·No text on this page.

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184179
LIBRARY
UNIVERSAL

·OUP
13-11
4,ww.
OSMANLA UNIVERSITY LIBRARY.
Call No. S 294.4 Accession No. S 80Ź
Ribp.
Author
Title
This book should be returned
on
or
before the date last marked below.

·No text on this page.

·सिं घी जै न ग्रन्थ मा ला
Exax==॥ ग्रन्थांक ६ ॥==x=xsx
श्रीराजशेखरसूरिकृत
प्रबन्ध कोश
ISRI DALCAND JI SINCHI
श्रीडालवरजी सिंघाशी
सिंघी जैन ज्ञानपीठ
dom
x=x==x= विश्वभारती. शान्तिनिकेतन
-
संस्थापक
सञ्चालक
श्रीवहादुरसिंहजी सिंघी 卐
जिन विजय मुनि
[मूल्य-साधारण प्रति ३-८-०, विशिष्ट प्रति ४-*-0.]

·No text on this page.

·No text on this page.

·स्वर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
जन्म
स्वर्गवास
वि. सं. १९८४, पोष सुदि ६
वि. सं. १९२१, मार्ग वदि ६

·सिं घी जै न ग्रन्थ मा ला
EMEN==x ॥ ग्रन्थांक ६ ॥==x=xax
श्रीराजशेखरसूरिकृत
प्रबन्ध कोश
ISRIDALCANDJI SINCHI
10
म
श्री डालवन्दजी सिंघीर
सिंघी जैन ज्ञानपीठ
x===x= विश्वभारती. शान्तिनिकेतन =x===::
संस्थापक
श्रीवहादुरसिंहजी सिंघी 卐
सञ्चालक
जिन विजय मुनि
[मूल्य-साधारण प्रति ३-८-०, विशिष्ट प्रति ४-*-0.]

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला जैन आगमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविषयगुम्फित प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी आदि भाषानिबद्ध बहु उपयुक्त पुरातनवालाय तथा नवीन संशोधनात्मक साहित्यप्रकाशिनी जैन ग्रन्थावलि । कलकत्तानिवासी वर्गस्थ श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी की पुण्यस्मृतिनिमित्त तत्सुपुत्र श्रीमान् बहादुरसिंहजी सिंघी कर्तृक संस्थापित तथा प्रकाशित सम्पादक तथा सञ्चालक जिन विजय अधिष्ठाता-सिंघी जैन ज्ञानपीठ, शान्तिनिकेतन सम्मान्य सभासद-भाण्डारकर प्राच्यविद्या संशोधन मन्दिर पूना, तथा गूजरात साहित्यसभा अहमदाबाद; भूत पूर्वाचार्य-गूजरात पुरातत्त्वमन्दिर अहमदाबाद; जैन वाड्मयाध्यापक विश्वभारती, शान्तिनिकेतन, संस्कृत, प्राकृत, पाली, प्राचीन गूर्जर आदि अनेकानेक ग्रंथ संशोधक-सम्पादक । ग्रन्थांक ६ प्राप्तिस्थान संचालक-सिंघी जैन ग्रन्थमाला } (पो. शारभूमि वगाल) भारतीनिवास, नं. १८. अहमदाबाद (गूजरात स्थापनाब्द] सर्वाधिकार संरक्षित. [वि० सं० १९०६

·श्रीराजशेखरसूरिकृत
प्रवन्धकोश
मित्र मिन पाठभेद और विशेषनामानुक्रम-समन्वित मूल ग्रन्थ; सरल हिन्दी भाषान्तर
ऐतिहासिक-वस्तु-विवेचक अनेकानेक टिप्पनीद्वारा सुविवेचित;
तथा सुविस्तृत प्रस्तावना समलत
सम्पादक
जिन विजय
जैन वाङ्मयाध्यापक, विश्वभारती, शान्तिनिकेतन
प्रथम भाग
विविधपाठान्तर-विशेषनामानुक्रमादियुक्त मूलग्रन्थ
प्रकाशन-कर्ता
अधिष्ठाता-सिंघी जैन ज्ञानपीठ
शान्तिनिकेतन
विक्रमाब्द १९९१ ]
प्रथमावृति, एक सहस्र प्रतिः
[ १९३५ क्रिष्टाब्द

·SINGHI JAINA SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSOPH LCAL,
HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE ETC. WORKS. OF JAINA LITERATURE
IN PRAKRIT, SANSKŘIT,' APABHRAMSA AND OLD VERNACULAR
LANGUAGES, AND STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS
FOUNDED AND PUBLISHED
BY
ŚRĪMĀN BAHĀDUR SINGHJI SINGHI OF CALCUTTA
IN MEMORY OF HIS LATE FATEER
ŚRI DALCANDJI SINGHİ.
GENERAL EDITOR
JINA VIJAYA
ADHIRINĀTĀ: SINGLĪ JAINA JÑĀNAPITIA, SĀNTINIKETAN.
HONORARY MEMBER OF THE BHANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE OF POONA AND GUJRAT
SAHITYA SABHA OF AHMEDABAD, FORMERLY PRINCIPAL OF GUJRAT PURATATTVAMANDIR
OF AHMEDABAD; EDITOR OF. MANY SANSKRIT, PRAKRIT, PALI, APABHRAMSHA,
AND OLD GUJRATI WORKS.
NUMBER 6
TO BE HAD FRON
SARCĀLAKA, SINGHI JAINA GRANTHAMĀLĀ
BHARATINIVAS,
AHMEDABAD.
(GUJRAT)
VISVABHARATI,
SANTINIKETAN, Po.
(BENGAL)
Founded ]
AU rights reserved
(1931. A.D.

·PRABANDHA KOSA
RAJASEKHARA SÚBI
CRITICALLY EDITED IN THE ORIGINAL SANSKRIT FROM GOOD OLD MSS
WITH VARIANTS
HINDI TRANSLATION, NOTES AND ELABORATE INTRODUCTION ETC.
BY
JINA VIJAYA
SINGHI PROFESSOR OF JAINA CULTURE AT VISVABHARATI
SANTINIKETAN.
FIRST PART
'EXT IN SANSKRIT WITH VARIANTS, APPENDICES AND ALPHABETICAL
INDICES OF STANZAS AND ALL PROPER NAMES.
PUBLISHED BY
THE ADHISTHĀTĀ-SINGHI JAINA JÑANAPĪTHA
SANTINIKETAN.
V. E. 1991 ]
First edition, One Thousand Copies.
[ 1935 A. D.

·॥सिंधीजेनमन्धमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ अस्ति बङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ।। निवसन्त्यनेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनामा नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सञ्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ बाल्य एवागतो यो हि कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्या धृतधर्मार्थनिधयः ॥ कुशाग्रया खबुद्धव सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया। उपायं विपुलां लक्ष्मी जातो को अधिपो हि सः॥ तस्य मनुकुमारीति सबारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यभूषणा ॥ श्रीबहादुरसिंहाख्यः सद्गुणी सुपुत्रस्तयोः । अस्त्येष सुकृती दानी धर्मप्रियो धियांनिधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीप्तं यद्गृहाङ्गणम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् बाहुर्यस्य हि दक्षिणः ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ।। सन्ति प्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ।। अन्येऽपि बहवश्वास्य सन्ति खनादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव राजते ॥ अन्यच- सरखत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्येष सदाचारी तचित्रं विदुषां खलु ॥ न गर्यो नाप्यहंकारो न विलासो न दुष्कृतिः। दृश्यतेऽस्य गृहे कापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सबनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ॥ देश-कालखितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रियः ॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थ सुशिक्षाया व्ययत्येष धनं घनम् ॥ गत्वा समा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदाहितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहयति कर्मठान् ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुमनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन खपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं यः कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-ज्ञानरुचिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मया वरम् ॥ विचार्यैवं खयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्खमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंघीपदाक्षितं जैनज्ञानपीठमतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्याधिष्ठातृसत्पदम् । खीकर्तु प्रार्थितोऽनेन शास्त्रोद्धाराभिलाषिणा ॥ अस्स सौजन्य-सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ तस्सैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विखनकृताल्हादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥

·प्रवन्धकोश- अनुक्रमणिका .... .... .... - .... .... .... .... १-२ २-४ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ७-९ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ..... .... .... .... .... .... .... .... .... प्रास्ताविक वक्तव्य .... ग्रन्थारम्म १ भद्रबाहु-चराह प्रबन्ध २ आर्यनन्दिल प्रबन्ध ३ जीवदेवसरि प्रबन्ध .... .... ४ आर्यखपटाचार्य प्रबन्ध .... .... ५ पादलिप्साचार्य प्रबन्ध ..... ६ वृद्धवादि-सिद्धसेनसूरि प्रबन्ध ७ मल्लवादिसरि प्रबन्ध ८ हरिभद्रसूरि प्रबन्ध ९ बप्पभट्टिसरि प्रबन्ध १० हेम[चन्द्रसरि प्रबन्ध ११ हर्षकवि प्रबन्ध .... १२ हरिहरकवि प्रबन्ध १३ अमरचन्द्रकवि प्रबन्ध १४ मदनकीर्तिकवि प्रबन्ध १५ सातवाहन प्रबन्ध १६ वरचूल प्रबन्ध १७ विक्रमादित्य प्रबन्ध .... १८ नागार्जुन प्रबन्ध १९ वत्सराज उदयन प्रबन्ध २० लक्षणसेन-कुमारदेव प्रबन्ध २१ मदनवर्म प्रबन्ध २२ रतश्रावक प्रबन्ध २३ आभड [श्रावक] प्रबन्ध २४ वस्तुपालन्तेजःपाल प्रबन्ध.... ग्रन्थकारकृत प्रशस्ति १ परिशिष्ट-मत्रिवस्तुपालकृत सुकृतसूचि २ परिशिष्ट-सपादलक्षीय चाहमानवंशनामावलि ३ परिशिष्ट-प्रबन्धकोशान्तर्गत सुभाषितादि वाक्यावतरण प्रबन्धकोशग्रन्थगत पद्यसूचि प्रबन्धकोशग्रन्थागत विशेषनाम सब्रह .... .... .... .... .... .... ९-११ ११-१४ १५-२१ २१-२३ २४-२६. २६-४६ ४६-५४ ५४-५८ ५८-६१ ६१-६३ ६४-६६ ६६-७४ ७५-७८ ७८-८४ ८४-८६ ८६-८८ ८८-९० ९०-९३ ९३-९७ ९७-१०० १०१-१३० १३१ १३२ १३३-१३४ १३५-१३६ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ७-१४ ·॥ सिंघीजैनप्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ स्वस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमच्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयमूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः ॥ मुख-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूदु गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता ।। क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्यदीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरति प्रियः । रणमल्ल इति ह्यन्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ अष्टोत्तरशताब्दानामायुर्यस्य महामतेः । स चासीद् वृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्माम्यात्तच्छिशोर्खाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढेन ततस्तेन त्यक्तं सर्वं गृहादिकम् ॥ तथा च- परिभ्रम्याथ देशेषु संसेव्य च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा कृत्वाऽऽचारान् सुदुष्करान् ॥ ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्न नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैका ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः॥ यो बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः । जातः स्वान्यसमाजेषु माननीयो मनीषिणाम् ॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात्स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इतिख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोचैनियुक्तो यो महात्मना । विद्वअनकृतश्लाघे पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे ॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत्पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे यस्तत्संस्कृतिमधीतवान् ॥ तत आगत्य सँलग्नो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तः येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात्तस्माद् विनिर्मुक्तः प्राप्तः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्द्यकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघीपदयुतं जैनज्ञानपीठं यदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च यस्तस्य पदेऽधिष्ठातृसझके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् शोधयन् जैनवामयम् ।। तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वजनकृताल्हादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयमारती ।।

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला] प्रबन्धकोश बस विसरमा PANA अपडिया aaiiana MARATHI CHANA यावयालायकaantereयावाजवानिमाजमहासमानियांवधानीमा पापानियादनिनिमारमाश मकलादमायादबारक्षमासानायक रामयागाचवारिसमालोचनालानिशकटानीमा साताsan बादामनबाहनामाका मनिालिशानशाकीयकामानिदाता मिशताब मास्त्रावासदनानासनलिई मानित शाणिदिनभनिनरधानाचवितनिशिशतवादा कम पर्वनायगवाराणसायावर शादादागिनामानितोय मापदादा यावधीरयानिलमलमविरक्षनाथ भानावटडगामधावाबाधकानविय नामानिनिमामिलाद नवनवानामावयवासाटाकाहाmarसामनाममा चारविमानाजालयतिसिरिजनपदीनालामा Santals Tondarueजानकालानिमि मदालसालाना andloda १२tamatatatti नमक सानिया या दिनाबालदीवानवाविरबमा नातवालाना HTTA माया साथमा नाहयानात REE ल TITU A प्रतिके १३, ९१३, १०५पत्रकी प्रतिकृतियां ।

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला]
[प्रबन्धकोश
सवतियामिनीपान
Bacाराहावापानाधाया।
यायमामि
नाराया
वहारावर
gan
Hata)
मर.३।१०५
সিৰিকা যাত্রা কত্তোলমিরায়াংগুনী মুকোজেমীন সোয়াজ্জিনমেজয়াকে এখন
হালের
Tamusमतदानकामाबादवरवातगादयात्रा
सिमा सnिyamaraansar
RDE प्रतिके अंतिम पौकी प्रतिकृतियां।

·No text on this page.

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला] R [प्रबन्धकोश काशिनाशिवागणवासी सानिमायामयामानादीनाम्यावावीशायानगोपिनायीवषयान विविवादिनीयामायावा मलामी इयतामिति नादानानिमा मारियाणा mota मना विकारापितमानाम Bd H9A92290) ganei parate दायालविवार হামায়া महाददायमा Resianाहवाहवाशययमलया। Katha A पनि प्रवासाला हमारायलामा पाव मिया मनमा लागि alonilvani लामाम NEL "मा.प्र.३५ वा चतुर्विश रावतसाद समानुजामती शहाणाम नियवधा smalaya परीचालबिर लगवीरनारायmरवास नारीनप्यातील मालवाहमायनी सस्तावावरममिनियम राडा TUEFताहिरिराजाद दारवालदिवाना मालामालवसिष्मदवसरावगुडे S२९ मामामा BDE प्रतिके अंतिम पत्रोंकी प्रतिकृतियां।

·प्रास्ताविक वक्तव्य । ६१. प्रबन्धकोश-परिचय नामका यह प्रन्थ-जिसमें २४ प्रबन्ध होनेके कारण इसका दूसरा, और प्रायः विशेष प्रसिद्ध | ऐसा, नाम चतुर्विशति-प्रवन्ध मी है-किम्बदन्ती-मिश्रित एक अर्द्ध ऐतिहासिक और दूसरा अर्द्ध लोक- कथात्मक निबन्ध-सङ्गह है । इसमें जिन २४ व्यक्तियोंके या प्रसिद्ध पुरुषोंके प्रबन्ध गून्ये गये हैं, उनमें से, प्रन्थकार-ही-के कथनानुसार, १० तो जैनधर्मके प्रभावशाली आचार्य है, ४ संस्कृत भाषाके सुप्रसिद्ध कवि-पण्डित है, ७ प्राचीन अथवा मध्य-कालीन प्रसिद्ध राजा है, और, ३ जैनधर्मानुरागी राजमान्य गृहस्थ पुरुष है। आचार्य भद्रबाहुसे लेकर हेमचन्द्रसूरि तकके जिन १० आचार्योंका वर्णन इसमें दिया गया है वे; तथा हर्ष, हरिहर, अमरचन्द्र और मदनकीर्ति-ये ४ कवि-पण्डित, निस्सन्देह ऐतिहासिक पुरुष हैं। सातवाहन आदि जिन ७ राजाओंका चरित-वर्णन इसमें प्रथित है, उनमें से, अन्तिम दो-अर्थात् लक्ष्मणसेन और मदनवर्मा का समय मध्य कालका उत्तर भाग होनेसे उनके अस्तित्व और समयादिका सप्रमाण उल्लेख इतिहासके अन्थों में से मिल सकता है। वत्सराज उदयन, भारतीय इतिहासके प्राचीन युगमें हो जाने पर मी, महाकवि भास आदिके नाटकादिक ग्रन्थों में अमर नाम प्राप्त कर लेनेके कारण ऐतिहासिकोंमें यथेष्ट परिचित है । सातवाहन और विक्रमादित्य, भारतीय साहित्य और जनश्रुतिमें अत्यन्त प्रसिद्ध होने पर भी, वे कौन थे और कब हो गये-इस विषयमें पुरातत्त्ववेत्ताओंमें अत्यन्त मत-वैविध्य है । तथापि, वे कोई ऐतिहासिक पुरुष जरूर थे, इतना स्वीकार कर लेनेमें कोई आपत्ति नहीं की जा सकती । वङ्कचूल राजाके ऐतिहासिकत्वके लिये इन ग्रन्थोंको छोड कर, और कोई अधिक वैसा इतिहास-सम्मत प्रमाण अभीतक ज्ञात नहीं हुआ । अत एव उसके अस्तित्व-नास्तित्वके बारेमें विशेष कुछ कहा नहीं जा सकता । नागार्जुनका जो वर्णन इस संग्रहमें-अथवा इसके समान-विषयक अन्य अन्य ग्रन्थों में दिया हुआ मिलता है, उससे तो, उसके कोई राजा या राजपुरुष होनेकी बात ज्ञात नहीं होती। प्रबन्धगत वर्णनसे तो वह कोई योगी या सिद्धपुरुष ज्ञात होता है। तो फिर प्रन्थकारने उसकी गणना राजा या राजपुरुषके रूपमें किस आशयसे की है सो ठीक समझमें नहीं आता । सम्भव है, राजपुत्र (आधुनिक राजपूत ) रणसिंहकी पत्नीके गर्भमें जन्म लेने-ही-के कारण उसकी गणना राजवर्गमें की गई हो। नागार्जुनकी कथा भी ऐतिहासिक दृष्टिसे उतनी ही सन्दिग्ध है जितनी सातवाहन और विक्रमकी है । तथापि, वह भी एक ऐतिहासिक व्यक्ति अवश्य थी इतना मान लेना इतिहासके विरुद्ध नहीं कहा जा सकता। राजमान्य जैन गृहस्थोंमें आभड और वस्तुपाल सुप्रसिद्ध और सुज्ञात व्यक्ति हैं । परंतु, काश्मीरनिवासी संघपति रत्न श्रावककी कथा, इतिहासके विचारसे, वैसी ही अज्ञात है जैसी वकचूलकी कथा है। ६२. प्रवन्धकोशके समान-विषयक अन्य ग्रन्थ जिनप्रभसूरि रचित विविधतीर्थकल्पकी प्रस्तावनामें हमने सूचित किया है कि-'विस्तृत जैन इतिहासकी रचनाके लिये, जिन ग्रन्थों में से विशिष्ट सामग्री प्राप्त हो सकती है, उनमें (१) प्रभावकचरित, (२) प्रबन्धचिन्तामणि, (३) प्रबन्धकोश, और (४) विविधतीर्थकल्प-ये ४ प्रन्थ मुख्य है। ये वारों प्रन्थ परस्पर बहुत कुछ समान- विषयक हैं और एक-दूसरेकी पूर्ति करनेवाले हैं।' प्रबन्धकोश इन चारोंमें कालक्रमकी दृष्टिसे कनिष्ठ यांनी सबसे पीछेका है । इस क्रममें, प्रभावकारित सबसे पहला [वि० सं० १३३४ ], प्रबन्धचिन्तामणि दूसरा [वि० सं० १३६१], विविधतीर्थकल्प तीसरा [वि० सं० १३८९], और प्रबन्धकोश चौथा [वि० सं० १४०५] स्थान रखता .

·२ प्रबन्धकोश - है। राजशेखर सूरिकी यह कृति, कितनेएक अंशोंमें, अपने पहलेके उन तीनों प्रन्थोंका ऋण धारण करती है। इसमें के कितनेएक प्रकरण तो उक्त ग्रन्थों में से शब्दशः उद्धृत कर लिये गये हैं। कितनेएक थोडा बहुत भाषा या रचनामें परिवर्तन कर लिख लिये गये हैं। कितनेएक पद्यसे गद्यमें अवतारित किये गये हैं; और, कुछ प्रबन्ध, स्वतंत्र ढंगसे, मौलिक रूपमें भी गूंथे गये हैं। यहां पर, थोडीसी तुलना कर देखनेसे इस कथनका स्पष्ट दिग्दर्शन हो सकेगा। ३. प्रभावकचरित और प्रबन्धकोश प्रभावकचरितके कर्ताका प्रधान उद्देश, अपने समयसे पहले हो जानेवाले जैनधर्मके उन प्रभावशाली आचा- योका चरित-गुम्फन करनेका है जिन्होंने अपने चारित्र-बल या विद्या-बल से जैन धर्मका विशेष गौरव बढाया है, और जैन इतिहासको उज्ज्वल बनाया है। आर्य वनस्वामी [परम्परागत मान्यताके मुताबिक विक्रमकी प्रथम शताब्दी] से लेकर आचार्य हेमचन्द्र [ विक्रमकी १३ वीं शताब्दीका मध्यकाल ] तकके ऐसे २२ आचार्योंका उसमें चरित- वर्णन है । प्रबन्धकोशकारने उन २२ आचार्यों में से ९ आचार्योंके प्रबन्ध अपने संग्रहमें सङ्कलित किये हैं । यद्यपि, प्रभावकचरितके सिवा, इन आचार्योंके चरित-विषयक और भी कोई संग्रह राजशेखरके सम्मुख होगा जिसमें से उन्होंने अपने प्रबन्धोंके लिये कितनीक सामग्री संगृहीत की है-क्यों कि इन आचार्योंके चरितोंमें कई बातें ऐसी हैं जो प्रभावकचरितमें नहीं मिलतीं; और कई बातें, जो प्रभावकचरितमें हैं, वे इसमें नहीं मिलती-तथापि इसकी प्रधान सामग्री उसी प्रन्थ परसे एकत्रित की गई मालूम देती है। इन ९ आचार्योंके सिवा, प्रभावकचरितमें, प्रस्तुत कोशमें की अन्य व्यक्तियोंका कोई विशेष निर्देश नहीं है। सिर्फ, सातवाहन और नागार्जुनका कुछ वर्णन पादलिप्त सूरिके चरिता- न्तर्गत मिलता है, और कुछ प्रसङ्ग विक्रमादित्यके विषयका वृद्धवादी सूरिके प्रबन्धमें मिलता है । इससे ज्ञात होता है कि राजशेखर सूरिने प्रभावकचरितमें से उतनी वस्तु नहीं ली जितनी प्रबन्धचिन्तामणिमें से ली है। ६४. प्रबन्धचिन्तामणि और प्रबन्धकोश प्रबन्धकोश-वर्णित व्यक्तियों में से भद्रबाहु (१) वृद्धवादी (६), मल्लवादी (७), हेमचन्द्र (१०), सातवाहन (१५), विक्रमादित्य (१७), नागार्जुन (१८), लक्ष्मणसेन (२०), आभड (२३), और वस्तुपाल (२४)-इस प्रकार ४ आचार्य, ४ राजा और २ राजमान्य जैनगृहस्थ-कुल १० व्यक्तियोंका वर्णन प्रबन्धचिन्तामणिमें मिलता है । प्रबन्ध- चिन्तामणिका वह वर्णन कुछ संक्षेपमें और सामासिक शैलीमें है । प्रबन्धकोशका कुछ विस्तृत और विश्लेषात्मक पद्ध- तिमें है । बहुतसी बातें नई भी हैं। हेमचन्द्र सूरिके प्रबन्धमें, एक जगह, ग्रन्थकार स्वयं कहते हैं कि-'इन आचार्यके जीवन-सम्बन्धमें जो जो बातें प्रबन्धचिन्तामणि ग्रन्थमें लिखी गई हैं, उनका वर्णन हम यहां पर नहीं करना चाहते। ऐसा करना चर्वित-चर्वण मात्र होगा। हम यहां पर उसके अतिरिक्त कुछ नवीन प्रबन्ध ही कहना चाहते हैं।' यद्यपि, हेमचन्द्र सूरिके प्रबन्धमें, ऐतिहासिक दृष्टिसे विशेष महत्त्वकी मालूम दे वैसी कोई बातें, इस ग्रन्थमें नहीं पाई जातीं; तथापि, वस्तुपालप्रबन्धमें, प्रबन्धचिन्तामणिकी अपेक्षा अनेक विशिष्ट और विश्वसनीय बातोंका सङ्कलन किया हुआ जरूर मिलता है। ६५. विविधतीर्थकल्प और प्रबन्धकोश प्रभावकचरित और प्रबन्धचिन्तामणिमें से जितनी सामग्री प्रबन्धकोशमें ली गई है उससे कहीं अधिक वस्तु विवि- धतीर्थकल्पमें से ली गई है। उक्त दो ग्रन्थों में से तो प्रधानतया वस्तु और वक्तव्य-ही-का संग्रह किया गया है; लेकिन तीर्थकल्पमें से तो कुछ पूरे प्रकरण था प्रबन्ध ही, शब्दशः ज्यों के त्यों, उद्धृत कर लिये गये हैं। सातवाहनप्रबन्ध, वरचूलप्रबन्ध और नागार्जुनप्रबन्ध-ये तीनों प्रकरण तीर्थकल्पकी पूरी नकल हैं । उसमें सातवाहनका प्रकरण प्रतिष्ठान- - देखो, पृष्ठ १७, प्रकरण ६५७, पंकि १२-१६ ।

·प्रास्ताविक वक्तव्य । ३ पुरकल्प* [क्रमांक ३३-३४, पृष्ठांक ५९-६४] में है, वकचूलका वर्णन ढीपुरीतीर्थकल्प [क्रमांक ४३, पृष्ठ ८१-८३] में है, और नागार्जुनका वृत्तान्त स्तम्भनककल्प-शिलोन्छ [कल्पांक ५९, पृष्ठ १०४] में है। यह पिछला प्रबन्ध, तीर्थकल्पमें प्राकृत भाषामें गूंथा हुआ है, जिसको प्रबन्धकोशकारने, शब्दशः संस्कृतमें अनुवादित कर लिया है। (-और, जिनप्रभसूरिने मी, यह प्रकरण, सम्भवतः प्रबन्धचिन्तामणिमें से, संस्कृतपरसे प्राकृतमें तद्वत् अनुवाद करके, लिख लिया हो ऐसा प्रतीत होता है । क्यों कि दोनोंमें शब्दरचना प्रायः एकसी है।) ६६. पुरातनप्रबन्धसङ्ग्रह और प्रबन्धकोश प्रबन्धचिन्तामणि ग्रन्थके साथ सम्बन्ध रखनेवाले ऐसे कितनेएक प्रकीर्ण प्रबन्धोंका एक सतह, इस ग्रन्थमालाके द्वितीय प्रन्थाङ्कके रूपमें, इसी ग्रन्थके साथ प्रकाशित हो रहा है । उस सतहको हमने अनेक पुरातन पोथियों परसे संगृहीत किया है। उसमें कई प्रकरण ऐसे हैं, जो निस्सन्देह, प्रबन्धकोशके कर्ताके पूर्व रचे हुए कहे जा सकते हैं। प्रबन्धकोशमें के कितनेएक प्रबन्ध ऐसे हैं जो उक्त सङ्ग्रहके प्रबन्धों या प्रकरणोंके साथ प्रायः पूर्णतया साम्य रखते हैं । प्रबन्धकोशस्थित विक्रमादित्यप्रबन्धके ६९८ और ६९९ ये दोनों प्रकरण पुरातन-प्रबन्ध-संग्रहके $ ११ और ६ १२ प्रकरणकी पूरी नकल हैं । इसी तरह हेमचन्द्रसूरिके प्रबन्धों के ६५८, ६५९, ६६०, ६६१ और ६६३ ये प्रकरण पुरातन प्र० सं० के ६८३, ६८४, ६८५ और ६८६ इन प्रकरणोंके साथ संपूर्ण समानता रखते हैं। हमारा अनुमान है कि प्रबन्धकोशकारने ये सब प्रकरण उक्त पुरातन संग्रह परसे ही उद्धृत किये होने चाहिए। इसके सिवा, मदनवर्मप्रबन्धवाले वर्णनका भी कुछ कुछ अंश पु० प्र० सं० के ६४७ और ६५२ वें प्रकरणके साथ मिलता-जुलता है। . - ६७. प्रबन्धकोशकारके मौलिक प्रबन्ध हर्ष (११), हरिहर (१२), अमरचन्द्र ( १३) और मदनकीर्ति (१४)-इन ४ कवि-प्रबन्धोंको राजशेखर सूरिकी मौलिक रचना कहना चाहिए । इनका वर्णन उक्त किसी ग्रन्थमें नहीं मिलता । अमरचन्द्र कवि विषयक थोडा-सा निर्देश पु० प्र० सं० के ६१७७ वें प्रकरणमें (पृ० ७८ ) किया हुआ मिलता है परंतु उसमें कुछ विशेषता नहीं है । वत्सराज उदयनकी कथा बिल्कुल पौराणिक ढंगकी है। उसका मध्यकालीन इतिहासके साथ कोई सम्बन्ध मी नहीं है। इस कथानक-गत वस्तुके विषयमें ग्रन्थकार स्वयं भी सन्दिग्ध हैं और इस लिये अन्तमें वे लिखते भी हैं कि-'यह कथा जैनोंको सम्मत नहीं है। क्यों कि, इसमें जो देवजातीय नागकन्याके साथ मनुष्यका विवाह-सम्बन्ध होना बतलाया है, वह असम्भव है। केवल सभामें कहने लायक विनोदात्मक होनेसे हमने 'नागमत से इस कथाको उद्धृत किया है।' (-देखो पृष्ठ, ८८ ६१०५). सो प्रन्थकारके कथनानुसार इस कथाका आधार नागमत [पुराण] है। पु० प्र० सं० में जो B सञ्ज्ञक संग्रहकी प्रतिका वर्णन दिया गया है उसमें भी यह प्रबन्ध मिलता है। रत्न श्रावककी कथाका आधार कहांसे लिया गया है सो ठीक ज्ञात नहीं हुआ।प्रभावकचरित और प्रबन्धचिन्तामणिमें इसका सूचक कोई निर्देश नहीं है। विविधतीर्थकल्पान्तर्गत रैवतकगिरिकल्पमें, प्रस्तुत कथासे किश्चित् सम्बद्ध ऐसा उल्लेख मिलता है। जिनप्रभसूरि लिखते हैं कि-'काश्मीरदेश-निवासी अजित और रत्न नामके दो भाई संघ लेकर गिरिनार तीर्थकी यात्रा करने आये; और उनके किये हुए जलाभिषेकसे नेमिनाथकी जो लेपमय पुरातन मूर्ति थी उसके गलजाने पर, संघपति अजितने २१ दिनके उपवास किये जिसके प्रभावसे अम्बिका देवीने प्रत्यक्ष होकर रत्नमय दूसरी मूर्ति प्रदान की जिसको उसने वहां पुनः प्रतिष्ठित की-इत्यादि । पुरातन-प्रबन्ध-संग्रह गत रैवततीर्थ-प्रबन्धमें भी इस कथाका . * प्रबन्धकोशगत सातवाहनप्रबन्ध के ६८९, ६९० और ६९१ थे तीन प्रकरण तीर्थकरूपमें नहीं है। विविधतीपकल्प, पृष्ठ १.

·४ प्रबन्धकास सम्वादक कुछ उल्लेख आया है; और वहां पर, विशेषमें, एक पुरातन प्राकृत गाथा उद्धृत की हुई है जिसमें कहा गया है कि संवत् ९९० में रमने रैवतगिरि पर कांचन भवनसे लाकर मणिमय बिंबकी स्थापना की । इन दोनों उल्लेखोंके अतिरिक्त राजशेखर सूरिको, शायद और भी कोई आधारभूत अन्य या प्रबन्ध, इस प्रबन्धकी रचनामें रहा हुआ हो। ६८. प्रबन्धकोशकी रचना-शैली जैसा कि खुद प्रन्थकार लिखते हैं, प्रबन्धकोशकी रचना, खास करके मुग्धजन-साधारण पठित वर्ग-के अवबोधके लिये की गई है और इस लिये इसका ग्रन्थन 'मृदु' अर्थात् सरल और सुबोध ऐसे गद्यमें किया गया है । एक मल्लवादिसूरि-प्रबन्ध पद्यमें बना हुआ है-जो शायद किसी अन्य ग्रन्थमेंसे तद्वत् उद्धृत कर लिया गया मालूम देता है-परंतु उसका पद्य भी वैसा ही सरल और सुगम है। संस्कृत साहित्यमें इस प्रकारकी गद्य रचना बहुत कम मिलती है । इसके पहले, पुराने समयमें, ऐसे ग्रन्थ प्रायः पद्यबन्ध रचे जाते थे। पुराण, कथा, चरित इत्यादि ग्रन्थोंकी रचना विशेषतया पद्य-ही-में होती थी । पुराने कई जैन प्रन्थकार, जिन्होंने सूत्रात्मक और उपदेशात्मक ग्रन्थोंकी जो गद्यमय व्याख्याएं अथवा टीकाएं बनाई हैं, उनमें भी जहां कोई कथाका प्रसंग आगया तो उसे प्रायः पद्य-ही-में लिखना उन्होंने पसंद किया है। गद्यमें जो ऐसी कोई कथा, आख्यायिका आदि रची जाती थी तो वह काव्यात्मक-उपमा आदि अलङ्कारोंसे परिपूर्ण कवितास्वरूप-होती उसमें कथा या चरितकी सामग्री गौण होती थी-वर्णन और विवेचनकी अधिकता ही उसमें मुख्य रहती थी। कथा, चरित आदिकी वस्तु जिनमें अधिकतया गुम्फित की जाती थी ऐसी पद्यरचनाएं भी प्रायः पाण्डित्यपूर्ण पद्धतिसे बनाई जाती थीं । प्रन्थकारोंका लक्ष्य, हमेशांह, अपना पाण्डित्य प्रदर्शित करनेकी और अधिक रहता था; और, प्रन्थरचनामें जहां कहीं उनको मौका मिल जाय वहां वे अपनी विदग्धताका परिचय देनेके लिये उत्सुक रहते थे। इसी प्रन्थका उपर्युक्त कुछ कुछ आदर्शभूत ग्रन्थ, प्रभावकचरित, वैसी ही एक पाण्डित्यपूर्ण रचना है । वह सम्पूर्ण प्रन्थ पद्यमें है । अनुष्टुप् छन्दके सिवा और भी कई छन्दोंका उसमें प्रयोग किया गया है । यद्यपि उसमें कहीं काव्यकी कोई सामग्री नहीं है, तथापि उसकी रचना-पद्धति काव्यके ढंगकी है । उसके कर्ताका उद्देश मुग्ध-जनोंको अवबोध करानेका नहीं है; लेकिन विदग्ध-जनोंको अपनी विद्वत्ताका आस्वाद करानेका है । मेरुतुङ्ग सूरिने इस लक्ष्यको कुछ बदला है और बुद्धिमान वर्गको भी सुखसे ज्ञानप्राप्ति करानेकी इच्छासे उन्होंने अपना पूर्वोक्त प्रबन्धचिन्तामणि ग्रन्थ गद्यमें बनाया है। मेरुतुङ्गकी रचना-प्रणालि यद्यपि प्रासादिक और सुललित है तथापि वह प्रस्तुत प्रबन्धकोशके कर्ताकी शैलीकी जितनी सुगम और सरल नहीं है । वह समास-बहुल होकर कुछ संक्षिप्त-स्वरूपात्मक है । उसका विषय काव्यमय न होने पर भी उसकी भाषा कुछ पुरातन गद्य-काव्य ग्रन्थोंका अनुकरणाभास कराती है। उसकी वाक्य-रचना कहीं कहीं जटिल-सी मालूम देती है । प्रबन्धकोशकी रचना एकदम सरल, सुगम और बोलचालकी भाषाकी तरह सीधी-सादी है। इसके वाक्य बिल्कुल अलग अलग और छोटे छोटे हैं। इसमें न कोई वैसी समस्त-शब्दोंसे लदी हुई लम्बी पंक्तियां हैं, न कोई दूरान्वयवाली वैसी कोई दुरवबोध उक्तियां है । न अल्पाभ्यासीको अपरिचित ऐसे शब्दोंकी कोई समधिकता है, न क्रियापदके कठिन रूपोंकी भरमारसे कोई क्लिष्टता है । प्रायः सारी कृति कर्म-उक्ति- प्रधान है। संस्कृत भाषाका थोडा-सा भी अध्ययन करनेवाला विद्यार्थी इसको सुगमतासे पढ-समझ सकता है। संस्कृतके प्रचलित कोशोंमें नहीं मिलनेवाले और देश्य भाषाकी सन्तति समझे जानेवाले ऐसे शब्दोंका भी कचित् व्यवहार प्रन्थकारने निस्सङ्कोच होकर किया है-जिसको शायद संस्कृतके पुराणप्रिय पण्डित लोक, अपशब्द भी कह बैठें। परंतु हमारे मतसे इसमें कोई आक्षेपयुक्त बात नहीं दिखाई देती। हम तो इसको एक प्रकारसे भाषाके जीवनको पोषण करनेवाली बडे महत्त्वकी बात समझते हैं। सरल और सुगम संस्कृत-रचना करनेवालोंके पुरातनप्रबन्धसंग्रह, पृष्ठ ९७, प्रकरण २१९, पचार २९९. - * ·प्रास्ताविक बत्तव्य । लिये यह एक आदर्शभूत प्रन्थ कहा जा सकता है। संस्कृत भाषा भी ऐसी सरल बनाई और लिखी जा सकती है, जिसको बहुत सुगमताके साथ अधिक जनता समझ सके, इस बातकी, यदि संस्कृत-प्रेमियोंको कुछ आकांक्षा है, तो उन्हें भाषाके कलेवरको देश्य और विदेश्य ऐसे अनेक नये नये शब्दों द्वारा पुष्ट करना ही चाहिए । उसले हमारी इस मातामहीकी मृतप्राय आत्मा पुनः सचेतन हो सकती है। और, वह पुनर्जन्म धारण कर आर्य संस्कृतिका पुनरुत्थान करने में हमें एक नई शक्ति प्रदान कर सकती है । मालूम देता है, कि इस प्रकार सरल रचना होने-ही-से, इस प्रन्थका, प्रबन्धचिन्तामणि वगैरह प्रन्थोंकी अपेक्षा, अधिक प्रसार और वाचन-पठन होता रहा है और इसी कारण इसकी प्राचीन हस्तलिखित प्रतियां जहां वहां भण्डारोंमें यथेष्ट संख्यामें उपलब्ध होती है। ६९. प्रस्तुत आवृत्तिकी संशोधन-सामग्री इस प्रन्थका पाठ-संशोधन करने में हमने जिन जिन प्रतियोंका मुख्य आधार लिया है, उनका वर्णन इस प्रकार है। A प्रति.-पाटणके संघवाले ग्रन्थभण्डारसे प्राप्त प्रति । इसके अन्तभागमें लिपिकर्ताने अपना नाम-ठाम आदि सूचक इस प्रकार पुष्पिका-लेख लिखा है- संवत् १४५८ वर्षे प्रथम भाद्रपद शुदि ११ एकादश्यां तिथौ बुधवारे श्रीसागरतिलकसूरिणा खशिष्यपठनार्थ श्रीअणहिल्लपुरपत्तने प्रबन्धानि राजशेष(ख)रसूरिविरचितानि आलिलिखे । यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया । यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न दीयते ॥१॥* अर्थात्--संवत् १४५८ के वर्षके प्रथम भाद्रपद मासकी शुदि ११ और बुधवारके दिन, सागरतिलक सूरिने अपने शिष्यके पढनेके लिये, अणहिल्लपुर पाटनमें, राजशेखर सूरिके बनाए हुए इन प्रबन्धोंकी प्रतिलिपि की । इससे सूचित होता है कि इस प्रतिको एक विद्वान् आचार्यने अपने हाथसे लिखी है-और सो भी निजके शिष्यके पढनेके लिये; अतः इसे एक उत्तम प्रकारकी, आदर्शभूत, प्रति कहना चाहिए । इसके अक्षर बहुत ही सुन्दर और सुवाच्य हैं तथा पाठ भी प्रायः शुद्ध और निर्धान्त है। इसके पन्नोंकी कुल संख्या १०५ है। पन्नोंका नाप, अन्य सर्व सामान्य प्रतियोंसे कुछ बडा है । वे लम्बाईमें करीब पूरे १ फूट, और चौडाईमें करीब ५ इंच जितने हैं। पन्नेकी प्रत्येक पूंठी (पृष्ठि-पार्श्व) पर १५-१५ पंक्तियां हैं। मध्य भागमें, दोनों तरफ, कहीं चतुष्कोण और कहीं कुण्डाकृतिके रूपमें १-१ इंच जितनी जगह कोरी रख दी गई है, जिसमें, पुरातन तालपत्रकी पोथियोंकी तरह सूत पिरोनेके लिये छेद बने हुए हैं। प्रत्येक पंक्तिमें, जहां जहां आवश्यकता मालूम दी, पदच्छेद बतलाने के लिये, अक्षरोंके शीर्ष पर वैदिक स्वर- चिह्नके ढंगकी ' ऐसी सूक्ष्म दण्ड-रेखा दे दी गई है । स्वर-सन्धिके नियमानुसार जहां स्वरोंका लोप अथवा सन्धि होकर रूपान्तर हो गया मालूम दिया, और जिससे पढनेवालेको पदच्छेद या सन्धिच्छेद करने में कुछ क्लिष्टता प्रतीत होती मालूम दी वहां, लिपिकर्ताने उन उन अक्षरोंके सिरे पर, तसत् स्वरसूचक कुछ चिह्न आदि लिख दिये हैं । यथा 'अ' अक्षरके लिये 5 ऐसा सूक्ष्म अवग्रह चिह्न लिखा है, 'आ' के लिये कहीं A ऐसी और कहीं ऐसी, काकपादके पक्तिके बाद, निन्न लिखित ५-६ पथ भी लिपिकर्ताने कहींसे लिख लिये मालूम देते हैं। दाता.बलिर्याचयिता मुरारिनं मही वाचि मुखस्य काले। दातुः फलं बन्धनमेव जातं नमो नमस्ते भवितव्यतायै॥१॥ भ्रातः पाणिनि संवृणु प्रलपितं कातन्त्रकन्था वृथा मा कार्षीः कटु शाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । कः कण्ठाभरणादिमिर्बठरयत्यात्मानमन्यैरपि भूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः ॥२॥ गोअंडी पडिऊ पिच्छ हले गोकुसुमतले णहि पिछ हले। गोचलणधियाऊ पिच्छ हले गोदंतिहिं सजई पिच्छ हले ॥३॥ घटवृक्षो महानेष मार्गमावृत्य तिष्ठति । तावत्वया न गन्तव्यं यावदन्यत्र गच्छति ॥४॥ नमो दुर्वाररागादिजैत्रेते यत्र यः सखा। न्यायसम्पनविभवः सादरोपि विमुंचति ॥५॥ अहिंसापरमो धर्मों वैरषारनिवारणे। कातंत्रस्य प्रवक्ष्यामि कथा तुभ्यमहं हितात् ॥ ६ ॥ ।

·प्रबन्धकोश , , आकारकी रेखा दी है; और 'इ' के लिये "ऐसा सङ्केत किया है । 'उ' के लिये उ ऐसा छोटा कदका 'उ'कार, 'ए' के लिये ए और 'ऐ' के लिये ए ऐसा पृष्ठमात्रायुक्त 'ऐ'कार लिखा हुआ है । सम्बोधनात्मक पदको स्पष्टतया सूचित करनेके लिये उसके ऊपर ह ऐसा पृष्ठमात्रावाला 'हे'कार लिख दिया गया है। अनेक स्थलोंमें, शब्दविशेषों पर- खास करके प्राकृत शब्दों पर-कुछ टिप्पनके रूपमें, प्रतिशब्द या अर्थबोधक देश्य शब्द भी, हाशियोंमें लिख दिये गये हैं और उनका स्थान निर्दिष्ट करनेके लिये उस उस शब्दके ऊपर = ऐसा छोटा डबल डॅस दे दिया गया है। इस प्रकार, इस प्रतिको लिपिकर्ताने बडे अच्छे ढंगसे-बहुत ही स्पष्ट और सुवाच्य बनानेकी इच्छासे-खूब प्रेमसे लिखा मालूम देता है। वास्तव में, प्रबन्धकोश तो, इस प्रतिमें, ९२ ३ पन्नेकी पहली पूंठी पर समाप्त होगया है। उसके पीछे, लिपिकर्ताने प्रबन्धचिन्तामणिके प्रथम प्रकाश गत मुञ्जराजचरितके प्रारंभसे लेकर, भोज-भीमभूप-वर्णन नामका उसका पूरा दूसरा प्रकाश (-हमारी आवृत्तिके पृष्ठ २१ से ५२ तकका, मुंज-भोजके सम्बन्धका, समप्र वृत्तान्त) लिख दिया है। अन्तमें इस प्रकार प्रबन्धचिन्तामणिका यह प्रकरण लिखा हुआ होनेसे, उक्त भण्डारकी सूचिमें इस प्रतिका नाम भी केवल प्रबन्धचिन्तामणि ही लिखा हुआ है। प्र० चि० का सम्पादन करते हुए हमने इस प्रतिका भी, उक्त प्रकरणके पाठ-संशोधनमें उपयोग किया था और इसकी संज्ञा वहां Pa रखी थी (-देखो प्र. चिं० प्रस्तावना, पृष्ठ ७.) इस प्रतिके कुछ पन्ने नष्ट होगये मालूम देते हैं । १० से २० तकके पन्ने किसी दूसरेके हाथके लिखे हुए हैं और पीछेसे इसमें मिलाये हुए हैं। ४२ और ४३ ३ पन्ने हैं तो इसी लिपिकर्ताके हाथके लेकिन हैं वे किसी दूसरे प्रन्थके ये दो पन्ने किसी नाटकके हैं । आद्यन्त न होनेसे नाटकका नाम नहीं मिल सका । हरिश्चन्द्र विषयक कोई प्रकरण है। ४३ वें पन्नेमें उसका ५ वा अंक समाप्त होता है। मालूम देता है, सागरतिलक सूरि-ही-के हाथकी लिखी हुई नाटकग्रन्थकी कोई प्रति, और प्रबन्धचिन्तामणिकी यह प्रति, कभी किसी वेष्टनमें, एक साथ बन्धी रही होगी और कभी किसी कारणसे पन्नोंमें गडबड उपस्थित होनेसे, इसके पन्ने उसमें और उसके पन्ने इसमें, रख दिये गये होंगे। पन्नोंका रंग-ढंग और नाप आदि एकसा ही होनेसे ऐसी गडबडीका होना सहज है। B प्रति.-पाटणवाले उसी भण्डारमेंकी दूसरी प्रति । इसकी पत्र-संख्या कुल ५७ है । लिपिकर्ता वगैरहका कोई उल्लेख नहीं है । अक्षर अच्छे हैं लेकिन पाठ-शुद्धि साधारण है। प्रति है पुरातन; करीब च्यार सौ वर्षसे पहलेकी लिखी हुई होगी। C प्रति.-उक्त भण्डारमेंकी एक तीसरी प्रति । यह प्रति त्रुटित है। इसमें, बीच बीचमें से, बहुतसे पन्ने नष्ट होगये हैं। इसके अक्षर अच्छे बडे और सुवाच्य हैं। परंतु बहुतसा भाग खण्डित होनेसे इसका कुछ अधिक उपयोग न हो सका । अन्तके पन्ने भी बहुतसे नहीं हैं । इससे लिखे जानेके समय आदिका कुछ पता नहीं लग सका । प्रतिका रंग-ढंग देखनेसे मालूम देता है कि, यह, सम्भवतः A प्रतिसे भी कुछ पुरातन हो । E. D. प्रति. ये दोनों प्रतियां अहमदाबादके सुप्रसिद्ध डेलाके उपाश्रयमें रक्षित ग्रन्थभण्डारमें से प्राप्त हुई हैं। ये दोनों एक ही लिपिकर्ताके हाथकी लिखी हुई हैं । इनका लिखनेवाला कोई व्यावसायिक लेखक है-जिसे गूजरातीमें लहीया कहते हैं। उसको भाषा या विषयका किंचित् भी ज्ञान नहीं मालूम देता । 'चतुर्विशतिप्रबन्धाः' की जगह 'चतुव्यंशतप्रबन्धाः' और 'शिवमस्तु' के स्थान पर 'शवमस्तु' लिखा है । प्रतिके अन्तमें उसने अपना नाम-निर्देश 'पंडत भूधरसुत पंडत मेघा लिखितं ॥' इस प्रकार किया है। D प्रतिके अन्तमें लेखनसमाप्तिके समयका भी उल्लेख है। यथा- संवत् १५२९ आसोविदि ९ भोमे । पंडित मेघा लिखितं ।

·प्रास्ताविक वक्तव्य । . - . E प्रतिकी पत्रसंख्या ५७ है, और D की ६९ । इसके सिवा दोनों प्रतियोंमें और कोई विशेष भेद नहीं है। कहीं कहीं कुछ पाठ-भेद, जो शब्द या अक्षर अशुद्धिके कारण, दिखाई देता है वह पंडित मेघाकी अज्ञताका परिणाम है। P प्रति.-पाटणकी हेमचन्द्राचार्य प्रन्थावलीमें प्रकाशित, पोथीके आकार-ही-में छपी हुई १३८ पत्राकवाली प्रति । यह प्रति वि० सं० १९७७ में छपी है। वीरचन्द्र और प्रभुदास नामक श्रावक पण्डितोंने इसका संशोधन किया है। संशोधनसे मतलब सिर्फ व्याकरणकी दृष्टिसे पाठको शुद्ध बना देना और उसे छपा देना इतना ही समझना चाहिए। इससे अधिक कुछ परिश्रम करना, एकाधिक प्रतियोंका मिलान कर पाठकी शुद्धा-शुद्धिका निर्णय करना, भिन्न भिन्न प्रतियोंमें प्राप्त पाठोंका संग्रह करना और उसे यथोचितरूपमें मुद्रित करना-इत्यादि प्रकारकी जो आधुनिक ग्रन्थ- सम्पादनकी शास्त्रीय पद्धति है उससे हमारा पुराणप्रिय पण्डित-मण्डल और साधु-समाज प्रायः अज्ञान है । अतः यद्यपि जैन समाजमें, पिछले कुछ वर्षोंसे, ग्रन्थोंके प्रकाशित करनेकी प्रवृत्तिका खूब उत्साहके साथ प्रसार हो रहा है, तथापि उक्त कारणसे, विद्वत्समाजमें उसकी प्रतिष्ठा जितनी होनी चाहिए उतनी नहीं हो पाती और उसके अभावमें हमारे अनेकानेक असाधारण महत्त्ववाले ग्रन्थ-रत्न भी विद्वानोंका लक्ष्य आकर्षित नहीं कर सकते। अस्तु । यह P संज्ञक पुस्तक जिस पुरातन प्रतिके ऊपरसे मुद्रित की गई है, उसके अन्तिमोल्लेखको, संशोधक पण्डितोंने, जैसाका वैसा ही छाप देनेकी उदारता बतलाई है इससे उसके लिपिकर्ताका नाम-स्थानादिका पता लग जाता है। यह उल्लेख इस प्रकार है- श्रीमत्तपागच्छे पं० सागरधर्मगणयः (1) तच्छिष्य पं० कुलसारगणयस्तेनैषा प्रतिः सम्पूर्णी- कृता स्वपरोपकारार्थम् । मणूंद्रगामे लिखिता। एषा प्रतिर्वाच्यमानाविचलकालं नन्दतात् । यह प्रति, उक्त अन्य सब प्रतियोंसे, कुछ विशेष पाठ-भेद रखती है । यद्यपि यह पाठ-भेद वैसा कोई विशेष मह- त्त्ववाला नहीं है-प्रायः ग्रन्थकारके अध्याहृत शब्द, पद या वाक्यांशोंको उल्लिखित कर देनेवाला मात्र है- तथापि इसकी बहुलता अवश्य उल्लेखयोग्य है । इसका यह पाठ-भेद एक प्रकारसे प्रक्षिप्त-पाठात्मक हैं; और इसीलिये हमने इसको [ ] ऐसे चतुष्कोण कोष्ठकके भीतर रखा है। वस्तुपाल-तेजःपालप्रबन्धमें इसकी विपुलता अधिक उपलब्ध होती है। v प्रति.-केवल वस्तुपाल-तेजःपालप्रबन्धवाली एक ९ पन्नोंकी प्रति हमारे निजके संग्रह में है, जिसका उपयोग हमने उक्त प्रबन्धके पाठसंशोधनमें किया है। यह प्रति अच्छी और शुद्धप्राय है । इसका आलेखन सं० १४७७ में हुआ, ऐसा इस पुष्पिकालेखसे विदित होता है- संवत् १४७७ वर्षे पौषवदि १० भूमौ । सूर्यपुरे लिखितं ॥ छ । इस प्रबन्धके अन्तिम पृष्ठमें कुछ जगह खाली होनेके कारण, पीछेसे किसी दूसरेने, मंत्री वस्तुपालने जो जो सुकृत कार्य किये उनकी एक तालिका लिख ली है, जिसको हमने, प्रस्तुत पुस्तकमें, परिशिष्ट १ के रूपमें (पृष्ठ १३२ पर ) मुद्रित कर दी है। इस तालिकाके पृष्ठकी पिछली बाजू पर, जैन आगम अन्योंकी नामावलि लिखी हुई है और उसके अन्तमें इस प्रकारका पुष्पिका-लेख है- संवत् १४७९ वर्षे चैत्रवदि तृतीया शुक्रे श्रीसूर्यपुरे भहा० श्रीरत्नसिंहसुरिशिष्य पंडित- राजकल्लोलगणिना लिखिता ॥ श्रीः॥ इससे ज्ञात होता है कि उक्त वस्तुपाल प्र० लिखे जानेके २ वर्ष बाद, पंडित राजकल्लोल गणिने वस्तुपालकी यह सुकृतसूचि लिखी है । यह सूचि बहुत अंशोंमें तो उस सूचिसे मिलती-जुलती है, जो राजशेखर सूरिने प्रबन्धकोशके आखिरी भागमें दी है। पं० राजकल्लोल गणिकी लिखी हुई सूचि, जैसा कि उसके प्रारंभके उल्लेखसे ज्ञात होता है, वस्तुपालके बनवाये हुए सोपारा प्रामके आदिनाथके मन्दिरमेंकी प्राकृत प्रशस्ति परसे लिखी गई है । अतः उसकी ऐतिहासिकता निस्सन्देह प्रमाणभूत मानी जा सकती है।

·प्रबन्धकोश ६१०. चाहमानवंशकी नामावलि प्रबन्धकोशकी कितनीएक प्रतियोंमें, प्रन्थान्तमें, सपादलक्ष देश-(सवालख, राजपूतानेके जयपुर राज्यका कुछ भाग) जिसका प्रसिद्ध नाम शाकम्भरी ( सांभर ) प्रदेश भी है-पर राज्य करनेवाले पराक्रमी और रणवीर चाहमान वंशके राजाओंकी नामावलि लिखी हुई मिलती है। इस नामावलिका प्रबन्धकोशके साथ कोई सम्बन्ध न होने पर मी, यह इसकी प्रतियों में क्यों लिखी मिलती है इसका कुछ कारण ज्ञात नहीं होता । हमने, उपर्युल्लिखित जितनी प्रतियां, प्रस्तुत सम्पादनके काममें ली उनमें से B, D और E नामकी प्रतियों में यह वंशावलि लिखी मिली है। इसको हमने पुस्तकान्तमें, द्वितीय परिशिष्टके रूपमें दे दिया है। ६११. सुभाषितवचनावलि इस प्रन्थका पठन करते समय, इसमें हमें कुछ ऐसे भी वाक्य, पद्यांश या पंक्त्यंश मालूम दिये जो सुभाषितके ढंगके हो कर विद्वानोंको वाग्-व्यवहारमें लानेके कामके हो सकते हैं। उन सबका, पृथक् तारण कर, तीसरे परिशिष्टके रूपमें, पृष्ठ १३५-३६ पर, उन्हें मुद्रित कर दिया है। ६१२. द्वितीयभाग-हिन्दी भाषान्तर प्रास्तावित ग्रन्थका संपूर्ण हिन्दी भाषान्तर, द्वितीय भागके रूपमें प्रकट होगा। प्रन्थगत ऐतिहासिक बातोंका विस्तृत विवेचन और प्रन्थकर्ताका विशेष परिचय आदि अन्य ज्ञातव्य बातें, उसीमें विस्तारके साथ लिखी जायंगी। इस लिये उस विषयमें यहां और कुछ कहना अप्रासङ्गिक होगा। ६१३. प्रतियोंके पत्र-पृष्ठोंकी कुछ प्रतिकृतियां सम्पादनकार्यमें प्रयुक्त, उपर्युक्त जिन प्रतियोंका हमने वर्णन दिया है उनमें से, A प्रतिके १, ९१ और १०५ वें पत्रके एक एक पृष्ठका B, E, और D प्रतियोंके अन्तिम पृष्ठोंका, और V प्रतिके आद्यन्त दोनों पृष्ठोंका हाफ्टोन ब्लॉक बनवा कर उनके चित्र भी इसके साथ दे दिये हैं जिससे जिज्ञासु पाठकोंको उनकी लिपि आदिका प्रत्यक्ष दर्शन हो सकेगा। अन्तमें, पाटण और अहमदाबादके उक्त भण्डारोंमें से, जो ये प्रतियां हमको प्राप्त हुई, उसके लिये, हम उन भण्डार-रक्षकोंके और प्रतियां प्राप्त करा देनेवाले सजनोंके पूर्णतया कृतज्ञ हैं। किं बहुना ?। पौष शुक्ल १, संवत् १९९१ अनेकान्त विहार भारती निवास अहमदाबाद. जिन विजय ..

·॥ॐ अहम् ॥ श्रीराजशेखरसूरिविरचितः चतुर्विंशतिप्रबन्धापरनामा ॥प्रबन्ध को शः॥ 5 10 राज्याभिषेके कनकासनस्थः सर्वाङ्गादिव्याभरणाभिरामः। श्रियेऽस्तु वो मेरुशिरोऽवतंसः कल्पद्रुकल्पः प्रथमो जिनेन्द्रः॥१॥ विवेकमुषैस्तरमालरोह यस्ततोद्रिशङ्गं परणं ततस्तपः। ततःपरं ज्ञानमयोत्तमं पदं श्रियं स नेमिर्दिशतूत्तरोत्तराम् ॥२॥ यस्मै खयंवरसमागतसप्ततत्त्वलक्ष्मीकरग्रहणमाचरतेति भक्त्या । सप्त व्यधात्फणिपतिः फणमण्डपान्कि वामागभूः स भगवान् भवतान्मुदे वः॥३॥ अर्थेन प्रथमं कृतार्थमकरो यो वीरसंवत्सरे दाने च व्रतपर्वजेऽर्थ परमार्थेनापि विष्वग् जनम् । यहत्ताऽऽगमशुद्धवीजकषलादयापि तस्वाभिधा लभ्यन्ते निधयो बुधैर्भरतमुव्यस्यां स वीरः श्रिये ॥४॥ देयासुर्वाचायं मे जिनपगणभृतो भारती सारतीवा भारत्याः सौम्यदृष्ट्या विलसतु मम सा सन्तु सन्तः प्रसन्नाः। सूरिमें सद्गुरुः श्रीतिलक इति कलाः स्फोरयत्वस्तविनः शिष्याः स्फूर्जन्तु गर्जन्त्वविरलमुकृर्तश्रेणयः श्रावकौघाः ॥५॥ ६१) इह किल शिष्येण विनीतविनयेन श्रुतजलधिपारङ्गमस्य क्रियापरस्य गुरोः समीपे विधिना 15 सर्वमध्येतव्यम् । ततो भव्योपकाराय देशना क्लेशनाशिनी विस्तार्या । तद्विविधायम्-अस्व- लितम्, अमिलितम्", अहीनाक्षरं सूत्रमुच्चार्यम्" । अग्राम्यललितभङ्गयार्थः कथ्यः । कायगुप्तेन परितः सभ्येषु दत्तदृष्टिना यावर्थयोधं वक्तव्यम् । वक्तु प्रायेण चरितैः" प्रवन्धैध कार्यम् । तत्र श्रीऋषमादिवर्धमानान्तानां जिनानाम् , चयादीनां राज्ञाम् , ऋषीणां चार्यरक्षितान्तानां" वृत्तानि चरितानि उच्यन्ते । तत्पश्चात्कालभाविनां तु नराणां वृत्तानि प्रवन्धा इति । ६२) इदानीं वयं गुरुमुखश्रुतानां विस्तीर्णानां रसाख्यानां चतुर्विशतेः" प्रबन्धानां सङ्ग्रह कुर्वाणाः स्म । तत्र सूरिप्रवन्धा दश, कविप्रबन्धाश्चत्वारः, राजप्रबन्धाः सप्त, राजाभावकम- 1P.भरणे। 2 CP .तरं। 8 AB फणः । 4C। 5 AB गुरु० । 6C मुहर। 70 हह। 8Bबिनये। 90देशिना । 10A नाशनी। 11 B नाति पदमिदम् । 12 B विना नास्त्यन्यत्रेद पदम् । 180 परितमें। 14C रक्षिताना। 15 P नास्त्येतत्पदम् । 20 ·१ , 10 15 प्रवन्धकोशे बन्धात्रयः, एवं चतुर्विशतिः। १ भद्रबाहु-चराहयो, २ आर्यनन्विलक्षपकस्य', ३ जीवदेवसूरी- णाम्, ४ आर्यखपटाचार्याणाम् , ५ पादलिप्तप्रभूणाम् , ६ वृद्धवादि-सिद्धसेनयोः, ७ मल्लबादिना, ८ हरिभद्रसूरीणाम् , ९षप्पभहिसूरीणाम्, १० हेमसूरीणाम् , ११ श्रीहर्षकवेः, १२ हरिहरकवेः, १३ अमरचन्द्रकवेः, १४ दिगम्बरमदनकीर्तिकवेः, १५ सातवाहन-१६वकाचूल-१७विक्रमादित्य- 5१८ नागार्जुन-१९ उदयन-२० लक्षणसेन-२१ मदनवर्मणाम्, २२ रन-२३आभड-२४ वस्तु- पालानां चेति । एषु प्रथमं भद्रबाहु-वराहप्रवन्धः । १. भद्रबाहु-वराहप्रबन्धः । ६३) दक्षिणापथे प्रतिष्ठानपुरे भद्रबाहु-वराहाहौ द्वौ द्विजो कुमारी निर्धनौ निराश्रयों' प्राज्ञी वसतः। तत्र' यशोभद्रो नाम चतुर्दशपूर्वी समागतः। भद्रबाहु-वराही तद्देशनां शुश्रुवतुः। यथा- १. भोगा भरवृत्तयो बहुविधास्तैरेव चायं भवस्तत्त्वस्येह कृते परिभ्रमत रे! लोकाः! सृतं चेष्टितैः । आशापाशशतोपशान्तिविशदं चेतः समाधीयतां काप्यात्यन्तिकसौख्यधामनि यदि श्रद्धेयमस्मद्वचः॥१॥ एतच्छ्रवणमात्रत एव प्रतिबुद्धौ गृहं गत्वा तौ मनयेते स्म-जन्म कथं वृथा नीयते। तावद्भोगसामग्री नास्ति, तर्हि योगः साध्यते । २. अग्रे गीतं सरसकवयः पार्श्वतो दाक्षिणात्याः पृष्ठे लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनाम् । यद्यस्त्येवं कुरु भवरसास्वादने लम्पटत्वं नो चेचेतः! प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ ॥२॥ -इति विमृश्य द्वावपि बान्धवौ प्रवव्रजतुः । ६४) भद्रबाहुश्चतुर्दशपूर्वी षट्त्रिंशद्गुणसम्पूर्णः सूरिरासीत् । दर्शवकालिक-उत्तराध्ययन- दशाश्रुतस्कन्ध-कल्प-व्यवहार-आवश्यक-सूर्यप्रज्ञप्ति-सूत्रकृत-आचाराङ्ग-ऋषिभाषिताख्यग्र- न्थदशकप्रतिबद्धदशनियुक्तिकारतया पप्रथे, "भाद्रवाहवीं नाम संहितां च व्यरचयत् । तदा 20 आर्यसम्भूति विजयोऽपि चतुर्दशपूर्वी वर्तते । श्रीयशोभद्रसूरीणां स्वर्गगमनं जातम् । भद्रबाहु- सम्भूतिविजयौ लेहपरौ परस्परं भव्याम्भोरुहभास्करौ विहरतो* भरते पृथक् पृथक् । वरा- होऽपि विद्वानासीत् । केवलमखर्वगर्वपर्वतारूढः सूरिपदं याचते भद्रबाहाहसहोदरपार्धात् । भद्रबाहुना भाषितः सः-वत्स! विद्वानसि, क्रियावानसि, परं सगर्वोऽसि । सगर्वस्य सूरिपदं न वद्मः । एतत्सत्यमपि तस्मै न सखदे। यतो 'गुरुवचनममलमपि सलिलमिव" महदुपजनयति 25 श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य । ततो व्रतं तत्याज । मिथ्यात्वं गतः पुनर्द्विजवेषं जग्राह । ६५) व्रतावस्थाऽधीतशास्त्रार्थज्ञतया वाराहसंहितादिनवीनशास्त्ररचनायां प्रजगल्भे"; लोकेषु च जगाद-अहं बाल्ये लममभ्यस्यामि स्म । तद्विचार एव लीनस्तिष्ठामि स्म । एकदा प्रतिष्ठाना- दहि शिलायामेकस्यां लग्नं मण्डयामि स्म । सायममृष्ट एव तस्मिन् स्वस्थानमागत्य स्खपिमि स्म । सुप्तोऽहं तल्लनममृष्टं स्मरामि म । ततो माटुं तत्र यामि म । तत्र लग्नाधिष्ठिते शिलातले 30 पंचानन उपविष्टोऽभूत् । तथापि तदुदरदेशे कर निक्षिप्य मया तल्लनं मृष्टम् । तावता" पञ्चानना 1P क्षपणकरस्य। 2 B •खपुटा। 3 B बप्पहहि बप्पभह । 6P तेषु। 7AB 'राह' नाति। 8Cनिराश्रियो। 11C गृहे। 12 CP भद्र। 13 AB संभूतः। 14 BC विहरतौ। 15 BC नास्त्येतत्पदम् । 16 P प्रगल्मे । 17 A तावत् । । 4 A पत्र। 5Cरतश्रावक.। 9Cतच 10Cभितं ·भद्रबाहु-वराहप्रवन्धः। साक्षाास्कर एवाभूत् । तेनाहं भाषितः-वत्स! तव दृढनिश्चयतया लग्रग्रहभक्त्या व बार्ड' तुष्टोऽस्मि । रविरहम्, वरं वृणीष्व । अथ मयोक्तम्-खामिन् ! यदि प्रसन्नोऽसि, तवा निजविमाने चिरं मामवस्थाप्य, सकलमपि ज्योतिश्चक्रं मे दर्शय । अथाह मिहिरेण चिरं खवि. मानस्थः खे 'भ्रामितोऽस्मि । सूर्यसङ्कमितामृतसन्तर्पितेन च मया क्षुसृषादिदुःखं न किशिद- नुभूतम् । कृतकृत्यश्च सूर्यमापुच्छ्य ज्ञानेन च जगदुपका महीलोकं भ्रमन्नस्मि । अहं 'वराह । मिहिरः' इति वाच्यः । इत्यादि खैरं प्रख्यापयामास । सम्भाव्यत्वात् लोके पूजां परमामाप"। प्रतिष्ठानपुरे शत्रुजितं भूपालं कलाकलापेन रञ्जयामास । तेन निजपुरोहितः कृतः । यत:- ३. गौरवाय गुणा एव न तु ज्ञातेयडम्बरः । वानेयं गृह्यते पुष्पमङ्गजस्त्यज्यते मलः ॥३॥ ६) अथ श्वेताम्बरान्निन्दति-किममी वराका काका विदन्ति ।मक्षिकावद्भिणिहणायमानाः कारास्था इव कुचेलाः कालं क्षपयन्ति ।क्षपयन्तु । तच्छृण्वतां श्रावकाणां शिरःशूलमुत्पेदे । धिगि-10 दामस्माकं जीवितम् । येन गुर्ववज्ञा सहामहे । किं कुर्मः । अयं कलावानिति नरपतिना पूज्यते। राजभिः पूज्यते यश्च सर्वैरपि स पूज्यते । भवतु । तथापि भद्रबाहुमायामस्तावत् । इति संमन्य तथैव चक्रुः। आगताः श्रीभद्रवा. हवः। कारितः श्रावकैः सस्पर्द्धि" प्रवेशमहः । स्थापिता गुरवः सुस्थाने । नित्यं व्याख्यारसानाखा- दयामासुः सभ्याः। भद्रबाह्रागमे स" वराहो बाढं मम्लौ । तथापि तेभ्यो नापकर्तुमशकदसौ।15 ७) अत्रान्तरे वराहमिहिरगृहे पुत्रो जातः । तज्जन्मतुष्टः प्रभूतं धनं व्ययति स्म । लोकाच पूजामामोति स्म । 'पुत्रस्य वर्षशतमायुः' इति तेन नरेन्द्रादिलोकाग्रे सभासमक्षं प्रख्यापितम् । गृहे उत्सवादयस्तस्य । एकदा सदसि वराहः प्राह स्म"-अहो ! सहोदरोऽपि भद्रबाहुर्मे पुत्रजन्मो- त्सवे नागात्-इति वाया एते । एतदाकर्ण्य श्रावकैर्भद्रबाहुर्विज्ञप्त:-एवं" एवं असौ वदन्नास्ते । गम्यतां भवद्भिरेकदा तद्गृहम् । मा वृधन्मुधा क्रोधः । श्रीभद्रबाहुनाऽऽदिष्टम्-"द्वौ क्लेशो 20 कथं कारयध्वे ? । अयं बालः सप्तमे दिने निशीथे बिडालिकया घानिष्यते । तस्मिन्मृते शोकवि- सर्जनायापि गन्तव्यमेव तावत् । ततः" श्रावकैरूचे-तेन विप्रेणोपराजमर्भस्य "समाशत- मायुरुक्तम् । भवद्भिः "पुनरित्थंमादिश्यते । किमेतत्?। श्रीभद्रबाहुखामिना भणितम्-ज्ञानस्य प्रत्ययः सारम्, स चासन्न एवास्ते । स्थितास्तूष्णीं श्रावकाः । आगतं सप्तमं दिनम् । तत्रैव द्विप्रहरमाश्यां राश्यां बालं स्तन्यं पाययितुं धात्र्युपविष्टा । द्वारशाखान्यस्तार्णला 25 बालमस्तके पतिता जनान्तरसञ्चारात् । प्रमीतो" बालः । रुचते वराहगृहे । मिलितो लोकः । भद्रबाहुनाऽपि श्रावका उक्ताः- शोकापनोदो धर्माचार्यः' इति तत्रास्माभिरधुना गन्तव्यम् । श्रावकशतवृता" गतास्तत्राचार्याः । वराहः शोकशसङ्कलोऽप्यभ्युत्थानाशुचितमकरोत् । अभ्यदधाच-आचार्याः! भवतां ज्ञानं मिलितम् । केवलं बिडालीतो मृत्युनं, किन्त्वर्गलातः" 2 P 'बाई' नास्ति। 3P स्थापय । 5 A प्रदर्शय। 6A विहाय 'मिहरेण'। 7P बिनाऽन्यत्र 'भ्रमितो.। 8 AB क्षुत्तावि०। 10 B सम्भाग्यत । 11C परमाप; P परमामाप्य । 12 AC वदन्ति । 14P सस्पर्द्ध। 16 A मम्ले। .17 ABव्यवति । 18 A प्राहस्य । 19 B एवमसौ। 20 CD बिसर्जनायामपि। 21 P 'तत:' नास्ति। 22 A समा। 28 P.नदि । 24 P मात्रायां रात्रौ । 25 ABOखाने। 26 P प्रमतो। 27 PC शताहता। 28 CP 'शंक' नाति। 29 A. गेलीता। 1AB तया। 4Aमपि मे। 9 B'च' नास्ति। 15 P नास्ति 'स'। 13 AB धिगमाकं ।

·भद्रबाहुना 'निजगदे-तस्या अर्गलाया लोहमच्या अप्रभागे रेखामयी विशल्यस्ति, मास धूमः । आनीयावलोकिताऽर्गला, तथैवास्ते । अथोवाच वराहः-तथा पुत्रशोकेन न लियेऽहम्, यथा राजविदिताख्यातपुत्रशतायुष्क वैफल्येन खिये। धिगमीषां निजपुस्तकानां प्रत्ययेनामा मिओनं प्राकाशि' । एतान्यसत्यानि तस्मातु' मृज्मा-रत्युसवा कुण्डानि जलेरपूपुरत् । 5 पुस्तकानि माटुं स यावदारभते, ताबद्रबाहुना बाहौं धृत्वा वारितः-आत्मप्रमादेन ज्ञानं विनाश्य कथं पुस्तकेभ्या कुप्यसि ? । एते पुस्तकाः सर्वज्ञोक्तमेव भाषन्ते, ज्ञाता तु दुर्लभः । अमुकमिन्' अमुकमिन् स्थाने त्वं विपर्यस्तमतिर्जातः, आत्मानमेव निन्द । ४. प्रभुप्रसादस्तारुण्यं विभवो रूपमन्वयः । शौर्य पाण्डित्यमित्येतदमचं मदकारणम् ॥ ४ ॥ मत्तस्य च कुतो विचारसूक्ष्मेक्षिका । तस्मान्मा भावी पुस्तकान् । इति निषिद्धा, विलक्षी- 10 भूय स्थितो वराहः । तत्रान्तरे पूर्व तस्कृताहन्मतगर्दापीडितमनसा केनापि श्रावकेण पठितम्- ५. युष्मादृशाः कृपणकाः कृमयोऽपि यस्यां भान्ति स्म सन्तमसमय्यगमन्निशाऽसौ । सूर्याशुदीप्तदशदिरदिवसोऽधुनाऽयं भात्यत्र नेन्दुरपि कीटमणे! किमु त्वम् ॥ ५॥ इति वदन्नेव नष्टः सः । बाढ़ पीडितो वराहः। अत्रान्तरे स्वयमागतो राजा। राज्ञोक्तम्- मा स्म शोची, भवस्थितिरियं विद्वन् ! । तदा जिनभक्तेन राजमश्रिणैकेन भणितम्-ते आचार्या 15 नवा आयाताः सन्ति, यैर्डिम्भस्य सप्ताहमात्रमायुरभाणि । ते सङ्गतवाचो महात्मानः । केनापि दर्शिता भद्रवाहवा-एते" ते । तदा द्विजस्तथा दूनो यथा स एव विवेद । गतो राजापि, भद्रबाहुरपि, लोकोऽपि स्वस्थानम् । राजा श्रावकधर्म प्रतिपेदे। ६८) वराहोऽपमानादागवती दीक्षां गृहीत्वाऽज्ञानकष्टानि महान्ति कृत्वा जैनधर्मद्वेषी दुष्टो व्यन्तरोऽभूत् । ऋषिषु द्वेषवानपि न प्रबभूव । 'तपो हि वज्रपञ्चरमायं महामुनीनां परप्रेरित- 20 मत्यूहएषत्कदुर्भेदतरम् । अतः श्रावकानुपद्रोतुमारेभे । गृहे गृहे रोगानुत्पादयामास । श्रावक पीडार्तेर्भद्रबाहुरादरेण विज्ञप्तः-भगवन् ! भवति सत्यपि यद्वयं रुग्भिः पीज्यामहे, तत्सत्य- मिवम्-'कुखरस्कन्धाधिरूढोऽपि भषणैर्भक्ष्यते” इति । "गुरुभिरभाणि-मा भैष्ट, सोऽयं वराह- मिहिरः" पूर्ववैरावग्यो दुश्चक्षति । रक्षामि पाणेरपि" वज्रपाणेः । ततः पूर्वेभ्यः उद्धृत्य 'उवसग्गहरं पासम्' इत्यादि स्तवनं गाथापचकमयं सन्ददृभे गुरुमिः, पाठितं" च तल्लोके । 25 सद्यः शान्तिं गताः क्लेशाः। अद्यापि कष्टापहारार्थिमिस्तत्पव्यमानमास्ते । अचिन्त्यचिन्तामणि- प्रतिमं च तत् । श्रीभद्रपाडूनां विद्योपजीवी चतुर्दशपूर्वी श्रीस्थूलभद्रः परमतान्यचुचूर्णदिति । ॥ श्रीभद्रबाहु-बराहमवन्धः ॥१॥ 1A मिजगदे। 2CP भाजीता। 3 CP वायुस्त्व। 4 B प्रकाशितं। 5 A तसाम्बुज्म: B मृत्युः । 6AB माखि। 7 Pद्विाति । 7P विनाशि। 8 P 'च' नास्ति । 9 BCP याताः। 10 B समाहमायु० । 11 Bएतेन । 12 A भक्षितः। 13 A गुर। 14 A बराहलेचरः, BC पराहवः। 15 P क्षति। 160 प्राणैरपि। 17 CP अन्ति। 18 P कोः। 19 A पहावि०। 20 A •म्बनुचू० ।

·आर्यनाबिकल्धः। 10 15 २. अथार्यनन्दिलप्रबन्धः। ६९) पमिनीखण्डपत्तने पद्मप्रमैनामा राजा । तस्य भार्या पद्मावती । तस्मिन् पुरे पम- दत्तनामा श्रेष्ठी वसति । तस्य कान्ता पमयशा नाम । तयोः सुतः पननामाऽभूत् । वरदत्तेन सार्थवाहेन खकीया बैरोव्या नाम पुत्री तत्य वत्ता । स तां व्यवाहयत् । अन्यवा वरदत्तो वैरोव्याजनकः सपरिवारो देशान्तरं गच्छन् बनदवेन' दग्धः। वैरोव्या 'श्वभूः शुश्रूष्यमाणाऽपि निष्पितृको भणित्वाऽपमानयति । यतः- ६. रूपं रहो धनं तेजः सौभाग्यं प्रभविष्णुता । प्रभावात्पैतृकादेव नारीणां जायते ध्रुवम् ॥१॥ सा श्वश्रूवचनैः कुकूलानलकर्कशैः पीडिताऽपि वैवमुपालभते, न श्वश्रू निन्दति । चिन्त- पति च- ७. सव्वो पुवकयाणं कम्माणं पावए फलविवागं । अवराहेसु गुणेसु य निमित्तमित्तं परो होइ ॥२॥ ६१०) अन्यदा वैरोव्या भोगीन्द्रखमसूचितं गर्भ षभार । पायसभोजनदोहद उत्पन्नः । तदाऽऽचार्यनन्दिलनामा सूरिरुयाने समवासार्षीत्, सार्द्धनवर्वधर आर्यरक्षितखामिवत् । श्वभूरिति वक्ति-अस्या पध्वाः सुता भविष्यति, न तु सुतः। इति कर्णक्रकचकर्कशत:- पीडिता सती सा सती वधूः सूरिवन्दनार्थ गता। सूरयो वन्विताः। खस्य श्वध्वा सह विरोधोऽ- कथि। सूरिभिरुक्तम्-पूर्वकर्मदोषोऽयम् , क्रोधो न वर्द्धनीयः भवहेतुत्वात्। वत्से! ८. इह लोए चिय कोवो सरीरसंतावकलहवेराइं । कुणइ पुणो परलोए नरगाइसुदारुणं दुक्खं ॥३॥ पुत्रं च लप्स्यसे। पायसदोहदस्ते जातोऽस्ति । सोऽपि यथातथा पूरयिष्यते । इति सा सूरि- वचसाऽऽनन्दितचित्ता निजगृहमागच्छत् अचिन्तयम- ९. अस्माभिश्चतुरम्बुराशिरसनाविच्छेदिनी मेदिनी भ्राम्यद्भिः स न कोऽपि निस्तुषगुणो दृष्टो विशिष्टो जनः । यस्याने चिरसश्चितानि हृदये दुःखानि सौख्यानि वा व्याख्याय क्षणमेकमर्द्धमथवा निःश्वस्य विश्रम्यते ॥४॥20 एते तु गुरवस्तादृशाः सन्ति । ६ ११) पनयशा अपि चैत्रपूर्णिमायामुपोषिता पुण्डरीकतपसि क्रियमाणे उद्यापनमारेभे । तदिने पायसपूर्ण प्रतिग्रहो यतिभ्यो दीयते, साधर्मिकवात्सल्यं च क्रियते । तया सर्व कृतम् । वध्वाः पुनर्वैरभरीत्कुलत्थादि कदशनं दत्तम् । वधूः पुनः स्थाल्यामुवृत्तं" पायसं प्रच्छन्नं गृहीत्वा वस्ने षदा घटे विस्वा जलाशयं" जलाय गता । वृक्षमूले" कुम्भं मुक्त्वा यवा हस्तपावप्रक्षा-25 लनार्थ गता, तावताऽलिचरनामा नागः पातालेऽस्ति, तस्य कान्तायाः क्षीराभदोहदः समजनि। प्रथिव्यामायाता क्षीरानं गवेषयति । तत्र तरोर्मूले घटमध्ये क्षीरानं दृष्टम्, भुक्तं च । येन मार्गेणागता, तेनैव गता नागपत्नी। यदा वैरोव्या पादशौचं कृत्वा समायाति, तावत् क्षीरानं न पश्यति । तथापि न चुकोप, न विरूपं वभाषे । किन्त्वेवं वभाण- येनेदं भक्षितं भक्ष्य पूर्यतां तन्मनोरथः । 80 1BC नन्दिन। 2 AC.प्रभो। 3CDP भामा। 4 A grira i 5 CD 4: 6 AD MI 7 AB कले। 8P ततः स्वस्थ । 9 BC परमिचे। 10 ABD ''नास्ति । 11 P पूर्णः। 12 P भावात् । 13 P दतं । 14 P कृत्वा। 15 D नाखि। 16P बिनाऽन्यत्र मालि। 17 PCD पायसः।

·प्रबन्धकोशे इत्याशिष ददौ । इतश्चालिझरपल्या सर्वन्तरितस्थितया तस्यास्तवाशीर्वचनं श्रुतम् । स्वस्था. नमेत्य खभत्रै निवेदितं च । वैरोव्या खगृहमागता। ततो रात्रौ वैरोव्यापातिवेशिमक्या स्रियाः खमे नागपल्या कथितम्-भद्रे! अहं अलिअरनागपत्नी । मदीया तनया वैरोव्या। तस्याः पायसदोहदोऽस्ति, स त्वया पूरणीयः । तथा तस्याने कथनीयम्-तव पितुर्गुहं नास्ति, परमहं 5 पितृसमानोपकारं करिष्यामि, श्वभूपराभवानितापमुपशमयिष्यामि । तया प्रातिवेश्मिक्या प्रातरोव्या क्षीरानं भोजिता । सम्पूर्णदोहदा सुतमजीजनत् । नागकान्तयाऽपि सुतशतम- सूयत । वैरोव्यापुत्रनामकरणदिने पन्नगेन उत्सवः कारितः । यत्र पितृगृहं पूर्व स्थितं तत्र धवलगृहं कारयित्वा पातालवासिभिर्नागैरलङ्कृतम् । गजा-ऽश्व-वरवाहन-पदाति-वर्गसहिता नागलोकाः समाययुः। तस्या गृहं लक्ष्म्या संकीर्ण चक्रुः । ['अलिञ्जरपत्नी पतिना (पत्या?) 10 पुत्रैश्च युता दिव्यवस्न-पट्टकूल-वर्ण-रत्न-खचितसर्वाङ्गाभरणादिकं सर्व मनोशं वस्तुसमूहं वैरो व्यायाः प्रतिपन्नसुतात्वेन पूरयति । वैरोव्या अलिश्चरपत्नीगृहे नित्यं यात्यायाति च । अलिञ्जर- पन्याऽतीव मान्यते, पूज्यते वैरोव्या।] श्वश्रूस्तथारूपं पितृगृहमेलापकमिव दृष्ट्वा ['तां वैरोव्यां] बधू सत्कर्तुमारेभे-'लोकः पूजितपूजकः' । वैरोव्याया रक्षार्थ नागवध्वा [स्विकीयलघवः शतं पुत्राः] सर्पकाः समर्पिताः । तया सर्पा घटे क्षिप्ताः। तत्र च कयापि कर्मकर्या अग्नितप्तस्थाली. 15 मुखे सर्पघटो दत्तः । ['तत्क्षणमेव] वैरोव्ययोत्तारितः। पानीयेनाभिषिक्तास्ते ततः स्वस्थाः सम्पन्नाः । एकस्तु शिशुर्विपुच्छो जातः । यदा स' स्खलति क्षौति, तदा वैरोव्या ब्रूते-बण्डो जीवतु । वैरोव्या जातकस्य लेहेन मोहितास्ते सर्वे बान्धवरूपाः सर्पाः क्षोमरत्नवर्णादि वत्त्वा नामकरणं च कारापयित्वा" यथास्थानं ययुः । वैरोट्या नागप्रभावात् गौरवपात्रं जाता। अन्यदाऽलिञ्जरः खपुत्रं पुच्छरहितं दृष्ट्वा चुक्रोध । [ मम पुत्रः मिम पुत्रः केन दुरात्मना विपुच्छ, 20 कृतः । ततो वैरोव्यया कृतो विपुच्छो मे पुत्रः-इत्यवधिना ज्ञात्वा वैरोव्याया उपरि पूर्व सुप्र- सन्नोऽपि चुकोप । ] कुपितः सन् विरूपं कर्तु अवधिना" ज्ञात्वा" वैरोव्यागृहमगमत् । अलिअरो गूढतनुहमध्ये" स्थितः। यदा वैरोट्या ध्वान्तभरे सति गृहापवरकमध्ये प्रविष्टा, तदा तयो- तम्-पण्डो जीवतु चिरम् । तच्छ्रुत्वा नागराजः सन्तुष्टस्तस्यै नुपूरे ददौ। अद्यप्रभृति वत्से! स्वया पाताले आगन्तव्यम् , नागाश्च त्वद्गृहमेष्यन्ति-इति प्रसादः कृतः। सा वैरोव्या पाताले 25 गमनागमनं करोति, नागवरात् । ["नागदत्तः' इति नाम दत्तं पुत्रस्य । ] तदा पनदत्तो वैरो. व्याश्वशुरः श्रीआर्यनन्दिलक्षपकैरेवमुक्तः त्वया खवध्वाऽग्रे कथनीयम् , नागाश्रयं गतया त्वया नागा वक्तव्या, भवद्भिर्लोकस्यानुग्रहः कर्तव्यः" । कोऽपि न दंष्टव्यः । तत्सूरिवचनं श्वशुरेण तस्यै, तया च नागेभ्यः कथितम् । तत्र गता च वैरोव्या एवमुचैर्जगौ-सालिञ्जरपत्नी जीयात् । सोऽलिजरोजीयात् । येनाहमपितृगृहाऽपि" सपितृगृहा कृता।अनाथाऽपि सनाथा सञ्जाता। भो 30 मो नागकुमाराः! आर्यनन्दिलेन महात्मना एवमादिष्टम्-लोको न पीडयितव्यः । [लोकस्या- नुग्रहः कार्यः] वैरोच्या पुनरपि स्वगृहं गता । गुरुणा 'वैरोव्यास्तवो' नवो विरचितः। यो वैरोव्या- 1AC'च' नास्ति। 2 P पितृकुलं । 3 AB नामकरणनामदिने । 4 ABD वासिभिरधिकृतं नागैः । 5P विमा 'हयामास्ति। + P विनाऽन्यत्र नास्ति कोष्ठकान्तर्गत एष पाठः। 6 P तथाविध 7 CD सोः । AC पदासौ। 10 P क्षिती। 11 Pच कारयित्वा। 12-13 P नास्ति। 14 B गृहमध्यं । 15 P बिनाऽन्यत्र नास्ति। 16 AB करणीयः। 17 AB 'महमपि सपितृगृहा' इत्येव। 18 ABD जाता। *P विना नास्त्यन्यत्रैप पाठः । 8 AB सुस्थाः।

·जीवदेवसूरिप्रवन्धः। स्तवं पठति, तस्य पन्नगभयं नास्ति । पन्नगाः सर्वे वैरोव्यया गुरोः पार्श्वमानीताः । उपदेशं प्राविताः। उपशान्तचित्ताः संवृत्ता। नागदत्तनामा वैरोव्यापुत्रः सौभाग्यरङ्गभूरभूत् । पम- दत्तेन प्रियासहितेन व्रतं गृहीतम् । तपस्तत्वा वर्ग गतः। पद्मयशा अपि तस्य देवत्वं प्राप्तस्य इच्छासिद्धियुजो देवी सजाता । वैरोव्या व फणीन्द्राणां ध्यानान्मृत्वा धरणेन्द्रपत्नीत्वेनोत्पना । तत्रापि 'वैरोव्या' इति नामायाः। ॥ इति आर्यनन्दिलप्रवन्धः ॥२॥ 5 15 ३. अथ श्रीजीवदेवसूरिप्रबन्धः । ६१२) गूर्जरधरायां वायुदेवतास्थापितं वायट नाम महास्थानम् । तत्र धर्मदेवनामा श्रेष्ठी धन- वान् । तस्य शीलवती नाम गेहिनी गेहश्रीरिव देहिनी। तयोः सुतौ महीधर-महीपालौ। महीपाल: क्रिडापियो न कलाऽभ्यासं करोति । ततः पित्रा हकितो रुष्टो देशान्तरमसरत् । धर्मदेवश्रेष्ठी 10 परलोकं प्रातः । महीधरोऽपि श्रीजिनदत्तसूरीणां वायटंगच्छीयानां पादमूले प्रवबाज । स राशि- लसूरि म सूरीन्द्रो बभूव । महीपालोऽपि पूर्वस्यां दिशि राजगृहे पुरे दिगम्बराचार्यदीक्षा प्राप्या- चार्यपदमवाप । 'सुवर्णकीर्तिः' इति नाम पप्रथे । श्रुतकीर्तिना गुरुणा तस्मै द्वे विये प्रदत्ते-चक्रे- श्वरीविद्या परकायप्रवेशविद्या च । धर्मदेवे दिवंगते शीलवती दुःखिन्यासीत् । यत:- १०. यथा नदी विनाऽम्भोदाघामिनी शशिनं विना । अम्भोजिनी विना भानु भ; कुलवधूस्तथा ॥१॥ राजगृहागतपरिचितमनुष्यमुखेन वपुत्रं वर्णकीति तत्रस्थं ज्ञात्वा तमिलनाय गता। मिलितः सुवर्णकीर्तिस्तस्याः। उन्मीलितो मातापुत्रलेहः । एकदा तया सुवर्णकीर्तिर्भाषितः- तव पिता दिवमगमत् । त्वमत्र सूरिः । महीधरस्तु राशिल्लसरिनाम श्वेताम्बरसूरिपदे वर्तते । वायटप्रदेशे विहरति । युवां द्वावेकमतीभूय एकं धर्ममाचरतम् । वायटमानीतस्तया सः। द्वौ बान्धवावेकत्र मिलितौ । सुवर्णकीर्तिर्भाषितो मात्रा-वत्स! त्वं श्वेताम्बर एधि । सुवर्णकीर्ति-20 वदति-राशिल्लसूरिदिगम्बराचार्यों भवतु मदनुसरणात् । एवं वर्तमाने मात्रा द्वे रसवत्यो कारिते । एका विशिष्टा । द्वितीया मध्यमा कुटुम्बार्था । दिग्यासाः पूर्वमाकारितः। स विशिष्ट रसवती भुङ्क्ते खैरम् , कुरसवतीं पश्यत्यपि न । राशिल्लसूरिशिष्यौ द्वावागतौ । ताभ्यां निर्जरा- र्थिभ्यां कुरसवतीं विजहे । मात्रा भोजनानु दिगम्बरः प्रोक्तः-वत्स! एते श्वेताम्बरा 25 शुद्धाः, स्वमाधाकर्मचिन्तां न करोषि । एते तु वदन्ति- ११. भुखइ आहाकम्मं सम्मं न य जो पडिक्कमई लुद्धो । सव्वजिणाणाविमुहस्स तस्स आराहणा नत्थि ॥२॥ तथैव च पालयन्ति । तस्मादेतेषां मिल, मोक्षमिच्छसि चेत् । सुवर्णकीर्तिर्मातृवचसा प्रबुद्धः श्वेताम्बरदीक्षामावदे । 'जीवदेवसूरिः' इति नाम तस्य दशसु दिक्षु विस्तृतम् । यतिपञ्चशती सहचरो विहरन् भव्यानां मिथ्यात्वादिरोगान् सुदेशनापीयूषप्रवाहेण निर्दलयति श्रीसूरिः। 80 ६१३) एकदा देशनायां योगी कश्चिदागतः । [' स त्रैलोक्यजयिनी विद्यांसाधयितुं द्वात्रिंश- 5ABD नास्त्येतत्पदम् । 6A मदम्वधारणात् । 7ACD अपरा। 8P. 9B0एषो। 10 AD .दते। 11 P श्रीसूरेः । 12 ABOदायातः। पुष कोकान्तर्गवः पाठःP बिना नास्त्वम्पत्र । 1 ABD नास्ति। 2 A. वाय। 3A वायर। 4A शशिना ।

·८ लक्षणभूषितं मरं विलोकयति । तसिन्समये ते त्रय एव । एको विक्रमादित्या, द्वितीयो जीव सरिः, तृतीयः स एव योगी, नान्यः । राजाऽवध्यः । मरकपाले एकपुटी षण्मासी पावनिक्षा पाच्यते भुज्यतेच, ततः सिध्यति । तेन सूरि छलयितुमायातः । सूरीणां सूरिमनप्रभावा- खाण्येव नीलीभूतानि न पुनर्वपुः । ततो गुरुसमीपस्यवाचकजिला स्तम्भिता]। श्रीजीवदेव- सूरिष्टौ जिलयां योगपपर्यस्तिकां ववन्ध । सभ्यलोको विभाय । प्रभुभिः स कीलिता। ततस्तेन खटिकया भूमौ लिखितम्- १२. उवयारह उवयारडउ सव्वु लोउ करेइ । अवगुणि कियइ जु गुणु करइ विरलउ जणणी' जणेइ ॥३॥ अहं तव उछलनार्थमागतोऽभूवम् । स्वया ज्ञाता, स्तम्भिता, प्रसीद, मुच, कृपां कुरु- इत्यादि । ततः कृपया प्रभुभिर्मुक्तोऽसौ वायटमगरे बहिर्मठी गत्वा तस्थौ । प्रमुभिः खगच्छ! 10 समाकार्योक्तः-योगी दुष्टो पहिर्मठेऽस्ति अमुकदिशि । तस्यां दिशि केनापि साधुना साव्या वा न गन्तव्यमेव । तथेति तन्मेने सर्वैः। साध्व्यौ तु द्वे ऋजुतया कुतूहलेन तामेव दिशं गते । योगिना समेत्य चूर्णशक्त्या वशीकृते तत्पाय न मुञ्चतः। प्रभुभिः खवसतो दर्भपुत्रकः कृतः । तत्करच्छेदै योगिनोऽपि करच्छेदः । मुक्ते साध्यौ । मस्तकक्षालनात्परविद्याविदलने सुस्थीभूते ते। ६१४) अथान्यदोजयिन्यां विक्रमादित्येन वत्सरः प्रवर्तयितुमारेभे। तत्र देशानामनृणीकरणाय 15 मन्त्री निम्बो गूर्जरघरादिशि प्रहितो विक्रमेण । स निम्बो वायटे श्रीमहावीरप्रासादमचीकरत् । तत्र देवं श्रीजीवदेवसूरीन्द्रः प्रत्यतिष्ठिपत् । अन्येगुर्वायटे लल्लो नाम श्रेष्ठी महामिथ्याहर। तेन होमः कारयितुमारब्धः। विप्रा मिलिताः। आसन्नादाचाम्लिका द्रुमाबूमाकुलोऽहिः कुण्डा- समोऽपतत् । निर्पणैर्विप्रैः स वराक उत्पाव्य वही" जुहुवे। लल्लस्तद् दृष्ट्वा विरक्तो विप्रेषु उवाच- अहो! निष्ठुरत्वमेतेषाम् । एवं जीवहिंसारता ये। तस्मावलमेभिरुभिः । एवं वदन् विप्रान् 20 विसृज्य खगृहमगमत् ।"दर्शनानामाचारान्विलोकते। एकदा मध्याहे श्रीजीवदेवसूरीणां साधुस- हाटकस्तद्गृहे भिक्षार्थ गतः । तयोः शुद्धभिक्षाग्रहणातुष्टः । लल्लेन तो मुनी आलापितो- युवयोः के गुरवः । ताभ्यां श्रीजीवदेवसूरयः कथिताः । लल्लस्तत्र गतः । श्रावकद्वादशवती ससम्यक्त्वां ललौ। अन्यवा लल्लेनोक्तम्-सूर्यपर्वणि मया द्रव्यलक्षं दाने कल्पितम् । तस्यार्द्ध व्ययितम्, शेषमई गृहीत । न गृह्णन्ति ते निर्लोभाः। लल्लो बाढं प्रीतः । गुरुभिरुक्तम्-अच 25 सायं प्रक्षालितैकपादस्य तव यत्माभृतमायाति तवमस्पार्धे आनेयम् । इति श्रुत्वा गृहं गतो लल्लः । सायं केनापि "द्वौ वृषभौ प्राभृतीकृती। लल्लेन गुरुपार्श्वमानीती । गुरुणोक्तम्-यत्रैती खयं यात्वा तिष्ठतः। तत्रैतद्र्व्यव्ययेन चैत्यं काराप्यम् । तच्छ्रुत्वा तेन वृषो खच्छन्दं मुक्ती पिप्पलानकग्रामे" गतौ कचित् स्थिती। तत्र भूमी लल्लेन चैत्यमारब्धम् । निष्पन्नम् । तत्रावधूतः कोऽप्यायातः । तेनोक्तम्-अत्र प्रासादे दोषोऽस्ति । जनैरुक्तम्-को दोषः । तेनोक्तम्- 80 स्त्रीशल्यमास्ते । लल्लेन तच्छुत्वा गुरवो विज्ञप्ताः । गुरुभिरुक्तम्-निःशल्यां भूमि कृत्वा पुन: प्रासादः कार्यते । लल्ल! स्वया द्रव्यचिन्ता न कार्या। तदपिष्ठाभ्यो धनं पूरयिष्यन्ति । प्रसाद उत्कीलयितुमारेभे । शब्द उत्पन्ना-बैत्यं मोत्कीलनीयम् । गुरषो विज्ञताः। तेयानं वः। 1BDE 2 B बिहाया P खजिवाया। 4 C अवगुण । 5 CD गुण। 6A विरक्षा। 9A वर्तवि०, P संवत्सरः प्रवर्त। 10 AB नानी पदम्। 11 ABD भौ। 13 DP सर्वदर्शना। 14P कवितं। 15 P Q। 16 B तत्रै प० । 17 AB प्राम। BP सम्बड । 7C जणिणि। 8P नास्ति। 12 AB नास्ति।

·आर्यखपटाचार्यप्रवन्धः। अधिष्ठात्री देव्याययौ। तयोक्तम्-कन्यकुब्जराजसुताऽहं महणीकेनानी पूर्व गूर्जरदेशे वसन्ती म्छेज्छसैन्ये समागते पलायमाना तेषु पठापतितेषु भियाऽत्र कूपेऽपतम् । मृत्वा व्यन्तरी जाता। अतः स्वाङ्गास्थिशल्याकर्षणं नानुमन्ये । मामधिष्ठात्री कुरु । यथा ऋद्धिं वृद्धिं कुर्वे । गुरुभिः प्रतिपन्नम् । ततस्तहत्तभूमौतयोग्या देवकुलिका कारिता। तत्र चामितं धनं लब्धम् । लल्लो निष्प- तिमल्लसुखभाजनमभवत्, सङ्घच तुष्टः । लल्लरोषा द्विजैर्मुमूर्षुगौत्ये क्षिप्ता । सा तत्र । मृता। श्रावकैर्विज्ञप्तं तद् गुरवे । गुरुणा विद्यावलागीब्रह्मभवने क्षिसा। 'यचिन्त्यते परस्य तदायाति सम्मुखमेव' । ब्राह्मणैरनन्योपायत्वाजीवदेवसूरयोऽनुनीता:-जीवदेवसूरे! तारय नः। श्रीसूरिभिस्ते तर्जितार, उक्ताच-यदि मचैत्ये मत्पहसूरेश्च श्रावकवत् सर्वी भक्तिं कुरुध्वे, मत्सूरेः सूरिपदप्रस्तावे हेममययज्ञोपवीतं 'दत्थ, तत्सुखासनं खयं वहथ, तदा गामिमां ब्रमा लयावाकृषामि; अन्यथा तु न । तैरपि कार्यातुरैः सर्वमप्यङ्गीकृतम् । अक्षरादिभिः स्थैर्यमुत्पा-10 दितम् । ततो गौराकृष्याचार्यैर्वहिः क्षिता । तुष्टं चातुर्वर्ण्यम् । कालान्तरे मरणासन्नैः" सूरिभि- स्तस्माद्योगिनो विभ्यद्भिः खकीयाखण्डकपालस्य सर्वसिद्धिहेतोभञ्जनं श्रावकाने कथितम् । अन्यथा विद्यासिद्धौ सङ्घोपद्रवं करिष्यति । तथैव तैस्तदा चक्रे । योगी निराशचिरमरोदीत् ॥ ॥ इति श्रीजीवदेवसूरिप्रवन्धः समाप्तः ॥ ३ ॥ 15 20 ४. अथार्यखपटाचार्यप्रबन्धः । ६१५) कापि गच्छेऽनेकातिशयलब्धिसम्पन्नाः श्रीआर्यखपटा" नाम आचार्यसम्राजः। तेषां शिष्यो भागिनेयो भुवनो नाम । ते सूरयो भृगुकच्छ विजहुः । तत्र बलमित्रो नाम बौद्धभक्तो राजा । बौद्धाश्च महाप्रामाणिकास्ताहग्यजमानगर्विताश्च दुर्दान्ताः । एकं वानरी, अपरं वृश्चिकेन जग्धा' इति न्यायात् ते" श्वेताम्बराणां धर्मस्थानेषु तृणपूलकानिक्षेपयन्ति । 'यूयं पशवः' इति भावः। तोऽवज्ञया खपटाचार्या न चुक्रुधुः, गुरुत्वात् । यतः- १३. उपद्रवत्सु क्षुद्रेषु न क्रुध्यन्ति महाशयाः । उत्कालैः शरैः किं स्यालोलः कल्लोलिनीपतिः ॥१॥ भुवनस्तु चुकोप । श्रावकशतसहस्रसङ्कलो राज्ञः पार्श्व ययौ । श्रीसङ्घ-गुर्वनुज्ञा गृहीत्वा तत्रोचैरवाच- १४. तावडिण्डिमघोषणां विदधतां तावत्रशंसन्तु च, स्वात्मानं प्रथयन्तु तावदतुलां रीढां च पूज्ये खलाः । यावत् प्राज्यघृतप्रतर्पितबृहद्भानुप्ररोहत्पृथु- ज्वालाजालकरालजल्पनिवहेर्नोत्तिष्ठतेऽयं जनः ॥ २ ॥ राज्ञा चलमित्रेणोक्तम्-साधो! किं किमात्थ ? । भुवनोपभाण-तव गुरवस्तार्किकंमन्या गेहेन- दिनः श्वेताम्बरामिन्दन्ति । ततो वयं वादाय स्वत्सदः सम्प्राप्ताः" । आस्फालय तान्मया सहकदा, भवतु श्रोतॄणां कर्णकौतुकम् । ततो राज्ञा ते आहूताः । चतुरङ्गसभायां पावं 1Pमहणीमा। 20 पतन्ती। 3P प्रतीक्ष्या मामपिठात्री त्वं कुरु । 4 D यहा। 5P .प तत् वाच । 6DP देषात् । 7A भुवने 8 B 'मय' नास्ति। + पतदन्तर्गता पतिः प्रतिवा B भावः। 9 Dरेष। 10P सर्वमी। 11 DP मरणासत्तौ। । एतदन्तर्गत: पाठो नासि ABD भाव। 12 BD सपुर। 13 ' नाति PM 14 BC धर्मस्थाने। 15P भनया। 16 BD भुभ्यन्ति कुप्यन्ति । 17 AB प्रासाः। 18 A तापत् मया। 25 २प्र.को.

