·-RH CAN ANS VIDYA ओं SAlmmam HAYAL समर्पणम् । ये विविधभाषाविज्ञानसन्तानविपुलहृदयाः शान्तिदव्याघल्लभाः स्वाश्रितहितचिन्तका गम्भी- रप्रकृतयो विगतविकृतयः सदणानुरागिणः सौ- जन्यभागिनः पञ्चापयूनिवर्सिटीपरिपद्रलभूता भूता- नुकम्पिनः निजकर्मदत्तक्षणा विचक्षणाः ओरियं- टलकालेजप्रभुवरा श्री. ए. सी, वूल्नरसाहि- वमहोदयाः तेषां सरस्वतीप्रिये विमले कण्ठे सानुरागं समर्पितेयं सप्रभा न्यायसिद्धान्त- मुक्तावली अतिप्रमोदमावहन्ती सुचिरं विरा- जताम् । समर्पको- सिंहदेवः साहित्यदर्शनाध्यापकः । -- ·प्रभाख्यया व्याख्यया सहिताया न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्या विपये वित्राः शब्दाः। V गोपांगनापांगचकोरचन्द्रः कंसादिविध्वंसनधूमकेतुः। संसारपारोत्तरणकसेतुः कृष्णः सदास्तात्प्रमदस्य हेतुः मयि! महायया:-! इह तायत्सकलानां प्रेवापता प्रवृतिः प्रयोजनपूर्षिकैन, प्रयोजन तु किश्चिद् गौण किचिन्मुण्यं तत्राप्यहिक- भामुष्मिकति द्विविधम् । प्राय सम्भोगात्मक विनश्वर सतसदुख. सम्मिन्न पर्यन्ते पर घेरस्यमावहतीति फस्य न विषयषणाकुलित. हत्कस्य विज्ञासम्, तद यतमानोऽपि जन्तुन जातुचिदाशापिया. च्या मुच्यते नया सन्तुष्टिजनन्या अड्डी क्रियते, तस्मादहिक प्रयो. जन न प्रेक्षावतामत्यादरणीय भवति । पर प्रयोजनन्तु नि श्रेयसाख्य सकलदुःखात्यन्तविमोक्षपरानन्दप्राप्तिस्वरूपं 'ब्रह्म क्षेमधाम कैवल्य- मित्यादि शब्दव्यपदेश्यं दु खासम्मिन्नमेकरसमनल्य सारभूत सर्प- थैघोपादेयं सतप्तकल्याणेप्सुभिः । तदर्षमेव जपता जुह्नतां गायतां शपवतां गणताञ्च साधूनां सदाचारपरिपार्टी मातुरङ्कपालीमिव बालाली स्वारमाहितपिण' समाश्रयन्ते । परमिद प्रयोजन तत्त्वज्ञानमात्रसाध्यं न द्रव्यसाध्यम, यत्रे- न कर्मणा न मजया न धनेन त्यागेनैके अमृतत्व- है ·मानशु' रिति, 'अमृतत्वस्य तु नायास्ति पित्तेन' 'तमेव विदित्वाति. मृत्युमति' इति च । तत्वज्ञान शास्त्रादेव, शास्त्रश्च मुख्यं घेदः- 'यात्रयोनिस्यात्' ० स०१।१३। इत्यत्रोक्तम् श्रुतिरपि 'नावेद यिन्मनुते तं बृहन्तम्' इत्याह । किन्तु तदनादिपापघासनापिता- पान्तस्वान्तानां पैदिकपदपदार्थसङ्गतिज्ञानमहासागरमोमुहयमानाना. मनुपासितगुरुचरणानां कृतार्किकाणामसम्भावनाविपरीतभावनादि. पुन्दोपपित्तभ्रप्टमतिचतुषां सहसा निरस्तसमस्तदोपपङ्ककलङ्काद् वेदवाक्याद्वदप्यविद्यमानमिव भवतीति तदर्थ सकलस्यापि विचा- रशास्त्रस्य समुत्थानम् । अभियुक्ता प्रप्याचक्षते-पुरुषापराध. विनितिफलः सकलो विचार इति वेदविद' इति । विचार- शास्त्रश्च पूर्वोत्तरभेदेन विविध मीमांसात्मक, तस्यैवोपकाराय यचा. यथं प्रवृत्वानि इतराणि दर्शनानि स्वरूपमन्ययन्ति विचाररूपाययेव तप्रधानत्यात तथाचतेषामपि साक्षात् परम्परया वा पुरुषगतदोष. विनिवृचिरेवफलमिति चाषयविदा परामर्शः । तेवभ्यास्तिमिद न्यायशास्त्र सपरिकर प्रमाणपरिष्करण- मन्तरा प्रमेयपरिकारानुपपत्तेः । मूलभूतस्यास्य शास्त्रस्य प्रवर्तको द्वाघाचार्यो । एक. धीमहर्पि र्गोतम प्रात्रेयगोत्रः पश्चाध्यायात्मकन्या. यसूत्रप्रणेता प्रमाणादिषोडपदार्थवादी, एतस्यैवाचपाद प्रवचरण इत्यादि नामान्तराणिं । महर्षि कणादस्तु कश्यपगोत्रः द्रव्यादिषट्पदार्थवादी दशा- ध्यायात्मवैशेषिकसूत्रमणेतायस्य उलूक पोलूक्य इत्यप्यास्ये स्तः । पायों न्यायदर्शन माश्रित्य गङ्गेशोषाध्यायमभृतयो- विविधामा दिनास्तिककुतर्कप्रतिरूपाय परिष्कारगैल्या न्यायचिन्तामणिप्रभृतीन वृहतो न्यायग्रन्धान रचयाम्बभूवुः । तेच प्रन्या प्राकारतो विषयतश्च ·महान्त इति कृत्वा सुकुमारमतीनामपि यथा संक्षेपणेय सिद्धान्ताय- योधः स्यादित्याकलय्य विद्यानिवाससूनुः श्रीविश्वनाथपंचानन· भट्टाचार्य उके हे दर्शन अवलम्म्य अन्तभांवितपोडयादिपदार्थान सप्तपदार्यान् निरूपयन् स्वप्रीतायाः कारिकावल्या व्यारयानभूत न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीमापनिजवि पराजीवोजीयनाय छपापरयणः सन् व्यरचयत, सोयं श्रुतिपरम्परातो यादग्रीयोऽयगतोऽपि कस्मिन् सन्धत्सरे कस्मिन्नामे जात किंक्रिमकरोदितिमत्तोननिर्णयप प्राप्त, तथापि ११०० एकादशनके गफेयङ्गदेरो जातात् गद्गगोपाध्यायात् पहोः कालात् पराचीन इति निश्चतु यक्यते, तदेतत् मत्तगीतन्यायतत्य- समीक्षामन्ये न्यायग्रन्थकर्तृऋमनिरूपणप्रस्तावे द्रष्टव्यम् अस्यैव रचिता न्यायसूयवृत्तिरपि युक्ततरा गोतमसूत्राशयमकारान इत्यपि पोध्यम, प्रयतत्मणीतमुन्नावलीग्रन्थस्य मर्मभेदनाय यथाकश्चित् परिष्कारप्रक्रियामनुमरन्ती महादेवभट्टरामभद्रसूरी उत्तरोत्तरं द्वौ ग्रन्थी व्यरचयताम् । सम्प्रति तु ग्राझणजातिदुर्भाग्यव. खाता कालस्य विलक्षणपरिणामाद्वा सस्कृतेतरमापाप्रचारकारणा- द्वास्महेशेग्रन्थानां पठनपाठनपरिपाटी प्राय' शाकल्पमतमेवाविधि- यत् प्रतीवोपयुक्ता इमे ग्रन्था बुद्धिकौशख वर्धनाय सन्ति, परं सन्ति केचन मत्सरिणः, तेषां मत्सरपित्तनिमित्तकारोचकरोगविध्वंसन- कामोऽहमध्यत्रध्यापकवर्गहितमाकलयन् गुरुपदत्तशिक्षा रक्षयश्च मुक्तावल्या 'प्रभा' व्याख्यामभापिपि,याऽसीवसरलामूलायोजनपरा भावशुद्धिनकाशिका प्रवच्छेद कादिकाठिनतरनव्यन्यायपरिमापास्वरू- पोद्घाटिनी मार्पमूलताप्रकाशिनी नातिबहुपाठा, पत्रिपाठनकाल एघ छात्रहृदयेऽहानपटलपाटनक्षमेति स्वयमालोकयन्तु तत्वकलनाचणा विचक्षणा। किन्तु यथासमयं यथामति कृतसस्करणायामप्यस्यां सम्भाव्यमानपुरुषदोषवात् सीसकाक्षरयोजकममादहेतो. यन्त्रपी.

·[४]
डनभराक्षरलोपादिकारणाद्वा यत्र क्वचन वर्णमामाद्यशुद्धयोजाताः
स्युः तासां सयोधनेन मामतिमात्रमनुकम्पयिष्यन्ति सहजानुकम्पा.
नुरागिणो महाभागाः।
गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः ।
इसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः ॥
किञ्च एतस्या विस्तृता न्यायतवसमीक्षाख्या भूमिका
मत्प्रणीता, यत्रन्यायशास्त्रेतिहासः ग्रन्धीयविषयपरिपाटीपरिशुद्धिः
कतिपयाधुनिकाचार्यम्मन्यजनप्रक्षिप्तन्यायसिद्धान्तामणिमन्दिरोपरि
कुतर्फजालघूलिप्रक्षेपमार्जनम् इत्याद्युपयुक्ततरविचारान् प्राकाशयम
माशासे सकल ग्रन्यमुद्रणोत्तरमेव सापि सदेव प्रकाश्येत यथाकालं
था। अन्ते च विदुषां पुरत साञ्जलिबन्धं सर्वज्ञात्मनुनि प्रणीतमेकं-
पधं प्रकटयामि-
विद्वांसो यदि मम दोपमुगिरेयुर्यद्वा ते गुणगणमेव कीर्तयेयुः ।
नवर मनते मनो मदीयं कष्टं तद्वत मनुते यदाह मन्दः
विदुपामनुचरः-
नृसिंहदेवः

·अशुद्धम्। शुद्धम्। देयम् । पृ०१७पं०१७। 'म देयम्। ,, . 1-नियेरा व्यथे। -निवपमव्य . वियेषसूचना-मुक्तायलीपाठयुक्ततानिरीक्षणाय मया पञ्चप- प्रन्या अन्त्रिके रक्षिताः, तत्रैकमपूर्ण यहुप्राचीन हस्तलिखितम् अस्मन्मित्रघर मोहनलालज्यौप्तिपशास्त्रियामा एक कलिकातामुद्रितम परं गुरुणांपुस्तकम् । सर्वंदरी दी प्रायो गुजरातमिटिङ्गप्रेसमुद्रितपुस्त- कानुसार मूलपाठमपाल यम् पाठभेदस्तु ग्रन्थगौरवभीत्या न मार्यि। सम्मामुकाबल्या विषयानुक्रमणी भवशिष्टखगडत्रयमुद्रण- काले प्रकाश्येत। - ·प्रभोपेता सिद्धान्तमुक्तावली। स्वाथे पडाननगजाननसूनुयुग्म धृत्या स्तनामृतपयः परिपाययन्ती। सा नीलकण्ठसुकृतीधफल भवानी वाचां निरोघमपहन्तु ममाघ माता ॥१॥ तेस्तै रिपरिश्रमै सनियमं श्रीमद्गुरोः पादयोः शुश्रूषां विदधन्मुदैकमनसा यत्त्यां समाधयम | मातर्भारति ! तेन चेदधिगत' स्वल्पोऽपि तोषस्त्वया तत्साहाय्यमलं स्पिरं करणंया कुर्या ममास्यां वृतौ ॥२॥ भीभाबद्दताभिधमाका गीतहरमाणम् । न्यायाम्भोधिचोष्णाकरायमेपोऽस्मि तो गुरू प्रातः॥३ देवीदासामधं नातं विष्णुदेवी मातरम् । प्रणम्य मान्य मान्याश्च तयोर समर्थयन् ॥४॥ विश्वनाथस्य सूक्तीनां गूढतत्वप्रकाशिकाम् । शुभां कुर्वे "प्रमां" टीझां छात्राणां हितकाम्यया ॥५॥ चूडामणीकृतविधुवलयीकृतवासुकिः । भवो भवतु भव्याय लीलाताण्डवपण्डितः ॥ १॥ तत्र तावत् कारिकावलानन्यस्य राजीवशिष्यहिताय स्थय- प्रणीतस्य, व्याप्यानं चिकीर्षुः विश्वनायपश्चाननभट्टाचार्यों निर्वि- घ्नपरिसमाप्तये कृतस्येश्वरनिर्देरारूपमङ्गलस्य शिष्या प्रप्येवं कुर्यु:- रिति रिष्यतिक्षाय (सदाचारसरणिरक्षाय) *नियन्धनं कुर्यम् ईश्वर प्रार्थयते चूडामणीकृतेति-अचुदामणि. चूडामणि सम्पद्यमान कृत इति चुडामणीकृत , चूडामणीकृतो विधुः चन्द्रो येन स * प्रन्यघटन कुनि । यीस्तयागे सम्पयतीर वि.1 111.) इति सूत्रेण विहितः चि' प्रत्ययः 'अमृततद्भाव इति वार्तिकेन अमूततायेऽर्षे भवति, 'अस्य च्या' ७°४1 ३२ अनेन अवर्णस्य इसे पेलापे च्यन्तरसादध्ययत्वम् ।

·तयांक, प्रवलय. बलयः सम्पयमानः कृत इति यलयीकृत., बलयी. कृतो थासुकिः सदाप्यो नागो येन स तयोक्तः । मयः भवति - स्मारप्रपञ्च इति भयो महादेवः भव्याय कल्याणाय मयतु । पुमः कीदृयो भव इत्याह लीलेति लीलया तागडय लीलातागडय तत्र पण्डितः कुशल इत्यर्थ । फेचित्तु अस्मिलोके समाप्त पुनरातारयं पाश्यदोपमा- चक्षते, तयाहि हे-यत्र विरोप्यवाचक पदं पूर्व क्रियया प्रन्वितं सत् निराकाहन मयति पुनस्तस्यय अन्यपिरोपणन महान्दय लामाय उपादानं समातपुनराप्तत्यं दोषः, यमा चाय 'भ' इति चिराष्पप- दस्य भवतु' इति क्रियापदेन प्रथममन्पयो जात , तदुत्तरं तस्यैय लीलेत्यादिविरोपणपदेन सह सम्बन्धकरणाय 'कोहयो भव' इत्यनु. सन्धानमेयोक्तदोपः। एतस्य समाधानन्तु-लीलेत्यादिपदं न विशेषगां..किन्तु पानि, मर्थ घा पायाकरामातु भवत्यवाकाइना, तदुपरामायय लालत्या. दिविग्रेपणपदस्योपादानं कृतम्, यदीद विरोपणपद नोपाीयेत तदेशान्वयस्य लाम एव न स्यात् 'निराफाडक्षा काचित् प्रतिपत्तिः (याक्यार्थबोध.) न सम्मवति' इति न्यायात, तस्मादोक्तदोपम- म्भावनैव नेति योध्यम् । अयं भावः-क्रियाकारकपदानां परस्पराकाङ्क्षा नियता, पुत्रादिपदानामपि स्वसम्बन्धिपिनादिपदाकाडबा नियता, प्रयोजना- काक्षांपि नियतैव तेन बिना वाक्यार्थबोधानुपपत्ते । एवंमनियता. फाइनास्थल एव समाधपुनरात्ताख्यो दोपो ज्ञातव्य, नियताका- सास्थले तु नासी दोप', यथानव विधुप्रभृतीनां चूडामण्यादि- करणे कैमर्याफाक्षायां जायमानायां लीलत्यादिविरोपणोपादान 'भू' धातो बाहुलकाद् ( ३ १ ३ १ ११३ ) अप् । वाक्य समामे पुनस्तदन्तीवादापादानम्, समाप्त_स.पुनरूपानमिति युगानेरिति प्रदीप ।

·7 सप्रयोजनम, तेन च भवतिक्रियान्वितस्यापि भवपदस्य. पुनरन्थयो न दीपावहः। अनेन भरस्य गत्यवर्णनेन अमुदितात् तस्मात् प्रार्थिता प्रर्या अपश्यं लभ्यन्त इति मृचितम् नद्यप्रमुदितः कश्चिदपि कस्यचिन्मनोरथ पूरयतीति लोकप्रसिदमेव ध्वनितम् । अधिकन्तु दिनकरीरामरद्रयादिग्रन्ये द्रष्टव्यम् । गौरवमयात छात्राणां मुकुमा रमतीनों बुद्धिव्याकुलताभयाच न यहु अपश्चितम् । निगनिर्मितकारिकावलीमति संक्षिप्तचिरन्तनोक्तिभिः । विशदीकरवाणि कौतुकाननु राजीवदयावशंवदः ॥२॥ स्वकर्तब्यूलका मोरावयापार शिष्याणां शुश्रयायै * प्रतिज्ञानीते निजनिर्मितेतिनिजेन स्थेन मिर्मिला रचित या कारिकावली तां निजनिर्मितकारि- कावलीम् , अत्यन्तं सक्षिप्ता शब्दस प्राप्ता या चिरन्तनानां फणादप्रभृतीनां मुनीनाम् उक्तयो वांसि यच प्रतिपाद्या युक्तयः ताभि, कौतुकात् कुतूहलातू, ननु पय अनायासादेवेत्यर्थः, विशदी- करवाणि स्फुटीकरोमि । कीदृशोऽहमित्याह-रानीवैति राजीघेतदा- रये शिष्ये या दया कृपा तस्या घरावदातरधीन इत्यर्थः । श्रयं भार-यद्यपि लीलावत्यादय प्राचीना निवन्धा. सन्ति येषां पटनेने कारिकायलीवोध्योऽर्थों ज्ञातु शक्यतेऽतो मुक्तावली- अन्यनिर्माणं नि फलमेघ भाति, तथापि तेषु भूयान पाठ, सुकुमार- मतीनां बालानां यस्थाध्ययले वहुक्लेयो भवतीत्मालोच्य अल्पप्र. न्येनैव यथा यहुन्यायसिद्धान्ता सातः स्यात् तथा मुकावलीअन्यो रचनीय एवेति कृत्वा नास्य निर्माण निष्फलम् । अत्र चिरन्तनोक्तिकयनेन स्वस्य ग्रन्थस्य सन्मूलत्वं सूचितम, कपोलकल्पितत्वच वारिनम् । एतेन ये फेचिदाधुनिका गुरुसम्म दायाच्या दर्शनमर्मयोधनस्तमतयो मुक्तावली जालमन्य यदन्ति वे - . * प्रतिना करोति । प्रतिमा च धर्त यत्वेन निर्देश , द्रव्यादिमिरूप मात्र कर्तव्य वन प्रतिनानान् ।

·- (४) परास्ना येदितव्या । एतनाग्रेऽस्मद्व्याख्याने तत्र तत्र स्फुटीमयि. प्यसि । राजीवतिपदेन स्वस्य प्रन्यकरणे प्रयोजन प्रदर्शितम् । ननु-मिदा मिदमसन्धं प्रोतुं धोना प्रवर्तते । गाया. दो.तेन वक्तव्य सम्बन्यः समयोजन 'इनि नियमाद् भन च विप- यादीनामनुने. कयस्मिन् प्रन्ये * प्रेक्षारतां प्रवृत्तिः स्यादिति ण्डामपनिनी विषयादिकं मृचयनि सद्रव्येति--- सदन्या गुणगुम्फिता सुकृतिनां सकर्मणां जापिका सत्सामान्यविशेषनित्यमिलिताभावप्रकर्पोचला। विष्णोक्षसि विश्वनाथकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली विन्यस्ता मनसो मुदं वितनुतां सयुक्तिरेपा चिरम् ।। ३ ।। सदपा पृषिव्यादिनयद्यैः सहिता युक्ता तेषां प्रतिपादन- कररीत्यर्थ , गुणगुम्फिता गुण रूपरसादिभिश्चतुधितिसङ्गाप्याके- गुम्फिना युक्ता सत्कर्मणाम् उत्तेपणादिपञ्चविधकर्मणां ज्ञापिका धोपिका, सरसामान्येति-सत् जातिरूपं सामान्यम्, विशेषतः नित्यद्- म्यातयोऽनन्ताः स्वतो व्यावृत्ताच, निन्य. ममयायो नित्यसम्बन्धः से मिलिता, अथवा नियमिलितं समवायसम्बन्धः सन्ति सामान्य- घिपनित्यमिलितानि यस्यां मा, अभावप्रकर्पोज्ज्वला अभावस्थ भावभिन्नमसमपदार्थस्य य प्रकर्ष प्रागमायादिभेदरूपं लक्षण्यं तस्थोज्ज्वला प्रकारायित्री, एपा बुद्धिस्था सिद्धान्तमुक्तावली लिदाना एर मुका मसियानि तासामारलो पतिः, विष्णोः कमलापतेर्नारायणस्य सविरोरग्रह्मण वक्षसि वक्ष स्थल, विन्यस्ता सम्यर्षिता, सुकृतिनां मेवापिना पण्डिनानामित्यर्य, मनसो रदयस्य, मुदं सन्तोष प्रसन्नतामित्यय , निरं यहुकालं, वितनुताम् 'विस्तारयतु । कयम्भूना मिद्वान्नमुक्तावली, सयुक्तिः सत्यो बादि. मिरखण्डनीया युक्तय. तको यस्यां सा। हेयोपादेयविवेकनिपुणधिषणातिशयवताम् । .

·, प्रनेन द्रव्यादिपदार्थवत्यनिरूपणेन अन्ये मुक्तापल्या उपमा सूचिता । ततश्च मुकायलीपक्षे एव योजयितव्यम् --मुक्तामाला हि द्रव्येण साध्या तिच्या निर्मातव्या धा भवतीति सद्रव्या । गुणेन सूत्रेण गुम्फिता प्रोता, सुरुतिनां पुण्ययतां यानि सन्ति शुभानि परमेश्वरनामस्मरणादीनि कर्माणि तेषां ज्ञापिका घोधिका, पुण्य- धन्त एव मुक्कामालायुत्तमभोग्यपदार्थान् लभन्ते नतु पापात्मान इति माव। सत्सामान्यम, उत्तमा जातिः, विशेषो मुक्तानां महत्त्वं निर्मलत्यय लत्यादिकञ्च साम्यां नित्य सदैव ..मिलिता .सम्बद्धा, प्रभावे तेजोऽभावरूपेऽन्धकारे मनि प्रकण उज्ज्वला यसनादि पदार्थप्रकाशिकेति यावत् । एवं यथा मुक्तावली द्रव्यादिसकलपदा. र्थवती तया सिद्धान्न मुनायलोनामको प्रन्योपीत्यर्थ । अन मुक्तावल्या उपमाकथनेन मन्यस्य सर्वया दोपराहित्य प्रकटीकृतम्। एपश्चास्य प्रन्यस्य द्रव्यादय पदार्या विषयः, पदार्थतत्या. यधारण * प्रयोजनम् , ग्रन्थविषययो' प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः, अधिकारिप्रन्गयोध्योधकभावः अधिकारिविषययोश्च शाशात- व्य भाव इत्यनेकविध सम्मन्यः, पदार्थशान कामोऽधिकारीति भनुबन्धचतुश्यं प्रदर्शितम् । तथा च विषयसम्पबादिमदर्शने नास्मिन् मन्ये प्रेक्षावतां प्रवृत्तिवुन येत्युक्तम्भवति । किञ्च सिद्धान्तमुक्तापल्या विष्णोर्वक्षसि विन्यस्तत्वकयनेन * परमध्य शास्त्रस्य मोक्ष एव परम प्रयोजनम् । मोक्षय न्यायमो प्रा- त्यन्तिको दुनिवृत्ति' । दु.खानि तु शतितख्याकानि । तपाहि-पद् इन्द्रियाण, पद वियर पद बुद्रयः, शरीरम, सुवा, दु.खश्चेति । एतेषा निवृत्ति- क्रमस्तु शास्त्रगण तत्वज्ञानं भवति, तेन मियानानस्य नाश , ततो रागादिट्टोपाणा नाशः, तत प्रवृत्तेरनुत्पाद, तनो जन्मानुत्पत्ति, ततो दुखानुत्पादः, तटभिप्रा. येणाइ पदार्यतत्वावधारण प्रयोजनमिति । सश्चित 'द वान्मतिदोमिटा- ज्ञानानामुतरोतगपाये तदनन्तरापायादपवर्ग तदत्यनावाचवर्ग:इनिमहर्पिगीत- मकृतन्यायमत्रमूलकमेध। * अनुबन्धविध प्रन्यमतिप्रयोनकनानावश्यत्वम् ।

·T" - स्वकृनेभंगवति समप्पण(१)तेमच स्वकीर्तिलाभोऽपिसूचित इति राम विघ्नविधाताय कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षाग निवनाति-~ नूतनेत्यादि । प्रन्यारम्भे कृतम्य मङ्गलस्य माफल्यं साधयितुमाह वि- नविधातायेति-- (१) भगति समर्पणमिति- यत्करोपि यदनासि यग्जुहोपि दिने दिने । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुष्य मदर्पणम् ॥ इति भगयीतायाभरानादिसर्वकर्मणा भगवति समर्पणश महाफनप्रदत्वं (अन्त करणशा देहतुकत ) समभिहितम् । धु अत्र योग या गटस्पत, वसरूप (“ उत्पत्तिमदभावरूप ) अयः तेन तात्रय पोशाय निवेशित 'दि पद निरर्षकमा सयाल वाश- वाचकाना पदाना सात पृयर विशेषणवाचकपदसमपान वि यम्पपरवा- दोपः । अस्यमय -विधात् ' इत्र दे पदे सः, एक वि' पदम, द्वितीय 'घात' पदम, श्राद्यमुपम! द्वितीय प्रातिपदिकम, तत्र प्रातिपदिक स्वार्थवाचकम् इति नाम समयम् । उपसर्गस्तु कपाश्चिन्मते वाचक', केपाश्चिन्मने पदमागेन तम्मवाविषय द्योतकः । तत्रायविशपस्य घोतक- स्वपचे विपदस घातग्दा नव नायक्यम, वान मत्वा तु 'धान' पदनय उत्प- तिमदभावरपस्य (अपर ) अयस्रोपस्थिती 'विपदमनयरमेव भाति । एता- दृशानयक्यस्यले प्राचाया इत्य समादयत -यत् विशिष्ट वाचकपदस्थ. सविधा यदि यीपावशेषणवाचक पदान्ता म्यात् तदेशस्थले विशिष्ट्वाचकादस्य विशेष्य- मात्रमेवार्य नतु विशारोऽय. ! पवन प्रकृते 'घात' परस्य न विसरूपः ( उत्प- त्तिमदभावरू ) अय किनु.अभावमामा. विदात्मकविशेषगयोगे तु सका लस्य 'विधत' पर उगानपदभावुयायां भवति । यया रघुवंश काव्य 'स कीचक- मस्तिपृगारन्त रित्यत्र 'काचा येणबस्ते स्युरे स्वतन्त्यनिलोद्धता' इत्यमरकोपप्रा- माण्यात कोच पदस्य मास्तपूर्णर-नवीनाराष्टवेगुम्पेय शक्ति पुन पृथग मारु- तेतिततीयान्नविशेषगदान कोषमावत् यदि उत्तो नियमो न स्यात् । उत्त- नियमेन तु अन्न कोच सदस्य कैवले शुरूपये इति तेन विशेशदान न निरर्थक तदत्रापि दोयम् ।

·प्रारम्धुमिष्टस्य अन्यस्य विनविघाताय विमानां प्रत्यूहानां विधाताय घसाय कृत मगल शिष्यशिक्षायै स्वार्तव्यनेन शान शिक्षा.शियाणां शिक्षा शिष्यशिदेति पष्ठीतत्पुरर, निबध्नाति अन्ध. घटकोकरोति नूतनेत्यादिना । यथाद्द प्रन्यारम्भेऽन्तरायप्रसमनाय महल कमि, माच्छया प्रपि तय शिष्टाचार पालयेयुरित्यास्ति कसम्प्रदायरक्षणाय मङ्गल करोतीत्यर्थ । नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय । तस्मै कृष्णाय नमः संसारमहीरहस्य बीजाय ॥१॥ नूतनो नवीनो वर्षणाभिमुखजलभरितो यो जलदो मेघ तस्य रुचिरिब रुचिर्यस्य स तस्मै गोपानां यल्लमानां या वधूट्यो युवत्य तासां यानि दुकूलानि तामयसनानितेषां चौराय भपहारिणे, ससार प्रपञ्च पर महीरुहो वृक्ष तस्य बीजाय निमित्तकारणाय, तस्मै शास्त्रमसिद्धाय कृष्णाय घासुदेवाय ( देवकीनन्दनाय ) भगवते नम नमस्कारो भाविति मूलकारिकाया ऋजुरर्थ । किश्च-गां चाणी पियन्नि सहन्त इति गोपा यतय तेषां अधूरी बुद्धि तस्या यद् दुकूलमावरण तस्य चौराय अपह इत्यर्थः, नध्यत्वेन मुग्धत्वेन चाज्ञानरा लियाम्यारोपितं वधृटीत्वं ज्ञेयम् । दाधिमधास्तु-गां पृथ्वी पान्ति रक्षन्तीति गोपा पाण्डवा तेषां घधूटी ट्रीपदो तस्या दुकलस्य वसनस्य चौराय चौलाय वर्धयित इत्यर्थ 'चुन समुच्छाय इति धातु । एतेन 'अज्ञानत कृत पाप प्रायश्चित्तेन नश्यति' इति याल्यावस्थायां कृतेन पालिकाधस्त्रहरणेन जन्यं यत्पाप नस्य प्रायश्चित्ताय अनाथाय द्रौपद्यै घख दत्तवान् भगवदरतार श्रीपण, अन्योऽव्यय प्रायश्चित्त पुर्यादिति केवल मांदारक्षाय इत्याए । अवतारत्यन्तु सर्वथाऽविलुप्तशानक्रियाय- निले सति सामान्मायिकविलाप्तवचम् इत्यन्यत्र विस्तर । विविध *मङ्गलम् आसीवादो नमस्त्रिया वस्तुनिर्दयश्च । * महरल' इदारादकन [उ. ! 11 ) भत्रणु जयर्यकान् 'मांग' बातो अगर प्रो स्यम्।

·परमेश्वरारस्यस्य स्वरिष्यादेश्च वाञ्छित्ताप्रार्थनमायोचांद । स्वा. पर्पयोधानुकूल स्वीयव्यापार विरापो नमस्कार ! नमस्कारादिक- मन्तरा स्वष्टदेवताकीर्तनं वस्तुनिर्देशः । मगलस्य लक्षणन्तु- विघ्नमिन्नत्ये सति विघ्नध्यसप्रतिय. Bधकामावभिनत्ये सति च प्रारिप्सित. अन्य ) विनध्वंसासा- धारण कारणमिति शेयम्,। विनऽतिव्याप्तिधारणाय विघ्नभिन्नत्वे- सतीति विरोषणम् । विनयसप्रतिबन्धकाभावेऽतिव्यातिवारणाय विघ्न-वसेत्याद्यपर विशेषणम् । कारीरीयागेऽतिव्याप्तियारणाय मारिप्सितेति । ईश्वरादिनाविध*साधारण मारणे अतिव्यातिया- रणाय असाधारणपदनिश ॥ भागीदायन्यतमत्व मङ्गल मिति संक्षिप्तं मङ्गललक्षणम् । ननु मङ्गलं न विनध्वंसं प्रति न वा समाप्ति प्रति कारणं विनापि मङ्गलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निविपरिसमाप्तिदर्शना- मवस फलम् अधिगीताधीशाबमला दिति चेन अविगीतशिष्टाचारविषयत्त्वेन मङ्गलस्य सफलत्वेर सिद्ध तत्र च फलजिज्ञासायां सम्भवति फलम्त्वे अदृष्टफल कल्पनाया अन्याय्यत्वात् , उपस्थितत्वाच समाप्तिरेव फलं कल्प्यते। श्रुति ये न प्रमाणयन्ति चार्याकाचा नास्तिक तेषां पूर्वपक्ष- मादाय गते नन्विति । नास्तिका हि ईश्वरमन्यां घेटदेवतां नाङ्गीकुर्वन्तो प्रत्यारम्भ किमपि म न नन्ते प्रयच ने नि- विधा प्रायममाप्तिईश्यने तस्मान्मङ्गलस्य विनयसादि फल न नियनमतो न फत्तव्यमिति रावाप्रदार्थ । अपमत मालाचरण. गगननुमानप्रकार--मग नाचरण न युक्त निष्फलत्वात् जल- नाइनयत् । भर निष्फन र हेतु म्यामिद इति कप मद्गलाच रगास्य युत्तत्यामार माधयदित्युच्ग्रेस, तदा नन्परिहारोऽनुमाना- स, तम्य जानतय, काली, अष्टम (धधिमी) प्राग. भाभपाटो मापणकारगान पनि प्रारभावायल प्रतिबन्धकममगांभाष शिषिकदमा नवनि पत। म ·पाय 'न्तरेण कर्तव्य तथाहि-महलं निष्फलं फलपिरोषशून्यत्वात् यनेय तन्नरम् अत्र फलविशेषशृन्यत्वेन हेतुना पूर्व नुमाने हेतुभूतस्य निष्फलेवस्य सिद्धि तस्मान्न 'निष्फलत्य' हेतुः स्वरूपासिद्ध, । एवञ्चानेन पूर्वपक्षग्रन्धेन मङ्गलस्य व्यतिरेकम्यभिचारो दर्शित । *व्यतिरेकम्यभिचारस्य लक्षणन्तु 'कार्याध्यवाहितप्रावणावच्छे. देन करायाधिकरणहत्यभावप्रतियागितावच्छेदकत्यम्' यया कार्य ग्रन्यसमा तस्या अव्यवहिन पूर्वस्मिन् क्षण तस्या एवं अधि- करणभूते च नास्तिकतन्य विद्यमानो योऽभाव मङ्गलामावा, तस्य प्रतियोगि मङ्गल, तनिष्ठा या प्रतियोगिता, तदवच्छेदकत्वं महल त्वमेवेति न महलस्य समाप्तिरूपं फलम्। एयश्च पूर्वपक्षीयानुमानमित्थं नि सरगति-मङ्गलं विघ्नध्वंस प्रति समाहिं प्रति वा कारणवाभाववत् कार्याधिकरणवृत्यत्यन्ता- भावप्रतियोगितात्, घटप्रति वेमवतु । यथा घररूपस्य कार्यस्था- धिकरणे चकारी यतमानो या घेमात्यन्ताभाव तस्य प्रतियोगि धेम तन्न घटोत्पत्ति प्रति कारणम, तथैव समाप्तिरूपफलस्याधिकर- णभूमेपु नास्तिकादिग्रन्येषु विद्यमानो यो मङ्गलामाघ तस्य प्रति- योगि मगल ने अन्यसमाप्तिकारणम् [ यस्याभाव. स तस्य प्रति- योगीति शास्त्रसङ्केत ] ततश्च विनापि मङ्गल नास्तिकादिनन्थे समाप्तिफलसचे कय तस्य कारणतेति पूर्वपक्षयितुराशयः । निर्विघ्नपरिसमाप्तिदर्शनात विनसपूर्वकसमाप्तिदर्शनादि- त्यर्थः। तदेतत् सिदान्ती गण्डयति 'चेन्न । इत्यादिप्रन्येन । अविगीतेति ---विरुद्धो गीतो विगीत प्रथवा शास्त्रात विरुद्ध गीत कयनं यस्य स विगीतो निन्दित न विगीतोऽविगीतः । शिष्टानां कार्यमा कारणाभावे कार्याभावो व्यतिरेक यभिचार इात सरल लक्षणम्, पर कठि- नलक्षगाम्यापि सग्लाथयोधनप्रकारमनुसरन् गिष्यवायोटद्योतयन् एवमटीक्रयम् । "शिष्टत्वच भातश्रद्रादिभियदानुमतकमकल वम् । अास्तिकामासे व्यभिमाधारणाय मत्तीत्यादि । चैत्यवन्दम् प्रवृत्तवाद व्यभिचारयारणाय पेदानु. मतति । भक्तिधारा यत्वेन ज्ञानम् । श्रद्धा च फलावश्यम्भावनिधयः । -- ·। १०३ फुलसाधनतांरो भ्रान्तिरहिनानाम् [महापुरुयाणाम् ] श्राचार कृति- रिति शिष्टाचारः, अविगीतश्चासौ शिष्टाचार इति अविगीतशिष्टा- चार इति कर्मचारय. । तस्य विषयो निरूप्योऽनुष्ठेय इति यावत् तस्य भावस्तत्व तेन हेतुनेत्यर्थः। सफलवे सामान्यतः फलवत्वे सिद्ध अनुमिते । तत्र च तस्मिन्मगले फलजिज्ञामायां विशेषतः फलस्य ज्ञातुमिच्छायाम् । दृष्टफलकत्वे दृष्टमेव विघ्नध्यमा विघ्न:, ध्वंसर्विका समाप्ति; फल यस्य तद्भावस्तत्व तस्मिन् । सम्भ- पति सनि । अटेति--अदृस्यर्गादि फलकल्पना न युक्तेति भावः उपस्थितत्वादिति---'ग्रारज्य में कर्म निर्षिन समाप्यताम्' इति या अन्यादी प्रवृत्तस्य पुरुषस्य कामना, नद्विपयत्येन यदनुमान तस्मिन् प्रतमानस्य [प्रतिपत्त. प्रमातु ] समाप्तिरेय फलमुप- स्पित [अनुमितं ] भानि तस्मादित्यर्थः । कल्प्यते अनुमीयने । मिद्धान्ति मन्यस्याशय -वेदविधिमाश्रित्य मदाचारपरिपालकानां तस्य नस्य माध्यस्य साधनस्वरूपे भ्रान्ति- रहिनाना पुरुषाणां काचिदपि प्रवृत्तिर्न निष्फला भवति । तेहि यंदा भन्यप कर्मणामादी भगवन्नामस्मरण गणपत्यादिपूजन या कुर्वते तथव अन्यादौ मङ्गलमयानन्यने, तपां तथाविधमगलाचर- पवृष्टिनो वय प्रथम मङ्गलम्प माफल्यमनुमास्यामहे, तत फल- विपरिचारपेलायां ममानि प्रन्याममातिप्रतिवन्धकानां विमानां घम या फल माधयिष्यामो यन मङ्गलाचरणस्य नष्फल्य नैव मत्स्पति ननास्तिकयुक्तीनामय नास्तिक किं करिष्यति । अत्र ना. स्तिस्तकनिरसन कारवायम-गदल मफलम अविगीनशिपाचारवि- प्रयत्वात् दिधात यथा दा द्धकर्म अधिगीतशिष्टाचार विषयत्येन सफल तथा मझलारयमपि कर्म सफलम, यत्र यत्र प्रविगीतविष्टाचारविषयत्वं नव नम्र मफलमिनि व्याप्तिः । भने- नानुमानेन महलस्य मफलता मिद्धा भाति । एवं पूर्वपदीयनि- फरनामारकमाल सपनुपरे पति नरमातुमईति । यय पूर्वपक्षीयानुमानेन समाप्यादिफनविरोपामावः साधिनः प्रयमस्य ·तस्येदमुत्तरम्-'महलं समामिफलक, ममापत्यन्याफलकत्ये मति सफलत्वात्', यत् समामिभिन्न फलवत् मफलञ्च तत् न समाप्तिरूप- फलवत, यथा दादि कर्म समाप्तिमिनस्वर्गादिफलवत् सफलञ्च न तत् समाप्तिरूपफलवत् । मङ्गलन्नु न तथा, इदन्नु समातिभिन्नफ- खवत् सत् न मफलम् अपितु समासमिनाफल करने सति सफलम अतः समाप्तिफलमवत्यर्थ । अपि च य मङ्गलस्य स्वर्गादि अष्ट फल मन्तव्यम् । तनैव अष्टं फलं कल्प्यते यत्र दृष्ट फल नापस्थित भवति। अत्र तु मङ्गलस्य दृष्टमेव फलं ग्रन्यसमातिस्प अन्यसमातिप्रतिबन्धकानां विशनों सरूपं घेति निष्फल्मप पन्था । इत्थं च यत्र मङ्गर न दृश्यते तसपि जनान्तरीयं तत्क. ल्प्यते, यत्र च सत्यपि पहले ममाप्तिने दृश्यते तत्र बलवत्तरी विघ्नो विनमाचुर्य वा बोध्यम्, प्रचुरस्यास्यैव बलवत्ताविघ्ननि- राकरणकारणत्वम् । सम्प्रति पूर्वमदा नव्यतिरेकव्यभिचारस्योद्धरणायाह- इत्थञ्चति । मद्गलस्य समाप्तिफलकन सिद्धं चेत्यर्य । तत्रापि नास्तिकग्रन्यादौ । जन्मान्तरीयम् पूर्व जन्मभउम् । तत् मङ्गलम् । कल्ल्यते अनुमीयते, समाप्तिरूपेण कार्यणति शेष । * अनुमानप्र- कारश्चायम्-अयं नास्तिक . [ पूर्वजन्मनि] तमङ्गलक प्रन्यस्य निर्विनपरिसमाप्तिदर्शनात् मास्तिकवत् । यत्र २ निर्विा समातिः तत्र २ मङ्गलस्य सत्यमिति व्याति । यया मास्तिकग्रन्ये । नहि कारणेन विना कार्य भवतीति भाय । एरश्च नैरव्यतिरेकन्यभिचारः। समस्या परदूषणानरमात a provincial agree स्यादेतत्, मा भूद् व्यतिरेकव्यर्मिचार कारणसत्वेऽपि का. यस्यामावरूपोऽन्यय यभिचारस्तु भविष्यति इत्याराङ्क य अन्यय- पागवतन्य सम्ब- ·, ( १२ । व्यभिचार निराकरोति-यत्र चेति । यत्र कादम्बर्यादिग्रन्येषु मगले कृतेऽपि समातिन दृश्यते तत्र बलवत्तरः अतिशयेन वलवा. निति बलवत्तर वलीयान् यो विघ्नः अन्तराय , विघ्नमाचुये वि माना बाहुल्य वा, वाशन्दः पक्षान्तरद्योतकः । मचुरस्येति-प्रचुरस्य प्रभूतस्य मङ्गलस्यैव । बलवत्तरेति- बलवत्तरविप्नस्य निराकरणे दुरीकरण, कारणत्वं इंतुभाव । भयं भाव'--यत्र प्रास्तिकग्रन्थादी मङ्गले कृतेऽपि समाप्ति- ने जाता तत्र मगलकरणापेक्षया वलीयान् विनोऽनुमातव्य । यद्वा यायत्सख्यं मङ्गल कृत ततः प्रचुरा अधिकसख्यावन्तो विघ्ना सन्ति तेन न समाप्तिरिति कल्पनीयम् । एवञ्च विनसमसंरयाकमेच मगलं विनविनाशक न न्यूनमित्ति सिद्ध भवति । विनध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वारमित्याहुः पाश्चः॥ ननु कारणसत्ये कार्यस्यावश्यम्भाव इति नियम, कादम्ब- यादिनन्ये विनयसो न स्यात् परं मगलरूपकारणदर्शनात् समा. प्तिरवश्यं भवेदितीमां शङ्कां परिहरन्नाह-विनध्वंसस्त्विति । द्वार व्यापार । कारण सत्येऽपि यदि तस्य व्यापारो न स्यात् नैव कार्य जायते न हि कुठारस्य सत्वमात्रेण छिदारूपं फल दृष्टचरम् अपि तु कुठारस्य काष्ठेन सह संयोगविरोषरूपे व्यापार सत्यय हिदा मयति, एपमेय कादभ्यर्यादौ विमानां बाहुल्येन मगले कृतेऽपि नैव पिनमंतो जातः तत्कथं विद्यमानमपि मङ्गल विनाश्वमात्मकच्या- पाराभाववत् समाप्तिरूपं फल जनयेत् । मगलेन विनवसः क्रियते तदेव समाप्तिफल जनयति नान्यदितिभाय । इद प्राचीनानां नैया- विकानां मतमित्याह-इत्याहुरिति । नव्यास्तु मङ्गलस्प विध्वंस एवं फलं समाप्तिस्तु बुद्धि- प्रतिभादिकारणकलापात् । सम्प्रति न्यायचिन्तामणितां गङ्गे गोपाध्यायानां मतमाह- नपारिवति । विघ्नध्वंस एव फलमिति--पचकारण समाते.

·वछेद । फलं प्रत्युहेश्यम् । विनवसादग्यन मङ्गलफलमिति भाव.। ननु समाप्तिस्तर्हि केन हेतुना जायेत इत्याह-समाप्ति- स्त्विति । बुद्धिमतभादिकारणकलापात्, नत्र बुद्धिीनम, प्र. तिभा प्राक्तनसंस्कारविरोपः स्फुाख्यः, प्रादिपदेन विनसंसगा. भारमहः, बुद्धिप्रतिभाविप्नससगांभावरूपकारणसमुदाय एव स. माप्तिहेतुन मडालमित्यर्थ । बुद्धिस्तात्कालिको शेया मतिरागामिगोचरा । प्रशां नवनवोन्मेपालिनी प्रतिभा विदु ॥ इति ।। नचै स्वतःसिद्धविन्नविरहवता कृतस्य मङ्गलस्य नि. फलत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः, विनशङ्कया तदाचर- णात् । तथैव शिष्टाचारात् । नच तस्य निष्फलवे तद्वोधकवे. दामामाण्यापत्तिरिति वाच्यम्, सति विने तन्नाशस्यैव वेदबोधि- तत्वात् । अत एव पापभ्रप्रेण कृतस्य मायश्चित्तस्य निष्फलत्वे- ऽपि न तद्वोधावेदापामाण्यम् । प्रकारान्तरण मनालस्य नैफल्य शङ्कते-नचैवमिति । एवं मङ्गलस्य विनयसम्प्रति जनकत्ये सत्यपीत्यर्थ स्वतःसिद्धविन- विरहवता स्वाभाविक विघ्नात्यन्ताभावयता । समाधत्ते-इष्टापत्तेरिति । भरतु विघ्नात्यन्ताभावयता पुरु- पेण कृतस्य मङ्गलस्य नष्फल्यं नैव दोष पश्याम इति माय । ननु कथं निष्फले कर्मणि विनात्यन्तामाधातः शिष्टस्य प्रवृत्ति. स्याद् ? प्रत आह-विघ्नशङ्कयेति । तदाचरणात् चरणात् । संशयनिश्चयसाधारणविधज्ञानमेव प्रवत्तकमिति भावः । विनण्ड्या मङ्गलाचरणमेवासिद्धम् इत्यत्राह-तथैव शिष्टाचारा- दिति । विषयतासम्बन्धेन मद्गले शिष्टानां प्रवृत्तिर्विनरायवेत्यर्थः । स्वतो विवाभावस्थले कृतस्य मङ्गलस्य निष्फलत्वपक्षे घेदस्या- मङ्गला.

