष्यति' इति राज्ञे विज्ञाप्य चित्र- मेनं घातविष्यसि, तथा सति अर्थः सिव्यति रहस्यञ्च न भेल्यति' इति मधोक्ते सोऽतिहृष्टः तया' इति प्रतिपद्य मामेव त्वत्रलोभने (ल) नियुज्य वहिरवस्थितः । किमतःपरं विधेयं चित्त्य ताम्' इति ! प्रौतेन मयोक्त, 'मडक्त न न्य, त्वन्नय (व) एवाल महान्, आनयैनम्' पवकाशः। . व्यामस्य प्रमारित यो: सकर यो बांहो: मध्य स्थावकाशरूपपरिमाणविपीष स्थ, "बाँ.पा. इति प्रसिदस्य साथ, ("व्यामो छ।हो: मकरयोस्त तयोस्ति यं गन्तरम" इत्यमरः) वयं, विव्यामपरिमितम् । अन्तवान्नमा पाराम प्राकारस्य उववन- प्राचीरस्य । (पाराम: स्याटुपवनम्" इति "प्राकारो वरण: साल: पाचार प्रान्ततो वृतिः” इति चामरः । (य) तावतों तावत्परिमाणम । सुरुङ्गा मन्तिम । बम्पदायव प्रयास मंधौन्व। रक्षः रहस्य गुप्तिः । रतसर: अतिशयेन पनुरागवान् । (र) अस्मिन् कपि सुरङ्गाखन नरूप कार्यो । साधिते सम्पादिते। चिवे: विविः। उपाय: कौशले। सन्धाय मिलित्वा, सविं सस्थाप्ये व्यर्थः “सिऽथे प्रयोजनसिौ मत्याम । सर्वथा सकारे. मामटानादिभिरूपायैरिति यावत् । उपक्रान्त: मात्वित:, प्रवृत्तान्तं प्रकाशयितुं प्रोधित इत्ययः । चिबम पड़तं यथा तथा. ककुरदंशनादि नानाविधैरगयरित्यर्थः । अध: प्रयोजनं, तब उद्देश्यम् । त्वत्प्रलोभने लोभ प्रदर्शनेन त्वां वशौकमित्यर्थः । .. (a) मदुक्तं मया यत् उपदिष्टं तदित्ययः । अल्पं सामान्यम्, अकिञ्चित्कर- .

·इति । अथानीतोऽयं मन्मोचनाय शपथं कृतवान्, अहच्च रहस्यानिर्भदाय । ततोऽहं छिन्नबन्धनः काराभित्तिकोणादारभ्य उरगास्येन (श) सुरुङ्गांचा अचिन्तयं, 'जिघांसुवामुना ममोचनाय शपथः कृतः, तदभ हत्वाऽपि न दोषेण लिये' इति निष्पतत एव मे निगड़नाय असाय॑माणपाणेस्तस्य पादेनोरसि प्रहृत्य पातितस तस्यैव कुरिकया शिरी न्यवन्तम् । (प) ततश्च 'टगालिकामुखेन कन्य ऽन्तःपुरसन्निवेशं ज्ञात्वा असुतः किञ्चित् चोरयित्वा निवत्ति थे' इति मनसि कृत्वा तदुपदर्शितक्रमेण (स) प्रविश्य कन्याऽन्तःपुरं दुग्धफे ननिमे पर्यङ्गतले विश्रब्ध प्रसुप्तां शरदम्भोधरोत्सङ्ग- शायिनीमिव सौदामनी (ह) राजकन्यामपश्यम् । दृष्ट्वैव कामवचारयितव्यजिष्गृहस्तथैव तावच्चौर्यमाणहृदयः किं कर्तव्यविमूढ़ः क्षणं थित्वा व्यचिन्तयं, “दिमां नाप्नयां न मृष्यति मां मदनः, तदिदमत्र प्राप्तरूपम् (क) इति विविच्च तनत्यं फलकमेक- न्धवन्तं मित्यर्थः। त्वन्नयः तव नौतिः, सब चातुर्यमिति यावत, तब बुद्धिचातुर्यो गोव सर्व सम्पत्यते इति भाव: । (A) उरगास्येन सर्प मुखाकारखननमाधनास्वविशेषेण । (ष) निकालत: पत्र पागच्छत एब, मे निगडनाय मां एलयितुम् ; यहा-निष्पततः एव निर्गत उपवनगत सरापरप्रान्तादिति भावः । पादेनोरम प्रहय उरसि बडोदेश, पादेन चरणेन, प्रहत्य प्रात्य । चिच्छेद । (स) अमुत: कन्याऽन्त:पुरात। तदिदि-तया शगालिया. उपद्रर्शितः प्रदर्शितः, उपदिष्ट इति यावत्, य: क्रम: परिपाटी, अन्तःपुर संस्थान विशेष इति यावत् तेन, टुपदिष्टमागांवलम्बनेन इत्यर्थः । (इ) विश्रब्धप्रसप्तां विश्वस्तनिद्रिता, नि:शङ्कनिद्रितामित्यर्थः। शरदिति। घरदम्भाधरय शरत्कालिक मेघस्य, मिल सया पति शुभ्रस्येति भावः, उत्सङ्गे कोड़े, पायन्तरे इति यादव, शेते पतियते इदि ताहशीम् । सौदामनों तड़ितम् । (क) चौरवितव्यनिस्पृ: चौर्य विषये निरभिलाषः, चौय्यामिला विसृज्य प्रत्यर्थः । मृष्यति मते । प्राप्तरूप रम्य, मनोज्ञोपाय इत्यर्थः, इदं कर्तव्यमिति भावः। (“प्राप्तरूपी शरम्ययोः" इति मेदिनी)। - . ७ ·. मादाय मणिसमुगकात् वर्णवर्तिकाम् उद्धृत्य तथा-शयानां तस्याश्च चरण- लग्नमाबद्धाञ्जलिं मामालिखम् आUञ्चेमाम्। (ख) 'त्वामयमाबद्धाञ्जलि दासजनस्तमिममर्थयते खपिहि मया सह सुरतव्यतिकरखिन्नेव मा मैवम् ॥ (ग) ततश्चाङ्गुलीयकविनिमयं कृत्वा कथंकथमपि तस्मात् निर्गत्य सुरुङ्गया पुनर्बन्धनागार मेत्य च तत्र बद्धस्य नागरिकवरस्य सिंहघोष- नाम्नः तेषु तेषु दिनेषु मित्रत्वेनोपचरितस्य (घ) “एवं मया इतः कान्तक इति रहस्यं निर्भिद्य लम्चयो मोक्षः' इत्युपदिश्य श्टगालिकया सह निरगाम् । राजपथे च नागरिकपुरुषान् वञ्चयित्वा रागमञ्जरोग्टह- मेत्य चिरवियोगखिन्नां तामाश्वास्य नौत्वा च तां निशां प्रभाते पुनरुदार- केण सह समगच्छे। (ङ) अथ भगवन्तं मरीचिं पुनःप्राप्तप्रभावमुपगम्य तत्सकाशात् त्वगति- फल कं पट्टिकाम. बाले ख्याँचपोपयोगिकाष्ठखण्ड मित्यर्थः । समुगकात मांधमय मम्पुटकात, रबांनर्मितवर्णवत्तिका तुलिकाद्याधार पेटिकात इत्यर्थ:, (*समुद्गकः सम्पुट कः इत्यमरः)। वर्णवत्तिका रञ्जनतुलिकाम् । पाखिखम इत्यस्य एकव-चिक्तिवान्, पपरव-सम्यक लिखितवान् इत्यर्थः, एवञ्च पर पलन- भाबडामलिं मां चितिवान् अार्याञ्च लिखितवान् इति समुदितार्थः । पार्यो तब्रामच्छ न्टीविशेषनिवडू लावामित्यर्थः । मां वक्ष्यमाणाम। वामिति । -अघम एषः, दासजनः मृत्यरूपी मन:. तवेति शेषः, बावज्ञानाल कत करय संयोग यथा यात तथा, ( क्रियाविशेषणम । "तो सुतावचलि: पुमान्" इत्यमरः) साञ्चस्लि: सन् ति भावः, तं मनसा सङ्कल्पित. मित्यर्थः, इमं वक्ष्यमाणम, पर्य प्रयोजनं, त्वां भवती, त्वत्समौपे इत्यर्थः, पर्थयते याचते । विमित्याशंसायामा-मया सह मुरतव्यतिकरण रमणब्यापारण, खिन्नैव श्रान्ता सत्येव, खापरिनिदां बाधि, एवम् पनेन प्रकारण, सरखेदाभावेऽपि इति भाव:, मा मा नन, खपिहोत शेषः । (घ) तेषु तेषु दिनेषु कारागारे विविधसुखदुःखाद्यालोचनादिवसेषु । उप- चरितम पाराधित, तव्यवहारस्थ त्यर्थः। (ड) समगच्के मिलितोऽभवम्। ("समी गम्य-इवि पूर्वध-ममधातो: पात्मने पदम् )।

·द्वितीयोछासः । [947 मुपलेभे । (च) सिंहचोषश्च कात्तकाय चार (छ) निर्भिद्य तत्यदे प्रसन्नेन राज्ञा प्रतिष्ठापितः तेनैव सुरुङ्गापथेन' कन्याऽन्तःपुरं मां पुनरनयत्। समः.. गंसि चाहं गालि कामुख विवतवार्त्तानुरक्तया (ज) राजहित्रा। अलान्तरे चण्डवर्मा सिंहवर्माऽवध तहि प्रार्थनः कुपितः चम्पामवारुणत्, अज- यच्च सिंहवर्माणं बनेन। अम्बालिका बलात् खशिवि नीत्वा 'क्षपान्त विवाहः' इति कोतुकम् (म) अब बाच्च । अहच्च धनमित्रमवोचं, 'सखे! समापतितमङ्गनाथसहायं राजन्यबलं सुगूढ़ सम्भूय पोरवडेप्तटुपावर्त्तय, ततश्च तत्तशिरस मेव (ञ) शत्रु द्रक्ष्यसि' इति । तया च तेनाभ्युपगते अहमस्य भवनमलक्ष्य स्त्रः प्रविश्य अम्बालिकापाणिम् अानौ साचिणि आदित्वमानस्य (ट) बाहुदण्डमाक्ष्य छुरिकथोरसि प्रहत्य अन्यांश्च कति-" पयान् तत्सहायान् निहत्य हतविध्व तं तहमनुविचरन् वेपमानमधुर- गात्रौं प्रियामावास्य तदानिनसुखन बुभूषु तामादाय गर्भग्रहमविशम्, अभवञ्च तव नवाम्बुवाहगम्भोरखरण (ठ) अनुग्रहोतः” इति । (च) पुनरिति ।-पुन: भूयः. प्राप्त: लब्धः, प्रभाव: तप.शति: येन तादृशम् । उपगम्य ज्ञात्वा । त्वङ्गतिं तव गन्तव्य स्थानम्। उपलेभे जातवान् । (क) कान्तकापचारं कान्त कानुष्ठितापरावे. बन्याऽन्त:पुरगमनार्थ জানুন चर्मग्वापहारिणा तेन तस्कर सम्मन्वा तदारा सन्धिखननरूपमिति भावः । समगसि मिनितोऽभव। मालिकेता-वालिकाया रागमनरी. ( परिचारिकाया:. मुखेन विज्ञता प्रकटिता, या वार्ता मम उत्तान्तः, तया परतया सवणेन जातानुरागया। क्षपान्त निशाशेधे। कोतक मङ्गलसूर्व, शुभविवाहपकस्तस्वमिति बाबत. (* कौत कन्वभिलाष स्यात...मगलेच कुतू ले। विवाद सूब गौतादिभोगयोरपि मच्यो: ॥ पति मेदिनी)। सुगूढं सगुप्तं यथा सपा, शत्रुसैन्धानामलपितभावेनेत्यर्थः । सम्भव मिचिला। उपायय अमात्मौपमानय प्रत्यर्थः। अत्तगिरस छिन्नमसक्षम । (ट) पस्य चगवर्मा। पलक्ष्यम पदृश्यं, केनापि न दर्शन योग्यमित्यर्थः, शस्त्रं यस्य तथाभूत: सन्। घनौ साचि वैवाहिकानिं साचोनत्य । पादित्य. मानस्य निक्षतः। (ढ) वेषभानेति ।-वेपमान कम्पमान, मधुरं रमणीयमित्यर्थः, गाय देतो RU .

·[६] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे श्रुत्वा स्मित्वा च राजपुत्त्रः “कथं कार्कश्येन कौँसुतम् (ड) अप्यति- कान्तः !!” इत्यभिवाय उपहारवर्माणं प्रति तवृत्तान्तवर्णने समादिदेश । इति द्वितीयोच्छासः। अथ तृतीयोच्छासः। उपहारबर्मचरितम् । स प्रणम्य अभ्यधत्त, “देव ! अहमेकदा पर्यटन् विदेहेषु क्वचित मठिकायां (क) विअमितुपेत्य काम्प वृद्धतापसोमपश्यम् । तान्तु मदर्शने- नाश्रुमुखीमालोक्य 'किमेतत् ?' इति भयोक्ता सकरुणम् अब्रवीत्- आयुग्मन् ! मिथिलाधिपतिः प्रहारवर्मा नाम मगध राजस्य राज- हंसस्य परं मित्रमासौत्। तयोश्च महादेव्यौ वसुमतौप्रियंवदे परस्परम प्रतिमं (ख) सख्य मादधाताम् । कदाचित् प्रथमगर्भाभिनन्दितां (ग प्रियसखों वसुमतौं दिदृक्षुः प्रियंवदा सह भा पुष्यपुरमगमत् । तस्मिन्नेव समये मानवेन मगधराजस्य महाजन्ये प्रवृत्ते मगधराउ दुर्लक्ष्यां गतिमाय नमवगम्य मेथिलः कथञ्चित् प्राणितः खविषयं (घ यस्या: वाशीम। अनबुभूषः अनुभवितुक च्छु: सन् । गट रहाभ्यन्त मध्यस्थ कच बा। नवा स्वागभौरम्वरेण नवीनजलधरध्वनिवत् गभीरकहरवेण (ड) कार्कश्येन ने ष्ठयण। सूतं चौरशास्त्र प्रवर्तक पुरुषविशेषम् । --- (क) विदेहेषु मिथिला प्रदेशेषु। मठियायां तु दमठे। (ख) तयोः मिथिला-मगधाधिपयोः। महादेव्यो महाराज्ञयो। अप्रतिमा अतुलनीयम् । (ग) प्रथमेति ।-प्रथमः प्रथम सत्रातः, यः गर्भ: अन्तरपत्यता, तेन पमि नन्दिताम अत्यर्थ मानन्दिताम् । (घ) मालवेन मालवाधीश्वरेण मानसारण। महाजन्ये प्रबलयुडे (“युइमायोधनं जन्यम्" इत्यमरः)। दुलंच्या दुर्गेशाम, पसम्भाव्यामित्यर्थः, गति पवल्या. यडे मगधरानः पराजिती भविष्यति इत्यस्य केनापि पर्विसत्यादि ·टतीयोच्छुासः । [७७] पथि ज्येष्ठस्य पुत्रैविकटवर्मप्रभृतिभिराकान्तं राज्यमुपलभ्य खस्रीयात् सुद्मयते बल मादि.खुएट बीपथमवगाहमानः लुवकलुप्तसर्वखः (ङ) अभूत्। अह कनीयसा तत्सतेन हत्तवर्तिना वनचरशरपतनत्रस्ता वनमबगाह्य (च) केनचित् श ने नाक्रान्ता निपतिता। मत्पाणिभ्रष्टश्च स बालः कस्यापि गोशवस्य कोड़मभ्य नीयत । सहसा तस्मिन् व्याघ्र शवरशरण निहते स बालक: शवरदारकैरपहृतः, अहञ्च मोह- विकलः केनचित् पशुपालन खटोरं नौत्वा सुस्थीकता स्वभर्तृ- रन्तिकग ननाय यावत् यते (छ) तावत् मदुहिताकेनापि यूना सह तमुद्देश- मागता। सारुदती स्वहस्तगतस्य राजबुत्रस्य किरातहतगमनम्,आत्मनश्च के नापि आरोग्यविधानं स्वस्थ याश्च पुजतेनोग्यत्तु मिष्टाया निकष्टजातिप्तंसर्ग- वेलयात् प्रत्याख्यानं, तदक्ष ने ण च तेन निर्जने वने खशिरःकतनोद्यमम्, अमुना च यमा सहसोपनौतेन तस्य दुरात्मनो हननम् आत्मनश्च उपयमनम् (ज) अषयत् । स च पृष्टः मिथिले न्द्र येव कोऽपि सेवकः भावः; यहा-दलक्ष्य गतिं पारथिमीनत्वात उचलतया धावमानाचे निविडारख मध्ये पानधनात अन्य रलक्षितां गतिमित्य थे । प्राति: पतिलेशन लब्ध-: जीवनः। स्वविषयं निगदेश, ( “देशविषयौ तू गवर्तनम्" इत्यमरः) । (ङ) खसाधान भागिनेयात, भगिनी युवादिय:. (“वनीयो भागिनेयः", इन्यमरः)। मुझ र ते: सुमनाम शदेशाधिराजात। बन्न सेन्चं, मन्ध साहाय्यमित्यर्थः । घटबीपथम परख मार्गमा अवगाहमानः प्रविशन् । लुब्ध केति ।-खुम्बक: व्याधैः, लुप्तम् पदर्शन प्रापित. दाल पूर्वकं यदीतमि यथः, सर्वस्वं समस्तधनं यस्य नाशः (च) बमेति । -वन वराणां व्याधानां, शरपतनात दापपानात मीता। पवगाह्य प्रविश्य । शवरशरे व्याधबा शबरदारक: व्याधबालकः। खमः निणप्रभोः, मिथिलाधि पस्ये चयः। यते चेष्ट । (ज) किरातहगमन व्यापारनिपतनम। तेन थेग पारोग्यः कृतः तेन। उपयन्तुं परिणे तुम । टाया अभिलषितायाः। निष्टेति । --निकृष्ट- मात्या गौचनात्या, किरातेनेति यावत, यः संसर्गः सच्यासः, तेन वैलव्यात ·[८] संस्कृतशिक्षामञ्जर्थ्याः टतीयभागे । कारणविलम्बी तन्मार्गानुसारी (झ) जातः । ततस्तेन सह आवां भरिन्तिकमुपेत्य पुत्रयोवृत्तात्तेन राजानं प्रियंवदाञ्च नितरां व्यथया- मासिव। (अ) स च राजा दुर्दैवात् ज्येउमारपश्चिरं विग्टद्य (ट) बद्धः देवी च बन्धनं नीता। हतभाग्याऽहं जोषितमधारयन्ती हातुं प्रव्रज्याम् (ठ). आश्रयम्। दुहिता तु मम अगत्या (ड) विकटवर्नमहिषौं कल्पसुन्दरी- मशिश्रियत्। तौ चेद्राजसुतौ निर्वाधजीविष्यताम् इयता कालेन तवेमां वयाऽवस्थ मासाताम् । (ढ) तयोश्च सतोदयादा (ण) नरेन्द्रस्य नेदृशीं दश वटयेयुः' इत्युक्त्वा प्रवद्धवाश्यमरादीत् । तदाकण्या हमपि वाय मुत्सृजनन्यवां, 'मातः! समाश्वसिहि, यस्ते हस्तात् प्रयुतो बालः स के नचित् मुनिना लञ्चः . संवर्धितश्च । वात्तथं महतो, (त) किमनया, सोऽहम् । मया च असौ विकटवर्मा कथन पि निहत्तुं शक्यः । मासि हत्यः कश्चिदपि ईदृक्तया नो जानाति, पितरावपि न संविदाते किसुतान्ये ? तदेनमर्थमुपायेन (थ) साधयिष्यामि' इति । - विह्वलताहेतोः, पसमिणताह मोरित्यर्थः । प्रत्याख्यानं निराकरणम, सम्प्रति. प्रकाश इत्यर्थः। নন শ্যালা ভাল। तेन प्रयाख्यातकिरातेन । अमुना सहागन बनेन। उपयम विवाहम् । (क) कारणविलम्बो केनचित हैना कतममयातिकमः। तन्मागांनुसारी , मिथिलन्द स्वैव पधानमरगा कारो। (ज) व्यायामासिव पौडयामासिव, पौड़ित पौडिताच पावत्यर्थः । (ट) चिर दौर्घशालम। विग्टह्य युद्ध कावा। (3) जातं त्यम् प्रव्रज्या सन्यासमा (ड) अगत्या उपायान्तराभावात्। निर्वाध निर्विघ्नम्। इयता: एतावता। भासाताम मल साताम् । (ग) तयोः कुमारयोः। सतो: वत्तंमानयोः, नोवतीरित्यर्थः । दायादाः ज्ञातयः, विकटवर्मादयः मारवा इति यावत् । (a). महती अनल्या, अतिविस्त ता इत्यर्थः । (घ) प्रा पनि स्थान भबः इति रहयः एतन्न गरवामीत्य यः। ईदकतया ईशरूपेण, त्वत्कषितराणपुवा।

·टतीयोच्छासः । कावगम्य - वडा सरुदितं परिष्व ज्य प्रनुतस्तनी सगङ्गदमगदत्, वरं जीव, अद्य सप्रसन्नो विधिः, अद्यैव प्रहारवर्मणि अधि' ') जाताः। अहो ! महत् भाग्यं देव्याः प्रियंवदायाः' इति सहर्ष सानभोजनादिना म मुपाचरत् । रात्रौ कटशय्या- विनोयधिमयमर्थों न साध्या, स्त्रियश्चोपधीनां महत् क्षेत्रम्, (घ) वृत्तान्तमस्या तहारण किञ्चिदारचयिष्यामि' यित एव मे सा त्रियामा व्ययासीत्, उदगाच्च भगवान् तिः । (न) च मयि अवसितदिनमुखविधौ (प) तां । तापसी - 'मातः ! कश्चिदन्तःपुरकृत्तान्तमवगच्छसि ?' इति वदति एव । । प्रत्यदृश्यत। तामालोक्य सहर्षासं "मुनि पुष्करिके ! परकम्, अयमसावक्रपया मया वने परित्यक्तः युनरप्येव- इति वदत्त्यां तस्यां मे धानवां सा हष निर्भरनिपौड़िता. : संविदाते अवगत:. (*ममो गम्य -* इत्यादिस्नेष सम्पू कविद- म)। किमुत किं किं पुन:। वनमथ विकटवण इत्वा पिवी. प्रयोजनम... उपायेन कौशलेन इत्यर्थः । रष्वज्य समालिय। प्रमुतस्त नो वात्सल्योदयात सनात घरग्धा, [रवमगि पनि प्रहारम: अधीना इत्यथः, (“यमादधिक यख. । सप्तमी कति सप्तमौ)। विदेगा: विदेशवासिनः। :शय्यां किलिन शयनं, तनु तया विदारितवंश खण्डामिविरचितशय्या- ( “कटशिलिनको” यमर:)। विनीपधिम उपधि (कपटोऽस्त्री व्याज दम्भीपचय छद्म कोतवे इत्यमरः) । महतवम कपट... पा: वडात:, वडासकाशादित्यर्थः । तवारण अन्त:पुरततान्तजाम :परिष्यामि विधा स्वामि, भावरिष्यामौत्यर्थः । विद्यामा राति:। ४ता सहसदीधिति: सहसकिरण:, सूर्य प्रत्यर्थः। सितेति ।-सितः समापितः, दिनमुख स्य. प्रत्यूषख, विधि: विधानं येन तस्मिन् ।।

·[८०] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे चिरं प्राद्य मिल य सान्विता मया राजान्तः पुरवत्तान्तमाचख्यो, (फ) 'कुमार ! कामरूपेश्वरस्य कलिन्दवर्मणः कन्या कल्पसुन्दरी नाम • कलासु रूपे च असरसोऽयतिक्रान्ता पतिमभिभूय वर्तते, पतिस्तु वडवरोधोऽपि तदेकवल्लभः' (ब) इति । तदाक प्योहं तवायसर्पभूतया राजमहिष्याः भर्तरि वेषं क्रमेण कोशलेज सम्पाद्य आत्मनः प्रतिक्रतिमभिलिख्य मन्मात्रा तये मत्त- काशि ये (भ) प्रहितवान्। सा तु चित्रोयमाणा (म) तदवलोक्य 'ईदृशं सौन्दव्य देवेऽपि कुसुमसाय के न सन्निवते, केनेदमालिखितम् ?' इति समादृतवती। दृष्ट्वा सा सम धालो सस्मि तनवादोत्, 'दाँव ! सदृशमा शापयसि, भगवान् मकरकेतुरेवं सुन्दर इति न शक्यते वक्तं, तत् यदि ईदृशः पुमान् स्यात् स किं लगाते ?' (य) इति। तयोक्तम्, “अम्ब ! किमु यते, शरीरं जीवितं हृदयमिति, सर्वमेतदत्यल्लमानहञ्च, (र) ततोन किञ्चिल्लप्साते? न चेदयं विप्रलम्भः (ल) तदमुष्य दर्शनानुग्रहेण यथा (फ) सांखं मानन्दा यथा सथा। हपगिभरनिमोडिता आनन्दाति- शय्यन अभिभुता। पाचग्यो. वर्णयामा म । (ब) कलाम चतुःषष्टिविशिल्पविद्याम् । अभिभूय पराजिय. वशी- कत्येत्यर्थः. प्रति प्रतिपाधिपत्य विस्तायोति भावः। बवरोधोऽवि महुदारोऽपि, बहुमत्रो कोऽपो यथैः. (“पवरोधस्तिरोधाने रागदारेषु रहे" इति मेदिनी)। तदिति । मा कन्य सुन्दरी एव. एका के पा. वनमा पियतमा यम्य तादृशः। (भ) तयैव तापस्या: कन्धया पृ करिव । अपम भतया चार स्वरुपया । मन्मावा मम धावा, इसापन्या इत्यर्थः । तस्यै कल्प मुन्टय । मत्तकाशिन्छ बरबगिन्धे, मुन्दषु श्रेष्ठाथै इत्यर्थ:. (“वरारोहा मत्त काशिगुत्तमा वरवर्तिनी- इत्यमरः)। (म) सा कल्प सुन्दरी। चिवीयमाणा पाश्चयं मन्यमाना, विस्मयाधिक्यात वियत पाचर्य माणा इत्यर्थों वा। (य) सहशम उचितम । लसाते ? प्रासाति? (२) शरीरमिति।-शरीरं गोषितं हृदयं लसाते इत्यन्वयः । बनाई अयोग्य, तस्येति शेषः। .or. rarmr मिति यावत।

·टतौयोछासः । [१] चक्षुश्चरितार्थं स्यात् तथा कार्य्यम् इति । अन्यच्चातिगोप्यं कथयामि, मम तातस्य राज्ञा प्रहारवर्मणा परं सख्यमासीत्, मातुश्च में मानवत्या देवी प्रियंवदा सखो आसौत्, ताभ्यां पुनरजातापत्याभ्यां समयः (व) कृतः, 'आवयोः पुत्राय दुहिटमत्या दुहिता दया' इति । तातस्तु मां जार्ता प्रनष्टपुत्ला (श) प्रियंवदेति विकटवर्मणे दत्तवान् । अयन्तु निठुरः कामोपचारषु अविचक्षणः मृषावादी (ष) न रोचते मे भर्ता। परलोकभय- ञ्चैहिकेन अन्तरितम्, अतोऽमुना यूना मामद्य श्वो वा समागमय' (स) इति। तदाकर्ण्य सा मदन्तिकमेत्य तत् सर्व निवेद्य ‘अतःपरं भर्तृदारकः प्रमाणम्' इत्यत्वा विरराम । ततोऽहं तन्मुखात् राजमन्दिरसंविभागं सम्यक् ज्ञात्वा तां पुष्करिका कृतसङ्केतां (ह) राजमहिष्याः सन्निधौ सम्प्रेष्य निशायां शयनगतो व्यचिन्तयं, 'सिद्धप्राय एवायमर्थः, किन्तु परदारपरामर्शात् धर्मव्यतिक्रमः स्थात्, स चार्थकामयोईयोरधिगमे नीतिं न बाधते, प्रत्युत (क) पित्रोद्धारसम्पादनेन . (4) पतिगोप्यम पत्य गोपनीय विषयम, अन्येन केनापि अज्ञातमित्यर्थः । ताभ्यां मान वतीपियंवदाभ्याम। अज्ञातेति बजाते पनुत्पन्ने, पपत्ये सन्ताने ययोस्ताभ्याम, अपत्योत्पत्त: मानवेत्यर्थः । समय: शपथः, ( “समय: शपथाचारकाल. सिद्धान्त संविदः” इत्यमरः)। (श) प्रनष्ट पुवा मृतपुवा अपहतपुवा वा, ( "नशः पान्तस्य इति सूवेण प्रनष्टेत्य व पात्वाभाव:)। (ष) कामोपचारेषु पनाकोड़ादिव्यापारेषु । अविचक्षण: अनभिज्ञः। भूषाबादी मिथ्याभाषण पोखः । (स) ऐहिकेन 5. गति पनुभूयमानेन, दुःखेनैति दुःखेनेति शेष:। चन्तरित तिरोहितं, दूरीभूत मित्य थे: । समागमय संयोजय । () रानमन्दिर विभाग सनिवेशक्रमम । तेति- कथित इति भाव:, सखत: अभिसरस्थानं यथा यस्यै वा तादृशोम । (क) सिद्धप्रायः पायम: सफल:। यमर्थः पिवी: बन्धनमोचन-कल्प- सुन्दरीलामपयोगनमित्यर्थः । परदारपरामर्थात् परस्त्रीसमगांत । धर्मव्यतिकमः धर्मखमम, अधर्म इत्यर्थः । सः धर्मव्यतिक्रमः। अधिगमे लाभ। नीसं वायं, न बाधते न लायति, नीतिशास्त्रेण स न विरोधमावतीत्यर्थः । प्रत्युत वैपरीत्येन । লবন :