·प्रबन्धकोशे कारिताः। भुवनमुनिपश्चाननतर्कचपेटाताडिताः फेरण्डा व तूष्णीका: समजनिषत । राजादिमि- घोषितो जयः श्वेताम्बरशासनस्य । वर्तन्ते चैत्येषु महोत्सवाः । बौद्धास्तु हिमहतपनवनामा जाताः । तं बौद्धापमानं श्रुत्वा षौद्धाचार्यों गुडशनपुरा वृद्धकराख्यो महातार्किको भृगुपुरम: गात् । राजानमवोचत्-श्वेताम्बरैः सह मां वावं कारापय । राज्ञा भुवनप्रज्ञास्फूर्जितेन 5 वारितोऽपि नास्थात् । पावेऽजित एव सोऽपि भुवनेन जितः। न खलु यमो भूतानां प्रायते । जित्वा सभ्या:प्रभाषिता:-भो! भो! शृणुत- १५. यट्टको दृषदो यदुष्णकिरणो ध्वान्तस्य यच्छीतगुः, शेफालीकुसुमोत्करस्य च दशाकर्षः पतङ्गस्य यत् । अद्रेर्यत्कुलिशः प्रचण्डपवनो मेघस्य यद्यत्तरोः, पशुर्यत्करिणो हरिः प्रकुरुते तद्वादिनोऽसावहम् ॥ ३॥ सभ्याश्च चमत्कृता उज्नुघुषुः-जयति धवलाम्बरशासनम् ।' वृद्धकरः 'पुनरपमानाशनिततोऽन- 10 शनं कृत्वा गुडशस्त्रपुरे वृद्धकराख्यो यक्ष उत्पन्नः । प्राग्वैरेण जैनानुपद्रवति, व्याधिवर्द्धन- भापन-धनहरणादिप्रकारैः । गुडशस्त्रपुरसङ्घन आर्यखपटास्तविज्ञप्ता तित्र गताः । तत्र च यक्षायतनं प्रविश्य यक्षस्य कर्णयोरुपानही ववन्धुः, वक्षसि पादौ ददुः । लोको मिलितः। राजा तत्रत्य तत्रागतः। राज्ञि तत्रागते आचार्याः श्वेतवस्त्रेण खं सर्वमङ्गमावृत्य तस्थुः । राजा यत्र यत्रोद्घाटयति, तत्र तत्र स्फिवेिव दृश्येते। ततः क्रुद्धो राजा घातान्दापयति खपटाचार्य- 15 स्याङ्गे । ते घाताः शिरीषकोषादपि कोमलेष्वन्तःपुरीणामङ्गेषु लेगुः । उच्छलितोऽन्तःपुरे स्त्रीणां कोलाहला-हा नाथ ! रक्ष रक्ष, हा! हन्यामहे केनाप्यदृष्टेन, कथं जीविष्यामः । राजा सूरि- शक्तिचमत्कृतमनाः सूरीणां पदोलन:-प्रसच मम सपरिजनस्य जीवितभिक्षां देहि; कृपालु- स्त्वम्-इत्याधुवाच । यक्षस्तु" खस्थानादुत्थायोपसूरि समागतो विनीतः पावसंवाहनां कुरुते । मम कीटिकामात्रस्योपरि वः कः कटकारम्भ:-इति ब्रूते । मिलितो लोकः। आर्यखपटैर्यक्ष 20 ऊचे । रे अधम! अमयूथ्यान्पराबुभूषसि । पराभव, यद्यस्ति प्राभवम् ! । यक्षः प्राह महिनूमति रक्षति सति शाकिन्यः पात्राणि कथं ग्रसन्ते । तव भृत्योऽस्मि । मा मां पीडय । तव सई वान्धववक्षिताऽस्मि । राजादयः सर्वे चमत्कृताः सूरिभक्ता बभूवुः । सूरयः प्रासादा- निर्गत्य यदा बहिर्गतास्तदा यक्षः पाषाणमूर्तिः सहायातः । द्वे दृषदौ, द्वे दार्षदकुण्डिके, सूक्ष्मयक्षाः सहागुः।"नगरमाकारद्वारायातेन सूरीन्द्रेण यक्षाचा विसृष्टा खस्थानमगुः। कुण्डिके 25 तु पुरबारे सूरिणा स्थापिते, लोके ख्यातिनिमित्तम् । राजा प्रबोध्य सद्यः पावकः कृतः । खसौषं गतः । 'प्रभावनानर्तकीरणाचार्य' इति स" सूरीन्द्रस्तत्र चातुर्वर्ण्यन वर्णयामासे । तदेव भृगुपुरा- साधू द्वावागतो । ताभ्यां प्रभवः प्रोक्ताः-भगवन् ! भृगुपुरादत्रागच्छद्भिर्भवद्भिर्या कपरिका गूढमधारि, सा क्षुल्लकेनैकेनावाच्यत । वाचयता आकृष्टिलब्धिलब्धा । तद्वशादिभ्यानां गृहेषु निष्पना रसवतीमाकृष्यानीय मुझे स्म । तथा कुर्वन् गच्छेन ज्ञातो निषिद्धो न निवर्तते, रसने- 80न्द्रियपरवशत्वात् । ततः सङ्घन हकितः। "कुद्धो गत्वा बौद्धानां मिलितः । तवाचार्य इव जाता।बौद्धानां पात्राणि मठात्खेन गृहमेधिनां गृहेषु नयति । ततो भक्तपूर्णानि तानि खेनैव . 1A महत; B हिमवत्: D तुहिनमहत। 2 P नाखि 'मां'। 2 P नासि 'मां'। 3 B स्फूर्तितेन; P स्फूर्विशेन । 4 BD वादिजित । 5P धीय 6 P नास्ति। 7 P खुदकरोऽपमाना। + एतद्वतः पाठो नाखि A भाव”। 8 A मृत्वा। 9B विज्ञाः। एतदन्तर्गता पंक्तिः पतिता D भावः। 10 BD स्किजा। 10 BD स्फिजा। 11 P पादी। 12 '' माखि ABI 13 BD पुरमा। 14 माखि 'स'P1 15 DP ·पादलिताचार्यप्रवन्धः। मठमायान्ति तथा दृष्ट्वा लोको बौद्धभक्तो भवन्नास्ते । यदुचितं तस्कुरुध्वम् । तववधायखपट- देवा भृगुपुरमगुः । प्रच्छन्नाः स्थिताः। बौद्धानां पात्राणि अन्नपूर्णान्यागच्छन्ति । शिलाविकुर्वणेन खे बभनुः । पतन्ति पात्रेभ्यः शालि-मण्डक-मोदकाचंशाच लोकस्य मस्तकेषु । चेल्लकः सूरीणां समागमनं सम्भाव्य भीतो नष्टो पराकः । सूरयः ससङ्घा बौद्धानां प्रासादमगमन् । बुद्ध उपल- मूर्तिः सम्मुख उस्थिता । जय जय महर्षिकुलशेखर !-इत्यादि स्तुतीरतनिष्ट । पुनर्जिनपति- शासनस्य प्रभावः मोदिदीपे । आर्यखपटा अन्यत्र विजहुः । ६१६) इतश्च पाटलीपुर्वपत्तने दाहडो नाम नृपो विमभक्तो जैनयतीनाइयत्, अवोचच- विमानमस्कुरुत इति । जैनरुक्तम्-राजन् ! नेदं युक्तम् , गृहिणोऽमी, वयं च यतयो धन्याः । दाहडेनोक्तम्-न वन्दध्वे चेच्छिरांसि वः कृन्तामि। जैनयतिभिः सप्तदिनी याचिता। राज्ञा दत्ता । दैवावार्यखपटशिष्य उपाध्यायो महेन्द्रनामा भृगुकच्छात्तत्रायातः। तदने यतिमि: 10 खदुःखं कथितम् । तेन सन्धीरितास्ते । प्रातः करवीरकम्बे द्वे रक्तश्वेते लात्वा महेन्द्र उपवाहड- मगात् । तदऽष्टमदिनप्रत्यूषं वर्तते । राज्ञोक्तम्-श्वेताम्बरा विप्रमणामायाहूयन्ताम् । आहूता, अग्रे ऊर्खास्तस्थुः । महेन्द्रेण रक्तां कम्बां वाहयित्वा राजा भाषितः-किं प्रथममितो नमामा, 'किं वा इतो नमामः ? इति । एतगणनसमकालमेव विप्राणां मस्तकास्युटित्वा ताडफलवद्भूमी पेतुः । तद् दृष्ट्वा भीतो राजा चाटूनि करोति स्म-पुन वमविनयमाचरिष्यामि-इति उवाच ।15 तदा महेन्द्रेण पठितम्- १६. कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटामारं स्पृशत्यहिणा?, कः कुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्डूयनं काझति ? । कः संनिधति पन्नगेश्वरशिरोरत्नावतंसश्रिये ?, यः श्वेताम्बरशासनस्य कुरुते वन्धस्य निन्दामिमाम् ॥ ४॥ विशेषतो भीतो नृपो दर्शनस्य पादेष्वलगीत् । तवा महेन्द्रेण धवला करवीरकम्बा दियेऽपि वाहिता । पुनर्विप्राणां मस्तकाः स्वस्थानेषु ससञ्जः । प्रतियोधितो राजा विप्रलोकच । एवं प्रभा-20 वनाऽभूत् । [*भुवनोऽपि बौद्धान्परिहृत्य खगुरूणां मीलितः। तेन स्वगुरवः क्षामिताः। तेणुसभि- स्तस्य भुवनस्य बहुमानं दत्तम् । पश्चाद्भुवनो गुणवान् , विनयवान् , चारित्रवान्, श्रुतवान् , जातः ततः] आर्यखपटाः सूरिपदं भुवनाय दत्त्वाऽनशनेन यामारुरुहुः। १७. जीवितव्यं च मृत्युश्च द्वयमाराधयन्ति ये । त एव पुरुषाः शेषः पशुरेष जनः पुनः ॥ ५ ॥ ॥ इति महामभावकश्रीखपटाचार्यप्रबन्धः॥४॥ 25 ५. अथ पादलिताचार्यप्रबन्धः । ६१७) कोशलानाम नगरी तत्र विजयवर्मा राजा नयविक्रमसागरः। फुल्लनामा श्रेष्ठी जैन: पाज्ञो वानभटः । तस्य प्रतिमाणा नाम पत्नी रूपशीलसत्यनिधिवसुधा । सा निष्पुत्रत्वेन खिचते। केनाप्युक्तम्-वैरोव्यां देवीमाराधय । तपोनियमसंयमैस्तयाऽऽराधिता सा प्रत्यक्षीवभूव , 1 AB 'भा' नास्ति। 2 A मंचः। 3 BD प्रादिदीपे; P प्रविवीपे । 4 AB .पुरे पचने; Dपुचे पचने। i BP वाहमः। 6A भाइयन्ताम् । 7 BD माखीवं द्वितीयं वाक्यम्। 8P महेन्द्रणोकम् । 9Aकेसरि। 10 AB दिग' नाति। एषः कोष्टकगवः पाठः दिनाअन्यत्र मोपलभ्यते । .

·१२ प्रवन्धकोशे अभिवधौ च-वत्से ! किमर्थं स्मृताऽहम् ? । श्रेष्ठिन्योक्तम्-पुत्रार्थम् । वैरोव्ययोक्तम्-वत्से! शृणु, विद्याधरवंशे श्रीकालिकाचार्योऽभूत् । तस्य विद्याधरो नाम गच्छः । तत्र आर्यनागहस्ती नाम सुरिरास्ते । स सम्पति इमां नगरीमागतोऽस्ति । क्रियाज्ञानार्णवः, तस्य पादोदकं पिष। तत्र श्रेष्ठिनी भावनाभरभरिता गता। करस्थगुरुपदप्रक्षालनजलपात्रः शिष्यका सम्मुखमा- 5गच्छन् दृष्टः। श्रेष्ठिन्या पृष्टम्-तपोधन ! किमेतत् ? । शिष्यकेणोक्तम्-गुरूणां पादोदकम् । तया पीतम् । अथ गुरवोऽवन्दिषत । गुरवः प्राहुः-यन्मत्तो दशकरान्तरस्थया त्वयाऽम्भः पीतं सत्ते पुत्रस्त्वत्तो दशयोजनान्तरितः स्थाता । ततः पश्चादन्ये नव पुत्रा भवितारः सारश्रियः। सा चम्पककुसुममकरन्दपानमत्तमधुपध्वनिकोमलया गिरा षभाषे-आधः पुत्रो युष्मभ्यं दातव्यो मया-इत्युक्त्वा निजसदनमगमत् । भर्ने गुरूक्तं खोक्तं चाचकथत् । तुष्टः सः। श्रेष्टिनी 10 काले नागेन्द्रसमसमभावं पुत्रं प्रासूत । 'माङ्गल्योत्सवाः प्रसरन्ति स्म । गुरुसत्कः सन् वर्द्धते । नागेन्द्र इति नाम तस्य । शरीरावयवैर्गुणैश्च सकललोककमनीयैर्ववृधे । गुरुभिरागत्याष्टमे वर्षे वीक्षितः। मण्डनाभिधस्य मुनेः पार्थे पाठितः । बाल्येऽपि सर्ववियो जातः । ६१८) एकदा गुरुणा जलार्य प्रस्थापितो विहत्यागत आलोचयति- १८. अंबं तंबच्छीए अपुष्फियं पुष्फदंतपंतीए । नवसालिकंजियं नववहूइ कुडएण मे दिन्नम् ॥ १॥ 15 इति गाथया गुरुभिर्भणितम्-'पलित्तओ-शृङ्गारगर्भभणितिश्रवणात्-किल त्वं विनेयक! रागामिना प्रदीप्त इति भावः । नागेन्द्रेणाचक्षे-भगवन् ! मात्रया एकया प्रसादः क्रियताम्, यथा 'पालित्तओ' इति रूपं भवति । अत्र को भावः ?-गगनगमनोपायभूतां पावलेपविद्या में दत्त येनाहं 'पादलिप्तक' इत्यभिधीये । ततो गुरुभिः पावलेपविद्या दत्ता । तद्वशात्खे भ्रमति । वशवर्षदेशीयः सन् सूरिपदे स्थापितः। बहुशिष्यपरिकरितो भ्रमति । नित्यं शत्रुञ्जयोजयन्तादि- 20 पश्चतीर्थी वन्दित्वारसविरसमभाति । तपस्तप्यते । १९. यहूरं यदुराराध्यं यच्च दूरे प्रतिष्ठितम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ २ ॥ ततः सर्वसिद्धयः। ६१९) एकदा पाटलीपुत्रं गताः। तत्र मुरुण्डो" नाम खण्डितचण्डारिमुण्डो राजा । तस्य षण्मासान् यावच्छिरोतिरुत्पन्नाऽऽस्ते । मत्रतत्रौषधैर्न निवृत्ता । विशेषविदुरान्सूरीनागतान 25 श्रुत्वा राज्ञा मत्रिणः प्रहिताः प्रोचुः-भगवन् ! राजराजेन्द्रस्य शिरोर्तिनिवर्त्यताम्, कीर्तिधर्मों संचीयेताम् । ततः सूरीन्द्रो राजकुलं गत्वा मनशक्त्या क्षणमात्रेण शिरोर्तिमपहरति स्म । ततोऽद्यापि पव्यते- २०. जह जह पएसिणि जाणुयंमि पालित्तओ भमाडेइ । तह तह से सिरवियणा पणस्सइ मुरुंडरायस्स ॥३॥ प्रीतो राजा। संवृत्ता उत्सवाः। पादलिप्ससूरीणी यशसा पवित्रतानि सप्तभुवनानि। राजास्तौति- २१. चेतः सार्द्रतरं वचः सुमधुरं दृष्टिः प्रसबोज्वला, शक्तिः शान्तियुती श्रुतं हृतमदं श्रीर्दीनदैन्यापहा । रूपं शीलयुतं मतिः श्रितनया स्वामित्वमुत्सेकिता, निर्मुक्तं प्रकटान्यहो नव सुधाकुण्डान्यमून्युत्तमे ॥ ४ ॥ 30 1A माचार्य। 2P नाति 'ततः। 3 'कुसुम' मास्ति P| 4 P चाकथयत्। 5 AB मलोत्सवाः। 6 AB स्पृहणीयः। 70वालो। 8 AP स्थापितो। 9A. परिवारिवो विहरति । 10 AB म्यवखितं । 11 BC मुरण्यो। 12 'यावत्' नाति P। 13 नाति 'मा' A1 14 P सूरिणा। 15 AB समधुरं । 16 ABD शान्तिकला।

·10 पादलिप्ताचार्यप्रबन्धः। ६२०) एकदा सभायां नृपेणोक्तम्-राजकुले महान्विनयः । आचार्यैरमिहितम्-गुरुकुले महीयान्विनयः । तत आचार्याः प्राहुः-यो वा परमभक्तो राजपुत्रोऽस्ति, स आहूयताम् । इदंप तमै कथ्यताम्-गत्वा विलोकय गङ्गा किं पूर्ववाहिनी, किं वा पश्चिमवाहिनी ? इति । आहूतो राजपुत्रः, प्रहितच विलोकनाय । यत्र तत्र भ्रमित्वा समागतः। भाषितो भूपालेन-विलोकिता गङ्गा?; किं पूर्ववाहिनी, पश्चिमवाहिनी वा । अथ राजपुत्रः प्रचख्यौ-किमत्र विलोकनीयम् । बाला अपि विदन्ति-गङ्गा पूर्ववाहिनीं । गत्वा च विलोकिता मया, पूर्ववाहिन्येवास्ते । राजा श्रुत्वाऽस्थात् । सूरिभिः साधुः स्वस्तस्मै कर्मणे प्रहितस्तत्र गतः । दण्डकं प्रवाध व्यलो- कत, पूर्ववाहिनी सुरवाहिनी । उपसूरि समागतोऽभाषत-अहं गङ्गां पूर्ववाहिनीं पूर्वमौषम्, गत्वाऽपश्यंश्च तथैवाज्ञासिषम् । तत्त्वं तु खयं सद्गुरवो विवन्ति । एतर्च राजपुत्र-यत्योधरितं राज-सूर्योः प्रच्छन्नचरैरुक्तम् । राज्ञा' मेने खयं-महीयान गुरुकुले विनयः। ततः पव्यते- २२. निवपुच्छिएण गुरुणा भणिओ गंगा कओमुही वहइ । संपाइयवं सीसो जह तह सव्वत्थ कायव्वं ॥५॥ ६२१) पाटलिपुत्रादथ सूरीन्द्रो लाटान गतः । तत्रैकस्मिन्पुरे बालैः सह क्रीडति । मुनयो गोचरचर्यार्थ गताः । तावता श्रावकाः प्रवन्दनार्थमायाताः । आकारं संवृत्योपविष्टः प्रभुः। श्राद्धेषु गतेषु पुनरपवरकमध्यं गत्वा खेलति । तावता केऽपि वादिनः समायाताः। तैर्विजनं दृष्ट्वा 'कूकुडूकू' इति शब्दः कृतः" । सूरीन्द्रेण तु 'म्याउं' इति विडालशब्दः कृतः। ततो दर्शनं 15 वत्तम् । वादिनः पादयोः पेतुः प्रभोः । अहो! प्रत्युत्पन्नमतित्वम् ते, चिरं जय बालभारति!। तत आरब्धा प्रभुणा तैः सह गोष्ठी। तेष्वेकेन पृष्टम्- २३. पालित्तय ! कहसु फुडं सयलं महिमंडलं ममतेण । दिदं सुयं च कत्थ वि" चंदणरससीयलो अग्गी ॥६॥ प्रभुणाऽभाणि- २४. अयसाभिओगसंदूमियस्स पुरिसस्स सुद्धहिययस्स । होइ वहंतस्स दुहं चंदणरसंसीयलो अग्गी ॥७॥ तुष्टास्ते वादिनः, तुष्टवु:-साक्षादमरगुरुरेव त्वम्, धन्या ब्राह्मी, या ते वदने वसति । इतश्च ये पूर्व ब्राह्मणाः खपटाचार्यगच्छीयेनोपाध्यायेन महेन्द्रेण भाषिताः, ते बलात्केचित्य- प्राजिताः। तेषां खजनाः पाटलिपुत्रपत्तने वसन्ति । पूर्ववैराज्जैनयतीनुपद्रवन्ति । सा* वार्ता प्रभुश्रीपादलिप्ताचार्यैः श्रुता । स्वयं ते गगनेन तत्र गताः, अभ्यधुश्च-रे! मयि वीरे सति के नाम जैनजनमुपद्रवन्ति ? । 'जर्जराऽपि यष्टिःस्थालीनां भञ्जनाय प्रभवत्येव' । ततस्ते काकनाशं नष्ठाः। 24 प्रभुः पुन गुपुरमगमत् । तत्रार्यखपटसम्प्रदायात्सकलाः कलाः प्रजग्राह । ढंकपर्वते नागार्जुनः प्रभुणा खगमनविद्यां शिक्षापितः परमाहतोऽजनि । तेन पादलिप्तकपुरं नव्यं कृतम्, दशाहम- ण्डपोग्रसेनभवनादि च तत् तत् । तत्र प्रभुणा गाथायुगलेन स्तवनं बद्धम् । तत्र हेमसिद्धिवि- चाश्वतारिताऽस्तीति" वृद्धाः प्राहुः । नागार्जुनेन च रसःप्रारब्धः। सोऽतिकृच्छ्रेऽपि कृतेन बन्ध- मायाति । ततो वासुकिनागस्तेनाराद्धः । तेन श्रीपादलिप्तेन चोपायोऽर्पितः-पदि कान्तीपुर्या: 30 "श्रीपार्श्वनाथमानीय तदृष्टौ रसं पनासि, तदा बन्धमायाति, नन्यथा । नागार्जुनेन पृष्ठम्- 1 AB महान् । 2 CD यात्वा । 3 C बिलोक्यम् । 4 ABD अखि। 5 P 'स्वयं नास्ति। 6 AB नाति 'एच' 7 PD राजा। 8 ABD वंहीयान् । 9A लाटानामागतः। 10 AB भावकेषु। 11 A प्रोतः। 12 'प्रमो' नाति A1 18 AB कस्थाह। 14 P सा। 15 AD तुवंति। 16 A तारिता ता ते पदाः। 17 A वर्तितः। 18: ABD 20 'श्री' नाति। 19A भायाखति।

·- प्रबन्धकोशे कथमेति श्रीपार्श्वनाथ: । वासुकिना पावलिप्तेन च प्रोक्तम्-उत्पाव्यानय गगनाध्वना । गतो नागार्जुनः कान्तीम् । तत्र चैत्यं पृच्छति । तत्र धनपतिश्रेष्ठी चैत्यगोष्ठिकः। तस्याने नैमि- त्तिकेन प्रोक्तम्-पार्श्व रक्षे, धूर्त एकस्तद्धरणाय भ्रमन्नस्ति । स सचतुष्पुत्रो देवं रक्षति । नागार्जुनस्तत्र गतः । तेषु रक्षत्सु हरणावसरो नास्ति । तैरेव सह नागार्जुनेन प्रीतिरारेभे । 5 विश्वास उत्पन्नः । आरात्रिकमङ्गलदीपकसमये पितृपुत्रेषु प्रणामाधोमुखेषु पार्थ खेन गृहित्वा गतो नागार्जुनः । सेडीसंज्ञनदीतटे श्रीपार्श्वदृष्टौ रसः स्तम्भितः, स्तम्भनक नाम तत्तीर्थ पप्रये, स्तम्भनपुरं नाम पुरं च । ६२२) अथ श्रीपादलिताचार्याः प्रतिष्ठानपुरं दक्षिणाशामुखभूषणं गोदावरीनदीतरङ्गराज- लकणहृतपान्थश्रमभरं जग्मुः । तत्र सातवाहनो राजा विदुषां योधानां दानशौण्डानां 10 भोगिनां च प्रथमः। तस्य सभायां वार्ताऽभूत्, यथा-पादलिप्ताचार्याः सर्वविद्यावनितावदनरनद- पंणाः समागच्छन्तः सन्ति प्रातः । ततः सर्वैः पण्डितैः सम्भूय स्त्यानघृतभृतं कचोलकमर्पयित्वा निजः पुरुष एक आचार्याणां सम्मुखः प्रेषितः । आचार्यैर्घतमध्ये सूच्येका क्षिप्ता; तथैव च प्रति- प्रेषितं तत् । राज्ञा स वृत्तान्तो ज्ञातः। पण्डिताः पृष्टाः-घृतपूर्णकचोलकप्रेषणेन वः को भावः । तैरुक्तम्-एवमेतन्नगरं विदुषां पूर्णमास्ते, यथा घृतस्य वर्तुलकम् ; तस्माद्विमृश्य प्रवेष्टव्यम्- 15 इति भावो नः । राज्ञा निगदितम्-तर्हि आचार्य चेष्टाऽपि भवद्भिर्जायताम्-यथा निरन्तरेऽपि घृते निजतिक्ष्णतया सूची प्रविष्टा, तथाऽहमपि विद्वन्निबिडे नगरे प्रवेक्ष्यामि-इति दध्वनुः । पण्डिताः सर्वे राजेन्द्रोऽपि संमुखं गताः । सुरसरिल्लहरिहारिण्या वाण्या तुष्टुवुः । नगर- मानीतो गुरुः । निर्वाणकलिका प्रश्नप्रकाशादिशास्त्राणि सन्ददर्भ । एकां च तरङ्गलोलां नाम चम्यूं राज्ञोऽये नवां निर्माय सदसि व्याघख्ये प्रभुः । तुष्टो" राजा । भवत्ययं कवीन्द्रः । २५. शाणोत्तीर्णमिवोवलधुति पदं बन्धोऽर्द्धनारीश्वरः, श्लाघालबनजाकिको दिवि लतोदिन्नेव चार्थाद्गतिः । ईषञ्चूर्णितचन्द्रमण्डलगलत्पीयूषहृयो रस- स्तत्किञ्चित्कविकर्ममर्म न पुनर्वाडिण्डिमाडम्बरः ॥ ८॥ इत्येवं कवयोऽपि तुष्टुवुः । एका तु वेश्या विदुषी राजसभ्या गुणज्ञाऽपि सूरीन्द्रान्न स्तौति । ततो राज्ञा भणितम्-वयं सर्वे तुष्टाः, स्तुमः सर्वे केवलमियमेका न स्तौति । तत्क्रियतां येन स्तुते । तवाकर्ण्य सूरयो वसतिमाययुः । रात्री गच्छसम्मत्या कपटमृत्युना मृताः, पवनजयसाम- 25 या॑त् । [ विद्याबलात्" ] शबयानमाश्रितः सूरिः । चातुर्वण्र्य रोदिति । वेश्यागृहद्वारे नीतं शबयानम् । वेश्यापि तत्रागता रुदती वदति" २६. सीसं कहवि न फुटुं जमस्स पालित्तयं हरंतस्स । जस्स मुहनिज्झराओ तरङ्गलोला नई बूढा ॥९॥ पुनरजीवत्प्रभुः । वेश्ययाऽभाणि-मृत्वाऽऽत्माऽस्तावि!। 'मृत्वाऽपि पश्चमो गेयः' इति किं न श्रुतम्।। अथ प्रभुः शत्रुञ्जये रवनसंख्योपवासानशनेन ईशानेन्द्रसामानिकत्वेनोदपचतेति । ॥ इति श्रीपादलिसाचार्यप्रपन्धः॥५॥ 20 30 - 1'स' नास्ति ABI 2 A भारात्रिकप्रदीपमालसमवे। 3 PB पितापु०। 4A 'तत्' मास्ति BD Tel 5AC. सम्पूर्णः। 6.CP प्रेषणे। 7 BP विदुः। 8 P नाखि सर्वे। 9 CD गतः। 10 BCP Trः। 11 P नास्ती वाक्य। 12 Pास्ति। 13 A भाव एवैतत्पश्यते । 14 A भारोपितः। 15 Aक्ति।

·वृद्धवावि-सिक्सेनयोः प्रबन्धः । 5 10 ६. अथ श्रीवृद्धवादि-सिद्धसेनयोः प्रबन्धः । ६२३) विद्याधरेन्द्रगच्छे श्रीपादलिप्तसूरिसन्ताने स्कन्दिलाचार्याः साधितजैनकार्याः पुस्फुरुः। ते यतनया विहरन्तो गोडदेशं ययुः। तत्र कोशलाख्यग्रामवासी मुकुन्दो नाम विमः । स तेषां सूरीणां मिलितः । इत्थं देशनामश्रौषीत्- २७. भोगे रोगभयं सुखे क्षयमयं वित्तेऽमिभूभृद्भय, दास्ये स्वामिभयं गुणे खलभयं वंशे कुयोषिद्वयम् । स्नेहे वैरभयं नयेऽनयभयं काये कृतान्ताद्वयं, सर्व नाम भयं भवे यदि परं वैराग्यमेवाभयम् ॥ १ ॥ श्रुत्वा भवोविनश्चारित्रं गृहीत्वा गुरुभिः समं भृगुपुरं गतः । स मुकुन्दमुनिस्तारखरेणा- धीते । रात्री साधूनां निद्राभङ्गो भवति । ततस्तान दुर्मनायमानान् ज्ञात्वा गुरुभिः पठनिषि. द्धोऽसौ । यथा-वत्स! नमस्कारान् गुणय । रात्रावुर्भाषणे हिंस्रजीवजागरणादनर्थदण्डोमा भूदिति । ततो दिवापठने श्रावक-श्राविकादीनां कर्णज्वरो भवति । केनाप्युक्तम्-किमय-10 मियद्वयाः पठित्वा मुशलं पुष्पापयिष्यति । तच्छुत्वा मुकुन्दः खिन्नः । सथो महाविद्यार्थी एकविंशत्योपवासैजिनालये ब्रामीमारराध । तुष्टा सा प्रत्यक्षीभूय जगाद-सर्वविद्यासिद्धो भव । ततः कवीन्द्रीभूय खगुर्वन्तिकमागत्य सङ्घसमक्षमक्षामस्वरेण वभाण-यन्ममोपहास: केनापि कृतः-'यदयं किं मुशलं पुष्पापयिष्यति' विलोकयत लोकाः! मुशलं पुष्पापयामि । इत्युक्त्वा मुशलमानाय्य चतुष्पथे स्थित्वा तत्पुष्पापयामास, मत्रशक्तिमाहात्म्यात् । स्कन्ध 15 स्थितेन तेन भ्रमति पठति च- २८. पत्तमवलंबियं तह जो जंपइ फुल्लए न मुसलमिह । तमहं निराकरित्ता फुल्लइ मुसलं ति ठामि ॥२॥ तथा- २९. मगोः शृङ्गं शक्रयष्टिप्रमाणं शीतो वह्निर्मारुतो निष्पकम्पः । यस्मै यद्वा रोचते तन्न किञ्चित् वृद्धो वादी भाषते कः किमाह ॥ ३॥ अप्रतिमल्लो वादी सोऽभूत् । स्कन्दिलाचार्यैः स्वपदे निवेशितः। 'वृद्धवादी' इति ख्यातं तमाम । स्कन्दिलाचार्याः समाधिमृत्युरथेन वामगमन् । ६२४) एकदा वृद्धवादी भृगुपुरं गच्छान्नास्ते। इतश्चावन्त्यां विक्रमादित्योराजा । यस्य दानानि- ३०. अष्टौ हाटककोटयस्त्रिनवतिर्मुक्ताफलानां तुलाः, पञ्चाशन्मदगन्धलुब्धमधुपक्रोधोद्धराः सिन्धुराः । लावण्योपचयप्रपञ्चितदृशां पण्याङ्गनानां शतं, दण्डे पाण्ड्यनृपेण ढौकितमिदं वैतालिकस्यार्प्यताम् ॥ ४ ॥ इत्यादीनि ख्यातानि । तस्य राज्ये मान्य कात्यायनगोत्रावतंसो देवर्षिर्द्विजः । तत्पत्नी देव- सिका। तयोः सिद्धसेनो नाम पुत्रः। मैं प्रज्ञावलेन जगदपि तृणवद्गणयति;प्रज्ञायाश्च इयत्ता नास्ति । जगति ततः पठ्यते- ३१. मिता भूः पत्यापां स च पतिरपां योजनशतं, सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति । इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्रामुकुलिताः, सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥५॥ येन वादे जीये तस्याहं शिष्यः स्याम्-इति प्रतिज्ञा तस्य । क्रमेण वृद्धवादिनः कीर्ति श्रुत्वा स 1 BC कवीन्द्रो भूत्वा । 2 AB स्कन्धस्थाने। P वाचेमि। 4 AP मद्रोशः। 5A बाराशनाना। 6A बैताहिकावार्पित C.यार्पितम् । 20 90 ·प्रबन्धकोशे 10 तत्सम्मुखं धावति म । मुखासनारूढो भृगुपरं गतः । तापमृगुकच्छानिर्गतो वृद्धवादी मार्गे मिलितः। परस्परमालापः[जाता]। सिद्धसेनो भाषते-वादं देहि । सूरिराह-दमः, परमत्र के सभ्याः । सभ्यान् विना वादे जिताजितें' को वदेत् । सिद्धसेनेनोक्तम्-एते गोपालका सभ्या भवन्तु । वृद्धवादिना भणितम् तर्हि ब्रूहि । ततः सिद्धसेनस्तत्र नगरगोचरे चिरं संस्कृतेन 5 जल्पमनल्पमकरोत् । क्रमेण च स्थितः। गोपैरुक्तम्-किमप्ययं न वेत्ति । केवलमुखैः पूत्कारं पूत्कारं कणों नः पीडयति । धिर धिम् । वृद्ध ! त्वं ब्रूहि किश्चित् । ततो वृद्धवादी कालज्ञा कच्छा इदं बद्धा घीन्दिर्णिच्छन्दसा क्रीडति- ३२. नवि मारियइ नवि चोरियइ परदारह गमणु निवारियइ । थोवाथोवं दाइयई' सम्गि टुकुटुकु जाइयइ ॥६॥ ३३. [*गुलसिउं चावइं तिलतांदली वेडिइं वजावई वांसली । पहिरणि ओढणि हुइ कांबली इणपरि ग्वालइ पूजइ रुली ॥७॥] पुनः पठति नृत्यति ध- ३४. कालउ कंबलु अनुनी चाटु छासिहिं खालड्डु भरिउ नि पाटु । अइवहु" पडियउ नीलइ शाडि" अवर किसर गह सिंग" निलाडि ॥८॥ गोपा हष्टाः प्रोचुः-वृद्धवादी सर्वज्ञः । अहो! कीहक श्रुतिसुखमुपयोगि पठति । सिद्ध- 15 सेनस्तु असारपाठकः-इत्यनिन्दन् । ततः सिद्धसेनः प्राह-भगवन् ! मां प्रव्राजय । तव शिष्यो. ऽहं भवामि"]वादे सभ्यसम्मतं जितत्वात् । अथ वृद्धवादी आह-भृगुपुरे राजसभायामावयो- वोऽस्तु । गोपसभायां को वादः ? । सिद्धसेनेनोक्तम्-अहमकालज्ञः। त्वं [तु] कालज्ञः। य: कालज्ञः स सर्वज्ञः। त्वयैव जितम् । इत्येवं वदन्तं तं तत्रैव दीक्षयामास । तत्र भृगुपुरनरेन्द्रेण तं वृत्तान्तं ज्ञात्वा तालारसो" नाम ग्रामः स्थापितः प्रौढः । नाभेयचैत्यं कारितम् । नाभेयविम्बं 20 वृद्धवादिना प्रतिष्ठितम् । सहो जगर्ज। सिद्धसेनस्य दीक्षाकाले 'कुमुदचन्द्र' इति नामासीत् । सरिपदे पुनः 'सिद्धसेनदिवाकर' इति नाम पप्रथे। तदा 'दिवाकर' इति सूरेः संज्ञा । स्वामि- शब्दवदू, "वाचकशब्दवच्च । वृद्धवादी अन्यत्र विहरति । सिद्धसेनस्स्ववन्तीं ययौ । सहर सम्मुख- मागत्य तं सूरि 'सर्वज्ञपुत्रक' इति विरुदे पव्यमानेऽवन्तीचतुष्पथं नयति । तदा राजा विक्रमा- दित्यो हस्तिस्कन्धारूढः सम्मुखमागच्छन्नस्ति । राज्ञा श्रुतम्-'सर्वज्ञपुत्रक' इति । तत्परीक्षार्थ 25 हस्तिस्थ एव मनसा सूरेनमस्कारं चकार, न वाक्-शिरोभ्याम् । सूरिश्वासन्नायातो धर्मलाभं बभाण । राजेन्द्रेण भणितम्-अवन्दमानेभ्योऽस्माकं को धर्मलाभ: । किमयं समर्यो लभ्यमानोऽस्ति । सूरिसुत्राणोऽभाणि-चिन्तामणिकोटितोऽप्यधिकोऽयं वन्दमानाय देयः। न च त्वया न वन्दिता वयम्, मनसः सर्वप्रधानत्वात् । अस्मत्सार्वज्ञपरीक्षायै हि मनसाऽस्मान- बन्दयाः। ततस्तुष्टो राजेश्वरो हस्तिस्कन्धाववरुह्य सङ्घसमक्षं ववन्दे कनककोटिं चानाययत् । 1केवलं Pादर्श श्यते। 2 A को जिताजितं पदेव, B जिताजितं को वदेव। 3A 'अनरुप' नास्ति । 4 ABD ''नाति। 5 Bधीन्दण Cीदिण; P चिन्दिणि । 6 B बोलायोपर्ड। 7P दावियह। 8CP दुगु गु । *P विहा. यैवत्पचममदीयेचारशेषु नोपलम्पते। 9 Pag: BEI 10 A छासिहि भरिड दीवड पाड) B वहभर पह। 11B भरपर। 12Pाधि। 13 A संगु। 14 केवळ A भादरों पर श्पते । 15 केवा भाव सभ्यते । 16 B वायरसो। 17 'वाचकशब्दवत्' पतितं P भावणे। 18 P सरिः भुत्वा ।

·वृद्धवादि-सिरसेनयोः प्रबन्धः । आचार्यैः सा न जगृहे, निर्लोभत्वात् । राज्ञाऽपि न जगृहे, कल्पितत्वात् । तंत आचार्यानुज्ञया सहपुरुषैर्जीर्णोद्धारे व्ययिता । राजवहिकायां त्वेवं लिखितम्- ३५. धर्मलाम इति प्रोक्ते दूरादुच्छ्रितपाणये । सूरये सिद्धसेनाय ददौ कोटिं धराधिपः ॥९॥ श्रीविक्रमाने अवसरे तेनैव भगवता भणितम्- ३६. पुन्ने वाससहस्से सयंमि वरिसाण नवनवइकलिए । होही कुमरनरिन्दो तुह विक्कमराय ! सारिन्छो ॥१०॥ 5 ६२५) अन्यदा सिद्धसेनश्चित्रकूटमटति म । तत्र चिरन्तनचैत्ये स्तम्भमेकं महान्तं दृष्ट्वा कचिवप्राक्षीत्-कोऽयं स्तम्भो महान् ?, किंमयः । तेनोक्तम्-पूर्वाचार्यैरिह रहस्यविद्यापुस्तकानि न्यस्तानि सन्ति । स्तम्भस्तु तत्तदोषधद्रव्यमयः । जलादिभिरभेद्यो वजवत् । तवचनं श्रुत्वा सिद्धसेनस्तस्य स्तम्भस्य गन्धं गृहीत्वा प्रत्यौषधरसैस्तमाच्छोटयामास । तैः स प्रातरम्बुजव- द्विचकास । मध्यात्पतिताः पुस्तकाः। तत्रैकं पुस्तकं छोटयित्वा वाचयन्नायपत्र एव द्वे विये 10 लभते स्म । एका सर्षपविद्या, अपरा हेमविद्या । तत्र सर्षपविद्या सा-ययोत्पन्ने कार्य मात्रिको यावन्तः सर्षपान जलाशये क्षिपति तावन्तोऽश्ववारा द्विचत्वारिंशदुपकरणसहिता निासरन्ति । ततः परवलं भज्यते । सुभटाः कार्यसिद्धेरनन्तरमदृश्यीभवन्ति । हेमविया पुनरलेशेन शुद्धहेम- कोटी: सद्यो निष्पादयति, येन तेन धातुना । तद्विद्यादयं सम्यग् जग्राह । यावदने वाचयति तावत्स्तम्भो मिलितः पुस्तकगर्भः। खे च वागुत्पन्ना-अयोग्योऽसि ईदृशानां रहस्यानाम् , चापलं कृथाः, सद्यो मा नियख-इति । ततो भीतः स्थितः । यद्विचाद्वयं लब्धं तल्लब्धम् नाधिकं लभ्यते, अप्राप्तितः । चित्रकूटात्सिद्धसेनोऽथ पूर्वदेशे कूर्मारपूरं गतः। तत्र देवपालं राजानं प्रबोध्य नीलीरागजैनमकार्षीत् । तत्रास्थात् । नित्यमिष्टा गोष्ठी वर्तते। कियानपि कालो जगाम । एकदा राज्ञा रह एत्य साश्रुणा विज्ञप्तम्-भगवन् ! पापा वयम् नेदृशमधुरभवद्गोष्ठी- योग्याः, येन सङ्कटे पतिताः स्म । सूरीन्द्रः पप्रच्छ-किं सङ्कटं वः । राजा प्राह-सीमाल-20 भूपालाः सम्भूय मद्राज्यं जिघृक्षव आयान्ति । सूरिराह-राजन् ! मा म विह्वलो भूः । तवैव राज्यश्रीर्वशे यस्याहं सखा । राजा हृष्टः । परचक्रमायातम् । विद्याद्वयशक्त्या राजेन्द्र समर्थो विहितः सूरिणा । भग्नं परबलम् । गृहीतं तत्सर्वखम् । वादितान्यातोयानि । ततो बाई राजा सूरिभक्तः सम्पन्नः । सूरयः सगच्छा अपि क्रियाशैथिल्यमादृषत । यतः- ३७. चाटुकारगिरां गुम्फैः कटाक्षैर्मगचक्षुषाम् । केलिकलोलितैः श्रीणां भिद्यते कस्य नो मनः ॥ ११ ॥ ३८. सुअइ गुरू निचिंतो' सीसावि सुअंति तस्स अणुकमसो । ओसाहिजइ मुक्खों हुडाहुई सुअंतेहिं ॥१२॥ श्रावकाः पौषधशालायां प्रवेशमेव न लभन्ते । ३९. दगपाणं पुष्फफलं अणेसणिजं गिहत्यकिच्चाई । अजया पडिसेवंती" जइवेसविडंबगा नवरं ॥ १३॥ इति गाथा समाचार्यते । तदपयशः श्रुत्वा वृद्धवादी कृपया तं निस्तारयितुमेकाकीय गच्छं वृषभेषु न्यस्य तत्रागतः । द्वारे स्थितः । सूरीणामग्रे कथापयति द्वास्थैः । यथा-बादी 30 । मा 15 25 1C भक्ष्यते; D भक्के। 2 P कोटीं। 3 AP मिष्टगोष्ठी। 4 BC 'भवद्' नास्ति । 5 AP बीणां। 6 AC सुबह 7A नियंतो; C निचंतो; D निनंतो। 8 B सुक्खो। 9 AD हाईई। 10 BCD सेहंती। 11 Pan गवा।

·प्रवन्धकोशे 15 एको ज्यायानायातोऽस्ति । मध्ये सूरिभिराहूतः । पुर उपवेशितः । वस्त्रावगुण्ठितसर्वकायो वृद्धवादी वदति । व्याख्याहि- ४०. अणफुल्लिये फुल्ल म तोडहिं मा रोवा मोडहिं । मणकुसुमेहिं अचि निरंजणु हिंडहि काई वणेण वणु ॥१४॥ सिद्धसेनश्चिन्तयन्नपि न वेत्यर्थम् । ततो ध्यायति-किमेते मे गुरवो वृद्धवादिनः येषां 5 भणितिमहमपि व्याख्यातुं न शक्रोमि । पुनः पुनः पश्यता उपलक्षिता गुरवः । पादयोः प्रणम्य क्षामिताः, पद्यार्थ पृष्टाः। तेऽथ व्याचक्षिरे। यथा-'अणफुल्लियफुल्ल' प्राकृतस्यानन्तत्वात् अप्राप्तफलानि पुष्पाणि मा त्रोटय । को भावः ?-योगः कल्पद्रुमः। कथम् ?-यस्मिन्मूलं यमनि- यमाः, ध्यानं प्रकाण्डप्रायम्, स्कन्धश्रीः समता, कवित्व-वक्तृत्व-यशःप्रताप-मारण-स्तम्भनो. चाटन-वशीकरणादिसामर्थ्यानि पुष्पाणि, केवलज्ञानं फलम् । अद्यापि योगकल्पद्रुमस्य पुष्पा- 10 ण्युद्गतानि सन्ति; तत्केबलफलेन तु पुरः फलिष्यन्ति । तान्यप्राप्तफलान्येव किमिति त्रोटयसि मा त्रोटय इति भावः । 'मा रोवा मोडहिं' इह रोपाः पञ्चमहाब्रतानि, तानि मा मोटय । मन:- कुसुमैर्निरञ्जनं जिनं पूजय । वनाबनं किं हिंडसे-राजसेवादीनि कृच्छ्राणि विरसफलानि कथं करोषि; इति पदार्थः। ततो वादी तां गुरुशिक्षा मूर्ध्नि धृत्वा राजानमापृच्छय वृद्धवादिना सह निषिडचारित्रधरो विजहार । अपरापरगुरुभ्यः पूर्वगतश्रुतानि लेभे । वृद्धवादी यां गतः । ६२६) एकदा सिद्धसेनः सङ्घ मेलयित्वाह स्म-सकलानप्यागमानहं संस्कृतान्करोमि, यदि आदिशथ । ततः सो वदति स्म-किं संस्कृतं कर्तुं न जानन्ति श्रीमन्तस्तीर्थकरा गणधरा था । यदर्धमागधेनांगमानकृषत । तदेवं जल्पतस्तव महत्प्रायश्चित्तमापन्नम् । किमेतत्तवाग्रे कथ्यते । खयमेव जाननसि । ततो विमृश्याभिदधेऽसौ-सङ्घोऽवधारयतु, अहमाश्रितमौनो द्वादशवार्षिकं पाराश्चिक नाम प्रायश्चित्तं गुप्तमुखवस्त्रिकारजोहरणादिलिङ्गः प्रकटितावधूतरूपश्च- 20 रिष्याम्युपयुक्तः । एवमुक्त्वा गच्छं मुत्त्वा ग्रामनगरादिषु पर्यटन द्वादशे वर्षे श्रीमदुज्जयिन्यां महाकालप्रासादे शेफालिकाकुसुमरञ्जिताम्बरालकृतशरीरः समागत्यासांचके । ततः-देवं कथं न नमसि ? इति लोकैर्जल्प्यमानोऽपि नाजल्पत् । एवं च जनपरम्परया श्रुत्वा विक्रमादित्यदेवः समागत्य जल्पयांचकार-क्षीरलिलिक्षो! भिक्षों! किमिति त्वया देवो न वन्द्यते । ततस्तु [राजानं प्रति] इदमवादि वादिना-मया नमस्कृते देवें लिङ्गभेदो भवतामप्रीतये भविष्यति । 25 राज्ञोचे-भवतु, क्रियतां नमस्कारः। तेनोक्तम्-श्रूयतां तर्हि । ततः पद्मासनेन भूत्वा द्वात्रिंशद्- द्वात्रिंशिकाभिर्देवं स्तोतुमुपचक्रमे । तथाहि- ४१. स्वयम्भुवं भूतसहस्रनेत्रमनेकमेकाक्षरभावलिङ्गम् । अव्यक्तमव्याहतविश्वलोकमनादिमध्यान्तमपुण्यपापम् ॥ १५ ॥ इत्यादि ['श्रीवीरद्वात्रिंशद्वात्रिंशिका कृता । परं तस्मात्तादृक्षं चमत्कारमनालोक्य पश्चात् 30 श्रीपार्श्वनाथद्वात्रिंशिकामभिकतुं कल्याणमन्दिरस्तवं चक्रे] प्रथमश्लोके एव प्रासादस्थितात् शिखिशिखाग्रादिव लिङ्गाबूमवर्तिरुदतिष्ठत् । ततो जनैर्वचनमिदमूचे-अष्टवियेशाधीशा 1 AB माझियं। 2 B मन मारोवा। 3 AC हिंग्य; P हिंग। 4 P नाखि 'काई'। 5 B संस्कृतमपान् । 6 B मागधिना। 7 B नास्ति। 8 केवलं P पुखक एवैतत्पदं झ्यते। 9 AP नास्ति दे। 10 P नास्ति । एष: कोषकान्तर्गतः पाठ: P पुस्तके एपीपलभ्यते नाम्पत्र, प्रक्षितपाय एषः।

·वृद्धवादि-सिरसेनयोः प्रवन्धः । कालामिरुद्रोऽयं भगवस्तृतीयनेंत्रानलेन मिर्धा भससात्करिष्यति । ततस्तरित्तेज इव सतह स्कारं प्रथमं ज्योतिर्निर्गतम् । ततः श्रीपार्श्वनाथविम्ब प्रकटीवभूव । तद्वादिना विविधस्तुतिभिः स्तुतं क्षमितं च । राजा विक्रमादित्यः पृच्छति-भगवन् ! किमिदमदृष्टपूर्व दृश्यते , कोऽयं नवीनो देवः प्रादुरभूत । अथ सिद्धसेनः प्रोवाच-राजन् ! पूर्वमस्यामेवावन्त्यां श्रेष्ठिनीभद्रासू- नुवात्रिंशत्पनीयौवनपरिमलसर्वखग्राही 'अवन्तीसुकुमाल' इति ख्याता श्रेष्ठ्यासीत् । स शालि.5 भद्र इव गृहव्यापार कमपि नाकार्षीत् । किन्तु मातैव सर्वामपि गृहतप्तिमकृत । एकदा दशपू. वंधर आर्यसहस्त्याख्यो मौर्यवंशमुकुटसम्प्रतिपगुरु सगच्छो विहरतवन्तीमागत्य भवानुमस्या गृहैकदेशेऽस्यात् । रात्री ते नलिनीगुल्माख्यस्य खर्विमानस्य विचारं गुणयन्ति । तपोधनजने विश्रान्ते सति तं विचारं शृण्वन् सान्द्रचन्द्रातपायां निशि खैरं पद्भ्यां भ्रमन्नवन्तीसुकुमालस्त- प्रायातः सम्यगौषीत् । आगत्य गुरून जगौ-भगवन् ! किमेतद् गुण्यते । आर्यैरुक्तम्-10 वत्स! नलिनीगुल्मविमानं विचारः । अवन्तीसुकुमालः प्राह स्म-ईदृशमेवेदं प्रेत्य मयाऽनुभूतम् । इदं केनोपायेन लभ्यते । आर्भणितम्-चारित्रेण । अवन्तीसुकुमालोऽप्याविभातात् गृही- तनलिनीगुल्मविमानग्रहणप्रतिज्ञः स्वयं कृतलोचः पश्चाद्गुरुभिरपि दत्तसामायिकः कन्यार- कुडगाख्यं श्मशानमेत्य कायोत्सर्गी भवान्तरभार्यया शृङ्गालीत्वमापनया सार्भया क्षुधितया दर्भसूचीवेधक्षरत्तद्रुधिरधारागन्धलुन्धागतया भक्षिता, सद्भावनाजर्जरितपापकर्मा नलिनीगुल्म-15 माप । प्रातस्तन्माता सलुषा गुरुमुखादवगतपुत्रवृत्तान्ता तच्छमशानमागत्य विललाप विविध विविधम् । पुनर्ग्रहमागता । एकां सगी वधूं गृहे मुक्त्वा एकत्रिंशता वधूभिः सह संयममा- दाय दिवं लेभे। सगर्भस्थितवधूकाजातपुत्रेण स्फीतयौवनेनायं प्रासादः कारितः । मम पितुर्महाकालोऽत्राभूदिति 'महाकाल'नाम दत्तम् । श्रीपार्श्वनाथविम्ब मध्ये स्थापितम् । कत्यप्यहानि लोकेन' पूजितम् । अवसरे द्विजैस्तदन्तरितं कृत्वा मृडलिङ्गमिदं स्थापितम् । अधुना 20 मत्कृतस्तुतितुष्टः श्रीपार्श्वनाथः प्रादुरासीत् । मत्प्रेरितशासनदेवतावलातु मृडलिङ्गं विदभ्रे । सत्यासत्ययोरन्तरं पश्य । तच्छ्रवणावृपः शासने ग्रामशतान्यदत्त देवाय । उपगुरु ससम्यक्त्वां द्वादशव्रतीमुपादत्त । अश्लाघत वादीन्द्रम्- ४२. अहयो बहवः सन्ति भेकभक्षणदक्षिणाः । एक एव स शेषो हि धरित्रीधरणक्षमः ॥ १६ ॥ तथा त्वम् । अहो कवित्वशक्तिस्ते ! ४३. पदं सपदि कस्य न स्फुरति शर्करापाकिम, रसालरससेकिम भणितिवैभवं कस्य न । तदेतदुभयं किमप्यमृतनिझरोद्गारिमै-स्तरङ्गयति यो रसैः स पुनरेक एव क्वचित् ॥ १७ ॥ न नाना नो" वृत्त्या परिचयवशाच्छन्दसि न वा, न शब्दव्युत्पत्त्या निभृतमुपदेशान्न च गुरोः । अपि त्वेताः खैरं जगति सुकवीनां मधुमुचो, विपच्यन्ते वाचः सुकृतपरिणामेन महता ॥ १८ ॥ इति स्तुत्वा सम्राट् स्वस्थानमयासीत् । वादीन्द्रोऽपि प्रभावनातुष्टेन सङ्घन मध्येकृतः। ६२७) अन्येयुः सिद्धसेनो विहरन् ॐकाराख्यं मालवेषु नगरं ययौ । तत्र भक्तैः श्रावकैविज्ञप्तं 25 - ४४. 30 . 1P.मिदमपूर्व। 2 'विमान' मासि P1 3 B सन्थार, D कन्याए। 4 CD कुहा०। 5 B स्फीतबधुका पौवनेन । 6 BC श्रीपार्थविम्। 7 P कोके। 8 P भक्षणतत्पराः। 9P भीशेषो। 10P धरणी। 11 Pमा।

·१० प्रबन्धको सूरये। यथा-भगवन् ! अस्यैव नगरस्यासमो प्राम एक आसीत् । तत्र सुन्दरो नाम राजपुत्रो ग्रामणी'। तस्य द्वे पल्यौ । एका प्रथमां पुत्री प्रासूत, अखियत च। तदैव सपन्यप्यासन्नप्रसवा वर्तते । मा म इयं पुत्रं प्रसूय भर्तुः सविशेष वल्लभा भूत-इति स्त्रीत्वोषितया तुच्छया बुख्या सूतिकामेकामवोचत-यवा इयं मे सपनी प्रसवकाले दैववशाखामायति, तदा त्वया परस्या- नात्प्रथम सङ्गहीतं मृतं कश्चिदपत्यं तत्र सञ्चार्यम् । तजातकं चेत्पुत्रो भवति तदा खयं गृहीत्वा ग्रामाहूरे व्युत्स्रष्टव्यम् । इदं हेम गृहाण-इति सूत्रणां चक्रुषी । विधिवशात्तत्र तत्तया तथैव कृतम् । राजपुत्रो जातमात्रो ग्रामादूरे क्षितो ही। स राजपुत्रा' पुण्याधिक इति तत्कुलदेवतया धेनुरूपेण दुग्धं दत्वा पालयन्त्याऽष्टवर्षदेशीयः कृतः। अत्रैव ॐकारनगरे शिवभवनाधिका- रिणा भरटकेन दृष्टः, आलापितः, खां दीक्षां ग्राहितः । अन्यदा कन्यकुब्जदेशाधिपतिर्नरेन्द्रो 10 जात्यन्धो दिग्विजयकार्येण प्रत्यासन्नः समावासितः। रात्री लघुभरटकस्य शिवादेशः सखाता- स्वया कन्यकुब्जेशाय शेषा देया । तयाऽसौ सज्जाक्षो भावी । तबाक्यं लघुर्वृहद्गुरवे समा- व्याय तवाज्ञया शेषामादाय स्कन्धावारमध्यमेत्य राजामात्यानुवाच-भो! भो! खनाथमस्म- सम्मुखमानयध्वम् । यथा सद्यः कमलदलललितं स्वविषयग्रहणक्षमाक्षं कुर्महे। ततोऽमात्य- नुन्नो राजा तत्रायातः । ऋषिवत्तां शेषामादायाक्ष्णोर्निवेश्य सजाक्षो जातः। प्रीता' भक्त्या 15 ग्रामशतानि शासनेऽदात् । अत्रैव च ॐकारे इममुत्तुङ्गं प्रासादमचीकरत् । वयमिह पुरे बसामः । जैनः प्रासादः कारयितुं न लभ्यते । मिथ्याहशोषलिनः । तस्मात्तत्कुरु येन इतोऽधिकं तुझं रम्यं चैत्यं निष्पद्यते । बली त्वमेवेति । तद्वचनं श्रुत्वा वादी अवन्तीमागत्य चतुःश्लोकी हस्ते कृत्वा विक्रमादित्यद्वारमेत्य द्वास्थेनोपराजं श्लोकमचीकथत् । स तेन कथितो यथा- ४५. दिक्षुर्भिक्षुरायातस्तिष्ठति द्वारि वारितः । हस्तन्यस्तचतुःश्लोक उतागच्छतु गच्छतु ॥ १९॥ तं श्लोकं श्रुत्वा विक्रमादित्येन प्रतिश्लोकः कथापितो यथा- ४६. दत्तानि दशलक्षाणि शासनानि चतुर्दश । हस्तन्यस्तचतुःश्लोक उतागच्छतु गच्छतु ॥ २० ॥ वादिना तं श्लोकं श्रुत्वा द्वास्थद्वारेण भाणितं राज्ञे-दर्शनमेव भिक्षुरीहते नार्थम् । ततो राज्ञा खदृष्टी आहूतः। उपलक्षितो भाषितश्च-भगवन् ! किमिति चिराद् दृश्यध्वे १ । आचार्य रुक्तम्-धर्मकार्यवशाचिरादायाताः । श्लोकचतुष्टयं शृणु । राज्ञि शृण्वति पठितं तत् । यथा- ४७. अपूर्वेयं धनुर्विद्या भवता शिक्षिता कुतः । मार्गणौषः समभ्येति गुणो याति दिगन्तरम् ॥ २१ ॥ ४८. सरस्वती स्थिता वक्त्रे लक्ष्मीः करसरोरुहे । कीर्तिः किं कुपिता राजन् ! येन देशान्तरं गता ॥ २२॥ ४९. कीर्तिस्ते जातजाड्येव चतुरम्भोधिमजनात् । आतपाय धरानाथ ! गता मार्तण्डमण्डलम् ॥ २३ ॥ ५०. सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या संस्तूयसे जनैः । नारयो लेभिरे पृष्ठं न वक्षः परयोषितः ॥ २४ ॥ श्रुत्वा तुष्टो विक्रमचतुरो गजान् यथासंख्यं वसन-सुगन्धद्रव्य-हेमनाणक-हारादिपूर्णान्- 30 आनाट्य सूरिमभाणीत्-इमे गृह्यन्ताम् । सूरिरूचे-नैतदर्थ्यहम् । पुनर्विक्रमो भणति- मन्महीसारभूतांश्चतुरो देशान् खैरमादत्व । वाचाह-इवमपि नेच्छामि। तर्हि किमिच्छ- सीति । श्रूयताम्-ॐकारे चतुर्दारं जैनप्रासाद शिवपासावादुचं कारय । खयं सपरिच्छदा 1 P राजपुत्राप्रणीः। 2 P राजपुत्रोऽपि। B नाखि 'प्रीतः। 4 BCE द्वारि तिति पारितः। 5 CD राज्ञः। 20 25 - ·२१ मवादिप्रबन्धः। प्रतिष्ठां च तत्र कारयेति । राज्ञा तत्तथैव कृतम् । प्रभावनया सबस्तुष्टः । एवं जैन धर्म योतयन् बादी दक्षिणस्यां पृथ्वीस्थानपुरं बिहरन गतः । तत्रायुरन्तं ज्ञात्वाऽनशनं लात्वा वर्गलोक- मध्यवात्सीत् । तत्रत्यसङ्घन चित्रकूटे सिद्धसेनगच्छं तं वृत्तान्तं ज्ञापयितुं वागग्मी भट्ट एका प्रस्थापितः। स तत्सरिसभायां श्लोकपूर्वार्द्ध पुनः पुनः पठति स्म यथा- ५१. स्फुरन्ति वादिखद्योताः साम्प्रतं दक्षिणापथे । पुनः पुनः पाठे सिद्धसारखतया सिद्धसेनभगिन्योक्तम्- नूनमस्तंगतो वादी सिद्धसेनो दिवाकरः ॥ २५ ॥ पश्चाभट्टेन प्रपश्योक्तम् । ततः शोको विहितो विसृष्टश्च । ॥ इति वृद्धवादि-सिद्धसेनयोः प्रबन्धः ॥६॥ 10 ७. अथ श्रीमल्लवादिप्रबन्धः। ६२८) श्रीइन्द्रभूतिमानम्य प्रभावकशिरोमणेः । श्रीमल्लवादिसूरीन्दोश्चरितं कीर्त्यते मया ॥१॥ खेटाभिधं महास्थानमस्ति गूर्जरमण्डले । देवादित्याहूयस्तत्र विप्रोऽभूद्वेदपारगः॥२॥ सुभगाख्या सुता तस्य विधवा बालकालतः । कस्मादपि गुरोर्मन सौरं सा प्राप भक्तिभाव ॥३॥ आकृष्टस्तेन मन्त्रेण भास्करस्तामुपागमत् । तदोगलाभादापन्नसत्त्वा सा न चिरादभूत् ॥ ४ ॥15 वैक्रियेभ्यः सुरानेभ्यो गर्भो यद्यपि नोद्भवेत् । तदानीं त्वौदारिकाङ्गधातुयोगात्तु सम्भवी ॥५॥ आपाण्डुगण्डफलकां ग्लानाङ्गी वीक्ष्य तां पिता।बभाषे किमिदं वत्से ! निन्धमाचरितं स्वया?॥६॥ सा माह म पितर्नेयं प्रमादविकृतिर्मम । मनाकृष्टागतोष्णांशुन्यासः पुनरयं बलात् ॥७॥ इत्युक्तोऽपि विषण्णात्मा देवादित्यः कुकर्मणा । तां पुत्रीं प्रेषयामास सभृत्यां वलभी पुरीम् ॥८॥ कालेन तत्र साऽसूत पुत्रं पुत्री च सुद्युतम् । तत्रैवोवास सुचिरं जनकार्पितजीविका ॥९॥ क्रमेण वधाते तो पुत्री बालार्कतेजसौ । यावदष्टौ व्यतिक्रान्ता वत्सराः क्षणवत्तयोः ॥१०॥ तावदध्यापकस्यान्ते पठितुं तो निवेशितौ । कलहेऽभ निष्पितकमूधिरे लेखशालिकाः ॥११॥ तद्विरा विद्यमानोभः पप्रच्छ जननी निजाम्। किंमातर्नास्ति मे तातो येन लोकोक्तिरीहशी ॥१२॥ माता जगाद नोवेनि किं पीडयसि पृच्छया। ततः खिन्नःस सत्त्वात्यो मर्नुमैच्छद्विषादिभिः॥१३॥ साक्षावागत्य तं भानुरूचेऽहं वत्स! ते पिता । पराभवकरो यस्ते तस्याहं प्राणहारकः ॥ १४ ॥25 इत्युक्त्वा कर्करं सूक्ष्ममेकं तस्य समार्पयत्। ताज्योऽनेन त्वया द्वेषी सयोमर्तेति चादिशत्॥१५॥ तेन कर्करशोण वालः स बलवत्तरः । विन्नुवन्तं विब्रुवन्तमवधील्लेखशालिकम् ॥ १६ ॥ बलभीपुरभूपेन श्रुतो बालवधः स तु । कुपितस्तं शिशुं सद्यो जनैः खान्तिकमानयत् ॥१७॥ उक्तब-रे! कथं हंसि दशंस!शिशुकानमून् ।वाला प्रत्याह-न परं बालान्हन्मि नृपानपि ॥१८॥ इत्थं वदन् महीपालमहन् कर्करकेण तम् । मृतस्य तस्य साम्रज्ये स राजाऽजनि विक्रमी ॥१९॥ 30 20 1 AC प्रबन्धी। 2 PD तेन। 3 BC सहा। 4 B शालकम् ।

·२२ प्रवन्धकोशे ६२९) शिलादित्य इति रूपातः सुराष्ट्राराष्ट्रभास्करः । लेभे सूर्याबरं वाहं परचक्रोपमईकम् ॥२०॥ निजां खसारं स दवा भृगुक्षेत्रमहीमुजे । असूत सा सुतं दिव्यतेजसं दिव्यलक्षणम् ॥ २१ ॥ शत्रुञ्जये गिरौ चैत्योद्धारमारचयच सः। श्रेणिकादिश्रावकाणां श्रेणावात्मानमानयत् ॥ २२ ॥ 5 कदाचिवागतास्तत्र बौद्धास्तर्कमदोबुराः । ते शिलादित्यमगवन्-सन्ति श्वेताम्बरा इमे ॥ २३ ॥ वादे जयन्ति यद्यमांस्तदैते सन्तु नीति । वयं यदि जयामोऽस्तदा गन्तव्यमेतकैः ॥ २४ ॥ देवयोगाजितं बौद्धः सर्वे श्वेतम्बराः पुनः । विदेशमाशिश्रियिरे पुनः कालबलार्थिनः ॥ २५ ॥ शिलादित्यपो बौद्धान् प्रपूजयति भक्तितः । शत्रुञ्जये च ऋषभस्तैर्बुद्धीकृत्य पूजितः ॥ २६ ॥ इतश्च सा शिलादित्यभगिनी भर्तृमृत्युतः । 10 विरक्ता व्रतमादत्त सुस्थिताचार्यसन्निधौ ॥ २७ ॥ अष्टवर्ष निजं बालमपि व्रतमजिग्रहत् । सामाचारीमपि प्राज्ञं किञ्चित्किश्चिदजिज्ञपत् ॥ २८ ॥ एकदा मातरं साध्वीं सोऽपृच्छदभिमानवान् । अल्पः कथं नः सोऽयं प्रागप्यल्पोऽभवत्कथम् ॥ २९ ॥ साऽप्युदश्रुरभाषिष्ट-वत्स! किं वच्मि पापिनी । श्रीश्वेताम्बरसङ्घोऽभूदु भूयानपि पुरे पुरे ॥३०॥ 15 ताहक्मभावनावीरसूरीन्द्राभावतः परैः । खसात्कृतः शिलादित्यो भूपालो मातुलस्तव ॥ ३१ ॥ तीर्थ शत्रुञ्जयाहं यद्विदितं मोक्षकारणम् । श्वेताम्बराभावतस्तद्वौद्धैर्भूतैरिवाश्रितम् ॥ ३२ ॥ विदेशवासिनः श्वेताम्बराः खण्डितडम्बराः। क्षिपन्ति निहतौजस्काः कालं कचन केचन ॥३३॥ इति श्रुत्वाकुपद्वालस्तथागतभटान् प्रति । प्रतिज्ञा च चकारोचैः प्राकृडम्भोधरध्वनिः ॥ ३४ ॥ नोन्मूलयामि चेद्वौद्धान् नदीरय इव दुमान् । तदा भवामि सर्वज्ञध्वंसपातकभाजनम् ॥ ३५ ॥ 20 इत्युक्त्वाऽम्बां समापृच्छय बाल कालानलगुतिः। मल्लनामा' गिरिं गत्वा तेपे तीव्रतरं तपः॥३६॥ आसन्नग्रामभक्षेण पारणं च षकार सः। दिनैः कतिपयैस्तच जज्ञौ शासनदेवता ॥ ३७॥ भूत्वा व्योमनि साऽवादीत्-केमिष्टाः १, सोऽपि बालकः । तछुत्वाऽऽख्यत्सानुभवं 'वल्ला' इति खदत्तहक् ॥ ३८॥ षण्मास्यन्ते पुनः सोचे खस्था 'केन सहे त्यथ बालर्षिरप्यभाषिष्ट 'समं घृतगुडैः शुभैः ॥३९॥ 25 अवधारणशक्त्या तं योग्यं शासनदेवता । प्रत्यक्षा न्यगदवत्स! भूयाः परमतापहः ॥४०॥ नयचक्रस्य तर्कस्य पुस्तकं लाहि मानद । वाणी सेत्स्यति ते सम्यक कुतर्कोरगजाङ्गुली ॥४१ ।। भूमौ मुमोष तं तर्कपुस्तकं बालको मुनिः। प्रमादः सुलभस्तत्र वयोलीलाविशेषतः॥४२॥ रुष्टा शासनदेव्यूचे विहिताशातना त्वया । सान्निध्यंते विधाताऽस्मि प्रत्यक्षीभविता न तु ॥४॥ तं लब्ध्वा पुस्तकं मल्लवादी देदीप्यते म सः। शस्त्रं पाशुपतमिव मध्यमः पाण्डुनन्दनः ॥ ४४ ॥ 30 आगेत्य वलभीद्रङ्गं सुराष्ट्राराष्ट्रभूषणम् । शिलादित्यं युगप्रान्तादित्यशुतिरुवाच सः॥ ४५ ॥ 1A राहे। 2CD बाई। 8 A नाति पदमेतत् । 6AP निहिती। ॥ १ 4 A भक्तः। 5 B स्वसारकृत्य । 7A महनाम।

·मल्लवाविप्रबन्ध बौद्ध धा जगजग्धं प्रतिमल्लोऽहमुत्थितः । अप्रमादी मल्लवादी त्वदीयो भगिनीसुतः॥४६॥ शिलादित्यनपोपान्ते बौद्धाचार्येण वाग्मिना । धादिवृन्वारकबके तर्कवर्करमुल्वणम् ॥४७॥ मल्लवादिनि जल्पाके नयचक्रवलोल्बणे । हृदये हारयामास षण्मासान्ते स शाक्यराट् ॥ ४४ ॥ षण्मासान्तनिशायां स खं निशान्तमुपेयिवान् । तर्कपुस्तकमाकृष्य कोशास्किशिववाचयत् ॥४९॥ चिन्ताचक्रहते चित्ते नार्थीस्तान्ध मीश्वरः । बौद्धः स चिन्तयामास प्रातस्तेजोवो मम ॥५०॥ श्वेताम्बरस्फुलिङ्गस्य किश्चिदन्यदहो! महः । निर्वासयिष्यन्तेऽमी हा! बौद्धाः साम्राज्यशालिनः ॥ ५२. धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् । परहस्तगतां भायां मित्रं चापदि संस्थितम् ॥ ५२ ॥ *इति दुःखौघसंघद्यानिवद्रे तस्य हृत्क्षणात् । नृपाहानं समायातं प्रातस्तस्य द्रुतं द्रुतम् ॥५३॥ नोदूघाटयन्ति तच्छिष्या गृहद्वारं वराककाः । मन्दो गुरु य भूपसभामेतेति भाषिणः ॥५४॥ तद्गत्वा तत्र तैरुक्तं श्रुत्वा तन्मल्ल उल्लसन् । अवोचच्च शिलादित्यं मृतोऽसौ शाक्यराट् शुचा ॥ खयं गत्वा शिलादित्यस्तं तथास्थमलोकत । बौद्धान्प्रावासयदेशाद्धिक प्रतिष्ठाच्युतं नरम् ॥५६॥ मल्लवादिनमाचार्य कृत्वा वागीश्वरं गुरुम् । विदेशेभ्यो जैनमुनीन् सर्वानाजूहवनृपः ॥१७॥ शत्रुञ्जये जिनाधीशं भवपचरभञ्जनम् । कृत्वा श्वेताम्बरायत्तं यात्रां प्रावर्तयन्नृपः॥५८॥ ६३१) कालान्तरे तत्र पुरे रङ्को नामाभवद्वणिक् । तस्य कापर्टिको हट्टे न्यासीचके महारसम् ॥ ५९॥ रसेन तेन स्पृष्टस्य लोहस्य तपनीयताम् । स दृष्ट्वा हसदनपरावर्त चकार च ॥६० ॥ पञ्चयित्वा कार्पटिकं रकः सोऽभून्महाधनः। तत्पुञ्या राजपुत्र्याश्च सख्यमासीत्परस्परम् ॥६१॥ हैमी कङ्कतिकामेकां दिव्यरत्नविभूषिताम् । रकपुत्रीकरे दृष्ट्वा याचते म पात्मजा ॥ ६२॥ तां न दत्ते पुना रको राजा तं याचते बलात् । तेनैव मत्सरेणासौ म्लेच्छसैन्यमुपानयत् ॥३३॥ भना पूर्वलभी तेन सञ्जातमसमञ्जसम् । शिलादित्यः क्षयं नीतो वणिजा स्फीतऋद्धिना ॥ ३४ ॥24 ततोऽथाकृष्य वणिजा प्रक्षिप्ताश्च रणे शकाः । तृष्णया ते खयं मनुहंतो व्याधिर्महानयम् ॥६५॥ विक्रमादित्यभूपालात्पश्चर्षित्रिक(५७३)वत्सरे । जातोऽयं बलभीभङ्गो ज्ञानिनः प्रथमं ययुः॥६६॥ खवर्त्मना गतान्यहडिम्बानि विषयान्तरम् । देवताधिष्ठितानां हि चेष्टा सम्भविनी तथा॥३७॥ एतच प्रथमं ज्ञात्वा मल्लवादी महामुनिः । सहितः परिवारेण पञ्चासरपुरीमगात् ॥ ६८॥ नागेन्द्रगच्छसत्केषु धर्मस्थानेष्वभूत्प्रभुः । श्रीस्तम्भनकतीर्थेऽपि सबस्तस्येशतामधात् ॥ ६९ ॥24 श्रीमल्लवादिचरितं जिनशासनीयतेजासमुन्नतिपवित्रमिदं निशम्य । भव्याः ! कवित्ववचनादिविचित्रलब्धिबातैः"प्रभावयत शासनमाहतं भोः ॥७॥ ॥ इति श्रीमल्लवादिचरित्रम् ॥७॥ 11 1 Bअप्रवादी: D मप्रमादो। 2 Pबर्बर। P नयतक। * एषः लोक: B माद” नोपलभ्यते । 4 Bसः 5.P हैमीकहानीका० । 6 A ततोऽप्याकृष्य । 7 ACD रिणे; P भरिणे। 8 C शिकाः। 9 P मत्वा। 10 ACD सम्भाचिनी। 11 B प्रास्या।

·प्रवधकोशे ८. अथ श्रीहरिभद्रसूरिप्रबन्धः । ३३२) श्रीचित्रकूटे हरिभद्रो विप्रचतुर्दशविद्यास्थानज्ञः' । 'दृश्यां पादुका!; पञ्चमदूरीकृत- दर्शनाऽन्यानि पञ्चममाघ इति कृत्वा; उदरे पहा, उदरं विद्यया स्फुटतीति कृत्वा ज़ालं कुदालो निःश्रेणी सह चलन्ति' । यत्पठितमहं न जानामि तस्य शिष्यो भवामीति प्रतिज्ञा । एकपा 5 चतुष्पथासन्नभूमिमघ्रजत् । याकिनी नाम साध्वी तया' ५३. चक्किदुगं हरिपणगं पणगं चक्कीण केसवो चक्की । केसवचक्की केसवदुचक्किकेसी य चक्की य ॥१॥ इति गाथा पेठे। न च तेन बुद्धा । अग्रे गत्वोक्तम्-मातः! खरं चिकचिकापितम् । साव्योक्तम्-नवं लिप्तम् । अहो! अनयाऽहमुत्तरेणापि जित:-इति तां ववन्दे । स्वच्छि- प्योऽस्मि । गाथार्थ ब्रूहि मातः !। सा प्राह म-मम गुरवः सन्ति । हरिभद्रः प्राह क ते! 10[*अत्र सन्ति । ततः केनापि श्रावकेण स] चैत्यं नीतः। जिनदर्शनं तत्प्रथमम् । हर्षः। ५४. वपुरेव तवाचष्टे भगवन् ! वीतरागताम् । नहि कोटरसंस्थेग्मौ तरुर्भवति शाड्वलः ॥२॥ ५५. जं दिठी करुणातरङ्गियफुडा एयस्स सोमं मुहं, आयारो पसमायरो परियरो संतो पसन्ना तणू । तं नृणं जरजम्ममबुहरणो देवाहिदेवो इमो, देवाणं अवराण दीसइ जओ नेयं सरूवं जए ॥ ३ ॥ इत्यादिनवीननमस्काराः। ततो जिनभटाचार्यदर्शनम् । प्रतिपत्तिः। चारित्रम् । सूरिपदवी । 15 आवश्यके चक्की'त्यादि तेनैव विवृतम्। 'कलिकालसर्वज्ञः' इति विरुदम् । रहस्यपुस्तका देवताभ्यो लब्धाः । ते चादरेण जितदिक्पटाचार्याच्छिन्न ८४ मठप्रतिबद्धचउरासीनामकमासादस्तम्भे विविधौषधनिष्पन्ने जलज्वलनायसाध्ये क्षिसाः। ६३३) एकदा भागिनेयौ हंस-परमहंसौ पाठयति प्रभुः। निष्पन्नौ परं बौद्धतीस्तन्मुखेन पिप- ठिषतः । गुरुणा ज्ञानिना' वार्यमाणावपि तत्पार्श्व गतौ । जरतीगृहे उत्तारकः। बौद्धाचार्यान्तिके 20 तद्वेषस्थौ पठतः। कपलिकायां रहस्यानि लिखतः। प्रतिलेखनादिसंस्कारवशाहयालू इव ज्ञात्वा गुरुणाऽचिन्ति-ध्रुवं श्वेताम्बरावेतौ । द्वितीयाहे सोपानश्रेणी खव्याऽहडिम्बमालिलिखे । तदा- सन्नायातौ तौ पादौ न दत्तः। [*यतः, नरकफलमिदं न कुर्वहे श्रीजिनपतिमूर्द्धनि पादयोर्निवे. शम् । ] रेखात्रयाङ्गस्तत्कण्ठश्चके । बुद्धोऽयं जात इति कृत्वा उपरि पादो दत्तः । उपरि चटितौ । गुरुणा दृष्टौ । गुरोः समक्षं निषण्णौ तौ। गुर्वास्यच्छायापरावर्त दृष्ट्वा तत्कैतवं तत्कृतमेव मत्वा 25 जठरपीडामिषेण ततो निरक्रामताम् । कपलिकां लात्वा गतौ। तो चिरान्नायानो । विलोकापितौ न स्तः। राजाग्रे कथितम्-सितपटावुत्कटकपटौ तत्त्वं लात्वा यातः । कपलिकामानायय । पृष्ठे सैन्यमल्पं गतम् । दृष्टिदृष्टिः । द्वावपि सहस्रयोधौ तौ । ताभ्यां निहतं राजसैन्यम् । उधृत्त". नष्टैरुपराजं गत्वा कथितं तत्तेजः । पुनर्बहुसैन्यप्रैषः । दृष्टिमेलापकः । युद्धमेकः करोति । 2 BD इयं पादुकामदूरी। एतदन्तर्गतपाठस्थाने G आदर्श 'स्वविधया तिरस्कृतपंचदर्शनानि बदति । जनेषु विषयोदरं स्फाटयति, भतो मयोदरे पट्टबन्धः क्रियते।' एतादृशः पाठः। 3 ADP चलति । 4 A भूमिमानजन्; B भूमि प्रजन् । + P भूमि बजता गाथामेका पव्यमाना याकिनी नाम साध्वी श्वता । 5 BD नास्ति 'या'। *P पुखक एवैव कोहक- गतः पाठो श्यते, प्रक्षिप्तप्रायोऽयम्। 6P चकीत्यादि दुष्करत्वादावश्यकं तेनैव। 7 P नास्ति। 8 BD पार्द; P पादौ तत्र । * कोष्ठकगतः पाठः AD आदर्श कम्यते; D भाव* पुनः एतदने 'परसटिततरौ बरे विभतो निजचरणौ न तु जैनदेहलन्नौ' एषा अधिका पंक्तिर्विद्यते। 9 B नास्ति 'गुरोः समक्षं। 10 P नाति पदमेतत् । 11 Pउत। 12 P सैन्यमपि । 1B .ज्ञानज्ञः।

·15 हरिभद्रसूरित्रवाया। अपरः कपलिकापाणिनष्टः । हंसत्य शिरदिछत्वा राझे दर्शितं तः । तेनापि गुरवे दत्तम् । गुरु- राह-किमनेन कपलिकामानायय । गता भटा। रात्री चित्रकूटे प्राकारकपाटयोत्तयोस्तदा- सने सुप्तस्य परमहंसस्य शिरशिछत्वा तैस्तत्रार्पितम् । तेषां बौद्धानां तत्सूरेश्च सन्तोषः। प्रातः भीहरिभद्रसूरिभिः शिष्यकबन्धो दृष्टः । कोपः । तैलकटाहा: कारिताः । अग्निना तापितं तेलम् । १४४० बौद्धा होतुं खे आकृष्टाः [*शकुनिकारूपेण पतन्ति]। गुरुभिवृत्तान्तो ज्ञातः 5 [*प्रतियोषाय] साधू प्रहितौ । ताभ्यां गाथा दत्ता:- ५६. गुणसेण-अग्गिसम्मा सीहा-णंदा य तह पिया-पुत्ता । सिहि-जालिणि माइ-सुया, धण-धणसिरिमो य पइ-मजा ॥४॥ ५७. जय-विजया य सहोयर धरणो लच्छी य तह पई भजा । सेण-विसेणा पित्तिय-उत्ता जम्मंमि सत्तमए ॥ ५॥ ५८. गुणचन्द-वाणवंतर-समराइच-गिरिसेण पाणो उ । एगस्स तओ मुक्खोऽणंतो बीयस्स संसारो ॥ ६ ॥ ५९. जह जलइ जलउ लोए कुसत्यपवणाहओ कसायग्गी । तं चुजं जं जिणवयणअमियसित्तो वि पजलइ ॥७॥ 10 बोधः । शान्तिः। १४४० ग्रन्थाः प्रायश्चित्तपदे कृताः । चित्रकूटतलहडिकास्थेन तैलवणिजा प्रतया कारिताः । तत्पथमं याकिनीधर्मसूनुरिति हारिभद्रग्रन्थेष्वन्तेऽभूत् । १४४० पुनर्भवविर- हान्तता । 'गुणसेणअग्गिसम्मा' इत्यादिगाथात्रयमतिबद्धं समरादित्यचरित्रं नव्यं शालं क्षमा- वल्लीबिजं कृतम् । १०० शतक-पञ्चाशत्-षोडशक-अष्टक-पञ्चलिङ्गी-अनेकान्तजयपताका न्याया- वतारवृत्ति-पञ्चवस्तुक-पञ्चसूत्रक-श्रावकमज्ञप्ति-नाणायत्तकप्रभृतीनि हारिभद्राणि । ६३४) अत्रान्तरे श्रीमालपुरे कोऽपि धनी श्रेष्ठी जैनश्चतुर्मासके सपरिकरो देवतायतनं व्रजन् सिद्धाख्यं राजपुत्रं द्यूतकारयुवानं देयकनकपदे निर्दयैतकारैर्गर्तायां निक्षिप्तं कृपया तहेयं दत्वा अमोचयत् । गृहमानीयाभोजयत् । अपाठयत् । सर्वकार्याध्यक्षमकरोत् । पर्यणाययत् । माता प्रागप्यासीत् । पृथग् गृहमण्डनिका । श्रेष्ठिप्रसादाद्धनम् । सिद्धो रात्रावतिकाले एति, लेख्यक- लेखलेखनपरवशत्वात् । श्वश्रू-लुषे अतिनिर्विण्णे अतिजागरणात् । वध्वा श्वश्रूरुक्ता-मातः 130 पुत्रं तथा बोषय, यथा निशि सकाले एति । मात्रा उक्तः सः-वत्स! निशि शीघ्रमेहि । 'य: कालज्ञः स सर्वज्ञा'। सिद्धः प्राह-मातः! येन खामिनाऽहं सर्वखदानेन जीवितव्यदानेन च समुद्भुतस्तदादेशं कथं न कुर्वे । तोष्णीक्येन स्थिता माता । अन्यदाऽऽलोचितं श्वश्रू-लुषाभ्याम्- अस्य चिरादागतस्य निशि बारं नोद्घाटयिष्यावः। द्वितीयरात्रावतिचिराद् द्वारमागतः स कटकं खटखटापयति । ते तु न ब्रूतः । तेन कुद्धेन गदितम्-किमिति द्वारं नोदूघाटयेथे125 ताभ्यां मश्रितपूर्विणीभ्यामुक्तम्-पत्रेदानी द्वाराणि उद्घाटितानि भवन्ति, तत्र ब्रज। तछुत्वा क्रुद्धश्चतुष्पथं गतः। तत्रोद्घाटे हद्दे उपविष्टान् सूरिमन्नस्मरणपरान् श्रीहरिभद्रान्दृष्टवान् । सान्द्रचन्द्रिक नभसि देशना । बोधः । व्रतम् । सर्वविद्यता। दिव्यं कवित्वम् । हंसपरमहंसवद् विशेषतर्काम जिघृक्षुबौद्धान्तिकं जिगमिषुर्गुरुमवादीत्-प्रेषयत बौद्धपार्थे । गुरुभिर्गदितम्- तत्र मागाः । मनापरावर्ती भावी । स ऊषे-युगान्तेऽपि नैवं स्यात् । पुनर्गुरवः मोचुः-तत्र गत:50 परावय॑से चेत् तदा अमहत्तं वेषमत्रागत्यामभ्यं वदीयाः । ऊरीचके । स गतस्तत्र पठितुं *P पुस्खक एवैतद् वाक्यं लभ्यते। 1Cशापितः। 2 A लिP पुषन् गृहेऽस्यात् । माना पियवा समंस गृहमन्डनिका। 4P .धनं बभूव। 5A पारवस्यात् । 6Cरिण। 7 Bखटापवति । 8.P बगहे। 9B ·प्रबन्धकोशे लमः । सुघटितैस्तत्कुतः परावर्तितं मनः । तदीक्षा ललौ । वेषं पातुमुपश्रीहरिभद्रं ययौ । तैरप्यागच्छन् जटितः। [P तैरप्यागच्छन्नावर्जितः वादं कुर्वन्वादेन जितः । बौद्धाचार्यस्य बौद्धवेषं वातुं गतः । तेनापि योधितः। पुनरागत उपश्रीहरिभद्रं श्वेताम्बरवेषं दातुम् । पुनर्वादेन जितः*1] एवं वेषयप्रदानेन एहिरेयाहिराः २१ कृताः। द्वाविंशवेलायां गुरुमिचिन्तितम्- 5मास्य वराकस्य आयुःक्षयेण मिथ्यादृष्टित्वे मृतस्य दीर्घभवभ्रमणं भूयात् । पुराऽपि २१ वारं बार्जितोऽसौ । अधुना वादेनालम् । ललितविस्तराख्या' चैत्यवन्दनावृत्तिः सतर्का कृता। तदा- गमे पुस्तिका पादपीठे मुक्त्वा गुरवो बहिरगुः । तत्पुस्तिकापरामर्शाद्बोधः सम्यक् । ततस्तुष्टो निश्चलमनाः प्राह- ६०. नमोऽस्तु हरिभद्राय तस्मै प्रवरसूरये । मदर्थं निर्मिता येन वृत्तिललितविस्तरा ॥ ८॥ 10 ततो मिथ्यात्वनिर्विण्णेन सिद्धर्षिणा १६ सहस्रा 'उपमितिभवप्रपञ्चा' कथाऽरचि श्रीमाले सिद्धिमण्डपे । सा च सरखत्या साध्याऽशोधि। समये श्रीहरिभद्रसूरयोऽपि सोऽपि अनशनेन सुरलोकमवापन् । ॥ इति श्रीहरिभद्रसूरिप्रबन्धः ॥ ८॥ 15 ९. अथ श्रीबप्पभटिसूरिप्रबन्धः । ६३५) गूर्जरदेशे पाडलापुरनगरे जितशत्रू राजा राज्यं करोति स्म । तत्र श्रीसिद्धसेननामा सूरीश्वरोऽस्ति स्म । स मोढेरपुरे महास्थाने श्रीमहावीरनमस्करणाय गतः।श्रीमहावीरं नत्वा तीर्थो- पवासं कृत्वा रात्रावात्मारामरतो योगनिद्रया स्थितः सन् खमं ददर्श । यथा-केसरिकिशोरको .देवगृहोपरि क्रीडति । स्वमं लब्ध्वाऽजागरीत् । माङ्गल्यस्तवनान्यपाठीत् । प्रातश्चैत्यं गतः। तत्र षड्वार्षिको बाल एको पालांशुमालिसमद्युतिराजगाम । सूरिणा पृष्टः-भो अर्भक! कस्त्वम् ? 20 कुत आगतः । तेनोक्तम्-पश्चालदेशे डूंबाउधीग्रामे पप्पाख्यःक्षत्रियः। तस्य भहिर्नाम सधर्म- चारिणी । तयोः 'सूरपालो नाम पुत्रोऽहम् । मत्तातस्य बहवो भुजबलगर्विताः प्रचुरपरिच्छदा: शत्रवः सन्ति । तान्सर्वान्हन्तुमहं सन्नय चलनासम् । पित्रा निषिद्धः-वत्स ! बालस्त्वम्, नासै कर्मणे प्रगल्भसे । अलमुयोगेन । ततोऽहं क्रुद्धः । किमनेन निरभिमानेन पित्रापि, यः खयमरीन हन्ति मामपि नन्तं निवारयति । अपमानेन मातापितरावनापृच्छयात्र समागतः। 25 सूरिणा चिन्तितम्-अहो दिव्यं रनम् ।। न मानवमात्रोऽयम् । 'तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते।' इति विमृश्य बाल आलेपे-वत्सक! अस्माकं पार्थे तिष्ठ, निजगृहाधिकसुखेन । बालेनोक्तम्- महान्प्रसादः । खस्थानमानीतः । सङ्घो हृष्टस्तद्रूपविलोकनेन । दृष्टयस्तृप्तिं न 'मन्वते । पाठ- यित्वा विलोकितः। एकाहेन श्लोकसहस्रमध्यगीष्ट । गुरवस्तुतुषुः । 'रत्नानि पुण्यप्रचयप्राप्यानि।' धन्या वयम् । तेन बालेनाप्यल्पदिनैर्लक्षण-तर्क-साहित्यादीनि भूयांसि शास्त्राणि पर्यशीलिषत । एषा कोटकगता पंकिः केवळ P पुस्तके श्यतेऽतः प्रक्षिक्षमाया चेपम्। 1P वारान् । 2 P वादे जितो। 3P समजनि। 4 B सिविपिणा। 5P पाटला। 6 B मन्त्र। 7 B सुर० । 8 B मन्यन्ते; P तन्वते।9CTED P ·बप्पभट्टिसूरिप्रबन्धः। ततो गुरवो डूंबाउधीग्राम जग्मुः । पालस्य पितरौ वन्दितुमागतौ । गुरुभिरालापिता-पुत्रा भवन्ति भूयांसोरुपि। किंतः संसारावकरकृमिमिः । अयं तु युवयोः पुत्रो व्रतमीहते । दीयतां नः। गृह्यतां धर्मः। 'नष्टं मृतं सहन्ते हि पितरो निजतनयम् ।' श्लाघ्योऽयं भवं निस्तितीवुः । पितृभ्यामुक्तम्-भगवन् ! अयमेक एव नः कुलतन्तुः । कथं वातुं शक्यते । तावता सविधस्येन सूरपालेन गदितम्-अहं चारित्रं गृहाम्येव । ६१. यतः-सा बुद्धिर्विलयं प्रयातु कुलिशं तत्र श्रुते' पात्यताम् , वल्गन्तः प्रविशन्तु ते हुतभुजि ज्वालाकराले गुणाः । यैः सर्वैः शरदेन्दुकुन्दविशदैः प्रातैरपि प्राप्यते, भूयोऽप्यत्र पुरन्धिरन्ध्रनरककोडाधिवासव्यथा ॥१॥ ततो ज्ञाततनिश्चयाभ्यां तन्मातरपितृभ्यां जल्पितम्-भगवन् ! गृहाण पात्रमेतत् । परं 'पप्प- भहि' इति नामास्य कर्तव्यम् । गुरुभिर्भणितम्-एवमस्तु। कोत्र दोषः। पुण्यवन्तौ युवाम् । ययोरयं लाभः सम्पन्नः । बप्प-भद्दी आपृच्छय सूरपालं गृहीत्वा सिद्धसेनाचार्या मोढेरकं गताः। 10 ६२. शताष्टके वत्सराणां गते विक्रमकालतः । सप्ताधिके राधशुक्लतृतीयादिवसे गुरौ ॥२॥ दीक्षा दत्ता। वप्पभःि' इति नाम विश्ववल्लभं जुघुषे । सङ्घप्रार्थनया तत्र चतुर्मासकं कृतम् । ६३६) अन्यदा बहिर्भूमिं गतस्य बप्पभद्देर्महतीं वृष्टिमतनिष्ट घनः। कापि देवकुले स्थितः सः। तत्र देवकुले महाबुधः कोऽपि पुमान् समागतः। तत्र देवकुले प्रशस्तिकाव्यानि रसाढ्यानि ग- म्भीरार्थानि तेन बप्पभडिपााद्याख्यापितानि । ततः स बप्पभहिना समं वसतिमायातः। गुरु-15 भिराशीभिरभिनन्दितः। आनायं स पृष्टः। ततोऽसौ जगाद-भगवन् ! कन्यकुब्जदेशे गोपाल- गिरिदुर्गनगरे यशोवर्मनृपतेः सुयशादेवीकुक्षिजन्मा नन्दनोऽहम् । यौवने च निरर्गलं धनं लीलया व्ययन् पित्रा कुपितेन शिक्षितः-वत्स! धनार्जकस्य कृच्छ्रमस्थानव्ययी पुत्रो न वेत्ति तातस्य । मितव्ययो भव । ततोऽहं कोपादिहागमम् । गुरुवोऽप्यूचुः-किं ते नाम। तेनापि खटिकया भुवि लिखित्वा दर्शितम्-'आम' इति । महाजनाचारपरंपरेशी 'खनाम नामाददते न साधवः। 20 तस्यौनत्येन गुरवो हृष्टाः । चिन्तितं च तैः-पूर्व श्रीरामसैन्ये दृष्टोऽसौ पाण्मासिक शिशुः। ६३. पीलवृक्षमहाजाल्यां वस्त्रान्दोलकैमास्थितः । अचल[या छायया च पुण्यपुरुषो निर्णीतः ॥ ३ ॥ ततस्तजननी वन्यफलानि विचिन्वानाऽस्माभिर्भणिता-वत्से ! का त्वम् । किं च ते कुलम् । [*सावादीत् निजं कुलम्] अहं राजपुत्री कन्यकुब्जेशयशोवर्मपत्नी सुयशा नाम । अहमस्मिन्सुते गर्भस्थे सति दृढकार्मणवशीकृतधवया कृतप्रमाणयाऽकृत्ययेव क्रूरया सपल्या 25 मिथ्या परपुरुषदोषमारोप्य गृहानिष्कासिता। अभिमानेन श्वशुरकुल-पितृकुले हित्वा भ्रमन्तीह समागता वन्यवृत्त्या जीवामि। बालंच पालयामि । इदं श्रुत्वाऽस्माभिः सा उक्ता-वत्से! अमचैत्यं समागच्छ। खं वत्सं प्रवर्द्धय" । तया तथा कृतम् । सपन्यपि बहुसपत्नीकृतमारणप्रयोगै". मंमार । ततो विशिष्टपुरुषैः कन्यकुब्जेशो यशोवर्मा विज्ञप्त:-देव! सुयशा राज्ञी निर्दोषाऽपि तदा देवेन सपत्नीवचसा निष्कासिता सा प्रत्यानीयते। राज्ञा सा स्वसौधमानायिता सपुत्रा 80 गौरविता । 1Aकृतिभिः। 3 A भुतः। 4 B महाबोधः । 5C यशोधर्म। 6 P सुयशो। 'इक्षि' माति। 8 CP यौवनेन। 9 PC सेम्ये प्रामे। 10 P महाजल्यां। 10 Pमहाजल्यां। 11 P बसदोलक०। 12 BO वा तप।PC भादों एवैषपाठ। 13 PC यकृतः। 14व। 15 PC प्रयोगेण । । 2P नाति।