·। ग्रय मान- - (१७) प्रामाण्यमित्याक्षिपति-नचेति । तम्य निर्विघ्नपुरषाऽनुष्ठित मङ्गलस्य । तद्वोधकेति तस्य मङ्गलथिन मया कार्यकारणभावस्य योधको यो वेद 'समातिकामो विनध्यमकामो घा मङ्गलमावरेत् इत्याकारा (करप्यमाना) *श्रुति तस्य यद् अपामाराय पाधितार्थ बोधकत्वेन प्रमागयाभाव नस्यापत्ति प्रानि स्यात् । एननिरस्वति मति विघ्न इति।विन सत्यर वदन विघ्न नाशी बोधित न वसति इत्यर्थ । स्थत सिद्धविनविरहस्थल..विघ्नात्मकप्रति योगिरूपकारणाभावन विनध्वसरूपकार्यस्यानु पत्तावपि नै मङ्गल विघ्नध्यसया कार्यकारणभायाध, नापि च कारणताबाधकश्रुति- वास्यस्याप्रामाण्यापत्ति नहि राम्यामारस्थले नारकस्य बाधक खामा प्रमाणसम्प्रतिपक्ष ! यथा कालाद् दण्डाद् घटानुत्पत्तारपि दराडा घटकारण' मिति वाक्यस्य नाप्रामाण्यम् घटाव्यवहितपूर्वस्मिन् क्षण विद्यमान ऽपि दराडे इतर कारणाभार घटानुत्पत्तिदर्शनात बिन्तु दण्डभिन्न सकलमृत्तिकाविघटकारण तत्पर दएडा घटस्य कारणमिति तस्य पास्यस्य तात्पर्यम, प्रथम विघ्न मत्यत्र मङ्गलस्य विनायसम्पति कारणसम विघ्नाभारस्यले तु सदपि मगल नाकारणाभार भजत इति तु प्रघट्टस्यारायो वाध्य । मालविधायकचतिवाक्यानुमानप्रकारश्वत्यम-मुगल बेद योधिनकर्तव्यताकम, मलौकिकारिगीतशिष्टा गारविषयत्यात दर्यादि. थाद्धयत् । अत एव नारा प्रति प्रतियोगिन कारणत्यादय । तद्धो- धकवेदाप्रामाण्यापत्ति प्रायश्चित्तस्य पापनाशकत्वबाधका यो चंद तस्थामामाग्यापत्तिन। * पाचनु स्वास्त न इदा प्रथा, ना मिनावर गद्या मात्रा प्रयसभूना समलामामुद्यारगनायव प्रमफना कमानम निकला था माताति पुनस्तयावर नुनानन प्रायमधारा ३ फिरलामाता वन स तु नादिगा । वयतु आगावागायतमधामसम्म मालम्यागाविध नरता श्रात प्रयम मनुशलम्मा कपमानाति युना सम्प्रदायादा सगणानि साधु पश्य म ।

·प्राय . मगल तु विन्न-वसविशेषे कारणं विनवसविशेो च विनायकस्तवपाठादि। -यदि मङ्गल विन सम्प्रति कारण स्यात् अर्थात् यदि विनयमी मङ्गलैकसाध्य स्यात् तदा विनायकस्तनपाउन विना ने नपेयु नहि विनायकस्नधपाठो मद्दल, ततश्च पुनरपि व्यभिचार- पवेत्यस्या राडापा परिहार मन्वान पाह-मङ्गलन्विति । विघ्नमविशेपेविज तीयविनवसे । कारणं हेतु । विनध्वंस- विशेष च विनायकस्तवपाठादिः, विनायकस्तयपाउन ..अन्यो रिमनप्त मङ्गनेन चान्यो विनधस इति नेर व्यभिचार इत्यर्थ । कराठताब्याभिघातरूपस्य पाठस्य ज्ञानपिशवरूपान्मङ्गलाद भेद , एवमुभयो कार्यभूतया विनवसयोरपि परस्पर विराट एवेत्यभि- । सबै विघ्ना शम यान्ति गणेशस्तवपाठत इति घाश्यन्तु गणपतिमाहात्म्यपरमि यपि केचित् । अधिकमन्यतो ज्ञेयम् । विनायसम्तवपादिरित्यन प्रादिना प्रायश्चित्तस्यापि मग्रह ततश्च कश्चिढिन सो मङ्गलजन्य , कश्चित् विनायकस्तरपाटजन्य, कश्चित् प्रायश्चित्तानुष्ठानजन्य इति निष्कर्ष । कनिश्च विन्न त्यन्ताभाव एव समाप्तिमाधनं मतिरन्यक- संसर्गामावस्यैर कार्यजनकत्वात् । ,त्य च नास्तिकादीनां ग्रन्थेषु जन्मान्तरीयमङ्गलजन्यदुरित चमः, स्वतःसिद्धविनात्यन्ताभावो वास्तीति न व्यभिचार इत्याहुः । ननु-यदि चिनधस एव मङ्गलफल तदा सममिकामो मगल नाचरेत् यम्य यत्फल स्यात् तत्कामस्या तत्र प्रवृत्ते , नहि तृपिकाम पाक विहायान्यत्र प्रवर्तत इतीमा शङ्का खण्डयति- कचिदिति । पित्यान्ताभार विघ्नानास्त्रतसिद एवात्यन्ताभाव समाप्तिकारणम् ।मतिवन्धकेति-कार्यमानम्प्रतिप्रतिवन्धकससर्गा- * ममगाभावस्य लक्षामग्र मूले तद् याप्याने च द्रष्टव्यम् ।

·( १६ ). भाव कारणमित्यर्थ । तयाच विघ्नध्वस विघ्नात्येन्ताभावश्चोभायपि ससर्गाभायौ मसाभावत्वेन च कार्यम्प्रत्यनयोरनुगम । एवञ्च स्थत सिद्धविनात्यन्ताभावस्थलेऽपि नैव व्यभिचार तर ताहरा ससर्गाभावस्यैष कारणभूतस्य समातिरूपकार्यजनक पात् । व्यतिरेकन्यभिचारमुद्धर्तमाह-इत्थश्चेति । नास्तिकादि नयु पूर्व उन्मनि कृतन मङ्गलेन पापनाश तेन समाप्ति अथवा स्वत सिद्ध पय विघ्नानामत्यन्ताभाव तेन समाप्तिई येति नैव व्यतिरेकव्यभिचार | 'आहु' रिति क्रियापदस्य 'नव्या' इति कपानान्धय । अत्रेन्थमाराङ्कन्त-जन्मान्तरीय मङ्गल पहिक वा मङ्गल विघ्नध्वसद्वारा समाप्तिम्प्रति तदा कारण स्यात् सदा मङ्गलसमा त्यो सामानाधिकरग्य स्यातू, समानाधिकरणवृत्तिपदार्थानामेय कार्यकारणभ यनियमात यदि व्यधिकरणवृत्तिपदार्थानामपि कार्य कारणभाव तदा देश न्तरस्थलालादपि एतहरो घगत्पत्ति स्यात् तस्मारसमानाधिकरणकृतिपदार्थानामय कार्यकारणभाष इत्यकामें नाय-युपेयम् । Amचरमवणं रूपा समाप्ति ककारादिशद्धम्वरूपत्वात् म्बसमया यिकारण कारानिष्टा भघ च चरमवाध्यमरूपा ममाप्तिरपि स्वप्रति योगितम गायिक रणाकारानिर गुवाश्यरादिस्मरणरूप मनालन्तु मानामक याद अन्यक पुरुषारमनिष्ठति कथ मङ्गलसमाप्त्याय- ঘিযাে বন্ধাকামোৰ দ্ধান্ধাযযামান্তামায় মাদারি मङ्गलस्य नर कारण त्वम् । प्रद परिहारमाचक्षते-खजनकविनम्नमा सत्यवच्छेदक- तासम्यन्धेन समामन्यकत्तपुरुषरारारनिष्टत्यात अयच्छदकतासम्य न्धेन च ज्ञानरूपमुगलस्यापि नय सत्वात् मदलसमाफ्या कार्य कारणमाये याधकामाय एष । उत्त सम्बन्चे ब राद्धग्राह्या समाप्ति सजनका विनयसो दियरोरापच्छिमा मन्यय यर्तन तन शरारस्य ममाप्तिजनकचिन भ्यसोत्पत्तरपच्चरकत्वम् (नियामक सम्मनया सत्या 'स्थजनक .

·.( १७ ) समाप्त विनध्वंसोत्पत्यवच्छेदकतासम्बन्धेन । अन्यकर्तपुरपशरीरनिष्ठत्यं धानात्मकमङ्गलस्यापि शरीरांवच्छिनात्मनि सत्त्वाद. प्रयच्छेदकता. सम्बन्धेन शरीरनिष्ठत्वमेव,, शरीरस्य शानायच्छेदकस्यात् गानस्य च तदरच्छेदयत्वम् । तथा च-बजनकविनध्वसोत्पत्यवच्छेदकनासम्बन्धन तच्छ । रीरनिष्ठसमाप्ति प्रति अवच्छेदकतासम्बन्धेन तच्छरीरनिष्ठमगल. स्यापि सामानाधिकरण्ये कार्यकारणभावः सर्वथा निर्दष्ट । स्वजनकविनध्वंसोत्पत्यवच्छेदकतासम्बन्धस्तु समातिनिध. कार्यताया अवच्छेदकसम्मन्ध, प्रयच्छेदकमासम्बन्धस्तु कारणताया अवच्छेदकसम्बन्धः। प्रयंभावकारणाधिकरणे यत्सम्बन्धेन कार्य भवति से... सम्बन्धः कार्यतावच्छेदकसम्बन्ध इत्युच्यते, कार्याधिकरण यत्सम्य- धेन कारण भवति स सम्बन्ध कारणीलायच्छेदकसम्बन्धः, यी द्रव्यीयचातुंयमत्यते उद्धतरूपं कारण,तत्रविषयतासम्बन्धेन चातुप प्रत्यक्ष घटादिनिष्ठम, उद्भतरूपमपि समवायसम्बन्धन घटादिनिष्ठः मेव, तस्माद् विषयतासम्बन्ध कार्यता-( चाक्षुषप्रत्यक्षता )-यो अवच्छेदकसम्बन्ध, समवायसम्बन्धश्च कारणता-( उतरूपता )- याः प्रयच्छेदासम्बन्धः एव दिक सर्वत्र सम्पन्धेनुसरणीया । प्रथया--प्रवच्छेदकतासम्बन्धेन समाप्ति प्रत्यकर्तपुरश्यरी रनिष्ठा । चरमवर्णरूपाया चरमवर्णध्वसरूपाया पासमा शरीरा. पच्छिन्नाकारो सन्यात मङ्गलस्यापि वजन्यविमध्वमावच्छेदकतासः म्बन्धन तच्छरीरनिष्ठत्वमय, अनापि 'स्व' रामाश मगल सज्जन्यो विप्नध्यस. तदवच्छेदकं शरीरम् प्रयच्छेदकता च तच्छरीरे धर्तते, -- न्यान। जन्यविनध्यसोत्पत्त्यवच्छेदकतासम्बन्धेन शरायमान५. स्य कारणम्। प्रश्न प्रवच्छेदकतासम्बन्ध. कार्यतावच्छेदकसम्बन्ध - स्व. जन्यविनचंसोत्पत्त्यवच्छेदकतारूपसम्बन्धस्तु कारणतावच्छेदक NEL ·किया-स्वप्रतियागिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्त्वसम्बन्धेन स माप्तेन्यकत्तुपुरुषात्मनिष्ठत्यम् । तनैव मङ्गलस्यापि आश्रयतासम्ब चेन सत्यम् । अत्र 'स्व शब्दमाह्या चरमपर्णवसरूपा समाप्ति , तस्या प्रतियागिभूतश्वरमवर्ण तस्य निमित्तकारण कृति साच तस्मिन्नारमनि समवायसम्बन्धन वर्तत एब, तस्मात् स्वप्रतियोगि चरमवर्णानुकूलकृतिमत्त्वसम्बन्धन प्रात्मनि वर्तमाना समाप्तिम्प्रति प्राश्रयतासम्बन्धेन वर्तमानस्य मङ्गलस्य हेतुत्वम् । अन स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूल कृतिमत्वसम्बन्ध कार्य सायच्छेदकसम्बन्ध ,प्राश्रयतासम्बन्ध कारणतायच्छदकसम्बन्धो ऽवगन्तव्य । इत्थ प्रदर्शितसम्बन्धप्रकारण जन्मान्तरीयमङ्गलस्य एहिकमग या सामानाधिकरण्ये सिद्ध विनध्नसद्वारा समा तिम्प्रति कारणत्व निर्दुग्मय । य तु नव्या समाप्तिम्प्रति मङ्गल कारण न मन्यन्ते किन्तु विनम्नसमे सपा मते स्वप्रतियागिचरमपर्णानुकूल तिमत्त्व सम्पन्धेन प्रात्मनि वर्तमाना समाप्तिम्प्रति तत्रयात्मनि विशेषणता सम्पन्धेन विद्यमानस्य विप्रसस्य कारणत्य शयम, अन स्वाति पोगीत्यादि कार्यतावच्चदकसम्बन्ध विशपणतासम्बन्धश्च कारण सावच्छेदकसम्बन्ध इत्यलम् । ससारमहीरूहस्य बीजायेति। ससार एव महीरुहो यक्षस्तस्य घीजाय निमित्तकारणायेत्यर्थः । एतेन ईश्वरे प्रमाणमपि दशित भवति । तथाहि । यथा घटादिकार्य कर्तुजन्य तथा पित्य रादिकमपि । न च तकर्तृत्वमस्मदादीना सभवतीत्यतस्तत्कर्ट त्वनेश्वरसिद्धि । योजत्व समयायिकारण व तशधर नम्र मम्मरति इत्यता ध्यायाति भीजाय निमित्तकारणायत्य इति । 'हतुर्ना कारण विपाग जायनानन अस्म हात पाजम् । उपमग च मनायाम् (३।१ २)लिगमा 'जा धाता', अयानाप-(६:३११६७) इति सूत्रण दे ।

·. धीज' मिति कोशात वीजराढस्य कारणसामान्ये शक्ति तेन निमित्त- कारणरूपोऽर्थो न विरद्ध इतिभाव । नन्वीवरे नमस्काररूपं मङ्गलमयुक्तं तन प्रमाणामावाद इत्यत माह-एतेनेति । प्रमाणम् अनुमानाख्यं प्रमाणम् । तथाहीत्यादिना कार्यकारणयो व्याप्ति, दृशन्तद्वारा अभिलापयति । 'यत्कार्य तत्क नुजन्यम्' इति व्याप्से सामान्यामार । ईश्वरसाधकमनुमानन्तु- चित्यङ्करादिक कर्तजन्यं कार्यत्वात घटयत् इति । अत्र हित्यादि पक्ष, कतजन्यं साध्यम, कार्यत्व हेतु । घटो दृष्टान्त । नहि किमपि जार्ड चेतनाधिष्ठानमन्तरा कार्य कर्तुं समर्थ दृटचर, नहि मृत्पिगडा कुलालाधिष्ठान चिना स्वय घटं घरयितुमीटे, तथा परमाएवायुपा- दानं जडं येनाधिष्ठित जगद्रूप जायते सएवाधिष्ठाता हित्यादिका जगन्नियन्ता परमेश्वर इत्यनुमान प्रमाण जगत्कत्ते परमेश्वरस्य साधकमिति परमार्थ । ननु अस्मदाद्या जीवा एय सम्भूय क्षित्यादिकरो मविप्यन्ति किमीपराङ्गीकारंणति शङ्कां निरस्यति नचेति । अस्मदादिजीवा. नामरत्वात् अल्पशक्तित्वाच्च नैव क्षित्यादिजनने सामर्थ्य, अस्ति च तित्यादि कार्य, नच घटवत् निमित्त कारण विना नोत्पत्नुमईति यश्च तदुत्पादक स एवेश्वर इति माघ । नच शरीराजन्यत्वेन कजन्यत्वसाधकेन सत्मतिपक्ष इति वाच्यम्, अप्रयोजकत्वात् । मर्म तु कर्तृत्वेन कार्यत्वेन कार्यकारणभाव एप अनुकूलतः। "द्यावाभूमी जनयन्दे- व एकः" "विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता" इत्यादय आगमा अनुसंधेयाः ॥१॥ 'यीजन्तु रेतसि । स्यादाधाने च तत्वे च हलावदुरमारणे' इति हम । औपनिषद मिदान्ते तु बीजाय-अभिनमित्तोपादाकारणाय इवयडाप नासहति ।। यस्मिन् साध्यस्य शाय असी पक्ष, यत्तत्र सन्दिग्ध तदेय साध्यम्, साध्यमाधनाय दीयमानोपपत्तिरेव हेतु , यत्र साध्यस्य निश्चय , असा दृष्टान्त , सर्व- मिदमनुमा तखण्डे लक्षणादिद्वारा स्फीविष्यति ॥ , ·कार्यत्यहतो सत्प्रतिपदररमाण्डुत-नचति चित्यङ्करादिक फत्तजन्यमित्यनुमानं न युक्त, यतोऽस्य हेतो. साध्यामाघसाधकमनु. मानान्तर यत्तते तस्मादय सत्प्रतिपक्षी इत्यामास , समादि नित्य ङ्करादिक कर्मजन्यं शरीराजन्यत्यात (गरीरिकत्रजन्यत्वात् ) ध्यास विशेषवत् (वनस्पस्वत सिदगुल्मादिध्यसयत) इति पूर्वपक्षयितु राय.1 अयमत्राराय.. तदेतत् सिद्धान्ती खगडयति -अप्रयोजकत्वादिति । व्य- भिचारण्डोत्यानेऽनुकूलतामायादित्य । -'चित्यकुरादिक कत्तुजन्य कार्यस्थात् घट्यत्' इतीश्वरवादिनोऽनुमाने साध्य यत् 'फर्नुजन्याय' तत्साधनाय 'कार्य त्याद' इति हेनुरपात्तः, परमयमस्त्येको नियम यदि कस्यचिहेतोः माध्याभायसाधनाय अपरांहेतु प्रवृत्त म्यात, तदा पूर्वानुमाने दत्तो हेतु मन्मतिचिनी भयन् म्बसाध्यसमधनाय नालम्मपति, तेनासो सत्प्रतिपक्षीनाम इत्याभास इत्युन्यते।प्ररने च 'कायंत्यात्' इत्यस्य हतो साध्य यत् 'कत्तजन्यत्न' तरयाभाव 'कर्षजन्यत्यम्' तस्य मायक 'शरीराजन्यत्वात्' इत्यन्यो हेतुर्वर्तत तस्मात् कप फायरव- हेनुना कनुंजन्यत्वरूपस्य साध्यस्य सिदि. स्यात् । अत्र सिद्धान्ती इत्यमुत्तरयति-मोभनीश्वरयादिन् । तथा. नुमाने व्यभिचारराङ्कायां प्रियमाणायां तस्या निवारक कश्चनानुक- खस्नऊ न दृश्यते- तथाहि-गरीराजन्यत्व हतुररत चित्यङ्करादिपु कर्षजन्यत्व साध्य मा भवेत् कोदोष' इत्याकारिका व्यभिचारडा । नचास्या उद्धाराय तवान्तिके कश्चित्त , एवञ्चानुकूलतर्कामावादेव तवानुमान दुएम, तस्य दुष्टतायां ममानुमान उक्त कार्यत्वात्' इति हेतु साध्य- साधनाय समर्थ पर नाममय । अवधेहि तावत्- कार्यकारणभावमङ्गमसन पर प्रायस्त. कस्य खरूपम,तत्र'यदि कर्वजन्यत्वं न स्यात् तदा शरीराजन्यत्वमपि न स्याद् इत्येव भधान (नास्तिक) अविष्यति, पर नैतावता धाधनु- ·( २१ ) माने व्यभिचारराङ्का निवस्यति, नहि पूर्व क्वचित् कम्जन्यवरारी- राजन्यत्वयोः कार्यकारणभाव प्रसिद्धः येन 'न स्याद् न स्याद्' इत्यभिधाय कार्यकारणयो भंगप्रसङ्ग प्रापावेत, तस्मात् शरीरा: जन्यवाद' इत्यप्रयोजको हेतु स्तिकस्य । अपि च कर्वजन्यत्वाजन्यत्ययोरेय, प्राकाशादिषु व्याप्तिा तेन अजन्यत्वस्य.पुरोमागे गरीर' पचिपेणुदान व्यर्थ सत् देतो विशेषणतां स्पएयतीति सर्वथा शङ्कितुरनुमानमसदेव बोध्यम् । अस्मिन्ननुमाने उपाधिलापनप्रकारः तदुद्धारप्रकारश्चान प्रदर्यमाणो पालानामादो महत्काठिन्यमायइदिनि कृत्या तदुपाधिप्रसङ्ग प्रदर्श- यिष्यते। मनु-सवापि मते कयमनुकूलस्तर्क इत्याराडापरिहाराय पाह- ममविति। अर्थात् सिद्धान्तिनो मने 'यदि कर्तजन्यत्वं न स्यात् नई कार्यन्वमेव न स्यात्' इत्याकारक कार्यकारणभावस्य भङ्गमसर- पोऽनुकूलस्तर्कोऽस्येत्र, यतः घटपटादिषु कर्तजन्यत्यकार्यत्वयोः परस्पर कार्यकारणभावो लाके प्रसिद्ध एय। घट कुलालकर्तृजन्यः पटश्च कुपिन्दकर्तृजन्य इति तस्माग्नेदरसाधकमनुमानं सत्प्रतिपक्ष इति प्रघट्टस्याराय । पवमनुमानेनेश्वरसिद्धा तशरितत्वेन वेदस्यापि प्रामागयं निश्चितं, सस्म हुँदोपीश्वरं प्रमाणमित्याह-*द्यावाभूमी जनयमिति । * विश्वसश्चतुरुत विश्वनो मुखो, विश्वतो थाहरुत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रे, ाषाभूमी जनयन्देय एक. ॥ यजु० भ०१७। के० १६ । अध प्रयमन मशव चनुपा दृष्टेम्पलतणान, द्वितीयेन सर्वश्वतत्व मुखेन, वायुपलक्षणान, हतीयेन मर्यसहकारित बाहुना महकारियोपलनणात, चतुर्थन ध्यापकत्व पदा व्यापलक्षणात्, पश्चन धर्माधर्मलाप्रधान कारणव, तोहि লাস্কাশ্য, पष्ठन परमाणुरूपप्रधानाधिष्टेयत्वम्, ते हि गतिशीलत्वान पतत्र- ·( २२ ). इत्यादय इति-प्रादिना 'य. सर्व संबंयिद यस्य ज्ञानमय तप.' सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय, इत्यादीनां परिग्रह। त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः उद्देशो लक्षण परीक्षा चोते भाष्यकारः, तन नाममाण घस्तुमंकीर्तनमुईण, या द्रव्यं गुगए इति । असाधारणधीलक्षणं, यथा गन्धवत्यं पृथिव्या । लचितस्य लक्षण सम्भवति न चेति विचारः परीक्षा, यथा च तस्य तस्य लक्ष. णस्यावसर तिघ्यावादि दोषाः परिहता. ततथ भाष्यादिनिर्दिः एरीत्या पदार्थविचारः कृतोऽस्मिन्ग्रन्थे, एतस्य सन्मूलतया प्रामाण्यं (भादराईस) स्पएरति त्यधिकमन्यत्र बोधनीयम् ।। इति मगलवाद । पदार्थान्विभजते- द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्य सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२॥ द्रव्यमिति । शिष्याचधानाय प्रतिज्ञानीते द्रव्यं गुण इति । प्रतिशाच स्वकर्तव्यत्यन निर्देशः द्रव्यादिनिरूपणस्यैव स्वकर्तव्यत्वेन प्रतिज्ञानात् । पदस्पार्थः पदार्थ इति ध्युत्पत्या अभिशेयत्व, पदशक्तया प्रतिपाद्य पदार्ण -- ...., : इति सद्धर्मावान्तर- पूर्वकमजधातोरर्थ । द्रव्य गुण इति जातविकवचनम् । संयोगापेक्षया में नातिरिक- मिनि भूषणमतं दुपयितुमाइतथा कर्मेति । यथा गुण पृथक व्यपदेशा. पतन्तीति, सन्धमति सजनान् इति च व्यवहितोपतर्गमम्बन्ध तेन सयो- जयति समुत्पादयनियर्य द्यावा इत्यु सप्तन्दोमोपलक्षणम् भूमीत्यवस्तात् एक इत्यनादिति न्यायाचार्य । देदाचार्या अपि परमेश्वरम्य सर्वप्रारयात्मकत्वाद यस्य यस्य प्राणिनो ये चतुरादय ते तदुपादिकस्य परमेश्वरम्यति सवत्र चनुरादय. सम्पयन्त इति फलतोऽविरुद्धमेव ध्याख्यान्ति । :: htr - ·4- । २३ ) पदायः तथा कर्मापीत्यर्थ । यद्वा 'कर्म' इत्यत्रकवचनेन एकवचल नात्मक कर्म उत्क्षेपणादिभेदस्तु रिष्यबुद्धिवाद्याय' इति सूचितम् । सामान्य वक्ष्यमाणलक्षण 'सत्ता' इत्याख्य पदार्थ । प्रमावोऽधि- करणस्वरूप इति प्रभाकरमत दूपयितु पुन 'तथा' इति पदमुपातम्। पदार्या निरूप्यन्त इति रोष । सप्त' इति पद सप्य पदार्या नाधिका न न्यूनायेति योधनाय । 'कीर्तिता' इति कणादप्रभृतिभिर्मुनिभिरिति राप ,ततश्चातो नाधिका पदार्या यद्यभविष्यन् ताई करणादाधर्मुनिभिः कुतो नाकीर्तयिष्यन्त इति भाव । अत्र सप्तमस्याभावत्वकथनादेव पण्णां भावत्व प्राप्तं तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न कृतः । एते च पदार्थी वैशेपिके प्रसिद्धा नैयायिकानामप्यविरुद्धाः । मतिपादितं चैवमेव भाष्ये । अत एवोपमानचिन्तामणौ सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्या- दीनापतिरिक्तपदार्थत्वमाशावितम् । ननु- -अन्यत्र न्यायग्रन्थेषु पड भावपदार्थाः सप्तमस्तु मभाव इत्युक्तम् अत्र प्रभावस्य सप्तम इति विरोपणं कुतो नोक्तं, अर्थात पदार्थो विविध भायोऽभावश्च,द्रव्यादयः पड़ भाषा सप्तमस्तु ममार इतिरीत्या कुतो न निरूपितमित्याराङ्कयाह-सप्तमस्येति । समयायै- कार्यसमपान्यतरसम्मन्नसत्तायत्व भावत्य, भावत्याभावोऽभा. त्वमिनि मायामाययोर्विघेक । प्राप्तम् अर्थात् प्राप्तमित्यर्घ तेन मातत्येन पृथगुपन्यास इति -भायत्येनोपन्यास इत्यर्थः । ननु गोतमतन्त्रे प्रमाणाद्या पोडश पदार्या निरूपिताः तेऽप्यत्र निरूप- णीया तथा च न सप्तय पदार्थो फिन्त्यधिका अपीत्याशङ्कामपा. कुपवाह-एते च पदार्था इति । तथा च पोडरापदार्थानां * सप्त- पदार्थम्वेवान्तर्भाव इति भावः ।, उक्ताचे भाष्यसम्मतिमाह-प्रतिपादितश्चेति । एवमेवेति- पोडशपदार्थाना समपदायवेवान्तमाभ दिनमा निरूपितः तत् तत्रय ऋणहत्य निरीक्षणीय, प्रन्यगौरवभयानेह प्रपचितम् । + ·(२४ । द्रव्यगुणफर्म सामान्यपिरोपसमयायामायाः मप्य पापः पौड. शानामवान्तमायादिति प्रतिपादितमित्यम् । भाष्यस्यास्यमाण्डुम स्थानान्यायचिन्तमणिकृतासम्म तिमाह-अतएवेति । गक्तिसादृश्यादीनामिति-गवधिका: पदाः कणादमुनेरीष्टा प्रभयिष्यन् तदा मतपदापभिन्नयोः शक्तिः मारश्ययोरतिरिक्तपदापराय एता नामयिष्यत्, यतः सप्तपदाचं. भिन्नत्वेन तयोः गड्डोत्यापिता तेन मन्यामहे मुनेभायफारस्य ध समय पदापी इरा इतिभायः । ननु कयौते एव पदार्थाः शक्तिमादृश्यादीनामप्यतिरिक्त- पदार्थत्वात् । तथाहि । मण्यादिसमवहितेन वाहिना दाहो न तन्येन तु जन्यते । तत्र मण्यादिना बदौ दाहानुकूला शक्ति श्यते उत्तेजकेन पण्यायपसारणेन च जन्यत इति कल्पते । यथाचोपमानचिन्तामणायतिरिक्तपदाघराधा रता. यया था तयोः पृथपदार्थमायमण्डनं फन तस्मयं योधयितुं 'ननु' न्यादि प्रनाति । माभाकरः (शक्ति साश्ययारतिरिक्तपदार्यत्वादी) राडूते- नन्विति । अतिरिक्तति-सप्तपदार्यातिरिक्तत्यर्थः । शक्तः सार- श्यस्य च भतिरिपदार्थमाय व्यवस्थापयति-तथाहि' इत्यादिना। मण्यादिसमवहितेन मणयादिसमीपवर्तिना । भादिपदन मन्त्रीप- धितप समाधीनां परिग्रह । ननु-यत्र वद्विरूपकारणाभायः तत्र दाहाभाय इति न मण्या- दीनां दाहप्रतिबन्धकत्यम् ? प्रत माह -समवाहितेन वन्दिनेति । दाहो रूपान्तरोत्पत्ति पूर्वरूपपरावृत्ति । मण्यातिरिक्तस्य न प्रतिबन्धकत्यमित्याह-तच्छ्न्येनेति । मणिसनिधिशून्यनेत्यर्थः । तत्र पूर्वोक्तयुन्या सिद्धौ।

·Miner तथाच यहिनिष्टशक्तित्वावच्छिन्नम्प्रति मरिणत्वेन नायकत्व- स्वीकारेण मण्यादिमत्यशायां यक्करमावादेव न दाह इति भाय.। ननु- यदि मण्यादिना बहिशक्तिनश्यति तदा उत्तेजनाम: कर्माणतत्त्वदायां किनाराकमण्यादेवांऽपमरणकाले पुनदिना दाहो न स्यात्, अत आह-उत्तेजकेनेति । 'मएयाधपसरणेन च' इत्यत्र चकारी विकल्पार्थ । 'नाश्यते इति पदस्य कल्प्यत' इत्यने. नान्यय । कल्प्यते अनुमीयते । अनुमानप्रकारश्चेत्यम्-वह्निमणि- नाश्यदाहानुकलशक्तिमान मणिसमवधान द हाजनात्यातू यग्य तनयं व्यतिरक घट 1 किश्च शनिनं द्रव्यान्मिका गुणादिवृत्तिवान, मतपवन गुग्णारिमका कात्मिका था । नवा मामान्याद्यन्यतम- रूपा, उत्पत्तिमरने सनि पिनाशिन्यात् परयुत् । इत्या राक्तरतिरि. कपदार्थत्यसिद्धि । एवं सादृश्यमप्यतिरिक्तः पदार्थः । तदि. पदसु भावध- निमम यो विantravachani न्तर्भवति सामान्यऽपि सचात् । यथा गोत्वं नित्यं तथावत्व, मपीति साहश्यप्रतीतः । नाप्यमावे सत्वेन प्रतीयमानत्वादिति चन्न, मण्यायभावविशिष्टपदयादेहाविक पति स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेरेव या हेतुत्वं कर पने । पचमनिरिकांक्तिः साधयित्वा सादृश्यस्याप्यतिरिक्तपदा. थतां साधयति-एवमित्यादिना । अतिरिक्तः पदार्य इत्यस्यार्थः सप्तपदार्थभिन्नः स्वतन्त्रः पदार्थः । इयं प्रतिज्ञा-तपाच प्रयोग फर्तव्य.-सादृश्यमतिरिक्त पदार्थ , पटमध्याकभायपाथानन्तः भूनन्य मति अमावानन्तीवाद् इति । 'भावानन्त तत् सति' इत्यस्य विरोषणस्य प्रसिद्धि चार- यति-तीति । हि यत तव मादृश्यम् । सापान्येऽपीति । अय भाय -नाटयन पर पायें धन्तर्भपनि सामान्येरारत्तिरे सति सामान्यवृत्तित्वात् इत्यनुमानेन सादृश्यस्य भिन्नपदात्यसिद्धिः। साश्यसाधिका स्वतन्त्रप्रतीरिमभिलापयभिन्यथति नन्दस्त ·- 1 सादृश्यमभ वविरोष इत्यारादायामाह-नाशति । सचन भायत्यंन । प्रतीयमानत्वात् प्रगीयमानत्वात् । इच प्रामाकरण मावितां राति नारद दयितुमाह-इति चेन्नेति । दूषपति-मण्यायमानि । अस्यायमभिमाय -न यय दाइम्प्रति पदिय क रण म किन्तु मगयायभावविशिष्ट बदिदी हस्य कारण न घहिमाघम् । किवा मणिमामान्याभार पर दाहस्य हंतु, तपाच तिरिच निकपनमनुचितम् । पञ्च या यद्विस्ति, मणिरूप नियन्याशास्ति नय नवदाद धचित्तु प्रतिबन्धसमणि. सहागहहिरम न भरतीति नरसह । तचा वातिरित्तयतिपदार्य- स्वीकारम्य नारायफना। प्रतिवन्धमन्वन्तु कार्यानुलधर्मविघटक त्वम् । उत्तेजकत्वंच प्रनियन् कसत्त्येपि कार्य जना उम् इन्यन्यत्र विस्तर। ननु-वाहम्नति वहि कारण मग यभानी या कारामिति का. रणव्यमरपने गौरव, नदोक्ष या एकर गति दहि कारण युति- क्षामित्यत पाह-अनेति । सामञ्जस्य निर्वाद सति । अनन्तशक्तीति-तघाचानिरिर चियादिन गौरपमिति भाय । ननु-यदि शनितिरिक्त पदार्थ तहि निवन्धकमणि- मत्येपि उत्तेजकमणिसन्निधिकाल युती दाह इत्याराङ्कय खराइयनि- नचेत्यादिग्रन्थन । तथा च न कवल मरिग प्रनिरन्धक किन्तु उत्ते. अनारशिष्टमण्यमान जकाभ वविशिष्ट , तदभावच उत्तजकसमधान कालूऽपि तिष्ठतीति Fमानशिकमलनी नोटा नेर दोप इति भाव IIT-मिलिन मन इदन्नुवोध्यम्-विशियामारबिधा भरति, निरापणाभाषप्रयुक्तो विशेष्याभावप्रयुक्त विशेप्पीशेषणोमयाभांप्रयुत्न थेति । यथा यत्र केवल पुरुप , तनापि भवति प्रत्ययो 'दण्डी पुरपो नास्ति' इति,मोऽय दण्डनिसिप्रपुरपामार विरोपणाभावयुक्त । यन तु दण्डा वर्तते न पुरुष तत्रापि दण्डी पुस्यो नारिन' इनि प्रत्यय , म च पियेण्या. प्रामाकरमत पय - ·. (२७) भावमयुक्त यत्र च न पुरपोनापि दगड, तनोलाभाचित्रत्यय उम. याभावप्रयुक्त. प्रकृते तु उत्तेजझमत्चन उत्तमकामावरूपधिरोपणस्य असत्वाद् अय विशिष्टाभायो निरोषणाभावयुक्त इति निगुढाभि- मन्धि । अनेनैव सामञ्जस्ये अनन्तशक्तितत्मागभासकल्पनानी. चित्यात् । न चौके सति प्रतिवन्ध सद्भावेऽपि कथं दाद इति वाच्यम् । उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य हेतुत्वात् । सा- दृश्यमपि न पदार्थान्तरं पितु ननमत्वे सति तद्गतभूयोधर्मब- त्वम् । यथा चन्द्रभिन्न सनि चन्द्रगताहादकत्यादिमत्वं मुखे चन्द्रसाश्यामिति ॥ २॥ सादृश्यस्यातिरिक पदार्थता निराकरोति-सादृश्यमपीति । तन्तभूयोधर्मवत्त्वमिति-तनासायारण्येन विद्यमाना ये भूयासो. धर्म तद्वत्यमित्यर्थ , उन सादृश्यलक्षण घटयति-यथेत्यादिना ! नगिन्नत्य इति । तन्नित्य नाम न प्रतियोगिभेदयत्व, भदवत्य च भेर म च अन्योन्यभार पर। एपवित्र धर्म सोऽपि विरोप. णीभूनगुणमियादिरूप एवेत्यर्थ । प्रय भार-साश्यघटकधर्म कचिजातिाप यथा घटस- हरा पट । क्वचिदुपाविरूप यया गाच नित्य तथा रमपीति । पया या चन्द्रसदृश मुखम् इत्यादी माहादा पादिर्धर्म सादृश्यमिति नदातरिक्त कल्पनाया गौरवमय । इद प्राना मतम् । परन्तु नव्या माश्यतिरिक मन्याने । नच तदतिरिक्तपणे पदार्यविभागव्याघात साक्षात् परस्परया पा येषा पदार्थानां तस्य. शाने उपयोग ने सत्यमिमायो यत । एतस्मिन्नते अधि- करणत्याधेयत्वादिकमाप पदार्यान्तरम, अन्यथा सयोगादिरूपस्य नस्य कुण्ड बार रामति रद् यदा पुगइ मित्यपि व्यवहार स्थात, दुगइयररसपागम्य दिध पात् । एव प्रतियागिरमाकारात्यादिकमा प्यतिरिक्तमोत्यन्यत्र विस्तर । . - ·द्रव्याणि विमनते- हित्यप्तेजोमरुद्वयोमकालदिग्देहिनो मनः । द्रव्याणि- क्षितिः पृथिवी, आपो जलनि. तेजो वद्धिः, मन्द् वायु, व्योम आकाश', कालः समय', दिगाशा, देही आत्मा, मनः, एतानि नव द्रव्याणीत्यर्थ । ननु द्रव्यत्यजाती किं मानम् । नहि तत्र प्रत्यक्ष प्रमाणं धृतजत्तुमभृतिषु द्रव्यत्वाग्रहादिति चेन्न कार्यसमायिग्णतापच्छेतिया सयोगस्य विभागम्य पा समवायिकारणतावच्छेदकतया तसिद्धेरिति । परममूले द्रव्याणि इति पद द्रव्यम्बर परिशिणर्थकम् गुगा क्रियायत्म समगयिकारणत्व या द्रव्यसामान्यलक्षणम् अर्पावत्स मघायसम्यन्धेन गुणस्य कमरगो वाऽऽयय यश कस्यापे सममाथि कारण भवदव तदव द्रव्य नाम। विभजत इति-म्बसमभिव्याहत पदार्यतावच्छदकधर्मव्याप्य- मिधाविरुद्धयावद्धमप्रकारवज्ञानानुकूला व्यापारा धिपूर्वकभजधातो. ननु-गुणपरमाद स्वरूपलक्षण ने युयट लपनाच्दक यापस दि लक्षण पपलक्षणम् तस्यलक्षणतु-लन्यता दसमानापकरणम् तस्यात्र नाताव ग , तया च यक्षगा (पान तायक्षगु) र म द्रव्य नामगुगा तिम तात नियमान् गुग आभाव न् सपनावनष्ट ( गश यारम्भकमयागन नयापन तत यक्षमा अवरवा तर ताशमयागन शिमा न जाता ताश) च दय याय व भावात अव्या तलक्षणाप इत चन गुग्गममानापकरण (---मम वायसम्बधन गुणवात्त- सत्ता ममहातम व वित्रनाया दापाभावान् । गुणादाय त यातवारणाय गणसमाना करणे त नातावापणम् । सत्ता मादायायसवारण यमत्त मनन यगण यनर मादाय श्रात-या प्लेवारणाय नाताात । अयमष प्रकागायत्रालचाप दापवारगणायानुमधय प्रदशी यष्यत मापि तत्र तत्र।

·.(२६) रर्थ, पत्र 'स्व' विपूर्वको भजधातु , सत्समभिव्याहत यापद प्रते 'दव्य'पदमेव, तदर्थतापच्छदा तदर्थे विशेषणीभूत ) यो धर्म देव्यत्वरूप, तद्वयाप्या मिय (परस्पर ) विद्धा (असमानाधि करणा) ये यायत अनेम धर्मा पृधिवात्य दय तत्प्रकारक यज्ञान पृथिवा धाप इत्यादि तदनुकूल (सजनक ) यापार पद्यात्मका क्यप्रयागरूप सचनिभाग इत्यनया दिशा अन्यत्रापि पटनीयम। द्रव्यन्यजाति साधयितु प्रथा शङ्कने -नन्विति । मान मिति-अत्र 'क' शब्द प्रथे। ननु-द्रव्य द्रव्यमित्यनुगतप्रतीतिरव द्रव्यत्यजाती प्रमाण स्याद् श्रत पाहनहीति । नन व्यय । पामराणा घृतादिषु दव्यत्यजानेरग्रहात न मफलद्रव्यमाधारणतया द्रव्यत्यजानिसि. द्विरितिभाव' । कार्यति । कार्ययश्च स सति प्रागभावप्रतियो गित्य' प्रहने बोध्यम् । अस्या पकरय भाव 'यत्र ममवायेन कार्य तय तादात्म्येन दन्यमिति नियम , सेन ममवायसम्यन्यायच्छिनकार्यधाछिनम्नति नादात्स्यसम्पन्धाव. বিপ্ন। যা দুনিছা বাবাবিনা বা সিখুন্নিা कारणतायात घदगतकार्यतानिपिनदगडवृत्तिकारण यवत्, यथा दण्डवृत्तिकारणता दगडत्यधर्मावन्धिना तथा द्रव्यवृत्तिकारणतापि दव्यत्वधर्मावच्छिमा निरनिधनाया कारणताया असम्भवात् । या या कारगना मासा किश्चिद्धर्मावच्छिना इति सामान्यव्याप्ति । यहा समयसम्पन्चायशिसयोगत्वावच्छिन्नसयोगनि- कार्यतानिरूपिता नादात्म्यमम्मधापच्छिन्ना दयनिष्ठा या ममया. यिकारणता सा किञ्चिद्धविच्छिन्ना इति पक्ष मायञ्चोक्का इत्या दिनिश पूर्ववत । किंगा ममरायसम्मन्धायच्छिन्नविभागवावच्छिन्नविभाग- निष्ठकार्यतानिरूपिता या मादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना द्रश्यनिष्ठा का ·राणता मा किशिद्धमायविनाहरण प्रयत् । ভয় জামায়মানিযাযিত্ব ফাযত্ব ব্যাঘন। पच्छेदकर उपस्थितिटनं गौरजत, नियमोगादिनये संयोगा- धच्छिन्नकार्यताया प्रतिदि इत्यतो विभागपर्यःअनुन्धावनम् । লিবিমাথা গরম যিময়ানমালা सार्वजनीना र ममतमिक्षा ) एतदभिप्रायगय नित्यमय गाङ्गीकर्नु. मनसाधारग पनाह विभागम्येति । नित्यमयोगो विभुवरामयोगी यामाकारायो । द्रव्यवसिद्धः द्रव्यावरूपजानिमिदरित्यप । মেঘববিদ্যমান ব্যযেনা, স্কিয়িানা मधासो धर्म म प द्रव्यरचम, नस्य च वर्षमानयभेदादि. पायकाभावाचारियमितिमाघ । ननु दशमं द्रव्यं तम कुतो नोक्तं नदि प्रत्पत्रण गृह्यते नस्य च रूपवत्त्वात् कर्मवचाय द्रव्यत्वं तद्धि गत्यशून्यत्वान पृथिवी नीलरूपयत्वाच न जलादिकं तत्पत्यले चालोमनिरपेक्षं चक्षुः कारणमिति चेन, आवश्यकतेनोऽभावनोपपता द्रव्यात. * मुताष यादनम्यन्यायप्रयपु प्रारावरदकामाच्मादिश टानो प्रयाग यद्यपि यतत्वविवेचनाय नागिपरीया प्रश्रित तय प्याधुनिकाना बालाना परमात भनयतातिहरवा मितस्य स्पर्म निरप्यते- प्रतिययावत्यतानाप्ने नयभ्यनोन धमणधमा-दति-अपरद स एवावच्छदक' मार्य क एप नियामको धमे ऽवच्छेदक इति लिदै भवति परत्वस्य निश्चनप्रकाराने धि (प्राय प्राधिक-अयूनानतिरितगृत्तिःपाय. वदवत्वम् अर्थान् यो धर्मो न •य वृत्ति (धगि प्रयाय एदेशन । नापि च ततोऽपिकदशवृत्ति (अच्छयाग्निपदार्थाना ) सत् तदे विध भवच्छेदकत्वम्, यथा गधवत्व प्रायोत्वमिनि पृमिवाल क्षण गन्धा (गन्ध ) धम न पृथि या एबदरी नापि च पृयि यातार तजलादिपु वमते कि त पृथिवीत. समानाधिकरगणवृत्ति अर्थात् प्रायत्रीमानत्तिागन भवति धन्यस्य पृधिम्या प्रव. खेदकता । एवम्-प्रदरेन यासियत पावसाने धर्मा मतदार धीयते, यथा च गन्धवत्ताशय इतरेभ्या गवत इति पृथिवी गन्धवच्छिन्ना दात वक्तुं, पार्यते। अधिकमनुमानखरासयटिप्पणे दृष्टयम् ।