·सस्कृताशक्षामञ्जय्याः टतायभाग । महान्तं धर्ममावहति। एतदाकर्ण्य देवो राजवाहनः सुहृदो वा किं वक्ष्यन्ति' इति चिन्तापर एव निद्रामभजे ; दृष्टश्च स्वप्ने भगवान् भर्ग: प्राह, 'सौम्य उपहारवर्मन् ! मा अत्र संशयः कार्य:, त्वं मदंशः, असौ च मत्तकाशिनी सुरसरित, अम कदाचित् गणपति: जलक्रीड़ां कुर्वन्नवा- तरत्, सा तु सपनौतनयविहितां विलोड़नाममहमाजा तमशपत् 'एहि मर्त्यत्वम्' (ख) इति। सोऽपि अहेतुकशापप्रदानात् कुपितस्तां शशाप, 'यथा इह बहुभोग्या तथा प्राप्यापि मानुष्यकमनेकसाधारणौ (ग) भव' इति। इत्थं प्रतिशप्ता सा सुदुःखिता मामेत्य सगङ्गदमगदत्, ‘नाथ ! भवञ्चरणनिरताऽहं गजाननेनेत्थं शप्ता।' तदाकण्यं सनपण मयोक्तं, 'प्रिये ! न अस्य शापोऽन्यथा भवेत्, परमहं त्वदनुग्रहार्थं विधा भूत्वा (घ) विकटवर्मोपहारवर्मरूपाभ्यां मर्त्यलोकेऽवतरिष्यामि । त्वं काम- रूपेश्वरस्य कन्या कल्पसुन्दरी नाम भूत्वा ज्यायसा मदंशेन विकटवर्मणा किञ्चित् कालं सङ्गता ततस्तस्मिन् खमूवेिव लयमुपगते उपहार- वर्मणा मत्कनिष्ठेनांशेन साकं (ङ) चिरं विविधसुखमनुभविष्यसि ।' तदय- मर्थों भव्यः, (च) मा अल शङ्का कार्य्या' इति । (ख) भर्ग: र:. महादेवः इत्यय:, ( "इर: सरहरी भर्ग:* यमरः)। पम बल्पसुन्दौलामविषये। पौ कल्पमुन्दरी। सुरमरित् देवनदो गङ्गा, गझा एवं मानयोकपेष पवतोष इत्यर्थः। प सुरसरितम । अवातरत प्रवतोयान्। सपनोति।-सपना: पावत्याः, समयेन पुष गणेशेन, विहितां साम। विखोपमाम पागोड़सम, पवगाउनमित्यर्थः । असामाना सोढ़ मशक्या। एकि प्राप्रति स्यर्थः। मत्यत्वं मानवत्वं, मनुष्य जन्म इत्यर्थः । (ग) मा गणपतिः। 1 सुरलोके। बहुभोग्या सबंजनोपभोग्या, सर्वसाधारणमामबगामात विषगवाक्षेति भावः । मानुष्य मानुषमाम्। चमेकेति।- अनेकेषां बनाना, साधारणी तुल्या. समानोपभोग्या प्रत्यर्थः। (घ) रिचा भूत्वाचामानबह येन विभज्य इत्यर्थः । (ङ) न्यायमा ज्येष्ठेग. प्रथमायतीत्यर्थः । तस्मिन् बिबटयममा समूतौ निहितीय पे, उपकारवपरितोयशरोरे इत्यर्थः। वयम् पदमन, मिसौभाषामन्यः। उपगते प्राप्ते। सामा। (१) अपमधः कल्पसन्दर्या समागम: विषटरमपी रिमाप वस्तु । मान्यम् अवयश्रापोव्यर्थः ।

·अहञ्च ततक्षणप्रतिबुद्धः कथञ्चित् तदहर्गमयित्वा समागतायां निशायां सञ्चरत्सु तिमिरेषु नौलनिवसनः खङ्गपाणिः माटनिर्दिष्टान्तःपुरसत्रि- वेशस्मरणेन सोत्साहं पूर्वसनैतितं माधवीलतामण्डपं प्रविश्य कान्तया सह समगंसि। (छ) तालिङ्गनश्च तां विशाललोचनामनगलकलपलापिनी यथाकाममरौरमम् । (ज) ततश्च मां निर्यान्तम् (झ) आलोक्य सा दौनानना सवाष्यमाचष्ट, ‘नाथ ! यदि प्रयासि, प्रयातं मे जीवितं गणय, नय मामपि यथा ते रोचते' इति कृताञ्जलिं तामवादिषं, "प्रिये ! कः पुमान् ईदृशी कामिनों न कामयते ? (अ) यदि मयि अनुरागस्ते निश्चलः, तदाचराविचारं मदुपदिष्टम् ; दर्शय राज्ञे मच्चित्रपट म्, आचच च 'किमियमाकतिः सौन्दर्य्यस्य परां कोटिमारूढा (ट) न वा ?' इति । 'वाढम्' (ठ) इति स नियतं वक्ष्यति । पुनश्च ब्रूहि, 'यदि एवम्, अस्ति काऽपि तापसी नानादेशभ्रमणलब्धवैदग्धा (ड) मन्माटभूता, तया इदमा- लेख्यरूपं प्रदर्श्य अहमुक्ता, पुत्रि ! अस्ति तादृमन्त्रः, येन त्वमुपोषिता पर्वणि विविक्तायां भूमी पुरोहिते तमुक्त हुताशने नक्तमेकाकिनी (क) तरक्षो तखिनेक समये. स्वप्नदर्शनात परपण व इत्यर्थः। प्रतिबुध्य नागरित्वा। गमांयत्वा पतिवादयित्वा । सदरमु समागच्छ सु, सन्चात प्रत्यर्थः । तिमिरे पक्षकारेषु। नौलनिवसन: कणवर्णवस्त्रपरिहितः । माविति। -मावा अपमावा. धावा इत्यर्थः, निर्दिष्टः सथितः इत्यर्थः, यः चन्त:पुरसनिवेश: अबरोध संस्थानं. तम्य भरणेन था। समगसि समतोऽभूवम् । (ज) पनर्गलेता-पम निरन्तरं, कलम पव्यक्त मधुरं, प्रखपति भाषने प्रति साहशीम। परोरम रमपम काम । (झ) नियन्तिं प्रतिहमानं, प्रस्थानोन्म खमित्यर्थः । (ब) ईहशीम एवंविधां, त्वत्तल्यामित्यर्थः। शामयते ! प्रार्थयते। (ट) भावच्च कषय। पर कोटिं परमोत्कर्षम, (“अत्युत्कर्षाश्रयः पीयः" इत्यमरः)। पाढ़ा प्राप्ता इत्यर्थः । (ठ) वाद भशम, अत्यमित्यर्थः, निश्यमिति यावत, यहा-वाद प्रतिमाने, खोकरीमौत्यर्थः, ("भनतिजयोबांदम" इत्यमरः) । (ड) नानेति ।-नानादेश धमोम विचरणेन, लवं प्राप्न, बदरचा पाणि, बिपिविषये पमित्रता इत्यर्थः यया ताशी।

·1८४] सस्कृताशमामाच्या पगा। शतं चन्दनसमिधः शतमगुरुकामानि कर्पूरसुष्टो: (ढ) पट्टवस्त्राणि च हुवा भविष्यस्येवमारुतिः। ततश्चालयिष्यसि घण्टा, घण्टारवाऽऽहतश्च भर्ता तुभ्यं स रहस्यमाख्याय निमोलिताक्षो यदि त्वामालिझेत् इयमा- कतिस्तमुपसङ्घामेत्, त्वन्तु यथापुराऽऽक्क तिरेव (ण) भविष्यसि । यदि भवत्ये राने च एवं रोचत तदा अविचारमिदमनुष्ठीय तां, न अत्र विसंवाद- शङ्का (त) कार्या' इति। अतो वपुश्चेदिदं त्वाभिमतं, सह सुहृद्भिः मन्त्रिभिः पोरवर्गेश्च स मन्त्रा तदनुमतेन कर्मणि अस्मिन् अभियुज्यताम् (थ) इति। . स नियतमभ्युपेष्यति । ततश्च त्वं तकनमस्मिता विकटवर्माणं कणे एवमालपिष्यसि 'धूच ! त्वमकतज्ञः, मदनुग्र हलच नापि रूपेण लोकलोचनोत्सवायमानेन मत्सपनीरभिरमयिष्यसि, न अहमात्मविनाशार वेतालो थ.पनमाचरे यम्' (द) इति । श्रुत्वदं त्वचः स यत् वदिष्यति तन्मह्यं ज्ञापयिष्यसि ।। साम्प्रां मत्पदचिह्नानि च उपवने पुष्करिकय (द) येम मन्ते । उपोषितातोपवामा। पर्वणि पमावायां तिथौ विधिनायां ननन्यायां विशडायां बा। हुसमुक्ते आदी हुत: वहीमः, पश्चा मुक्तः परित्यक्ताः सखिन् । चन्दन समिधः शेतचन्दनकाष्ठानि । कर्पूरमुष्टि पल मितान् भुष्टि परिमितान् वा रान. ( "मुष्टियो: पले ति मेदिनो)। (प) चालयिष्यसि अान्दा चयिष्यसि बादयिष्यमीत्यर्थ । घण्ट्रतिा- घण्टारवेष घण्टाध्वनिना, पाहुत: कताह्वान!: घण्टारवश्वग्रोन समागत इत्यर्थः रहस्यं गोपनीयतान्तम । भत्ता तब पतिः। ग्यमालति: चिवथा मूर्ति तं तव पतिम। इपसामेत् समच्छेत् । यथाराऽऽति: पूर्व ते यथा आका खात वारश्येव भाक्तांतरित्यर्थः । एवं मूति परिवर्तनविषये। दिसंबादशहरा विप्रलम्भ संघर प्रतारणापूर्ण व्यापार इति सन्देश इत्यर्थः । (“विप्रलम्भो विसंबाद: इत्यमरः)। (घ) अभिमत सम्मत, मनो मौतमिययः । तदनमतेन सुहदमात्यादी सम्मतिक्रमेध। अभियुज्यतां प्रात्य तामित्यर्थः । (द) तेति ।-तं प्रकटितं, प्रदर्शितमित्यर्थः, कतकं कविम, नर परिहासहास्यं बया नाशो सतो। लोकेति । खोकानां जनानां, लोचन नवयो:. उत्सवायमानेन आनन्दमुन्पादयता। भमिरमयिष्यसि सुरतकौर । " ·टतीयोच्छासः। [५] प्रमाजय' (ध) इति । सा तया' इति शास्त्रोपदेशमिव मदतमादृत्य अटप्तसुरतरागेव कथमन्यन्तःपुरमगात् । अहमपि यथापूर्व (न) निर्गत्य खमावासं प्रत्ययासिषम् । अय सा तथैव तमर्थमन्वतिष्ठत् । अतिष्ठच्च स टुर्मतिः तन्मते, अभ्रमच पीरजानपहेछु (प) इयमद्रुतायमाना वार्ता, बृहस्पतिप्रतिमबुद्धि- भिरपि मन्त्रिभिः अनुमोदितं, 'यद्येवं नान्यदतःपरमस्ति किमन्यद्भुतम्, अचिन्त्यो मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः' इति प्रसृततरेषु लोकवादेषु प्राप्ते पर्वदिवसे प्रगाढ़ायां तिमिरनिपोड़ितायां प्रदोषवेल याम् अन्तः- प्रोद्यानादुदगमत् महान् धमसच्चयः । (फ) क्षोराज्यदधितिलगौरसर्षपवसा- मांसरुधियाहुतीनां परिमलः पवनानुसारी दिशि दिशि प्रावासोत् । अथ प्रशान्ते च तस्मिन् धूमोहमे स्टहोद्यानम् (ब) अहमगमम् आगमञ्च सा गजगामिनो ; आलिङ्गा मां सस्मितमभाषत, 'धूर्त ! सिद्धं ते समोहि- तम्, अवसितञ्च पशुः (भ) अप्तौ । अमुष्योपत्रलोभनाय त्वदादिष्टया दिशा मयोक्तं, 'किनव! न सावयाभि सौन्दर्य, त्वमेवं-सुन्दरी सूत्वा अप्सरसा-. मपि स्पृहणीयो भवियसि किमुत मानुषीणां, मधुकर इव निसर्ग- . सन्तोषयिष्याम वेतानोत्थापनं भूतविशेषोत्पादनम् । पाचरेयम् अनुतिष्ठेयं. कुर्यामित्यर्थः । () नाथ मोञ्छ ध, विनोपयेव्यथः () यथापूर्व पूबानुरूपं, येन क्रमेण पागतः तेनैव कमेणे त्यर्थः । (प) अभमत् प्राचरत, प्रचारिताऽभवदित्यर्थः । पौरजानपदेषु. पुरवासिषु: नगरवामिषु च। (फ) पचिन्यः चिन्तयितुमशकाः, दुध चयः। प्रसृततरेषु अरथे विस्ववि जातेषु । प्राले मलागते। प.बंदिवसे पमावस्यायां तिथौ । तिमिरनि डि तायाम् भन्ध कागबतायाम प्रदोषवेलायां निभामुख समये । उदरामत् उतानित्यर्थः ।। धमलय: मशि: (ब) होझानं पटइल नमुपवनन । (भ)- लिई मफलम समोहितं चेष्टितमः अभिलाष इति यापा.. प्रबसिवः अवसानं गतः, विनय इत्यर्थः । पशः पशवत् निर्बोधः इत्यर्थः ।

·चापलात् यत्र क्वचिदासज्जांत (म) भवादृशा जनः बात। तन तु पादया- निपत्याभिहिलं, "प्रिये ! क्षमख मत्कृतानि दुष्कृतानि, मनसा अपि न अतःपरं चिन्तयेयम् अपरनारौः, त्वरख प्रक्रते (य) कर्मणि' इति।' एवमालपन्तौं तां समालिङ्गा पुनःपुनश्चुम्बित्वा 'इहैव कुरुक्कगुल्मगर्भ तिष्ठ यावदहं साधयेयं (र) कार्य्यन्' इति विसृज्य उपसृत्य च होमप्रदेश घण्टामचालयम् ; अक्रूजच्च सा तं जनं कृतान्तदूतीव (ल) आयन्ती, आयासौच्च राजा तं देशम् । अगुरुचन्दनानि जुड़तं मां दृष्ट्वा शङ्का- पत्नमिव तं सविस्मयं विचार्य तिष्ठन्तमब्रवं, 'ब्रूहि सत्यं भूयोऽपि भगवन्तं चित्रभानुं (व) साक्षीकय न चेदनेन रूपेण मत्सपत्नोरभिरमयिष्यसि, ततल्वयि इदं रूपं सङ्ग्रामयेयम्' इति । स तदेव 'देव्येवेयं नोपधिः' (श) इति सञ्जातप्रत्ययः शपथाय प्रावर्तित ततः स्मित्वा पुनर्मयोक्तं, 'कथय कानि तै रहस्यानि, तत्कथनान्ते च त्वत्स्वरूपभ्रंशः' (घ) इति । सोऽब्रवीत्, 'अस्ति बद्धो मत्यितुः कनीयान् भ्राता ग्रहारवर्मा, तं विधानेन व्यापाद्य अनोण दोषं ख्यापयेयमिति मन्त्रिभिः सहाध्यवसि- (म) दिशा मार्गेण, रीत्या प्रत्ययः । साधयामि सम्यादयामि। निसर्ग: चापलात स्वाभाविकचाञ्चल्यात् । पासज्जति पासतो भवति। (य) प्रकले प्रस्तुते. प्रकान्ते इत्यर्थः, चिकौर्षिते इति यावत । (र) कुरुवकैति ।-करुव कापाम परुणपुष्पझिण्टौनां. ("रोयकस्तु झिण्टो स्थात् तस्मिन् कुरुवकोऽरुणे" इत्यमरः ) गुल्मस्य स्तम्ब न्य, गुच्छ खेत्यर्थः, (“प्रकाण्ड सम्बगुल्मौ" इत्यमरः ) गर्भ अभ्यन्तरे । साधयेयं सम्पादयेयम। (ल) होमप्रदेश यव होम: कत: तत्स्थानम् । अकूगत् अध्वनत् । सा घण्टा। तंगनं विकटवर्माणम् । कृतान्तद्वतीय यमदूतोव । (व) जुह्वरम पाहुतिं ददानम्। चित्रभानुम् अग्निम, ("अग्निर्वैश्वानरी वह्निः...चिवमानविभावसुः इत्यमरः) । (श) उपधि: कपदः, कृपनेत्यर्थः, ("कपटोऽस्त्री व्यागदम्भोपाधयम्छन. देस" इत्यमरः)। (घ) बखरूपभ्रंशः तब साभाविकावारख पायाभावः, चिबद्दष्टरूप- शातिरिति भाव।

·तम् । (स) अनुजाय विशालवमणे दण्डचक्रं पुण्डाभियोगाय दित्सितम् । (ह) पौरवृद्धः पाञ्चालिकः परित्रातश्च सार्थवाहः खलतिनानो यवनात् वज्रमेकं वसुन्धरामूल्यं लवीयसा मूल्येन लभ्यमिति ममैकान्तेऽमन्त्रये- ताम् । (क) र हपतिश्चममान्तरङ्गभूतो जनपदमहत्तरः शतहलिरलीकवाद- शोलमवलेपवन्तं दृष्टग्रामण्यमनन्तसौरं जनपदकोपन घातयेयमिति दण्ड- धरानुद्वारकर्मणि मत्प्रयोगान्नियोक्तमभ्युपागमत् । (ख) इत्थमिदमचिरं (स) विषान्नेन विषमभोज्येन । व्यापाद्य विनाश्य। पजीर्ण दोषम् पनौण जनितविसूचिकादिरोगेण मृतमित्यर्थः । ख्यापचेयं प्रचारयेयम् । अध्यवसितं नियोकतं, मन्त्रयित्वा स्थिरीकतमित्यर्थः (१) दण्ड थकं सैन्य समूहम्। पुण्डाभियोगाय पुण्ड्र देशाकम पाय । दिसितं दातुमिष्टम। (क) पाञ्चालिक: तन्नामा पुरवासिषु कषित् तदः । परिवात: कस्या अपि विपदः परिरक्षित:। सार्थवाहः कश्चित बणिक, तन्नामा कश्चित जनो वा । बज्र और कम। वसुन्धरामूल्य वसुन्धरा पृथिवी एव, मूल्यं यस्य तादृशं, सर्व- पृथिवौविनिमयेनापि सङ्गाद्यमित्यर्थः, मामूल्य मिति यावत् । लघीयसा पत्थ ल्पेन । मम मया सह इत्यर्थः ( सम्बन्धविवक्षया षठो)। पमन्त्र येतां मन्त्रणाम अकुरुताम् । रहपत्ति: रहस्य:, ( "भवेत ग्रहपतिः पुंमि एस्थेऽपि च सविणि" इति मेदिनी)। अन्तरगभूत: हितोय हृदय स्वरूपः, अतीव विश्वासमाजमित्यर्थः । जनपदमहत्तर: जनपद देशमध्ये इत्यर्थः, महत्तर: अतिमहाम. नागरिकोष्ठ इत्यर्थः । यतालि: पतसहाकलाअलेन कृषि कर्मकारीत्यर्थः । अलीकवादमौल निरन्तरमिथ्याभाषिणं, सतहले: प्राधान्येन सेयः सन् लोके बथाs पादचारक- मिति भावः। पवलेपवन्तम् अहङ्कारिणम्। दुष्ट ग्रामण्यं टुराचार ग्रामाध्यक्ष, प्रहारबमलि सानुरागमति भावः। अनन्त सौरं तन्नामानं कमपि मनम्। जनपदकोपेन देशवासिनां क्रोधेन, टुशील तथा जनपदवासिषु कैऽपि तखिन् न सन्तुष्ट। इति प्रस्याप्य इति भावः । घातवेयं नाशयेयम्। इति एवं मन्त्रयित्वा। दण्डधरान् रचिक पुरुषान्, दण्डव्यापार नियुतानित्यर्थः । सज्ञारकर्मचि उत्पाटन- क्रियायां, विनाशव्यापार इत्यर्थः । मत्प्रयोगात् मम पादेशात् । नियोक्तं प्रवत्तयितुम् । अभ्युपागमत् खीचबार ।

·प्रवृत्तं (ग) रहस्य न्।' इत्याकये तमहम् ‘इयत्तवायुः,उपपद्यख स्वकर्मोचितां गतिम्' इति छरिक्रया द्विवातत्य कृत्तमा तस्मि नेव सप्तार्चिधि (घ) अजुहा, अभू चासो भस्म जात्। अथ स्त्रोस्वभावविहला प्राणवल्लभां समाश्वास्य हस्तकिसलये ग्रहोत्वा गत्वा च तदृहम् आइय च तदनुमत्या सर्वाण्यन्तःपुराणि सद्य एव सेवा (ख) दत्तवान् । ततो विस्मितान् तान् सर्वान् विमुच्य शय्याररहे तथा कान्तया सह प्रविश्य तामभिरमयन् क्षण भिव तां जिशान नेत्रम्, अध्यगमञ्च (च) तमुखात् राजकुलस्य शोलम् । अथ उपसि जावा कृतमङ्गलो मन्त्रिभिः समागतस्तान् अवादिषम्, “श्राा ? रूपेण व परिवत्तो मम खभावः, य एष वित्रानेन हन्तु- मिष्टः पिता (छ) मे, “स मुक्त्वा स्वमेव राज्यं भूयोऽपि ग्राहथितव्यः । पिटव इसुष्मित् शुश्रूषायैव व महे, न हि अस्ति पिटबंधात् पातकम्' इति। भ्रातरं विशालवर्माणमाइय उक्तं, 'वस ! न मुभिक्षाः साम्प्रतं पुड़ा, उपद्रुता राष्ट्रं नः सुभिक्षमभिवेयुः, (ज) अतो न अद्य यात्रा कार्य्या' इति। नगरवृद्धाववादिषम्, ‘अल्पीयसा मूल्येन महाह वस्तु न क्रेतव्यम्, अनुरूपेणैव (झ) मूल्यन क्रीयताम्' इति। शतहलि- ते । (ग) अधि प्रवृत्तं सम्प्रति उपस्थितम । (घ) इयत एतावत् पर्यन्तम । पाय: “जोषितकाल: । 'उपपद्यस्व लभख । तमा छेद नक्षणे पद । सप्ताििष भग्नौ, ("निश्वानरो वह्निः...सप्ताचिदमुना शुक्रश्चिवमा नुविभावसुः” इत्यमरः) । (ङ) तशिल ये पाणिपल्लवे। अन्त:पुरणिपन्तपुरवासिनो मनान् । सेवा परिचय्यांम। (च) अभिरमयन् मरत कौड़या सन्तोषयन्। अध्यगमम अज्ञासिषम् । ममा गत: मिथिताः। परिवृत्त: परिवर्तितः, अन्यथाभूत इयर्थः । पिता पिवतुल्यः पिटव्य: इयर्थः । १ (ग): न सुभिक्षा::न' सप्राप्यभिक्षा:, दुर्भिक्षपीड़िता इत्यर्थः । पटुता: भाकान्ताः । न: अम्माकम् । अभिवेयु: आकामेयु::, मुभिक्षे अमाक राज्ये उपद्रव कुट वियर्थः। .: (झ) नगरत हो, वो जमरवासिनो पाश्चालिक सार्थ वानी। महा महामूल्यम् । पवरूपेण चितेन। ... (छ) ·प्टतायाात.। wimmam धोक्तवान्, 'योऽसौ अनन्तसोरः प्रहारवर्मणः पक्ष इति निनाश- विषितः, सोऽपि पितरि मे प्रक्रतिस्थे किमिति नाश्वेत? तत् त्वयाऽपि न अत्र संरम्भः (अ) काटी:' इति । ते च सर्वे सर्वमेतदाभिज्ञानिकमुपलभ्य ‘स एवायम्' इति मिश्चि- न्वाना विस्मयमाना मां महादेवोच्च प्रशंसन्तो मन्लबलानि च उद्घोष- यन्तः बन्धनात् पितरौ मोचयित्वा स्वं राज्यं प्रत्यपादयन् । (ट) अहञ्च सर्वमिदं तया मे धात्रया आचेष्टितं पितरौ अवगमय्य प्रहर्षकाष्ठाधि- गतयोस्तयोः पादमूलमभजे, अभन्ये च यौवराज्यलक्ष्मया तदनुज्ञातया । (8) इथं सिमझामो देवपाद विरहदुःखदर्भगान् भोगान् उपमुञ्जानः भूयो- ऽस्य पिटसखस्य सिंहवर्मणः लेख्वात् चण्डवर्मणः चम्पाऽभियोगमक- गम्य 'शत्रुबधो मित्ररक्षा च उभयमपि करणीयम्' इति अलघुना सैन्यचक्रेण अभ्यसरम्, अभवञ्च भूमिः (ड) त्वत्पादपद्मसाक्षात्कारा- नन्दराशेः” इति । श्रुत्वेत्तद्देवो राजवाहन: सस्मित मवादीत्, “पश्यत, पारदारिकमुपधि- (ब) मिनाशयिषित: नायितुभिटः। कतिस्थे स्वाभाविकीमवस्थामधिगते, निजराज्याधिक इति भावः । संरम्भ: कोपः। (ट) आभिज्ञानिक विकट में शामिति प्रत्यायक, वाक्य समूहमिति षः । महादेवौं कम्य सुन्दरीन । बन्वनात काराग्रहात् । प्रत्यपादयन् पाप यन्. पितरौ खराव्ये प्रतिष्ठितौ अकुटम् इत्यर्थः । (ठ) प्रति -प्रन्य प्रभूतानन्दस्य, बाष्ठा उत्कर्ष:, सामधिगतयोः प्राप्तघी:, ("काठोक स्थिती दिशि रत्यमरः)। पमजे सेवे। प्रभज्ये असेव्ये, प्राश्रिये प्रत्ययः । तमुजातया पित्याग्यामनुमतया । (ड) टेति। -देवस्था सुधराजय भवतः, पादयोः परायो:. बिरहा वियोगेन, चरणसेवाभावेने यर्थः, बत् दु.खं के गः, तेन दुर्भगान् पप्रियान् । लेख्यात पविकात: । पम्पाऽभियोग... चम्पानगरा कम पम् । अनुषधः पगड व मंगो मालवेशा. मात्यत्वात मालवे ग्रेग च राजहंसस्य राज्यरात चण्ड वर्मयः शवत्वं बोन्यम् । पखघुना महला, प्रभूतेने त्यध: 1. सेन्य च केष अन्य समूहेन । अन्य सरम् अभ्यगच्छम् । भूमिः भाजन, पानमित्ययः।

·युक्तमपि गुरुजनबन्धमोक्षहेतुतया दृष्टामिनबधसाधनतया राज्यलाभ- मूलतया च पुष्कली (ढ) अर्धधर्मावत्ताधयत् । किं हि बुद्धिमद्भिः प्रयुक्त न अभ्युपेति शोभाम् ?” इति अर्थपालमुखे दृष्टिं निधाय" "ब्रवीतु भवान् आत्मीयं चरितम्” इत्यादिदेश । इति टतीयोच्छासः। अथ चतुर्थीच्छ्रासः। अर्थपालचरितम् । सोऽब्रवीत्, “देव ! अहमपि भवदन्वेषणेककर्मा पर्यटन् कदाचित काशीपुरीमेत्य . मणिकर्णिकायामुपस्पृश्य भगवन्तमन्धकमथनमभिप्रणम्य प्रदक्षिणं कुर्वन् कवि पुरुषमा यामवन्तमाबध्यमानपरिकरं रुदितोच्छून- ताम्रदृष्टिम् (क) अवश्यम्, अतक्रय न, कर्कशोऽयं पुरुषः कापण्य मिव वर्षति मानतारेण (ख) चक्षुत्रा, आरम्भश्च साहसमनुवदति; नूनमसौ प्राणनिस्पृहः किमपि घोरव्यसनमूलं कच्छं प्रपित्यते' (ग) इति । अपृच्छमेनं, ‘भद्र ! (ढ) पारद्वारिक परी गमनम्। उपधित कपटयुक्ती. कपटवात अवयं- मि यर्थः। पुको पतिशोभनी, पत्यत्कृष्टो इत्यर्थः, ("श्रेयान् ज्ये : पुष्कल: स्यात् सनमसातिशामने" इत्यमरः) म (क) मणिशशिकायों काशी पूरी स्थ तीर्थमिशेष । उपस्पृश्य पाचम्य स्नात्वा या, ("उपस्पर्शः स्पर्शमा नानाचमनधोरपि इति मेदिनो)। अन्धकमधन म पन्धका- मुरनाशनं शिवम। प्राथामवन्तं दौओंकारम । आशामवन्तं दौघांकारम । बाबध्यमानेति । प्राबध्यमानः पारच्यमामः, परिकरः कक्षाबन्धः येन तवामृत: ("कताबन्धः परिबर: इति वैजयन्ती )। रुदितेति । -कदितेन रोदनेन हेतुना, अच्ने स्फीते, तामे तामवणे, भारत इस्य थे:, दृष्टी नेवयं यस्य तथाभूतम् । (ख) कर्कश: कठिनः, कठोरदर्शन इत्यर्थः। बावं दैन्य, विषादमित्यर्थः । লনায় লিয়াকী । । (ग) पारमः अध्यवसाय:, परिबरबन्धनादिरूप इत्यर्थः । सासम् अवि- বিনা। ঋলুৰবি ঝুষি, সামঘৰীল। দাখলিছ জীৰললি, ·चतुर्योच्छासः । [१] सन्नाहः (घ) अयं साहसमवणनयति, न चेत् गोप्यं श्रोतुमिच्छामि ।'स मां सबहुमानं (ङ) निर्वण्य ‘को दोषः ? श्रूयताम्' इति क्वचित् करवीरतले मया सह कथामकार्षीत् ।- 'सौम्य ! अहमस्मि पूर्व कामचारी (च) पूर्णभद्रो नाम । पित्रा प्रयत्न संवड़ितोऽपि देवगत्या चौयं व्रत्तिः आसम् । अथ अस्यां काशीपुयां वैश्य श्रेष्ठस्य कस्यचित्गेहे चोरयित्वा अपहृतवस्तुना अभिग्राहितो (छ) बद्धः । बढे च मथि मृत्यु विजयो नाम हिंसाविहारी मत्तगजः पश्यतः कामपाल नाम्नः प्रधानामात्य स्य शासनात् मां प्रति महावेगेन समापतत् । मधा च निर्भयेण निर्भस्वितः भौतवन्नावर्तत । (ज) तदवलोक्य मन्त्री मामाझ्यावादीत्, ‘भद्र ! मृत्युरिवायं हिंसाविहारी गजेन्द्रः त्वयैवं निराकृतः ! तत् प्रीतोऽस्मि ते, विरमास्मादपकर्मणः, अद्य' प्रभृति आर्यवृत्त्या मामनुवर्तव' (झ) इति । 'यथा आज्ञापयसि' इति मयोक्तः मित्रमिव मामनुग्रह्य जातविशम्भेषण (ज) मयैकदा पृष्टः स्वचरित- . माचष्ट। प्राणेषु ममतां परित्यजन् इत्यर्थः । किमपि निदेश्यम । घोरव्यसनमूलं दारुण- विपत्तिहेतुकम। कच्छ कष्टम. पात्महननादिरूपं दुःखजनक कौत्यर्थ: 1 प्रपित्यते प्रपत्तुमिच्छति. वरोतुमिच्छतौत्यर्थः। (घ) सवा: परिकरबन्धन समुदयोगी का। (ङ) सबहुमानं समादरपूर्वक. समित्यर्थः । (च) पूर्व प्राक् । कामचारी यथेच्छाचारी, उच्छक लखमाव इत्यथैः । -(छ) अपहतवस्तुना घोषित धनेन । पभिवाहित पारित:, राणपुरुषैरिति शेषः । (ज) शासनात् पादेशात। न्य वसंत मित्तोऽभवत (झ) एवं भत्सनमावेष, न तु ताड़नादिनेति भावः । निराकत: विमुखी कृतः। पपकर्मण: चौथ्यवत्तिरूपनिन्दितकार्यात। पायढत्या सदाचरणेन । अनु- वर्तख पसर, मत्समीपे अवस्यानं कुक इत्यर्थः (ब) मयोशा: इत्पव प्रधानामात्यकामपाल अनुयहं . कृत्वा । লাবনিম্মন্স उत्पन्न विश्वासेन, मन्त्रिको विशासपावण शेषः । पधः।