·अन्यदा विहरन्तो वयं तस्या देशं गताः। तया पूर्वप्रतिपनं मरन्त्या वयं वन्दिताः पूजिताः। अनेन आमनाना तस्सुतेन भाव्यम् । एवं चिरं विभाव्य सूरयस्तमूचुः-वत्स! बस निम्मिन्तो निजेन सुहदा पप्पमहिनामा सममस्मत्सन्निधौ। त्वं गृहाण कलाः । कास्ताः १-लिखितम् १. गणितम् २. गीतम् ३. नृत्यम् ४. पठितम् ५. वायम् ६. व्याकरणम् ७. छन्दो ८. ज्योतिषम् ९. 5 शिक्षा १०. निरुक्तम् ११. कात्यायनम् १२. निघण्टुः १३. पत्रच्छेद्यम् १४. नखच्छेचम् १५. रन- परीक्षा १६. आयुधाभ्यास:१७. गजारोहणम् १८. तुरगारोहणम् १९. तयोः शिक्षा २०. मनवायः २१. यनवादः २२. रसवादः २३. खन्यवादः २४. रसायनम् २५. विज्ञानम् २६. तर्कवादः २७. सिद्धान्तः २८. विषवादः २९. गारुडम् ३०. शाकुनम् ३१. वैद्यकम् ३२. आचार्यविद्या ३३. आगमः ३४. प्रासादलक्षणम् ३५. सामुद्रिकम् ३६. स्मृतिः ३७. पुराणम् ३८. इतिहासः ३९. वेदः ४०. 10 विधिः ४१. विद्यानुवादः ४२. दर्शनसंस्कारः ४३. खेचरीकला ४४. अमरीकला ४५. इन्द्रजालम् ४६. पातालसिद्धिः ४७. धूर्त्तशम्बलम् ४८. गन्धवादः ४९. वृक्षचिकित्सा ५०. कृत्रिममणिकर्म ५१. सर्वकरणी ५२. वश्यकर्म ५३. पणकर्म ५४. चित्रकर्म ५५. काष्ठघटनम् ५६. पाषाणकर्म ५७. लेपकर्म ५८. धर्मकर्म ५९. यन्त्रकरसवती ६०. काव्यम् ६१. अलङ्कारः ६२. हसितम् ६३. संस्कृतम् ६४. प्राकृतम् ६५. पैशाचिकम् ६६. अपभ्रंशम् ६७. कपटम् ६८. देशभाषा ६९. धातुकर्म 15७०. प्रयोगोपायः ७१. केवलीविधिः ७२. एताः सकलाः कलाः शिक्षितवान् । लक्षण-तर्कादि- ग्रन्थान् परिचितवान् । बप्पभट्टिना साकमस्थिमजन्यायेन प्रीतिं बद्धवान् । ६४. यतः-आरंभगुर्वी क्षयिणी क्रमेण हस्खा पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसजनानाम् ॥ ४ ॥ कियत्यपि गते' काले यशोवर्मनृपेणासाध्यव्याधितेन पट्टाभिषेकार्थमामकुमाराकारणाय 20 प्रधानपुरुषाः प्रेषिताः । अनिच्छन्नपि तैस्तत्र नीतः। पितुर्मेलितः । पित्राऽऽलिङ्गितः सवाष्पगद्- गदमुपालब्धश्च- ६५. धिग् वृत्तनृत्तमुचितां शुचितां धिगेतां धिक् कुन्दसुन्दरगुणग्रहणाग्रहित्वम् । चक्रेकसीग्नि तव मौक्तिक ! येन वृद्धिर्वार्द्धर्न तस्य कथमप्युपयुज्यसे यत् ॥५॥ अभिषिक्तः स्वराज्ये । शिक्षितश्च प्रजापालनादौ । एतत्कृत्वा यशोवर्मा अर्हन्तं त्रिधा शुद्ध्या 25 शरणं अयन् यां गतः। आमराजा पितुरौद्धदेहिकं कृतवान् । द्विजादिदीनलोकाय वित्तं दत्तवान् । लक्षद्वितयमश्वानाम्, हस्तिनांरथानांच प्रत्येकं चतुर्दशशती, एका कोटी पदातीनाम्। एवं राज्यश्री श्रीआमस्य न्यायरामस्य । तथापि वप्पभट्टिमित्रं विना पलालपूलमायं मन्यते स्म । ततो मित्रा- नयनाय प्रधानपुरुषानप्रैषीत् । तैस्तत्र गत्वा विज्ञप्तम्-हे श्रीषप्पभट्टे! आमराजः समुत्कण्ठ- याऽऽहयति । आगम्यताम् । बप्पभट्टिना गुरूणां वदनकमलमवलोकितम् । तैः सङ्घानुमत्या 30 गीतार्थयतिभिः समं पप्पभहिमुनिः प्रहितः । आमस्य पुरं गोपालगिरि प्राप । राजा सबलवाहनः संमुखमगात् । प्रवेशमहमकार्षीत् । सौधमानैषीत् । अवोचत च-भगवन् ! अर्द्धराज्यं गृहाण । तेनोक्तम्-अस्माकं निर्ग्रन्थानां सावयेन राज्येन किं कार्यम् । यत:- 1Cआपातगुीं। 2P माति। 80मिकिता। 4 P Maranto ·5 बप्पमद्विसूरिश्रवन्धः । ६६. अनेकयोमिसम्पाताऽनन्तपापाविधायिनी । अभिमानफलैवेयं राज्यश्रीः सा विनश्वरी ॥६॥ ६३७) ततो राज्ञाऽसौ तुङ्गे धवलगृहे स्थापितः । प्रातः सभामागताय वप्पमध्ये वपेण सिंहासनं मण्डापितम् । तेन गदितम्-ऊर्वीपते ! आचार्यपदं विना सिंहासनं न युक्तम् । गुर्वा- शातना भवेत् । ततो राज्ञा बप्पमहिः प्रधानसचिवैः सह गुर्वन्तिके प्रहितः । विज्ञतिका वत्ता यदि मम प्राणैः कार्य तदा प्रसय सयोऽयं महर्षिः सूरिपदे स्थाप्यः । योग्यं सुतं च शिष्यं च नयन्ति गुरवः श्रियम् । स्थापितमात्रश्चात्र शिघ्रं प्रेषणीयः । अन्यथाऽहं न भवामि । मा विलम्ब्यतामिति । अखण्ड- प्रयाणकर्मोढेरकं प्राप्तः । सचिवैः सूरयो विज्ञप्ता:-प्रभो! राजविज्ञप्त्यर्थोऽनुसार्यः । उचितज्ञा हि भवादृशाः। अथ श्रीसिद्धसेनाचार्यैप्पभहिः सूरिपदे स्थापितः। तदङ्गे श्रीः साक्षादिव सामन्ती दृष्टा 110 रहश्च शिक्षा दत्ता-वत्स! तव राजसत्कारो भृशं भावी । ततश्च लक्ष्मीः प्रवस्यति । तत इन्द्रियजयो दुष्करः । त्वं महाब्रह्मचारी भवेः । विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः । अनेन महाव्रतेन महत्तरः स्फुरिष्यसि । ६७. एकादशाधिके तत्र जाते वर्षशताष्टके । विक्रमात्सोऽभवत्सरिः कृष्णचैत्राष्टमीदिने ॥७॥ गुरुणा आमराजसमीपे प्रेषितः । तत्र प्राप्तः । गोपगिरे। प्रासुकवनोदेशे स्थितः। राजा अभ्यागत्य महामहेन तं पुरी प्रावीविशत्। श्रीवप्पभहिरिणा तत्र देशना क्लेशनाशिनी दत्ता- ६८. श्रीरियं प्रायशः पुंसामुपस्कारैककारणम् । तामुपस्कुर्वते ये तु रत्नसूस्तैरसौ रसा ॥ ८॥ आमेन गुरूपदेशादेकोत्तरतिहस्तप्रमाणः प्रासादः कारयामासे गोपगिरौ । अष्टादशभार- प्रमाणं श्रीवर्द्धमानविम्बं तत्र निवेशयांवभूवे । प्रतिष्ठा विधापयांचके । तत्र चैत्ये मूलमण्डप: 20 सपादलक्षेण सौवर्णटङ्ककैर्निष्पन्न इति वृद्धाः प्राहुः । आमः कुजरारूढः सर्वा चैत्यवन्दनाय याति । मिथ्यादृशां दृशौ सैन्धवेनेव पूर्येते सम्यग्दृशां त्वमृतेनेव । एवं प्रभावना । प्रातर्नुपो मौलमनयं खं सिंहासनं सूरये निवेशापयति । तद् दृष्ट्वा विप्रैः कुधा ज्वलितैर्भूपो विज्ञप्त:- देव ! श्वेताम्बरा अमी शूद्राः। एभ्या सिंहासनं किम् । अथास्तां तत् । परं इसीयो भवतु । मुहुर्मुहुस्तैरित्थं विज्ञल्या कवीमानः पार्थिवो मौलसिंहासनं कोशगं कारयित्वाऽन्यल्लघ्वारू-25 रुपत । प्रत्यूषे सूरीन्द्रेण तद् दृष्ट्वा रुष्टेनेव राज्ञोऽने पठितम्- ६९. मर्दय मानमतङ्गजदर्प विनयशरीरविनाशनसर्पम् । क्षीणो दादशवदनोऽपि यस्य न तुल्यो भुवने कोऽपि ॥९॥ इदं श्रुत्वा राज्ञा हीणेम तदा भूयो मूलसिंहासनमनुज्ञातम् । अपराधः क्षमितः । एकवा सपावकोटी हेन्नां दत्ता गुरुभ्यः। तैर्निरीहैः सा जीर्णोद्धारे ऋद्धियुक्तश्रावकपार्थादू व्ययिता। 15 30 1P' नास्ति। 2PC मातो पहि 3C भव। 4P वीराः। 5CD at 6 Bहलपत। 7P एषः। 8P सैन्धवेन। 9 A इसायो (नामा इति टिप्पनी); CPCखीयो। 10 P भवतुन महाद। 11 CP सदा ।

·२८ प्रवन्धकोशे अन्यदा विहरन्तो वयं तस्या देशं गताः। तया पूर्वप्रतिपनं सरत्या वयं वन्दिताः पूजिताः। अनेन आमनाना तत्सुतेन भाव्यम् । एवं चिरं विभाव्य सूरयस्तमूचुः-वत्स! बस निमित्तो निजेन मुहदा पप्पमहिनामा सममस्मत्सन्निधौ । त्वं गृहाण कलाः । कास्ता -लिखितम् १. गणितम् २. गीतम् ३. नृत्यम् ४. पठितम् ५. वाघम् ६. व्याकरणम् ७. छन्दो ८. ज्योतिषम् ९. 5 शिक्षा १०. निरुक्तम् ११. कात्यायनम् १२. निघण्टुः १३. पत्रच्छेद्यम् १४. नखच्छेद्यम् १५. रख- परीक्षा १६. आयुधाभ्यासः १७. गजारोहणम् १८. तुरगारोहणम् १९. तयोः शिक्षा २०. मनवावः २१. यनवादः २२. रसवादः २३. खन्यवादः २४. रसायनम् २५. विज्ञानम् २६. तर्कवादः २७. सिद्धान्तः २८. विषवादः २९. गारुडम् ३०. शाकुनम् ३१. वैद्यकम् ३२. आचार्यविद्या ३३. आगमः ३४. प्रासादलक्षणम् ३५. सामुद्रिकम् ३६. स्मृतिः ३७. पुराणम् ३८. इतिहासः ३९. वेदः ४०. 10 विधिः ४१. विद्यानुवादः ४२. दर्शनसंस्कारः ४३. खेचरीकला ४४. अमरीकला ४५. इन्द्रजालम् ४६. पातालसिद्धिः ४७. धूर्तशम्बलम् ४८. गन्धवादः ४९. वृक्षचिकित्सा ५०. कृत्रिममणिकर्म ५१. सर्वकरणी ५२. वश्यकर्म ५३. पणकर्म ५४. चित्रकर्म ५५. काष्ठघटनम् ५६. पाषाणकर्म ५७. लेपकर्म ५८. चर्मकर्म ५९. यन्त्रकरसवती ६०. काव्यम् ६१. अलङ्कारः ६२. हसितम् ६३. संस्कृतम् ६४. प्राकृतम् ६५. पैशाचिकम् ६६. अपभ्रंशम् ६७. कपटम् ६८. देशभाषा ६९. धातुकर्म 5७०. प्रयोगोपायः ७१. केवलीविधिः ७२. एताः सकलाः कला शिक्षितवान् । लक्षण-तर्कादि- ग्रन्थान् परिचितवान् । बप्पभहिना साकमस्थिमजन्यायेन प्रीति बद्धवान् । ६४. यतः-आरंभगुर्वी क्षयिणी क्रमेण हवा पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसजनानाम् ॥ ४॥ कियत्यपि गते' काले यशोवर्मनृपेणासाध्यव्याधितेन पहाभिषेकार्थमामकुमाराकारणाय प्रधानपुरुषाः प्रेषिताः । अनिच्छन्नपि तैस्तत्र नीतः। पितुर्मेलितः । पित्राऽऽलिङ्गितः सवाष्पगद्- गवमुपालब्धश्च- ६५. धिग् वृत्तनृत्तमुचितां शुचितां धिगेतां धिक् कुन्दसुन्दरगुणग्रहणाग्रहित्वम् । चक्रेकसीग्नि तव मौक्तिक ! येन वृद्धिर्वार्द्धर्न तस्य कथमप्युपयुज्यसे यत् ॥५॥ अभिषिक्तः खराज्ये। शिक्षितश्च प्रजापालनादौ । एतत्कृत्वा यशोवर्मा अर्हन्तं त्रिधा शुद्ध्या 5 शरणं श्रयन् यां गतः । आमराजा पितुरौद्धदेहिकं कृतवान् । रिजादिदीनलोकाय वित्तं दत्तवान् । लक्षद्वितयमश्वानाम्, हस्तिनांरथानांच प्रत्येकं चतुर्दशशती,एका कोटी पदातीनाम्। एवं राज्यश्री श्रीआमस्य न्यायरामस्य । तथापि बप्पमहिमित्रं विना पलालपूलपायं मन्यते स्म । ततो मित्रा- नयनाय प्रधानपुरुषानप्रैषीत् । तैस्तत्र गत्वा विज्ञसम्-हे श्रीबप्पभट्टे ! आमराजः समुत्कण्ठ- यााड्यति । आगम्यताम् । बप्पभाटिना गुरूणां वदनकमलमवलोकितम् । तैः सङ्घानुमत्या 10 गीतार्थयतिभिः समं बप्पमहिमुनिः प्रहितः । आमस्य पुरं गोपालगिरि प्राप । राजा सबलवाहनः संमुखमगात् । प्रवेशमहमकार्षीत् । सौधमानैषीत् । अवोचत ध-भगवन् ! अर्द्धराज्यं गृहाण । तेनोक्तम्-अस्माकं निर्ग्रन्थानां सावयेन राज्येन किं कार्यम् । यता- 1Cमापातगुर्वी। 2 P नाति। 30 मिलितः। 4P त्रिविष।

·बप्पमट्टिसरित्रवन्धः । ६६. अनेकयोनिसम्पाताऽनन्तबाधाविधायिनी । अभिमानफलैवेयं राज्यश्रीः सा विनवरी ॥६॥ ६३७) ततो राज्ञाऽसौ तुङ्गे धवलगृहे स्थापितः । प्रातः सभामागताय बप्पमध्ये उपेण सिंहासनं मण्डापितम् । तेन गदितम्-अर्वीपते ! आचार्यपदं विना सिंहासनं न युक्तम् । गुर्वा- शातना भवेत् । ततो राज्ञा वप्पमहिः प्रधानसचिवैः सह गुर्वन्तिके प्रहितः । विज्ञसिकाचे बत्ता-यदि मम प्राणैः कार्य तवा प्रसथ सद्योऽयं महर्षिः सूरिपवे स्थाप्यः। योग्यं सुतं च शिष्यं च नयन्ति गुरवः श्रियम् । स्थापितमात्रश्चात्र शिघ्र प्रेषणीयः । अन्यथाऽहं न भवामि । मा विलम्ब्यतामिति । अखण्ड- प्रयाणकैर्मोढेरकं प्राप्तः । सचिवैः सूरयो विज्ञप्ताः-प्रभो! राजविज्ञस्यर्थोऽनुसार्यः । उचितज्ञा हि भवादृशाः। अथ श्रीसिद्धसेनाचार्यैर्षपहिः सूरिपदे स्थापितः। तदङ्गे श्रीः साक्षादिव सङ्कामन्ती दृष्टा । 10 रहश्च शिक्षा दत्ता-वत्स! तव राजसत्कारो भृशं भावी। ततश्च लक्ष्मीः प्रवस्यति । तत इन्द्रियजयो दुष्करः । त्वं महाब्रह्मचारी भवेः । विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः । अनेन महाव्रतेन महत्तरः स्फुरिष्यसि । ६७. एकादशाधिके तत्र जाते वर्षशताष्टके । विक्रमात्सोऽभवत्सरिः कृष्णचैत्राष्टमीदिने ॥७॥ गुरुणा आमराजसमीपे प्रेषितः । तत्र प्राप्तः । गोपगिरेः प्रासुकवनोदेशे स्थितः। राजा अभ्यागत्य महामहेन तं पुरी प्रावीविशत्। श्रीपप्पभहिरिणा तत्र देशना क्लेशनाशिनी दत्ता- ६८. श्रीरियं प्रायशः पुंसामुपस्कारैककारणम् । तामुपस्कुर्वते ये तु रत्नसूस्तैरसौ रसा ॥ ८॥ आमेन गुरूपदेशादेकोत्तरतिहस्तप्रमाणः प्रासादः कारयामासे गोपगिरौ । अष्टादशभार• प्रमाणं श्रीवर्द्धमानबिम्बं तत्र निवेशयांषभूवे । प्रतिष्ठा विधापयांचके । तत्र चैत्ये मूलमण्डप:26 सपादलक्षेण सौवर्णटङ्ककैर्निष्पन्न इति वृद्धाः प्राहुः । आमः कुञ्जरारूढः सर्वर्या चैत्यवन्दनाय याति । मिथ्यादृशां दृशौ सैन्धवेनेव पूर्येते सम्यग्दृशां त्वमृतेनेव । एवं प्रभावना । प्रातर्नुपो मौलमनयं खं सिंहासनं सूरये निवेशापयति । तद् दृष्ट्वा विप्रैः क्रुधा ज्वलितैर्भूपो विज्ञप्त:- देव ! श्वेताम्बरा अमी शुद्राः। एभ्यः सिंहासनं किम् । अथास्तां तत् । परं इसीयो भवतु । मुहुर्मुहुस्तैरित्थं विज्ञस्या कदर्यमानः पार्थिवो मौलसिंहासनं कोशगं कारयित्वाऽन्यल्लघ्वारू-24 रुपत । प्रत्यूषे सूरीन्द्रेण तद् दृष्ट्वा रुष्टेनेव राज्ञोऽने पठितम्- ६९. मर्दय मानमतङ्गजदर्प विनयशरीरविनाशनसर्पम् । क्षीणो दादशवदनोऽपि यस्य न तुल्यो भुवने कोऽपि ॥९॥ इदं श्रुत्वा राज्ञा हीणेम तदा भूयो मूलसिंहासनमनुज्ञातम् । अपराधः क्षमितः । एकदा सपादकोटी हेनां पत्ता गुरुभ्यः । सैनिरीहै: सा जीर्णोद्धारे ऋद्धियुक्तश्रावकपार्धादू व्ययिता। 18 - 30 1P'माखि। 2 PC प्रातो बप्पमाहिए। 3भव। 4P वीराः। 5CDate 6 Bखपत। 7P पुधाः। 8 P सैन्धवेन। 9 A हसायो (नमयः इति टिप्पनी), CP खीयो। 10 P भवतु म मदद। 11 CP सदा ।

·प्रवन्धकोशे 5 अन्यदा शुद्धान्ते प्रम्लानवदनां वल्लभां दृष्ट्वा प्रमो पुरो गाथाई राजाह- ७०. अअवि सा परितप्पइ कमलमुही अत्तणो पमाएण । समस्येयम् । प्रभुः साह- पढमविबुद्धेण तए जीसे पच्छाइयं अंग ॥१०॥ राजा आत्मसंवादाचमत्कृतः । अन्यथा मियां पदे पदे मन्दं मन्दं सञ्चरन्तीं दृष्ट्वा गाथाद्ध राजा जगाद ७१. बाला चंकंमंती पए पए कीस कुणइ मुहभंग । सूरिराह- नूणं रमणपएसे मेहलिया छिदई' नहपंतिं ॥ ११ ॥ 10 इदं श्रुत्वा राजा मुखं निश्वासहतदर्पणसमं दभ्रे-अमी मदन्तःपुरे कृतविप्लवा इति धिया । तषाचार्यैः क्षणार्द्धनावगतम् । चिन्तितं च-अहो विद्यागुणोऽपि दोषतां गतः।। ७२. जलधेरपि कल्लोलाश्चापलानि कपेरपि । शक्यन्ते यत्नतो रोद्धं न पुनः प्रभुचेतसः ॥ १२ ॥ रात्रौ सूरिः संघमप्यनाच्छय राजद्वारकपाटसम्पुटतटे काव्यमेकं लिखित्वा पुराबहिर्ययो। तद्यथा- 15 ७३. यामः स्वस्ति तवास्तु रोहणगिरे ! मत्तः स्थितिप्रच्युता, वर्तिष्यन्त इमे कथं कथमिति स्वप्नेऽपि मैवं कृथाः । श्रीमंस्ते मणयो वयं यदि भवलब्धप्रतिष्ठास्तदा, ते शृङ्गारपरायणाः क्षितिभुजो मौलौ करिष्यन्ति नः ॥१३॥ ७४. [*अस्मान् विचित्रवपुषश्विरपृष्ठलनान् किं वा विमुञ्चसि विभो ! यदि वा विमुञ्च । हा हन्त ! केकिवर ! हानिरियं तवैव भूपालमूर्द्धनि पुनर्भविता स्थितिर्नः ॥ १४ ॥ ७५. *हंस जिहिं गय तिहिं गया महिमण्डणा हवंति । छेहु तांह सरोवरह जं हंसे मुचंति ॥ १५॥] 20६३८) दिनैः कतिपयैर्गोंडदेशान्तर्विहरन् लक्षणावतीनाझ्याः पुरो' बहिरारामे समवात्सीत् । तत्र पुरि धर्मो नाम राजा । स च गुणज्ञः । तस्य सभायां वाक्पतिनामा कविराजोऽस्ति । तेन सूरीणामागमनं लोकादवगतम् । ज्ञापितश्च राजा । राज्ञा प्रवेशमहः कारितः। धर्मध्येऽसौ' सौधोपान्ते गुरुस्तुङ्गगृहे स्थितः' । राजा नित्यं वन्दते । कवयो जिता रञ्जिताश्च । प्रभावना: प्रैघते स्म । यशश्च कुन्दशुभ्रम् । ['राजा प्रोचे- ७६. अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विरहमीरुता । दृष्टेन वाप्यदृष्टेन भवता नाप्यते सुखम् ॥ १६ ॥ निर्बन्धे सूरिराह-आमत्खयमायास्यति तवा वयं यास्यामो नान्यथा-इति प्रतिज्ञाय स्था- पिताः पुण्यलाभं कुर्वन्ति ।] इतश्च यदा बप्पभहिः कृतविहारः प्रातः श्रीआमपार्श्व नायातस्तदा तेन सर्वत्रावलोकितो न लब्धः। राजा जातो विलक्षः। 'यामः स्वस्ति तवास्तु' इत्यादि काव्यं दृष्टम् । अक्षराण्युपल- 30 क्षितानि । ध्रुषं स मां मुक्त्वा कापि गत एवेति निर्णीतम् । अन्यदा बहिर्गतेन राज्ञा "महा- भुजङ्गमो दृष्टः। तं मुखे धृत्वा वाससाऽऽच्छाथ सौधं गतः। कविवृन्दाय समस्यामर्पितवान्- 1 BG सिह PC विह। 2P .मनापु०। * पवत्पद्वयं P पुखके एवोपक्षम्यते, नाम्यत्र । 4 BDP समवासादि। 5 BP माति 'सौ'। 6P स्थापितः। 7 AC नास्ति 'जिवाः'। + P पुखक एवैष कोष्टकगत: पाठः प्राप्यते। 8CP नास्ति। 9 P काम्यानि हानि। 10 P 'महा' नाति । 25 3P नगर्याः ।

·बप्पमहिरिप्रबन्धः। 5 10 15 ७७. शस्त्रं शास्त्रं कृषिर्विद्या अन्यो यो येन जीवति । इति । रिता सर्वैरपि । न तु नृपश्चमचकार, हवयाभिमायाकथनात् । तदा पप्पाहि पाढं स्मृतवान् । सा हृदयसंवादिनी गीस्तत्रैव । अथ स पटहमवीववत् । तत्रेदमघुषत्-यो मम हृद्गता समस्यां पूरयति तस्मै हैमटककलक्षं ददामि । तदा गोपगिरीयो चूतकारः कबिदू गौडदेशं गतः। स बप्पभटिसूरीणामने तत्समस्यापदद्वयं कथितवान् । सूरिणा पश्चाई पेठे- सुगृहीतं च कर्तव्यं कृष्णसर्पमुखं यथा ॥ १७ ॥ इति । स हि भगवान् षड्विकृतित्यागी सिद्धसारखतो गगनगमनशक्त्या विविधतीर्थवन्दन- शक्तियुक्तस्तस्य कियदेतत् । स धूतकारस्तत्पादद्वयं गोपगिरी श्रीआमाय' निवेदितवान् । राजा दध्वान अहो सुघटितत्वमर्थस्य । । तं पप्रच्छ-केन केयं पूरिता समस्या ? । द्यूतकृवाह- लक्षणावत्यां बप्पभहिरिणा ज्ञानभूरिणा' इति । तस्योषितं दानं चक्रे । अन्यदा राजा नगर्या बहिर्ययौ । न्यग्रोधट्ठमाधः पान्थं मृतं ददर्श । शाखायां लम्बमानं करपत्रकमेकं विप्नुषां व्यूह सवन्तं गाथाद्धं च विशिष्टे प्राणि लिखितं खटिकया तदपश्यत् । ७८. तइया मह निग्गमणे पियाइ घोरंसुएहिं जं रुण्णं । तदपि समस्यापादद्वयं राज्ञा कविभ्यः कथितम् । न केनापि सुष्ठु परितम् । राजा चिन्त- यति स्म- ७९. वेश्यानामिव विद्यानां मुखं कैः कैर्न चुम्बितम् । हृदयग्राहिणस्तासां द्वित्राः सन्ति न सन्ति वा ॥ १८ ॥ हृदयग्राही स एव मम मित्रं सूरिवरः । स एव दौरोदरिको नृपेणोपसूरि प्रैषि । सूरिणाक्षि- निमेषमात्रेण पूरिता समस्या- करवत्तयबिंदुअनिवडणेण तं मज्झ संभरियं ॥ १९ ॥ तत्पुन—तकाराच्छ्रुत्वा राज्ञा हृष्टेनोत्कण्ठितेन सूरेराहानाय वाग्मिनः सचिवाः प्रस्थापिताः। उपालम्भसहिता विज्ञप्तिश्च ददे । प्राप्तास्ते तत्र । दृष्टास्तैस्तत्र सूरयः। उपलक्ष्य वन्दिताः। राजविज्ञप्तिर्दत्ता । तत्र लिखितं वाचितं गुरुभि:- न गङ्गां गाङ्गेयं सुयुवतिकपोलस्थलगतं न वा शुक्तिं मुक्तामणिरुरसिजस्पर्शरसिकः । न कोटीरारूढः स्मरति च सवित्री मणिचयस्ततो मन्ये विश्वं स्वसुखनिरतं खेहविरतम् ॥ २० ॥ ८१. छायाकारणि सिरि धरिय पञ्चवि भूमि पडंति । पत्तहं इहु' पत्तत्तणउं तरुअर कांइ करंति ॥ २१ ॥ सचिवा अप्यूचुः-खामिन् ! आमराजो निर्व्याजप्रीतिर्विज्ञापयति-शीघ्रमागम्याऽयं देशो वसन्तावतंसितोचानलीलां लम्भनीयः। भवदागरसलुब्धानामस्माकमितरकविवाग न रोचते । ८२. कथासु ये लन्धरसाः कवीनां ते नानुरज्यन्ति कथान्तरेषु । न अन्धिपर्णप्रणयाश्चरन्ति कस्तूरिकागन्धमृगास्तुणेषु ॥२२॥ तदाकर्ण्य लेखं दत्त्वा सूरिभिः सचिवाः प्रोचिरे-श्रीआमो गीष्पतिसमप्रज्ञ एवं भाषणीय:-30 1CP मामाने। 2 P नास्त्येवत्पदम्। 3 BCP कठिन्याऽपश्यत् । 4 P तेषां। 5 P सिर। 6 BCG पक्षिति। 7 CT P पड; G पहु। 8 AB वाक्यरस.। निग्रन्थि P न गम्धि । 20 ८०. 25 ·११ 10 15 प्रबन्धको अमाकमिति हि प्रतिज्ञाऽऽस्ते धर्मेण राज्ञा सह-खयमामा समेत्य स्वरसमक्षं यदाऽमाना- कारयते किल, तदा तत्र यामो नान्यथा इति । प्रतिज्ञालोपच नोचितः सत्यवादिनां प्रतिष्ठा- पताम् । ततो मत्रिण उपकन्यकुब्जेशमाजग्मुः । सूरीणां तदुक्तमुक्तं लेखश्चादर्शि । तत्र लिखितं यथा- ८३. अस्माभिर्यदि वः कार्य तदा धर्मस्य भूपतेः । सभायां छन्नमागम्य स्वयमापृच्छयतां द्रुतम् ॥ २३ ॥ ८४. विंझण विणावि गया नरिंदभवणेसु हुँति गारविया । विंझो न होइ वंझो गएहि बहुएहि वि गएहि ॥ २४ ॥ ८५. माणसरहिएहिं सुहाई जह न लभंति रायहंसेहिं । तह तस्स वि तेहिं विणा तीरुच्छंगा न सोहंति ॥ २५ ॥ ८६. परिसेसियहंसउलं पि माणसं माणसं न संदेहो । अन्नत्थ वि जत्थ गया हंसा वि बया न भण्णंति ॥ २६ ॥ ८७. हंसा जहिँ गय तर्हि जि गया महिमंडणा हवंति । छेहउ तांह महासरहं जे हंसेहिं मुञ्चति ॥ २७ ॥ ८८. मलऔं सचंदणु चिय नइमुहहीरंतचंदणदुमोहो । पन्भलु पि हु मलयाओं चंदणं जायइ महग्धं ॥ २८॥ ८९. अग्घायंति महुअरा विमुक्तकमलायरा वि मयरंदं । कमलायरो वि दिह्रो सुओ वि किं महुअरविहीणो ॥ २९ ॥ ९०. इक्केण कुत्युहेणं विणावि रयणायरु चिय समुद्दो । कुत्युहरयणं पि उरे जस्स ठिओं सोवि हु महग्धो ॥ ३० ॥ ९१. पई मुक्काण वि तरुवर फिट्टइ पत्तत्तणं न पत्ताणं । तुह पुणु च्छाया जइ होइ कह वि ता तेहिं पत्तेहिं ॥ ३१ ॥ ९२. जे के वि पहू महिमंडलंमि ते उच्छुदंडसारिच्छा । सरसा जडाण मज्झे विरसा पत्तेसु दीसंति ॥ ३२ ॥ ९३. संपइ पहुणो पहुणो पहुत्तणं किं चिरंतणपणं । दोसगुणा गुणदोसा एहिं कया नहु कया तेहिं ॥ ३३ ॥ एतद्वाचयित्वा सोत्कण्ठं नृपः सारकतिपयपुरुषवृतोऽचालीत् । गोदावरीतीरग्राममेकमगमत् । तत्र खण्डदेवकुले वासमकार्षीत् । देवकुलाधिष्ठात्री व्यन्तरी सौभाग्यमोहिता गङ्गेव भरतं तं भेजे । प्रभाते करभमारुह्य तां देवीमापुच्छ्य प्रभुपादान्तं प्राप । गाथाई पपाठ- ९४. अअवि सा सुमरिजइ को नेहो होइ एगराईए । सूरीन्द्रः प्राह- गोलानईय तीरे सुन्नउले जंसि वीसमिओ ॥ ३४ ॥ इति । अन्योऽन्यं गाढमालिलिङ्गतुरुभौ । तत आम आह स्म- ९५. अब मे सफला प्रीतिरद्य मे सफला रतिः । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् ॥ ३५ ॥ रात्रौ इष्टगोष्ठी ववृते मधुमधुरा । ततः प्रभाते सूरिधर्मपास्थानमगमत् । आमनृपोऽपि 25 प्रधानैः खैः पुरुषैः सह स्थगीधरो भूत्वाऽऽगच्छत् । [ आम आवउ' इति ब्रुवाणैः] सूरिभिर्ध- यि आमस्य विशिष्टपुरुषा दर्शिताः । एते आमनृपनराः किलास्मानाहातुमायाताः-इति । धर्मेण राज्ञा पृष्टं विशिष्टजनपार्चे-भो आमप्रधाननराः! स भवतां खामी कीशरूपः । तैर्निगदितम्-याहगयं स्थगीधरस्ताहगस्ति । प्रथमं मातुलिङ्गं करे धारयित्वा आम आनी- तोऽस्ति । सूरिमिः पृष्टम्-भोः स्थगीधर ! तवकरे किमेतत् ।। स्थगीधरीभूतेन श्रीआमेनोक्तम्- 30 'बीजउरा' इति । क्षणार्द्धन वार्तामध्ये सूरिभिः सूक्तमवतारितम्- 1 P मासि। 2 A कम्पकुम्जेशसमीपे। 3 P नाखि। 4 A गोदानईह। 5 AC फलम्। *P पुलक एवैवद्वाप सम्बते। 6A वाताईमध्ये । 20 ·- बप्पभट्टिसरिप्रवन्धः। ९६. तत्ती सीयली मेलावा केहा धण' उत्तावली पिउ' मंदसणेहा ।' विरहिं माणुसु जो मरई' तसु कवणु निहोरा कणि पवित्तडी जणु जाणइ दोरा ॥ ३६ ॥ ['गुरुणा कथितम्-आम आवउ, आम आवउ । धर्मेण राज्ञा तूअरिछोडं दृष्ट्वा पृष्टम्- अहो स्थगीधर! किमिवम् ? । तेनोक्तम्-'तूअर' तवारीत्यर्थः । इत्यादिगोष्ठयां वर्तमानायां शनैः शनैः श्रीआमराजचिद्रूपो मेलापकानिामृत्य पुरावहिः स्थाने स्थाने स्थापितैर्वाहनः । कियतीमपि भूमिमत्यकाम्यत् । तावता सूरीश्वरो विलम्बाय प्रहरद्वयं कामपि कथामचीकथत् । रसावतारः स कोऽपि जातो यो रम्भा-तिलोत्तमाप्रेक्षणीयकेपि दुर्लभः । आमो राजाऽमूल्यं करणं ग्रहणके मुक्त्वा वेश्यागृहे उषित आसीत् । सा तु लक्षणावतीपतेारस्त्री । एकं करण- मामो राजद्वारे मुश्चन्नगात् । अपराहे राज्ञः पार्था पप्पभटिसूरिभिर्मुत्कलापितम्-देव ! गोप- गिरावामपार्श्व यामः, अनुज्ञां दीयताम् । धर्मेण भणितम्-भवतामपि वाणी विघटते । भवद्भि-10 भणितमभूत्-यदा तव दृष्टौ आमः समेत्यास्मानाहयिष्यति तदा यामो नार्वाक । तस्कि विस्मृ- तम् १ । जिह्वे किं वो वे स्तः ? । आचार्या जगदुः-श्रीधर्मदेव! मम प्रतिज्ञा पूर्णा । राजाऽऽह- कथम् ? । सूरिर्वदति-आमो राजाऽत्र स्वयमागतस्तव दृष्टौ । राजाऽऽह-कथं ज्ञायते । सूरि:- यदा भवद्भिः पृष्टं भवतां खामी कीदृशः। विशिष्टैस्तदा भणितम्-स्थगिकाधररूपः। तथा 'बीजउरा' शब्दोऽपि विमृश्यताम् । 'दोरा'शब्दोऽपि यो मयोक्तोऽभूत् । तस्मात्प्रतिज्ञा मे 15 पूर्णा । अत्रान्तरे केनापि राजद्वाराद् आमकङ्कणं धर्मनृपहस्ते दत्तं आमनामाङ्कितम् । द्वितीयं वेश्यया दत्तम् । तद् दृष्ट्वा नष्टसर्वखस्तद्धन इव धर्मः शुशोच-धिग्माम् ! यन्मया शत्रुः खगृह- मायातो नार्चितः, न च साधितः । धर्मेण मुत्कलिताः सूरयः पुरः कापि स्थितेनामेन सह जग्मुः । मार्गे गच्छता आमेन पुलिन्द" एको जलाशयमध्ये जलं छगलवन्मुखेन पिबन्दृष्टः । आमराजेन सूरीणामग्रे एत्योक्तम्- पसु जेम पुलिंदउ पउ पियइ पंथिउ" कवणिण कारणिण । सूरिभिरमाणि- कर बे वि करंबिअ कजलिण मुद्धह अंसु निवारणिण ॥ ३७॥ राज्ञा प्रत्ययार्थ स समाकार्य पृष्टः । तेनोक्तम्-सत्यं सूरिवचः । हस्तौ दर्शितौ । राजा तेन पाक्संवादेन प्रीतः । 'अजवि सा परितप्पई' इत्यादि तदुक्तं सर्व सारखतविलसितमिति निर-25 वैषीत् । शीघशीघ्रं गोपालगिरिं गतः । पताकातोरणमश्चमतिमश्चादिमहास्तत्रासुः । दिवसाः कत्यप्यतिक्रान्ताः। ६३९) ततः श्रीसिद्धसेनसूरयो वार्द्धक्येन पीडिता अनशनं गृहीतुकामाः श्रीबप्पभटिसूरी- णामाकारणाय गीतार्थमुनियुगलं प्रैषिषुः । तद् गुरोर्लेखमदीदृशत् । तत्र लिखितं यथा- ९८. अध्यापितोऽसि पदवीमधिरोपितोऽसि तत्किञ्चनापि कुरु वत्सक ! बप्पभट्टे ! । प्रायोपवेशनरथे विनिवेश्य येन सम्प्रेषयस्समरधाम नितान्तमस्मान् ॥ ३८॥ 20 30 1 BD मलावा। 2 PC धणि उतावली । 3C प्रिय। 4 BD सिणेहा। 5 P विरहि जो मणु सुमरह; D विरहि जइमाणु०॥ 6 BD नहोरा। 7 C किन्न। + P पुस्तकस्थः प्रक्षिप्तः पाठोऽयम् । + P पुस्तकस्थः प्रक्षिप्तः पाठोऽयम् । 8 BDP भाइयति। 9 BP तहम, बन 10 CP भाद” एतत्पदं प्राप्यते नान्यत्र । 11 D पुलीन्द्रः। 12 A पंथिभ। 13 प्रैषिष्ट । ५ प्र. को.

·३४ प्रबन्धकोशे । तद् दृष्ट्वा आमभूपतिमापुच्छ्य मोढेरकपुरं ब्रह्मशान्तिस्थापितवीरजिनमहोत्सवात्यं प्रापुस्ते । गुरुन् ववन्दिरे। गुरवोऽपि तान् बाढमालिङ्गयालापिषुः-वत्स! गाढमुत्कण्ठितमस्माकं हृदयम् । मुखकमलकमपि ते विस्मृतम् । राजानुगमनं तेऽस्माकं दुःखायासीत् । कारय साधनाम् । अनृणो भव । ततोऽन्त्याराधना चतुःशरणगमन-दुष्कृतगर्हा-सुकृतानुमोदना-तीर्थमालावन्दनादिका 5 विधिना विधापिता । गुरवो देवलोकललनानयनत्रिभागपात्रत्वमानक्षुः । शोक उच्छलितः। ततो बप्पमहिः श्रीमद्गोविन्दसूरये श्रीनन्नसूरये च गच्छभारं समर्म्य श्रीआमपार्श्वमगमत् । पूर्ववत्समस्यादिगोष्ठ्यः स्फुरन्ति । ६४०) एकदा सूरिपसभायां चिरं पुस्तकाक्षरदत्तदृक् तस्थौ । तत्रैका नर्तकी नृत्यन्ती आसीत् रूपदासीकृताप्सराः । सूरिदृग्नीलि निवारणाय तस्याः शुकपिच्छनीलवर्णायां नील- 10 कक्षुलिकायां दृशं निवेशयामास । आमस्तद् दृष्ट्वा मनसि पपाठ- ९९. सिद्धंततत्तपारंगयाण जोगीण जोगजुत्ताणं । जइ ताणं पि मयच्छी मणंमि ता तच्चिय पमाणं ॥ ३९ ॥ आमो रात्रौ पुंवेषां तां नर्तकीं सूरिवसतौ प्रैषीत् । तया सूरीणां विश्रामणाऽऽरब्धा । कर- स्पर्शेन ज्ञाता युवतिः सूरिणा । अभिहिता सा-का त्वम् ?, कस्मादिहागता ? । अस्मासु ब्रह्मव- तनिबिडेषु वराकि ! भवत्याः कोऽवकाशः।'वात्याभिन चलति काश्चनाचलः।' तयोक्तम्-भवद्भय 15 उपदेष्टुमागता। १००. राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम् ॥ ४० ॥ इति । किञ्च- १०१. प्रियादर्शनमेवास्तु किमन्यैर्दर्शनान्तरैः । प्राप्यते येन निर्वाणं सरागेणापि चेतसा ॥४१॥ श्रीआमेन प्रेषिताऽहं प्राणवल्लभा भवतां शुश्रूषार्थम् । ततः सूरिशको वदति स्म-अस्माकं 20 ज्ञानदृप्रपातदृष्टद्रष्टव्यानां नैव व्यामोहाय प्रगल्भसे । १०२. मलमूत्रादिपात्रेषु गात्रेषु मृगचक्षुषाम् । रतिं करोति को नाम सुधीर्वक़गृहेष्विव ॥ ४२ ॥ सापि निर्विकारं सूरिवरं निश्चित्य ध्वनचेताः प्रातर्नृपतिसमीपं गता। पृच्छते राज्ञे रात्रीयः सूरिवृत्तान्तः सम्यक् कथितस्तया-पाषाणघटित इव तव गुरुः । नवनीतपिण्डमयः शेषो वराको लोकः । यावन्तः कूटप्रपश्चा हावभाव-कटाक्ष-भुजाक्षेप-चुम्बन नखरदनक्षतादिविलासास्ते सर्वे 25 आजन्मशिक्षितास्तत्र प्रयुक्ताः । पुनस्तिलतुषत्रिभागमात्रमपि मनोऽस्य नाचालीत् । अनुराग बलात्कार-पूत्कार-भीदर्शन-हल्यादानादिविभीषिकाभिरपि नाक्षुभत् । तदेष मन्ये महावज्रमयो न देवकन्याभिर्न विद्याधरीभिर्न नागाङ्गनाभिश्चाल्यते; मानुषीणां तु का कथा । अस्मिन्सूरेद्धर्मस्थैर्ये श्रुते नृपो विस्मयानन्दाभ्यां कदम्बमुकुलस्थूलरोमाञ्चकञ्चकितगात्रः संवृत्तः । दध्यौ च गुरुं ध्यानप्रत्यक्षं कृत्वा- १०३. न्युन्छने यामि वाक्यानां दृशोर्याम्यवतारणे । बलिः क्रियेऽहं सौहार्दहृद्याय हृदयाय ते ॥ ४३ ॥ प्रातर्गुरवः समागुः। राजा हीणो न वदति किश्चित् । सूरिभिर्भणितम्-राजन् ! मा लजिष्टाः। महर्षीणां दूषण-भूषणान्वेषणं राज्ञा कार्य न दोषः। राज्ञोक्तम्-अलमतीतवृत्तान्तचर्चया । एत. दहमुत्तम्भितभुजो ब्रुवे युष्मान्ब्रह्मधनानवलोक्य- 1 A मागतः। 2 A ग्मीलि०। 3 CP तथा। 4 P नास्ति 'पराको'। 5 D नखदन्ताक्षवा० । 30 ·5 बप्पट्टिसूरिप्रबन्धः । १०४. धन्यास्त एव 'धवलायतलोचनानां तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् । क्षामोदरोपरिलसत्रिवलीलतानां दृष्ट्वाऽऽकृति विकृतिमेति मनो न येषाम् ॥४४॥ इत्युक्त्वा दण्डप्रणामेन प्रणनाम श्रीआमः। अन्येयू राजा राजपथेन सश्चरमाणो हालिकप्रियां एरण्डबृहत्पत्रसंवृतस्तनविस्तरां एरण्डप- त्राणि विचिन्वानां गृहपाश्चात्यभागे दृष्ट्वा गाथाद्धं योजितवान्- १०५. वइविवरनिग्गयदलो एरंडो 'साहइ व्व तरुणाणं । तत्तु सूरीणां पुरः समस्यात्वेन समर्पितवान् । सूरय ऊचुः- इत्थ घरे हलियवहू 'इद्दहमित्तत्थणी अत्थि ॥४५॥ राजा विस्मितः-अहो सारं सारखतम् ।। अन्यवा सायं प्रोषितभर्तृकां वासभवनं यान्तीं वक्रग्रीवां दीपकरां ददर्श । गाथाई चोचे- 10 १०६. दिजइ वंकग्गीवाइ दीवओ पहियजायाए । सूर्यग्रे पपाठ । सूरिर्गाथापूर्वार्द्धमुवाच- पियसंभरणपलुटुंतअंसुधारानिवायभीयाए ॥ ४६ ॥ इति सूरिभूपौ सुखेन कालं गमयतो धर्मपरौ । ६ ४१) अन्यदा धर्मनपेण आमनृपस्य पार्श्वे दूतः प्रहित एत्यावोचत्-राजन् ! तव विच-15 क्षणतया धर्मनृपः सन्तुष्टः। पुनः स आह-भवद्भिर्वयं छलिताः। यतो भवद्भ्यो गृहमागतेभ्यो नास्माभिर्महानल्पोऽपि कोऽपि सत्कारः कृतः । अधुना शृणु-अस्मद्राज्ये वर्द्धनकुञ्जरो नाम महावादी बौद्धदर्शनी विदेशादागतोऽस्ति । स वादं जिघृक्षुः। यः कोऽपि वो राज्ये वादी भवति स आनीयताम् । अस्माकं भवद्भिः सह चिरन्तनवैरम् । यः कोऽपि वादी विजयी भविष्यति तत्प्रभुरपरस्य राज्यं ग्रहीष्यति । मम वादिना यदा जितं तदा त्वदीयं राज्यं मया ग्रायम् 120 यदा तव वादिना जितं तदा मदीयं राज्यं त्वया ग्राह्यम् । अयं पणः । वाग्युद्धमेवास्तु । किं मानवकदनेन ? । आमेनोक्तम्-दूत ! त्वया यदुक्तं तद्धर्मेण कथापितमथवा त्वया स्वतुण्ड- कण्डूतिमात्रेणोक्तम् ? । यदि तव प्रभुः सप्ताङ्गं राज्यं वादे जिते समर्पयिष्यति मे इति सत्यम्, तदा वयं वादिनमादायागच्छाम इति । दूतेनोक्तम्-कारणवशाद युधिष्ठिरेणापि द्रोणपर्वण्य- सत्यं भाषितम् ; मत्प्रभुस्तु कारणेऽपि न मिथ्या भाषते । आमेन दूतः प्रैषि । उक्तदिनोपरि 25 बप्पभहि गृहीत्वाऽर्द्धपथे उक्तस्थाने आमोऽगमत् । धर्मभूपतिरपि वर्द्धनकुञ्जरं वादीन्द्र- मादाय तत्राजगाम । परमारवंश्यं नरेन्द्रं महाकविं वाक्पतिनामानं खसेवकं सहादाय समा. ययौं । उचितप्रदेशे आवासान् दापयामास । तौ वादि-प्रतिवादिनौ पक्ष-प्रतिपक्षपरिग्रहेण वाद- मारेभेते । सभ्याः कौतुकाक्षिप्ताः पश्यन्ति । द्वावप्यसामान्यप्रतिभौ ज्ञौ' । वादे षण्मासा गताः । द्वयोः कोऽपि न हारयति न जयति च । आमेन सूरयः प्रोक्ताः सायम्-राजकार्याणांso प्रत्यूहः स्यात्, निर्जीयतामसौ शीघ्रम् । सूरिणा भणितम्-'प्रातर्निग्रहीष्यामि । मा स्म वो भ्रान्तिर्भूयात् । रात्रौ सूरीश्वरेण मन्त्रशत्तया मण्डले हारार्द्धहारमणिकुण्डलमण्डिताङ्गी दिव्याऽ- गरागवसना दिव्यकुसुमपरिमल'वासितभुवनोदरा भगवती भारती साक्षादानीता। चतुर्दशभिः 1A तरलाय०। 2 D साहाइ व्य; B तरुणीणं । 3 A इदीह । 4 CP चिरतः। 5 P कदर्थनेन । 6P विना सर्वत्र 'समानिन्ये'। 7 P'शो' नास्ति। 8 AB प्रभाते 8 AB प्रभाते। 9DOमललुलितभुवः ।

·प्रबन्धकोशे काव्यैः सद्यस्कैर्दिव्यैः स्तुता । देव्योक्तम्-वत्स! केन कारणेन स्मृता । सूरिधीरेण भणितम्- षण्मासा वादे लग्नाः। तथा कुरु यथा वादे निरुत्तरीभवति सः । देव्या गदितम्-वत्स! अह- मनेन प्राक् सप्तभवानाऽऽराधिता। मयाऽत्र भवेऽस्मै अक्षयवचना गुटिका दत्ताऽस्ति । तत्म- भावावक्रिनिधिघनमिव नास्य वचो हीयते । सूरिणोक्तम्-त्वं देवि! किं जैनशासनविरोधिनी, 5 येन मे जयश्रियं न वत्से १ । भारत्यूचे-वत्स! जयोपायं ब्रुवे । त्वया वादारम्भे प्रातः सर्वे पद नशौचं काराप्याः पार्षयाः। गण्डूषं कुर्वतस्तस्य वदनाद गुटिका ममेच्छया पतिष्यति तदा स्वया जेष्यते । एकं तु याचे-मत्स्तुतेश्चतुर्दशकाव्यं कस्याप्यने न प्रकाश्यम् । तत्पठनेन हि मया ध्रुवं ध्रुवं प्रत्यक्षया भाव्यम् । कियतां प्रत्यक्षा भवामि ? । क्लेशेनालम् । एवमुक्त्वा देवी विगु. जसाकारलीलयाऽन्तर्दधे । सूरिभिर्निशि परमाप्तशिष्य एको वाक्पतिराजसमीपं प्रहित्याख्या- 10 पितं यथा-सूरयो वदन्ति-राजन् ! त्वं विद्यानिधिरस्माकं लक्षणावतीपुरीपरिचितचरः। तदाऽ- वादी:-भगवन् ! निरीहा भवन्तः, कां भवद्भ्यो भक्तिं दर्शयामि । तदा वयमवोचाम-अवसरे कामपि भक्ति कारयिष्यामः । भवद्भिर्भणितम्-तथास्तु । इदानीं सोऽवसरोऽत्र समायातः। वाक्पतिना शिष्यः पृष्टः-सूरयः किं मे समादिशन्ति ? । आदिष्टं कुर्वे ध्रुवम् । शिष्यो न्यवेद- यत्-राजन् ! गुरवः आदिशन्ति-प्रातर्धर्मामयोः सदास्थयोः सतोस्त्वया वाच्यं यथा-वदन- 15 शौचं विना भारती न प्रसीदति । तस्माद्वादि-प्रतिवादि-सभ्य-सभेशाः सर्वे शौचं कुर्वन्तु । एता. पति कृते भवता ना सर्वः लेहः कृत एव । वाक्पतिना तदङ्गीकृतम् । शिष्येणोपगुरु गत्वा तत्तत्प्रतिज्ञातं कथितम् । तुष्टाः गुरवः । प्रत्यूषे उदयति भगवति गभस्तिमालिनि लाक्षालिप्त इव प्राचीमुखे राजानौ सभायामगाताम् । वाक्पतिना बदनशौचं सर्वे कारिता, बौद्धवादी- न्द्रोऽपि । तस्य वदनकमलाद्विगलिता गुटिका अपतत् पतद्ग्रहे । बप्पभट्टिशिष्यैः पतद्ग्रहो 20 जनैर्दूरे कारापितः । गुटिका सूरीन्द्रसाबाता । बौद्धो गुटिकाहीनः सूरिणा पार्थेन कर्ण इव दिव्य- शक्तिमुक्तो निःशकं वाक्पृषत्कैर्हतः। निरुत्तरीकृतः। राहुग्रस्तश्चन्द्र इव हिमानीविलुप्तस्तरखण्ड इव निस्तेजतां भेजे । तदा श्रीवप्पभद्देनिर्विवादं वादिकुञ्जरकेसरीति बिरुदं खैः परैश्च दत्तम् । धर्मेण सप्ताङ्गं राज्यं आमाय दत्तम् । लाहीदम् । धर्माद्धि राज्यं लभ्यते । काऽत्र चर्चा । आमेन गृहीतम् । तदा सूरिणा आमः प्रोक्तः-राजन् ! पुना राज्यं धर्माय देहि । महादानमिदम् । शोभते 25 च ते। राजस्थापनाचार्याश्च पारंपर्येण'। 'पूर्व श्रीरामेण वनस्थेनापि सुग्रीव-विभीषणौ राजीकृतौ। त्वमप्यैदयुगीननृपेषु तत्तुल्यः। एतद्वचनसमकालमेव आमेन गाम्भीयौदार्यधाम्ना धर्माय तद्राज्यं प्रत्ययं स परिधापितः। खे मत्ताः करिणः शतं, सहस्रं तुङ्गास्तुरङ्गाः, सहस्रं सवरूथा रथाः, शतं वादित्राणि प्रादायिषत । खं खं स्थानं गताः सर्वे । सूरि-भूपौ यशोधवलितससभुवनौ गोपगिरी श्रीमहावीरमवन्दिषाताम् । तदा सूरिकृतं श्रीवीरस्य स्तवनम्-'शान्तो वेषः शमसु- 30 स्वफला' इत्यादि काव्यैकादशकमयमद्यापि सङ्घ पठ्यते । सङ्घन प्रभुर्ववन्दे, तुष्टुवे च । १०७. रवेरेवोदयः श्लाघ्यः कोऽन्येषामुदयग्रहः । न तमांसि न तेजांसि यस्मिन्नम्युदिते सति ॥४७॥ अन्यदा ख-परसमयसूक्तैः प्रबोध्य राजा प्रभुभिर्मद्यमांसादिसप्तव्यसननियम माहितः । 1 नास्ति P1 2 P नास्ति। P यूवं। 4 P .प्वेवं युगीनः। 5 D प्रत्यापि। 6 Bस धर्मः। 7 DOभ्युदये। 8Pकारितः।

·बप्पमट्टिसूरिप्रवन्धः। सम्यक्त्वमूलैकादशव्रतनिरतश्च श्रावका कृतः। द्वादशं व्रतं त्वतिथिसंविभागाल्यं प्रथमचर- मजिननृपाणां निषिद्धं सिद्धान्ते । ६४२) एकदा लक्षणावत्यां बौद्धो बर्द्धनकुञ्जरो धर्मनुपमाह सगद्गदम्-अहं बप्पमहिना जित- स्तन्मे न दूषणम् । बप्पभहिर्हि भारती नररूपा, प्रज्ञामयः पिण्डा, गीपुत्रः, न च दुनोति। एतत्सु दुनोति यत्तव भृत्येनापि वाक्पतिराजेन सूरिकृतभेदान्मम मुखशौचोपायेन गुटी हारयामाहे । । एतावदभिधाय स तारं तारं रुरोद । स निवारितः क्षमापेन रोदनात् । उक्तश्च-किं क्रियते?, अयं नश्चिरसेवकोऽनेकसमराङ्गणलब्धजयप्रतिष्ठः प्रबन्धकविः पराभवितुं न रोचते । क्षमखेद- मस्यागः। ततो बौद्धो जोषं स्थितः। ६४३) अपरेधुर्यशोधर्मनाना समीपदेशस्थेन बलवता भूपेन लक्षणावतीमेत्य रणे धर्मदपो व्यापादितः। राज्यं जगृहे । वाक्पतिरपि षन्दीकृतः । तेन कारास्थेन 'गौडवध' सज्ञकं प्राकृतं 10 महाकाव्यं रचयित्वा यशोधर्माय राज्ञे दर्शितम् । तेन गुणविशेषविदा ससत्कारं बन्देर्मुक्ता, क्षमितश्च । 'विद्वान् सर्वत्र पूज्यते । ततो वाक्पतिर्बप्पभट्टि समीपं गतः। बयोस्तयोमैत्री पूर्व- मप्यासीत् । तदानीं विशेषतोऽवृधत् । तेन वाक्पतिना महामहविजयाख्यं प्राकृतं महाकाव्यं बद्धम् । आमाय दर्शितम् । आमो हैमटङ्ककलक्षमस्मै व्यशिश्रणत् ।। १०८. कियती पञ्चसहस्री कियती लक्षा च कोटिरपि कीयती । औदार्योन्नतमनसा रत्नवती वसुमती कियती ॥४८॥15 ६४४) अपरेयुः प्रभुःश्रीआमेन पृष्टः-भगवन् ! यूयं तावत्तपसा विद्यया चलोके लब्धपरमरेखाः। किमन्योऽपि कोऽपि काप्यास्ते यो भवत्तुलालेशमवामोति । पप्पमहिरभाणीत्-अवनिपते! मम गुरुवान्धवी गोविन्दाचार्य-नन्नसूरी सर्वैर्गुणैर्मदधिको गूर्जरधरायां मोढेरकपुरे स्तः । गुणोत्कण्ठया- मितसैन्य आमस्तत्र गतः। तदा नन्नसुरियाख्यानेऽवसरायातान् वात्स्यायनोक्तान् कामाङ्गभा- वान् पल्लवयन्नासीत्।राज्ञा श्रुतं तत्सर्वम् । अरुचिरुत्पन्ना-अहो! वयं कामिनोऽपि नैतान भावान् 20 विद्मः । अयं तु वेत्ति सम्यक् । तस्मादयमवश्यं नित्यं योषित्सङ्गी। किमस्य प्रणामेन ?-इत्यकृतन- तिरेवोत्थायाशु गोपगिरिमागात् । चिराद् दृष्टः माप इति रणरणकाक्रान्तवान्ताःप्रभवो वन्दा- पयितुमैयरुः । राजा निरादरो न वन्दते तथा । एवं दिनानि कतिपयानि गतानि । एकदा गुरुभिः पप्रच्छे-राजन् ! यथा पुरा भक्तोऽभूस्तथेदानी भक्तो नासि । किमस्माकं दोषः कोऽपि । राजा माह-सूरिवर! भवादृशा अपि कुपात्रश्लाघां कुर्वते । किमुच्यते । सूरिभिरूचे'-कथम् ? । आम:25 प्राह-यो भवद्भिः खौ गुरुवान्धवौ स्तुतौ । तत्र गत्वा एको नन्नसूरिनामा दृष्टः शृङ्गारकथाव्या- ख्यानलम्पटस्तपोहीनो लोहतरण्डतुल्यो मज्जति मज्जयति च भवाम्बुधौ । तस्मान्न किश्चिदेतत् । सूरयो मसीमलिनवदनाः खवसतिमगुः । तत्रोपविश्य द्वौ साधू मोढेरकपुरं प्रहितौ । तत्पार्धा- तत्र कथापितम्-आमोऽकृतप्रणामो भवत्पाङदागतः । एवमेवं युवां निन्दति । तत्कर्तव्यं पेनासो भवत्खन्येष्वपि श्रमणेषु अवज्ञावान भवति । सर्व तत्रत्यं ज्ञात्वा तौ बावपि गुटिकया 30 वर्ण-खरपरावतं कृत्वा नटवेषधरौ गोपगिरिमीयतुः। श्रीऋषभध्वजचरित्रं नाटकत्वेन वषन्धतुः। नटान् शिक्षयामासतुः। आमराजमवसरं ययाचतुः । राज्ञाऽवसरो दत्तः। मिलिताः सामा. 1 AB राजेन्द्राय। 2 D भो। + पतहटान्तर्गतं कथन ABD भादः नास्ति, CEP आदर्श च लभ्यते। पतिव मि P पुस्तके। 4 BD .मम्पः कोऽपि। 5 D व्याख्यानावस.। 6 P नास्ति। 7 AB रिहो। 8 A भवान्धी 9 A अयुः। 10 BD भवेत् ।

·३८ यदा प्रबन्धकोशे जिकाः तत्तद्रसभावज्ञाः। ताभ्यां नाटकं दर्शयितुमारेभे । भरत-बाहुबलिसमरावसरोऽभिनीयते । व्यूहरचना-शस्त्रझलत्कार-वीरवर्णना-भट्टकोलाहलाश्चोत्थापनघर्घरिका-झणझणत्कारादि नाभ्यां वर्णयितुमारब्धम् , धारारूढश्च रसोऽवातारीत्; तवा श्रीआमस्तटाश्च कालिन्दीप्रवाह- श्यामदीर्घानसीनाकृष्योत्थिता 'हत हत' इति भाषन्ते स्म । अत्रान्तरे ननसूरि-गोविन्दाचार्यों 5 खरूपमुद्रे प्रकाश्याहतुः-राजान् ! भटाः! शृणुत २कथायुद्धमिदम्, न तु साक्षात्। अलं सम्भ्रमेण। इत्युक्ता ललिता विस्मिताश्च ते राजाद्याः संवृत्याकारमस्थुः । तदा गोविन्दाचार्य-नन्नसूरिभ्यां भूपोऽभाणि-किल शृङ्गाराननुभविनो धयमिति सम्यगव्याख्यातुं विद्मः। किन्तु समराज़िर- मपि भवद्वत्प्रविष्टाः स्मः। कुरङ्गा इव शस्त्रे दृष्टेऽपि बिभिमः । आबाल्याद् गृहीतव्रताः पाप- भीरवः, परं भारतीप्रभावप्रभववचनशक्त्या रसान् सर्वान् जीवद्रूपानिव दर्शयामः । राजन् ! 10 मोढेरके यैस्ते वात्स्यायनभावा व्याख्याताः, ते वयं नन्नसूरय इमे च गोविन्दाचार्याः। भवतां तदा मृषा विकल्पः समजनि । राजा सद्यो ललज्जे । तो सूरी क्षमयामास, आनर्च बप्पभदि च । तौ कतिचिदिनानि उपराजं स्थित्वा बप्पभट्टेरनुज्ञया पुनर्मोढेरपुरमगाताम् । गतः समयः कियानपि। ६४५) अन्यदा गाथकवृन्दमागतम् । तन्मध्ये बालिकैका सनालंनीलोत्पललोचना मृगाङ्कमुखी 15 किन्नरखरा विदुषी गायति । तां दृष्ट्वा मदनशरज्वरजर्जरः गलितविवेको गतप्रायशौचधर्मा- भिनिवेशः कन्यकुब्जेशः पद्यद्वयं प्रभुप्रत्यक्षमपाठीत्- १०९. वक्त्रं पूर्णशशी सुधाधरलता दन्ता मणिश्रेणयः, कान्तिः श्रीर्गमनं गजः परिमलस्ते पारिजातद्रुमाः । वाणी कामदुधा कटाक्षलहरी सा कालकूटच्छटा, तल्लिं चन्द्रमुखि ! त्वदर्थममरैरामन्थि दुग्धोदधिः ॥४९॥ ११०. जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णो, दूरे शोभा वपुषि निहिता पङ्कशङ्कां तनोति । विश्वप्रार्थ्यः सकलसुरभिद्रव्यदर्पापहारी, नो जानीमः परिमलगुणः कस्तु कस्तूरिकायाः ॥ ५० ॥ सूरिभिश्चिन्तितम्-अहो! महतामपि किदृग् मतिविपर्यासः । १११. भस्वा काचन भूरिरन्ध्रविगलत्तत्तन्मलक्लेदिनी, सा संस्कारशतैः क्षणार्द्धमधुरां बाह्यामुपैति द्युतिम् । अन्तस्तत्त्वरसोर्मिधौतमतयोऽप्येतां तु कान्ताधिया, श्लिष्यन्ति स्तुवते नमन्ति च पुरः कस्यात्र पूत्कुर्महे ॥५१॥ उत्थिता सभा । विभिर्दिनैर्भूपेन पूर्वहिः सौधं कारितम्', मातङ्गीसहितोऽत्र वत्स्यामीति 25 धिया । तदवगतं श्रीवप्पभट्टिसूरिभिः । ध्यानप्रत्यक्षं हि तेषां जगवृत्तम् । ततो माऽसौ कुकर्मणा नरकं" यासीदिति कृपया तैर्निष्पाद्यमानसौधभारपट्टे निशि खटिकया बोधदानि पद्यानि लिखितानि । यथा- ११२. शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता, किं ब्रूमः शुचितां भवन्त्यशुचयस्त्वत्सङ्गतोऽन्ये यतः । किंवाऽतः परमस्ति ते स्तुतिपदं त्वं जीवितं देहिनां, त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निरोद्धं क्षमः ॥५२॥ ११३. *सदवृत्त सद्गुण महार्घ्य महार्हकान्त कान्ताघनस्तनतटोचितचारुमूर्ते ! । आः पामरीकठिनकण्ठविलग्नभग्न हा हार ! हारितमहो भवता गुणित्वम् ॥ ५३॥ , 20 " 30 5P तद् । 1E शरणरणत्कार। 2 B हन हन । 3 ABD निंदा। 4 P तमाल.। 7 B कस्तूरिकायाम् ।. 8 PC नु। 9 B कारापितम् । 10 BP नास्ति । 11 P नरकमयासी । •BD आदर्श नास्ति पथमिदम् । 6 CP मदनम्वर० । 12 BD क्रियातः।

·३९ बप्पभट्टिसूरिप्रवन्धः। ११४. जीयं जलबिन्दुसमं संपत्तीओं तरंगलोलाओ । सुमिणयसमं व पिम्मं जं जाणसि तं करिासि ॥ ५४॥ ११५. लजिजइ जेण जणे मइलिजइ निअकुलक्कमो जेण । कंठट्ठिए वि जीए तं न कुलीणेहिं कायव्वं ॥ ५५ ॥ प्रातरमूनि पद्यानि स्वयमामो ददर्श । वर्णान् कवित्वगतिं च उपलक्षयामास । अहो गुरूणां मयि कृपा! अहोतमां मम पापाभिमुखता!-इति ललज्जे । दध्यौ च-साङ्कल्पिकमिदं जनङ्गमीस- गमपापं मयाऽऽचरितम् । भारितोऽहं क यामि?, किं करोमि ?, कथं गुरोर्मुखं दर्शयामि ?, किं 5 तपा समाचरामि?, किं तीर्थ सेवे?। ऊर्ध्व मुखं गृहीत्वा गच्छामि?, कूपे पतामि?, शस्त्रेणात्मानं घातयामि ? । अथवा ज्ञातम्-सर्वजनसमक्षं पापमुद्गीर्य काष्ठानि भक्षयामि । एवं टलवलायमा. नोऽनुचरानादिदेश-अग्निं प्रगुणयत । प्रगुणितस्तैरमिः । समागताः श्रीवप्पभट्टिसूरयः । मेलितं चातुर्वर्ण्यम् । उक्तं तदघम् । यावत्सहसा कृशानुं प्रवेक्ष्यति आमस्तावत्सूरिभिर्वाही धृत्वोक्त:- राजन् ! शुद्धोऽसि । मा स्म खियेथाः । त्वया हि सङ्कल्पमात्रेण सत्पापं कृतं न साक्षात् । सङ्क-10 ल्पेनाग्निमपि प्रविष्टोऽसि । चिरं धर्म कुरु । ११६. मनसा मानसं कर्म वचसा वाचिकं तथा । कायेन कायिकं कर्म निस्तरन्ति मनीषिणः ॥५६॥ इति वचनाद्विसृष्टोऽग्निः। जीवितो राजा । तुष्टो लोकः। प्रीतः सूरिः। ६४६) समयान्तरे वाक्पतिराजो मथुरां ययौ। तत्र श्रीपादस्त्रिदण्डी जज्ञे सः। तल्लोकादवगम्य आमः सूरीन् बभाषे-भवद्भिरहमपि श्रावकः कृतः। दिव्या वाणी वः प्रसन्नैव । जानामि 4:15 शक्तिपरमरेखां यदि वाक्पतिमप्याहतदीक्षां ग्राहयथ । आचार्य प्रतिज्ञा चक्रे-तदा विद्या मे प्रमाणं यदि वाक्पति सशिष्यं श्वेताम्बरं कुर्वे । वाक्पतिस्तु कास्ति, इति उच्यताम् । राज्ञोक्तम्- मथुरायां विद्यते । सूरयो मथुरायां गता बहुभिः श्रीआमाप्तनरैः सह । वराहमन्दिराख्ये प्रासादे ध्यानस्थं वाक्पतिं गत्वाऽद्राक्षुः । तत्पृष्ठस्थैः सूरिभिस्तारखरेण आशिर्वादाः पठितुमारब्धाः- ११७. सन्ध्यां याणिपत्य लोकपुरतो बद्धाञ्जलिर्याचसे, धत्से यच्च परां विलज ! शिरसा तच्चापि सोढं मया । श्रीर्जाताऽमृतमन्थनाद्यदि हरेः कस्माद्विषं भक्षितं, मा स्त्रीलम्पट ! मां स्पृशेत्यभिहितो गौर्या हरः पातु वः॥५७॥ ११८. एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः, पार्वत्या विपुले नितम्बफलके शृङ्गारभारालसम् । अन्यदूरविकृष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं, शम्भोभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥ ५८ ॥ ११९. रामो नाम बभूव हुँ तदबला सीतेति हुं तां पितु,-र्वाचा पञ्चवटीवने विचरतस्तस्याहरद्रावणः । निद्रार्थं जननीकथामिति हरेहुंकारिणः शृण्वतः, पूर्वस्मर्तुरवन्तु कोपकुटिला भ्रूभङ्गुरा दृष्टयः ॥ ५९॥ १२०. उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्याः । सद्यस्तत्कायकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना सौरिणा वः शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्बाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥ ६० ॥ एवं बहु पेठे। अथ वाक्पतिर्ध्यानं विसृज्य सम्मुखीभूय सूरीनाह-हे बप्पमहिमिश्राः ! यूयं 80 किमस्मत्पुरतः शृङ्गाररौद्राङ्गं पद्यपाठं कुरुध्वे ? । बप्पभट्टयः प्राहुः-भवन्तः सांख्याः। १२१. सांख्या निरीश्वराः केचित् केचिदीश्वरदेवताः । सर्वेषामपि तेषां स्यात् तत्त्वानां पञ्चविंशतिः ॥ ६१ ॥ 1PC अग्निं। 2 AB आचार्यः। 3P नदी। 4 BD मन्थने यदि। 5 P नास्ति 'स्वात्। 20 25 M ·प्रवन्धकोशे इति ज्ञात्वा भवदभिमतदेवताशिषः पठन्तः स्म । यथारुचि हि श्रोतुः पुरः पठनीयं सम- यः। वाक्पतिराह-यद्यप्येवं तथापि मुमुक्षवो वयमासननिधनं ज्ञात्वा इह परमब्रह्म ध्यातुमा- याताः स्म । बप्पभयो जगदुः-किं तर्हि रुद्रादयो मुक्तिदातारो न भवन्तीति मनुध्वे । वाक्- पतिः प्राह-एवं सम्भाव्यते । पप्पभयो षभाषिरे-तर्हि यो मुक्तिदानक्षमस्तं शृणु । पठामि । इस जिन एव। १२२. मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन ससम्मदेन । पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेषाम् ॥ ६२ ॥ १२३, जं दिही करुणातरंगियपुडा एयस्स सोमं मुहं, आयारो पसमायरो परियरो संतो पसन्ना' तणू । तं मन्ने जरजम्ममजुहरणो देवाहिदेवो जिणों', देवाणं अवराण दीसइ जओ नेयं सरूवं जए ॥ ६३ ॥ 10 इत्यादि बहु पेठे । वाक्पतिः प्राह-स जिनः कास्ते । सूरि:-स्वरूपतो मुक्तौ मूर्तितस्तु जिना- यतने । वाक्पति—ते-प्रभो! दर्शय तम् । प्रभुरपि आमनरेन्द्रकारिते प्रासादे तं निनाय । खयं प्रतिष्ठितवरं श्रीपार्श्वनाथमदीदृशत् । शान्तं कान्तं निरञ्जनं रूपं दृष्ट्वा प्रबुद्धो बभाषे-अयं निर- अनो देव आकारेणैव लक्ष्यते । तदा बप्पभधिसूरिभिर्देव-गुरु-धर्मतत्त्वान्युक्तानि । रञ्जितः सः । मिथ्यात्ववेषमुत्सृज्य जैन ऋषिः श्वेताम्बरोऽभूत् । जिनमवन्दिष्ट, अपाठीच- 15 १२४. मयनाहिंसुरहिएणं इमिणा किं किर' फलं णलाडेणं । इच्छामि अहं जिणवर ! पणामकिणकलसियं काउं॥६॥ १२५. दोवि गिहत्था धडहड वच्चई को किर कस्स वि पत्त भणिजइं । सारंभो सारंभं पुजइ कद्दमु कद्दमेण किमु' सुज्झइ ॥ ६५ ॥ प्रत्यासन्ने आयुषि मथुराचातुर्वर्ण्यस्य आमभूपसचिवलोकस्य च प्रत्यक्षं अष्टादशपापस्था- नानि त्याजितः । नमस्कारं पञ्चपरमेष्ठिमयं श्रावितः । जीवेषु क्षामणां कारितो वाक्पतिः सुखेन 20 त्यक्ततनुर्दिवमगमत् । तत्सर्व प्रधानैरन्यैरपि प्रथमं ज्ञापितो नृपः । पश्चादप्पभहिर्गोपगिरिंगतः। राजाभितुष्टुवे" सूरिशक्रम्- १२६. आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः । कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्मणि कर्मठः ॥ ६६ ॥ ६४७) एकदा राज्ञा सूरिः पृष्टः-किं कारणं येनाहं ज्ञातजैनतत्त्वोऽपि अन्तराऽन्तरा तापसधर्मे रति बनामि ? । सूरिराह-प्रातर्वक्ष्यामः। प्रातरायाताःप्रोचुः-राजन् ! अस्माभिर्भारतीवचसा तव 25 प्राग्भवो ज्ञातः । त्वं कालिञ्चरगिरेस्तीरे शालनामा तपस्वी शालट्ठमाधोभागे झुपवासान्तरित- भोजनस्तपो बहूनि वर्षाण्यतपथाः । स मृत्वा त्वमुत्पन्नः। तस्यातिदीर्घा जटास्तत्रैव लतान्त- रिता अद्यापि सन्ति । तदाकर्ण्य आप्तनरास्तत्र राज्ञा प्रहिताः । तैर्जटा आनीताः । सूरिवाफ- संवादो दृष्टः । भूपतिः सूरीणां पदोविलग्य तस्थौ । परमाहतो बभूव । ६४८) अन्यदा सौधोपरितलस्थेन आमेन कापि गृहे भिक्षार्थं प्रविष्टो मुनिष्टः । तत्र युवति- 30रेका कामार्ता गृहागतं मुनि परब्रह्मैकचित्तं रिरमयिषुः कपाटसम्पुटं ददौ । मुनिर्नेच्छति ताम् । तया मुनये पादतलप्रहारे दीयमाने नूपुरं मुनिवरचरणे प्रविष्टं काकतालीयन्यायादैन्धवर्तकीन्या- याच । राजा तद् दृष्ट्वा सूरये समस्यां ददौ- 2 P इमो। 3 P बभाण । 8 ABD अस्यासमे; P अस्यासने । 9 A 'मथुरा' नास्ति । 10 P राजा तुरस्तुष्टुवे। 11 AB तत्वा । 1A पसंता। 4 AB तथा। 5P मयनाए। 6P कर। 7PC किम 12 P.प्यति। 18 P न्यायेन ।

·10 बप्पमहिरिप्रबन्धः। १२७. कवाडमासज वरंगणाए अन्मथिओ'जुव्वणगव्वियाए । सूरिः पुरा' प्राह- न मन्नियं तेण जिइंदिएण सनेउरो पव्वइअस्स पाओ ॥ ६७ ॥ अन्यदा प्रोषितभर्तृकाया गृहे भिक्षुः कश्चिद् भिक्षार्थी प्रविष्टः। राज्ञा सौधाग्रस्थेन दृष्टः। तया भिक्षोः पारणायानमानीतम् । उपरि काकैर्भक्षितम् । मुनिकस्य दृष्टिस्तस्या नाभौ स्थिता । सस्थास्तु दृष्टिस्तन्मुखकमले । आमः सूरये समस्यामार्पिपत् । यथा- १२८. भिक्खयरो पिच्छइ नाभिमंडलं सावि तस्स मुहकमलं । सूरिराह- दुण्डं पि कवालं चट्ठयं पि काया विलंपन्ति ॥ ६८॥ इति आमः श्रुत्वा चमत्कृतः। अहो सर्वज्ञपुत्रका एते !। ६४९) अन्यदा कोऽपि चित्रकृद् भूपरूपं लिखित्वा उपभूपं गतः। बप्पमहिना श्लाषिता तत्कला । नृपात्तेन टङ्ककलक्षं लेभे। लेप्यमयविम्बचतुष्टयं च कारितम् । एकं मथुरायाम् । एकं मोढेरवसहिकायामणहिलपुरे। एकं गोपगिरौ । एकं सतारकाख्यपुरे। तत्र तत्र प्रतिष्ठाः प्रभावनाच कारिताः। अन्यदपि बहकारि। ६५०) अथ आमगृहे पुत्रो जातःसुलक्षणः।सोत्सवंतस्य दुन्दुकः इति नाम प्रतिष्ठितम्।सोऽपि 15 युवत्वे तैस्तैर्गुणैः पितृवत्पप्रथे । एकदा समुद्रसेनभूपाधिष्ठितं राजगिरिनामदुर्ग आमो रुरोध । अमितं सैन्यं कुहालादिसामग्री भैरवादयो यत्रभेदाः तृप्ताः । प्राकारोऽतिबलेन प्रपातयितुमा- रेभे। नापतत्। आमः खिन्नः। तेन सूरयः पृष्टा:-अयमभ्रंलिहःप्राकारः कदाऽस्माभिग्राहिष्यते। सूरिभिर्वभाषे-तव पुत्रपुत्रो भोजनामाऽमुं प्राकारं दृक्पातमात्रेण पातयिष्यति, अन्यो नैव । आमस्त्यक्तारम्भः प्राकाराद्वहिादशाब्दीमस्थात्। शत्रुदेशमात्मसाचके। दुन्दुकगृहे पुत्रो जातः120 तस्य भोज नाम ददे । स जातमात्रः पर्यकिकान्यस्तो दुर्गद्वाराग्रमानीतः प्रधानैः । तदृकप्र- पातमात्रेण प्राकारः खण्डशो विशीर्णः । समुद्रसेनभूपो धर्मद्वारेण निःसृतः। आमो राजगिरि- मविक्षत् । प्रजामारो न कृतः। अक्रूरा हि जैना राजर्षयः । दयापरास्ते । रात्रौ आमाय राजगि- यधिष्ठात्रा भणितम्-राजन् ! यदि त्वमत्र स्थास्यसि तदा तव लोकं हनिष्यामि । आमः प्रत्यूचे -लोकेन हतेन किं ते फलम् । यदि हनिष्यसि तदा मामेव घातय। एतनिर्भयमामवचः श्रुत्वा 25 तुष्टो व्यन्तर उवाच-प्रीतोऽस्मि ते सत्त्वेन। याचख किञ्चित् । राजोचे-न किमपि न्यूनं मे; केवलं मे मृत्युः, ब्रूहीवम् । व्यन्तर उवाच-षण्मासावशेषे आयुषि खयमेत्य वक्ष्यामि । षण्मासा- वशेषे आयुषि पुनरागतः सः। राज्ञोक्तम्-कियन्मे आयुः । व्यन्तरो वदति-देव! १२९. गङ्गान्तर्मागधे तीर्थे नावाऽवतरतः सतः । मकाराधक्षरग्रामोपकण्ठे मृत्युरस्ति ते ॥ ६९ ॥ षण्मासान्ते इति विद्याः । पानीयानिर्गच्छन्तं धूमं यदा द्रक्ष्यसि तदा मृत्युर्ज्ञातव्यः । साधना 30 चकार्या पारलौकिकी। इति गदित्वा गतो देवजातीयः। राजाप्रातः सूरिपार्श्व गतः। सूरिश्वाच- 1A भन्मद्विभो; P भम्भुस्थियो । 2P 'पुरः' नाति । 3 A भन्मदिने। 4P पतिता। 6 A भर्पितवान् । 6P कल्पिताः। 7P.कान्याते। 8 P महर्षयः राजर्षया । 9 A अधिष्ठाभ्या। प्र. को. १ ·४१ प्रवन्धकोशे राजन् ! यद्यन्तरेण 'तवाऽने कथितं आयुःप्रमाणं तत्तथैव । धर्मपाथेयं गृहीया। तवाकर्ण्य भूपस्तुतोष विसिब्मिये' च, अहो ज्ञानम् ! । अथवा विस्मय एव कः १-सूरस्तेजखी, हादका, गङ्गाम्भः पावनम्, जैना ज्ञानिन इति। दिनद्वये गते सूरिः श्रीआमस्य पुरः प्रसङ्गेन श्रीनेमिनाथस्याशीर्वाद पपाठ । यथा- 5१३०. लावण्यामृतसारसारणिसमा सा भोजसूः स्नेहला, सा लक्ष्मीः स नवोद्गमस्तरुणिमा सा द्वारिका तदलम् । ते गोविन्दशिवासमुद्रविजयप्रायाः प्रियाप्रेरकाः, यो जीवेषु कृपानिधिळधित नोद्वाहं स नेमिः श्रिये ॥ ७० ॥ भूयोऽपि- १३१. मगैः कुटुम्बजम्बाले यैमिथ्याकार्यजर्जरैः । नोजयन्ते नतो नेमिस्ते चेजीवन्ति के मृताः ॥ ७१ ॥ ६५१) तथा रैवतकतीर्थमहिमा सूरिभिर्व्याख्याय पल्लवितः यथा, भूमिमाहत्योत्थाय परिकर 10 षट्दा सरभसं भूपः प्रतिशुश्राव-रैवतके नेमिमवन्दित्वा मया न भोक्तव्यमिति । लोकैनि- षिद्ध:-राजन् ! मा मा, दूरे रैवतको गिरिः, मृदवो भवादृशाः। राजाह-प्रतिज्ञातं मे न चलति। ततः सह सूरिणा आमः [*लक्षमेकं पृष्ठवाहा वृषभाः, करभसहस्र २०, हस्तिशत ७, अश्वलक्ष. मेकं, पदातिलक्षत्रयं, श्राद्धकुटुम्बसहस्र २०] सारसैन्यो रैवतकायाचालीत् । स्तम्भतीर्थ याव- गतः, तावत् क्षुत्तापेन व्याकुलितोऽपि प्राणसन्देहं प्राप्तोऽपि नाहारमग्रहीत् । भीतो लोकः । 15 खिन्नः सूरिः। मनशक्त्या कूष्माण्डी देवीं साक्षादानिनाय । तदने कथयामास-तत्कुरु येन राजा जेमति जीवति च। तदूचनात्कूष्माण्डी विम्बमेकं महच्छिरसा बिभ्रती गगनेन आमसविधं गता, ऊचे च-वत्स! साऽहमम्बिका । तव सत्त्वेन तुष्टा । गगने आगच्छन्तीं मां त्वं साक्षाद- द्राक्षीः । मयेदं रैवतैकदेशभूतादवलोकनाशिखरान्नेमिनाथबिम्बमानीतम् । इदं वन्दख । अस्मि- न्वन्दिते मूलनेमिर्वन्दित एव । कुरु पारणकम् । सूरिभिरपि तत्समर्थितम् । लोकेनापि स्थापि- 20 तम् । तद्विम्यं वन्दित्वा राज्ञा ग्रासग्रहणं चक्रे । अद्यापि तद्विम्बं स्तम्भतीर्थे पूज्यते । उज्जयन्त इति प्रसिद्धं तत्तीर्थम् । हृद्यातोद्यानि ध्वानयनामो विमलगिरौ वृषभध्वजं सोत्सवं वन्दित्वा यावदैवताद्रिं गता, तावता तत्तीर्थ दिगम्बरै रुद्धं श्वेताम्बरसंघः प्रवेष्टुं न लभते। आमेन तज्ज्ञा- तम् । ज्ञात्वोचे-युद्धं कृत्वा निषेद्धृन्हत्वा श्रीनेमि नस्यामि । तावत्तत्र दिगम्बरभक्ता एकादश राजानो मिलिताः । सर्वे युद्धकतानास्तदा बप्पभटिना भणितम्-आमराजेन्द्र ! धर्मकार्ये पापा- 25 रम्भः कथं क्रियते १ । लीलयैव तीर्थमिदमात्मसात्करिष्ये । भवद्भिः स्थिरैः स्थेयम् । एवं भूपं प्रबोध्य बप्पभहिरुपदिगम्बरं 'उपतद्भक्तं भूपं च नरं प्रहित्याषभाणत्-इदं तीर्थ यस्याम्बिका दत्ते तस्य पक्षस्य सत्कमिति मन्यध्वे । तैरुक्तम्-युक्तमेतत् । ततो बप्पमहिना सुराष्ट्रावास्तव्यानां श्वेताम्बरीयाणां दिगम्बरीयाणां च श्रावकाणां शतशः कन्यकाः पञ्चसप्तवार्षिक्यो मेलिताः । मिलिताः सभ्याः।बप्पभटिना अम्बादेवीपात्कथापितम्-यदि सर्वाः श्वेताम्बरश्रावककन्यकाः १३२. उजिंतसेलसिहरे दिक्खा नाणं निसीहिया जस्स । तं धम्मचक्कवट्टि अरिठ्ठनेमि नमसामि ॥ ७२ ॥ इति गाथां पठिष्यन्ति तदा श्वेताम्बरीयं तीर्थ, पक्षान्तरे तु दिगम्बरीयमिति । तत आनीता 30 1P वोऽ। 2 P गृहीयाः। 3A विसिमः । 3A विसिमः। 4 P भोजभूः। * P पुस्तक एवेयं पंक्तिश्यतेऽतः प्रक्षिप्तप्राया मन्तग्या। 5 BD सैन्यैः; P सैन्यानिशदुपवासैः। 6 P तत्र । एतविहान्तर्गतः पाठ: ABD भादर्श न रयते, परं CEP भादर्श उपलभ्यते ।

·! 15 बप्पमहिरिप्रवन्धः। मुग्धवालिकाः।सर्वाभिः श्वेताम्बरपक्षवालिकाभिः पठिता सा गाथा । अपरासु तु नैकयापि । ततो जातं श्वेताम्बरसाद्रवततीर्थम् । अम्बिकया खस्थया पुष्पवृष्टिः श्वेताम्बरेषु कृता । ततो मष्टा दिकपटा महाराष्ट्रादिदक्षिणदेशानगमन् । राज्ञाऽन्यैरपि सर्वसङ्घधिरात्तत्र मिलितर्नेमिर्नेमे। वित्तं ददे । प्रभासे चन्द्रप्रभः प्रणेमे । बन्दिमोक्षः सर्वत्रापि कारितः । आमस्य भुक्तौ गूर्जरा- दिदेशास्तदा तीर्थानां चिरं पूजोपयोगिनो हट्टाधायाः प्रलप्ताः । एवं कार्याणि कृत्वा ससूरिन्पो । गोपगिरि प्राविशत् । संघपूजादिमहास्तत्र नवनवाः । प्राप्तप्राये काले दुन्दुको राज्ये प्रतिष्ठितः। आपृष्टः सः। लोकोऽपि क्षमितः । अनृणो देशः कृतः। सह सूरिणा नावारूढो गङ्गासरित्तीरें तीर्थ मागधं गतः। तत्र जले धूमं दृष्टवान् । तदा सूरीन्द्रमक्षमयत् । संसारमसारं विवन् अनश- नमगृह्णात् । समाधिस्थः श्रीविक्रमकालात् अष्टशतवर्षेषु नवत्यधिकेषु व्यतीतेषु भाद्रपदे शुरूप- अम्यां पञ्च परमेष्ठिनः सरन् राजा दिवमध्यष्ठात् । सूरयस्तत्त्वज्ञा अपि रुरुदुः। चिरमीतिमोहो 10 दुर्जय एव । सेवकास्तु चक्रन्दुः-हा शरणागतरक्षावजकुमार! हा राजस्थापनावाशरथे ! हा अश्वदमननल ! हा सत्यवार युधिष्ठिर! हा हेमदानकर्ण! हा मजाजैनश्रेणिक! हा सूरिसेवास- म्प्रते! हा अनृणीकरणविक्रमादित्य! हा वीरविद्याशातवाहन! अमान् विहाय क गतोऽसि। वर्शयैकदाप्रमभ्यमात्मानम् । मैकाकिनो मुख । एवं विलपन्तस्ते सूरिभिः प्रतियोषिता:-मो भो! सत्यं देवेन पापेन- १३३. आलन्धा कामधेनुः सरसकिशलयश्चन्दनम्वर्णतो हा छिन्नो मन्दारशाखी फलकुसुमभृतः खण्डितः कल्पवृक्षः । दग्धः कर्पूरखण्डो घनहतिदलिता मेघमाणिक्यमाला भन्नः कुम्भः सुधायाः कमलकुवलयैः केलिंहोमः कृतोऽयम् ॥ ७३ ॥ तथापि मा शोचत शोचत । यत:- १३४. पूर्वाधे प्रतिबोध्य पक्कजवनान्युत्सार्य नैशं तमः, कृत्वा चन्द्रमसं प्रकाशरहितं निस्तेजसं तेजसा । मध्याह्ने सरितां जलं प्रविस्तै रापीय दीसैः करैः, सायाह्ने रविरस्तमेति विवशः किं नाम शोच्यं भवेत् ॥७४॥ इति लोकं निःशोकं कृत्वा लोकेन सह सूरिर्गोपगिरिमागात् । सूरिभिर्दुन्दुको राजा आमेन आमशोकेन जात्यमुक्ताफलस्थूलानि अश्रूण्युगिरन् हिमम्लानपनदीनवदनश्चिन्ताचान्तखान्तो बभाषे-राजन् ! कोऽयं महतस्तव पितृशोकः । स हि चतुर्वर्ग संसाध्य कृतकृत्यो बभूव । यशो-25 मयेन देहेन चाचन्द्र जीवन्नेवास्ते । पुण्यलक्ष्मीः कीर्तिलक्ष्मीश्चेति द्वे नरस्योपकारिण्यौ वल्लभे । १३५. पुण्यलक्ष्म्याश्च कीर्तेश्च विचारयत चारुताम् । स्वामिना सह यात्येकापरा तिष्ठति पृष्ठतः ॥ ७५ ॥ अन्योऽप्येवंविधः कोऽपि भवतु । इत्येवंविधाभिर्वाग्भिवुन्दुकराजं सूरिराजो निःशोकमका- पीत् । दुन्दुकः शनैः शनैः परमाहतोऽभूत् । राजकार्याणि अकार्षीत् । त्रिवर्ग स समसेविष्ट । ६५२) एवं वर्तमाने काले, एकदा दुन्दुकचतुष्पये गच्छन् कण्टिका नाम गणिकामुवाररूपां चि-80 दूपां युवजनमृगवागुरां मदनमायामयीमालोकिष्ट । तां शुद्धान्तस्नीमकार्षीत् । तया दुन्दुकस्तथा वशीकृतो यथा यदेव सा वदति तत्सत्यम्; यदेव सा करोति तदेव हितं मनुते । सा तु कार्म- 1A महा। 2A तीर्थे । 3 BP अनत्व। 4A मा मुचः। 5 AB सतां । 6P प्रविशतः। 7 Pमावि 8 Aबीवा 20 ·प्रबन्धकोशे णकारिणी वाक्पटुः सर्व राज्यं असते हिमानीव चित्रम् । भोजमातरं पा नाम अन्या अपि राशीरन्वयवतीविनयवतीलावण्यवतीस्तृणाय मनुते । एकदा कलाकेलिनामा ज्योतिषिको निशि विसृष्टे सेवकलोके दुन्दुकराजं विजनं दृष्ट्वाऽवादीत्-देव ! वयं भवत्सेवकत्वेन सुखिनः ख्याता श्रीशाश्च । यथातथं ब्रूमः-अयं ते भोजनामा तनयो भाग्याधिकस्त्वां हत्वा तव राज्ये निषे- क्ष्यते । यथाहं स्वयं कुर्वीथाः । राजा तदवधार्य वजाहत इव क्षणं मौनी तस्थौ । ज्योतिषिक विससर्ज । सा वार्ता भोजजननीसहचर्या दास्यैकया विपुलस्तम्भान्तरितया श्रुता । भोजमात्रे चोक्ता । सा पुत्रमरणाद्विभाय । राजापि कण्टिकागृहमगात् । सापि राजानं सचिन्तमालोक्या- लापीत्-देव ! अथ कथं म्लानवदनः १ । राजाऽऽह स्म-किं क्रियते, विधिः कुपितः। पुत्रान्मे मृत्युर्ज्ञानिना दृष्टप्रत्ययशतेन कथितः । कण्टिका वदति स्म-का चिन्ता, मारय पुत्रम् । सुत- 10 मपि निर्दलयन्ति राज्यलुब्धाः । सुतो न सुतः । सुतरूपेण शत्रुरेव सः। तद्वचनादुन्दुकः सुतं जिघांसामास । यावता घातयिष्यति तावता भोजमात्रा पाडलीपुरे खभ्रातृणां सूराणां राज्य- श्रीखयंवरमण्डपानां लेहलानां धर्मज्ञानामग्रे प्रच्छन्ननरैलेखेन ज्ञापितम् , यथा-एवमेवं भवतां भागिनेयो विनंक्ष्यति । रुष्टो राजा । आगत्य एनं गृहीत्वा गच्छत । रक्षतां जीववत् । मा माह भवत्सु सत्सु निष्पुत्राऽभूवम्-इति । तेऽप्यागच्छन् , दुन्दुकमनमन् । उत्सवमिषेण भागिनेयं 15 भोजं गृहीत्वा पाटलीपुत्रमगमन् । तत्र तमपीपठन्, अलीललन् । शस्त्राभ्यासमचीकरत् । जीववदमंसत । तत्र तस्य पश्चान्दी दिनैः कतिभिरप्यूनाऽतिकामति स्म । कण्टिका दुन्दुकाने कथयति स्म-देव! पुत्ररूपस्ते शत्रुर्मातृशाले वर्द्धते । नखच्छेचं पशुच्छेचं मा कुरु । अत्रानीय च्छन्नं यमसदनं नय । राजाऽऽह-सत्यमेतत् । ततो दूतमुखेन दुन्दुको भोजं तन्मातुलेभ्योऽया- चीत्।ते भोजं नार्पयन्ति। पुनः पुनः खान दूतान् दुन्दुकः प्रहिणोति । भोजमातुलाः प्राहुः-राजन्! 20 वयं तव भावं विद्मः, नार्पयाम एवैनम्। धर्मपात्रमसौ। अन्योऽपि शरणागतो रक्ष्यःक्षत्रियैः, किं पुनरीहर भगिनीपुत्रः ? । बलात्कारं ब्रूषे चेत्, युद्धाय प्रगुणीभूयागच्छेः । भगिनीपतये चम- त्कारं दर्शयिष्यामः । ततैरागत्योक्तम् । दुन्दुकः कुपितोऽपि तान् हन्तुं न क्षमः । भोजोऽपि तैः पितुर्दुष्टत्वं ज्ञापितः कवचहर उपपितृ नैति । ततो दुन्दुकेन बप्पभटिसूरयः प्रार्थिताः-यूयं गत्वा भोजं सुतमनुनीयानयत मानयत माम्। अनिच्छन्तोऽपि तत्सैनिकैः सह पाटलीपुत्रं चेलः। 25 अर्द्धमार्ग सम्प्राप्तः स्थित्वा विमृष्टं ज्ञानदृष्ट्या-भोजस्तावन्मम वचसा नृपसमीपं नैष्यति । आनीयते वा यथा तथा; तदानीतोऽपि पित्रा हन्यते । वाग्लङ्घने राजाऽपि क्रुद्धो मां हन्ति । तस्मादितो व्याघ्र इतो दुस्तटी इति न्यायः प्राप्तः । समासं च ममायुः, दिवसद्वयमवशिष्यते, तस्मादनशनं शरणम्-इति विमृश्यासन्नस्थयतयो भाषिता:-नन्नसूरि-गोविन्दाचार्यों प्रति हिता भवेत । श्रावकेभ्यो मिथ्यादुष्कृतं ब्रूयात् । परस्परममत्सरतामाद्रियेध्वम् । क्रियां पालयेत । 30 आबालवृद्धान् लालयेत । नो वयं युष्मदीयाः, न यूयमस्मदीयाः । सम्बन्धाः कृत्रिमाः सर्वे । इति शिक्षयित्वाऽनशनस्थाः समतां प्रपन्नाः। १३६. अर्हतस्त्रिजगद्वन्यान् सिद्धान् विध्वस्तबन्धनान् । साधूंश्च जैनधर्म च प्रपद्ये शरणं त्रिधा ॥ ७६ ॥ A B राजा ह.। 5P भगच्छत् । 6P रक्षति । 7P 1 ABD तथातथ। 2 A पुत्रे। 3 P'नरेः' नास्ति मिपुत्रो। 8 AB अलीलपन् । 9 A दुन्दकः। 10 AB मातुरूपाः । एतचिहान्तर्गतः पाठः पतितः P पुस्तके ।