·नाया अन्याय्यत्वात् । रुपयत्तामतीतिस्तु भ्रगरूपा । कर्मवत्त'- प्रतीतिरप्यालोकापमरणोपाधिकी भ्रान्तिरेव । तमसोऽतिरिक्त- वऽनन्तावयादिम्रनागौरवं च स्यात् । स्वर्णस्य यथा तेन. स्पतर्भावस्तथा वक्ष्यते ॥ तमाग्दशमद्रव्यपादा मीयांयकः शङ्कने-नन्गिति । तत्र प्रत्यक्ष प्रमाण यदि तदीति । प्रत्यक्षेण चतुरिन्द्रियेण । प्रस्तु तमस प्रत्यक्ष परामद प्रमेप्रत्याफि मानामा मायामनुमान प्रमाण पति-तस्प चैत्यादिना । तया च 'नमो दृश्य रूपरत्वात कर्मचार(क्रियात्मात् ) घादिग्द्' इत्यनुमान तमसो सत्य प्रमाणमिति फलितम् । एवं 'तमा द्रय पाद्याश्रयन्यात घटनदू' इत्यनुमानमपि शेयम् । भवति च प्रतीति-इद तम परम, इद नमोऽपरमिति। ननु-तमसोरूपे मानाभाव , 'नील तम' इति प्रतीतिस्तु भ्रमरूपच इत्यादेपे हेत्वन्तरमाह-कर्मवचात् । नील तमश्चलतीति भावाल- प्रसिद्धा प्रतीतिरबाधितेति ने उक्त प्रतीते भ्रमत्वमितिमावः। नवस्तु तमस पृघियादिद्रव्येचातर्भावः किमधिक कप नया इति शङ्कां निरास्नेतद्धीत्यादिना । जलादिकमिति-मा- दिना तेजप्रभृनिद्रायसाह , तया च नरसु द्रव्येषन्तर्भावामाधन परिनिया अधिकमेव द्रव्य तम । ननु तमो यदि रूपादिमद् द्रव्य नया घटादिवत् पालोक महोन च लुपा कुतो न गृहात द्रव्यप्र यक्षे आलोकसांपक्षमेयचतु. रिन्द्रिय कारण यत इत्याराडावारणाय माह-तत्प्रत्यक्ष चति । तमः प्रत्यक्ष चत्ययं । तथा च नमामिनद्रव्याचानुपप्रत्यक्ष एवं मालाकमहान चक्षुरिन्द्रिय कारणम् इनि भाव इति मार्मामक पूर्वपक्ष अच सिद्धान्ती 'च' इत्यादिनन्धेन तमसोऽभावेऽन्तर्भाव सर्व मीमांसकमत बण्डर-आयरनोभावेति-प्रौढप्रका- . A- ·राजःसामान्याभारने यर्थः । ग्रीदफारामत्य उरणस्परामास्थरमप. यत्व नद्धर्मरत् यत्तजः नस्य मामान्याभाव एय नमो न भावान्तर- मितिमारः। उपपत्ती, नमोध्यवहारोपपत्ती। नाग नेजात् नमः कग नहिनत्र रूपप्रतीतिः अमावस्य नीरूपस्यातू यामाह-रूपवति ॥ गरम करनास्तर मानरूपना 'चलात' इति कर्मप्रात्या तमो द्रव्य भारपान, प्रत थाह - फर्मवचाप्रतीतिरपीति ! भालो. कम्य प्रकाराम्य यदपसारण तदर उपाधि तत भागता, प्रकाया. पसरण न मना तमाम चलनाकया प्रतोषि: भ्रान्तिरत्यय दूपरणा- न्तरमाह-नपपडगि प्रायवादीति-प्रादिना उत्पत्तिध्यसपरिग्रहः। कन्दलाकारम्न-मापन नीलरूप तम इत्याह-तदपिन पिच रचारु तवामति 'महान्धकार' इतिप्रतीनिरपि नमः स्यात् इत्यधिकमन्यत्र। स्थादेनत्-माभूत तमा ट्रय सुवर्णन्तु भविष्यति, तथाच नसत्यव्याघातस्तदस्य एवेत्यन माह-सुवर्णस्पति । वक्ष्यत पति तजामन्य अने निरूपायथ्यत इत्यर्थः। मस्थास्य प्रन्यस्यायं सार-'तम. पलुचत नील परापर- विभागवत् प्रसिउदयवैधानमयो मेत्तुमईति' इनि मीमांस- कानां प्रसाद न युक्त , यतः नमो द्रव्धन भनि मालोकनिरपेक्ष. चतुर्माहारादू ग्याले काभावरत् किन्नु प्रौदमक राफलेज सामान्या- भाव एर तमः तत्र नील तमथलतीतिरातिभमः । नीलत्वं हि सनीलिमरद अष्टिदोपनिन, चलत्वचालोकापमरणापाधि भ्रम मनाजोगावस्तमा नाधिक द्रव्यम् । नच तमोऽमाव एय तेजः-- किं न स्यादिन्विाच्यम, उष्णस्पर्शस्पापलपितुमयक्यत्वादित्यधि. कमन्य सानुमन्वयम् । इति तमोवाद । इदं च पदार्यानो सहचान द्राणां विभगनश्च महर्षिकणार प्रणीतसूचमूलकम, तवा च--

·घ।
धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां
पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां तस्वज्ञानानिःश्रेयसम् ।
१।४।
पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ।
२।१।५। इति सूत्रे स्त ।
नर्पिसूत्रे पड़ेय पदार्थाः सहयाता मात्र तु सप्तमोऽप्यभाव
इनि महर्दिधिरद्धा विश्वनाथकल्पनेति वाच्यम, मूत्रे तु अभावस्य
भावनन्त्रत्वात्पृथगुपदेशो न कृत. अत्र त बालबुद्धिवेशद्यार्थ सप्तमा-
ऽभावः पृथगुपदिष्ट. । अन्यचर्षि नवमाध्यायम्य प्रथमाहिक
'त्रियागुणव्यपदेशाभावात्मागसन्' इत्यादिसूत्र कयमभावमा
धर्णयिष्यत् ।
ननु तमसाऽधिकद्रव्यत्वादिकल्पना तत्पए इनप्रकारच
विश्वनाथस्यानार्प पवेनि चन-
द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधादमावस्तमः ॥ १९ ॥
तेजसोद्रव्यान्तरेणावरणाच ॥ २० ॥
इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयाहिक सूनाभ्यां तमांविषयेऽपि
महधिविचारणायाः कृतस्यात, तस्मान्मुक्ताचल्यादिग्रन्या ऋषिवि.
रुदत्यादया एवेतिभणन्तोऽधिकृतयुद्धय प्राधुनिका एव- ईया
मन्तव्याः।
गुणान्विमजते.
अथ गुणारूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३ ॥
स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम् ।
संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४॥
बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा इंपो यलो गुरुत्वकम् ।
द्रवत्वं स्नेहसंस्काराबदृष्टं शब्द एव च ॥५॥

·५.३४),
एते गुणाचतुर्विंशतिसंख्याका कणादन फण्ठतः चशम्देन
च दर्शिताः । तत्र गुणत्वादिकजातिमिदिरग्रे वक्ष्यत ॥३-५॥
गुणाविभजत इति-'स्थममभिशाहनपदापनायच्छदके'
स्यादिग्भिजतेरर्थ पूर्वपद् घटायः, नचाहि स्थयिपूर्वका भजधातु ,
नासमभिन्याहत यत्पदं, प्रकृने च तद् गुणपदं, मदर्थनारच्छेदकः
(तवर्ष धिरोपणीभूत ) यो धर्मों गुणत्वरूपः, सत्याप्या मिथ (परस्पर)
विरक्षा (प्रसमानाधिकरणा) ये यायन्ताऽनेक धर्मा रूपत्यादयः,
तत्प्रकारकं यज्ज्ञानं 'रूप, रसः गन्ध' इत्याचाकारक, तदनुकूल:
(मजनक) व्यापार पद्यात्मकयाश्यमयोगरूप म पव घिमाग रति
घोभ्यम्।
द्रव्यमभिन्नत्ये सति सामान्यवत्व गुणसामान्यलक्षणम् ।
फण्ठत इति-रूपरसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानि
पृथक्क संयोगविभागा परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःसे इच्छापी
प्रयत्राश्च गुणा' (पै०१।१।६) इति विभागसूत्रे सप्तदश कगठे-
मोक्ताः । 'च' शब्देनेति-सूत्रस्थचराब्देन गुरुत्वद्यत्योहस
स्कारधर्माधर्मराब्दाः समुचिताः, ते च स सङ्कलनया चतुर्विशति-
मद्यया भवन्ति । तथा च प्रशस्तपादभाष्यम्-चरादसमुचिताच
गुरुत्वद्रयन्वनेहमस्कारापराब्दाः महनेत्येवं चतुर्विशतिगणा. ।
प्रदान धर्माधर्मयोरुपसनह इति तद्वद्यारयातारः । तत्र गुणे
जिन्य । गुणत्यजातिसिद्धिरिति-व्यकर्मभिन्नसामान्यवति या
कारणता मा किशिदीवच्छेद्या कारणतात्याद्' इत्यनुमान गुणस्य.
जासिसाधकमित्यादि गुणत्वजातिसिद्धिप्रकारो गुणनिरूपणावसरे
दयिष्यत इत्यर्थ.
कर्माणि विभजते-
उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ।
प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥

·" । ३५ ) कर्मत्वनाविस्तु मत्पक्षसिद्धा । एवमुक्षेपणत्वादिकमपि ॥६॥ -कर्माणि विभजत इति--अत्रापि विभागायलापन पूर्वनिर्दिए. 'दिया शेयनामयोगासमयायकारण कमसामान्यलक्षणम् । प्रत्यक्ष. सिद्धति---'अय चलाते भय चलाने' इत्याकारकचलनानुगतपनी- तिघेच कमंत्वजातिरिति नास्ति सत्सिद्धायनुमानादिप्रमाणाद्यपंक्ष- तिभाच । अर्धदेवसयोगानुकूलोव्यापार उत्क्षेपणम् । अयोदेशसंयोगा- नुकूला व्यापारोऽपक्षेपणम् । शरीरसन्निकृष्टदरासंयोगानुकलोव्यापार आकुञ्चनम् । शरीरविप्रकृष्टदेशसंयोगानुकलोव्यापार प्रसारणम् । उत्तरदेशसंयोगानुकलो व्यापारो गमनम् । तपाच फणादसूत्रम्--उत्क्षेपणमक्षेपणमाकुश्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि । (०१।१।७)। नन्वत्र भ्रमणादिकमपि पञ्चकर्माधिकतया कुतो नोक्तमत आह- भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोज्वलनमेव च । तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥ ७॥ अधिकतयेति-कर्मविभाजकोपाधिभिज्रमणत्वादिभिः । मुझे (कारिकायां ) गमनादेवेति । तथा च प्रशस्तपादभाष्यम्-मनप्रह- यणाद भ्रमणरेचनस्यन्दनोज्वलनतिर्यपतनोन्नमनादयो गमनधि- शेषन जात्यन्तराणि। ननु-उत्क्षेपणादीनामपि गमनेऽन्तर्भावात् गमनमेधकं कर्म- कपनीयं स्यात् उत्तेपणत्यादिमिर्षिभागो न कर्त्तव्य इति चेद् न ? स्थतन्त्रेच्छस्य मुननियोगपर्यनुयोगानहत्वात् । प्रतिगम्भीरापस्थास्य शास्त्रस्य बांध यथासम्भव सरलेनोपायेन मुनिप्रवृत्तिरितिभायः । सामान्य निरूपयति-- सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥६॥ " . न .

·उहराक्रममाप्तं सामान्य निरूपयितुमाह- सामान्यमिति । तल्लक्षणं तु नित्यत्वे सत्ति अनेकसमवेतत्वम् । अनेकसम- वेतलं संयोगादीनामप्यस्न्यत उक्तं नित्यत्वे सतीति ।। नित्यत्वे सति समवेतत्वं गगनपरिमाणादीनामप्यस्त्यत उक्त मनकति । नित्यत्वे सति अनेकत्तित्वमत्यन्ताभावेऽप्यस्त्यतो वृत्तित्वसामान्यं विहाय समवेतत्वमित्युक्रम् । एकमात्रन्य- तित्तिस्तु न जातिः । तथा चोक्तम्-- "व्यक्तरभेटस्तुल्यत्वं संकगेऽयानवस्थितिः । रूपहानिरसंपन्धो जातिवायफसंग्रहः" ।। १ . द्रव्यादीति । परत्वमधिकदेकत्तित्वम् । अपरत्वमल्प- देशत्तित्वम् । सकलजात्यपेक्षयाधिकदेशत्तित्वात् सत्तायाः परत्वम । तदपेक्षया चान्यासां जातीनामपरत्वम् ॥ ८॥ तल्लक्षणन्विति--तदेव हि लक्षण भवति-यव्याप्तनिव्या- नयमम्मवरूपदीपत्रयशून्यम् । यथा गोः सामादिमत्त्वम् । अध्या- विश्व बदकशावृत्तित्यम् - --एवच गोः कि लक्षणमित्युक्त यदि कश्चिद् च्यात् 'कपिलत्वं गोत्वम्' इति तन्न. लक्षणम, कपिलवस्य लक्ष्यभूताया गोरेकदेशवृत्तित्वनाव्याप्तिग्रस्तत्वात् । अतिव्याप्तिश्व लक्ष्यवृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वम्-मतपय गोनशङ्गित्वं लक्षणम निस्वस्थ हि लक्ष्यभूतायां गधि वृत्ति रस्ति प्रयच अलक्ष्यभूतामु । महिप्यादिन्यक्तिध्वपि वृत्तित्व तेनातिध्याप्तिलक्षणदोषः। असम्भवश्व लक्ष्यमानावृत्तित्वम्-प्रतएव गोरेफराफत्व न लक्षणम् तस्यातिव्या- निग्रस्तत्वात, एकशफत्वस्य कुत्रापिगध्यसम्भवात, एतद्दोपत्रयरहितं सामान्यलचण दर्शयितुमाह-तल्लक्षणन्विति । लक्षणस्य प्रयोजनन्तु इतरभेदशान व्यवहारो वा 'ध्यावृत्तिर्यवहारो वा लदरणस्य प्रयोज- जम्" इत्युक्त । तपा च सामान्यमित्तरेभ्यो द्रव्यादिभ्यो भिद्यते, सा.

·- मान्यमित्याकारकव्यवहारविषयो वा भवति, नित्यत्वे सति अनेक समवेतत्वात् यमेवं तनय यथा द्रव्यम् इति । एवमेव सर्वत्र बक्षणपहनीयम् । सामान्यलक्षणस्य पदकृत्य दर्शयति-अनेकसमवेतलमित्या- दिना । समघेतरवं ममवायमम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वम् । वृतिश्चाधियता। अनेकत्वञ्च एकभिन्नत्यम् । संयोगादीनामिति-तथा च यदि नित्य- स्वपद विहाय अनेकसमवेतत्वमात्र लक्षण क्रियेत, तदा सयोगादि- पतिव्यापिलक्षणदोष म्याद् अतम्तद्वारणाय नित्यत्ने सति' इत्यु पात्तम् । एवञ्च गगनपरिमाणादिषु अतिव्यानिवारणाय 'अनेक' इति पद 'ममवेत पदात्पूर्व पृतम, गगनस्य परममहत्परिमाण अम्ति नित्यम् भय च समवेत परन्तु तत्समवायाख्यसम्बन्धेन गगनवृत्त्येर नत्वनेकवृत्ति ( नहानेकालु व्यक्तिषु यत्तते ) पादिना परमाणुपरिमाणादिसंग्रह । नित्यत्वे सति प्रनेकेषु वृत्तिरत्यन्ताभार स्याप्यस्ति-अपात् अत्यन्ताभाषा नियोऽयचानेकाधिकरणवृत्तिश्च यया रूपात्यन्ताभावो चायौ.प्रान्मनि प्राकारा कात चेत्याधनकाधिक रणेष वर्तते नयासति यदि समयत पर विद्दाय नित्यत्वेसत्यनेरुवृत्ति- त्यम्' इति लक्षण क्रियेत तदा अत्यन्ताभावेऽपि लक्षणस्यातिव्याप्ति स्यात् तद्वारणाय साधारणवृत्तित्वं विहाय समवायसम्बन्धन वृतित्व गृहीतम् । नित्योऽपि मन्नत्यन्ताभार स्वाधिकरणपुम्बम्पसम्बन्धन वर्तते नतु समवायसम्पन्धेनेति सर्दया निर्दुष्ट निर्दिष्ट सामान्यलक्ष णम् । यत्तु नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यमित्युक्त तत्रैकपद स्वरूप- कथनमात्रपरम जलपरमारावादिनिष्ठे रूपेऽतिव्याप्तिवारणार्थक वा योध्यम्। अपशिष्यबुद्धा जातिम्बम्पस्य दृढताय जातिवाधकान संगृही- तुमाह-एकव्यक्तिरतिस्त्विति। अथवा एककन्यक्तिवृत्तिप्वाकारात्वा दिए जानिन्यवहारां माभूदित्याह-एकति । अत्र प्राचां सम्मति. माह-तथाचोक्तमिति । किरगावलीगन्ये उदयनाचार्य रितिरोप । व्यक्तरभेद इत्याद्या पद जातिगधका । तपाहि- ·व्यक्तरभेटः-खानयव्यतरफ्यम् अर्थात् योधर्म एफस्यामेष व्यक्ती वतने स न आति यया प्राकारा-य काजत्य दिक्त्यकक व्यक्तित्तत्वान्न जानि , किन्तु भाकारागादिकमुपाधि । जातिभिन्ना धर्म *उपाधि । स विविध सखण्डोपाधि भबपडाप धिध, यस्ताननिय पते स सखण्डोपाधि, यया नित्यरचे सत्य- नकसमवेतन मामा-यत्यम्, स्वपरव्यावर्तझसभापत्य विशेषत्यम, नित्यसम्मन्यत्व ममचायत्वम, रा समयायिकारणत्यमाकापत्यम्, प्रतीतादिव्यवहारदनुत्य कालत्वम,प्राच्यादिव्यबहारहेतुबंदिफ्त्यम्- ते सामान्य विशेषत्वममायत्वाकाश घकालत्पदिकानि धर्मा मपण्डापावय । यच धर्मो निर्वक्त न पश्यते, प्रप्तौ भिख. गडापाधि , यथा- अनुयोगितात्यप्रतियोगितात्यविषयतात्वादि । तुल्यक्ति यत्तित्व-मन्यूनानतिरिक्त व्यक्ति कत्यं तुल्यत्तम तय घटत्वकलरात्यया जातिद्वयम्यरूपत्ये वाधकम् । अर्थात् घटकलशराब्दी पर्यायो तयोघांच्यभूता घटपदार्थ एक एव स पय घटरसफलरात्ययो' समानमधिकरणमित्येकमेव घटत्व जानिनु वे घटत्यालरात्ये पृथक जाती स्त । सङ्करः-परस्परात्यन्तामावसमानाधिकरणयोधीयोरंकनस- मागरूप मच भृतत्वमूतत्ययो तित्य बाधक, अर्थात् पृथिवी, जल, नसो, घायु प्राकाराम, इति पञ्चभूनानि तदृत्तिधर्मा भूतत्वम् । माकारा बहाय तत्स्थान पश्चम मना मलयित्वा पञ्च मूतानि उच्यन्त इति पैशेषिकाणां परिभाषा ! भूतत्व विहाय मूर्तस्य मनसि मृतत्व विहाय भूतत्वमाकारो पत्तत, पृथिव्यादिचतुएये च उभयारेव धर्मस समावेश । Ads 4 *यद्याप धसमानमुपाधि त्याप नायतिरिक्तधम उपाधियाधार प्रायका नयायिकानाम् । अखण्डापाव्यतिरिक्तानाम धमाणा निवचनात्वमित्यय नियमोबाध्य ।

·प्रय भावः-यत्र मनसि मूर्तत्य तय भूतत्वात्यन्ताभावः, यत्र चाकाये भूतत्व तत्रैव मृतत्यात्यन्ताभावः इत्यनया रीत्या पर- स्परात्यन्ताभावेन सामानाधिकरण्यंएकाधिकरणवृत्तित्वमस्त्यु- मयोभयोः अथ च पृथिव्यादिषु तयो समावंशः सम्भूयवृत्तित्वम् प्रतएव भूतत्व मूर्त्तत्यश्चेत्युभयं न जाति किन्तपाधिः । [mmpfiremen- अनवस्थितिः :-मनवस्था अर्थात् क्वचिदपि विधामाभावःयाप REA सामान्यत्वस्य जातित्वे वाधिका | Lre-यमा विजिसा प्रय मायः-यदि सामान्य सामान्यान्तरमनीक्रियेत तत्रापि सामान्यान्तरं, तत्रापि सामान्यान्तरमिन्युत्तरोत्तरमनास्थायिनी धारा मापतेत् तस्मानसामान्यत्वं न जातिः । सामान्ये न सामान्यान्तर- मित्यर्थः। रूपहानिः-वतो व्यायतकन्यान्मारूप(लक्षण)स्य हानि रूप. हानिः साच विरांपत्यस्य जातित्वे याधिका । प्रयमर्थ-यदि विराषपदा विशेषत्वं जातिः स्यात् तदा तेनैव तस्य व्यावर्तकत्व भविष्यति, यतःमामान्याश्रयस्य सामान्यमुखेनव व्यायतकत्यनियम , विरोपपदार्थस्य नु न सामान्यद्वारा भेदसाधक- त्वम् तस्य म्यरूपेणैव भदमाधकत्यात् ततश्च विशेषपदाघलक्षणहा- निमयात् विगंपत्य नव जाति. किन्तपाधिरेव । असम्बन्धः-समयायाभावोऽसम्बन्ध , मच समवायत्वस्या जातिव्ये याधकः । अर्थात् यदि ममवाये समवायत्वं जातिः स्यात् तहि समवायत्वस्य समयाये वृत्त्यर्थ समवायन्तरकल्पनाऽऽपधेत सा चन युक्ता। प्रयं भाव-रूपादिवर्मा हि रूपादिमत्सु द्रव्येयु समवाय- सम्बन्धेन वत्तन्ते, समवाये यदि समवायत्य जाति. सापिदव्यत्वा- दियत् वृत्तित्यलाभाय समायान्तरमपेक्षिप्यने समवाये च ममया- यन्तरम्यासम्भव इति न ममवायत्य* जानि.। . . aanWHAT RA • यस्य मम्बन्धः स मम्बरम्य प्रतियोगी यस्मिन्तम्बर स सम्बन्धम्य अनु. योगी, अनेन नियमन समारः कचित्यतियोगितासम्पन्न पत्तते कायद्यानुयोगिता- ·(४०) तटपेक्षयाचति--मत्तापेक्षया चैत्यय. । द्रव्य मत.गुए मर को मत् इत्यनुगतानीतिरेय सत्तायाः माधिमाय. | FT--पारमा मृत्रम--सदिति यतो द्रव्य- गुणकर्मसु सा सत्ता (यं० १।२।७) इनिझारण प्रत्ययध्यपहारयो प्रकारमुपदिशति तयाच द्रव्यादिषु त्रिषु मत्मदितिप्रकारको यतः प्रत्यय , मदिद मदिदामन्याकारक रादपयोगी था यदधीन. सा सत्तति तद्वयारयानगर । भाग्यमपि 'पर मत्ता महाविषयत्वात् सा चानुवृत्तसंच हेतुत्यातनामान्यमेय' इति । परभिन्नाच या जातिः सेवापरयोच्यते । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ॥६॥ परभिन्नेति-पत्ताभिन्ना सर्यापि जाति.। परापरतयेति- परतया प्रपरतया चेत्ययः । व्यापकत्वात्परापि स्यावयाप्यत्वादपरापि च । पृथिवीवायपेक्षया व्यापकत्वादधिकदेशयत्तित्वात् द्रव्य- स्वादः परत्वं, सत्तापेक्षया व्याप्यत्वाद् अल्पदेशत्तित्वाय द्रव्य- वस्यापरत्वं, तथा च धर्मद्वयसमावेशानुभयमविरुद्धम् ।। ननु--विरयो परत्वापरन्थयो. करमेकत्र स्पितिस्तत्राह- ध्यापकन्वादिति । पृथिवीन्वाद्यपेक्षीत-द्रव्यत्वादः पृषियीत्या- धपेक्षया इन्यन्वय । धर्मयेति-मापेक्षिकधर्मद्वयस्यकत्र समावे- शानोभयो परत्वापरयोविरोध इनिभाय । 'द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं सामान्यानि विशेषाश्च (२०११२५) इत्यार्पसूनमूलकमवेद विभागकरणम् । सम्बन्चन, ममवाय यदि रमवारव जाति.स्वत् तस्या पाप समवाय समधासम्पन्य ना वृत्तिना भोर तयार र सरकारसमकाय उतान्यतरसम्बन्धेन कल्प्यमान स्यात् सरनाईकवितुमित प्रति रोगितानुयोगितान्यतरसम्बन्टन समायामाव एवाम- न्ध तेन समधामन्त्रमनावश्च न जति. असिपायिवेति गभिप्राय।

·विशेष निरूपयति- अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्तिविशेषः परिकीर्तितः। १०॥ अन्तै अवसाने वर्तत इत्यन्त्यः, यदपेक्षया विशेषो नास्ती- त्यर्थः । घटादीनां द्वयणुकपर्यन्तानां तत्तदवयवभेदात्परस्परं भेदः परमाणनां परस्परभेदको विशेप एव स तु स्वत एवं व्यारत्तः तेन तत्र विशेपान्तरापेक्षा नास्तीति भावः ॥५॥१०॥ अन्त्य इति~अन्ते अवसान अर्थात् कल्पनायाः वर्तन इति अन्त्य , दिगादिभ्यो यत् (४॥३५४) इति भवार्थ यत् प्रत्ययः, अर्यात यः पदार्थश्चरमध्यावर्तकरूपेण स्वीकृतोऽय च परमारयाकायादिषु नित्यद्रव्येषु वृत्तिर्वतनं स्थितिर्यस्य स विशेषः विशेषनामक परि- कीर्तित उक्तः कणादमुनिनेति शेप तथाच सूत्रम्-अन्यत्रान्त्यभ्यो विशेपेभ्यः (०१।२।६) । नित्यद्व्यवृत्तयोऽन्त्या विरोपाते खल्यत्यन्तव्यावृत्तिहेनुवाद्विरोपा पतिप्रश्नोक्तचा प्रयमभिसन्धिः सावययपदार्थानामवयवभेदानेदः कल्पयितु रामयत परमारवादिनिः रवयवानान्तु को भेदक स्याद् यदि विशेपो न स्याद्, अतस्तेषु यो व्या- वृत्तबुद्धिजननहेतु स एव विशेष सतु स्वनाच्यावृत्ती न तय विषा- न्तरापेक्षा घर्तत इति । विरोपे भेदानुमिलिप्रकारचाय-पृथिवी. परमाणुगतोपिरोप. जलादिपरमाणुगनाद्विशेषात् भियते वियपात् । नत्र यपा घर पटादिन्नो घटत्याद् इति घटाद्भिन्नो घदत्वधर्म पटर- तियोगिकभेदसाधको न तयाविरोऽन्योधों भवसाधक इत्येव सस्य स्यतोव्यावृत्तत्यम् । समवायं दर्शयति- घटादीनों कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः । तेषु जातेश्च संवन्धः समवायः प्रकीर्तितः॥ ११ ॥ घटादीनामिति-यस्य सम्बन्धः स तस्य (सम्बन्धस्य সত্যি, যাব.৫ কােকিনবনব ঘাৱাকামি।

·'anrasotopyakniw ४२ ) त्यत्र पृष्ठया प्रतियोगित्यमर्थः, कपालादावितिसप्तभ्या अनुयोगित्व- मर्थ । घटपदमवयविनं कपालपदश्चावयवमुपलक्षयति, तथाच का. रिकाया' अयमर्थ : सम्पद्यते--अवयवयिप्रतियागिकोऽश्यवयानुयो- गिक', गुणकर्मप्रतियोगिको द्रव्यानुयोगिको, जातिप्रतियोगिको द्रव्य- गुणकर्मानुयोगिक,चकाराद्विशेषप्रतियोगिको लित्यद्रव्यानुयागिकथ य सम्बन्धः स समवाय इत्यर्थ हदि कन्यवाह मुक्तावलीकारः अवयवावयविनोरित्यादि- अवयवावयपिनो तिव्यक्त्योपुणगुणिनोः क्रियाक्रियाव. तोनित्यद्रव्यविशेपयोश्च यः संवन्धः स समवायः । समवायत्त नित्यसंवन्धत्वम् । समयायस्य लक्षणमाह-नित्यसम्बन्धत्वमिति । सम्बन्धि - मिन्नन्धे सति सम्बद्धप्रतीतिनियमाका सम्बन्धसामान्यलक्षणम् । नयाच प्रयुतसिद्धानां समवाय इति फलितं भवति । उक्तश भाये- 'अयुतमिद्धानामाधार्याधारभूतानां य सम्बद्ध इनिप्रत्ययहेतु स ममवाय' इति अयुनसिद्धत्वञ्च पृथगसिद्धत्यम् । युनं पृथग्भूतं सत् सिद्धं न भवति यत् तदयुतसिद्धमित्यर्थः । अयं भाव -पृयग्भूतन्वं सनि ययोस्त्पत्तिरपलब्धिर्चा न भवति तयोर्य सम्बन्ध.मसमवायः यथा मूल पव निर्दिष्टमयघाययविनोरिन्यादिना, नापय विना- धविनः स्थिति रुपलब्धिर्वा भवितुमर्हति, नापि गुणिन विना गुगा- नामित्यादि योध्यम्। तत्र प्रमाणं तु गुणक्रियादिविशिष्टयुद्धिर्विशेषणविशे- ध्यसन्धविपया विशिष्टपुद्धित्वात् दण्डी पुरुप इति विशिष्टद्धिवत् इत्यनुमानम् । एतेन संयोगादिवाधारसमायसिद्धिः। न च स्वम्पसंबन्धेन सिद्धसाधनम्, अर्थान्तरं वा. अनन्तस्वरूपाणां मंवन्यत्वात्पने गौरवाल्लाघवादेकसमवायसिद्धिः । न च मम- वायस्यैकत्वे वायाँ रूपवत्ताघुद्धिमसङ्गः, तंत्र रूपसमायसत्वेऽपि रूपानावाद !.

·समघायस्य सम्यन्धरूपतायामनुमान प्रमाणमाह तत्रति । गुणक्रियादिविशिष्टवुद्धिरिति-नीलो घट, पीतो घट इत्यादि गुणनिशिष्टबुद्धि यतो नील विरोपण घटा विरोध्य., गतिमान्देवदत्त इति क्रियाविशिष्टवुद्धि, घटत्वधान इति जातिविशिष्टबुद्धिरित्यादि खयमूहाम | 'गुगक्रियादिविशिष्टयुद्धि रिति पक्ष., 'विशेषणविष्य- सम्पन्धविषया।' इति माध्यम विशिष्टयुद्धिन्यात्' इति हेतु , दण्डी पुरष इति दृष्टान्त । संयोगादिवाधादिति--'द्रव्ययोरय सयोग' इनि नियमसत्त्वात् गुगागुम्यादीनां समवाय एव सम्बन्धी विशिष्ट प्रत्ययहतुरितिभावः। सम्प्रति अयुतसिद्धपदार्थानां म्वरूपसम्पन्ध इति घदता मीमां- कानां शङ्कामुत्थाप्य निरस्यति-नचेत्यादिना । सिद्धस्यैव माधन- मिति सिद्धसाधनम गुणक्रियादिविशिष्टधुद्धिरित्यनुमानेन ममवाय. सम्बन्धमाधन प्रवृत्तो नैयायिक अस्मन्मत (मीमांसकमत ).खरूप- सम्बन्धमेय साधयनि म किश्चिन्नवीन करातीति पिएपिष्टिरेव । अन्नरं बति-प्रकृतादर्यादप्रतिसम्यद्धार्थमर्यान्तरम' (न्याय०५।२१७) इत्ययान्तराख्य निग्रहस्थान समवायसाधनाय प्रवृत्तानां नैयायिकानाम् प्रकृतम्वरूपसम्बन्धसिद्धया भवतीति पूर्व. पयितुर्मीमांसकस्याभिप्राय । तदतत्खगडयति नैयायिक----- अनन्तस्वरूपाणामित्यादिना। प्रत्येक गुणादीनां द्रव्यादिभि सह- कसमवायन सम्रन्येन निर्वाहे सति म्वरूपसम्बन्धकल्पने गौरवमेव मीमांसकस्य । तथा च यथा पृथिव्यादिजनकतया दापयादेक पवे- भ्यरः मिहयति तथा ममगयोऽपीति मिद्धान्तिनोऽभिमाय.। इदन्न वाध्यम्-यद्यपि लापवादकसमवायवादिन.प्राचीनस्य मते मेघ दोप. तथापि ' पृथिव्यां गन्धस्य ममवायो न जले 'त्यादि प्रतीत नाममायादिनी मध्यस्य मत नोक्तानुमानेन समवाय सिद्ध किन्तु नानाममायकल्पनापेक्षया उपस्थितानां नानास्वरूपा- णामव म्वीकारो घर उपस्थितम्परित्यज्यानुपस्थितकल्पनायां माना. भावात । Ma .

·पत्रोसरम-नव्यनयेऽपि समवायेन कार्यम्प्रति तादात्म्येन हेतुता, यथा ममयायेन पटारय कार्यप्रति तादात्म्यसम्बन्धन तन्तूनां कारणला. इत्यञ्च पटनिष्ठकार्यताया अरच्छेदकः सम्पन्धः समवाय- पच तक स्वरूप सम्बन्ध स्यात् । गच परनिष्ठकार्यताया प्रयच्छे दका सम्बन्धोऽपि स्वरूपसम्बन्ध एव भविष्याति मुधा समत्रायक ल्पनेति वाच्यम्, यतम्तया कल्पनायां यत्समवेत कार्यमुत्पद्यते तत्स- मवायिकारणमिति समवायिकारगालतरणव्यवस्था प्रनाम् भजियो यदि तु यत्सम्बद्ध कार्यमुत्पद्यते तत्समकाधिकारणमित्ति लक्षणं करिष्याम इत्युच्यत? तथा कपालसम्बयो यो घटध्वंम तम्म. त्यपि कपालस्य समवायिकारणतापत्ति., इष्टापत्तौ च ध्वंसस्थापि घटकार्यवद् भावकार्यतापत्ति । तस्माद्भावकार्यवृत्तियः कार्यताधर्म: तस्यावच्छेदकसम्बन्ध धराऽपि नव्यमते समवायमिनी न किमपि वो पश्याम इति राम। सम्बायस्यैकत्ये वायी रूपरतीतिमाराङ्कय खण्डयितुमाह--- नचेति । रूपवत्तायुद्धरिति-रूपयत्ताप्रतीतेः प्रमात्वप्रसङ्ग इत्यर्थः स्पर्यसमवायो योऽस्ति वायो यच उपसमयायोऽस्ति पृथिव्यादिषु संचेक एक पत इत्याक्षेप्तराकृतकम् । तत्रेति-घायौरूपाभावा दिति-नहि समयायससामाग्रेण रूपवतीप्रतीतिः..किन्तु रूपमनि- योगिकसमावाय एक रुपयत्ताधीनिहेतुः, पायौ च रूपायन्ताभावान्न रूपप्रतियोगिकः समवाय इति समाधातुणवतकम् ।। न चैत्रममावस्य वैशिष्टयं संबन्धान्तरं सिध्यति वाच्यम्, तस्य नित्यत्वे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटामावबुद्धिप्रसङ्गात् । घटाभावस्प तत्र सञ्चात् । तस्य नित्यत्वात्, अन्यथा देशान्त- रेऽपि वत्मनीतिर्न स्यात् । वैशिष्टयस्य च तत्र सचात् । मम तु घटे पाकरक्ततादशायां श्यामपस्य नष्टत्वान्न तद्वत्ताबुद्धिः । वैशिष्टयस्यानित्यत्वे वनन्तपशिष्टय कल्पने तवैव गौरवम् । इत्यं च तत्कालीनतचद्भतलादिकं तत्तदभावानां संबन्धः ११ ·एवमतिरिक्त समयायसिद्धौ सद्वत् भूतलादिषु शिष्टयाव्य. मम्बन्धान्तरसिद्धिप्रसङ्गमाशङ्कश विकल्पद्वय कृत्वा परिहरति- नचेत्यादिप्रन्येन । अभावस्य पशिष्टय सम्बन्धान्तर सिद्धन्द इति पूर्वपक्षिणो अन्य। सिसाम्ती प्राह-'घंटाभावङ्गतालम्' इत्यत्र घरिष्टयं यदि सम्बन्धान्तरं तत् किं नित्यमनित्यं वा ? नाद्य तस्य वैशिष्टयस्य नित्यत्वे, घटानयनान्तरमपि घटाजयनदशायामपि। घटाभावयुद्धि- मसङ्गात् 'घाभाववद्भुतलम्' इत्याकारकमातिप्रसङ्गात् । मच वैशिष्टयस्य मरऽपि घटानयनकाले भूतलं घटाभावामा. वादेय न घटामायविषयिणी बुद्धिरिति वाच्यम, तस्य घटामावस्य नित्यत्वात् । अत एव तत्र भूतले । घटाभावस्य घरतियोगितामा- घस्य सस्वात् । विपक्ष दण्डमाह-अन्यथेति । यदि घटाभावी नित्यो न स्यात् तदा देशान्तरेऽपि घटशून्यदेशोऽपि, तत्मपतीतिः म्यक्त्वादेव अनित्य: 'aarसोन स्यादिनिभाव। धारिपचास्यस्य मम्बन्धस्य, निन्यतया घटानयनदशायामपि सवात् विद्यमानत्वात् स्यादेव घटाभाववुद्धिरिति रोप । ननु तवापि सिद्धान्तिनो मते यत्र पान (विलक्षणतेजः मंयोगेन) घटोरक्ता जातः तत्र श्यामरूपस्यापि समचायो (निन्यः मम्पन्धो) वर्तने,परश्यामरूपवत्तायुदिन जायते यथा, नधा ममापि वशिष्टयम्य नित्यत्वे घटमत्तादयायो नघटाभावबुद्धिर्भवानि समानी चौद्यपरिद्वारी किमित्यहमेयोपालस्य इत्यत्त पाह-ममविति। मयमारायः नहि रक्तरूपोन्पतिकाले श्यामपं विद्यते येन श्यामरूपवत्ताप्रततिः स्यात, समवायस्यैश्याऽपि तत्तद्रूपनिपिन स्यैव तस्य तथाविधधीजनकत्वादिति समाधानमयोचामव, तव तु प्रमायस्य वैशिष्टय नित्य सेन स्यादेव घटयचाकालेऽपि घटाभाव- प्रतीतिरिति महवपम्यम् । . नएन।

·(४ द्वितीयकल्पे दापमाह-वैशिष्टयस्यानित्यत्व इति । तथा चौत्पत्तिविनायकवानया अनन्तवैशिष्टयसपने तय गौरवतिति भाषः। मनु-यदि घटाभायभूनलयोन पशिष्ट सम्बन्ध स्ताहिक 'घटाभावयनलमिनि' भूमलं घटाभापयत्ताप्रत्ययः, स्वरूपसम्बन्ध स्वीकारे तु घटाभावशाल इय घटयत्ताकालेऽपिभूनले घटामायप्रतीति स्तयापि मते प्रमयन यो. स्वरूपमम्यन्यस्य मयादित्याराङ्कायां सम्भाव्यमानायां ममाधानमाह-एवति । अयमत्र सिद्धान्ति. प्रन्यस्यामिप्राय:- यन घटात्यन्तामाधयुद्धिजीयते तत्र तरक्षणविशिष्ट एयाभायो भासते नतु केवल., अर्थात् प्रभाउप्रत्ययकाले अभावप्रत्ययान्ता:-- पाती तत्तक्षणात्मक कालोऽयस्माकमभिमतः । यद्यपि घटात्यन्मा- भावः स्वरूपेण भूतलादी निन्यः तेन घटमत्ताकालऽपि “घटाभाय. घद्तल' मित्याकारण प्रत्ययन भाव्यम, तथापि प्रदर्शितमानकालिक क्षणात्मकविरापरणाभावान घटसत्ताकाले घटाभावधीः ममुन्मिपति, तादृशक्षणान्माविशेषणाभावादेव विरोपणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभाव. (घटात्यन्तामायाभाची) नापन्हातुं शक्यते, तन तस्य नित्यत्वेऽपि न घटकाले घटाभावधीरिति नब मम मन दोपलेशोपि । एवञ्च घटा- भायभूनलयोन स्वरूपमात्र सम्बन्ध किन्तु क्षणात्मकावेरापनि शिएस्वरूपविशेष एवेति भावः । एवञ्चेत्यादिफक्किकादरार्थस्तु-तत्चत्कालीननत्ततलादिकम् घटाभाववभूतलामतिमानकालीनभूनलादिकम् । नत्तदभावानाम् यस्य यस्याभावस्य बुद्धिः तस्य तस्यामारस्य सम्बन्धः अर्थात् भूनलन महाभावीयसम्मन्ध. ज्ञेय इति शेप १५ केचित्तु भूनलं घटविशिष्टं घटामावविशिष्टं वेति प्रत्ययबलाद् म यस्य या सम्बन्ध र एक सब तस्य वैशिष्टयम यपावोकक्षाने भरगम्यम्या पटाभाषसम्यानो घा भूगझेरगम्यते स प्रब सयो " ·४७) धैशिष्टयम् यथा वा दण्डी पुरुष इति ज्ञाने दगडसम्बन्ध पुरुष इत्याहुः । अधिकं रामरुधादिपु द्रष्टव्यम् । अभावं विभजन-- अभावस्तु द्विधा संसर्गान्योन्याभावभेदतः। प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभार एव च ॥१२॥ एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इप्यते । अभावत्वं ब्यादिपदकान्योन्याभाववत्वम् । संसर्गामा- वान्योन्याभावमेदादित्यर्थः । अन्योन्याभावस्यैकाविधत्वात्तद्वि- भागाभावासंसर्गाभावं रिमनते प्रागभाव इति । संसा- भावत्वम्, अन्योन्याभावमिन्नाभावत्वम् । अन्योन्पामावत्वं तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नमतियोगितामाभावत्वम् । विनाश्य- भावत्वं भागभावत्वम् । जन्याभावत्वं धसत्वम् । नित्यसंसर्गा- भावत्वम्-अत्यन्ताभावत्वम् । अभावस्त्विति । प्रभार लक्षयति अभावत्वमिनि । नभानुल्लिखितधीविश्यका भाव तङ्गिनाभाय नभुल्लिखितप्रतीति- বিষন্ধ বুখ। * যা * মানহানিরানাঘীনালঘিষমম वयन तद्भिन भावत्वम् । अभावो द्विधा द्विमकारमभिनीय दर्शयति- संप्तर्गत्यादिना । कारिकायां संसर्गेति-ससर्गश्च अन्योन्यच नयो- रभाय. स चासी भेद , तस्मात् समीन्योन्यामावभेदत पञ्चम्या- स्नसि एनदभिप्रायेण मुकारल्शं व्याख्यात' सप्तामावान्योन्या. भावभेदादित्यर्थ इति । अमेण द्वयोरभाश्योर्मध्ये प्रथम ससर्गाभाष लक्षयनि-संसाभायन्वमिति । अन्योन्याभायेतिध्याप्तिवारणाय इह कपाले घर भविष्यात, इह त हुषु पटो भविषति हात प्रत्ययगाचर- प्रायमान घग स्वस्त पगस्त गावरप्रतातिावपया घमाभाव एताच ससीवियोवरी पर सिततक्षामाह-~-प्रतियोगिज्ञानेति . - ·(५८) अन्योन्याभारभिन्नति । घटपटादिभावपदार्थप्पतिव्यातिवारणाय अभावपटमुपात्तम् । प्रय भाव -यद्यपि सस नाम सम्पन्धमात्रम,तथापिसकते वृत्तिनियामक सम्बन्ध एव भसर्गपदेन गृह्यते वृत्तिश्चाधेयता येन सम्ब-यन प्राधेयपदार्थ साधारे वर्तते स सम्बन्यो वृत्तिनियामक इत्युच्यत सच मयोग मनवाय स्वरूप कालिकदेशिक विशेषणादि. रूपोऽनवित्र एतरिना वृत्यनियामका ते च गगनादिसयोगा- हुलियसयागविण्यत्व-निपयित्वा नुयोगि ५-प्रतियोगित्व-निरूप काय निरूप्यत्व तादात्म्यादयोऽनन्ता एय । पवश्व ससर्गावच्छिन ( वृत्तिनियामकसम्बन्धावच्छिन्न) प्रतियोगिताकऽभाव ससर्गाभाव । यस्यामार स तस्य प्रतियोगी प्रतियोगिनाऽभाव प्रतियोगिता, प्रतियोगितायाश्यावच्छेदको धर्म स उन्धश्चतद्वय भवति, धर्मसम्बन्धाभ्यादि प्रतियागितावच्छिद्यते मर्यात विशिष्यते अत एव सा तदवच्छिनेत्यभिधीयत, तत्रय प्रति- यागिताया समनियतोधर्म स प्रतियोगितायच्छेदक । प्रतियोगी म्बाधिकररा यन सम्बन्धेन वर्तते स सम्बन्ध प्रतियोगितापच्छेदक मम्पन्च, प्रतियागा यन धर्मण अवच्छियत विशिष्यते (इतरेभ्यो व्यावस्येत ) स धर्म प्रतियागितावच्छदकधर्म यथा भूतले घटो गास्ति' इयत्र घटत्व प्रतियागितायच्छदकधर्म घटभूतलमयोगश्च प्रतियोगितापच्छदकसम्बन्ध एवञ्चतद्धयमेर घनिष्ठप्रतियोगिता बन्दकम्। पद-नास्ति घटो गेह इति सतो घटस्य मेहसंसर्ग- प्रतिषेधः (धैक।१।१०) इति कणादसूत्रमूलकमेव, सूत्राए- यस्तु-हे घदस्य य ससर्ग सागस्तस्य प्रतिरोधाऽभार, सच यदि कदाचिदी गद्द न घट मदा तदत्य-ताभाध एत्र, भरिप्यतो घटस्य (स्त्राधिकरण कपालाश प्रागभाव भूतस्य तस्यैव प्रध्व- कायकारणयास्ताभ्यादिना मत तादाम्य वृत्तिानयामकम ।