·ट 'आखोत् कुसुमधुराधिपते: (ट) मन्त्री धर्मपालो नाम, तस्य पुत्रः सुमित्रो नाम पित्रैव समः प्रज्ञागुणेषु । तस्यास्मि वैमात्रेयः कनीयान् भ्राताऽहम् । शैशवे दुर्वत्तोऽहं तेनोपदिष्टोऽपि यदृच्छया दिक्ष भ्रमन् अस्यां वाराणस्यां समेत्य अस्याः पतेश्चण्ड सिंहस्य वान्यां कालिमतों चकमे, कथञ्चन सञ्जग्मे (ठ) च। गूढं विहरता मया सा सञ्जातगर्भा पुत्त्र मेकमनूत, अत्याक्षोच्च 'मृतजातः' इति परिजनः अस्थाः तं बालं क्रीडाशैले, शवरी (ड) च काचित् श्मशानं निनाय । रक्षिकपुषभोतया तया अगत्या रहस्य- निर्भदे कृते राजाज्ञया अहं श्मशानमुपनीय मातङ्गोयतेन खङ्गेन प्राजिहीयें । (ढ) दैवबलात् लूगबन्धनोऽहं तमसिम् आच्छिद्य तं मातङ्गम् अन्यांश्च कांश्चित् प्रहृय पलायमानो निराश्रयश्च भ्रमन् कयाऽपि दिव्ययोषिता उपास्थायिषि । (ण) सा ‘का त्वम् ? कथं मामनुग्रह्णासि ?' इति सादरमभिहिता मया ताञ्जलिः अबवोत्, 'आर्य ! अहमस्मि तारावली नाम यक्ष कन्या । अह नेकदा वाराणस्याः प्रेतावासे कमपि रुदन्तं बालकं दृष्ट्वा आदाय मेहेन पित्रोः सकाशमनैष न्, अनैषीच्च तातो देवस्य अशकैश्वरस्य आस्थानीन् । (त) तेन देवेनाहमाझ्य अभिहिता, (ट) कुसुमपुराधिपतेः पुष्प पुराधिपम्य राजहंसभ्य । (3) तेन ज्येष्ठेन सुमिवेष। कथञ्चन केनापि प्रकारेप। सञ्चग्मे सनतो बभूव, ( सम्पर्व कममधातो: आत्मनेपदिन: बिट: उत्तमपुरुषेववनय रूपमिदम् । *समो पम्यजिवाम त्यात्मनेपदम)। (ड) गूढ़ गुतं यथा सथा। अस्था: कासिमस्या:। कोडाशैले विहारार्थ निर्मित विमपर्वता प्रबरी व्याधपनी। (ढ) तथा भगव्यां। जगत्वा सपायान्तराभावेन। रहस्य निदे गोपनीय. विषयं प्रकाश्रित। नासोद्यतेन नातन चण्डालेन, उद्यत: इमनार्थ मुत्तोखित: ("चहालवमाता-दिवाकीर्तिजनलमा:" इत्यमरः)। प्रामिहीष्य प्रात- मिष्टः, घात के मेति शेषः । (१) लनबवमः शिवबन्धनः। आहिय पाकण्य, चण्डाल इतादिति शेषः । उपास्थायिषि सेविषि. समगमिष तिवा, मिलितोऽभूवमित्यर्थः । (8) प्रेतावासे समाने। अलकेवरब बजकाधिपस्ख कुबेरस्य। भास्थानों सन सम्।

·चतुथाच्छासः । [२] । 'वत्से ! बालेऽस्मिन् कीदृशस्ते आवः ?' इति । 'औरस इवास्मिन् वत्सलता” इति मयो के सः 'सत्यमाह वर को' (थ) इति त मूलां महतौं कथामकरोत् । तत्र एतत् मया अवगतं; त्वं मम जन्यान्तरोणः पतिः, तस्मिंश्च जन्मान्तर शिशुरयं महजः, मम च विनयवती नाम या सपनो आसीत् तया असौ बालः स्नेहनावात। ततश्च तस्यां कान्ति- मत्यवस्थायामद्य स (द) बालः समुदभूत् । एवं मृत्युमुखपरिभ्रष्टं दैवात् भयोपलञ्चं तं तस्यैव देवस्थादेशात् । वने तपस्यतो राजहंसस्य · देव्यै वसुमत्यै तत्सुतस्य भाविचक्रवर्त्तिनो राजवाहनस्य परिचया॑थं समर्म्य गुरुभिरनुज्ञाता साम्प्रतं कृतान्तबलात् कृतान्तमुखपरिभ्रष्टस्य (ध) भवतः पादपद्मशुश्रूषार्धमागताऽस्मि' इति । " श्रुत्वा तां जननान्तरप्रियामसकदाश्लिष्य सहर्ष तत्यभावरचिते महति मन्दिर अहर्निशं भूमिदुर्लभान् (न) भोगान् भुञ्जानः कदाचित् ता- मवादिषं, "प्रिये ! प्रत्यपकारेण मत्प्राणद्रोहिणश्चण्डसिंहस्य वैरनिर्यातन- मुखमनुबुभूषामि' (प) इति । तया सस्मितयोक्तम्, ‘एहि कान्त ! कान्ति- . । औरस: उरस: सम्भूतः, पात्मण इति भावः । वत्सलता वात्सल्यं, मेष इत्यथः । बराको दौना, पनुकम्पाहां पति यावत्। (द) तस तदनन्तरं, पुन जन्मनि इत्यर्थः । तस्यां विनयवस्थाम् । कान्तिमय व. खायां कान्तिम तौरूपेण समुत्पन्नायामित्यर्थः । स: पूर्वजन्मनि य: मगर्भज: विनय. बत्या च वर्डित: सरत्यर्थः । (घ) तस्यैव देवस्य कुबेरस्य । गुरुभिः पिवादिभिः। कतान्त बलात देवप्रमा- वात्। तान्तमुखपरिभाट स्य यमग्रामात कथञ्चित् परिवातस्य, ("कतान्तो यम- सिहान्त-देवा कुशल कर्मसुति मेदिनी)। (न) तदिति । तस्या: तारावल्या:, प्रभावेण मानुषशक्या, रचिते निर्मित। भूमिदुर्लभान् मानुष लो कटुष्पापान. वर्गीयानित्ययः । (प) प्रत्यपकार अपकारस्य प्रतिदानेन, प्रतिशोधग्रहणेनेत्यर्थः । मत्प्राब- द्रौजिय: मम जोबनेषु हिंसामाचरतः, मम प्रापनामोद्यतयेत्यर्थः । अनुबुभूषामि अनुभवितुमिच्छामि।

·, मतीदर्शनाय' इति निशौथे (फ) अहं राज्ञो वासस्टहमनौये। (ब) अहन्तु तच्छिरोभागवर्तिनीमसियष्टिमादाय तं न्टपं प्रबोध्याब्रवम्, 'अहमस्मि तव जामाता, त्वदनुमतिमन्तरेण त्वत्कन्याऽभिमाँ, तमपराधमनुवृत्त्या प्रमाटुंम् (भ) आगतः' इति । सोऽतिमौतो बद्धाञ्जलिरवदत्, 'अहमेव मूढ़ोऽपराधी यस्तव दुहिट- संसर्गानुग्राहिणो ग्रहग्रस्त इवोल्कान्तसोमा (म) बधमादिशम् । आस्तां तावत् कान्तिमती, राज्यमिदं जीवितञ्च मम अद्य प्रभृति त्वदा- यतम्' इति । परेद्युश्च प्रकतिमण्डलम् (थ) आक्ष्य यथाविधि कन्यां मह्य- मदात् । तारावलो च कान्तिमत्यै तनयवार्तामश्रावयत् । इत्थमहं मन्त्रिपदापदेशं यौवराज्यन् (र) अनुभवन् सुखं विहरामि ।' एवं गते स महाभागः कालेन अलसकेन खर्गत श्वशुरे, ज्यायसि च श्याले चण्डघोषनाम्नि स्त्रीषु अतिप्रसङ्गात् क्षयरोगण प्रागेव चयं गते पञ्चवर्षदेशीयं सिंहघोषाख्यं कुमारमन्यषेचयत्, (ल) अवईयच्च यथा- विधि तं स साधुः। अथ असौ यौवनोन्मत्तः कतिपयैर्दुमन्त्रिभिरित्थमग्राह्यत (फ) निशौधे भइंगवे, (बर्द्धरावनिशोथौ हौ' इत्यमरः)। (ब) पनोये नौसः, तागवल्या प्रति शेषः । (भ) प्रबोध्य नागरयित्वा। त्वत्कन्याभिमाँ तब समयाधर्षणकारी। बच्या सेवथा । प्रमाष्टुं क्षालयितुम् । (म) टुधिविति ।-टुहिवा तनयया सर, संसगांत् संयोगात, मिथुनौभावा. दित्यर्थः, संसर्ग की वेति यापत, अनुरट हाति मनु कम्पते इति ताशस्थ । भूत यस्तः भूतोपात व। उल्कान्त सोमा लङ्घितमादः । (य) परेयुः परस्मिन् दिने। तिमण्ड ल म अमात्यादिसमूहम् । (२) मन्त्रिपदापदेशम् अमात्यपदवौच्या, मन्त्रित्व छलेनेत्यर्थः। यौवराज्य अपरानभावं, वाह्यतोऽहं मन्त्री, यथार्थतस्तु यवरान एवामिति भाव: (ल) पलसकेन क्षयरोगे गए, ("क्षयस्वलसको मत:' अति वैजयन्ती) तदाख्या- नीर्णरोगविशेषेप वा। ज्यायसि ज्येष्ठे। पतिप्रसङ्गात अतिरिक्तसंसगांत । बर्षदेशीयं प्रायेण पञ्चवर्षीयं, किञ्चिन्यूनपञ्चवर्ष वयस्कमित्यर्थः। अभ्यषेचयत् पनि पितामकारयत् ।

·चतुर्थोंच्छासः । [ey] , 'तव अनेन खसा प्रसह्य बलात्कृता लम्पटेन (व) ततश्च प्रसुप्ते न प्रहर्तुमुद्यतासिः आसीत् । तञ्च देवज्येष्ठं विषण हत्वा बालो- मर्थ इति त्वमद्यापि प्रकृतिविश्रभ्भणायोपेक्षितः । (श) तत् शीघ्र- मन्तकपुरं (घ) नेतुमर्हति देवः' इति । स एवं दूषितोऽपि यक्षिणी- त् नामुष्मिन् पापम् (स) आचरितुमशकत् । मथ केनापि कारणेन यक्षिण्या विरहितमुपलभ्य निर्भयोऽसौ यथा- राजकार्थ्याणि कुर्वन्तं तं पूर्वसङ्गेतितैः पुरुषैरभिग्राह्य अबन्धयत्, शच्च तस्य मरणफलं (ह) नेत्रोत्पाटनमिति । अतोऽहमेकान्ते यथेष्ट- मुक्का तस्य साधीः पुरः प्राणान् मुमुचुः (क) बन्नामि परिकरम्' इति । नया अपि तत् पिटव्यसनमाकर्ण्य साश्रु अभिहितं, 'सौम्य ! किं नेन ? यक्षकन्यया वसुमतीहस्ते यः समर्पितः पोतः सोऽहमस्मि, किं प्रतिपत्तव्यम् ?' (ख) इति वदति एव मयि सहसा आशीविषः श्यत, तमहं मन्त्रबलेन सङ्गृह्य पूर्णभद्रमवादिषं, ‘भद्र ! सिद्ध नः हितम्, अनेन पितरं नेत्रोत्पाटनार्थमानीतं यदृच्छया पातितेन अमो कुमारमिघोषः। इत्यम एवं प्रकारम् । भग्राह्यत पयोध्यत। कामपालेन मन्त्रिा। खसा भगिनी कान्तिमती। प्रसह्य बलपूर्वकम्। .न परस्त्रोलोलुपेन दुश्चरिवेण । तं नामावशेषमित्यर्थः । देवज्येष्ठं देवस्य सवत: पगजम । मेष:। प्रकृतीति ।-तीनाम पमात्यादौनां प्रजावर्गाणां वा, विश्रणाय सोत्पादनाय। उपेक्षितः पनाहत, शिशुरयमित्यवज्ञयव न विनाशित प्रति अयं मवान् (ष) पमं कामपालम। अन्त शपुरं यमभवनम (स) टूषित: दुष्ट मन्त्रिभिः भेदं गमित:। यक्षियोति ।- यक्षिण्या: तारा- ::, भावात अलौकिक शत: । पापम घनिष्टम् । (1) विरक्षित परित्यक्तम । असौ भिघोषः। संचामपालम। पूर्व सविते: , दलसातः, कामपालनन्वनाथ प्रागेव प्राप्तगोपनराणादेशरित्यथः । “मरण- मरणं मृत्यत्व, फलं परिणामी यस्य तादृशं. नेवीपाटनमित्य स्य विशेषणम् । (क) मुमुक्षुः मोक्तमत:। (ख) पोत: शि:. ("पोत: पाकोऽभको जिम्मः । भावक शिशः” इत्यमरः । प्रतिपत्ता प्रतिविधात्तन्यम् ।

·दंशयित्वा तथा विषं स्तम्भयेयं यथा मत इत्युदास्येत ।' (ग) ततश्च पूर्णभद्रमुखेन मातरं प्रबोध्य तया यत् यत् करणोयं तत्तदुपदिश्य च घोषण स्थाने तिन्तिडीवक्षमारुह्य गूढ़तनुः (च) अतिष्ठन् । तावन्मे पितरं तस्करमिव पश्चाबद्धभुजमनेकजनानुयातमानीय मदभ्यासे एव स्थाप- यित्वा मातङ्गः त्रिवारम् अघोषयत्, “एष मन्त्री कामपालः भर्तार चण्डसिंहं युवराजं चण्डघोषञ्च निहत्थ पुनर्देवेऽपि सिंहघोषे पाप- माचरिष्यन् विश्वासात् रहस्यभूमो अमात्यं शिवनागादिकमाइय राज- बचायोपजय स्वामिभक्त्या तहितगुद्यः 'राज्यकामुकस्य अस्य ब्राह्म- गस्य अन्धतमःप्रवेशो न्याय्यः' इति विचारपतिवाक्यादच्युद्धरणार्थ (ड) नौयते' इति । श्रुत्वैतत् बद्धकलकले जनसमूह पितुरङ्गे (च) तमाशीविषं न्यचिपम्, अस्तम्भयञ्च क्षणेन विषम्, अपतच स भूमौ मृतकल्पः । स च दौं- करस्तमपि चण्डालं दष्ट्वा त्रासद्भुतलोकदत्तमार्गः प्राद्रवत् । । (छ) अथ मे माता प्राक् पूर्णभद्र प्रबोधिता तादृशेऽपि व्यसने नातिविकला पनयमिव आगत्य भत्पितुरुत्तमाङ्गमुत्सङ्गेन दवती राजानं समदिशत्, 'एष मम *- . . स (ग) पाशीविष: सर्पः। न: अधाकम । समौहितं वैष्टितं, मनीरथमित्यर्थः । अनेन पायौविषेप। यहचया खेच्छया, इच्छा पूर्व क्रमियर्थः. सामा प्रत्य वा। स्तम्भयेयं बनीयां, स्तब्धं कुश्यामित्यर्थः । उदास्येत उपेक्ष्येत, परित्यज्यत इत्यर्थ: (घ) मात कान्तिमतीम। तया मावा। घोषणापशाने उचैःस्वरेच दोषाणां प्रख्यापन थले । गूढ़तन: गुप्तदे:. पात्मानं गोपयित्वा इत्यर्थः । मतम्यासे मम समीपे । मातङ्गा: चाण्डाय:, घातक इत्यर्थः। रमा भूमौ निजनप्रटेशे, गोपने . इत्यर्थः । उपप्य भेटयिन्वा, राजनि विषम उत्पादयित्वा इत्यर्थः । तदिति ।-तेन शिवनागामात्ये न. विवतं प्रकाशित, गुह्यं गुप्त मन्वं यस्य, तादृशः। पन्धतम प्रवेश: अन्धनमसि गाढ़ावकारे, प्रवेश: निक्षेप इत्यर्थः । अच्यु- हरा नेवोत्पाटनाशय । (च) बडकल कले छतकोलाहले । पङ्के क्रोडे । (क) दर्द का मर्पः। बामेति ।-वामात भयात. ट्रतैः पलायित:, खोक हकलन, इस मार्ग पन्या यकी नाहशः । पाइयत प्राधावत् ! .

·चतुर्थोंच्छासः । [es] र्ता न वेति दैवमेव जानाति, न मेऽनया चिन्तयास्ति [ तु गतिमननुप्रपद्यमाना भवत्कुलं कलयेयम्, (ज) अतोऽनु- भर्ला सह चितामधिरोढुम्' इति। तदाकण्यं प्रीतः स देशत्, ‘क्रियतां कुलोचितमनुष्ठानम्, अनुभूयताञ्च मे भगिनी- सवोत्तरः पश्चिमो विधिः' (झ) इति । अथानीतः पिता मे () भूमौ स्थापितश्च । अश्न मदम्बा सहमरणमण्डनम् (ट) अनु- पितुरन्तिक में प्राविक्षत् । तत्र च पूर्वमेव पूर्णभद्रोपस्थापितन वलन निविषोकृतं पितरमैक्षत । ततश्च हृष्टतमा पितुमें मुखो पतन्ती मां मुहुर्मुहुः परिष्वज्य सहर्षमझमारोपयन्ती णे किमप्यन्यादृशी वाजनिष्ट । पिताऽपि मे पूर्णभद्रमुखेन वदितमद्वृत्तान्तः भगवतो मचवतोऽपि (ठ) भाग्यवत्तमात्मानम- अथाहं पित्रोरकथयम्, 'आज्ञापयतं किसिदानौं करणो- ति। पिता अब्रवोत्, 'वत्स! ग्टहमेतदस्मदोयमतिविशालं, हिनि अक्षय्याणि आयुधानि, अलङ्घया च गुतिः, उपकताच बिहवः सन्ति सामन्ताः, प्रकतयश्च बयो न मे व्यसनमनु- (ड) सुभटानाञ्चानेकसहस्रमस्ति, अतोऽत्रैव स्थित्वा कथमपि पुत्तमा मम्स कम। मन कोडेन । समदिशत मन्टेशं बाधिक तमुखेन वक्ष्यमावास वक्ष्यमाणबातां प्रेरितवतीयर्थः । अननु प्रपद्यमाना पखो- ननुगकृन्तीत्यय:। कल इये ये टूष येयं. कपासितं कय्यामित्यर्थः । उत्सवोत्तर: उत्सव प्रधान:, महाडम्बरचित इति भावः । पचिमो विधि: धान, प्रेतात्य मिति भावः । विविक्तायां बनशून्यायाम । (ट) समरणमराडनं पस्य नुमरण कालोचित. (ठ) मघवतोऽपि इन्द्रादपि । पक्षप्याथि अविनवरापि, प्रचुर व्ययेनापि न छोपौभवितमi चित्य थः । । अम्बालि गुप्ति: रक्षाविधि:, परस्य रखाविधानमित्य थे: । सामन्ताः 1. खदेगाव्यप्रतिभूमेः मे राजानः इति तादृशाः, स्वदेशानन्तरमा जान प्रतियः चमान्या: प्रजासमुतावा । न्यसनं मंश, मापदण्ड रूपधिप्रति. अनुमोदन्ते अनुमन्धनों।

·[८] सातामपानजण्या (cal टुर्दान्तनम् उच्छेत्स्यामः' (ढ) इति । अनुमोदितञ्च मया तातस्य तदभि- प्रेतम् । इन्थमवस्थितेषु अस्मासु राजा विज्ञातोदन्तः अस्मदुच्छेदाय बइन् उठावान् प्रायुङक्त, ते चास्माभिरहन्यन्त । (ण)ए तस्मि नवसरे पूर्णभद्रमुखात् राज्ञः शयनस्थानमवगम्य स्वग्रहकोणात् सुरुङ्गामकार्षम् । गता च स. भूमि वर्गकल्पमनल्यकन्यकाजनं कमप्युद्देशम् । (त) तत्र च मां दृष्ट्वा प्रव्यथितेषु नारीजनेषु काचिदिदुकलेव खलावण्येन रसातलान्धकारं निमुवाना राजलक्ष्मोरिवानिककुन्टपपरिहाराय महौविवरं प्रविष्टा निष्टप्त पानक- पुत्रिकेवावदातकान्तिः कन्यका चन्दनलतव. मलयमारुतेन महर्शन- नोदकाम्पत। (थ) काचिञ्च तन्मध्यात् स्थविरा पादयोमै निपत्य सत्रास- मनवीत, दीयताम् अभयदानमी अनन्यशरणाय (द) स्त्रीजनाय । किमसि देवकुमारी दनुजयुद्धटपण्या रसातलं विविक्षुः ? (थ) आज्ञापय कोऽसि? विमर्थमःगतोऽसि ?' इति। मयोक्तं, 'मासम भवत्यो भेषुः; अहमस्मि कामपालात् विप्रमुख्यात् (न) देव्यां कान्तिमत्यामुत्पन्नोऽर्थपालो (ड) मुमटानां मुशिक्षित योगाम । कथमपि वेन केनापि प्रकारण। उच्छे स्याम: उन्म लयिष्यामः, विनाशयिष्याम: इस्थेः । (ण) विज्ञतोदन्तः विदित चान्तः । उपायान् कौशलान् । प्रायुक्त प्रयु नावान् । ते उपाघा:। अहन्यन्त न्य नश्यन्त. विफलौता इत्यर्थः । (त) सा सुरुङ्गा। भूमि वर्ग कल्प भूतल स्थ वर्ग तुल्यम् । भनल्पकन्यका- अनं बहुस्त्री र नाधिष्ठितम। उद्देशं स्थानम् । (घ) प्रव्यांच तेषु प्रपौड़ितेषु, भत्थ थे भौतेषु प्रत्यर्थः। निहुशना अपनयन्ती, दूरी- कुस्तीत्यर्थः। बनेकसि ।-अनेकान् बहून, कुनृपान् दुष्ट रानवान्, परिहाराय परिसागाय। नियत कनकवि केव उत्तप्तखानामतपुत्तलिकेव। अवदार कान्तिः गौरवर्णा इत्यर्थः। उदकाम्पस प्रत्यर्थं कमियतवती । अनन्य शरणाय नास्ति पन्धत अपर, शरणं रचिता यस तापाय, इचाक होनाय इत्यर्थः, ( *शर टक्षितो:* धमरः)। (घ) हनुनघुरलगाया दानवैः सह समरवाया। विवितुः प्रवेधुमिच्छुः । (न) माल भैषुः न भौता अभूपन्, न भौता भवन्तु इत्यर्थः। विप्रख्यात ब्राझपको हात " ·नाम । सत्यर्थे (प) निजग्टहात् टपग्रहं प्रविशन् युष्माभिदृष्टः । कथयत काः स्थ यूयम् ? कथं वा अल निवसथ ?' इति । सा कृताञ्जलिरभ्यधात्, ‘भर्तृदारक ! भाग्यवत्यो वयं यास्वामद्य एभिरेव चक्षुभिरद्राक्ष्म । (फ) श्रूयतां, तव मातामहेन चण्डसिंहेन चण्ड- घोषः कान्तिमती चैत्यपत्यदयमुदपादि। चण्डकोषस्तु युवराजः स्त्रीष्वति- प्रसङ्गात् प्रागेव क्षयमगात् भार्थ्यायाम् आचारवत्यामन्तवनग्राम्। (ब) असौ (भ) च इमां मणिकर्णिका नाम कन्यां प्रसूय तत्प्रसववेदनया त्यक्त- प्राणा पत्युरन्तिकमगात् । ततश्च देवश्चण्डसिंहो मां रहसि समाज्ञापयत, 'ऋद्धिमतिके! कन्यामिमां सुलक्षणां वईयित्वा मालवेन्द्रनन्दनाय दर्पसाराय दिसामि, (म) बिभमि च कान्तिमतीवृत्तान्तेन कन्चकानां प्रकाशावस्थापनात् । अतोऽत्रैव महति भूमिरहे प्रभूतपरिवर्हया भवत्या संबईतामियम् । (य) अस्यत्र भोग्यवस्तु वर्षशतेनाप्यक्षय्यम्' इत्यभिधाय निजवासर हस्याङ्गनभित्तावईपादं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य तेनैव द्वारेण स्थानमिदमस्मानवोविशत् । (र) इह वसन्तोनां नो (4) सआय प्रयोजने विद्यमाने, प्रयोजनववादित्यर्थः । (फ) अदाम पवालाक यिम। (ब) अन्तवा गभिखाम् । (म) असो पाचारवतो। (म) दित्सामि दातुमिच्छामि। घ) महति विशाले भूमिग्र हे भूगर्भ प्यमवने । प्रभूतपरिवईया प्रचुर. परिच्छदया, प्रचुरापखाव्याणि यहोवा इत्यर्थः। संबडाता प्रतिपाल्यतामित्यर्थः । जय मलिकांगका। (२) पक्षय्य चौगोम वितु ननई, गतवर्ष भोगेनापि न क्षयं भविष्यतीत्यर्थः । निवासटम्य पात्मन: शयनागारस्य । अनभित्तौ चत्वरप्रदेश, ( भित्ति: कुड्य- प्रदेशयोः' इति मेदिनी)। पवादम पहुँन सहित पार्ट चतुर्थांश, इतप्रमाण- हारस्य मागवयमित्यर्थः । किकुविष्कम्भ सरमाणं प्रतिबन्ध, स्तमितं हार- मित्यर्थः, ("किकुम्ने वित्तस्तो च* इत्यमरः । “विष्कायो योगभेदे स्थात् विस्तार- प्रतिबन्धयाः" इति मेदिनी)। यहा-समको शरमितं विष्कम्भम् पावर पस्त भम् । उडत्य उन्माथ। पौविशत् प्रवेशयामास ।

·innerman
11...........
1111111AI....
दादश समाः सत्ययुः। (ख) इयश्च वह्या तरुणोमूता, न चापि
नाति राजा। जाममियं पितामईन दपसाराय दिक्षिता, परं
त्वदन्यया शान्तिमन्या चेयं गर्भश्चैव दातजिता समाना तवैव जावाल्वेन
सङ्गस्थिता, तदन प्राप्तरूप (ब) चित्यता कुमारिण' इति । अहलु 'अञ्चैव
राजाराह किमपि काय साधायचा प्रतिनित्तो यथाई प्रतिपक्थे
इति तासुवा तेनैव दौपदतिक्लिपधन अईराज एव वासराई प्रविश्व
A
Summemoramta ramana.

·म “पञ्चमीच्छासः। [१०] । दायत्त मेव जातम् । प्रकृतिकोपभयाच मन्मात्रा मुमुक्षितोऽपि (क) न मुक्त एव सिंहघोषः। तथा स्थिता वयं सहसा सिंहवर्मणः देवपाद- भक्तस्य अमित्राभियोगमाकर्ण्य अभिसरन्त: (ख) देवचरणदर्शनसुख- मलभामहि ।” इति अभिधाय कृताञ्जलिं तिष्ठन्तं तं देवो राजवाहनः सस्मिां प्राह स्म, “बहु पराक्रान्तं, बुद्धिश्च समुपयोगिनी, साम्प्रतं मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः (ग) पश्यतु भाम्" इत्यभिधाय प्रौतिपूर्णः “त्वमपि खचरितमाख्याहि” इति प्रमतिमन्वयुक्त । इति चतुर्थीच्छासः । अथ पञ्चमोच्छासः । प्रमतिचरितम् । सोऽब्रवीत्-“देव ! भवदन्वेषणाय समन्वहं विध्याट्रिपाचपदस्थ कस्यचित्तोरधः सन्ध्यायां समुपास्य सन्ध्यां भूतते किसलयाव्यामधि- शयानः कृताञ्जलि: 'या अस्मिन् वनस्पती वसति देवता, लैव मेऽत्र शरणमस्तु' इति उपधाव (क) बामभुजं निद्रामगच्छम् । क्षणेन च 1) प्रतीति ।-पतोमाग चमात्यादीनां प्रणानाच, कोपात काधात्, यत् भयं वाम: समाप्त । मुमुक्षित: मोक्नुमिष्टः। () ঋলিভাষি ম জমারূন। स्वता कमपम्। अभिसरन्तः अभिमुखमागच्छन्नः, अराजसाहाय्यार्थ समागचन्त इत्यर्थः । (ग) समुपयोगिनी कायोचितेत्यर्थः, प्रतिभाशालिनोति यावत् । श्वश्वर: ऋशरस्थ सोदात्यात सिंधोष स्यापि पुरत्वम् । । रचिती, रक्षाको ..... () . शिवशयां पावरचित शयनीयम् । शरणं इथः। उपधाय उपाषान हत्या, शिरोनिधानी कत्येत्यर्थः । .

·संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतौयभागे अवनिदुर्लभेन स्पर्शेन किमपि सुखायितगात्रः परिस्फुरितदक्षिणभुजः (ख) 'किमेतत् !' इति मन्दं मन्दम् उन्मिषन् वामतः सौधोपरि चित्रा- स्तरणोपतशव्यायां (ग) प्रसुप्तमङ्गनाजनं दक्षिणतश्च परमसुन्दरौं कामपि तरुणों निद्रितामालोकयम्, अतर्कवञ्च, ‘क गता सा महाटवी ! कुत एतत् अभ्राषं सौधमागतं! कश्चासौ सुराङ्गनाजन इव स्वैरसुप्तः सुन्दरीजनः ! का चेयं देवोवारविन्दवासिनी (घ)शयनतलमधिशेते ! अस्ति चानतिक्रान्त- शिष्टमर्थ्यांदचेतसो ममास्थामासक्तिः (ङ) तदन यद्भवतु तद्भवतु, भाग्य परीक्षिय' इति तां स्पृष्टास्पृष्टमेव किमपि सञ्जातरागसाध्वसं लक्ष- सुप्तः (च) स्थितोऽस्मि । सःऽपि मत्स्पर्शन किमपि सुखायमानेन मन्द. मन्दमुन्मिघन्तो त्रासविस्मयहर्षरागशकाविलासविनमव्यवहितानि ब्रौड़ा- ऽन्तराणि कानि कानि कामनावस्थान्तराणि (छ) कार्यमाणा कथमपि 3 .. . (ख) किमपि निर्वचनीयं यथा तथा। मुखायितमाव: सुखायितम अनुभूत. मुखं, गावं देः यस्य लथाविधः । परिस्फुरितदक्षिभुगः स्पन्दित वाम तरबाहु:, “वामेतरभुजम्पन्दी वर स्त्रीलामसूच" शास्त्रात दक्षिभुजस्फुरणय तमाङ्गानालासस्च कत् बोइयम् । (ग) उन्मन् उन्मोलयन, चतुरिति शेषः। पिवेति-चिव नानावण, विचिवकार कार्य समन्वितमित्यर्थः, यत् मास्तरणं शय्याच्छादन वस्त्रं, तेन उपेता. युक्ता, या शय्या शयनीयं तस्याम । (घ) भ्रषं गगन शि। बौधं रानभवनम् । पागतम् उपस्थितम्। खैर- सप्तः स्वच्छन्दनिद्रित:। अरविन्दमसिनो कमलासना, लक्ष्मीत्यर्थः । (ङ) अनतीति।-अनतिकान्ता न उल्लविता, शिष्टानां साधना, मर्यादा सौमा येन तादृशं, चेत: वितं यस्य ताशस्य । पासक्तिः पनुरागः । (च) स्पृष्टास्पटमेव विञ्चित स्पृष्टं किविता पस्पृष्टं यस्मिन् कर्मपि तद- यथा तथ', शिथिलमावन किञ्चित् स्पर्श क्लचा परक्षणे एव किश्चिदपस्तं यथा तथेत्यर्थः। सजातेति । सञ्जातः समुत्पन्न:, राग: आसक्ति:, साध्व सं भयश्च यस्मिन् त यथा तथा। लय सप्तः च्या निद्रित:, कपटनिद्रित: प्रत्यर्थः। (“ल व्याज. भर व्ययोः" इति हेमः)। (छ) किमपि अनिर्वचनीयं यथा तथा । सुखायमामेन सुखप्रदेनेत्यर्थः । वासेति ।- बामः कोऽयं कथं केन वा प्रकारेण अवागत: अति भयं, विमयः भाबडापाटन ·पञ्चमोच्छासः1 . भावविशेषान् निग्रह्य सस्पृहण मधुरसङ्कुचितत्रिभागेण मन्दमन्दप्रसा- रितेन चक्षुषा मां निर्वण्र्य तस्मिन्नेव शयनतरी सचकितान (ज) अशविष्ट । अहच कथमपि निद्रामभजे। सहसा प्रबुद्धचालक्षय, (झ) सैव महाटवी, तदेव तातलं, तदेव पर्ण शयनम् । विभावरी च अत्यगात्। (अ) "किमिदम् !' इति विस्मितः 'तत्त्वत एतदविदित्वा न त्यक्ष्यामि भूमिशयनं, यावदायुरनत्यायै देवतायै प्रतिश यिष्यामि' (ट) इति कृतमतिरतिष्ठम् ।। अथ आविर्भूय काऽपि वराङ्गना विरहिणीव लक्ष्यमाणा प्रणि- पतन्तं मासुत्याप्य. पुत्रवत् परिष्वज्य नहगढ़दमगादौत, 'वत्स !. श्रुतमत्येतदायुष्मतः (ठ) मगधराजमहिषीमुखात् यथा 'बालमर्थ पालं मम हस्त निक्षिप्य मणिभद्रस्य यक्षस्य कन्या तारावली अन्तहिता' इति । सऽहमस्मि धर्मपालतूनोः कामपालख रहिणी। कथमपि भत्तपाद- घथा को केन प्रकारेपा समायात: प्रति भारी, हर्ष: अभिनवयौवमोमात सुरूप- तरुण सहवास इति पानन्दः, रागः पार्थस्थ युवक व मनोहरसौन्दर्यदर्शनन चासत्र, शङ्का कहबारट हे सहसा उपस्थिते: देवामां दागवानां वा इयं मावा ग वाति सन्देहः, यहा-९०दवस्थां मां कोऽपि पश्येत् चेत् पति पाशा, बिलासविध मौ स्त्री साविकभावविशेषौ, एतैः व्यवहितानि विशेष पहितानि, लक्ष्यविषयो- भूतानोत्यर्थः, मिश्रितामोत्यों बा। बोडाऽन्तराणि विशिष्ट लज्जायुक्तानि, ब्रीड़ा-. मिश्रितानि वा। अवस्थाऽन्तराणि दशाविशेषान् । सस्पृहै। साभिलाषण। मधुरीति। -मधुरं मनोहर तषा, सङ्कषित: विभागो यस्य तादृशेमा मन्दमन्द प्रसारितन पल्पगल्प त्वा विस्तारितेन । सषितं समयसम्ममम् । (झ) अलवथम भपध्यम। (ञ) पत्यगात् पत्यगमत, प्रभाता इत्यर्थः । (ट) तत्त्वत: यथार्थतः । याबदायुः यावजीवनम् । प्रतियिष्यामि चाममा- पूरणार्थ दृढ सङ्कल्प: सन् शयनं क्रत्वा पवायास्ये प्रत्यर्थः, प्रतिश्यत्र वासना-.- विशेषपूरपाय सुदृढ प्रतिज्ञाय कामपि देवताविशेषमुद्दिश्य अवण्यानम् । (“ परम- पदमिच्छन्ति पात्मनेपदिनां चित्" इत्यनुशासनात गौषातोरात्मनेपदिनीमपि अन. परमपदप्रयोगो बाछ म्यः । "प्रतिशयिष्ये' इति पाठ साधः) । (3) बायुमतः दीर्घायुषः भवतः ।

·[१०४1. सात साताप्पा.टतायमाग मूलात् नि कारण कलुषिता प्रोष्य जातानुशया (ड) स्वग्ने केनापि रक्षसा आप्ताऽस्मि 'चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्र बसामि प्रवासःखाय' इति ब्रुवतेत्र अहमाविष्ठा प्रावुध्ये । (ढ) गतञ्च तवर्ष वर्षसहस्वदोर्धम् । अतीता- यान्तु यामिन्यां 'श्रावस्त्यां देवदेवस्य उत्सवसमाजमवलोक्य पतिपादमूलं गमिष्यामि' इति प्रस्थिताया मेव मयि त्वमलागत्य प्रतिपन्नोऽस्मि धारणमिहत्यां (ग) देवतान्' इति प्रसुप्तोऽसि । तदा तु न तत्त्वतः परिच्छिनी भवान्, परं शरणागतमस्यां भहाटव्यां परित्यज्य गन्तुमयुक्तमिति त्वां राज्ञः श्रावस्तीश्वरस्य धर्मवईनस्य प्रासादे विग्रश्च प्रसुप्तायातहितुः नवमालिकायाः पाश्व शाययित्वा तमुद्देशम् (त) अगमम् । तत्र च गया उत्सवमनुभूय भगवती गौरोमभिवाद्य सद्य एव प्रत्यापन्नमहिमा प्रति- निवृत्य त्वां यथावदन्य जानं, (घ) कथं मछुत एवायं वासस्थार्थपालस्य सखा प्रमतिरिति, दृश्यते चायमस्यामासक्तभावः, कन्या चैनं कामयते युवानम्, उभौ चेमौ लक्षमुप्तौ त्रपया साध्वसेन च न किञ्चिदिवरावति। (द) गन्तव्यञ्च मया, साम्प्रतं नयामि तावत् यथास्थार्ज कुमार, परतश्च कथमपि ज (ड) निष्कारण शलु पिता निष्कारणेम कारभाव नापि, पल्पेन वा कारोन, वस्तुषिता टूषिता, मलिमितचित्ता ति यावत् । प्रोष्य प्रवासं गत्वा, देशान्तरे अबस्था- येत्यर्थः । जातानाधा उत्पन्नानुतापा। (ढ) चांगड कायाम पतिकोपन स्वभावायाँ, (चण्ड स्व यन्स कीपनः' इत्यमरः)। चाविष्टा पाकान्ता, तेन रक्षतिषः। प्राब्रुध्य अजागरम् । श्रावस्या दाव्यनगरे। देवदेवस्य महेशरप्य । उस समाज धावा- किन समागमम । प्रथिताधां गमन तायामि यथे। प्रतिपत्र प्राप्तः । Em याम पवखाम। (स) तत्त्वत: यथार्थतः। परिच्छिन: विदित: इत्यर्थः । तम उद्देशं देवदेवा उत्सवममाजम । () सघ एव तत्पमेब, गोरोबामामन्त रमेष इत्यर्थः । प्रत्यापद्रमहिमा प्रत्यागत माहात्मा. पुन: प्राप्त पूर्व प्रभावा इत्यर्थः। यथावत् यथार्थतः । अभ्य नागम अबगफमा पनगतवतोप:। (द) विखाते मकामयतः ।

·पञ्चमोच्छार्सः । [१.०५] । म् (ध) इमं साधयिष्यति' इति भवन्तम् एतदेव पनशयनमनैषम् । च्छामि भत्तुंपादमूलम्' इति प्राञ्जलिं मामभिधाय प्रायात् । कामवशः श्रावस्तौं गच्छन् पथि ताम्रचूड़युद्धनैपुण्यप्रदर्शनम इविटं मिलत्वेनाभिरा तेनातितरां समादृतः 'स्मर्तव्योऽस्मि इति तेन विसर्जितः श्रावल्याम् अध्वश्रान्तो वाद्योद्यानलता- ।) शयितोऽस्मि । हंसरवप्रबोधितश्च (प) उत्थाय मदन्तिकमायान्ती रुणोम् अपश्यम् । सा तुं हस्तवर्तिनि चित्रपटे लिखितं कमपि पर्यायेण (स) अवलोकयन्ती सस्मितं मामवादीत्, ‘सौम्य ! पर सि, दृश्यन्ते च ते अध्वान्तानीव गात्राणि, तदद्य मदृहे अतिथिसत्कारोऽनुभूयताम्' इति। अहञ्च तथेति तहगतो ज्ञानभोजनादिना परिचरितः सुखं निषसस्तया रइसि महाभाग ! किञ्चिदतमुपलब्धं भवता कुतोऽपि ?' (ब) इति । लब्धावसरः, ‘भद्र ! देहि चित्रपटम्' इत्युक्त्वा तया दत्ते चित्रितयुवकस्य पाव तामपि तथैव . व्याजसुप्तां वल्लभा- 'काचिदेव ज्या युवतिरोदृशस्य पुंसः पार्श्व अरण्यान्यां (भ) मयोपलवा, किलेप स्वप्नः' इत्यालपम् । हृष्टया तया सविस्तरं r अर्थ प्रयोजनम. प्रमया कमायां मिलनरूपमित्यर्थः । सामवयः अगायत्तः। तामचति ।-वायचड़ाना कुक्कुटानां, स्तामड: वाकटवरणायषः” इमर:) यु महाम:, तब नपुखप्रदर्शन काटनेन। उहविटं एथविरं कमपि धुतम् । पतितराम पत्य धम्। जिने उपधित इत्यर्थः । रत्यर्थः । बिनित: परियताः । बाघोपामखता- रवाडभांग स्थितोपवनामध्यप्थलतावेष्टित रहे। हंसरवप्रपोधित: सध्वनिना मागरित:। पाये- मेष, क्रमानुसारेष:, बारमे विसपर्ट बारमेवर - . परिचरित: सेवितः। निषणः उपषिष्टः। उपलब्धम् अनुभूत, दृष्ट- कुतोऽपि कुवापि। लब्धासरः प्राप्तावकाश:. उपयुत्तासमयं विविध प्रत्यर्थः। तां श्राबवी. * नवमालिकाम्। भरण्याचा महारण्यामध्थे ।

·संस्कृताशप पृष्टः सवें वत्तान्तमकथयम् । सा तु सख्या (म) भनिमित्तानि दशाऽन्तराणि अवर्णयत्। अहन्तु तदाकण्यं “यदि तव सख्या मप्यनुग्रहः, तदा कानिचित् दिनानि गमय, कमपि उपायं शीघ्रमाचरिष्यामि' इति तां विसज्य तेन मिलेण वृद्धविटेन समगंसि । (य) तेनापि पूर्ववत् समादृतः "किमर्थमचिरात् प्रत्यागतः ?' इति पृष्टस्तमवादिषं, 'मित्र ! श्रावस्तीश्वरस्य टुहिता प्रत्यादिश इव श्रियः नवमालिका नाम मया कथमपि दृष्टा कामनाराचपक्तिमिव कटाक्षपक्ति मां प्रति व्यकिरत् । (र) तच्छल्योडरणक्षनश्च त्वदृते (ल) नेतरोऽखि वैद्य इति प्रत्यागतोऽस्मि, तदत्र कमप्युपायं कर्नु प्रसीद। मां स्त्रौवेशधारिणी निजकन्यां कृत्वा त्वं धर्मासनगतं धर्मवर्द्धन समेत्य वक्ष्यसि, 'ममेय- मेकैव कन्या, जातमालायामस्थां जनन्यस्याः संस्थिता, कथमपि (व) एनामवर्द्धयम् । एतदर्थमेव विद्यामयं शुल्कमर्जयितुमवन्ती गतोऽस्मद- वैवाहिकतनयः । (श) तस्मै दित्सिता चेयं तरुणोभूता, स च विलम्बित:, तेन तमानीय पाणिमस्या ग्राहयित्वा सन्नासिष्ये । (ष) दुरभिरक्ष्यतया (म) सख्या: साचा:, राणक न्याया: स्ययः । (य) गमय परिवाश्य। तेन काकुटयुद्ध काले लखेन । समगंसि सम्मिलितो. (र) पयादेशः निगाल:. प्रत्याख्यानमित्यर्थः। श्रियः लमा:। पिथ: मायादेशः सौन्ट या लोमपि पराजितवतीत्यर्थः। कामगारापाड महा. भररागोम। व्यकिरन व्यथित दिति।-कल्यस्य हृदयप्रविष्ट र कामनाराषध, परचमः उत्पाटनसमर्थः। बहते विमा। (4) मिकन्यां त्वा निम तनया रति परिचय दत्त्वा प्रत्यर्थ । संस्थिता मता, ("परामप्राप्तपरत्व-पीतप्रेतसंगिता। मृतप्रमोसो विष्वेतेयमरः)। अपमपि স্মাম জল। (५) एतदर्थमेव एसलान्यालामगिमितमेव । विद्यामयं विद्यात्मशम् । शु वर्ष, कन्यापक्षीयेभ्यो देयं निमित्य यः, विषे एव वराय कम्येषा देवा, न तु अन्य इति । अवैवाहिकतमयः अस्माकं विवाहदानयोग्यवंशस्य कुमार। (4) सन्यामध्ये सन्यासाश्रम वीथामि।

·पसायात च दुहितणां विशेषतो मुक्ताशवालाम् (स) अमाटकाणान् इह देवं पिट- माटस्थानीयमागतोऽस्मि सेषा भवद्भुजतरुच्छायायामखण्ड चरित्रा तावदास्तां यावदस्याः पाणिग्राहकम् (इ) प्रानयेयम्' इति। स एवमुक्तो नियतमङ्गीकरिष्यति, वासयिष्यति च वहिटसन्निधौ माम्। ततश्च अहं कियन्तं कालं तया र हसि विहृत्य पुनः कथमपि (क) त्यसकाशमा- गमिष्यामि। ततश्च पात्मजां मामितस्ततोऽन्विष्य अनासादयन्ती 'तया विना न भोक्ष्ये' इति रुदतीमालोक्य परिजनेषु व्याकुलेषु महति कोलाहले किंकर्तव्यतामूढ़े च राजनि त्वं मां जामातदं कृत्वा (ख) राजसभां गत्वा वक्ष्यसि 'देव ! स एष में जामाता समागतः, अधीती चतुवा॑नायेषु विविविद्याविचक्षण: चतुःषष्टिकलानि पुणः गजतुरगरथ- तन्त्रवित् धनुर्वेदविशारदः महागुणशाली, तइस दुहितर समय अन्य माश्रमान् (ग) आप्रयम्' इति । स राजा इदनाका विवर्णवदनः सामात्यजामतुमहिमानं यत्न करिष्यति । त्वन्तु तेष अदत्त- कर्णश्चिरं रुदित्वा राजमन्दिरहारे चिताऽधिरोहणायोपक्रमिष्यसे, तदैव स त्वत्पादयोनिपत्य यथाऽभिलषितरफ रवां परितीष्य दुहित महां दत्त्वा मद्योग्यतासलाराधितः (८) समस्तमेव राज्यभारं मयि समर्प- यिष्यति, सोऽयमुपायोऽनुष्ठीयतान्' इति । (स) टुभिरक्ष्यतया दु:खम मरीयतया। मुक्त शैशवानाम् पतिकान्तबा मावानां, किशोरीया तरुणीनां वा इत्यर्थः । (1) पाणिग्राहक वरम । (क) तया मघमालिकया। कथमपि केनापि उपावन । (ख) पनामादयन्तीम अमानवानाम। नामातरं गत्वा अयं मम नामाता इस परिषय दत्त्वा । (ग) पधौती पधौलनिखिल वेदः, ("पोऽधीतकारनवेद: स्यात् सोऽधोतोयुष्य वे बुधे पति कोषः। अधौतमनेन इति इनि:, तदृयोगे कमणि सप्तमी)। पानयिषु घट गयजुःसामाथाख्येषु वेदेषु । अन्त्यं बरनम, पाश्रमं सन्यासाश्रमम । (घ) तेषु तेषामनुनवाक्येषु । पहल कर्ण: कम्मद त्वा. तेषां वाक्य मटण्वम् प्रत्ययः। उपक्रमय से प्रारसासे, उद्योग' वरिष्यमि इत्यर्थः । अदितिम योग्यतया छाप्य ने पुण्यन, समााचितः उसेवितः, पौषित; इत्यर्थः ।

·[१०८] सस्ता पनामजपा, ८... सोऽपि विटाग्रणौरसकदभ्यकस्तपटप्रपञ्चः पाञ्चालार्मा यथोक्त- मभ्यधिकञ्च अन्वतिष्ठत्, आसौच मम इष्टसिद्धिः, . अन्वभवञ्च मधुकर इत्र नवनालिकानाद्रसुन न सम् । (ङ) ततश्च अस्य राज्ञः सिंहवर्मणः सा हाय्यदानं सुहृ सङ्केतभूमिगमनञ्चापेक्ष्य सर्वबलसमूहन (च) चम्पामभि- गतो दैवात् देवदर्शनसुखम् अनुभवामि” इति । श्रुत्वेतत् देवो राजवाहनः सस्मितं “विज्ञासग्रायमूर्जितं मृदुप्रायं चेष्टितम्, इष्ट एष मार्गः प्रज्ञावताम्" इति प्रमतिमभिनन्दयन् (छ) मिनगुप्तं प्रति वक्तुमादिदेश । इति पञ्चमोच्छासः । अथ षष्ठोच्छुासः । मित्रगुप्तचरितम्। सोऽब्रवीत् “देव ! सोऽहं भवदन्वेषण पर: कदाचित् दामलिप्ता- ख्यस्य नगरस्य वहिल्याने महति उसवे वर्तमाजे कमपि विजने वौणया (क) आत्मानं विनोदयन्तं कोशदासनामानं युवानमपस्यम्, . (E) विटापणीः धर्तयेष्ठः । पसअदिति ।-असत् वारंवारग, अभ्यस्त: शिक्षितः, कपटानां छलानां, प्रपञ्चः विस्तर: येन तथोक्तः। पाट्रेति ।- -भाद्र सरसं, कोमला मित्यर्थः. मु शोभनं, मन: पन्त:करणं यस्यास्त'दृ शोम; अन्यत्र- आाः सरसा:, सद्यः प्रस्फुटता यथैः. सुमन म: पुष्पापि वस्थासाहशीम् । नवमाखिन तथाख्यां कन्यवां, तटाक्ष्य पुष्प वषविशेषञ्च । (च) सर्वदख समूहेन चतुरङ्ग सेन्य समूझेन । (क) विस्वासप्रायं विलासबहुलम्। अर्जितं हड्युक्तम, पाभ्यदाय मिल थे। मृटुप्रायम पति कोमलं, हिंसादिनिठुरताजितमिति भावः । इष्ट: प्रियः, अमि. मतः इत्यर्थः। मार्ग: प्रन्याः, उपाय: इति यावत् । प्रजावता बुद्धिमताम् । अभिनन्दयन् प्रशंसन्। (क) बोषया भोपामादलेल।

·.. अपृच्छञ्च, 'भद्र ! को नाम अयमुलवः ? किमधं वा समारब्धः? कथं वा भवान् उत्सवमनादृत्य एकान्ते (ख) विषम इव तिष्ठति?' इति । सोऽभ्यधात्, ‘सौम्य ! सुह्मपतिस्तुङ्गधन्वा नामानपत्यः अमुष्मिन् आयतने स्थितां विन्ध्यवासिनीम् (ग) आराधयन् अपत्यद्वयं प्रार्थयामास । अनया फिल स्वप्ने समादिष्टम्, उत्पत्यते तव एकः पुत्रः,कन्या च एका,स तु तस्याः पाणिग्राहकमनुजीविष्यति । (घ) सा तु सप्तमात् वर्षादारभ्य आ-परिणयं प्रतिनासं कृत्तिकासु कन्दुकन्नृत्येन गुणबद्भर्तृलाभाय मामाराधयतु, यञ्चाभिलषेत् सा अमुष्मै (ङ) देया, स च उत्सवः कन्दकोत्सवनामा तु' इति। ततोऽल्पनैव कालेन राजमहिषी मेदिनी नामकं पुत्रमतूत कन्याञ्च एकाम् । सा कन्दुकवतो सा कन्दुकवतो नाम अद्य कन्दुकन्रत्येन देवीमा- राधयिष्यति, तनिमित्तोऽयमुत्सवः । तस्थास्तु सखी चन्द्रसेना नाम मम प्रिया आसीत् । सा साम्प्रतं राजपुत्रेण भौमधन्वना बलादा- क्रान्ता । (च) तदहमुत्कण्ठितो मन्मथशरविद्धचेता: कलेन वीणारवे- णात्मानं किञ्चिदाश्वासयन् विविक्तमध्यासे' (छ) इति । अस्मिन्नेव क्षणे काचिदङ्गना तमुद्देशमागमत् । दृष्वैव स तामुत्फुल्लदृष्टिरभ्यधात्, 'सा इयं ने प्राणसमा, यद्विरहो दहन इव (ज) दहति मान्। एनामपहरति (ख) समारब्धः प्रकान्तः । एकान्ते नि ने। (ग) पनपन्य : ga: । पायतने स्थाने। विन्ध्यवासिनों तदाव्यां देवीम। भगया विधवासिन्या। समादिष्टम भाजप्तम । स: पुवः । कन्यायाः । पाणिग्राहक भरिम । पनुजीविष्यक्ति सेविष्यते. सदधौनो भविष्यतीत्यर्थः । (ङ) था-परिणयं विवाहपथ्यन्तम् । कविका कतिकानक्षवे। ("दारवर्षा- सिकताजलौकोबस्वान्स वापिटमाब हुलाकत्तिकामधालाजेभ्य: पुंलिङ्गग्रहाच नित्यं व्वम" इत्यम शासनात् कतिकाम त्यस बहुवचनान्तत्वम)। कन्टुक नृत्येन बन्दुकन कान्दुक कोड्या सह. यत नृत्यं ननं तेग। यो अभिलषित पुरुषाय । (च). बलात बलमाधिस्य । पाकान्ता प्रवकता यथः । (छ) कलेन मधुरास्फुटेन । স্বাধয়ল सान्वयन् । विविक्त निननम् । अध्यासे पधिसिष्ठामि । (त) उरफुनदृष्टिः इर्षविपशितनेः। दहा इव भानल इव ।

·राजसूनुः, न च शक्ष्यामि तस्य किमपि प्रतिविधातुम्, अतोऽद्य अनया आत्मानं सुदृष्टं कारयित्वा परित्यक्ष्यामि निरुपायान् (झ) प्राणान्' इति। सा तु रुदती कथमपि प्रियमावास्य अब्रवीत्, ‘नाथ ! नय मा- मभीप्सितं देशम् ।' सोऽवदत् मां, ‘भद्र ! भवदृष्टेषु राष्ट्रेषु (अ) कतमत् । सुरम्यं सुतमच ?' । तमहमोषत् विहस्याब्रवं, ‘भद्र! विस्तीर्णेय- मर्ण बनेमिः, न पर्यन्तः (ट) अस्ति स्थाने स्थाने रम्याणां जनपदानाम् । न चेदिह युवयोः सुखनिवासोपायं कर्तुं शक्नुयां ततोऽहमेव भवेय- मध्व हौं ।' (8) तावडेव किमपि नूपुरकणितमा विरभूत् । (ड) ततश्च असो जातसम्भमा (ढ) “प्राप्नेव भत्तुदारिका, अनिषिद्धदर्शना च इयमस्मिन् कन्दकोत्सवे, सफलमत्त युमच्चक्षुः, आग छत्तं द्रष्टुम्, अहमस्याः पार्थ- वर्तिनौ भवेयम्' इत्ययासौत् । तामन्वयाव च (ण) आवाम् । अहन्तु तां क दुकन क्रौड़तौं साक्षालक्ष्मोमिव मनोभुवः (त) समवलोक्य नितान्त- विहलतामयासिषम्। साऽपि मामवलोक्य किमपि अवस्थान्तरमापद्य- माना कथञ्चित् कटु कैल यथायधं विहृत्य चन्द्रसेनादिभिः सखोभिः सह भगवतौं विन्ध्यवासिनी प्रणिपत्य मनसा मे सानुरागणव परि- जनेनानुगस्यमाना कुबल यशरमिव कुमुमशरस्य मयि अपाङ्गं विक्षिपन्ती (झ) प्रतिविधात प्रतिकर्तुम् । भनया प्राप्त समया बियया। निरुपायान् प्रतिकार करणाममान् । (ब) राष्ट्र राज्येषु, देशेषु सति यावत। (ट) भगवने भि: अयांव: समुद्र एक नमि: सक्र प्रान्त: प्रान्त इत्यर्थः, चक्रप्रान्त सुमखास विशेष स्यों वा यस्यास्ताहशी, समुद्रान्ता इति यावत, पृथियोति शेषः। मयंन्त : सौमा, शेष इस्वधः। अध्वी पथप्रदर्शकाः । (ड) तापतेव तत्कालव । पाविरभूत उदगमत् । (द) असो चन्द्रसेना। जाससम्ममा सन्त्रता । (ग) अन्वयाष चव गमाव। (३) मनीभुवः साम। (ठ) ·. षष्ठोच्चासः । [११] wmar सापदेशम् (थ) असक्दावल्य॑मानवदनचन्द्रमण्डलतया खहृदयमिव मत्समीप प्रेषितं प्रतिनिवृत्तं न वेत्यालोकयन्ती कुमारीपुरमगात् । अहञ्च कामवशः कोशदासेन खं गेहं नीत्वा सानभोजनादिक कारितोऽस्मि । सायश्च चन्द्रसेना समुपेत्य रहसि मां प्रणम्य कोश- दासेन सानन्दं परिष्वक्ता (द) समुपविश्य अभाषत, 'नाथ ! मा व्यधिष्ठाः, सिद्धं नः समोहितम्, अद्य खलु कन्दुकोत्सवे युवानमेन- मवहसितमनोभवाकारमभिलषन्ती रोषादिव हरद्विषा अतिमात्रमा- यास्यते (ध) राजपत्रो। सोऽयमर्थों (न) मया राजमहिये, तया च राजे निवेद यिष्यते। विदितार्थस्तु नृपः खां दुहितरमस्मै प्रदास्यति, ततश्च राजपत्रेण अस्य महाभागस्यानुजोविना (प) भाव्य र, एष देवताऽऽदिष्टो विधिः। एतदायत्ते च राज्ये नाल मेव भोमधन्वा (फ) माओवं रोडम् । तत् सहतां त्रिचतुराणि दिनानि' इत्यभिवाय प्रियमालिङ्गा प्राया- सीत् । तदाकण्यं मम कोशदासस्य च बहु विकल्पयतोः कथञ्चिद- क्षीयत क्षपा । (ब) अन्येद्युीमधन्वा कथञ्चित् विदितमवृत्तान्तः केनचित् अपदेशेन मां खावासं नौत्वा राजवटुपचरितं यर्यकोपरि सुखसुप्तं पूर्वसङ्केतितेः - कमल यशरमिव नीलोत्पलमयबाणमिव । अपाङ्ग कटामित्यर्थः । सापटेशं मतलं. विषयान्तरदर्शनच्छ लेन इत्यर्थः (द) परिष्वना पालिखिता। (१) पिहा: पोडामनुभव। समीक्षित मनोरथम। अमितमनोभवा- बारम भवज्ञाससदमौन्दर्य, सौन्दर्ये काममपि पमिभवन्तमित्यर्थः। रहिषा कामेन। पायास्यते लिश्यते । (म) पयमर्थः राजकन्याया: अम्मिन यनि अनुरागः । (4) राजपुवे भीमधन्वना । अनगोविना पशुचरे. धोनेन इत्यर्थः । (फ) पतदायत्त पतस्य मिव गुप्तम्य, पायत्ते अधीने। पलं समर्थः, व्यर्थसमर्थयोः” इत्यमरः)। भोमधन्वा गमपुवः । (ब) विकल्प चतो: विविध गपना कुचतोः । पक्षोयत अत्यगच्छत्, पतो तेत्यर्थः । 'खपा राविः।