·बप्पाहिरिप्रवन्धः। 5 10 १३७. महाव्रतानि पञ्चैव षष्ठकं रात्रिभोजनम् । विराषितानि यत्तत्र मिथ्यादुष्कृतमस्तु मे ॥ ७७ ॥ इति ब्रुवाणा आसीना अदीनाः कालमकार्षुः । श्रीषप्पभटिसूरीणां श्रीविक्रमादित्यावष्टशत. वर्षेषु गतेषु भाद्रपद शुक्लतृतीयायां रविदिने हस्तः जन्म, पञ्चनवत्यधिकेषु सेषु गतेषु खर्गा- रोहणम् । तदैव मोढेरे नन्नसूरीणामग्रे भारत्योक्तम्-भवद्गुरव ईशानदेवलोकं गताः । तत्र वार्ड शोकः प्रससार। १३८. शास्त्रज्ञाः सुवचखिनो बहुजनस्याधारतामागताः सद्वृत्ताः स्वपरोपकारनिरता दाक्षिण्यरत्नाकराः । सर्वस्याभिमता गुणैः परिवृता भूमण्डनाः सज्जना धातः ! किं न कृतास्त्वया गतधिया कल्पान्तदीर्घायुषः ॥ ७८ ॥ वृद्धस्तु प्रबोधो दत्तः- १३९. हित्वा जीर्णमयं देहं लभते भो पुनर्नवम् । कृतपुण्यस्य मर्त्यस्य मृत्युरेव रसायनम् ॥ ७९ ॥ इति । दुन्दुकेन सूरिभिः सह प्रहिता ये सैनिकास्ते निवृत्य दुन्दुकपाचं गताः । सोऽपि पश्चात्ता- पानलेन दन्दह्यते स्म । भोजेनापि समातुलेन सूरिशिष्याणामन्येषामपि लोकानां मुखादवगतं यथा-सूरय एवं मनुः । तव पार्श्व नाजग्मुः। मा स्मायमस्मदुपरोधसङ्कटे पतितः पितुः पार्श्व गतः सन् मृत इति कृपां दधुः । तदेतदाकर्ण्य भोजस्तथा पीडितो यथा वज्रपातेनापि न पीज्यते । 15 पितुरन्तिकं नागादसौ। ६५३) एकदा मालिकः कोऽपि पूर्वमामराजभृत्यो विदेश भ्रमित्वा' भोजान्तिकमागतः पाटलीपुरे । तेनोक्तम्-देव ! त्वं मत्खामिकुलप्रदीपः । मया विदेशे सद्गुरोर्मुखाद्वियैका लब्धा मातुलिङ्गी नाम, ययाऽभिमनितेन मातुलिङ्गेन हताः करि-हरिमाया अपि बलिनो नियन्ते, मानवानां तु का कथा । देव ! गृहाण ताम् । भोजेन सा तस्मादात्ता। प्रमाणिता; सत्या । 20 मालिको दानमानाभ्यां भोजेन रञ्जितः । मातुलाः सर्वे भोजेन विद्याशक्तिं प्रकाश्य तोषिताः। त ऊचुः-यदि इयं ते शक्तिस्तदा प्राभृतमिषेण मातुलिङ्गानि गृहीत्वाऽस्माभिः सह पितुः समीपं व्रज । पितरं निपात्य राज्यं गृहाण । तद् रुरुचे भोजाय । चलितो बहुमातुलिङ्गशाली सन् । गतः पितुरम् , कथापितं च-तात! त्वं पूज्योऽहं शिशुः । त्वत्तो मरणं वा राज्यं वा सर्व रम्यं मे । राजा सन्तुष्टः । अहो विनीतः सुतः, आयातु-इति विमृश्य आहूतो भोजः। शोधितो 25 मध्यमागतः । एकासनस्थौ कण्टिका-राजानौ पृथक्पृथग मातुलिङ्गन जघान । सम्यगविद्या हि नान्यथा । उपविष्टो दुन्दुकराज्ये भोजः । तन्मातुला अतुलं तोषं दधुः । माता पद्मा प्रससाद । दुन्दुकेन धनहरणेन ग्रासोहालनादिना दूनचरा राजन्यकाः पुनर्जातमात्मानं मेनिरे । महाजनो जिजीव । वर्णाः सर्वे उन्मेदुः। संसारसरोऽम्भोज भोज कमला भेजे । दोबलात्परिच्छदवलाच जगजिगाय। ६५४) अथ कृतज्ञतया मोढेरपुरे नन्नसूरये विज्ञप्तिं दत्त्वा उत्तमनरान् प्रैषीत् । ते गतास्तत्र । विज्ञप्तिर्दर्शिता तैस्तत्र । वाचिता ननसूरि-गोविन्दाचार्यथा-खस्ति श्रीमोढेरे परमगुरुभीनम: सूरि-श्रीगोविन्दसूरिपादान सगच्छान् गोपगिरिदुर्गात् श्रीभोजः परमजैनो विज्ञपयति, यथा-ह 1 P हस्तार्के। 2 P नियत। 3 भानवा । 4 P .शोभी। 80 N ·. प्रबन्धकोशे तावत्मज्ञागङ्गाहिमाद्रयः 'सर्वसमाचारीनारीसौभाग्यवर्द्धनमकरध्वजाः क्षितिपतिसदाकुमुदिनी- श्वेतदीधितयो भारतीधर्मपुत्राः श्रीषप्पभहिसूरयस्त्रिदिवलोकलोचनलेखललितपुण्यलावण्यता. मादधिरे। तत्स्थाने सम्प्रति दीर्घायुषो यूयं स्थ । दृष्टविज्ञप्तिप्रमाणेनात्र पादोऽवधार्यः । तद् दृष्ट्वा भक्तिरहस्यं सूरयःससंघाः सुतरां जहषुः । संघानुमत्या गोविन्दाचार्य मोढेरके मुक्त्वा श्रीननसू- 5रयो गोपगिरि समसरन् । भोजः पादचारेण ससैन्यः सम्मुखमायातः । गुरोः पादोदकं पपौ। उल्लसत्तृष्णो गिरं शुश्राव । स्थानस्थानमिलितजनहृदयसंघहरितहारमौक्तिकधवलितराजपथं पुरं निनाय । सिंहासने निवेशयामास तान् । मङ्गलं चकार । तदाऽऽज्ञामयो बभूव । तद्भक्ताना- स्मवद्ददर्श । तदभक्तान् विषवदीक्षांचके । तदुपदेशाजिनमण्डितां मेदिनीं विदधौ । दुन्दुकस्य ताहर मरणं स्मृत्वा कुपथेषु न रेमे । मथुरा-शत्रुञ्जयादिषु यात्राश्चकार । एकादश व्रतानुचचार । 10 पूर्वराजर्षियशांसि उद्दधार । चिरं राज्यं भेजे। इत्येवं गोपगिरी भोजो धर्म लालयामास उदि- याय च । अन्यैरपि पुण्यपुरुषैरेवं भाव्यम् । ॥ इति श्रीवप्पभहिचरित्रम् ॥९॥ ॥ ग्रन्थानं ६००॥ 15 १०. अथ श्रीहेमसूरिप्रबन्धः । ६५५) पूर्णतल्लगच्छे श्रीदत्तसूरिःप्राज्ञः वागडदेशे वटपद्रं पुरंगतः। तत्र खामी यशोभद्रनामा राणका ऋद्धिमान् । तत्सौधान्तिके उपाश्रयः श्राद्धैवत्तः । रात्रौ उन्मुद्रचन्द्रातपायां राणकेन ऋषयो दृष्टा उपाश्रये निषण्णाः । श्रावकामात्यपार्चे पृष्टम्-के एते। अमात्यः प्रोचे-देव! महा- मुनयोऽमी विषमव्रतधारिणः । राणकस्य श्रद्धा । प्रातर् वन्दितुं गतः । देशना । श्रावकत्वं मुष्टु- सम्पन्नम् । मासकल्पमेकं स्थिताः । परदेशं गता गुरवः । तावता वर्षाकालः । देवपूजादिधर्म- 20 व्यापारसाराण्यहानि गमयति राणः । प्राप्ता शरद् । परिक्षेत्राणि द्रष्टुं गतो राणः । तावता बुण्टानि ज्वालयन्ति भृत्याः। तेषु सर्पिण्येका गर्भभारालसा ज्वालादिभिर्दयमाना तडफडायमाना सिमिसिमायमाना राणेन दृष्टा । दयोत्पन्ना, विरक्तश्च । हा! हा! संसारं, घिर गृहवासं, कस्य कृते पापमिदमाचर्यते । राज्यमपि दुष्पालं मायाजालं नरकफलम् । तस्मात्सर्वसङ्गपरित्यागः कार्य:- इति ध्यायन सौधमयासीत् । निशि श्रावकमनिणमाकार्य रहोऽप्राक्षीत्-मम धर्मगुरवः श्रीदत्त- 15 सूरयः क विहरन्ति । मध्याह-डिण्डुआणके । विसृष्टो मन्त्री शेषपरिच्छदश्च । राणको मिता- श्वपरिवारः सारं हारमेकं सह' गृहीत्वा शीघ्र डिण्डआणकं प्राप्तः । गुरवो दृष्टा वन्दिताः। भव- वैराग्याद्रुदितः । पदोलगित्वा कथितं खपापम् । गुरुभिर्भणितम्-राणक! चारित्रं विना न छुटन्ति पापेभ्यो जीवः । राणकेन न्यगादि-सद्यो दीयतां तर्हि तत् । सूरय ओमित्याहुः । राण- केन डिण्डुआणकीयश्रावकाः समाकारिताः । हारोर्पितः । दिव्यः प्रासादः कार्यतामिति । 30 तथाऽऽचरितं तः। अद्यापि दृश्यते स तत्र । राणकैर्वतमात्तम् । नन्यामेव षड्विकृतिनियमः, एका- न्तरोपवासा यावजीवम् । तस्य राणयशोभद्रस्य गीतार्थत्वात्सूरिपदं जातम् । श्रीयशोभद्रसूरिः 2 A विज्ञप्तिमात्रेणात्र। 3 P गिरिमसरन्। B गिरिमरन् । 4A हरिवः। 5A शुत्वा । 6Pा बभूष। 7 P नाखि। 1E 'सर्व' नाखि।

·ऐमहिमवत्यः। इति नाम । तदीयपट्टे प्रगुन्नसूरिन्थकारः। तत्पदे श्रीगुणसेनसूरिः । श्रीयशोभद्रसूरिपादान- योदशोपवासा रैवते नेमिनाथदृष्टौ कृतानशनाः खर्लोकमैयकः । गुणसेनसूरिपट्टे श्रीदेवचन्द्रसू- रयः 'ठाणावृत्ति-शान्तिनाथचरितादिमहाशास्त्रकरणनियूंढप्रज्ञापागभाराः। ते विहरन्तो धन्धु- कपुरं गूर्जरधरा-सुराष्ट्रासन्धिस्यं गताः। तत्र देशनाविस्तरः। ६५६) एकदा नेमिनागनामा श्रावकः समुत्थाय श्रीदेवचन्द्रसूरीन् जगौ-भगवन् ! अयं 5 मोढज्ञातीयो मर्भगिनीपाहिणिकुक्षिभूः ठक्करचाचिगनन्दनश्वाङ्गदेवनामा भवतां देशनां श्रुत्वा प्रबुद्धो दीक्षां याचते । अस्मिंश्च गर्भस्थे मम भगिन्या सहकारतरुः खमे दृष्टः । स च स्थानान्तरे उप्तस्तत्र महतीं फलस्फातिमायाति स्म । गुरव आहुः-स्थानान्तरगतस्यास्य 'बालस्य महिमा प्रैधिष्यते । महत्पात्रमसौ योग्यः सुलक्षणो दीक्षणीयः । केवलं पित्रोरनुज्ञा ग्राह्या । गती मातुल-भागिनेयौ पाहिणि-वाचिगान्तिकम् । उक्ता व्रतवासना । कृतस्ताभ्यां प्रतिषेधः करुण-10 वचनशतैः । चाङ्गदेवो दीक्षां ललौ । स श्रीहेमसूरिः प्रभुः। ६५७) तेन यथा श्रीसिद्धराजो रञ्जितः, व्याकरणं कृतम्, वादिनो जिताः। यथा च कुमार- पालेन सह प्रतिपन्नम् । कुमारपालोऽपि यथा पञ्चाशद्वर्षदेशीयो राज्ये निषण्णः । यथा श्रीहेम- सूरयो गुरुत्वेन प्रतिपन्नाः। तैरपि यथा देवबोधिः प्रतिपक्षः पराकृतः, राजा सम्यक्त्वं ग्राहितः श्रावकः कृतः, निर्वीराधनं च मुमोच सः। तत्पषन्धचिन्तामणितो ज्ञेयम् । किं चर्वितचर्वणेन 115 नवीनास्तु केचन प्रबन्धाः प्रकाश्यन्ते । ६५८) कुमारपालेन अमारौ प्रारब्धायां आश्विनशुदिपक्षः समागात् । देवतानां कण्टेश्वरी- प्रमुखाणां अबोटिकैपो विज्ञप्तः-देव! सप्तम्यां सप्तशतानि पशवः, सप्त महिषाः, अष्टम्यां अष्ट महिषाः, अष्टौ शतानि पशवः, नवम्यां तु नवशतानि पशवः, नव महिषा; देवीभ्यो राज्ञा देया भवन्ति पूर्वपुरुषक्रमात् । राजा तदाकर्ण्य श्रीहेमान्तिकमगमत् । कथिता सा वार्ता । श्रीप्रभुभि:20 कर्णे एवमेवमित्युक्तम् । राजोत्थितः । भाषितास्ते-देयं दास्यामः । इत्युक्त्वा वहिकाक्रमेण रात्री देवीसदने क्षिसाः पशवः । तालकानि दृढीकृतानि । उपवेशितास्तेषु प्रभूता आप्तराजपुत्राः। प्रातरायातो नृपेन्द्रः । उद्घाटितानि देवीसदनद्वाराणि । मध्ये दृष्टाः पशवो रोमन्थायमाना निर्वातशय्यासुस्थाः। भूपालो जगाद-भो अबोटिकाः। एते पशवो मयाऽमूभ्यो दत्ताः। यदि अमूभ्यो रोचिष्यन्ते, ते तदाऽग्रसिष्यन्त, परं न प्रस्ताः। तस्मानामूभ्योऽदः पलं रुचितम् । भव-25 भ्य एव रुचितम् । तस्मात्तूष्णीमाध्वम् । नाहं जीवान् घातयामि । स्थितास्ते विलक्षाः। मुक्ता- श्छागाः। छागमूल्यसमेन तु धनेन देवेभ्यो नैवेद्यानि दापितानि । अथाश्विन शुक्लदशम्यां कृतो- पवासः क्षमापो निशि चन्द्रशालायां ध्याने उपविष्टो जपति । बहिर्दास्थाः सन्ति । गता बही निशा । रूयेका दिव्या प्रत्यक्षाऽऽसीत् । उक्तस्तया सः-राजन् ! अहं तव कुलदेवी कण्टेश्वरी । ऐषमः किमिति त्वया नामद्देयं दत्तम् । राज्ञोक्तम्-जैनोऽहं दयालु: पिपीलिकामपि न हन्मि,80 का कथा पश्चेन्द्रियाणाम् । तच्छुत्वा कण्टेश्वरी क्रुद्धा राजेन्द्र त्रिशूलेन शिरसि हत्वा जग्मुषी। राजा कुष्ठी जातः। दृष्टं स्वं वपुर्विनष्टम् । विषण्णः । भृत्येन मत्रिणमुदयनमाकार्य तत्खरूपं निगम पप्रच्छ-मनिन् ! देवी पशून् याचति । दीयन्ते न वा । मन्त्री दाक्षिण्यादाह-देव ! राजा 1B पहे। 2 PD ठाणांग। 3 P नाति। 4P नास्ति । - ·प्रवन्धकोसे. 10 15 बनेन रक्ष्य एव । भूपो न्यगादीत्-निःसत्त्वो वणिगसि, यदेवं ब्रूषे । मम किं कार्य जीवितेन । कृतं राज्यम् । लब्धो धर्मः । हताः शत्रवः । केवलं काष्ठानि देहि रहा, येन प्रातर्मामीदृशं दृष्ट्वा लोको धर्मे नोडाहं करोति । उदयनेन चिन्तितम्-अहो! महत्कृच्छ्रमापतितम् । पारवश्यमूलं नियोगं धिक् । मश्रिणोक्तं सद्यो बुद्धिवशात्-श्रीहेमसूरयो विज्ञप्यन्ते । राज्ञोक्तम्-तथाऽस्तु । 5गतो मत्री उपसूरि। सूरिभिर्जलमभिमछ्यार्पितम्-अनेन राजाऽऽच्छोव्य इति । सचिवेन तथा चक्रे राज्ञः। राजा दोगुन्दुकदेव इव दिव्यरूपः सम्पन्नो भक्तश्च समधिकम् । श्रीगुरुं वन्दितुं ययौ । गुरुर्देशनां दत्ते- १४०. शूराः सन्ति सहस्रशः प्रतिपदं विद्याविदोऽनेकशः, सन्ति श्रीपतयो निरस्तधनदास्तेऽपि क्षितौ भूरिशः । किन्त्वाकर्ण्य निरीक्ष्य वाऽन्यमनुजं दुःखार्दितं यन्मन, स्तद्रूपं प्रतिपद्यते जगति ते सत्पुरुषाः पञ्चषाः ॥१॥ राजा खावासं गतः। राज्यं समृद्धं भुनक्ति । ६५९) एकवा प्रभुभिर्भरतस्य चक्रिणः साधर्मिकवात्सल्यकथाऽकथि । तां श्रुत्वा भूपः साधर्मिकवात्सल्यं दिव्यभोजनवसनकनकदानैः प्रतिगामं प्रतिपुरं प्रारेभे । तद् दृष्ट्वा कवि- श्रीपालपुत्रः सिद्धपालः सूक्तमपाठीत्- १४१. क्षिप्त्वा वारिनिधिस्तले मणिगणं रत्नोत्करं रोहणो, रेवावृत्य सुवर्णमात्मनि दृढं बद्ध्वा सुवर्णाचलः । क्ष्मामध्ये च धनं निधाय धनदो बिभ्यत्परेभ्यः स्थितः, किं स्यात्तैः कृपणैः समोऽयमखिलार्थिभ्यः स्वमर्थ ददत् ॥२॥ द्रम्मलक्षदत्तिरत्र । पुनः कदाचित्पठितम्- १४२. श्रीवीरे परमेश्वरेऽपि भगवत्याख्याति धर्म स्वयं, प्रज्ञावत्यभयेऽपि मत्रिणि न यां कर्तुं क्षमः श्रेणिकः । अक्लेशेन कुमारपालनृपतिस्तां जीवरक्षां व्यधात् , यस्यास्वाद्य वचःसुधां स परमः श्रीहेमचन्द्रो गुरुः ॥ ३॥ अत्रापि लक्षदत्तिः। 20 ६६०) अन्येाः कथाप्रसङ्गे प्रभवः प्राहुः स्म-पूर्व श्रीभरतो राजा श्रीमालपुरे नगरे' शत्रुञ्जये सोपारकेऽष्टापदे च जीवन्तखामीश्रीऋषभप्रतिमावन्दनार्थ चतुरङ्गचमूचक्रोच्छलितरजापुञ्जध्याम- लितदिक्चक्रवालः संघपतिर्भूत्वा ववन्दे । तदाकर्ण्य श्रीचौलुक्यः स्वयं कारितरथेऽहंद्विम्बमारोप्य ससैन्यः शत्रुञ्जयोनयन्तादियात्रायै चचाल। संघे उदयनसुतो वाग्भटश्चतुर्विशतिमहाप्रासादका- रापकः, नृपनागाख्यश्रेष्ठिभूः श्रीमान् आभडः, षड्भाषाकविचक्रवर्ती श्रीपालः, तद्भः सिद्धपालः, 25 कवीनां दातॄणांचधुर्यो भाण्डागारिकः कपर्दी, परमारवंश्यः कूर्चालसरस्वती प्रह्लादनपुरनिवेशको राणः प्रह्लादनः, राजेन्द्रदौहित्रः प्रतापमल्लः, नवतिलक्षहेमखामी श्रेष्ठिछाडाकः, राज्ञी भोपलदेवी, चौलुक्यपुत्री लीलूः, 'राणअम्बडमाता माऊः, आभडपुत्री चाम्पलदे -इत्यादि कोटीश्वरो लोका; श्रीहेमचन्द्रसूरिपादाः, श्रीदेवसूरयः, श्रीधर्मसूरयः, लक्षसंख्या मानवाः । स्थाने स्थाने प्रभावना । जिने जिने छत्रचामरादिदानम् । पात्राणां इच्छासिद्धिः । प्रथमं रैवताद्रितले सांकलीयालीपद्या- 30 दिशि गत्वा स्थितः क्षितिपतिः । नान्दीनिर्घोषः। रात्री भारत्या श्रीहेमसूरिभ्य आदिष्टम्-राज्ञा 'नाद्रावारोढव्यं विनसम्भवात्। अत्रैव देवो मदनसूदनो नेमिर्वन्धः । तथैव कृतम् । संघस्तु रैव- तकगिरी श्रीनेमिलानविलेपनपुष्पफलवस्त्रपूजानैवेद्यनादमालादिग्रहणैर्भावमपूरि । राजाप्यक्षवा- 1 A नगरे पुरे,P नगरपुरे। 2 B राणा। 3A जम्पक। 4 B नेवादा० ।

·10 हेमकरिमा टकवनापपराजिमत्यादिगुहामायस्थानयात्रया महावानैश्च धन-जीवितव्ययोलाममग्रहीत् । देव- पत्तने चन्द्रप्रभयात्रा ससहस्यासीत् । ततो व्याधुव्य शत्रुक्षयाद्रिं गतः । आरूढः। महदेवावर्श न-पूजे । तत्राशी:- १४३. बालो मे वृषभो भरं सुमनसामप्येष किं सासहि-मन्द धेहि किरीटमस्स करयोर्मा कारणी भूयथा । गाङ्गेयं कटिसूत्रमत्र तनुकं युक्तं बलिष्ठेऽप्यमू-नीथे मातृदयागिरः सुरजने हास्यावहाः पान्तु कः ॥ ४ ॥ पुरः कपर्वी तत्र कायोत्सर्गः । आशीस्तु- १४४. रूढिः किलैवं वृषभः कपर्दिनं निषेवतेऽस्मिन्विमलाचले पुनः । अयं कपी वृषमं शुभाशयस्तनोतु वः शान्तिकपौष्टिकश्रियम् ॥५॥ पुरो वृषभप्रभुप्रासावः । देवदर्शनं पूजा । आशीर्वाद:- १४५. नव्योद्वाहविधौ वधूद्वययुतं पुत्रं सवित्रीरति-प्रीत्यासन्नमिव स्मरं किल ददौ यं वीक्ष्य सत्याशिषम् । कल्पद्रुर्भुवि जङ्गमः किमधुना पत्रद्वयनोद्गत-स्तत्वं स्याः शतशाख इत्यनुदिनं स श्रेयसे नाभिः ॥ ६ ॥ चैत्यपरिपाव्यां कपर्याह- १४६. श्रीचौलुक्य ! स दक्षिणस्तव करः पूर्व समासूत्रितः, प्राणिप्राणविघातपातकसखः' शुद्धो जिनेन्द्रार्चनात् । वामोऽप्येष तथैव पातकसखः शुद्धिं कथं प्राप्नुयात्, न स्पृश्येत करण चेयतिपतेः श्रीहेमचन्द्रप्रभोः ॥७॥ ६६१) मेरुमहाध्वजावारितानवानयाचकसत्काराः प्रवर्तन्ते। मालोघटनप्रस्तावे ताशि सङ्घ 15 राशि च निषण्णे महं वाग्भटः प्रथमं लक्षचतुष्कमवदत् । प्रच्छन्नधार्मिकः कन्धित्कथापयति- लक्षाष्टौ । एवमन्यान्येष्वीश्वरेषु वर्द्धयत्सु कश्चित्सपादकोटी चकार। राजाऽपि चमचकार, उवाच च-उत्थाप्यतां स यो गृह्णाति । उत्थितः सः। यावद् दृश्यते तावद्वावरमलिनवसनो वणिगरूपः। राज्ञा वागभटो भाषितः-द्रम्मसुस्थं कृत्वा देहि । वागभटो वणिजा सहोत्थाय पादुकान्तिकं गत्वा द्रम्मसुस्यं पप्रच्छ । तं वणिजा सपादकोटिमूल्यं माणिक्यं दर्शितम् । मत्रिणा पृष्टम्-20 कृत हवं ते? । वणिगाह-महूअकवास्तव्यो मत्पिता हंसाख्यः सौराष्ट्रिक माग्वाटः । अहं तम् जंगडः। माता में धारू । मम पित्रा निधनसमयेऽहं भाषितः-वत्स! चिरं कृताः प्रवहणयात्रा, फलिताश्च । मेलितं धनम् । तेन च क्रीतं प्रत्येकं सपादकोटिमूल्यं माणिक्यपञ्चकम् । अधुना प्रभु. वृषभचरणौ शरणं मे । अनशनं प्रतिपन्नम् । 'क्षामिताः सर्वे जीवाः । एकं माणिक्यं श्रीऋष- भाय, एकं श्रीनेमिनाथाय, एकं श्रीचन्द्रप्रभाय दद्याः। माणिक्यद्वयमात्मनोऽन्तर्षनं दध्याः, 25 बायधनमपि प्रचुरतरमास्ते । इदानी माता मया सहानीता कपर्दिभवने मुक्ताऽस्ति । तां जरती मातरं सर्वतीर्थाधिकतया 'पुराणपुरुषैनिवेदितामेतां माला परिषापयिष्यामि । श्रुत्वा यो मन्त्री राजा सङ्घन्ध । मातृसम्मुखगमनं सर्वश्रावकाणाम् ; मालापरिधापनम् । तन्माणिक्यं हेमा खचिस्वा श्रीऋषभाय कण्ठाभरणमनर्णकिरणभरितचैत्यगर्भमासूत्रयामहे । 'चलितः सहः । प्रासः पत्तनम् । प्रवर्तन्ते सहभोज्यानि प्रतिलाभनाथ । अमारिस्तु नित्यैव । ? 1D: 1 2 E og 8 ADE conta com 4 A 5 AB M: 1.6 A gent 7 Page 80 8Bपलिता।

·६६२) तस्य च कुमारपालदेवस्य भग्नी शाकम्भरीश्वरेण चाहमानवंश्येर्न राज्ञा आनाकेन परि- गीताऽस्ति । एकदा तो सारिभिः क्रीडतः। क्रीडता राज्ञा'सारिं गृहे मुश्चतोक्तम्-मारय मुण्डि:- कान्, पुनर्मारय मुण्डिकान्। एवं द्विलिः।टोपिकारहितशीर्षकत्वान्मुण्डिका गूर्जरलोका विवक्षिता, अथवा श्वेताम्बरा गूर्जरेन्द्रगुरवो मुण्डिका इति हासगर्भोक्तिः। राशी कुपिता वदति-रे जङ्ग- 5 डक! जिहामालोच्य नोच्यते ?, किं वक्षि?। न पश्यसि माम् । न जानासि मम भ्रातरं राज- राक्षसम् १। क्रुद्धो राजा तां पदा जघान । साप्याह-यदि ते जिह्वां अवटुपथेन नाकर्षयामि तदा राजपुत्री मां मा मंस्थाः। इति वदन्त्येव सा ससैन्या निर्विलम्ब श्रीपत्तनमेत्य चौलुक्याय तं परिभवं प्रतिज्ञां च खोपज्ञामजिज्ञपत् । चौलुक्योऽभाषत-इत्थमेव करिष्यामः । कौतुकं पश्येः । ततश्चानाकस्तस्यां तत्र गतायां गूर्जरपतेजो दुर्द्धरं विदंश्चक्षोभ । चौलुक्योऽपि बहाप्तपरिच्छदं 10 मत्रिणमेकं तत्रत्यवृत्तान्तज्ञानाय प्रेषीत् । गतः स तत्र । जग्राह गृहम् । राजासन्नदासीमेकां घनेन रजयित्वा आत्मीयं भोगपात्रमकरोत् । नित्यं सा याममाश्यां रायामायाति रञ्जयति तम्। एकदा निशीथे साऽऽगात्। मत्री कुपितः-आः पापे! 'परापरनृगामिनि! किमिति बिलम्बेन समागतासि । सापि सप्रश्रयं मत्रिणमभाषत-खामिन् ! मा कुपः । कारणेन स्थिताऽस्मि । 'मन्त्रिणोचे-किं कारणम् ? । सा जगाद-प्रभो! 'अहं अन्नस्य राज्ञस्ताम्बूलदासी । रात्रेर्याम एक- 15 स्मिन् राज्ञा परिच्छदः सर्वो विसृष्टः। अहमपि विसृष्टा। विसृजता चाप्तनर एकोऽभाषि-व्याघ्रराज हकारय । अहं स्तम्भान्तरिता कौतुकेन स्थिता । को व्याघ्रराजः ?, कथं 'चाहूयते ? इति । ततो राज्ञाकारितः स आगतः। कृतप्रणामः सन् राज्ञाऽऽलापि-भो! विजनमस्ति इति भाष्यसे । स्वमस्माकं कुलक्रमागतः सेवकः। सद्यो व्रज । गूर्जरेश्वरघातको भूत्वा व्यापादय तम् । लक्षत्रयं हेनां वास्ये । अथ स व्याघ्रराजाख्यो षभाषे-देव ! हनिष्याम्येव तं राजानम् । मा स्म संशयं 20 कृथाः खामिन् ! । ततस्तद्वचः श्रुत्वा तुष्टः शाकम्भरीश्वरः। सद्यो हेमलक्षत्रयबदरकांस्तद्गृहाया- चीचलत् । व्याघ्रराजं चाप्राक्षीत्-कदा केनोपायेन तं हनिष्यसि । व्याघराजोऽवादीत्-नाय! अथ रविवारो वर्तते । आगन्तुकामे सोमवारे कचनावसरं लब्ध्वा हनिष्यामि । उपायस्तु भर- टकरूपं करिष्यामि । राजा तु कर्णमेरुप्रासादे आयाति' सोमवारे ध्रुवम् । देवं नत्वा व्यावतमा- नायास्मै पायाङ्गणे शेषादानमिषेण पुष्पकलम्बकमुत्पाटयिष्यामि । तत्र धृतया कर्तिकया कर- 25 मय्या घातयिष्यामि। 'अङ्गीकृतसाहसानां न किञ्चिदपि दुष्करम् ।' अहं हतश्चेत्तत्र तदा मन्मा- नुषाणामुपरि कृपा करणीया । 'उद्धृतश्चेवहं तदा" जितं जितम् । एवं व्याघ्रराजेन निगदिते आनाकेन बीटकं दत्तम् । विसृष्टोऽसौ । तत्सर्व सावधानतया" स्तम्भान्तरितया मया श्रुतम् । राज्ञि शुद्धान्ते गतेऽहं त्ववद्भिसेवार्थमायाता । तस्मान्मा मनो मयि क्रोधकश्मलितं कार्षीः । एत- हासीवचः श्रुत्वा चौलुक्यनियोगी चिन्तयति-लब्धं शत्रुगृहमर्म । यतिष्येऽतः कार्यकरणाय । 30 इति परामृशन् दासीमभाषत-याहि मृषाभाषिणि!, का स्त्रीवचसि विश्वासः। १४७. श्रूयते यन्न शास्त्रेषु यल्लोकेऽपि न दृश्यते । तत्कल्पयन्ति लोलाक्ष्यो जल्पन्ति स्थापयन्ति च ॥ ८॥ इत्यादि भाषित्वा तां व्यस्राक्षीत् । खयं तु चतुरांधतुरो यामलिकानुपचौलुक्यं प्रास्थाप- 1P सारिहे। 2 B पश्य । 3BDP परन्। 4A मंन्योचे; D मंत्री बने। 5 BC 'भाई' मास्ति। GABP - मास' नाखि। -7 Pषमा । :8 DP "तम' नाति। एतदन्वर्गवा पंक्तिनांखि. A भावरों। 9P परत10 A 'दा' मालि। 11 AD साबमानवा। . J ·10 यत् । विज्ञस्या चाज्ञापयत्-सावधानः स्यम् । इत्थमित्थं खामिपादानामुपरि शत्कृतं कपट वर्तते। भरटकचिन्तनीयः । चौलुक्यः सावधानस्तस्थौ । सोमवारे गतो राजा कर्णमेरुम् । प्रक- टीभूतः पूर्वोक्तचेष्टया भरटकः । दृष्टमात्रमेव तं नृपो मल्लैरदीधरत् । कर्तिका च लब्धा । बद्धो व्याघराजा, जल्पितश्च-रे वराक! जङ्गडकेन प्रेषितोऽसि । सेवकस्त्वम् । 'सेवकस्य च हिता. हितविचारो नास्ति ।' स्वाम्यादेशवशंवदस्त्वं मा भैः। मुक्तोऽसि । तमेव हनिष्यामि य एवं द्रोह- 5 माचरति दुर्दुरूढः । इत्युक्त्वा परिधाप्य व्यसृजत् । खयं तु सौधं गत्वा सामग्री यौद्धी व्यररचत् । पाणिरक्षां विधिवद्विधाय चलितः। सपादलक्षान प्रविष्टः । भट्टेन आनाकनरेन्द्रमा- लीलपत् । यथा- १४८. अये भेक ! च्छेको भव भवतु ते कूपकुहरं, शरण्यं दुर्मतः किमु रटसि वाचाट ! कटुकम् ? । पुरः सर्पो दी विषमविषफूत्कारवदनो, ललजिहो धावत्यहह भवतो जिग्रसिषया ॥९॥ आनाकोऽपि तदुद्दामशौण्डीयरिपुदूतवचः श्रुत्वा लक्षत्रयाश्वेन' नरलक्षदशकेन पञ्चाशता च मदान्धैर्गन्धगजैरचलत् । शाकम्भरीतः पञ्चक्रोश्यार्वागागतः । दिनत्रयेण युद्धं भविष्यतीति निर्णीतमुभाभ्यां राजेन्द्राभ्याम् । अन्योऽन्यमक्षान् दीव्यन्ति राजपुत्राः । योधयन्ति मल्लयोध- च्छुरीकार-मेष-वृषभ-महिष-गजान् । स्फोटयन्ति नालिकेराणि । तावन्तमवकाशं लब्ध्वा सपाद- लक्षमापालेन निशि द्रव्यषलेन नडूलीयकेल्हणावयो राजकीयाधौलुक्यभक्ता भेदिताः खपक्षे 15 कृताः । सर्वेषामेको मन्त्रः-युद्धाय सन्नद्धव्यमेव न तु योद्धव्यम् । राजा चौलुक्य एकाकी मोच- नीयः । शत्रुभिहन्यताम् । अर्थो हि परावर्त्तयति त्रिभुवनम् ।' १४९. दधाति लोभ एवैको रङ्गाचार्येषु धुर्यताम् । आरकशक्रं यन्नायपात्राणि भुवनत्रयी ॥१०॥ एवं' च तेषां मनं चौलुक्योऽद्यापि न वेत्ति । अतः प्राता राजा कुमारपालः कलहपश्चाननं पट्टहस्तिनं महामात्रश्यामलपार्धात्पुरः' प्रेरयामास । तटस्थांस्तु चेष्टितैर्दुष्टान्निरणैषीत् । पेण 20 गदितः श्यामल:-श्यामल' ! किमर्थममी उदासीना इव दृश्यन्ते । श्यामलेन विज्ञप्तम्-देव ! अरिकृतार्थदानावमी त्वयि द्रोहपराः सम्पन्नाः । राजाऽऽह-तर्हि तव का चेष्टा । श्यामलोड प्याललाप-देव! एको देवः १, अपरोऽहम् २, अन्यस्तु कलहपश्चाननो हस्ती ३, एते त्रयः कदापि न परावय॑न्ते । वृपो वदति-तर्हि सम्मुखीने दृश्यमाने शत्रुनृपमुद्रघट्टे गजं प्रेरय । १५०. साहसजुत्तइ हलु वहइ दैवह तणइ कपालि । खूटा विणु खींखइ नही खेडि म खूटा यलि* ॥११॥ 25 तदेव चारण एको न्यगादीत- १५१. कुमारपाल! मन चिंत करि चिंतिई किंपि न होइ । जिणि तुहु" रज्जु सम्मप्पिउ" चिंत करेसइ सोइ ॥१२॥ तत्तदीयं वचः श्रुत्वा सुशब्दं मन्यमानः पुरःस्थे महाघ विशत् । नरसहस्रेण सह भजन नन् गतो" गजारूडः कुमारपाल आनाकगजान्तिके। आस्फालितो गजो गजेन । लना करः करेण । आस्फालितो वन्तौ वन्ताभ्याम् । एकदेहस्वमिव द्वयोरिभयोरभूत् । प्रवृत्तं युद्धं नाराचैः। 30 -1 BP •मारचयति। 2P सौधे। 3 A पूरकारि०, P पूत्कार। 4AD यायो। 5A कोशावांगाग: D वांगतः। 6 A पनामः। 7 Pए; D एतं । 8P पुरः' मालि। 9P मास्ति। *P पुलके एतत्वामी नसते. पेरिमलूटा ग्रलिटा विण सीसर नही । वह तणा कपालि साहसनुत्तरहरू पक" 10 DAति। 11 BDurरज। 12 Dसमप्पिष। 18 A. 'गतो नाति।

·शायपि बलिष्ठौ महोत्साही राजेभो । तथापि कलहपश्चाननमीत्कारान्मुशन पुनः पुनः पश्चालि- वर्तते । तदा चौलुक्येन श्यामल ऊचे-श्यामल'। कथमयं निवर्तते । श्यामलो गवति म- स्वामिन् ! श्रीजयसिंहदेवे विपने ३० दिनानि पादुकाभ्यां राज्यं कृतम् । मालवीयराजपुत्रेण पाह- डकुमारेण राज्यं प्रधानपार्धे याषितम् । प्रधानैस्तु परवंश्यस्वान दत्तम् । ततो रुष्ट्वा चाहड आनाकसेवकः सञ्जातः । स भगवत्तपवन्महामात्रधुर्यः, अतुलषलः । तस्य सिंहनादेन कलह- पशाननः क्षुभ्यन् पश्चाग्निवर्तते । किमत्र क्रियते, न विद्मः। चौलुक्यस्तदाकर्ण्य द्विपटी विदार्य 'फालिकद्वयेन द्वौ गजकर्णी पूरयामास । ततधाहडसिंहनादमशृण्वन् कलहपञ्चाननः स्थिरतरः स्थितो गिरिवत् । वर्तते षट्त्रिंशदायुधैर्युद्धम् । चमत्कृते द्वे अपि सैन्ये । उदासीनतया प्रथम स्थिताश्चौलुक्यीयाश्चकम्पिरे भयेन । अहो! एकाङ्गमात्रस्यापि कुमारदेवस्यासमसमरसम्पल्ल- 10म्पटत्वम् । सैन्ययोयुद्धमपि निवृत्तम् । तावेव युध्येते । अत्रान्तरे चौलुक्यो विद्युत्क्षिप्तकरणं दत्त्वा आनाकगजपतिस्कन्धमारूढः। क्षिप्तौ भुजौ राजोपरि । कसणकानि च्छुरिकया छित्त्वा भानाकं सढंचकं च भूमौ पातयित्वा योक्त्रबन्धं विस्वा हृदि पादं दत्त्वा छुरी कराग्रे ग्रहीत्वा अवादीत्-रे वाचाट! मूढ ! निर्धर्मन् ! पिशाच! स्मरसि मागिन्यग्रे 'मारय मुण्डिकान्' इति वदिष्यसि। पूरयामि निजभगिनीप्रतिज्ञाम् । छिनमि ते दुर्वाकपङ्कदूषितां जिह्वाम् । इत्येवं 15 वदति कृतान्तदुष्प्रेक्ष्ये चौलुक्ये सपादलक्षीयः किश्चिन्नाचख्यत्'; केवलं तरलतारकाभ्यां चक्षु- भामद्राक्षीत् । चौलुक्योऽप्युत्पन्नलोकोत्तरकरुणापरिणामः प्राभाणीत्-रे जाल्म ! मुक्तोऽसि न भगिनीपतित्वेन, किन्तु कृपापात्रत्वेन । पूर्व तव देशे टोपीबन्धे"ऽग्रभागे जिहिके आसाताम् । कसाया जिह्वेति सज्ञा । अतः परं जिह्वाबन्धः पश्चात्करणीयः । अवटोर्जिह्वाकर्षणप्रतिज्ञासिद्धि- सूचकत्वात् । एवं श्रुते तथेति प्रतिपेदे आनाकः । 'बलवद्भिः सह का विरोधिता' इति न्यायात् । 20 काष्ठपञ्जरे क्षिप्तः । त्रिरात्रं स्वसैन्ये स्थापितः। जयातोद्यानि घोषितानि । पश्चात् शाकम्भरीपे- तिर्विहितः । उत्खातप्रतिरोपितव्रताचार्यों हि तिहुअणपालदेवनन्दनः । गम्भीरतया खभटा मोपालब्धाः । त्यक्तजीवाशास्ते तं सेवन्ते । मेडतक" सप्तवारं भग्नम् । पल्लीकोहस्थाने आईकमु. सम् । ततः पठितं धारणेन- १५२. कुमरपाल रणहि वलिउ कु करिसइ ववहरणु । इकह पल्लीमहि वीसलक्ख" झगडउ कियउ ॥१३॥ 25 इति चिरं तस्थौ स तत्र। श्रीहेमचन्द्रसूरयः सहैव सन्ति । पृष्टास्ते तेन-भगवन् ! मालवीया राजानो गूर्जरानागताः प्रासादान पातयन्ति आत्मख्यातये। तदस्माकमकृत्यम् । केनोपायेनात्म- ख्याति कुर्मः।"श्रीहेमसूरिपादैः प्रत्यपादि-राजेन्द्र पाषाणमयानि तिलपेषणयमाणि भञ्जय पुण्य-कीर्तिलाभात् । भञ्जितास्ते तेन घाणकाः। अद्यापि भग्नाः पतिताः स्थाने स्थाने दृश्यन्ते । ततो ववले परराष्ट्रमर्वनचौलुक्यः । आयातः पत्तनम् । भगिनीं भर्तृकुले प्रगन्तुमतत्वरत् । ३०न तु सा गता अभिमानात् । तपस्तु तेपे । राजा स्तम्भनपुरे यात्रा सूत्रयामास । तत्पुरं पार्श्वदे- 1Aनिषदते। 2 P नासि पदमिदम् । 3 AP .वंशत्वात्। 4A निववृते । 5 B फाळक। 6P स्थितो' नाक्षिा 7Pथमः। 8 P सच। 9P नाचल्यो। 8P सर चक्र। 9P नाचन्यौ। 10 AB मासिकेन। 11 AB mit i 12 AD शाकंभरीशो। 13 रोपिताचायों। 14P मेड । + पदवन्तर्गतः पाठो माPि पुसके। 15 Arjण। 16 D पहि। 17 A वीसकस B वीसकक०। 18 एतापल्याने P पुलके 'गुरुमिरतम्' हे वाक्यम् । 19 मांति हो ।

·। .. हेमसुप्रियाया। वाय ददौ । पुनः पत्तनमैत् । गृहीतसंपावलक्षाधिपतिलञ्चाद्रव्यान् फसेवकान् निगम निषिन्ती- भूता श्रीकुमारपाला श्रीहेमसूरिपादान पर्युपास्ते । सामायिकपौषधादीन्याचरति । ६६३) एकदा पृष्टं राज्ञा-भगवन् ! इदमपि ज्ञायते यदहं पूर्वभवे कीदृशोऽभूवम् । गुमराह- राजन् ! निरतिशयः कालोऽयम् । यतः श्रीवीरमोक्षगमनाद्वर्षाणां चतुःषष्ट्या चरमकेवली जम्बर खामी सिद्धिं गतः। तेन समं मनःपर्यवज्ञानम् , परमावधिः, पुलाकलब्धिः, आहारकशरीरम् ,क्षप-5 कश्रेणिः, उपशमश्रेणिा, जिनकल्पः, परिहारविशुद्धि-सूक्ष्मसम्पराय-यथाख्यातानि' चारित्राणि, केवलज्ञानम् , सिद्धिगमनं च इति बादशस्थानानि भरतक्षेत्रे व्युच्छिन्नानि । सप्तत्यधिके वर्ष- शते गते स्थूलभद्रे स्वर्गस्थे चरमाणि चत्वारि पूर्वाणि समचतुरस्रसंस्थानं वज्रऋषभनाराचसंह: ननं महाप्राणध्यानं व्युच्छिन्नम् । आर्यवखामिनि दशमं पूर्वम् , आयसंहननचतुष्कं च व्यपग- तम् । ततः परं शनैः शनैः सर्वाणि पूर्वाणि प्रलयं गतानि । [सम्प्रति*] अल्पश्रुतं वर्तते ।1० तथापि देवतादेशाकिमपि ज्ञायते । राज्ञा विज्ञप्तम्-यथा तथा पूर्वभवं ज्ञापयत माम् । गुरुभिः प्रतिपन्नम् । ततः सिद्धपुरे निजैराप्ततपोधनैः सह सरखतीतीरं गत्वा विजने ध्याने निषण्णाः । हो मुनी दिग्रक्षायां मुक्तौ । दिनत्रयान्ते विद्यादेव्य आजग्मुः। प्रभूणामने ताभिरुक्तम्-य- वतां सत्त्वेन तुष्टाः स्मः । याच्यतां किञ्चित् । सुरिभिरभाणि-कुमारपालस्य मागूभवं ववत । ता ऊचुः-मेदपाटपरिसरे पर्वतश्रेण्यां परमारः पल्लीशो जयताको राज्यमकरोत् । अन्यायी। 15 एकदा धनकनकसमृद्धवा बलीवईश्रेणी तेन गृहीता । पलीवाधिपतिर्नष्टः । जयताकेन सर्व लुण्टि- तम् । बलीवाधिपतिस्तु मालवदेशं गत्वा राज्ञा सह मिलित्वा सेनां गृहीत्वा तस्यां पल्लयां वेष्टमकृत। कीटमारिः कृता । जयताको नष्टः । तस्य भार्या घटिता । तस्या उदरं विदार्य पुत्रं गर्भमुपले आस्फाल्य वणिज्यारकोऽवधीत्। पल्लीग्रामादि प्रज्वाल्य पुनर्मालवदेशं गतः। राज्ञा हृष्टेन पृष्टम् -कथं कथं विग्रहः कृतः । वणिज्यारकेणोक्तम्-खामिन्! तत्पुरं प्रज्वालितम्,20 जयताको नष्टः, तत्पनी चटिता सगर्भा हता। राज्ञोक्तम्-त्वया न सुष्टु कृतम् । हत्याबयं गृही- तम् । अद्रष्टव्यमुखस्त्वम् । ममान्तिकं त्यज । निष्कासितः । लोकनिन्दोच्छलिता। तपोवनं गत्वा तपखिदीक्षा जगृहे । गाढं तपस्तस्वा मृत्वा स वणिज्यारको जयसिंहदेवो जाता। जय. ताकस्तु स्थानभ्रंशं दृष्ट्वा देशान्तरं गतः। अटवीं गच्छतस्तस्य संडेरगच्छवामिनः श्रीयशो- भद्रसूरयो मिलिताः । सूरिभिरभिहितम्-यदू भवतोऽधुना सर्व गतम्, किमर्थमन्यायं करोषि । 25 जयताकेनोक्तम्-'बुभुक्षितः किं न करोति पापम् । ततः सर्वमकृत्यं करोमि । सूरिभिरुक्तम्- अधुना शम्बलादि भोजनादि कारयिष्यते। अनयं मा कृथाः। भोजनवस्त्रादिकं कस्यापि पार्था- दापितम् । साथै हि तवादेशकारिणो बहवः । चौर्यनियमं यावजीवं ग्राहितः। स तिलङ्गेषु' उर. अलपुरे ओढरवणिज्यारकगृहे भोजनादिवृत्त्या भृत्योऽस्थात् । तत्र विहारे यशोभद्रसूरयामाला। चतुष्पथे मिलिता जयताकस्य । श्रावकैरपाश्रयो दत्तः। जयताकेन तत्र गत्वा हृदयशुख्या 30 पुनश्चौर्यनियमो गृहीतः, अन्येऽपि षहयो नियमा" गृहीताः । उत्सुरे ओढरगृहं गता। मोटरेण पृष्ठम्-तवकवेला लग्नास्वां विना कार्याणि सीवन्ति । तेनोक्तम्-मम गुरवः समागताः सन्ति। 1P रुपातमा Aपग। * P प्रक्षक एन एष शदोस्पते। 8 A लण्ठितं । + एतदन्तर्गत पाठा पतिवार 14PYः। 5D बजावि, Dबमोगः। 6A सादि। 7 AD तिलिंगे। 8P विहर। 9A माहित IAहोता लिममा ·:प्रवन्धकोश तत्क्रमकमलवन्दनानन्दमन्वभूवम् । नियमानग्रहीषम् । ओढरेणापि समुत्पन्नश्रद्धेन व्याकृतम्- षयमपि गुरून् वन्दिष्यामहे । जयताकेनोक्तम्-पुण्यात्पुण्यमिदम् । ओढरस्तत्र गतः। गुरुन् पन्दित्वा न्यषवत् । देशना श्रुता। तत्त्वज्ञानमुन्मीलितम् । श्रावकत्वं गृहीतम् । पश्चाद्-गुरु- दक्षिणा गृयताम्-इति ओढरेणोक्ते सूरिभिरुक्तम्-वयं निर्ममा निष्परिग्रहाः । धनादि न 5 गृहीमः । अथ तवात्याग्रह एव तर्हि श्रीमहावीरमासादकारापणं दक्षिणाऽस्तु । कारितः प्रासादः। ओटरस्य जयताकेन सह सोदरत्वमिवासीत् । एकदा पर्युषणे ओढरः सपरिवारश्चलितो जय- ताकेन समं देवगृहं प्रति । पुष्पाणि गृहीत्वा ओढरेण देवस्य पूजा कृता । जयताको जजल्पे- इमानि मे पुष्पाणि गृहीत्वा पूजां कुरु । जयताको जगाद-पुष्पाणि भवदीयानि; एभिः पूजायां कृतायां किं मे फलम् । वेष्टिरेव' केवला । केवलं ममापि पञ्च वराटकाः सन्ति । तत्पुष्पैः पूजयि- 10व्यामि जिनेन्द्रम् । तथैव पूजितः । जयताकः पुण्यमगण्यमुपार्जयत् । तत ओढर-जयताको गुरुन् वन्दितुं जग्मतुः। उपवासः कृतो जयताकेन । द्वितीयदिने मुनिभ्यो दत्त्वा पारणं कृतम्। एवं पुण्याख्या सन् मृत्वा श्रीमूलराजवंशे तिहुअणपालदेवगृहे श्रीकुमारपालोऽभूत् । एवमुक्तवा विरतासु देवीषु प्रभुभिः प्रोक्तम्-कोऽत्र प्रत्ययः । पुनर्देव्यः प्राहुः-उपराजं वदे:-नवलक्षति- लगशृङ्गारे नगरे उरङ्गले मानवान् प्रेषय । अद्यापि ओढरस्य वंशीयाः सन्ति । तेषां दासी स्थिर- 15 देवी जीर्णवृत्तान्तान् जानाति वक्ष्यति च। 'इदं श्रुत्वा विसृज्य गच्छन्तीभिर्देवीभिस्तत्रत्ये ओढरगृहे लप्स्यमानानि निधानानि कथितानि । विज्ञाय पत्तने राजान्तिकं गताः प्रभवः । पष्टं तत्र राज्ञा । तथैव राज्ञोऽग्रे न्यगादि । नरप्रेषणात्सर्व ज्ञातम् । जिनधर्म स्थैर्य जातम् । सह सिद्धेशेनापि वैरकारणमुपलब्धम् । पूर्वभवे गर्भघातान सिद्धराजस्य पुत्रः । इति कुमा- रपालपूर्वभवः। ॥ इति श्रीहेमसूरिप्रवन्धः॥१०॥ 20 ११. अथ हर्षकविप्रबन्धः। ६६४) पूर्वस्यां वाराणस्यां पुरि गोविन्दचन्द्रो नाम राजा । ७५० अन्तःपुरीयौवनरसपरिमल- प्राही । तत्पुत्रो जयन्तचन्द्रः। तस्मै राज्यं दत्त्वा पिता योगं प्रपद्य परलोकमसाधयत् । जयन्त- चन्द्रः ससयोजनशतमानां पृथ्वी जिगाय । मेघचन्द्र कुमारस्तस्य, यः सिंहनादेन सिंहानपि 25 भङ्गुमलम् , किं पुनर्मदान्धगन्धेभघटा । तस्य राज्ञश्चलतः सैन्यं गङ्गा-यमुने विना नाम्भसा 'तृप्यतीति नदीद्वययष्टिग्रहणात्पङ्गुलो राजेति लोके श्रूयते । यस्य गोमतीदासी षष्टिसहस्रेषु बाहेषु प्रक्षरां निवेश्याभिषेणयन्ती परचक्रं त्रासयति । राज्ञः श्रम एवं का?। तस्य राज्ञो बहवो विद्वांसः। तत्रैको हीरनामा विप्रः । तस्य नन्दनः प्राज्ञचक्रवर्ती श्रीहर्षः । सोऽयापि बालावस्था। सभायां राजकीयेनकेन पण्डितेन वादिना हीरो राजसमक्षं जित्वा मुद्रितवदनः कृतः । लजा- 80-पके ममः। वैरं बभार धारालम् । मृत्युकाले हर्ष स पभाषे-वत्स! अमुकेन पण्डितेनाहमाहत्य 1P विहाब सर्वत्र निवास।' 2 D विशिषि। '8 P भारन । एतदन्तर्गतपाठलाते PYख शुक्ला न्यो मा खानम् ।' एप पाठः। 4P विना नास्यपत्र 'सा'। 5 P सन्वानम्। 6P साविधिP सवति ।

·. राजदृष्टौ जितः। तन्मे दुःखम् । यदि सत्पुत्रोऽसि तवा तं जये मापसवसि । श्रीहर्षेणोक्तम् ओमिति । हीरो यां गतः। श्रीहर्षस्तु कुटुम्बभारमासदायादेष्वारोप्य विदेशं गत्वा विविधा चार्यपार्थेऽचिरात्ता-लङ्कार-गीत-गणित-ज्योतिष-चूडामणि-मन्त्र-व्याकरणादी. सर्वा विद्या सस्कुराः प्रजग्राह । गङ्गांतीरे सुगुरुवतं चिन्तामणिमन्नं वर्षमप्रमत्तः साधयामास । प्रत्यक्षा त्रिपुराऽभूत् । अमोघादेशत्वादिवराप्तिः । तदादि राजगोष्ठीषु श्रमति । अलौकिकोल्लेखशिखरितं । जल्पं करोति, यं कोऽपि न बुध्यते। ततोऽतिविधयाऽपि लोकागोचरभूतया खिन्नः पुनर्मारती प्रत्यक्षीकृत्याभणत्-मातः! अतिप्रज्ञाऽपि दोषाय मे जाता। बुध्यमानवचनं मां कुरु । ततो देव्योक्तम्-तर्हि मध्यरात्रेऽम्भाक्लिन्ने शिरसि दधि पिष । पश्चात्स्वपिहि। कफांशावताराजड- तालेशमामुहि । तथैव कृतम् । योध्यवागासीत् । खण्डनादिग्रन्थान पर शताञ्जग्रन्थ । कृतकृत्यी- भूय कासीमायासीत् । नगरतटे स्थितः । जयन्तचन्द्रमजिज्ञपत्-अहमधीत्यागतोऽस्मि । राजाऽपि 10 गुणलेहलो हीरजेतृपण्डितेन सह सचातुर्वर्ण्यः पुरीपरिसरमसरत । श्रीहर्षों नमस्कृतः। तेनापि यथाईमुचितं लोकाय कृतम्, राजानं त्वेवं तुष्टाव- १५३. गोविन्दनन्दनतया च वपुःश्रिया च, माऽस्मिन् नृपे कुरुत कामधियं तरुण्यः । अस्त्रीकरोति जगतां विजये स्मरः स्त्री, रस्त्रीजनः पुनरनेन विधीयते श्री ॥१॥ व्याचख्यौ च तारखरं सरसविस्तरम् । तुष्टा सभा राजा च । पितृवैरिणं तु वादिनं दृष्ट्वा ।। सकटाक्षमाचक्षे- १५४. साहित्ये सुकुमारवस्तुनि दृढन्यायग्रहप्रन्थिले, तके वा मयि संविधातरि सम लीलायते भारती । शय्या वास्तु मृदूत्तरच्छदवती दर्भाहुरैरास्तृता, भूमि हृदयङ्गमो यदि पतिस्तुल्या रतियोषिताम् ॥२॥ एतच्छ्रुत्वा स वादी पाह-देव! वादीन्द्र ! भारतीसिद्ध !, तव समोऽपि न, न वाधिका। १५५. हिंसाः सन्ति सहस्रशोऽपि विपिने शौण्डीर्यवीर्योद्धता,-स्तस्यैकस्य पुनः स्तवीमहि महः सिंहस्स विश्वोत्तरम् ।20 केलिः कोलकुलैर्मदो मदकलैः कोलाहलं नाहलैः, संहर्षो महिषैश्च यस मुमुचे साहस्तेढुक्तेः ॥३॥ इदं श्रुत्वा श्रीहर्षो निष्क्रोध इवासीत् । भूपेनोक्तम् अत्र श्रीहर्षे इदमेव वक्तुमर्हम् । प्रतिवादिनः कोऽर्थः । सम्यगवसरमज्ञासीः। श्रीहीरवैरिनित्यर्थः । अन्योऽन्यं गाढालिङ्गनमची- कर द्वयोरपि वसुन्धरासुधांशुः। विस्तरेण सौधमानीय माङ्गलिकानि कारयित्वा गृहं प्रति प्रहितः । लक्षसंख्यानि हेमानि ददिरे । निश्चिन्तीकृत्यैकदा मुदा नृपेणोक्ता कवीश! वादीन्द्र ! किश्चित्प्रवन्धरत्नं कुरु । ततो नैषधं महाकाव्यं षद्धं दिव्यरसं महागूढव्ययभारसारम् । राज्ञे दर्शितम् । राज्ञोचे-सुष्ठुतममिदम् । 'परं काश्मीरं ब्रज । तत्रत्यपण्डितेभ्यो दर्शय । भारतीहस्ते च मुश्च । भारती च तत्र पीठे खयं साक्षासति । असत्यं प्रवन्धं हस्ते न्यस्तमवकरनिकरमिय दूरे क्षिपति । सत्यं तु मूर्द्धधूननपूर्व सुष्टु इत्यूरीकरोति । उपरितः पुष्पाणि पतन्ति । श्रीहर्षो राजवत्तार्थनिष्पनविपुलसामग्रीकः काश्मीरानगमत् । सरखतीहस्ते पुस्तकं न्यास्थत् । सरखत्या 30 पूरे.क्षितं तत् । श्रीहर्षेण कथितम्-किं जरतीति विकलासि, यन्मदुक्तमपि प्रबन्धमितरमवन्ध-:. 1 P भाषरे। 2 P समो कोऽपि न कि पुनरविका एवदन्तर्गवा पाठ पतिका P पुख। Bagiye 'B राहDivd ·शिव मन्यसे । भारत्याह-मोः परमर्मभाषक! न मरसिं, यत्रोक्तं स्वया एकादशे सर्ग चतुःषष्टितमे काव्ये- १५६. देवी पवित्रितचतुर्भुजवामभागा वागालपत्युनरिमां गरिमाभिरामाम् । एतस्य निष्कृपकृपाणसनाथपाणेः पाणिग्रहादनुगृहाण गर्ण गुणानाम् ॥ ४ ॥ 5 एवं मां विष्णुपत्नीत्वेन प्रकाश्य लोके रूढं कन्यावं लुप्तवानसि। ततो मया पुस्तकं क्षितम् । १५७. याचको वञ्चको व्याधिः पञ्चत्वं मर्मभाषकः । योगिनामप्यमी पञ्च प्रायणोद्वेगहेतवः ॥५॥ इति वाग्देवीवाचं श्रुत्वा श्रीहर्षों वदति-किमर्थमेकमिन्नवतारे नारायणं पतिं चक्रुषी । त्वं पुराणेष्वपि विष्णुपत्नीति पठ्यसे । ततः सत्ये किमिति कुप्यसि ?। कुपितः किं छुव्यते कल. जात्। इति श्रुत्वा खयं गृहीत्वा पुस्तकं हस्ते धारितम्। ग्रन्थश्च श्लाधितः सभासमक्षम्।श्रीहर्षण 10 पण्डिता उक्तास्तत्रत्याः-ग्रन्थमत्रत्याय राज्ञे माधवदेवनाने दर्शयत । श्रीजयन्तचन्द्राय च शुद्धोऽयं ग्रन्थ इति लेखं प्रदत्त । इति श्रुतेऽपि ग्रन्थे भारत्यभिमते ज्ञातेऽपि ते न लेखं ददते, न भूपं दर्शयन्ति । स्थितः श्रीहर्षो बहून् मासान् । जग्धं पाथेयम् । विक्रीतं वृषभादि । मिती- भूतः परिच्छवः । एकदा नद्यासन्नदेशे कूपतटासन्नतमे देवकुले रुद्रजपं रहः करोति । तत्रागते कयोधिगृहिणोरुल्लण्ठे व्यौ जलप्रथमपश्चादग्रहणघटभरणविषये वादे लग्ने । तयोश्विरमु- 15क्तिमत्युक्तिरभूत् । शीर्षाणि स्फुटितानि घातप्रतिघातैः । गते राजकुलम् । राजा साक्षिणं गवे. षयति । उक्ते ते-अत्र कलहे कोऽपि साक्षी विद्यते न वा? । ताभ्यां जगदे-विप्र एकस्तत्रास्ते जपतत्परः । गता राजकीयाः । आनीतः श्रीहर्षः पृष्टस्तयोर्नयानयो । श्रीहर्षेण गीर्वाणवाण्यो- क्तम्-देव! वैदेशिकोऽहम् । न वेभि किमप्येते प्राकृतवादिन्यौ ब्रूतः। केवलं तान् शब्दान् वेमि। राज्ञोक्तम्-ब्रूहि । तत्क्रमस्थमेव तदुभाषित-प्रतिभाषितशतमभिहितमनेन । राजा चमत्कृतः- 20 अहो प्रज्ञा !, अहो अवधारणा!। दास्योर्वादं निर्णीय यथासम्भवं निग्रहानुग्रहौ कृत्वा प्रहित्य श्रीहर्षमपृच्छदू राजा-कस्त्वमेवं मेधिरशिरोमणिः । श्रीहर्षेणोक्तं सर्व कथानकं खम् । राजन् ! पण्डितकृतदौर्जन्यात्तव पुरे दुःखी तिष्ठामि । सम्यकपारम्पर्यज्ञो राजा पण्डितानाहूयावादीत्- विमूढाः! ईदृशेऽपि रत्ने न लियथ । १५८. वरं प्रज्वलिते वहावहाय निहितं वपुः । न पुनर्गुणसम्पन्ने कृतः स्वल्पोऽपि मत्सरः ॥ ६ ॥ १५९. वरं सा निर्गुणाऽवस्था यस्यां कोऽपि न मत्सरी । गुणयोगे तु वैमुख्य प्रायः सुमनसामपि ॥ ७॥ तमाखला यूयम् । गच्छत एतं महात्मानं प्रत्येकं खखगृहेषु सत्कुरुत । तदा श्रीहर्षः मागदत्- १६०. यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी कुमाराणामन्तःकरणहरणं केव कुरुते । मदुक्तिश्वेतश्चेन्मदयति सुधीभूय सुधियः किमस्या नाम स्सादरसपुरुषाराधनरसैः १ ॥८॥ 80 इति लजिरे पण्डिताः सर्वे । गृहं नीत्वा सस्कृत्यानुनीय राज्ञा च सत्कार्य : प्रहितः श्रीरूपी कासीम् । मिलितो जयन्त चन्द्राय । उक्तं सर्वम् । तुष्टः सः । प्रमृतं नैषधं लोके । 25 1P ममारिनिक। 2P सर्व। 3P खगृ। 4P प्रागदीव । BBDP जिरे। 6 BDE बावर) ·हर्षविप्रबन्धः । : ६६५) अत्रान्तरे जयन्तचन्द्रस्य पनाकरनामा प्रधाननर: श्रीअणहिलपत्तनं गतः। तत्र सरस्तदे रजकक्षालितायां शाटिकायां केतक्यामिव मधुकरकुलं निलीयमानं दृष्ट्वा विस्मितोमाक्षीद्रजकम्- यस्ता युवतेरियं शाटी तां मे दर्शय । तस्य हि मत्रिणस्तत्पमिनीत्वे निर्णयस्थं मनः । रजकेन सायं तस्मै तद्नुहं नीत्वा, तामर्पयित्वा, तत्स्वामिनी सूहवदेविनानी शालापतिपत्नी विधवा यौवनस्था सुरूपा दर्शिता । तां कुमारपालराजपादुिपरोध्य तद्गृहानीत्वा सोमनाथयात्रां कृत्वा कासीं गतः। तां पद्मिनी जयन्तचन्द्रभोगिनीमकरोत् । सूहवदेविरिति ख्यातिमगात् । सा च सगर्वा विदुषीति कृत्वा 'कलाभारती ति पाठयति लोके । श्रीहर्षोऽपि 'नरभारती'ति पठ्यते । तस्य तन्न सहते सा मत्सरिणी। ६६६) एकदा ससत्कारमाकारितः श्रीहर्षः। भणितश्च-त्वं कः। श्रीहर्षः-'कलासवोऽहम् । राश्याऽभाणि-तर्हि मामुपानही परिधापय । को भावः-यद्ययं न वेनि इति भणति द्विजत्वा-1 त्तर्हि अज्ञः । श्रीहर्षेणाङ्गीकृतम् । गतो निलयम् । 'तरुवल्कलैस्तथा तथा परिकर्मितैः सायं लोलाक्षः सन् दूरस्थः खामिनीमाजूहवत् । चर्मकारविधिनोपानही पर्यदीधपत्, अभ्युक्षणं निक्षिपध्वं चर्मकारोऽहमिति वदन् । राजानमपि तत्कृतां कुचेष्टां ज्ञापयित्वा खिन्नो गङ्गातीरे संन्यासमग्रहीत् । सा च सूहवदेविः साम्राज्येशा पुत्रमजनयत् । सोऽपि यौवनमाससाद । धीरः परं दुर्नयमयः । तस्य च राज्ञो विद्याधरमन्त्री। स च चिन्तामणिविनायकप्रसादात्सर्वधातुहै-1 मत्वकरणप्रख्यातमाहात्म्यस्पर्शपाषाणलाभात् ८८०० विप्राणां भोजनदाता इति लघुयुधि- ष्ठिरतया ख्यातः। कुशाग्रीयप्रज्ञः' । राजा तं जगदे-राज्यं कस्मै कुमाराय ददामि? । मच्याह- मेघचन्द्राय सुवंशाय देहि, न पुनर्धतापुत्राय । राजा तु तया कामणितस्तत्पुत्रायैव दित्सति । एवं विरोध उत्पन्नो मन्त्रि-राज्ञोः। कथंकथश्चिन्मत्रिणा राशीवाचमप्रमाणीकार्य भूपो मेघचन्द्र- कुमाराय राज्यदानमङ्गीकारितः । राज्ञी क्रुद्धा। धनाढ्यतया खच्छन्दतया निजप्रधाननरान्। प्रेष्य तक्षशिलाधिपतिःसुरत्राणः कासीमानाय प्रयाणे प्रयाणे सपादलक्षहेमदानेन चालितः। आयाति । तत्तु विद्याधरेण घरदृशा विदितम् । राज्ञे कथितम् । राजा तत्कार्मणदृढमूढः प्राह- ममेयं वल्लभेश्वरी नैवं पतिद्रोहं समाचरति । मन्त्री तु वदति-राजन् ! अमुकप्रयाणे तिष्ठति शाखीन्द्रः । राज्ञा हकितो गतो गृहम् । चिन्तितं च तेन-नृपस्तावन्मूढा, राज्ञी बलवती, लब्धप्रसरा, अविवेकिनी । मम मरणं यदि" खामिमरणादागू भवेत्तदा धन्यता । प्रातश्चलितो मन्त्री खसदनात् । पथि गच्छन्तं पिण्याकं दृष्ट्वा तमजिग्रसिषत् । पुनः पुरो गतः स्फुटित- चनकपिटकमालोक्य तददने मनोऽदधत् । तेन कुचेष्टाद्वयेनात्मनो विधिवपरीत्यं निर्णीयोपराज गत्वा व्यज्ञपयत्-देव! अहं गङ्गाजले मङ्क्त्वा म्रिये, यद्यादिशसि । राज्ञाऽऽख्यातम्-" यदि नियसे तदा सुखेन जीवामः । कर्णज्वरो निवर्त्तते । मन्त्री दूनः । हुँ!- १६१. हितवचनानाकर्णनमनये वृत्तिः प्रियेष्वपि द्वेषः । निजगुरुजनेऽप्यवज्ञा मृत्योः किल पूर्वरूपाणि ॥ ९ ॥ आगतं राज्ञो मरणम् । राजानमापृच्छय गृहं गत्वा सर्वखं द्विजातिलोकाय प्रदाय भववि- - 1P sप्राक्षद् । 2P सायं गत्वा। 3P'त' नास्ति । 4 P पाठते। 5 ABD तस्वल्कैः। 6P भोजनं ।।7A प्रायः। 8 P विना सर्वत्र 'मेषचन्द्रराज्य.' 9 A कार्मणमूढः, P कार्मणदिस्मूदः । 10Aसावीन्द्रः। 11 P 'यदि' नास्ति। 12 P ग्यशपत्। 13 P राजाऽऽख्यत: B राजाख्यात्। 14 A गृहे। 15P सर्व। 16 P द्विजादि।

·५८ प्रबन्धको रक्तो जाहवीजलमध्यं प्रविश्य कुलपुरोहितमाह-दानं गृहाण । विप्रेणापि कर प्रसारितः। दत्ता स्पर्शपाषाणः । तेनोक्तम्-धिक ते दानम् !, यावाणं दस्से । इति क्रुद्धनान्तरुवक चिक्षिपे । सोमा गङ्गादेव्या लले । मन्त्री जले मङ्क्त्वा मृतः। राजा अनायो जातः। सुरत्राण आयातः। नगरे' भाण्डं भाण्डेन स्फुटितम् । राजा युद्धायाभिमुखमागात् । ८४०० [*एतावन्ति निखा- 5नानि निजदले परं एकस्यापि ] निखानखनं राजा न शृणोति । आपृच्छच्च तटस्थान् । तैभणे- म्लेच्छधनुर्थानेषु मनानि ध्यानान्तराणि । राजा हृदयेऽहारयत् । ततो न ज्ञायते-किं हतोगतो मृतो वा । [गङ्गाजलेऽपतत्*] यवनाता पू: । ॥ इति श्रीहर्ष-विद्याधर-जयन्तचन्द्रप्रवन्धः ॥ ११ ॥ १२. अथ हरिहरप्रबन्धः। 10 ६६७) श्रीहर्षवंशे हरिहरः। गौडदेश्यः सिद्धसारखतः। स गूर्जरधरां प्रत्यचालीत् । अश्वशतब- यम्, मानवानां शतपश्चकम् , करभाः पञ्चाशत् , अनिवारमन्नदानम्। धवलककतटग्राममागात् । राणश्रीवीरधवल-श्रीवस्तुपाल-श्रीसोमेश्वरदेवेभ्यः पृथक् पृथक् आशीर्वाद प्रगल्भवटुहस्तेन प्राहैपीत्। श्रीवस्तुपालो जहर्ष । उत्थाय षटुं सह नीत्वा श्रीवीरधवलाय पण्डितस्याशीर्वादमदीह- शत्, तद्गुणांचावर्णयत् । राणकेनोक्तम्-किमत्र युक्तम्। मच्याह-देव! विस्तरेण प्रातः पण्डि- 15 तस्य प्रवेशमहोत्सवः क्रियते । विपुलं देयं दीयते । राणकेनोक्तम्-न्याय्यम् । ततो निवृत्तो मनिराजश्च बटुश्च । बटुना तृतीयाशीर्वादः पण्डितसोमेश्वरदेवायादर्शि' । तत्कवितया' तस्य मात्सर्यमदीपिष्ट । सनिश्वासमधोऽद्राक्षीत् । बटुं चालापीदपि न । आगत उत्थाय षटुर्हरि- हरान्तिकम् । उक्तं राणक-मत्रिणोः सौमनस्यम्, सोमेश्वरस्य तु दौर्मनस्यम् । कुपितः सोमे- श्वरदेवे हरिहरः। जातं प्रातः। राणकः समत्रिका सचातुर्वर्ण्यः सर्वां सम्मुखो गतः। मिलितो 20 हरिहरः। तत्र वीरधवलं प्रति- १६२. शम्भुर्मानससन्निधौ सुरधुनीं मूर्धा दधानः स्थितः, श्रीकान्तश्चरणस्थितामपि वहन्नेतां निलीनोऽम्बुधौ । ममः पङ्करुहे कमण्डलुगतामेनां दधन्नाभिभू, मन्ये वीर ! तव प्रतापदहनं ज्ञात्वोल्बणं भाविनम् ॥१॥ १६३. दृष्टस्तेन शरान्किरन्नमिमुखः क्षत्रक्षये भागवो, दृष्टस्तेन निशाचरेश्वरवधव्यग्रो रघुग्रामणीः । दृष्टस्तेन जयद्रथप्रमथनोन्निद्रः सुभद्रापति, दृष्टो येन रणाङ्गणे सरमसश्चौलुक्यचूडामणिः ॥२॥ बटुः पृष्टः पण्डितेन-अत्र सदसि सोमेश्वरोऽस्ति न वा?। बटुराह-स क्रोधानागतः। पण्डितो ज्ञात्वाऽस्यात् । जातः प्रवेशः । राणकेन दत्तं सौधं" धन-कुप्य-वसन-परिजन-तुरगादिचम- स्कारकम् । ६६८) अथ मत्रिगृहं गतोऽसौ । गुर्वी सभा। मझ्यभ्युत्थानं चके । ऊचे च- १६४. मुधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः। आखादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः॥३॥ 25 । 1Aविप्रेण । 2P जले। 3 AC नगरं । *P पुस्तक एवायं कोष्ठकगतः पाठः प्राप्यते। 4 P हारयामास । 5A अदीदिशत्; DE अविशत् । 6 AC प्रवेशोत्सवः। 7A दर्शितः। 8 AP कवि०। 9 AC बटुम्बा। 10 A भायातः। 11 DP सौधः। 12 B चमत्कारम् ।

·10 हरिहरप्रवन्धः। पण्डिस्तूचे-देव! लघुभोजराज! विचारचतुर्मुख! सरस्वतीकण्ठाभरण ! अवधारय । वयं पण्डिताः । अस्माकं माता भारती । सा च त्रिभुवनचारिणी । एकदा भारत्या सह महेन्द्रस्य सभामगमाम । सा च सुधर्मा नाम । इन्द्रः श्रीमान् । ३ कोव्यः सुराङ्गनाः । ८४ 'सहस्राणि सामानिकाः। तथा- १६५. द्वादशार्का वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश । षट्त्रिंशत् तुषिताश्चैव षष्टिराभाखरा अपि ॥४॥ १६६. पत्रिंशदधिके माहाराजिकाश्च शते उभे । रुद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वायवोऽपि च ॥५॥ १६७. चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनईश । साध्याश्च द्वादशेत्याद्याः प्रसिद्धा गणदेवताः ॥ ६॥ [*एतत्समृद्धिखरूपं विलोक्य] वयं विस्मिताः स्थिता:-अहो! तपाफलभोगः। [-*इत्यादि चिन्तयन्तो यावता मः] अत्रान्तरे आगतस्तत्र कश्चन बुम्बावक्त्रः। १६८. देव! खर्नाथ ! कष्टं ननु क इह भवान्नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तकोऽद्य केनाप्यहह हृत इतः काननात्कल्पवृक्षः। हुँ मा वादीस्तदेतत्किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥ ७ ॥ एवं तत्रालापं श्रुत्वा विस्मितोऽहं भारत्या सह पञ्चमं कल्पद्रुमं स्वां द्रष्टुमागाम् । एवं सविस्तरं काव्यं व्याख्याय स्थितः पण्डितः । मन्त्री यावत्किं ददामि-इति चिन्तयति तावद् 15 डोडीयवंश्यराणभीमदेवेन जात्या वाहनोत्तीर्णाश्चतुर्विशतिरश्वा एकं च दिव्यं पदकं प्राभृतमा- नीतम् । तदेव पण्डिताय सर्व दत्तम् । तुष्टोऽसौ पञ्चमः कल्पतरुर्भवसि इत्युक्त्वा खोत्तारक- मगात् । गतेषु कतिपयेष्वहःसु मिलितायां सभायां पुरःस्थे सोमेश्वरे राणकेन पण्डितहरिहर उक्ता-पण्डित! अत्र पुरेऽस्माभिर्वीरनारायणाख्यः प्रासादा कारितोऽस्ति । तत्पशस्तिकाव्यान्य- ष्टोत्तरं शतं सोमेश्वरदेवपार्धात्कारितम् । तत्र भवन्तोऽवदधतु । यथा शुद्धत्वे निश्चयो भवति 20 ज्ञानाम् । महालक्ष्मीदृष्टौ नाणकपरीक्षा यतः।हरिहरेणोक्तम्-कथाप्यन्तां तानि ।उक्तानि सोमे- श्वरेण।तानि श्रुत्वा हरिहर ऊचे-देव! सुष्टु काव्यानि परिचितानि च नः। यतोमालवीयेषूज्जयनी गतैरस्माभिः सरखतीकण्ठाभरणप्रासादगर्भगृहे पट्टिकायां श्रीभोजदेववर्णनाकाव्यान्यमून्य- दृक्षत' । यदि तु प्रत्ययो नास्ति तदा परिपाच्या श्रूयन्ताम् । इत्युक्त्वा क्रमेणास्खलितान्यपा- ठीत् । खिन्नो राणकः । प्रीताः खलाः । व्यथिताः श्रीवस्तुपालादया सज्जनाः। उत्थिता सभा । 25 हत इव मृत इव स्तभित इव जडित इव जातः सोमेश्वरः । गतः खगृहम् । हिया वदनं न दर्श- यति गृहेऽपि, का कथा राजादिसदनगमनस्य । ६६९) अथ सोमेश्वरः श्रीवस्तुपालमन्दिरं गत्वोवाच-मनिन् ! ममैव तानि काव्यानि; नान्यथा । मम च" शक्तिं जानासि त्वम्"। हरिहरस्त्वेवं मां व्यजूगुपत् । किमहं करोमि। मच्याह-तमेव शरणं श्रय । यतः- 80 1 A भगमम् । 2 A३० कोव्यः। 3A ८४०० सप्तसह । 4A .धिक। * P पुस्तक एवेष कोष्टकगतः पाठो विधते। 5P कोऽपि चुम्बां पातयचाह । 6P पत्रकल्प० । 7P विखरं। 8P तानि भुत्वा वालि हरि। 9 A माश्यत । 10 P भूयता। 11 'च' नाति P। 12 AC वं' नास्ति ।

·प्रबन्धको १६९. भजते विदेशमधिकेन जितस्तदनु प्रवेशमयवा कुशलैः । [*मुखमिन्दुरुज्वलकपोलमितः प्रतिमाच्छलेन सुतनोरविशत् ॥] इति न्यायात् । पण्डित:-तर्हि तो मां नय । तथाकृतं मत्रिणा । पण्डितसोमेश्वरं बहिरा- सयित्वा मन्त्री स्वयं हरिहरान्तिकमगात् । बभाण च-पण्डितसोमेश्वरदेवस्तवान्तिकमागतोऽस्ति 5 विज्ञीप्सुः । हसितो हरिहरः । आनीनयत्खसमीपम् । चकाराभ्युत्थानालिङ्गनमहासनादिस- कारम् । सोमेश्वरेणोक्तम्-पण्डित ! निस्तारय मामस्मात्परकाव्यहरणकलङ्कपङ्कात् । यतः- १७०. आगतस्य निजगेहमप्यरेगौरवं विदधते महाधियः । मीनमात्मसदनं समेयुषो गीष्पतिळधित तुङ्गतां कवेः ॥८॥ तुष्टो हरिहरो भणति स्म-मा म चिन्तां विधाः । पुनौरवमारोपयिताऽस्मि त्वाम् । गतः 10 स्वस्थानं मन्त्री सोमेश्वरश्च । प्रत्यूषे राणकसभाभरे सोमेश्वर आह्नायितः । प्रस्तावना चारब्धा । यथा-जयति परमेश्वरी भारती, यत्प्रसादादेवं मम शक्तिः। श्रीवस्तुपालेनोक्तम्-किं किम् ? । हरिहर:-देव! मया कावेरीनदीतटे सारस्वतो मन्त्रः साधितः। होमकाले गीर्देवी प्रत्यक्षाऽऽसीत् । वरं वृणीष्वेत्याह म माम् । मया जगदे-जगदेकमातर! यदि तुष्टाऽसि तदा एकदा भणितानां १०८ सङ्ख्यानां ऋचां षट्पदानां काव्यानां वस्तुकानां घत्तानां दण्डकानां वाऽवधारणे समर्थो 15 भूयासम् । देव्याचष्ट-तथाऽस्तु । ततः प्रभृति यो यदाह १०८ तत्तु ब्रुवे । यथेदं सोमेश्वरदेवो- पझं काव्याष्टोत्तरशतम् । राणकेनोक्तम्-प्रत्ययः कार्यताम् । भाणितान्यष्टोत्तरशतानि तत्त- च्छन्दसाम् ; प्रतिभाणितानि च हरिहरेण तानि।जातो निश्चयः। पण्डितहरिहरवचने क्षुत्तृष्णात- पप्रभृतिचिन्तानपेक्षः स्थितो लोकः । राणकेश्वरेण बभणे-तर्हि पण्डित! कथमेवं दूषितः सोमे- श्वरः । हरिहरः प्राभाषत-देव! राणेन्द्र ! 'पण्डितेन मय्यवज्ञा दः । तत्फलमिदं ददे। यत:- १७१. प्रियं वा विप्रियं वापि सविशेषं पराप्तिात् । प्रत्यर्पयन्ति ये नैव तेभ्यः साप्युवरा वरा ॥ ९॥ राणः प्राह-तर्यस्त्वेवम् । परं मिथः सरखतीपुत्रयोः लेहो युक्तः । इत्युक्त्वा कण्ठग्रहणमका- रयत् । स्थितो निष्कलङ्कः सोमेश्वरः। वर्तते नित्यमिष्टगोष्टी । हरिहरो नैषधकाव्यान्यवसरोचि. तानि पठति । श्रीवस्तुपालः प्रीयते-अहो ! अश्रुतपूर्वाणि काव्यान्यमूनि । एकदाऽऽलापितः हरिहर'-पण्डित! कोऽयं ग्रन्था? । पण्डितो वदति-नैषधं महाकाव्यम् । कः कविः । श्रीहर्ष 25 वस्तुपालेन गदितम्-तदादर्श दर्शय तर्हि । पण्डितो ब्रूते-नान्यत्रायं ग्रन्थः । चतुरो यामानर्प- यिष्यामि पुस्तिकाम् । अर्पिता पुस्तिका । रात्रौ सद्यो लेखकनियोगिभिर्लेखिता नवीना पुस्तिका। जीर्णरज्वावृता, वासन्यासेन धूसरीकृत्य मुक्ता । प्रातः पण्डिताय पुस्तिका दत्ता । गृह्यतां तदिदं 'खं नैषधम् । गृहिता पण्डितेन पुस्तिका। मत्रिणा न्यगादि-अस्माकमपि कोशे किलास्तीवेद शास्त्रमिति स्मरामः । विलोक्यतां कोशः। यावद्विलम्बेनैवं कृष्टा नवीना प्रतिः। यावच्छोव्यते' 30 तावत् 'निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथा' इत्यादि नैषधमुदघटिष्ट । दृष्ट्वा पण्डितहरिहरेणो. क्तम्-मन्निन् ! तवैव मायेयम् । * एतदुत्तरादपचभागः A मादर्श एवं लभ्यते, नान्यन्त्र । 1P 'वन' नास्ति । 2 A विज्ञाप्सुः । 2 A विज्ञाप्सुः। 3A म्यधुः। 4A 5 P 'माम्' नास्ति । 6 P राण। 1 एतद्दण्डान्तर्गतः पाठः पतितः P पुस्तके। 7P पण्डितहरिहरः कोऽयं । 8 P खनैः। 9 P च्छोध्यते । A आदर्श निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथास्त्रथाद्रियम्ते न बुधाः सुधामपि । नलः सिवच्छ- त्रितकीर्तिमण्डलः स राशिरासीन्महसा महोज्वलः ॥ इदं सम्पूर्ण पचं लिखितं कम्पते । 20 । सरस्वती।

·भामरंप्रबन्धः। ६१ 5 'यदीदृशेषु कार्येषु नान्यस्य क्रमते मतिः ।' युक्तं त्वया दण्डिताः प्रतिपक्षाः । स्थापितानि जैन-वैष्णव-शैवशासनानि च । उचितः स्वामिवंशः। यस्यैवं प्रज्ञा प्रकाशते । ६७०) अत्रान्तरे वीरधवलाहितसैन्यचम्पितेन महाराष्ट्रप्रभुणा सपादकोटिहेमप्रमितो दण्डः प्रहितः। श्रीवस्तुपालेन तु तद्धेम चतुर्दिग्यात्रिकेभ्यो याचकेभ्योऽदापि विवेकात् । तद् दृष्ट्वा हरिहरो वर्णयति- १७२. आः! साम्यं न सहेहमस्य किमपि क्रोडीकृतैकश्रिया', याचोत्तानकरण खर्वितनिजाकारोष्मणा शाङ्गिणा । येनैताः पुरुषोत्तमाधिकगुणोद्गारेण युद्धार्णवादा,-कृष्यैव तथा श्रियः शकलशः कृत्वाऽर्थिनामर्पिताः ॥१०॥ तदा वीरधवलस्य 'सपादकोटीकाश्चनवर्ष' इति भहादिषु विरुदं ख्यातिमायातम् । ६७१) अथ हरिहरः सोमेश्वरं नन्तुं गतो देवपत्तनम् । पण्डितसोमेश्वरदेवस्य तत्र तदौर्जन्यं 10 स्मृत्वा विषण्णेन काव्यं भणितम्- १७३. क यातु कायातु क वदतु समं केन पठतु, क काव्यान्यव्याजं रचयतु सदः कस्य विशतु । खलव्यालग्रस्ते जगति न गतिः कापि कृतिना,-मिति ज्ञात्वा तत्त्वं हर! हर! 'विमूढो हरिहरः ॥ ११ ॥ १७४. आरुक्षाम नृपप्रसादकणिकामद्राक्ष्म लक्ष्मीलवान् , किञ्चिद्वाष्पयमध्यगीष्महि गुणैः कांश्चित्पराजेष्महि । इत्थं मोहमयीमकामं कियती नानर्थकन्यां मनः, स्वाधीनीकृतशुद्धबोधमधुना वाञ्छत्यमापगाम् ॥ १२॥ 15 इत्युक्त्वा धनाद्धं दत्त्वा शेषाद्धं गृहीत्वा धवलककमध्ये भूत्वा राणक-मत्रिणी आपृच्छय कासी प्राप्य स्वार्थमसाधयदिति ॥ ॥इति हरिहरप्रबन्धः समाप्तः ॥१२॥ " १३. अथ अमरचन्द्रकविप्रबन्धः। ६७२) श्रीअणहिल्लपत्तनासन्नं वायटं नाम महास्थानमास्ते। चतुरशीतिमहास्थानानामन्यतमत्। 20 तत्र परपुरप्रवेशविद्यासम्पन्नश्रीजीवदेवसूरिसन्ताने श्रीजिनदत्तसूरयो जगर्जुः। तेषां शिष्यो- ऽमरो नाम 'प्रज्ञालचूडामणिः । स श्रीजिनदत्तसूरिभक्तात् कविराजात्' अरसिंहात् सिद्धसार- खतं मन्त्रमग्रहीत् । तद्गच्छमहाभक्तस्य विवेकनिधेः कोष्ठागारिकस्य पद्मस्य विशालतमे "सद- नैकदेशे विजने एकविंशत्याचाम्लैर्निद्राजयासनजयकषायजयादिदत्तावधानस्तं मन्त्रमजपत् । विस्तरेण होमंच" चक्रे । एकविंशतितम्यां रात्री मध्यप्राप्तायां नभस्यभ्युदिताचन्द्रबिम्बानिर्गत्य 25 खरूपेणागत्यामरं भारती करकमण्डलुजलममलमपीप्यत् । वरं च प्रादात्"-सिद्धकविर्भव; निःशेषनरपतिपूजागौरवितश्चैधि । इति वरं दत्त्वा गता भगवती । जातः कविपतिरमरः। रचिता 'काव्यकल्पलता' नाम कविशिक्षा, 'छन्दोरत्नावली', 'सूक्तावली' च । 'कलाकलापाख्यं' च शास्त्रं निषद्धं, 'बालभारतं' च । बालभारते प्रभासवर्णने- 1P प्रकाश्यते। 2 P.सैन्यकम्पितेन । 3 P.भियो। 4 P हरहरिमूढो। 5 P .कन्थी । 6P परकायत A परपुरुषप्र०। 7 Pप्रज्ञाचू०। 8 P कविराज भरिसिं०। 9P विना नास्त्यन्यत्रेदं पदम्। 10 A विशालनान्नः। 11 A तमे सद। 12 P' नास्ति । 13 P प्राक्षीत् । 14 P गौरवताबैधि ।

·६२ प्रबन्धकोशे 10 15 १७५. दधिमथनविलोललोलगवेणिदम्भादयमदयमनको विश्वविश्कजेता । भवपरिभवकोपत्यक्तबाणः 'कृपाणश्रममिव दिवसादौ व्यक्तशक्तिय॑नक्ति ॥१॥ इत्यत्र वेण्या कृपाणत्वेन वर्णनादू 'वेणीकृपाणोऽमर' इति विरुवं कविवृन्दाल्लब्धम् । दीपि- काकालिदासवत्, घण्टामाघवच्च । कवित्वप्रसिद्धेश महाराष्ट्रादिराजेन्द्राणां पूजा उपतस्थिरे । 5६७३) तदा वीसलदेवो राजा गूर्जराधिपतिर्धवलकके राज्यं शास्ति । तेनामरकवेर्गुणग्रामः श्रुतः । ठकुरं वइजलं प्रधानं प्रेष्य प्रातराहूतः कवीन्द्रः । आसनादिप्रतिपत्तिः कृता। सभा महती। अमरेण पठितम्- १७६. वीक्ष्यैतद्भुजविक्रमक्रमचमत्कारं नकारं मयि, प्रेम्णो नूनमियं करिष्यति गुणग्रामैकगृह्याशया । श्रीमद्वीसलदेव! देवरमणीवृन्दे त्वदायोधनप्रेक्षाप्रक्षुभिते विमुञ्चति परीरम्भान्न रम्भा हरिः॥२॥ १७७. त्वत्रारब्धप्रचण्डप्रधननिधनितारातिवीरातिरेकक्रीडत्कीलालकुल्यावलिभिरलभत स्पन्दमाकन्दमुवी। दम्भोलिस्तम्भमाखद्भुज! भुजगंजगद्भर्तुराभर्तुरेनां तेनायं मूर्ध्नि रनद्युतिततिमिषतः शोभते शोणभावः ॥ ३ ॥ रञ्जिता सभा, प्रीणितः पृथ्वीपालः । ततो राज्ञा प्रोक्तम्-यूयं कवीन्द्राः श्रूयध्वे । अमरोऽभि- धत्ते-सत्यमेव, यदि गवेषयति देवः । ततो नृपेण सोमेश्वरदेवे दृष्टिः सञ्चारिता । ततः सोमेश्व- रेण समस्यार्पिता। यथा- 'शीर्षाणां सैव वन्ध्या मम नवतिरभूलोचनानामशीतिः' । अमरेण सद्यः पूरिता- १७८. कैषा भूषा शिरोऽक्ष्णां तव भुजगपते ! रेखयामास भूत्या द्यूते मन्मूर्ध्नि शम्भुः सदशनवशतान(९१०)क्षपातान् विजित्य । गौरी त्वाना दृष्टीर्जितनखनवभू(१९२०)स्तद्विशेषात्तदित्यं शीर्षाणां सैव वन्ध्या मम नवतिरभूलोचनानामशीतिः ॥४॥ अत्र शिरोऽक्ष्णामिति शिरसा युक्तानामणामिति मध्यमपदलोपी समासः कार्यः । बन्दू तु प्राण्यङ्गत्वादेकत्वं प्रामोति। ६७४) ततो वामनस्थलीयकविसोमादित्येन समस्या दत्ता- 'धनुष्कोटौ भृङ्गस्तदुपरि गिरिस्तत्र जलधिः' । 25 अमरेणोक्तम्- १७९. भवस्याभूदु भाले हिमकरकला ऽग्रे गिरिसुताललाटस्याश्लेषे हरिणमदपुण्ड्रप्रतिकृतिः । कपईस्तत्रान्ते यदमरसरित्तत्र तदहो! धनुष्कोटौ भृङ्गस्तदुपरि गिरिस्तत्र जलधिः ॥५॥ ६७५) ततः कृष्णनगरवास्तव्येन कमलादित्येन समस्या वितीर्णा- 'मशकगलकरन्ध्र हस्तियूथं प्रविष्टम् । अमरेण पुपूरे- १८०. तटविपिनविहारोच्छृङ्खलं यत्र यादोमशकगलकरन्ध्रे हस्तियूथं प्रविष्टम् । बत बक! न कदाचित्किं श्रुतोऽप्येष वार्द्धिः प्रतनुतिमिनि तल्ले कापि गच्छ क्षणेन ॥ ६ ॥ ६७६) अथ वीसलनगरीयेण नानाकेन समस्या विश्राणिता- 'गीतं न गायतितरां युवतिर्निशासु' । 1 कृपाणः। 2 P लब्धममरेण। 3 A प्रसिदिन। 4 AC विश्वल। 5 P.योधने प्रेक्ष्य । 6 A भुजयुगलन 20 30 ग P अजगमुजजगद्।

·अमरचन्द्रकविप्रवन्धः। 15 अमरेणोक्तम्-' १८१. श्रुत्वा ध्वनेमधुरतां सहसाऽवतीर्णे भूमौ मृगे विगतलाञ्छन एष चन्द्रः । मा गान्मदीयवदनस्य तुलामितीव गीतं न गायतितरां युवतिर्निशासु ॥७॥ एवमष्टोत्तरं शतं बहुकविदत्ताः पूरिताः समस्याः श्रीअमरेण । ततो राज्ञाऽभिहितम्-सत्यं कविसार्वभू(भौ)मा श्रीअमरः । तत्र दिने सन्ध्यावधि सभा निषण्णा स्थिता । राजा लहिता 5 सभ्यलोकोऽपि। रसावेशे हि कालो झर्गच्छन्नपि न लक्ष्यते । द्वितीयदिने सथः काव्यमयैः प्रमाणोपन्यासैः प्रामाणिका 'जिताः। तृतीयदिने राज्ञा पृष्टम्- अस्माकं सम्पति का चिन्ताऽस्तीति कथ्यताम् । अमरेण भणितम्-देव! कथं दूरं गताः । स्वर्ग ऐरावणस्य दक्षिणकणे लुकिताः। भूपतिः खसंवादेऽमोदत, शिरोऽधुनोत् । नित्यं गमनागमने 10 जिनधर्मासन्नः कृतो राजा । चैत्येषु पूजाः कारयति । ६७७) एकदा नृपेण पृष्टम्-भवतां कः कलागुरुः १ । अमरेण गदितम्-'अरसिंहः कविराज इति । तर्हि प्रातरत्रानेयः । अमरचन्द्रेणानीतः प्रातः कविराज उपराजम् । तदा राजा खङ्गेन श्रमयन्नास्ते । राज्ञा पृष्टम्-अयं कविराजः १ । कविराजेन व्याजहे-ओमिति । राजाह-तर्हि वद कालोचितं किश्चित् । अरसिंहः कवयति- १८२. त्वत्कृपाणविनिर्माणशेषद्रव्येण वेधसा । कृतः कृतान्तः, 'सर्पस्तु करोद्वर्त्तनवर्तिभिः ॥ ८॥ १८३. अर्थीच्छाभ्यधिकार्पणं किमपि यः पाणेः कृपाणे गुणः, सञ्चकाम स यद्ददौ धुपदवीं प्रत्यर्थिषु क्ष्मार्थिषु । 'तत्सङ्गान्न स बद्धमुष्टिरभवद्येनारिपृथ्वीभुजां, पृष्ठेषु स्वमपि प्रकाममदिर्तप्रोद्दामरोमोगमः ॥९॥ १८४. कलयसि किमिह कृपाणं वीसल ! बलवन्ति शत्रुषु तृणानि । यानि मुखगानि तेषां तवैष लवयितुमसमर्थः ॥१०॥ १८५. देव ! त्वं मलयाचलोऽसि भवतः श्रीखण्डशाखीभुज,-स्तत्र क्रीडति कजलाकृतिरसिर्धाराद्विजितः फणी । एष वाङ्गमनर्गलं रिपुतरुस्कन्धेषु संवेष्टयन , दीर्घ व्योमविसारि निर्मलयशो निम्नॊकमुन्मुञ्चति ॥ ११ ॥ अद्भुतकवितादर्शनात्कविराजो राजेन्द्रेण नित्यसेवकः कृतः । ग्रासो महान् प्रत्यष्ठापि । एकदा श्रीवीसलदेवेन भोजनान्ते तृणं करे धृत्वारसिंहोऽभिदधे-इदं तृणं सद्यो वर्णय। यदि रुचितभङ्गया वर्णयसि, तदा "ग्रासद्वैगुण्यम् ; अन्यथा सर्वनासत्याजनम् । इत्युक्तिसमकालमेवा- हतप्रतिभतया स ऊचे- १८६. क्षारोऽन्धिः शिखिनो मखा विषमयं श्वनं क्षयीन्दुर्मुधा, प्राहुस्तत्र सुधामियं तु दनुजत्रस्तेव लीना तृणे । पीयूषप्रसवो गवां यदशनादत्त्वा यदासे निजे, देव ! त्वत्करवालकालमुखतो निर्याति जातिर्द्विषाम् ॥ १२ ॥ ध्वनितो" भूपालः। ग्रासद्वैगुण्यं कृतम् । ६७८) कालान्तरेऽमरेण कोष्ठागारिकपनगिरा पमानन्दाख्यं शास्त्रं रचितम् । एवं कविता- कल्लोलसाम्राज्यं प्रतिदिनम् ॥ ॥ इति अमरचन्द्रकविप्रवन्धः ॥१३॥ - 20 30 1A नास्ति पदमेतत् । 2 P जाताः । 3P भरिसिंह। 4 A कथयति। 5A कृतान्तसर्प० । 6P भत्सर्या- म्यधिः। 7P स्वत्स। 8 P • मुदित। 9P न वैष । 10P स्तम्भः क्रीडति । 11 P संवेटवे । 12 A नित्यं । 18 A वैगुण्यं प्रासस। 14 DE यवशनहरवा । 15 P चमकतो।

·प्रबन्धकोशे 15 १४. अथ मदनकीर्तिप्रबन्धः । ६७९) उज्जयिन्यां विशालकीर्तिदिगम्बरः । तच्छिष्यो मदनकीर्तिः। स पूर्वपश्चिमोत्तरासु तिसृषु दिक्षु वादिनः सर्वान् विजित्य 'महाप्रामाणिकचूडामणिः' इति बिरुदमुपायं खगुर्वलता- मुज्जयिनीमागात् । गुरूनवन्दिष्ट । पूर्वमपि जनपरम्पराश्रुतंतत्कीर्तिः स मदनकीर्तिः भूयिष्ठम- 5 श्लाविष्ट । सोऽपि प्रामोदिष्ट । दिनकतिपयानन्तरं च गुरुं न्यगदीत्-भगवन् ! दाक्षिणात्यान् वादिनो विजेतुमीहे । तत्र गच्छामि । अनुज्ञा दीयताम् । गुरुणोक्तम्-वत्स'! दक्षिणां मा गा। स हि भोगनिधिदेशः । को नाम तत्र गतो दर्शन्यपि न तपसो भ्रश्येत् । एतद्गुरुवचनं विलय विद्यामदाध्मातो जालकुदालनिःश्रेण्यादिभिः प्रभूतैश्च शिष्यैः परिकरितो महाराष्ट्रादिवादिनो मृगन् कर्णाटदेशमाप। 10 ६८०) तत्र विजयपुरे कुन्तिभोज नाम राजानं स्वयं त्रैविद्यविदं विद्वत्मियं सदसि निषण्णं स द्वास्थनिवेदितो ददर्श । तमुपश्लोकयामास- १८७. देव! त्वद्भुजदण्डदर्पगरिमोगारप्रतापानल, ज्वालापक्रिमकीर्तिपारदघटीविस्फोटिनो बिन्दवः । शेषाहिः कति तारकाः कति कति क्षीराम्बुधिः कत्यपि, प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरकाकर्पूरकुन्देन्दवः ॥ १३ ॥ १८८. कीर्तिः कैकत ! कुन्तिभोज! भवतः स्वर्वाहिनीगाहिनी, दिक्पालान् परितः परीत्य दधती भास्वन्मयं गोलकम् । लचित्वाऽम्बुधिसप्तमण्डलभुवस्त्वय्येकपत्नीव्रत,-ख्यात्री विष्णुपदं स्पृशत्यविरतं शेषाहिशीर्षाण्यपि ॥ १४ ॥ चमत्कृतो राजा। स्थापितो दिगम्बरः सौधासन्नदेशे। राज्ञादिष्टम्-ग्रन्थमेकं कुरु, अस्मत्पूर्वज- वर्णनप्रतिबद्धम् । तेनोक्तम्-देव ! अहं श्लोकपञ्चशती एकस्मिन् दिने कर्तुं क्षमः, तावत्तु लेखितुं न क्षमोऽस्मि । कश्चिल्लेखक समय॑ताम् । राज्ञोक्तम्-अस्मत्पुत्री मदनमञ्जरी नाम 'लिखिष्यति जवनिकान्तरिता सती । दिगम्बरेण ग्रन्थः कर्तुमारेभे । राजपुत्री पञ्चशती लिखति । एवं कत्य- 20 प्यहानि ययुः। ६८१) एकदा राजसुता तस्य स्वरं कोकिलरवजित्वरं शृण्वती सती चिन्तयति-अस्य रूपमपि सुन्दरं भविष्यति । जवनिकान्तरितया कथं दृश्यते । करोमि तावदुपायम् । रसवत्यां लवण- बाहुल्यं कारयामि । सोऽपि' राजपुत्रीं तादृग्विदुषीं सुखरां दिदृक्षते । लवणातिशये दिक्पट ऊचे-अहो लवणिमा!। राजपुत्र्याऽभिदधे-अहो निष्ठुरता!। एवमालाप-प्रत्यालापे दूरे कृते 25 उभाभ्यां मर्यादामयी वस्त्रमयी च जवनिके। परस्परं दिव्यरूपदर्शनम्। तावता दिग्वस्त्रेणोक्तम्- १८९. निरर्थकं जन्म गतं नलिन्याः, यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । राजसुतयाऽपि भणितम् - उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव, दृष्टा प्रबुद्धा नलिनी न येन ॥१५॥ ततश्चक्षुःप्रीतिमुद्भवन्तीवा"ऽपराणि कुसुमचापचापलानीति वचनानिरर्गले मदने भग्नं कौमा- 30 रव्रतं तयोः। "वर्तते विकथा । अल्पो निष्पद्यते ग्रन्थः । सायं राजा विलोकयति शास्त्रम् । को हेतुरय स्तोकं निष्पन्नम् १ । दिगम्बरस्तेषु त्रिचतुराणि विषमाणि पद्यानि निक्षिपते। ततो राजाने 1 A भगात् । 2 A परम्परया; DE परम्पराष्छुतः। 3 AD 'वत्स' नास्ति । 4 A परिवारितो। । 5A लेखिष्यति । 6 P ग्रन्थं । 7 Pसोऽपि दिग्वनः। 8 P कृता। 9 P जवनिका । 10 A अभाणि । 11 A. चा० । 12 A पर्दतेतिकया। 13 A तेषु पयेषु।

·मदनकीर्तिप्रबन्धः। 5 भणति-देव! ममेयं प्रतिज्ञा-अहमबुध्यमानस्य लेखितुः पार्थान्न लेखयामि । तव तु पुत्र्या इदं स्थानं कृच्छ्रेण बुद्धम् । इति कालविलम्बाद ग्रन्थाल्पत्वं जायते । राजेन्द्रो विमृशति-शठोत्तर- मेवेदं दृश्यते। एकदा हेरयामि, किमिमी समाचरतः। निशायां विभातायां एकदा राजा छत्ररूप एकाकी तयोर्ग्रन्थनिष्पत्तिप्रदेशकुख्यान्तरेऽस्थात् । तदैव दिक्पटो राजपुत्री प्रति प्रणयकलहा- नुनयगर्भमाह- १९०. सुच! त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्त्वा कथा योषितां, दूरादेव निराकृताः सुरभयः स्वर्गन्धधूपादयः । रागं रागिणि ! मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना, सत्यं त्वद्विरहे भवन्ति दयिते ! सर्वा ममान्धा दिशः ॥ १६ ॥ एतत्काव्यश्रवणाद् द्वयोदो शील्यं निर्णीय मन्दपदं निर्ययो। स्थानं गतो वसुधाधिपतिः। क्रुद्धेन तेन तत्कालमाहूतो दिक्पटः। आगतः। भाषितो यथा-पण्डित ! किमिदं नवीनं पद्यम्-'सुश्रु! त्वं कुपितेत्यपास्तमशनम्' इत्यादि । दिग्वसनेन विमृष्टम्-राज्ञा हेरितोऽहम् । अपराधी लब्धः 110 तथाप्युत्तरं ददामि । यथातथेति चिन्तयित्वाऽवनिपतिमभ्यधात्-देव! दिनद्वयात्मभृति दृग में पीडार्ता वर्तते । तदुपश्लोकेनानुनयपरं पद्यमिदमपाठिषम् । इति प्रस्तावनां कृत्वा निक्षोभस्तयैव भङ्गया सद्यो व्याचचक्षे । तया सूक्त्या तुष्टोऽन्तः क्षितिपः, अकृत्यकरणदर्शनात्तु रुष्टः । ततः सधूभङ्गं भृत्यानूचे-धनीत रे! अमुं कुकर्मकारिणम् , घातयत च । बद्धस्तैः । तदाकर्ण्य राजपुत्री द्वात्रिंशता सखीभिः शस्त्रिकापाणिभिः समं 'शस्त्रिकापाणिरागात् । राजदृष्टिमेत्य खयमकथ. 15 यत्-यद्यमुं मे मनोरुच्यं मुञ्चसे तदा चारु । अथ न मुश्चसे तदा चतुस्त्रिंशद्धत्यास्तव भवितारः। एका' दिगम्बरहत्या त्रयस्त्रिंशयुवतिहत्या इति । ततो राजा मत्रिभिर्विज्ञप्त:-देव ! त्वयैवे- यमस्यासन्नीकृता । यूनां स्त्रीसन्निधानं च मन्मथद्रुमदोहदः । कस्य दोषो दीयते ।। १९१. चित्रस्था अपि चेतांसि हरन्ति हरिणीदृशः । किं पुनस्ताः स्मरस्मेरविभ्रमभ्रमितेक्षणाः ॥ १७ ॥ मुच्यतां प्रसद्य दिग्वस्त्रः । इयं चास्यैव भवतु । इति श्रुत्वा तं मुक्त्वा तां तस्यैव पत्नीमकरोत् ।20 स च राज्यांशभाजनं कृतः। दिग्जयधनानि श्वशुरसाचकार । व्रतं त्यक्त्वा भोगी जातः । तं तादृशं वृत्तान्तं विशालकीर्तिगुरुरुज्जयिन्यामौषीत् । अध्यासीच-अहो ! यौवनधनकुसङ्गानां महिमा । येनायमेवंविधोऽपि व्रती विद्वान् वादी योगज्ञो भूत्वा एवंविधं उग्रदुर्गतिपतनमूलं कुपथं प्रपन्नः । हा! हा! धिम् । १९२. परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः, पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो, विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते" ॥ १८ ॥ एवं विमृश्य चतुरांश्चतुरः शिष्यांस्तद्वोधनाय प्राहैषीत् । तैस्तत्र गत्वोक्तोऽसौ- १९३. विरमत बुधा योषित्सङ्गात्सुखात् क्षणभङ्गुरात्, कुरुतं करुणाप्रज्ञामैत्रीवधूजनसङ्गमम् । न खलु नरके हाराकान्तं घनस्तनमण्डलं, भवति शरणं श्रोणीबिम्बं "कणन्मणिदाम वा ॥ १९ ॥ इत्यादि-गुरुभिर्षाध्यमानोऽसि"; बुध्यस्ख, मा मुहः । सोऽथ नित्रपतया तेषां हस्ते गुरुभ्यः 30 पानि पत्रे लिखित्वा प्रजियाय । गतास्ते तत्र । वाचितानि पद्यानि गुरुणा- 25 1P .लोकायानुनयः। 2P प्रज्ञया । 3A कृत्यक०। 4 P नास्ति 'ततः। 5 'शशिकापाणिः' नाति P पुसके। 6 P नाखि 'स्तव। 7A एक० । 8 A हत्यायां। 9ADE नास्ति 'राजा'। 10P .धनानि च । 11 A कुरुते। 12 A भजत। 13 P रणन् । 14 A| 15 PE Sपि । ९ प्र. को.