·सामाघ. इति । इत्यश्च तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि. साझाभावः समर्गाभाव इति लक्षण फलति । अन्यान्याभाव लक्षयति-अन्योन्याभावत्तमिति । भन्यो. म्यस्मिन् तादात्म्येनाऽभवनमियन्यान्याभाव इत्यर्थ । तादात्म्यमिति सस्यात्मा म्वरूप तदात्मा तदात्मनोभाय. तादात्म्यम् अभद इत्यचं.। तादात्म्यश्च प्रतियोगिताया अयच्छेदकोधर्म., म च 'घटो न पटः' इत्यादी पटवादिरेव, घट पटो न भवतीत्यादी घटात्मा पटो न भवतीत्य| लभ्यते, एवश्च घटनादात्म्यस्याभाय अर्थात् घटतादा- त्म्येनापन्छिन्ना या घटनिष्ठा प्रतियोगिता सन्निरूपको भद पटे घर्तत इति सिद्ध भवति । इदन्तु बोध्यम्-नान्देन विना यन यस्य प्रीति तव मराब्दसमभिव्याहारे नस्य निषेधमतीतिर्भवतीति नियम , यथा 'घट पट ' इत्यत्र 'नीलोगट इतिवत् समानविभकित्वादभइसम. गंप्रतीति , तस्या एनोभया' पदयोर्मध्ये 'घटी न घट' इति मन्त्रा निवेशन निषेध क्रियते मोऽयमभेदमसर्गनिषेधकोऽभावाऽन्योन्या भाव इत्यर्थों निर्गच्छति । अत्रेदमाभाति-नहि कश्चिदभाव प्रति येन केनापि सम्बन्धन प्रतियोगिनो विरोध , किन्तु प्रतियागितावच्छेदसमम्मन्नेव प्रति. योगी प्रभावस्य विरोधी, नयाच अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिताव- १ . . संसर्गरा सम्बन्धेन ( नादाम्यतारतन) अदिनप्रातयगगताका भाव समगाभाष इति म यमपदलाया ममास गामपायिवयत् तयदान पायमोश । इदमपरमावश्यर यायम्-समगाभावा नादानर तन धातुना च पाध्यत । तर निपातन प्रातिपदिकायाभावस वोरा अनुशागत राप्तम्यपक्षा यथा- 'नेहे घटा नास्त' इत्यादी । विभक्तपयमसगामास पात्रय दो दोधने तु- माय नियम, यया-गान न पश्यति, न मनझं मदर इत्यादी दशले गगनकर्मः स्वस्प, कलमनग्य च बलजदानटासाधनत्यस्य नत्रा ममगामावस्यवोपनात न तर ना। , ३ ·, च्छेदकप्तम्यन्ध तादात्म्यमेव प्रतएर'तादात्म्यसम्बन्धविच्छिन्नति. योगिताकोऽभावोऽन्यान्याभाय' इनि लक्षण निष्कृप्यते-- यस्यायमर्थ-आत्मन (म्वरूपस्य ) य सम्बन्ध स तादा स्यमम्बन्ध, प्रतियोगिनोभाय प्रतियोगिता, तादात्म्यसम्बन्धेनाव बिना निशिश प्रतियोगिता इनि सातादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना, ता. यी प्रतियोगिता यस्य म तादात्म्यनम्पन्चायच्छिमप्रतियोगिताक । त दाम्यमम्मन्धन च घट म्बस्मिन्नेव वर्तते पटादी च न वर्तते इनि तत्र (पटादा) पटान्योन्याभावी बोध्य । नादात्म्यत्वेन (नदानासाधारणधर्भण) तादात्म्यसम्बन्धी वियत्क्षणीय , तेन सयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताके सयोग्यत्यन्तामाघे नातिव्याप्ति । अय भाव --' मूल वृक्षे न कपिसयोग' इत्याकारक- प्रनीती सयोगी कपि तस्य मूलापच्छेदन वृक्ष अत्यन्ताभाव तदीया प्रतियोगिता कपिनिष्टा माच मयोगमम्वन्धन अवच्छियने (विधि प्यन)। एपश्च नादाभ्यसम्बन्ध प्ररने सयोगसम्बन्धोऽपि तदय च्छिन्नप्रतियोगिताकामार मयोगिन कपरन्यन्ताभावोऽपि गृहीतु "पस्यने तेनान्योभावर लक्षणम यन्ताभाचे (सयोग्यत्यन्ताभाव) प्रतिप्रसत्तम, तामनिप्रसति वारयितु अन्योन्याभावलक्षणान्तर्ग सस्य नादात्म्पमम्बन्ध' मिपदस्य 'तादात्म्यान तादात्म्यसम्ब न्धावच्छिन्न इत्यर्थी ग्राह्य । तादाम्यत्वा तद्वृत्तिरसावारगाधर्म यथा घटत्ति घट, परवृत्ति पटत्य, कपिवृत्ति कपित्तम त्यादि । नहि मृलवृक्षति. कपिमयोग करसाधारणोधर्म किन्त्यागन्तुक तयार प्रदर्शितरीन्या विवक्षाया नैव कपिसयोग्य यन्ताभावेन्योन्या. भायलनगम्यानि याति । ~ससगांभाव, विभजन-प्रागभाव इति । मुक्तायत्या प्रा. भार लक्ष्यनि-विनाश्यभावत्वमिति 1 धमऽतिव्याप्तियारणाय 1 मिनाभसय तपनन हस्तमक्य नन्गप्रति अत्यन्तामा विषयी करत, राम कीमतमाता क्यजन्यातान यो यामा ·• ५१) यिनायोति । इद कशाले घटो भविष्यति, इह नन्तुषु पटो भविष्य- तीति प्रत्ययसाक्षिकः उत्पत्तः पूर्व कार्यस्याभायो य. स मागभावः,, कार्यस्योत्पत्ते. प्राक मप्रतियोगितमनायिकारणवृत्तिः, अनादिः, सान्त इत्युच्यते। ध्धसाभार लक्ष्यति-जन्याभावमिति । प्रागभावेऽतिव्या तिवारणाय जन्येति । सच घटोभ्यस्तः, पटोध्वप्नः इतिप्रत्ययविषय कार्यस्योन्पत्यानन्तरं म्बप्रतियोगिममवायिकारण वर्तते, सोऽय मा दिरनन्ता भवति । यदि धमस्या पन्त स्यात् तहि विनयस्य घटादे पुनरप्युन्मजन भवेद अतोऽनन्त एव । अत्यन्तामात्र लस्यनि-नित्येति । मादिवारणाय नित्य पदम्। अत्यन्तममाय अर्थात् कालिको यो नित्योऽमाच. ! कि. मुक्तम् । योऽभाव वस्तुसत्ताया पूर्वमप्यासीत. पश्चादपि भधिः पति, पस्तुसत्ताकाजेऽपि वर्तते परन्तु प्रत्यायकसम्बन्धाभावाना. म्तीव भाति सोऽमायोऽत्यन्ताभावः कालिकले सति संसर्गाय- च्छिन्न प्रतियोगिताक इत्यर्थः । यथा-'भूनले घटो नास्ति' इति । एवं निको लक्षण बसमागभाययोरतिव्याप्तिवारणाय 'कालिक वियपणनियेरा', भेद (अन्योन्यामाधे ) अतिव्याप्तिवारणाय 'संसर्ग. पदोपादानमिति बोध्यम् । यत्र तु भूतळादौ घादिकमपमारितं पुनरानीतं च तत्र घटकालस्य संवन्धाचटकतया अत्यन्ताभावस्य नित्यत्वेऽपि .घटकाले न घटात्यन्ताभावयुद्धिः । तत्र उत्सदविनाशशाली चतुर्थोऽयमभाव इति केचित् । अत्र समागमाषयोरधिकरणे नात्यन्ताभाव इति प्राचीनमतं,श्यामघंटे रक्तो नास्तीति रक्त- घरे श्यापो नाम्नीति धीश्च प्रागभावं ध्वमें चावगाइते नतु तदत्यनामावम् । नव्यास्तु सत्र विरोध मानाभावात् ध्वंसा. दिकालावच्छेदेनाप्यत्यन्ताभावो वर्तत इति प्राहुः ।

·, यत्र कालययेऽपि प्रतियोगी न स्यात् तत्रय अत्यन्ताभायव्य. वहार तो नगीनमते घरपदेशेऽन्यन्ताभायन्यवहारवैयध्ये स्पष्ट मेनिराकामुर्त प्र-यन्ताभारस्प कैनान्ययितां व्यवस्थापयन्नाह- पत्रत्विनि । नपात्र नलविशिष्टपटकालसंयोग एवं विद्यमान- स्थाप्यत्यन्नामावस्य प्रतीते प्रतिबन्धक , तेन घटानयनानन्तरं न घटात्यन्ताभावयुद्धि अर्यात घटात्यन्तामारवये घटानयनानन्तरं घटकालो भूतल पटायगाभाया ममर्गप्रतीति विघटति, अतएय 'इह भनल स्टो नाम्नि' इति प्रनानिन जायते ननु तत्र प्रत्यन्ताभाव. पव नातीनि मन्तव्यम् नम्म नित्यत्वात् कवलान्ययित्वातिभावः। मतान्तरमाह-तंत्रनि । चतुघोऽयमभार इति-मामयिकाभाव इत्यर्य । कालविरा विशिष्टस्वरूपस्य समर्गत्योपगमात् घटवति 'घटी नास्ति' इनि प्रतीत्यमायोपपत्ती चतुर्थसंसर्गाभावे (सामयिकाभाव- नामनि अमा) मानाभादू इत्यस्वरस केचिदित्यनेन मुचित । तो मागमाग्योरत्यन्तामावस्य च भिन्माधिकरणतोति प्राचा मतमाह-अंग्रेति । श्यामे घटे रको नास्ति' रने घटे 'श्याम नास्ति' इति प्रत.निदयं नारयन्ताभाषं विषयोकरोतीत्याह- श्यामघट इति। अपमायय -नाहि 'नाम्नि हत्याकारा प्रतीति अत्यन्ताभा. वमेव विषयोकरोतीति नियम. किन्तु प्रागमायध्यमाभायाधिकरणा. दम्पत्र, उक्ताकारा प्रतीति. अत्यन्ताभावयिपयिण। प्रागमायध्वंसा. भाषाधिकरण नु सामागनायधमघायथायोगविपीकरोति नात्य. गाभार,मागमयमामाया मांसहात्यन्तामायस्य विरोधात् अन्यथा पायो रूपामय मागमायामामाधिकरण कालत्रयेऽपि प्रतियो. गिरपयो न स्माद् इनि प्राचां नैयायिकानां मनम् । एलहिरी नायममाह-नभ्यास्त्विति । तम माग. माययोः । प्रवन्नाम न मद्दति शर । सादिकालावच्छेदेन चप्तादिनमानसालिकमान्यनापि. यस्मिन्काले धंसः प्रागमायो पास्मिन् कापोत्ययः, तथा च व्यसमागमायाभ्यां सह नात्य.

·तामायविरोध इति नव्यमतसारः! नन्यस्तु अभावानामधिकरणात्मत्वं लावादिति चेन, अनन्ताधिकरणालकत्वकल्पनापेक्षयानिरिक महानाया एवलपी- यस्त्वात् । एवं च आधाराश्यभावोऽपुरश्यते । एवं च तत्तच्छ- ब्दगन्यरसाधभावानां प्रत्यक्षतामयते । अन्यथा ततदाधिक- रणानां तत्तदिन्द्रियाणामग्र बवादमत्यक्ष स्यात् । एतेन नान- विशेषकालविशेषाधापकत्वयनामावनि प्रत्युक्तममत्यक्ष- त्वापतः। "प्रभावाऽधिकरणास्थाप' इति मन्यान. प्रामाकर (मीमां- सक. ) राङ्कने-नन्विति । तया च याचिद्वयांचया मायस्वरूपात नामावः पृषक पदार्थ इति मीमांसकाभिप्राय। मिद्धान्ती निपंधति-इतिचन् नि । अनन्नान्यधिकरणानि मन्ति, तथा चकस्य रूपायभारम्यानन्ततेति महद् गारर मीमां- मकमने । 'अधिकरणानिरिक स्वरूपोऽभाव' इनिकल्सनायां तु लाघ. वंभव यरम् । अतिरिक्तति-भावातिकित्यर्थः । अधिकरणाति- रिक्ताभावस्वम्पपक्ष दोपान्तरामायोऽत्याह-एवञ्चेति । प्रत्या- यमर्थ:-अधिकाणापेक्षयाऽभावस्य अतिरिक्तत्वं च माधाराधेय. माय' अर्थात् भूतलमाधार. घटाभाव भावय तस्वितन्त्र स्याता नय तयोः उक्तः सम्बन्वेऽपि मम्पत्तुमईति । यदि भूतलमेयघटा- भावस्वरूप ताई कयमुक्त. सरन्य म्यान, मयभेदे प्राधाराधेय. भावसम्बन्ध इति माव. । प्रधिकरणानिरिकप पाभावन्य प्रत्यक्ष व्यसम्यापयन् मोमाम समन तु नस्यामम्भवमेवेति मूत्रपनाह-एवति । - *अय विषयो विस्तरेण मणी तायाम्-"अभावदीपिकायां"द्रयः ·अथा यथा न्यायमते 'घटाभावो गन्धाभावधान' इति प्रतीतो घटाभावो गन्धामाधाधिकरणतया प्रत्यक्ष भासते,मर्थात घटाभाव- स्वरूप मेत्र गन्धाभाव , अपच तयोरस्त्याधाराधेयभायकल्पना तथाSEमन्नचितरणस्वरूपस्यायभावस्थ प्राधारायभाये "न यायक पश्याम इनि मीमांसहन स्वसिद्धान्ने रयापिते दूपर्णान्नर- माह-एवञ्चति । यनान्येण यद् ( या व्यक्ति ) गृहात तनन्द्रियण सनिष्ठा जाति , तद्गुण , तदभावश्च गृहान इत्यस्ति नियमः । तेन श्रोत्रमा- हास्य शब्दस्य तदभावस्य च श्रोत्रेणय ग्रह (ज्ञानम् ), प्राणग्रा. शम्यगन्धस्य तदभावस्य च प्रणेन, रमनामाह्यस्य रसस्य तद- भावम्य रसनयेय ग्रह इत्यादि मन बांध यदित्यभावोऽधिकरणस्यकारशाताई भूतलस्वरूपस्य राठामायस्य श्रोत्रेन्द्रियेण प्रत्यक्ष स्वात, नच तथा हज्यते, मोऽय दोऽधिकरणानिरिकामाववादिनी मम मत नास्ति, परं मीमांसक- मन पर यजलपायत इति नाधिकरणस्वरूपोऽभाष इति ममभि- त्य 'तत्तच्छन्दे' त्यारभ्य 'स्थाद्' इत्यन्तो ग्रन्यो लिखित । चिन-शानविशेषम्वरूपोऽभावः,कालविशेषस्वरूपोवाऽमाय इति मन्यन्ते नन्मतंदूपयितुमाह-एनेनेति । यक्ष्यमाणदूषणनन्यर्थ । अमत्यक्षत्वापरिनि। श्रयमाराय -शान न बहिन्द्रियेण प्रत्यन कत्त शायने यतस्त दान्मधर्म इच्छादिवत् इच्छाधात्मविरारगुणानान्तु मनसा प्रत्यक्षं 'मुखदुःसायुपलम्घिमाधनमिन्द्रियं मन' इति नलक्षणात, यदि गन्धाभावा ज्ञानस्वरूपं नहिं भात्मधर्मत्यान् मनसय वैर स्यात, नयर रयते, घ्राणग्राहस्थ गन्धस्य योऽमायं तस्यापि प्राणनव . प्रत्यत्तवानरमात् । तस्मात् 'मानवियम्वरूपीमा' इति धादी व्युदन्न ।

·कालोहि न कस्पचिन्द्रियस्य विषय, एतत्तु अप्रे कालमन्य स्फुटीभविष्यति एमभावस्य कालविशेषसरूपत्वऽपि पूरयदर गन्याद्यभावानामप्रत्यक्षत्वापत्तिर्दोपा चौथ्य । भवन्ति चात्र ( प्रभारपदाप) पारमगिग सूत्राशि-- क्रियागुणव्यपदेशाभावात् प्रागसत् च०।१११ उत्प- न्यनन्तर घटादिकार्यजातस्य भवति गच्छति तिष्ठतीति प्रियया नीलो रक्त पीत इनि गुणन च व्यपदेशा व्यवहार, सच माग उत्पत्त पूर्णमसदिति प्रागभाव । सदसत् । २। सद् विद्यमानमघ च मुहरादिप्रहारण प्रप्तत ध्यान इतिप्रत्ययवेद्यासाभाव । सञ्चासत् । ४ । 'घट पटोने ति प्रतीतिवेध योऽमा अन्यान्य भाव अर्थात् सदय घटादिपदार्थ अमदिति व्यरहियत पटादिम्पेग तत्र घटादी पटादे नादात्म्यागर य म एवान्यान्याभार । यचान्यदसदनस्तद व ५ यथोक्ताभावनितयादन्य असद वायो म्प मारत नि' व कालन ऽपि युरूपाधि करा रूपममग निषेधति तदमत 13 लाभापत्यथ । पश्च प्रागमावस्यात्सराऽपि , प्रध्वसाभावस्य पूवाऽधि, मन्योन्याभाव प्रातयागिसमानाधिकरण अत्यन्ताभावस्तु उत त्रिनयविधर्मा, नास्य पूर्वतरायवधी अनाधनन्त वाद नापि चाय प्रतियोगिसमानाधिकरण । इति-प्रभासहिताया मुक्तावल्या एवार्थसामान्यनिरूपणनामा प्रथमा मुका modi- ·- , इदानी पदार्थानां साधर्म्य वैधयं च वक्तुं प्रक्रमने- सतानानपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादि कमुच्यते ॥ १३ ॥ समानो धर्मों येपा ते सधर्माण तपा भाषः साधर्म्य मपानी धर्म इति फलितार्थ । एव विरुद्धो धी येपा ते विध माणः नेपा भाप वैध विरद्धो धर्म इति फलितायः जेयत्वं नानविषयता मा च सर्वत्रवास्ति ईश्वरादिज्ञानविपयतायाः केवलान्वयि त्वात् । पवमभिषेयत्वप्रमेयत्वादिक वो यम्१२,१३ मामान्यत पदावानरूपित श्रय नपामव परस्परभेदकन्य जापयितु सावर्थ वयय॑श्च विवर्चायतुमगह-इदानीमिति । पदार्थ निरूपणानन्तरमित्यर्थ । ममानोधर्म इतीति-भारमत्ययेन बम- त्यविगपणीभूतो जात्यादिरूपाऽर्य उच्यत प्ररतिजन्यबोधे प्रकारा भार, ममानधर्मपनि च समानधर्म एव प्रकार । ज्ञानविषयतेति-ज्ञानन निरूपिना विषयता विषयों निरूप्य शान निरूपकमितिनियमात् अयमेघ ज्ञानविषययानिरुप्यनिरूपक भावमम्म-ध प्रकाश्यप्रकाशकमावसम्बन्ध इति चाच्यन। फेवला न्वयित्वादिति- यद्यपि मन्ति घटपटादिभदन नानाविषया ,ननिष्ठा विषयता अपि नाम सन्ति, सन्या हि घटहानीयविषयता प्रन्या च परमानीयविषयता । याद्या घटनिष्ठा परा पटनिष्ठा एवमन्यत्राप्यू हाम् नवापि विपना-वन रूपण सा एकत्र विषयतात्वस्य सर्पविष गतामु अनुगतस्यात् । एवमीश्वरज्ञानीयविपयना करखान्ययिनी नयमाऽपि पदार्थ एयविधो धर्तन यमीदरशान न पियाकरोति, किन्नु सबै पदाची मरस्य नस्य नावनो नित्यनानगोचरा , एन देव के ग्लान्यनिस्मा यस्यन्नामावापनियोगित्यम अर्थात ईद. यावश्यतारा न कवियत्रनामाव इत्यभिप्रायणाह- केरलारयित्वादिति । परमभूरे-प्रादिना राभिधेय व गमे यन्वय ·(५७) मानविषयत्वं शेयत्व, अभिधाविपयत्वमभिधयत्य प्रमाविया यत्व प्रमेयत्त, कालसम्माधिन्यमस्तित्वमिति मतानां पदार्थानां ममानो धर्म इत्यर्थ । नयाच 'पराणामपि पदायानामम्मित्वाभिधेयत्वोयत्यानि' इति प्रशम्ता धाक) अत्रास्तित्यमिति स्वरूपवनमुक्तं, यस्य वस्तुनो यत्वरूप नव तस्याम्तिन्यम् इति प्राचां व्यारयान हदि कन्या विश्वनाथन सप्तानामेव साधये सगृहीतम् । काखसम्बन्धित्यमलित्यामिनि तु नव्यानां कुरी रेपोत सूक्ष्म निरीक्ष्यम् । द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः । द्रव्यगुणकर्मसामान्यरिशेप,णां साधर्म्यमनेरुत्वं समवायित्व च । यद्यप्यनेकत्वमभावेऽप्यस्ति तथाप्यनेकल्वे सति भावत्वं पश्चानां माधर्म्यम् । तथा चानेकभाववृत्तिपदार्थविभाजकोपा- धिमच्चमिति फलितार्थः । तेन प्रत्येक घटादाबाकाशादी च नाव्याप्तिः । समायित्वं च मयवायसंवन्येन संबधित्वं न तु समवायवत्वं मामान्यादावभावात् । तथाच समवेततिपदार्थ- विभागकोपारिपत्वमिति फलितोऽर्थः । तेन नित्यद्रव्येषु नाव्याप्तिः । নম্যমাণাধব ঘন বাহানা বা মানুষ माधम्य सुस्पष्टमिति पुनरक्तिभरेन तदुपेक्ष्य पश्चानां गधयं वक्ति- द्रव्यगुणेत्यादि । परममूल 'द्रव्यादय पञ्चेति उद्देश्यपदम, 'भावा घनेक'इति विधेयपदम । गमुद्दिश्य (लच्याहन्य) गियाचि भवति तदुइश्यम् अनुवापयिनि पायत. उदेश्य प्रकारतया (विर यणतया) ज्ञायमानो पिलक्षणरिषयनार पदार्थोविधेय इत्यन्यदेतत् । अनेकत्व इति-समायेऽतिव्याभिसरणाय मरयन्तम् । श्रादे प्राप्तियारणाय भार समिति। ।

·, ( ५८ ) ननु प्रत्येकमने के घंटेषु एककर नत्यनेकर, माकाये च अनाय नास्ति तम्यकव्यक्तिरूपत्वात् भावत्वशीभयत्र नन अनेकत्व मति भावत्वमिति साधयंस्य प्राकारा, एककस्मिन् घटादिपदार्थे च अव्यामिरेवेति तत्परिहाराय परिपत साधर्म्यमाह-अनेकभा- वस्त्तीत्यादि । अस्यायमर्थ -अनके ये भावा-चटपदादिभ्यतय नमृति-तेषु वर्तमानो य पदार्थविभाजकोपाधि -पदार्थत्वस्य साक्षाद् व्याप्यो धर्म द्रव्यत्य नद्वत्वविरक्षाया न दोष, अर्थात् पदार्थस्य माक्षाव्याप्य द्रव्यत्व प्रत्येक घटादिषु भाकाच धर्तत ग्यति नवाव्याप्ति ममवायिन इति-ममवाय ण्यामम्नाति ममवायिन ,मन्धर्थीय प्रत्यय । मामान्य विशेषे च किमपि धर्मान्तर ममवायसम्बन्धन न वर्तत, तेन मस्याप्यव्यामिरवैनि शङ्कामपाकुर्वन्नेव समवायित्वस्य पिक्षितमयमाह-~~-ममवायित्वञ्चेति । समवायप्रतियोगित्वमेव ममधायिपदन विचलित मामान्य वियपाश्च ममायमम्बन्धेन सम्म निधन (दृनिमन्त )नन नातो टोष इनिभाव । एय रनडपि नित्या परमारावादयान कस्मिाश्चिदपि पदा ममवायन मन्धिन (वृत्तिमन्त । नेपच्याप्तिस्तदरस्थति मत्वा परिमन माधर्म्यम्य (ममवायित्वस्य) स्वम्पमाह-समवेतवृत्तीनि प्रयमर्य-ममयेत घटादिपु रुपादिशु च वृत्तिनि यस्य, एव. म्भूतो य पदार्थस्य विमाजझोपाधि पदार्य साक्षात साप्योधर्म इयत्वगुणत्यरूप तादयोपाधिमरर रिवतितम् । परनिर्धाटनविररणेन भूतलादिचतुष्टयपरमाणुए धाका पादिपासुर नाव्याप्ति नत्र पिचिनद्रध्यत्यादिधांस्य यथायोग माना। पपिच 'अमर्मतसमयनय दधादिचतुरण मध गोध्यम, * सयाबमानकोपामस्य तदप रुम सपणे कर ·'द्रव्यादीनां पञ्चानां समवायित्वमेनेत्या शनि रा! सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाद्या गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥१४॥ सत्तावन्त इति द्रव्यगुणकर्मणां सत्चावचमित्यर्थः । गुणादिरिति । यद्यपि गुणक्रियाशून्यन्वमायक्षणे घटादाव- तिव्याप्तं निगाशून्यत्वं च गगनादावतिव्याप्तं तथापि गुणव- दवृत्तिधर्मवचं कर्मवदयात्नपदार्थविभाजकोपाधिमत्व नदर्थः । नहि घटस्वादिकं द्रव्यत्वं वा गुणवदत्ति कर्मवटवृत्ति वा किंतु गुणत्वादिकम् । तथा आकाशवादिकं तु न पढायविभाजको- पाधिः ॥१४॥ आधास्त्रय इति मादीमया द्रव्यगुणकर्माणि सत्तावन्ति इत्यर्थ , मनारत्या समवायसम्बन्धेन बोध्यम, तथाच 'द्रव्यादीनां प्रयागार्माप सन्तामम्बन्ध' इति श्य। गुणादिरितीति 1-गुण प्रादिर्यस्येति तद्गुणसविज्ञानो यहुप्रीधि, नेन गुणस्यापि महः । तथाच गुणकर्मप्सामान्यविषसमघाया- भावा निर्गुणा निष्क्रियाश्चन्येषां गणशून्यत्व (गुणात्यन्ताभाववार) झियागून्यत्वश (क्रियात्यन्ताभाघवत्य) साधयम् । एवमपि घटादी भाकाशाच प्रतिव्याप्तिरायामि । तथाहि 'उत्पन्न द्रव्य क्षणमगुण तिष्ठति' इत्यस्यंको नियमो नैया- यिकानाम, तेन प्राधक्षण द्रव्यमपि निगुंग (गुणयन्ये । प्राकारो कालादी च विभुपदार्थ क्रियेव न जायत,तेन माकायादिः पदाऽपि निधिय (प्रियागन्य ', इत्य गुणादीनामुच्यमान साधम्र्य द्रव्ये- ऽप्यतिप्रसनामति भयति राङ्का, तामिमां शङ्का परिही जातिर्घाटत- वा यिवतमा दरऽयति-गुणवत्तीति । लादा ममवायमान वत्तमानेषु घाएगादधु समवता य पदापावभाजक्रोपाधिः पदायत्रम्य मानायगाराम द्रय वगरवाद तद्वत्त्वामन्यांप.।

·अयमर्थ -गुणोऽस्यास्तीति गुणवत-द्रव्य, नत्र प्रवृत्ति ( न वृत्तिर्यस्य स.) यो धर्मो गुणत्वादिरूप तद्धर्मवन्तः गुणाधाः मात्र विवक्षितमिति न दीप , अपीत् गुणात्वधर्मवान् गुण एय कमन्वधर्मवन्ति कांगयेवनि विवक्षया फलितेऽर्थे घटपटाविद्रव्येऽति- ध्यातियुदस्ता। एघमेय कर्मववृत्तीति-कर्म (क्रिया) यत् द्रव्यमेव तत्र नवृत्तिर्यत्तनं यस्य एवम्भूनो य पदार्पस्य विभाजक पदार्थत्वस्य सादावर प्यः उपाधिगुणत्वादिरेव, द्रव्यत्यन्तु पदार्थस्य विभाजक उपाधि सन्नपि न कर्मयत्ति किन्तु कर्मयवृत्ति (द्रव्यवृत्ति ) एव, माकायत्यादिधर्मस्तु द्रव्यत्वस्य साक्षाध्यान्य. नतु पदार्थत्वस्य सावावयाप्यः । अपितु पदायत्वव्याप्य द्रव्यत्व, तेन व्याप्यमाकाथ- स्वादिकमिति परम्परया पदार्थवव्याप्यना, प्राकारात्वादिकन्नु न पदार्थविभाजकोपाधिः किन्तु द्रव्यविभाजकोपाधिरितिभाष इत्यमुपरिदर्शितरीत्या विवक्षाकरणन मामायादिष्वपि प्रतिव्याप्ति- पाय। उक्ती प्रशस्तपाद-गुणादीनां प्रशानामपिनिगुणत्यनिधि यत्ये, इति। सामान्यपरिहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मताः। मामान्यानधिकरण सामान्यादीनामित्यर्थः । सामान्यपरिहानास्थिति--सामान्यविशेषसमघायामाषा: मऽपि मामान्येन जात्या हीना प्रर्यात पपु सानान्यं न विद्यते इत्प। पपये कार्यसमयायममधेन जास्यादयोऽपिसामान्यवन्त पपमपापि सेतुन सामान्य निरिक्षा प्रधिकरणता *एका धममया. । . एकस्मिकप ममान माय माय यथा--एक पम्' इति प्रतीतो संग गुणे (पदुताानगुग्णऽपि ) एक वायाया मानम, तत्र न पे एकत ·यस्त नाधिकरणताया नियामकः मम्बन्ध इत्यभिप्रायेण मामान्य- परिहीनत्यस्य परिष्कृतं म्ररूपमाह-सामान्यानधिकरणत्वमिति । एलञ्च 'सामान्यादीनां त्रयाणां...असामान्यविशेषत्व' मितिप्रशस्त- मूलकमेव। पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥१५॥ पारिमाण्डल्येति । पारिमाण्डल्यमणुपरिमाणं कारणत्वं तद्भिन्नानामिन्यर्थः । अणुपरिगाणं तु न कस्यापि कारणम् । तद्धि स्वाथयारब्धद्रव्यपरिमाणारम्भकं भवेत् नच न संभवति परिमाणस्य स्वसमानजातीयोत्कृष्टपारमाणजनकत्वनियमान्मह- दारब्धस्य महत्तरत्ववादणुजन्यस्याणुतस्त्वपमङ्गात् । एवं परम- महत्परिमाणमतीन्द्रियसामान्य विशेपाच बोध्याः।। पारिमागडल्यपदार्थोऽप्रसिद्ध इति कृत्वा निर्वचनन दर्शयनि- पारिमाण्डल्यमापरिमाणमिति । प्रणाः परिमाण पारिमाएडल्य- मिति पृपोदरादित्वात्माधु ।पारिमागडल्यपदं दयणम्परिमाणस्या- प्युपलक्षणम, यथा परमाणपरिमाण न कारगा तथा द्वयणुकपरिमा. गणमपि न कारगाम् । तथा च परमाणुपरिमारा वणुकपरिमागभि. । नेषु कारणत्वं यत्तते तद्भिन्नानां कारगाव साधर्म्यमित्यर्थः । यदि प्रणुपरिमाणं कारणं स्यात् तदा व्यणुक्रमांतर भवेत्, द्वयणुक- परिमागां चेत् कारण नदा व्यरगुकस्य प्रत्यक्षमेव न स्यात. परिमा. णस्य स्वममानजातीयरिकृष्टपरिमाणजनकरनियमात्-स्त्रसमान. जातीय तुल्यजातीयं यत् उत्कृष्टपरिमाण म्बनाऽधिक परिमाण तदेव है सर्पति, किन्तु कार्यस्मवावमम्बन्धन वत्ततः अया याम्मन् घादा रूप स्मयोपन तंत्र व ममायनेति तयोरेकायसमवाय समन्ध परमय नैव रूपे एकत्वा- धिकरताया नियामकः । अथवा म्बममशायमयनय तत्त्वम् ।

·जनयति परिमाणम् । अतएवान द्वणुक व्याक च सत्यानन्य मिति पति नस्मादणुद्व वणुकपरिमारो नर कस्यापि कारणे। अयमभिमन्धि -'परिमागा स्पसमान जातीयोरष्ट परिमागा जनयति इस्ति नयायिकामद्धान्त नघामति यदि अपरिमाण, द्वषाणु परिमाण जनयिष्यति तदात्कृटमर जनयिष्यति, उत्कृष्ट प्रयगारा सम्मान प्रणार एना तु अग्णुतरत्व सत्येर भवति यतोहि अगगग शद उपराची नगप्प्रत्ययो यथानीयत नदारगुतरशब्दो व्या करणारा या अगवपक्षया अपञ्णयों भवति नाजशार्थ द्वयणुकपरि माण-नु श्रण पारमाणापक्षमा उत्कण्यभार अत पय तस्थाणुपरि मागा नकारशामा परमेव द्रवणुकपारमारण व्यणुरूपरिमाणम्पनि कारण तदा भरत् यदि न्यरण कपारमण व वणुकपरिमारगादुत्कृष्टमपि भवत तत्स माननानायमाए च स्थान परन्तु व्यणुकपरिमाण हयगणुकपरिमाणा पेक्षयोत्कृ7 प्रत्तन पर तासमान जातायमा नास्ति प्र युत नद्विजा- नीय महदम्ति -पणुकन । मन कारगान्तु विभिन्न श्रेणुकेरक घ्या- कमारम्यन इत्यारत न्यायमिद्धान्त तस्माद् अनकावयविजन्ये श्य- गाकद्रव्ये इचण मापक्षया अपपट महत्वमवोत्पद्यते 'अपट यन्म- हत्व न प्रति अनकाययधिजन्य द्रव्य कारणम्' इति नियमात् । दरक (कोतु द्वाभ्यामगु-यामक द्रवणुकमारभ्यते' इतिन्यायप्रति यया नद्यानकापयरिजन्य (त्व ) अतएव (अनेकावयधिजन्यत्वामा- वादर ) तत् (इयण )न मपमह परिमागावत् किन्वगयेवेति पवा परमाणुपरिमाण व्यणुकपरिमागणच ६ अपि परिमाणन कस्यापि कारण नगिन म फिश्चिन्यति किश्चित्कारणमस्त्यवति युव पारिमाण्ड पामन्नान कारगात्य ममानाधर्म इति । एवमिति-या अतन कारणागि याध्या इत्यर्थ । यचा परमाणुपारमाण न कस्याप कारण तथा प्राकापकाल दिनिट पर- ममहत्परिमाण नया परमागवादिनिष्ठ परमारणुत्यादिकमतीन्द्रियं ·सामान्य म्वतांच्यावृत्तो विरोपपदार्थश्चतेऽपि न कस्यचिमारगणानि । परमाणुपरिमाण-द्वयणुकपरिमाणाकाशादिनिष्ठपरममहत्परिमाण- परमाणुगतानीन्द्रियपरमाणत्यरूपसामान्यभिन्नानां कारणत्व माध- म्यमिति समस्तप्रवट्टकार्य । एतय 'कारगन्य चान्यत्र पारिमाण्डल्यादिभ्य 'इतिप्रशस्त- मूलकम। उदमपि योगिप्रत्यक्ष विषयस्य न कारणत्वम् । ज्ञायमान- सामान्यं न प्रत्यासत्तिः । बायमानं लिङ्गं नानुमितिकरणमि- न्यभिमायणोक्तम् । आत्ममानसमत्यक्षे आत्ममहत्त्वस्य कारण स्वान्महत्परिमाणं कालादोध्यम् । तस्यापि न कारणत्वमित्या- चार्याणामाशय इत्यन्ये, तन्न, जानातिरिक्तं प्रत्येवाकारण- नाया आचार्यरुक्तत्वात् ॥ १५ ॥ ननु-योगिप्रत्यक्ष विषयरूपाचन परमाणपरिमाणमपि कारण भवति नहि निर्विषयं किमपि ज्ञानम्, तत्कय पारिमाराडल्यामनाना कारणत्य साधयेमुक्तम् इत्याराङ्कायामाह -इदमापीति । पारिमा- गहल्यमिन्नानां कारणत्वस्य कथनमपि। नवीनमताभिप्रायोक्तम, अर्थात् ये योगिनत्यचे विषयस्य कारगामायन वन नेपामतनोक्तम् । पतेपामयमाराय -*'मातिमादा मर्य यो० ३।३३ । इति योगसूत्रोक्तदिगा योगिन समाधिभावनाप्रकण अतीतानागतदूर- विप्ररुपलकलवस्तूनां माक्षात्कार प्रभवन्ति, सायं तेषां साक्षात्कारी योगजधर्मप्रत्यासत्या जायमानोऽनानादिपदार्थेषु यथा विषयमत्ता नापेक्षने, एवमेव घर्तमानविषयवपि परमाणुपरिमाणादिषु विषय- सत्तानिरपेक्ष एव जायन, नम्मात्ताहरो योगिमाक्षात्कार परमाणु- परिमाण न विषयविधया कारणम् । , यथा गोदयस्य वलि प्रभा तद्वत्यसयानरय पूनिः प्रातिभ दान- मित्ययं स्वप्रतिमोत्तमनौग्देशि सात प्रातिनित्युच्यते अनेन जानेग कर मलक. पत्स जानात योगी।

·स्यादतत्-माभूत् परमागा परिमाणस्य योगिरत्यक्षेविषय विचा कारगमार मामान्य लक्षणाजन्यज्ञान अनुमिता च परमाणु परेमाणस्यास् यर कारगमाः इति पुनरपि पारिमाण्डल्यभिन्नाना' मितिम नमनगन मर यन पाह-जायमान सामान्यमित्यादि । धत्तमानकालिक यज्ञान न राज्ञानविग्यीभूत सामान्य ज्ञायमान मामान्यम् इत्युपत एउमर वर्तमानकालीनशानविषयीभूत लिड (द्दतु ) 'शायमानलिङ्ग भनि । एपान नव्याना सिद्धान्त - गहि प्रधित्यादि परमाणना भेद- का विरोम्पदाघ अपितु विरापम्य ज्ञान भेरकम एउमेर शायमान मामान्य न प्रत्यामत्ति ( अलाकिकमन्निकर्ष ) किन्तु सामान्यज्ञान- मात्र सामान्यलक्षणा प्रत्यामत्ति इत्थ झायमान लिङ्ग नानुमिति कारगाम प्रत्युन लिङ्गशागमान मनुमिनिहेतु एच मर्वमा मूल पर स्पुरीभविष्यनि। प्राचीनास्तु-परमाणु परिमाणमपि विषयविधया योगि प्रत्यक्ष कारणमाचक्षत । तद्वदे। 'परमाणु थापरिमाणवान् इन्याकारकानात्तर म परमाणोऽणुपरिमागायन्त इत्याकार कमलाफिक परमाणुपरिमाणविषयक प्रत्यक्ष सामान्यलक्षग्गाप्रत्या मत्या जायन पनाहशालाकिकसम्बन्धरूपमा परमाणुपरिमाणमपि कारणम्। किय 'परमाणुव्यमणुपरिमाणात् इत्याकारानुमिता अग्ण परिमारास्यापि हेतुमार म्प एयेति मीन्ति । एवमय ग्रन्या नानमिद्धान्नमाश्रित्यय मिनाथन प्रपश्चित इति ध्ययम् । आत्ममानरोति- ज्ञानवानहम, इन्कावानहामुग्यहादु यह मित्याकारक यात्मना मानसमत्यचे प्रात्मनिष्ठपरममहापरिमाणस्य कारण मायाऽनि यो प्यायलोकिरुप यनिगमायन महत्य फागणामान नियम तस्मादात्मनिष्ट परममहत्परिमारा रिहाय भाकारादिनिष्ठ परममहस्परिम गा कारमानारयमिनि विशयम् । इद तिम-याणपत्य हाल पन्यापि पवरर"मानस मम्यता ·तस्यापीति-ग्राममहत्परिमागास्यापीत्यर्थः । न कारणत्व- मिनि-नदपि कारणताघमंगन्यमिति-प्राचार्याणां-प्रशस्तपादव्या- रयां कुवंतामुदयनाचार्यगणां किरगावलीअन्य इति गपः मारायो मत- मिन्यन्ये सुरत । अर्थात् 'ग्रादिग्रहणात्परममहरव गृहाते'इति घदता. 'माचार्याणां मत प्राम्मनिष्ठपरमम हत्यारेमाणमपि कारणताधर्मशून्य. मिति केचित् । नदेतत्पगडयति तन्नेति । ज्ञानातिरिक्तमिति-ज्ञान- प्रति तु प्रात्मत्तिपरममह परिमाण कारणं ज्ञानभिन्नम्मति न कारणमित्याचार्याणामाराय इति सिद्धान्तानुयायिन इत्ययः । ननु कारणत्वं किम् ? अत आह- अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता। कारणत्वं भवेत्तस्य विध्यं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ समवायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् । एवं न्यायनय स्तृतीयमुक्नं निमित्तहेतुत्वम् ॥ १७ ॥ तस्य कारणवस्य ॥ १६ ॥१७॥ पञ्चदराभ्यां कारिफायां कारणत्यमुदाहन मित्युनम, नत्र कि कारणत्यमित्यपंक्षायां कारगावं लक्षयाते-(परममूल ) अन्यथा. सिद्धिशून्यस्येनि । अन निष्ठन् । १ष्ट या अर्थ, एवमयभवति-- श्रन्यथासिद्धिगृन्यनिष्ठा पानिपता-प्रयश्यम्भाधिनी पूर्वनिता-का- यांपत्यव्यवहित पूर्वक्षण कार्याधिकरगावृत्तिता नदेय कारगान्यम् । पूर्वनिनोभायः पूर्वपत्तिता, माच कशाचदागत रासभादानप्यास्त इति तनातिव्यामियारणाय नियतति । नियतपूर्वपत्तिता दण्डन्या- दावाप्यस्ति दगडत्यादिरपि नियमन घटादिकार्यपूर्ववर्तीति दगडत्ये कारणलक्षण प्रसगी माभूद् अत प्राह अन्यथासिद्धिशून्यस्येति एशन सनन्यथाभिसनियतपूर्वपक्षियं कारणत्वं, या घटम्पति

·"
दण्ड कारणम् इनि निलिताऽथे । तद्विभजते-तस्येति । तस्य
कारणत्वस्य । विध्यमिति-तिम्रोविधा अस्येति विविवं तस्य
भाव नैविध्य विविधत्यमित्यर्थ । ब्राह्मणादित्वात् ष्यत्र । स्पष्टमन्यत्
यत्समवेतं कार्य भवति ज्ञेयं तु समत्रायिजनकं तत्।
तत्रासन्नं जनकं द्वितीयमाभ्यां परं तृतीयं स्यात् १८
तत्रेति । समयायिकारणे आसन्न प्रत्यामनं कारणं
द्वितीयमसमवायिकारणमित्यर्थः ।
यत्ममवेतमिति-यस्मिन् समतं समवायसम्बन्धन वर्तमान
मत् कार्य न भवति जायते तन्समवायिजनक ममचाथिकारणं
अयम् । 'ममयायमम्बन्धन कार्यवत्व समवायिकारणत्व मिति फाल.
नम् । यथा तन्नव परस्य, नन्तुषु ममानव पटम्योत्पत्तं. ।
श्रममयायिकारण लक्षयनि परममृले तत्रासन्नमिति । तत्र
ममगायिकारगो आसन्न मन्निहित कारणममत्रवायिकारग द्विमीय
कारणमित्यर्थ । तृतीय कारण लक्षयति आभ्यामिति ।
प्रयम -द्विविधासमवायिकारणम् । कार्थेग महकस्मि-
न ममान समयसम्पन्धन वर्तमान मत् यत्कारणं तदेकमस
मयायिकार, यह मन्तुपयांग पटम्प । अन्न कार्य पट. ते
सह एकसित ततो समवेग समयायमम्बन्धेन वर्तमान सत्
पटात्मककार्यप्रति उन्नुसयागारक कारएमसमायिकारणम् ।
न्या मागे राधिकरणमिति नियम
*न्यायनयामानविटतमस्त-प्रनन्ययामिद काया याहतप्रा-
कपादन काधिकरणकृत्यन्गभायातरतामादमधमाकागार
प्रमात
निद्रा
कनेकायों धारय इति स्वयम् ।

·कारणेन सहकस्मिन्नर्थ समवेत सद् यत् कारणं तदपरमस. मघायिकारणम्, यथा-नन्तुरूपं पटगतरूपम्य | अंत्र परगतम्प प्रति कारणं ( समयायिकारण ) पटः तेन सह एकस्मिन्नर्थ जन्तुरूपेऽर्थे समय समयायमम्मन्धन वर्तमानं भनि तन्तुरूप, गुणगुणिनो समयायात् तारा यत् तन्तुरूप तत् पटरूपम्प्रति * कारणं विद्यते तदन्यसमवायिकारणामय । पवश 'तत्रास समितिपदा ममवायिरादावनियामि रिता । पटसमधायिकारणे तन्ती ममवेत यत्तन्तुत्य नाति व्याप्तिवारणाय जनकत्वमिन्युक्तम, नन्नुन्य द्दि दगडन्चादिवदन्यथा- सिमिति न कारगामिनिभाय । अत्र यद्यपि तुरीनन्तुगंयोगानां पटासमवायिकारणत्वं स्यात् । एवं बैगादीनामभिवानायसमायिकारणत्वं स्यात् । एवं ज्ञानादिकमपीछायसमवायिकारणं स्यात् । तथापि पटा- सपनायिकारणलक्षणे तुरीतन्तुसंयोगभिन्नत्वं देयम् । तुरीतन्तु- मंयोगस्तु तुरीपटसंयोग प्रत्यसपवायिकारणं भवत्येव । एवं वेगादिकमपि वेगस्पन्दाद्यसमवायिकारणं भवत्येवति, तत्तका- यासमवायिकारणलक्षणे तत्तन्निन्वं न देयम् । आत्मविशेष- गुणानां तु कुत्राप्यरुपयायिकारणत्वं नास्ति तेन तभिन्नत्वं सामान्य लक्षणे देयमेव । मुकायल्याम-अत्र यद्यपीत्यनेन प्राक्षिपनि । तुरीतन्विति- असमर्थ -यस्य मयोग ममयोगस्य प्रतियोगी, यस्मिन् मयोग समयोगस्थानयोगीतिनियम । अनेन तुरीतन्तुमयोगोऽपि अनुणे. गितासम्यान हन्तुसमयेत पटम्पकार्यजगतिषितासमवा- * गायत्त प्राक तदधिकरण तन्ती रूपस्य विद्यमानत्वात् कारमत्तम् ।

·- यिकारणलक्षणलक्ष्य एव, तस्मादय ( नुरीतन्तुसयोग ) अपि तन्तुवयसंयोगवत् पटकार्य प्रत्यसमवायिकारणं मन्तव्यः । एवं वेगादीनामिति-वेगः संस्कारभेद पृधिन्यादिचतुष्ट यमनोवृत्तिः द्वितीयपतननायुसमयायिकारणम, यादिना स्पर्शग्रहः, अभिघातादीति-ये मयोग. राब्दस्य निमित्तकारण, यजनित कर्म सयोगिनोः परस्परविभागहेतुश्च मवनि म मयोगोऽभिधात इत्युच्यते । भादिना नोदनपरिग्रह । येन मयोगेन जनित कर्म सं. योगिनो परस्परं विभागइंतुन भवति यश्च न शब्दस्य निमित्तका- रगम संयोगविरोगे नोदनमिनिग्यायनं । एवं गोऽभिघातारय. मयोगस्यासमयायिकारमा स्यात स्पर्शश्च नोदनाव्यसंयोगस्या- भमयायिकारणं स्यात् । एवं ज्ञानादिकमपीनि-ज्ञानात्मगुणः प्रादिना इच्छापरि- प्रहः । ततश्यायमर्यः मम्पद्यते भाननिच्छाया., इच्छा च प्रवनेः मम- मयायिकारगं स्यात् । तल्लक्षगाम्य नन नघ घटितत्वात् । ममाधत्ते तथापीति । नन्नुममयतन्य मनि नुरीतन्तुसंयोग- मिन्नत्ये मनि पटकारा पटाममयायिकारगाम, एवं कपालसमवे- तत्य सनि चकपालमयोगभिन्नत्य मति यद् घटकारगां नद् घटा. समयायिकारणम, गव काष्टसगडममयेनन् मनि यन्त्रकाष्ठ खगड मयोगभिन्नत्ये मति यत् काप्टपुत्तलिशाकारगा तत् काठपुतलिका- यामसमपापियारणम इति विशिष्याममवायिकारगालक्षण धक्त. व्यमित्यर्थ । पदमुनः भवनि-प्रत्येककार्यम्याममयायिझारगालक्षणे नि. मित्तकारगाममरायिकारणयोर्य परम्परं मयोग नदिनन्यनियरा कत्तप्यः। भत्र कचिच्छङ्कन्न-यदि नुरीमन्नुमयोग पटासमचायि. कारण स्यारकादाप इति?