·[११] संस्कृत शिक्षामञ्जाः टतीयभागे पुरुधैर्बन्धयित्वा आयमनिगड़ेन (भ) सागराम्भसि न्यक्षपयत् । अहन्तु निरबलम्बनः भुजाल्यामित ततः प्लवमान: किमपि देवदत्तं काष्ठ मेकमुप- श्लिष्य तावद सोषि यावयासरत् वासरः पावरौ च । (म) प्रातश्चैकम- दृश्यत वहिनम् । (य) तन्त्र स्थिता यवना मासु वृत्य रामेषुनाम्ने नाविक- नायकाय सम संयन् । क्षण चारित् नेकनौपरिखतं कमपि नौदस्युम् अभिधावन्तं (र) दृष्ट्वा भयमाधवनाः। प्रतिनावश्चातिवेगेन श्वान इव वराहमस्म पोतं पय्यरुन्धन् ; प्रावर्चत सम्प्रहारः, (ल) पराजिता यवनाः । तानहमगतीन् समावास्यावादिषम्, 'अपनयत मे निगड़बन्धनम्, अवसादयानि वः सपत्नान्' (व) इति । भ्रंशितबन्धनञ्च तैरनं तान् सर्वान् प्रतिभटान् मल्ल वर्षिया धनुषा लवलबौकताङ्गान (1) अकार्षम् । अभिपत्य च चतविध्वस्त तत्वोतम् अमुल स्थितं नाविकानायकं जीवग्राहम् (प. भाषसनिगर (भ) पूर्वसन: प्राकमा सकत, पूर्वमे भादिष्टेरियर्थः । लौहरलेन । (म) निर लम्बम: निराश्रयः। बमान: सन्तान् । सोषि समसारिक देह लधु कवा इसपाहमरे खोपरि उत्तानतया पयामित्यर्थः। अपारस अपागकता वासरः दिवस शर्वरी राषिः। - पहित समस्यानमा (र) मे नौ पार वृतं बहु नौ कावेष्टितम । नौदथु गौशारोष्णेन ननानां धन. मषहरन्तम। गाव कनायकाय मौचासनाधिपतये। भिषावन्तं द्रमागतम् प्रतिनाव: विपक्षनौकाः, दस्थनां नौका प्रत्ययः । शानः कुकुवाः। अमपोतम समाकं बडिवम् । पर्यन्वन् समन्तत: पवेष्टन् । सम्प्रहार: युझम । (व) तान् पराजितवमान् । गतोन् निरुपायान् । मिगड़बन्धनं घालेन बन्धनम्। अपनघत मोचयता परसादयामि नापयामि। व: युष्माकम् । सपवान् थवन। भंशिसंबन्धनः मुक्त बन्धनः । प्रतिभटान् विपक्षयोषान्, शनियर्थः । भावर्षिया भल्ल सदाव्या स्त्र विशेष, वर्षति निक्षिपति ति तथा मोन। सवेति ।- सबलपीतानि खण्डखगडोकतानि,, जानि अवयबा घेषां वाथान् । (ब) अभिपत्य लम्फपटानेन त्यर्थः तति तं विमष्ट, निस्तयोधं पलायितयो वा इत्यर्थः, तच तत् विध्वस् भन्नक्षेति तादृशम्। अमुक समागम्य ·पठा स. ॥ Lरर अग्रहौषम् । असौ च स एव भोमधन्वा । (स) तञ्चाहं जातव्रौड़मभाषे, 'तात ! दृष्टानि कतान्तविलसितानि?' । (ह) ते तु सांयात्रिका मदीयेमैव निगड़ेन तम् (क) अतिगाद बवा हर्षरवमकुर्वन्, माञ्चापूजयन् । टुर्वारा तु सा नौरननुकूलवातनुन्ना कमपि द्वीपमाश्लिष्टवतौ ! (ख) तत्रासोन्महा- शैलः । अहन्तु तस्य रम्यतामवलोकयितुमवतीर्णः इतस्ततो विचरन् परमकमनीयमेकं सरः समध्यगाम् । (ग) स्नातश्च तत्र कांश्चिदमृतम्वादून् विसभङ्गानाखादयन् तौरवर्त्तिना केनापि भीमरूपेण ब्रह्मराक्षसेनाभि- पत्य 'कोऽसि ? कुतस्त्यो वा ?' इति निर्भयताऽभिहितोऽहं निर्भयः समभ्यवां, (घ) 'सौम्य ! अहमस्मि बिजन्मा, शत्रुहस्तादर्णवम् अर्णवात् यवननावं यवननावः चित्रमेनं पर्वतं प्राप्तो यदृच्छया (ङ) अस्मिन् सरसि विथमामि' इति । सोऽब्रूत, 'न चेत् बबीषि प्रश्नानमामि (च) दस्युगौशायाम । नौव ग्राहं गौवष्य बोवनम्य, ग्राम: यहां यस्मिन् बामपि तद्यथा तथा यहा-नौषम्य नौवत एव, ग्राह: ग्रह यस्मिन् या मंणि तद्यथा तथा । (स) पसौ नाविनायकः । भौमधन्वा कन्दुकवस्था: भ्राता। (इ) जासतौई लज्जितम् । हातान्तविलसितानि देवविचेष्टितानि, ("कतान्ती यमदैवयोः" इत्यमरः)। (क) सांयानिका: पोतपश्चिम:, यवना इति यावत्, ("हांयाविहः पोत पछि प्रथमर:)। सं मी मधन्वानम । (ख) टुवारा दु.खेन वारयितुं शक्या, अनभिमतपथ गरमात परावसिंतुमश क्या प्रत्यर्थः। पमनकूलवासना प्रतिकूणवायुचालिता। कपि अज्ञातनामानन्। पाश्लिष्टवतो आश्रितवतो, लनबसोस्वयः । (ग) परमकमनीयं सुमनोहरम। समध्य गाम अभ्य गम, प्रापमित्यर्थः । (घ) पतवादून सुधावत मधुरान्। बिसभा मणालखण्डान् । भोम- रुपेश भयडराकारण। अभिपय समागचा कुतस्त्य: खादागत:, ( पञ्चम्य सात् त्यम् ) कमिन् देशे नात: इस्यों का। मिसयता तिरस्कवता, सजयता इत्यर्थः । समयधाम पवादिषम । (ड) विजन्मे। ब्राह्मणः । चिवम पडतं, मगोसमित्यर्थः । यहहया वैरितया, खेच्या प्रत्यय:, ("यह छा खेरिता इत्यमरः) यदृच्या दैधगत्या त्यों वा। (च) मनान जिज्ञासायाः प्रत्युत्तरानित्य यः। अनामि भक्ष्यामि ।

·[११० 'ट' त्वाम्' इति। मयोक्तं 'पृच्छ तावत् ।' अथाऽऽवयोरेकयाऽऽयंया आसीत् संलापः । (छ) 'किं क्रूरम् ? स्त्रीहृदयं, किं हिणः प्रियहिताय ? दारगुणाः । कः कामः ? सङ्कल्पः, किं दुष्करसाधनम् ? प्रज्ञा ॥' (ज) 'तत्र धूमिनी-गोमिनी-निम्बवती-नितम्बवत्यः प्रमाणम्' (म) इति उक्त मया सोऽब्रूत, ‘कथय कौदृश्यस्ताः ?' इति । ततो मयोक्तं 'त्रिगर्ताख्ये जनपदे महति दर्भिक्षे वत्तमाने त्रयो भ्रातरः धनक-धान्यक- .धन्यकाख्याः क्रमेण सर्वाणि धनानि अपत्यानि ज्येष्ठमध्यमभायै अपि भक्षयित्वा 'कनिष्ठभार्थ्या धमिनी श्वो भक्षणीया' इति समकल्पयन् । () कनिष्ठत प्रियां स्त्राम तुमक्षमस्तस्थामेव यामिन्यां पलाव्य मार्गान्तां कान्तां खमांसासृगपनीतक्षत्पिपासामुद्दहन् वनं प्रविष्टः कमपि विकलेन्द्रियम् (ट) (क) पायथा पायांच्छन्दोनियम नोकन इस्य थेः। संलापः परस्परभामर्थ, ("संखापो भाषणं मिधः" इत्यमरः)। (ज) सिमित्याटि।---करं निष्ठरं. किम ? किं वस्तु? प्रति प्रश्नः । स्त्री- हृदयं नारीवामन्त परणं, करमिति शेष:. प्रति प्रत्युत्तरम । रहिइस्था, সিভিমায় দীবিকাল জলিলুলায়, জী ভাষায় ও শ্রী , খিল ? कि वस्तु? इति प्रश्नः । दारगुणा: भार्यायाः समनै पुण्यपातिव्रत्यादयः भावा:, प्रियश्तिाय प्रति शेषः, इत्यत्तरम्। कामः अभिलाष:. इष्ट साधनमिति यावत, का? किं वस्तु ? डांत प्रश्न: । साल्प: निश्श्यात्मशा मनोहत्तिरित्यर्थः, निश्चय इति यावत, ( सङ्घल्पः कर्म मानसम्" इत्यमरः ) इष्टसि । दृढ़चित्तता इति भावः, काम इति शेष:, इत्यत्तरम्। दुष्करसाधन टुःसाध्य कार्यसाधनोपाय इत्यथे:, किम् ? किं वस्तु ? इति प्रश्नः। प्रज्ञा बुद्धिः प्रतिभेति यावत, टुष्करसाधनोति शेष:, प्रत्युत्तरमा (झ) सन स्त्रोदयादीनां करत्वादिविषये । प्रमाणं दृष्टान्त: । (ब) जनपदे देशे। ज्येष्ठमध्यममार्थ धनकषाययो: ज्येष्ठमध्यममायोः पवी. इयम् । मिष्ठभार्या धन्य कस्य कनिष्ठधातुः पत्नी। श्रः परदिने। समकालधन् मनसि चिन्तयन, निरधारयन्नित्यथैः । (8) खो निजाम। अत्तुं भवथितम् । मार्गक्लान्तां पषान्ताम् । खेति।

·अवनौ लुठन्तमद्राक्षीत् । जातदयश्च तमपि स्कन्धेनोहहन् कन्दमूलमृगबहुले वनोद्देशे यत्नरचितपर्णशालो वसन् तमपि विकलमिङ्गुदौतेलादिभिः बिरोपितवणमामिषादिना स्वनिर्विशेषमपुषत् । (ठ) एकदा मृगया) गते पत्यौ सा धसिनी अनिच्छताऽपि तेन विकलेन बलात्कारमरीरमत्, न्यक्षिपञ्च पतिमागतं जलार्थिनं कूप। (ड) अथ तं विकलं स्कन्धे ग्रहीत्वा देशान्तरं गता 'पतिव्रता' इति तत्तद्देशीयजनेभ्यः प्रशंसाः पूजा अथ कथञ्चित् कूपात् कैश्चित् कपालुभिरुद्धृतम् अन्तिके घरन्तं पति धन्यकमालोक्य सा पापा 'येन मे पतिर्विकलोकतः सः दुरात्मा अयम्' इति तस्य साधोश्चिलबधमन्जेन राज्ञा (ढ) समादेशयाच्च- कार। स तु वराकः सशेषत्वादायुषः 'यदि असौ विकलः ममाप- राधं वदेत् तदा मे युक्तो दण्डः' इत्यदोनमाचष्ट । (ण) तथा कृते स लेभ। वन्य पात्मनः. मांसामुग्भमा मामरक्ताभ्याम. पपनौते टूरोकते. क्षुत्पिपासे क्षुधावणे यथासाहशीम। उदइन् स्कन्धे कुर्वन् । बिकलेन्द्रियं विनष्ट पक्ष:कांदियाम । (ठ) वमोद्देशे अरण्य प्रदेशे । यति -पत्वेन बह शेनेस्थ थे:. विशेष वेश्या इत्यर्थी वा, रचिता निर्मिता, पर्यशाला पवनिर्मितकुटोरं येन तादृशः। वसन् तिष्ठन्। विकलं विकृतेन्द्रियम् । रङ्गदी लादिभिः दो तापसतमः, (दो तापसतमः" इत्यमरः ) तस्या: तैलादिभिः फलनिष्काशितोहादिभिः । विरोपितः वणं विरोपिसा: पूर्ति प्रापिता:. पपनौता इत्यर्थः, प्रणा: सतानि यष्य तायम् । श्रामिषादिना मामादिना, मांसादिक भोजयित्वा इत्यर्थः। खनिविशेषम यात्म- सहशमा अपुषत् पोषयामास, पालितवान इत्यर्थः । (ड) पत्यौ भत्तरि, धन्य के प्रति यावत् । पागतं मृगयाव्यापारात प्रत्याहत्तम् । लार्थिनं मलप्राधिनं, पानाय कूपात मलमुतोष यन्तमिति यावत् । (ढ) कथञ्चित अतिक्के शेन । अन्तिके समापि, निवासस्थामस्येति शेषः । चरन्तं ममन्तम। सा धमिनी। पापा पापाचारा। तस्य धन्यवाय । साथी: सत्पुरुषस्य, निरपराध स्वेत्यर्थः । चिवब कुकुरदंशमादिरूपनानाविधोपायेग याम् । अनेन यथावत्तान्तमजानता। राजा धमिन्याधिष्ठितदेशाधिपेन, अवतोगार्थनेति भावः। (ग) बराब: दीमः, निरपराध इति यावत्। सशेषत्वात् अपिष्टतात, व मानवादित्यर्थः । पदोनम् भजाता, निर्भयभित्ययः । पाषष्ट अषवत् ।

·विकलः पर्यश्रुः पादपतितस्तस्य साधोस्तत् सुक्तम् (त) असत्याश्च तस्या- स्तथाभूतं दुश्चरितमाचचचे । ततः कुपितो राजा तां पापां विरूपित- मुखों कृत्वा धन्यकं प्रसादयामास । (थ) तत् ब्रवीमि, 'रं स्त्रीहृदयम्' इति । अस्ति द्रविड़देशेषु काञ्ची नाम नगरौ। तस्यां शक्तिकुमारो नाम कश्चिमहाधनो बणिस्तो गुणवतौं भाऱ्या परिणोतुमितस्ततो ज्योतिषिकच्छद्मना परिभ्रमन् कामपि कन्यकां परोक्ष्य 'सुलक्षणा' इति निश्चित्य शालिप्रस्थ मेकं तस्यै दत्त्वाऽब्रवीत्, ‘भद्रे! शक्नोषि किमनेन शालिपस्थेन गुणवदन्नमस्मानभ्यवहारयितुम् ?' (द) इति। सा तु सल जस्मितं वृद्धदासोहस्तेन तं शालिप्रस्थमादाय तं बणिक- पत्रमुपवैश्य विविधकौशलेन सुचारु अनं पत्वा यथोचितं साना- हारादिप्रदानेन पयंतोषयत् । परितुष्टश्च स तां विधिवदुपयम्य गृहमने जीत् । नीत्वैतदनपेक्षः कामपि गणिकामवरोधम् अकरोत् । तामप्यसौ प्रियसखोमिवोपाचरत्, पतिच्च दैवतमिव अनलसा पर्य- धरत्, अन्वतिष्ठच ग्राहकाOणि यथायथम्, अकरोच्च परिजन दाक्षिण्येन (ध) खवाम् । ततच तगुणवशौकतो भर्ता सर्वमेव कुटुम्ब (a) पर्यः विगतहाष्यः । तत सकतं पूर्वजातमुपकारम । (थ) विरूपितमुखौं विज्ञातवदनां, नासाकांदिच्छेदनेन प्रशि भावः। प्रसादयामास पनुगगाह। (द) ज्योतिषिकक्झना स्वच्छ लेन. आपटेन विज्ञापन पाम परिचय दत्त्वेत्यर्थः। शालिप्रस्थं धरावय परिमित हैमन्ति कधान्धविशषम। म ! सुचरिते ! । गुणवदन्नं सखाटु विविधन्यवनसमन्वितं भोन्यं, हप्तिमनकं भोम्यमिति यावत् । अभ्य वारयितुं भोगायतुम । (4) एतदनपेक्ष: एतमा नवपरिणीतायां भाप्यांयाम, अपेक्षः सदासोन:, सामनाहत्य इत्यर्थः। पवरोधम् पन्त:परिकाम, उपाहपौमिति यावत। तामपि गणिकामपि। उपाचरत पसेवत । अनलचा पालयविरहिता सती। परिजनं परिवारवर्गम्। दापिण्यम उदारता, सरल व्यवहारण त्ययः, ("दक्षिणेसरलोदारी" अत्यमरः)।

·अच्छा तदायत्तमेव कंचा तदेकाधीनजीवितस्त्रिवगं निर्विवेश । (न) तब्रवीमि, 'ग्रहिणः प्रियहिताय दारगुणाः' इति । अस्ति सौराष्ट्रषु वलभी नानी नगरी। तस्यां रहगुप्तनाग्नः महाविभवशालिनः कस्यचिन्नाविकपते: कन्यां रत्नवौं नाम मधमती- निवासी बलभद्रो नाम कश्चित् सार्थवाहसुतः परिणिनाय । (प) सा तु नवोढ़ासुलभल जया पत्युरभिलषितसाधनपराङ्मुखो भर्तृवेष्यताम् (फ) अयासीत् । तदारभ्य भर्त्ता तां कथमपि द्रष्टुं न इयेष । (ब) ततच सर्व तां दुर्भगां 'नेयं रत्नवती निम्बवती' इति समाख्याय आजहबुः । (भ) गते च कस्मिंश्चित् काले सा तु नितरां तप्यमाना गत्यन्तर- मपश्वन्ती कामपि प्रवाजिकां शरणमापन्ना (म) सदती सकरुणं प्राह, किञ्चिदस्मि वक्तकामा, मत्तो दुर्भगा काऽपि नास्ति भूतये । दौर्भाग्यं हि जीवन्मरणमङ्गनानां विशेषतः कुलबधूनाम् । माटग्रमुखो बन्धुवर्गोऽपि मां सावचं पश्यति, तत् यथाऽहं पत्युरनु- ग्राह्या (य) भवेयं तथा उपायः क्रियतां भवत्या, नो चेत् त्वक्ष्यामि 'मातः ! . (म) कुटुम्ब परिजनम् । सदायत्तम तथा: परिणौसभााया:, बाघसम् अधीनम्। विवर्ग धर्मकामार्थान, ("विव! धर्मकामा प्रत्यमरः)। गिर्थिवेश बुभुजे. ("निजी भृतिभोग घो:" इत्यमरः) । (प) साधवाचसुत: वणिक पुवः। परिणिनाय सहवा। (फ) सा रववती। नवोदेति ।-नवोढ़ायाः सपरिणोताषा:, सुलभा खाभाविकी, या लज्जा वपातया। मानदेयता पात्य विरागभाजनम् । (ब) इयेष पभिललाष । (म) दुभंगां दुभांगिनौं, पत्यरप्रियामित्यर्थः । समाख्याय का । “समाख्यया" अति पाठे-गाना इत्यर्थः । भानुप: पाकुः, चाहतवन्त: इत्यर्थः । (म) तप्यमाना खिद्यमामा । गत्यन्तरम् उपायान्तरम् । प्रवानिकां सन्यासिनीम् । धरणम पाश्रयम्। पापना प्राप्ता । (य) मत्तः पमतः, मदपेक्ष्य इत्यर्थः । दौभाग्यं पत्रप्रियत्वम् । अनुपाद्या प्रसादभागिनी।

·[११८]. संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे निष्पयोजनान् प्राणान्' इति । सा तु सकरुणा तामुवा मा साहसम् (र) अवलम्ब त्व, यदि कशिड़पायस्ते मनसि वर्तत अहं तदनुसारेण यते, बुद्धिमती असि' इति । अथाह ध्यात्वा अब्रवीत्, 'भगवति ! अस्ति अस्मप्रतिवेशिनः घनिनः कनकवती नाम कन्या मत्समानरूपावधवा मम तया स ह तदोयहऱ्यातले ततोऽपि विगुणमण्डिता (ल) विह त्वया तु तन्मा प्रार्थनं सकरुणामनिधाय पतिरेतदृहं कथ पानीतच तं प्रति अहं तथा अभिलाषं दर्शयिष्यामि कनकवतीमेव मां मन्यमानो मदासक्तिञ्च (ब) जानन् ग्रहं प्रति ततव या यथाऽसौ (श) मां कनकवतोमेव विदित्वा देशान्त तथाऽन्यपायः करणीयः' इति । सा तु धूर्त्ता तथैव सर्व सम्यादितवती । अथासो तां सरत्नाऽऽभरणपरिच्छदामादाय निशि पलाय्य प्रावसत् । (र तु प्रवाजिका वार्तामघोषयत् 'मन्दन मया निनिमित्तम् रतवती, श्वशुरौ च परिभूतो, तदत्रैव पुनः संसग जिथे पूर्वद्युमिकथयत् बलभद्रः, नूनम् (स) असो रनवती तेन नीत' सासम अविष्य बारितां. प्राण त्यागाध्यबमायमित्यर्थः । (ल) ध्यात्वा चिन्तयित्वा । पसौ रनवतो। तदीयइयतने कमायन परि। ततोऽपि कनकवन्या सपि । हिगुणमाता जिगुग्याल शारेबाबास (4) तदिति ।-तम्या: मातुः मनन्या:, स्वग्रहागमनाय प्रार्थनामित्यर्थः । एस कम कव त्या: भवनम् । प्रकारेण । मदामति मम पनुरागम । (५) अवौ मत्पतिः। (ब) तां रववतोम । सेतिरबाभरणमा रेण, परिच्छदेन वस्त्रादिना सह वर्तमानां, बहुमूल्यव सनभूषचादिभि: प्रावसत प्रवासमगत। (स) बात हत्तान्त, बक्ष्यमाणं संवादमियः। चघोषवत् चारितबतीत्यर्थः। मन्टेन मृदेन. (*मूढाल्पापनिांग्या: मन्दा: स्य:- मया बखभट्रेण । निर्मिमित्तम कारपम्। उपेविता पनाहता।

·ततोऽसौ बलभद्रः खेटकपुरं गत्वा तत्र बाणिज्यकौशलेन बदनि धनानि उपाय प्राधान्यमगात् । क्रमेण कयाचिद्दास्था कारणेन केनापि रोषितया निर्भिन्न रहस्यम् (ह) 'अयं बलभद्रः निधिपति- दत्तस्य कन्यां कनकवतीमपहृत्य अत्रैव वसति इति । ततो राज्ञा तस्य सर्वस्वहरणे दण्डे आज्ञप्ते भीतं बलभद्रकान्ते प्राह रखवती, 'नाथ ! न भेतव्यं, ब्रूहि, 'नेयं कनकवती, परं मया न्यायोढ़ा रत्नवतौ ग्रहगुप्तहिता; न चेत् प्रतीथ प्रणिधिं प्रहिणुत अस्या बन्धुपाश्चम्' (क) इति ।' अध तबन्धुवर्ग: समागतस्तां दुहितर जामाता सह हृष्टः स्वपुरं प्रत्यनेषोत् । ततो रखवती कनकवर्ती मावयतस्तस्य सा अतिप्रिया आसीत् । तत् प्रवीमि, 'कामो नाम सङ्कल्पः' इति । तदनन्तरमसौ नितम्बवतीइनान्तमपृच्छत्। अहमनवम्, 'अस्ति मथुरा नामो पुरी, तस्यां कोऽपि कलहकण्टको नाम बणिक्मुत्रः कलास गणिकासु चातिमतः (ख) प्रतिवसति स्म । एकदाऽसो एक चित्रपट कस्थापि हस्ते दी। तत्र काचिदालिखिता युवतिरस्य कामात मनचकार । अब्रवौच्च तं, 'विरुद्धमिवैतत् दृश्यते, यतः कुलजाडुलभ वपुः, आभिजात्यासिनी च नम्रता, पाण्डुरा च मुखच्छविः । न चैषा प्रोषितभर्तका, प्रवासचिह्नस्य वैण्यादः (ग) अदर्शनात् ; तदियं शुरय। परिभूतो पबनाती। अव चखिन स्थाने एव, निगराई पवेत्यर्थः । संसगें मिलने. रत्न मन्या सह पशबाब स्थाने इन्वयः। मिमि बजे। पूर्वधः पूर्वदिने। तेन बलमट्रेप। ननं निश्चितम । (३) रोषितया कोपितया, बलभदेति शेषः, बबनद्राततिरस्कारेण क्रुद्धमा इत्यर्थः । निभिन्न प्रकाशनमा रहयं गोप्यविषयम । (ब) पाजत पादिष्टे। एकान्ते निर्जने। न्यायोढ़ा वचाविधि विवामिना। प्रतीष विश्वमिथ, विश्वास करुष रत्यर्थः। मणिचं चरम् । प्रति प्रेरयत। सा: रवदन्याः। बन्धुपा पिबादिखानस मौपम्। (ख) पतिपत: पयतमनुरताः । (म) कुलझाटुलभ कुहनाभिः सत्कुलोवाभि: कुश जामा, दुर्लभं टुप्पापम, अतिरमीयमिति भावः। आमिनायसिनी सत्कुलीयत्व सूचि का। पारा - ·वृद्धस्य कस्यचित् नातिपुंस्त्व य यथाऽर्हतम्भोगालाभपीड़िता (च) रहिणी भवितुमर्हति' इति । चित्रपटधारी प्राह, 'सत्यमुपलचितम्, ম अवन्तियामनन्तकीर्तिमानः सार्थवाहस्य वनिता यथार्थनानो (ङ) नितम्बवती नाम। सौन्दर्य विस्मितेन मया आलिखिता' इति । स तु कलहकण्टको नाम तदाकर्थेव जगामोज्जयिनीम् । तल देवजी नाम भूत्वा भिक्षामिषेण तहं गत्वा तामव- নিন मनायव संवदः पौर मुख्येभ्यः (च) तनत्यश्मशान- रचामयाचत अलभत क्रमेण च कामपि श्रमणिका (क) वशीकत्य दूतिकाकार्या, शिक्षयित्वा नितम्बवतीसकाशं प्राहिणोत् । सा तु धूर्ती “पत्रवती भव' इति तामाशिषा संवा विविधालाप- मकरोत् । ततश्चान्थेद्युः पुनरागस्य प्राब्रवीत् 'वरले ! भर्त्ता तक पाण्डुरोगग्रस्तः श्रयते भोगे चासमर्थः, मम चाशीर्वादोऽवितथः, न च शक्यं तस्य विनमप्रतिकात्यायन्यमस्मात् (ज) लातुम् । तत् प्रसीद, निशि मदुपजी- लोक्य 1 पाण्डवा, पौतभागाइंकेतकीपरागन विभा इत्यर्थ:. शेतपौमिश्रवां एसियावत. रतनति भाव:, ("इरिच: पाण्डर: पाण्ड." रत्यमरः । “पाण्डस्तु पोसमागाई- केतकोग्लिसन्निभः" इति शब्दापांव:)। मुख छवि : बटन यान्तिः। प्रोषितमतका विटेशपथपतिका। प्रवाहित्य विदेश थपतिकाखान्य । गयाट: केशवन्धनग्य, एकचौधरस्वादिष्यस्येति भावः, पादिपटेल शरीरासंस्कारादेहाम; ("वेधी कषय बन्धे प्यारा नदीनां समेऽपि च" इति विश्व: ) । (घ) नातिपस्वस्य नासिपुरुषत्व म्य, पल्पम भीगशक्तिकस्य प्रत्यर्थः । यचालि।- यथाह: यथोचित. स्वतारुण्यानुरूपति यावत, य: सम्भोग : कामोपभोगः, अलाभेन पासप्रा. पौडिता दु:खिता। (ङ) उपलचितम अनुमितमित्यर्थः । यथार्थनाखो सार्थवानामा, विशाख- नितम्बत्वादिति भावः । (च) नाम इति अलौले. पापटेन टेवजी भूत्वे त्यर्थः । भिक्षामिष भिचाकलेन । पौरमुख्य न्य: प्रवामिषु श्रेष्ठ भ्यः । (छ) श्रमणि पौडपन्यासिनोम। (ज) भोगे वनितासभोग। पाशीर्वाद: “पुवयतो भघ* इत्ये बंजपानी.चनम् ।। ऋषितथः अन्यथः। अतवारय प्रतियारमला। असार खासिनः सूत्यर्थः ।

·तस्य कस्यचिन्मन्त्रवादिनः (भा) करे चरणमर्पयित्वा तदभिमन्त्रितेन चर- णेन प्रण प्रकुपिता नाम भूचा भर्तारमुरसि प्रहरी नईसि, ततोऽसौ भर्त्ता नौरोगोऽपत्योत्पादनक्षमो भविता; नाल प्राका कार्य्या' इति । सा तु सरला तवचसि विश्वस्ता निशायां तया उपनौतस्य तस्य कलहकण्टकस्य हस्ते यावत् स्वचरणं न्यस्थति, तावदेव स धूर्तस्तदूरु- मूले छुरिकया किमयालिख्य नूपरमेकं चरणादाक्षिप्य (अ) द्रुतम् अपासरत् । सा तु सत्रासा स्वमेव दुनयं गहमाणा तं व्रणं पटबन्धनेनाच्छाद्य आमयापदेशन (ट) त्रिचतुराणि दिनानि शयनपरा अतिष्ठत् । धूर्त: 'विक्रे प्ये' इति तेन नूपुरेण तमनन्तकीर्तिम् (ठ) आससाद । स दृष्ट्वेव 'महिण्या एष नूपुरः कथं त्वयोपलवः ?' इति तमपृच्छत् । स तु निबन्धपृच्छयाऽपि यदा न किञ्चित् अब्रवीत् तदाऽसौ बणिक् “खनूपुर- युगलं प्रेषय' इति ग्रहिणी सन्दिदेश । (ड) सा तु सलज्जं सत्रासञ्च 'अद्य रात्रौ वापि स्खलितः (ढ) अन्विष्टोऽपि नाधिगत एकः, अयं पुनर- परः' इति द्वितीयं प्राहिणोत् । अथ समवेतेषु बणिग्वर्गषु स धूतः पुनः पुनरनुयुक्तः (ण) सविनयमवादीत्, “विदितमेव भवतां यथाऽह श्मशानरक्षणे नियुक्तः तदुपजीवी तिष्ठामि, धूर्ताश्च कदाचिन्मदर्शन- भौरवः निशि दहेयुरपि शवाजीति निशास्वपि श्मशानमधिशये। पूर्व द्युनिशि कामपि दग्धादग्धं (त) शवमाकर्षन्ती चिताया नारीमालोक- (झ) मन्त्रवादिनः मन्त्र प्रभावम उघोषणा शीलस्य । (ज) सा नितम्बवतो। विश्वस्ता मनात विश्वासा । तया श्रमषिकया। न्धयति स्थापयति। पाक्षिप्य भाष्य। (ट) खमेव निजमेव, पात्मकतमेवरथः। दुनयं दुशेष्टितम, न्यायवि गहिता- चरणमित्यर्थः। गईमा आप निन्दन्ती। वणं छुरिया कृतं तम। पटबन्धनेन बस्त्र- बन्धनेन, वस्त्र खण्डेन बद्धा इत्यर्थः । आमयापदेशन रीग लेन । (3) स: कलकराटकः । अनन्तको नितम्ब न्या: मरिम । (ड) निबन्ध पृच्छया अन्याय हे गिजामया । मन्दिटश पाज्ञापयामास । (ढ) स्वलित: च. पदात पतित इत्ययः । (प) समता: पृष्टः । (a) दग्धादग्ध किसिधं किचिददग्धम, मासस्य दग्र्धामत्यर्थः । ..