·६८ प्रवन्धकोशे अत्रान्तरे विदितपरमार्थों तौ तन्मातुलावितरेतरं प्रति विगतदुर्विकल्पो पुनःप्रतिष्ठानमागतो। परचक्रं दृष्ट्वा तां खभगिनीं प्रोचतु:-हे खसः! येन दिवौकसा तवायं तनयो दत्तस्तमेष स्मर। यथा स एवास्य साहाय्यकं विधत्ते । सापि तवचसा प्राचीन नागपतेर्वचः स्मृत्वा शिरसि निवे. शितघटा गोदावयाँ नागहवं गत्वा लात्वा च तमेव नागनायकमाराधयत् । तत्क्षणानागराजा 5 प्रत्यक्षीभूय वाचमुवाच ब्राह्मणीम्-को हेतुरहमनुस्मृतस्त्वया । तया च प्रणम्य यथावस्थितम- भिहिते पभाषे शेषराजा-मयि प्रतपति' कस्तव तनयमभिभवितुं क्षमः । इत्युदीर्य घटमादाय हदान्तर्निमज्य पीयूषकुण्डात्सुधया घटं प्रपूर्य च तस्यै दत्तः। ऊचे च-त्वमनेनामृतेन सात- वाहनकृतमृन्मयाश्वरथगजपदातिजातमभिषिश्चेस्तथा तत्सजीवं भूत्वा परबलं भनक्ति; त्वत्पुत्रं च प्रतिष्ठानपत्तनराज्ये अयमेव पीयूषघटोऽभिषेक्ष्यति । प्रस्तावे पुनः स्मरणीयोऽहमित्युक्त्वा 10 खास्पदमगमद् भुजङ्गपुङ्गवः । साऽपि सुधाघटमादाय खसझोपेत्य तेन तन्मृन्मयं सैन्यमदैन्य. मभ्युक्षामास । प्रातर्दिव्यानुभावतः सचेतनीभूय तत्सैन्यं संमुखं गत्वा युयुधे परानीकिन्या सार्द्धम् । तया सातवाहनपृतनया भग्नमवन्तीशितुर्बलम् । विक्रमनरपतिरपि पलाय्य ययावव- न्तीम् । तदनु सातवाहनो राज्येऽभिषिक्तः। प्रतिष्ठानं च निजनिजविभूतिपरिभूतर्वखोकसारा- भिधानं धवलगृह-देवगृह-हद्दपति-राजपथ-प्राकार-परिखादिभिः सुनिविष्टमजनिष्ट पत्तनम् । 15 सातवाहनोऽपि क्रमेण दक्षिणापथमदृणं विधाय तापीतीरपर्यन्तं चोत्तरापथं साधयित्वा स्वकीय. संवत्सरं प्रावीकृतत् । जैनश्च समजनि । अचीकरच जनितजननयनशैत्यानि चैत्यानि । पञ्चाश- द्वीरा अपि प्रत्येकं स्वस्वनामाङ्कितानि अन्तनगरं कारयांबभूवुर्जिनभवनानि । ६८७) परसमयलोकप्रसिद्धं सातवाहनचरित्रं शेषमपि किश्चिदुच्यते।-श्रीसातवाहने क्षिति रक्षति सति पश्चाशद्वीराःप्रतिष्ठाननगरान्तस्तवा वसन्ति स्म, पश्चाशनगराहहिः। इतश्च तत्रैव पुरे 20 एकस्य द्विजस्य सूनुर्दोदुरः शूद्रकाख्यः समजनि । स च युद्धश्रमं दात् कुर्वाणः पित्रा खकु- लानुचितमिदमिति प्रतिषिद्धोऽपि नास्थात् । अन्येयुः सातवाहननृपतिर्षापला-खूदलादिपुरान्त- वर्तिवीरपञ्चाशदन्वितो द्विपञ्चाशद्धस्तप्रमाणां शिलां श्रमार्थमुत्पाटयन् दृष्टः पित्रा समं गच्छता द्वादशाब्ददेशीयेन शूद्रकेण । केनापि वीरेणाङ्गुलीचतुष्टयं केनचित्षडङ्गुलान्यपरेण त्वङ्गुलान्यष्टौ शिला भूमित उत्पाटिता।महीजानिना त्वाजानु नीता। इत्यवलोक्य शूद्रकः स्फूर्जदूर्जितमवादीत्- 25 भो! भो! भवत्सु मध्ये किं शिलामिमां मस्तकं यावन्न कश्चिदुद्ध मीष्टे । तेऽपि "सेय॑मवादिषु- यथा-त्वमेवोत्पाटय यदि समर्थमन्योऽसि । शूद्रकस्तदाकर्ण्य तां शिला" वियति तथोच्छालयां- चकार यथा दूरमूर्ध्वमगमत् । पुनरवादि शूद्रकेण-यो भवत्सु अलम्भूष्णुः स खलु इमां निप- तन्तीं स्तनातु । सातवाहनादिवीर योद्धान्तलोचनैरूचे स एव सानुनयम् , यथा-भो महाबल! रक्ष रक्ष, आस्माकीनान्" प्राणान् इति । स पुनस्तां पतयालु तथा मुष्टिप्रहारेण प्रहतवान् , यथा 30 सा त्रिखण्डतामन्वभूत् । तत्रैकं शकलं योजनत्रयोपरि न्यपतत् । द्वैतीयिकं च खण्डं नागहदे । तृतीयं तु प्रतोलीद्वारे चतुष्पथमध्ये निपतितमद्यापि तथैव "वीक्ष्यमाणमास्ते जनैः। तहलविल- 1 A प्राचीन। 2P पत्यौ। 3 BP नास्ति पदमेतत् । 4 P वंचानेन; BE वं वानेन । •षेकयिष्यति। 7A विस्खौक०;P वस्त्वौक। 8A महीपतिना। 9 P समर्थः। 10 AB तदर्थमः। 11 A नास्ति । 13 AE भलंकरिष्णुः। 14 P भयाद्। 15 A अमाकीयान् । 16P विखण्डमः । 17 ABE 5P यथा। 6P 12 ABचके। वक्ष्यमाण।

·सातवाहनप्रबन्धः। ६९ । सितचमत्कृतचेताः क्षोणिनेता शुद्रकं सुतरां सत्कृत्य पुरारक्षकमकरोत् । शस्त्रान्तराणि प्रतिषिध्य दण्डधारस्तस्य दण्डमेवायुधमन्वज्ञासीत् । शुद्रको बहिवरान् वीरान पुरमध्ये प्रवे. ठुमपि न दत्तवान्, अनर्थ निवारणार्थम् । ६८८) अन्यदा खसौधस्योपरितले शयानः सातवाहन क्षितिपतिमध्यरात्रे शरीरचिन्तार्थ- मुस्थितः । पुराहिःपरिसरे करुणं रुदितमाकर्ण्य तत्पत्तिमुपलब्धुं कृपाणपाणिः परदुःख- 5 दुःखितहृदयतया गृहानिरगात् । अन्तराले शूद्रकेणावलोक्य सप्रश्रयं प्रणतः, पृष्टश्च महा- निशायां 'निर्गमनकारणम् । धरणीपतिरवदत्-यदयं बहिःपुरपरिसरे करुणकन्दितध्वनिः श्रवणाध्वनि पथिकीभावमनुभवन्नस्ति । तत्कारणप्रवृत्तिं ज्ञातुं व्रजन्नस्मि-इति राज्ञोक्त शुद्रको व्यजिज्ञपत्-देव! प्रतीक्ष्यपादैः खसौधालङ्करणाय पादोऽवधार्यताम् । अहमेव 'तत्प्रवृत्ति- मानेष्यामि । इत्यभिधाय वसुधानायकं व्यावर्त्य स्वयं रुदितध्वन्यनुसारेण पुरावहिर्गन्तुं 10 प्रवृत्तः। पुरस्ताद् व्रजन् दत्तकर्णो गोदावर्याः स्रोतसि कञ्चन रुदन्तमौषीत् । ततः परि- विधाय शद्रकस्तीत्वा यावत्सरितो मध्यं प्रयाति; तावत्पयःपूरलाव्यमानं नरमेकं रुदन्तं वीक्ष्य बभाषे-भोः! कस्त्वम् १, किमर्थं च रोदिपि। इत्यभिहितः स नितरामरुदत् । अति निर्बन्धेन पुनः पृष्टः स्पष्टमाचष्ट-भो साहसिकशिरोमणे! मामितो निष्कास्य भूपतेः समीपं प्रापय, येन तत्र खवृत्तमाचक्षे। इत्युक्तः शूद्रकस्तमुत्पाटयितुं यावदयतिष्ट तावन्नो-15 स्पटति स्म सः। ततोऽधस्तारकेनापि यादसा मा विधृतोऽयं भवेद्-इत्याशङ्कय सद्यः कृपाणि- कामधो वाहयामास शुद्रकः । तदनु शिरोमात्रमेव शूद्रकस्योद्धर्तुः करतलमारोहत् लघुतया । 'तच्छिरःप्रक्षरद्रुधिरधारमवलोक्य शूद्रको विषादमाप। ततश्चिन्तयति स्म-धिर ! मामाहर्तरि प्रहर्तारं शरणागतघातकं च" । इत्यात्मानं निन्दन वजाहत इव क्षणं मूञ्छितस्तस्थौ । तदनु समधिगतचैतन्यश्विरमचिन्तयत्-कथमिवैतत्सुदुश्चेष्टितमवनिपतये निवेदयिष्यामि । इति लजि-20 तमनास्तत्रैव काष्ठश्चितां विरचय्य तत्र ज्वलनं प्रज्वाल्य तच्छिरः सह गृहीत्वा यावदुवर्षिषि प्रवेष्टुं प्रववृते तावत्तेन मस्तकेन निजगदे-भो महापुरुष ! किमर्थमित्थं व्यवसीयते" भवता। "यावदहं शिरोमात्रमेवामि सँहिकेयवत् सदा । तद् वृथा मा विषीद । प्रसीद, मां राज्ञः समी- पमुपनय । इति तद्वचनं निशम्य चमत्कृतचित्तः प्राणित्ययमिति प्रहृष्टः शूद्रकस्तच्छिरः पहा- शुकवेष्टितं विधाय प्रातः सातवाहनमुपागमत् । अपृच्छदय पृथिवीनाथ:-शूद्रक ! किमिदम् ।।25 सोऽप्यवोचत्-देव ! सोऽयं यस्य ऋन्दितध्वनिर्देवेन रात्री शुश्रुवे । इत्युक्त्वा तस्य प्रागुक्तं वृत्तं सकलमावेदयत् । पुना राजा तमेव मस्तकमप्राक्षीत्-कस्त्वं भो।, किमर्थ चात्र भवदागम- नमिति ?। तेनाभिदधे-महाराज! भवतः कीर्तिमुभाकर्णि समाकये करुणरुदितव्याजेनात्मानं ज्ञापयित्वा "त्वामहमुपागमम् । दृष्टश्च भवान् । कृतार्थे मेऽद्य चक्षुषी जाते इति । कां कलां सम्यगवगच्छसि ?-इति राज्ञ आज्ञया निरवधि" गीतं गातुं प्रचक्रमे । क्रमेण तद्द्वानकलया 30 मोहिता सकलापि नृपतिप्रमुखा परिषत् । स च मायासुरनामकोऽसुरस्तां मायां निर्माय महीप- 1A .दुःस्थित। 2 AB निरगमत्। 5A निर्गमका०। 4 P अहमपि प्र० । 5 Pइति। 6P नास्ति 'पृहः'। 7P'मा' नास्ति। 8 P .तया शिरः। 9P मापनश्चिन्तयति। 10P विहाय नास्स्यन्यत्रेदं पदम् । 11 A घातकमवे. खात्मानं । 12 'व्यवसीयते' स्थाने 'करोषि' P पुस्तके। 13 'भवता यावद' नाति P पुखके। 14P 15P नाति 'मथ'। 16P कीर्तिमाकर्ण्य । 17 'वो' मालि PM 18 BEP निरवगीतं गीतं ।

·प्रवन्धकोशे । । तेहिषी महनीयरूपंधेयामपजिहीर्घरुपागतो बभूव । न च विदितचरमतत्कस्यापि । लोकैस्तु शीर्षमात्रदर्शनात् तस्य प्राकृतभाषया 'सीसुला' इति व्यपदेशः कृतः। तदनु प्रतिदिनं तस्मि- नतितुम्बरी मधुरतरं' गायति सति श्रुतं तत्वरूपं महादेव्या दासीमुखेन । भूपं विज्ञाप्य तच्छीर्ष खान्तिकमानायितम् । प्रत्यहं तमजीगपत् राज्ञी । दिनान्तरे रात्रौ प्रस्तावमासाद्य सद्य 5 एवापहरति स्म तां मायासुरः। आरोपयामास च तां घण्टावलम्बिनामनि स्वविमाने । राज्ञी च करुणं क्रन्दितुमारेभे-हा ! अहं केनाप्यपहिये । अस्ति कोऽपि वीरः पृथिव्यां यो मां मोचयति। 'तत्वरं 'खून्दलाभिख्येन वीरेण श्रुत्वा व्योमन्युत्पत्य च तद्विमानस्य घण्टा पाणिना गाढमधा- यंत । ततस्तत्पाणिनाऽवष्टब्धं विमानं पुरस्तान प्राचालीत् । तदनु चिन्तितं मायासुरेण-किमर्थ विमानमेतन्न सर्पति । यावदद्राक्षीत्तं वीरं हस्तावलम्बितघण्टम् । ततः खड्नेन तद्धस्तमच्छिदत् । 10 पतितः पृथिव्यां वीरः। स चासुरः पुरः प्राचलत् । ततो विदितव्यपहारवृत्तान्तः क्षितिकान्तः पञ्चाशतमेकोनां वीरानादिशत्-यत्पट्टदेव्याः शुद्धिः क्रियतां केनेयमपहृतेति । ते प्रागपि शूद्रकं प्रत्यसूयापराः मोचुः-महाराज ! शूद्रक एव जानीते । तेनैव तच्छीर्षकमानीतम् । तेनैव च देवी जहे । ततो नृपतिस्तस्मै कुपितः शूलारोपणमाज्ञापयत् । तदनु देशरीतिवशात्तं रक्तचन्दनानुलि- साङ्गं शकटे शाययित्वा, तेन सह गाढं बद्ध्वा, शुलायै यावद्राजपुरुषाश्चेलुः, तावत्पश्चाशदपि 15 वीराः संभूय शूद्रकमवोचन्-भोः महावीर! किमर्थ रण्डेव म्रियते भवान् । 'अशुभस्य काल- हरण'मिति न्यायात् मार्गय नरेन्द्रात्कतिपयदिनावधिम् , शोधय सर्वत्र देव्यपहारिणम् । किमकाण्डे एव स्वकीयां वीरत्वकीर्तिमपनयसि ? । तेनोक्तम्-गम्यतां तर्हि उपराजम् । विज्ञा. प्यतामेनमर्थ राजा । तैरपि तथा कृते प्रत्यानायितः शूद्रकः क्षितीन्द्रेण । तेनापि स्वमुखेन विज्ञप्तिः कृता-महाराज! दीयतामवधिः । येन विचिनोमि प्रतिदिशं देवीं तदपहारिणं च । राज्ञा दिनद. 20 शकमवधिदत्तः । शूद्रकगृहे च सारमेयद्वयमासीत् तत्सहचारि । नृपतिरवदत्-एतद्भषणयुगलं प्रतिभूप्रायमस्मत्पार्धे मुञ्च । स्वयं पुनर्भवान् देव्युदन्तोपलब्धये हिण्डतां महीमण्डलम् । सोऽ- प्यादेशः प्रमाणमित्युदीर्य प्रवीर्यवान् प्रतस्थे । भूचक्रशक्रस्तत्कौलेयकद्वन्दं शृङ्खलाबद्धं शय्या- पादयोरबनात् । शूद्रकस्तु परितः पर्यटाव्यमानोऽपि यावत्प्रस्तुतार्थस्य वार्तामात्रमपि कापि नोपलेभे, तावदचिन्तयत्-अहो! ममेदमयशःप्रादुरभूत्। यदयं खामिद्रोही मध्ये" भूत्वा देवीम- 25 मपाजीहरदिति । न च कापि शुद्धिर्लब्धा तस्याः। तस्मान्मरणमेव मम शरणम् । इति विमृश्य दारुभिश्चितामरचयत्" । ज्वलनं चाज्वालयत् । यावन्मध्यं प्रविशेत् तावत्ताभ्यां शुनकाभ्यां देवताधिष्ठिताभ्यां ज्ञातम्-यदस्मदधिपतिनिधनं "ध्यायन्नस्तीति। ततो दैवतशक्त्या शृङ्खलानि" भक्त्वा निर्विलम्बो गतौ तौ तत्र यत्रासीच्छूद्रकरचिता चिता। दशनैः केशानाकृष्य शूद्रकं बहिनिष्कासयामासतुः । तेनापि अकस्मात्तौ विलोक्य विस्मितमनसा निजगदे-रे पापीयांसौ! 30 किमेतत्कृतं भवन्यामशुभवद्भ्याम् । राज्ञो मनसि विश्वासनिरासो भविष्यति, यत्प्रतिभुवावपि तेनात्मना सह नीती। अथ" भषणाभ्यां बभाषे-धीरो भव अस्मद्दर्शितां दिशमनुसर । सरभसं का चिता तव !। इत्यभिधाय पुरोभूय प्रस्थिती तेन सार्द्धम् । क्रमात्माप्तौ कोल्लापुरम् । । 1P मधुरवरं । 2 P तक। 3 ABE बूंदलाभिल्य-खूदला। 4 A एकोनान् । 5 AE आदिक्षत्। 6P 'च' नास्ति। 7 A उपतस्थे । SP पादेऽवधीत्। 9P पर्यटत् । भव्यमानो० । 10 P नास्ति'मध्ये। 11 A .मारचत् । 12 P प्राविशत् । 13 BE धनायनास्ति; P वाम्छास्ति। 14 A डाला। 14 A शृङ्गला। 15 P भास। 16 P अध' नास्ति ।

·सातवाहनप्रबन्धः। तत्रस्थं महालक्ष्मीदेव्या भवनं प्रविथै। तत्र शुद्रकस्तां देवीमभ्यर्च्य कुशनस्तरासीन स्त्रिरात्र- मुपावसत् । तदनु प्रत्यक्षीभूय भगवती महालक्ष्मीस्तमवोचत्-वत्स! किं मृगयसे । शुगके- णोक्तम्-खामिनि! सातवाहनमहीपालमहिष्याः शुद्धिं वद । *कास्ते केनेयमपहृता । श्रीदेव्यो- दितम्-सर्वान् यक्षराक्षसभूतादिदेवगणान् सम्मील्य तत्प्रवृत्तिमहं निवेदयिष्यामि । परं तेषां कृते त्वया बल्युपहारादि प्रगुणीकृत्य धार्यम् । यावञ्च ते कणेहत्य बल्यादि उपभुज्य प्रीता न 5 भवेयुस्तावत्त्वया विना रक्षणीयाः। ततः शूद्रको देवतानां तर्पणार्थ कुण्डं विरचय्य होममारेभे । मिलिताः सकलदैवतगणाः । खां खां भुक्तिमनिमुखेन जगृहिरे । तावत्तद्धोमधूमः प्रसृमरः प्राप तत्स्थानं यत्र मायासुरोऽभूत् । तेनापि ज्ञातलक्ष्म्यादिष्टशूद्रकहोमखरूपेण प्रेषितः खनाता कोल्लासुरनामा होमप्रत्यूहकरणाय । समागतश्च वियति कोल्लासुरः खसेनया समम् । दृष्टस्तहै- वतगणैः । चकितं च तैः । ततो भषणौ दिव्यशक्त्या युयुधाते दैत्यैः सह । क्रमान्मारितौ च तो 10 दैत्यैः । ततः शूद्रका स्वयं योद्धं प्रावृतत् । क्रमेण दण्डव्यतिरिक्तप्रहरणान्तराभावाइण्डेनैव बहू- निधनं नीतवानसुरान् । ततो दक्षिणबाहुं दैत्यास्तस्य चिच्छिदुः। पुनर्वामदोष्णैव दण्डयुद्धमक- रोत् । तस्मिन्नपि छिन्ने दक्षिणांहिणोपात्तदण्डो योर्बु लग्नः। तत्रापि दैत्यैलूने वामपादात्तयष्टि- रयुध्यत । तमपि क्रमादच्छिदन्नसुराः । ततो दन्तैर्दण्डमादाय युयुधे। ततस्तैर्मस्तकमच्छेदि । अथाकण्ठतृप्ता दैवतगणास्तं शूद्रकं भूमिपतितशिरस्कं दृष्ट्वा-अहो! अस्मद्भुक्तिदातुर्वराकस्यास्य किं 15 जातम् । इति परितप्य योढुं प्रवृत्ताः । कोल्लासुरममारयत् । ततः श्रीदेव्याऽमृतेनाभिषिच्य पुनरनुसंहिताङ्गश्चक्रे शुद्रका, प्रत्युज्जीवितश्च । तस्य सारमेयावपि पुनर्जीवितौ । देवी च प्रसन्ना सती तस्मै खगरत्नं प्रादात् । अनेन त्वमजय्यो भविष्यसीति च वरं व्यतरत् । ततो महाल- क्षम्यादिदैवतगणैः सह सातवाहनदेव्याः शुद्ध्यर्थ समग्रमपि भुवनं परिभ्रम्य प्राप्तः शूद्रको महार्णवम् । तत्र चैकं वटतरमुचैस्तरं निरीक्ष्य विश्रामार्थमारुरोह यावत्, 'तावत्पश्यति तच्छा-20 खायां लम्बमानमधःशिरसं काष्ठकीलिकाप्रवेशितोर्द्धपादं पुरुषमेकम् । स च प्रसारितजिह्वोऽ- तीरं विचरतो जलचरादीन् भक्षयन् वीक्षितस्तैः । पृष्टश्च शूद्रकेण-कस्त्वम् ?, किमर्थं चेत्थं लम्बितोऽसि ? । तेनोक्तम्-अहं मायासुरस्य कनिष्ठो भ्राता । स च मदनोन्मदिष्णुर्मदग्रजः प्रतिष्ठानाधिपतेः सातवाहनस्य नृपतेर्महिषीं 'रिरंसुरपाहरत् सीतामिव दशवदनः । सा च पति- व्रता तन्नेच्छति । तदनुप्रोक्तो अग्रजन्मा-न युज्यते परदाराऽपहरणं तव । १९७. विक्रमाक्रान्तविश्वोऽपि परस्त्रीषु रिरंसया । कृत्वा कुलक्षयं प्राप नरकं दशकन्धरः ॥१॥ इत्यादिवाग्भिनिषिद्धः क्रुद्धो मह्यं मायासुरोऽस्यां वटशाखायां टकित्वा मामित्थं व्यडम्ब- यत् । अहं च प्रसारितवदनः समुद्रान्तः सश्चरतो जलचरादीनभ्यवहरन् प्राणयात्रां करोमि । इति श्रुत्वा शुद्रकोऽप्यभाणीत्-अहं तस्यैव महीभृतो भृत्यः शूद्रकनामा तामेव देवीमन्वेष्टुमाग- तोऽस्मि । तेनोक्तम्-एवं चेत्तर्हि मां मोचय, यथाऽहं सह भूत्वा तं दर्शयामि, तां च देवीम् । 80 तेन खस्थानं परितो जातुषं दुर्ग कारितमस्ति । तच निरन्तरं प्रज्वलदेवास्ति ततो 'दुर्लयम् । तन्मध्ये प्रविश्य तं निपात्य देवी प्रत्याहर्तव्या। इत्याकर्ण्य शुद्रकस्तेन कृपाणेन तत्काष्ठबन्धनानि छित्त्वा तं पुरोधाय, दैवतगणपरिवृतः प्रस्थाय, प्राकारमुल्लक्ष्य तत्स्थानान्तः प्राविशत् । दैवत- * A मादर्श नास्ति एतद् वाक्यम् । 1 Pटः स्वदेवतः। 2 'तस्य' नाति P। 8 A भवात् । 2 'तस्य' नाति P। 3A भदाव। 4 A नास्ति तावत'। 5 Pामनपाहरत् । 6 P प्रसारितरसनः। 7P ततसादुल्लंग्य । 25 8A तत्कष्ट।

·७२ प्रवन्धकोशे. गणांचालोक्य मायासुरः खसैन्यं युद्धाय प्रजिघाय । तस्मिन्पञ्चतामणिते स्वयं योबुमुपतस्थे । ततः क्रमेण शुद्रकस्तेनासिना तमवधीत् । ततो घण्टावलम्बिविमानमारोप्य दैवी देवतगणैः सह प्रस्थितः प्रतिष्ठानं प्रति । इतच, दशमं दिनमवधीकृतमागतमवगत्य जगत्यधिपतिर्ध्यातवान्-अहो! मम न महादेवी, न 5च शुद्रकवीरो, न चापि तौ रसनालिहौ; सर्व मयैव कुबुद्धिना विनाशितम् । इति शोचनात्सपरि- छद एव प्राणत्यागचिकी' पुरावहिश्चितामरचयञ्चन्दनादिदारुभिः । यावत्क्षणादाशुशुक्षणि क्षेप्स्यति परिजनश्चितायाम्', तावद्वर्धापक एको देवगणमध्यात्समायासीत्। व्यजिज्ञपच सम- अयम्-देव! दृिष्ट्या वर्द्धसे महादेव्यागमनेन । तनिशम्य श्रवणरम्यं नरेश्वरः स्फुरदानन्दकन्द- लितहृदय ऊर्ध्वमवलोकयन्नालुलोके नभसि दैवतगणं शूद्रकं च । अयमपि विमानादवतीर्य राज्ञः 10 पदोरपतत् महादेवी च । अभिननन्द सानन्दं मेदिनीन्दुः शूद्रकम् । राज्याई तस्मै प्रादिशत् । सोत्सवमन्तनगरं प्रविश्य श्रुतशूद्रकचारुचरितः सह महिष्या राज्यश्रियमुपबुभुजे महाभुजः । ६८९) तस्य च सातवाहनस्य चन्द्रलेखाद्याः पञ्चशतानि पत्यः । सर्वा अपि षड्भाषाकवित्व- विदः। राजा पुनरनधीतव्याकरणः। आगत उष्णकालः। आरब्धा जलकेलि । चन्द्रलेखा शीतालु: शीतं न सहते । नृपस्तु प्रेम्णा शृङ्गकजलैस्तामनवरतं सिञ्चते । ततः सा संस्कृतेन प्राह-देव! मां 15 मोदकैः पूरय । हालस्तु तत्संस्कृततत्त्वमनवगच्छन् मोदकनाम श्रुत्वा दास्याः पार्थान्मोदकपट- लिकामानीनयत्।चन्द्रलेखातां दृष्ट्वा पतिमतिभ्रमंदर्शनादहसीत्-अहो! महाराजस्य शास्त्रोत्तेजि- तमतिव्यापः । राज्ञाऽप्युपहासो ज्ञातः । पृष्टा राज्ञी-किमर्थं वयमुपहस्यामहे ?। राज्ञी जगाद- अन्यार्थस्थानेऽन्यार्थावबोधादुत्मासितोऽसि प्रिय !। लज्जितो राजा । सद्यो विद्यार्थ भारती त्रिरात्रोपवासेनाराध्य प्रत्यक्षीकृत्य तद्वरान्महाकविर्भूत्वा सारखतव्याकरणादिशास्त्रशतान्य- 20 चीकृपत् । तस्येश्वरस्य गुणकृत्वों' भारती देवताऽवसरेवतीर्याह । एकदा भारतीमभ्यार्थयत- सकलमपि पुरं आद्ययामार्द्धमहः कविरूपं भवतु । तथैव कृतं देव्या । एकस्मिन् दिने दशको- टयो गाथाः सम्पन्नाः। 'सातवाहनकशास्त्रं' तत्कृतम् । ६९०) तस्य चोर्वीपतेः खरमुखो नाम दण्डनाथः शूरो भक्तः प्राज्ञः पुण्याख्यः आरम्भसिद्धः। एकदा हालेनादिष्टं खरमुखाय-मथुरां लाहि। आदेशः प्रमाणमित्युक्त्वा बहिर्व्यापारिणां पार्श्वमेत्य 25 राजादेशमचकथत् । व्यापारिभिः प्रोक्तम्-खरमुख ! हे मथुरे स्तः। एका दक्षिणमथुरा पाण्ड- वकृता । अपरा पूर्वमथुरा यद्गोष्ठे कृष्णः समुत्पन्नः। यत्र वृन्दावनादीनि वनानि । योर्मध्याका मथुरा ग्राह्येति पृच्छ। खरमुखेनोक्तम्-प्रतापमार्तण्डतं का प्रष्टुमीष्टे । वक्ष्यति हि-रे! मम चेतो न जानीय? । तस्य च प्रकोपा सद्यः प्राणहरः। अपि मथुरे ग्रहीष्यामः । सैन्यं द्विखण्डं कृत्वा द्वे मथुरे एकस्मिन्नेव मध्याहे खरमुखेन जगृहाते। तत्पुरीद्वयग्रहणवर्धापनिकामुखौ द्वौ नरौ 30 आगमताम्" । यावत्ममोदात्तौ नृपतिरालपति तावत्नृतीय एक आगात् । स उवाच-देव! भव- स्काराप्यमाणजैनप्रासादभूमितलेऽक्षयो निधिः प्रादुर्बभूव दिष्ट्या । यावत्तदभिमुखमीक्षते, तावदेव दासी प्रेममञ्जूषा शुद्धान्तावायासीत् । खामिन् ! देव्या चन्द्रलेखया सर्वाङ्गलक्षणः सुतो 1 A चिकीर्षुः। 2 A 'पितायाम् नास्ति; BED परिजनश तौ। 3 P•मतिश्रमः। 4P हसितोऽसि । 5A विद्याभारती प्रति; BE विधावर्ष भारती प्रति। 6P चीकरत् । 7 A गुणाकृष्टा। 8 P भ्यर्थयत् । 9 A भादिश० । 10 Pायाती।

·साताहिमप्रवन्धः। ७३ जाता। चतम्रोऽपि पर्दापनिका दत्ताः मापालेन । तेन प्रमोदेनास्य महोन्माद उत्पन्नः । ततो मेलयित्वा लोकं हयारूढो गोदावरीतीरमुपेत्य, तां जगाद तारतरखरम्- १९८. सञ्चं भण गोदावरि ! पुवसमुद्देण साहिया संती । सालाहणकुलसरिसं जइ ते कूले कुलं अस्थि ॥२॥ १९९. उत्तरओ हिमवंतो दाहिणओ सालवाहणो राया । समभारभरकंता तेण न पल्लत्थए पुहवी ॥३॥ तादृशं तस्य गर्वमीक्षमाणा महामत्रिणोऽन्योन्यं मनयामासुः-नृपः श्रिया तरलितः। ततो 5 २००, जितश्चेत्पुरुषो लक्ष्म्या, हृतं लोकद्वयं ततः । जिता चेपुरुषेणैषा जितं लोकद्वयं ततः॥४॥ तस्मादस्य दुःखोत्पादनेन मदगदोच्छेवः कर्तुमर्हः । इत्यालोच्य राजानं व्यजिज्ञपत्-देव ! ललाटंतपतपनः कालः, भोजनावसरो वर्तते । पादोऽवधार्यतां सौधायेत्युदित्वा सौधमानेषुः । तत्रापि मदात् स्तम्भादीनि कुट्टयति । ततो मत्रिभिा खरमुखं वीरोत्तंसं छन्नीकृत्य राज्ञे उक्तम्- देव ! खरमुखः सद्यो व्याधिना धामगमत् । अथ तच्छ्रवणे क्षमापो दुःखाच्छोकान्मदमहासीत् । 10 शोकात्तु वैकल्यमचकलत् । अथामात्यैर्विज्ञप्तम्-प्रजेश्वर ! विदेशादायातैर्मृतजीवन विद्याविदुरैः खरमुखो जीवितः । यद्यादेशः स्यात् तदा पदकमलयुगलतले लोव्यते । इत्युक्ते सुस्थो जातः । दृष्टः खरमुखः। सुष्टु तुष्टो राजा । एवं तस्योदयः। ६९१) अन्यदासोऽसौ गोदावरीतीरे क्रीडति । तदैकेन मीनेन जलाहिर्मुखं निष्कास्य हसि- तम् । भीतश्चमत्कृतश्च भूपः। रात्रौ ध्यानाकृष्टाऽऽयाता ब्राह्मी पृष्टा-देवि! मीनः किमर्थ 15 हसति । ब्राण्याह-वत्स! प्राग्भवे त्वमत्रैव पुरे काष्ठभारहारक आसीः। स च मध्याहे काष्ठ- कष्टार्जितधनकीतान् सत्तून् उष्णोदकविलोडितान् मासक्षपणिकऋषये मुदा ददे । तेन पुण्येन त्वं सम्राडवातारीः । तदेकस्तत्रत्यो व्यन्तरो वेत्ति । तेन मीने सङ्कम्य हसितं त्वया दृष्टम् । राजाह- हासस्य को भावः । ब्रामी वक्ति-अयं भावः-अयं दानादाप्सर्द्धिः, पुनर्दाने मन्दादरः। घिगा- स्मकार्यमूढं जीवलोकमिति । सातवाहनो जल्पति-तस्य व्यन्तरस्य मञ्चर्चया कि कार्यम् ? 120 ब्राण्याह-प्राग्भवेऽयं तवैव सखाऽभूत् । तेन तु कृपणत्वात्किमपि न दत्तम् । केवलं त्वदत्तमेव किश्चिदनुमोदितम् । तेन पुण्येन व्यन्तरत्वेनावतीर्णोऽयम् । ततस्त्वयि हितार्थित्वमस्य । मां च त्वन्मत्रशक्तिसमाकृष्टिप्रत्यक्षां त्वन्मातृकल्पां जानाति । ततस्तथाऽहसदिति विद्धि । तवृत्ता- न्तज्ञानादवनीशो वदान्यत्वं सुष्टवाददे । ब्रामी-श्रीदत्तशब्दवेधरससिद्धेरिच्छादानी मानी जैनः। ६९२) इत्थंकारं नानाविधान्यवदातानि हालक्षितिपालस्य कियन्ति नाम वर्णयितुं पार्यन्ते ।25 स्थापितश्चानेन गोदावरीतीरे महालक्ष्मीप्रासादः । अन्यान्यपि च यथाई दैवतानि निवेशितानि तत्तत्स्थानेषु । राज्यं प्राज्यं चिरं भुञ्जाने जगतीजानी, अन्यदा कश्चिद्दारुभारहारकः कस्यचिद्वा- णिजस्य वीथौ प्रत्यहं चारूणि दारूण्याहृत्य विक्रीणीते स्म। दिनान्तरे च तस्मिन्ननुपेयुषि वणिजा तद्भगिनी पृष्टा"-किमर्थ भवद्भाताऽद्य नागतो मद्वीभ्याम् । तया बभणे-श्रेष्ठिश्रेष्ठ! मत्सोदयः स्वर्गिषु सम्प्रति प्रतिवसति । वणिगभणत्-कथमिव ? । सावदत्-कङ्कणबन्धादारभ्य विवाह-80 प्रकरणे दिनचतुष्टयं नरः खर्गिष्विव वसन्तमात्मानं मन्यते । तत्तदुत्सवालोकनकौतूहलात् । तथाकर्ण्य राजाऽप्यचिन्तयत्-अहो ! अहं वर्गिषु किं न वसामि । चतुषु चतुर्पु दिनेषु अनवरतं 1 P नास्ति 'ततो'। 2P जीवनविदुरैः । 8 BE कोयते; Pोच्यते । 4 तदैक। P सितः। 6P भूपो- ऽभूत्। 7P नास्ति'तु। 8 P स्थापिता। 9P महालक्ष्मीः प्रासादे। 10 P भगिन्यापुटा । प्र.को. १० ·प्रवन्धकोशे विवाहोत्सवमय एव स्थास्यामि । इति विचार्य चातुर्वण्र्ये यां यां कन्यां युवर्ति रूपशालिनी पश्यति शृणोति स्म'च, तां तां सोत्सवं पर्यणैषीत् । एवं च भूयस्यनेहसि गच्छति लोकैबि- न्तितम्-अहो! कथं भाव्यमनपत्यैरेव सर्ववर्णैः स्येयम् । सर्वाः कन्यास्तावदाजैव विवोटा। योषिदभावे च कुतः सन्ततिरिति । एवं विषण्णेषु लोकेषु विवाहवाटिकानानि प्रामे वास्तव्य 5 एको द्विजः पीठजां देवीमाराध्य व्यजिज्ञपत्-भगवति ! कथं विवाहकर्माऽस्मदपत्यानां भावीति । देव्योक्तम्-भो वाडव ! त्वद्वनेऽहमात्मानं कन्यारूपं कृत्वाऽवतरिष्यामि । यदा मां राजा प्रार्थयते तदाऽहं तस्मै देया। शेषमहं भलिष्ये । तथैव राजा तां रूपवती श्रुत्वा विप्रमयाचत । सोऽपि जगाद-दत्ता मया । परं महाराज! खयमत्रागत्य मत्कन्योद्बोढव्या । प्रतिपन्नं राज्ञा । गणकदत्ते लग्ने क्रमाद्विवाहाय प्रचलितः । प्राप्तश्च तं ग्रामं श्वशुरकुलमवनिपतिः । देशानुरोधा- 10 धूवरयोरन्तराले जवनिका दत्ता । अञ्जलियुगन्धरीलाजै तः। लग्नवेलायां तिरस्करिणीमपनीय यावदन्योन्यस्य शिरसि लाजान्वितरीतुं प्रवृत्ती, तदनु किल हस्तमेलापो भविष्यतीति, ताव- द्राजा तां रौद्ररूपां राक्षसीमिवैक्षिष्ट । ते च लाजाः कठिनकर्करपाषाणरूपा राज्ञः शिरसि लगितुं लगा। क्षितिपतिरपि किमपि वैकृतमिदमिति विभावयन पलायितः। तावत्सा पृष्ठ- लग्नामशकलानि वर्षन्ती प्रासा। ततो नरपति गहवं प्राविशन्निजजन्मभूमिम् । तत्रैव च 15 निधनमानशे । अद्यापि सा पीठजा देवी प्रतोल्या बहिरास्ते निजप्रासादस्था । शुद्रकोऽपि क्रमेण कालिकादेव्याऽऽजारूपं विकृत्य वापी प्रविष्टया करुणरसितेन विप्रलब्धस्तनिष्कासनार्य प्रावि- शत् । पतितस्य तस्य कृपाणस्य कूपहारे तिर्यपतनाच्छिन्नाङ्गः पञ्चतामानश्च । महालक्ष्म्या हि वरवितरणावसरे-अस्मादेव' कौक्षेयकात्तवदिष्टान्तावाप्तिर्भवित्री त्यादिष्टमासीत् । ६९३) ततः शक्तिकुमारो राज्येऽभिषिक्तः सातवाहनायनिः। तदनन्तरमद्यापि राजा न 20 कश्चित्प्रतिष्ठाने प्रविशति वीरक्षेत्र इति। अत्र च यदसम्भाव्यं कचिद् गर्भे, तत्र परसमय एव मन्तव्यो हेतुः । यन्नासङ्गतवारजनो जैनः। श्रीवीरे शिवं गते ४७० विक्रमार्को राजा' तत्का- लीनोऽयं सातवाहनस्तत्प्रतिपक्षत्वात् । यस्तु कालिकाचार्यपार्धात् पर्युषणामेकेनाहा अभंगा- नाययत्, सोऽन्यः सातवाहन इति सम्भाव्यते । अन्यथा- २०१. नवसयतेणउएहिं समइक्कतेहिं वीरमुक्खाओ । पोसवणचउत्थी कालयसूरीहिं तो ठविआ ॥ ५ ॥ 25 इति चिरत्नगाथाविरोधप्रसङ्गात् । न च सातवाहनक्रमिका सातवाहन इति विरुद्धम् । भोज- पदे बहूनां भोजत्वेन, जनकपदे बहूनां जनकत्वेन रूढत्वात्। ॥ इति सातवाहनप्रबन्धः समासः ॥ १५ ॥ 1P नास्ति'च'। 2P करिष्ये। 2P करिष्ये। 3 एतत्पाठल्याने P पुस्तके 'असादेवखशात्तव मरणं भावी.' एतादृशः पाठः प्राप्यते । 4P पुस्तके 'सातवाहनस्य निसूदनान्तर०' एताशो अहः पाठो विद्यते। 5 P वीरक्षेत्रस्वात् । 6 BP यवसभाम्यं । * A भादरों मन्तब्यो हे वर्य नासंगत.' एषः पाठः। 7 P राजाऽभवत् ।

·बहालप्रवन्धः। १६. अथ वरचूलप्रबन्धः । २०२, पारेतजनपदान्तश्चर्मण्वत्यास्तटे महानद्याः । नानापनवनगहना जयत्यसौ ढीपुरीति पुरी ॥१॥ ६९४) अत्रैव भारते वर्षे विमलयशा नाम भूपतिरभूत्। तस्य सुमङ्गलदेव्या सह विषयसुखम- नुभवता क्रमाजातमपत्ययुगलम्। तत्र पुत्रः पुष्पचूला, पुत्री पुष्पचूला । अनर्थसार्थमुत्पादयतः पुष्पचूलस्य कृतं लोकैर्वकचूल' इति नाम । महाजनोपलब्धेन राज्ञा रुषितेन निःसारितो नगरा-5 द्वतचूलः । गच्छंश्च पथि पतितो भीषणायामटव्यां सह निजपरिजनेन खम्रा च लेहपरवशया। तत्र च क्षुत्पिपासार्दितो दृष्टो मिल्लै । नीतः खपल्लयाम्, स्थापितश्च मृतपूर्वपल्लीपतिपदे । पर्य- पालयद्राज्यम् । अलुण्ठयदु ग्रामनगरसार्थादीन् । अन्यदा सुस्थिताचार्या अर्बुदाचलादष्टापद- यात्रायै प्रस्थितास्तामेव सिंहगुहां नाम पल्ली सगच्छाः प्रापुः । जातश्च वर्षाकालः । अजनि पृथिवी जीवाकुला। साधुभिः सहालोच्य मार्गयित्वा वकचूलाइसतिं स्थिता तत्रैव सूरयः 110 तेन च प्रथममेव व्यवस्था कृता-मम सीमान्तर्धर्मकथा न कथनीया । यतो युष्मत्कथायां अहिं- सादिको धर्मः। न चैवं मम लोको निर्वहति । एवमस्तु इति प्रतिपद्य तस्थुरुपाये गुरवः । 'वकचूलेनाहय सर्वे प्रधानपुरुषा भणिता:-अहं राजपुत्रस्तन्मत्समीपे ब्राह्मणादय आगमि- प्यन्ति । भवद्भिर्जीववधो मांसमद्यादिप्रसङ्गश्च पल्ल्या मध्ये न कर्त्तव्यः । एवं कृते यतीनामपि भक्तपानमजुगुप्सितं कल्पत इति । तैस्तथैव कृतं यावचतुरो मासान् । प्राप्तो विहारसमयः ।15 अनुज्ञापितो वकचूलः सूरिभिः। २०३. समणाणं सउणाणं भमरकुलाणं च गोकुलाणं च । अनिआओं वसहीओं सारईमाणं च मेहाणं ॥२॥ इत्यादि वाक्यैः । ततस्तैः सह चलितो वकचूलः। खसीमा प्रापुषा तेन विज्ञप्तम्-वयं परकीय. सीमां न प्रविशाम इति । सूरिभिर्भणित:-वयं सीमान्तरमुपेतास्तत् किमप्युपदिशामस्तुभ्यं [ दाक्षिण्यात् ] तेनोक्तम्-यन्मयि निर्वहति तदुपदेशेनानुगृह्यतामयं जनः । ततः सूरिभि-20 चत्वारो नियमा दत्ताः । तद्यथा-अज्ञातफलानि न भोक्तव्यानि १। सप्ताष्टानि पदान्यपसृत्य घातो देयः २। पट्टदेवी नाऽभिगन्तव्या ३। काकमांसं न भक्षणीयमिति ४। प्रतिपन्नास्तेन ते । गुरुन् प्रणम्य 'खगृहमगमत् । अन्यदा गतः सार्थस्योपरि धाव्या । शकुनकारणानागतः सार्थ: । त्रुटितं च तस्य पथ्यवनम् । पीडिताः क्षुधा राजन्याः। दृष्टश्च तैः किम्पाकता फलितः। गृहीतानि फलानि । न जानन्ति ते नामधेयमिति तेन न भुक्तानि । इतरैः सर्वैर्बुभुजिरे । मृताश्च 25 ते किम्पाकफलैः। ततश्चिन्तितं तेन-अहो! नियमानां फलम् । तत एकाक्येवागतः पल्लीम् । रजन्यां प्रविष्टः खगृहम् । दृष्टा पुष्पचूला दीपावलोकेन पुरुषवेषा निजपल्या सह प्रसुप्ता । जातश्च कोपस्तयोरुपरि। द्वावप्येतौ खड्गप्रहारेण छिननीति यावदचिन्तयत्तावत्स्मृतो नियमः। ततः समाष्ट पदान्यपक्रम्य' घातं वदतः खाट्कृतमुपरि खड्गेन। व्याहृतं खस्रा-जीवतु वरचूला। इति तद्वचः श्रुत्वा लजितोऽसावरच्छत्-किमेतदिति ? । साऽपि नटवृत्तान्तमचीकथत् । कथं?-30 भ्रातः ! अत्र प्रतिभूपतेनटवेषधराधरा आगच्छन् । यदि पलयां वधूलोऽस्ति तवाऽस्माकं 1A कूट। 2 A नाति 'कबूलेन' । 3 AE तत्समीपे। 4 Pते। 5 P पुस्खक एवैत स्खल गु०। 7 BC पदाम्पपसत्य। 8P 'य' मालि।

·. प्रबन्धकोशे . नृत्यं पश्यतु-इत्यब्रुवन् । तदा मया चिन्तितं साम्प्रतं भ्राता वरचूलो नास्ति गृहे । तदा मया तव वेषधारिण्या नृत्यमकारि तेषां पार्धात् । दानमदायि तेभ्यः। गताच ते स्वस्थानम्।[*ततो बहुनिशागमनेन निद्रापरवशा] तेनैव' वेषेण भ्रातृजायापार्थे अखपम् । इति वृत्तान्तं श्रुत्वाऽ- तीव मनसि खेदो दः तेन । 5६९५) कालक्रमेण तस्य तद्राज्यं शासतस्तत्रैव पलयां तस्यैवाचार्यस्य शिष्यो धर्मऋषि-धर्म- दत्तनामानौ कदाचिद्वर्षारात्रमवास्थिषाताम् । तत्र तयोरेका साधुस्लिमासक्षपणकं विदधे,द्विती- यस्तु चतुर्मासक्षपणम् । वकचूलस्तु तदत्तनियमानामायतिशुभफलतामवलोक्य व्यजिज्ञपत्- हे भवन्तौ! मवनुकम्पया कमपि पेशलं धर्मोपदेशं ददताम् । ततस्ताभ्यां चैत्यविधापनदेशना पापनाशिनी विदधे । तेनापि शराविकापर्वतसमीपवर्तिन्यां तस्यामेव पहयां चर्मण्वती सरित्तीरे 10 कारितमुचस्तरं चारु चैत्यम् । स्थापितं च तत्र श्रीमन्महावीरबिम्बम् । तीर्थतया च रूढं तत्। तत्रायान्ति स्म चतुर्दिग्भ्यः सङ्घाः । कालान्तरे कश्चिन्नैगमः सभार्यः सर्वा तयात्रायै प्रस्थितः। प्राप्तः क्रमेण रन्तिनदीम् । नावमारूढौ च दम्पती चैत्यशिखरं व्यलोकयताम् । ततः सरभसं सौवर्णकचोलके कुङ्कुमचन्दन- कर्पूरं प्रक्षिप्य जलं क्षेसुमारब्धवती नैगमगृहिणी । प्रमादात् निपतितं तदन्तर्जलतलम् । ततोऽ- 15 भाणि वणिजा-अहो! इदं कच्चोलकं नैककोटिमूल्यरत्नखचितं राज्ञा ग्रहणकेऽर्पितमासीत् । ततो राज्ञः कथं 'छुटितव्यम् । इति चिरं विषय वङ्कचूलस्य पल्लीपतेर्विज्ञापितं तत् यथा-अस्य राजकीयवस्तुनो विचितिः कार्यताम् । तेनापि धीवर आदिष्टस्तच्छोधयितुं प्राविशदन्तनदीम् । विचिन्वता चान्तर्जलतलं' दृष्टं तेन हिरण्यमयरथस्थं जीवन्तखामिश्रीपार्श्वनाथविम्बम् । याव- त्पश्यति स्म स बिम्बस्य हृदये तत्कचोलकम् । धीवरेणोक्तम्-धन्याविमौ दम्पती यद्भगवतो 20 वक्षसि घुसृणचन्द्रचन्दनविलेपनाहे स्थितमिदम् । ततो गृहीत्वा तदर्पितम् नैगमस्य । तेनापि दत्तं तस्मै बहुद्रव्यम् । उक्तं च बिम्बखरूपं नाविकेन । ततो वकचूलेन श्रद्धालुना तमेव प्रवेश्य निष्कासितं तद्विम्बम् । कनकरथस्तु तथैव मुक्तः। निवेदितं हि स्वमे प्राग्भगवता "नृपतेः-यत्र क्षिप्ता सती पुष्पमाला गत्वा तिष्ठति, तत्र बिम्ब शोध्यमिति। तदनुसारेण "बिम्बमानीय सम- र्पितं राज्ञे वकचूलाय । तेनापि स्थापितं श्रीवीरबिम्बस्य बहिर्मण्डपे, यावत्किल नव्यं चैत्यममै 25 कारयामि-इत्यभिसन्धिमता । कारिते च चैत्यान्तरे, यावत्तत्र स्थापनार्थमुत्थापयितुमारभन्ते राजकीयाः पुरुषास्तावद्विम्बं नोत्तिष्ठति स्म । देवताधिष्ठानात्तत्रैव स्थितम् । अद्यापि तथैवास्ते । धीवरेण पुनर्विज्ञप्तः पल्लीपतिः-यत्तत्र देव ! मया नद्यां प्रविष्टेन बिम्बान्तरमपि दृष्टम् । तदपि बहिरानेतुमौचितीमश्चति । पूजारूढं हि भवति । ततः पल्लीश्वरेण पृष्टा खपरिषत्-भोः! जानीते कोऽपि अनयोर्षिम्बयोः संविधानकम् ? । केन खल्वेते नद्यन्तर्जलतले न्यस्ते । इत्याकण्यकेन 30 पुराविदा स्थविरेण विज्ञप्तम्-देव ! एकस्मिन्नगरे पूर्व नृपतिरासीत् । स च परचक्रेण समुपेयुषा साई यो, सकलचमूसमूहं सन्नय गतः। तस्याप्रमहिषी च निजं सर्वखमेतच बिम्बद्वयं कनक- 1 Pऽचिन्ति । * कोष्ठकगत पाठ: P पुस्तक एवं लम्यते । 2 AB तेन । 3 P एकसिमासः। 4P दत्तः। 5 AC 'तेनापि शिरोनामिदंबिकापर्वत.'। 6 AB अक्षं तत् । दण्डान्तर्गता पंक्तिः पतिता AED भादर्जेषु । 7 Pचाम्तर्जर्स। 9 A प्रविश्य । 10P तत्रैव । 11 AB नुपेण। 12 "बिम्ब नाति AT 18 A चमूसमूलसबहनेन गतः, BE चमूसमूहसबाहनेन । 8 Pतेन।

·कपूलप्रवन्धः। रथस्थं विधाय जलदुर्गमिति कृत्वा चर्मण्वत्यां कौटिम्बके प्रक्षिप्य स्थिता । चिरं युध्यतस्तस्य कोऽपि खलः किल वार्तामानैषीत्-यवयं नृपतिस्तेन परचक्राधिपतिना व्यापादित इति । 'तच्छुत्वा देवी तत्कौटिम्बकमाक्रम्यान्तर्जलतलं पाक्षिपत् । स्वयं च परासुतामासदत् । स च नृपतिः परचक्रं निर्जित्य यावग्निजनगरमागमत् , तावहेव्याः प्राचीनं वृत्तमाकर्ण्य भवाबिरक्तः पारमेश्वरी दीक्षा कक्षीचके । तत्रैकं विम्यं देवेन बहिरानीतं पूज्यमानं चास्ति । द्वितीयमपि 5 निःसरति तदोपक्रम्यतामिति । तदाकर्ण्य वकचूलः परमार्हतचूडामणिस्तमेव धीवरं तदान- यनाय प्रावीविशत् । स च तद्विम्बं कटीवघ्नवपुर्जलतले तिष्ठमानं बहिस्थशेषाङ्गमधोऽवलोक्य निष्कासनोपायाननेकानकार्षीत् । न च तन्निर्गतमिति दैवतप्रभावमाकलय्य समागत्य च विशा- मीशाय न्यवेदयत् तत्वरूपम् । अद्यापि तत्किल तत्रैवास्ते । ६९६) श्रूयते यद्यापि, केनापि धीवरस्थविरेण नौकास्तम्भे जाते तत्कारणं विचिन्वता तस्य 10 हिरण्यमयरथस्य युगकीलिका लब्धा । तां कनकमयीं दृष्ट्वा लुन्धेन तेन व्यचिन्ति-यदिमं रथं क्रमात् सर्व गृहीत्वा ऋद्धिमान् भविष्यामीति । ततश्च स रात्रौ निद्रां न लेभे । उक्तश्च केनापि अदृष्टपुरुषेण-यदिमां तत्रैव विमुच्य सुखं स्थयाः। नो चेत्सय एव त्वां हनिष्यामीति। तेन भया- सेन तत्रैव विमुक्ता युगकीलिका इत्यादि । किं न सम्भाव्यते देवताधिष्ठितेषु पदार्थेषु । श्रूयते च सम्प्रत्यपि काले कश्चिन् म्लेच्छा पाषाणपाणिः श्रीपार्श्वनाथप्रतिमां भङ्गुमुपस्थितः । स्तम्भि-15 तबाहुर्जातो महति पूजाविधौ कृते सज्जतामापन्न इति । श्रीवीरविम्बं महत्, तदपेक्षया लघी- यस्तरं श्रीपार्श्वनाथविम्बमिति महावीरस्यार्भकरूपोऽयं देव इति मेदाचेल्लण इत्याख्यां प्राची- कथत् । श्रीमचेलणदेवस्य महीयस्तममाहात्म्यनिधेः पुरस्ताभ्यां महर्षिभ्यां सुवर्णमुकुटानायः साधितः। प्रकाशितच भव्येभ्यः। सा च सिंहगुहा पल्ली कालक्रमाद् दिपुरीत्याख्यया प्रसिद्धा नगरी सञ्जाता । अद्यापि स भगवान् श्रीवीर, स च चेल्लणपार्श्वनाथः, सकलसङ्घन तस्यामेव 20 पुर्या यात्रोत्सवैराराध्यते इति । ६९७) अन्यदा वकचूल उज्जयिन्यां खातपातनाय चौर्यवृत्त्या कस्यापि श्रेष्ठिनः सद्मनि गतः। कोलाहलं श्रुत्वा वलितः । ततो देवदत्ताया गणिकाया गृहं प्राविशत् । दृष्टा सा कुष्ठिना सह प्रसुप्ता। ततो निःसृत्य गतः पुरः श्रेष्ठिनो वेश्म। तत्रैकविंशोपको लेख्यके शुव्यतीति परुषवाग्भिनिर्भय॑ निःसारितो गेहात्पुत्रः श्रेष्ठिना । विरराम च यामिनी । यावद्राजकुलं 25 यामीत्यचिन्तयत् , तावदुजगाम धामनिधिः। पल्लीपतिश्च निःसृत्य नगरादू गोधां गृहीत्वा तरुतले दिनं नीत्वा पुना रात्रावागाद्राजभाण्डागाराबहिः । गोधापुच्छे विलग्य प्राविशत् कोशम् । दृष्टो राजाप्रमहिष्या रुष्टया। पृष्टश्च-कस्त्वमिति। तेनोचे-धौर इति। तयोक्तम्-मा भैषीः। मया सह सङ्गमं कुरु । सोऽवादीत्-का त्वम् ? । साऽप्यूचे-अग्रमहिष्यहमिति । चौरोऽवादीत्-ययेवं तर्हि ममाम्बा भवसि। अतो यामि।इति निश्चिते तया खाझं नखैर्विदार्य पूत्कृतिपूर्वमाहूता आरक्षकाः।30 गृहीतस्तैः। राज्ञा चानुनयार्थमागतेन तद् दृष्टम् । राज्ञोक्तास्ते पूरुषा:-मैनं गाढं कुर्वीध्वमिति । तै रक्षितः। प्रातः पृष्टः क्षितिभृता। तेनाप्युक्तम्-देव ! चौर्यायाहं प्रविष्टः । पश्चाद्देवभाण्डा- गारे देव्या दृष्टोऽसि । यावदन्यन्न कथयति, तावत्तुष्टो विदितवेद्यो नरेन्द्रः स्वीकृतः पुत्रतया । 1 AB ततः। 2 P प्राविशत् । 8 P मुक्ता। 4 P चलितः। 5 P स्वपुरुषाः। 6 P वियो।

·प्रवन्धकोशे स्थापितच सामन्तपदे । देवी विडम्न्यमाना रक्षिता वरचूलेन । अहो। नियमानां शुभ फलमिति अनवरतमयमध्यासीत् । प्रेषितधान्यवा राज्ञा कामरूपभूपसाधनार्थ । गतो युद्धे घातर्जजरितो विजित्य तमागमस्वस्थानम् । व्याहृताच राज्ञा वैचाः। यावदुद्धोऽपि घातव्रणो विकसति । तेरुक्तम्-देव! काकमांसेन शोभनो भवत्ययम् । तस्य च जिनवासश्रावकेण सार्द्ध प्रागेव 5 मैत्र्यमासीत् । ततस्तदानयनाय प्रेषितः पुरुषः पुरुषाधिपतिना, येन तद्वाक्यात् काकमांसं भक्ष. यतीति । तदाऽऽहूतश्च जिनदासोऽवन्तीमागच्छन्नुभे दिव्ये सुवत्यौ रुदत्यावद्राक्षीत् । तेन पृष्टे- किं रुदियः । ताभ्यामुक्तम्-अस्माकं भर्ता सौधर्माच्युतः। अतो राजपुत्रं वकबूलं प्रार्थयावहे । परं त्वयि गते स मांस भक्षयिता । ततो दुर्गतिं गन्ता । तेन रुदिवः । तेनोक्तम्-तथा करिष्ये यथा तन्न भक्षयिता। गतश्च तत्र राज्ञोपरोधाद्वकचूलमवोचत्-गृहाण बलिभुकपिशितम् । पटू- 10 भूतः सन् प्रायश्चित्तं चरेः । वकचूलोऽवोचत्-जानासि त्वं यदाचर्याप्यकार्य प्रायश्चित्तं प्रायम् , ततः प्रागेव तदनाचरणं श्रेय इति । 'प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति वाक्यानिषिद्धो नृपतिः। विशेषप्रतिपन्नव्रतनिवहचाच्युतकल्पमगमत् । वलमानेन जिन- दासेन ते देव्यौ तथैव रुदत्यौ दृष्ट्वा प्रोक्तम्-किमिति रुदिथः । न तावत्स मांसं ग्राहितः। ताभ्यां 15 अभिदधे-स घधिकाराधनावशादच्युतं प्राप्तः। ततो नाभवदस्मदर्तेति। एवं जिनधर्मप्रभाव सुचिरं विभाव्य जिनदासः खावासमाससादेति । अस्य दिपुरीतीर्थस्य निर्मापयिता वरचूलः। ॥ इति वरचूलप्रवन्धः ॥ १६ ॥ १७. अथ विक्रमादित्यप्रबन्धः। ६९८) विक्रमादित्यपुत्रं विक्रमसेनराजानं प्रति पुरोधसाऽऽशीर्दत्ता-यस्वं पितुर्विक्रमादित्याद- 20धिको भूयाः। तदा देवताधिष्ठिताभिः सिंहासनस्थाभिश्चतसृभिः काष्ठपुत्रिकाभिर्हसितम् ।। तदा विक्रमसेनेन पृष्टाः पुत्रिका:-किमिति हस्यते । ताः प्रोचुः तेन सह समत्वमपि न घटते, कुतो नामाधिक्यम् । आचाह-अवन्त्यां विक्रमो राजा अपूर्वसत्यवार्ताकथकाय दीनारपञ्चशती दत्ते । एवं श्रुत्वा 'खर्परकचौरेण दीनारपञ्चशती याचिता। वार्ता चैका कथिता । यथा-गन्धवहश्मशानसमीपे 25 पातालविवरकूपे मया दीपो देवीहरसिद्धिप्रेषितः पतन् दृष्टः। मयापि तत्पृष्टे सम्पापितम् । पाताले तत्र दिव्यं सौधं दृष्टम् । तत्र तैलकटाहिका ज्वलन्ती दृष्टा । तत्पाचे एको नरो दृष्टः । पृष्टश्च-किमर्थ त्वमिह ? । तेनोक्तम्-अत्र सोधे शापभ्रष्टा दिव्यकन्याऽस्ति । सा ब्रूते 'यस्तैल- कटाहिकायां सम्पां दाता स मे वर्षशतं पतिर्भविता ।' अतोऽहमेतत्पतित्वार्थमत्र तिष्यामि। परं साहसं नास्ति । इति वार्तया पश्चशती लब्धा । तेन' खप्परेण समं राजापि तत्र गतो विवरण। 1.P.रूढो। 2 A तो +दखाम्तर्गतपाठस्थाने ABE भादर्शषु चतसृमिवारांगनाभिहसितं देवताधिषिताभिः सिंहास- नस्थिताभिः' एताश पाठमेदः। 3A शतं। 4 AB कपरक०। 5 A तत्र। 6A कपरचोरेण ।

·विक्रमादितप्रवन्धः। तैलकटाहिकायां शम्पा दत्ता । कन्यया सोऽमृतेन जीवितः। यावत्सा राजानं वृणुते । तावद्रा- शोक्तम्-अग्रेतनं नरं वरय । वृतः स तया। एवं यः परोपकारी तवधिकोऽयं कथं भावी?॥१॥ द्वितीययोक्तम्-कासीतो द्वौ द्विजो आयातौ । विक्रमार्केण पृष्टौ राज्यखरूपम् । ताभ्याम्चे- अमद्देशे पातालविवरमस्ति । तत्रान्धो राक्षसो वर्तते । अमदेशवामी तैलकटाहे सम्पां दत्त्वा खासेन राक्षसस्य पारणं कारयति स्म । राक्षसोऽपि तं पुनर्नवीकरोति । सप्त अपवरिका वर्ण- 5 सम्पूर्णाच' कुरुते । प्रत्यहं प्रातः समाप्यपवरिकास्त्यागेन रिक्तीकुरुते । शुस्वेदं विक्रमोऽपि तत्र गतः। कटाहे सम्पा दत्ता । रक्षसा भक्षितो जीवितश्च । पुनर्भक्षितोजीवितश्च । राक्षसस्य शापे- नान्ध्यमस्ति । तच्छापान्तोऽभूत् । दग्भ्यां पश्यति । दृष्ट्वा चाह-कस्त्वं साहसी । तेनोक्तम्- विक्रमोऽहम् । तुष्टोऽहं ते। याचख' । राज्ञोक्तम्-तुष्टश्चेत्तदाऽस्य राज्ञो'] नित्यं ससाप्यपवरिकार वर्णपूर्णा भूयासुः। तथाऽस्य पुनरेवं कटाहसम्पापातादियातना मा भूत्। रक्षसोक्तम्-एव-10 मस्तु । अतः कथं विक्रमार्कावधिको भावी ; समोऽपि न । अतो हसितः॥२॥ तृतीययोक्तम्-एकदा विक्रमार्को निजपूर्वास्तव्यस्खल्वाटकुम्भकारयुक्तो देशान्तरं गतः। पर- वेशविद्यावेदी योगी मिलितः। स आवर्जितः तुष्टश्च विद्या वातुमारेमे । राज्ञोक्तम्-प्रथमं मम मित्रस्य ददत । तेनोक्तम्-न योग्योऽसौ । निर्बन्धात्तस्यापि दत्ता ['गुणरजितेन योगिना नृपस्य पश्चादु पलादत्ता।] अवन्तीं गतो राजा राज्यं करोति । एकदा पाश्चो मृतः। विद्यापरीक्षार्थ 15 राज्ञा खजीवस्तत्र क्षिप्तः । कुम्भकारेण खजीवो नृपदेहे । कुम्भकारो राज्यं करोति । तेनाश्वो मारणाय चिन्तितः। नृपजीवस्तु पूर्वमृतशुकदेहे प्रविष्टः । शुकोऽपि सोमदत्तश्रेष्ठिभार्याप्रोषि- तभर्तृकाकामसेनागृहं गतः। सा तचातुर्येण हृष्टा राज्ञी समीपं न गच्छति । श्रेष्ठी समागतः। सा राज्ञी समीपं गता। अनागमनकारणं पृष्टा । शुकचातुर्यकारणं प्रोक्तम् । तया आनायिता शुकः । सा रञ्जिता तेन, यथा राज्ञा पूर्वम् । एकदा शुकेन राज्ञीलेहपरीक्षार्थ गृहगोधिकादेहे? गतम् । राश्या तद्वियोगेन काष्ठभक्षणं कर्तुमारब्धम् । नृपजीवेन शुको जीवापितः । सा राजी व्यावृत्ता । शुकेन सर्वोऽपि वृत्तान्तो राज्य कथितः । राश्या कुम्भकारस्यावर्जना कृता । तेन कुम्भकारजीवेन तुष्टेन विद्याप्रदर्शनाय मृतबोत्कटदेहे खजीवः क्षिसः। नृपो निजदेहं गतः। अजो भयात्कम्पते । राज्ञा उक्त:-न भेत्तव्यम् । नाहं त्वत्समो भावी । सकृपोऽसि । त्वं सुखं जीव । घर । पिव । ततः कथं तेन समो भविष्यति ॥३॥ चतुर्योक्तम्-एकदा 'विक्रमार्केणोत्तमं सौधं कारितम् । राजा तत्र गतः विलोकनाय । तत्र चटकयुग्ममुपविष्टमस्ति । चटकेनोक्तम्-सुष्टु सौधमस्ति । चटिकयोक्तम्-यादृशं स्त्रीराज्ये लीला- देव्या पायगृहमस्ति तादृशमेतत् । राज्ञा तच्छुतम् । तद्गमनौत्सुक्यं जातम् । "परं स्थानं तु न वेत्ति । तेन सचिन्तो "जातः। भहमात्रो नृपाशयं ज्ञात्वा तत्स्थानकज्ञानाय चचाल । तन्मार्गे लवणसमुद्रं ततो धूलीसमुद्रमुत्तीर्य तत्र रात्रौ मदनायतने स्थितः। निशीथे हयहेषारवसंसूचितं 30 दिव्यालङ्कारभूषितं दिव्यत्रीवृन्दमागमत् । तत्स्वामिन्या कामः पूजितः"व्यावृत्तमानानां तासां 1A अपवरकान् । 2 A सम्पूर्णान । * P पुस्तके इदं द्वितीयं वाक्यं नोपलभ्यते। 4 A रक्षसः । 5 AP नास्ति पदमेतत्। + P पुस्तक एवं कोष्टकगतः पाठो दृश्यते। 6 A नास्ति । 7 A 'शुक: नास्ति। 9-10 'जातं परं नाखि Aभाव”। 11 'जात:' नास्ति A आदर्श। 12 A ज्यावर्तमा० । 25 3 Aझम्पा दरवा। । 8 Aविक्रमेण ।

·। प्रवन्धकोशे अश्वपुच्छे लगित्वा तत्र गतः। वासीभिर्दष्टः । स्वामिनी पार्श्वे नीतः। तया लानादि कारितः । रात्रौ तद्गृह एव स्थितः। तया खपत्या उक्तम्-मम विक्रमादित्यो भर्ता भूयात्, किंवा यो मां चतुर्मिः शब्दैर्जागरयति । इत्युक्त्वा सुप्ता । तेन चिन्तितम्-किं चतुर्भिरपि शब्दैन जागर्ति। तर्हि एनामहमेव जागरयिष्यामि । चत्वारः शब्दाः कृताः। यदा न जागर्ति तवा पादाङ्गुष्ठश्च- 5 म्पितः। तया पादेनाहतो यत्र विक्रमादित्या सुप्तोऽस्ति तत्र पतितः। राज्ञा पृष्टम्-किमिदं । तेन सर्वोऽपि वृत्तान्तः प्रोक्तः। ततो राजाऽग्निसझं वेतालमारुह्य तत्र गतः। वेताला प्रच्छन्नो जातः। राजा दासीभिस्तत्र नीतः। तया भक्तिः कृता । तद्रूपदर्शनात्सरागा जाता। परं शयानया प्रतिज्ञा कृता । तथैवोक्तम् । राज्ञा दीपस्थितो वेताल उक्तः-भोः प्रदीप ! कामपि कथां कथय । स वक्तुमारेभे-कश्चि- 10 द्विप्रः। तस्य पुत्री । सा चतुर्णा वराणां दत्ता पृथक् पृथग ग्रामे । चत्वारोऽप्यागताः । विवादो जातः । तिया महान्तमनर्थ दृष्ट्वा काष्ठभक्षणं कृतम् । लेहादेकेन वरेणापि चितामध्ये झम्पा- पितम्' । एकोऽस्थीनि गृहीत्वा गङ्गां गतः । एकस्तत्रोटजं कृत्वा स्थितो भस्मरक्षार्थम् । एको देशान्तरं गतः। भ्रमता च तेन सञ्जीवनी विद्या शिक्षिता। पुनरपि तत्रागतः। अपरेऽप्यागताः। सा जीवापिता । पुनर्विवादो जातः । तर्हि चतुर्णी मध्ये कस्य सा पत्नी ? । राज्ञोक्तम्-अहं न 15 वेनि । त्वमेव ब्रूहि । स आह-यश्चितया सहोत्थितः* स भ्राता । योऽस्थिनेता स पुत्रः । येन जीवापिता स पिता, उत्पत्तिहेतुत्वात् । यो भस्मरक्षकः स भर्ता, पालकत्वात् ॥४-१॥ राज्ञा ताम्बूलस्थगिका 'द्वितीयकथां पृष्टा । वेतालाऽधिष्ठानात्साप्याह-कुत्रापि मृतभर्तृका ब्राह्मणी अभूत् । तस्या जारेण सह सुता जाता। तां रात्रौ बहिस्त्यक्तुं गता। इतश्च तत्र कोऽपि शूलाक्षिप्तो जीवनस्ति । तस्य पादे स्खलिता । तेनोक्तम्-कः पापी दुःखिनोऽपि दुःखमुत्पादयति। 20 किं दुःखम् १। सोऽप्याह-देहपीडादिकं, विशेषतो निष्पुत्रत्वं कथितम् । पुनः शूलानरेणोक्तम्- त्वमपि कथय, का त्वम् ? । निजचरितं तयोक्तम् । तनिशम्य तेनाप्युक्तम्-पुराहृतं भूनिक्षिस अत्रस्थं द्रव्यं त्वं मदीयमादाय सुतां मया सह विवाहय । ब्राह्मणी प्राह-त्वमिवानी मरिष्यसि । सुता च लघ्वी । कथं पुत्रोत्पत्तिः । ऋतुकाले कस्यापि द्रव्यं दत्त्वा पुत्रमुत्पादयः । तया तथैव सर्व कृतम् । पुत्रो जातः । स रात्रौ राज्ञो द्वारे क्षिप्तः। राज्ञः केनाप्यर्पितः। कालेन' निष्पुत्रस्य 25 नृपस्य राज्ये स एवोपविष्टः । श्राद्धदिवसे गङ्गायां पिण्डदानं कत्तुं गतः। जलाद्धस्तत्रयं निर्ग- तम् । स राजा विस्मितः। कस्य करस्य पिण्डं ददामि । तर्हि भो राजन् ! वद कस्य देयः पिण्डः। राज्ञोक्तम्-चौरहस्तस्य ॥ ४-२॥ राज्ञा स्वर्णपालकं जल्पितम् । तदपि कथामाह-कस्मिन्नपि ग्रामे कश्चित्कुलपुत्रः। स परिणी- तोऽन्यग्रामे । परं तत्पत्नी श्वशुरगृहं नागच्छति । खजनैर्निर्गुण इति हस्यते । एकदा सर्वजन- 30प्रेरितो मित्रयुतस्तत्र गतः। मार्गे यक्षस्य शिरो नामितम् । तत्प्रभावात्सावरा जाता । आगन्तुं 1 एतत्पदं नास्ति A.B भादशैं। + दण्डान्तर्गतपाठस्थाने ABE आदर्शेषु 'एकेन सह काष्ठभक्षणं कृतं' इत्येव पाठो लभ्यते । 2P वच्मि। 3A स्वमिह । * अत्र A मादर्श, पत्रपार्श्वभागे टिप्पन्यां 'तीर्थे तु स्थापकः पुत्रा, पुनर्जन्मप्रवः पिता । सहोत्या पुनता स भर्ता यस्तु पोषकः ॥' एषः श्लोको लिखितो लभ्यते। 4 A 'कथा' इत्येव । 5A नाति 'भभूत्। 6 A माक्षिा +P पुस्तके 'पुत्रो जातमात्रो राजद्वारे क्षिसः।' ईशं वाक्यम् । 7A नास्ति। 8P पालनकं । 9P .गृहे।

·विक्रमादित्यप्रबन्धः। प्रवृत्ता। यक्षभवने समीपमागते स एकाकी यक्ष नन्तुमगच्छत् । यक्षेण स्त्रीलोमेन तस्य शिर- श्छेदितम् । महत्यां वेलायां मित्रमागतम् । तदवस्थो जातो दृष्टा । चिन्तितं च तेन-जनप्रवादो भविष्यति, यथा-अनेन स्त्रीहेतोहतः । तर्हि ममापि मर्नु युक्तम् । इति विचिन्त्य तेनापि खशिर- दिछन्नम्। 'साप्यागता। द्वावपि तववस्थौ प्रेक्ष्य चिन्तितं तया-जनोऽपि मां पतिद्वेषिणी कथयन्नस्ति, सम्पति पतिप्रीमिति कथयिष्यति । तर्हि नियेऽहम् । इति ध्यात्वा गले शस्त्रिका 5 लगिता । तावता यक्षेण करे धृता-मा साहसं कुरु । तयोक्तम्-दावपि जीवापय । यक्षेणो- क्तम्"-शिरसी निजनिजकबन्धे योजय। तयोत्सुकयाऽन्यान्यकबन्धयोन्य॑स्ते । तयोर्भार्याविवादो जात:-एको वदति मदीया, द्वितीयोऽपि तथा । तर्हि कस्य सा। राज्ञोक्तम्-यस्य कबन्धे शिरः स भर्ती-'सर्वस्य गात्रस्य शिरः प्रधान मिति वचनात् ॥४-३॥ कर्पूरसमुद्गकोऽपि कथामाह-कुतोऽपि ग्रामात्खखकलाविदश्चत्वारः सुहृदो देशान्तरं घेलुः ।10 एकः काष्ठसूत्रधारः, द्वितीयः खर्णकारः, तृतीयः शालापतिः, तुर्यो विप्रः । कापि वने रात्रावु- षिताः। प्रथमयामे सूत्रधारः प्राहरके स्थितः। तेन काष्ठपुत्रिका तरुणीसदृशी कृता समग्राऽपि । द्वितीये प्रहरे स्वर्णकारो यामिकः । तेनाभरणैर्विभूषिता । तृतीये शालापतिः। तेन क्षौमाणि परिधापिता । चतुर्थे विप्रेण सजीवा कृता । प्रातः सजीवां दृष्ट्वा सर्वेऽपि तजिघृक्षया मियो विवदन्ते । तर्हि कस्य सा, भो विक्रमादित्यनरेन्द्र ! १। सा नाम श्रुत्वा चुक्षोभ । राज्ञोक्तम्-15 तदहं न वच्मि । तयोरकथयतोश्च तया जल्पितम्-भो राजन् ! कस्य सा ? । राज्ञोक्तम्-वर्ण- कारस्य । [*अधुनापि यः स्वर्ण चटापयति स एव भर्ता भवति॥४-४॥ सा पप्रच्छ-के यूयम् । दीपस्थेन वेतालेनोक्तम्-असौ स विक्रमादित्यः । सा हृष्टा व्यूढा । तां गृहीत्वाऽवन्तीमागमत् । य ईदृग् तत्समः कः; आधिक्ये तु का कथेति हसितम् । विक्रम- सेनेन गर्वस्त्यक्तः । इति श्रीविक्रमप्रबन्धः ॥ ६९९) ततो विक्रमसेनः पुरोधसममाक्षीत्-यदि किल एताः काष्ठपुत्रिका मम पितरमभुतगुणं वर्णयन्ति, तर्हि स एव लोके तत्प्रथमतयोत्तमत्वेनावतीर्णो भविष्यति । ततः प्राक् तु नकोऽपि तागुत्तमोऽभूदिति ब्रूमः। पुरोधाः प्राह-राजन् ! अनादिरियं रत्नगर्भा। अनादिश्चतुर्युगी । युगे युगे नररत्नानि जायन्ते। अहमेव प्रधानमिति गर्वो न हितकारी, न च निर्वहते। यतस्त्वरिपतुर्विक्र- मादित्यस्य मनस्येकदा एवमभूत् ; यथा-रामेण व्यवहृत्य लोकः सुखीकृतः, तथाऽहमपि करिष्ये।25 ततो रामायणं व्याख्यापितम्। तत्र यथा रामस्य दानं, अगारस्थापनं, वर्णाश्रमव्यवस्था, गुरुभ- क्तिस्तथा सर्वमारब्धम् । ततोऽभिनवो राम इत्यात्मानं पाठयति । तद् दृष्ट्वा मश्रिभिश्चिन्त्यते स-अनुचितकारी अस्मत्प्रभुः, यो गर्वादात्मानं तद्वन्मन्यते। अयं गर्वोऽस्योपायेनोत्तारयितव्यः प्रस्तावे। इतच त्वपित्रा विक्रमादित्येन पृष्टम्-लोकेस कोऽपिकाप्यास्ते योऽश्रुतपूर्व रामस्याचरणं ज्ञापयति नः। तत एकेन ज्यायसा मत्रिणाऽपरमत्रिप्रेरितेन कथितम्-राजेन्द्र ! कोशलायां 30 20 1Aयक्षे। P जातो धनिको यः । 3 AB नास्ति तेन । 4 Bछिने । 5P महति वेलायां साऽप्यागता। 6P sप्रेऽपि द्वेषणी। 7 'हम्' नास्ति ABI 8 P लगापिता। 9P जीवय । 10 AB तेनोक। 11 A B वेपि । * कोहकगता ·८२ प्रबन्धकोशे विप्र एको वृद्धोऽस्ति । स काश्चित् श्रीरामस्य वार्ताः पारम्पर्यायाताः सम्यग् 'विवेद । आहूय पृच्छयते। राज्ञा आहूतः स सगौरवम् । आयातः। पूजितः पृष्टश्च-वृद्ध ! वद काश्चिद्रामकथा नव्याम् । विप्रो षभाण-पृथ्वीनाथ ! यदि कोशलायामागच्छसि, तदा रामस्य कमपि प्रबन्धं साक्षादर्शयामि । इह स्थितस्तु वक्तुं न पारयामि । तदा राज्ञा राज्यभारो मत्रिषु न्यस्तः । स्वयं 5 महाचमूसहितो वृद्धबिजयुक्त अयोध्योपशल्यां ययौ । स्कन्धावारे तस्थौ । तदानीं स एव सर्व- दिगीश इत्यभीः । विप्रो भाषितः क्षमापालेन-दर्शय रामदेवचरित्रम् । ततो विप्रः स्थानमेकं दर्शयित्वा भूपालमालपत्-इदं भूखण्डं खानयत । ततः खानयति मापालः। खनत्सु खनकेषु उपरि हेमकलशः, ततो हैमी मण्डपिका प्रकटीवभूव । उपरितनं 'रजोऽपसारितम् । पश्चानुपूर्व्या प्रथमद्वितीयतृतीयक्षणा हैमा दृष्टा महीभुजा । चतुर्थे क्षणे नीरजी कृते विपुला उपानदेका 10 हैमसूत्रकृता ज्योतिर्जालजटालमाणिक्यखचिता दृष्टा । भूपेन' विस्मितेन' गृहीत्वा हृदि शिरसि निहिता । अहो! असामान्या रत्नजातिरियम् । ततो विप्रेण विज्ञप्तम्-देव! चर्मकारपल्या उपान- देषा; न स्पष्टुमहीं तव विष्टपपतेः। विक्रमेणोक्तम्-सा चर्मकार्यपि धन्या, यस्या ईदृगुपानत् । वद केयं कथा । ततो विप्रो ब्रूते-विश्वेश्वर! श्रीरामे राज्यं कुर्वति सति, अत्र चर्मकारसदनानि आसन् । इदमेकस्य चर्मकारस्य सदनम् । तस्य पत्नी लाडबहुला । अतो गर्वमुदहति; विनयं न 15 करोति । ततः "सा तेन हकिता हता च। याहि रे दुःखं गृहीत्वा इत्युक्ता च। ततो रुष्टाऽस्यामेकस्यां उपानहि तटपतितायां अपरिहितायां द्वितीयस्यां तु परिहितायां निजतातस्य सदनं जगाम । गत्वा पत्युः कठोरं भापितं पित्रे बभाण । पित्रा दिनद्वयमस्थापि, आवर्जिता च । अथोक्ता- वत्से ! कुलस्त्रियः पतिरेव शरणम् । तत्रैव याहि । सोचे-न यामि मानक्षयात् । दिस्त्रिरुक्ति- प्रत्युक्तयो भणिताः। पितृभ्यां भाणितापि यदा पतिगृहं न याति तदा पित्रा भाषितम्-वत्से ! 20 अहमेवं मन्ये-यदा श्रीरामः सीता-लक्ष्मणसहितः खयमागत्यानुनीय त्वां श्वशुरकुले प्रहिता, तदा तत्र गन्त्री त्वम् । साऽप्यलीकाभिमानिनी प्रवदति-इदमित्थमेव, राम एवागते यामि तत्र नापरथा । इमं वृत्तान्तं चरत्वनियुक्ताः प्रच्छन्नाः सुरा गत्वा रामं व्यजिज्ञपन्-देव ! अयं वृत्ता. न्तश्चर्मकारपुश्याः। ततो देवः श्रीरामः प्रजावत्सलः प्रातः ससीतः सलक्ष्मणः सामात्यस्तचर्म- कारभवनमगात् । तन्मध्यं प्रविष्टः । पूजितः कारुभिर्विस्मितैर्विज्ञप्तश्च-देव ! अयमस्मान कीटान् 25 प्रति कियान् प्रसादः कृतः । खमेऽपि नेदं सम्भाव्यते-यदेवोऽस्मानुपतिष्ठते । किं कारणमागम- नस्य । श्रीरामः प्राह-त्वत्पुत्र्याः श्वशुरकुले प्रेषणायायाताः स्मः। तस्या हि वराक्यास्तथाविधा "प्रतिज्ञाऽऽस्ते । ततो हृष्टस्तजनकः । अपवरकं गत्वा दुहितरमाह स्म-मुग्धिके ! तव प्रतिज्ञा पूर्णा । श्रीरामदेव आयातः सदेवीकः । एहि, वन्दख तं जगत्पतिम् । ततस्तुष्टा रामान्तिकमा- गता । ववन्दे तम् । आलापिता प्रजातातेन"-वत्से ! गच्छ श्वशुरमन्दिरम् । तया भणितम्- 30 आदेशः प्रमाणम् । ततो गता पतिगृहम् । रामः स्वस्थानमायासीत् । श्रीविक्रम ! अस्या' द्वितीया उपानत् तत्र पितृगृहे खन्यमाने लप्स्यते । स्वामिन् ! आयाहि, तत्र" खान्यते । गतो राजा तत्र । खानितं तत् । लब्धा द्वितीयाऽप्युपानत् । दृष्टं हैमं गृहम् । एवमन्यान्यपि तेन विप्रेण 1 A सम्यग्वेद । 2 B विप्र । 3 Pप्रथमं। 4 A राज्ञाऽपसारितं । 5P नीरजे। 6 AB विपुले। 7 AB नास्ति 'भूपेन' । 8 AB विस्मितेन च। 9P महति । 10 P अतः कारणात् सा 11 P स्थापिता। 12 P सम्धा। 13 AB पुत्रिके। 14 A प्रजानाथेन । 15 तो नाखिPI 16 AB नास्ति तत्र'। 17P तत् ।

·विक्रमादित्यप्रबन्धः। ८३ 10 । खानयितानि । लातं तद्धेम । राज्ञा विप्रः पृष्टः-विप्र ! कथमीशं सम्यग् जानासि । विप्रेण गदितम्-पूर्वजपारम्पर्योपदेशात् ज्ञातं तुभ्यमुक्तं च । परं गवं मा धाः । स रामः स एव । तस्य याज्ञया' जल-ज्वलनौ स्तम्भेते स्म । पतन्त्यो भित्तयो दत्तायां तदाज्ञायां न पेतुः । लूता द्विचत्वारिंशत्, अन्धगडाः सप्तविंशतिः, स्फोटिका अष्टोत्तरं शतम्, विड्वराणि दोषाश्च सर्वे व्यनेशन् । या तु तद्देवी सीता, ये त्रयस्तातरः, ये तभृत्या हनूमत्सुग्रीवादयस्तेषां महिमानं 5 वर्षशतेनापि वाक्पतिरपि वक्तुं न शक्तः। इति श्रुत्वा विक्रमेण गर्यो मुक्तः। बिरुदं निषिद्धं 'अभिनवरामः' इति । पुनरुज्जयिनीमागात् । यथाशक्ति लोकमुदधरत् । तस्य हि अमिवेताल- पुरुषकसिद्धिभ्यां सुवर्णसिद्ध्या चोपकारैश्वर्यं तदा निरुपममासीत्। ततो विक्रमो धन्य एव । ततोऽधिकास्तु परे 'कोटाकोटयोऽभूवन् । इत्याकर्ण्य विक्रमसेनो विवेकी अभूत् ॥ ॥ ६१००) *जैनतत्त्ववाघमुग्धजनचित्रमात्रफलं विक्रमादित्यप्रषन्धमेकं ब्रूमः । उज्जयिन्यां राज्यं शासति विक्रमादित्ये, आसन्ने ग्रामे विप्रेणैकेन हलं खेडयता दिव्यं ज्योति- ष्मद्रनमेकं भूमौ पतितं लेभे । जगृहे । तन्मौल्यप्रभार्थमुज्जयिन्यां रत्नपरीक्षिनैगमपार्श्वमागमत् । दर्शितं तद्रनम् । विस्मितास्ते ऊचुः-न वयमस्य रत्नस्य मौल्यकरणे क्षमा, ईदृशस्य पूर्वमदृष्ट- त्वात्; अलीकमौल्यकरणे तीव्रदोषाच्च । केवलं देवः श्रीविक्रमादित्यो यदि वेत्ति मूल्यमस्य । स हि रेखाप्राप्तो रत्नमूल्यज्ञाने । विप्र उपविक्रमं जगाम । रत्नमदीदृशत् । विक्रमेण पृष्टम्-क 15 लब्धमिवम् ? । विप्रेणोक्तम्-देव ! हलं खेटयता खक्षेत्रभूमौ लब्धम् । राज्ञा भणितम्-तर्हि दिनद्वयेन वक्ष्यामः । रनमस्मद्धस्त एवास्तु । विप्र! मा भैः, न वयं परधनषद्धाभिलाषाः। धीरां दत्त्वा स्वसौधमध्य एव स्थापितः सः। अथ रात्री विक्रमेण विमृष्टम्-रत्नपरीक्षकाः संसारे बलिमनु । सच पाताले।तत्रापि गन्तव्यम्। 'कुतूहली बलसो न भवेत्। ततोऽग्निवेतालमारुषाशु पातालं गतः। बलिभुवनद्वारेऽस्थात् । 20 तत्र नारायणो द्वास्थः। प्रणतः। नारायणेन पृष्टम्-किं कार्य तेऽत्रागमने ? । विक्रमेणोक्तम्-उप- बलिगतो विज्ञपय, राजा कार्यगौरवादायातोऽस्ति । यद्यादेशः स्यात्तदा दर्शनं लभते । ततः कृष्णेनोक्तं बलये-राजा समागतोऽस्ति द्वारे । बलिना निवेदितम्-राजा चेद्युधिष्ठिरः १, पृच्छेः 'कृष्ण ! । गतः कृष्णः । पप्रच्छ-किं युधिष्ठिरोऽसि ? । विक्रमेणोक्तम्-राजानं युधिष्ठिरं मन्यते सः, तस्मादन्यद्वक्तव्यम् । गच्छ कृष्ण'!, मण्डलीक आगतोऽस्तीति वद । गतः सः। विज्ञसं तत् ।25 बलिरूचे-मण्डलीकः किं रावणः । पुनरागतः कृष्णः। मण्डलीकश्चेत् किं रावण इति पृष्टोऽसि । विक्रमेणाभाणि-तर्हि गत्वा वद, कुमार आगतोऽस्ति । गत्वा तथोक्तम् । बलिराह-किं कार्ति- केयः, किं वा लक्ष्मणः, किं वा पातालवासी नागपुत्रो धवलचन्द्रा, किंवा वालिपुत्रोऽङ्गदो रामदूत इति ख्यातः । पुनरेहिरेयाहिरा कृष्णस्य । पुनर्विक्रमेणाभाणि-वदेस्त्वम्, वण्ठ आयातोऽस्ति । पुनर्गतः । बलिर्भणति-वण्ठश्चेत्किं हनूमान् ? । पुनः कृष्णो वागरितः । भणितं बलिवचः। 30 पुनर्विक्रमः मोचे-गत्वा वद, तलारक्ष आगतोऽस्ति । उक्तं तेन तत्तथा । ततो बलिर्जगाद-कि विक्रमका १ । कृष्णेनैत्य पृष्टम्-किं विक्रमादित्यः ? । विक्रमादित्येन ओमित्युक्तम् । षल्यादेशा- 1 AB अखानयिषत। 2 P नास्ति विन'। * P पुस्तके नोपलम्पतेऽयं प्रबन्धः । 5E नाखि 'लेमे। 6 B गतः कृष्णः उक्तं । - 7 A 'कृष्ण' नास्ति । 3P स्वाज्ञया। 4P परकोटयो।

·८४ प्रबन्धकोशे दुपबलि नीतः। पृष्टो बलिना-रे विक्रम ! रत्नमूल्यं प्रष्टुमागतोऽसि ? । विक्रमादित्यो वदति इत्यमेवेदम् । दर्शितं रनम् । बलिर्वभाण-ईदृशानि अष्टाशीतिं सहस्राणि रनानि नियं युधिष्ठिरो निर्मूल्यान्यदत्त पात्रेभ्यः। तेषां मध्यादिदमरुलत् २ विप्रेण लब्धम् । प्रायो भूमि गतानि सर्वाणि रत्नानि, कालस्य बहुलत्वात् । ततो रे! राजा युधिष्ठिर एव, त्वं का?। 5 विक्रमेणोक्तम्-देव ! सत्यम् । एतत्पष्टुमिच्छामि-ईदृक्संपत्तियुधिष्ठिरस्य कुतः ? । बलिराह- दिगजयधनानि तस्मै भ्रातृभिश्चतुर्भिराहृतानि । पूर्व 'चमत्कृतनामा कार्पटिको वारियमनो रुद्रमारराध । तेन तुष्टेन तस्मै खवाञ्छया कैलासासन्ना आमूलचूलं हेमरत्नमयी पूनिष्पाद्य दत्ता । सा सुखेन तेन भुक्ता । तस्मिन्मृते रुद्रेण पांशुवृष्ट्या सा पिदधे । यदा तु युधिष्ठिर- बान्धवः सहदेव उत्तर दिशं साधयितुमुपतस्थे, तदा रुद्रस्तां पुरं खैर्गणैरुद्घाव्य सर्वो त?- 10 मादिविभूति युधिष्ठिरगृहप्रविष्टामचीकरत् । ततो युधिष्ठिरस्य दानेच्छासिद्धिः । ततः स राजा । मण्डलीकस्तु रावण इति व्यक्तम् । लोके ताहरबलवत्त्वं विद्यादर्पयोगात् । कुमारस्तु कार्तिकेयो वक्तुं युक्तः । सप्ताहवयाः सन्, यस्तारकं जघान । लक्ष्मणोऽपि कुमारः, यो मेघनाद ममई । तथा धवलचन्द्रोऽपि पीहुलिपुत्रः कुमारः, यो विषेण जगद्धर्तुं क्षमः । विषममपि विषम- मृततां नेतुं समर्थः । अङ्गदोप कुमारः सारः, य एवं वक्तुं समर्थः- २०४. सन्धौ वा विग्रहे वापि मयि दूते दशाननी । अक्षता वा क्षता वापि क्षितिपीठे लुठिष्यति ॥१॥ इत्यादि ख्यातिश्च । वण्ठश्च सत्यो हनूमान, यः खामिनं रामं प्रियावियोगज्वरजर्जराङ्गं सन्धीरयामास मध्येसभम् । २०५. देवाज्ञापय किं करोमि किमहं लङ्कामिहैवानये, जम्बूद्वीपमितो नये किमथवा वारांनिधि शोषये । हेलोत्पाटितविन्ध्यपर्वतहिमस्खणत्रिकूटाचल,-क्षेपक्षोभविवर्द्धमानसलिलं बध्नामि वा वारिधिम् ॥ २ ॥ 20 इत्यादि चमत्कारिखामिकार्यसिद्धिसारतया वण्ठो हनूमान् एव । तलारक्षस्तु भवसि । गच्छ, मूल्यं नास्ति रत्नस्येति द्विजाय वदेः । तदाकर्ण्य विक्रमः खपुरी ययौ । रत्नं दत्त्वा, बल्युक्तमुक्त्वा खग्रामाय विप्रं विसृष्टवान् । चिरं राज्यं चके। ॥ इति विक्रमादित्यप्रबन्धः ॥ १७॥ 15 १८. अथ नागार्जुनप्रबन्धः। ६१०१) ढण्कपर्वते सुराष्ट्राभूषणशत्रुञ्जयगिरिशिखरैकदेशरूपे राजपुत्ररणसिंहस्य भोपलनानी पुत्री रूपलावण्यसम्पूर्णा पश्यतो जातानुरागस्यता सेवमानस्य वासुकिनागस्य पुत्रो नागार्जुन- नामा जातः। स च जनकेन पुत्रलेहमोहितेन सर्वासां महौषधीनां फलानि मूलानि दलानि च भोजितः। तत्प्रभावेन स महासिद्धिभिरलतः, सिद्धपुरुष इति विख्यातः । पृथ्वीं विचरन पृथ्वी- स्थानपत्तने सातवाहनस्य राज्ञः कलागुरुर्जातः। स च गगनगामिनीविद्याध्ययनार्थ पालित्तानकपुरे 80 श्रीपादलिप्ताचार्यान् सेवते । अन्यदा भोजनावसरे पादप्रलेपवलेन तान् गगने उत्पतितान् 1A पूर्व च मनवन्तु। 2 BE 'मुखेन' नाति। 3 P भोपाल। 4 'at' नाति PI 5A गामिविया ।

·८५ । नागार्जुनप्रबन्धः। पश्यति। अष्टापदादितीर्थानि नमस्कृत्य स्वस्थानमुपागतानां तेषां पादौ प्रक्षाल्य, सप्तोत्तरशतम- हौषधीनामाखादेन वर्णगन्धादिभिर्नामानि निश्चित्य,गुरूपदेशं विनापि पावलेपं कृत्वा कुर्कटपोत इवोत्पतन्नवटतटे निपतितः। व्रणजर्जरिताको गुरुभिः पृष्टः-किमेतदिति । तेन यथास्थिते प्रोक्त तस्य कौशल्येन चमत्कृतचित्ता आचार्यास्तस्य शिरसि पद्महस्तं दत्त्वा भणन्ति-पष्टिकतन्दुलो- दकेन तान्यौषधानि वर्तयित्वा पादप्रलेपं कृत्वा गगने गरुड इव खैरं ब्रजेः। ततस्तां सिद्धिं 5 प्राप्य परितुष्टोऽसौ ननर्त्त । पुनरपि कदाचिद् गुरुमुखादाकर्णयति, यथा-रससिद्धिं विना दाने- च्छासिद्धिर्न भवति । ततो रसं परिकर्मयितुं प्रवृत्तः। खेदन-मदन-जारण-मारणानि चक्रे । रसस्तु स्थैर्य न बनाति । ततस्तु गुरुन् पप्रच्छ-कथं रसः स्थैर्यमावनाति ? । गुरवः प्राहुर्यथा-दुष्टदेवत- निईलनसमर्थायां श्रीपार्श्वनाथस्य दृशि साध्यमानः, सर्वलक्षणोपलक्षितया महासत्या योषिता च मृद्यमानो रसः स्थिरीभूय कोटिवेधी भवति । तच्छुत्वा स पार्श्वनाथप्रतिमां 'समहिमामन्वेष-10 यितुमारेभे।[परं तादृशीं न कापि पश्यति ।] ६१०२) इतश्च नागार्जुनेन खपिता वासुकिया॑त्वा प्रत्यक्षीकृतः, पृष्टश्च-श्रीपार्श्वनाथस्य दिव्य- कलानुभावां प्रतिमां कथय। तेनावाचि-बारवत्यां समुद्रविजयदशाहेण श्रीनेमिनाथमुखान्महाति- शयसम्पन्ना ज्ञात्वाश्रीपार्श्वस्य प्रतिमा प्रासादे स्थापयित्वा पूजिता। द्वारवत्या दाहानन्तरं समुद्रेण प्लाविता सा प्रतिमा तथैव समुद्रमध्ये स्थिता। कालेन कान्तीवासिनो धनपतिनामकस्य सांया-15 त्रिकस्य यानपात्रं देवताऽतिशयात् स्खलितम् । अत्र जिनविम्यं तिष्ठतीत्यदृष्टवाचा निश्चित्य नाविकांस्तत्र निक्षिप्य सप्तभिरामसूत्रतन्तुभिर्बद्धोधृता प्रतिमा । निजनगर्या नीत्वा प्रासादे स्थापिता । चिन्तितातिरिक्तलाभप्रहृष्टेन पूज्यते प्रतिदिनम् । ततः सर्वातिशायि तद्विम्बं ज्ञात्वा नागार्जुनेन रससिद्धिनिमित्तमपहृत्य सेडीनधास्तटे स्थापितम् । तस्य पुरतो रससाधनार्थ सात- वाहनस्य राज्ञी चन्द्रलेखाभिधां महासती देवीं सिद्धव्यन्तरसान्निध्येनानाय्य प्रतिनिशं रसम-20 ईनं कारयति । एवं तत्र भूयो भूयो गतागते तया बान्धव इति प्रतिपेदेऽसौ । सा तेषामौषधानां मईनकारणं पृच्छति । स च कोटीवेधस्य रसस्य वृत्तान्तं सत्यं कथयति । अन्यदा द्वयोनिजपुत्र योस्तया निवेदितं यथा-सेडीनदीतटे नागार्जुनस्य रससिद्धिर्भविष्यति। तो रसलुब्धौ निजराज्यं मुक्त्वा नागार्जुनान्तिकमागतौ । कैतवेन तं रसं जिघृक्ष प्रच्छन्नवेषौ यत्र नागार्जुनो जेमति तस्य गृहस्य परिसरे भ्रमतः। रन्धनीमालपत:-त्वं नागार्जुनाय रसवती लवणबहुला कुर्याः । 25 यदा तां रसवती क्षारां कथयति, तदाऽस्मभ्यं वदेः । साऽप्योमिति प्रतिशुश्राव । अथ सा तज्ज्ञानार्थ तदर्थ सलवणां रसवती साधयति । षण्मास्यामतिकान्तायां रसवती तेन क्षारेति दूषिता । रन्धन्या च राजपुत्रयोरने गदितम् । अथ क्षारत्वं जज्ञे नागार्जुनेन । ताभ्यामपि तस्य रससिद्धिनिश्चिक्ये । अथ तौ तस्य वधोपायं ध्यायतः पृच्छतश्च लोकं तज्ज्ञम् । पृच्छभ्यां ज्ञातं यथा-वासुकिना एवास्य दर्भारान्मृत्युः कथितोऽस्ति । नागार्जुनेन सिद्धस्य शुद्धस्य रसस्य 30 कुतपो द्वौ भृतौ ढङ्कपर्वतस्य गुहायां क्षितौ । पृष्टचराभ्यां ताभ्यां ज्ञातौ । मुक्त्वा वलमानो नागार्जुनस्ताभ्यां संमुखस्थो दर्भारेण जन्ने । मृतः सद्यः । 1 P पादलेपं। 2 ABE प्रतितोऽसौ। 3 BP रसं । 4 ABE नास्ति 'समहिमा । *P पुस्खक एव एष कोष्टक- गतः पाठो श्यते। 5 AB श्रीपार्थसा 8P नागार्जुगो। 9 भतिहिपत्। 6P स्थापिताऽस्ति। 7A.चिन्ताति। 10 भिमन्यं नाति ABI ·८६ प्रबन्धकोशे २०६. आलेख्ये चित्रपतिते मृते च मधुसूदन! । क्षत्रिये त्रिषु विश्वासश्चतुर्थो नोपलभ्यते ॥१॥ तौ कुतपो देवतया संगृहीतौ । राजपुत्रौ नरकपङ्कगोचरतां गतौ। देवतया क्रुद्धया हतौ । न रसलाभो न च धर्मस्तयोः। तावपि राजपुत्रौ मरणकाले पश्चात्तापेन दग्धौ-हा हा! येन खटिकासिद्धिवशादशाहमण्डपादिकीर्तनानि रैवतोपत्यकायां कृतानि, येन रसो लोकोपका- राय साधिता, तस्य प्राणद्रोहेणावाभ्यां किं साधितम् ? । 'एकस्तावत्कलापात्रद्रोहः, 'अपरश्च मातुलद्रोहः। एवं दुःखात्तौं मृतौ । रसस्तम्भनात् स्तम्भनं नाम तीर्थ तत्पार्श्वदेवस्य । कालान्तरे तद्विम्वं ततः स्थानात्स्तम्भनपुरे पूज्यतेऽधुना ॥ ॥ इति नागार्जुनप्रबन्धः ॥१८॥ 10 १९. अथ वत्सराजोदयनप्रबन्धः। ६१०३) पूर्वस्यां वत्सो जनपदः तत्र कौशाम्बी : श्रीऋषभवंश्यशान्तनु-विचित्रवीर्य-पाण्डु- अर्जुन-अभिमन्यु-परीक्षित-जनमेजयकुले सहस्रानीको राजा । तत्पुत्रः शतानीकः । तस्य पत्नी महासती चेटकराजनन्दिनी मृगाक्षी मृगावती नाम । तयोर्नन्दन उदयनः, यः किल नादसमुद्रो विख्यातः। यो गीतशक्त्या उज्जयिन्यां अनलगिरीभं विन्ध्याभिमुखं गच्छन्तं पुनरालाने निवेश्य चण्डप्रद्योतराज्यमद्योतयत्। स सुखेन राज्यं शास्ति । यौवनस्थो भोगी कलासक्तो धीरः 15 ललितो नायकः। ६१०४) इतश्च पाताले क्रौश्चहरणं नाम पत्तनम् । तत्र वासुकिः सर्पराजः श्वेतो नीलसरोजला- छितफणः। तस्य नामलदेवी नाम दयिता। विपुलो देशः। तक्षको नाम तस्य प्रतीहारो विषमा. देवीप्रियः । यस्य फणामण्डपे त्रयोदशभारकोव्यो विषस्य वसन्तीति श्रुतिः । वासुके पुत्री दिव्यरूपा कनी वसुदत्तिर्नाम । तस्याः सख्यश्चतुर्दश । तद्यथा-धारू १, वारू २, चम्पकसेना ३, 20 वसन्तवल्ली ४, मोहमाया ५, मदनमूर्छा ६, रम्भा ७, विमलानना ८, तारा ९, सारा १०, चन्दनवल्ली ११, लक्ष्मी १२, लीलावती १३, कलावती १४ । सा ताभिः सह वीणामृदङ्गवंश- सूतादिभिः क्रीडति । एकदा तासां मध्यादेकया उक्तम्-खामिनि ! वसुदत्तिके! अहं स्वपरि- च्छवा सध्रीची नरलोके कौशाम्ब्यां दिव्यरूपं महोद्यानं क्रीडितुमगाम् । दृष्टा तत्र बकुलविच- किलदमनकचम्पकविरहकादिद्रुमाणां सारणीनां द्रुमालवालानां वाटीकोट्टस्य श्रीः। यदि खामिनी 25 तत्केलिं काम्यति, तदा तत्र पादमवधारयतु । इदं श्रुत्वा सा वसुदत्तिका ताभिः सर्वाभिः सहे- च्छासिद्ध्या सहसा तद्वनं जग्मुषी । तत्र केलिं कुर्वन्ति ता, कुसुमानि चिन्वन्ति, तैः करण्डान पूरयन्ति, धमिल्लानुत्तगयन्ति, हारान् सारान् रचयन्ति । एवं खेलन्तीनां तासां वने कोकिलकुल- कलरवकलः कोलाहल उच्छलितः। तदाऽऽकर्णनादुद्यानपालक एत्य ता अद्राक्षीत् । अहोरूप- महो स्वरोऽहो प्रभेति विसिमिये। भक्त्या श्रीउदयनं ताः समालोकितुमाहातुमगमत् । 30 उदयनोऽपि कुतूहलादल्पपरिच्छदो वनमगात् । वसुदत्तिं ससखीकामालोकिष्ट । अध्यासीच- 1P एकं। 2 P भपरं । 3A योगी तत् शक्त्या । 4 P प्राप्ता। 5A विसिमये । .