·अपर ममादधत-'असमवायिकारणनाश कार्यनाश' इति सिद्धान्त , तद्यदि नुरोतन्तुमंयोग पटसर असमायिकार स्वी- क्रियेन तदा तुरीतन्नुसयागनारा सनि पटेन नव्ये, नत्येवं दृश्यते, तम्मात्मदरितरीत्या पटामम गायिकारणलनणे 'नगिनत्य नियश कर्तव्य पव। मम्नति तद्भिन्नत्यनियेय व्ययं मन्यमान माह तुरीनन्तुसंयो- गस्त्विति । वेगम्पन्दाढीति-गजन्यक्रियादात्यर्थ । शिष्ट स्पटम | आत्मविशेपगुणानामिति-प्रात्मनो विशेषगुणा ज्ञानेन्छाद्या कुत्रापीति-कमपि जन्य भावम्प्रनीत्यर्थ । सामान्यलक्षणे अमम धायिकारगामामान्यलक्षण । इदमनाकनकम-मात्मना ज्ञानात्मकविशेषगुणम्मति प्रात्म मन मयोगस्य असमायिकारगाता अवश्यमेषितव्या, एव ज्ञान म्पनि क्लप्तकारणभाय भारममन मयांग एवेच्छादिविशेषगुणान्प्रति असमवाधिकारगामितिनिह मनि ज्ञानेन्शायात्मविरोषगुणानां परम्परमसमयिकारणभारम्भीकागे निष्फल । इत्यञ्च 'मान्म विशेषगुणभिन्न मति ममवाधिकारण प्रत्यासन्न कारणमसमया- यिकारण मित्यममवायिकारगास्य मामान्यलक्षणम्फलितम् । प्रा. तमधिरापगुगभियावनिरोन ज्ञानादीनामिच्छादीन् प्रनि, परामर्शम्य चानुमितिम्पति नाऽममनायिकारणत्वमिति योध्यम् । अत्र समवायिकारणे प्रत्यामन्नं द्विविध कार्यकार्थप्रत्या. मच्या कारण कार्यमत्यासत्या च । आयं यथा। घटादिक प्रति कपालसंयोगादिकमसमवायिकारणम् । तत्र कार्यण घटेन सह कारणम्य कपालमयोगम्यकस्मिन्मपाले प्रत्यासत्तिरस्ति । अंति-अस्मिन्प्रकरण इत्ययं । समवायिकारणे ममवाय- कारणम्पे अधिकरगां । प्रन्यासन्नं कार्यगा महाममचाविकारणास्य .

·- (-कपा- (७०) सामानाधिकरण्यम्। कार्यकार्यप्रत्यासत्या कार्येण मह काधिकरण- सम्बन्धेन । कारणैकार्थप्रत्यायच्या कारणेन महेकाधिकरण- सम्बन्धेन । ऋम उदाहरति-आद्यं यथेति । कपालमयोगादिक- मिति-कपालद्वयसंयोगादिरित्यर्थः । एकसि न् कपाल इति- बात्मके एकस्मिन्नधिकरणे एकार्थममतत्वं सम्मन्धः कपालसंयो- गस्येत्यतोऽमी प्रथममसमवायिकारणस्योदाहरणम, एवमेव नन्तु। संयोगादायपि योजनीयम् । द्वितीयं यथा। घटरूपं प्रति कालरूपयसमवायिका- रणम् । नत्र म्वगतरूपादिकं प्रति सम्यायिकारणं घटः तेन मद कपालस्पस्यकस्मिन्कपाले प्रत्यासचिरस्ति । द्विनीय मुदाहरनि-द्वितीयं यथेति । तत्रेति घटरूपम्प्रति कारणीभूनेन घटेन सह एकस्मिन् कपालात्मकेऽधिकरण रूपस्य "एकार्यसमवेतत्व सम्बन्ध' इनि द्वितीयासमयायिधारणस्योदाहर- णम् एवमेव पटरूपं प्रनि तन्तुम्पादाय युदाहार्यम् । तथा च कचिन्समवायसम्बन्धेन कचिस्वममवाविसम- वायसंयन्नति फलितोऽर्थः । इत्थं च कार्यकार्यकारणकार्या- न्यतरमत्यासत्या समवायिकारणे प्रत्यासन्नं कारणं ज्ञानादि- मिन्नमममवायिकारणमिति सामान्यलक्षणं पर्यवसन्नम्। आभ्यां सपवायिकारणाममवायिकारणाभ्यां परं मिन्नं कारणं तृनीय निमित्तकारणमित्यर्थः । १८ ॥ असमयायिकारणनाया नियामक मान्यद्वय फलिनरीत्या यति-तयानेति । अम्पायमघ. घटम्पनि य. कपालमयोगी- समयायिकारण तनिष्ठाया. कारणताया नियामकः मम्मन्ध सम- .

·वायः सयोगस्य गुण धातू कपालस्य च द्रव्यत्वात् गुणगुणिनोश्च समायात,पटरूप प्रति यत् कपालरूपमममयायिकारण ननिष्ठाया: कारणलाया नियामक सम्बन्ध स्पसमागिसमवायसम्बन्धः । अन 7 पदन कपालम्पस्थ ग्रहणम् तस्य ममवायी कपाल पत्र, तस्मिन् कपाल समवाय घटस्याप्परिन अधातू कप बारमा मम गयिकारगा घट समवेतो वर्तते, एव स्ससमवायिसमवेतत्व- मम्बन्धन कपालरूप घट नीन्या घटरूपम्प्रति तद् असमायिकारण भनत्यय। असमघायिकारणस्य स्यमय निष्कृष्ट लक्षण वक्तुमाह- इत्यञ्चति । निमित्तकारणलक्षण दर्शयति-आभ्यां परमिति । यथा घटम्प्रति दण्डादिक, पटम्प्रति तुगवमादिकम् । सूत्रवोटिता नलिका तुरी, वायदएडा वैमा यत्र नुग निधाय उभयत मनसन्ता- नापरि व्यापार्यते। इदानीपन्यथासिद्धरमेर फियतां पदार्थानामत आह-~- कारणलक्षण अन्यचाििद्धश २ मुक्त नरभवति जिज्ञासा किमन्ययामिद्धत्व फनिविवञ्च तदिति तन्छान्य इदानीमित्यादि- अन्यमुपन्यस्यति । येन सह पूर्वभावः। यत्साय प्रति कारणस्य पूर्वत्तिता येन स्पेण गृहते तत्कार्य प्रति तद्रपपन्यथासिद्धमित्यर्थः । यथा वट प्रति दण्ड- समिति। यत्कार्यमिति यद्धमावच्छिन्न कार्य प्रति यस्य-कारणत्वेना. भिमतस्य दण्डात्वाद गुत्तिता-पूर्वभार येन रूपण-दण्डला- 'दिना महब गृद्यते -झाया तत्काय प्रति घटत्यादि धर्मावच्छिन्न- घटादिकार्य प्रति तद्रूप कारनापच्छदक दण्त्रादि अन्यथासि. .

·( २ ) मित्यर्थः कारताबन्दकधर्मत्वंप्रथममन्यमासिद्धमितिफलितम) यघायर प्रति दण्ड कारण,कारणता दण्डनिष्टा, नदवच्छेदको दर्मों दण्डन्वमिनि तदन्यचामिद्धम । कारणमादाय वा यस्य । द्वितीयमन्यथामिद्धमाह । कारणमिति । यस्य स्वा- तन्त्र्येणान्वयव्यातिरका न स्तः किं तु कारणमादायवान्वयव्यति- रंका गृह्यते तदन्यथासिद्धम । यथा दण्डस्पम ।। यस्येति -यस्य स्थात्मना कार्य प्रति पूर्वभावो न भवत् किन्तु स्वकारगण गृहीत्वैव पूर्वभाव. स्यात् माप्यन्यचासिद्ध , कारगा मम घेनविशेषगुणत्यं द्वितीयमन्यचासिद्धमित्यर्थ , अक्षरावस्तु-यस्य- स्वतन्त्रात्ययस्यतिरेक मन्यस्य स्वातन्त्र्येण - स्वकारणनिरपेक्षतया अध्ययव्यतिरेको स्थाधिकरण कार्यसायमन्यय , स्वामावाधि. करणे कार्यासत्वं व्यतिरेकः नान स्न = न रयानां किन्तु कारण = स्थकारगा प्रादायगृहीत्येव ना शायन तद् द्विनीयमन्यथासिद्धम्। या दगडम्पम, दगडरूपस्य घई इति न रयतन्त्रतया पूर्वमाय. किन्तु दगडस्य पूर्वभाष गृहीत्यय दगरूपस्यापिघट प्रति पूर्वभावा गृहानेऽनो दगडम योपसे पूर्वदगे मदपि अन्ययाभिसमय। अन्यं प्रति पूर्वभावे ज्ञाते यत्पूर्वभावविनानम् १६ तृतीयमाह । अन्य प्रतीनि । अन्यं प्रनि पूर्वरत्तिन्वं गृहोचव यम्य यत्कार्य प्रति पूर्वत्तित्वं गृहात तस्य तकार्य अत्यन्ययासिद्धन्यम् । यथा घटादिक प्रन्यायास्य । तस्य हि घटादिकं प्रनि कारणबमाकायवेना स्यात् ! आराग हि गन्दममवायिकारणलम् । एवं च नम्म मन्दं प्रति जनकत्व पृटीना गादि पनि नबस्नं शरारम् ।'

·। - ननु शब्दाश्रयत्वेन तम्य कारणत्वे का यथासिद्धिरिति चेन, पञ्चमीनि गृहाण । नन्वाकागस्य शब्दं प्रति जनकत्वे किमबाट कमिति चकवादित विशेषपदार्यों वेति ।। नृतीयमन्यथासिद्ध दर्गयनि-तृतीयपाहति । अन्य प्रति = प्रकृतघटादिकार्यभिन्न प्रति पूर्ववृत्तित्वपूर्वभाव गृहीत्ववत्यर्थ । अन्यकारण बन गृहीतकारणनाक तृतायमन्यथासिद्धम् । पतदुदाहरणेन म्पोकराति यति । सामन्यत् । राङ्कन- नन्विाते । माभूद रा रादरय समवायिकारण किन्तु शाश्रय एति कुत माकाशस्यान्यथासिनतति शङ्काकत्तुंराराय । ममावत्त- पञ्चमीनि। अनुपद वदयमाण पश्चममपयामिद्धमित्य । यादे भाकारा शन्दसमरायिकारणमिति लक्षण परित्यज्य यम्दाश्रय इत्ये যন্ত শাস্তির মন্বনা বাবি ব্যাথাভামর যনন- भावयन कारणात् कायसम्म तहिन्न ममप्यन्यथामिद्धमयति- ममाधानुरागय । क रगाप्रमगन रारम्पलि आकारानिष्ठकार गगनाया अन रनिगा पाय गकतनन्विति । उत्तग्यनि-कर स्वादिकमिति । क ककारियत ( सरायन) स्मिन्निति करत नहार करम अादिना गमादि परिग्रह । दिनिरच्छिना काचित कारगात निनियमन प्राकाराायममायिक रणताया कयत्व' गरस्य मियाद्यपदक जानाहि करत्वादानामबन्दकार गार- चम, अयांत रहना प्रणीना कारगुतागच्छदायां शरारत गौरव भविष्यनि शिनिगमनापिरहश्च यम्बरमादार विशपपदार्थोवेति । দ্বিগরাহ হয় । প য় নানাযা সুকুৰ (इतरेम्पो व्यापक ) इति नार | जन प्रति पूर्ववृत्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते .

·.
चतुर्थमन्यथासिद्धमाह । जनकं प्रतीति । यत्कार्य-
जनके प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य मति पूर्वत्तित्त्वं
गृह्यते तस्य तत्कार्य प्रत्यन्यथामिदत्वम् । यथा कुलालपितुर्घटे
प्रति । तस्य हि कुलालपितृत्वेन घट मति जनकत्वे एवान्यथा.
सिद्धिः । कुलालत्वेन जनकत्वे त्विष्टापतिः, कुलालपात्रस्य घर्ट,
मति जनकत्वात् ॥
चतमन्यथासिद्ध दर्शयति-जन प्रतीति । यस्य यत्कार्य,
जन प्रति पूर्ववृत्तिनांपूर्वभाव अपरिज्ञाय प्रगृहीत्या पूर्वभावान
गृह्यने अपितु गृहीत्वव पूर्वभाषी गृह्यत तस्य नकार्यम्प्रत्यन्यथा-
सिनत्यम् । एककार्यम्प्रति गृहीतपूर्ववृत्तिर्य. कान्तिर प्रत्यपि पूर्व
यसिनया गृह्यने नचतुर्थमन्यथासिद्धमिनि प्रघहकार्थ,
कालिकसम्ब
स्वावछिन्नकारणत्वं चतुर्थं तदिति नु नात्पर्यः । यथा-कुलालपितु
घंटकार्यअन कुलाले प्रति पूर्वमायमझात्या घट प्रति पूर्वभावो न
गृहांन भता घटम्प्रति कुलालपिता युलालपितृत्वेन रूपेण अन्यथा
सिदश्चतुर्थः । कुलालवेनेन्याविप्रन्धस्तु निगदैनव व्याख्यात ।
अतिरिक्रमथापि यद्भवेन्नियतावश्यकपूर्वभाविनः २०
पञ्चपमन्यथासिद्धमाह । अतिरिक्तमिति अवश्यक्लप्स-
नियतपूर्ववनिन एव कार्यसमवे नद्भिन्नमन्यथासिद्धमिन्यर्थः ।
अन एवं प्रत्यक्षे महत्वं कारणम् अनन्द्रप्रवचमन्यथासिद्धम् ।
मत्र हि महत्वमवश्यं कनुस तेनानेश्ट्रव्यवत्वन्यथासि द्वमा नच
करीन्यं कि विनिगमकपिति वाच्यम् ,
महत्वजानः कारण-)
नापच्छेकन्चे लापनात् ।। १९ ॥ २० ॥

·.( ७५ ) पश्चममन्ययामिव दर्शयति अतिरिक्तमितीति।प्रथानियता म्यापकः, मावश्यक न्यदन्तरंगा कार्यमिद्धिनव जायन नियतश्चामा. घावश्यक पर्यभावी चनि कर्मधारय नस्य नियतावश्यकपूर्वभा. विनः, अस्यैव कारिकाम्यपदस्यार्थमाह-अवश्यक्लप्तनियतपूर्व वर्तिन इति । पतस्मद् अतिरिक्त भिन्नं सर्वमपि अन्यथासिद्धमेय । नियतावश्यकपूर्वभाविभिन्न यत्स पञ्चमोऽन्यथासिद्ध इति, इदमेवा- न्यचामिडम्य सामान्य लनणम, अननैव गतार्थत्वे इतरेषां प्रपञ्चः शिष्यबुद्धिवरावार्थः । यथा रासभः, यद्वयक्ति (घट) प्रति रासभम्य 'पूर्वभावोऽस्ति नत्रापि सिकारणभावग्हादिभिरेव तद्घटव्यक्त रपि मम्मयोऽता देयादागतो रासभो घटोत्पत्तेः पूर्वदणे विद्यमानी- ऽपि अन्यथासिदए। यावद्घटव्यक्ति प्रति दण्डादीनां कारण- ताया व्यापकत्वादितिभाव.। भत्र प्रन्ययासिरमामान्यलक्षणे यदि 'नियत' इतिपदं न दीयते तदा रासभे, अावश्यकेति नोच्येत तदा प्राकारो, पूर्वभावनि न निवेग्यत तदा मस्मिन् ( तघटादिव्यक्ती ) अनिव्याप्ति स्याद प्रतस्मत्तद्वारणाय तत्तत्पदनिवेश । एयच 'अन्यथासिद्धिगून्यत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्व' मिति कारण मामान्यलक्षणं फलितम् । अत्र कारणसा- मान्यलवणं अनियनरासनादिशारणाय नियतपदम् । कार्यवारणाय पूर्वेतिपदमा पञ्चमान्यपामिद नैव संधयां गतार्थना स्पष्टयितुमाह-अत- एवेति । अनेकदव्यय-प्रनेकद्रव्यसमवेतत्वं भणुपरिमाणपद व्यभिन्नद्रव्यत्यमिति यावत्, प्रत्यक्षे महत्त्वमवश्यं क्लुप्तम्, तेन धिना प्रत्यक्षानुपपत्तेः। रागगर्भिन ममाधानप्रन्धमाह-नचेति पत्र अनेकद्रव्यत्व- ·मेश प्रत्य कारणमास्ता महत्त्यमन्याभिर म्यादकीयपक्षमावि फाया गुनरमायादिति पूर्यपद । সন। বর সব স্থানে লবনায় ব্যায়- नायच्छंरक भविपनि महत्तस्य फागनु महत्त्वाचे कारगाता. यच्छेदक लघुधा नेन पारगातावदिशाम्य गगरहन खाययमेव महत्वस्य कारणन्ये अनेन्द्रव्यत्यस्य चान्यधामिन्ये गमका (पिनिगमक, एकीयपहनामाधक मिनिममम्नानानन्या । नव्यास्तु-लघुनियतपूर्तिन पर कार्यमम्मर महिना মহাম যন্তনৰনুন স্কশ্বিনবঘামিমাদ इतर प्रकार शिष्पदिय गाघी माया नन प्रकारभेद प्राचा- मवेष्ट इतिमिद्धम्। इदन्नु योध्या-विविध लागव भवनिगरीरामम, उपम्पिनि कृतम, सम्बन्धमतभनि । नन प्रत्यक्षम्प्र यनेकद्रव्यत्यापनया मह- सस्य फारगानायां शरारत लाधयम् । गन्धम्प्रति रुपमागभाग- पेक्षया गन्यमागमावस्य दारगावे उपस्थिनिरन लाघवम, गन्धम्य प्रतियोगिन रूपापेक्षया शीघ्रमुपस्थिते । घटम्पति दगडन्यदगडरूपा. पत्नया दगडादे कारण मम्मन्यात लाययम, दगदुस्य सयोग- मम्बन्ध प्रथममुपस्थित दगइन्वादीनान्नु म्पसमयायिगडमयोग पारा गुरुभूतध । एते पञ्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम् घटादो दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शिम् २१ -तृतीयं तु भवेद्वयोम कुलालजनकोऽपरः पञ्चमोरासमादिः स्यादेतेप्वावश्यकस्त्वसो २२ सभादिरिति । यद्यपि यस्फिनिटव्यक्ति प्रति शसभस्य नियवपूर्ववर्तित्वमस्ति, तथापि पटजातीयं पनि मिद- ·7 (७७) कारणभावर्दण्डादिभिरेव तद्धनरपि संभवे रामभोऽन्यथासिद्ध इति भावः । एतेप्विति । एतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु मध्ये पञ्चमोज्ययामिद आवश्यकः, तेनैव परेषां चरितार्थत्वात् । तथाहि । दण्डादिभिरवध्यक्लप्सनियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसंभव दण्डलादिकमन्यथामिद्धम् । नच वैपरीन्ये किं विनिगमक- मिति वाच्यम् , दण्डवस्य कारणवे दण्डघटितपरम्परायाः संबन्धत्वकल्पने गौरवात् । एव .न्येपामप्यनेनैव चरितार्यत्वं संभवनीति |॥ २१॥ २० ॥ प्रन्ययामिद्धानां क्रमेण उदाहरणानि परममूल एत इति । रामभादिरिति-रामभो गर्दभ । मादिना राकटादिपरिग्रहः, यद्यपी. त्यादिः सर्वानन्य विरातिकारिकाया मुक्तावलीप्रभयेच प्रकागिताओं वेदितव्य इति कृत पिपिष्टया। कारान्यामतें इदमपरमप्यनुसन्धयम्-सामान्यत कारण विविध माधाग्गामसाधारणति । कार्यमासम्प्रति यत्कारण तत्सा. धारण यथा दिवानाष्टादि । कार्यविपिम्पति यत्कारण तदमाया रगा यथा पटम्पनि मन्त्यादि, यथा या घटम्प्रति कपालादि । अन्यो- ऽपि त्रिरोष यदेका कारगाताममुदायविधान्ता यथा घटम्प्रति दगडा. दिनिष्ठा कारणता । इयमव'दगडवक्रादिन्यायन कारणना' इत्युच्यते वगडादिप्यन्यनमाभावे घटानुत्पने , एका च प्रत्येकविधान्ना यया महिम्पति.तग्णागिमगिामयोगनिष्ठा कारगाता, इयमेव तृगारगि. मणिन्यायन कारणता अर्थात् तृणादिवन्यनमनापि यहिरुत्पद्यते। समवायिकारणत्वं व्यस्यैवेति विज्ञेयम् माययंप्रमदापुनम्नदेवाह-पग्ममूले समवायिकारण- स्वमिति । मुक्तावल्यां 'ममवायीति स्पष्ट मिन्युक्तम् । एष ग्रन्दो- ·. মাথাবদ্ধ নন সমাহিঙ্গা মা মাথায় भवति । गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् २३ गुणकति । अपमयायिकारणत्वं गुणकर्मभिन्नाना वैधयं नतु गुणकर्मणोः साधर्म्यपित्या,तापर्यम् । अथवा अममापि कारणपत्तिसनाभिन्नगानिमचं तदर्थः । तेन जाना. दीनामसमवायिकारणत्यविरहेऽपि न क्षतिः ॥ २३ ॥ मूले भरमयायिकारण गुग कगणोः माधयमिन्युक्त, परं तत्र युक्तम भारमधिरोग्गुणान कम्यापि असमयायिकारण तस्मा. ज्ञानादिविरोप गुणेचव्याप्ति स्यात् (इति समवायिकारणलक्षण. प्रसझे मागुक्तम ) मतो मूलस्पार्थ चैधर्यपरतया योजयनि-- असमवायिकारणत्वमिति । माधय॑विवापि या नाव्यानिदोषः नया 'जानिघटित 'साधम्यंमाह-अयवेति । अयममार्थ -प्रममयायिकारणे गुण कर्मणि पा वृत्तिर्यस्याः सा सत्ताभित्रा जानिः मत्तायाध्याप्या भपराजातिः गुणत्वकर्मस्वरूपा सादराजातिमत्व विवक्षिनं गुणकर्मणा मावय॑म्। गुणस्य जातिस्तु (असमवायिकारणतागून्गेष्यपि) शानादिपुगुणेषु घर्तते इति मायानिशेषगन्योऽपि इत्यभिगायेण पाच- तेनेत्यादि। भसमवायिकारमात्तिसत्ताभितजातिमधम, भप पर कृत्यमित्य प्रेयर-यादे 'सत्ताभिन्न जातिमत्व मित्येवोध्येत तदा দুনিয়াদি মবি বামঘরানিমৰ নমানিব্যাৰ धारणाय 'मसमवाधिकारणात्ती'त्युक्तम् द्रव्यरत्र जानिनाममयायि. कारण दृत्तिः किन्तु ममवाधिकारण वृत्ति । पर निवातियामिनि. वृत्तये 'सत्ताभिन्ने'त्युकमाद्रव्यगुणान्यनरत्यमादायनत्रगातिव्यानि. परामनाय 'जानी' स्युक्तम् ।

·-- अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते नित्यद्रव्याणि परमायाकाशादीनि विहायाश्रित सा. धर्यमित्यर्थः । आश्रितवं तु ममवायादिसंबन्धन वृत्तिमत्त्वम् । विशेषणतया नित्यानामपि कालादौ वृत्तेः । परममूले इति-इह सप्तपदार्थमध्ये नित्यद्रव्येभ्य इति । एपित्यम जोधायूनां परमाणघ प्राकारादि पश्चकश्चेति नव नित्य- द्रव्याणि । नेभ्योऽन्यन तानि बिहाय इत्यर्थ । आश्रितत्वमिति- भनिन्यद्रव्याणां गुणादीनाञ्च प्राश्रितत्य माधयम् । उक्तश्च प्रास्ते- 'द्रव्याधितत्य चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति । मनु-कालिकसम्बन्धन निन्यद्रव्यागयपि वृत्तिमन्ति तत्कर्ष नानि बिहायेत्युक्तमितीमा गुड्डूां पराणुदनेव पाह-याश्रितत्व- नियनि । साधारतानियामककालिकधिरोपणतादिसम्बन्धातिरि- तासम्बन्धन वृत्तिमस्य नित्यद्रव्येतरेषां साधयमित्यर्थः । प्रयभार:-कालो देराथ (दिकच ) रतौ सपा विशेषणता. मम्बन्धेनाधारमृती पतवारक सम्बन्ध मर्यस्य सर्वत्र वर्तते, कालद्वारको य. सम्बन्ध स साधिकरणकालवृत्तित्व'मिनि विवा- रको य सम्बन्ध. स 'स्त्राधिकरणदेशवृत्तित्व' मिति च यथाक्रम- मुख्यते । तेन निन्यानि व्याणि यद्यपि उक्तोमयसम्बन्धन वृत्ति- मन्ति प्रतीयन्ते पर वस्तुतस्तथा न मन्ति, यत समयाय सयोग- चति द्वार सम्बन्धी मुख्यतया वृत्तिानियामकी तेनात्र 'प्राश्रितत्य' पदेन ममयायमयान्यनगमम्वन्धन वृत्तिमत्वविवक्षायां न काति. कईशिकममन्वन वृनिमासु नित्यतिन्याप्ति इति सर्व हाद कृत्वा प्राह-प्रश्रितत्य' मियाग्य वृत्तरित्यन्तम् । Ty , प्राधाताधमधान्त। - उत्ते यताया निरपरी गमाविति गाइन् ।

·इदानी द्रव्यम्यव विषिष्य माधम्यं वस्तुमाग्मत-- क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वगुणयोगिता २४ मित्यादीनापिति । तु पर द्राभनमाधम्यप्रकरण इक सिम्यादीना सधा हव्यत्ययत्व गुण घश माधमियप । क्षितिजलं तथा तेजः पवनो मन एव च परापरत्वमूतत्सक्रियावेगाश्रया अमी २५ पृयिव्यसनीवायुमनसा परवापरतावं मृतत्वं प्रिया वचं वेगवस च साधर्म्यम् । नच या घटादी परत्वमपरत्वं वा नोत्पन्न तनाव्याप्तिरिति वाच्यं, परत्वादिसपानाधिकर- गद्रव्यन्वव्याप्य नातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । मृर्तत्वमपकृष्ट परिमाणवस्वम् , तञ्च तपामेव, गगनादिपरिमाणस्य कुतोऽप्य पकृष्टत्वाभावात् । पूर्ववत् कर्मवत्वम्।कर्मसमानाधिकरणद्रव्य त्वव्याप्यनातिमत्त्व, वेगवत्तं वेगवनिद्रव्यवच्याप्यनानि मत्व च बोध्यम् ।। २४ ॥ २५॥ निरुतस्य माधम्यस्य प्रध्याप्तिमाराङ्कय निरस्यनि-'मच' इत्यारन्य विचितत्वात् इत्यन्तन ग्रन्थन । भयमर्य-विविध पर स्वापरय दिक्दन काल कृते चेनि गुगामस्नार स्फुगरियनि । तत्र दिक्तयोसया इदमस्मारसनियम इयपक्षावुनिहनु । प्रय मस्मात् कनिष्ठ (मलातरम लसम्पद ) पयमम्मा ज्यष्ठ (बहु सरकाखसम्बद्ध ) इत्रपक्षावुद्धि कालम्तयोस्तथाईतु पर यत्र. घटादिपदार्थे इय उद्धिनों पना ( यस्य बुद्धि प्रगदिपाय नविषयी गनि ) महा सत्र परवापरल्लयोगमवाव्यानिगमावलक्षण ·.( ८९) स्येतिराङ्काकरराय । परत्वादीति-परत्वादिसानाधिकरणार यत्र परत्वापरत्वे यदाकदाचित तस्मिन्नवाधिकारण माना या द्रव्यत्वस्य साक्षाव्याच्या जाति पृधियीत्व तेजस्थमित्यादि, सादराजानिमत्त विवाचन 'परत्वापरत्ययत्व'पदेन इति नाव्या- तिघंटादौ, यत तारापेक्षाघुरमा प्रविपयोक्रियमाणेयपि घटादी पृथिवीत्वादिजानिर्घर्तत एव । मात्मन्यतिव्याप्तिवारणाय समानाधिकरणान्तम् । तत्रय सत्तामादाय अनिव्याप्तियारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । द्रव्पत्वव्या- प्यत्व नाम द्रव्यस्सपेक्षया न्यूनदेशवृत्तित्य (अपरजातित्व) मिरयपं.। मृतत्य निर्वक्ति-मूर्चत्वमिति । अपकृष्टति-परिच्छिापरिमाणवत्यमित्यर्थ तेन परमाएषा- -दो नाट्याप्ति । नव्यास्तु--फ्रियाजनकतावच्छेदको जोतियिरोपो मूर्तयमित्या । इयत्तापरिच्छिनपरिमाणयांगो मूतत्वमिति न माश्चः । गागादिषु मूरन्यबदार वारयितुमय धारयति-तपा. मेवेति । यन घटादी किया नोपन्ना कन्दुवादी या वेगो नोत्पन्न समाव्याप्तियारणाय पूर्वोक्त जातिघटितसाधलक्षणप्रकारमति दिति--पूर्ववदिति । विवरणप्रसार पूर्वपदनीयः, प्रम्पंगौरय- भयान प्रतातित कालखात्मदिशा सर्वगतत्वं परमं महत् फालाफाशात्मदिशा सर्वगतसं सर्वमृतसंयोगित्वं परम- महत्त्वं.च, परममहत्त्वत्वं जातिविशेषः, अपकर्षानाश्रयपरिमा- णत्वं वा। कालेति--कालादीनां सर्वगरस्य परममस्या साधर्म्यम् । स्पएमन्यत् । - - .

·4 (८२) चित्यादि पञ्च भूतानि- क्षित्यादीति । पृथिव्यप्त नावावाकाशानां भूतत्वम् । सच्च शहिरिन्द्रियग्रायविशेषगुणवत्यम् । अत्र ग्राह्य लौकिक- प्रत्यक्षस्वरूपयोग्यत्वं चोध्यम् । तेन 'ज्ञातो घर' इत्पादिमत्यक्ष मानस्याप्युपनीतभानविषयत्वाचति आत्मनि नातिव्याप्तिः। 'नवा प्रत्यक्षारिपयरूपादिमति परयावादावव्यातिः, तस्यापि स्वरूपपोग्यत्वात् । महत्त्वलक्षणकारणान्तरासन्निधानाच न प्रत्यक्षम् । अथवा आत्मत्तिविशेषगुणवचं तत्सम् । । M क्षित्यादीति--पृषिम्पादिपशानां भूनत्वं सायम्यमित्यर्थः । भूतत्यं सहपनि-तचति । पहिरिन्द्रियाणि प्राणरसनचक्षुरम थोत्राणि पृपिम्यादिपञ्चभूतकायाणित प्रायो विषयो यो विशेष गुणः यथाक्रम गन्धादिरेष, माहराधिरोपगुणवत्त्यमेव भूतरयम् । पृथिव्याः गन्ध, अपां रसः, संजसोरूपम, यायोः स्पर्यः, प्राकारास्य दो विरोषगुरण इत्यने मूल पप स्फुटीमयिष्यति । केचित्सामान्य गुणाः केचित विषयगुणा इत्यप्यप्र पर विरादम् । भूसजवणे 'प्राय पद दत्त, तेन यदि ज्ञानविषयमा विवक्षित सदारमनि प्रतिव्याप्तिः, कामिनि चत् । शृणु-'मय घटः' इतिज्ञा. नोत्तर-भयति हि 'भया बटो शाप्त' इत्याकारक शानमपि, प्राध व्य. बसायमान दिनीयमनुस्यवसायशानमित्युच्यते । यदाध ('प्रय घर' हत्या कार*) व्ययसायमा तद् द्वितीयस्मिन् (अनुव्यसायशाने 'हातो घट' इस्याकारके ) प्रशारीभूत (विशेषणमायं प्राप्त भवति, मोधस्प नितीन विषयोक्रियमाणत्यात, द्वितीयस्य च मापन व्यायामात पारपसरपासफरया पल्तु यदाधर्म मंथधः इत्यामारक सलौकिकेन संयोगसनिकण चतुरिन्द्रियजन्पमपि ·'चतुः * संयुक्तमन संयुक्तात्मसमवेतज्ञानविपत्वन' (प्रबोकिकन मपि सम्बन्धेन शानखक्षणाल्येन ) घटाये प्रत्यक्षरूपतया भासते, ताण्डानात्मविशेषगुणयांश्चात्माऽपि 'भूत' पदयाच्यः स्यात् यतो- ऽलौकिकेन सम्बन्धेनापि घटज्ञान पहिरिन्दियजन्यमेव तद्वांचारमा विशेषगुणवान शक्यतेऽभिधातुम् इतिस्यादव भूतलक्षणस्थात्मन्यति व्यामिः, अस्याः परिदाराय लक्षणान्त-पाति 'पाहा' पहस्यचियदि-' तमयमाह-ग्राह्यन्यमित्यादिना । लौकिकं यतात्यचं वयमाणचातुपादिमदभिन्न शानलइ. णाघलौकिकात्यदतोऽप्यतिरिक्त तत्स्वरूपयोग्यत्वं ( तद्विपयत्य), मेष ग्राह्यासम, अर्यात् यहिरिन्द्रियजन्यमपि यदि लौकिकेन संयोग- संयुक्त समयायादिसनिझर्षेण जन्यं भवति तदेव ( तवैध ) प्राणत्य. पदेन विवक्षितं (विवक्ष्यते ) नत्वजीकिकसन्निकर्षजन्यमपीतिमाषः।' अक्षराणित्यय योजयितव्यानि 'शातो घटः' इत्याकारक शानस्थापि उपनीत मानविषयत्वान् उपनीतस्य झानलक्षणासन्नि: फरेंण शातस्य यद् भान विषयिता सद्विषयत्वात् तनिरूप्यत्यात, तदति तादृशालीफिकप्ताभिकर्षजन्यघटज्ञान विषयकशानवति प्रात्मनि ममातरि ( समवायेन ज्ञानाधिकरण ) नातिपमङ्गः नातिन्याप्तिः । * घसंयुक्त यचतु , तमयुक्त मन , तादृशघटसंयुक्तवनु.सयुक्तमन संयुक्तो यमात्मा, तस्मिना मनि समवेत समवायसम्मन्येत वर्तमान यजज्ञान 'शातोघट' इत्या कारक घटज्ञानविषयकमनु पवसायाम शाल तादशस्य शानन्य विषयता घटेपिर पत्तन इत्ययमलाकिको शानलमापनि मन एक निरूपित तयास्याया) माधिक स्टीकरिष्याम । उपनीयते उपाय पते शानविषयतामापद्यते ज्ञानमनेनेति उपनीतम्, अलाकिमो ज्ञानलक्षणामग्निकर्ष ( सम्मन्व.)।इदबोपनीतभान प्रत्यक्ष एव तिष्ठति नानुमित्यादवियपि न विस्मर्तव्यम् ।

·-- - परमाणुरूपादेरमत्यवत्यात् परमाणी भूतत्यक्षणाऽध्याप्ति- माराङ्क निरस्यति-नच यादिना । पम्पयोग्यत्वादिति ययय- मीन्द्रियपरमाययादीनां समादिक प्रत्यक्ष तथापि प्रत्ययस्यन्पयो ग्यता तत्र यत्तत, कपमन्यमा प्रमरगयादी रूपादं प्रत्यक्ष सम्भयति या चारययस्पदण्डा यद्यपि न प्रातघटकारण पूर पतित्यान. सपापि नत्र घटात्मानयोग्यता वर्तते पयमयापि प्रत्यक्षस्थका पपोपनायस्परमायपादयपि भूतत्वशक्षण पत्तंत एति भार । प्रत्यक्षस्वरूपयाग्यनायां वर्तमानायां फुतो म परमारवादः प्रत्यक्षमिति राष्ट्रायां कारणमाद -~महत्येति । एय समेऽपेचनुरेन्द्रियगान्पादेनुइनस्य न प्रत्यक्षस्यरूप योग्यतैति तय भूतत्वावणाव्यातिरपनि मत्य पल्पान्तरमाद- अधवैति । मामान न वृत्तियां ताशा ये वियरगुणा रूपाद्या ,तद्वत्त्वं भूनत्यमिनि नजक्षणम् सपा च पूर्वलक्षणलनिवृत्तिरितिभाव । चत्वारि स्पर्शान्ति हि ॥२६॥ चत्वारीति । पृथिव्यप्तजौवायूनां स्पर्शवत्वम् ॥ ६॥ चत्वारीति स्पटम् । द्रव्यारम्भश्चतुर्यु स्याद्- पृथिव्यप्तेनोवायुपु चतुर्पु द्रव्यारम्भकत्यम् । नच द्रव्या- नारम्भके घटादायव्याति, द्रव्यममाविकारणतिद्रव्पत्वव्या- प्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात । द्रव्यारम्मा द्रव्यसमवायिकारणत्वृमित्यर्थ , घरादा मन्याप्तिमायङ्कय जातिघटितलक्षणेन परिहार मन्यान नवेत्यादि अध्नाति । द्रव्यसमाथिकारणेति -द्रव्यरय द ययस्य घटदे समयायिकारख पाखादि तवृत्तिया द्रव्यत्वस्य साक्षायाप्र्श TAEr. . + ·जाति पृथिवीत्यादिरूपा ताहरानातिमत्त्व विवक्षित, तर घनाद वपि पत्तंत पवेति नाव्याप्तिगन्धोपीत्यर्थ । अथाकाशशरीरिणाम् । अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इष्यते ॥२७॥ आकाशशरीरिणामिति । आकाशात्मनामव्याप्य- वृत्तिक्षणिकविशेषगुणवत्तं साधर्म्यमित्यर्थः । आकाशस्य विशेषगुणः शब्दः, स चाव्याप्यत्ति यदा किंचिदवच्छेदेन शब्द उत्पद्यते तदान्यावच्छेदेन तदभावस्यापि सचात् । भाकाययरीरिणामिति-अस्याध दर्शयति-'आकाशात्मना' मिति, अयांत् कारिकास्य गरीरि' पदमात्मसामान्यार्थकम्बोध्यम् । अव्यायचिरित्यादेस्यमय- --प्राप्य वर्तन इति अन्याप्यवृत्ति , क्षण भघ क्षणिक विशेषगुणो बुद्धयादि एतच 'युद्ध सादिपदक स्परता रह सामिद्धिको दय । प्रहयभावकाराम्भा श्रमी वैश- पिकागुणा इति ७ व रिकाया पक्ष्यत ! नयाच अव्याप्यवृत्तिवि- येषगुणवत्त्व वारे फरियगुणवत्र माझाया मना सायम्यामिति विविक्तार्य । एतदयस्पीकरोति-आशम्ये याादना। स्वात्यन्तामावममानाधिकरण यमच्याप्यत्तित्वम्, भयात् स्वस्य अत्यन्ताभारस्य यदधिकरणम तस्मिन्नेव स्यात्यन्ताभायाधि करणे यत्तमानत्व यत्, तदव्याप्यवृत्तित्त्वम् । -अन वृक्ष फपिसयोगयान् न मूल' इतिप्रीत्या पकस्मिन्नप्यधिकरण पृक्षात्मके ) खाया कपिमयोगो वर्तत प्रय मूलदेगे तस्यैव कपिमयोगस्यात्यन्ताभावोऽपि विद्यत इति कपि सयागोऽव्याप्यवृत्ति रिति मणि रास्यते एरमेय यदाकारो घण्टा- दरा गन्दा वर्तते तदा अन्यप्रदश तस्मिन्नेव शन्दाधिकरण भाकाये भयमनालय ·शब्दारयन्तामायोऽपि वियत इति भयति सदो बिग्रेपगुणः प्रध्याय पृत्ति । पासासीयसकलदेऽभावात् । क्षणितत्त्वं च तृतीरक्षणत्तिधसमतियोगित्वम् । योग्य- विभुविशेपगुणानां सोत्तरयलिगुगनाश्यत्वात्मनशब्दस्प द्वि- तीयशन्देन नाशः । एवं ज्ञानादीनामपि ज्ञानादिकं यदात्मनि विमी शसरायवदनोत्पयो तदा घटाघवच्छेदेन तदभावो. ऽस्त्येव । एवं ज्ञानादिकमपि क्षणदयावस्थायि । इत्यं चाव्या- प्यत्तिविशेषगुणवत्वं क्षणिकविशेषगुणपत्वं चार्थः । पृथिव्या- दी रूपादिविशप गुणोऽस्तोत्पताऽच्याप्यरचीत्युक्तम् । पृयिव्या.. दावयाप्यत्तिः संयोगादिरस्तीत्यतो विशेषगुणत्युक्तम् । बौद्धमले सर्वे भाषा द्वितीयचरो नश्यन्तीति क्षणिका उच्यन्त इति तेषां मताद दर्शयितु स्वमत 'चणिक' खक्षयति-तृतीय- क्षणति । स्त्रोत्पत्तितृतीयक्षणे वृत्तिस्य पवियो योधता नायः (साधनन्तोऽभार ) तस्य प्रतियोगियमय क्षणिस्त्वम् । प्रपात योग्यषिभुपियरगुणा 'प्रयमक्षणे उत्पद्यन्ते, द्विनीचक्षणे तिष्ठन्ति, तृतीयपणे नश्यन्ति' इसिनियम , सेन यसोपां तृतीयलणं विनाय स्वमार तदेव चणिकाव शेयम् । एतद्दयति योग्यविञ्चिति । शानस्यापि सन्दयत् भव्याप्यवृत्तिर क्षणिकवच स्पष्टी- फरीति-एवमित्यादिना । उत्त साधर्म्यस्य पदत्य दर्शयति-- पृथिव्यादाविति । यद्यपि संपादि शमादिग्द् पिसगुण पर. नासावन्याप्यवृत्ति किन्तु स्राश्रय घरादौ सर्पदयायच्दैन वर्चते, इत्यर्थ । वि सटम् । नच रूपादीनामपि कदाचित्ततीयक्षणे नाशसंभवात् क्षणि. फविशेषगुणवत्र तित्यादातिव्यमिति वाच्यं चतुःक्षण- ·{ ८७ ) वृत्तिजन्याचिजातिमविशेषगुणवचस्य तदर्थत्वात् । अपेक्षा- बुद्धिः क्षणयं तिष्ठति, क्षणचतुष्टयं तु न किमपि जन्यज्ञाना- दिकं तिष्ठति । रूपत्वादिकं तु क्षणचतुष्टयस्थायिन्यपि रूपादी वर्तते इति तद्वयुदासः । विरज्ञानस्य चतुःक्षणत्तित्याज्ञान- त्वस्य तद्वृत्तित्व,जन्येत्युक्तम् । यद्याकाशजीवात्मनो: साधर्म्य विदा जन्येति न देयं. द्वेपत्वादिकमादाय लक्षणसमन्वयात्, परममहत्त्वस्य तादृशगुणत्वाच चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामपि नाशाभ्युपगमादित्वादीनामपि तथात्वात्तद्वारणाय विशेषेति । त्रिक्षणचित्वं वा वाच्यम् । द्वेपत्वादिकमादायात्मनि लक्षणस- मन्वयः॥ २७॥ यदा कदाचिद् यस्य कस्यापिरूपादिविशेषगुगास्य तृतीयपणे नागजात सदा तादृशक्षणिकविरापगुणयन पृथिव्यादावयायात- मिति तथानिध्याप्तिमाशङ्कय समाधत्ते 'नच त्यारभ्य तदर्थयात' रत्यन्तैन प्रन्येन । चतु.क्षणताति-मस्यायमर्थ - चतु चरण- मुत्तीनि यानि जन्यानि घटादीनि रूपरसादीनि च तेषु प्रवृत्ति (न वर्तमाना ) या जाति 'शब्द''ज्ञानत्यम्' इत्याकारा जाति तारा जातिमान् यो विशेषगुण शन्दो शान था, तवान् यथामम माकाश प्रारमाचेत्येव विरक्षाया न धिम्यादिप्वतिच्यातिगन्धाऽपि । चतु दणत्तित्ववाधिककालापलनण गतु चतु क्षणमात्रवृत्तित्यमेव ग्राहम नन पञ्चक्षणवृत्तिघटादिपदारभ्यपि ताहाजातेरग्रह एघेति .कदापि पृथिव्यादिपु नातिव्याप्ति । चतु क्षणत्तिजन्येत्याद पदारय दायितु 'अपेक्षावृद्धि रित्याशिम प्रन्यमवतारयति ।

·- 'प्रयमक प्रयमेक इमो दैा' इत्याकारा मित्यायपयिणी युधि रपेचाबुद्धि , एतामन्तरा मन्यत् किमपि जन्य धाम न प्रिवणपर्यन्त स्थापि भवति, चतुषवण अपेवायुनाशो जायते । उपत्यादिपा जातिस्तु चतु चोपचिनाधिककालपर्यन्त. स्थायिपि रूपादिपु यतते इति 'चन चम्पत्ति' पदेन नदारण योध्यम् । 'अन्य'५रन्तु ई.दरहानसमदायम् । परामपि चाचणी पलचिनायिकाबपर्सि स्यित्वात् यदिजन्य' पद न निवेश्येत तदा- रेऽन्याप्ति स्यात् । यदितु कारिकास्प 'परीरि पदेन जीयारमरूप एवार्थोऽभिप्रेत मदा 'अन्य' पदनिधान कार्य इत्यारयेनाह-यदीति। चतुदणरत्यत्तिजातिमविरोपगुणयन' चणिक विशेषगुणपदन विवक्षितम्, चतु पणतीनि यानि घटादीनि रूपा. दीनि च तदति नाति उपत्यदि, रडार यौविशेषगुयो हेपादि यश्च तद्वरमाकाशनानात्मनामेश्ययायोगमिगि न पृयिष्यादिक्षति. प्रसक्ति इत्यभिप्रायचा द्वेपत्यादिकमादायलक्षणममन्वयाद् इति विराध' पदयोगमाह-परममावस्येत्यादिना । । परम- महत्त्वस्य त दशगुण गात--त्यस्या चतु पणवृत्तिजन्यायति जगतमदगुरात्तात् ॥ प्रयमायय-चतु क्षणवृत्तीगि यानि जन्यानि घटादीनि, तदत्तिर्या जाति परमगहरयत्वरूपा, सद्वान् गुण परममइत्यमेष ताररागुणापत्य कालेऽपि वर्तत इत्यात्माकारासाधर्म्यस्य कालेऽयति सक्ति , तद्वा- रणाय 'विशा पद दत्तम् । परममहत्व सामान्यरणा न विशेष- प्रय भाग- . गुण इत्यर्थ । परमेय द्विादिष्यप्यति-यातरनेन पदेन, धारणीया, प्ताह- चतु क्षणवृतिजन्य घटावृत्तियाँ जाति द्विरदत्यादि , तद्वा गुणो शालि, लाइराखशाद स्याहाल लेम्पतिवार पद- निवरोधु नैय दोष द्वित्पादाना सामान्यगुण वात् ।