·यम्। अर्थलोभात् साहसमवलम्बा सा मया ग्रहोत्वा शस्त्रिकया (घ) चोरुमूले किञ्चिदालिख्य नूपुरमेकं पदादाक्षिय च मुक्ता पलायिष्ट । एष तावदस्यागमः, (द) पर्व भवन्तः प्रमाणम्' इति | ततो विमशेण तस्याः शाकिनीत्वं (ध) पौरैनिश्चितम् । भर्ता च सा परित्यक्ता तस्मिन्नेव श्मशाने बहु क्लिप्य मर्नुकामा तेन धूर्तेन नक्तं (न) पादयोनिपत्य अनुनौता अगया तत्प्राणवल्लभा आसीत् । तदुल 'टुष्करसाधनं प्रज्ञा' इति । एतदाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो मामपूजयत् । तस्मिने व क्षण सहसा अबरतलात् मुक्ताफल थूलाः सखिलविन्दवोऽयतन् । अहन्तु "किमिदम् ?' इति उच्चक्षुः (प) आलोकयं कमपि राक्षसं कामयङ्गनामाकर्षन्तम् । 'कथमयमकामामनाचारो हरति!' इति गगनगमनमन्द प्राक्ती अशस्त्रे च मयि तयमाने (फ) स तु ब्रह्मराक्षसः “तिष्ठ रे पाप ! कापहरसि ?' इति भवंयन् उत्पत्य तेज राक्षसेन समस्र ज्यत। तान्तु रोषादन- पेक्षापविद्धाम् (ब) अन्तरीक्षादापतन्तीमहसुब्हाखः प्रसारितोभयकरः अग्रहीषम् । ग्टहीत्वा च वेपमानां सम्मौलितादौं मदङ्गस्पनोद्भिन्न- रोमाञ्चां ताम् अनवतारय नेव निर्वर्ण्य (भ) मत्याणवल्लभां राजकन्यां (घ) गस्त्रि कया छु र कथा, ( "स्या छ स्खो चामिपुती च कुरका चासि नका" इत्यकार:) (द) अस्य न पुरस्य भागमः प्रातिविवरणमित्यर्थः । (च) विमर्शन विचारेण । तस्था: नितम्बवत्याः । शाकिनौवं कालिकायाः सहचरीविशेषत्वमा (न) नक्तं रावो। (4) उचक्षुः ऊद्दों का तहष्टिः। (क) पकामां मिरभिलाषाम, अननु र तामित्यर्थः । अनाचार: सहावहार- विवर्जितः। गनेशि!--गगनयमने पाकाशमार्गे उत्पसने, मदा पाटवहीना, शक्ति: सामर्थ्य यस्य तथाभूते। तप्यमाने पौड्याने। (ब। साम पनि यमायाम इनास्। अनपेक्षा पविहाम अनपेक्षया पौदासीन्धेन, ब्रह्मराक्षसेन मा युद्धोपस्थिवरिति भावः पविद्धा परित्यक्ताम। (भ) वेपमागा सम्यमाना । सम्मौलिताक्षौं मुदितने वाम् । अवतारयनेन धूमौ अस्थापय ।। नई नाय ।

·14. पापः कन्दुकवतोमवालक्षयम् । तावत् तावपि राक्षसब्रह्मराक्षसौ परस्पर सम्प्रहारेणाक्षपयेताम् । (म) अहन्तु तां पुलिने (य) समवरोप्य समाश्वास्य अपृच्छं, 'किनिदम् ?' इति । सा तु तियं झामभिवक्ष्य जातप्रत्यभिज्ञा सकरुण नरोदीत्, अब्रवोच्च, 'नाथ ! त्वदर्शनाटुपोढ़रागा (र) अहं चन्द्रसेनया त्वत्कधाभिरेव समाश्वासिताऽस्मि । अत्रान्तरे (ल) पापन मड्डात्रा त्वां समुद्र मज्जितं शुचा सखोजनं परिजनच्च वञ्चयित्वा जीवितं त्यक्तुकामा एकाकिनी क्रीडावनमुपागमम् । तत्र मामसौ अचकमत। (व) ततः सोऽयं मया भीतयाऽवधतप्रार्थनः मां स्फुरन्तों ग्टहीत्वा गगनमुदपतत्, अभवच्च साम्यतमवसितः । (पा) अहच्च देवात् तवैव जोवितेशस्य हस्ते पतिता' इति । ए तदाकण्यं तया सह नावमच्यारोहम् । मुक्ता च नौः प्रतिवातं नौयमाना तमेव दामलिप्तं प्रत्युपातिष्ठ 1, अवतीर्णाश्च वधमश्रमेण । 'तनयस्य तनयायाश्च नाशात् तुङ्गवचा सकलन एव गङ्गारोधसि अनशनोपरन्त प्रतिष्ठते, सह तेन मर्नुमिच्छति अनुरक्त: पौरजनः' इति अश्रुमुखीणां प्रजानामाक्रन्दं (ष) घटण्वन् अहं सत्वरं समेत्य अस्मै राजे यथावृत्तमाख्याय तदपत्य वयं समापयम् । प्रौतेन तेन जामाता कृतोऽस्मि । तत्पुनश्च मदनुजीवी जातः, चन्द्रसेना च निधि कोशदासमभजत । ततश्च सिंहवनसाहाय्यार्थमागत्य भर्तुस्ते दर्शनसुख- मनुभवामि” इति । (म) अक्षपये शाम पनाशयताम् । (य) पुलिने सरीवरतोरे रत्यर्थः । मा बन्दु करती। तिर्यक वकभावेन, पपाङ्गवोचो नेत्यर्थः। नात प्रत्यभिज्ञा मृतमत्परिचया, मां परिचिन्वतीत्यर्थः । उपोढ़रागा सञ्चातानुरागा। (1) अवान्तर पश्मिनवकाशे । (a) असौ पक्षनः। अचकमत प्रार्थितवान् । (ग) अवधूतेति ।-अवधता अवज्ञाता, प्रार्थना याजा यस्य तादृशः। स्फुरन्तौं कम्पमा नाम । पासत: विनष्टः। -(ष) गङ्गाधसि नागपीनटे । पनशनेन उपवासेन। उपरन्तुं मर्तुम् । पाकन्दं क्रन्दनम् ।

·ट श्रुत्वा राजवाहनः “चित्र देवगतिः, पुष्कलः पुरुषकारः” (स) इति तमभिनन्ध मन्त्रगुते होंट कुल्लं चक्षुः पातयामास । इति षष्ठो छासः । अथ सप्तमोच्छासः । मन्वगुप्तचरितम् । सोऽब्रवीत्, “देव ! नगरवगतस्य (क) ते गतिं ज्ञास्यनु कदाचिदह गतः कलिङ्ग नगरम् । तत्र श्मशानसनिकरय कस्यचित्तरोः किसलय- सम्भृते (ख) तले स्थित्वा निद्रामभजे । निशोथे शीतवातस्पर्शात् गतनिद्रः 'कथं खनानन दग्धसिद्धेन रिरंसाकाले निदेशं दिसता जन एष रागाविष्ट इत्थं विरक्तीकृतः, अपि क्रियेत केनचिच्छक्तिमता अस्य सिद्धेरन्तरायः ?' (ग) इति किङ्करस्य कातरं विलपितमाकण्यं “क एष सिद्धः ? का च सिद्धिः? किच्च किकरण करिष्यते ?' इति दिदृक्षुः तहतया दिशा किञ्चित् सविधवत्तौँ नरास्थि कलरचितालङ्कारं भस्म- कताङ्गराग जटिनं हिरण्यरेतसि तिलसिद्धार्थादोन विकिरन्तं (घ) (स) चिवा अरशयम । पुकाल: मनोरम:, कार्यसाधकत्वात् समादरे आयपीय इति भावः । पुरुषकार: पौरुषः । नेति यावत। (क) मगरन्ध ग त प्य पर्वतविवरं प्रविष्ट । (ख) किनलयसम्म ते नवपन वास्तते । (ग) खलेन दुर्जनेन । ग्धसिडेन भाबत तुचतापसे नेत्यर्थः. सापसाधमे. रिरंसाकाले रमणे कायामुपस्थिती। निदेशम पाज्ञाम् । दित्मता टातुमिच्छता, कुता इत्यर्थः । मन एष मपोऽयं जनः। रागाविष्ट: कान्ताऽनु. रागण विवशौकत:, अनुरागविखन रत्यर्थः । इत्थम बनेन प्रकारेण, रिसाकावि विनोत्पादने नेत्यर्थ: । पपि सम्भाबनायाम । सिद्धेः साफल्य लाभस्य । अन्तराय: विनः । (घ) गया दिशा यन किरविलपितमाणितं तस्यां दिशि इन्।

·सप्तमोचासः । [२२५] T शम् । तस्याग्रे कोऽपि किङ्करः तिष्ठति । सोऽनेन निकष्टाऽऽश- ष्टः (ङ) 'गच्छ, कलिङ्गराजस्य कर्दनस्य कन्यां कनकनखां नाम हादिहानय' इति । तेन च तत्क्षगादानौता लासकम्पित- 'हा तात! हा मातः !' इति क्रन्दन्ती केशेषु ग्रहोत्वा कर्तितुमचेष्टत । अहन्तु झटिति तस्य हस्तात् तमसि- तेन तस्य शिरछित्त्वा कस्यचित् सालतरोः स्कन्धे न्यधिषि । (च) घ स किङ्करः प्रहृष्टः प्रोवाच, 'आर्य्य! अनार्यस्यास्य पार- अद्य मोचितोऽस्मि कल्याणिना, साधु कृतं यदेषः पापः नकेतनं नीतः। तदत्र दयानिधेर्भवतः काञ्चिदाज्ञां चिकीर्घति ':, आदिशतु भवान्' इति प्राणंसौत् । (छ) आदिशच तं, यमलेशार्थी राजनन्दिनी अनेन दुराचारेण अत्यय लो शिता, स्वनिलयं, नान्यदित: (ज)किञ्चिन्मे प्रियमस्ति' इति । कण्य सा चञ्चलतारकां दृशं तिर्यक् सञ्चारयन्ती रागलना- कल्पितः, ममोपय:, किचित समीपं गत्वा इत्यर्थः, पमिति शेषः। भरेति ।- मानवानाम. धष्शिका कङ्कालखण्डै:, रचित: न घस्य वा तादृशम । भन्म ति ।-भाना भूल, कत: सम्पादित:, पङ्गरागः येम साथमा जटिल जटाधारिम। हिरण्यरेतमि -तिलाच सिद्धार्था: श्वेतसपंपाच पादयो येषां तान्, सोमीय द्रव्य विशेषा- वकिरन्तं प्रतिवन्तम । एनौ । नियेन नोचाभिमाया । भादिष्ट: भाजप्तः। पालिका पाकष्य । तेन पसिना। तस्य सिद्धस्य । पितवान् । स्कन्धे काण्ड देश । यस्य असाधी:। पारतन्त्रात् पारवश्यात, अधीनतापाशादित्यर्थः । मनालयन, भवतेति शेत्र: । कोनाशति । कोनाशम्य यमप्य, नाशनामान: कदय्यः कर्षको यमः" इति शाश्वत:) निकेतनं भवनम् । नपामं कतवान् । मत शाही लेशभोगायोग्या, सुमाराङ्गीति भागः । खनिजयं इतः अमादधिकम्।

·[१२६] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे ऽन्तरवर्तिनी किमपि मन्दमधुरमभाषत, 'आर्य ! किमर्थमिमं जनं कालहस्तादाच्छिद्य रणरणिकावाहिनि अनङ्गरागसागरे निक्षिपति ? यद्यस्ति दया अस्मिन् जने, तदा त्वया अनन्यसाधारण: (भा) क्रियतामय जनश्चरणसे वायाम् । यदि च कन्यापुरे रहस्यभेदादन आशङ्कात, तदपि नास्ति, रक्ततरा हि न: (ञ) सख्यः यथा न कश्चिदेतत् ज्ञास्थति तथा यतिष्यत्ते' इति । अहव तदर्श नेन नितरां रागपूर्ण स्तं किङ्गर- मगादिषम्, “इयं चार्वङ्गी यथा कथयति तथा चेन्नाचरेयं नयेत मदनः क्षणेन अन्त्यां दशां, तत् सहानया हरिणाक्ष्या (ट) जनमिमं कन्यकागारं नय' इति । नौतश्चाहं तेन किरण राक्षसेन कन्यकापुरं तत्रैकदेश (ठ) प्रियानिदेशात् क्षणमतिठम् । सा च सर्वाः सखो: निद्रिताः हस्तपरामर्शन प्रबोध्य सर्व वृत्तान्तं ताभ्यः कथयित्वा ताभिः प्रणताभिरतिगौरवात् पूज्य- मानं मां निजनिकेतनम् (ड) अनैषीत् । ततश्चाहं सखोजनेनातिदक्षिणेन दृढ़तरोकतनेहनिगड़ः तया सङ्गत्य (ढ) सुखेन कालमगमयम् । कदाचिन्मधुमासे कलिङ्ग नायः सहाङ्गनाजनेन तनयया सकलेन च पौरजन लयोदशदिनानि सागरतीरकानने क्रीड़ारसेन कालं नयन् अन्धनाथेन जयसिंहेन रन्धान्वेषिणा अनेकबलसमेतेन द्रागा- (झ). रागैति ।-नाग लज्जशी: अनुरागवपयो:, अन्तरवर्तिनी मध्यस्थिता, अनु- रक्ता लजिता च सतीत्यर्थ:। म जनं मादृशं जनम । बालहप्तात् यमोपमसिद्ध कवलादित्य यः। रणरांगकावाहिनि उत्कण्डारूपरवाइवति। पनरागसागरी कामावेशजनितानुगगावे । (अ) रहस भेदात गुह्य विषयकासात्। अनर्थः विपत्तिः। रक्षतरा अन्यथै- मनुरागिण्यः । नः अम्माकं. ममेत्यर्थः। (ट) अन्त्यां दशा चरमावस्था, मरणमित्यर्थः । हरिणाच्या मृगनयनया। (ठ) तव कन्य कापुरे। एकदेशे एकस्मिन् अंशे । (ड) निभनिकेतनं स्वावामं, निजशयनयमित्यर्थः । (ढ) पतिदपियन अति सरलेन, अथदारे वा, ("दक्षिणे सरलोदारी" इत्यमरः)। हति ।-दृढ़तरीकत: अत्यध प्रगाढ़ीकत:, संहः प्रेम एव, निगड महालः यस्य तथाभूतः, अतिप्रगाढ़पण य सङ्खलाबद्ध इत्यर्थः । सत्य मिखिला। - ·सप्तमीच्छासः। [१२] गत्याग्रघत सकलनः । (ण) सा च प्रिया मे सह सखोजनेनानीयत (त) तं देशम्। अहन्तु तां प्रियां चिन्तयन् किंकर्तव्यविमूढ़ोऽतर्कयं, 'गता सा कलिङ्गराजकन्या पिटभ्यां सहारिहस्तं, निरस्तधैर्य: स राजा नियतं तां सञ्जिष्टक्षेत्, तदसहा च सा सती गररसादिना सद्यः सन्तिठेत, तस्याञ्च मृतायाम् अयं जनो हत्येत कामन, काऽत्र गतिः?' (थ) इति । अत्रान्तरे अन्धुदेशात् कश्चिदग्रजन्मा (द) समायातः । तन्मुखात् श्रुतं 'जयसिंहेन जिघांसितः (ध) स कर्दनः कनकलेखादर्शनजेन रागणैव अरक्ष्यत । सा च राजदारिका यक्षेण केनचिदाविष्टा (न) न तिष्ठति कस्याप्यने नरस्य । जयसिंहश्च तन्निराकरणा) नानाचिकित्सकादि- सङ्ग्रहेण आयस्यति, न चास्ति सिद्धिः' (प) इति । अहन्तु तदाकर्ण्य सञ्जातप्रत्याश: जटाचौरकन्याधरः सन्यासी भूत्वा कांश्चित् शिष्यानग्रहीषम्, अकार्षञ्च तान् नानाऽश्चर्य्यक्रियाविप्र- लम्चात् जनादाहृतान्नवस्त्रादिदानेन अत्यन्तानुरक्तान् ; अयासिषञ्च (फ) (ब) मधुमासे वेवमासे, वसन्तकाले पति यावत। रवान्वेषिया छिद्रानुसन्धा- पिना, कलिङ्गनाथस्य अनवधानतापमवसरमनुसन्दधता इत्यर्थः । अन्नान अन्य देशाधिपेन । अनेक वलस में तैन बहु सैन्य युतीन। द्राक् झटिति, पततिभाव- नेत्यर्थः। सकलवः सस्त्रीका, सपरिजन इति भावः । (त) पनीयत नीता। (थ) पियां मातापियाम। सभिटक्षेत सझौतु- मिच्छेत, अवश्यमेव आत्माधीनौका यतिष्यते इति भावः । सदसरातचना। गरीति ।-गर: उपविष विमविर्ष बा, ("गरी खरायां करण कौवं नोपविषे विष* इति मेदिनी) रस: विषं, तदादिना, (एजारादौ विषे. पौर्य गुणे रागे द्रवे रसः इत्यमरः)। सद्य: तत्क्षणे एव। सन्ति ठेत वियेत । गति: उपायः । (द) पवान्तर पस्मिनवकारी। अग्रजन्मा ब्राह्मणः। (घ) निघांसित: इन्तुनिष्टः । (म) मा कनकलेखा। रागदारिका राजसुता। पावित पाकान्ता, हिता बर्थः। (प) तनिराकरणाय यक्षावेशदूरी करणार्थम । पाययति प्रयतते, लिम्यति इस्यों वा । सिद्धि: साफल्यम्। (फ) नटांत नटा, चीर वस्त्र खण्ड. कौपीन मि. Corry ·[१२८] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे शिरसि स्पृष्टस्य अन्धनगरम् । तत्र कस्यचित् महासरसस्तौरकानने कूताश्रमः शिष्य- वगैरित्यमकीत्यै दिशि दिशि ‘य एष यतिः सरस्तौरे स्थण्डिलशायौ तिष्ठति, तस्य सर्वाणि सरहस्यानि सषडङ्गानि छन्दांसि रसनान- वौ नि अन्चानि च शास्त्राणि, यस्य यत् ज्ञातुमिच्छा स्यात् स तत्सकाशात् तस्य निर्णयं करोतु, अस्य नालोकं किञ्चिदपि, मूर्त्तिमान् दयाराशिरयम्, अस्य चरणरजसा चिकित्सकैरप्रतिकार्य्यस्य व्याधरुपशमः स्यात्, न तस्य शक्तः शक्य- मियत्ताज्ञानम्' (ब) इति । इयञ्च वार्ता कर्णपरम्परया तस्य राज्ञो जयसिंहस्य श्रुतिपथम् (भ) अगात् । स च अहरहरागत्य आदरातिशयेन शिष्यान् मे सन्तोष्य तन्मुखेन कान्तिार्थसाधनाय (म) मामयाचत । अहन्तु ध्यानधारः सहेलं निरीक्ष्यैनमकथयं, 'तात ! स्थाने एष हि यत्नः, तस्य कन्या- रत्नस्य सर्वलक्षणसमेतस्याधिगतिः ससागरायाः पृथिव्याः आसादानाय साधनं, न च स यक्षः तदधिष्ठायौ केनचिन्नरेन्ट्रेण प्रतिकत्तं (य) शक्यः । वाहयः। नानेति ।-नाना: विविधाः, पाशयक्रिया: विस्मयजनक कर्मानुष्ठानानि, ताभिः विप्रलब्धात प्रतारितात। प्रयासिषम् अगमम । (ब) ताश्रमः रचितपर्ण कुटौर: इत्यर्थः । इत्यं वक्ष्यमाण प्रकारम। पंकीत्ये प्राचार्य, प्रचारितोऽभवमित्यर्थः। यतिः सन्यासी। स्थण्डितशायी व्रतवशात् मनाच्छादितभूमौ शधिता। सरयानि संगोपनीयानि, मिगूढतात्पर्य सहिता- नौत्यर्थः, मोपनिषन्दि इति यावत, ("रहस्या स्त्री नदोभेदै गोपनीयेऽभिधे यवत" इति मेदिनी)। सषडङ्गानि ष मिः शिक्षाकल्प व्याकरणनिरुताकन्दोज्योतिषा- म:, परैः पिवयवैः सहितानि। छन्दांसि चत्वारो वेदाः । पलीक मिथ्या। चरणरजसा पदधल्या। प्रतिकार्य स्य अनिवार्य थ । इयत्ताशानं परिमाणनिर्णयः, सोमानिर्देशः इत्यर्थः (भ) वातां लोकवादः। श्रुतिपथं कां गोचरम् । (म) अहरहः प्रतिदिनम् । सन्मुखन शिष्य हारा इत्यर्थः। कागितार्थसाधनाथ अभिलषित प्रयोजनसम्पादनाय । (य) ध्यानधौरः समाधिनिशल:। सहेलं सावज्ञम, औदासीन्यमवलम्बा इति Trns.-." 1. मा.

·तदन सहस्व लौणि अहानि थैरहं यतिध्येऽस्य अर्थस्य (र) साधनाय' इति । तथाऽऽदिष्टे च हृष्टे पे गते निशि निशि तमिस्रायां निशीथे तदेकतः सरस्तटं तीर्थ सन्निकष्टं खनित्रेण छिद्रोकतान्तरालम् (ल) अकार्षम् । कृत्वा च वनशिलाच्छन्नच्छिद्राननं तत्तौरदेशं जनैरशङ्खनीयं प्रातः स्वनिकेतनं न्यशिश्रियम् । (ब) गते च दिनलये स राजा समागत्य कताऽऽनतिः कृताञ्जलिच मत्युरोवत्तॊ मया आदिष्टः, 'अनुद्योगिनं कदाचित् श्रियः न संश्रयन्ते, साधीयसा ते सच्चरितनाकष्ट चे तसा सरस्तथा संस्कृतं यथा तेऽद्य सिद्धिः स्यात् ; तदद्य निशोथे गाहयित्वैतत् सरः सलिलतले अन्तःसञ्चारिणः वायून् सन्निग्टह्य शयानेन जल सङ्घातस्याऽऽरटितं (श) क्षणात् जनिष्यमाणं श्रोतव्यम् । ततः शान्ते तद्रटिते क्लिनगात्र: किञ्चिदारक्तनयनः येन आकारण निर्यास्यसि तमवलोक्य सर्वजना- मया - समेतन्य निखिल शुभचिङ्ग संघनास्य । पधिगतिः प्राप्तिः। पासादनाय प्राप्त। साधनम उपायः । तदधिष्ठायौ तस्यां बन्यायाम अधिष्ठाता। नरेन्द्रेण विषवैद्येन, मन्त्रादिना भूताचपसारगाभिन ति भावः, ( "नरेन्द्र स्तु महीपाले विष वैच पुंख यम प्रति मेदिनी)। प्रति कर्तुम अपसारयितुम् । (र) से पहोभिः। पर्थस्य तव प्रयोजनस्य । (ब) तमिसायाम पन्धकारातायां रावी। निशीथे भईरावे, (“अईराब- निशोथी इत्यमरः)। एकत: एकयां दिशि । तीर्थ सन्निकटं तौर जलावतरण स्थानस्य, सन्नि कष्टं समीपम। "तीर्थासनिकष्टम" इति पाठ-सावतरण- खानस्य किञ्चिद्दर इत्यर्थः । छिद्रौतेति । --छि दोकतं विपरीत, लग समित्यर्थः, अन्तरालम् अभ्यन्तरं यम्य तादृशम । (ब) धनैति। -नया स्थ खया, शिलया प्रस्तरखण्डेन, प्राकृन्नम पात्रतं, कि दाननं गर्भमुखं यस्य तादृशम । पानी यम पाईपौयं, सन्देहायोग्यमित्यर्थः । अधिनियम आश्रितवान्, गतवानियर्थः । (घ) पद्योगिनं प्रयवविरचितम । श्रियः सम्पदः । साधीयसा पतिमाता। संस्कृतं शोधितम । गायित्वा प्रविश्य । पन्त मचारिण: देशमध्ये प्रवामान, निशासोच्छ्रासरूपानिति भावः । सनिग्रह्य सन्निध्य । नलसातस्य सबिखराः | भाटतं शब्द:, पालोड़नजनितम् इति भावः । .

·. नन्दजननं स यक्षः न शक्ष्यति (ष) अग्रतः स्थातुं, कन्यकायाश्च तस्या हृदयं सद्य एव त्वयतिसक्तं स्यात्, करतलगतच्च भूमण्डलं, नात्र संशयः । इच्छसि चेदिमं विधि नानाशास्त्रवेदिभिरधिकरन्यैश्च हितैः आकलय्य जालिक- शतमानाय्य यथेष्टदृष्टान्तरालं सरः क्रियेत, सैनिकेश्च यथास्थानस्थितैः रक्षा विधेया ; कस्तत् जानाति यछिद्रेण (स) अरयश्चिकीर्षन्ति !!' इति । तत् तस्य हृदयहारि जातं, तदधिकतैश्च तदनुमोदितम् । (ह) स पुनर्मयोक्तः, 'राजन् ! अन तवाधिकार चिरं स्थितं, न चैकल नः चिरस्थानं युक्तं, तत् कृतकत्यः (क) पुनमी न द्रक्ष्यसि। तव राष्ट्र यत् अन्नादि आसादितं तस्य किञ्चित् अनुपनत्य न गन्तव्यं, तच्चाद्य सिद्धम् । (ख) गच्छेदानों ग्रहान्, यथासमयमागत्यार्थसिद्धये यतथाः' इति । स किल कृतज्ञतां दर्शयन् भाविनि मदिरहे कातर इव ग्रहानयासीत् । अहञ्च निर्जने निशौथे सरस्तौररन्धनिलोनः ईषच्छि द्रदत्तकर्णोऽतिष्ठम् । स च राजा कृतयथा- ऽऽदिष्टक्रियः स्थाने स्थाने कतरक्षाविधानः निःशङ्गं सरःसलिलमगाहत । यथाऽऽदेशं शयानञ्च तत्र सलिलतले तं कन्धरायां दृदं निग्रह्य करचरण- प्राहरं यथा सद्यः ग्राणानजहात् । (ग) आकृष्य च तच्छरोरं स्तथा (ष) लिन गाव: आट्रंदेहः। तम पाकारम । भक्ष्यति समर्थी भविष्यति । (स) इमं विधिं मदुक्कमेतविधानम्। मानाशास्त्र वेदिभिः विविधशास्त्र नः । अधिक से: मध्य क्षे:, अमान्यादिभिः राणपुरुषपचारित्यर्थः । रित: हिताकाशि- भिरित्यर्थः । पाकलय्य विविच्छ, सम्मन्त्रा यर्थः । यथेष्टेति ।-यथेष्ट यथेच्छ, दृष्टम अवलोकितम, अन्तरालम् पश्यन्तरदेशी यस्य तादृशम् । छिद्रेण २० ष, अनवधानताया: योगेन इत्यर्थः । (1) तत् उतरूपं महवनमा हृदयज्ञारि मनोहरम, अभिमतमित्यर्थः । अनुमोदितम अनुमतम् । स: राजा। चिरं दीर्घ कालम् । न: पमाकं, यतीनामिति भावः । तत्य: अनुष्ठित कर्तव्यः, सफल प्रयन इत्यर्थः । (ख) पासादितं लब्धम् । भनुपात्य उपकारमकत्व। सिई सम्पन्न, सवोपकार करणादिति भावः । • (ग) यथाऽऽदेशम आदेशानुरूपं, श्वासवान् निग्र ध इत्यर्थः। कन्धरायां यौवादेशे। अमहात् पत्यजत् ।

·व तौरच्छिद्रे निधाय नीरानिरग छम् । सद्यः-सङ्गतानाञ्च सैनिकानां तदत्यचिलीयत (घ) आकारान्तरग्रहणम् । अथ गजस्कन्धगतः राजभवनं प्रविश्य . कथमपि निशां नौत्वा प्रातः कृतनित्यक्रियः सिंहासनासीनः पाश्ववर्तिनोऽमात्यादीन् प्रावीचं, 'दृश्यतां शक्तिराषौं, अद्य नास्तिकानां (ङ) जायेत लज्जानतं शिरः ।' ते च हर्षविस्मयाक्रान्तचेतसः 'जय प्रभो! खतेजसा अतिशय्य दश दिशः' इत्याशास्थ (च) यथाऽधिकारमन्वतिष्ठन् । अहञ्च प्रियायाः सखों शशाङ्गसेनां रहसि समागतामब्रवं, 'कच्चित् (छ) अयं दृष्टस्त्वया जनः ?' सा मां निरीक्ष्य हर्षकाष्ठां गता बद्धाञ्जलिः 'नितरां दृष्टः यदि न स्यादैन्द्रजालिकस्य जालं, तत् कथयतु देवः किमेतत् ?' इति सनिर्बन्धम् (ज) अकथयत् । अहञ्चास्यै सबै यथावदाख्याय तन्मुखेन प्रियां प्रौणयित्वा तयैव दयितया निरर्गलोकतातिसत्कृतकलिङ्गनाथ- न्यायदत्तया सङ्गत्य अन्धुकलिङ्गराज्यं कलिङ्गनाथे न्यस्य अरिणा लिलचयिषितस्याङ्गराजस्य साहाय्यार्थ बहुभि: साधनैः समागतः सखिजनसमेतस्य देवस्य यादृच्छिकदर्शनसुखम् (झ) अनुभवामि” इति । १ इति । (घ) पत्यचिवीयत अतिशय नाममिव आचरति सम इत्यर्थः । (ङ) पार्षी ऋषिसम्बन्धि नी। नास्तिकामाम ईश्वरो नास्तीरिवादिनाम् । (प) पति शम्य उलय. पाक्रम्य इत्यर्थः । आशास्य आशीर्वचन मुच्चार्य । (छ) कति ति प्रश्नार्थ कमव्ययम् । (ज) हर्षका याम मानन्द प्रकर्षम, आनन्दातिशयमित्यर्थः, ("काठा दामहरिद्रायां कालमानप्रवर्षयोः इति मेदिनी)। नितराम पत्यर्थम् । कालं दम्भः, माया ति यावत, ("नालं वन्द गवात्तयोः । धारकानाबदोषु" प्रति मम:)। सनिबन्ध साग्रहम् । (झ) दयितया प्रियया, कनकलेखया पति यावत् । निरगलौति ।-निरर्गलो- कतं निबांधं यथा तथा, अतिमल्क तेन कतातिमवहारेण, कलिङ्गानाथेन कलिङ्गाधिपेल कदंनेल, त्यायन विधिना, यथामास्वमित्यर्थः, दच या समर्पितया। न्यस्य स मध्यं । परिणा पण्ड वर्म था। जिला यिषितस्य नायितुम मम, भाकान्तस्खे त्यर्थः । वासन सैन्यैः, ( "साधनं मृत संस्कार सन्चे मिहौषषौ नाही इति

·संस्कृतशिक्षामञ्ज•ः टतीयभागे
तदाकण्र्य देवी राजवाहन: “चित्रमिदं महामुनेवृत्तम्” (ज
स्मितविकसिताननस्तमभिनन्द्य विश्रुते दृष्टिं चिक्षेप ।
इति सप्तमो च्छासः ।
mms
अथ अष्टमोच्छासः ।
विश्रुतचरितम् ।
सोऽब्रवीत् “देव! मयाऽपि पर्यटता विन्ध्याटव्यां कोऽपि
कुर
अष्टवर्षीयः क्वचित् कूपाभ्यासे क्लिश्यन् (क) दृष्टः । स लासगइदम
'सहाभाग ! लिष्टय ने क्रियतां किञ्चित् साहाय्यं, मम
हारिणी पिपासां प्रतिकतुमुदकमुत्तोलयनिह कूप कोऽपि
मौकारणभूतः पतितः, तं नाहम् उद्धतुंमलम्' (ख) इति ।
तदाकर्ण्य व्रतत्या कयाऽपि वृद्धमुत्तायं तञ्च बाल कथमपि र
भिरद्भिः फलैश्च पञ्चवक्षात् पाषाणपातितः प्रत्यानौतप्राय
मापाद्य तरुतलजिषरास्तं वृद्धमभाषे, "तात ! क एष बालः ।
भवान् ? कथमिस देशमापद्य (ग) आपदि पतितः?' इति ।
मेदिनी). याचिकेति । यादृच्छिक यदृच्छानिष्पन्नं, सहमा प्राप्तमिल्य
दर्शनं साक्षात्कार:. तेन सुखम आनन्दम ।
(ज) व चरितम् ।
(क) कूपाभ्यासे कूपसमोपे। क्लिश्यन् खिद्यमानः ।
प्राणापहारिणौं गौवनान्त कारिणौम । प्रतिक निवारयितुम ।
ममेक धरण मृतः मम एकामावाशयखरूपः। पलं समर्थः, (भा
समधीः" इत्यमरः )।
(ग) जताया शतया, ("बली तु व्रततिल ता" इत्यमरः)। पश्च:
घट वा परिमाणमेषामिति तथोनी, पञ्चभिः षड्भिर्वा इत्यर्थः । पावा
मिशा रख रुपये पेय गित प्रत्यागी तति ।-प्रत्यानौता प्रत्यावर्तिता,