·5 । वत्सराजोदयनप्रबन्धः। [मनोजन्मनः महाव्याधेः परमरसायनमेतत् । अस्या रूपसम्पत् जिलाभिः कोटिभि ताभि- वर्णयितुमशक्या*।] २०७. अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः, शृङ्गारैकरसः स्वयं 'नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो, निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥१॥ २०८. यत्पश्यन्ति झगित्यपाङ्गसरणिद्रोणीजुषा चक्षुषा, गच्छन्ति कमलालितोभयभुजं यन्नाम वामझुवः । भाषन्ते च यदुक्तिभिः सचकितं वैदग्ध्यमुद्रात्मभि,-स्तदेवस्य रसायनं रसनिधेर्मन्ये मनोजन्मनः ॥२॥ तं दृष्ट्वा सा पलायिष्ट । नृपोऽप्यन्वगाद् द्रुतं द्रुतम् । क्षणार्द्धन सर्वाः सख्योऽदृश्याः समप- त्सत । सापि पातालविवरमाये गर्त एकस्मिन् प्रविष्टा । राज्ञापि ज्ञातम्-कामरूपिणी गमिष्य- त्येवेति । तावत्करे धृत्वा तस्या वेणीदण्डो यमुनाजलप्रवाहप्रायः कृपाणिकया छिन्नः। गता सा मृगशावलोचना । वेणी करेऽस्थात् । तां वेणी पश्यंस्तां चमत्कृतचकोरचलाचलाक्षी स मुहु-10 मुहुरस्मार्षीत् । २०९. नेत्रेन्दीवरिणी मुखाम्बुरुहिनी भ्रूवल्लिकल्लोलिनी, बाहुद्वन्द्वमृणालिनी यदि पुनर्वापी भवेत् सा प्रिया । तल्लावण्यजलावगाहनजडैरङ्गैरनङ्गानल,-ज्वालाज्वालमुचस्त्यजेयमसमाः प्राणच्छिदो वेदनाः ॥ ३ ॥ -इत्यादि । ततो हतप्रारम्भ उद्बाष्पः सखेदः पूरपरिसरमेत्य अमात्यानाहूयावादीत्-मया एवं एवं बालिकायाः कस्याश्चिद्वेणी छिना। सा तु श्वभ्रमूलमगात् । अतो मम राज्येन न कार्यम् । 15 इमामेव वेणी राज्यं कारयत । तेऽपि तथेति प्रतिपद्य पूर्वहिर्मण्डपे सोत्सवं वेणी राज्यं कार- यन्ति रामपादुकावत्। इतश्च सा वसुदत्तिका खिन्ना गत्वा खसौधेऽखाप्सीत्। तस्याः सख्यस्तत्कबरी छिन्नामी- क्षित्वा नामलदेवीमाकार्यादीहशत्। जागरितां पुत्री नामलदेवी-वत्से! किमेतत् तवापि परि- भवपदमित्यप्राक्षीत् । तनयापि यथास्थितं मात्रे आख्यत् । सापि नागपतये स्वपतये । क्रुद्धः 20 सद्योऽसौ तक्षकमाकार्य कथामुक्त्वा आदिक्षत्, यथा-गच्छ सराष्ट्रमुदयनं भस्मीकुरु । सोऽपि तदादेशादचालीत् । कौशाम्बी प्रापत् । तत्परिसरे उत्सवान् दृष्ट्वा नररूपः कश्चित्पप्रच्छ-किमे- तदुत्सवसाम्राज्यम् ? । तत्रत्येन जनेनोक्तम्-एवं एवं राज्ञा दिव्यकन्यावेणी छिन्ना । उत्पन्नानुता- पेन राज्यं तदायत्तं कृतम् । अतो वेणी राज्ञीह । राज्ञाऽत्रैव, एकदेशे तपस्तप्यते। तक्षकेणोत्सवो दृष्टो। मध्ये भ्रमता राजाऽप्यालोकितः। कुशनस्तरगः पद्मासनी जपमालापाणिः तपाक्षाम: 25 जितप्राणायामः मौनी । पृष्ठश्च तक्षकेण नृरूपेण-कस्त्वम् ?, किमर्थं तपश्चरसि।तेनापि दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य गदितम्-भो पुरुषविप्र ! किं पृच्छसि मां मन्दभाग्यम् ? । दृष्टा मयैका पुण्यवती मृगहक । तामनुसर्पता मया पातकिना यान्त्यास्तस्याः कवरी कृपाणिकया निजपुण्यदशया सह कृत्ता। सा मनीषितं स्थानं ससर्प । अहं तु उदयनो राजा राज्यं तत्सात्कृत्वा खयं तपः कुर्वा- णोऽस्मि । एवं श्रुत्वा क्षणं स्थित्वा, उपद्रवमकृत्वा, पातालं यात्वा नागेन्द्रमाललाप निष्पाप-30 प्रज्ञा-देव ! दृष्टो मया उदयना, वेणीपुरश्च तथा राज्योत्सवः । स पुण्यात्मा मृदुमना पाढं परि- तप्यते । विनयी मानमर्हति । तच्छ्रवणादू अतुषदाशीविषेन्द्रः। तर्हि किं युक्तमिति तक्षकमूचे। * कोष्ठकगतेयं पंक्तिः P पुस्तक एवं लभ्यते। 1 Pतु2 P स्वयं नु तनो। 3 A समपश्यत; BE समपत्स्यंत । +Pपुखके नोपलभ्यते पथमिदम् ।

·प्रबन्धकोशे तक्षको पभाषे-देव ! स एव वसुदत्तिविवाहाहः । कुलेन शीलेन विद्यया वृत्तेन पराक्रमेण रूपेण च किं वय॑ते सः। २१०. *अमुमकृत यदङ्गनां न वेधाः, स खलु यशखितपखिनां प्रभावः । त्रिजगति कथमन्यथा कथापि, क्षततपसां तपसा पदं लभेत ॥४॥ 5 विद्या-कन्या-लक्ष्म्यो हि कुस्थाने निवेशिता निवेशयितारं शपन्ति । नामलदेवीमतं 'कनीमतं च लात्वा तक्षकेणैव वत्सराजमाहवत् । प्रवेशमहमचीकरत् । विवाहः प्रारब्धः। प्रथमायां दक्षिणायां सवत्सा गौः कामधेनुर्लब्धा । द्वितीयस्यां विशिष्टा नागवल्ली । तृतीयस्यां सोपधाना खट्वा सतूलीका। चतुर्थ्यां रनोद्योतो दीपः। एवं रत्नचतुष्केण सत्कृत्य सजायं जामातरं कौशाम्बी पुरीं प्रति प्रेषयत् । गतः खपुरं । तत्र ऋद्धं राज्यं भुनक्ति । २११. *सुधाधौतं धाम व्ययभरसहश्वार्थनिवहः, सकामा वामाक्षी सुहृदपि निवेद्यात्महृदयः । गुणानामन्वेष्टा प्रभुरपि च शास्त्रव्यसनिता, पुराऽऽचीर्णस्यैतत् फलमलघु तीव्रस्य तपसः ॥५॥ २१२. यदेतत्स्वच्छन्दं विहरणमकार्पण्यमशनं, सदायः संवासः श्रुतमुपशमैकश्रमफलम् । मनो मन्दस्पन्दं बहिरिति चिरस्यापि विरसन् , न जाने कस्यैषा परिणतिरुदारस्य तपसः ॥ ६ ॥ क्रमेण स एव वासवदत्तां चण्डप्रद्योतपुत्रीं गुणक्रीतां पर्यणैषीत् । डिाहलदेशाधिपपुत्री 15 पद्मावतीं च । पश्चालदेशाधिपेनाकान्तं कौशाम्बीराज्यं मन्त्र-क्षात्राभ्यां पुनरग्रहीत् । ६१०५) इयं च कथा जैनानां न सम्मता, देवजातीय गैः सह मानवानां विवाहासम्भवतः। विनोदिसभाति नागमतादुद्धृत्यात्रोक्ता। ॥इति उदयनप्रबन्धः समाप्तः ॥ १९॥ 10 २०. अथ लक्षणसेनस्य-मन्त्रिणः कुमारदेवस्य च प्रबन्धः। 20 ६१०६) पूर्वस्यां लक्षणावती पूः। तत्र लक्षणसेनो नाम प्रतापी न्यायी नृपः । तस्य द्वितीयमिव जीवितं प्रज्ञाविक्रमभक्तिसारो मन्त्री कुमारदेवः। विपुलं राज्यम् , अपारं सैन्यम् । अत्रान्तरे वाराणस्यां गोविन्दचन्द्राख्यनृपपुत्रो जयन्तचन्द्रो राजा । तस्य विद्याधरो मन्त्री। महेच्छानां, अन्नदातॄणां, सत्यवादिनां च प्रथमः । एकदा जयन्तचन्द्रसभायां वार्ता इयमासीत्-यल्लक्षणावतीदुर्ग दुर्ग्रहम्, राजा महाचमूस- 25 मूहसम्पन्नः। तां वार्तामवधार्य काशीपतिः प्रतिज्ञा सभासमक्षमग्रहीत्-इतश्चलित्वाऽस्माभिर्ल- क्षणावतीदुर्ग ग्रहीतव्यम् । अथ न गृह्णामि तदा यावन्ति दिनानि दुर्गतटे तिष्ठामि, तावन्ति हेमलक्षाणि दण्डे गृहामि । अन्यथा न निवर्ते। इति सन्धां निर्माय प्रयाणढकामदापयत्। मिलितः समकालं राजलोकः। जाता गजमयीव सृष्टिः, भूपालमालामयीव भूमिः, अश्वमयमिव जगत् । निर्गतं सैन्यं बहिः । अखण्डितैः प्रयाणैर्भअन् परबलानि, शोषयन् सरांसि, पङ्कयन् 30 नदीः, समीकुर्वन् विषमाणि, चूर्णयन् शिखराणि, लेखयन् शासनानि, जीवयन् साधुलोकान्, * एतधिहाहितं पथद्वयं नोपलभ्यते P पुस्तके। 1P नास्ति। 2 A नास्ति 'पुरी प्रति'। 3P गुणकीति। दण्डा- स्वर्गवः पाठः P पुस्तके नास्ति। 4P बलान् ।

·10 लक्षणसेन-कुमारदेवप्रबन्धः। लक्षणावतीं प्रातः । दुर्गानातिदूरासने भूभागे आवासान् वापयामास । लक्षणसेनस्तु द्वाराणि पिधाय धर्मध्ये एव तस्थौ। 'क्षुभितापुरी। सङ्कीर्णत्वमापनमनपाथोघृततैलवसनताम्बूलवलीद- लादिवस्तूनाम् । स्थाने स्थाने वार्ता आर्ताः प्रवर्तन्ते-काशीपतिस्तु मुत्कलं परदेशं प्रसते। सार्था एहिरेयाहिरा कुर्वन्ति । सुभिक्षमक्षामम् । नव्यानि कूपादीनि खातानि । विचरन्ति खैरं सैनिकाः । वर्द्धन्ते व्यवसायर्द्धयः । लुव्यन्ते ग्रामाः। द्वयोर्नुपयोरूर्ध्वमुखैरधोमुखैः शरैयुद्धानि। 5 गतानि दिनान्यष्टादश । तस्मिन् दिने सायं लक्षणसेनेन कुमारदेवो मन्त्री न्यगादि-मनिन् ! इदमस्माभिरनुचितमाचरितम् । यदयं रिपुर्देशं प्रविशन्नेव न प्रतिस्खलितः । अधुना दुर्गरोधे लोको दुःखी, मानग्लानिनः तस्मात्यातर्योद्धव्यम् । दण्डं न ददामि । आह्वय सामन्तामात्या- दीन् । कुमारदेवः प्राह-देव ! युक्तमेवेदम् । २१३. मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा द्वयं व्याहरतां जनः । तस्य द्वयमपि ब्रीडा क्रीडादलितदन्तिनः ॥१॥ स्वयि धृतायुधे वज्रायुधोऽपि कातर एव । तत्कालं मिलिताः प्रधानयोद्धाः। उक्तो युद्धाभि- प्रायः। प्रीतास्ते पीतामृता इव । उक्तं'च- २१४. *मित्रस्नेहभरैर्दिग्धो रूषितो रणरेणुभिः । खड्गधाराजलैः खातो धन्यस्यात्मा विशुद्ध्यति ॥२॥ उत्तम्भिता नेत्र वैजयन्त्यः। निष्पन्ना वीरकरम्बकाः । सम्पन्नानि पत्यादि मुत्कलापनानि । एवं सति कुमारदेवो राजान्तिकाद् गृहं गत्वा मन्त्रयते स्म- २१५. अस्माकं प्रभुयुद्धार्थी जयन्तचन्द्रस्तु बली । अस्थाने बलमारम्भो निदानं क्षयसम्पदः ॥३॥ तस्मात् किं कर्तव्यम् ? । आः! ज्ञातम्-जयन्तचन्द्रमन्त्री विद्याधरोऽनुसरणीयः। स हि प्रति- पन्नशूरः सकृपो निष्पापो दानी। इति विमृश्य पत्रीमेकां खलिखितां सहादाय प्राकारानगरस्रो. तोबारेणैवैकाकी निर्गत्य मध्यरात्रे बहिःसैन्ये मत्रिगृहद्वारेऽस्थात् । तत्र द्वाास्थैर्मध्ये मत्रिणं विद्याधरमात्मानमायातमजिज्ञपत्। सद्य आहूतस्तेन । आसितः स्वसमीपे, पृष्टश्च-के "भवन्तः१ 120 मनिणोक्तम्-अहं लक्षणसेनामात्यः कुमारदेवस्त्वां द्रष्टुमायासिषम् । किञ्चिद्वक्तव्यमस्ति । तत्तु वक्तुं न शक्यते । पत्री तु लिखिता वक्ष्यति । इत्युक्त्तवा विद्याधरहस्ते तामार्पिपत् । तत्र 15 श्लोको दृष्टः- २१६. उपकारसमर्थस्य तिष्ठन् कार्यातुरः पुरः । मूर्त्या यामार्त्तिमाचष्टे न तां कृपणया गिरा ॥ ४ ॥ अस्य श्लोकस्यार्थ चिरं परिभाव्य विद्याधरोऽचिन्तयत्-अयं महीयान् मदन्तिकमागतः ।25 जयन्तचन्द्रापसारणमीहते । दण्डं च न दित्सते । मय्येव भारमारोपयति । तस्मानिस्तार्योऽसौ व्यसनसागरात् । २१७. स एव पुरुषो लोके स एव श्लाघ्यतामिह । निर्भयं सर्वभूतानि यस्मिन् विश्रम्य शेरते ॥ ५॥ इति ध्यात्वा कुमारदेवं जगाद-मा भैः । दण्डं मा दाः। प्रातरत्रास्मत्सैन्यं न स्थास्यत्येव, गच्छ । इत्युक्त्वा कुमारदेवं सत्कृत्य व्यसाक्षीत् । गतः खखामिलक्षणसेनसविधम् । 1Aसुनाति । 2P ताम्बूलादिः। 8P याहिरे । 4 P खनितानि। 5 P व्यवसायाद् दयः। 6 ABD माथि 'मत्री'। 7P नाशिअनुम। * मोपलम्पत एवं पचं P पुस्तके। 8 P तत्र वैजयन्त्यः। 9P पम्मा मुकला । 10 PK 11 A वक्ष्यते। 12P पुस्खके 'गतः स स्वस्थाने' इत्येव । 30 ·प्रबन्धकोशे 10 इतश्च विद्याधरो जयन्तचन्द्रान्तिकं गत्वा विज्ञप्तवान्-राजेन्द्र ! अथ देवस्थानागतस्य दिना. ष्टादशकं गतम् । कुमारदेवेन खयमेत्य ममाष्टादश हेमलक्षाणि प्रवेशितानि । अतोऽभयं देहि । प्रसीद, स्वस्थानं गच्छ। काश्यामपि मुक्तायां निर्वाहो नास्ति, दुर्ग्रहं च दुर्गम् । इति श्रुत्वा काशीन्द्रः सद्यो रात्रावेव चलितः। दशकोशी गत्वा स्थितः। खनगर्यभिमुखीभिः पटकु. 5टीभिः । लक्षणावतीलोको विस्मितो हृष्टश्च । लक्षणसेनेन कुमारदेवः पृष्टः-किमिति गतो जय. न्तचन्द्रः ? । मत्रिणोक्तम्-देव! त्वां युद्धोचतं श्रुत्वा काशीन्द्रः सुभीतः प्राणत्राणार्थ गतः । अन्यैव तव पिण्डशक्तिः। २१८. गतिरन्या गजेन्द्रस्य, गतिरन्या खरोष्ट्रयोः। गतिरन्यैव सिंहस्य लीलादलितदन्तिनः ॥ ६ ॥ २१९. कः सिंहस्य चपेटपाटितमहामातङ्गकुम्भस्थल,-स्थूलास्थिस्थपुटीभवत्परिसरां लीलागुहां गाहते । कः काकोदरभर्तुरुद्धतविषज्वालावलीढस्फुरत् ,-फूत्कारावलिघोरमास्यकुहरं साडम्बरश्चुम्बति ॥७॥ अथ चापल्याड्डौकते कश्चित् तयोः तथापि क्षेमः कुतः। अतः स्वकीयमन्तुक्षमणोपायोऽयं तस्यो। काश्यधिपोऽपि काश्यासन्नं गतः सन् विद्याधरमादिशत्-लक्षणावतीशदण्डधनं चतुर्दिग्मि- लितेभ्योर्थिभ्यो देहि । येन यशांसि भैधन्ते । विद्याधरोऽपि स्वामिनं निगवति स्म-देव कुमार- देवेन मह्यं रत्नमेकं दण्डपदे दत्तमस्ति । तेन सद्यः कथं हेम निष्पद्यते। राजोचे-तर्हि रत्नं दर्शय। 15 अथ तेन पत्रीगतः श्लोकोऽदर्शि, कुमारदेवागमनवृत्तान्तश्च प्रोक्तः। विद्याधरमुखाच्च तदवधार्य जयन्तचन्द्रो जजल्प अनल्पधी:-मश्रिन् ! तदैव किं नेयं पत्री दर्शिता, येन तेभ्यो विशिष्टां कृपां कुर्मस्तदैव । त्वया खधनार्पणाङ्गीकारेणैव वयं तत उत्थापिताः। प्रापितो दण्डोऽस्मभ्यं किल, तेन हेमाष्टादशलक्षाणि कोशादाकृष्यार्थिभ्यो देहि । अष्टादशहेमलक्षास्तु कृपाप्रसादपदे लक्षणसेनाय, अष्टौ हेमलक्षाः कुमारदेवाय प्रेषय । तथैव कृतं विद्याधरेण । प्रविष्टौ काशी तौ। 20 स्फीतं राज्यं भुङ्कः। षड्विंशतिहेमलक्षेषु तत्र गतेषु लक्षणसेनेन कुमारदेवः पृष्टः-किमिदम् । कुमारः स्मितपूर्वकमाचष्ट- त्वां विरोध्य का सुखी तिष्ठेत् । ततोऽरिणा दण्डस्तेऽर्पितः । पिप्रिये पृथ्वीपतिः, मुमु प्रजा, ववृते महोत्सवः । एवं मत्रिणः कालज्ञाः सुगूढाशयाः लोक-भूपयोः कार्य कुर्युरिति ॥ ॥ इति लक्षणसेन-कुमारदेवप्रबन्धः समाप्तः ॥२०॥ 25 २१. अथ मदनवर्मप्रबन्धः। ६ १०७) चौलुक्यवंश्यो मूलराज-चामुण्डराज-दुर्लभराज-भीमान्वये कर्णदेवजन्मा मयणल्ला- देविकुक्षिभूवशो रुद्र इति विदितबिरुदः श्रीजयसिंहदेवनामा महीपतिरभूत् । स अणहिल्लपत्त- नानिर्गत्यामितैः सैन्यैर्मालवदेशराजधानी धारां द्वादशभिर्वर्जग्राह । प्रतोलीत्रयं स्फोटयित्वा यशःपटहकुञ्जरेण लौहीमर्गलामन्वभञ्जत्। साऽद्यापि देवपत्तने श्रीसोमनाथाग्रे दृश्यते। यशाप- 90 टहो मृत्वा व्यन्तरोऽभूत्। जयसिंहोमध्ये परपुरं प्रविष्टो नरवाणं मालवेन्द्रं जीवग्राहमग्रहीत् । दण्डान्तर्गतः पाठो नास्ति P पुस्तके। 1 P माह। 2 A तेन । 3 A मुमुदुः प्रजाः । 4 A नाखि पदमेतत् । 5A मध्ये पुरं। एतद्दण्डान्तर्गता पंक्तिः पतिता Pपुस्तके। ..

·॥ मदनवर्मप्रबन्धः। द्वादशवर्षाणि जयसिंहस्य खड्गो निष्पत्याकारोऽस्थात्, नरधर्मचर्मघटितमेव प्रत्याकारं करोमीति प्रतिज्ञावशात् । अत एव हस्त्यारूढं नरवर्माण भूमौ पातयामास । वितस्तिमात्रं चाहिसत्क- मुदतीतरत् । अत्रान्तरे प्रधानैर्विज्ञप्तम्-राजन् ! राजाऽवध्य एवेति नीतिवचः । तस्मान्मोक्तुम- ोऽयम् । ततो मुक्तः सः। मुक्त्वा' काष्ठपञ्जरे क्षिप्तः । नरवर्मचर्माऽन्यचमभ्यां सिद्धराजेन निजकृपाणे प्रत्याकारः कारितः । ततः कवीश्वरैर्विविधं स्तूयते सः- २२०. एकधारापतिस्तेऽद्य द्विधारणासिना जितः । किं चित्रं यदसौ जेतुं शतधारमपि क्षमः ॥१॥ २२१. *क्षुण्णाः क्षोणिभृतामनेन कटका भन्नाऽस्य धारा ततः, कुण्ठः सिद्धपतेः कृपाण इति रे मा मंसत क्षत्रियाः। आरूढप्रबलप्रतापदहनः सम्प्राप्तधारश्चिरात् , पीत्वा मालवयोषिदश्रुसलिलं हन्तायमेधिष्यते ॥२॥ ६ १०८) ततो दक्षिणापथे महाराष्ट्र-तिलङ्ग-कर्णाट-पाण्ड्यादिराष्ट्राण्यसाधयत् । अनन्तं धनं सङ्घटितम् । ततो गूर्जरधरां प्रति व्याघुटत् । यावद्देशसीमसन्धौ सैन्यनिवेशं कृत्वा स्थितस्तावत्10 सायम् , एकदा महा सभायामुपविष्टोऽस्ति प्रत्यक्ष इव सुरपरिवृढः । तावत्कश्चिद्वैदेशिको भट्ट एत्याशीर्वाद भणित्वा सभां दृष्ट्वाऽवददिदं यथा-अहो! परमारवंशधूमकेतोः श्रीसिद्धराजस्य सभा मदनवर्मण इव मनोविस्मयजननी!। तदाकर्ण्य सिद्धेन्द्रस्तमेव भट्ट' पुर उपवेश्य पप्रच्छ- भह ! कोऽसौ मदनवर्मा ?, क नगरे राज्यं करोति ? । भट्टः प्राह-देव ! पूर्वस्यां महोबकं नाम पत्तनं स्फारम् । तत्र मदनवर्मा नाम पृथ्वीपालः प्राज्ञस्त्यागी भोगी धर्मी नयी नल इव, पुरु-15 रवा इव, वत्सराज इव, पुनरवतीर्णः पृथिव्याम् । तं राजानं तच्च पुरं यः खलु नित्यं पश्यति सोऽपि वर्णयितुं न पारयति । केवलं पश्यन्नन्तर्मनसं मूक इव खादं तद्गुणं जानाति । अस्माकं वचसि प्रायो लोकस्य विश्वासो नास्ति वावदूकत्वात् । परं प्रेषय कश्चित्परमात निजं मत्रिणं ज्ञम् , येन स तामृद्धिं दृष्ट्वाऽत्रागत्य देवपादेभ्यो निवेदयति । एवं भाहीं वाचमवधार्य सिद्ध- राजो मन्त्रिणमेकं कतिपयजनयुतं द्रष्टुं तत्र तेनैव भट्टेन सह प्राहैषीत् । गतौ तौ भट्ट-मत्रिणी 20 महोबकपत्तनम् । दर्शितं पत्तनं भट्टेन । मत्रिणा दृष्ट्वा निर्विलम्बमुपराजमेत्य यथास्थितमभा. णीत्-अवधारय स्वामिन् ! गतस्तत्राहम् , दर्शितं भट्टेन तत्पत्तनम् । तदा वसन्तमासोत्सवस्तत्र प्रवर्तते। गीयन्ते वसन्तान्दोलकादिरागैर्गीतानि । भ्रमन्ति दिव्यशृङ्गारा नार्यः। मकरध्वजलक्ष- भ्रान्तिमुत्पादयन्तो विलसन्ति युवानः । क्रियन्ते प्रतिरथ्यं छण्टनानि यक्षकई मैः। प्रासादे प्रासादे सङ्गीतकानि । देवे देवे महापूजा। भोजनवाराः साराः प्रतिसदनम् । राजकीयसत्राकारे 25 तु दालिकूरावस्रावणानि मुत्कलानि न मुच्यन्ते किन्तु गर्तायां नियच्यन्ते, तदा सघण्टो हस्ती निमज्जति । राजाश्ववाराः परितः पुरं भ्रमन्तो बीटकानि ददते लोकाय । कर्पूरैधूलिपर्वोदयः । रात्रौ विपणीन् वणिजो न संवृणन्ति; उद्घाटान् विमुश्चन्ति । प्रातरागत्योपविशन्ति । एवं नीतिः। व्यवसायोऽप्याचारमात्रेणैव [*तत्र देशे लोहखानिवत्सुवर्णरूप्यखानीर्वहन्ति तेन सर्वः कोऽपि] सिद्धार्थत्वात् । राजा तु कीदृगप्यास्ते, मया स न दृष्टः । इदं 'तु श्रुतम्-स नारीकुञ्जरः सभायां 30 कदापि नोपविशति । केवलं हसितललितानि तनोति । प्रत्यक्ष इन्द्रः। 1 नास्ति P 'मुक्त्वा'। 2 A तेन । एतत्पचं नास्ति पुस्तके। 3 P पुस्तके सर्वत्र 'म' शब्दस्याने 'भद्र' शब्दो लभ्यते। 4P'पुरुषोत्तम । 5 AB प्राप्तस्तदा। 6 A विमुबन्ते । *कोकगतः पाठः P पुस्तके प्रक्षिप्तमाय एव । 7P '' मासि। 8P नेति।

·९२ प्रबन्धकोशे । एवं वचः श्रुत्वा सिद्धराजा सैन्यरक्षायां सैन्यं नियुज्य महता सैन्येन महोषकं प्रति प्रतस्थे। [क्रमेण गच्छन् ] तस्थौ तदासने भूप्रदेशे कोशाष्टकेन । क्षुभितो देशः। स्थानाचलितं महो बकम् । प्रधानर्मदनवर्मा दिव्योगानस्थः स्त्रीसहस्रसमावृत एत्योचे-खामिन् ! सिद्धराजो गौर्जर उपनगरमागतोऽस्ति, स कथं पश्चानिवर्तनीयः । मदनवर्मणा स्मित्वा भणितम्-सिद्धराजः; 5 सोऽयं धारायां द्वादश वर्षाणि विग्रहाय अस्थात् । स कबाडी राजा वाच्यो भवद्भिः-यदि नः पुरं भुवं च जिक्षसि, तदा युद्धं करिष्यामः। अथार्थेन तृप्यसि तदाऽर्थ गृहाणेति । ततो यद्याचते स वराकस्तहेयं भवद्भिः। न वयं धने दत्ते त्रुट्यामः । सोऽपि जीवतु चिरम्, यो वित्तार्थ कृच्छ्राणि कर्माणि कुर्वाणोऽस्ति। राज्ञो वचोऽनुगृहीत्वा मत्रिणः पुरमगुः । तावता सिद्धे- शेन कथापितम्-दण्डं दत्त । मत्रिभी राजवाक्यं दूतमुखेन भाणितम्-यदि अर्थमीहसे तदाऽर्थ 10 लाहि, भूमि घेत्तर्हि युध्यामहे वयम् । मदनवर्मदेवाय ज्ञापितमत्र भववागमनम् । तेन अस्म- स्मभुणा उक्तम्-कबाडी राजाऽर्थेन तर्पणीयः सः। सिद्धराजस्तल्लीलया विस्मितः षण्णवर्ति कोटीः कनकस्यायाचीत् । दत्तास्ताः प्रधानः सद्यः। देशं सुखं तस्थौ । तथापि पश्चान्न याति । तदा प्रधानैर्भाणितम्-राजन् ! अर्थो लब्धस्त्वया; कथमथ न प्रतिगच्छसि। सिद्धेशेन भाणि- तम्'-मत्रिपुरुहूता ! तं लीलानिधि भवत्प्रभु दिदृक्षे"। तेऽप्येत्य मदनवर्माणमभणन्-अर्थेन 15 तोषितः स क्लेशी राजा; परं भणति राजेन्द्र द्रष्टुमीहे । ततो मदनवर्मणा निगदितम्-तर्हि एतु सः। ततः सैन्यं तथास्थमेव मुक्त्तवा मितसैन्यस्तत्रोद्याने आगतः सिद्धराजः, यत्र महाप्राकारस्थे सौधे मदनवर्माऽस्ति । प्राकाराद्वहिर्योधलक्षास्तिष्ठन्ति । प्रतोली यावदागत्य मध्येऽचीकथद् द्वास्थैः-"आगम्यतामस्माभिः । महोबकप्रभुणा भाणितम्-जनचतुष्केण सहागच्छत । आगतो मध्ये सिद्धराजः । यावत्पश्यति काञ्चनतोरणानि सप्तप्रवेशद्वाराणि । अग्रे" ददर्श 20 रजतमहारजतमयीर्वापीः। नानादेशवेश"भाषाविचक्षणाः शशाङ्कमुखीविशालनितम्बस्थला- स्तारुण्यपुण्यावयवाः स्त्रीः। पणव-वेणु-वीणा-मृदङ्गादिकलासक्तं परिजनजनम् । स्फीतानि गीतानि शुश्राव । नन्दनोयानाधिकमुद्यानम् , हिमगृहाणि, हंससारसादीन खगान् , उपकरणानि हैमानि, कदलीवलकोमलानि वसनानि, जनितानङ्गरागान् उत्तुङ्गान् पुष्पकरण्डांश्चैक्षत । एवं पश्यन् पश्यन् , पुरः पुरो गच्छन् , साक्षादिव मदनं मधुरे वयसि वर्तमानं मितमुक्ताफलप्रायभूषणं 25 सर्वाङ्गलक्षणं काञ्चनप्रभं मधुरखरं तामरसाक्षं तुङ्गघोणं" उपचितगात्रं मदनवर्माणमपश्यत् । मदनवर्माऽप्यभ्येत्याश्लिष्य हेमासनं दत्त्वा तमभाणीत्-सिद्धेन्द्र ! पुण्यमद्यास्माकं येन त्वम- तिथिः सम्पन्नोऽसि । सिद्धराजः प्राह-राजन् ! आवर्जनावचनमिदं मिथ्या । यत्तु त्वन्मत्रिणा. मग्रे कबाडी इत्युक्तं तत्सत्यम् । मदनवर्मा जहास। सिद्धेश ! केन वो विज्ञप्तमिदम् ? । सिद्धेशः पाह-तैरेव मन्त्रिभिस्तावकैः । कोऽभिप्रायो मनिन्दाभणने देवस्य । मदनवर्मा आह"-देव! 30 कलिरयम्, अल्पं जीवितम् , मिता राज्यश्रीः, तुच्छं बलम् , तत्रापि पुण्यैः स्फीतं राज्यं 1P सिदराजो महता सैन्येन। 2 P पुखक एवंदं दृश्यते। 3 P यद्धाराया। 4P तर्हि । 4 । 5P कृप्यति । 6P कृष्कर्माणि। 7P परचक्रमगुः। एषा पंक्तिः पतिता P पुखके। 8ABD आदर्श न श्यते वाक्यमिदम् । 9A सिद्धसेनेन भणितं। 10 P मनिपुर। 11 P दर्शयथ। 12 P नास्ति 'वत:'। 13 Aनाति। 14 P भागतं। 15 A नाखि 'भने। 16 P नास्ति 'महारजत'। 17 P 'वेश' नास्ति । 18 Pामाणं। 19POभाकिसे। 20A ·मश्रावकप्रपन्धः। लभ्यते, तदपि चेन् न भुज्यते, रुल्यते विदेशेषु, तत्कथं न 'कबाडिकत्वम् । सिद्धेशेनोक्तम्- सत्यम्, एतादृशः कर्वाटिक एवाहम्। 'त्वमेव सत्यं धन्यो यस्येत्थं शर्माणि । त्वयि दृष्टेऽस्माकं जीवितं सफलम् । चिरं राज्यं भुक्ष्व । इत्युक्त्वा तस्थौ । मदनवर्मणोत्थाय निजं परिजन- कोश-देवतावसरादि सर्व दर्शितम् । प्रेमाऽवृधत् । विंशत्युत्तरं पात्रशतं खाङ्गसेवकं सिद्धराजाय व्यतरत् । तेन प्रीतो जयसिंहदेवः सैन्यं गृहीत्वा धरां जित्वा पत्तनं अणहिल्लपुरं प्रविष्टः। 5 तेषां १२० मध्यावर्द्ध पथि मृतं माईवात्, शेषं पत्तने प्रविष्टम् । पत्तनप्रवेशोत्सवे श्रीपालकवेः सिद्धराजोपश्लोकनकाव्यम्- २२२. हे विश्वत्रयसूत्रधार ! भगवन् ! कोऽयं प्रमादस्तव, न्यस्यैकत्र निवेश यस्य परतस्तान्येव वस्तूनि यत् । पाणिः पश्य स एष यः किल बलेर्वाक सैव पार्थस्य या, चारित्रं च तदत्र यद् रघुपतेश्चौलुक्यचन्द्रे नृपे ॥३॥ पुन:- २२३. मानं मुञ्च सरस्वति ! त्रिपथगे ! सौभाग्यभङ्गी त्यज, रे कालिन्दि ! तवाऽफला कुटिलता रेवे ! रयस्त्यज्यताम् । श्रीसिद्धेशकृपाणपाटितरिपुस्कन्धोच्छलच्छोणित, स्रोतोजातनदीनवीनवनितारक्तोऽम्बुधिर्वर्तते ॥ ४ ॥ एवमन्यैरपि 'कविभिर्भणितानि ॥ ॥ इति मदनवर्मप्रवन्धः ॥ २१ ॥ 10 15 २२. अथ रत्तश्रावकप्रबन्धः ६१०९) उत्तरस्यां दिशि काश्मीरेषु नवहुल्लं नाम महर्द्धिमत्पत्तनम् । तत्र विक्रमाकान्तभूचक्रो नवहंसो नाम भूपालः । तस्य राज्ञी रूपश्रीहसितरम्भा विजयाँदेवीनानी । तत्रैव पत्तने पूर्णचन्द्रः श्रेष्ठिराजोऽभूत् । तन्नन्दनास्त्रया-रत्नः, मदनः, पूर्णसिंहश्च । त्रयोऽपि जैनाः श्रीमन्तः प्रियंवदाः सात्त्विकाः प्राज्ञाः राजपूज्या प्रारम्भसिद्धाः । रत्नस्य पनी पउमिणिरिति ख्याता । पुत्रस्तु कोमल इति नाम बालो वर्तते । तदा श्रीनेमिनाथनिर्वाणादष्टसहस्री वर्षाणां व्यतीताs-20 स्ति। अस्मिन्नवसरेऽतिशयज्ञानी पदमहादेवनामा नवहुल्लपत्तनपरिसरे समवासार्षीत्। देवभूमिः शोधिता। उदकैश्छण्टिता। कनकपनं मण्डितम् । तत्र पमहादेव उपविष्टः। मध्ये नगरस्य तदागमनं ज्ञापितमुद्यानपालेन" लोकाय नृपाय च । प्रथममागतो नृपः सान्तःपुरपरिच्छदा, सरन-मदन-पूर्णसिंहः । अपरोऽपि लोकस्तथैव । श्रेष्ठिनी पउमिणिरपि सपुत्रा "तत्रागता। एवं सभायां देव-दानव-मानव-विद्याधरादिवृन्दसुन्दरायां गुरुर्देशनां प्रारेभे- २२४. यास्यामीति जिनालये स लभते ध्यायंश्चतुर्थ फलं, षष्ठं चोत्थितुमुद्यतोऽष्टममथो गन्तुं प्रवृत्तोऽध्वनि । श्रद्धालुर्दशमं पहिर्जिनगृहात् प्राप्तस्ततो" द्वादशं, मध्ये पाक्षिकमीक्षिते जिनपतौ मासोपवासं फलम् ॥१॥ 25 1A कोटिकत्वं । 2 P स्वमेवायं। 3 AD वितेनिरे। 4 A ततो। 5 P घरामध्ये भूत्वा A परांपिरवा। 6P श्रीपालकविना सिद्धराजो वर्णितः। 1P पुस्तके मातिपयमिदम् । 7 P विहाय नास्त्यन्यत्र 'कविभिः। 8 P काश्मीरेषु देशेषु। 9P रम्भागवा A. रम्भागारम्भा। 10 B विजपदेवी। 11 BE .महादेविनामा। 12 AE पालैः। 13 ABD तत्र सपना। 14P •मानवसुन्दराया। 15 D तदा ।"

·९४ प्रबन्धकोशे 5 10 २२५. सयं पमजणे पुन्नं सहस्सं च विलेवणे । सयसाहस्सिया माला अणंतं गीअवाइअं ॥२॥ २२६. पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमो जपः । जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः ॥३॥ इदं सामान्यतः सर्वजिनसेवाफलम् । शत्रुञ्जये तु सविशेषं तदेव, असंख्यानां यतीनां सिद्ध- त्वेन सिद्धक्षेत्रत्वात् । २२७. धूवे पक्खोवासो मासक्खवणं च कप्पूरधूवम्मि । कत्तिअमासक्खवणं साहूपडिलाभिए लहइ ॥ ४ ॥ इति वचनात् । शत्रुञ्जयादपि रैवतसेवा महाफला। रैवतो हि शत्रुञ्जयैकदेशत्वात् शत्रुञ्जय एव, श्रीनेमिकल्याणकत्रयभावादतिशायितमप्रभावश्च । नेमिनाथस्य माहात्म्यं मिथ्यादृशोऽपि प्रभासपुराणे एवं प्रवदन्तः श्रूयन्ते- २२८. पद्मासनसमासीनः श्याममूर्तिदिगम्बरः । नेमिनाथः शिवेत्याख्यो नाम चक्रेऽस्य वामनः ॥ ५ ॥ वामनावतारे हि वामनेन रैवते नेमिनाथाऽग्रे बलिबन्धसामर्थ्यार्थं तपस्तेपे इति तत्र कथा । २२९. कलिकाले महाघोरे सर्वकल्मषनाशनः । दर्शनात्स्पर्शनादेवि ! कोटियज्ञफलप्रदः ॥ ६॥ ईश्वरोक्तमिदं प्रभासपुराण एवं । तस्मायेन नेमिनाथो वन्दितो रैवतगिरिमारुह्य तेन किल परमपदं श्रद्धालुना गृहीतमेवेति तत्त्वम् । इत्येतां देशनां श्रुत्वा रत्नः श्रावक उत्थाय गुरोरग्रे प्रतिज्ञा चक्रे-मया ससङ्घन यदा रैवतगिरौं नेमिः प्रणतो भविष्यति, तदा द्वितीया विकृति- 15 ग्रहीतव्या। तदैव एकभक्तं 'मोक्तव्यम् । तावन्तं च कालं यावद् ध्रुवं भूमिशय्या-ब्रह्मचर्य धायें। वरं प्राणांस्त्यजामि परं नेमिनाथं नमाम्येवेति । ततः स्वगृहमायातो राजा लोकश्च । रत्नश्रावको परोधात् पट्टमहादेवस्तत्रास्थात् । रत्नस्तूपायनं दत्त्वा राजानमूचे-राजन् ! मां नेमियात्रायै रैवत- गमनाय विसृज । राज्ञोक्तम्-खैरं धर्मः समाचर्यताम् । अस्माकं मतमेतत् । यद्विलोक्यते तद् गृहाण । रनो जहर्ष । सङ्घममेलयत् । गज-रथ-तुरग-पदातिरूपं महत्तमं सैन्यं नृपालेभे । यस्य 20 यन्यूनं तस्य तत्पूरयामास । अमारि-चैत्यपरिपाटी-शान्तिक-भोजनवारा-प्रतिलाभना-बन्दि- मोक्ष-लोकसत्कारांश्चकार । गणितं मुहूर्तम् । चलितो देवालयः। राजा महोत्सवकरः परमः सखा । करभशतैर्धनानि चेलुः। श्रेष्ठिनी पउमिणिपपत्नी विजयादेवीं बालवयस्यां भेटयितुं जग्मुषी, पादयोस्तस्याः पेतुषी, आपप्रच्छे-खामिनि ! यात्रायै यान्त्यस्मि। भवद्रियोगदुःखं दिन- कतिपयानि धर्मलोभतः सोदुमीहेऽहम् । राज्ञी अपि "साश्रमूचे-सखि ! तत्र गता धनकृशतया" 25 कार्पण्यं कृत्वा मां लजापात्रं मा कृथाः। खैरं ददीथाः । अमूनि धनानि भूषणानि वसनानि च "गृहाण । इत्युक्त्वा भूरि ददे । पदानि कतिपयानि सम्प्रेषयत् । निवृत्ता राज्ञी । श्रेष्ठिनी सङ्घमध्यमध्यास्त । श्रीपट्टमहादेवो गुरुः सह व्यवहरत् । तेन सनाथः सङ्घः । नित्यं धनस्य खैरं व्ययः । कोटीश्वराः साधर्मिकाः परःसहस्राः। चन्द्रहासवणाङ्का भटाः शतसहस्राः । तेन क भी। एवं पथि तीर्थानि वन्दमानो रत्नः सङ्घपतिर्थान्धवद्वययुतः सपुत्रः सपत्नीकस्तावदू ययौ, 80 यावद् रोला-नोलाख्यौ द्वौ पर्वतौ स्तः। तत्र प्राप्तः । इह किल शत्रुञ्जयमध्ये भूत्वा रैवतं गच्छता 1 A कोटिगुणो । 2 ABE नाति 'एव' । 3 D देव। 4 P एवम्। 5 PBD रैवते। 6A नेमिनाथः । 7.P भोक्तव्यम्। 8 A वयं। 9 A नेमिनाथयात्रायै; B यात्रायै। 10 P शास्तु । 11 P धनतया । 12 ABE भनाम्यतिधनानि । 13 Pथे। 14AB नाखि 'तेन।

·रतश्रावकप्रबन्धः। लोकानां रोला-तोली गिरी न स्तः। 'परं भद्रेश्वरपथेन गच्छतां स्तः। तत्र रोला-तोलयोरन्योर्मुखे मिलित्वा तोडकद्वयमिव जातमास्ते । तत्र परिसरे सङ्घ आवासितः। दिनं सर्व लात्र-चैत्यव- न्दना-नादपूजा-भोजनादीनि खैरं वकृतिरे। रात्री सुखं स्थितम् । प्रातः पुरो गमनाय सनयाच. लत्सङ्घः । यावदग्रयानं गिरिमुखसङ्कटपथेन चलितुं प्रवृत्तम्, तावता कश्चिदेको मषीश्यामो व्यात्तवक्त्रो नरसिंहवपुरष्टहासी बहुगव्यूतोचो दंष्ट्राकरालास्यो नखरैलॊकं दारयितुं प्रववृते। । भक्षयामि भक्षयामि च ऊचे । तद् 'दृष्ट्वा भीतो लोकः पश्चानिवृत्य गच्छति । तद्राजपुत्रैर्ता- तम् । तैर्गत्वा स कालरूपः प्रबभाषे-कस्त्वम् ?; कथं जनमुपद्रवसि ? । देवो वा दैत्यो वा राक्षसो वा येन तन्नाना पूजयामः । स कालमूर्तिर्वदति-कि रे! बाढं वदथ । यदि पुरः पदमेकं व्रजि- प्यथ, तदा सर्वान् एकैकशश्चर्विष्याम्येव । इति गदति सति तस्मिन् सङ्घरक्षपालै टैयाघुब्य रत्नो विज्ञप्तः-देव! एवमेवं वृत्तान्तः। पुरो गन्तुं न लभ्यते । एतदंष्ट्राचर्विता लोकाः पुरः 10 'प्रेक्ष्यन्ताम् । तदाकर्ण्य कर्णकटुकं विषण्णो रत्नः । क उपायः?, का गतिः, का मतिः१-इति कलकलितः सङ्घः। विशेषतः स्त्रीजनः । स्थाने स्थाने वृन्दशो वार्ताः। केचिद्वदन्ति-पश्चानि- वृत्य गम्यते । अयं सर्व भक्षयिष्यत्येव । 'जीवन्नरो भद्रशतानि पश्यति । अपरे त्वाहुः-म्रियते घेद म्रियताम् । गम्यते पुरः, नेमिरेव शरणम् । केचिद् द्रुमलतान्तरितास्तस्थुः । अन्ये ज्योति- षमपश्यन् । इतरे सङ्घप्रस्थानमुहूर्त्तदातारमनिन्दिषुः । इत्येवं विषमे वर्तमाने सञ्जपतिरबेन 15 भटाः प्रभाषिताः-गत्वा पृच्छत तं घोरं नरम् , त्वं कथं प्रसीदसि ?, येन तत्कुर्मः, पुरो बजामः । गता भटाः । भाषितं रत्नवचनं तदने । तेनोक्तम्-अहमेतस्या गिरिभुवोऽधिष्ठाता । एकं सङ्घम- धानमानुषं भक्षयामि, ततस्तृप्यामि, अन्येषां नोपद्रवामि, प्रतिज्ञा च न लछ। ते भटा- स्तत्सम्यग्निीय' तदालापं रत्नाय ऊचुः। रत्नेनैकत्रोपवेशिताः सर्वे लोकाः। तथा सनद्धा एव भणिताश्च ते लोकाः-पुण्यं मे महद्, येनासौ कोऽपि घोरपुरुष एकं मानुषं जिघत्सति । तद्भ-20 क्षणात् तृप्तश्चेच्छेषं न भक्षयति । तस्माद् यूयं यात, नेमि वन्दध्वम् । मयाऽस्मै खाझं देयम् । अहो! लाभोदयः। इयत्कालं विविधयत्नपालितं देहं सङ्घार्थे उपकृतम् । एवमुक्त्वा तूष्णीके सद्देशे, राजपुत्राः प्रभणन्ति-नररत्न रत्न ! त्वं चिरं जीव । अस्माकं "एकतरेण स भ्रायतु । वयं हि सेवकाः । सेवकानां च धर्मोऽयम्-मृत्वाऽपि प्रभुरुद्धरणीयः । अन्यथा धर्मयशोवृत्तिक्षयात् । २३०. ते मुग्गडा हराविया जे" परिविहा" ताहं । अवरुप्परजोयंतयह सामिउ गंजिउ जाहं ॥७॥ समधानसाधर्मिका ऊचुः-"रत्नदेव ! त्वं चिरं जीव । युवाऽसि, राजपूज्योऽसि, सहस्रलक्ष- जन पोषकोऽसि; वयं विनश्वरकलेवरव्ययेन स्थिरं धर्म जिघृक्षामहे । २३१. जइ उहभइ" तो कुहइ, अह डज्झइ तउ छारु" । एयह दुइकलेवरह जं वाहियइ तं सारु ॥ ८॥ २३२. *सा सुकंतई जगु मरइ ते वीरडी म सुक्क । इक्कु मरंतई सु मरइ वरिसउ मरउ म इक्क ॥९॥ भदन-पूर्णसिंहौ" जगदतुः-आवयोस्त्वं ज्येष्ठो भ्राता पिता यथा। पितुरायत्तश्च पुत्रप्रायो80 लघुभ्राता । किं रामाग्रे युद्धा लक्ष्मणेन न प्राणास्तृणीकृताः । 1P पुस्तक एव 'परं' दृश्यते । 2 P विहाय नास्त्यन्यत्र 'तद् हवा'। 3 P पुस्तक एवेदं पदं लभ्यते । 6 P पुरः पतिताः। 7 P विहाय नोपलभ्यतेऽन्यत्र पदमिदम् । 8 P जिक्षति। 9P स्थानं । 10 P भसाकं मध्ये। 11 Pथे। 12 A परिवुट्टा; P परिविदा। 13 P भवरप्परजोयंतह । 14 Pहे रखा मास्ति A.BL 16 A उन्भर; P रक्खिजा। 17 P छारं। 18 A वाहिए; P चाहियह। *A आदर्षे एवेदं पलभ्पते। 19 P.सिंहभातरौ । 25 4 P लभ्यते भाग्यात् । 5P एवं तद् । 15 'जन, ·. प्रवन्धकोशे २३३. स्नेहो न ज्ञायते देव ! प्रणामान मृदूक्तितः । ज्ञायते तु कचित्कार्ये सबः प्राणप्रदानतः ॥१०॥ पउमिणिब्रूते-कुलनियः पत्याधीनाः प्राणाः । पत्यो लोकान्तरिते जीवन्यपि मृताः शृङ्गा- रायभावात् । यथा- २३४. शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेन तडिद् विलीयते। प्रमदाः पतिवम॑गाइति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ॥११॥ 5 भर्तरि मृते नार्याऽनुमर्तव्यं तावत् । यदि मयि मृतायां त्वं जीवसि, तदा किं न लब्धं मया। कोमलः प्राह तात!- २३५. एकदेहविनिर्माणादधमर्णीकृतैः सुतैः । यशो-धर्ममयं देहद्वयं पित्रोर्वितीर्यते ॥ १२ ॥ इत्येवं 'पदतस्तान् सर्वान् युक्तिभिर्षाढ' निषेध्य खयं मर्तु स्थितः । सङ्घो वहन् कृतः। कालपुरुषेणोपद्रवो न कृतः। गते तु सङ्घ रत्नः श्रीनेमिपरायणः स्थिरस्तस्थौ । पउमिणि ग्रे 10गता । परत्र स्थित्वा कायोत्सर्गमधात् । कोमलोऽपि तथैव । कालपुरुषेण रत्नो गिरिगुहायामे- कस्यां क्षिप्तः। द्वारि शिलां दत्त्वा पुच्छमाच्छोटयति । सिंहनादैः खं षधिरयति । तथापि रनो व बिभेति । 'पविस्थिरजिनरागः। अत्रान्तरे कूष्माण्डी वन्दितुं रैवतशिखरे क्षेत्रपतयः सप्त-कालमेघ १ मेघनाद २ गिरि- विवारण ३ कपाट ४ सिंहनाद ५ खोटिक ६ रैवत ७ नामानो मिलिताः। ते देवीं वन्दित्वा 15 ऊचुः-देवि! कापि पर्वतो धडहडायते। ईदृशं कापि पूर्व न वृत्तम्', याहगधुना वर्तते । ततः पश्य, किमिदम् । कापि पुरुषो महानेक उपद्यमाणोऽस्ति केनापि क्रूरेण । अम्बया ज्ञातं ज्ञानेन । तैः सह तत्र गता। पउमिणि-कोमलौ दृष्टौ तथाकायोत्सर्गस्थौ । कृपा-भक्ती जाते। गुहाद्वारं गत्वा स आक्षिप्तः क्रूरः-रे ! किमिदं करोषि । युध्यख चेत्समर्थोऽसि । रत्नं रक्षामो वयं क्षेत्रपालाः, अहं अम्बा जगदम्बा । तथोक्ते घुरुहुरितः सः। युद्धं वकृते । "यावत् सोऽम्बया 20 पादे धृतः, शिरः परितो भ्रमयित्वा स्फालयिष्यते ग्रावण्युने, तावत्प्रत्यक्षो दिव्यमूर्तिः पुरो" नरो ददृशे। रत्नश्च पुरः दिव्याभरणाङ्गरागी सप्रियः, सपुत्रः, सुखी । ऊचे च स दिव्याङ्ग:- अम्बे ! क्षेत्रपाः! श्रीरत्न! शृणुत । यदा रैवतमहिमानं गुरुर्जगो, तदाऽनेन नररत्नेन" रत्नेन प्रतिज्ञा कृता-मया प्राणव्ययेनापि नेमिर्वन्दनीय एवेति । तदाऽहं वैमानिकः सुरः" शङ्करो नाम तत्र उपगुरु निषण्ण आसम् । मया न सोढा साऽस्य सन्धा। "तेनात्रागत्य एवमुपद्रुतोऽयं 25 रत्नः महासत्वः। धन्याऽस्य जाया, पुण्यवानङ्गजा, श्लाघ्या यूयं सङ्घभक्ताः साहाय्यकराच" । अहं यदि सत्येनैव युध्येयं तदा भवद्भिर्न जीयेय । परं क्रीडामात्रमेवैतदमलिनमनसा कृत- मिति । रवैर्वृष्ट्वा रत्नमालिङ्गय सङ्घमध्ये मुक्त्वा" खयं यां ययौ । अम्बाथा गिरिमगुः । ६११०) सहो रैवतकमारुरोहीनेमि ननाम। लेप्यमूतों नेमो तथा लानंजलैस्तेने,यथा विम्बंध. टीद्वये गलित्वा मृद्भ्य भूम्या सह मिलितम् । विषण्णाः सर्वेऽपि ; विशेषतस्तु रत्नः। अचिन्तयत्र- 30 पिग्मामाशातनाकारिणम्, येन एवंविधतीर्थविध्वंसवृजिनभाजनं जातोऽस्मि । तदा" भोक्त- 2 P पुस्तक एव सम्यते 'बाई'। 3 A B निषिध्य । 4 A B कतुं । 4 A B कर्तु। 5 D नेमिभ्यानपरायणः । 6A मास्कोटयति। 7P पुलके 'पविस्थिर' स्थाने 'इविस्थित' शम्दः । 9 P बुधुरितः। 11P पुरतो। 12P माखि 'नररखेन'। 13 P बिहायान्यत्र नास्ति। 14 A B नास्ति तेन'। 15 Pबिहाम्पत्र नाखि परमेतत् । 16 A क्षिस्वा। 17 P भय तदा । - 1D मदनः। 8 P जातम् । 10P यावता।

·आमंडप्रवन्धः। व्यम् , यवा तीर्य पुनः स्थापितं भविष्यति। इत्युक्त्वा बान्धवौ सङ्करक्षायै नियुज्य, अम्बांध्यात्वा, तपस्तेपे । षछपवासान्तेऽम्बा प्रत्यक्षीभूय तं कानवलानाख्ये इन्द्रनिर्मिते निशि निनाय । सत्र तीर्थे बासप्ततिजिनविम्बानि महाकायान्यदीदृशत् । तत्राष्टादश हैमानि, अष्टावश रनानि, अष्टादश राजतानि, अष्टादश शैलमयानि-एवं द्वासप्ततिः। तत्रैकस्मिन् रत्नमये विम्बे रन: खनामसाम्यादिव तुष्टो विलमः । इदमर्पय मे खामिनि!, येन तन्त्र स्थाने रोपयामीत्यम्बामूचे च। 5 अम्बाऽप्याह स्म-वत्सक! तीर्थमिदं महत् । आगमिष्यति शनैः शनैः कलिः। तत्र लोको हीन. सत्त्वोऽर्थलब्धः पापकारी सर्वधर्मवायो भावी । तदग्रतो रनं बिम्ब न छुटिष्यति । महत्या- शातना भाविनी ततः । तस्मादिदमाश्मनं गृहाण । रत्नेन तथेत्यूरीकृतम् । उदितं च-मातः! कथमिदं महन्मया नेयम् । देव्योक्तम्-आमसूत्रतन्तुभिरेभिर्वेष्टय । ततश्चल', मा भैः। यत्र तु पश्चाद्विलोकयिष्यसि तत्रैव स्थास्यति । इत्यम्बिका गिरा चलितो रनो विम्ब गृहीत्वा याव-10 त्कियतीमपि भुवं पुरो याति तावद् विस्मितः पश्चादालुलोके-कि अम्बा आगच्छति नवेति । तत्रैव तस्थौ विम्बम्। [उदुम्बरोपरि न चलति स्थानान्मनुष्यलक्षैरपि । ततः परावृत्त्य ] 'तथैव द्वारस्य प्रासादस्य च रचना कृता । साऽद्यापि तथैव तत्रास्ते । एवं प्रतिज्ञा सम्पूर्य रत्नः ससको रैवताद् व्याघुव्य शत्रुञ्जये ऋषभं प्रणम्य अन्यान्यपि तीर्थानि वन्दित्वा नवहुल्लपत्तनं प्रविष्टः राज्ञाऽभ्यागतः । गृहे गृहे मङ्गलानि साधर्मिकवात्सल्यानि । ऋद्धिवृद्धिश्च । आचन्द्रार्कस्थायि15 यशो ललौ । रत्नस्थापितं नेमिबिम्बमिदं यद्वन्धमानमास्तेऽधुना। तस्य तु स्तुतिरेवं प्राक्कविकृता- २३६. न खानिमध्यादुदखानि सूत्रै सूत्रि टक्कैरुदटति नैव । अद्योति न द्योतनकैन वाहेरवाहि योऽमत्रि न सिद्धमत्रैः ॥ १३ ॥ २३७. अनादिरव्यक्ततनूरभेद्यः प्रभामयोऽनन्तबलः सुसिद्धः । तरीस्तरीतुं भविनां भवाब्धि स नेमिनाथः कृपयाऽऽविरासीत् ॥ १४ ॥ ॥ इति श्रावकरत्न-रत्नप्रवन्धः ॥ २२ ॥ 20 २३. अथ आभडप्रबन्धः । ६१११) अणहिल्लपुरे श्रीमालवंश्यः श्रेष्ठी नृपनागः । तत्पनी सुन्दरी । तनः श्रीआभडः तस्मिन् दशवर्षदेश्ये माता-पितरौ यां गतौ । श्रीनंष्टा । तथाप्याभडा सुजनाभितो व्यवसायज्ञ इति ववृधे। पूर्वजकी| कन्या लब्धा । परिणीतः । वृत्त्यर्थ मणिकारकाणां गृहे घुघुरान् घर्षति 125 लोष्टिकान् पञ्चोपार्जयति । तत्र लोष्टिकमेकं धर्मे व्ययति । द्वौ कुटुम्बवृत्तिकार्ये । द्वौ सञ्चये विधत्ते। चतुर्दशेऽन्दे पुत्रो जातः। तस्य स्तन्यप्रातिरल्पा। अतश्छागीगवेषणाय आभडो बहिर्गामं गतः। तत्र, आवाहे प्रातर्वन्तपावनं कुरुते । अत्रान्तरे आगतं अजायूथम् । ताः सर्वा आवाहे पयः पातुं लग्नाः। पयः कम्बुधवलमपि सहसा नागवल्लीदलनीलच्छायं" जातम् । विस्मित आभडः। 1 P नास्ति 'ततः'। 2P इतनलमाने। 3 E B इत्यम्पा । * P विहायाम्यत्र नास्ति कोष्ठकगतः पाठः। 4 P नाखि। 5A B तत्रैवाखे। 6P राजा स्वयमभ्यागतः । 7 'ऋदिः पूरि' स्थाने Pपुस्तके 'प्रवृत्तानि'। 8P विनाऽम्यत्र माथि पदमेतत् । 9B.काराणां। 10 P तेषां मध्ये । 10 P तेषां मध्ये। 11P.दलछायं । १३ प्र.को.

·प्रबन्धकोशे : 10 शागीषु पयः पीत्वा निवृत्तासु यावद् गवेषयति तावदेकस्याः कण्ठे टोकरकं तन्मरकतरत्नगर्भ ज्ञात्वा तेन सह सा विक्रिये। बालोऽजीवत्। [रनं तु शिराणे उद्योतितं महातेजापुञ्जमयम् । परीक्षकाणां दर्शितम् । तैरमूल्यं भणितम् । तदनु जेसिंघदेवनृपाय अर्पितम् । तुष्टेन राज्ञा एका वर्णकोटी दापिता* आभडोऽपि तेन महर्द्धिर्जातः । नखपृष्ठमात्रं हि तल्लक्षं लभते । सुभिक्षं च 5 तदा । व्यवहारी जातः । जयसिंहराज्यं तदा ऋद्धम् । ६११२) आभडस्य वहिकास्तिस्रः। एका रोक्यवही, अपरा विलम्बवही, तृतीया परलोक वही । [एतावता*] को भावा-धरणबन्धनयातनाः कस्यापि न करोति कृपाम्भोधिः । ३६ वेलातटेषु धनर्द्धिः; महालाभाः। पूगहटिका १-निजसदनं २-श्रीहेमसूरिपौषधशाला ३-माषपिष्टकेष्टका- चिताकारि । अमारिकारकश्रीकुमारपालदेवसमये महाव्यापस्तस्य । ६११३) एकदा श्रीहेमसूरिभिः साधर्मिकवात्सल्यं महाफलमिति राज्ञे व्याख्यातम् । राज्ञा आभड उक्त:-त्रुटितधनं श्रावककुलं दीनारसहस्रं दत्त्वोद्धार्यम् । वर्षान्ते लेख्यकं वयमवधाराप्या। आभडेन वर्षान्ते राजे लेख्यकं दर्शितम् । एका कोटि: । राजा यावद्दापयति, तावदाभडेन विज्ञप्तम्-देव ! भूभुजां कोशो द्विधा स्थावरो जगमश्च । तत्र स्थावरो हेमादिः, जगमो वणि- गजनः । वणिग्धनमपि स्वामिधनमेवेति। [राजोवाच-एवं मा वादीः। लोभपिशाचो मां छल- 15 यति । तावन्मानं तत्कालमेवानाय्य दापितम्* 1] राजा तुष्टः। ६११४) एवं व्रजति काले राजा कुमारपालदेवः श्रीहेमश्च वृद्धौ जातौ । श्रीहेमसूरिगच्छे च विरोधः । रामचन्द्र-गुणचन्द्रादिवृन्दमेकतः; एकतो बालचन्द्रः। तस्य च बालचन्द्रस्य राजभ्रातृव्येन अजयपालेन सह मैत्री। [एकदा प्रस्तावे*] राज्ञो गुरूणामाभडस्य च रात्री मन्त्रारम्भः । राजा पृच्छति-भगवन् ! अहमपुत्रः कं खपदे रोपयामि । गुरवो ब्रुवन्ति-प्रताप- 20 मल्लदौहित्रं राजानं कुरु धर्मस्थैर्याय; अजयपालात्तु त्वत्स्थापितधर्मक्षयः । अत्रान्तरे आभडी माह-भगवन् ! यादृशस्तादृशः खकीय 'एवोपकारी । पुनः श्रीहेमः-अजयपालं राजानं मा कृथाः [सर्वथैव*]। एवं मनं कृत्वोत्थितास्त्रयः। स मन्त्रो बालचन्द्रेण श्रुतः। अजयपालाय च कथितः। [अतो*] हैमगच्छीयरामचन्द्रादिषु द्वेषः, आभडे तु प्रीतिः । श्रीहेमसुरेः स्वर्ग- गमनं जातम् । ततो दिनद्वात्रिंशता राजा कुमारपालो अजयपालदत्तविषेण परलोकमगमत् । 25 अजयपालो राज्ये निषण्णः । श्रीहेमद्वेषाद् रामचन्द्रादिशिष्याणां तप्तलोहविष्टरासनयातनया मारणम्', राजविहाराणां बहूनां पातनम् । लघुक्षुल्लकानाहाय्य प्रातः प्रातर्मंगयां कर्तुं अभ्या- सयति । पूर्वमेते चैत्यपरिपाटीमकार्षुरित्युपहासात् । बालचन्द्रोऽपि खगोत्रहत्याकारापक इति ब्रुवद्भिाह्मणैर्नृपमनस उत्तारितः । लघुता । मालवान् गत्वा मृतः । 'पापं पच्यते हि सद्यः'। प्रासावपातनं दृष्ट्वा श्रावकलोकः खिद्यते । आभडः पूर्वप्रतिपन्ना मान्योऽपि वक्तुं न शक्नोति, 30 उग्रत्वाद्राज्ञः। [परं तेन*] प्रपश्चेन तु रक्षा "कारिता। "कथं?- 1P क्रीता। * कोष्ठकगताः पाठा: P पुस्तक एवोपलभ्यन्ते। 2 P नास्ति। 3P पारलौकिकः। 4 P कोटिरायाता । 5P हेमादिभाण्डागारः। 6P .क्षयो भावि । 7 P आत्मीयो भग्यः। 8P मारणं कृतम्। 9 P लजितो। 10P ·आभडप्रबन्धः । ९९ १११५) [ एकदा* ] आभडेन नृपवल्लभः कौतुकी सीलणो नामा भूरिहेमदानेन प्रार्थितः- तथा कुरु, यथा शेषप्रासादा उद्धरन्ति । तेनोक्तम्-निश्चिन्तैः स्थेयम् , रक्षिष्याम्येव । सीलणेन सांठकसौधमेकं कृतम् । धवलितं चित्रितं च । पुत्राः पञ्च कर्णे एवमेवमुपराजं कर्तव्यमिति शिक्षिताः । गतो नृपान्तिकं सीलणो वदति-देव ! जरा मे शिरसि स्थिता । पुत्रपौत्रवान् जातः। अधुना तीर्थयात्रायै विदेशान् यामि, यद्यादेशः स्यात् । राज्ञोक्तम्-यथारुचि 'चेष्टख । 5 [तदनु*] तत्सौधं पुत्रांश्चादाय महासभास्थे नृपे आगात् । पुत्रा भलापिताः क्षितिपतये । पुत्राश्च भाषिता राशि पश्यति सति-एतन्मे सौधं यत्नतो रक्ष्यम् । मम यशाशरीरमेतत् । [बहु*] यत्न निष्पादितमिति । तैस्तथेति प्रतिपेदे । [नृपादिसर्व* ] आपृच्छय पुरस्तात् किय- तीमपि भुवं यावत् सीलणो याति, किल तावत्तैस्तत् सौधं लकुटेरास्फाल्य सद्यो भनम् । खट- कारं श्रुत्वा सीलणो व्याधुटितो वदति-रे हताशा! अस्मादपि कुनृपात्कुपुत्रा यूयम् । अने-10 नात्मीये पितरि मृते [सति*] तद्धर्मस्थानानि पातितानि; भवद्भिः पुनरहं पदशतकमपि गच्छन् न प्रतीक्षितः। राजा ललज्जे । चैत्यानामपातनमादिशति स्म । ६११६) तस्य कुत्सितस्य राज्ञो माता-पुत्रयोर्षलाद्विप्लवं कारयितुं रुचिरुत्पन्ना । वण्ठांस्तथा कारयति । एकदा एकेन वण्ठेन छन्नधृतहखकंकलोहकर्तिकया जप्ने । ६११७) दिनकतिपयानि कीर्तिपालनामा राजपुत्रो गूर्जरधराया लोकरक्षामकरोत् । छत्र-15 चामरादि न तस्य । ६११८) तस्मिन् मालवसैन्ये मृते गूर्जरधरायां भीमदेवो राजा आसीत् । स दीर्घजीवी । [परं*] विकलः पुण्याधिकः । [तस्य*] सोढू मोढू दे गडरिके । ते २ लपयति, सर्वांगावयववि- भूषिते कारयति', सुखासने उपवेशयति, ग्रामेषु ससैन्ये भ्रमयति । ग्रामाः 'सैन्यकैर्भक्ष्यन्ते । [एवं*] बहुकालो गतः। एकदा देशपालैः सम्भूय राजा विज्ञप्तः-देव ! निरर्थक किमिति 20 खदेशं भक्षापयसि । अन्नघृतवसनादिव्ययो वृथाऽयम् । तदा*] राजा आह-कथामेकां शृणुत । कचिद्वेलाकूले पूर्व जलवेगाहतो [एको*] मीनस्तटे लग्नः । तदा तत्र दुर्भिक्षं घोरम् । अन्नाभावे क्षुधातॊ लोकः। अतः सर्वोऽपि जनः कुठाराद्यैश्छेदं छेदं तं मीनं भक्षयितुं गृह्णाति । तथापि स न म्रियते, महाकायत्वात् । अनावसरे क्षुधितः पत्नीप्रेरितः कोऽपि विप्रस्तन्मीनमांसं. ग्रहीतुमग- मत् । अपरलोकैश्छिद्यमानं पश्यतस्तस्य स्वभावदयालोर्विप्रस्य दया आसीत् । न छिननि । तदा 25 व्यन्तरानुप्रवेशात् स मत्स्यो विप्रमाह-भो! छिन्धि माम् । अन्येऽपि खादन्तः सन्ति । तवो- पकृतो भव्या। विप्रः प्रोचे-दया मे, 'न छिननि । मीनो वदति-तर्हि शृणु, अयं पापी लोको मां ब्रियमाणं मारयति । अहं तु मृत्वाऽत्र तटे राजा भविष्यामि पुरन्दरो नाम । राजकुलेऽवत- रिष्यामि । त्वं ममोपाध्यायो भविष्यसि । अहं प्रार वैरादमुं लोक नवनवभङ्गिभिः कदर्थयि- प्यामि । त्वया कस्याप्यर्थे विज्ञप्ति व करणीया। त्वां तु सत्पुरुषमहं गुरुबुद्ध्या पूजयिष्यामि । 30 इति जल्पन मृतः स मीनः। यथोक्तो राजा पुरन्दरो नाम समभूत्। विप्रस्तु गुरुः । तं लोकं कृत- 1 P तथा चेष्टस्व। 2 A योन। 3 A करोति । 4 A सैम्पेन । * कोकगतानि पदानि P पुस्तक एवं श्यन्ते । 5 P नाति तदा। 6P तेन न छिनत्ति ।. N

·प्रवन्धकोशे
परमागसं स राजापीपिडत्। विप्रस्तु तदुक्तं मरन न ऊचे किञ्चित् । तस्मादू भो! ग्रामण्योह-
मपि तद्विधः कोऽप्यवतीर्णोऽसि ।क्रीडया पीडयामि लोकम् । [तमादू*] भवद्भिर्न वाच्यम् ।
वक्ष्यथ चेद् [तदा*] रसना छेत्स्यामि । [एवं श्रुत्वा*] स्थितस्तूष्णीं लोकः । देशोऽपचीयते ।
६११९) एवं राज्ये आभडस्तथैव ऋद्धिमान् ।आभडस्य च चाम्पलदेनानी बालविधवा वाग्मिनी
5 उचितज्ञा सर्वशास्त्रविदुरा तनया गृहव्यापारान् करोति'कारयति । एकदा लोभात्किञ्चिचोरयन्
भाण्डागारिको रुष्टेनाभडेन निष्काशितः। स कोपादुपभीमभूपं गतः । ऊचे च-राजन् !
आभडस्य अनन्ता ऋद्धिः। एवमेवं तां गृहाण। राजाह-कोऽप्यस्यान्यायोऽस्ति । भाण्डागारिक
ऊचे-नास्ति । तर्हि परधनं कथं वृथा गृयते। भाण्डागारिका माह-छलं किमपि क्रियते। राजाह-
तथाहं करिष्यामि। [इति विचार्य*] भाण्डागारिक खसौघे एवं स्थापयित्वा छागीमांसं वासी-
10शिरसि स्थालस्थं कृत्वा पाहैषीत् । आगता सा वासी मध्याहे आभडसदनद्वारम् । तदा आभडो
ध्यानेन जिनमर्चयति । चाम्पलया' खयं द्वारमुदघाटि । दासी मध्यमागता । स्थालं दर्शितम् ।
चाम्पलया मांसं दृष्ट्वा, तदैव भाण्डागारिकविक्रियेयमिति ऊहांचके। मध्ये"] आनीता सगौ.
रवम् । सा पृष्टा किमेतत् । दास्याह-राज्ञा उत्सवे गौरवाय वा प्रस्थापितमः । एतन्मांसं
चाम्पलया स्थालान्तरे लातम् । सपादलक्षमूल्यों हारो राज्ञेऽर्पितः। दास्यै कण्ठाभरणम् । स्थालं
15 मौक्तिकै पितम् । दासी हृष्टा उपराज वव्राज । भोजनादनु आभडः पुत्र्या जगाद-तात !
निष्कासितभाण्डागारिकप्रेरितनृपकर्तव्यमेतत् । मया दास्यै रीढा न कृता । यास्यति श्रीः। परं
उपायं कुरु । सर्वखधनं टिप्पयित्वा राज्ञे वर्शय, कथय च-गृहाण खामिन् ! यदि ते रुचिरस्ति ।
तथैव चके सः। नृपो विस्मितो लजितो हृष्टश्च । भाण्डागारिक तटे धृत्वा राजोचे-रे मूढ !
यस्मै विधिव्यं दत्ते, तस्मै तद्रक्षोपायबुद्धिमपि दत्ते । ततो मात्र पृथा मत्सरी स्याः। पुनरेवा.
20 भडपादयोर्लगितः । तृणमपि तत्सत्कं राज्ञा न गृहीतमेव । एवं धनी, अखण्डभाग्यः, चिरायुः,
नीरुक, आभडो मरणावसरे पुत्रोपकाराय खसदने चतुष्कोण्यां निधिचतुष्कं न्यास्थत्। मृता
खयं समाधिना । चाम्पलाऽपि चांगता । पुत्रैर्वा धने गते [सति ] ते निधयः सम्भालिता।
[परं* ] न लभ्यन्ते । अञ्जनं चटापितम् । अञ्जनी भणति-केऽपि श्यामाङ्गा मुद्गरपाणयोऽधोग्धो
धनं नयन्ति, किं मुघा क्लिश्यध्वे । जाता निराशाः । सामान्यवणिजोऽभवन् । तस्मात्पुरुषाणां
पुण्योदय एव धनवृद्धि निवन्धनं न कुलमिति ॥
॥ इत्याभडप्रबन्धः ॥ २३ ॥

·श्रीवस्तुपालप्रवन्धः। १०१ २४. अथ श्रीवस्तुपालप्रबन्धः । २३८. श्रीवस्तुपाल-तेज पालौ मत्रीश्वरौ उभौ आस्ताम् । यौ भ्रातरौ प्रसिद्धौ, कीर्तनसंख्यां तयो—मः ॥१॥ ६१२०) पूर्व गुर्जरधरित्रीमण्डनायां मण्डलीमहानगर्यो श्रीवस्तुपाल-तेजापालाद्याः वसन्ति स्म। 'एकदा श्रीमत्पत्तनवास्तव्यमाग्वाटान्वयठकुरश्रीचण्डपात्मज-ठकुरश्रीचण्डप्रसावाज-मनिश्री- 5 सोमकुलावतंस-ठकुर'श्रीआसराज नन्दनौ 'कुमारदेवीकुक्षिसरोवरराजहंसौ श्रीवस्तुपाल-तेजा- पालो श्रीशत्रुञ्जय-गिरिनारादितीर्थयात्रायै प्रस्थिती । 'हडालाग्रामं गत्वा यावत्वां भूति चिन्त- यन्तस्तावल्लक्षत्रयं जातं सर्व खम् । ततः सुराष्ट्राखसोस्थ्यमाकलय्य लक्षमेकमवन्यां निघातुं निशीथे महाश्वत्थतलं खानयामासतुः। तयोः खानयतोः कस्यापि प्राक्तनः कनकपूर्णः शोल्व- कलशो निरगात् । तमादाय श्रीवस्तुपालः तेजापालजायामनुपमदेवी मान्यतया अपृच्छत्-क10 एतनिधीयते ? । तयोक्तम्-गिरिशिखरे "एतदुचैः स्थाप्यते । यथा प्रस्तुतनिधिवनान्यसादू भवति । तत् श्रुत्वा श्रीवस्तुपाला तद्रव्यं श्रीशत्रुनयोजयन्तादो अव्यययत् । कृतयात्रो व्यावृत्तो धवलकपुरमगात् । ६१२१) अत्रान्तरे"महणदेवी नाम कन्यकुब्जेश्वरसुताजनकात् प्रसन्नात् गूर्जरधरां कचलि- कापदे लब्धां सुचिरं भुक्त्वा कालेन मृत्वा तस्यैव गूर्जरदेशस्य अधिष्ठात्री महर्द्धिय॑न्तरी जाता । 15 सा धवलकके शय्यायां सुखविश्रान्तं राणकश्रीवीरधवलं प्रत्यक्षीभूय जगाद-राणक! इयं गूजर- धरा वनराजप्रभृतिभिर्नरेन्द्रैः सप्तभिश्चापोत्कटवंश्यैः षण्णवत्यधिकं शतं वर्षाणां भुक्ता । तदनु मूलराज-चामुण्डराज-वल्लभराज-दुर्लभराज-भीम-कर्ण-जयसिंहदेव-कुमारपाल-अजयपाल- लघुभीम-अर्णोराजैः" चौलुक्यैः सनाथीकृताः। सम्प्रति युवां पिता-पुत्रौ लवणप्रसाद-धीरधवलौ स्तः। "इयं गूर्जरधरा कालवशादन्यायपरैः पापैः खाम्यभावान् ‘मात्स्यन्यायेन' कदर्यमा-20 नाऽऽस्ते, म्लेच्छरिव गौः । यदि युवां वस्तुपाल-तेजःपालौ मत्रिणौ कुथे, तवा राज्य प्रताप- धर्मवृद्धिर्भवति । अहं महणदेवी सर्वव्यापिभिर्भवत्पुण्यैराकृष्टा वदन्त्यस्मि । इति वदत्येव वि- धुदिव सहसाऽदृश्या बभूव । राणकवीरधवला पद्मासनस्थस्तल्पोपविष्टश्चिन्तयति-अहो देव्युप- देशः साक्षात् !; कर्त्तव्यमेव तन्मब्रिद्वयं यद्देव्योक्तम् । यतः- २३९. दृप्यद्भुजाः क्षितिभुजः श्रियमर्जयन्ति, नीत्या समुन्नयति मत्रिजनः पुनस्ताम् । रत्नावली जलधयो जनयन्ति किन्तु, संस्कारमत्र मणिकारगणः करोति ॥२॥ इत्यादि चिन्तयन् प्रातरुत्थितः । पूर्वोक्तमेवोपदेशं महणदेवी श्रीलवणप्रसादायाप्यदत्त । कृतमाताकृत्यो मिलितो पिता-पुत्रावेकत्र । कथितं रात्रिवृत्तमन्योऽन्यम् । तुष्टौ द्वावपि । तदैव च तेषां कुलगुरु पुरुषसरखती सोमेश्वरदेवो द्विजः खस्त्ययनायागात्"। ज्ञापितोऽसौ तवृत्तान्तं ताभ्याम् । सोऽप्युवाच-देवौ! युवयोः प्राचीनपुण्यप्रेरिता देवताऽपि साक्षात् । तस्मात्तदुक्त-30 3 P चण्डप्रसादस्वदाज । 4 P .सोमस्तस्कुला०। 5 P मंत्रिमीमास। 6P राजस्तचन्दनौ। 7 P जमरा० । 9P सुराष्ट्रास्वं। 10 A प्राकन । 11 A एवैतदुः। 12 P महणल० । 13 P नामा। 14 P भर्णोराज एवं | 15 A.इति । 16 A कुर्मध्ये Pीथे। 17 P खस्मयनयोगात् । 25 1EB भन्यदा। 2Pचण्डपस्तदात्मजः । 8 P डालक..