·वाच्यं, उपस्थितिका लाघवमभिप्रेत्य 'चतु-क्षणत्ति स्थान त्रि:- क्षण इतित्व' पदं मन्धान थाह त्रिःक्षणत्तित्त्वमिति । शानत्यजाति- स्थाने द्वेपत्यादिजातिग्रहणं रुत्या लक्षण समन्तव्यम् । रूपद्रवत्व प्रत्यक्षयोगिनः प्रथमात्रयः । पृथिव्यप्तजसा रुपवत्वं, द्रवत्ववचं, प्रत्यक्षविषयत्वं चेत्यर्थः । न च चक्षुरादीनां वर्जनकपालस्थवन्दरूष्मणच रूपयोकि मान- मिति तत्रापि तेजस्त्वेन रूषानुपानात् । एवं वाय्वा- नीतपृथिवीजलतेजोभागानामपि पृथिवीत्वादिना रूपानुपानं वो- ध्यम् । नन घटाटो द्रुतसुवर्णादिभिन्ने तेजसि च द्रवस्ववत्वमव्या- समिति वाच्यं,द्रवत्ववस्तिद्रव्यत्वव्याप्पनातिमत्त्वस्य विव- क्षितत्वात् ।धृतजतुमभृतिषु पृथिवीपु,जलेपु,तसुवर्णादा तेजास च द्रवत्वसन्चालन च पृथिवीत्यादिमचात्तदादाय सर्वत्र लक्षण- समन्वयः। नव प्रत्यक्षविपयत्वं परमावाठावव्याप्नपतिध्याप्तंच रुपादाविति वापंचाक्षुपमन्यक्षविषयत्तिद्रव्यत्वयाप्यमाति- मत्वम्प विवक्षितवान् । आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय चाक्षुपेति। परममूल रूपति । द्वन्द्वान्नातन्यायन यांगिपदस्य प्रत्यकमन्यय ,प. योगित्चं,द्रवत्वयोगित्वं,प्रत्यक्षांगित्वञ्च पृथिव्यादित्रयाणां साधयं. मित्यर्थः । तदेतह वारपाति-पृथिव्याप्त मसामित्यादिना । चतुरा- दिपु स्वत्य गवामुन्याध्य प्रमाणामाह-'नय' इत्यारभ्य रूपानुमाद' इत्यन्तन मन्यन । निगदव्याप्याता पन्य. • अनुमानप्रकारचायम- चतुरिन्द्रिय रूपवत शस्त्रात सूर्यवत् । अर्जुन कपालस्यो, यह्निः रुपयान तेजस्त्याद, इत्यादि शेया । वाय्यानीनचिन्यायपु स्पष- दानणनमनिटिगति पिति ! गावातील पार्थिवभागो रूपया ·বৃথিদ্বাৰু পথ, বাগােনালা মারা যাণ সরঞ্জ মুখ থাগোনান। মা মাসুমামাবাড়ি অসহানুমানান সংবিধানাথ সি মানি। হাদী নয়ন মনি হাসিনা সামি যনি শন মাপ 'না' বা নিসা ঘন সবস। মানবাধা -ধা সন্তা গিলা পায় বাঘ মা'বা সি বিধা মস' মা, সমোসিম বা ঘিারা অলস মানা। বৃষ যবন মাসয়নি মুসলমূনান। মবিষয় মাথাবলাম দাদাবাসি মায়খ সালিনিনববিঘা বাঘা সবfলা ‘বিব- বিশ্বায়মন। সমাঘানার নু (ধ কি মাঘ ময় বিদ্যালয় মাথা ন্যায় মাগাে' সানি, ঘিা সহ মসয়দ নাসিম বিধিমাঃ স ম গ ন ন ( সৎ থা: সাসিমান)নি ববসনা না যম। সামবাঘধৰাসাযান-ধৰি সানিশি ‘দু ঘন নিন সহ্য মনিব কন্যা, ঋমিবি ঘষা-মার শনা ময়িা যয় ঘঘি মাখি प्रत्यक्षविषय सस्मिन् प्रारमनि पसंत या जामि मामयजामत्य. মাঃমানি না লানিদ্বানি, সমাহার ঘা। पद दानध्यम मानसमत्यवयिश्यस्येऽपि न चातुरप्रत्यक्षयिषयरय মামনি সাহা। गुरुणी हे रसवती गुरुणी इति । गुरुवारस पृथिवीनलपोरित्पर्यः ·नच प्राणन्द्रियादीनां वाग्वानीतपार्थिवादीमागनां च रसा- दियचे किं. मानमिति वाच्य, तत्रापि पृथिवीत्यादिना तदनु- मानात् । परममूले द्वे इति । चियपे द्वे द्रव्य इत्यर्थः । पृथिवीजळ- योरिति-साधयमिति शेर: । नव प्राणोन्द्रियादीनामिति ग्रन्धः स्पार्थ , भनुमान प्रकारोऽपि पूर्ववत् अर्थात् प्राणेन्द्रिय रमादिमत पृथिवीत्वात् अम्पनीरफलयत् इत्यादि स्वयमूहनीपम् । द्वयोनैमित्तिको द्रवः २८ द्वयोरिति । पृथिवीतेनसोरित्यर्थः । नच नैमिति- कद्रववव घटादो बचादी चाव्याप्तमिति वाच्यं, नैमि- त्तिकद्रवत्व समानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्य नातिमश्वस्य विवक्षि- तत्वात् ।। २८॥ द्वयारितीति । पृथिवीतेजमोनमित्तिकदयत्ययत्त्व साधयं. मित्यर्थः । उक्तमाधम्र्यस्य घटादिपु प्रध्याप्ति जातिपदितलक्षणन पारयन् 'न' त्यादि शङ्कासमाधानतया प्रश्नाति । नैमित्तिकद्यरत्र घृतलाक्ष दिपृषिन्यां वर्तते तत्रैव पृथिवीरवादि ऑतिरपि । एवं ताराद्रवन्धममानाधिकरणा या द्रव्यत्वस्य मानाचाप्या जाति: पृथिवीत्यादि. नाराजातिमत्य घटादाय'यस्तीति नाव्याप्तिदोषलेग । आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः । पृथिव्यो नोचावाकाशात्मनां विशेषगुणवत्वमित्यर्थः । आत्मान इति सर्व सुस्पटम । , गुचुक्तं यस्य साधयं वैधम्पामितरस्य सतू २९, ·न, फम्यापि ज्ञेयत्वादिकं विहायेति बोध्यम् । तत्तु वैधम्र्प फेवलान्वयित्वात् ॥ २९ ॥ इत्य माधयमुत्का सम्प्रति मल्पनयमझारण बधय॑माच- यदुक्तमिति । यथा-सत्तावत्वं द्रव्यादित्रयादन्येषां वधर्म्यम् । मुकायल्यां नयत्वादिकमिति-शेयत्यमभिधेयन्वं प्रमेयत्व न्तु न कस्यापि धम्म, मयस्य शेयस्यात् अमिधयन्वाथ, प्रपात शेयवादय केरलान्यायनो धर्मा। केवलान्यायत्यन्तु अत्यन्तामावा. प्रतियोगित्यम् । यस्य चिदम्पत्यन्ताभावो न म्यात् स धर्मः केव- लान्वयी भयति, जगत्यां कश्चिदप्येयंविधः पदार्थो न पत्ततो यः कस्यचित् शेयो न म्यातू, यश्चास्मदादीनां न य स योगिनामध्य- सोनमान्तु य एय, तेपाम यज्ञेयस्तु ईश्वर्गयज्ञानविषयः, एयमे- वाभिधेयत्वादियोध्य, सर्वस्व अभिधावृत्तिविषयवान, तेन नेय- न्यादिक कम्पचिदपि न वैधम्यामिति युक्तमुक्त जेयत्वादिकं विहा- यति । स्पर्शादयोऽष्टो वेगाम्यः संस्कारो मम्तो गुणाः स्पर्शायटी रूपवेगी इवत्वं तेजसो गुणाः ३० स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च गुरुत्वं च द्रवत्वकम् रूपं रसस्तथा नेहो वारिण्येते चतुर्दश ३१ स्नेहहीना गन्धयुताः क्षितावेते चतुर्दश बुद्धयादिपटक संग्यादिपञ्चके भावना तथा ३२ धर्माधर्मों गुणा एने ह्यात्मनः स्युश्चतुर्दश संख्यादिपञ्चकं कालदिशोः शब्दश्च ते च ख ३३ ·संख्यादयः पञ्च बुद्धिरिच्छा यत्नोऽपि चेश्वरे परापरत्वे संग्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ३४ ते च से भाफाशे ॥ ३० [३. | ३२ । ३३ । ३४ ।। मापर्यवैधयं निरूप्य सपनि प्रत्येक पृथिव्यादिकं निरूपयनि- वायोन कादशतेजसोगुणा जलक्षितिप्राणभृता चतुर्दश । दिवालयो पञ्च पदेव चाम्बरे मद्देश्वरेऽष्ट पनसम्नथैव ।। इति प्राचीना कारिकामाश्रित्य चारपादाना द्रव्याणां गुणा नाह-स्पर्शादय इति । एलेन उद्दारमानुसारण पृषिव्यादीना गणा कुतो नाता इति शङ्का च्युइस्ता । स्पयत स्थापरिमाणपृथक्क सयोगविभागपरत्वापरत्यानि गास्य मस्कारश्चति नचायोगुणा । ने जमा गुगणानाह-रपयिष्ठापिति । जलगुग्णानाह-स्पर्शादयो ऽयाविति । पृथिव्या गुणानाह-नहहीना इति । प्रात्मनो गुणा नाह-जुद्धशादिपदकपिति ! कालदिशोर्गुणाना समत्वादाह- सदग्यादिपञ्चकमिति । प्राकाशगुणानाह शब्दश्चेति । ईधर- गुगणानाद्द-सङ्ख्यादीति । शिम स्परम् । इति समभाया मुसारत्या माधयंवैधर्यनिरूपणनामा द्वितीया मुक्ता । -- तत्र क्षितिर्गन्धहेतुः गन्धहेतुरितिं गन्धसपायिकारणमित्यर्थः । यद्यपि गन्धवच्चमात्र लक्षणमुचित, नथापि पृथिवीत्वनाती प्रमाणोप- भ्यासाय कारणत्वमुपन्यस्तम् । तथाहि । पृथिवीत्वं हि गन्ध.

·समचायिकापणनावट कतया मिद्धयति, अन्यथा गरवा. वच्छिन्नस्याकस्मिकत्वापत्तेः । नव पापाणाटी गन्धाभावाह- न्धवचम्पाप्तमिति वाच्यं, तत्रापि गन्धमत्वात् । अनुपल- पिस्त्वनुक्कटत्वेनाप्युपपयते । कथमन्यया तद्भस्मनि गर उालभ्यते । भस्त्रनो हि पापाणध्वंसनन्यत्वापापाणोणदा- नोपादेयत्वं सिद्धपति । यद्रव्यं यद्रव्यध्वंसजन्यं तत्तदु- पादानोपादेयमिति व्याप्तः। दृष्टं चतरसण्डपटे महापटध्वंसज- न्ये । इत्थं च पापाणपरमाणोः पृथिवीत्वात्तज्नन्यस्य पापा. णस्यापि पृथिवीत्वं तथाच तस्यापि गन्धवचे वाघाकामाव: पापांना माधयंवैधम्य निरूपित, सम्प्रति प्रत्येक पृपिन्या दिकं निम्पयन्न दो पृषिनी लक्षयति परममूले तनेति । मूले गन्ध- हेतु रितीति--अस्यार्य -गन्येत्यादिरिति । कालादीना कार्यमा प्रति कारणता ममम्मता तथा च पृथिवीलक्षण नत्र २ प्रतिव्याप्तमिनि राङ्कमानम्पनि हेतु पदस्पार्षमाह गन्यत वायिकारणमिति । सम वायन गरझारण पृधिशीलवणमियर्थ । काल' कालिकासम्बन्धेन गन्धहेतु दिशा दैशिकसम्बन्धेन गन्धद्दतु नंतु समायमम्मन्धेनेति नानिमामि । नच सुरभ्यमुरभिकपालारन्ये निगन्धे घटे (आदि- क्षणपतिनि) लक्षणाव्यापिरिति वाच्यम, गन्धपत्तिदव्यत्वव्या प्यजानिमत्वविवक्षायां दापामायो यत । अर्थात् गन्धयन्तो ये कपा- खाया, तद्वृत्तियो द्र-यत्यस्य माक्षाद्वया या जाति · पृथिवीत्नम, तारजातिमत्र गन्धनत्पदन विवक्षिन तेनादिक्षणे निर्गन्धेऽपि घटा दिपदाप पृथिवी त्यसरवलक्षणसमन्ययो नगव्याप्तिदोपलेशोऽपि । मयमेन लक्षणसमन्वयप्रकारो यथायथ जलादिलक्षणपपि योध्य । 'गन्धया पिवीय मितिलघुलक्षणनापि निहिं सति 'गन्धसम. पासिकारण' मिति पदागकरणे प्रयोजनमा अपपीत्या ·दिमा । पृथिवीत्वं हीति-अस्य ग्रन्यस्यायमाशय -समायसन्धा पच्छिन्नगन्धवायच्छिमगन्धर्यतानिमपिता तादात्म्यसम्पन्धा. पच्छिन्नधिधावच्छिन्नपृथिनिष्ठा या समयायिकारणता, मा किश्चिद्धर्मापच्छिन्ना कारणतात्यात, घटनिष्ठकार्यतानिरूपितकपाल- गतकारणतावत् इत्यनुमान पृथिवीत्यजाता प्रमाणमिति दायितु. मेर लक्षण काणपदनिवेश इति । विपक्ष दगडमाह-अन्यथेति । गन्धत्वावच्छिन्नस्य गन्यमानस्य कार्यस्य । आकस्मिकत्वापत्ते कारण विनापि जन्यत्यापत्ते । परन्नु नहि कारण विमा कार्य भवति, यदि तथा स्यात् तदा पानीयमन्तरापि पिपासोपराम स्यात् पर यद् गन्धस्य कारण मा पृथिती, सा च न निरपच्छिन्ना किन्तु केनचि. धर्मणावच्छिय, यश्च धर्मस्तस्या अवच्छेदक स पृथियात्वमिति पित्यजातिसिद्धि । पापाणादारव्याप्तिमाराङ्क य समायत्त 'नच' इत्यारभ्यगन्ध सत्त्वात्' इत्यन्तेन । तत्रापि पापाणादपि । गन्धसत्वात् पूधिया- पेन गन्धानुमान् । तदाकारश्चाय-पापाणादिर्गन्धवान् पृथिवीत्यात् घट्यत् इति । यदि पाय णादौ गन्धोऽस्ति तहि नाणेन्द्रियसयोगे ऽपि कथ न तस्योपाधिरितीमां शङ्का परिहरहि-अनुपलब्धि- स्त्विति । उत्कट पच गन्ध उपलभ्यत अनु कटस्तु विद्यमानोऽपि नोपलभ्यते इति भार । उत्कट उद्भूत न उवाट अनुत्कटोऽनुभूत इत्यय । मत्र युक्ति सवारयति-कथमन्यथेति । अन्यथा पापा णादी पृथिवी त्यानङ्गीकारे । तद्भस्मनि पाषाणभस्मनि । श्रय मार-पापाणभस्मनि ग घ प्रत्यचरमाणसिद्ध तेन तर पृथिवीरमगीकरणीयम् ततो भम्मारम्भमाययरेवपि दृषिमी. यसिद्धिरप्रत्यूहा । ये भस्मारम्भकावया त एघ पापणारम्भका यययया इति पापणस्य पृथियो तत्र गन्धमिद्धि गन्धस्य पृथिवी. सामानाधिकरगयनियमात् ।

·एतदेव 'भस्मनो हि इत्यादिप्रन्येन विरादयति । पापाणी- पाटानोपादेयत्वं पाषाणस्य उपादान समयायिकारण यत् पापा- णारम्भक पार्थिवारयवरूप द्रव्य, तस्यांपादेयत्वं कार्यत्वमित्य । भस्मिन्न व्याप्तिनियमभिलाप्य दर्श पनि-यद् द्रव्यमिति, 1 उक्तां च्यातिं दृष्टान्तेन घरयितुमाह-दृश्चतदिति । यथा महापटध. सजन्यः खण्डपट: महापटोपादानकारण ( समयायिकारण) भूते- स्तन्तुभिजन्य तया पापाण_प्तजन्य पापाशभम्मापि पापाणीय- समयायिकारणजन्यमेयेत्यर्थ । किन्तत् पापाणस्य समयायिकारण मिति जिज्ञासाया मुक्त दृष्टान्तं दान्तेि सङ्गमयनेवाह-इत्यश्चेति । श्रयमभिसन्धि. .-~यथा महापटः तन्तुरूपैः स्व समवायिका- रणभूतैरवयवरारच्य. तजन्यः खग उपटोऽपि तश्श्योरेधारच. प्रत्यक्षात, नहि महापटस्थायरममवायिकारणं खराडपटस्यान्यसम- घायिकारण मित्यप्र झिश्चिममाणं पश्यामः, किन्तुभयमपि तन्तपा. दानजन्यत्यधर्मावच्छिन्न एवमेव पापण. पृथिवीपरमाणुजन्यन्यात पृयिवस्लिधर्मवान् (पार्षि) पृथि परमाणां च गन्धसत्वात्पापाणं. ऽपि गन्धरत्तामिद्धिः अन्यथा तदस्मनि कदापि गन्धो नोपलभ्यते नहि कारणेऽविद्यमानस्य गुणस्य कार्य उपलब्धिएचरी, कारण- गुणानां कार्यगतगुणान्प्रति असमयायिकारणत्वात्, नया च पारमर्ष मूत्र 'कारण गुणपूर्वक कार्यगुगाी दृए., 'कारणत्वसमधायिनो गुणा'.२।१।२२।२४ । इति । नानारूपवती मता। नानारूपेति । शुलनीलादिभेदेन नानानातीयं रूपं पृथिव्यामेर वनने नतु जलादी, तत्र शुक्रस्यैव सचात् - 1 पृथिष्णं तु गणिपि धर्मिणि परवीन नानारूपमाान् ।

·. नच यत्र नानान्दपं नोत्पन्नं तत्राव्याप्तिरिति वाच्यं, रूपद- यवद्धतिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमयस्य विवक्षितत्वात्, रूपना. शवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य वा वाच्यत्वात् । वैशे- पिकनये पृथिवीपरमाणो रूपनाशस्य रूपान्तरस्य च सत्वात् । न्यायनये घटादावपि तन्मचाल्लक्षणसमन्वयः । . परममूले 'नानारूपाती' इति पृथिव्या लक्षणान्तर योव्यम्। एतल्लदयभूतायां पृथिव्यां घटयितु ग्रन्यमयतारयति शुम्नीलादि- भेदेनेति । पाकवशेनति-पाको विजातीयतंज सयोग । यत्र घटादिरूपायां पृथि-या नानारूप नोत्पन्न तत्राव्याप्तिमाशङ्कर समा धत्ते 'नचे न्यारभ्य 'विवक्षितत्वात्' इत्यन्तेन ग्रन्थेन । रूपदय- वतीनि-रूपतयन्तो ये केऽपि पटाया पदार्था तेषु वृत्तिर्या- दव्यत्वस्य मानाचाप्पा जाति प्रथिन्य तारशातिमच नाना रुपयापदेन विक्षिन |तच अनानास्पर स्सपि घटादिपु वर्तत पति नाव्याप्ति । इदा लक्षणमपक्षाद्धिविधेपधिपयकत्वम्प यद् हित्य नान घटितम् तनात्रोपस्थितियत गारच भातील ताहरा गौरवपरि हाराय पीनास्पिनय लक्षणान्तर प्ररायति-स्पनाशवचीति । भस्यायमर्थ यदा मागे ग्रामघटी निधिप्यत तदा पाकेन ( विलक्षण नेज सयोगन) पूर्व श्यामरूप नश्यहि पर रक्त रूपमु पधन परमेय संघम पापिरषु पदायपु पाकेन पूर्वम्पपरावृत्तिर्जायने मात्र कस्य- चिद्विवाद , परन्तु पाठपाकवादिनी वैयपिवस्य नय पृथिवीपरमा- णायव पूरूपनाया नपातरात्यत्तिा पाकग भाति, पिटरपाकवा- दिनो न्यायनय तु न पायी परमागरे पाक किन्तु परमाणुजन्ये पटाययविन्येव पाक , नत्र पूषरूपनाशा रूपान्तरात्पादच, सर्व- ঘাঘরাহা নাকােনায় বাবার যারা মূরিফ ·। स्था सादव्यत्वस्य साक्षावयाप्या जाति पृथिवीत्वमेयानाहराजातिमत्व 'नानारूप' पदेन विवक्षितमिनि नाव्याप्ति न पिचोपस्थिनिवास गौरवमिति सर्वधा निर्दष्ट खक्षगाम । नागो धम । पीलुगाकादि प्रमिया अग्रे ययंत । शिष्ट स्पष्टम् । पविधस्तु रसस्तत्र-- पविध इति । मधुरादिभेदेन यः पट्टियां रसः स पृ. थिव्यामेव । जले च पधुर एव रस. । अत्रापि पूर्ववद्रमदयव- तिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमत्व लक्षणार्थोऽवसथः । पविध इसीनि-पडियरसयत्व पृपियोन्यमित्यपर पृषिव्या पक्षणम, यत्र स्वाम्रादिफले पडविधो रसो नोत्पन्न तथापि पूर्व- पजातिटितवाक्षणनिरक्षयाऽन्याप्तिपरिहारमनिदियनि-अनापीति । गन्धस्तु द्विविधो मतः ३५ गन्धमिवति । द्विविध इति। वस्तुस्थितिमा न तु विविधगन्यवत्वं लक्षणं द्विविधत्वस्य व्यर्थत्वात् । वैविध्यं च सौरमासग्भिमेदेन योध्यम् ।। ३५ ।। गया नानारूपधादिक पृथिवीलक्षण नया विविधगन्धयत्व' मपि स्यणान्तर मित्र स्यादिति राङ्कमान प्रत्याह-द्विविध इति । परतुस्थितिमात्रमिति -यस्तुग या पूचियां द्विविधो गन्यस्तिष्ठनि इति मुचयितुविविधगन्धकपन ननुगारण्यस्व पक्षणे प्रथा इत्यर्थ । 'गम्यनुरितिपक्षणनेशस्य गतार्यत्यानद पक्षणान्तरामितिमार । स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो बनुष्णाशीतपाकजः ।।

·तस्याः पृषिव्याः । अनुष्णाशीतस्पवित्र वायोरपि वनत इत्युक्तं पाकज इति। उन्धं च पृथिव्याः स्पोऽनुष्णाशीत इति ज्ञापनार्थ तदुक्तम् । वस्तुतस्तु पाकजस्पर्शवत्वमा सक्ष- णम् , अधिकस्य वैयर्थात् । यद्यपि पाकस्पर्शः पटादी ना- स्ति तथापि पाकनसवित्तिद्रव्यत्वब्याप्पजातिमश्चपों + बोध्यः। . परममूले स्पर्श इति-तस्याः पृषिव्या स्परा अनुष्णाऽऽय कोण , अशीनोऽध्यक्तीतच मचामो पाकजभनि हो कर्मधारया। एयश नानारूपपत्र पड्विधरसवत्त्व, पाकजस्परनत्यश्वनि पृविन्या बरणत्रय निष्पन्नम् । शिष्ट स्पष्टम् । ननु-न्यायमते पटायरयिनि ना पाकस्पर्श पाकन पटादिदाहोत्पत्तं पटावरेवश्चम कुनम्नयां स्पर्ण , वशषिकमते तु पदारयवभूनेषु परमाणुवंव पाको नाययधिनि इति पटादी पाकामिरव्याप्तिरित्याराडायां समाधातुं 'यद्यपि' इत्यादि अध्नाति। *पाक जम्पशवदिति--पाकजस्परांवन्तो ये घटाचा माम्राशाच तेषु वृत्तिवर्तन यस्या सा चामौजानि , अर्थात् पृथिवी. त्व, ताहराजातिमत्व 'पाकजस्पर्यवत्व' पदेन विपतितमिति न पिटादी कुत्रापि कश्चिदाप इत्यर्थ । नित्यानित्या च सा देधा नित्या स्यादणुलक्षणा ३६ * सत्तारूपजातिमादाय गगनादावति यातिवारमाय द्रव्यत्यव्याप्येति । दव्यत्वसमानाधिकरणसनामादायातियारिवारमाय च्याप्यमाग | स्पशरूमानाधि करणजनवादमादाय जला दावति पानिवारणाय पाजेनि । पाक जायस- मानावितरणतजस्वमादाय ताहाति गातिशरणाय स्पर्षति । जलायव्यन्यता समादाय जनादावतिय मिवारणाय जानीति। पादाविपत्र प्रादपदन गोषमतेऽवाणिमात्रपरिग्रहः ।

·- (१०) अनित्या तु तदन्या स्यात्सवावयवयोगिनी सा पृथिवी द्विविधा नित्या अनित्या चेत्यर्थः । अणुल. क्षणा परमाणुरूपा पृथिवी नित्या । तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी द्वयणुकादिरूपा सर्वाऽप्यनित्येत्यर्थः । सैव भनित्या पृधिय्येवावयववतीत्यर्थः । मा पृथिवीत्यादिग्रन्या निगद-यारयातार्थ । ननु अवयविनि कि मानं परमाणुपुजैरेचोपपत्तेः । न च परमाणुनामतीन्द्रियत्वाद्धादेः प्रत्यक्ष न स्यादिति वाच्यम्, एकस्य परमाणोरमत्यक्षत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वात् । यथै- कस्य केशस्य रेऽप्रत्यक्षत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वम् नचेको घटा स्यूल इति वुद्धस्नुपपत्तिरिति वाच्यम् , एको महान्यान्यरागिरितिवदुपपत्तेः । भेवं, परमाणोरतीन्द्रियत्वेन तत्समृदस्यापि प्रत्यक्षायोग्यन्वात् । दूरस्थकेशस्तु नातीन्द्रियः, सनियाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । घौद्ध राङ्कने- ननु इत्यार-य 'उपपत्ते' रित्यन्तेन । 'प्रय घट' इत्यामाराया प्रतीते पिलक्षणमस्थानविशिष्ट परमाणुभिरेज निर्वाह न तरसाधनाय प्रत्यक्ष प्रमाणमप्यलमिति यहाकतुदयम् । सिद्धा. न्तिनोऽभिमायमुपाय खण्डयान बौद्ध नचेत्यादिना । यद्यपि पर- मसूक्ष्मा परमाणको ननकमिन्द्रियगोचर तथापि तत्ममुदायस्तु भवतीन्द्रियगोचर इति 'प्रय घट' इत्यादिप्रत्यक्ष नानुपपत्ति । तत्ममूहस्य परमाणुसमूहस्य । एतद् दृष्टान्तन समर्पयति स पर ययेति । नत्समहस्य करासमूहम्य, यथा धान्यममुहस्यक वात् 'एक' इति प्रीति , एपमय भयाशिप पत्र महदात्मका येन परमाणुपुज सूदमेऽपि 'महान् घंट' इत्यासरा प्रतीतिरितिभाव । पुनरारान्य बपक्ष राममनि परमाणुपुत्रवादी (ख) 'न' इत्यादिना ।

·r सिद्धान्ती (अवयविवादी ) समाधत्तं 'मवम्' इत्यादिना । परमाणु: परमसूक्ष्म घ्ादिरयययः स्वयं निरत्ययः प्रतीन्द्रियो नित्यः इति नैयायिकवणेविका मिद्धान्तः । उत्तश्च- . जाळमर्यमरीचिम्थं मृश्यं यदृश्यते रजः । तस्य षष्ठतमो भागः परमाणुः स उच्यते ॥ केचित् पठितमो भाग' इति पटन्ति । अत्र युक्ताऽयुक्तत्वं सुधियों विवेचयन्तु । मृतत्वे सति निरवयवत्व परमाणुत्वमित्यम तु न परमाणुवादिनां विवादः ऋते बादमिद्धान्तात, तेषां मते उत्पत्तिविनाशवन्त क्षणभंगुगश्च परमाग्णय. ( भास्तां नावदियं चिन्ता प्रकृतमनुसराम )। पयम्भूत परमाणुरतीन्द्रियः सत्ममूहोऽपि प्रतीन्द्रिय एघ यकस्य परमागोरतीन्द्रियन्येन प्रत्यक्ष न जायते तत्समूहस्यापि प्रत्यत्तन्येऽयोग्यतय, यन्तु पकस्य दूरस्वकेशस्याप्रत्यचन्ऽपि तत्स- मुहस्य प्रत्यक्षत्यवत्परमाणुसमृहप्रत्यक्षमथन बौद्धस्य तदविचारि- ताभिधानं, दूरस्शकशस्तु म्वभावतोनातीन्द्रिय सन्निधाने (सामीप्ये) नस्यैव प्रत्यनस्यात् एतदारायेनाह-परमाणोरतीन्द्रियत्वेनेत्यादि। पथ प्रत्यक्षयोग्यतारत. केरास्य दूत्यप्रतिवन्धकलयातदान प्रत्यत्त नवपगमे तु प्रत्यक्षमेव, नतु देशस्य स्याभाविकमप्रत्यक्षत्व यथा पर• माणो, नयाचोत्तरशान्तदान्तमाया बोद्धस्य बुद्धिमान्य प्रकटयति। न च. तदानीमम्पपरामाणुपुलआदृश्यपरमाणुपुञ्जस्योत्प- भन्वान्न प्रत्यक्ष विरोध इति वाच्यम् , अदृष्टस्य दृश्यानु- पादानत्वात् । अन्यथा चक्षुरूप्मादिसंततेरीि. कदाचिद्दश्य- 'पष्टतम' इति पारस्तु 'मशाधि गोडबोल दवाय प्रगीताया 'वाक्य- गनी' बनत । अयंप्रन्यो न्यायपि कोमयमतानुमागे पुरायपत्तनमुद्रितः । ट ·- ( १०२)' त्वमसङ्गान् । नचातितप्तनलादो कथपदृश्यदहनसंततईश्यदइ- नात्पत्तिरिति वाच्यम्, तत्र तदन्तःपानिभिश्यदहनाव: स्थूलदहनोत्पतरूपगमात् । न चादृश्यन द्वयणुकेन कथं दृश्य- त्रसरेगोरुत्पत्तिरिति वाच्यम्, यता न दृश्यत्वयदृश्यत्वं वा कस्यचित्स्वभावादाचक्ष्महे किन्तु महयोगतरूपादिकारणस- मुदायवाद् दृश्यत्वं नदभाव चादम्यत्वम् । तथा च प्रसंग- जोमहत्वात्मत्यक्षत्वं न तु द्वयणुकादेस्तदमानात् । नहि स्वन्मते ऽपि संभवत्तीदं परमाणो महत्वाभावात् । रोपवमुन्धाप्य खयध्यति 'न' न्यारम्य 'श्यानुपादानत्याद' इत्यन्तेन । नदानी कार्योत्पत्तिकालं । अदृश्यपरमाणुपुञ्जात् दर्शना- नई (त्यक्षायोम्प) परमाणसमुदायात् । दृश्यपरमाणुपुञ्जम्य प्रत्यक्षादपरमाणममुरायस्य । उत्पजन्यात न प्रत्यक्ष चे विरोधः. 'प्रय घट' इति प्रयत्नप्रतीतनांनुपपत्तिरितिभाय । प्रत्र हनुमा६-~ मंदश्यम्य न्यानुपादानात्' इति । कार्यधर्मस्य कारणधर्मानुरोधि. ग्वमिन्यभिप्रायः मिदान्तिन । परीन्य याधकमुपन्यस्यति अन्य- थेनि । अन्यथा अन्यम्य दृश्यात्पादकम्यम्बीकारे । चक्षुरूमा. दिसन्नतेः चतुर्नन्द्रिय, उमा धरिंगमा नयोःसन्ततः मन्लान स्थापि परवाना मानान्कारयोग्यनापसास्यग्य श्योपादान भ्यात् नदा चतुरिन्द्रियम्य उमणधापिंथाचप: नाकार:म्यात नतु मायने नाम्मायनश्यांपाशनमित्य । एनगर ममायने 'गन' इत्यादिना । प्रनितातला. यिन्यवरावा निगदव्याम्पात । কানুন স্কোয়াঘেক্ষান্ত না यो यर्मियनि यो अवादिनपं श्ययनपत्तिझायमे पंया. . . . -- ·ज्यमपि दृश्योपादानमिति पूर्वपक्षयितुरागया । तदन्तःपातिभिः प्रतिसप्तनलान्त:पानिभिः । स्वभावात् कारणापेक्षाराहित्यात् । मन्त पानिनो दृश्यम्य दहनस्पायययाः नरेव दृश्यभून. दृश्यभूनस्प स्थूलस्य घरम्पत्ति त्वरश्य दृश्योपादानमिति मिद्धान्तिनोऽभिप्राय: सिद्धान्ती पुनराक्षिष्य समाधने 'नच' इत्यादिना । वयणकस्य न प्रत्यक्षमतोऽरश्यं तत् भवति, नत उत्पन्नस्य श्मंग्णाःप्रत्यनमिति वसरेगाश्यः, एपश्च अहण्यादपि दृश्यात्पत्ती अदृश्यं न दृश्योपादा- ममितियनयायिको सङ्गन इत्यादेप्राकृतकम् । महत्योङ्गनरूपादिकारणसमुदाययत्वं दृश्पत्त्वं तमित्यमदृश्य. स्यमिति श्याश्यत्ययो विवेकः प्रसरगी महत्त्यादिकं सेनानी मन्यच. (श्यः) द्वयण के तु न महम्बादिक नरकय दृश्य ( प्रत्यक्ष स्यात् तस्मान्न दृश्यत्यं (दर्शनयोग्यता) अश्यत्य (प्रदर्शनयोग्यता) বিষয় নয়ামাহিন্দা ঘষ: (ঘনঘালম্বীম:) किन्तु मदत्यादिकारण कलापहेतुक दृश्यत्यादिकं बोध्यम् । आदिना पालोकादि परिग्रहः । चौद्धमते तु परमाणुपुझे महत्यादिकारण- कलापामावात कथं प्रत्यक्षत्व स्यात् । एयच तजन्यस्य घटाइगपि प्रत्यक्तानापत्ती 'मयं घट.' 'घरमानय' इत्यादिलोशिकव्यवहारवि- लोपी योद्धमनिवार्य इति मैयायिकस्त्र हृदयम् । अक्षराणि तु स्पाधानि। স্বান্তনামায হন অষ্ট নহয় হয় यहरवयवः स्पृलस्य वहस्त्पत्ति रन्यथा उत्पद्यमानी पहिरपि श्यो (चातुपप्रत्ययवेत्र.) न भवेत् इति सिद्धान्तिनाऽभिप्राय । पुनरा तिप्य समाधत्तं नचाहश्यति । मनराणि स्पटानि । दृश्यत्यम- दृश्यत्पशन कस्पवित्पदार्थस्य स्वामाधिक (रवरूपसम्यन्धाव- विभा) धर्मः किन्तु यत्र महत्वोदरूपादिकारणममुदायः नत्र दृश्यस्य र पसाक्षात्काएयोग्यता ) यत्र नुन तथा तत्र अदृग्यस्वं योध्यम, प्रसरणो महत्यामरूपश्च पाते अतोऽसी एश्यः शणुके 1.

·. ( १.४ तु न तथा तब महत्त्वोङ्गतरूपादि कारणाभावात् । नन्वय परमाणी- रपि पुआवस्थायां दृश्यत्वमितरथा तु अदृश्यत्यमिति का क्षतिरित्या राङ्कायो ग्रन्यान्तरमाह-नचेति । तव योद्धमते नेयमाही दृश्यत्वा- दश्यत्यव्यवस्था यत परमाणो न महत्त्वं नाप्युद्भूतरूपादिकम् । इत्थं चावयविसिद्धी तेपामुत्पादविनाशयोः प्रत्यक्ष- सिद्धत्वादनित्यत्वम् । तेपां चावयवावयवधाराया अनन्तत्व मेरुसर्पपयोरपि साम्यमसङ्गः। अतः कचिद्विश्रामो वाच्यः । यत्र- तु विश्रामस्तस्यानित्यत्वेऽसमवेतभावकार्योत्पचिप्रमग इति तस्य नित्यत्वम् । महत्परिमाणतारतम्यस्य गगनादौ विश्रान्तत्वमि- वाणुपरिमाणनारतम्यस्यापि कचिद्विश्रान्तत्वमस्तीति तस्य पर- माणुत्वसिद्धिः। नच त्रसरेणावेय विश्रामोऽस्त्विति वाच्यं; त्रसरेणुः साश्यकः चाक्षुपद्रव्यत्वात् घटवदिन्यनुमानेन तदव- यवसिद्धी, त्रसरेणोरवयवाः सापयवाः महदारम्भकत्वात् कपा- लवदित्यनुमानेन तदवयवसिद्धः। नंदमप्रयोजकम्, अप- कृष्टमहन्वं प्रत्यनेकद्रव्यत्वस्य प्रयोजकन्वात् । नचैवं श्रमण तदवययगारापि सिद्धयेदिति वाच्यम्; अनवस्थाभयेन तदसिंदरिति ।। इत्यचति-उत्तागन्या, प्रधान परमाणी महत्त्वायभायात् । परमाणुपुञ्जस्य प्रत्यक्षासिद रातोऽतिम्सिएर घटायययपी पाय- मचानित्य यजन्य तदनित्यमिनि व्याप्ते ! तेपामिति- पिनामित्यर्थ । अवस्थायाः प्ररयरमयाहस्य ! अनन्तत्व सलमायन्यत्वे । भरपर्पयोः परस्परमत्या रविवनपरिमाणरतो. -घटाघवय- ·, - - रपि । साम्यमसङ्गः परिमाणसारम्याभावामगः। अयममिसन्धिः- यदि मेरोमहापर्वतस्थ प्रत्ययनिमागा क्रियेरन्, भय च ततोऽत्यन्त- निरुटस्म मर्पपरीजस्यापि अश्यया गियर परमुभयो कुमापि अवयवरिभागविधान्तिन स्यात् तदाऽवश्य योमर्चव्यं गयेद् यदु। भयोः परिमाण कारणीभूना भग्ययमङ्गया तुल्पव. अवयवमङ्ख्या- तौल्ये च उमयोः परिमाणमास्ये नाल्यापत्ति , नव दृश्यते तस्माद. घयवधाराया कचिद् विश्रान्निरवश्य वाच्या। नन्यस्तु चिद्विश्राम पर विधामाश्रयो नित्यो निरवपश्यति किमत्र गमकमिस्याह-यनत्विति अममवतेति--असमवेतच सद्भावकार्यमिनि कर्मधारय । इदमनानकम्---अवयपधाराया यो विश्रामस्याश्रय , अमी चदनित्य नई तस्य किमपि समवायिकारया यकव्यम्, अन्यथा मायकार्यात्रत्तिनं स्याद्, नित्यश्चत् स एवास्माक परमाणु, नतोऽतिरिलो घाद्यवयवी भनित्य इति परमाणुजवादी परास्त प्रय युक्त यामाह-महन्परिमाणेति । तारतम्यं न्यूना. विक्रमाय । श्रसरेणुमारभ्य भाकाणयन्त महत्परिमाणस्य न्यूना. धिकमावो विश्रान्तः प्रयांमहत्परिमाणस्य परा का प्राशावादित, एमामलयादिकमारभ्यागुपरिमाणस्यापिकचिद्विधामोऽपश्यं स्त्री. कार्यः समानन्यायान, यधारणपरिमाणस्य चरमोऽधिः यतो न किमप्यण म पर परमाणु । उक्तश्च 'न प्रलयोऽणुसद्भावात् (४॥ २०१८) सूत्रे न्यायभाये 'यस्मानारपतरमस्ति, य. परमोडल. स्नत्र निपटते, यतश्च नारपीऽस्ति त परमाणु प्रचदमह' इति संक्षेप.. ननु प्रसरेणुरेल परमाणुमन्यता किमत' पर कल्पना त्या ग्रहमान प्रति पूर्वोत्तरपदविधया प्रश्नानि 'न' इत्यादि । त्रसरेणु. रपि सावयव., तदयपयो अरणुकमपि साक्यवमिति द्वाम्यामनुम्म घास ·नाम्यां साधित, ततश्च प्रसरेणु तदत्रयवश्वापि न परमाणुः किन्तु यणुकाययव एव परमाणुगितिसिद्धान्त । 'यथातुप सरसायय' मिनि प्रघमप्रयोगे व्याप्तिः, यया प्रस. रंगहोः मावयवतामिद्धि । 'यो महदषय (महापरिमाणवतः कार्य- स्थारम्मकोऽधयः) प्रप्तायपि मावयव.इति द्विनीयप्रयोगव्याप्तिः, यया द्वणुकस्यापि मावयवत्ता निरायाधा। ननु-अश्याजकमिदमनुमान यत् प्रसरेणोः सावयवतासा. धमित्याराकमानम्प्रति मप्रयोजकताराद्वापारयाय अध्नाति 'नच' इत्यादि । अमयोजकम् अनुकूलतकरहितमित्यर्थः । अमरेपपा के पक्षे चाक्षुपद्रव्यत्वं हेतुरस्तु साययवत्वं साध्य माभूत विपक्षे याधशतकानवतारादित्याक्षपः। यदि मावयवत्वं न स्यात् तदा घातुपद्रव्यत्यमपि न स्यात भयमेव विपदे याधफस्नर्कः (नहि चातुपद्रव्यग्याभावधानाकागादिः सावयवः । अय भाव.-'प्रिमियणुकर व्यणुकमारम्यते' इत्यास्ति- गोयना, तस्मादमेकाययविजन्यदव्यत्येन गाणु के अपकृष्टमहत्यमु. 'पचने, अपरुटमहत्त्वं प्रत्यनेकारयविजन्यदन्यत्वम्य प्रयोजकत्वं (हनुमागेयत । यदि तु पणु के चातुरद्रयरस्पीक्रियते, नच माययपत्य, तदा अपरटमहत्वाकाक्यविजन्यद्रव्यत्ययोः कार्यका. रणभायमान एय म्यात, नम्मात् मणुक माययावत्यमकामेना- पभ्युपेयम् । भय तरणोरचय इयगुरु पय घयययधापया विथामः स्पादियुच्यते ? तदपि न, यो महदारम्मकोऽयम सटाचारम्मक कपालादिमायायच पर भाति ननु निश्चयः, मस्ति च ३श्युके ममत्ररेणारारम्नरम् । ननुमणुश्य श्यापि द्वयका ."धा नाम्मा मालमत्त्पनुमाननग्यास पपयानामपि मययता स्पादित्येयमेशेवरोधरमघयपधारयिधान्तिन ।

·.( १०७ ) मधेदिति चेदून, दवणुके महत्वाभावात् इणुकावयघान महदा- रम्मका । ' वाम्मरमागुभ्याम द्वयणु कनारम्यत' इति मिद्धा. न्तेन त्यणु मनेकारयजन्य नाथनेकारयरिजन्य, अनेकापयपि. जन्यत्वाभापदिय द्वयाऽमहत्यमेन कुता महत्त्वमिति हद करमा 'न चैय क्रमेण तदरययधारापिसिध्यद्' इत्याशुकम । एवश्व द्वयाकापी निरवयय एपितव्य स एव परमाणु अगुपरिमाण- स्थ परोधि । सा च त्रिधा भवेदेहमिन्द्रियं विपयस्तथा ॥३७॥ सा चेति । सा कार्यरूपा पृथिवी विधत्यर्थः । शरीरे- न्द्रियविषयभेदादित्यर्थः ॥ ३६ ॥ ३७॥ माचतीनि स्पष्टम् । उकसर्वप्रन्यमूबन्तु-'पृयितीत्याभि सम्बन्धात्पृथिवी' इत्युका 'मित्याऽनित्याच' इतिचामियाय विविध चास्या कार्य शरोरेन्द्रियविषयतज्ञकम्' इति प्रसस्तोकम् । तर देहमुदाहरति- योनिजादि भवेदेहम् । योनिनमयोनि चेत्यर्थः योनिजमपि द्विविध जरायु- जमण्डनं च। जरायुनं मानुपादीनाम् । अण्डज सादीनाम् । अयोनि स्वेदनोद्भिजादिकम् । सदेनाः कृमिदंशाद्याः । उद्भिजास्त रुगुल्यायाः । नारकिणां शरीरमध्ययोनिनम् । नच मानुपादिशरीराणां पार्थिवसे कि मानमिति वाच्यं, गन्या- दिमत्तस्यैव प्रमाणन्, । न च श्लेदोमादेरुपलम्भादाप्यरा- दिकमपि स्यादिति वाच्य, तथा सति जलवपृथिवीत्वादिना संकरमसलाद । नच बदि जलीयत्वादिकमेवास्तु न तु पार्थिव- - am ·m (१०८) स्वमिनि वाच्च, क्लंदादीनां विनाशेऽपि शरीरवन प्रत्यभिज्ञा- नाद्गन्यापारधेश्च पृथिवीत्वमिद्धः । तेन पार्थिवादिशरीरे जलादीनां निमित्तत्वमा यो यम् । शरीरत्वं तु न जातिः पृषिवीत्वादिना सांकात, किंतु चेष्टाश्रयत्वम् । वृक्षादीनामपि चेष्टासत्वानाव्यातिः। योनिजामति-शुक्रयोगितयो परस्परमेजनजन्यं योनिजम सद्भिग्नमयोनिजम् । जरायुजपिति-गर्भवष्टनचर्मपुटक जरायुः । अयोनिजपिति 1-नयाच पारमर्प मुत्रम्-तत्र शरीरं द्विविध योनिजपयोनिमञ्च । वै०।२१५। एनस्मिन्विपये वेदोऽपि प्रमाण-तपादि-विश्वान्देवाञ्जगत्याविवेश । तेन चाक्लुपे अपयो मनुष्याः । ऋग्वे नष्ट० ८।७। २० १८।५। तस्मादचा अनायन्तयेके चोभयादतः । गावी ह जमिरे तस्माद तस्माज्जाना अनावयः।*. अष्ट०८।४।व. २८ । १०१ आदिकमिति-मादिना देवीण ग्रहणन । 'देवणां शरीर धर्मधिोरसहितेभ्योऽणुभ्यो जायत' इति प्रयस्तम् । नारकिणामिति प्रयमविषसहितेम्योऽणु-यो नारकिया शरारापत्ति तथैर तुह- अन्तूनामापे । मानुपार्दनामिनि--प्रादिना पशुमृगादीनां परिग्रह। मपादीनामित्यादिना विद्मादिपरिग्रहः । स्वेदजमुदाहरनि कृमिदंशाचा इति । यतु 'योनि विना म गरीर' मिति सर्वणि शरीराणि योनि- जानौति पनि रात्र 'योनि' पद कारणमात्रपर द्रव्यम् । मानुदिपरीणा पापित्य साधयितु नचे यादि प्रश्नानि । दोपारिति-दादरण स्यद इति यायत रश करिशेष ·। - भोएयमितियावत्। सङ्करपूमनादिति--प्रविधीत्वं बिहाय री- रत्वं जलादित्रितयगरीरंषु, शरीरस्वं विहाय पृथियोत्त्व घटादौ, मानुसरंतु पृथियारीरस्ययोईयो. समायरा इति जातियाधक- सङ्करदोषमयात् । पार्थि शरीरे के दादिप्रतीसिम्तु जबादिभागस्यो. परम्मत्वमायुपपद्यत तेन तर प्राप्यत्यादिकमपि नेतिभावः । शरीरत्वं न जातिरिति-मस्याप. पूर्वग्रन्यार्थेन गताः। शरीर बक्षपति-वेष्टाश्रयत्वमिति । चदात्य जातिविणेपाचेएन इति प्रत्यक्षतीनिसिद्धः । तयाच पारमय सुत्रम्-चेष्टेन्द्रियाधिपः शरीरम् । न्या० ११ ११ । न च वादेः शरीरत्वे किं मानमिति वाच्यम् , आध्यात्मिकवायु पंरन्धस्य पूमाणत्वात् । तत्रैव किं मानमिति चेद्भमदतमरोहणादिना तदनुपानात् । यदि हस्तादौ शरीराव्य- वहारो न भवति तदान्त्यावयवित्वेन विशेषगीयम् । नच यत्र पारीरे चेटा न जाता तत्राव्याप्तिरिति वाच्यं, ताशे पूपाणाभावात् । अध्यात्मिकेति-प्राध्यामिक. प्राणारयो वायुः। भनचोति- নয়নাৰিমাণৰসিপ্তাৰৰ মায়বন্ধ, পানি वृद्धिपरिग्रहः। प्रयमाणय-वृक्षादि शरीर श्राध्यात्मिकवायुप्सम्बन्धयत्वात मानुपारिवत् । वृक्षादिराध्यात्मिकवायुसम्बन्धवान् भमदतसरी- दादिमत्यात धस्मादियरीरयत् इत्यनुमानाभ्यां वृक्षादीनां यरी. रत्यासिफिः। भागमोऽयत्र Rमाणम्-'शारीरजः कर्मदोपर्यातिस्थावरतां नरः मनु इति ।