·d गदमवादोत्, 'महाभाग ! आसीत् विदर्भाधिपतिः परमधार्मिकः राजनीतिकुशलः पुण्य वर्मा नाम । तस्मिंश्च कालेनोपरते (घ) तत्युतो- इनन्तवर्मा नाम तत्सिंहासनमध्यतिष्ठत् । स तु सर्वगुणसमृद्धोऽपि दण्डनौत्यां नातिकुशल (ङ) आधौत् । एकदा रहसि वसुरक्षितो नाम महामन्त्री तं दण्डनीत्य नुशीलने (च) सविशेषमनुरुरोध, दर्शयामास च तदनुशीलनस्य फलमननुशीलनस्य च दोषम् । स तु तदाकर्ण्य 'स्थाने एव गुरुभिरुपदिश्यते, तथा क्रियते' इत्युक्त्वा अन्तःपुरगतः तहाती प्रमदानां सन्निधौ समाचष्ट । (छ) तत्र स्थितस्तस्य नर्मसचिवञ्चित्तानुवृत्ति कुशलः सङ्गीतव्यापारनिपुणः पर- मर्मान्वेषणपरः सकलन योपाध्यायः कामतन्त्रकर्णधारः कुमारसेवको (ज) विहारभद्रो नाम सस्मितमभाषत, 'देव ! दैवानुग्रहेण यदि कश्चित् भाजनं भवति विभूतः, तं विविधकोशलेः प्रतार्य स्वार्थ साधयन्ति धर्ताः ; सन्या नोतिशास्त्रपरिशीलनं केवलं को गाय, नात्र अण्वपि (झ) सुखमुपकारो वा। यावता च नयेन विना न लोकयात्रा, स लोकत असूनां, प्राणवायोरित्यर्थः. वत्तिः व्यापार:, अवस्थितिरित्यर्थः यस्य तादृशम् । जापाद्य करता। पापा प्राप्य । (घ) उपरते मृते । (ङ) दण्ड नौत्यां राजनीती। नातिकुशलः नातिनिपुणः । (च) दगड नौत्य नुशीलने राजनीबिशेषेणालोचमायाम् । (क) स्थाने एव युक्तमेव । समाचष्ट पकथयत् । (न) सब अन्तःपुरे। तस्य पनन्त वर्मणः। नमसचिवः परिहाससहचरः, विदूषक इति भावः। परेति ।-परेषाम अन्येषां, मर्म गुह्य व्यापार इत्यर्थ:, अन्वेषण पर: अनुसन्धानदब:, परच्छिद्रानुसन्धान निरतः प्रत्यर्थः । सकलेति।- सकलानां सबंविधानां, दुर्नयानो टुष्ट नौतोनाम, भसद्यवहाराणामित्यर्थः, उपा- ध्यायः पाचार्य:, शित्तक इत्यर्थः। कामेति । कामतन्त्रस्य पगडाव्यापारस्य, कधार: नाविकः। कुमारसेवक: पाशैशवपरिचारकः। (झ) भाननं पावम, इत्यर्थः। विभूते: ऐनध्य स्य। स्वाध निण. प्रयोजनम्। पखपि पाल्पमपि । १२ . স্মিথ ·एव सिद्धः, न अत्र शास्त्ररणार्थः । (ज) स्तनन्धयोऽपि विना उपदेशं जनन्याः स्तन्यं पिबति, तदपास्य अतियन्त्रणाम् (ट) अनुभूयन्तामिन्द्रिय- मुखानि । येऽयुपदिशन्ति 'इन्द्रियाणि जेतव्यानि, अरिषड्वर्गस्याज्यः, सामादिः उपायवर्ग: स्खेषु परेषु च अजसं प्रयोज्यः, सन्धिविग्रहादि- चिन्तयैव नेयः कालः, स्वल्पोऽपि सुखावकाशो न देयः' इति, तैरपि धुतः युमत्तश्चार्जितं धनं दासीरहेछु (ठ) भुज्यते । नौतिशास्त्रकाराः शुक्राङ्गिरमपराशरप्रभृतयः, तैः तैः किमरिषड़वर्गों जित: ? कतं वा तैः शास्त्रानुष्ठानम् ? तैरपि प्रारब्धेषु कार्येषु दृष्टे सिद्धासिद्धी । (ड) देवस्य किसनुपपन्नम् ? सर्वलोकाराध्या जातिः, नवं वयः, दर्शनीयं वपुः, अपरिमिता विभूतिः, एतत् सबै सर्वभोग- वर्जितः मा कथा (ढ) वथा । सन्ति ते दन्तिनां दशसहस्राणि, हयानां लक्षत्रयम्, अनन्तञ्च पादात, पूर्णान्येव हेमरत्नैः कोषरहाणि, (ण) सर्व एव जोवलोकः युगसहस्रं भुझानः न भयं नेष्यति । जीवितं हि नाम क्षणिक, तत्रापि भोगयोग्यं वयः अत्यल्पम्, अपण्डिताः (स) लोकयावा मंमारनिर्वाः। लोकस: लोकव्यवहारदर्शना देवेत्यर्थः । पत्र लोवाथानोपयोगिनय ज्ञाने। अर्थ: प्रयोजनम् । (ट) स्तनन्धयोऽपि स्तन्यपायौ शिशु रपि। स्तन्यं स्तनदुग्धम् । अपाम्य परिव्यज्य । অশিযল স্নানঘন মুষল, মুর্শী ও ভারী লীশিয়ামীলনি। (3) जमव्यानि वशी कायाधि । अरिषड्वर्ग: काम क्रोधलीममोहमद- मात्सर्यरूपं रिपुषट् कम्। सामादि: साम दानं भेदः दण्ड । उपायवर्ग: साधन- चतुष्टयं, ("भेदो दण्डः साम दानमित्यपाय चतुष्टयम्" इत्यमरः)। स्वेषु स्व राष्ट्रेषु । परेषु परराष्ट्रषु। नेवः यापनौयः। दासौग्रहेषु गणिकालयेषु इत्यर्थः । (ड) सिसिडी साफल्या साकल्ये, कदाचित साफल्य कदाचित् असाफल्य- मित्यर्थः । (द) देवस्य रानो भवतः। अनुपपन्नम पातम, अप्राप्यं मास्तीत्यर्थः । नाति: मान्म, राजवंश उत्पत्तिरित्यर्थः। परिमिता प्रसूता । माथा त कुता (७) दन्तिना इस्तिनाम्। इयानाम् श्वानाम्। अनन्तम् अपरिमितम् । शादात पदाति स धम् । कोषटकाf धनागाराणि ।

·अपना कासः । [१३५] पुनरजयत्त एव ध्वसन्ते, नार्जितस्य लवमपि आखादयितुमौहन्ते। (त) किं बहुजा, राज्यभारम् अत्तरङ्गेषु समर्म्य अप्सर:प्रतिरूपाभिरन्तः- परिकाभिः रममाणो गीतपानगोष्ठोश्च यथर्तुं अनुभवन् यथार्थं कुस शरीरलाभम्' इति पञ्चाङ्गोस्पृष्टभूमिः अञ्जलिवुम्बितचड़ः चिरं (घ) प्राणमत्। तदाकण्ये अत्तःपुरिकागणः प्राहसीत्। जननाथश्च सम्प्र हृष्टः समुत्तिष्ठन् तं प्रण तमुत्थाप्य 'ननु हितोपदेशात् गुरखो भवन्तः, किं गुरुत्वविपरीतम् (द) अनुष्ठितम् ?' इति वदन् क्रीड़ानिभेरमतिष्ठत् । अय व इमन्त्रि णोपदिष्टं वचसा अनुमोदते स्म परं (ध) कार्यतः न - अनुतिष्ठति स्म । क्रमेण न यज्ञे तस्मिन् विदेष मेव अदर्शयत्, अभवच्च कामप्रवत्तो (न) भोगसुखेषु नितरामासक्तः । एवं गते चन्द्रपालितो नामाश्म के ट्रस्य वसत्तभानोमन्त्रिपुत्रः पिटनिर्वासितो नाम भूवा बहुभिश्चारण बकोभिरजल्पकौश लामिः शिल्यकारिणोभिरजेकैश्च प्रच्छन्न- किरेगुढ़पुरुषैश्च परिवतोऽ येत्य विविधकोशलेः विहारभद्रमात्म- सादकरोत्, अलभत च अमु नैव हारेण राजन्यास्पदम्। (प) स च - (a) क्षणिक आप प्याथि। अपण्डिता: मुखाः। अत: उपार्जनं कुर्वन्तः । लवमपि लेशमपि। इन्ते चेष्टन्ते (थ) अन्तरङ्गेषु विश्व स्तेषु इत्यर्थः । गौतपानगोष्ठी: सौतमवपानसभाः । यथत्त ऋत्वनुरूपम । पञ्चाङ्गीति ।-पञ्चानाम अङ्गानां नानुद्दय बाहुइय मूई रूपाणामवयव- पञ्चकागां समाहारः पवाङ्गी, ("जानुबाहुल्य मूही पक्षानम" रत्युत्पलिनी) तया स्पृष्टा भूमिः अवनियन तादृशः, अपच केन भूमिं स्पृशन् इत्यर्थः । पनौति । –अनलगा मयुक्त कर येन. चुम्बिना स्पृष्टा इत्यर्थः, चड़ा मौलि:, मस्त शामिति यावत येन तादृशः । चि दोघं कालं व्याप्य । (द) गुरुत्वविपरीतं लघुत्व सूचकं प्रणाममित्यर्थः । (4) पकिन्तु । (न) नयज्ञे नौतिवेदिनि । कामप्रत्त: यथेच्छाचारपरायणः । (4) पश्म केन्द्र स्य पश्म देशाधिपतेः। माम अलि अलोके, पित्रा पर निर्वासित पति छलकत्वा इत्ययः। चारण: कुपौलवे, स्तुतिपाठकैरियर्थः, गायके. रितिवा, ("चारको गायक: समौ इति देनयन्तो)। शिल्पकारिणोमिः चिवकरी- मिरित्यर्थः। प्रच्छन्नविदारैः निगूढ मृत्यः, भृत्यपरिचयेन पवस्थितरित्यर्थः। गूढ़- ·लञ्चरन्धः राजानं व्यसनानां गुणव्याख्यानेन नितरां प्रौणयन् तदेका- सक्तम् (फ) अकार्षीत् । असावपि राजा गुरूपदेशमिव तन्मतमन्ववर्तत । प्रकृतयश्च तछोलानुवर्त्तिन्यः विटङ्गलम् (ब) असेवन्त व्यसनानि । सर्वश्च समानदोषतया न कस्यापि दोषान्वेषणे अयतिष्ट। समानभर्तृ- प्रकृतयश्च राष्ट्राध्यक्षाः खानि स्वानि (भ) राजवादीनि खयमभक्षयन् । क्रमेण आयहाराणि व्यशोय॑न्त, व्ययाश्च विभीविटविधयतया (म) प्रतिदिन- मवईन्त । सामन्तपौरजानपदाश्च समानशीलतया उपारूढ़विशम्भेण राज्ञा सजानयः पानगोष्ठीष्वभ्यन्तरीकृताः खं स्वमाचारम् (य) अत्यक्रामन् । - (फ) .. पुरुषैः चरैः। श्रात्ममात आत्माधीन, स्व वशीभूतमित्यर्थः। यमुना विहारभद्ररूपेण । हारेण उपायेन, विहारभद्रस्य साहाय्येनेत्यर्थः । अास्पदं प्रतिष्ठाम । लधरन्ध प्राप्तच्छिद्रा, अवसरं बुद्धा इत्यर्थः । व्यसनानां कामन-क्रोधण. दोषाणाम ; व्यसनम षष्टादशविधं, तथा च मनुः, "मृगयाऽक्षी दिवाखपपरीवादः स्त्रियो मदः। तौयविक तथाऽच्या च कामजो दशको गण: पेशुन्यं साहसं द्रोह: ईर्ष्याऽसूयाऽर्थ टूषणम् । वाग्दण्ड जश्व पारुष्यं कोधनोऽपि गणोऽष्टकः ।" ("व्यसनं विपदि नशे दोषे कामन कोपजे" इत्यमरः)। तदेकासतं केवलं व्यसनानु. इति। रतमा (ब) प्रकृतयः अमात्यादयः पौरवर्गाध, (“लिङ्गे स्वभाव प्रकृतिः पौरामात्याटियोनिघु” इति शाश्वत:)। तच्छौलानुवर्तिन्य: राज्ञः स्वभावानुकारिण्यः । विकलं यथेच्छ, निर्वाधमित्यर्थः। (भ) समानेति ।-माना: तुल्या:, तुल्यस्वभावा इत्यर्थः, मर्म अधिपतिः, राना इत्यर्थः, प्रकृतयः प्रगाश्च येषां वाहशा:। राष्ट्राध्यक्षा: राजकाव्येषु मुख्याधि- कारिणः। स्वानि खानि निजमिनहगतानीत्यर्थः । (म) आय दाराणि अर्थागमोपाया:। व्यहोर्यन्त अक्षयन, आयमगच्छन् इत्यर्थ: । विभोः राज्ञः। बिटविधेयतया विटानां धत्तांना, विधेयतया वचनकारितया, वशीभूततयेत्यर्थः, वेश्या सक्त लम्पटादौनां वचनानुसारेण कार्यकारितया इति भावः । (य) उपारूढ़विश्वम्भेषण सञ्जासविश्वासेन । समानयः सह नायया वर्तमाना इति तादृशाः, सस्त्री का पयर्थः, ("नायाया गिङ् इति समासान्तः)। पानगोष्ठीषु महापानसभामु. अभ्यन्तरीकृता: अन्तरङ्गोमाता:, प्रवेशिता इत्यर्थः । खं स्वमाचारम अन्तःपुरिकाणां विद्धितारक्षणरूपं राजे सम्मानप्रदानरूपच कर्तव्याचरणम् ।

·दिभिः । तदङ्गनासु च राजा ते च राजान्तःपुरिकासु (र) निर्भयं विहरन्ति स्म । सर्वश्व कुलाङ्गजाजनः छिन्नचारित्रबन्धन तृण य अपि न भट न् जारेषु (ल) अरमत । तत्मलाश्च (व) विवादाः सक्रोधानामुदभवन् । अहन्यन्त च दुर्बजाः प्रबलैः । अपहृतानि धनवतां धनानि तस्करा- हतबाधवा हृतवित्ता बधबन्धातुराश्च मुक्तकण्ठमाक्रोशन् () अश्रुकठाः . प्रजाः । प्रजाः । दण्डश्च अयघाप्रयुक्तो (ष) भयकोधावजनयत् । कशकुटुम्बेषु लोभः पदम् (स) अधत्त । विमानिताश्च तेजखिनो मानेन अदत्यन्त । अस्मिंच समये अश्म केन्द्रप्रयुक्ताः तीक्षारसदादयो गूढ़पुरुषाः नानाविधकौशलैः प्रक्षपितप्रवीरमनन्त वर्मकटकं जर्जरम् (ह) अकुर्वन् । अथ वसन्तभानुर्भानुवर्माणं नाम वनचराधि प्रोत्साह्य अनन्तवर्मणा व्यग्राहयत् । (क) अनन्त वर्मा च तदाक्रान्त राष्ट्रपर्यत्तस्तमभियोक्तं बल- समु.थानम् (ख) अकरोत् । अश्मीन्द्रश्च वसन्तभानुः सर्वेभ्यः सामन्तव्यः . (र) सरगनास सामन्तादीनां स्त्रीषु। ले सामन्तादयः । रानान्त:परिकासु राजः अन्त:पुरवातमहिलामु । (ल) किन्नेति। -छिन्नं बुटितम, पपगतमित्यय:, चारिवं मोशील्यमेव. बन्धन नियमनं येन तादृश:. पातिव्रत्यनियमं दूगोलन्य इत्यर्थ: । टाय भपिन मत्वा तृणवत् पनादृत्य इत्ययः, ( "मन्य कर्मणि पनादर विभाषाऽपाधि इति सूत्वेषा अनादराथे कर्मणि चतुर्थी)। जारषु उपपतिषु । (व) तन्खा: जार हेतु काः । (श) मुनाक गठम उ:स्वरेणे त्यर्थः । पाकोशम् परुदम् । (ष) दण्डः, राजकीयविचारण: इति शेषः । अयथा प्रयुक्त: पन्धायरूपेण विहितः। (स) कश कटुम्वेषु दरिद्रपरिधारेषु । पदं स्थानम । (1) अश्म के न्द्र मयुक्ता: पश्म कटेशाधिपतिवमन्त भानमा नियुक्ताः । तीक्षारस- दादयः तीव्रविषप्रयोक्तृपभृतयः। प्रक्षपितेति । प्रचपिता: प्रकाश क्षविता: नाशिता:, प्रवीरा: प्रष्टयोधाः यस्य तादृशम् । घनन्तधर्म कटकम् चमन्तवमणः सन्धम । नजरं नौण, नाशोन्मुखमित्यर्थः । (क) वनचराधिपं बनवासिकिरातादीनामधीश्वरम्। व्यपाइयत अयोधयत् । (ख) तदिति-तेन भानु वम पा, पाकातः भबरुडा, राष्ट्रपथ्येन्तः राज्यमा ·[१३८! सस्कृताशयामअया. सायन प्राक् आगत्य अस्य (ग) प्रियतरोऽभूत् । अपरं च सामन्ताः प्रभुसाहाय्याथें समागता: नर्मदारोधसि (घ) शिविर सन्नाविशन्त । अस्मिश्च अवसरे राजा अनन्तवर्मा महासामन्तस्य कुन्तलपतेरवन्तिदेवस्य नर्तकों मातलोवौं नाम आइय चन्द्रपालितादिभिनृत्यमद्राक्षीत्, अतिरक्तश्च भुक्तवानिमा मधुमत्ताम् । (ङ) ततोऽश्मकपतिः कुन्तलेश्वरम् एकान्तेऽवदत्, ‘प्रमत्त एत्र राजा कलत्राणि नः परामशति, कियत्यवज्ञा सोढ़या ? मम शतमस्ति दन्ति मां, पञ्च शतानि ते ; तदा सभ्य मुरलेशं वीरसेनन् ऋचौकशकवौरं कोङ्कायति कुमारगुप्तं सासिक्यनाथं नागपाल उपजपाव, ते च अवश्यन् अस्य विनयमस हमाना असम मतेनैव उपा- वरन् । (च) अयच्च वनेचराधिप: भानुवर्मा प्रियं मे मिलम्, अमुना एनं दुविनीतम् अग्रतः अभियुक्त पृष्ठतः प्राहरीम, कोषवाहनञ्च (छ) विभज्य ग्रहोमः' इति । हटेन च अमुजा (ज) तथा अन्तु' इति स्वीकृते तानपि सामन्तानसो वसन्तभानुः खमतावस्थापयत्। परेशुश्च सर्व मिलित्वा अनन्तवर्माणं प्रान्स मोमा साहशः। अभियोक्तुम पाक्रमितुम् । बल समुत्थान सेन्योद- योगम। अन्य अनन्त वर्माः । (घ) नर्मटारोधाम नर्मदाटे। महासामन्तव्य प्रधान सामन्सम्य । मातलोवंशी भूतलो वैशौं, मत्स्य लोके उर्वशीतल्यपरमसुन्दरीमिति भावः । मुक्तवान् सम्भोग हातवान्। मधुमत्ता मदा- पानोन्मत्ताम। (च) परामशति स्मृति, बलात्कारीतीत्यर्थः । मोढ़या मम्भय मिलित्वा। मुग्ले शं मुरला नर्मदा नदी. तत्ममोपवातदेशाधिपम्। ऋचीकेशम ऋचौकाख्य देशाधिपम । कीडगापति कोयाख्य देशाधीश्वरम । मासिका नाथं मासिक्याल्य देशाधीश्वरम् । उपजपाव भेदयाय, अनन्त वर्मा: सनयाव इत्यर्थः, (पाशंसायां लोट)। अधिनयम् औसत्यम् । उपावरन् पव- तिष्ठेरन्। (छ) कोषवाइमं को धनागार, वाइन इत्यवादिबाव । (1) भमुना कुन्तलेश्वरेणावन्तिदेवेन । अधीमतां तुम ·अष्टमा च्यास. । Lx व्यनाशयन् । वसन्तभानुश्च तत्कोषवाहनं शाम्येन सर्वान् सामन्तान अंशयित्वा (झ) आत्मसात् कृत्वा भानुवर्माणं कियत शेन सन्तोष्य अनन्त- वर्मराज्यमग्रहीत् । अस्मिंश्च अवसर मन्त्रिबद्धो वसुरक्षितः कैश्चिन्गौलैः सम्भय बालमेनं भास्करवर्माणम् अस्य एव ज्यायसौं भगिनौं त्रयोद वर्षों यां मञ्ज- वादिनीमनयोश्च मातरं । महादेवौं वसुन्धरामादाय अपसर्पन् अस्या आपदो भावितया दाहवरेण देहमजहात्। (अ) किंकर्तव्यमृदेश्च अस्माभिः नौवा नाहिौं भर्तृवैमातुराय भ्रात्रे मित्रवर्मणे · सापत्या देवी (ट) दर्शिता । ताञ्च ाा र असौ अन्यथा अभ्यमन्यत । (ठ) निर्मितश्च तया 'सुतमियम् अखण्डचारिला राजानं चिकौर्षति' इति नैईण्यात् बालमिमम् अजिघांसोत् । (ड) इदन्तु ज्ञात्वा देव्या अहमाज्ञप्तः, “तात नालीजच्च ! जीवता अनेना कण यत्र क्वचिदवधाय जीव, जौवेयञ्चेदहमपि - (झ) शाठ्ये न चातुर्ये । भंगयित्वा नापयित्वा वचयित्वा वा। (ब) मौले : मूलादागतः, कुल क्रमागतमृत्यरित्यर्थः । ज्यायसी ज्येष्ठाग । अनयोः मनुवादिनोभास्कर वर्मयोः । महादेवौं महाराशीम । अप सपन् पलायमानः। अया: वर्तमानायाः। भावितया अवश्यम्भावित्वेन । महात् भगत । (ट) किंकर्तव्यविमूढ़ेः कसं यमि याक्षमः। मास्मिनों सन्नामपुरीम। मन हैमातुराय भर्तुः अनन्तवर्म:, हैमात राय धितोया या मातु र पत्याय. वैमावियाय इत्यर्थः, ("मातुकामसमासम्म पूर्वाधा:" इति माटशब्दस्य पनि उदादेश: र प्रत्ययश्च ) । यहा-हैमातुराय हयोर्मावोर पत्याय, पन्तको भावा सिनवमणी मावा च मायामेव स्तन्यदानादिना पालिसाय इत्य थे:, ख मावा प्रसूताय पनन्तवम पो मात्रा च पालिताय इत्यर्थी वा। . देवी वसुन्धरा (3) श्राध्या साध्वीम । पसौ मिव वर्मा। अन्यथा अन्य प्रकार, भाजायां प्रति या गव्य बजारः कर्तव्यः सविपरीतमित्यर्थः। अन्य मन्यत मनस्थामकरोत, सतीत्व. नाशाय प्रावति इति भावः। (ड) पखाई चारित्रा भ्रष्टचारिता, सतीय थे, इति मोलुगडी क्तिरवगन्सव्या । পদ্মা নিয়া, (“অ কালুজা গ্লাহ্মীয:* লব:)। অসিমাধী इन्तुमैषीत्। - ·{१४० संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे एनम नुस रिष्याभि, ज्ञापय च मां क्षेमवार्ताम्' (ढ) इति । अहन्तु सङ्गुले राजकुले कथञ्चिदयसायं एनं विन्ध्याटवौं व्यगाहिषि। (ण) पादचार- क्लान्तमेनं क्वचित् घोषे कानिचिदहानि विअमन्य तत्रापि राजपुरुष- सम्पातभोतो (त) दूरमपासरम् । तत्र अस्य दारुणपिपासापीडितस्य पयो दातुकामः कूपेऽस्मिन् पतितस्त्वना एवमनुगृहीतः। त्वमेव अस्य शरण- मेधि विशरणस्य (थ) राजसूनोः' इत्यञ्जलिमबन्नात् । 'का जातिरस्य मातुः ?' इति पृष्ट मया तेन (द) उक्तं, 'पाटलि- पुत्त्रस्य बणिजो वैश्रवणस्य दुहितरि सागरदत्तायां कोशलेन्द्रात् कुसुम- धन्वनोऽस्य माता जाता' इति। 'यदि एवनेतन्यातुर्मत्पितुश्चैको माता- महः' इति सनेहं तमहं सखजे। (ध) व डेन ‘सिन्धुदत्तयुत्त्राणां कतमस्ते पिता?' इति अनुयुक्त (न) 'सुश्रुतः' इत्युत्तावन्तं मामसौ श्रुत्वा भृश- मनन्दत् । अहन्तु 'तं नय वलिप्तम् अश्लकं नयेने शोमल्य बालमेनं पिला पदे प्रतिष्ठापयेयम्' इति प्रतिज्ञाय 'कथमस्य क्षुधं क्षपयेयम् ?' . . (ढ) वर्भ के प. वाल केन, ( सहाथै तीया)। अवधाय अप्रमत्तो भूत्वा, सावधानेन इत्यर्थः। नौव प्राणन रक्ष। नोवेयं प्राण्यां, नौविता म्यामित्यर्थः । एम बाखम् । क्षेमवानां कुशलतान्तं, निर्विघ्नेन अवस्थिति इत्तान्तमित्यर्थः । (प) मदुले पाकीयों, बहुजन व्याप्ते इत्यर्थः । अपसार्य निर्गमय । व्यगाहिषि प्रविधामि । (त) पादचारलान्तं परा दौर्धवथ पध्य टनेन परिश्रान्सम । घोघे आभीरपल्लयां, ("घोष पाभौरपल्ली यात्" इत्यमरः)। राजेति । -राजपुरुषाणां मिवधर्म पक्षीय- रक्षिजनानां. सम्पासात समागमनात्, पादनुसन्धानार्थमिति भाव:. भोस: वरतः । (थ) शरणं रक्षिता, ("शरयां ग्टहरचिवो:" स्यमरः)। एधि भव । विशरण स्य निराश्रय स्य, रक्ष विनीमय इत्यर्थः । (द) तेन नालीगद्धेन । (ध) एतन्मातुः एतस्थ बाल स्य, मातु: वसुन्धराया: । सखजे आलिलिङ्ग । (न) “सिन्धटतपुयाणाम" इत्यत्र पोशवपुत्त्रयोः" इति पाठो युक्ता तया प्रतिभाति, पूर्वपीठिकायां मिखुदत्त स्यानुल्लेखात मश्नुतपितुः पोवेति नामत्वात् तथा पद्मोद्भवस्य पुव दयमानत्वादिति। अनुयु तो पृष्टे ।

·इति यावदचिन्तयं, तावत् आपतितौ कस्यापि व्याधस्य त्रौनिघूनतीत्य (प) दौ मृगौ स च व्याधः । अहन्तु तस्य हस्तादिषुद्दयं कोदण्डञ्च आक्षिप्य मृगावबधिषं, तत्रैकः सपलाकतः अपरो निष्पत्राकतः (फ) पपात । एकञ्च मृगं मृगयवे दत्त्वा अन्येन तयोरात्मनश्च वत्तिम् (ब) अकार्षम् । तेन च कर्मणा तुष्टं किरातमपृच्छम्, 'अपि (भ) जानासि माहिष्मतीवृत्तान्तम् ?' इति । असौ आचष्ट, 'तत्र व्याघ्रत्वचो विक्रीय अद्य एवागतोऽहं, किं न जानाभि? प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्मानुजी मित्रवर्मदुहितर मझुवादिनौं लिप्सुरभ्येति, तेन एव उत्सवोत्तरा (म) पुरी' इति । तदाकखं कर्ण वृद्धमब्रवं, 'धूत्तौ मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक् प्रति- पत्त्या मातरं विश्वास्य तन्मुखेन बालकमाकृष्य जिघांसति, तत् प्रतिगत्य कुशलमस्य महार्ताञ्च देव्यै रहो निवेद्य 'कुमार: शार्दूलभक्षितः' इति प्रकाशमाक्रोश: (य) कार्यः । स (र) टुर्मतिरन्तःप्रीतो वहिर्दुःखं दर्शयन् ७ (4) मयावमितं नौति गतिम, पई राजनीतिकुशल इयमिमानिमित्यर्थः । नयेन नीति प्रयोग । क्षयेयं नाशयेधम। भापतितो समागतो भापतितो समागती। इन बाणान् । भतीत्य पतिकस्य । (फ) कोदण्डं धनुः । पाक्षिप्य प्राकष्य। सपवास: पवेण पक्षेप सहति सपवः तथाकत: सपुतशय प्रवेशनेनातिपीडित: छातः इयर्थः, (*सपवनिष्पवा- दतिय थने इति डान् प्रत्ययान्तः )। निष्प वाकत: पवरहितो विडः, मृगख पाश्रयं भित्त्या वििनर्गमनेनाक्षिपीडित: लत इत्यर्थः। (ब) मृगयवे स्थाधाय । तयोः बालक नालोजङ्घयोः। इतिं नौयिका, नौवन- रक्ष पमित्यर्थः, क्षुन्निवारणमिति यावत् । (भ) किरातं व्याधम । अपि प्रश्ने। (म) लिम: लमिच्छुः। अभ्येति भाग छति। उत्सवोत्तरा उत्सवबहुला । (य) वडं नालीगङ्गम। दुहितरि मनुवादिन्याम । सम्यक् यथोचितं, प्रति. पत्या प्रवृत्त्या, वसंत्र्य सम्पादने प्रवृत्त्या इत्यर्थः, नेहप्रदर्शनेनेति यावत् । तन्मुखेन तटुपायेन, विश्वासीत्पादनहाग इत्यर्थः । भाष्य समीपमानीय। दैव्ये वसुन्धराथै । रह: निर्जने। शार्दूलभक्षितः ब्यालेण खादितः। प्रकाशं सर्वजनसमक्षम्। आक्रोश: रोट नमित्यर्थः । (र) स: मनवमां।