·5 10 15 : : " अन्धको माचरताम् । मनिषलं विना न किञ्चिद् राज्यपरिकर्मणम् । मत्रिणौ च यौ भवतोरने प्रतिपादिती देव्या, तावत्रागतौ स्तः । मम मिलितौ। राजसेवार्थिनी, द्वासप्ततिकलाविदुरौ, न्यायनिष्ठी, जैन- धर्मज्ञौ स्तः । यद्यादेशः स्यात्, तदाऽऽनीयेते । राणकादेशात्पुरोहितेन' सच आनीती, नमस्का- रिती, आसनादिप्रतिपत्त्या गौरवितौ । उक्तौ च श्रीलवणप्रसादादेशाद्वीरधवलेन स्वयम्- २४०. आकृतिर्गुणसमृद्धिशंसिनी नम्रता कुलविशुद्धिसूचिका । वाक्क्रमः कथितशास्त्रसङ्गमः संयमश्च युवयोर्वयोऽधिकः ॥ ३॥ २४१. श्लाघ्यतां कुलमुपैति पैतृकं स्यान्मनोरथतरुः फलेग्रहिः । उन्नमन्ति यशसा सह श्रियः स्वामिनां च पुरुषैर्भवादृशैः ॥४॥ २४२. यौवनेऽपि मदनान्न विक्रिया नो धनेऽपि विनयव्यतिक्रमः । दुर्जनेऽपि न मनागनार्जवं केन वामिति नवाकृतिः कृता ॥५॥ २४३. आवयोश्च पितृपुत्रयोर्महा-नाहितः क्षितिभरः पुरQहा । तद् युवां सचिवपुङ्गवावहं योक्तुमत्र युगपत्समुत्सहे ॥ ६॥ २४४. येन केन न च धर्मकर्मणा भूतलेऽत्र सुलभा विभूतयः । दुर्लभानि सुकृतानि तानि कुर्लभ्यते पुरुषरत्नमुत्तमम् ॥ ७॥ अथ वस्तुपाला प्राह- २४५. देव ! सेवकजनः स गण्यते पुण्यवत्सु गुणवत्सु चाग्रणीः । यः प्रसन्नवदनाम्बुजन्मना खामिना मधुरमेवमुच्यते ॥८॥ २४६. नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात्परं यन्मुखाम्बुजविलोकनादपि । नश्यति द्रुतमपायपातकं सम्पदेति च समीहिता सताम् ॥ ९ ॥ २४७. सप्रसादवदनस्य भूपतेर्यत्र यत्र विलसन्ति दृष्टयः । तत्र तत्र शुचिता कुलीनता दक्षता सुभगता च गच्छति ॥ १० ॥ २४८. किन्तु विज्ञपयिताऽस्ति किञ्चन स्वामिना तदवधार्यतां हृदि । न्यायनिष्ठुरतरा गिरः सतां श्रोतुमप्यधिकृतिस्तवेव यत् ॥ ११ ॥ २४९. सा गता शुभमयी युगत्रयी देव ! सम्प्रति युगं कलिः पुनः । सेवकेषु न कृतं कृतज्ञता नापि भूपतिषु यत्र दृश्यते ॥ १२ ॥ २५०. दृष्टिर्नष्टा भूपतीनां तमोभिस्ते लोभान्धान् साम्प्रतं कुर्वतेऽये। तैर्नीयन्ते वर्त्मना तेन यत्र भ्रश्यन्त्याशु व्याकुलास्तेऽपि तेऽपि ॥ १३ ॥ २५१. न सर्वथा कश्चन लोभवर्जितः करोति सेवामनुवासरं विभोः । तथापि कार्यः स तथा मनीषिभिः परत्र बाधा न यथाऽत्र वाच्यता ॥ १४ ॥ २५२. *पुरस्कृत्य न्यायं खलजनमनादृत्य सहजानरीन् निर्जित्य श्रीपतिचरितमादृत्य च यदि । समुद्धत धात्रीमभिलषसि तत्सैष शिरसा धृतो देवादेशः स्फुटमपरथा खस्ति भवते ॥ १५ ॥ किच-सम्पति आवां मण्डलीनगरात् सेवार्थिनो वा समीपमागतौ स्तः सकुटुम्बौ । लक्षत्रयी द्रव्यस्य नो गृहेऽस्ति । यदा देवी पिशुनवचने लगतः, तदा एतन्मात्रखापतेयसहितौ दिव्यं 20 115 30 ·5 10 श्रीवलुपालप्रवन्धः। कारयिखा आवां मोक्तव्याविति । अत्र काहलिकं मर्यादीकृत्य परिग्रहस्य धीरा देवयोश्च भवतु। इति राणकाभ्यां धीरां दत्त्वा वापयित्वा प्रधानमुद्रानिवेशस्तेजापालस्य करे कृतः। स्तम्भतीर्थ- धवलकयोस्त्वाधिपत्यं वस्तुपालस्य निवेशितम् । एवं श्रीकरणमुद्रायां लब्धायाम्, अन्यैव तयोः स्फूतिरुदलासीत्, देवतासान्निध्यात् सहजबुद्धिबलोदयाच । खगृहमायातो वस्तुपाला श्रीजिन- राजं पूजयामास । अथ तत्त्वं क्षणमचिन्तयत्- २५३. उच्चैर्गवं समारोप्य नरं श्रीराशु नश्यति । दैन्यदत्तावलम्बोऽथ स तस्मादवरोहति ॥ १६ ॥ २५४. अन्धा एव धनान्धाः स्युरिति सत्यं तथाहि ते । अन्योक्तेनाध्वना गच्छन्त्यन्य हस्तावलम्बिनः ॥ १७॥ २५५. धनी धनात्यये जाते दूरं दुःखेन दूयते । दीपहस्तः प्रदीपेऽस्ते तमसा बाध्यतेऽधिकम् ॥ १८ ॥ २५६. छत्रच्छायाछलेनामी धात्रा चक्रे निवेशिताः । प्रमन्तोऽपि स्वमात्मानं मन्यन्ते स्थिरमीश्वराः ॥ १९ ॥ २५७. कालेन सौनिकेनेव नीयमानो जनः पशुः । क्षिपत्येष धिगासन्ने मुखं विषयशावले ॥ २० ॥ २५८. कायः कर्मकरोऽयं तन्नात्र कार्याऽतिलालना । भृतिमात्रोचितो ह्येष प्रपुष्टो विचिकीर्षति ॥ २१ ॥ २५९. प्रयोजकान्यकार्येषु नश्यन्ताशु महापदि । दुर्मित्राणीव खान्येषु बन्धुबुद्धिरधीमताम् ॥ २२ ॥ २६०. विषयामिषमुत्सृज्य दण्डमादाय ये स्थिताः । संसारसारमेयोऽसौ बिभ्यत्तेभ्यः पलायते ॥ २३॥ २६१. दुःखामिर्वा स्मरामि, क्रोधामिर्वा हृदि ज्वलन् । न हन्त शान्तिमायान्ति देहिनामविवेकिनाम् ॥२४॥ २६२. विधौ विध्यति सक्रोधे वर्म धर्मः शरीरिणाम् । स एव केवलं तस्मादस्माकं जायते गतिः ॥ २५ ॥ इत्यादि ध्यात्वा वस्त्राणि परावृत्त्य श्रीवस्तुपालः सपरिजनो बुभुजे। गृहीतताम्बूलो राजकुलम- गमत् । एवं दिनसतके गते, प्रथमं तद्राज्यजीर्णाधिकारी एक एकविंशतिलक्षाणि बृहद्रम्माणां दण्डितः । पूर्वमविनीतोऽभूत् । [ तदनु* ] विनयं ग्राहितः। तैव्यैः कियदपि हयपत्तिलक्षणं सारं सैन्यं कृतम् । तेजःपालेन पश्चात्सैन्यबलेन धवलकप्रतिषग्रामपञ्चशतीग्रामण्यश्चिरसश्चितं. धनं हवयैव दण्डिताः, जीर्णव्यापारिणो निश्चयोतिताः। एवं मिलितं प्रभूतं खम् । ततः 'खबलसै-20 न्यसंग्रहपटुतेजसं श्रीवीरधवलं सहैवादाय सर्वत्र देशमध्येऽभ्रमन् मन्त्री । अदण्डयत् सर्वम् । ततोऽद्भुतर्द्धिर्वीरधवलस्तेजापालेन जगदे-देव! मुराष्ट्रराष्ट्रेऽत्यन्तधनिनः ठकुरास्ते दण्ज्यन्ते । ततोऽचलदयम् । 'लब्धावादः पुमान् यत्र तत्रासक्तिं न मुञ्चति ।' ६१२२) अथ वर्धमानपुर-गोहिलवाव्यादिप्रभून दण्डयन्तौ प्रभु-मत्रिणौ वामनस्थली आगा-25 ताम् । तटे चतुरकान् दत्त्वा स्थितो वीरधवलः । वामनस्थल्यां तदानीं यौ प्रभू सहोदरौ तौ साङ्गण-चामुण्डराजनामानौ उद्दामस्थामानौ राणश्रीवीरधवलस्य शालको-इति सौजन्यमर्यादा पालयंस्तद्भगिनी निजजायां 'जयतलदेवीं मध्ये प्राहैपीत् । बहुपरिजना च सा गत्वा सहोदरौ अभाषिष्ट-भ्रातरौ ! भवतां भगिनीपतिरवण्डदण्डनः [अभङ्गभञ्जना*] गूर्जरधरायां प्रतिग्राम प्रतिपुरं दण्डयन् भवतोर्दण्डनायात्रा गतोऽस्ति । दीयतां धनाश्वादिसारम् । एतद् भगिनीवचा 80 श्रुत्वा मवाध्मातौ"प्रोचतु:-मन्ये खसस्त्वं ततः समायाता सन्ध्यर्थम् । यतो माऽस्मदूबान्ध- 15 1 AB तथ्यं । 2 P भन्ये। 8 A सबो। 4 A पुष्टोऽपि। 5 A भायाति । 6P जायता। 7Pसबल 8 P नाना जयतलदेवीं बहुपरिजनपरिवृतां । 9 A धरा। 10 A दण्डनयात्रागतो.। 11 A B नाखि।

·१०४ प्रवन्धकोशे वयोः 'समरारूढयोरहं निर्धवाऽभूवम् । [एता*] मा म चिन्तां कृथाः । अमुं त्वत्पति हत्वापि ते चारु गृहान्तरं करिष्यावः । न च निषिद्धोऽसौ विधि, राजपुत्रकुलेषु श्यमानत्वात् । ततो जयतलदेव्या-समानोदयों! नाहं पतिवधभीता व समीपमागाम्, किन्तु निष्पितगृहत्व- भीता । स हि 'कोऽस्ति वो मध्ये यस्तं जगदेकवीरं ऊपरवटाख्यहयारूढ नाराचान् क्षिपन्तं 5 कुन्तं' वेल्लयन्तं खड्गं खेलयन्तं वा द्रष्टुमीशिष्यते । कालः साक्षावरीणां सः। 'अदृष्टपरशक्तिः सर्वोऽपि भवति बलवान् ।' इत्येवं वदन्त्येव ततो निर्गत्य सा सती पतिसविघं गत्वा तां वार्तामुचैरकथयत् । तनिशम्य वीरधवलः क्रोधकरालाक्षो भ्रकुटीभङ्गभीषणभालानुकृतभीमसेनः सङ्ग्रामममण्डयत् । तौ दावपि वीराधिवीरौ ससैन्यौ आगतौ । सङ्घटितो रणः। पतितानि योधसहस्राणि पक्षद्वयेऽपि । 10 रजसाऽऽच्छादितं गगनम् । गतः ख-परविभागः। वीरधवलो हत इति सैन्यद्वयेऽपि व्याचक्रे । क्षणार्द्धन वीरधवलो दिव्याश्वाधिरूढः सारसुभटयुक् साङ्गण-चामुण्डराजयोर्मेलापके गत्वा प्रसृतः। ऊचे च-रे सौराष्ट्रौ ! गृहीतं करे शस्त्रं यद्यस्ति तेजः । इत्युक्त्वा तबके यद्देवैर्दिवि शिरो धूनितं कुर्वद्भिर्ददृशे। हतौ साङ्गण-चामुण्डराजौ अभिमुखौ"। शोधितं क्षेत्रम्"। पालिताः खे परे च पालनार्हाः । प्रविष्टो वीरधवलो वामनस्थलीमध्यम् । गृहीतं शालकयोः कोटिसयं 15 पूर्वजशतसश्चितं कनकम्, चतुर्दशशतानि दिव्यतुरङ्गमाणाम्, पञ्चसहस्राणि तेजखितुरङ्ग- माणाम्, अन्यदपि मणिमुक्ताफलादि । जितं जितमित्युद्धोषः समुच्छालितः । स्थितस्तत्र मासमेकम् । ततो वाजा-मानगजेन्द्र-चूडासमा-वालाकादिखामिना प्रत्येकं गृहीतधनाः कृताः। द्वीपबेटपत्तनेषु प्रत्येकं बभ्राम। धनमकृशं मिलितम् । एवं सौराष्ट्रजयं कृत्वा समन्त्री राणो धवलकं माविक्षत् । उत्सवा उत्सवोपरि प्रास्फुरन् । 20 ६१२३) तत्र प्रस्तावे धारणेन दोधकपावश्यं पठितम्- २६३. जीतउं छहिं उणेहिं, सांभली समहरि वाजियई। एतावदेव पुनः पुनरपाठीत्, नोत्तरार्द्धम् । गतश्चारणः खस्थानम् । तत्र राजवंश्याः षण्णां जनानां मध्ये आत्मीयं नाम न्यासयितुं रात्रौ तस्मै प्रत्येकं लश्चामदुः। सोऽपि समग्रहीत् । एवं ग्राहं प्राहं परिपारिते, एकदा प्रात: सभायां बहुजनाकीर्णायां राणकाग्रे उत्तरार्द्धमप्यपाठीत् । बिहुं भुजि वीरतणेहिं चिहुं पगि ऊपरवटतणे ॥ २६ ॥ [इति श्रुत्वा ] सर्वेऽपि चमत्कृता राजन्यकाः। अहो ! प्रपश्चनानेनास्मान् वञ्चयित्वा निर्यासे तत्त्वमेवोक्तम् । पुनः सविशेषं ददुः [खामिभक्तत्वात् ] । ६१२४) तदा भद्रेश्वरवेलाकूले भीमसिंहो नाम प्रतीहारस्तिष्ठति । स आत्मबली कस्याप्याज्ञां न मनुते; धनी च । तस्मै वीरधवलो राजा आदेशमदीदपत्-सेवको भव । सोऽपि प्रत्यदीदपत्- 30 सेवको भव । 'यदीयते तल्लभ्यते' इति न्यायः। वीरधवलस्तद्विग्रहाय गूर्जरधराराजपुत्रानमेल- 25 1A B समारूढयो।। 2 P .कुले। 3 Pदेण्याह। 4 A च। 5 P नास्ति। 6 A B शल्यं । 7 P भीमः सन् । 8 P म्याचक्षे। 9AC मारुतः। 10 P गृहीतः। 11 B भाभिमुखौ; P असिमुखैः। 12 P रणक्षेत्रे । 13 P उत्सवोपर्यपुस्फुरन् । 14P वाजतह। 15 P मन्यते ।

·वस्तुपालप्रबन्धः। । यत्, बहुसैन्यं च । भीमसिंहोऽपि बलेन प्रबलः । उभयपक्षेऽपि पलवत्ता । ६ १२५) अत्रान्तरे जावालिपुरे चाहमानकुलतिलकः 'श्रीअश्वराजशाखीयः केतूपुत्रसमरसिंह- नन्दनः श्रीउदयसिंहो नाम राजकुलो राज्यं भुनक्ति । तस्य दायादास्नयः सहोदराः सामन्त- पाल-अनन्तपाल-त्रिलोकसिंहनामानो वातारः शूरास्तहत्तग्रासेन तृप्तिमदधतो धवलकमागत्य श्रीवीरधवलं द्वाःस्थेनावभाणन्-देव ! वयममुकवंश्यास्त्रयः क्षत्रियाः सेवार्थिन आगताः स्मः। 5 यथादेशः स्यात् तदा आगच्छामः । राणकेनाहूतास्ते । तेज-आकृति-श्रमादिभिः शोभनाः। रुचितास्ते तस्य । परं पृष्टाः-को ग्रासो वः कल्पते । ते प्रोचुः-देव ! प्रतिपुरुषं लूणसापुरीय- द्रम्माणां लक्षं लक्षं ग्रासः। राणकेनोक्तम्-इयता धनेन शतानि भटानां सङ्गच्छन्ते । किमधिकं यूयं करिष्यथ ? । न दास्यामीयत् । इति कथयित्वा ते बीटकवानपूर्व विसृष्टाः। तदा मश्रिवस्तु. पाल-तेजःपालाभ्यां विज्ञप्तम्-खामिन् ! न एते मुच्यन्ते । पुरुषसङ्ग्रहाद् धनं न बहु मन्तव्यम् । 10 २६४. वाजि-वारण-लोहानां काष्ठ-पाषाण-वाससाम् । नारी-पुरुष-तोयानां अन्तरं महदन्तरम् ॥ २७॥ एवं विज्ञप्तमपि राणकेन नावधारितम् । मुक्ता एव । ते गताः प्रतिभटतटं श्रीभीमसिंह प्रती- हारम् । भेटितः सः । उक्तो वीरधवलकृतः कार्पण्यव्यवहारः । तुष्टो भीमसिंहः। कृतं तदिष्ट- वृत्तिद्वैगुण्यम् । तैश्चोक्तम्-देव! शीघ्रमेव कथापय वीरधवलाय अमलेन, यथा-यदि क्षत्रि- योऽसि, तदा शीघ्रं युद्धायागच्छे । अन्यथा अस्मदीयो भूत्वा जीवेः । प्रेषितो भीमसिंहेन 15 भः। उक्तः समेत्य वीरधवलस्तत् । [एवं श्रुत्वा*] वीरधवलः ससैन्यश्चलितः। भदं पुरः प्राहै- पीत् । पश्चग्रामग्रामे' युद्धमावयोः । तत्र क्षेत्रं कारयन्नस्मि । शीघमागच्छेरित्यायाख्यापयत्। सोऽपि तत्र ग्रामे समेतः 'सबलः । सङ्घटितं सैन्यद्वयम् । वर्तन्ते [ भटानां*] सिंहनादाः, नृत्यन्ति पात्राणि, दीयन्ते धनानि । [पूज्यन्ते शस्त्राणि, बद्ध्यन्ते महावीराणां टोडराणि*] त्रिदिनं तैयुद्धं प्रतिष्ठितम् । उत्कण्ठिता योद्धारः। 'नेदीयानिबाहूनामाहवो हि महामहः ।' सङ्ग्रामदिनादर्वाग् मनिवस्तुपाल-तेजःपालाभ्यां स्वामी विज्ञप्तः-देव ! यो मारवाः सुभटा- स्त्वया न संगृहीतास्ते परषले मिलिताः। तहलेन भीमसिंहो निर्भार्गर्जति, इति अवधार्यम् । चरैरपि निवेदितमेतनौ । राणकेनोक्तम्-यदस्ति तवस्तु । किं भयम् । 'जयो वा मृत्यु युधि भुजभृतां कः परिभवः १ ।' मश्रिणा ज्यायसोक्तम्-खामिन् ! कार्मुककरे देवे के परे परोलक्षा अपि । 'यदुक्तम्- २६५. कालः केलिमलङ्करोतु करिणः क्रीडन्तु कान्तासखाः, कासारे "वनकासराः सरमसं गर्जन्त्विह खेच्छया । अभ्यस्यन्तु भयोज्झिताश्च हरिणा भूयोऽपि झम्पागतिं, कान्तारान्तरसञ्चरव्यसनवान् यावन्न" कण्ठीरवः ॥२८॥ कण्ठीरवे तु दृष्टे कुण्ठाः सर्वे वन्याः। अन्यच, प्रभो! अस्मदीयसैन्ये डोडीयावंशीयो जेहुलः, पौलुक्यः सोमवर्मा, "गुलकुल्या क्षेत्रवर्माऽस्ति । देवस्तु किं वय॑ते कल्यर्जुनः। एवं वार्तासु 80 वर्तमानासु द्वाःस्थ एत्य व्यजिज्ञपद्राणकम्-देव ! पुरुष एको द्वारि वोऽस्ति । कस्तस्यादेशः । 1-2 A नास्ति 'च' 'ऽपि'। + P पुस्तके माति दण्डान्तर्गतः पाठः । 3P सेवानिराः। 4 ED नाखि 'कथयित्वा', A दाखामीत्युदिते। 5P श्रीमीमसिंहप्रतीहारेण मेटिताते। 6A युवायापत्तेः। * P बिना नास्त्यन्यत्र। 7P.प्रामाने। BP समेतसैन्धेन सबलः। 9 A नास्ति। 10 P बत। 11 A यावदि। 12 A गुणकल्पः । 20 25 .

·प्रबन्धकोशे भूसंज्ञया राणकस्तममोचयत् । मध्यमागत्य स उवाच-देव ! सामन्तपाल-अनन्तपाल-त्रिलोक- सिंहस्त्वत्त्यक्तैर्भीमसिंहमाश्रितैः कथापितमास्ते-देव! त्रिभिर्लक्षैर्ये भटास्त्वया स्थापिता भवन्ति, तैरात्मानं सम्यग् रक्षेः । प्रातः कुमार्यामारेण्यां त्वामेव प्रथमतममेष्यामः । इति श्रुत्वा हृष्टेन राणेन ससत्कारं स प्रैषि । कथापितं च-एते वयमागता एवं प्रातर्भवद्भिरपि ढौक्यम् । सर्वेषामपि 5 तत्रैव ज्ञास्यते भुजसौष्ठवम् । गतः स तत्र । प्रातर्मिलितं बलद्वयम् । वादितानि रणतूर्याणि । अङ्गेषु भटानां वर्माणि न ममुः। दत्तानि दानानि । तैस्तु त्रिभिर्मारवैरात्मीयं वर्षलभ्यं द्रव्यलक्ष- श्रयं भीमसिंहात्सद्यो लात्वाऽर्थिभ्यो ददे । स्वयमश्वेष्वारूढाः । प्रवर्त्तन्ते प्रहाराः। उत्थितमान्ध्यं शस्त्रैः। पतन्ति शराः कृतान्तदूताभाः। आरूढं प्रहरमात्रमहः । सावधानो वीरधवलः। दत्ताव- धाना मध्यादयस्तद्रक्षकाः । अत्रान्तरे आगतास्ते त्रयो मरुवीराः। भाषितः स्वमुखेन तैीरध- 10 वल:-अयं देवः, इमे वयम् । सावधानीभूय रक्षाऽऽत्मानम् । त्वद्योधा अपि त्वां रक्षन्तु। वीरधवले- नाप्युक्तम्-किमत्र विकत्थध्वे । क्रिययैव दोःस्थाम प्रकाश्यताम् । एवमुक्तिप्रत्युक्तौ लग्नं युद्धम् । यत्नपरेषु तटस्थेषु रक्षत्स्वपि तैर्भल्लत्रयं वीरधवलस्य भाले लिङ्गितम् । एवं त्वां हन्मः, परं एक तव बीटकं तदा भक्षितमस्माभिः-इति वदद्भिस्तैरेव श्रीवीरधवलस्य तटस्थाः प्रहरणैः पातिताः। तेऽपि त्रयो मारवाः 'व्रणशतजर्जराङ्गाः सनाताः । राणश्रीवीरधवल ऊपरवटाश्चात्पातितः। 15 ऊपरवटस्तैौरवैः स्वोत्तारके बन्धितः प्रच्छन्नः । रजसाऽन्धं जगत् । तदा राणश्रीवीरधवलो भुवि पातितो भट्टैरुत्पाव्य लले । तावता पतिता सन्ध्या । निवृत्तं सैन्यद्वयम् । रात्री भीमसिंहीयाः सुभटाः सर्वेऽपि वदन्ति-अस्माभिर्वीरधवलः पातितः । ततो मारवैरभिहितम्-युष्माभिः पातित इति किमत्राभिज्ञानम् । तैरुक्तम्-किं भवद्भिः पातितः? । मारवैरभिदधे-अस्माभिरेव पातितः । ऊपरवटो वदिष्यति । उत्तारकादानीय ऊपरवटो दर्शितः । तुष्टो भीमसिंहः । उक्तवांश्च-शुद्ध- 20 राजपुत्रेभ्यो दत्तं धनं शतधा फलति । इदमेव प्रमाणम् । 'रिपुहयहरणं क्षत्रियाणां महान् शृङ्गारः । एवं वार्ताः कुर्वतां भटानां रात्रिर्गता । प्रातीरधवलो व्रणजर्जरोऽपि पटूभूयाक्षान् क्रीडितुं प्रवृत्तः। भीमसिंहसैन्यहेरिकैर्गत्वा तज्ज्ञात्वा तत्रोक्तम्-वीरधवलः कुशली गर्जति । [एवं सति ] यजानीथ तत्कुरुथ । अथ भीमसिंहाय तन्मब्रिभिर्विज्ञप्तम्-देव ! अयं बद्धमूलो देशेशः । अनेन विरोधो दुरायतिः । तस्मात्सन्धिः श्रेष्ठः । भीमसिंहेन मानितं तद्वचनम्' । परं 25 सङ्ग्रामाडम्बरः कृतः। अन्योऽन्यमपि यावद् अडितौ द्वौ, तावद् भट्टैरन्तरा प्रविश्य मेलः कृतः। ऊपरवटाश्वो राणाय दापितः । भीमसिंहेन भद्रेश्वरमात्रेण धृतिर्धरणीया, बिरुदानि न पाठन यानि; इति व्यवस्थाऽऽसीत् । एवं कृत्वा श्रीवीरधवलो दानं तन्वन् श्रीधवलककमागात् । शनैः शनैः प्राप्तपरमप्राणो भीमसिंहमपराध्यन्तं मूलादुच्छेद्य एकवीरां धरित्रीमकरोत् । ["एवं धय- लकके राज्यं कुर्वतस्तस्य क्षुभितः प्रभूतैः परराष्ट्रपतिभिः खं दत्तम् । तेन खेन सैन्यमेव 80 मेलितम् । चतुर्दशशतानि महाकुलानि राजवंश्यानां राजपुत्राणां मेलितानि । तानि समभोजन- भोग-वसन-वाहनानि श्रीतेजःपालस्य सहचारिणीछायावत् समजीवितमरणत्वेन स्थितानि । तहसेन सैन्यबलेन च खभुजावलेन सर्व जीयते । 1 ABD नास्ति पदमेतत् । 2 ABD विकस्थन (१)। A लिखितं । 4 A व्रणवात। 5A देवितुं। 6P विनाऽन्यत्र नास्ति. 7A तद्वचनं मतं । 8 A भयुती; P मिलिती। 9P विनाऽन्यत्र नास्ति 'अन्तरा प्रविश्य'। 10P बिना नास्ति।

·वस्तुपालप्रबन्धः। १०७ - ६१२६) इतश्च महीतटाख्यदेशे गोधा'नाम नगरम्। 'यत्र तत्तत्कार्येषु सङ्ग्रामे मृतानांराजपुत्राणां एकोत्तरशतसंख्यानि वयंभूलिङ्गानि' उदभूवन् । तत्र घूघुलो नाम मण्डलीकः । स गूर्जरधरा- समागन्तुकसार्थान् गृह्णाति । राणश्रीवीरधवलस्याज्ञां न मन्यते । तस्मै मश्रिभ्यां वस्तुपाल-तेज:- पालाभ्यां भट्टः प्रेषितः-अस्मत्पभोराज्ञां मन्यस्ख, अन्यथा साङ्गण-चामुण्डराजादीनां मध्ये मिल इति कथापितम् । तच्छ्रवणात् क्रुद्धेन तेन तेनैव भट्टेन सह स्वभः प्रस्थापितः। तेनागत्य राणश्री- 5 वीरधवलाय कजलगृहं शाटिका चेति व्यं दत्तम् । उक्तं च-ममान्तःपुरं सर्वोऽपि राजलोक इति नःप्रभुणा ख्यापितमस्ति । राणेन स भट्टः सत्कृत्य प्रहितः । गतः खस्थानम् । राणेन भाषिताः 'सर्वे निजभटा-घूघुलविग्रहाय बीटकं को ग्रहीष्यति ? । कोऽपि नाद्रियते । तदा तेजःपालेन गृहीतम्। चलितः प्रौढसैन्यपरिच्छदः । गतस्तद्देशादर्वाग्भागे कियत्यामपि भुवि', स्थित्वा सैन्यं कियदपि, स्वल्पमग्रे प्रास्थापयत् । स्वयं महति मेलापके गुप्तस्तस्थौ । अल्पेन सैन्येनाग्रे गत्वा 10 गोधागोकुलानि वालितानि । गोपालाः शरैस्ताडिताः । तैरन्तर्गोध्रक पूत्कृतम्-गावो हियन्ते कैश्चित् । क्षात्रं धर्म पुरस्कृत्य ततो धावत धावत इति शब्दे श्रुते घूघुलो व्यचिन्तयत्'- नवीनमिदम् , केनास्मत्पद्रमागत्य गावो हियन्ते । २६६. वृत्तिच्छेदविधौ द्विजातिमरणे स्वामिग्रहे गोग्रहे, सम्प्राप्ते शरणे कलत्रहरणे मित्रापदां वारणे । आर्तत्राणपरायणैकमनसां येषां न शस्त्रग्रह,-स्तानालोक्य विलोकितुं मृगयते सूर्योऽपि सूर्यान्तरम् ॥ २९॥ 15 इति वदन्नेव ससेनस्तुरङ्गममारूढः। जातोऽनुपदी गोहर्तृणाम् । गोहारोऽपि घूघुलाय दर्शनं ददते, शरान् सन्दधते, न च स्थित्वा युद्ध्यन्ते । इत्येवं खेदयद्भिस्तैस्तावनीतो घूघुलो यावन्म- त्रिणो महति घृन्दे प्रविष्टः । ततो ज्ञातमीदृशं छोवं मत्रिणः । भवतु तावत् घूघुलोऽस्मि । निजाः सुभटाः समराय प्रेरिताः। वयं सविशेषमभियोगं दधौ । ततो लग्नः संहर्तुम् । मत्रि- कटकेनापि डुढौके । चिरं रणरसरभसोऽभूत् । भग्नं घूघुलेन मनिकटकं कांदिशीकं दिशोदिशि 20 गच्छति । तदा मत्रितेजःपालेन स्थिरमश्वस्थितेन तटस्थाः सप्तकुलीनाः शुद्धराजपुत्रा भाषिताः-अरिस्तावली, आत्मीयं तु भग्नं सकलं बलम् । नष्टानामस्माकं का गतिः, किं यशः। [यशो" विना] जीवितव्यमपि नास्त्येव । तस्मात् कुर्मः समुचितम् । तैरपि सप्तभिस्तद्व- चोऽभिमतम् । व्याघुटिताऽष्टौ नन्ति नाराचादिभिः परसेनाम् । तावन्मानं खवृन्दं सङ्घटितं दृष्ट्वा, अपरेऽपि सत्त्वं धृत्वा" वलिताः । तदा तेजःपाल एकत्र निजांसेऽम्बिकादेवीमपरत्र 15 कपर्दियक्ष पश्यति । अतो जयं निश्चित्य प्रहरंस्तावद्ययौ यावद् घूघुलः। गत्वा भाषितः-हे मण्डलीक ! येनास्मन्नाथाय कजलगृहादि प्रहीयते तद् "भुजाबलं दर्शय । घूघुलोऽपि प्रत्याह-इदं तद् भुजाबलं पश्य-इत्युक्त्वा निबिडं युयुधे। द्वन्द्वयुद्धं मत्रि-मण्डलीकयोः सञ्जातम्" । अथ मन्त्री सहसा दैवतबल-भुजावलाभ्यां तमश्वादपीपतत् । जीवन्तं पद्ध्वा काष्ठपञ्जरेऽचिक्षिपत् । खसेनान्तर्निनाय । स्वयं बहुपरिच्छदो गोध्रानगरं प्रविवेश । अश्वसहस्राणि चत्वारि, अष्टादश 30 कोटीम्नां कोशम् , मूटकं शुद्धमुक्ताफलनाम् , दिव्यास्त्राणि, दिव्यवस्त्राणि इत्यादि सर्व जग्राह । 1 P गोधिरा। । + दण्डान्तर्गतः पाठो नास्ति P पुसके। 2 ED स्वयं च लिंगानि; B स्वयं च लिंगितानि । ; । 3 ABD खे सर्वे। 4 P बिहाय नास्त्यन्यत्र; भने 'उक्तंच' इत्यपि रश्यतेऽधिकम् । 5 P परं कोऽपि । 6 A भुवं । 7 A विचिन्त- 8 P गतोऽनुपदं । 9 A पृतनाऽपि । 10P विहाय नास्त्यन्यत्र 'यशो विना' । 11 A भवलम्य। 12 A सर्वत्र 'भुजबलं'। 13 A B नास्ति । 14 P पुस्तक एव लभ्यते पदमिदम् । यति ।

·प्रबन्धकोशे घूघुलस्थाने आत्मीयं सेवकं न्यास्थत् । वलितो मत्री गतो 'धवलककम् । दर्शितो घूघुलः श्रीवीरधवलाय । तत्कालगृहं तद्गले षद्धं शाटिका च षण्ठैः परिधापिता । तदा घूघुलः खजिहां दन्तैः खण्डयित्वा मृतः । जातं वर्धापनं धवलसके। श्रीवीरधवलेन महत्यां सभायामाकार्य श्रीतेजःपालः परिधापितः। प्रसादपदे वर्ण भूरि ददे । तदवसरे कवीश्वरसोमेश्वरे च हक 5 सञ्चारिता श्रीवीरधवलेन । ततः सोमेश्वरदेवः प्राह- २६७. मार्गे कदमदुस्तरे जलभृते गतशतैराकुले, खिन्ने शाकटिके भरेऽतिविषमे दूरं गते रोधसि । शब्देनैतदहं ब्रवीमि महता कृत्वोच्छ्रितां तर्जनी,-मीक्षे गहने विहाय धवले वोढुं भरं कः क्षमः१ ॥३०॥ विसृष्टा सभा । मिलितो वस्तुपाल-तेजःपालावेकत्र । कृताः कथाश्चिरम् । तुष्टौ हौ मनयेते म।'धम्म एव धनमिदं पुण्यलब्धं व्ययनीयम् । ततः सविशेषं तथैव कुरुतः । ततः कविना 10 केनाप्युक्तम्- २६८. पन्थानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिप्रोक्तमिव स्मरन्तौ । तौ भ्रातरौ संसृतिमोहचौरे संभूय धर्मेऽध्वनि सम्प्रवृत्तौ ॥ ३१ ॥ ६१२७) अथ श्रीवस्तुपालः शुभे मुहर्ते स्तम्भतीर्थ गतः । तत्र मिलितं चातुर्वर्ण्यम् । दानेन तोषितं सर्वम् । तत्र च सदीकनामा नौवित्तको वसति । स च सर्ववेलाकूलेषु प्रसरमाणवि- 15 भवो महाधनाढ्यो षद्धमूलोऽधिकारिणं नन्तुं नायाति । प्रत्युत तत्पार्थेऽधिकारिणा गन्तव्यम् । एवं बहुकालो गतः । पूर्व मन्त्रीन्द्रस्तं भट्टेनोवाच-अस्मान्नन्तुं किमिति नागच्छसि ? । स प्रति- वक्ति-न नवेयं रीतिः, प्रागपि नागच्छामि। यत्तु स्यान्यूनं तव, तदा तत्पूरयामि स्थानस्थः। तत् श्रुत्वा मन्त्री रुष्टः कथापयामास-पुरुषो भूत्वा तिष्ठेः । शास्मि त्वां दुर्विनीतम् । ततस्तेन वडूआख्यवेलाकूलखामी राजपुत्रः, पश्चाशदंशमध्यस्थखादिरमुशलस्य एकखड्गप्रहारेण' छेदने 20प्रभुः, प्रभूतसैन्यत्वात् 'साहणसमुद्र' इति ख्यातः शंखाख्य उत्थापितः । तेन भाणित मश्रिणे-मत्रिन् ! मदीयमेकं नौवित्तकं न सहसे । मदीयं मित्रमसौ ज्ञेयः । तस्मादचनात् क्रुद्धो मन्त्री तं प्रत्यवोचत्'-श्मशानवासी भूतेभ्यो न बिभेति । त्वमेव प्रगुणो भूत्वा युधि तिष्ठेः । [इति श्रुत्वा*] सन्नद्धबद्धो [भूत्वा सोऽप्यागत:*] मत्री वस्तुपालो ऽपि धवलक- काद् भूरि सैन्यमानाय्याभ्यषेणयत् । रणक्षेत्रेऽडितो" द्वौ । [*प्रारब्धं रणम्* ] शङ्खन 25 निर्दलितं मश्रिसैन्यं पलायिष्ट दिशोदिशि । तदा श्रीवस्तुपालेन स्वस्य राजपुत्रो माहेचकनामा भाषितः-इदमस्मन्मूलघट्ट वर्तते" । त्वं च वर्त्तसे । [ अथ* ] तत् कुरु येन श्रीवीरधवलो न लबते । ततोऽसौ राजपुत्रः स्वैरेव कतिपयैर्मित्रराजपुत्रैः सह तमभिगम्योवाच-हे शङ्ख! नेयं वडूआख्या तव ग्रामहट्टिका", क्षत्रियाणां सङ्ग्रामोऽयम् । शङ्खोऽप्याह-सुष्टु वक्तुं वेत्सि। नायं तव प्रभोः "पट्टकिलपरिपन्थनप्रदेशः, किन्तु सुभटस्य क्रीडाक्षेत्रमिदम् । इत्येवं 30 वादैर्जाते द्वन्द्वरणे माहेचकेन" मनिणि पश्यति मन्त्रिमतापाच्छाः पातितः । समरे जातो १ 4 P सैद०। + दण्डान्तर्गतः पाठः पतितः P पुस्तके। 1 AB मनयेतां। 2 AB तस्माद् धर्म। 3 AB नास्ति । 5P पुस्तक एवेदं पदम् । 6P तव। 7AB खनेन छेदने । 8A प्रत्यवीवचत् । * P पुस्तक एवं एते पाठा: प्राप्यन्ते। 9P मन्त्रिणा। 10P वस्तुपालेन। 11 P मिलती। 12 P नास्ति। 13P स्वमेव । 14 P प्रामसीम- भाखेटक्रीडा किन्तु। 15 P पट्टः किल परिपन्थिनः। 16 AB माहिएकेन ।

·वस्तुपालप्रबन्धः। 10 जयजयकारः। मत्रिणा तद्राज्यं गृहीतम् । बेलाकूलनुपर्धीनां क संख्याः। ततः स्तम्भतीर्थमुत्तो- रणमुत्पताकमविशत् । ततों मश्री प्रविष्टः 'सदीकसदनम् । तस्य भहान् सप्तद्विगुण शतानि सन्नद्धानि हत्वा तं जीवग्राहं जग्राह । विलवाणं तं कृपाणेन जघान । ततो गृहं तदीयमामूलचूल- खातपातितम् । हेमटंकानां संख्या न । तथा मणिमुक्ताफलपदकानाम् । [प्रमाणं केनापि न ज्ञातम् । केचिद् वृद्धा वदन्ति-तत्र तेजनतूरिकायाः करण्डश्चटितः श्रीमन्त्रीश्वरस्य ।। 5 आयातो मत्री खधवलगृहम् । तोषितः स्वखामी वीरः, परिग्रहलोकश्च । ततः [ कवी- श्वराणां* ] स्तुतिः- २६९. श्रीवस्तुपाल प्रतिपक्षकाल! त्वया प्रपेदे पुरुषोत्तमत्वम् । तीरेऽपि वार्द्धरकृतेऽपि मात्स्ये रूपे पराजीयत येन शङ्खः ॥ ३२ ॥ २७०. तावल्लीलाकवलितसरित्तावदभ्रंलिहोर्मि,-स्तावत्तीव्रध्वनितमुखरस्तावदज्ञातसीमा । तावप्रेतत्कमठमकरव्यूहबन्धुः ससिन्धु,र्लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् ॥ ३३ ॥ ततश्चोक्षवाटिं'-नौवित्तकवाव्योः पार्थक्यं कृतम् । $ १२८) [ मत्रिणा*] आ महाराष्ट्रेभ्यः साधिता भूः । वेलाकूलीयनरेन्द्राणां नरेन्द्रान्तरा- क्रम्यमाणानां मत्री प्रतिग्राहेण सान्निध्यं कृत्वा जयश्रियमर्पयति । इति [कारणात्*] ते [तुष्टाः*] बोहित्थानि सारवस्तुपूर्णानि प्राभृते प्रहिण्वन्ति । अम्बिका कपर्दिनौ निधानभुवं 15 रात्रौ [समागत्य*] कथयतः । ते निधयो मन्त्रिणा खातं खातं गृधन्ते । [तद्भाग्यात्*] दुर्भिक्षस्य नामापि नाभूत् । विड्वराणि दूरे नष्टानि । मुद्गलबलानि [ वारं वारं*] आगच्छन्ति जग्निरे एकदा । पुन ययुः। पल्लीवनेषु दुकूलानि नागोदराणि च बद्धानि । ग्रहीता कोऽपि न । ग्रामे ग्रामे [ मण्डितानि*] सत्राणि । सत्रे सत्रे मिष्टान्नानि । [उपरि*] ताम्बूलानि [च । तत्र ग्लानार्थ*] वैद्याः [विविधाः प्रस्थापिताः। मश्रिव्यवस्थया*] दर्शनद्वेषो न; वर्णद्वेषो न । प्रतिवर्ष 20 खदेशे सर्वनगरेषु तिस्रस्तिस्रः श्वेताम्बरेभ्यः प्रतिलाभनाः । शेषदर्शनानामग्रेऽप्यों । ६१२९) मनिवस्तुपालस्य पन्यौ द्वे ललतादेवि-सोषूनायौ कल्पवल्लि-कामधेनू इव । ललिता- देव्याः सुतो मचिजयन्तसिंहः सूहवदेविजानिः प्रत्यक्षचिन्तामणिः । तेजःपालदयिताऽनुपमाऽनु- पमैव । पठितं च कविना- २७१. लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी, शची सापत्न्यदूषिता । गङ्गा न्यग्गामिनी वाणी, वाक् साराऽनुपमा ततः ॥३४॥25 श्रीशत्रुञ्जयादिषु नन्दीश्वरेन्द्रमण्डपप्रभृतिकर्मस्थायाः प्रारम्भिषत । आरासणादिवलिकानि स्थलपथेन [जलपथेन"] च तत्र तत्र प्राप्यन्ते । 'तपसामुद्यापनानां च प्रकाशः। ६ १३०) एकदा तौ भ्रातरौ बावपि मन्त्रिपुरन्दरौ महर्द्धिसङ्घोपेतौ श्रीपार्श्व नन्तुं स्तम्भनक- पुरमीयतुः। प्रथमदिने ससङ्घौ तौ श्रीपार्श्वस्य पुरः श्रावकश्रेणिपुरःसरौ स्थितौ। [तदा*] गीत- [गान*] रासादि [महारसः प्र*] वर्तते । [तदवसरे तत्रत्य*] सङ्घोपरोधात् तत्रत्याध्यक्षा: 30 सूरयो मल्लवादिनः समाकारिताः। ते यावदेवगृहं प्रविशन्ति तावत् पठन्ति' 1 AB वेलाकूलीनां। 2 AB नास्ति 'ततो मंत्री'। 3 P सैद। 4 P .गुणित। 5 P . चूलं खानितं पातितं च । 6 P हेमेटिकानां । P पुस्तक एवैषा पंक्तिः प्राप्यते । * कोष्ठकगताः पाठः P पुस्तक एवं लभ्यन्ते। 7 A चोक्षषवादि। 8 P प्रतिमहप्रेषणेन । 9 A वर्शनानामप्यर्चा । 10 A मास्ति पदमिदम् । + P पुस्तके नास्ति वाक्यमिदम् । 11 P तावतैरेव पाठितम् । 11 ..

·११० प्रबन्धकोशे 10 15 २७२. अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचनाः । मत्रिभ्यां श्रुतं चिन्तितं च-अहो! मठपतिहवद्देवगृहेऽपि शृङ्गाराङ्गारगर्भ पयं प्रस्तौति । देव. नमस्कारादिकमुचितमिह, तन्नाधीते । तस्माददृष्टव्योऽसौ । उपविष्टः सूरिः सः। अन्येऽपि सूरयः शतशः पङ्को निषण्णाः । मङ्गलदीपान्तेऽपरसूरिभिर्मल्लवादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः । मन्त्री 5पुरस्तिष्ठति । 'अस्मिन्नसारे संसारे' इत्यादि पादद्वयं भणितं तैः। [व्याख्यातं च तदेव* ] मत्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तो गतः खोत्तारकम् । एवं दिनाः ८ [स एव*] पद्यार्द्धपाठश्च [चक्रे । नव- नवभङ्गया व्याख्यातः*] मत्र्यवज्ञा' चारोहत्प्रकर्षे । अष्टम्यां रात्री मन्त्री मुत्कलापनिकां का देवरङ्गमण्डपे निविष्टः । पुरो धनबदरकाः । कोऽपि कविराह- २७३. श्रीवस्तुपाल ! तव भालतले जिनाज्ञा, वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे द्युतिविलसतीति रुषेव कीर्तिः, पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥ ३५ ॥ अपरस्तु- २७४. अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात् , कीर्ति परेषामसती वदन्ति । खैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल !, त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सतीं तु ॥ ३६ ॥ इतरस्तु- २७५. सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्ति,-पूरोत्तरीयपिहिताऽवयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत् , तन्नाद्भुतं सचिवपुङ्गव ! वस्तुपाल ! ॥ ३७॥ कश्चित्तु- २७६. क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः, प्रकाशयन्ती च बलिखभावम् । कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं, जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल ! ॥ ३८ ॥ तेभ्यः कविभ्यः सहस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभद्दादिभ्योऽपि । यावज्जातं प्रातरिव, तदा मल्लवादिभिः स्वसेवकाश्चैत्यद्वारद्वयेऽपि नियुक्ताः । एकं द्वारमन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः-मश्री चैत्यानिःसरन् ज्ञापनीयः । क्षणेन वस्तुपालो मठद्वारान्निर्गच्छति [यावत्*] तावता सेवकज्ञापिताः सूरयः समागत्य सम्मुखाः स्थिताः । मश्रिणा रीढया 'धूप्रणाम इव कृतः। आचारभिहितम्- दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति । विजीयताम् ; तीर्थानि पूज्यन्ताम् । मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किंपर्यवसानेयं प्रस्तावनेति ध्यानात् ऊचे च-न विनः परमार्थ किमेतदभिदध्वे । आचार्यैरुक्तम्-पुरो गम्यताम् , पुरोगम्य- ताम् । भवतां कार्याणि भूयांसि । मन्त्री सविशेषं पृच्छति । सूरयो वदन्ति-सचिवेन्द्र ! श्रूयताम्- ६१३१) मरुग्रामे क्वचित् ग्रामाराः स्थूलबहुला लोमशाः पशवो वसन्ति । पर्षदि निषीदन्ति । 30 कपोलझल्लरी वादयन्ति । तत्रैकदा वेलाकूलीयचरः पान्थ आगमत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्य- 20 25 1 P पदद्वयं कथयस्तीति । 2P सकि नापीते। 3A मध्यवज्ञातविचारोहरप्रकर्षे B मध्यज्ञात चारो०; DE मध्यज्ञानं चा०। 4 P बदरकाणां राशयः। + P पुस्तके नोपलभ्यते पचमिदम् । 5 P पुनः कश्चिदूषुः। 6 P चास्ति । 7 P प्रभुप्रणाम ।

·१११ । 5 10 वस्तुपालप्रबन्धः । राहूतः । पृष्टः-त्वं कः? कुत्रत्यः । तेनोक्तम्-अहं समुद्रतटेऽवात्सम् । पान्थः, पुरो यामि । तैः पृष्टम्-समुद्रः केन खानितः। तेनोचे-स्वयंभूः सः। पुनस्तैः पृष्टम्-कियान् सः। पान्थेनोक्तम्- अलब्धपारः। किं तत्रास्ते ?-इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये- २७७. ग्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी, मुक्तौघाः सिकताः प्रवाललतिकाः सेवालमम्भः सुधा । तीरे कल्पमहीरुहाः किमपरं नाम्नाऽपि रत्नाकरः, इति पादत्रयं पठित्वा व्याख्याय पुरो गतः पान्थः । तेषु ग्राम्येष्वेकः सकौतुकः पृच्छन् पृच्छन् समुद्रतटमगात् । दृष्टः कल्लोलमालाचुम्बितगगनानः समुद्रः। तुष्टः सः। अचिन्तयच्च- [इतो*] ऋद्धयः सर्वा लप्स्यन्ते । प्रथमं तृषितः सलिलं पिबामि । [इति मत्वा* ] पीतं तत् । दग्धः कोष्ठः । ततः पठति- दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति ॥ ३९ ॥ २७८. 'वरि वियरा जहिं जणु पियइ 'घुटुग्घुटु 'चुलुएहिं । सायरि अस्थि बहुत्तु' जलु छि' खारा किं तेण ॥४०॥ तैरेव पदैनष्टः स्वास्पदं गतः। तथा वयमपि स्मः। मत्रिणोक्तम्-कथं तथा यूयं यथा स ग्राम्यः ?। सूरयस्तारमूचुः-महामात्य ! वयमत्र श्रीपार्श्वनाथसेवकाः, विद्यविदः, सर्वर्द्धयः [अवस्थाः*] शृणुमः। यथा-धवलक्कके श्रीवस्तुपालो मत्री सरखतीकण्ठाभरणो भारतीप्रति-15 पन्नपुत्रो विद्वजनमधुकरसहकारः सारासारविचारवेद्यास्ते इति । तदुत्कण्ठितास्तत्रागन्तुम् । ईश्व- रत्वाच न गच्छामः कापि । [पुनश्चिन्तितं च*] कदाचिद्, अत्र तीर्थमित्येता" मत्री, तस्य पुरो वक्ष्यामः खैरं सूक्तानि। इति ध्यायतामस्माकं मनिमिश्रा "अवागताः। यावत्पठ्यते किमपि ताव. 'दसत्सम्भावनयाऽवज्ञापरा यूयं स्थिताः। ततः किं पठ्यते । गच्छत गच्छत; उत्सूरं भवति । मन्त्री प्राह-मम मन्तुः" क्षम्यताम् ; किमेतत्पठितुमारेभे भवद्भिः । आचार्या जगदुः-देव! यदा 20 युवां सबान्धवौ श्रावकश्रेण्यग्रे राजराजेश्वरौ दिव्यभूषणौ, श्रावकाश्च धनाढ्या दृष्टाः, गीताद्युच्छ्र- यश्च । तदा एतन्नश्चित्ते बभूव-जगति स्त्रीजातिरेव धन्या । यद्भुवो" जिन-चत्र्य चक्रि-नल- कर्ण-युधिष्ठिर-विक्रम-सातवाहनादयो जाताः । सम्प्रत्यपि ईदृशाः सन्ति । तस्मात् श्रीसाम्ब- श्रीशान्ति"-ब्रह्मणाग-आमदत्त-नागडवंश्यश्रीआभूनन्दिनी "कुमारदेवी श्लाघ्या । यया एतौ कलियुगमहान्धकारमजजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपौ ईदृशौ नन्दनौ जातौ । इत्येवं चिन्तयतामस्माकं 25 पद्यपादद्वयं वदनादुद्गतम् । जिननमस्कारादि विस्मृतम् । पश्चाई तु शृणुत - यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल ! भवादृशाः ॥४१॥ सविस्तरतरं व्याख्यानं कृतम् । लजितः सचिवेन्द्रः। पदोलगित्वा सूरीन् क्षमयित्वा [चलि- तः*] क्रोशान्ते ग्राम एक आगात् । तत्र लातभुक्तविलिसः [तदनु*] खं भृत्यं सचिवमेकमाकार्य आदिक्षत्-इयं वाहिनी हेमसहस्रदशकबदरकयुक सूरिभ्यो मठे देयाः। गतो मब्रिसेवकस्तत्र । 30 भाषिताः सूरयः-मश्रिदत्तमिदमवधार्यताम् । आचादृष्टम् । अश्वमारुह्य भटशतोल्लालितकृपा- 1P कल्यः। 2P तत्रास्ति । * कोष्ठकगताः पाठा: P पुस्तक एव दृश्यन्ते। 3 P तेन पठति इति। 4 P वर। 5 P जिहिं। 7 P जलुएहिं; P चलुएहिं । 8 P बहुत; B बहुय । 9 P छह। 10 P खाएं। 11 P तीर्थनस्यै एताऽत्र । 15 P यद्गमें। 16 A नाखि 'प्रीशान्ति'। 17 P कमरा० । 18 6P B 12 PB भप्यागताः। 13 ABE .दसम्भावन० । 14 P अपराधः । 18 A प्रत। 19 Azाय ।

·.प्रबन्धकोशे 15 गजलप्लावितरवास्तत्र गताः, यत्र श्रीवस्तुपाला । उदितच तैः-मनिन् ! किमहमुचितभाषी, कि' चारणः, किं बन्दी, किं नु' सर्वसिद्धान्तपारगः सम्यग् जैनः सूरिः ? । मया मनःप्रमोदेन यद् व उपश्लोकनमुक्तं तन्मूल्यभूतामिमां वो दत्तिं कथं गृहामि । न मयेदं वित्तायाभिहितम् । किन्त्विदं अन्तर्मनसं ध्यात्वा [भणितं"] यथाऽद्यापि जयति जिनपतिमतम् [तीर्थकद्वारकसदृशं 5 एवंविधैः पुरुषरत्नैः ] । धनं न गृह्णाम्येव । मन्त्री प्राह-भवन्तो निःस्पृहत्वान्न गृह्णन्ति, वयं दत्तत्वान्न प्रतिगृह्णीमः; तर्हि कथमनेन हेना भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ततः सूरिभिर्जगदे जगदेकदानी मश्री-मत्रिन् ! स्वगृहाय सम्पति गंस्यते भवद्भिस्तीर्थाय कस्मैचिदा। मन्त्री आह- प्रभो! श्रीसुव्रततीर्थवन्दनार्थ गच्छन्तः समः। आचार्याः प्राहुः-तर्हि लब्ध एतदूहेमव्ययोपायः। तत्र लेप्यमयी प्रतिमाऽऽस्ते । तत्र लात्रसुखासिका न पूर्यते श्रावकाणाम् । तस्मादनेन राया 10 रीरीहेममयीं लानप्रतिमा निर्मापयत । मत्रिणोर्ध्वनितं मनः । तत्तथैव च कृतम् । ततः समायातः खसदनं गूर्जरेन्द्रमन्त्री। ६१३२) अन्येारादर्श प्रातर्वदनं पश्यता सचिवेन पलितमेकमालोकि, अपाठिच- २७९. अधीता न कला काचित् न च किश्चित्कृतं तपः । दत्तं न किञ्चित्पात्रेभ्यो गतं च मधुरं वयः ॥ ४२ ॥ २८०. आयुयौंवनवित्तेषु स्मृतिशेषेषु या मतिः । सैव चेजायते पूर्व न दूरे परमं पदम् ॥ ४३ ॥ २८१. आरोहन्ती शिरःखान्तादौन्नत्यं तनुते जरा । शिरसः वान्तमायान्ती दिशते नीचतां पुनः ॥ ४४ ॥ २८२. लोकः पृच्छति मे वार्ता शरीरे कुशलं तव । कुतः कुशलमस्माकमायुर्याति दिने दिने ॥४५॥ ततोऽधिकं जिनधर्मे रेमे । ६१३३) अथैकदा द्वावपि भ्रातरौ राणश्रीवीरधवलं व्यजिज्ञपताम्-देव! देवपावैरियं गूर्जरधरा साधिता, राष्ट्रान्तराणि करदानि कृतानि । यद्यादेशः स्यात् तदा राज्याभिषेकोत्सवः क्रियते। 20 राणकेनोक्तम्-मत्रिणौ ! ऋजू भक्तिजडौ युवाम् । २८३. अजित्वा सार्णवामुर्चीमनिष्वा विविधैर्मखैः । अदत्त्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥ ४६॥ ततो राणकमात्रत्वमेवास्तु । इत्युक्त्वा व्यसृजत्तौ । ६१३४) एकदा मश्रिभ्यां श्रीसोमेश्वरादिकविभ्यो विपुला वृत्तिः कृता भूम्यादिवानः। ततः पठितं सोमेश्वरेण- २८४. सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिंहेन धीमता । विसूत्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मत्रिणा ॥ ४७ ॥ ६ १३५) श्रीवीरधवलोऽपि सेवकान् सुष्टु पद्वीमारोपयन् जगत्प्रियोऽभूत् । किमुच्यते तस्य । पश्यत-श्रीवीरधवलो ग्रीष्मे चन्द्रशालायां सुप्तोऽस्ति । वण्ठश्चरणौ चम्पयत्येकः । राणकः पटी- पिहितवदनो जाग्रदपि वण्ठेन सुप्तो" मेने। ततश्चरणाङ्गुलिस्था रनाका मुद्रा जगृहे, मुखे च चिक्षिपे । राणकेन किमपि नोक्तम् । उत्थितो राणः । भाण्डागारिकपार्थाद् गृहीत्वाऽन्या मुद्रा 30 ताहगेव पादाङ्गुलौ स्थापिता। द्वितीयदिने पुना राणकस्तत्रैव "चन्द्रशालायां प्रसुप्तः।वण्ठश्चरणी 1 P कि वा। 2 AB T13 P जैनसूरिः। * P पुस्तक एवेदं श्यते। 4 A मध्यप्याह । 5 P अगदेकदानवीर!। 6P इई। 7 P तमादनेन हेममयीं। 8 'च' नाPि19 A नास्ति पदमिदम् । 10 P भस्माकं । 11 Aसुप्त इति । 12 P शाखायो। 25 ·वस्तुपालप्रवन्धः। चम्पयति। राणस्तथैव पटीस्थगितवदनोऽस्ति । वण्ठः पुनः पुनः मुद्रामालोकते। अहो! प्राक्तनी बेयम् । ततो राणेन्द्रः प्राह-भो वण्ठ ! इमां तु मुद्रा मा ग्रहीः । या कल्ये गृहीता सा गृहीता। एतवचनाकर्णन एव वण्ठो भीत्या वाहत इवास्थात् । यत:- २८५. हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः । स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिप्रन्नपि भुजङ्गमः ॥४८॥ तां तस्य दीनतां दृष्ट्वा राणकेन भणितम्-वत्स! मा भैषीः। अस्माकमेवायं कार्पण्य'दोषो 5 येन तेऽल्पा वृत्तिः । इच्छा न पूर्यते । ततो बहूपाये चौर्ये बुद्धिः । अतः परं हय आरोहाय दीयमानोऽस्ति, लक्षार्द्ध वृत्तौ। इत्याश्वासितः सः। अतो वीरधवला क्षमापरत्वावगबल्लभा सेव- कसदाफलत्वेन पप्रथे । स सहजदया इति मनिभ्यां रहः कथान्तरे शान्तिपर्वणि श्रीद्वैपाय- नोक्तभीष्म-युधिष्ठिरोपदेशद्वाराऽऽयातं द्वैपायनोक्तद्वात्रिंशदधिकारमयेतिहासशास्त्रीयाष्टाविं- शाधिकारस्थं शिवपुराणमध्यगतं च मांसपरिहारं व्याख्याय व्याख्याय प्रायो मांस-मद्य-10 मृगयाविमुखकृतः। पुनर्मलधारिश्रीदेवप्रभसूरिसविधे व्याख्यां श्रावं श्रावं सविशेषं तेन तत्त्व- परिमलितमतिर्विरचितः। ६१३६) अन्येनुर्वस्तुपालो ब्राह्म मुहूर्ते विमृशति-यद्यर्हयात्रा विस्तरेण क्रियते तदा श्री फलवती भवेत् । २८६. *श्रीणां स्त्रीणां च ये वश्यास्तेऽवश्यं पुरुषाधमाः । स्त्रियः श्रियश्च यदृश्यास्तेऽवश्यं पुरुषोत्तमाः॥४९॥ 15 २८७. विञ्चयित्वा जनानेतान् सुकृतं गृह्यते श्रिया । तत्ततो गृह्यते येन स तु धूर्तधुरन्धरः ॥ ५० ॥ २८८. नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः । तान् धूलिधावकेभ्योऽपि मन्ये मूढतरान् नरान् ॥५१॥ इत्यादि विमृश्य तेजापालेन नित्यभक्तेन सांमत्यं कृत्वा मलधारिश्रीनरचन्द्रसूरिपादानपृच्छत्- भगवन् ! या मे चिन्ताऽधुना [वर्त्तते*] सा निष्प्रत्यूहं सेत्स्यति । प्रभुभिा शास्त्रज्ञकिरीटेक- क्तम्-जिनयात्राचिन्ता वर्तते, सा सेत्स्यति । वस्तुपालेन गदितम्-तर्हि देवालपे वासक्षेप। 20 क्रियताम् । तदा श्रीनरचन्द्रसूरयः प्राहुः-मनीश! वयं ते मातृपक्षे गुरवा, न पितृपक्षे। पितृपक्षे तु नागेन्द्रगच्छीयाः श्रीअमरचन्द्रसूरि-श्रीमहेन्द्रसूरिपदे-श्रीविजयसेनसूरय उपप्रभ- सूरिसज्ञकशिष्ययुजो विशालगच्छा। पीलूआईदेशे वर्तन्ते । ते वासनिक्षेपं कुर्वन्तु [परं*] न वयम् । यदुक्तम्- २८९. जा जस्स ठिई जा जस्स संतई पुवपुरिसकयमेरा । कंठहिए वि जीए सा केण' न लंघियच ति ॥५२॥ 25 अथ मध्याह-अस्माभिर्भवदन्तिके त्रैविद्य-षडावश्यक-कर्मप्रकृत्यायधीतम् । यूयमेव गुरवः । प्रभुभिरुक्तम्-नैवं वाच्यम्, लोभपिशाचप्रवेशप्रसङ्गात् । ततो मनिभ्यां मरुदेशाद् गुरवः शीघ्रमानायिताः । मुहूर्तप्रतिष्ठा देवालयप्रस्थापनं वासनिक्षेपणं कुलगुरुभिः कृतम् । साधर्मिक- वात्सल्यं शान्तिकं मारिवारणं खामिपूजनं लोकरञ्जनं चैत्यपरिपाटीपर्यटनं च विहितम् । अथ प्रतिलाभना । तत्र मिलिताः कवीश्वरा, नरेश्वराः, सद्धेश्वराः। दत्तानि कौशेयकटककुण्डल-30 हारादीनि लोकेभ्यः । यतिपतिभ्यस्तु तदुषितानि वस्त्र-कम्बल-भोज्यादीनि । तदा श्रीनरचन्द्र- सूरिभिः सङ्घानुज्ञातैाख्या कृता- 1P चरणौ स एव चम्पयति। 2 AB नाति तथैव'। 8 P कार्पण्यजो। 4 P इति कारणात् । 5 Pइह । *P पुस्तकं विहायान्यन्त्र नोपलभ्यते पथमिदम् । Pपुखके नोपलभ्यत इदं पथम्। 7 AB तेण +पचम् । 8A मामि। १५ प्र. को.

·११४ प्रबन्धकोशे 5 २९०. चौलुक्यः परमाईतो नृपशतस्वामी जिनेन्द्राज्ञया, निम्रन्थाय जनाय दानमनघं न पाप जानन्नपि । स प्राप्तस्त्रिदिवं खचारुचरितैः सत्पात्रदानेच्छया, त्वद्रपोऽवततार गूर्जरभुवि श्रीवस्तुपालो ध्रुवम् ॥ ५३॥ ध्वनितः सह। अथ चलितः सुशकुनैः सङ्घः । मार्गे सप्तक्षेत्राण्युद्धरन् श्रीवर्द्धमानपुरासम- मावासिता ६१३७) तदा [वर्द्धमानपुरमध्ये*] बहुजनमान्यः श्रीमान् रखनामा श्रावको वसति । तद्नेहे दक्षिणावर्तः शङ्कः पूज्यते । स रात्री करण्डानिर्गत्य लिग्धगम्भीरं घुमघुमायते नृत्यति च । तत्प्रभावात्तस्य गृहे चतुरङ्गा लक्ष्मीः। शोन रात्रौ रत्न आलेपे-तव गृहेऽहं चिरमस्थाम् । इदानीं तव पुण्यमल्पम् । मां श्रीवस्तुपालपुरुषोत्तमकरपङ्कजप्रणयिनं कुरु । सत्पात्रे महानात् त्वमपीह परत्र व सुखी भवे। [तस्याभिप्राय*] व्यक्तं तज्ज्ञात्वा रनो विपुलसामयाऽभिमुखो गत्वा 10 मनीशं [ससई निमच्य*] खगृहे बहुपरिकर भोजयित्वा परिधाप्योचे-एवमेवं शङ्कादेशो मे। गृहाणेमम् । मध्याह-न वयं परधनार्थिनः । 'पिशुनाच्छनासत्तां ज्ञात्वा तं ग्रहीष्यति स्वयं मत्री, तस्मात् खयमेव वदामि-इत्यपि मा शकिष्ठाः, निर्लोभत्वादस्माकममत्प्रभूणां च । इत्युक्त्वा विरते मनिणि रमेन गदितम्-देव! मद्गृहावस्थानममै न रोचते । ततः किं क्रियते ?, गृहाणेष । ततो गृहीतो मत्रिणा शङ्कः। तत्प्रभावोऽनन्तः। 15 ६१३८) शनैः शनैः सः श्रीशत्रुञ्जयतलहहिकां प्राप्तः । तत्र ललितासरः प्रासादादिकीर्च- नानि पश्यन् प्रमुदितः ससङ्घ सचिवः। आरूढः शत्रुञ्जयादि विवेकं च भावं च । तत्र मत्री प्रथमं ऋषभ वन्दते । तदा काव्यपाठ:- २९१. आस्सं कस्य न वीक्षितं क न कृता सेवा न के वा स्तुताः, तृष्णापूरपराहतेन विहिता केषां च नाभ्यर्थना । तत् त्रातर ! विमलादिनन्दनवनीकल्पैककल्पद्रुम!, त्वामासाथ कदा कदर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे ॥५४॥ 20 अथाषारितसत्र-मेरुध्वजारोपणेन्द्रपदार्थिरञ्जनादीनि कर्तव्यानि विहितानि । देवेभ्यो हैमानि 'आरात्रिकतिलकादीनि दत्तानि । कुङ्कमकर्परागुरुमृगमदचन्दनकुसुमपरिमलमिलदलिकुलझकार- भारपूरितमिव गगनमभवत्। गीत-रासध्वनिभिर्दिक्कुहराणि अभ्रियन्त । पूर्व मनिश्रीउदयन- दत्ता देवदायाः सर्वेऽपि सविशेषाः कृताः । देवद्रव्यनाशनिषेधार्थ चत्वारि श्रावककुलानि अद्रौ मुक्तानि । अनुपमा दानाधिकारिणी [कृताऽस्ति*]। तस्याः साधुभ्यो दानानि ददत्याः किल महति 25 वृन्दे पतता घृतकडहटकेन क्षौमाण्यभ्यक्तानि । तदा' याष्टिकेन कडहभृते साधवे यष्टिप्रहार- लेशो दत्तः । मनिण्या देशनिर्वासनं समादिष्टम्। भणितं च-*] रे न वेत्सि! यद्यहं तैलिकपत्नी कान्दविकी वाऽभविष्यम् , तदा प्रतिपदं तैलघृताभिष्वङ्गान्मलिनान्येव वासांस्यभविष्यन् । एवं तु वस्त्राभ्यङ्गो [भाग्यलभ्या* ] दर्शनप्रसादादेव स्यात् । य इदं न मन्यते तेन नः कार्यमेव न इत्युक्तं च । अहो! दर्शनभक्तिरिति ध्वनितं सर्वम् । ६१३९) एकदा मन्त्रीश्वरो नाभेयपुर आरात्रिके स्थितोऽस्ति दिव्यधवलवासाश्चान्दनतिलको दिव्यपदकहारभूषितोरस्थलः। सूरीणां कवीनां श्रावक-श्राविकाणां च नतिः। तिलकं तिलकोपरि। पुष्पस्रक पुष्पम्रगुपरि। तदा सूत्रधारेणैकेन दारवी कुमारदेव्या मातुर्मूर्तिमहन्तकायनवीनघटिता 1P ससको मन्त्री। * कोकगताः पाठा: P पुस्तक एवं प्राप्यन्ते । 3 Aपिशुमाः । माप। 5 P भाभरणानि तिरू। 6A विक्षु अन्तराणि। 7A तदयोयटीकेन। 8P कान्दविकपड़ी। 30 । 2 A वस। 4A.हडिकाया- ·वस्तुपालप्रबन्धः। दृष्टौ कृता । उक्तं च तेन-मातुर्तिरियम् । तदा मनीश्वरेणाशिवानखं दृष्टा मूर्तिः। दृष्ट्वा रुदितं च प्रथममश्रुमात्रम्, ततो व्यक्तेतरो ध्वनिः, ततो व्यक्ततरः। सर्वे तटस्थाः पृच्छन्ति-देव ! किं कारणं रुचते।हर्षस्थाने को विषादः । [यथा*] श्रुतशील उद्धव इव विष्णोः, अभय इव श्रेणिकस्य, कल्पक इव नन्दस्य, जाम्बक इव वनराजस्य, आलिग इव सिद्धराजस्य, उदयन इव कुमारपालस्य [तथा*] त्वं मन्त्री वीरधवलस्य । विपीताः पर्वता इव सागरं तथा ] त्वामाश्रयन्ति 5 भूपाः। ताक्ष्येणेव पन्नगाः [तथा*] त्वया हताः सपनाः पृथिवीपालाः। चन्द्राय इव चकोराः [तथा*] तुभ्यं स्पृहयन्ति खजनाः। हिमवत इव गङ्गा [तथा*] त्वत्प्रभवा राजनीतिः। भानोरिव पमाः [तथा*] तवोदयमीहन्ते सूरयः। विष्णाविव रमते त्वयि श्री। तन्नास्ति यन्न ते [एवं सति किमर्थं दुःखं धियते?*] ततो मनिणोक्तम्-इदं दुःखं यन्मे 'भाग्य-सङ्घाधिपत्यादिविभूतिर्मा- तृमरणादनन्तरं सम्पन्ना । यदि तु सा मे माता इदानीं स्यात्, तदा स्वहस्तेन मङ्गलानि कुर्वत्या-10 स्तस्या मम च मङ्गलानि कारयतः पश्यतश्च लोकस्य कियत्सुखं भवेत् । परं किं कुर्मों धात्रा हताः स्मः [एकैकन्यूनीकरणेन*]। ततः श्रीनरचन्द्रसूरिभिर्मलधारिभिरभिहितम्-मनीश्वर ! यथा त्वं सचिवेषु तथाऽत्र देशे प्रधान राजसु सिद्धराजो व्यजयत । स मालवेन्द्र जित्वा पत्तन- मागतो मङ्गलेषु क्रियमाणेष्वपाठीद् यथा- २९२. मा स्म सीमन्तिनी कापि जनयेत् सुतमीदृशम् । बृहद्भाग्यफलं यस्य मृतमातुरनन्तरम् ॥ ५५ ॥ तस्मात् [हृदयमधाकृत्वा स्थीयते विवेकिभिः*] न सर्वेऽपि नृणां मनोरथाः प्रपूर्वन्ते । [इत्यायुक्त्वा मत्री बलादारात्रिकमङ्गलदीपादिकारितः। ततो चैत्यवन्दना गुरुवन्दनं च।तदा*] श्रीनरचन्द्रसूरिभिराशीदत्ता- २९३. तवोपकुर्वतो धर्म तस्य त्वामुपकुर्वतः । वस्तुपाल ! द्वयोरस्तु युक्त एव समागमः ॥ ५६ ॥ इत्यादि । अथ रात्री तन्मयतया नामेयपूजाध्यानवानपूजा । तदा कवयः पठन्ति । एकः कश्चित्- २९४. ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः खामिप्रसादोल्बणा,-स्तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिहे ! भवत्या स्तुताः । तस्मात् त्वं तदघापघातविधये बद्धादरा सम्प्रति, श्रेयःस्थानविधानधिकृतकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥५७॥ अपरस्तु- २९५. सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो, वक्रोऽतिवकचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु, मन्दोऽपि च ग्रहमयो नहि वस्तुपालः ॥ ५८॥ अन्यस्तु- २९६. श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्त्रेन्दौ विनोदयति भारती ॥ ५९ ॥ 15 20 25 30 २९७. श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलिच्छमतो, जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पञ्चापि देवद्रुमाः । वान्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिलैव चिन्तामणि,-र्जाता यस किमस्स शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥६॥ सर्वत्र लक्षदानम् । अष्टाहिकायां गतायां ऋषभदेवं गद्गदोक्त्या मन्त्री आपृच्छत" 1 Pटा च रुदितम् । *P पुस्तके प्रक्षिप्तप्राया एते पाठाः । 2P प्रभवति । BPV याति। 4 P भाग्यं । 5 P तदा। 6P व्यजियत । 7A इति। 8 P ध्यानदानः। विग्रहमयो। 10 P भपुत् । - ·प्रवन्धकोशे .. २९८. त्वत्रासादकृते नीडे वसन् शृण्वन् गुणांस्तव । सङ्गदर्शनतुष्टात्मा भूयासं विहगोऽप्यहम् ॥ ६१ ॥ २९९. यहाये धूतकारस्य यत्प्रियायां वियोगिनः । यद्राधावेधिनो लक्ष्ये तद् ध्यान मेऽस्तु ते मते ॥ ६२ ॥ इत्याचकवत् । एवं सोऽपि चलितः। ससङ्घ सचिवः मरुदेवाशिखरावने यावत् कियवपि याति, तावत् श्रमवशविगलत्खेवक्लिनगात्रवसनान् कत्यपि मालिकान् पुष्पकरण्डकभारितशिर- 5 सोऽपश्यत्। पृष्टास्ते-कथमुत्सुका इव यूयम् । तैर्विज्ञप्तम्-देव ! वयं दूरात् पुष्पाण्याहार्मः। सङ्घः किल शत्रुञ्जयशिखरेऽस्ति; प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे । तत्पुनरन्यथा जातम् । सङ्घश्चालितः। तस्मादभाग्या वयमिति । तेषां दैन्यं दृष्ट्वा मश्रिणाऽभाणि-अत्रैव स्थीयतामूर्वैः क्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमप्यायातम् । श्रीवस्तुपालेन खकुटुम्बं सङ्घश्चाभाण्येताम् । यथा-भो धन्याः! सर्वेषां पूर्णस्तीर्थवन्दनापूजाभिलाषः १ । लोकेनोक्तम्- भवत्प्रसादात्*] पूर्णः। मच्याह-किमपि 10 तीर्थमपूजितं स्थितम् [अस्ति*] १ लोक माह-प्रत्येकं सर्वाणि तीर्थानि पूजितानि ध्यातानि । मनिमहेन्द्रः प्राह-यद्विस्मृतं तन्न जानीथ यूयम् , वयं स्मारयामः । सङ्घो वदति-किं विस्मृतम्।। [तत्कथयन्तु] मत्री गवति-भो लोकाः! पूर्व तीर्थमयं पर्वतः । यत्र खयमृषभदेवः समवासा- पीत् । ततो नेमिवर्जिता 'बाविंशतिर्जिनाः समवासार्षुः। असङ्ख्याः सिद्धाश्च यत्र।सोऽद्रिः कथं न तीर्थम् ।लोकोऽप्याह-सत्यं तीर्थमयं पर्वतः। तर्हि पूज्यताम् । पुष्पादीनि केति चेत् [अकथयिष्यन् 15 तदा*] इमे मालिका इमानि पुष्पाणि वः पुण्यैरुपास्थिषतेति । ततः सङ्घन तानि पुष्पाणि गृही- स्वाऽद्रिपूजा कृता । [ द्रम्मेण पुष्पं जातम्*] नालिकेरास्फालन-वस्त्रदानादिकेलयश्च । तुष्टा मालिकाः। एवं पराशाभङ्गपराङ्मुखः आसराजभूः। ६१४०) [ततः*] शनैः शनैः पशु-तुरङ्ग-शिश्वायपीडया सङ्घो रैवतकमारुरोह च । नेमिनि दृष्टे मन्त्री ननर्त, पपाठ च आनन्दाश्रुनिझरिताक्ष:- ३००. कल्पद्रुमस्तस्रसौ तरवस्तथाऽन्ये, चिन्तामणिर्मणिरसौ मणयस्तथाऽन्ये । धिग् जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः, श्रीरैवते स दिवसो दिवसास्तथान्ये ॥ ६३ ॥ ३०१. अभङ्गवैराग्यतरङ्गरौं, चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न ! । कथं कृशान्योऽपि हि मान्तु हन्त, यस्मादनङ्गोऽपि पदं न लेभे ॥ ६४ ॥ तत्राऽप्यष्टाहिकादिविधिः प्रागिव । नाभेयभवनकल्याणत्रय-गजेन्द्रपदकुण्डान्तिकप्रासाद-अ- 25 म्बिका-शाम्ब-प्रद्युम्नशिखरतोरणादिकीर्तनदर्शनैर्मश्री सङ्घश्व नयनयोः स्वादुफलमार्पिपताम् । आरात्रिकेर्थिनां ससम्भ्रमं मत्रिमध्ये झम्पापनं दृष्ट्वा श्रीसोमेश्वरश्चकवें- ३०२. इच्छासिद्धिसमन्विते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते, पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन् मुनीन् सुरमयश्चिन्तामणिः क्वाप्यगात्, तस्मादर्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥६५॥ लक्षः सपादोऽस्य दत्तौ मत्रिणः । वानमण्डपिकायां निषण्णो निरर्गलं [दानं*] दददू एवं 80 स्तुतः केनापि [कविना*]- ३०३. पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्खाकलापादपि, स्वस्था नूतनचूतमसरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः । वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्भारादपि प्राबलाः, केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥६६॥ 1 P इस्थाधकथयत्। A इस्यायेकवत् ; V इत्याचपठत् । 2 V वृत्तम्। 3 P भामाण्यताम् । BP संघस्य। 6 A सम्पापतनं । 7 A सोमेश्वरस्य कवे; P सोमेश्वरकविः प्राह । 8 P समुबते । 20 4P प्रयोविंशति।

·वस्तुपालप्रबन्धः। ३०४. वस्तुपाल! तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः । क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥ ६७॥ एवं भावं सम्पूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिनाथमापृच्छय सर्वास्तीर्थचिन्ताः'कृताः। निर्माल्यपदं दत्त्वा पर्वतादुदतारीत्, न सतां हृदयात् नापि महत्त्वात् । ६१४१) अथ खङ्गारदुर्गादि-देवपत्तनादिषु देवान् ववन्दे । तेजापालं खङ्गारदुर्गे स्थापयित्वा वयं 5 ससको वस्तुपाला श्रीधवलकके श्रीवीरधवलमगमत् । खागतमश्नः स्वामिना कृतः। आरम्भ- सिद्धिप्रभश्च । ततो मख्याह- ३०५. कामं स्वामिप्रसादेन प्रेष्याः कर्मसु कर्मठाः । तद् वैभवं बृहद्भानोः क्वचिदूष्मा जलेऽपि यत् ॥ ६८॥ राणकेन ससस सचिवः स्वसदने भोजिता, परिधापिता, स्तुतश्च । तेजापालस्तु खङ्गारदुर्गस्थो भूमि विलोक्य तेजलपुरममण्डयत् सत्रारामपुरप्रपाजिनगृहादि-10 रम्यम् । प्राकारश्च तेजलपुरं परितः कारितः पाषाणषद्धस्तुङ्गः। ६१४२) अथ वस्तुपाला श्रीवीरधवलपार्श्वे सेवां विधत्ते । देशः सुस्था। धर्मो वर्तते । एवं सत्ये- कदा दिल्लीनगरादेत्य परपुरुषैः श्रीवस्तुपालो विज्ञप्तः-देव! दिल्लीतः श्रीमोजदीनमुरत्राणस्य सैन्यं पश्चिमां दिशमुद्दिश्य चलितम् । चत्वारि प्रयाणानि व्यूढम् । तस्मात्सावधानः स्थेयम् । मन्ये अर्बुददिशा गूर्जरधरां प्रवेष्टा । मत्रिणा सत्कृत्य ते चरा राणपार्श्व नीताः। कथापितः स प्रबन्धः।15 ततो राणकेनाभाणि-वस्तुपाल ! म्लेच्छैगई भिल्लो गईभीविद्यासिद्धोऽप्यभिभूतः । नित्यं सूर्यवि- म्बनिर्यतुरङ्गमकृतराजपाटीका शिलादित्योऽपि पीडितः। सप्तशतयोजनभूनाथो जयन्तचन्द्रोऽपि क्षयं नीतः। विंशतिवारबद्धरुद्ध सहावदीनसुरत्राणमोक्ता पृथिवीराजोऽपि बद्धः। तस्माद् दुर्जया अमी। किं कर्ताऽसि । वस्तुपाल उवाच-खामिन् ! प्रेषय माम्, यदुचितं तत्करिष्यामि । ततः साराश्वलक्षेण सह चलितो मन्त्री । तृतीये प्रयाणे 'महणदेवीं करादिमहापूजापूर्व सस्मार। सा 20 तद्भाग्यात्प्रत्यक्षीभूयोवाच-वत्सक ! मा भैषीः । अर्बुदगिरिदिशा यवनाः प्रवेक्ष्यन्ति । तव देशं यदाऽमी प्रविशन्ति तदैव तल्लंधिता घटिकाःवराजन्यै रोधयेथाः। तेऽथ*] यत्रावासान् गृह्णन्ति, तत्र स्थिरचित्तः ससैन्यो युद्धाय सरभसं दौकेथाः । जयश्रीस्तव करपङ्कजे एव । इदं श्रुत्वा धारावर्षायार्बुदगिरिनायकाय खसेवकाय नरान् प्रेषयत् । अकथापयञ्च-म्लेच्छसैन्यमबुंदमध्ये भूत्वा आजिगमिषदास्ते । त्वमेतानागच्छतो मुक्त्वा पश्चाद् घटिका सन्ध्याः। तेन तथैव कृतम् । 25 प्रविष्टा यवनाः। यावदावासान् ग्रहीष्यन्ति तावत्पतितो वस्तुपालः कालः । हन्यन्ते यवनाः । उच्छलितो बुम्बारवः । केचिद्दन्तान्तरं अङ्गुली गृह्णन्ति; अपरे तु तोबां कुर्वन्ति । तथापि न' च्छुटन्ति । एवं तान् हत्वा तच्छीर्षलः शकटानि भृत्वा धवलकमेत्य मन्त्री खखामिनं 'प्रत्यद- र्शयत् । श्लाघितश्च तेनायम् । ३०६. न ध्वानं तनुषे न" यासि विकटं नोचैर्वहस्याननं, दोनोल्लिखसि क्षितिं खरपुटै वज्ञया वीक्ष्यसे । किन्तु त्वं वसुधातलैकधवल ! स्कन्धाधिरूढे भरे, तीर्थान्युच्चतटीविटक्कविषमाण्युल्लङयन् लक्ष्यसे ॥ ६९ ॥ 1P सर्वासा तीर्थचिन्ताकृताम् । 2 P तेजःपालोऽपि। 3 P भईदमध्ये भूत्वा । 4P बसहावदीन. 5 B महणक०, P महणल। 6 A तदैतलंधिताः। 7 PB 'तु' नास्ति। 8 V न तु। 9 AB 'प्रति' नाति। 10 A वानंतमुखेन । 80 ·११८ प्रबन्धकोशे तता परिधापितः । विसृष्टः खगृहाय । तत्र मङ्गलकरणाय लोकागमः। द्रम्मेण पुष्पं लभ्यते । [तदवसरेऽपि*]। एवं पुष्पलंगठययो लोकै कृतः। ६१४३) इतश्च नागपुरे साधुदेवासुतः सा. पूनडः श्रीमोजदीनसुरत्राणपत्नीवीपी प्रतिपन्न- बान्धवो अश्वपति-गजपति-नरपतिमान्यो विजयते। तेन प्रथमं श्रीशत्रुञ्जये यात्रा त्रिसप्तत्य- 5धिकद्वादशशतवर्षे (१२७३) बम्बेरपुरात् विहिता। द्वितीया सुरत्राणादेशात् षडशीत्यधिके द्वादशशतसङ्ख्ये (१२८६) वर्षे नागपुरात्क मारब्धा । [तत्स*] अष्टादशशतानि शकटानि, बहवो महाधराः। [तदनुसारेण शेषः परिवारः* ।] कुमारनेना सहितो माण्डलिपुरं' याव- दायातः [ससहः*] । ततः सम्मुखमागत्य महन्तकतेजापालेन' धवलककमानीतः। श्रीवस्तु- पालः सम्मुखमागात् । सङ्घस्य धूली पवनानुकूल्यादू यां यां दिशमनुधावति, तत्र तत्र स' 10गच्छति। तटस्थैर्भणितम्-मन्त्रीश! इतो रजा, इतो रजः। इतः पादोऽवधार्यताम् । ततः सधि- पेन षभणे-इदं रजा स्पष्टुं पुण्यैर्लभ्यते । अनेन रजसा स्पृष्टेन "पापरजांसि दूरे नश्यन्ति । यत:- ३०७. श्रीतीर्थपान्थरजसा विरजीभवन्ति, तीर्थेषु बम्भ्रमवतो न भवे अमन्ति । द्रव्यव्ययादिह नराः स्थिरसम्पदः स्युः, पूज्या भवन्ति जगदीशमथार्चयन्तः ॥ ७० ॥ ततः सङ्घपतिपूनड-मत्रिणोर्गाढमालिङ्गान-प्रियालापौ संवृत्तौ । सरस्तीरे स्थितः सङ्घः" । 15 पूनडः कुलगुरुमलधारिश्रीनरचन्द्रसूरिपादान् ववन्दे । रात्रौ श्रीवस्तुपालेन कथापितं पूनडाय पुण्यात्मने-प्रातः सर्वसङ्घनास्मद्रसवत्यतिथिना युष्मता च भवितव्यम् । धूमो न कार्यः खावा- सेषु"। पूनडेन तथेति "प्रतिपन्नम् । रात्री मण्डपो द्विद्वारो रसवतीप्रकाराश्च सर्व निष्पन्नम् । [भोजनमण्डपे*] प्रातरायान्ति नागपुरीयाः। सर्वेषां चरणक्षालनं तिलकरचनां च श्रीवस्तुपाल: खहस्तेन करोति। एवं लग्ना द्विप्रहरी । मन्त्री तु तथैवानिर्विण्णः । तदा तेजापालेन विज्ञप्तम्- 20 अन्यैरपि देव! वयं सङ्घपदप्रक्षालनादि करिष्यामः, मुंग्ध्वम् , तापो भावी इति। “मश्रिनरेन्द्रे- णोक्तम्-मैवं वदत" । पुण्यैरयमवसरो लभ्यते । गुरुभिरपि कथापितम्- ३०८. यस्मिन् कुले यः पुरुषः प्रधानः, स एव यत्नेन हि रक्षणीयः । तस्मिन् विनष्टे हि कुलं विनष्टं, न नामिभङ्गे त्वरका वहन्ति ॥ ७१॥ तस्माद् भोक्तव्यं भवद्भिः, तापो मा भूदु"। मत्रिणा पत्री गुरुभ्यः प्रेषि, तत्र काव्यम्- ३०९. अद्य मे फलवती पितुराशा, मातुराशिषि शिखाऽहरिताऽध । यद् युगादिजिनयात्रिकलोकं, पूजयाम्यहमशेषमखिन्नः ॥ ७२ ॥ भोजयता मत्रिणा नागपुरीयाणामेकपतित्वं दृष्ट्वा शिरो धूनितम् । अहो! शुद्धा लोका एते । 1P बीबी प्रेमकमला; V बीबी हरा०। 2P विक्रमात् १२७२ वर्षे । 8 A वत्सरे; BED बच्छरे Vबंध्वेर०, P विम्बेरपुरात् कृता। *P पुस्तक एव कोष्ठकगताः पाठाः कम्यन्ते। 4 BED कुमारतेना. I tt P पुस्तके नास्तीदं वाक्पम् । 5 P मांडलिग्रामासो। 6 P तावत्। 7 P तेजःपालमत्रिणा । 8 AB नाखि 'स'। 9P वटस्यमरः । 10 A वृजिन। 1 P विहायान्यन्त्र नोपलभ्यते पचमिदम् । 11 AB नास्ति 'संघः' । + P नास्ति वाक्यमिदम्। 12 V आदर्श एवं लभ्यते पदमिदम् । TP पुस्तके 'सर्वसनासदावाले भोक्तव्यम् ।' V सर्वसंधेन भवता युष्मता चासबसवः । 18 AB तयेत्यारतम् । $P देव अन्यैरपि संघभकिः कारयिष्यते । 14 P 'मश्री भणति' इत्येव । 15 P वादीः। 16 P नास्ति । SP मत्रिणा गुरुम् प्रति पुनरिदं काम्यं प्रहितम् । 25 ·वस्तुपालप्रबन्धः। एवं भोजयित्वा परिधाप्य च रञ्जितो नागपुरसहगती वस्तुपाल-पूनडी श्रीशत्रुञ्जयं ससडौ । पन्दितः श्रीऋषभः। एकवालाने सति देवार्चको देवस्य नासां पिघत्ते पुष्पैः, किल कलशेन नासा मा पीडीदित्याशयतः। तदा मत्रिणा चिन्तितम्-कदाचिद् "देवाद् देवाधिदेवस्य कलशादिना परचक्रेण वाऽवक्तव्यममङ्गलं भवेत् तदा का गतिः सहस्य । इति चिन्तयित्वा पूनर आलेपे- भ्रातः! सङ्कल्पोऽयमेवं मे संवृत्तः। यदि विम्बान्तरमस्य' मम्माणीमयं क्रियते तदा सुन्दरम् । 5 तत्तु सुरत्राणमोजदीनमित्रे त्वयि यतमाने स्थानान्यथा । पूनडेनोक्तम्-ततः गतैश्चिन्तयिष्य- तेऽवः । इत्यादि वदन्ती रैवतादितीर्थान् वन्दित्वा व्यावृत्तौ तौ । गतः पूनडो नागपुरम् । मन्त्री घवलकके राज्यं शास्ति । ६१४४) एवं स्थितेऽन्येचुः सुरत्राणमोजदीनमाता वृद्धा हजयात्रार्थिनी स्तम्भपुरमागता । नौ- वित्तगृहेऽतिथित्वेनास्थात् । सा समागता सचिवेन चरेभ्यो ज्ञाता। चराः प्रोक्ताः श्रीमत्रिणा-रे!10 यदा इयं जलपथेन याति तदा मे ज्ञाप्या। गच्छन्ती ज्ञापितातेः । मत्रिणा निजकोलिकान् प्रेष्य तस्याः सर्वं कोटीम्बकस्थं वस्तु प्राहितम् । मुटु रक्षापितं च कचित् । तदा नौवित्तः पूत्कृतं उप- मन्त्रि-देव ! जरत्येकाऽस्मयूथ्या हजयात्रायै गच्छन्ती त्वत्पद्रे तस्करैलुण्ठिता । मत्रिणा पृष्टम्- का साजरती। तैरुक्तम्-देव! किं पृच्छसि?, सा मोजदीनसुरत्राणमाता पूज्या। मत्रिणा भणितं मायया-अरे! वस्तु विलोकयत विलोकयत। [दिनद्वयं विलम्ब्य*] आनीयार्पितं सर्वम् । जरती तु15 खगृहे आनिन्ये । विविधा भक्तिः क्रियते । पृष्टा च-किं हजयात्रेच्छा वः। तयोक्तम्-ओमिति । तर्हि दिनकतिपयान् प्रतीक्षध्वम् । प्रतीक्षां चक्रे सा । तावताऽऽरासणाश्मीयं तोरणं घटापितम्। [आनायितं च*] मेलयित्वा विलोकितम्। पुनर्विघटितम्। रूतेन बद्धम्। सूत्रधाराः सह प्रगुणिता, मन्त्रिता मत्रिणश्च । मार्गश्चान्तरे त्रिविधोऽस्ति । एको जलमार्गः, अपरः करभगम्या, इतरच अश्वलल्यः। यत्र ये राजानः, योऽध्वा यथोल्लास्यते तथा सूत्रं कृतम् । राज्ञां उपदायै द्रव्याणि 20 प्रगुणीकृतानि । एवं सामच्या स्वयं सह भूत्वा*] सा महिता । तत्र रचितं तोरणं 'मसीतिद्वारे। तत्र दीपतैलादिपूजाचिन्ता तद्राजपार्धात् शाश्वती कारिता । दत्तं भूरि भूरि तत्र । उदभू भूरि यशः। [श्रीनाभेयपादुकास्थाने महामण्डपश्च तत्र । परमार्थतस्तीर्थमिदं श्रीऋषभपादुकामयं बाहुबलिना कृतम् । ततो] व्यावृत्ता जरती। आनीता स्तम्भपुरम् । पुरप्रवेशमहः कारितः। खयं तदहिक्षालनं" चक्रे एवं भक्त्या दिनदशकं स्थापिता [खगृहे*]| तावता धवलकिशोरशतपशकं 25 अन्यदपि दुकूलगन्धराजकरादि गृहीतम् । वृद्धा मोक्ता-मातथलसि"। "यद्यादिशसि तत्र मानं च दापयसि तदाऽहमप्यागच्छामि [तव सम्प्रेषणार्थम् ] । तया भणितम्-तत्राहमेव प्रभुः। खैरमेहि । पूजा ते तत्र [बहुतरी*]। श्रीवीरधवलानुमत्या चलितो मत्रिमहेन्द्रः। गतो दिल्लीतटम् । राजमातृवचनात् क्रोशद्वये [ऽग्*ि] तस्थौ । सुरत्राणः सम्मुखमागान्मातुः । माता प्रणता पृष्टा च सुखयात्राम् । जरत्या प्रोक्तम्-कथं न मे भद्रम् । यस्या बियां त्वं 30 पुत्रा, गूर्जरधरायां तु वस्तुपालः । राज्ञा पृष्टम्-कोऽसौ ? । जरत्या वृत्तान्तः प्रोक्तस्तद्विन- 1 P नासा 2 A 'दैवात्' नास्ति । 3 P भश्ममम्माणी.। एतविहान्तर्गताः पंक्तयः V आदर्श नोपलभ्यन्ते सर्वथा; तत्स्थाने 'भव्यक्तदैवात्' इत्येव वाक्यांशो यते । 4P खम्भतीर्थे। 5 P वैस्तथा कृतम्। गच्छन्ती शापिता। 6 AB मोज- दीनमाता। 7 P भारासणे माल्यीयं । 8 AP नास्ति 'मश्रिताः', V खसेवकाः। 9 A मशीतिः। V भाव एवैषा पंक्तिः प्राप्यते । 10P प्रवेश । 11 ABOक्षालने । 12 A चलामि । 13 AB यथा । 14 AP पूज्यते ।

·१२० प्रबन्धकोशे यख्यातिगर्भ। राजाह-स किमिति नात्रानीतः। वृद्धाह-आनीतोऽस्ति । दृश्यतां तर्हि। अश्ववारान' प्रहित्य आनाय्य दर्शितो वस्तुपालः। दत्तोपदा [मश्रिणा*]। आलापितञ्च राज्ञा- [मात्रा मदधिकस्त्वं पुत्रो मतः । तेन मम बान्धवस्त्वम्*] अस्मन्माता त्वां स्तौति । [एवं सुखवार्ती कृत्वा महतोत्सवेन खमातुरग्रेसरः कृत्वा श्रीवस्तुपालो डिल्लीपुरं नीतः। आवासितश्च 5साधुपूनडस्यावासे । स्वमुखेन सुरत्राणेन निमच्य साधुपूनडसदने भोजयित्वा निजधवलगृहे आकारिता सधिवेन्द्रः । सविनयं सत्कृत्य परिधापितः। सुवर्णकोटिमेकां प्रसादपदे दत्त्वा उक्तश्चेति*-] किश्चिद्याचख । [येन वस्तुना प्रयोजनं तव।वस्तुपालेनाभिहितम्-देव ! गुर्जरधरया सह देवस्य यावजीवं सन्धिः स्तात् । उपलपञ्चकं मम्माणीखनीतो दापय । राज्ञा मतं तत्। [दत्ता धीरा*] फलहीपञ्चकं तु [नृपादेशात्*] पूनडेन प्रेषितं शत्रुञ्जयाद्रौ । 10 तत्रैका ऋषभफलही। द्वितीया पुण्डरीकफलही। तृतीया कपर्दिनः । चतुर्थी चक्रेश्वर्याः । पञ्चमी तेजलपुर [प्रासाद*] पार्श्वफलही। [चलितः पश्चात् ] मनीश्वरः स्वपुरं गतः। प्रणतः स्वस्वामी तेन चिरदर्शनोत्कण्ठाविह्वलेन'। पूर्वमपि कर्णाकर्णिकया श्रुतं दिल्लीगमनवृत्तान्तम् । [पुन: सविशेष*] मत्रिणं पप्रच्छ । सोऽपि निरवशेषमगर्वपरः प्राचख्यौ । तुष्टो वीरधवल । दत्ता दशलक्षी हेनां प्रसादेन । सा तु गृहावर्वागेव दत्ता [बहुमिलितयाचकेभ्यः। मिलितो* 15 मनिगृहे सर्वोऽपि*] लोका। [स*] सत्कृत्य प्रेषितः । कवयस्तु पठन्ति- ३१०. श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं, पमानि सङ्कोचमहो भजन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे, सदा विकासी तव पाणिपमः ॥ ७३ ॥ ३११. उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे खामिहृदश्च वश्य । एकोऽपि मत्रीश्वरवस्तुपाल ! सिद्धस्तव स्फूर्तिमियर्ति मन्त्रः ॥ ७४ ॥ 20 एवं स्तूयमान उत्तमत्वाल्लज्जमानो वस्तुपालोऽधो विलोकयामास । ततो महानगरपासिना नानाककविना भणितम्- ३१२. एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितम् , लजानप्रशिराः स्थिरातलमिदं यद्वीक्षसे वेमि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक! श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवम् , पातालालिमुदिधीर्घरसकृन्मार्ग भवान् मार्गति ॥७५॥ तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम्- ३१३. लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां", सार्थिश्रिता कीर्तिमसूत नन्दिनीम् । साऽपीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत,-स्तत्तियाऽसौ त्रपते यतो महान् ॥ ७६ ॥ [तेषां कवीनां भूरि दानं दत्तम् ।] ६१४५) अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा-रैवतकासन्नं गच्छतां लोकानां पार्श्वतो भरटकाः पूर्वनरेन्द्रदत्तं करमुद्ग्राहयन्ति । पोडलकेभ्यः" कणमाणकमेकं १, कूपकात्कर्षः १-एवं उपद्रूयते 30 लोकः । तत आयतिदर्शिना सचिवेन ते भरटकाः कुहाडीनामानं ग्रामं दत्त्वा तं करमुद्- ग्राहयन्तो निषिद्धाः। 17 किमानीतो न । 2Vवश्यता। 3VB वारं । * एते कोष्ठकगताः सर्वेऽपि पाठा: P पुस्तक एवं उपलभ्यन्ते । SV आदर्शेऽधिकं वाक्यमिदम् । 4 P नास्ति 'तु। 5A प्रैपि । 6P पुरे श्रीपाय। 7A. विलेन। 8 P प्राचल्यौ । 9P प्रसादपदे। 10 VB •वासिनानकविना । 11 P 'या' नास्ति । 12 AB नन्दनीम् । 18 P पोहलि। 25 ·वस्तुपालप्रवन्धः। १२१ 10 15 अङ्केवालियाख्यो ग्रामस्तु ऋषभ-नेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां खगृहाप्तियोग्यपाथेयद्रम्मपदे दत्तः। शत्रुञ्जय-रैवतकतलहहिका नगरयोः सुखासनानि कृत्वा मुक्तानि, अन्धज्वरितादीनां यात्रिकाणां तीर्थारोहणार्थम् । तदुत्पाटकनराणां तु ग्रासपदे शालिक्षेत्राणि प्रतिष्ठितानि । तीर्थेषु सर्वेषु देवेभ्यो रत्नखचितानि हैमभूषणानि [कारितानि*]। विदेशायातसूरिशुश्रूषार्थ सर्वदेशग्रामण्यो नियुक्ताः। तथा महातीर्थभूमौ नवीनखीयजिनप्रासादान, पुरे पुरे ग्रामे ग्रामे च । पुनर्जिनप्रासादान् प्रारम्भयामास । लौकिकतीर्थकरणमपि खखामिरञ्जनार्थ चकार, न भक्त्या [खयं तु*] सम्यग्दृष्टित्वात् । [एवं तस्योपकाराः कियन्त्यु(न्त उ-)च्यन्ते विवेकशिरोमणेः*] । ६१४६) एकदा मत्री स्तम्भ[तीर्थ*]पुरं गतो धवलककात् । तत्र [समुद्रतीरे*] यानपात्रात्तुरङ्गा उत्सरन्तः सन्ति । तदा सोमेश्वरः कवीन्द्र आसन्नवी । मत्रिणा समस्या पृष्टा- ३१४. प्रावृद्काले पयोराशिरासीद् गर्जितवर्जितः । सोमेश्वरः पूरयति' स्म- अन्तःसुप्तजगन्नाथनिद्राभङ्गभयादिव ॥ ७७ ॥ तुरङ्गमषोडशकमुचितदाने[ऽत्र दत्तम् ]। पुनः कदाचिन्मत्रिणोक्तम्- काकः किं वा क्रमेलकः । सोमेश्वरेण पूरितं पद्यम्- ३१५. येनागच्छन्ममाख्यातो येनानीतश्च मत्पतिः । प्रथमं सखि! कः पूज्यः काकः किं वा क्रमेलकः१ ॥ ७८॥ अत्रापि षोडशसहस्रा द्रम्माणां दत्तिः। एवं लीलास्तस्य । ६१४७) एकदा वृद्धेभ्यः श्रुतमैतियम्। यथा-प्राग्वाट्वंशे श्रीविमलो दण्डनायको नेढ'-चाहि- लयो ताऽभवत् । स चिरमर्बुदाधिपत्यमभुनक, गूर्जरेश्वरप्रसत्तेः। तस्य विमलस्य विमलमतेर्वा- छाद्वयमभूत् । पुत्रवाञ्छा प्रासादवाञ्छा च । तत्सिद्ध्यै [खगोत्रदेवीं] "अम्बामुपवासत्रये-20 णारराध । प्रत्यक्षीभूय सा प्राह-वत्स! वाञ्छां ब्रूहि । विमलो जगौ-पुत्रेच्छा प्रासादनिष्प- सीच्छा चाऽबुंदशृङ्गे मे वर्त्तते। अम्बया प्रोक्तम्-द्वे प्राप्ती न स्तः। एकां ब्रूहि । ततो [भार्या- श्रीदेव्या वचसा] विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्वा प्रासादेच्छैव सफली- कर्तुमिष्टा । अम्बयोक्तम् -सेत्स्यति तवेयम् । परं क्षणं प्रतीक्षख । यावताऽहं गिरिवरार्बुवाधि- छान्याः सख्याः श्रीमातुर्मतं गृह्णामि । [इत्युक्त्वा गता देवी, तावद्*] विमलो ध्यानेन तस्थौ ।25 श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता;" अभाणीच- ३१६. पुष्पस्रग्दामरुचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुखम् । प्रासादाहीं भुवं विन्याः श्रीमातुर्भवनान्तिके ॥ ७९ ॥ तत्तथैव" दृष्ट्वा चम्पकद्रुमसन्निधौ तीर्थमस्थापयत् । पैत्तलप्रतिमा तत्र महती । विक्रमादि- त्यात् सहस्रोपरि वर्षाणामष्टाशीतौ गतायां चतुर्भिः सूरिभिरादिनाथं प्रत्यतिष्ठिपत् । 'विमलव- सतिः' इति प्रासादस्य नाम [दत्तम्*] । तस्मिन् दृष्टे जन्मफलं" लभ्यते । 1A भाकवालिया। 2 AB रैवतोपत्यका । 3 AB तयुग्यनराणां । । एतदन्तर्गता पंक्ति: V आदर्श एवं विद्यते। 4 V विहाय नास्त्यन्यत्र पदमिदम्। 5 AB आसनः। 6 P राशिः कसा । 7 Pाह । 8 P श्रुतमेवंविधम् । 9 BV मेर०, PV वाहिल। 10P 'दण्डनायकोऽभवत्' इत्येव पाठः । 12 V भम्वया प्रोकम् । 13 v मातुरनुमतं । 147 मतं नीत्वा अम्बायाला। 15 A RDawer सफकथ्यते । 80 11P अम्बिका। 16 RD अवास्थापयत: A अवस्थापयत। 17 Pअन्य १६ प्र.को.