·- ननु-याश्रय शरीर मिनि लक्षण हस्तपादाययययेऽपि यत्ते नउ नत्र गरीरव्यवहार इङ्कायाम है यहीनि । अन्यावयवि- खेनेति । 'अन्याययवित्वं सति चटाश्रय, शरीर'मिति लक्षण कतंयमित्यर्थ । द्रव्यागरानगरम्भकत्वमन्त्यावयवित्वम् एवश्च घटारावतिव्याप्तिधारणाय चेष्टाश्रयत्वम् । हस्तपादावश्ययेऽति- व्याप्तिारणाय अन्त्यावयवित्वम् इति बोध्यम् । अथवा वैष्टावदन्त्यावयविनिद्रव्य व्याप्यजातिमव- मन्त्यारयविमानरतिशवतिनातिमचं वातत् । मानुपत्य- चैत्रत्वादिजातिमादाय लक्षणसमन्वयः । न च नृसिंहशरीर यं रक्षणसमन्वयः, तत्र नृसिंहवम्यकव्यक्ति तथा जाति- साभावाजलीयतै नसशरीरकृतितया देवत्वस्यापि जानित्वाभा- वादिति वाच्यं, कलाभदन नृसिंहशरीरस्य नानात्वन नृसिंह- त्वजारया लक्षणसमन्वयात् । प्राराडूय समाधत्ते-नच यति । मृतशरीरे चेपायाप्रमा- धेपि गरीरव्यवहारसस्वादुक्तलक्षणस्यान्याप्ती कल्पान्तरमाह- अथवेति । अयमय -चावांशाप्तावन्त्याचयधी ताररोऽययधिनि वृत्तियत्या.मा चामो द्रव्यत्यस्य साक्षाद्वयाप्या जातिमनुप्यरय वैत्रषदिकति तारगजासिम मुसऽपिषतहति नाप्याप्ति। मनु-मध लादणे 'द्रव्य यव्याप्यजाति' पंदन 'पृथवात्यभार धत्तुं समयले मारराजामियश घटायपीट परीक्षण घटादी गत मिरयाण्याह-अन्यावयवाति । भरयाययघिमात्रवृत्तियां घशाना ते सारसमातिमरमिटम् । पृधिरय न कयलमन्त्या- ययाति प्रारम्भ पापिंगापयापिएर मनुष्याश- ·- कन्तु अन्त्याययविमात्रवृत्ति चेष्टायवृत्ति चेनि न कश्चिदोष इत्यर्थः । नघ नृसिंइति स्पष्टार्थों प्रायः किन्तु जलायतजसेत्यादिनन्यस्याय मर्पः-- त्व विहाय तेजमय सुरणादिषु तैजसत्व विहाय देवत्व जलीयदेवेषु वरणादिषु, तदुभयसमाव. तेजसदेयषु सूर्यादिषु इति साङ्कर्य देवत्वस्य जाति राधाम् । कसभेदेनेति समाधानअन्य । नृसिंहवं जानिरवेति नृसिंहावतारशरीरेऽपि न लबणामअतिरि- स्या इन्द्रियं प्राणलक्षणम् । इन्द्रियमिति । प्राणन्द्रिय पार्थिवमित्या पावित कथामिति चेदित्यम् । घ्राणेंद्रियं पार्थिव रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैव व्यजात्वात् । कुकुमगन्धाभिव्यञ्जमग घृपयत्। न च दृष्टान्ते स्वकीयरूपादिव्यजकत्वदिसिद्धिरिति वाच्यं, परकीयरूपा- यव्यजकत्वस्य तदर्थत्वात् । नच नवशरावगन्धव्यजकन- हेऽनैकान्तिकत्वमिति वाच्यं, तस्य सक्तुरसामियक- 'स्यात् । यद्वा परकीयेति न देयं वायुपनीतसुरभिभागस्य दृष्टान्तत्वसंमवात् । न च घ्राणेन्द्रिय सन्निपस्य गन्मात्र- * प्राणेन्दियवाच्छिनोदश्यतानिरूपितममवायतादात्म्यान्यतासम्प- धाच्चिनपारिवानिपायिवनिष्ठविधयताकानुभिनित्वाचनप्रति पार्थिव निक्षम्यानिप्रकारतानिरिता या रूपादिमध्यविशिष्टगन्धीया भयन्नमवाहिन्ना- प्रकारता, ताशप्रकारतापता या प्राणीन्द्रयत्वावच्छिन्ना विशेश्यता, तादृश. विशेष्यताशालिनिणय परामशस्वेन रूषण 'घासीद्रय पार्यिर' मियाकानुमिति म्पति विशिष्यकारणमित्येवरीत्या सर्वत्रानुमानेषु कार्यकारणभावलापन जयम् ।

·। । ११२ । व्यञ्जकत्वात् तत्र व्यभिचार इति वाच्यं, द्रव्यत्वेसतीति विशेषणात् । इन्द्रियमितीति स्पष्टम् । इन्द्रियसामान्यपणन्तु मारमा न्यत्वे सति शानकारण मन मयोगाश्रमन्वमिन्दियत्वम् । एनशानेपि मूले स्कुटीमविरति । घ्राणन्द्रियस्य पार्थिवत्यसायकमनुमानमार घ्राणेन्द्रियमिति । यद्यत् रूपादितु मध्ये गन्धस्यैवाभिव्यञ्ज नचत् पाधियं दृष्ट यया कुकुपगन्धामियागोघृतमितिप्रतिबन्ध सिद्धि । हेतोरसिदिमाशङ्कश निराकरोति 'नचा इत्यारम्प तदर्थ- वात्' इत्पन्नेन । दृष्टान्ते कुङ्कुमगन्याभिव्यञ्जकै गोघृतं न गन्धः मात्राभिव्य किन्तु स्वरूपाभिव्यञ्जकमपीत्ययं इंतुःस्वरूपासिस. यस्य हेतोः स्वरूपं (ईतुनाच्छेदकोधर्म.) एपासिदं नामी साध्य साधनायालमित्याचेतुराशय । 'रूपादिपु मध्ये गन्धस्यकल्पमन्यात' अस्य हतो परीकीय. रूपाधक्षक समर्थ । तेन दृष्टान्ते विशिष्ट गोघृते स्वरूपव्यजकत्ये सत्यपि परकीयरूपव्यत्वं, अर्थात् स्थभिन्नकुङ्कुमादिरूपव्यञ्जकत्वं नास्तीनि हेतु सिख पर नासिद्ध इति समाधानुहंदयम् । पुनहनो- यभिचारित्वं गते समायत्ते च 'नय' इत्यादिना यस्यायमर्थ:- यो हेतु साध्याभाषाधिकरणऽपि यतने ममापनकान्तिको ज्याम- चारी यस्युच्यते। प्रहने च साध्य पार्थिवरयं, हेतुच रूपादिपु मध्ये गन्धस्येया. मिव्याकन्या इति, पर यत्र नवे राधे जख शक्षिप्यते तदा तेन नवपरागतो गन्धोऽभिम्पायत, जबन्तु न पार्पितम् अस्तितु नः সমসাৎ নাকা বা খৰিবনাগ্রামাগার बले यधमानरपादनकान्तिक । 1 Lawi ·( १११ ) अस्योत्तरम-यद्यप्येव तथापि तजल न केवल गन्यमान ध्यनकि किन्तु सस्तुरसमपि व्यनक्ति तस्माताहराजलम्प गन्यमा- प्राभिव्यकवाभावान व्यभिचार । माघरमभिरेत्याह-यदेति । अयात् उक्तेऽनुमान परकीय त्यादिपिरापण नोपाय घृनय ताहरा न दृष्टान्नीकर्सयम किन्तु 'वायूपनीतसुरभिभागवत्' इति दृष्टान्लो दय । बायपनीतसुरभि भागस्तुरूपादिषु मध्य केवल गन्धस्वाभि यजक अत्रानन शान्तन मकलहेशापराम इतिभाय । ननु-प्रागन्द्रियमनिकपाऽपि कवल गन्धस्यामि यजक एपश्चात मनिकप हतोयभिचार इत्याराङ्कावारणाय 'नच' इत्यादि 'विशेषणात्' इन्यन्तमुत्तम् । इयत्य पति रूपादिपु मध्य ग-यस्य घाभिव्यजक यात् इति द्रव्यत्वविशिष्टा हतुक्तव्य । यद्यपि प्राय द्रियन्निपा गन्धमानाभि यक्षक परमसी गव्य किन्नु सयाग- रूपमात् गुगा इतिभार । विपयो घणुकादिश्च ब्रह्माण्टान्त उदाहृतः ॥३॥ विषय इति । उपभोगसाधन विपयः । सबभव हि कार्यजातमदृष्टाधीनम् , यत्कार्य यददृष्टाधीन तत्तदुपभोग सा- क्षात्परंपरया वा जनयत्येव । नहि वीजप्रयोजनाभ्या विना कस्यचिदुन्पत्ति रस्ति । तेन द्वयणुरादि ब्रह्माण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवति । शरीरन्द्रिययाविषयत्प्रेमि पसारान्तगप-याग' शिष्यबुद्धिवेशवार्थ ॥ ३८ ॥ उपभोगसाधनपिति --उखदु ग्यालयतरसाक्षात्कार उपभोग यस्तत्पयानक म सऽपि विषय पवत्यर्थ एवश्व मर्योऽपि गन्न, ·११४ । . पान् विषय. साक्षात्परम्परया च भोगहेतु पार्थिवविषय इतिफलति। प्रहस्य कार्यमानम्नति माघारगाकारणत्वादाह-सर्वमेवेति ननु- संस्यवोपभांगसाधनयन विषयत्वे शरीरेन्द्रिययोः पृषा विभागो. ऽयुक्त इत्यत माह शरीरेन्द्रिययोरिति । विष्ट स्पष्टम् । इदन्तु बो. ध्यम--गन्धवे सति भोगायतनत्य पार्धिययरीरत्वम, गन्धवत्वे सति गन्धमानकरणस्य पार्थिवन्द्रियत्वस, गन्धवचे सति उपभोग- साधनत्वं पाधिषविषयत्यम, एपंध दिगन्यत्रापि जलीयादिरीराविषु अनुसरणाया। इति पृथिवीमन्य। जलं निरूपयति---- वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र द्रवस्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वमातिः सिद्धयति । यद्यपि स्नेहवं नित्यानित्यत्तितया न कार्यतावच्छेदक तथापि जन्यस्नेहत्वं तथा बोध्यम् । अथ परमाणों जळत्वं न स्याचा जन्यस्नेहाभायाद, नित्यस्य च स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभावनियमादिनि चेन्न, जन्यस्नेहजनकनावच्छेदक- तया जन्यजलस्वजातेः सिद्धी, तदवच्छिन्नजनकतावदफतया जलत्वजातिसिद्धः। परममूले-वर्णः गुह, इति । 'सबै पाक्य सायधारण यथा भगदो पायुमद' निम्यायेन अप एघ भक्षयति यायुमेष मक्षयनी. स्पयों सम्यने तपेयात्रापि जले गुल्ल एय यर्ण, मधुर एय रमः, चीत फराह निगम । मनायाग गत्रम परमप- ·शेवत्य आमां दवा निग्धावतत्र जल द्रवर सांसिद्धिक स्वा. भाषिकमुदाहनमुक्कमिनि यारत्। एप सभास्वरगुतमात्रम्पवयम शीनमातस्परांवरय, नेहवत्यम, सोमिशिकवयवत्वामिनिजलम्या. नेकानि लनणानियोध्यानि । जलत्यजाना प्रमाणमाह-हति । अयमर्थ -ममवाय सम्बन्धायनिकम्मेदत्यावच्छिन्नम्नहनिठार्यतानिमर्पिना तादात्म्य मम्बन्धावच्छिन्ना या जलनिष्ठा समवायिकारगाता, मा किश्चिद्धर्मा पच्छिना, कारगातायात घटगतकार्यतानिलपित्तदण्डवृत्तिकार मामा. यद् रति जलत्यजातायनुमानं मान या पूर्व द्रव्यत्वज्ञातायुक्तम् । नित्य जलपरमाणी नदी नित्य पनि नित्यमोहमि हत्य धमों न *कार्यमापदक तत्कय रहनिष्ठ कार्यतया जखत्वजानि- मिसिरिति शङ्कते यद्यपीनि । ममाधत्ते-जन्यलेहत्वमिति । সুখস্কাবিনদুৱকৰ বক্ষ্যাৰ নাৰাই মই দখনাঘঞ্জ कमपि, नेन जलन्यजातिमिद्धी याधाभाव । एवञ्च प्रदर्शितानुमाने मह' पदा-पूर्व जन्य' पदनिवेश कार्य इति भाव । परमाणी (जलपरमाणी) जन्यनहन्याभायन जलत्यासिसि (कारणतावच्छेदकधर्मामिदि) माराङ्कमे 'अर्थ' इति । ननु-यथा मरगयस्थितो दगडी न घादिकार्यापवायक नयापि तत्र दण्डत्वं कारगातावच्छेदक जातिरम्पर पर परमाणी जन्यम्हाभावेऽपि तस्य महोत्पत्तियोग्यतावस्वान् 'जलस्य जाति- रस्येवेति प्रतिराते-तस्य नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्व इति । यदि परमाणी महोत्पत्नियोग्यता तदा भवितव्य तन जन्यमेहेनेदिय थानाह-'फलावश्यंभावनियमात्' इनि। मिद्वान्नं प्रदयितुमाह- 'इति चेन इति । जन्यम्नेहजनकतति-~-जन्यो य. मेद, तज्जनक कार्यतापग्छेदक नित्यति चेति व्याहतम् । - k ·जन्यजलं, तनिष्ठा जनकता, ( कारणता ) तदवच्छेदिका जातिजन्य- जलत्यमित्यर्थ । जन्यजलवजातेः जन्यजलमारवृत्तिजाने ' तस्व- च्छिन्ने त जन्यजलस्वजात्यवन्छिनेन्यर्थ । नवाचायं प्रयोग फलति- समयायसम्मन्यावच्छिन्नजन्यजलवायच्छिन्नजन्यजलनिष्टाजन्यता. निरूपिना नादाभ्यसम्पन्धावच्छिन्ना या शुद्धजलनिष्ठा समयायि- कारणता, मा किञ्चिदमीवन्धिना कारगनान्यात दगवृत्तिकारण- तात्। पूर्व जन्यमहानिष्टकार्यताधर्मण जन्यजले कारणतामनुमि- मीमह-तेन पन्य जल जलत्य कारगातावछेदका जानिरूपा धर्म सिध्यति, पश्चात् नन्यजन नष्ट कार्यताधर्मग नित्यजल (जलपरमाणी) कारण नानुमांगन, गुद्व जलेऽपिजन्यजातिसिद्धिनि प्रत्यूद्दति परम सारः। शुक्रमेव जलस्येति दर्शयितुमुक्तं वर्णः इति । नतु शुक्कर परचं रक्षणम् अथवा नैमित्तिकदवरदवृत्ति म्पत्तिद्रव्यत्वम न पायजानिमत्वम् , अभाम्बरशुलेन- ररूपममानाधिकरणरूपरत्तिद्रव्यत्वसाधावायनानिमचं या नदर्थः । तेन म्फटिकादौ नानिच्याप्तिः। नतु शुटम्पवत्त्वमिनि । पृषियादायपि गुम्पमन्यादान- व्याप्ति स्यात् नम्मा वर्ण. गुरू' इनिन जललक्षमा किन्तुथिन्यादि. वत् जलऽपि गुकोधणं इत्येव दर्शयितुमुन बोध्यम् । इदमपिवक्षणमेपनि प्रकारान्तरेण माधयितुमाद अथवेति । मिचिद्राचेति-नमित्तिक यन्वयनी पृथियो, तेजश्च नैमित्तिक- परयात तत्र प्रवृत्ति न तिम्या मार्ग या रुपयवृत्ति द्रव्ययस्य साक्षाद्वयाप्या जानि. भात जखस्यमय तद्वत्य क. सम्परय पर लिपतिसमित्ययं । युन चैनात थुनिमुलकन्या, नपाच ·ध्रुतिः 'यच्छुल तदपाम Ris६४।२। एयश शुल पमपा स्या- माथिको धर्मः तथैव रसदयत्वम्हा नेजा गुणा: प्रतिनियता अप्रर्य- नुयोज्यादिवत्तुराक्तिः स्फटिकादायतिव्याप्तियारगाय कल्पास्तर- माह-अमास्वरेति-प्रभास्थर पगमाराक यच्छुल्ल, रूप, नदि. मररूप नीलपीतादि, भास्वर गहरूपच,नदममानाधिकर (तदधि. करगाभिन्नाधिकरणक) यदप साहरारूपबद् जलमेव, नमृत्तियां द्रव्य- स्यम्य मावाद व्या'या जातिलत्य, ताशजानिमत्व चियनिनमिति ने पृथिव्यादितिव्याप्तिरूपा दोष इत्यर्थ । रसस्पर्शाविति । जलस्य मधुर एर रसः शीत एवं स्पर्शः । तितरमवदवृत्तिमधुरववृत्तिद्रव्यत्वसाक्षावयाप्य जाति- पत्वं तदर्थः तेन शर्करादौ नानिव्याप्तिः । शीतेतरस्पर्शवत्ति- स्पर्शवचिद्रव्यलसाक्षादयाप्पजातिमत्वं तदर्थः । ननु शुर- रूपवत्वमेवेनिकुनः, कालिन्दीजलादौ नीलिमोपळचैरिति चेन्न, नीलमनकतावच्छेदिकायाः पृथिवीत्यजातेरभावाजळे नीलरू. पासंभवात् । कालिन्दीजले नीलवपतीतिम्न्याशयोपाधिकी। .अत एवं वियति विक्ष चलिमोपलब्धिः। मधुर एवेति-धरादायजलेऽपि मधुररससत्यादतिव्याप्ति , ना परिहत जातिघटितलक्षणमाह तिक्तरसवदिति । निक्तरम- भनी पृथियो नभ्यामत्ति र्या, मधुपरमयति [जले ] वृत्तिर्वर्तन यम्या माननादशी व्यत्यस्य साक्षामाच्या जाति जलवं, ताहरा- आतिमत्त्व 'मधुररसवत्त्य पदेन विवक्षितम । शर्करादी मधुररस. मत्वेऽपि तिक्तरसयपत्तिजाति. अर्थात जलत्व न वर्तने किन्तु ततो विरुदः मिनारसयत्ति पृषिधीय धो पर्मत इति शर्करावा मातिव्यनि। । .

·जले गृहमय रूपमित्यसदमान एङ्कत ननु नि ! कालिन्दी यमुना नदी । समाधत्ते-नेति । यदादिप्त जल नीलम्प तनत्यर्थ । ना हेतुमाह-नीलजनकनेति । अयमय-नीलम्पनिष्ठा या नयता तादराजन्यतानिरपिता या जनकता प्रधान पृथिवीनिष्ठा कारणता, नदयन्दक व पृषिधी र जानिम्पा धर्म तस्याभावात् जले नीलरूपस्वासम्मपनि दुनो नीलम्पसारवामिति । कय नहि नीलवप्रीतिरित्याह-नीलवनीतिम्विनि । पृषिधीसम्बन्धेन नीलम्पप्रतीति प्रोपाधिी ननु स्वाभाविक नीलरूप यमुनाजव इत्यम् । अथ नले माधुर्य कि मानम्, नहि प्रत्यक्षेण कोऽपि रमस्तवानुभूयते ।नच नारिफळ नळादौ माधुर्यमुपलभ्यत एवेति वाच्यं, तस्याश्रयाधिकत्वात् । अन्यथा जम्बीर- रसादावम्लायुपश्येरम्छादिपञ्चमपि स्यादिति चेन्न, हरीत- क्यादिमक्षणम्य जळरमपञ्जकत्वात् । नच हरीतक्यामेव जलोप्मसंयोगासान्तरोन्नत्तिरिति वाच्यं, कल्पनागारवान् । पृथिवीन्वम्याम्ळादिननफनाइन्छेदफन्वाचनले नाम्लादिकम् । जम्मीररसादी वायौपापिकी तथा प्रतीति । एजन्यशीत म्पर्शजनकनान्छेट जन्यजलवं नटवच्छिनननकतावच्छेद तु नलवं यो यम् । घृष्टचन्दनादौ तु न्योपलब्धिवन्दना- नतिधीततरसलिलस्य । तेन सयोगानले उष्णप्रतीतिरी. पाधिशी स्टव । तत्र पाफाममात ॥ 'स्त्रसमयिसयोगमम्मन्येन' पापियभागगन नीरूप यमुनान प्रनीयने नतु नीखमप सत्र ममयसम, 'म्य पदेन भीषरूपं . .

·1 तस्य समयायि-समयायप्तम्यन्धेनाधार पृथिवीभाग,तस्य सयोगों जलेन सहास्तीति परम्परासम्बन्धद्वारा जलाधोपर्तमानपार्विर. भागापायाधिना जले नीलरूपत्य प्रत्ययो भ्रम इति भाव । भव गमझमार-वियति विक्षप इति ।नीलताप्रतीतिघटकस्योकसम्बन्ध स्य भाकारो जलप्रदेपेण नासादितिमाय । जवे मधुररसमाधिपति अथति । नहि प्रत्यक्षेणति .. रासनप्रत्यक्षेण जले न कस्यचिद्रमस्य प्रत्यय । यदि द्राक्षेतुनारि- केजलादी माधुर्योपसम्मात् तत्र मधुर एव रस इत्युच्येत ? तपाद- आयोपारिकत्वादिति । पूर्ववत् स्यसमवायिसयोगसम्यन्धेन पार्षियभागगतस्यैव मधुररसस्यापलम्भ नत्या स्वाभाविक । मय परपचं बाधक मदर्शयन् स्वपक्षसावक तर्कमाइ-अन्यथेन्यादिना । उत्कमादेपं तिरस्करोति इति चेन्नई इत्यादिना । जलेऽनु , युरो मधुरो रसो पर्तत एष उयुद्धरूपतया तस्य प्रतिस्तु यदा हरीतकी, प्रामलकं वा भक्षित स्यात् तदा (रसनेन्द्रियवर्किविषिष्ट- मषापनयनेन ) मधुररसस्य स्पष्ट प्रत्यय । भाराङ्कय समाधत्ते 'नच म्यादिना । जलेन सहमास्यगतयाप्पविरोषस्य सम्बन्धन हरीतक्यामेष रसान्तरमुत्पद्यते ( मधुराख्यम) ननु तालीयमिति काफसुरमि. माय । कल्पनागौरवातदादराहमिति सिद्धान्तिनोऽभिप्राय । हरी क्यामेय रसास्तरोत्पत्तिरीकारयादिनो मते करपनागौरयप्रकार- थायम-फलादिरूपायां गृषिव्या यत्र पूर्वरसनाये रसा-तरोत्पत्ति श्यते तत्र विलक्षणनेज सयोग (पाकविरोर )एर हेतुरिनि सार्थ मामा नियम , यदि तु हरीतकी शान्तानुरोधेन जलसंयोगोऽपि ভূখিী দিল সরা থিকাঘামােয় कल्पना गमभूम मचीन ना मगोगा धिम सीत ·M ( १२० । (क्लप्त एव, तत्ममो जलसंयोगोऽप्यन्यः कल्पनीय इति प्रतिवादि- मते कार्यकारणभावद्वयकल्पनया गौरवम् 1 मम सिद्धान्तिनो मते नु जलगनस्यैव मधुररसस्य व्यक्षिका हरीतकीति नास्ति गारवम् । अधिक रामरयादी निरीक्ष्यं ग्रन्यारवर्भयात्सुकुमारमनीनाश्चानु। पंयोगान्न यहु प्रपच्यते । पृथिवीत्वस्पति-ग्राम्लादिरमनिष्टा या जन्यता. तादृग- जन्यतानिरूपिता या जनकना (पृथिवीनिष्ठा) तदवच्छंदकं पृथिवीत्वं, पृथिव्यामेव नतु जल इनि जले नाम्लादिरसस्वीकारः, अर्थात् पृथिवी- स्यममानाधिकरणक पयाम्लादिरसः नतु जलत्वसमानाधिकरणकः । कप तहि जम्बीररसादावाम्लरसोपलब्धिरिति ? तत्राह-- जम्बीररसादाविति । स्वसमवायिसयोगसम्बन्धेन पृधिवागतस्या- पिआम्लरसस्य जले प्रत्यय आपाधिक एव । जलत्वज्ञातायनुमानान्तर प्रमाणमाह-एवमिति । जन्य- शीतस्पर्शति-जन्यशीतस्परांनिष्टा या जन्यना, तन्निकापता या जन- कता, तदवच्छेदक जन्यजलत्यम, एव जन्यजलनिष्टा या जन्यता, तनिरूपिता या जनकता, तदवच्छेदकत्वं शुद्धजलन्यमेय, निरवच्छि. भाया. जनकताया अमावादित्यर्थः । ननु गीतस्पर्धयत्वं न जललक्षणं चन्दनादिपृथिव्यामपि त्य- सत्यात् घर्षणेन तदुपलब्धरितीमा एका परिहन्तुमाह-घृष्टचन्दना- दाविति । अर्य. स्पष्ट । पूर्वमुक्त गीत पर स्परी' इति तन्माधयनि- तेनःसंयोगादिति । 'स्वसमधायिसंयोगसम्बन्धेन' नेजस एयौप्यय जल प्रनीयत इति भावः । तत्र हेनुमाइ पाकासम्भवादिति । स्वहस्तंत्रति । घृतादावपि तदन्ततिजलस्पंव स्नेहा, जलस्य स्नेहसमवायिकारणत्वात् । तेन जल एवं स्नेह इति मन्तव्यम् । द्रवस्वामिनि । सांसिदिकद्रवत्वत्वं नातिविशेषः + . - ·। .( १२१ ) प्रत्यक्षसिद्धः । तदवच्छिन्नमनफतावच्छेदकमपि तदेवेति भावः तैलादावपि जलस्य द्रवत्वं स्नेहाकण च दहनानुल्यमिति पक्ष्यति ॥ ३९॥ घृतादावपीति-घृतादिकृथिव्यां यः नह उपलभ्यन असा. यपि जलस्यैव, जलमय महसमवायिकारणागितिभावः । पूर्न जलत्य. जातिसिद्धी प्रदर्शितमिदम् । तदवच्छेदकपीति--सांसिद्धिकद्रय- त्वनिष्ठा या जन्यता, तन्निरूपिता या जनसता, तदवच्छंदकत्वं जल. त्यमेवेति भावः । शि; स्पष्टम् । ननु - यदि नहो जलधर्म कषं तर्हि तस्याग्निप्रज्वलनानुकलता जलेगारपशमोपलम्भादित्याराट्रयाह- तळादावपीनि--.-प्रकृष्टः स्नेहस्तैलादिंगत जन्न गुग्णो दहनानुकल अप्रकृष्टश्च दहनप्रतिकृल इतिभावः इति वक्ष्यतीति---नहनिरूप- णावसरे गुणग्रन्ध इतिशेषः । नित्यतादि प्रथमवकिन्तु देहेमयोनिजम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिविषयो मतः॥१०॥ प्रथमवदिति । पृथिव्या इवेत्यर्थः । तथाहि । जलं द्विविधं नित्यमनित्यं च । परमाणुरूपं नित्यं दयणुकादिकं सर्व- मनित्यमवयवसमवेतं च । अनित्यमपि त्रिविधं शरीरेन्द्रियवि- पयभेदात् । पृथिवीतो यो निशेपस्तमाह ! किंत्विति । देह- मयोनिगम्, अयोनिगोरेत्यर्थः । जलीयं शरीरं वरुणको प्रसिद्धम् । प्रथमवदितीति-प्रथमस्व प्रपमवत् 'तत्र तस्पे' ५॥१॥ १.१६इति पप्ठयन्ताद्वतिप्रत्ययः । जलीयं शरीरमिति-तर पृषि- वीभागोपष्टन्धमेय यम. यया पार्थिवागरमपि जलादिमागोपष्ट- प्यम् । तेग जळमाने हस्तपादादिययस्यायो असम्भयेऽपि न धमिः ·( १२२ । (लवणासम्मवदोषो नेत्यर्थः) नन्यतारी शरीरं कास्तीति ? पाह- वरुणलोक इति । परमिदं शरीरमयोनिजमेर तपाच-प्रशस्तपार उक्तम्-'तन शरीरमयोनिजमेव धरणलाके पाघियावययोपष्टम्भा- शोपभोगसमर्थम् इति। इन्द्रियमिति । जळीयमित्यर्थः । तथाहि । रसनं जलीयं गन्धाचव्पञ्जञ्जकत्वे सति रसत्यञ्जकत्वात् सक्तरसा. भिव्यञ्जकोदकवत् । रसनन्द्रियसनिक व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विपयं दर्शयति सिन्धुरिति । सिन्धुः समुद्रः । दिमं तुपारः।आदिपदात् सरिकासारकरकादिः सर्वोऽपि ग्राह्यः। नच हिमकरकयोः कठिनत्वात् पार्थिववत्त्वमितिवाच्यम् ऊष्मणा विलीनस्य तस्य जलत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् यद् द्रव्यं यद् द्रव्यध्वंसजन्यमितिव्याप्तजळोपादानोपादेयत्वसिद्धः । अदृष्टवि- शेपेण द्रवत्वप्रतिरोधात् करकायाः काटिन्यमत्ययस्य भ्रान्ति- त्वात् ।। ४०॥ रसनेन्द्रियस्य जलयत्येऽनुमान मानमाह-रसनं जलीय- मित्यादि । रसव्याने मनसि हेतोयभिचारमायङ्क वाह-गन्धा- धव्यञ्जक इति । मनस्तु गन्धादरपि व्यजक नतु केयर रसपाक, पदन्तु रसमानव्यजफत्वात जलीयमिति । यद् गन्धाज्यकत्वे सति रसव्यञ्जक तत् जलीयं, यथा सरसाभिव्यञ्जकमुदक जलीय. मिति प्रतियन्धसिद्धिः। करकादिरित्या प्रादिपदात कूपादिपरिग्रह । कठिनत्वा- "दिति-कठिनस्परांववादित्यर्थ । विलीनस्य तस्येत्यन्न सप्तम्यर्थे पठी रिबीने करकादी जलत्यस्य मत्यदे घनावस्थायामपि जनता .

·न भिन्नमित्यत्र नियमं दर्शयति-यद्यमिति । यजलरूप द्रव्यं यतो हिमकरकादिद्रव्यस्य ध्वंसाजन्यं भवति तजलरूप द्रव्य हिम- करकादिव्यस्योपादानरूपणयोपादेयं भवतीत्यत्रोक्तनियम सञ्चार.। भनया व्याप्तया हिमकरकादिन जलाभिन पदार्थ इतिभाय । हिमकरकादिपु कठिनस्पर्शप्रतीतिस्तु भ्रान्त्येवेतियोध्यन, यतो जीनानामहविशेषगणव जलगन इवत्व प्रनियद्ध तन तर कठिन्ता- प्रत्यय', नतु वास्तविक काठिन्यं येन हिमादीनां पार्थिव स्वीमिय तेतिरहस्यम् । शिष्ट स्पष्टम् । सर्वस्यास्य जलग्रन्यस्य मूल 'अप्त्याभिसम्पन्धादाप' इत्यारम्य 'विपयस्तु सरित्समुद्रहिमारकादि' रित्यन्त प्रशन्तमन्घो शेय । इति जलग्रन्य । उप्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥४१॥ तेजो निरूपयति 'स्पर्श उष्ण' इत्यादिना । उष्णत्वं स्पर्शनिष्ठो जातिविशेपः प्रत्यक्षसिद्धः । इत्थं च जन्योष्णशसमयायिकारणतावच्छेदक तेजस्त्वं जाति- विशेषः । तस्य परमाणुवृत्तित्वं तु जलत्यस्येवानुसंधयम् । नचो. ष्णस्पर्शवत्वं चन्द्रकिरणादाचव्याप्तमिति वाच्य, तत्राप्युप्णत्व- स्य सत्त्वात् । किंतु तदन्तःपातिजलस्पर्शेनाभिभवादग्रहः । एवं रत्नकिरणादी, पार्थिवस्पर्शनाभिभवाचक्षुरादी चानुत- वादग्रहः । रूपमित्यादि । वैश्वानरे मरकतकिरणादौ च पार्थिवरूपेणाभिभवान्छुरूरूपाग्रहः ।। ।

·- उष्णत्वमिति-मित्यमित्यर्थः । प्रत्यासिद्धः त्याचप्ररया क्षयेद्य । इत्यञ्चति--प्रत्यक्ष प्रमाणन उपत्यजातिसिद्धी चेत्यर्थ । 'यनेन्द्रिये' इत्यादिन्यायन यागन्द्रियणोपणस्पर्शज्ञान, तेनैव सन्नि होणत्यजानेरपिनद्द । परामुष्णम्परांनिछा या कार्यता, तारराकार्य- शानिरूपिना या तेजोनिष्ठा क रसाना तदवच्छेदकत्वं तेजस्य जाति विशेष. तरिमजिरनुमानेत्यपपरोऽय 'जन्योप्यास्पर्गे त्यादिनन्य । 'वेजोरप स्पर्शयत्' ०६ । । ।३. अतिरपि 'यदने रोहितं रूपं सराचा मूत्रम-तेजस्तद्गम्' हा ६ ४ १ यत्तु कश्चित् भास्थर शुर. रूपमिति नीना लोहित स्पमिति बैदिका इत्युक्तधान से मान्त पौलसहितरूपस्य भास्करगुहार्थपरत्वेनापि नेतु शक्यत्वात् । ननु जन्योपणस्पर्शसमरायिकारण जन्य तंज', तन तेज- सत्यजातिमिझायपि नद्भिग्नेषु तेज परमाणुपु षध तेजस्त्यजातिसि. द्धिरित्यन पाहतस्य परमाणुरषित्वमिनि । यथा जन्यजलवा मच्छिमनकतावच्छेवकनया जलपरगाणी जलत्व जाति सिध्यति, तव नन्यनेजस्वावच्छिाजनकनारच्छेदमनया तेज परमाणुष्पपि रस्त्वाख्यजाति सिध्यनीतिगाव । किच यत्र समरायेन *पाम्रादिफलेषु पूर्वरसादिपर वृत्ति मधुररसायन्तरोत्पत्तिश्च तनापि समनायेन विलक्षणतेज' सयोग एर कामा नाराकारणतारच्छदार गापि तेजस्त्यजातिसिद्धि- एण्या। चनकिरणादायुष्णस्पर्शवत्वरय तेजोलक्षणस्यातिपसकि- भाराङ्क य ममावत्ते 'नच' इत्यादिना । चन्द्रकिरणादाचित्यत्र मादि- * समायसम्पयाच्छिमा अावादफन्नगतमबुरासनिया या कार्यता, ताशा-पितानिएपिता या समवायममधारच्छिन्ना तज सयार निष्ठा कारयता, साकिविद्धर्मावाच्छवा नियरिछनाया कारणताया अभावात् यथ धर्मस्तस्या अपच्छदक मतस्त्व जातिारतिभावः ।

·, । १२५ ) परेन हारकादिरत्नकिरणादेरपि परिग्रहः । तत्रापि चन्द्रकिरणा- दायपि । यदि चन्द्रभिरणादायुष्णत्वं तदा पुती न त्वचा गृह्यते प्रन्युत सत्मतियोगिनीतस्पस्यैव ग्रह इत्याशङ्कायामाह-किन्विति तदन्तःपाविनलस्पर्गेन चन्द्रकिरणान्तर्गतजलभागीयग्रीतस्पयन । अभिमवो नाम बलवत्तजातीयसम्बन्धः, यलक्सजानीयग्रहण- कृतमनहरण वा । यया सुवर्णरूपवृत्तिशुलत्यभास्वरत्वयोः पृधिची- भागीयरूपाभिसम्बन्धमाग्रह ,तथा प्रकृत चन्द्रकिरणादाउपणस्परी सत्येऽपि यलवसजानीयजलीयस्पशेणानह.। उक्तंन्याय रत्नकिरगा दायपि योजयितुमाह-एवमिति । ननु-चतुर दी नाभिमव कुनी मोष्णस्पर्शापलब्धिरिति शङ्कायामाह-चक्षुरादाविति । अनुन तस्वात् अनुस्कदत्वात् । अग्रहः शानाभाव । वैश्वानरे पन्ही । सुगममन्यतू। ननु नपायद धर्मिणोऽपि चाशुपत्वं न स्यादिति चेन्न, अन्यदीयरूपेणापि धर्मिणो ग्रासंभवाद, शंखस्येव पित्तपीतिम्ना। वह्वेस्तु शुलारूपं नामिभूतं किंतु तदीयं शुलत्वमभिभूतमिन्यन्ये । नैमित्तिकमिति । सुवर्णादिरूपे तैममि तत्सत्त्वात् । नच नैमित्तिकद्रवत्वं दहनादावव्याप्तं धृतादावतिव्यासं पति वाच्य, पृथिव्यवृत्तिनैमित्तिकद्रवत्ववत्तिद्रव्यत्वसाक्षाया- प्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । पूर्ववदिति । जलस्येवे- त्यर्थः । तथाहि । तत् द्विविधं नित्यमनित्यं च । नित्यं परमा- गुरूप तदन्यदनित्यम् , अवयवि च तिच त्रिधा शरीरेन्द्रिय- विषयभेदात् । शरीरमयोनिममेव । तच्च मूर्यलोकादी प्रसिद्धम् ।। ४१ ॥

·- गनु-यदि बद्री पाधियरुपण स्वरूपस्य (भास्यरगलरुपस्य) अभिभय. ताई तस्य (भाम्वरगारुपसिंगो घरे.) प्रत्यक्ष न स्यात् द्रव्यचातुपप्रत्याचे स्यगतोनापस्य कारणन्यात् इत्याण्डूते- 'अयेति । खगडयितुमाह-'इति चेन्नेति । मिज्ञान प्रगति- अन्यदीयवांगेति। पापियाणत्यम् । मस्यायमाण्यः नायं नियमो यस्थगतरूपमाक्षात्कारे सत्येय नमिणा द्रव्यम्य माक्षात्कारः किन्तु द्रव्यीयचातुपप्रत्य उतरूपमात्रमचिम नस्यीय म्याद न्यदीय चैति नाग्रहः, यथा 'पीतःशंग्यः' इत्याकार करावात्मकत्यप्र- स्यच नेत्रगतपीसिमदग्यसम्बन्धन तद्गतपीनरूपप्रत्येगापि जायत, संपेव पार्षिवभागीयपसम्यन्धन गश्यानरस्य प्रत्यक्षे न फिशित बाधकं पश्याम । भग मनान्नरमाद-वह्नस्त्विति । भक्षराणि स्पशनि । परममूले नैमित्तिकं द्रात्वमिति–नयाच 'नैमित्तिकद्रयत्य- घत्वं तेजस्यम्' इत्यपर तेजोल क्षणम् । ननु-सेजसि नामयेयद्य त्वमित्युक्तलक्षणेऽसम्मयो दोष इतिराडू चारयितुमाह-सुवर्णा- दिरूप इति । नैमित्तिकद्रयत्यरूप तेजोलक्षणेऽसम्भवदोष परिहत्य तत्रा व्याप्तिदोपमतिव्याप्तिदोपञ्च परिहत्तुंमाक्षपसमाधानाभ्यां प्रनाति 'नच' इत्यादि । समाधानप्रन्यस्यायमर्थ.--पृथिव्यामवृत्ति (नवृत्ति * अस्य जातिघटितलक्षणस्य पदकृत्यप्रमागऽयम् नैमित्तिकदयत्त्वपद वृत्तिः पृथिधीत्वजाति तामादाय पृथिव्यामति याति: यदि 'पृथिम्पवृत्ति' पद नोच्येत, अतस्तत्र अतिच्यामिनिरासाय 'पृथिव्यवृत्ति' पदमुपानम् । यदि तु नमित्तिस्यत्वकन्य' पद न दीयेत तवा पृथिव्यवृत्तिजाति' पदेन 'जलव' मपि गृहीतु शक्यते तेन जलेऽतिन्याप्ति , एवमेय वायुत्वमादाय बाराव प्यति याप्ति तद्वारणाव 'नैमित्तिकद्रवत्त्वववृत्ति' इति पद दत्तम् । वायुतेजो ऽन्यतरत्वमादाय वायावप्यति व्यातिरायाति तन्निवार पाय जातीति पद निवेशितम्। .