·[१४२ सस्कृताशय जया নন देवीमनुजेष्यति । पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः, 'यदपेक्षया त्वन्मतमति- क्रमितवती (ल) सोऽपि बालः पापन मे परलोकमगात् ; अद्य तु त्वदा- देशवर्तिनी एवाहम्' इति । स तथोक्तः परां प्रीतिमापत्स्यते। अथ विषयुक्तया मालया असौ धर्षयितुमागतः पापः ‘स एवायम् (व) असि- प्रहारस्ते पापौयसो भवतु यदि अस्मि पतिव्रता' इति तथा प्रहर्तव्यः, यथा सद्य एवं प्राणान् त्यजेत् । सा माला गूढ़मगदेनानेन सङ्गमिते अम्भसि क्षालिता वहिले (श) देया। मृते तस्मिन् तस्याञ्च निर्विकारायां सत्यां 'सती' इत्यवेनां प्रक्कतयोऽनुवतिष्यन्ते। (ष) प्रचण्ड- वर्मणे च सन्देष्टव्यम् 'अनाथकम् इदं राज्यम्, अजेनेव सह बालिका इयं खौका-' (स) इति । आवाञ्च कापालिकवाच्छन्नौ देव्या एव दीयमान- भिक्षौ पुरात् वहिरुपश्मशानं (ह) वल्यावः । पुनरायंप्रायान् पौरवृद्धान् मन्लिबद्धांश्च एकान्ते ब्रवीतु देवी 'स्वप्नेऽद्य मे देव्या विन्ध्यवासिन्या वतः प्रसादः, 'चतुर्थेऽहनि प्रचण्डवर्मा मरिष्यति, पञ्चमेऽहनि तया देव्या। यदपेक्ष घा यस्य तनयस्य, पपेक्षया पनुरोधेन, यस्य कुशल- चिन्तयेति भावः । अतिक्रमितवती उम्सइतवती। (व) धर्षयितुम अभिवितुं, सतील नाशनेन भवमन्तुमित्यर्थः, सुरतं विधातु- मित्यर्थी वा. (“धर्षण मुरतं विद्यादभिभूतिश्च वर्ष पम्" इति शाश्वत:)। स एवायं मालाकार इत्यर्थः । (श) गूढं गुप्तं यथा तथा । अगदेन विषघ्नौषधविशेषेछ । अनेन महत्तन एतेन । सङ्गमिते सम्मिथिते। वहिवे नितनयाथै मञ्जवादिन्यै । (ष) तस्मिन् मिववमणि। तस्यां खटुहितरि मञ्जवादिन्याम । निर्विकारायाम अबितायां, मुस्थ शरीरेण जीवन्त्यामित्यर्थः । प्रकृतयः पमात्या: प्रणासमूहाच । एनां देवी वसुन्धराम । पनवर्तिष्यन्ते अनु मरिष्यन्ति, पूनधिष्यन्ति इति भावः । (स) सन्देष्टव्यं दूतमुखेन वाचिकं प्रेषणीयम । अनाथ कम पराकम् । पनेन राज्येन । बालिका मञ्जुवादिनी। खौकाा परियोतव्या इत्यर्थः. त्वयेति शेषः। (1) कापालिकेति ।-कापालिकस्य तान्त्रिक सन्यासिविशेषस्य, वेशेन परि- छछदैन, छन्नौ गुप्तौ, कपटसन्यासिवेश्वरौ रत्यर्थः । सपश्म पानं श्मथानसमापे, (सामीप्ये अव्ययीभावः)।

·अष्टमोच्छ्रासः । रेवातटवर्तिनि मनवने परीक्ष्य (क) जनेषु निर्गतेषु कवाटमुवाट्य त्वत्सुतेन सह कोऽपि बिजकुमारो निर्यास्यति । स राज्यमिदम् अनुपाल्य बालं ते पिता पदे प्रतिष्ठापयिष्यति । स खलु वालो मया व्यात्री- रूपया तिरस्कृत्य (ख) रचितः । सा च इयं वत्सा मञ्जुवादिनी तस्य हिजसुतस्य दारत्वेन कल्पिता' (ग) इति । तदेतदतिरहस्यं युष्मास सुगुप्त तिष्ठतु यावदेतदुपपत्माते' (च) इति । स च स्थविरोऽतिहृष्टः प्रयातः सर्वमयं यथाऽऽदिष्ठं समपादयत् । प्रतिदिशश्च लोकवादः प्रासपत् 'अहो माहात्मा पतिव्रतायाः !! असि- प्रहार एव असौ मालाप्रहारस्तस्मिन् जातः, न शक्यमुपधियुक्तमेतत् वक्तुं, यतस्तदेव दत्तं दाम दुहिने स्तनमण्डनमेव जातं नास्था मृत्युः, योऽस्याः पतिव्रतायाः शासनमतिवर्तते (ङ) स भस्मैव भवेत्' इति । अथ महाव्रतिवेश (च) मा पुत्त्रञ्च भिक्षायें प्रविष्टं दृष्टा सा देवी प्रस्मत- स्तनौ सहर्षमत्रवीत्, ‘भगवन् ! अनुग्यतामयं जनः, मया एकः स्वप्नो दृष्टः, स किं सत्यः ?'। मयोक्तं, 'फलमस्य अद्य एव द्रक्ष्यसि' इति। अथ मदर्शनरागबद्धसाध्वसां मनुवा दिनौं प्रणमय्य भूयोऽवदत्, 'तञ्चेन्मिथ्या, सोऽयं युसदीयो बालकपाली श्वो (छ) मया निरोद्धव्यः' (क) चाय पायान् सज्ज ग बहलान्.पौरखडेषु मन्त्रि बडेषु च ये समनातानित्यर्थः । में मह्यं. मां प्रतीत्यर्थः । प्रसादः अनग्रहः । मझवने मम मन्दिरे। परोक्ष्य प्रमाणेन निश्चित्य, ग्रहाम्यन्तरे गुप्तभावेग कोऽपि पस्ति नास्ति वा इति विशेषण अनुसन्मायेत्यर्थः । (ख) तिरस्क य पाहादा, गोपायित्वा प्रत्यर्थः। (ग) दारत्वेन भाव्यांत्वन । कल्पिता निर्मिता, विधावा इति शेषः । (घ) उपपास्यते सेत्स्यति । (ङ) लोकवादः नगानासन्योन्यालाप:। पासपंत प्राचरत । तलिन् मणि। उपधियुक्तं पटतापूर्ण म । दाम माला। खममण्ड सनयोराभरणम् । [सनम पाज्ञाम । प्रतिवतंत लवति। महाव्रतिवेशं कापालिक वेशधरम । (छ) मदिति मम दर्शनेन पयलोकनेन, रागः भनुराग:, लेन सह ई नातं, मानसं भयं, लज्ञा गनिसमिति भावः यस्याः साहशीम्। सालक प्राली लकली, कापालिक शिणरित्यर्थः । भः भागानिनि दिवले।

·[१४] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे इति । अहन्तु 'तथा' इत्युक्त्वा पृष्ठत आयान्तं नालीजङ्घाम असौ प्रचण्डवर्मा ?' | सोऽवदत्, 'राज्यमिदं मम इति रास्थानमण्डप (ज) एव तिष्ठति ।' 'यदि एवमुद्याने तिष्ठ' इति मादिश्य तयाकारेकपाचे परिच्छदान् अङ्गादपनीय तद्रक्षणे नियुज्य कृतकुशीलववेश: प्रचण्डवर्माणमेत्य रञ्जयन् प्रमत्तमे छुरिकया वक्षसि प्रहृत्य अन्यांश्च तदनुचरान् निपात्य अत्यलङ्घयम् । (झ) आगत्य च पुनर्गलोजङ्घ सविधै प्रतिमुक्तपूर्व कुमारेण मत्कर्मतुमुलराजवर्मना (ज) श्मशानोद्देशमभ्यगाम् । तस्मिन् दुर्गाररहे प्रतिमाधिष्ठाने एव मया कृतं स्थूल प्रस्त बाह्यदारं विल। (ट) निशीथे च वर्षवरोपनीतमहाहरत्नर निवसनौ तं विलमावां प्रविश्य तूशीम् (ठ) अतिष्ठाव । - हातमति: निश्चितचित्तः । प्रास्थानमण्डप समारट है। सदिति । -तस्य उद्यानस्य, प्राकारेकपा माचौरेक भागे । कृत:त इत्यर्थ:. कुशील वस्य चारणा वेश्वः परिच्छदो येन ताटा: प्रौशयन, गीतादिभिः सन्तोषयन इयर्थः । प्रमत्तम पनहित, गौता न्यमनस्कमित्यर्थः, पानोन्मत्तमिति वा । पत्य खवयम उबचनमक स्वम् । (ञ) प्रतिमुक्तति ।-प्रतिमुक्तः पिन:, परिहित इत्यर्थः. (“पामुत: বিশ্বাবিল স” इत्यमरः) पूर्ववेश: बापालिका परिच्छदो चेन मदिति ।-मम कर्मणा प्रचण्ड वर्मो इन नरूपव्यापारण, तुमुल्ले व्याकुलं व्याकुले रणे" अति विकाण्डशेषः ) यत् रानरम राजमार्गः तेन । (ट) प्रतिमाऽधिष्ठाने यव प्रतिमा अधिष्ठिता तखिन् स्थाने. वेदी भावः। स्थूले ति -स्थ लेन धनेन, प्रस्तरेण আমাশীল, সলিল पाछादि हारं वहिनिर्गमनमुखं यस्य तादृशम। दिलं गर्त म । (ठ) निशोथे घडरावे। वर्षवरेति । --- वर्षवरेण "ये त्वल्प सत्त्वा: प्रथमा स्त्रीखभाविनः। नात्या न दुष्टा: कार्येषु ते वै वर्ष वरा: स्मता: राजान्त:पुरबाकेा क्लौवनेत्यर्थः, (“घरदो बर्षवर स्तु न्यौः इत्यमरः ) प्रेरितेनेति भावः, उपनीतानि उपस्थापितानि, महाणि बहुमूल्यानि, मावि मघापारा:, पट्टनिवसनानि चौमवस्त्राणि च यूयोः साहशौ। पाव अाहन्न । तूपों मौनम् ।

·अष्टमाच्छुासः। [१५] देवी तु पूर्वद्युः प्रचण्डवर्मणे अग्निसंस्कारं दत्त्वा चण्डवर्मणे तामवस्थामश्म केन्द्रोपधिकतामेव सन्दिश्य उत्तरेयु: प्रत्यूषसि पौरामात्य- परिव्रता अभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा सर्वजनसमक्षं तद्भवनं परीक्ष्य सङ्केतानुरूपं महान्तं पटहनादम् (ड) अकारयत् । तेन च नादनाहं दत्त, संज्ञः शिरसा एव उरिक्षय सप्रतिमं लोहपादपीठम् (ढ) एकतो निवेश्य निरगम, निरगमयच्च कुमारम् । अथ यथा पूर्वमर्चयित्वा देवीम् उहाटितकवाटः प्रत्यक्षोभूय विस्मिताः सर्वाः प्रकृतीरभ्यधां, 'देवी विन्ध्यवासिनो म मुखेन एवं वः (ण) समाज्ञापयति ‘मया सक्लपया शार्दूलरूपण तिरस्कृत्य रतितोऽयं बालोऽद्य दत्तः । अद्य प्रभृति मत्युत्त्रतया अयं परिग्टह्यताम् ।' माञ्च अस्य रचितारं मन्यध्वं, रक्षशवेतनञ्च अस्य स्वसा (त) मनुवादिनी' इति । श्रुत्वैतत् 'अहो !! भाग्यवान् भोजवंश:, यस्य त्वं देवीदत्तो नाथः' इति परां प्रीतिमन्वभवन् प्रकतयः । सा तु मे श्वश्रूः सदहरेव परमग्रीता यथाविधि दुहितरं मामदात् । आगतायात वामिन्यां सम्यगेव तहिलमपूरयम् । सर्वं च मां देवांशं राजपुत्त्रञ्च वीपत्रं मन्य माना महाज्ञां नात्यवर्तन्त । (थ) कुमारञ्च विधिवटुपनाय्य (द) ठयन् नीतिशास्त्रं राजकार्य्यमन्वतिष्ठम् । (ड) पग्निसंस्कान वह्निक्रियां, द्वारकाध्यमित्यर्थः । च यह वर्मणे प्रचण्ड वर्मपा: अन- जाया प्रश्न केति ।-पाश्म केन्द्र प्य वसन्तभानो:, उपक्षितता कपट जनिता, कूट.. नीतिप्रयोतीणा सम्पादितामित्यर्थः । सन्द्रिश्य दूतमुखेन वाचिकं प्रेष्य । सङ्कतानु- क पर्ववर्णिविनितानुगुम । पटहनादं ढकाध्वतिम । (ढ) दत्तसंज्ञ: दत्ता प्रामा संज्ञा पार्थ सूचना, शायसिडिच के हित प्रति ग्यावत येन तादृशः. (संज्ञा याचेतना नाम स्ता ये चाय सूचन)* सर:)। सप्रतिम ट्रेवीप्रतिमासहितम। लोपादपोठं लोनिर्मित चरणस्थापनासनम् । (ग) प्रकृती: पौरामायान् । एवं दक्ष्यमाणकारम् । वायुमान। अस्य बालस्य । खमा गिनी (घ) अत्यवत्तन्त प्रत्यकामन, लतिवन्त इत्यर्थः । उपनाय्य उपनयन संस्कार संस्क्राय।

·( सस्तीत जासययाः टतायभाग अथ क्रमेण मित्रवर्ममन्त्रिणमार्यकेतुं नाम कोशलाभिजनत्वात् कुमारमाटपचं मन्त्रिगुणोपेतं नालीजङ्घन परीक्ष्य सहायं कृत्वा संत्यशौचयुक्तान् अमात्यान् विविधव्यञ्जनांश्च गूढ़पुरुषान् नियोजयन् स्व-परराष्ट्रेषु विविधन कौशलेन उपायान् (ध) प्रयुञ्जन् अतिष्ठं, व्यचिन्त- यञ्च, 'सर्वोऽपि अतिशूरः सेवकवर्गों मयि तथाऽनुरक्तो यथा आज्ञया "जीवितमपि टणाय मन्यते। राज्यहितयसैन्यसामग्रमा च न अह- मश्मकेन्द्रात् वसन्तभानोन्यूनो नीत्याविष्टश्च । (न) अतस्तं पराजित्य विदर्भ- परनन्तवर्मणस्तनयं भास्करवर्माणं पिना पदे स्थापयितुमलम् (प) अस्मि । अयञ्च राजसूनुः ‘भवान्याः पुत्रः अहच्च तत्माहाय्ये नियुक्तः' इति सर्वत्र किंवदन्ती। (फ) इदञ्च मत्कपटंन केनापि विदितम् । अलस्थाश्च अस्मिन् भास्करवर्मणि 'अयमस्मत्स्वामिनोऽनन्तवर्मणः पुत्रो भवान्याः प्रसादात् एतद्राज्यमवाप्माति' इति बद्धाशा वत्तन्ते । अश्मकेन्द्रबलच राजपुत्त्रस्य भवानीपुत्त्रत्वं विदित्वा 'दैवशक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्तिः' इति अस्माभिर्विग्रहे चलचित्तम् (ब) इवोपलक्ष्यते । मौलाः प्रकृतयश्च खत एव (भ) राजसुताभ्युदयकाङ्गिण्यः, मया पन नमानादिना विश्वासिता विशेषेण राजपुत्त्रमेवाभिकामयन्ते । अश्मकेन्द्रान्तरङ्गाश्च भृत्याः भदौयैः पुरुषैः प्रभूतां प्रौतिमुत्पाद्य मदाजया रहसि इत्थमुपजप्ताः 'यूय- (घ) कोशलाभिननत्वात् कोशखा: कोशलजनपदा.. पभिजन: जन्मभूमिः यस्य नय भातस्तत्त्वात कोशम्न देशोत्पन्न दात, ("कुन्नेऽप्यनिनी जन्मभुम्य ! माप" मर: )। कुमारमा पक्षम पायं के ती: कुमारमा पक्ष त्वच क मारमातु: वसुन्धराया: कोशलेन्द्रटुंभूसिव वा इति भावः । स शोधयुक्तान् मन्यन् निदांश। विविधन्य धनान नानाविध निधान्. बहुपकार प्रवेशधार पनिपुणानित्यर्थः। गूढ पुरुषान चरान्। उपा- यान भेदंदण्ड नामदानानि. ("भेटो दण्ड: साम दानमिल पायचतुष्टयम इत्यमरः) । (न) बाज्येति ।-राज्य हित यस्य मिनवम मच गड वर्मयोः राष्ट्र इयस्य, सेन्य सामथा वश्वसमुहैन । नौथाविष्ट: भौतिज स्यथ । (प)लं समर्थः। (फ) किंवदन्ती जनश्रुतिः । (ब) पुरः पो। विग्रह युद्धे । चलचितं च मनः, सन्दिग्धहदयमित्यर्थः । (म) मौला: कुल कमागताः । खत एव खभावत एव, केनापि अमंगोदिता पव प्रत्यर्थः।

·मम्ममित्राणिं, मित्राणाच शुभोदक (म) वचो व.च्यमेव । ये भवानौवरपुत्त्रं त्यत्वा वसन्तभानोः पचौया योत्स्यन्ति तेषां नियतम् (य) अन्तकभवन- गमनम्। तत् यदि सपरिजनाः सुखन स्थातुमिच्छ थ तदा अनन्तवर्मतनयं भास्करवर्माणमनुसरथ ।' (र) इति आकये बहवोऽश्मकेन्द्रभृत्या महशे एवावर्तन्त । अधाश्म केन्द्रोऽपि अचिन्तयत, 'राजसूनोमौलाः प्रजाः सर्वा एव एनमेव प्रभुमभिल न्ति, मदीयश्च आभ्यन्तरो भृत्यवर्गः भिन्नमना इव लक्ष्यते। यदि अहमुपेक्षमाणस्तिष्ठामि तत उत्पन्नोपजायं (ल) स्वराज्य- मपि नालं रक्षितुम् । अतोऽविलम्बमेव अभिन्नमनोभिः कतिपथैर्बलैः समेतः विग्रहं रचयामि' इति कृतमतिः मृत्युमुखमिवास्मत्सैन्य- मभ्ययात् । (व) तमभ्यायान्तमालोक्य राजपुत्रेण साद्धं तुरगाधिरूढ़ोऽभ्य- सरन् । तावत् सर्वा एव तत्सेनाः 'यदय मतावतोऽपरिमितस्य अस्म- सैन्यस्य उपरि एक एव अभ्यागच्छति तद व भवानौवर एव असाधारणो हेतुः' इति निश्चित्य लेख्यलिखिता (श) इव अवस्थिताः । ततो मयाऽभिगम्य सङ्गराय समाइतो वसन्तभानुः समेत्य मामसि प्रहारेण दृढ़मभ्यहन् । (ष) अहञ्च शिक्षाबलेन विफलिततत्प्रहारः प्रतिप्रहारेण तं विनाश्य तच्छिरोऽवनौ विनिपात्य सैनिकान् सर्वान् अवदन्, 'अतःपरमपि ये युयुत्सवः, ते समेत्य मया सह युध्यन्ताम; -- (म) मदीयैः पुरु मनि यता चारः। उपशताः भेदिताः। प्रमोदक कल्याणी शहफलम. (इदई : फल मुत्तमः इत्यमर)। (य) नियतं निश्चितम । (र) सपरिजना: , स.परिकारा, पुत्र कखवभूत्यादि- सरिता इत्यथः । पनु सरथ पनु गच्छध. आप यथ इत्यर्थः । (५) उपेचमाण: उदासीन इत्यर्थः । उत्पीपणाप सनातभेदम् । (4) अभवमलो भिः एकचित्तः, शबुभिरतपश रिति भावः । पश्ययात् पश्य. कब पाक्रामदिययः । साधारण: सामान्य:, महानित्यर्थः । तत्सेनाः बसन्तभानोबलानि । श्राले व्यलिखिता: चिवापिंता:, निष्टा इति यावत् । (ष) सराय युद्धाय । भ्यान मारत् ।

·mer [१४८] संस्कृतशिक्षामञ्जाः टतीयभागे जो चेत् राजतनय चरणशरणा (स) भवन्तु ।' मद्दचनमाकर्ण्य सर्वेऽपि अश्मकेन्द्रसेवकाः स्वखवाहनेभ्यः समवतीयं राजसूनुमानम्य तहशवत्तिनो- ऽभवन् । ततोऽहम् अश्मकराज्यं राजसूनुसात् विधाय तद्रक्षणा) मौलान् खानधिकारिणी नियुज्य आत्मीभूतेन तत्सैन्येन साकं विदर्भान् अभ्येत्य राजधान्यां तं (ह) पिलो पद न्यविश्यम् । अथ एकदा मात्रा सहावस्थितं तं राजानं व्यजिज्ञपं, 'मया एकस्य कार्यस्थ आरम्भश्चिकौर्षितः, (क) स यावन सिध्यति तावन्मया न कुत्रापि अवस्थातुं शक्य न् ; अत इयं मद्भार्थ्या त्वद्भगिनी मञ्जवादिनी कियन्त्यहानि त्वदन्तिकमेव तिष्ठतु; अहं अहं यावदिष्टजनोपलम्भं भुवं विनम्य तमासाद्य पुनरत्र समेष्यामि ।' (ख) इत्याकी मात्राऽनुमतेन राज्ञा अभिहितम्, “आर्य ! अस्माकमेतद्राज्योपलम्भस्य असाधारणो हेतुर्भवान्, भवन्तं विना क्षणमपि मया राज्यधूरियं न निर्वाह्या, (ग) तत् किमेवं ब्रवीति भवान् ?' इति। मया उक्तं, मया उक्तं, त्वया न अल किमपि चित्तनौयं, योऽयं ते सचिवरत्नम् (घ) आर्यकेतुरस्ति, स ईदृशानां बहनां राज्यानां धुरं बोदुमलम्, अतस्तमत्र नियुज्य गमिष्यामि ।' इत्येवमाश्वासितोऽपि समाटकोऽसौ विविधैराग्रहः कियन्तं कालं १ धरणागताः। (स) शिक्षाबलेन पस्त्रविद्यानैपुण्येन । विफलितसत्प्रहारः व्यर्थों का सबसतभानु. काताघातः । युयुत्सवः योडुमिच्छवः । राजति ।-राजतनयम भास्करवमय:, चरपी पादी. शरणम पाश्रयी येषां तथाभूता: राजपुत्रस्य (1) राजसूनुसात् राजकुमारायतं, भास्करवमांधीनमित्यर्थः। तसैन्येन श्म केन्द्र बलेन । साकं सा। तं भास्करबापम् । (क) चिकीर्षित: कमिष्टः। (ख) यावदिति ।-रजनन्य प्रियजनम्य, उपलभं प्राप्ति, यावा इष्टजनम्। पासाद्य प्राप्य, सहीत्वा वा । समेष्यामि समागमिष्यामि। (ग) राज्य : राज्यभारम् । नियां ह्या गोढुं शक्या, परिचालयितुं समर्थ इत्यर्थः। (घ) सचिवरवं सचिवेषु रबतुल्यम्, पमात्य श्रेष्ठमित्यर्थः, "नातो जातो यदुल्क बद्रबमिति प्यते इति शास्त्रान् ।।

·अष्टमोच्चासः । [१४] मां प्रयाणोपक्रमात् (ङ) न्यवर्त्तयत्, प्रादाच्च उत्कलाधिपतेः प्रचण्डवर्मणो राज्यं मध्यम् । अहञ्च तद्राज्यं वायत्तं कृत्वा राजानमामन्त्रा यावत् भवदन्वेषणार्थ व्रजामि तावत् अङ्गनाथेन सिंहवर्मणा खसाहाथ्याय आकारितोऽत्र समागतः । पूर्वपुण्यपरिपाकात् स्वामिना समगंसि ।” (च) इत्याकये सम्प्रहृष्टाः सर्व कुमाराः पाटल्यां योवराज्यमुपभुनानं पूर्वसङ्केतितं सभाय्यं सोमदत्तमानाय्य यावत् परस्परमानन्दमनुभवन्ति तावत् पय पुराद्राज्ञ: पत्रमादाय राजहंसस्य समागता राजपुरुषाः प्रणम्य राजवाहनं व्यजिज्ञपन्, “कुमार ! देवस्य पितुस्ते आज्ञापत्रं (छ) गृह्यताम् ।” इत्याकर्ण्य सादरं तत् ग्रहीत्वा राजवाहनः सर्वेषां घटरावतां तदवाचयत् । (ज)- "खस्ति श्रीराजहंसभूपतिः पुष्पपुरात् चम्पामधिवसतो राजवाहन- प्रमुखानाशास्थ निगदति यथा, यूयमितो मामामन्त्रा प्रस्थिताः पथि कस्मिंश्चित् वनोद्दे उपशिवालयं स्कन्धाकरं (झ) निधाय स्थिताः । तत्र राजवाहनं निशि शिवालये शिवपूजार्थं स्थितं प्रातरनुपलभ्य अवशिष्टाः सर्वेऽपि कुमाराः 'सह एव राजवाहनेन राजहंसं प्रणांस्यामो न चेत् प्राणांत्यक्ष्यामः' इति प्रतिज्ञाय सैन्यं परावर्त्य (ब) राजवाहनमन्वेष्टुं पृथक् प्रस्थिताः। एवं भववृत्तान्तमाकर्ण्य सैनि- केभ्यः असह्य शोकसागरे निमानोऽहं 'वामदेवाश्रमं गत्वा तद्विदितं छात्वैतं वृत्तान्तं प्राणांस्ताक्ष्यामिः इति निश्चित्य तदाश्रमगतस्तं मुनि . (ङ) प्रयाणोपकमात प्रप्यानारभात. त्वदन्वेषणार्य प्रस्थानीयोगादित्यवः । (1) भामन्त्रा सम्भाष्य। आकारित: पाहतः, ("इतराकारणाऽऽहानम इत्यमरः) । पूर्वपुण्य परिपाकात् प्रातानसातस्य परिणामात, पूर्वजन्मानुष्ठित- पुण्य कर्मण: फलप्रदान कालोपस्थितेरित्यर्थः । स्वामिना प्रभुणा, त्वयेति शेषः। समग स सम्मिलितोऽभूवम् । (क) पापम पादेशलिपिम्। (ग) वाचवत् पाठयत् । (झ) पाथास्य प्रायोर्व चरभिनन्द्य इत्यर्थः । निगदति विज्ञापयतीत्यर्थः । उप- शिवाख शिवमन्दिरसमोपे। स्कन्धाधारं सैन्य कट कं, बस्त्रावासं वा । (न) परावर्त्य प्रत्यावर्य, राणधान्यां प्रत्यावर्तितुमनुमतिं दत्त्वा इत्पः। - ...

·प्रणम्य यावत् तिष्ठ मि, तावदसौ त्रिकालवेदी (ट) विदितास्मदभिप्रायः सादरमवादीत्, 'राजन् ! विदितं ते समोहितम्, एते हि त्वत्कुमाराः राजवाहननिमित्तं कियन्तं कालमापदमासाद्य भाग्यो- यात् असाधारण विक्रमकौशलाभ्यां विहितदिग्विजयाः विहितदिग्विजयाः प्रभूतानि राज्यानि उपायं तव पादाभिवन्दनार्थमचिरेणागमिष्यन्ति, तदत्र मा साहसं (ठ) कार्बोः' इति। तदाकण्यं तत्प्रत्ययात् र्यमालम्बा स्थितं म मद्य असौ मुनिराज्ञापयत्, “राजन् ! राजवाहनप्रमुखाः सर्व कुमाराः साम्प्रतं समौहितसिद्धिलाभशोभिनश्चम्पायां समेताः, तत् प्रेन्यतामाज्ञापलं सेवकैः' इति अहमाज्ञापत्रमिदं भवतां प्रेषयम् । अतःपरञ्चेत् क्षणमपि विलम्ब विधा स्थथ, ततो मां जननौञ्च वसुमती कथाऽवशेषावेव (ड) श्रोष्यथ इति ।" एवं पितुराज्ञापलं श्रुत्वैव सराजवाहनाः कुमारा: वशीकत- राज्यरक्षणसमर्थान् आप्तान् पुरुषान् स्थाने स्थाने नियुज्य कियता मैन्येन मार्गरक्षां विधाय पूर्ववैरिणं मालवेन्द्र मानसारं पराजित्य सद्राज्यं वशीकृत्य चण्ड वर्मणा मन्त्रिणा पूर्व काराग्टहे निचित पुष्पोद्भवं कुमारं सभाव्य मोचयित्वा खखभा-सहिताः पुष्यपुरं गत्वा राजवाहनम् अवन्ति सुन्दा समेतं पुरस्कृत्य (ढ) तस्य राजहंसस्य मातुर्वसुमत्याश्च चरणान् ववन्दिर। तौ च पुत्रममागन परमा- नन्दमनुभवन्तौ वामदेवः समौक्ष्य सर्वान् कुमारानाज्ञापयत्, “भवन्तः सर्वेऽपि साम्प्रतं खानि खानि राज्यानि गत्वा न्यायेन परिपाल- (ट) तहिदितं तस्य वामदेवरा, विदितं ज्ञातम। विकालवेदी कालवय- बत्तान्ताभित्र ... (३) मोतिष्टितम, अभिप्राय इत्यर्थः। पादाभिवन्दना धरणाचना- निमित्तम्। मासम पात्मविनामादिरूपमांवमध्य का रिवमित्यर्थः । (ड) सत्प्रत्ययात् तस्य मुने क्य, तमिन् मुनो . अति वा, प्रत्ययात विधामात । मौक्तिति ।-मोहित समोहितस्य पैष्टि तस्य, दिग्विजयरूपस्य अभिनेतार्थ- स्रत्यय, सिद्धिलाभेन साफल्योपकमया, सोभन्ते पालन्ते पति बादशाः। प्रेषयं प्रेरयं, प्रेरितवानस्मि इत्ययः । समाऽवशेषी नाममावावशिष्टौ, मुतौ न्यथः । (द) भावान् विश्वमतान्। पुरस्कृत्य पाय ।

·अष्टमोच्छासः । Now [१५१] यन्तु, यदाच इच्छा पुनर्भवति तदा पित्रोचरणाभिवन्दनाय आगन्तव्यम् ।” ततस्ते सर्वेऽपि कुमारास्तन्मुनिवचनं शिरसि आदाय तं प्रणम्य पितरौ च दिग्विजयं पुनर्विधाय मुनिसन्निधौ स्थितं पितरं राजहंसमुपागमन् । अथ राजा कुमाराणां स्वखचरितानि आकर्ण्य परमप्रीतो मुनि सविनयं व्यजिज्ञपत्, “भगवन् ! तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनी- रथाधिकं (ण) सुखनधिगतम् । अतःपरं मम भवचरण सविधौ स्थित्वा आत्मसाधनमेव विधातुमुचितं, तत् पुष्यपुरराज्ये मालवराज्ये च राजवाहनमभिषिच्च ঋষ্ঠিানি राज्यानि नवभ्यः कुमारेभ्यो यथायथं सम्पदाय ते च कुमारा राजवाहनवशवर्तिनस्तदेकमत्या लमग्रां भुवामक एटका (त) यथा उपभु अन्ति तथा विधेयं खामिना" इति। मुनिरवदत्, “कुमाराः ! अयं वो जनकः वयःस मुचिते (थ) पथि वर्तमानः, अस्य महाश्रये शिथवा वानप्रस्थाश्रमाश्रयणं सर्वथा भवद्भिन निवार- णोयम् । भवन्तश्च पिस निधी न सुखनवासान्ति" (द) इति अभिधाय राज्याजि कुमारेभ्यो ययायथं विभज्य प्रादात् । ते च मुनेः पितुश्च प्राज्ञां शिवसा आधाय राजवाहनं पुष्यबुरे अवस्थाप्य तदनुज्ञया स्वानि खानि राज्यानि गत्वा न्यायेन प्रतिपालयन्तः खेच्छया पिलोः सकाशे गतागतम कुर्वन् । एवमवस्थितास्ते कुमाराः सर्वमपि भूमण्डलं परस्परम् ऐकमत्येन (ध) परिपालयन्तः परमसुखेन कालमत्यवाहयन् । इति अष्टमोच्चासः । इति तौयभागः समाप्तः । CRIFIED (प) मनुज मनोरणाविक मानुषाभिलाषातोतं, मनुष्याणां विषये पाशातीतः मित्यर्थः। (त) पाम साधनं परमात्मचिन्तनम् । तदेकर त्या तेन राजवा ने एक- कायमवलम्बा। पक का नि:शवकाम । (4) वय:समृश्चित कालोपयोगिनि । (द) पवा शान्ति बसा. पधौ नत्वादिति भावः । (1) ऐकमयेन एकमतावलम्ब ने न । प्रति तृतीयभागस्य व्याख्या संEIRL) m