·१२२ प्रवन्धकोशे 5 एतत्कथाश्रवणान्मश्री दध्यौ-वयं चत्वारो भ्रातरोऽभूम। [तन्मध्ये*] द्वौ स्तः। द्वौ तु मालदेव-लूणिगावल्पवयसौ दिवमगाताम् । 'मालदेवनाना कीर्तनानि प्रागपि अकारिषत किय- त्यपि । लूणिगश्रेयसे तु लूणिगवसतिरर्बुदे काराप्या । एतत्तेजःपालाय प्रकाशितम् । तेन विनी. तेन सुतरां मेने। ६१४८) अथ तेजःपालो धवलककादर्बुद गिरिभूषणां चन्द्रावतीं पुरीं गत्वा धारावर्षराणकगृह- मगात् । तेनात्यर्थ पूजितः, किं कार्यम् ?, आदिश्यतामित्युक्तं च । मत्रिणोक्तम्-अर्बुदशिखराने प्रासादं कारयामहे । यदि यूयं साहाय्याः स्यात । धारावर्षेण भणितम्-तव सेवकोऽस्मि । अहं स- र्वकार्येषु धरि योज्यः। ततो राष्ट्रिक-गौग्गलिकादयो महावानैर्वशीकृतास्तथा, यिथा निष्पत्स्यमानं चैत्यं करैर्न भारयन्ति। 'दानेन भूतानि वशीभवन्ति' [इति वचनात्*]। ततश्चन्द्रावतीमहाज- 10 नमुख्यं श्रावकं चाम्पलनामानं गृहे गत्वाऽऽललाप-वयं चैत्यमर्बुदे कारयामहे, यदि पूजासान्निध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि खस्य कुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थ नित्यधनचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्वा चैत्यनिष्पत्तियोग्यं दलवाटकं निष्काशयत् । तद् युग्यै रहकलैश्चार्बुदोपत्यकामा- नीनयत् । अर्द्धक्रोशार्द्धकोशान्तरे हहानि [मण्डापितानि तत्र*] सर्व लभ्यते । पशूनां नराणां क्षुधादि कृच्छ्रेमा भूदिति [कारणात्*]। 'उम्परिणीपथेन प्रासादनिष्पत्तियोग्यं दलं विगुणमुपरि 15 गिरेः प्रवेशयामास। पुनस्तां पद्यां विषमां चकार यथा परचक्रस्य प्रवेशो नो भवेत्। एवं सिद्धे पूर्वकर्मणि, शोभनदेवं सूत्रधारमाह्वय कर्मस्थाये" न्ययुङ्ग । ऊदलाख्यं "शालमुपरिस्थायिनमक- रोत्।अर्थव्यये खैरितां च समादिशत् । एवं सूत्रं कृत्वा तेजापालो धवलक्ककमागमत् । निष्पद्यते प्रासादः। श्रीनेमिबिम्ब कषोपलमयं "घव्यते। सूत्रधाराणां सप्तशती घटयति घाटम् । ते तु दुःशीलाः पुरःपुरोऽथं गृह्णन्ति । कार्यकाले पुनः पुनर्याचन्ते । तत ऊदलो मत्रितेजःपालाय 20 लिखति-देव ! द्रम्मा विनश्यन्ति । सूत्रधाराः कर्मस्थायात् प्रथमं प्रथमं गृह्णन्ति । ततस्तेज:- पालेन कथापितम्-द्रम्मा विनष्टा इति किं ब्रूषे । विनष्टाः किं कुथिताः । न तावत् कुथिताः, किन्तु मनुष्याणामुपकृताः। उपकृताश्चेद्विनष्टाः कथं [कथ्यन्ते*] ? । माता मे वन्ध्येति वाक्यव- स्परस्परं विरुद्धं ब्रूषे । तस्मात् तत्त्वमिदम्-सूत्रधाराणामिच्छाछेदो न कार्यः, देयमेवेति । ततो दत्ते ऊदलः।तावन्निष्पन्नं यावद् गर्भगृहम् , मध्ये श्रीनेमिनाथबिम्बं स्थापितम्। एतच कृतंश्रीतेज:- 25 पालाय विज्ञप्तम् । तुष्टौ द्वौ मत्रिणौ । श्रीवस्तुपालादेशात् तेजःपालोऽनुपमया सहानल्पपरिच्छे. दोर्बुदगिरि प्राप्तः। प्रासादं निष्पन्नप्रायं ददर्श । तुतोष । लात्वा सद्वस्त्रप्रावरणः सपत्नीको मन्त्री नेमि पूजयति स्म । अथ "ध्यानेनोर्ध्वस्तस्थौ चिरम् ।क्षणार्द्धनानुपमा पर्ति तथास्थं मुक्त्वा प्रासादनिष्पत्तिकुतूहलेन बहिरागात् । तत्र सूत्रधारः शोभनदेवो मण्डपचतुःस्तम्भीमूर्ध्वयितुः मुपक्रमते । तदा*] मत्रिण्योक्तम् -सूत्रधार! मम पश्यन्त्याश्चिरं षभूव। अद्यापि स्तम्भा नोत्त- 30म्भ्यन्ते। शोभनदेवेनोक्तम्-स्वामिनि ! गिरिपरिसरोऽयम् । शीतं स्फीतम् । प्रातर्घटनं विषमम् । मध्याह्रोदेशे" तु गृहाय गम्यते, लायते, पच्यते, भुज्यते । एवं विलम्बः स्यात् । अर्थ विल- 1 A दधौ। 2 A मालवदेव०। 3 AV अर्बुदाने । 4 A नास्ति । + P यथा निष्पचमानचैत्योपरि प्रवेषं न भजन्ते । 5 V चम्पक०। 6 1 चम्पकेनापि। 7 AB निरकाशयत् P निरवकाशयति । 8 A क्षुद्रादि। 9V उम्बरणी । 11 A स्थाने। 12 P भात्मशालकं। 13 BD पचते; P सजीकृतं वियते । 14 P भथ कायोत्सर्ग ध्यानेन । 15 V उपचक्रमे। 16 A मंत्रीण्युक्त। 17 P मध्याहे। 18 P विना नास्त्यन्यन्त्रेवं पदम् । 19 V अथवा । 10P परचक्रप.॥

·" वस्तुपालप्रबन्धः। १२३ म्बात् किं भयम् । श्रीमत्रिपादाश्चिरं राज्यमुपभुजानाः सन्तीह तावत् । ततोऽनुपमया जगदे- सूत्रधार ! चाडमात्रमेतत् । कोऽपि क्षणः कीटग्भवेत् ; को वेत्ति ? । सूत्रधारो मौनेनातिष्ठत् । पत्नीवचनमाकर्ण्य सचिवेन्द्रो बहिनि मृत्य सूत्रधारमवोचत्-अनुपमा किं वावदीति १ । सूत्रधारो व्याहार्षीत्-यहेवेनावधारितम् । मन्त्री दयितामाह-किं त्वयोक्तम् ? । अनुपमाह-देव! वदन्त्य- स्मि-कालस्य को विश्वासः । कापि कालकला' कीदृशी भवति । न सर्वदा' तेजः पुरुषाणां तथा। 5 ३१७. श्रियो वा खस्य वा नाशो येनावश्यं विनश्यति । श्रीसम्बन्धे बुधाः स्थैर्यबुद्धि बन्नन्ति तत्र किम् ॥८॥ ३१८. वृद्धानाराधयन्तोऽपि तर्पयन्तोऽपि पूर्वजान् । पश्यन्तोऽपि गतश्रीकान् अहो मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ८१ ॥ ३१९. भूपभ्रूपलवप्रान्त निरालम्ब विलम्बिनीम् । स्थेयसीं बत मन्यन्ते सेवकाः स्वामपि श्रियम् ॥ ८२ ॥ ३२०. इतो विपदितो मृत्युरितो व्याधिरितो जरा । जन्तवो हन्त पीड्यन्ते, चतुर्भिरपि सन्ततम् ॥ ८३ ॥ एतत्तत्त्ववचः श्रुत्वा मत्रिवरः प्राह-अयि ! कमलदलदीर्घलोचने ! त्वां विना कोऽन्यः एवं 10 वक्तुं जानाति । ३२१. ताम्रपर्णीतटोत्पन्नमौक्तिकैरिक्षुकुक्षिजैः । बद्धस्पर्द्धभरा वर्णाः प्रसन्नाः खादवस्तव ॥ ८४ ॥ ३२२. गृहचिन्ताभरहरणं मतिवितरणमखिलपात्रसत्करणम् । किं किं न फलति कृतिनां गृहिणी गृहकल्पवल्लीव ॥ ८५॥ राज्यखामिनि ! वद, केनोपायेन शीघ्र प्रासादा निष्पत्स्यन्ते । देव्याह-नाथ ! रात्रीयसूत्र-15 धाराः पृथग , दिनीयसूत्रधाराः पृथग् व्यवस्थाप्यन्ते । कटाहिश्चटाप्यते । अमृतानि भोज्यन्ते । सूत्रधाराणां च विश्रामलाभाद्रोगो न प्रभवति । एवं चैत्यसिद्धिः शीघ्रा । आयुर्यात्येव श्रीर- स्थिरैव । यत:- ३२३. गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् । अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् ॥ ८६ ॥ इत्यादि सरखतीवीणाकणितकोमलया गिरोक्त्वा निवृत्ता सुलक्षणा सा। मत्रिणा सर्वदेश-20 कर्मस्थायेषु सैव रीतिः प्रारब्धा । निष्पन्नं च सर्वम् [स्तोकैरेव दिनैः] । गतो मश्री धवलककम् । दिनैः कतिपयैर्वपिनिकानरा आयाता:-देव! अर्बुदाद्रौ नेमिचैत्यं निष्पन्नम् ।हृष्टौ हौ बान्धवौ। [पुनः प्रासावप्रतिष्ठार्थ] गतौ ससङ्घौ तत्र। ६१४९) तत्र च "जावालिपुरात् श्रीयशोवीरो नाम भाण्डागारिकः, सरखतीकण्ठाभरणत्वेन ख्यातः, आहूत" आगात् । मिलिता वस्तुपाल-तेजःपाल-यशोवीरा एकत्र, न्याय-विक्रम-विनया 25 इव साक्षात् । चतुरशीती राणाः, द्वादश मण्डलीका:, चत्वारो महाधराः, चतुरशीतिमहा- जनाः-एवं सभा। तदा वस्तुपालेन यशोवीरः मोचे-भाण्डागारिक! त्वं "उदयसिंहस्य मन्त्री, यौगन्धरायण इव वत्सराजस्य । तव स्तुती खस्थानस्थाः शृणुमः । यथा- ३२४. बिन्दवः श्रीयशोवीर ! मध्यशून्या निरर्थकाः । सङ्ख्यावन्तो विधीयन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ ८७॥ यशोवीर ! लिखत्याख्यां यावच्चन्द्रे विधिस्तव । न माति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरद्वयम् ॥ ८८॥ 1P मौनं कृत्वा स्थितः। 2 V कापि कला कालस्य; P .कालवेला । SP सर्वदापि । 4 P तेजस्तथा यथा-। +Vखस्य नियो वा माशे। 5P .प्रान्ते । 6 P लम्बाऽविल.।8P खल्पावस्थायिनी लक्ष्मी मम्यम्ते मंत्रिणो पुषाः ॥ 7A न भवति; रोगा न भवन्ति । 8 P विहाय सर्वत्र स्थिरः स्थिरैव'। 9P पनिकानर भायातः । 10 P जालारपुरात् । 11 P समाहतः। 12P नपउदय । 30 ·१२४ प्रबन्धकोशे 5 अत एव नः सदा भवदर्शनरणरणकाक्रान्तमेव खान्तमासीत् । इदानी चारुसम्पन्नं भवदीय- साङ्गत्यम् । तदपि विशेषतः श्रीमन्नेमिदृष्टौ । ततो यशोवीरो व्याहरति- ३२५. श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्तिश्रुतेः, प्रीतानां भवदीयदर्शनविधौ' नास्माकमुत्कं मनः । 'श्रुत्यप्रत्ययिनी सदा ऋजुतया खालोकविलम्भिणी, दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते॥८९॥ इत्याद्याः सङ्कथाः प्रपथिरे । प्रासाद-बिम्बप्रतिष्ठोत्सवाः संवृत्ताः। श्रीवस्तुपालेन एकदा चैत्यस्य दूषण-भूषणानि पृष्टो यशोवीरः प्रोचे-देव! शोभनदेवः सूत्रधारः शोभनः। ततो युक्तमेतदम्बा कीर्तिस्तम्भोपरि स्थिता एकामङ्गुलीमूर्वीकृत्य वर्तमाना घटिता। [*स तु कर्मकर एव । द्रव्यलोलुपः । अत्र तव मातुर्मूर्तिर्विलोक्यते । येन दाता दुर्लभः । ३२६. शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥ ९० ॥ 10 इत्यादि किमुच्यते ।] 'परमः प्रासादः। परं दोषा अपि सन्ति । प्रासादापेक्षया सोपानानि हखानि १; स्तम्भे विम्बान्याशातनाभाजनं स्युः २, द्वारप्रदेशे व्याघ्ररूपाणि पूजाऽल्पत्वाय स्युः ३, जिनपृष्ठे पूर्वजरोपणा' पाश्चात्यानामृद्धिनाशिनी ४; आकाशे जैनमुनिमूर्तिरोपणा त्वत्परं दर्शनपूजाऽल्पत्वाय ५; [गृहली कृष्णा न मङ्गलाय ६; भारपट्टाः द्वादशहस्तप्रलम्बाः-कालेन स कोऽप्येवंविधो न भविष्यति यो विनाशे ईदृशः प्रक्षेपयिष्यति ७*] इत्यादि श्रुत्वा सत्यं मत्वा 15 न चुकोप । भवितव्यतां चाप्रतिकारां निश्चिक्ये। विविधदानैर्विक्रमादित्य इव प्रकाश्य महि- मानम् , विसृज्य खस्थाने लोकम् , सपरिजनो धवलककं गत्वा प्रभुं नत्वा सुखं तस्थौ । ६१५०) इतश्च श्रीवीरधवलस्य द्वौ पुत्रौ स्तः। एको वीरमः, अपरो वीसलः । तत्र वीरमो यौव- नस्थः शूरेषु रेखाप्राप्तः" । यो वर्षाकालेऽकस्मादुपरि पतन्त्या विद्युत उद्देशेन कृपाणीमाकृषत्। स एकदा क्वचिदेकादशीपर्वणि धवलककमध्ये तरुतलमगमत् । तत्र पर्वण्यसौ रीतिः-वैष्णवैः सर्वै- 20 रष्टोत्तरशतं बदराणां" वा आमलकानां वा द्रम्माणां वा मोक्तव्यं तरोरधः। वीरमेनाऽष्टोत्तरं शतं द्रम्मा मुक्ताः।एकेन तु वणिजा तस्यामेव सभायां "स्थितेनाष्टोत्तरं शतं "आछूनां "मुक्तम्। वीरमेण तस्योपरि कृपाणिका कृष्टा-रे! अस्मत्तः किमधिकं करोषीति च" वदन्नसौ वणिजं मन्वधावत । वणिर नष्ट्वा वीरधवलाध्यासितां सभामाविशत् । जातः कलकलः। ज्ञातं पारम्पर्य वीरधवलेन । वणिजि पश्यति वीरमो [आकार्य*] हकित:-का ते चर्चा, यद्ययं त्वदधिकं करोति। 25 अस्माकं न्यायं न वेत्सि । दूरे भव; पुनर्मदृष्टौ हि नागन्तव्यं भवता । वणिजो मम जङ्गमा कोशः। मयि जीवति" केनाभिभूयन्ते । इत्युक्त्वा तं वीरमग्रामाख्ये आसन्नग्रामेऽतिष्ठपत् । स तु कोणिककुमारवत् कंसवत् पितरि द्विष्टो जीवन्मृतंमन्योऽस्थात्।वीसलस्तु "राणश्रीवीरधव- लस्य" वल्लभा श्रीवस्तुपालस्य च । अत्रान्तरे श्रीवीरधवलोऽचिकित्स्येन व्याधिना जग्रसे। तदा वीरमा खसहायैर्षलवान् भूत्वा राज्यार्थी" राणकमिलनमिषेण धवलककमागात्। तदैव श्रीवस्तु- 4 B एकदा मंगुलीB DE एकदा एकदा० । * कोष्ट. कगतः पाठः P पुस्तक श्यते, स च प्रक्षिप्तप्रायः। 5P प्रासादः परमतमः। 6 V निजः। 7 P रोपणात् । 8P ऋद्धिनाशो भविता। 9 A सत्यं सत्यं मन्वानः धुकोप; C D सत्यं मम्वन०; P न धुकोप कोऽपि । 10 A नास्ति 'प्रभुं नस्वा' । 11 P रेखां प्राप्तः। 12 V बदिरफलानां । 13 P 'वा' नास्ति। 14 P तत्र स्थितेन। 15 'आछूना' स्थाने P 'दुष्कृता' । 18 P नष्टो। 20 'हि' नास्ति PBI 21 PB नाखि 'भवता'। 22 P जीवति सति। 23 P अतिष्ठिपत्। 24 BV राणश्री' नास्ति। 25 A वीरस्य। 26 V सम्भूम। 27 P राज्यार्थ । 1P विधावसाक.। 2P श्रुत्वा । 3P ततोऽपि न युक्तम् । 16 P मुक्ता। 17 P'' नास्ति। 19 Vमेटिं।

·वस्तुपालप्रबन्धः। १२५ पालेन तं दुराशयं ज्ञात्वा प्रत्युत्पन्नमतित्वावश्व-गजहेमादिषु परमाप्तमानुषैः परमो यनः कृतः। वीरमः प्रभवितुं न शशाक । धवलकक एव स्वसौधे विपुलेऽवतस्थे । दिनस्त्रिमिवीरधवलो दिवं गतः। लोकः शोकसमुद्रे पतितः। बहुभिश्चितारोहणं कृतम् । मन्त्री तु सपरिजनः काष्ठानि भक्षयन्नपरापरैत्रिभिनिषिद्धः । उक्तं च-देव! त्वयि सति राणपादाः स्वयं जीवन्तीव [लक्ष्यन्ते*] त्वयि तु लोकान्तरिते परिपूर्णाः पिशुनानां मनोरथाः। गता गूर्जरघरा [इति 5 ज्ञेयम्*] । ततो न मृतो मन्त्री । उत्थापनदिने मन्त्री श्रीवस्तुपाला सभासमक्षं पठति- ३२७. आयान्ति यान्ति च परे ऋतवः क्रमेण, सजातमेततुयुग्ममगत्वरं तु । वीरेण वीरधवलेन विना जनानां, वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥ ९१ ॥ अतीव निःश्वस्य गताः सर्वेऽपि स्वस्थानम् । ततश्च मृते वीरधवले तद्राज्यलिप्सुर्वीरमः सन्नध गृहानिर्गमिष्यति यावता, तावता श्रीवस्तुपालेन वीसला कुमारो राज्ये विनिवेशितः । वीसल-10 देव इति नाम प्रख्यापितम् । सर्वराज्यानेच्वाप्सनरै रक्षा कारिता। स्वयं वीसलं गृहीत्वा साराऽ- श्वखुरपुटक्षुण्णक्षमापीठोच्छलदूरजःपुञ्जस्थगितव्योमा राजन्यकरक्रूरकरवालशल्यभल्लकिरणद्वि- गुणयोतितरविकिरणो वीरमसम्मुखं ययौ। दारुणः समरो जज्ञे। वीरमः स्वस्य तेजसोऽनव- काशं मन्यमानो नष्ट्वा श्वशुरेण राजकुलेन उदयसिंहेनाधिष्ठितं जावालिपुरं प्रत्यचालीत् । मन्त्री तस्याशयं दक्षतया ज्ञात्वा षोडशयोजनिकानरानुदयसिंहान्तिके प्रेषीत् । आख्यापयत्, यथा-15 अमुं राजबिष्टकारकं जामातृज्ञातेयेन' यदि खान्तिके स्थापयिष्यसि, तदा ते न राज्यं न जीवितं च । हन्याश्चैनम् । ततो यदा वीरमो जावालिपुरोधानं प्राप्तस्तदा विश्राम्यनगरक्षिकामुत्तारय- नलसायमान उदयसिंहनियुक्तैर्धनुर्द्धरैः शरैः "शतजर्जरचालनीप्रायकायः कृतः मृतस्तत्र । तस्य शिरो वीसलदेवाय प्रहितं उदयसिंहेन । ततो" जातं निष्कण्टकं वीसलदेवराज्यम् । याव- न्मात्रं वीरधवलेन साधितं तावन्मात्रान किमपि न्यूनमासीत् । केवलं लब्धप्रसरेण वीसलेन 20 श्रीवस्तुपालो लघुतया दृष्टः। ३२८. पुरुषः “सम्पदामग्रमारोहति यथा यथा । गुरूनपि लघुत्वेन संपश्यति तथा तथा ॥ ९२ ॥ ११५१) राज्ञा पूर्वप्रीत्या" [वृद्धनगरीय] नागडनामा विप्रः प्रधानीकृतः । मन्त्रिणः" पुनर्लघुश्री- करणमात्रं दत्तम् । [ अस्मिन् प्रस्तावे *] एकः समराकनामा प्रतीहारो राज्ञोऽस्ति । स प्रकृत्या नीचः पूर्वमन्यायं कुर्वाणो मनिश्रीवस्तुपालेन पीडितोऽभूत्। स लब्धावकाश उपराजं ब्रूते-देव ! 25 अनयोः पार्थेऽनन्तं धनमास्ते तद्याच्यताम् । राजापि" तावाहूयावादीत्-अर्थो दीयताम् । ताभ्या- मुक्तम्-"अर्थः शत्रुञ्जयादिषु तीर्थेषु व्ययितत्वान्नास्ति नः । राज्ञोक्तम्-तर्हि दिव्यं दीयताम् । मत्रिभ्यामभिहितम्-यदिव्यं भवद्भयो रोचते तदादिश्यताम् । राज्ञा "घटसर्पः पुरस्कृतः। लवणप्रसादो [तदा जीवनभूत्, स *] निषेधयति तदकृत्यम् । नतु तद्वचनं राजा शृणोति, अभिनवदर्पवशात् । तदा सोमेश्वरेणोक्तं काव्यमेकं वीसलं प्रति- 90 .. 6A उदयसिंहा. 1 A शोकाउधौ। 2 V नास्ति 'स्वयं। 3 V निवे। 4 AB • सम्मुखो। 5 P जालहुरपुरं । विष्ठितं जावालिपुरं। 7 PCD जामातृसम्बन्धेन । 8 A गतः । 9 A अगरक्षकान् । 10 P शतमितैः । 12 V सम्पदामुप्रा० । 13 Vादों एवैतत्पदं श्यते । 14 AP मणिोः। 15 AP एका। 16 CD समरानामा । 17 Pकृतलेन राज्ञापि । 18 BCDE अर्थः। 19.V भादर्श एवेदं पदं लभ्यते । 20 P नः पार्थे । 21 A घटे सर्पः । 11 P सदनु ।

·१२६ प्रबन्धकोशे ३२९. मासान्मांसलपाटलापरिमलव्यालोलरोलम्बतः, प्राप्य प्रौढिमिमां समीर ! महतीं हन्त त्वया किं कृतम् । सूर्याचन्द्रमसौ निरस्ततमसौ दूरं तिरस्कृत्य यत्, पादस्पर्शसहं विहायसि रजः स्थाने तयोः स्थापितम् ॥१३॥ निवर्तितं दिव्यं राज्ञा। ६१५२) अथ कदाचिद् धवलकके मत्रिणि वसति सति, पौषधशाला एका आस्ते, तस्या' 5 उपरितनं पुञ्जकं क्षुल्लकोऽधः क्षिपन्नासीत् । [तस्याज्ञानात् *] सा पुञ्जको वीसलदेवमातुलस्य सिंहनानो 'याप्ययानारूढस्याधो रथ्यायां गच्छतः शिरसि पतितः। क्रुद्धः सः । मध्ये आगत्य क्षुल्लक दीर्पण' तर्जनकेन पृष्ठे दृढमाहत्य-रे ! मां जेदुआकं सिंह राजमातुलं न जानासीति वदन खगृहं गतः। तं वृत्तान्तं मध्याहे मश्रिवस्तुपालं भोजनारम्भे उत्क्षिसप्रथमकवलं [आगत्य *] रुदद्घाटितपृष्ठोऽजिज्ञपत् क्षुल्लकः । मत्रिणाऽभुक्तेनैव उत्थाय क्षुल्लकः सन्धार्य प्रस्थापितः । 10[शालायां प्रेषितश्च । तदनु *] खयं वकीयः परिग्रहो भाषितः-भोः क्षत्रियाः! स कोऽप्यस्ति युष्मासु [मध्ये"] यो मम' मनोवाहमुपशमयति । [तन्मध्ये *] एकेन राजपुत्रेण भूणपालाख्ये- नोक्तम्-देव! 'आदेशं देहि । [अहं तु*] प्राणदानेऽपि तव प्रसादानां नानृणीभवामः।[स एकान्ते नीत्वा*] छन्नं मत्रिणादिष्टम्-याहि*] जेठुआवंशस्य राजमातुलस्य सिंहस्य दक्षिणं पाणि छित्त्वा मे ढोकय । स राजपुत्रस्तथेत्युक्त्वा एकाकी मध्याहोद्देशे" सिंहावासबारे तस्थौ। तावता 15 राजकुलात् सिंह आगात् । राजपुत्रेणाने भूत्वा प्रणिपत्य सिंहाय उक्तम्-मश्रिणा श्रीवस्तुपाल- देवेनाहं वः समीपं केनापि गूढेन" कार्येण प्रेषितोऽस्मि। तेन*] इतो भूत्वा प्रसद्याऽवधार्यताम्। इत्युक्ते स किश्चित्पराग "भूत्वा यावद् वाती श्रोतुं यतते, तावन् मत्रिभृत्येन सिंहस्य करः खकरे कृतः", सहसा छुर्या "छिन्नश्च। तं छिन्नं करं गृहीत्वा-रे! वस्तुपालस्य भृत्योऽस्मि । पुनः श्वेताम्बरं परिभवेरिति वदंश्चरणवलेन पलाय्य भूणपालो मध्यन्तिकमगमत्, करमदीदृशत् । मत्रिणा 20 शश्लाघे ऽसौ। स करः खसौधाऽने बद्धः । खमानुषाणि परमाप्सनरगृहे मुक्तानि । [आत्मीय*] परिग्रहो भाषिता-यस्य जीविताशा स स्वगृहं यातु, जीवतु [चिरम्*]। अस्माभिर्बलवता सह वैरमुपार्जितम् । मरणं करस्थमेव, जीविते सन्देहः । तैः सर्वैरप्युक्तम्-देवेन सह मरणं जीवितं च।"स्थिताः [स्मो वयम्, एतदर्थे निश्चयो ज्ञातव्यः । ततो गोपुराणि दत्त्वा गृहं नरैः स्वावृतं कृत्वा स्वयं खसौधोपरि [सजीभूय*] तस्थौ । निषङ्गी, कवची, धनुष्मान् । ततः सिंहस्यापि 25 परिच्छदो मिलितो बान्धवादिभूयान् । तैः सर्वैरभाणि-*] गवा वस्तुपालं सपुत्रपशुबान्धवं हनिष्याम इति प्रतिजज्ञे। चलितं जेठुआकसैन्यम् । यावद्राजमन्दिराग्रे आयातं कलकलायमानं तत्", तावदेकेन ज्यायसोक्तम्-एवंविधं व्यतिकरं यदि *] राजा विज्ञप्यते तदा वरं*] मा म सहसाकारे तत्कोपोऽभूत् । ततो विज्ञप्तं राज्ञे। राज्ञा वाती ज्ञात्वा विमृश्य भणितम्-अनपराधे वस्तुपालो"न पीडयति कश्चित् । युष्माभिरन्याय्यं कृतम् ; मत्रिणो गुरुरपीडि"। [राजा प्राह- 80 यदीत्थं कृतं*] तस्मात्तिष्ठतात्रैव" । वयं वयं करिष्यामो यदुचितम् । ततः सोमेश्वरदेवः 1A तस्या उपरि उपरितनं । 2 P यानाधिरूतस्य । 3P दीर्घया। 4 BCD सिंहराजकुलं; Pसिंहनामानं । उद्घाटितः। 6 BC अभ्यजिशपत् । 7 A मे । 8P ममादेशं । 9V मत्रिणा प्रामाविष्टम्; P मत्रिणा छ कणे प्रविश्य समाविष्टं। 10 B ढोकय मम । 11 P मध्याहे। 12 PC गूढकार्येण । 12 PC गूढकार्येण। 13 A परार भूत्वा; P किमिद् गत्वा पराक्मुखो भूत्वा । 14 P कृत्य । 15 Pकंकलोहर्या खिः। 16 Pाघेसौ। 17 A स्थितं। 18 Vततः। 19 B राज्ञो। 20 P माऽमत्सहसाकारिरवे तस्य कोपोऽभूत्। 21 P केषामपि वस्तुपालो। 22 V कॉमित्; P किचित् । 23 P कृतं भावि । वैरकम्-मत्रिणो गुरु पीडितः। 24 A तितां तत्रैव । 5B ·वस्तुपाळप्रवन्धः। 5 पष्ट:-गुरो! किमत्र युक्तं स्यात् । गुरुणोक्तम्-मां तत्पाधै प्रहिणुत । आयति पथ्यं करिष्ये । प्रहितः सः। प्रासो मनिसौधद्वारम् । प्राप्तो मच्यनुज्ञया मत्रिपार्श्व पुरोहित आह-मनिन् ! किमेतत् । अल्पे कार्य कियत्कृतं भवद्भिः। जेटुअका मिलिताः सन्ति । राजापि तदागिनेया' क्रुद्धः। शम्यन्ताम्', येन सन्धि कारयामि । अथ मन्त्रीशः प्राह-मरणात् किं भयम् १ । ३३०. *जिते च लभ्यते लक्ष्मीदेंते चापि सुराङ्गना । क्षणविध्वंसिनी काया, का चिन्ता मरणे रणे ॥ ९४ ॥ गुरुपरिभवो दुस्सहः। [अथ किं*] व्याप्तम्, जग्धम्, पीतम्, दत्तम्, गृहीतम्, विल- सितम् । यदा तदा यथा तथा मर्त्तव्यमेव । इदमेकं मरणमित्थं भवतु । ३३१. जीवितैकफलमुद्यमार्जितम् , लुण्ठितं पुरत एव यद् यशः । ते शरीरकपलालपालनं, कुर्वते षत कथं मनखिनः ॥ ९५ ॥ इत्यादिगीर्भिर्मृतिकृतनिश्चयं मत्रिणं ज्ञात्वा गुरुर्गत्वा राजानमूचे-राजेन्द्र ! नियत एवात्र 10 प्रघट्टके' मन्त्री। 'अग्रेऽपि युद्धशूरस्तेषु स्थानेषु [जयश्रीवरो जातः। तत्र वक्तुं न पार्यते । अपि च*] 'तृणं शूरस्य जीवितम्' [इति वचनात्*] ईदृशो योधः कचिद्विषमे कार्येऽग्रे धृत्वा घात्यते नैवं वृथा । बहुधा भवतामुपकारी। [अन्यच्च*] स किंप्रभुर्यो जीर्णभृत्यानां द्विवान्मन्तून सहते। अमदादीनामपि' मनसि देवस्य कीदृशी आशा भाविनी । इत्यादि दृढं मृदुसारं निगय हस्ते कृतो राजा। [यदुक्तम्-*] 15 ३३२. विल्ली नरिन्दचित्तं वक्खाणं पाणियं च महिलाओ । तत्थ य वच्चन्ति सया जत्थ य धुत्तेहिं निजन्ति ॥९६॥ [राजा*] प्रोवाच-मन्त्रीह धीरां दत्त्वा सम्मान्य समानीयताम्।गतो गुरुस्तत्र । राज्ञोक्तमुक्त्वा नीतो मन्त्री । परं सन्नद्धवद्धः [एव मिलितः*]। राज्ञा विविधतदुपकृतिस्मृत्या आर्द्रनयनमनसा पितृवदुपशमितो मन्त्री। [ मिनिन् ! भवत्समो मम राज्ये न परो राज्यवर्द्धकः । पूर्व भवान् अधिकारी अभूत्, सांप्रतं तु राज्याधिष्ठाता मुख्यः । मत्प्रकृती राज्यं भवदीयमेव । नागडस्तु 20 तवादेशकर्ता मन्तव्यः। मातुला मत्रिपादयोगिताः । [ ग्रामशतं मत्रिणो ग्रासे शाश्वत कृतम् । ] स मनिच्छेदितः सिंहहस्तो लोके वर्शितः। 'बहुराजलोकसमक्षं शब्दः प्रलापित:-यो मन्त्रिगुरु-देवहन्ता तस्य प्राणान् हनिष्यामः [ मम राज्ये न्यायान्यायनिरीक्षणा मध्यधीना] इत्युक्त्वा जिनमतस्य मत्रिणश्च गौरवमधद् वीसलदेवः । ['इत्यादि यावता श्रीवीसलदेवेन समं श्रीवस्तुपालस्य परमप्रीतिरभूत्।] ३३३. यत्कृतं वस्तुपालेन नान्यथा तत्कथं च न । सौभाग्यभाग्यतः शश्वद्वर्द्धतेऽनुदिनं यशः ॥ ९७ ॥ ६१५३) "अथ विक्रमादित्यात् १२९८ वर्ष प्राप्तम्। श्रीवस्तुपालो ज्वररुक"लेशेन पीडितः। [तदा] तेजःपालं सपुत्रपौत्रं वपुत्रं च जयन्तसिंहमभाषत-वत्सा! श्रीनरचन्द्रसूरिभिर्मल्लधारिभिः संवत् १२८७ वर्षे भाद्रपदवदि १० दिने "दिवंगमसमये "वयमुक्ताः-मनिन् ! भवतां १२९८ 1 AB तशालेयः। 2 P सद्भागिनेयः । तेन क्रोधः शम्यताम् । 3 Vकारापयामि। * P पुस्तक एवैष श्लोको कम्यते । 4 P सगटके। 5 P स भने। 6 P द्विनामपराधात्र । 7 A 'अपि' नास्ति । SP पुस्तक एवेयं गाथा लभ्यते । [f] एतदहिवाः पाम: V आदर्श एव कम्यन्ते। 8 Poगापिताः। 9 P विना सर्वत्र या राजलोकः' इत्येव । 10 P अवीवृधत् । V आदर्श एष शोको लभ्यते । 11 Pएवं काले गच्छति विक्रः। 12 P क्लेशेन । 13 P नास्ति 'स्वपुत्रं'। 14P तेषां देवगमन । 15 P वयमेवमुक्ताः। । 25 ·१२८ प्रबन्धकोशे. 15 वर्षे स्वर्गारोहो भविष्यति । तेषां च वचांसि न चलन्ति, गी:सिद्धिसम्पन्नत्वात् । ततो वयं श्रीशत्रुञ्जयं गमिष्याम एव । ३३४. गुरुर्मिषम् 'युगादीशप्रणिधानं रसायनम् । सर्वभूतदयापथ्यं सन्तु मे भवरुग्भिदे ॥ ९८॥ ३३५. लब्धाः श्रियः सुखं स्पृष्टं मुखं दृष्टं तनूरुहाम् । पूजितं दर्शनं जैनं न मृत्योर्भयमस्ति मे ॥ ९९ ॥ 5 कुटुम्बेन 'तन्मतम् । शत्रुञ्जयगमनसामग्री निष्पन्ना । वीसलदेवो मत्रिणा साश्रुलोचन: समापृष्टः। [मुत्कलापितश्च कतिपयपदानि सम्प्रेषणायायातः।*] ततो नागडगृह मन्त्री स्वय- मगात्।तेनाऽऽसनादिभिः सत्कृतो [पृष्टः कार्यविशेषं मश्री*] षभाषे-वयं भवान्तरशुद्धये विम- लगिरिं प्रतिष्ठामहे । भवद्विजैनमुनयोऽमी जवः सम्यगरक्षणीयाः क्लिष्टलोकात्। [यतः*]- ३३६. 'गौर्जरात्रमिदं राज्यं वनराजात् प्रभृत्यपि । स्थापितं जैनमत्रौषैस्तद्द्वेषी नैव नन्दति ॥ १० ॥ 10 इति ज्ञातव्यम् । मत्रिनागडेनोक्तम्-श्वेताम्बरान् भत्त्या गौरवयिष्यामि । चिन्ता [एषा*] न कार्या । वस्त्यस्तु वः । इति तद्वचसा समतुषत् । ६१५४) अथ चचाल वस्तुपालः । अङ्केवालिआग्रामं यावत्माप, तत्र शरीरं बाढमसहं दृष्ट्वा तस्थौ । तत्र सहायाताः सूरयो निर्यामणां कुर्वन्ति । मनीश्वरोऽपि समाधिना सर्व शृणोति, श्रद्दधाति च । अनशनं प्रतिपद्य यामे गते खयं भणति- ३३७. न कृतं सुकृतं किञ्चित् सतां संस्मरणोचितम् । मनोरथैकसाराणामेवमेव गतं वयः ॥ १०१॥ ३३८. यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशासनसेवया । जिनशासनसेवैव तेन मेऽस्तु भवे भवे ॥ १०२ ॥ ३३९. या रागिणि विरागिण्यः स्त्रियस्ताः कामयेत कः । तामहं कामये मुक्तिं या विरागिणि रागिणी ॥ १०३॥ ३४०. शास्त्राभ्यासो जिनपदनुतिः सङ्गतिः सर्वदाऽऽयः, सद्वृत्तानां गुणगणकथा दोषवादे च मौनम् । सर्वस्यापि प्रियहितवचो भावना चात्मतत्त्वे, सम्पद्यन्तां मम भवभवे यावदाप्तोऽपवर्गः ॥१०४॥ 20 इति भणन्नेवास्तमितो जैनशासनगगनमण्डलमृगाङ्कः श्रीवस्तुपालः । तदा निर्ग्रन्थैरपि तार- पूत्कारमरोदि; का कथा सोदरादीनाम् । [*मनिणि दिवंगते श्रीवर्द्धमानसूरयो वैराग्यादाम्बि- लवर्द्धमानतपः कत्तुं मारेभुः । मृत्वा शंखेश्वराधिष्ठायकतया जाताः। तैर्मत्रिणो गतिर्विलोकिता, परं न ज्ञाता । ततो महाविदेहे गत्वा श्रीसीमन्धरो नत्वा पृष्टः । खाम्याह-अत्रैव विदेहे पुष्क- लावत्यां पुण्डरीकिण्यां पुरि कुरुचन्द्रराजा संजातः। स तृतीये भवे सेत्स्यति । अनुपदेजीवस्तु 25 अत्रैव श्रेष्ठिसुताऽष्टवार्षिकी मया दीक्षिता पूर्वकोव्यायुः। प्रान्ते केवलं मोक्षश्च । सा एषा साध्वी व्यन्तरस्य दर्शिता । तदनु तेन व्यन्तरेणात्रागत्य तयोर्गतिः प्रकटिता।] तत्र तेजःपालो विलपति- ३४१. आल्हादं कुमुदाकरस्य जलधेर्वृद्धिः सुधास्यन्दिभिः, प्रद्योतैर्नितरां चकोरवनितानेत्राम्बुजप्रीणनम् । एतत्सर्वमनादरादहृदयोऽनादृत्य राहुईहा!, कष्टं चन्द्रमसं ललाटतिलकं त्रैलोक्यलक्ष्म्याः पपौ ॥ १०५॥ जयन्तसिंहो वदति- ३४२. खद्योतमात्रतरला गगनान्तरालमुच्चावचाः कति न दन्तुरयन्ति ताराः । एकेन तेन रजनीपतिना विनाऽद्य सर्वा दिशो मलिनमाननमुद्वहन्ति ॥ १०६ ॥ 1 A युगादीनां । 2 P तम्मानितं । 3 P नागडप्रधानगृहं । 4 P गौर्जराणां। 5 P मबैस्तु। 6 A आकवालिया। * कोकगतः एष सर्वोऽपि पाठ: P पुलके अन्यते, नान्यत्र ABCD आवळेपु मत प्रक्षिप्रायोऽयम् । 9A माहृदयेनारल। 30 . 7 PA जिनपति। 8 AB जिन।

·बसुपालप्रपन्नः। कषय: प्राहु:- ३४३. मन्ये मन्दपियां विधे! त्वमवधिरायसे चार्थिनां, यद्वैरोचन-सातवाहन-बलि-चेता-मोजादयः । कल्पान्तं चिरजीविनो न विहितास्ते विश्वजीवातवो, मार्कण्ड-ध्रुव-लोमशाश्च मुनयः स्मृताः प्रभूतायुषः ॥१०॥ लोकास्तु वदन्ति- ३४४. किं कुर्मः 'कमुपालभेमहि किमु ध्यायाम कं वा स्तुमः, कस्याने खमुखं खदुःखमलिनं सन्दर्शयामोधुना । शुष्कः कल्पतय॑दङ्गणगतश्चिन्तामणिश्चाजरत् , क्षीणा कामगवी च कामकलशो भमो हहा ! दैवतः ॥१०॥ ततस्तेजापाल-जयन्तसिंहाभ्यां मधिवेहस्य शत्रुञ्जयैकदेशे संस्कारः कृतः। संस्कारभूम्या- सन्नः स्वर्गारोहणनामा प्रासादो नमि-विनमियुत-ऋषभसनाथः कारितः।मनिण्यो ललितादेवी- सौख्वी अनशनेन मम्रतुः। ६१५५) श्रीतेजःपालस्त्वनुपमासहितो मध्यमव्यापारभोगभाग 'लेशतस्तथैव दानं तन्वन् । १३०८ वर्षे यामगमत् । शनैः श्रीजयन्तसिंहोऽपि परलोकमभजत्। श्रीअनुपमापि तपसा खर्ग- मसाधयदिति भद्रम् । ६१५६) एतयोश्च श्रीवस्तुपाल-तेजपालयोधर्मस्थानसङ्ख्या कत्तुं क ईश्वरः, परं गुरुमुखश्रुतं किञ्चिल्लिख्यते-लक्षमेकं सपादं जिनबिम्बानां विधापितम् । अष्टादश कोव्यः षण्णवतिलक्षाः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे द्रविणं व्ययितम् । बादश कोव्योऽशीतिलक्षाः श्रीउजयन्ते। द्वादशकोव्यनि-1! पंचाशल्लक्षा अर्बुदगिरिशिखरे लूणिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पौषधशालाः का- रिताः । पञ्चशतानि दन्तमयसिंहासनानां [कारापणं सुरीणां प्रत्येकमुपवेशनार्थमर्पणम्*]; पञ्चशतानि पश्चोत्तराणि समवसरणानां जादरमयानां [कारणं श्रीकल्पवाचनाक्षणे मण्डना- थम्*]; ब्रह्मशालाः सप्तशतानि । [ब्रह्मपुर्य:*] सप्तशतानि सत्रागाराणाम् । सप्तशती तपखि- कापालिक-भगवद्योगिनां मठानाम् । [तेषां*] सर्वेषां भोजननिर्वापादिवानं निधितं कृतम् । 'त्रिंशच्छतानि झुत्तराणि महेश्वरायतनानाम् । त्रयोदशशतानि चतुरुत्तराणि शिखरषद्धजैनमा- सादानाम् । प्रयोविंशतिशतानि जीर्णचैत्योद्धाराणाम् । अष्टादशकोटिव्ययेन सरखतीभाण्डा. गाराणां त्रयाणां स्थानत्रये करणम् [धवलक-स्तम्भतीर्थ-पत्तनादौ । पञ्चशती "ब्राह्मणानां नित्यं वेदपाठं करोति" म [तेषां गृहमानुषाणां निर्वाहकरणम्*]। वर्षमध्ये सङ्घपूजात्रितयं [सर्व- दर्शनिनाम्*] पञ्चशती"श्रमणानां नित्यं गृहे विहरति स्म। तटिक-कार्पटिकानां सहस्रं समधिकं 24 प्रत्यहमभुक्त । त्रयोदशयात्राः सङ्घपतीभूय कारिताः [लोकानाम्*]। तत्र प्रथम यां चत्वारि सहस्राणि पश्चशतानि शकटानां सशय्यापालकानाम् । सप्तशती सुखासनानाम् । अष्टा- दशशती वाहिनीनाम् । एकोनविंशतिशतानि श्रीकरीणाम् । एकविंशतिशतानि श्वेताम्बरा- णाम् । एकादशशती दिगम्बराणाम् । चत्वारि शतानि सार्दानि जैनगायनानाम् । त्रयस्त्रिंश- छती पन्विजनानाम् । [चतुःसहस्रतुरगाः । बिसहस्रोष्ट्राः । चतुश्चत्वारिंशदधिकशतं देवार्याः । सप्तलक्षमनुष्याः। इदं प्रथमयात्राप्रमाणम् । अग्रेतना तदधिका ज्ञेया*] (द्वितीययात्रायां सम- 1 P वैराय सेवार्थिनां । 2 CD बेतोऽजभोजा, Bातोम्जमो०, Pाजमो । 3 P तमाः। 4 A किमुपा० । 5P मत्रिणः पल्यौ। 6 A सौखौ; P सोडू। 7 Pलेशवतोऽपि । 10 Aध्ययोरित। +P पविशतिरावाति हरिहरणमादिमहेन्चरा। 11 V .गारवयं खानाये। 12 V बिमाण। 18 ACDति BP कारपति म। 14 AP पादशावी। 15P बटुकड़िकयाटिकाना । 8P न्वानः। 9Padः। १७ प्र. को.

·: मिषन्धको धिकम् )। तथा चतुरशीतिस्तडागाः सुषद्धाः । चतुःशती चतुःषष्ट्यधिका वापीनाम् । पाषा- णमयानि द्वात्रिंशद् दुर्गाणि । चतुःषष्टिर्मशीतयः । तथा दन्तमयजैनरथानां चतुर्विंशतिः। विशं शतं शाकघटितानां रथानाम् । [एकविंशत्याचार्यपदानि कारितानि*] सरखतीकण्ठा- भरणादीनि चतुर्विशतिबिरुदानि [भाषितानि कविजनैः।*] श्रीवस्तुपालस्य दक्षिणस्यां दिशि • 5 श्रीपर्वतं यावत्, पश्चिमायां प्रभासं यावत्, उत्तरस्यां केदारपर्वतं यावत्, पूर्वस्यां वाणारसी यावत्, तयोः कीर्तनानि [श्रूयन्ते]। सर्वाग्रेण त्रीणि कोटिशतानि चतुर्दशलक्षा अष्टादश- सहस्राणि अष्टशतानि द्रव्यव्ययः [पुण्यस्थाने]। त्रिषष्टिवारान् सङ्ग्रामे जैत्रपवं गृहीतम् । अष्टादश वर्षाणि तयोर्ध्यापतिः ॥ ॥ इति श्रीवस्तुपाल-तेजःपालयोः प्रवन्धः॥ Vादा मात्रा संचपनीभूष अपूर्णा । प्रमोदकमी पाना भवसानका मार्गे मनसा पूषो।' एतद्नावाने एवं मेकिकमान अवं मनो विनापि' इदं प्रविसमवि वा सम्पते Pो। 1P पाई। ब्यापार ।

·प्रारमशक्षिका ग्रन्थकारप्रशस्तिः। श्रीप्रश्नवाहनकुले कोटिकनामनि गणे जगद्विदिते । श्रीमध्यमशाखायां हर्षपुरीयाभिधे गच्छे ॥१॥ मलधारिबिरुदविदितश्रीअभयोपपदसूरिसन्ताने । श्रीतिलकसूरिशिष्यः सूरिः श्रीराजशेखरो जयति ॥२॥ तेनायं मृदुगौमुग्धो मुग्धावबोधकामेन । रचितः प्रबन्धकोशो जयताजिनपतिमतं यावत् ॥३॥ तथा- 16 कहारवीरदुस्साधर्वशमुकुटो नृपौघगीतगुणः । बब्बूलीपुरकारितजिनपतिसदनोच्छलत्कीर्तिः॥४॥ बप्पकसाधोस्तनयो गुणदेवोऽजनि सपादलक्षभुवि । तद्भूनकनामा तत्पुत्रः साढको दृढधीः ॥५॥ तत्सूनुः सामन्तस्तं कुलतिलकोऽभवजगत्सिंहः । दुर्भिक्षदुःखदलनः श्रीमहमदसाहिगौरवितः ॥६॥ तजो जयति सिरिभवः षड्दर्शनपोषणो महणसिंहः। ढियां खदत्तवसतौ ग्रन्थमिमं कारयामास ॥७॥ शरगगनमनुमिताब्दे (१४०५) ज्येष्ठामूलीयधवलसप्तम्याम् । निष्पन्नमिदं शास्त्रं श्रोत्रध्येत्रोः सुखं तन्यात् ॥ ८॥ ॥इति चतुर्विशतिप्रवन्धाऽपरनामा प्रबन्धकोशो ग्रन्था सम्पूर्णः॥ 15 1ABOमिषण। 2 ABE सत्कुल 1.... नाखि पथमेतत् A भाद”।

·R
प्रबन्धको
१. परिशिष्टम्-प्रथमम् ।
मनिवस्तुपालकृतसुकृतसूचिः।
[v सन्जकादर्शप्रान्तमागे इयं सूचिलिखिता लम्यते ।]
महं श्रीवस्तुपालेन अष्टादशभिर्वर्यावन्मानं सुकृतं कृतं तावन्मानं वैतरणीतीरे सन्तिष्ठमान-
5 सोपारा-आदिनाथदेवालय[स्थितप्राकृतप्रशस्तेझेंयम् ।
श्रीजिनपिंव ल. १ स० २५......लेकतपोधनसत्कमठ......७००। पोषधसाला ९८४।......
सिंहासन ५०० । जिनप्रासाद १३५७४ । तेषां मध्ये हेमकुम्भमय २४ । जैनतपोधनावासे अन्न-
पानं विहरंति पंचदश, सह. १५०००।
श्रीशत्रुञ्जयपर्वते कोडि १८ ल० ९६ । सोमेश्वर कोडि १० । ब्रह्मशाला ७०० । पाखाणबद्ध
10 सरोवर २८४ । जावरमय समोसरण ५०५ । तीर्थयात्रा पार १२॥। प्रतिवर्ष संघपूजा पार २३ ।
प्रतिवर्ष संघवात्सल्य वार २५ । तोरण सह. ३ जैन-माहेशप्रासादेषु । नानामार्गे प्रपा १००।
माहेश मा० ३००२। ब्राह्मण ५०० वेदपाठं कुर्वति । आचार्यपद कारापित २१ । जीर्णोद्धार प्रासाद
२०००, शत ३०० जैन-माहेश्वराणाम् । पाखाणमयमढ सह० ४०००। कूप ७०० । श्रीगिरनारि
व्यये कोटि १२ ल० ८० । अर्बुदाचले १२ कोडि, लक्ष ३५ लूणिकवसत्यां पुण्यवरः । श्रीअचलेश्वरं
15 प्रति वृद्धदेवलोकजनानां दत्तद्रव्यलक्ष १, प्रतिदिनावासे कार्पटिकानां १ सह. भोजनम् । ब्रान-
णवत्तगौ १००० । ब्रह्मपुरी कारिता शत ७०० । वापीनां शत ४६५ । श्रीभृगे लानं कृत्वा दत्ता
लक्ष ५। श्रीभृगुपुरे श्रीजैनप्रासादमध्ये दत्ता को० २। जैन-माहेश्वरग्रंथलेखने कोडि १८ द्रव्य-
व्ययः। रेवातीरे शुक्लतीर्थ लानं विधाय श्वेतवाराहं नत्वा दत्ता लक्ष २। वर्भावत्यां वैद्यनाये
१२०००० शत १ दत्ता। श्रीसेरीशके श्रीपार्श्वनाथं प्रणम्य दत्त लक्ष १ सह० १३ शत १६५ ।
20 नानास्थाने अकारि दुर्ग ४१६ । पाखाणमया ३२ । वाणारस्यां देवविश्वनाथपूजार्थ प्रहितद्रव्य ल.
१। श्रीद्वारिकायां देषपूजार्थ प्रहितद्रव्य लक्ष १ स० ६१ श० १। प्रयागतीर्थे प्रहितद्रव्य लक्ष १।
गंगातीर्थे प्रहितद्रव्य ल०५ ()। श्रीस्तंभने द्रष्य ल०१। श्रीसंखेश्वरे द्रव्य ल० २। सोपारा-
आदिनाथ......ने द्रव्य ल० ४। ग(गोदावर्या द्रव्य ल० १। तपस्यां प्रहित द्रव्य ल०१।
मसीति ६४ । हजतो०१।
25 संघचालतां शकटशत ४५००, वाहणिशत १८, सुखासन ७००, पालषी ५००, दंतरथ २४,
रक्तसांदि ७०० । संघरक्षणाय राणा ४, सीकरि १९०० । श्वेतांबर सह. २०००, शत १००,
दिगंबर १९००। जैनगायिनि ४००० (१) ४५०, भशत ३३००, अपरगायिन सह १००० । सर-
खतीकण्ठाभरण [आदि] विरद २४ । नर्तकी १००। वेसरशत १ संप्रदायसमं (8)। अश्ववैय
१०, नरवैय १००।
80 श्रीवस्तुपालस्य दक्षिणस्यां दिशि श्रीपर्वतं यावत् कीर्तनानि ।
संग्रामे श्रीवीरधवलकार्ये वार ६३ जेत्र(त)पदम् । सर्वाने त्रीणि कोटिशतानि, १४ लक्ष, १८
सहन, ८शतानि द्रव्यव्ययः॥
॥ इति श्रीवस्तुपालमंत्रीश्वरधर्मवर सर्वामः॥७॥

·10 परिक्षिम् । २. परिशिष्टम्-द्वितीयम् । [अस्मत्सहीतादर्शमच्यात् केवलं BDE सञ्जकानामादर्शनां प्रान्तमागे एषा वंशावली लिखिता लम्यत इति-सम्पादकः ।] सपाद-लक्षीयचाहमानवंशो लिख्यते- १सं०६०८ राजा वासुदेवः । २सामंतराजः। ३ नरदेवः। ४ अजयराजः। अजयमेरुदुर्गकारापकः । ५ विग्रहराजा। ६ विजयराजः। ७चंद्रराजा। ८ गोविंदराजा। सुरत्राणस्य वेगवरिसनानो जेता । ९ दुर्लभराजः। १० वत्सराजः। ११ सिंहराजः। सुरत्राणस्य हेजिवदीननानो 'जेठाणाकजेता । १२ दुर्योजनः। निसरदीनसुरत्राणजेता। १३ विजयराजः। १४ पप्पहराजः। शाकंभया देवताप्रसादाद् हेमादिखान' संपन्नः'। १५ दुर्लभराजः। १६ गंडू। महमदसुरत्राणजेता। १७ बालपदेवः। १८ विजयराजा। १९ चामुंडराजा। सुरत्राणभंका। २० दूसलदेवः। तेन गूर्जरानाधिपतिर्षद्वाज्नीतः । अजयमेरुमध्ये तक्रविक्रय कारापितः । २१ वीसलदेवः। स च स्त्रीलम्पटः । महासत्यां बापण्यां विलमो बलात् । तापाद् दुष्ट-52 15 20 व्रणसमे मृतः। वगुलीसाहसुरत्राणभुजमहीं। सहावदीनसुरत्राणजितः। २२ वृहत्पृथ्वीराजा। २३ आल्हणदेवः। २४ अनलदेवः। २५ जगदेषः। २६ वीसलदेवः। २७ अमरगांगेयः। 30 तुरुष्कजित् । 1Bजेबाजाक। 2Bा माति। .DEसंपचार। B'मुजाही।

·स० १२३६ राज्यम् । वारः १२४८ मृतः ।
२८ पान्थडदेवः'।
२९ सोमेश्वरदेवः।
३० पृथ्वीराज।
१ हरिराजदेवः।
5३२ राजदेवः।
३३ वालणदेवः।
३४ वीरनारायणः।
३५ वाहडदेवः।
३६ जैनसिंहदेवः।
०३७ श्रीहम्मीरदेवा*।
बाबरीयालबिरुदं तस्य ।
तुरुष्कसमसदीनयुद्धे मृतः ।
मालवजेता।
सं० १३४२ राज्यम् । १३५८ युद्धे
सहस्र ३०, दुर्ग १० एवं प्रभुः सत्त्ववान् ।
1B पान्यदेवः।
• DE मादसें नाति एतनाम। 200।

·१३५ 5 10 15 परिशिष्टम् । ३. परिशिष्टम्-तृतीयम् । प्रबन्धकोषान्तर्गत- सुभाषितखरूपवाक्यानां पादानां न्यायवचनानां च उद्धरणम् । गुरुवचनममलमपि सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य । पृ० २७ पं० २३. राजमिः पूज्यते यश्च सर्वैरपि स पूज्यते । पृ० ३, पं० ११. शोकापनोदो धर्माचार्यः। पृ० ३, पं० २७. तपो हि वज्रपञ्जरप्रायं महामुनीनां परप्रेरितप्रत्यूहपृषत्कदुर्भेदतरम् । पृ० ४, पं० १९. कुञ्जरस्कन्धाधिरूढोऽपि भषणैर्भक्ष्यते । पृ०४, पं० २२. लोकः पूजितपूजकः । पृ० ६, पं० १३. यचिन्त्यते परस्य तवायाति सम्मुखमेव । पृ०९; पं०६. एकं वानरी, अपरं वृश्चिकेन जग्धा । पृ०९; पं० १८. हनूमति रक्षति सति शाकिन्या पात्राणि कथं असन्ते । पु. १०, पं० २१. जर्जरापि यष्टिः स्थालीनां भञ्जनाय प्रभवत्येव । पृ० १३, पं० २५. मृत्वापि पश्चमो गेयः। पृ० १४, पं० २८. यः कालज्ञः स सर्वज्ञः। पृ० २५, पं० २१. तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते । पृ० २६, पं० २५. रत्नानि पुण्यप्रचयप्राप्यानि । पृ० २६, पं० २८. नष्टं मृतं सहन्ते हि पितरो निजतनयम् । पू० २७, पं० ३. धनार्जकस्य कृष्मस्थानव्ययी पुत्रो न वेत्ति तातस्य । पृ. २७, पं० १३. खनाम नामादयते न साधवः। पृ० २७, पं० २०. वात्याभिर्न चलति काञ्चनाचलः । पृ० ३४, पं० १४. विद्वान् सर्वत्र पूज्यते । पृ० ३७, पं० १२. काकतालीयन्याय । पृ०४०, ३१. अन्धवर्तकीन्याय । पृ० ४०, ३१. मङ्गीकृतसाहसानां न किञ्चिदपि दुष्करम् । पृ० ५०; पं० २५. सेवकस्य च हिताहितविचारो नास्ति । पृ०५१, पं० ४. अर्थो हि परावर्तयति त्रिभुवनम् । पृ० ५१, पं० १७. बलवद्भिः सह का विरोधिता। पृ०५२, पं० १९. बुभुक्षितः किं न करोति पापम् । पृ०५३, पं० २६. अतिप्रज्ञापि दोषाय । पृ०५५; पं० प०७. 80 रसावेशे हि कालो र्गच्छन्नपि न लक्ष्यते । पृ० ६३, पं०७. अशुभस्य कालहरणम् । पृ०७०, पं० १६. प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरावस्पर्शनं वरम् । पृ०७८; पं० १२. कुतूहली घलसो न भवेत् । पृ० ८३, पं० २०. 20 *25

·प्रवन्धको
5
विद्या-कन्या-लक्ष्म्यो हि कुत्राने निवेशिता निवेशयितारं शपन्ति । १०८ पं०५.
पापं पच्यते हि सयः। १०९८ पं० २८.
इयं गूर्जरपरा कालवशावन्यायपरैः पापैः वाम्यभावात् 'मात्स्यन्यायेन' कवच॑माना भास्ते
म्लेजरिव गौः। पृ० १०१, पं० २०.
लपाखावः पुमान् यत्र तत्रासक्तिं न मुञ्चति । पृ० १०३; पं० २४.
अष्टपरशक्तिः सर्वोऽपि भवति बलवान् । पृ० १०४, पं० ६.
यहीयते तल्लभ्यते-इति न्यायः । पृ० १०४, पं० ३०.
नेदीयानिबाडूनामाहवो हि महामहः । पृ० १०५, पं० ३१.
जयो वा मृत्यु युधि भुजभृतां का परिभवः । १० १०५, पं० २५.
10 कण्ठीरवे तु दृष्टे कुण्ठाः सर्वे वन्याः। पृ० १०५, पं० २९.
दानेन भूतानि वशीभवन्ति । पृ० ११२, पं० ९.
तृणं शूरस्य जीवितम् । पृ० १२७, पं० १२.
स किं प्रमुर्यों जीर्णभृत्यानां द्वित्रान्मन्तून सहते । पृ० १२७, पं० १३.

·प्रबन्धकोशे
उद्धृतपद्यानां विशेषनाम्नां च
अकाराद्यनुक्रमेण सूचिः।

·No text on this page.

·प्रबन्धकोशमन्थान्तर्गत-उद्धृतपद्यानां सूचिः । -अकाराधनुक्रमेण :- पधाक पत्राक पद्या पत्राक २०७ ८७ ४२ १९ १८ १२ प्रथमपादांश अ अग्घायंति महुअरा अग्रे गीतं सरसकवयः अजित्वा सार्णवामुर्वी अअवि सा परितप्पइ अजवि सा सुमरिजइ अणफुलिय फुल्ल म अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा अद्य मे फलवती पितु० अध मे सफला प्रीतिः अधीता न कला काचित् अध्यापितोऽसि पदवी० अनादिरव्यक्ततनूरभेद्यः अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्मात् अनेकयोनिसम्पाता. अन्धा एव धनान्धाः स्युः अपूर्वेयं धनुर्विद्या अभङ्गवैराग्यतरङ्गरङ्गे अमुमकृत यदङ्गनां न वेधाः अयसाभियोगसंदूमियस्स अये भेक च्छेको भव अर्थीच्छाभ्यधिकार्पणं अर्हतस्त्रिजगद्वन्द्यान् अष्टौ हाटककोटयः अस्माकं प्रभुयुद्धार्थी अस्मान् विचित्रवपुष० अस्माभिर्यदिवः कार्य अस्माभिश्चतुरम्बुराशि० अस्मिन्नसारे संसारे ३२ २ २ २८३ ११२ ३० ९४ ३२ ४० १८ ७६ ३० ११८ ९५ ३२ २७९ ११२ ९८ ३३ २३७ २७४ ११० २९ २५४ १०३ ४७ २० ३०१ ११६ २१० २४ १३ १४८ ५१ १८३ १३६ ४४ ३० १५ २१५ ७४ ३० ८३ ३२ ९ २७२.११० प्रथमपादांश अस्याः सर्गविधौ प्रजापति अहयो बहवः सन्ति अंबं तंबच्छीए अपुप्फ आ आकृतिर्गुणसमृद्धि० आगतस्य निजगेह० आयान्ति यान्ति च परे आयुयौवनवित्तेषु आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण आरुक्षाम नृपप्रसाद० आरोहन्ती शिरःखान्ताद् आलब्धा कामधेनुः आलेख्ये चित्रपतिते आलोकवन्यः सन्येव आवयोश्च पितृपुत्रयो० आस्सं कस्य न वीक्षितं आः साम्यं न सहेऽहमस्स आल्हादं कुमुदाकरस्य २४० १०२ ६० ३२७ १२५ २८० ११२ ६४ २८ १७४ २८१ ११२ १३३ २०६ १२६ २४३ १०३ २९१ ११४ १७२ ६१ ३४१ १२८ इक्केण कुत्थुहेणं इच्छासिद्धिसमन्विते ३२ ३०२ ११६ ३२० १२३ इतो विपदितो मृत्यु इह लोए चिय कोवो ८ उ उच्चाटने विद्विषतां उच्चैर्गवं समारोप्य उचिंतसेलसिहरे उत्तरओ हिमवंतो उचिष्ठन्त्या रतान्ते ३११ १२० २५३ १०३ १३२ ४२ १९९ ७३ ३०.

·No text on this page.

·३ प्रथमपादांश जितश्चेसुरुषो लक्ष्म्या जिते च लभ्यते लक्ष्मी जीतउं छहिं जणेहिं जीयं जलबिंदुसमं जीवितव्यं च मृत्युश्च जीवितैकफलमुधमा० जे के वि पहू महिमंडल. जं दिट्ठी करुणातरंगिय० पचाङ्क पत्राक १८७ ६४ २४५ १०२ १६८ ५९ २०५ ८४ १५६ १२५ १६५ २५५ १०३ १०४ ३५ ५२ २३ १७ २८ २२७ ९४ ३५ तइया मह निग्गमणे तटविपिनविहारो तत्ती सीयली मेलावा तर्कोअतिष्ठः श्रुतयो तवोपकुर्वतो धर्म ताम्रपर्णीतटोत्पन्नः तावडिण्डिमघोषणां तावल्लीलाकवलितसरित् ते मुग्गडा हराविया त्वत्कृपाणविनिर्माण त्वत्प्रसादकृते नीडे त्वत्प्रारब्धप्रचण्डप्रधन० प्रबन्धकोशान्तर्गतपद्यानां सूचिः । पचाक पत्रात प्रथमपादांश २०० ७३ देव ! त्वभुजदण्डदर्प० ३३० १२७ देव ! सेवकजनः स २६३ १०४ देव ! स्वर्नाथ ! कष्ट ११४ ३९ देवाज्ञापय किं करोमि देवी पवित्रितचतुर्भुज० ३३१ १२७ दोवि गिहत्था धडहड० ९२ ३२ द्वादशार्का वसवोष्टौ २४ १२३ ४० धनी धनात्यये जाते धन्यास्त एव धवला ७८ ३१ धन्यास्ते ये न पश्यन्ति धर्मलाभ इति प्रोक्ते ३३ धिग् वृत्तनृत्तमुचितां १९४ धूवे पक्खोवासो २९३ ११५ न ३२१ १२३ न कृतं सुकृतं किञ्चित् १४ ९ न खानिमध्यादुदखानि २७० १०९ न गङ्गां गाङ्गेयं सुयुवति० २३० न ध्वानं तनुषे न यासि १८२ ६३ न नाना नो वृत्त्या २९८ ११६ नमोऽस्तु हरिभद्राय १७७ ६२ नवसय तेणउएहिं नवि मारियइ नवि चोरियइ नव्योद्वाहविधौ वधूद्वय० ४६ न सर्वथा कश्चन लोम० १४९ नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात् १७५ निरर्थकं जन्म गतं नलिन्याः ३५ निवपुच्छिएण गुरुणा २० नृपव्यापारपापेभ्यः २६१ १०३ नेत्रेन्दीवरिणी मुखाम्बु० २३९ १०१ न्युन्छने यामि वाक्यानां १६३ प २५० १०२ पर मुक्काण वि तरुवर १८५ ६३ पत्तमवलंबियं तह जो ० ३३७ १२८ २३६ ९७ ३१ ३०६ ११७ ४४ १९ २६ २०१ ७४ ३२ १६ १४५ ४९ २५१ १०२ २४६ १०२ १८९ २२ १३ २८८ ११३ २०९ १०३ ३४ दगपाणं पुप्फफलं दत्तानि दशलक्षाणि दधाति लोभ एवैको दधिमथनविलोल्लोल दिजइ वंकग्गीवाइ दिक्षुर्भिक्षुरायात० दुःखाग्निर्वा स्मराग्निर्वा दृप्यद्भुजाः क्षितिभुजः प्रष्टस्तेन शरान्किरन् दृष्टिनष्टा भूपतीनां देव ! त्वं मलयाचलोऽसि ३० ३२ २८ ·४ पचाङ्क पत्राद्ध २७ १५ ४२ प्रथमपादांश पदं सपदि कस्य न पद्मासनसमासीनः पन्थानमेको न कदापि परिच्छेदातीतः सकल० परिसेसियइंसउलं पसुजेम पुलिंदउ पारेतजनपदान्त. पालित्तय कहसु फुडं पीयूषादपि पेशला पीलूवृक्षमहाजाल्यां पुण्यलक्ष्म्याश्च कीर्तेश्च पुग्ने वाससहस्से पुरस्कृत्य न्यायं खल. 'पुरुषः सम्पदामग्र० पुष्पस्रग्दामरुचिरं पूजाकोटिसमं स्तोत्रं पूर्वाह्ने प्रतिबोध्य प्रभुप्रसादस्तारुण्यं प्रयोजकान्यकार्येषु प्रावृट्काले पयोराशि० प्रियं वा विप्रियं वापि प्रियादर्शनमेवास्तु प्रवन्धकोशान्तर्गतपद्यानां सूचिः । पचा पत्रा प्रथमपादांश ४३ १९ भोगे रोगभयं सुखे क्षय० २२७ ९४ २६८ १०८ ममैः कुटुम्बजम्बाले १९२ ६५ मदेन मानेन मनोभवन ३२ मगोः शृङ्गं शक्रयष्टि० ३३ मनसा मानसं कर्म २०२ ७५ । मन्ये मन्दधियां विधे २३ १३ मयनाहिसुरहिएणं ३०३ ११६ मर्दय मानमतङ्गजदर्प मलओ स चंदणु चिय १३५ ४३ / मलमूत्रादिपात्रेषु १७ महाव्रतानि पञ्चैव २५२ १०२ | माणसरहिएहिं सुहाई ३२८ १२५ मानं मुञ्च सरस्वति! ३१६ १२१ मार्गे कईमदुस्तरे २२६ ९४ मासान्मांसलपाटला १३४ ४३ मा स्म सीमन्तिनी कापि ४ मिता भूः पत्यापां २५९ १०३ / मित्रस्नेहभरैर्दिग्धो ३१४ १२१ मुधा मधु मुधा सीधु १७१ ६० मृगेन्द्रं वा मृगारि वा १०१ ३४ १९५ ६६ । यदृको दृषदो यदुष्ण. ३० यत्कृतं वस्तुपालेन १४३ ४९ यत् पश्यन्ति झगित्यः ३२४ १२३ यथा नदी विनाऽम्भोदा० यथा यूनस्तद्वत्परम० १६९ ६० । यदीदृशेषु कार्येषु १७९ ६२ । यदेतत्स्वच्छन्द विहरण १११ ३८ यहाये द्यूतकारस्य १२८ ४१ । यडूरं यदुराराध्यं ११ ७ । यन्मयोपार्जितं पुण्यं ३१९ १२३ । यशोवीर ! लिखत्याख्यां २ । यस्मिन्कुले यः पुरुषः १३१ १२२ २९ १५ ११६ ३९ ३४३ १२९ १२४ ४० २९ ३२ १०२ ३४ १३७ ४५ ८५ ३२ २२३ ९३ २६७ १०८ ३२९ १२६ २९२ ११५ ३१ १५ २१४ ८९ १६४ ५८ २१३ ८९ . " . बाला चंकंमंती पए बालो मे वृषभो भरं बिन्दवः श्रीयशोवीर! १५ १० ३३३ १२७ २०८ १० १६० ५६ ८७ भ ० भजते विदेशमधिकेन भवस्याभूद् भाले भला काचन भूरिरन्धः भिक्खयरो पिच्छइ भुञ्जइ आहाकम्म भूपभ्रूपलवप्रान्त मोगा मङ्गुरवृत्तयो २१२ ८८ २९९ ११६ १९ १२ ३३८ १२८ ३२५ १२३ ३०८ ११८ ० ·प्रबन्धकोशान्तर्गतपद्यानां सूचिः । प्रथमपादांश याचको वञ्चको व्याधिः यामः खस्ति तवास्तु या रागिणि विरागिण्यः यास्यामीति जिनालये स युष्मादृशाः कृपणकाः येन केन न च धर्म० येनागच्छन्ममाख्यातो येनेदं भक्षितं भक्ष्यं ये पापप्रवणाः स्वभाव. योग्यं सुतं च शिष्यं च पप्राक पनाह २६४ १०५ १९७ ७१ २६२ १०३ १९३ ६५ २६० १०३ ८४ ३२ ६३ २६६ १०७ ३१८ १२३. ७९ ३१ यौवनेऽपि मदनान्न रवेरेवोदयः श्लाघ्यः राज्ये सारं वसुधा रामो नाम बभूव हुं रूढिः किलैवं वृषभः ६२ ३२६ १२४ १६२ २३४ रूपं रहो धनं तेजः पचाडपत्रात प्रथमपादांश १५७ ब्राजिवारणलोहानां ७३ ३० विक्रमाक्रान्तविश्वोऽपि ३३९ १२८ विधौ विध्यति सक्रोधे २२४ ९३ विरमत बुधा योषित्सङ्गात् ५ ४ विषयाविषमुत्सृज्य २४४ १०३ विंझेण विणावि गया ३१५ १२१ | वीक्ष्यैतदभुजविक्रम ५ । वृत्तिच्छेदविधौ द्विजाति० २९४ ११५ वृद्धानाराधयन्तोऽपि २९ / वेश्यानामिव विद्यानां २४२ १०२ श शताष्टके वत्सराणां १०७ ३६ / शतेषु जायते शूरः १०० ३४ | शम्भुर्मानससन्निधौ ३९ | शशिना सह याति कौमुदी १४४ ४९ शस्त्रं शावं कृषिर्विधा ५ | शाणोत्तीर्णमिवोज्वल शास्त्रज्ञाः सुवचखिनो ३१३ १२० शासाभ्यासो जिनपदनुतिः २७१ १०९ शूराः सन्ति सहस्रशः ३९ शैत्यं नाम: गुणस्तवैव ३३५ १२८ | लियो वा स्वस्य वा नाशो १३० ४२ श्रीचौलुक्य ! स दक्षिण २८२ ११२ श्रीणां स्त्रीणां च ये वश्याः श्रीतीर्थपान्थरजसा १०५ ३५ | श्रीमत्कर्णपरंपरागत . ३८ ३८ श्रीभोजवदनाम्भोज २८७ ११३ ११३ | श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराज० ५४ २४ श्रीरियं प्रायशः पुंसा० १५८ श्रीवस्तुपाल! तव माल. १५९ ५६ / श्रीवस्तुपाल-तेजःपाली २७८ १११ | श्रीवस्तुपाल! प्रतिपक्ष ३३२ १२७ / श्रीवासाम्बुजमाननं ३०४ ११७ श्रीवीरे परमेश्वरेऽपि ६ ल लक्ष्मी चलां त्यागफलां लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी लजिजइ जेण जणे लब्धा श्रियः सुखं स्पृष्टं लावण्यामृतसारसारणि. लोकः पृच्छति मे वाता . २५ १३८ ४५ ३१० १२८ १४० ११२ ३८ ३१७ १२३ १४६ २८६ ११३ ३०७ ११८ ३२५ १२४ २९६ ११५ ३१० १२० २९ २७३ ११० २३८ १०१ वइविवरनिग्गयदलो वक्त्रं पूर्णशशी सुधा० वञ्चयित्वा जनानेतान् वपुरेव तवाचष्टे वरं प्रज्वलिते वहा० वरं सा निर्गुणावस्था वरि वियरा जहिं जणु बल्ली नरिंदचित्तं वस्तुपाल! तव पर्व २९७ ११५ १४२ ४८ ·६ प्रथमपादांश श्रुत्वा ध्वनेर्मधुरतां श्रूयते यन्न शास्त्रेषु श्लाघ्यतां कुलमुपैति पत्रिंशदधिके माहा० पचाङ्क पत्रात १५४ १२१ ३९ ३४ २६ १४ ३८ १७ २११ ८८ १९० २८४ २९५ ११५ २७५ ११० ९३ ३२ २३३ ५२ २१ ४१ ११२ प्रबन्धकोशान्तर्गतपद्यानां सूचिः । पचाङ्ग पत्रा प्रथमपादांश १८१ ६३ साहित्ये सुकुमार वस्तु० १४७ सांख्या निरीश्वराः केचित् २४१ १०२ सिद्धंततत्तपारंगयाण. सीसं कह वि न फुडं ५९ सुअइ गुरू निचिंतो सुधाधौतं धाम व्ययभर० २१७ सुश्रु ! त्वं कुपितेत्यपास्तव १९८ ७३ सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व ११३ ३८ । सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु १९६ ६६ सेयं समुद्रवसना तव ३९ संपइ पहुणो पहुणो २०४ स्नेहो न ज्ञायते देव २४७ १०२ स्फुरन्ति वादिखद्योताः २०३ ७५ स्वयंभुवं भूतसहस्र० २२५ ९४ ४८ २० हसन्नपि नृपो हन्ति ५० २० हितवचनानाकर्णन ५ हित्वा जीर्णमयं देह २४९ १०२ हिंस्राः सन्ति सहस्रशो हे विश्वत्रयसूत्रधार ! २३२ ९५ हंस जिहिं गय तिहिं गय १५० हंसा जहिँ गय तहिँ गय स एव पुरुषो लोके सञ्चं भण गोदावरि सवृत्त सद्गुण महार्घ्य सन्दष्टाधरपल्लवा सचकितं सन्ध्यां यत्प्रणिपत्य सन्धौ वा विग्रहे वापि सप्रसादवदनस्य भूपते० समणाणं सउणाणं सयं पमजणे पुन्नं सरस्वती स्थिता वक्त्रे सर्वदा सर्वदोऽसीति सबो पुवकयाणं सा गता शुभमयी युग. सा बुद्धिर्विलयं प्रयातु सा सुकंतइं जगु मरइ साहसजुत्तइ हलु वहइ ० ७ २८५ ११३ १६१ १३९ ४५ १५५ २२२ ३० ३२ 33 ·प्रबन्धकोशान्तर्गतविशेषनाम्नां सूचिः । *अकाराद्यक्षरानुक्रमेण* १९, २० ४८ कारनगर भक्षवाटक भग्गिसम्म भनिवेताल महेवालिमा [प्राम] भवम्तीसुकुमाल भश्वराज अष्टक [प्रन्थ] अष्टापद [गिरि] आ २५ ४८, ७५, ८५ ६८ २५ ८०,८३ १२१, १२८ उदयन मंत्री उजयिनी ८,१०,५९,६४,९५, ६६, ७७, ८३, ८६ उत्तराध्ययन [सूत्र] उत्तरापथ उदयन [वत्सराज] २,८६,८७ ४८, ११४, ११५ उदयप्रभसूरि ११३ उदयसिंह १०५, १२३, १२५ ११५ उपमितिभवप्रपत्रा [कथा] उम्बरिणि [प्राम] १२२ उरङ्गलपुर ५३, ५४ उवसग्गहर [स्तव] ऊ ४१,९७ ८६ . १२२ १०४,१०६ . आचाराङ्ग [सूत्र] भाणन्द २५ भादिनाथ १२१ आनाक [राजा] ५०-५२ आभड २, ४८, ९७-१०० आभू १११ आम [राज, नृप] २५-४५ भामदत्त भारासण [प्राम] १०९, ११९, १२२ आर्य खपट [सूरि] २,९,१०,११ भार्य नन्दिल भार्य नागहती १२ आर्य रक्षित [खामी] आर्य वज्र [खामी] आर्य सुहस्ती [ सूर] भार्य सम्भूति विजय २ भाहम्मत आलिग ११५ आवश्यक [सूत्र] २, २४ भासराज [ ठकुर] १०१ ऊपरवट [अश्व] भजयपाल भणहिलपत्तन ५७,६१,९०, ९३ पुर अनन्तपाल १०५, १०६ अनलगिरि [हस्ती] अन्ना [राजा] अनुपदे १२८ अनुपमदेवी १०१ अनुपमा १०९, ११४, १२२, १२३, १२९ अमेकाम्तजयपताका अभय [मंत्री] ४८, ११५ अभयदेवसूरि १३० अभिनव राम भभिमन्यु अमरचन्द्र [कवि] २, ६१-६३ भमरचन्द्रसूरि ११३ अम्बा [देवी] ४२, १६, १७, १२१ अम्बिका ४२, ४३, ९५, १०९ भम्बिकाशिखर अयोध्या अरसिंह कविराज ६१, ६३ भर्जुन भोराज १०१ अर्द्धमागध [भाषा] अर्बुदगिरि ७५, ११७, १२१, १२२, १२३, १२९ महिंजरनाग भवलोकनाशिखर भवन्ती १५, १६, १.६६, १,५ ४ ऋषभ [देव, जिन] १, २२, ४९, ९७, ११४, ११५,११६, ११९, १११, १२९ ऋषभध्वज चरित्र ऋषभप्रतिमा ऋषभफलही १२० ऋषभवंश ऋषिभाषित [सूत्र] ओ ओटर [जाति] ५३, ५४ , इन्मभूति इन्द्रमण्डप २१ १०९ Cho ४३, ४, ईशान [देवलोक] ईशानेन्द्र कहारवीर [विरुद] कण्टिका [देवी] कण्टेश्वरी कन्थारकुडा कन्यकुब्ज ४७ १४ उ ९, २०, २७, ३२, , उनसेनभवन उज्जयम्त [ गिरि, तीर्थ] १२,४२,४८, १०१,१२९ कपर्दी[यक्ष] १२. 24. को .

·प्रवन्धकोशे गुणसेनसूरि कृष्णनगर ६२, १२० केदार पर्वत १३. गूर्जरदेश गूजरधर ८४ कैलास कोटिकगण कोणिक कोमल कोलापुर १२, ६२ १, २६, ४३, १०१ ७,८,३७,४७,५८, ११, ९, १०१, १०३, १०४, १०६, ११२, ११७, ११९, १२०, १२५ १०१ १३१ १२४ कोलासुर कोशला [प्राम,नगरी]११, १५, ८१,८२ कौशाम्बी ८६-८८ कंस १२४ कौवहरण [पत्तन] क्षेत्रवर्मा गूर्जरधरित्री गुर्जरमण्डल गूर्जरलोक गूजरेन्द्र गूजरेश्वर गोदावर गोदावरी ५०, ११२ ५०, १२१ गोध्रा गोपगिरि ११७ कपीभवन कपाट कमलादित्य [कवि] ६२, १२.. ४३, १११ कर्णदेव ९०, १०१ कर्णमेक [प्रासाद] कर्णाटदेश १९१ कर्मप्रकृति [अन्य] ११३ कलहपज्ञानन [हस्ती] ५१, ५२ कल्प [ सूत्र] कल्पक [मत्री] ११५ कलाकलाप कलाकेलि कलाभारती कलावती कलि-अर्जुन १०५ कल्याणमन्दिर [खव] १८ काशनबलानक कात्यायन १५ काम्ती [पुर, नगरी] १३, १४, ८५ कार्तिकेय ८३, ८४ कालमेघ कालाग्निरुद्ध कालिकाचार्य १२, ७४ कालिकादेवी कालिअर [गिरि] कालिन्दी [नी] कावेरी काध्यकल्पलता ६१ काशी काश्मीर कासी ५५,५७, ६१,७९ कीर्तिपाल कुन्तिभोज कुमरनरिंद कुमारदेव [मंत्री] ८८-९० कुमारदेवी १०१,१११, ११४ कुमारपाल ४७,४०,५०-५४, ५७,९८,१०१,११५ १४, ३२, ६६,६८, ७२, ७३ १०७ २९, ३१, ३३, ३६, ३७,४०,४१,४२, ख खार दुर्ग खण्डन [खण्डखाय) ग्रन्थ स्वपटाचार्य खरमुख खर्परक [चौर] खेट [महास्थान] खोटिक खून्दला [वीर] १३ ७२, ७३ २७, २०, ३३ २१ गोपाल गिरि गोमती गोविन्द गोविन्दचन्द्र गोविन्दाचार्य ५४, ८८ ३४, ३७, ३८,४४, ४० गोहिलवाटी गौगलिक गौडदेश गौडवध [काव्य] गौर्जर गौर्जरान १०३ १२२ १५,३०,५८ १२ ९२ १२८ ७८ ६२ गगनगामिनी विद्या ८४,८५ गमा [देवी गङ्गा नदी] १२, ४३,४६,५४, ५५, ५७, ५८,८०, १०९, ११५ गजेन्द्रपद [कुण्ड] ११६ गन्धवह [श्मशान] गईभिल्ल ११७ गईभी विद्या ११७ गिरिनार १०१ गिरिविदारण गिरिसेण २५ गुरशलपुर १० गुणचन्द २५ गुणचन्द्र गुणदेव गुणसेण घ घण्टा माघ [बिरुद] घीन्दिणी [छन्द] घूघुलवंश १०७, १०८ २४ १२८ १२० कुहाडीग्राम कारपुर कूष्माण्डीदेवी परासी प्रासाद चक्रेश्वरी [देवी] चकेवरी विद्या चण्डप [ठकुर] अन्दप्रयोत १०१ ४२,९६ २५ ८६,८० ·विशेषनाम सूचिः। १०१ चण्डप्रसाद [ ठकुर] चन्दनन्छी चप्रम [जिन] वरालोला तापी ताम्रपर्णी साक्ष्य ७२, ८५ चन्द्रावती चमत्कृत [कार्पटिक] चम्पकसेना पर्मण्वती ८६ ७५-७७ ७,६१ तालारस [प्राम] १६ तिलकसूरि १,१३१ तिलादेश ५३, ५४,९१ तिभणपाल ५२, ५४ तेजलपुर ११७, १२० तेजःपाल [मंत्री] १.१,१०३,१०५- १०९, ११३, ११७, ११८, १२२, १२३, १२७, १२.८, १२९ त्रिकूटाचल त्रिपथगा त्रिपुरादेवी त्रिलोकसिंह १०५,१०६ त्रैलोक्यविजयिनी विद्या ८४ ५४-५७,८८-९०, ११७ जयन्तसिंह १०९, १२४-१२९ जयसिंहदेव ५२, ५३, ९०,११, ९३, १०१ ११५ जालिणि २८ जावालिपुर १०५, १२३, १२५ जान्हवी जितशत्रु जिनदत्तसूरि जिनदास जिनधर्म जिनभटाचार्य जीवदेवसूरि २, ७-९,६१ जीवन्तस्वामी जेटुआक [वंश] १२६ जेसिंघदेव जेहुल जैन १०, ११, १३, १५, १७, २०, २१, २३, ४०, ४२,६१, ६८, ८३,८८ १२९ जैन धर्म ४,४४ १२९ जैन मुनि १२४, १२८ १३० ठ ठाणावृत्ति [प्रन्थ] चाधिग [ ठकुर] चापोस्कट [बंश] १०१ चामुण्डराज [] ९०, १०१ चामुण्डराज [२] १०३, १०४, १०७ चाम्पल [महाजन] १२२ चाम्पलदे ४८,१०० चारण १०४ चाहरकुमार ५२ चाहमान [वंश] ५०, १०५ चाहिल १७, २१, २४, २५ चित्रकूट तलहष्टि २५ चिन्तामणि विनायक चूडासमा १०४ घटकराज चेलणदेव चेल्लणपार्श्वनाथ चोक्षवाटि १०९ चौलुक्य [वंश] ४८-५२,५८,९०, १०१, १०५, ११४ जैन गायन जैन प्रासाद जैन रथ छन्दोरखावली छाडाक [ श्रेष्ठी] द दक्षिण खण्ड दक्षिण देश ४३,६४ दक्षिण मथुरा दक्षिणापथ २,६०, ९१ दत्तसूरि दशकन्धर ७१ दशवदन दशवकालिक [ सूत्र] दशाभुतस्कन्ध [सूत्र] दशाईमण्डप १३ दाशरथि ११ दिक्पट २४,४३,६४, ६५ दिगम्बर ७,४२,६४,९४, १२९ दिग्वसन दिग्बासस्. दिवाकर १६ दीपिका कालिदास ४१,४३-४६ दुर्गसिंह ११२ दुर्लभराज दुस्साध [वंश] देवचन्द्रसूति देवदत्ता ४८ राहलदेश डिण्डुआणक ९बाउधीग्राम डोडीयवंश जगत्सिंह १३१ २६, २७ ५९,१०५ ५०,५१ पर्वत जनक [राजा] जनमेजय जम्बूद्वीप जम्बूस्वामी ८४ दिल्ली नगर १३,८४, ८५ ११५, ११९, १२०, १३१ ७५, ७७, ७८ हिं(टी)पुरी जयतलदेवी जयताक १०३, १०४ ५३, ५४ ८६,८७ तक्षक माग तक्षक्षिका ·१० देवपत्तन rs,६१, देवप्रभसूरि ११३ १५ १५ २५ ४८ ११८ पसमिणि पग्राम १०५ पजालिनी [प्रन्थ] २५ पावस्तुक [प्रन्य] पत्रसूत्र [प्रन्य] पखालदेश २६, ८० पन्नाशत् [प्रन्थ] २५ पचासर [पुरी] पहमहादेव [सूरि] पत्तन (अणहिलपुर) ५०,५२, ५४, १०१, ११७, १२९ देवर्षि देवसिका देवरि देवादित्य देल्हा साधु दोगुन्दुक [देव] दोधक [छन्द ] द्वात्रिंशद्वात्रिंशिका द्वादशहद [विरुद] द्वारवती दीपबेट पत्तन द्वैपायन ४८ ममि-विनाम बयचक्र [प्रन्थ] २२, २३ मरचन्दसरि ११३, ११५, ११५, १२५ नरभारती [विरुद] नरवर्मा नल राजा ४३, ९१,१११ नलिनीगुल्म [विमान] १९ नबहुलपत्तन नवहंस नागड मंत्री १११, १२५, १२० नागदत्त नागनायक [ देव] नागपुर ११८, ११९ नागमत नागार्जुन २,१३,१४,८४-८६ नागेन्द्र [देव] १२ नागेन्द्र गच्छ नाणायत्तक [प्रन्थ] नादसमुद्र नानाक कवि ६२, १२० १०४ १८ ९० ८५ १०४ ११३ पम कोष्ठागारिक ६१,६३ २५ नाभि } [जिन] २५ धणसिरि २५ धनपति १४,८५ धन्धुकपुर २५ धरणेन्द्र [देव] धर्मपि धर्मदत्त धर्मदेव धर्मनृप ३०, ३२, ३३, ३५-३७ धर्मसूरि धवलक-क [पुर] ५८,६१, ६२, १०१, १०३-१०८, १११ ११७-१२६, १२९ ८३, ८४ धारा [ नगरी] धारावर्ष ११७, १२२ धारू धूलीसमुद्र नामेय ११४,११५ नामेयचैत्य नामेयपादुका ११९ नामेयभवन ११६ नामलदेवी ८६-८८ नारायण ५६,८३ निम्ब मंत्री निर्वाणकलिका [प्रन्थ] १४ नूनक १३१ नृपनाग नेट मंत्री १२१ नेना ११८ नेमि [नाथ, जिन] १,४२, ४३, ४७, ८ पमप्रभ पमयशा पमा [राशी] ४४, ४५ पभाकर पमानन्द [ काव्य] पद्मावती [राज्ञी] ५,८८ पमिनीखण्ड [पत्तन] परकायप्रवेश [ विद्या] परमहंस परमार [वंश] ३५, ४८,५३, ११ परीक्षित पल्ली पाटलीपुत्र ११, १२, ४४ पाटलीपुर [पत्तन] पाडलापुर पाडलीपुर पाण्ड पाण्ड्यनृप १५ पाण्यराष्ट्र पातालविवर [कूप] पादलिप्तक [पुर] १२, १३ पादलिप्तसूरि २, १३, १४, १५ ८४,८५ पाराशिक १० पारेत जनपद पार्थनाथ [जिन] १३, १४, ८५, १०९, १११ पार्मनाय द्वात्रिंशिका ११६, ११७, १२१, १२४ ११५ नन्दिल [आचार्य] ५ नन्दीधर मसूरि ३४, ३७, ३८,४४-४६ नेमिनाग नेमिबिम्ब भैषध [काव्य] नौवित्तकवाटि न्यायावतारवृत्ति ९७, १२२ ५५, ५६, १० १०९ ·विशेषनाकरः। " ७७,८५ भूगुक्षेत्र १९,७६ फुल्लडी ११ १०-११ भोजदेव [नृप] १२ ४ भोपल देवी ५९,७४, ११५ ४८,८४ पानाथ प्रतिमा पार्थनाथविम्ब पाफलही पालित्तम पालित्तानकपुर पाशुपत शास्त्र पाहिणि पीठजादेवी पीलूआई [देश] पीहुलि पुण्डरिकीणी पुण्डरीक फलही ११३ ८४ १२८ १२० पुरुष सरस्वती [ बिरुद] १०१ पुरूरवा पुष्कलावती १२८ पुष्पचूल पुष्पचूला पूना साधु ११८-१२० पूर्णचन्द्र पूर्णतल्ल गच्छ पूर्ण सिंह पूर्व देश पूर्वमथुरा पृथिवीराज ११७ पृथिवीस्थान [पुर, पत्तन] २१, ८४, ८५ प्रतापमल्ल ४८, ९८ प्रतिमाणा ११ प्रतिष्ठान [पुर, पत्तन] २, ३,१४,६६, बम्बूलीपुर बप्प [क्षत्रिय] बप्पक साधु बप्पभट्टि सूरि २, २७-४६ बम्बेरपुर ११८ बलमित्र १ बलि बापला-बुंदला [वीर] बालचन्द्र बालभारत [काव्य] बाहुबलि ३८, ११९ विभीषण २४ बौद्ध ९,१०, ११, २२- २६, ३५-३७ ब्रह्मणाग १११ ब्रह्मभवन ब्रह्मशान्ति [यक्ष] ब्राझी १३, १५, ७३ मण्डन मुनि मण्डली [नगर] १०१, १०२ मथुरा ३९-४१,४६, ७२ मदन [श्रावक] ९३, ९५ मदनकीर्ति [कवि] २,६४, ६६ मदनमअरी मदनमूर्छा मदनवर्मा २,९१, १२, १३ मधुसूदन मध्यम शाखा मम्माणी [खनि] ११९, १२० ममणल्लादेवि मर[प्राम, देश] १०६, ११०, ११३ मरदेवा महदेवा शिखर १११ मलभारी [गच्छ] ११३, ११५, ११८, १२७, १३० मल्लवादी[सूति] २, २१, २२, २३ १०९, ११० महणदेवी १०१,११५ महणसिंह महणीक (का) महमदसाहि महाकाल महाकालप्रासाद महानगर १२. महामहविजय [काम] महाराष्ट्र देश, जनपद] ४३, ६१, ६२, ६४,६१,६७,९१, प्रतीहार [वंश] १०४ ११६ प्रधुन्न शिखर प्रधुम्न सूरि १३१ भगदत्त नृप भडमात्र महि भद्रबाहु भद्रा [ श्रेष्ठिनी] १९ भद्रेश्वर [वेलाकूल] ९५, १०४, १०६ भरत [खण्ड, क्षेत्र] १, २, ५३ भरत [नृप, चक्री] ३२, ३८, ४८ भाद्रबाहवी संहिता २ भारतवर्ष भारती [देवी] १,५९,६१, ७२ भार्गव भीमदेव [.][चौलुक्य] ९०, १०१ भीमदेव [२] भीमदेव (राण)[मेडीयवंश्य ] ५९ भीमसिंह १०४-१०६ भीम ११३ अपन मुनि ९-११ ४३, १३० प्रबन्धकोश प्रबन्धचिन्तामणि प्रभास [ तीर्थ] प्रभासपुराण प्रभप्रकाश प्रभवाहनकुल प्रल्हादनपुर प्रल्हादनराणक प्राग्वाट [वंश] प्रेममभूषा १४ महालक्ष्मी [देवी] महालक्ष्मी देवी भवन महालक्ष्मी प्रासाद महाविदेह [क्षेत्र] महावीर प्रासाद महावीर बिम्ब महीतट [देश] १२८ १०१,१११ १०७ ·'प्रबन्धकोशे- लक्ष्मी लघु भीम लघु भोजराज लघु युधिष्ठिर ८४ यशोभद्राराणक] यशोभद्रसरि २,४६,५३ पशोवर्म २७, २८ यशोवीर १२३, १२४ यशःपटह [हस्ती] ९० याकिनी [साध्वी] २४, २५ युगादीश १२८ युधिष्ठिर ४३, ८३,८४, १११, ११३ यौगन्धरायण १२३ 1 र लच्छी ललितविस्तरा [प्रन्थ] ललि(ल)तादेवि १.९, १२९ ललितासर ११४ लल्ल श्रेष्ठी लवणप्रसाद १०१, १०२, १२५ लवणसमुद्र ७९ लाट [देश] लीलादेवी लीलावती लीलू लाणिग १२२ लूणिगवसति १२२, १२९ ५८ रङ्ग वणि महीधर महीपाल महूभाक महेन्द्र देव ११, १३ महन्द्रसरि १११ महेश्वरायतन १२९ महोबक पुर [पत्तन] ९१, ९२ माऊ मागधतीर्थ मागलिपुर ११८ मातुलिङ्गीविया माधव देव मानगजेन्द्र १०४ मायासुर ६९-७२ मारव १०५, १०६ मालदेव १२२ मालव [देश] १९,५३, ५९, ६७, ९०, ९१,९८,९९ मालवीय मालवेन्द्र ११५ माहेचक १०८ १५ १०९ १२ ५४, ९०, १०१ मृगावती ८६ मेषचन्द्र ५४, ५७ मेघनाद मेरंतक मेदपाट ८४ रणसिंह रख [श्रावक २, ९३,९४, ९५, ९७, ११४ रम्ति नदी रम्भा राजगिरि राजगृहपुर राजशेखरसूति राजीमती गुहा वाइजलकर १३१ ३६, ८१-८४, ९५ २,७५, ७८ ४३ ४६ १०८ वनकुमार वटपद्र वा [ वेलाकूल] वत्स [जनपद] वत्सराज रामचन्द्र रामसैन्य [प्राम] रामायण ८३,८४ ९१, १२३ १०१, ११५, १२८ राशिलसूरि राट्रिक १२२ ११७, ११८, ११९ १ मोजदीन सुरबाण मोड शाति मोढेर २६, २९, ३४, ३७, [पुर] मोढेरवसाहिका मोहमाया मौर्यवंश ४१ रेवा रैवत [क्षेत्रपाल] रैवत-क [ तीर्थ, पर्वत] ४२, ४३, ४७, ४८, ८६,९४, ९६ ९७, ११६, ११९, १२० रैवतक तलहहिका १२१ रोला-तोला [पर्वत] ल लक्षणसेम २,८०-९० लक्षणावती ३०, ३३,३६, ३७, वराहमन्दिर वराहमिहिर २, ३, ४ वईनकुञ्जर वईमान [जिन] वर्द्धमानपुर १०३, ११४ । वर्द्धमानबिम्ब वईमानसूरि १२८ बलभी [पुरी] २१, २२, २३ वल्लभराज १०१ वसन्तवल्ली वसुदत्ति(का) ८६,८७,८० वस्तुपाल [मंत्री] २, ५०-६० १.१- १३० बलापथ वाक्पति [कविराज] ३०, ३५-४० १९ . यदुवंश यमुना ११६ ५४, ८७ ११७ यशोधर्म लक्ष्मण ८२-८४, ९५ ·विशेषनामा सूषिः। 38 शराविका [पर्वत] ७५ -५२ शाकम्भरी शावीन्द्र शातवाहन ४३ १११ विशालकीर्ति विषमादेषी विष्णु ५१,११५ बिसेणा बीर [जिन ] १ बीरद्वात्रिंशिका १८ वीरधवल ५८, ६१, १०१- १०९, ११२, ११५, १२०, १२४, १२५ वीरनारायण प्रासाद वीरम [नृप] १२४, १२५ वीरमप्राम १२४ वीरमोक्षवर्ष [संवत्] वीसलदेव ६२, ६३, १२४- १२८ बीसलनगर ६२ वृन्दावन ७२ शान्ति शान्तिनाथ चरित्र शान्तिपर्व शाम्बशिखर शालतपसी शालिभद्र शासनदेवता शिलादित्य ११३ ११६ ७ ४० २२, २३, ११७ २० ७८,८१ १२५ २, १५-१८ नागरदेश काग्भट [मंत्री] वाचक [विरुद] वाजा [शाति] १०४ वात्स्यायन ३७,३८ वामन वाममस्थली ६२, १०३, १०४ बामा १ वायट [नगर, महास्थान ] वायरगाछ वायुदेवता वाराणसी ५४, ८८, १३० वाराहसंहिता वारू वालाक १०४ वालि वासवदत्ता वासुकि [नाग] १३, १४,८४, ८६ विक्रमकाल विक्रमसेन विक्रमादित्य २,८,१५,१७,१८, °मार्क १९, २०, २३, ४३, ६६, ६८, ७४, ७८- ८२,८४, १११, १२४ विक्रमादित्यवर्ष ४५, १२१, १२७ विचित्रवीर्य विजयपुर विजयवर्मा १ विजयसेनसूरि ११३ विजया २५ विजयादेवी ९३,९४ विद्याधर [मंत्री] ८८,८९, विद्याधर गच्छ १२ वंश विद्याधरेन्द्रगच्छ १५ बिन्ध्याचल ८४,८६ विमलगिरि [पर्वत] ४२, ४९, १२८ विमल दण्डनायक १२१ विमलयशस् बिमलवसति १२१ विमकामना विवाहवाटिका वृद्धनगर वृद्धवादी [सूरि] वृषभ [जिन ] वेणीकृपाण [विरुद] वैरोव्या ५-७, ११, १२ स्तव " वैष्णव ६१, १२४ व्यवहार व्याघ्रराज ५०, ५१ शिवभवन शिवपुराण ११३ शिवा १०९ शीलवती ६८-७४ शेष नागराज शैव शोभनदेव [ सूत्रधार] १२२, १२४ श्यामल ५१, ५२ श्रावक प्रज्ञप्ति २५ श्रीकान्त श्रीदेवी १२१ श्रीपर्वत श्रीपाद श्रीपाल [कवि] ४८, ९३ श्रीमाता १२१ भीमाल पुर २५, २६, ४० श्रीमालवंश श्रीहर्ष [कवि] २,५४-५८ भुतकीर्ति श्रेणिक [नृप] २२,४३,४०,११५ बेताम्बर[संप्रदाय] ३, ७, ९, १०, ११, २२-२६, २९, ३९, ४०, ४२,४३, ५०, १०९, १२६, १२८ २३ " ७ शक्तिकुमार शहर [सुर] १०८, १०९ शविर १२८ शतक [प्रन्थ] शतानीक शत्रुजित् शत्रुजय [ गिरि, तीर्थ ] १२, १४, २२, २३,४१, ४८, ४९, ८४,९४,९७,१०१, १०९, ११४, ११६, ११८-१२१, १२८, १२९ शत्रुक्षय सलाहका ११४ पडावश्यक [अन्य] पोरक्षक [प्रथ] ·" स सिवराज [जयसिंह ] ४७,५१,५१,१५, ८. संस्कृत [भाषा] १८ सलीवनीविचा साडेर गच्छ सतारकपुर ४१ सदीक [नौवित्तक] १०८, १०९ सपादलक्ष [देश] ५१,५२, १३१ सपादलक्षीय समरसिंह १०५ समराइन २५ समराक [प्रतीहार] १२५ समरादित्य चरित्र समुद्रविजय समुद्रसेन ४१ सम्प्रति [राजा] १९,४३ सरस्वती [देवी] सरस्वती [नदी] सरस्वती [सावी] २६ सरस्वतीकण्ठाभरण [विरुद] १११ सरस्वतीकण्ठाभरणप्रासाद सर्षपविद्या सहदेव साखानीक सहावदीन सुरबाण ११७ माइलीयाली पचा सारण १०३, १०४, १०० १३१ सातवाहन २, १४, १६, ६७- ७४,८४,८५, १११ सातवाहनक [शाक] सामन्त १३१ सामन्तपाल १.५, १.६ १११ सारसतमत्र व्याकरण सोमनाथ सोममंत्री सोमवर्मा सोमेबार [कवि] ५९, १२, १.१, १०८, ११२,११६, १२१, १२५, १२६ सोमेश्वर [ महादेव] ५८,६०,६१ सोमादित्य [कवि] सौराष्ट्र सौराष्ट्रिक स्कन्दिलाचार्य स्तम्भतीर्थ ४२, १०३, १०८,१०९, १२९ स्तम्भन " स्तम्मनक, १४, २३ ११९, १२१ स्तम्भन " १४, ५२,८६ स्तम्भनका १०९ स्थिरदेवी ५४ स्थूलभद्र सर्गारोहणप्रासाद १२९ सिरसेन [ दिवाकर] २, १५-१५ सिरसेन गच्छ सिवसेनसूरि सिद्धिमण्डप सिहि २५ सिंह १२६, १२७ सिंहगुहापल्ली सिंहनाद सीता ७१,८२,८३ सीमन्धर [ जिन] १२८ सीलण कौतुकी सीसुला सीह २५ सुग्रीव सुधर्मा सुन्दर [प्रामणी] सुन्दरी सुभगा सुभद्रा सुमालदेवी सुयशादेवी २७ सुरत्राण सुरधुनी सुराट्रा [ देश] २२, ४२,४७, ८४, १०१, १०३ सुवर्णकीर्ति सुबततीर्थ सुस्थिताचार्य २२, ७५ सूक्तावली सूत्रकृत [सूत्र] सूरपाल सूरिमा सूर्यप्रज्ञप्ति [सूत्र] सहवदेवि ५७, १०९ सेण सेडीनदी १४,८५ सोलू १०१, १२९ सोड्-मोह सोपारक ४४ ५७, ७२, ७ हजयात्रा ११९ हडालाग्राम १०१ हनूमान् १०, ८३, ८४ हरसिद्धिदेवी हरि हरिभद्रसूरि २, २४-२६ हरिहर [कवि] २,५८-६ हर्षपुरीय गच्छ हारिभद्र ग्रन्थ ११ हाल [नृपति] हिमवान् [पर्वत] ७३, ११ हिमाद्रि हीर विष ५४,५ हेम [चन्द्र ] सूरि ३, ४७, ४८,४' ५२, ५३,१ हेम विद्या हेमसिद्धिविद्या हेमसूरिपौषधशाला हंस [श्रेष्ठी] हंस परमहंस २४, २६, २७ " साहाहण साहणसम सितपर सिद [राजपुत्र] सिपाल १०८ २४ २५ ४८ ४८

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.