·। १२७) पत्तनं यस्याः सा प्रवृत्तिः) नमित्तिकद्रवत्ययति ( अर्थात् तेजसि) पृत्तिर्यस्याः सा, तादृशी या द्रव्यत्यस्य साक्षाद् च्याप्या जातिः तेज- स्त्वं तादृयजातिमत्त्वं 'नमित्तिकठ्यत्ययत्त्य' पंदन विवक्षितमिनि नाग्न्यादायव्यातिनापि घृतादिपायां पृथिव्यामतिव्याति । पूर्वयादि- तीन्यादिग्रन्यो निगव्यारयान । अत्र यो विशेपस्तमाह- इन्द्रियं नयनं वह्रिस्वणीदिपियो मतः । ननु चक्षुपस्तंजसत्ये किं मानमिति चेत्, चक्षुस्तनसं परकीयस्पर्शायव्यञ्जकले सति परकीयम्पव्यञ्जकत्वात् पदी- पवत् । पदीपस्य स्वीयस्पर्शव्यञ्जकन्वादत्र दृष्टान्तेऽव्याप्तिवार- णाय प्रथम परकीयेति । घाटेः पीयम्पयनस्वायभिचा. वारणाय द्वितीयं परकीयेति । अथवा मभाया दृष्टान्तवसंभ- वादापं परकीयेति न देयम् । चक्षुःसनिक व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् ।। इन्द्रियं नयनमित्यादिना । चतुपस्तजसरयमाधिपति ननु' इति । तत्रानुमान प्रमाणयनि-चक्षुस्तजसमिति । यत् परकीयस्प.. गायव्यञ्जकन्ये सति परकीयरूपम्य धकं तर तंजम हए यथा प्रदीप इति प्रतिबन्धमिद्धि। यदि देतपिरपर 'स्पाचव्यरत्ये सनि' इत्यनाच्यत तदा दृष्टान्त क्षीपेपिरसारिधिरपोरयात्तगियारयितु 'परकीयेति पर्व निग्रितमित्यभिप्रायेणाहरष्टान्तेऽन्याप्तियारणामि । प्रदीप स्वीयस्पर्गव्यशः सापि न परकीयस्परीन्यसने समर्थ । परन्तु घटाया अपि परशीयस्पयाध्यक्षमा सन्तो विषयता सम्बन्धेन स्यीयरूपम्पक्षकाः, एयश हा इंसाव्यभिचारः स्याद + ·-- (१२८ ). भात वारणाय हेनौ दिनीय 'परकीये परदस्तम इत्यमिगयेणाह- घटादेः पीयरूपस्यादि। हेती गरीर त लाघरमभिप्राय करपान्तरमाह-'अयति। 'प्रदीप' स्टान्तस्थाने 'प्रभावत' इनि दृष्टान्तयाक्यं स्यात. तपाच प्रथम 'परकीय पान देय, इंतुस्तु स्पांचव्यक्त्ये सति परतीरूप ध्यक्षकत्वात्' इति करपनीय इत्यर्थ । नन नर विरोषणासिद्धिधार- गालंरा । नहि प्रभा स्वस्परप्याने परकीयम्पयनने या समर्धा इनि हेनाधिरोपण सिसमे प्रतिभाय । मनु-सघापि देता यभिचारी दोष घरचतु मयोग स्पादेव्याक. परकीय (घटादि ) रूपव्यः । अकथ पर न तेजस', पर तंजाररवसाध्याभायति चतुसयांगे गतवादय हेतुर्व्यभिचारीति गङ्गां धारयितुमाह-चक्षुःसन्निकर्प इति । तथाच 'द्रव्यत्य मति स्परांधण्याचे सति परकीयरूपाय व्यञ्जमन्यात्' इनि हेतुगरीरम् । घटयतु मयोग स्पर्यायव्यझकः परकीयरुपव्यकोऽपि न द्रव्यम अपि तु गुण इति न व्यभिचार- गन्च। विषयं दर्शयति । वहिनरिति । ननु मुवर्णस्य तेज सत्वे किं पानमिति चेन्न, सुवर्ण नैनसम् , असति प्रतिवन्धके अत्यन्तानल संयं गेऽप्यनुच्छिद्यमानजन्यद्रवत्वात् यनवं तनवम्, थथा पृथिवीति । नचायोजक, पृथिवीद्रवत्वस्य जन्यजलद- वत्वस्यचात्यन्ताग्निमयोगनाश्यत्रात् ! मनु पतिमगुरुत्वाश्रय- स्य पार्थिवभागस्यापि तदानीं दुनत्वात्तेन व्यभिचार इति चेन्न, जलमध्यस्थमपीक्षीदवास्याद्रुतवान् अपरेतु पीतिमाश्रयस्य अत्यन्तानियोगऽपि पूर्वरूपापरात्तिदर्शनाचमतिबन्ध वि. जातीयद्रवद्रव्यं कल्प्यो । तथाहि । अत्यन्ताग्निसंयोग पीरिम- 'गुरुत्वाश्रय विजातीयरूपमतिवन्धकद्रवद्रव्यसंयुक्तः, अत्यन्ता- म ·+ . +4 ( १२६ ) मिसंयोगे सत्यपि पूर्वरूपविजातीयरूपानधिकरणत्वात् , जलम- भ्यस्थपीतपटवन । तस्य च पृथिवीजलभिन्नस्य नेजस्त्वनियमात् । विषय दयनीति- नजमो विषयचतुर्विध , मीमदिव्योदयाकरभिदात् । भौग घन्ह्यादिकम् । अविन्धन दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणाम हनु- रुदयम् । आफरज सुवर्णादीत्यभिप्रायवान् 'परिनस्वर्णादिपियां मनः' इति परममुलग्रन्य उक्तथ न्यायकन्दल्या-गोगितामहट' यरोन भूयसां पार्थिवाययपानामुपष्टम्भादनुन्नर पस्पर्श पिगडोभाय. योग्य सुवर्णादिकमारभ्यने सन पार्थिवद्रव्यसमंवना इमे रसादयो गृह्यन्त इति । सुवर्णस्य तेजमये गान पृच्छति-नन्विति । किमाक्षेपइति फेचित, नास्त्येव सुपर्णस्य तेजसत्वे मान तद्विरुद्धममाणसत्त्यात तथाहि-सुवर्ण पार्थिव नमित्तिकद्रवत्ववत्वात् जनुपतिवत् इत्य- नुमानेन सुवर्ण पार्घिनमेति प्राक्षप्तुराशय । तदेताममाधत्ते-नेति । 'सुवर्ण तेजस'मितिप्रतिज्ञावाक्यम्। 'अमति प्रतियन्यः' इत्यादि हेतुवाक्यम् । यिनैन नन्नय' मित्यादि व्यतिरकिदृष्टान्तवाक्यम् । असतिपतिमान्य प्रनि धकससर्गा: माघे मति अत्यन्त योऽनलसयोगो वह्निसंसर्ग तस्मिन्सत्यपि अनु च्छिद्यमानमधिनश्यद् यद् यत्त तत्वात् यन्नमयदसति- प्रनिरन्धकेऽयन्तानलमयोगे अनुच्छिद्यमानठ्यचाधिकरण अर्थात् ताराप्रतियन्धकससर्गाभावकालप्यत्यन्तानलमयोगेन यस्य दयरचमुच्छिन्न ( विनागि ) भवति । तनवम्लत्तैजसमपि न भवति यथा पृथिवी । घृतलावारूपाया पृथिव्या श्रमत्ति प्रतियन्धके प्रत्य न्तानल संयोगे वत्वं विनश्यनि, अतएव घृतादिकं न नैजसम, सुवर्ण तु पृथिवीविरद्धस्वभावत्यात्तैजसमेव - ·( १३०) ननु-दमनुमानमप्रयोजकम, सुवर्णपदं 'असतिप्रतियन्धक इत्यादिकं हेतुरस्तु तेजस साध्य माभूद्, विपक्ष वाधकनकासत्यादि- त्याक्षेपपूर्वक ममाधानमाद 'न इत्यादिना । धृतवाक्षादिपिन्यां जन्यजले च यद् यायमस्ति तदा सयोगनारय सुवर्णद्रयत्यन्तु प्रत्यन्ताग्निसंयोगे सत्यपि न नश्यति 'यदि सुवर्ण तेजसं न स्यात् ताई अत्यन्तानलसंयोगानाश्यपत्य. धर्मावच्छिन्नमपि न स्यात् यथा घृतादिरित्ययमेव विपक्षपाधफो ममानुफलस्त इनिभाय । किच 'अमेपरत्यं मयं हिरण्यम्' इत्याचागमान्यधानुप- पत्तिरपि मम सिद्धान्निनोनुलस्तर्क, अधात सुपण यदि तेजस म स्यात् तहातवागमतिपाद्यन्यपत्यत्ययान स्यात् इति तस्यं सत्य. मानुपच्यम्। उक्तानुमाने व्यभिचारमाराङ्कते 'ननु' इति । पीतस्य भाषः पीनिमा, गुरोभीवो गुरुत्व पीतिमाच गुरुत्वञ्च ते, तयोराथय. पार्षि- चद्रव्यमित्यर्थ तस्य पीतमगुरुत्वाश्रयस्य, नेजसि पीतमवाभावात् गुरुत्याभायाच्च । तदानीम् अत्यन्तानललयोगकाले द्रुतत्वात् दर- पांघरचात् । व्यभिचारः देतो. साध्याभाषाधिकरणकृतित्वम् साध्य नेजसत्व तदभावस्नेजसाभाव तदधिकरण पृषिधीभागः तत्रापि 'मत्यन्तानलसंयोगादिहेतोर्गतत्वमेव व्यभिचारस।समाधत्ते 'न' इति । जलमध्यस्थेति-जलमध्येस्थितो यो मसाक्षीद चूर्णविशेषः तद्वत् । यथा जले दयति सनि तदन्तर्वती मसीचोदेऽपिद्गवणप्रत्ययो भवति परमसौ प्रत्ययो भ्रमात्मक, एवमेव अत्यन्तानलमयोगेन मुवणे द्रयति सति तन्मध्यवर्सिनि पीतिमगुरत्वाश्रयपार्थिवभागेऽपि द्रव एप्रत्ययो न वास्तविक इतिभाव। प्रकारान्तरेण सुवर्णस्य तेजसत्व साधयतां मत्तमुपन्यस्यति- अपरेवित्यादिना । पीतिमाश्रयस्य पार्थिवभागस्य भत्यतापिसं.

·. ( १३१ ) योगेऽपि पूर्वस्वापरात्तिदर्शनाल, पूर्वरूपस्य पीतवर्णस्य अपरा- त्तिदर्शनात् पूर्ववदेवविद्यमानत्वात् ( पृथिवीगतरूपस्य अग्निसयो- गेन परावृत्तिर्जायते इति नियमः ) अन्न तद्विरुद्धतादर्शनात् । तत्मति: वन्ध रूपपरावृत्तिप्रतिबन्धकम।विजातीयद्रव्यं विलक्षणद्रवरवध. भवद् द्रव्य । कल्प्यते अनुमीयते । कल्पनाप्रकारमेव दर्शयति 'तथाहि' इत्यादिना ) 'प्रायन्ना निसयोगे पीतिमगुरत्वाश्रयः' इति पक्षः । विजातीयेत्यादि साध्यम्' अत्यन्ताग्निसयोगे सत्यपि पूर्वरूपविजातीयेत्यादि हेतु', जलमध्य. स्पेनि दृष्टान्तः। विजातीयेति-विजातीयरूपमनिबन्धक यद् द्रवद्रव्यं तस- युक्तः तेन सह सयोगसम्बन्धवान् । पूर्वरूपेति--पूर्वरूप पीतरूप सद्विजातीयरूप श्यामादिक तस्यानधिकरण सदनाश्रय तत्त्वा- दित्यपः। प्रयमत्राशयः-यदाऽतिप्रदीप्त वही सुवर्णपिण्ड प्रक्षिप्यते तदासी पानीयवद् द्रवति, नदन्तवर्ती पीतवर्णाश्रयः पापियोऽपि मागो द्रवतीय, परमयं नियमो 'यद्रूपरसगन्धस्पी. पृथिव्यां पाकजा भनित्याश्च' यदा पार्थिवभागस्य बहिनाऽतिसयोगो भवति तदा तस्य पूर्वरूपतः किमपि विलक्षण रूपमुत्पते, यथा श्यामवर्णस्यामघटस्य घनौ मदेपे रक्तरूपपरावृत्तिदृश्यते । परसुवर्णपिण्डान्ततिनस्तस्य साहगेवरूपं तिष्ठति यादृश पूर्वमासीत् नच परावर्तते तेन वथमनु मिमीमहे (कलम्याम.) यदस्ति किमपि ताराद्रव्य यदतिमात्रमग्नि- सयोग सत्यपि पाविभागस्य रूपररान्ति प्रतिपाति । तन पूधियी अनुच्छिद्यमानद्रवत्वात् नापि जल अग्नेरनुपरामात्, किन्तु पृथिवी: जलायां भिरमेय । यञ्च तद्भिनं नत्तेज एवेति मिद्धः सुवर्णस्य तजामायः । नवीनास्तु सुवर्ण न तेजस किन्तु पार्थिव पति सुवर्ण' 'हुत सुवर्ण मिति प्रत्यक्षे जायमाने मिनव दोष तस्य भ्रमत्वकथनमयु- कम, अग्निसयोगेऽपि यन्न तस्य पूर्वरुपनाश तत्र विलक्षण स्वर्ण- ·( १३२ । द्रव्यमेय प्रतिपन्धकमिनि बदन्ति । मयांऽयं प्रन्यः 'तेजस्वामि- सम्बन्धात् तेजः' इत्यारभ्य 'आकरनं सुवर्णादी'त्यन्तप्रशस्नानन्ध. मूब पर। इति तेजानन्य। -- वायुं निरूपयति-- अपाकजोऽनुप्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ॥ १२॥ तिर्यगमनवानप ज्ञेयः स्पर्शादिलिंगकः । पूर्वयन्नित्यतायनं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ॥४३॥ अनुप्णाशीतस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सच्चादुक्तमपाकज इति । अपाकजस्पर्शस्य जलादावपि सच्चादुक्तमनुप्णाशीत इति । तेन वायवीयो विजातीयः म्पर्शी दर्शितः । तज्जनक- तावच्छेदकं वायुत्वमिति भावः । एप वायुः स्पर्शादिलिङ्गकः। वायुर्हि स्पीशब्दधृतिरम्पर नुमीयते विजातीयस्पर्शेन विलक्षण- शब्देन तृणादीनां धृत्या शासादीनां कम्पेन च वायोरनुमानात् । यथाच वायोर्न प्रत्यक्ष तथाग्रे वक्ष्यते । वायु लक्ष्यति परम मूले अपाफज इति । उक्तलक्षणस्य पद- कृत्य दर्शयति-अनुष्णाशीनस्पर्शस्वेत्यादिना । वायो पाकज स्पों न भवतीनि पृथिवीस्पर्शव्युदामः । अनुष्णाशीतोऽव्यक्त शीतोष्णो विजातीय पार्थिवजलीयस्पर्गाभ्यां पिलदण इत्यर्थ । उक्तञ्चविणा 'स्पर्शवान् वायुः' (धे २।१।४)। पप धायु तिर्यगमनधान् अन युक्तिमाह-ज्ञेय इति । स्पर्श शब्दधृतिकम्पा स्पर्शादिपदार्य एते लिगमनुमान यरय, तथाच वायु-

·रनुमेयो न प्रत्यच इत्यप, इत्याषयेनाह-तेन वायवीय इति ।
तजनकतावच्छेदकमिति-विजातीयानुपणाशीतस्पर्यनिष्ठजन्यता
निरूपिता या जमकता सा किश्चिद्धमायच्छिन्ना, इत्यादिरीत्या वायु-
निष्ठजनकतावच्छेदकं घायुत्वमितिवायुत्वजातिसिद्धि । इदमुपलक्ष-
णम्-पदविरोपस्यनिमित्तकारणतावच्छेदकतयाऽपि वायुस्वजाति-
सिद्धि । स्पर्शादिलिङ्गकः स्परादीनि लिङ्गानि यस्य स तथा ।
धृतिरिति-गुरणो द्रव्यस्यापतन धृतिः । वायोरनुमानादिति-
अनुमानप्रकारश्च-योऽय रूपवद व्यासमवेत स्पर्शः स कचिदा
श्रितः स्पर्शस्यात् पृषिधीसमवेतस्पर्यवत् । तथाच पारमर्प सूत्रम्-
निदृष्टानांपर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः' धै० २ १ १ । १० । उपलभ्य.
मानोऽयविजातीयः स्पर्य दृष्टिविषयाणां प्रत्यक्षभूतानां पृथिव्यप्तेजसा
नेव भवितुमर्हति विलक्षणत्वात् प्रतोऽदृष्टलिग अदृष्टविग्रेपव्याप्ति.
कोऽदृष्ट स विद्मनुमापक यस्य स वायुरित्यर्थ । अनुमानेन सा-
मान्यतोहऐन विलक्षणस्पर्शाधयस्य सिद्धावपि तस्य विरोपसम्झा
पायुरिनि 'प्राणादायुरजायत' यजु० ३१ । १३ इत्यागमानोध्या,
उक्तभर्पिणा 'तस्मादागमिकम्' २।१ । १७ । इति ।
पूर्ववदिति । वायुद्विविधो नित्योऽनित्यश्च । परमाणु-
रूपो नित्यस्तदन्योऽनित्योऽवयवसमवेतच । सोऽपि विविधः,
शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । तत्र शरीरमयोनिजं पिशाचादीनाम् ।
परन्तु
जळीयतजसवायवीयशरीराणां पार्थिवभागोपष्टम्भादु-
पभोगक्षमत्वं जलादीनां प्राधान्याज्जलीयत्वादिकमिति । अत्र
यो विशेषस्तमाह । देहव्यापीति । शरीरव्यापकं स्पर्शग्राह-
कमिन्द्रियं त्वक् । तच्च वायवीयं रूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैवाभि-
व्यञ्जकत्वात् । अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यजकल्पजनपवनवा
॥४२॥४३॥

·( १३४ । 1 पूर्ववदिति स्पष्टयति-वायुदिविधरत्यादिना अयोनिनमिति- अयोनिजमेयेत्यय. पिशाचादीनामिति--मरना छो मसिममिति रोष, प्रशस्तपाद इत्पमेय दर्शनात् । शिष्ट स्पटम् । मनु -पाययीययरीर. क जीयानां भोगः घायी करचरणा. घयपधाभायात इत्याराहायामाह-परन्विति । पार्थिवभागोपष्ट. म्भात् पार्पियांपसंयोगवियपात् उपभोगक्षपत्वम् भोगसाधनयो. ग्यता । प्राक्षपसमाधानयोस्तुल्यस्यात् प्रकरणलाययमनुसरन् सा. धारणं समाधान वक्तुं जलीयतैजसवायवीयशरीराणामित्युक्तम् । सर्वत्र जलीयादियरीरेषु पार्पियभागस्येय साहाय्येन मोगसाधनत्वं शेयमितिमायः । अत्र त्यगिन्द्रिये । योविशेष:मधिष्ठानादिः।त्यचि स्पितमिन्द्रिय त्यगिदिन्यम, तस्य लक्षणमाद-स्पशेति । त्यगिन्द्रि- सस्य घायुकार्यत्यमनुमानेन साधयति-तथेत्यादिना । रूपादिषु मध्य इति--'यद् रूपादिषु मध्ये स्परांस्यवाभिव्यञ्जक (प्राहक) तद् घायवीय मिप्ति व्यानि भन दृष्टान्तमाह-अङ्गसङ्गीति- अङ्गसगिसलिलं-स्वेदः तन्निई रीत्य गीतस्पर्य. तस्यामिध्यसको व्य. जनपवगो यथा वायवीयः घायुपरमाणुभिरारभ्यमाणः तय त्याग- न्द्रियं स्पर्शमानव्यशकवावायवीयमित्यर्थः । 'येनेन्द्रियेण यद्गृथत' इति न्यायेनस्पधजातेरप्यमियोंक त्यगिन्द्रिय नतु स्पर्शस्यैवाभिव्यशकमित्यसिद्धो हेतुरितिराट्रानिगः साय 'स्यादिपु मध्य' इत्युक्तम् । एवं मनसि व्यभिचारवारणाय 'एव'पदम् । त्यगिन्द्रिय सन्निकर्षे 'द्रव्यत्वे सति' इत्यपि इती विरा- पण देयमितिशम्। विषयं दर्शयति- प्राणदिस्तु महावायुपर्यन्तो विषयो मतः । -- -- ·न यद्यप्यनित्यो वायुचतुर्विधः तस्य चतुर्थी विधा प्राणादि- रित्युक्तमाकरे तथापि संक्षपादत्र त्रैविध्यमुक्तम् माणस्त्वे. क एव हृदादिनानास्थानवशान्मुखनिर्गमादिनानाक्रियावशाच नानासंज्ञां लभत इति ॥ परममूले माणादिस्त्विति--प्रादिना अपानसमानादानव्या ना पच गरीरान्त सञ्चारिण, याद्याश्च वृतादिकम्पनहेतव , । तत्र सर्वेषामतिर्महायायु मय प्रलयकालिक पुराणादिप्र- सिदः, तथाचोक्त श्रीमद्भागवतमहापुराणे एकादरास्कन्ये तृतीया पाये-वायुंना हतगन्धा भूः सलिलवाय कल्पते । इति । प्राणस्त्वेक एवेति--तथाचोक्तम्-- हृदिपाणी गुदेपानः समानी नाभिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशे स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः ॥ इति तत्तत्स्थानरूपोपाधियणन्मुखनिर्गमनादिक्रियारूपोपाधिययाय एकस्यापि प्राणस्य पञ्चमेदा जाता इत्यर्थ । घायुसाधकान्यनुमानान्तरापयपि दरभ्यानि तथाहि-- असति रूपपदव्याभिघाते योऽय पर्णादिषु शब्दसन्तान स स्परांबद्वेगवदव्यसयोगजन्य अविभज्यमानावयवदायसम्यन्धिय दसन्तानत्वात् दण्डाभिहतमेरीशब्दसन्तानयत् । नभसि तृणतूजस्तनयित्नुविमानां धृति स्पर्शवद्वेगवदव्य- सपोगहेतुका प्रस्मदायनधिष्ठिनद-यधृतित्वात मौकाधृतियत् । रूपयदव्याभिघातमन्तरेण चादिकम्प स्पर्शयद्वेगवदव्या- "मिघातजन्य. विजातीयकम्पत्वात् नदीपूाहतकुशकाचादिकम्पयत्। एषां अपवस्तु ग्रन्थगौरवमयान कृत स्वयमूह्य । इति घायुग्रन्थ ।

·( १३६ । इदानी विध्ययुद्विवेयधाय कायद्रव्यस्थोत्पत्तिविनायक्रममा घदमद्दे-- महेश्यरम्य चिकीर्षाचशान्प्रधम परमाणुपु क्रियोत्पद्यते, ततो इयो परमागवो. सयोग तेन द्वय मुत्पयते, नत्र (प्रणोत्पत्ती) परमाणु समायिकारण परमाणुदयसंयोगोऽसमयायिकारणाम परमश्वर तन्सान इच्छा तत्कृति कालोदिक प्रागमायोऽष्ट (धर्माः धर्मा ) प्रतिबन्धकाभाय इति निमित्तकारणम् । एतानि कार्यमाञम्प्रति साधारणनिमित्तकारणानि । एच वणुकोत्पत्त्यनन्तर महेश्वरेच्छा. वयात यणुकेपुक्रिया,नतत्रिमियणुकरेक व्यणुकमारभ्यते एयम-' त्रापि द्वयणुकानि समयायिकारणं तेपां सयोगोऽसमवायिकारण ईश्वरेच्छादिनिमित्तकारणम् । एवमेध पूर्ववत् तेषु सजातीयेषुभ्यगु- केपु क्रिया, ततश्चतुर्मिः संयुक्तः अणुकरेकं चतुरणुकमुत्पद्यते । तेऽपसव्याता पयोत्पद्यन्ते । एवर्थतुरेणुकोत्पसौ सत्यांततः पश्च. भिश्चतुरणुक मिलित्या एक स्थूलतर कार्यमारभ्यते, ततस्तैः स्पूल. तरः पञ्चभि पञ्चाणुकमिलित्वास्थूलतम पश्च णुकाण्यं कार्यमारम्यते। एवमेघ पूर्वपूर्वकार्यापेक्षयोत्तरोत्तर स्थूलकार्योत्पत्तिकमेण महती पृथित्री, महत्त्य भाप , महत्वेज महान्यायुरुत्पद्यते। . ननु विभि परमाणुभिरेक द्वयणुक कुनो नार-प्रते पणुक- द्वयेन था कुतो नयाँकोत्पत्तिरिति चेन प्रथमस्य द्रव्यारम्भक्त्य गौरवम, द्वितीयस्य तथात्ये पणुकमहत्त्वानुपपत्ति,कार्यमहत्त्वे कार. णमहरयस्य कारणबहुत्त्वस्य वा हेतुत्वात्। एवं महेश्वरस्थ कार्यव्यसचिदीवशात् परमाणुषु क्रियो- त्पत्ति, ततः परमाणुयस्य विभाग, ततोद्वयो परमाणयोः सयाग- नारा नतोद्वणुकनाश ततस्यणुकनारा एवं चतुरणुकादिनाराक्रमेण' महापृथिव्यादीनां नारा अयमेवावान्तररलय इत्युच्यत सर्वकार्यद्रव्य ध्वसोऽवान्तरप्रलय इतितलक्षणात महाप्रलयस्तु सर्वभावकार्य, स.भावकार्यञ्च अनित्य द्रव्य, अनित्यगुण अनित्य कर्मचेति वाध्यम। - - .

·- पुनः सृष्टिसद्भावे किमानमिति चेत? 'धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिश्रुतिरपि । मीमांसफास्तु संसारप्रवाही बीजागुरम्यान प्रमा दिरनन्तः, नैव प्रलयसद्भावे मानमित्याहुः । समवायिकारणनावाद् दव्यनाराः कचिदसमवायिकारण नागादपि इति प्रायः सयासमवा. कारणनासाद् द्रव्यनाय, एवं सति वाघधमिति नव्या । इति कार्यद्रव्योत्पत्तिविनाशझम | आकाशं निरूपयति- आकाशस्य तु विज्ञेयःशब्दो वैशेषिको गुणः॥४॥ आकाशकालादिशामफैकल्याक्तिवादाकाशत्वादिक न जातिः। कितु आकाशत्वं शब्दाश्रयत्वम् । वैशेपिक इति कथनं तु विशेप- गुणान्तरव्यवच्छेदाय । एतेन प्रमाणमपि दर्शितम् । तथाहि। शब्दो विशेषगुणः चक्षुर्ग्रहणायोग्यबाहिरिन्दयग्रायजातिमत्वात् स्पर्शवत् । शब्दो व्यसमवेतो गुणत्वात् संयोगवत् । इत्यनु; मानेन शब्दस्य द्रव्यसमवेतत्वे सिद्ध, शब्दो न' स्पर्शवद्विशेष- गुणः अमिसंयोगासमवायिकारणकत्वाभावे सत्यकारणगुण. पूर्वकमत्यतत्वात् सुखवत् । पाकमरूपादौ व्यभिचारवारणाय सत्पन्तम् । पटरूपादौ व्यभिचारवारणायाकारणगुणपूर्वकेसि । जलपरमाणुरूपादौ व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षेति । शब्दो न दिकालमनसां गुणः विशेषगुणत्वात् । नात्मविशपगुणो पहि- रिन्द्रियग्राणत्वाद्यवत् । इत्थं च शब्दाधिकरणं नवमं दव्ये गगननाम सिध्यति । नच वाय्ववयवे सूक्ष्पशष्दशन वापी कारणगुणपूर्वकः शन्द उत्पद्यतामिति वाच्यम्, अयाक्ट ज्यमारित्वेन नायुविशेषगुणत्वाभावात् ।

·। . [ १३८]] F, “परममूले आकाशस्येति-निरोपएर वैशेषिक, . 'विनया- दिभ्पष्ठम् १५४ ३४॥ इति सूत्रेण स्वार्थे ठका 'कितिच'२ ११८ इति वृद्धि ,आकाशस्यन्द एवैको विरोपगुणो नेतर इत्यर्थ तथाच'समवायेन राम्बाधिकरणत्व (गन्दगुणकत्व)माकारात्व'मित्याकाशलक्षणम् । ननु 'यम्दवचमाकायत्वम्' इति, शन्दस्य सर्पदा प्राकारा उपलब्धेरभा- घात् । यदि 'शब्दवत्य लक्षण स्यात् तदा तस्य सदैव शब्दवत्व मपं स्यात्, नित्ययोगे मतुप्पत्ययविधानात्, तथा चोक्तम भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगतिशायने । सम्पन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः ॥ इप्ति, एवसति लक्षणस्यासम्भवो दोष प्रसज्येत, तस्माच्छ म्दाधिकरणत्यमेव बक्षण युक्तम् । खार्घयमनुसन्धाय कालत्यादीनामध जातित्व निषेधति-- आकाशकालेति । माकारात्य कालत्व दिमत्वञ्चेत्यर्ष नजातिरिति तत्र हेतुमाह-एफव्यक्तिकत्वादिति भनेकसमवेतल्याभावात् एक व्यक्तिचिधर्मस्य जातिवाधकरपात किन्न्याकाशत्वादिकमुपाधि । पसविस्तरेण जातिबाधकप्रसङ्गऽवोचाम । एकलसंख्यायोगि एकम् इत्येकस्य लक्षणम, इद न सम्यक घटादायतिव्याप्ते , माका. पपद् घटादीनामप्येकरमापत्ते 'द्विन्वाधभाववदेकम्' इति चेत्तदपि न 'प्रय घट प्रयमाकाग, इमी छौ' इति प्रतीत्या प्राकायेऽपिहित्य. सत्त्व ननु द्वित्वाभाय तस्य व्यासज्यवृत्तियात् नपाचासम्भवी वक्षणशेष, सनातीयमानरनिहित्यामाश्वदेक मित्यपि न 'माधु, भाकायसजातीयस्याकायान्तरस्याभायात् साहाद्वित्वस्याप्रसिद्ध द्विरयामाषाप्रसिदिरेय। समतियोगिफभेदासमानाधिकरणधर्म वत्वमेफखमिति तु युक्त पश्याम , प्रश्ते 'स्व'पदेनाकायप्रद, प्राकार प्रतियोगी पस्यपवियोयोभेदोऽन्योन्यामाय , सस्य भसमा. नाधिकरणोयो धर्म भाकापत्य, तद्वत्यमेव माझारो एकरच, भाकार- . म ·[ १३ प्रतियोगिकोभेदो नाकारों (सस्पिन्सभेदाभाषात) किन्तु पृथिव्यादिषु घंर्तते तत्र च नाकारात्य धर्म अतएयाफारात्व स्वप्रतियोगिकभेदास- मानाधिकरणमुच्यत इति भाव । विशेषगुणान्तरेति--रूपादीत्यर्थ. तस्य व्यवच्छेदोऽभावधो. धनम् ग्रन्द विहाय नान्यारूपादि कश्चिदयाकाये विशेषगुणः तथा चार्य सूत्रम् 'त आकाशे न विद्यन्ते' वै० २१॥ ते रूपरसगन्ध- स्पर्याश्चत्वारो गुणा प्राकारो न सन्तीत्यर्थ । एतेन वैशेषिकोगुण' इति कथनेन । प्रमाणम् अनुमानम् । तथाद्वीति । चतुर्ग्रहणायोग्येति--चक्षुहणायोग्या या यहिरिन्द्रिय पाया जाति अर्थात् शदत्वम, ताराजातिमत्त्वात्, यश्चतुर्ग्रहणा- योग्ययदिन्द्रियग्राहाजातिमान् स विशेषगुण इति व्याप्ति । स्पर्य- पदिति दृष्टान्त । चतुर्ग्रहण चाक्षुष साक्षात्कार ग्राहत्व विषयता। घेयारणा मीमांसकाश्च सदस्य गुणभाव न मन्यते तदुक्तेनानुमा- मेन खण्डित गोध्यम् । पटादी व्यभिचारवारणाय अयोग्येत्युक्तम् । मात्मनि व्यभिचारयारणाय यहिरिन्द्रियग्रावेति । रसत्यादी व्य- भिचारधारणाय जातिमदिति । सम्प्रति यस्य द-याश्रितत्य साधयति अनुमानान्तरेगा शब्दो द्रव्यसमस्त इति व दात्मके पक्षे द्रव्यसमवेतत्व माध्यम, गुणत्वादिति हेतु । योयो गुण स स पर्थोपि द्रव्यसमवेत इति व्यासे (ममयायसम्बन्धेन द्रव्याश्रित) सयोगवदिति धान्त । भवति हि फरसगसयाग समयायन करसनारूपद्रव्याधित. गुण- न्यात् राम्दोपि गुण असावपि कस्यचिद्व्यस्याश्रित एव । नच 'गुग्गध' हेतु म्यम्पामिद्ध इति वाच्यम, पूर्वानुमानेन तासा-- ។ । धित यत । - इत्यनुमानेनेति-उसे नानुमानेन । द्रव्यसमवेतत् समयाय-, सम्बन्धेन,द्रव्यानितत्व । सिद्ध ग्रामत । तदनु परियेपानगानेन ।

·[१] प्राकापस्य सिधिः कम्यति रोषः । सरकार दर्शयति-सम्दी नेनि । पर्यवत् पृषिव्यादिचतुष्टय, तस्य पृषियोजखतेजोवायूना मित्यर्थः 'चत्वारि स्पर्शवन्ति हि' इत्युक्तं साधर्म्यवैधम्यंमकरणे पृथिव्यादीनां विशषगुणो न गन्दः । शन्दः पक्षः, पृधिव्यादिसम्बन्धि. त्वेन विशेषगुणत्वाभावः साध्यम् । तत्र हेतुमाह अग्निसंयोगासम- वायीत्यादि । अग्निसंयोगोऽसमयायिकारणं यस्य स अग्निसयोगा- ममयापिकारगाक तस्य भावस्तत्वम् तदभाव सनि' इति देतोपिये. पणपद 'सप्तम्यन्न गिरोपण' मिति नियमात । अकारणगुण. पूर्वकमत्यक्षत्वात् कारणगुणपूर्वकं प्रत्यक्षं यस्य तत् कारणगुणपूर्वक प्रत्यक्ष, न कारणगुणपूर्वकमत्यदं तदकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षं तस्य माय. तस्मात, मझारणगुणपूर्वकरये सति प्रत्यक्षत्यादित्यपः । तत- चंत्य न्यामेराकार'-यद् अग्निसंयोगरूपासमवायिकारणाकत्वाभाघ. विगियाकारणगुणपूर्यफप्रत्यक्ष सा स्पयहियेषगुणः । यदि तु विये. ज्यभागमात्रमुच्पन तदा पाकजरूपादा हेतोयभिचार (अति. प्याप्तिः) स्यात. प्रस्ति च पृषिधीनिष्ठपाकजरूपादिचतुष्टये प्रका• रणगुणपूर्यकप्रत्यदत्यम, परन्तु तत्र अग्निसंयोगोऽसमयायिकारण. मस्मि नतु भग्निमयोगासमयापिकारकत्यामायः । यदि तु पियेष. भाग पाईन् मियत नदा पटरूपादायतिव्याप्तिः (देतोयभिचार) मांस घ पपादीनां कारणगुणपूर्वकम्त्यचत्यम् यत. पृथिवी. निष्ठा भपाफजा रूपादय. कारणगुणान्पन्ना उध्यन्ते । कारणगुणो. स्पनत्य-स्वाथयसमयायिसमयेनगुणजन्यरथम, सयपा'ख' पटस्य पं, तदाश्रयः परः तस्य समयायी तन्तु, सन समतोगुणः तन्तु अपमेय, तम तन्तुरूपंगा प्रममयापिकारगोन पटरूपं जन्यते प्रतः पारिपिधीनिष्ठापाकमपादिक कारगागुणोत्पन्नमुप्यते यतस्त. पोपपते, प्रनः कारणगुणपूर्वकमा प्रत्यक्षम, ततः पररूपादा. बपि प्रतिर्मयोगमाप्तम्याधिकारणकपामापः म पटापारापनि संयोग प्रसमवामिकारणं मेन तारापकिन्तु पटाप मतितात.

·[ १४१ ] करमेयासमयायिकारणम, एयकै कमागस्थानुपादाने हेतुव्यभिचारी स्या भत उभयरणमुपात्तम् । जलपरमाणुरूपादाविति-अस्ति च जलपरमाणुरूपे अग्निसंयोगासमयायिकारणकरामायविशिष्टा- कारणगुणपूर्वकत्व धर्म ततश्च सर्वस्यैव हेती-भिचार तस्मात् 'प्रत्यक्षे तिपदं देती नियोशितम् । प्रयमत्रसारा -पृथिवीमतेजोधायन पते चत्यार स्पर्श धन्त , स्पर्षयता यो विशेषगुण यथा पृधिष्या गन्ध , जलस्य शीत स्पर्ण , तेजस उपणस्पर्श, वायोरतुणाशीतस्पर्श एतेषां यद्विग्रेष- गुणस्य प्रत्यद मवति नत कारणगुणापूर्यकमेन, नतु शब्दस्य तथा भत्यक्ष. सदस्य प्रत्यक्षश्चद्गन्धादिवदेव भवेत् तदाऽय पृषिव्यादि वन्यतमम्पैच गुणा. स्यात्, किन्तु प्रतिसयोगासमयायिकारण- करवाभावविशिष्टाकारणपूर्वकप्रत्यवत्वधर्मवानय शब्द तस्मान स्पर्य वता विशेषगुण किन्तु सद्विलक्षणस्यैव द्रव्यस्य गुण इति । तथा च पारमर्ष मत्रम्-'कार्यान्तरामादुर्भावाच्छन्दः स्पर्शवतामगुणः' वै० २।२२५॥ दगडायमिधानेन भेर्यादिकार्ये शब्दस्य प्रादुर्भावेऽपि तदिने पटपटादी कार्यान्तरे तत्प्रादुर्भावाभावात् शब्द स्पषतां पृथिव्यप्तेजोवायूनामगुणो विशेषगुणो नेत्यर्थ । सारसारस्तु-प्रयाचदव्यभाची प्रय शब्द -द्रव्यस्थिति कालपर्यन्तं यस्य स्थिति असी यावद्रव्यमावी, यथा पृषिव्या गन्धादिगुणा उत्पद्यमाना याघरकार्यस्थायिनो यावद्रव्यभाधिन इत्युच्यन्ते, शब्दस्तु न तथा किन्वय मन्दमन्दतरमन्दतमादितारत म्यविशिष्ट गायमुपैति प्रस्यायो द्रव्य ( प्राकाय तु न नश्यति) तस्मात्पृथिव्यादिगनगन्धादिगुणविपरीतत्यालाय पृषिक्ष्यादीनों विरोपगुण । ननु-माभूपृषिव्यादिचतुष्टयस्य पदो गुण दिकालमनसा वा भविष्यति ? सत्राह भन्दो न दिकाळमनसामिनि । तत्र हतु- -विशेषगुणत्वा इति । यो चौकिकसयोगसयुक्त समयायादि मार- ·न [ १४२ ] सम्मन्दनन्द्रियग्राह्य अस्ति च तेनैव सम्बन्धन द्वीन्द्रियग्रहणायोग्य त्वधर्मपान गुणत्वव्याप्यजातिमांश्च स विशेषगुए इत्युच्यते एत गुणप्रस्ताव स्फुटीभविष्यति । दिकालमन मु कश्चिदपि विशेषगुणो न वर्तत इति भाव । ननु-मासत्सीत् यन्दोदिगादीनों गुण प्रात्मनस्तु सेत्स्यति? तत्राह -नात्मविशेपगुण इति । यहिरिन्द्रियग्राह्यत्वादिति हेतु ग्रावर प्रत्यक्षत्वम्, रूपवदिति दृष्टान्त । यथा रूप बहिरिन्द्रियज न्यप्रत्यक्षत्यधर्मयत् प्रतो नात्मगुण एव शब्दोपि । आत्मविपर रणानामिच्छादीनां पहिरिन्द्रियंग प्रत्यक्षमेव न भवतीतिभार । इत्यश्चेति-परिरोपानुमानेन शन्दाधिकरणस्य नयमद्व्य. स्याकायस्थ सिद्धिरित्यर्थ । एतदुक्त भवति-प्रसक्तमतिपधेऽन्यत्रामसङ्गाच्छिष्यमाणे सम्प्रत्ययः परिशेपः यत्र प्राप्तिसम्भावना तो निषध सति, सद्भिन्न प्राप्तिपूर्वक पविषयेऽनुमितिकरण पीरेशानुमानम् । नया च शन्द पृथिव्याघदव्यातिरित्तद्रव्याथित प्रष्ट इय्यानाधितो सनि व्याधिनत्वात् । अस्ति रान्दो गुण तेन च पचि दिव्य एव स्धेषम द्रव्य पिना गुयास्थितेरयोगात् परन्तु रूपादियनाय ग्रन्दो येन पृथिव्यायाधित स्यात् प्रदर्शिनेन प्रकारेण पृथिव्याधाश्रितत्व तस्य प्रतिपिष्टमेव, गुणकर्मादिरादम्याथयो भवेदिति नु मयाऽसम्नवि नदि गुणो या कर्म धा गुगको रिश्रय अपितु तयोराधयो द्रव्यमे, वश (খিলাধুলায় যদুল নয় নমান যায় भाकायाम्य नवम द्रव्यमिति । उक्तस-परख समवायान्मत्यक्षलाप नास्मगुणो न मनो गुणाः । परिशेपालिहायर' ० ० (१२६ 135 पर- ति प्रात्मभिन्न समयापात नामग्य यरिएम्दामानादिपदारमनि . स पच TH

·[ १५३ ]
समवेत स्यात् तहि यधिरोऽपि शृणुयात् । प्रत्यदत्वाचन मनो•
गुण जातिमध्ये सति वाहाकीन्यजन्यप्रत्यक्षविपयत्यादित्यर्थ ।
एतेनैव हेतुना दिक्षालयोरपि न गुण इति सूत्रसूचितमेव । परिपा
दाकायम्यच लिगमनुमापकमित्यर्थः ।
उक्तानमान वाव स्वरूपासिद्धिश्च शत-नचेति । वाया-
विनि -तपाच स्परांववायुगुणत्वस्य तत्र सत्यात् तदभावसाधने
वाधिनो देतु ।
समाधत्ते-अपाचव्यभावित्वेनेति -यापदव्यस्थिति
कालस्थितिक व्यवसवत्य स्वाश्रयनाराजन्यनारामतियोगित्य वा
यावद पभावितम यत्तन तदयायव्यभाविचम् इदश्च पूर्वमेव
स्पष्टीकृतम्।
ननु--माकारो ज्यत बलाफा, इति मतीत्या आकाराचातुपमेव
मन्यताम् । अन्यथा अधिकरणाप्रत्यक्ष उस प्रत्ययो न स्यात् माघ
यताप्रत्यक्षप्रति अधिकराताप्रत्यक्षस्य प्रयोजकत्वादिति चीन,असो
प्रत्यय थालोकमेगनगाहते गत्याकारा चानुषप्रत्यक्षम्प्रति महत्त्यो
शतरूपस्वस्य प्रयोजकत्वात् पादरो स्थाभावाचेत्यन्यत्र विस्तर ।
तत्र शरीरस्य विषयस्य लाभावादिन्द्रियं दर्शयति-
इन्द्रियं तु भवेच्छोत्रमेकः सन्नप्युपाधितः।
नन्याकाशं लापदादेकं सिद्धं धोनं तु पुरुषभेदेन भिन्न
'फयमाकाशं स्यादिति चेत्तताह । एकः सन्नपीत्यादि ।
आमाश एक एव सन्नषि उपाधेः कर्णशकुल्यादेर्मेदाभिन्न
श्रोगात्म भवतीत्यर्थः॥
प्राकारास्यन्द्रियातु पात्रमेय, श्रूयतेऽनेगेति 'अ' धातो करणे
ट्रन्प्रत्यय । ननु भाकायस्यैकत्ये कप श्रोत्रेन्द्रियस्थ नानात्यम् ?
समाह-उपाधेरिति-~-कुचीय कर्ण इति वार्णवाली गली
-

·पूरिका प्रोक्ता' इति निघण्टुः । कर्णयकुलीवियसपच्छिन्नमाकारां श्रोत्रमित्यर्थ । इदन्तु योध्यम्-ग्राकाशमेक विभु नित्यञ्च। 'घटाकासो मठा- काय' इति नानादरपदेशस्तु घटमठाद्यपाधिभेदयशाबोध्य। विभुः स्वच शब्दस्य सर्वत्रोपलम्भयोग्यतावत्वात् । मूर्तद्रव्यवृतिसंयोग. पत्याच्च । अतएव च नित्यत्वमपि । 'आत्मन आकाशः सम्भूत' इस्याद्याकायोन्पत्तिवादिनी श्रुतिस्तु ब्रह्माण्डरूपोपाधिधयादाकाया• भिव्यक्तिपरा, अन्यथा परमाणुनामप्यनित्यतापद्येत । वस्तुतस्तु- प्रारमाकाययोर्जन्यजनकभावोऽनुमानविरुद्ध , तेन श्रीतं तथाकथन मर्पयादरूपमेय । प्राकारास्य शरीरन्तु न वर्तते.पर जैघारटालोकि- माहात्म्यात् इन्द्रियमस्ति तच श्रोत्रम् शब्दधीजनकमिन्द्रियं श्रोत्र- मिति तल्लक्षणम । श्रोग्रेन्द्रियस्याकायस्वे कि मानमितिचेत् ? 'यदि न्द्रियं रूपादिषु मध्ये यद्गुणग्राहक तदिन्द्रिय तद्गुणयुक्तमिति व्याप्ते श्रीवस्य पढगुणत्वेन शब्दगुणकत्य-समवायसम्बन्धेन शब्दसमवा. यिकारणत्यश्चाकायत्यमिन्याकायलक्षणलक्ष्यस्वादाकारात्यसिसिरिति मईप । राद प्रत्यक्षत्ये मत्यकारणगुणपूर्वकत्वाद् प्रयावद्व्य. भायित्वा' दित्यादि प्रशस्त मपि मूल शेयम् । इत्याकाराप्रन्थ । . फालं निरूपपति- जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः॥४५॥ तत्र प्रमाण दर्शयितुमाइ । जगतामिति । तथाहि । इदानी घट इत्यादिपतीतिः सूर्यपरिस्पन्दादिकं यदा विषयी फरोनि तदा मूर्यपरिस्पन्दादिना घटादेः बन्यो वाच्यः स । च संयन्यः मंयोगादिनं संभवतीति काल एव तत्सम्यघटमः पलप्यते । इत्थं च तस्याश्रयत्वमपि सम्पर ।। ४५ ।।

·निमित्तकारणत्व कालत्वम्, [ १४५ ] • कालमिति-अवसरप्राप्तं काल अक्षयतीत्ययं । जन्याना: मिति--जन्यानां कार्याणां (उत्पत्तिमतां) जनको निमित्तकारणं य स'काल' इति । कार्यमारम्पति कालः समषायिकारण भवितुं नाति, द्रव्य. स्वाप असमयायिकारणमपि नैवेति हेतोः जनकपदस्य निमित्त कारणमी योध्य । तपाच कार्यत्यापच्छिन्नम्प्रति कालिकसम्बन्धापच्छेदन अर्थात कालिकसम्बन्धावच्छिन्नकार्य- स्वायच्छिन्नी या कार्यता, तनिरूपिता या तादात्म्यसम्बन्धावच्छि. प्राधिकरणता, ताराधिकरणतया निमित्तकारणत्व कालन्यमिति काललक्षणम्। कालिकसम्बन्धावच्छिन्नति निवेरोन विधि, मधिकरणतयति पदेन प्रदृष्टादी च नातिव्याप्ति । सथाचार्य सूत्रम्-नित्येष्वभावादनित्येषु भावात् कारणे कालाख्येति । चै० २।२।। नित्येवाकायादिषु भभायात् 'युगप- जात चिरझात चिप जात इदानी जात दिवा जात नक्त जात' इत्यादिप्रत्ययस्याभायात्. अनित्येपु घटपटादिकायंषु चोक्तप्रत्ययस्य भाषान् प्रन्ययव्यतिरेकाभ्यां कार्यमात्रम्प्रति यत् कारणं स काख 4 इत्यर्थः। तत्रेति काखे । प्रमाणम् अनुमानम यथाऽस्ति तथा 'घदयितुं सन्दर्भ रचयति-तयाहीति । इदानी घटोऽस्ति' इत्यादिमतीति : धाम । सूर्यपरिस्पन्दः सूर्यक्रिया गतिरूपा । तथाच सूर्यक्रियया सही घटादेः जन्यपदार्थमावस्येत्यर्थ । संयोगादिरिति--प्रादिना सम. पायाह.1 न सम्भवतीति न प्रमाण सिम्रो भवतीत्ययः, सम्पाव न भाव्य, तन भवितव्य कनचिरसम्बन्धेन, मच मम्बन्ध 'स्वाश्रयतपनसंयोगिसंयोग' स्वरूप एच, एयमेई. पिना चौक्तप्रतीत्या

·-
१
[ १४ ]
विधसम्बन्धघटक य कश्चन पदार्थ स एय काल इति कल्प्यवे
अनुमीयते ।
अत्र 'स्व' पदेन सूर्यप्रियाया प्रहण तस्या माधय सूर्य
सस्य सयोगी काल , तत्सयोग (कालिकसम्बन्ध) घटादी घर्तत
उक्तसम्बन्धघटक काख पच पदार्थ इत्यर्थ । अयमय सम्बन्ध 'ख
समघायिसयुक्तसयोग' इत्युच्यते-'ख' पदेन पूर्ववत् सर्यप्रियाया
प्रहण, तस्य समयायी सूर्य तन्सयुक्त काल सेन सह घटादीना
(जन्याना) सयोग सम्यन्या भपति द्रम्पयो सयोग' इति निय
मात् । इदाना घटरूपमुत्पन्नम् इत्यादी संपादिगुणेन काखसम्बन्ध
स्तु 'खसमवायितयुक्तसयोगिसमेवतरूपा' घटनीय ।
'जगतामाश्रयो मत इति-काल सर्ववान्' इति प्रतीत्या
सवाधिकरणत्वेन कालापद्रव्यसिद्धिरितिभाव ।
ममाणान्तर दर्शति
परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः ।
परत्वापरत्वयुद्धरसाधारण निमित्त काल एच । परत्वाप
रत्वयोरसमसायिकारणसयोगाश्रयो लाघवादतिरिक्तः काळ
एक फरप्पत इति भाव । नन्वेकस्य काळस्य सिद्धी क्षण
दिनमासवर्षादिसमयभेदो न स्यादत आह-क्षणादिरिति ।
कालस्त्वकोऽपि उपाधिभेदात्क्षणादिव्यवहारविषयः । उपा.
धिस्तु स्यगन्यविभागमागभाषावन्छिन्न कर्म, पूर्वसंयोगाप
छिमविमागो वा, पूर्वसयोगनाशावच्छिमोचरसयोगमाग
मावो वा, उत्तरसंयोगावनिउन फर्म वा । नचोचरसयोगा
कन्नर क्षणव्यवहारो न स्यादिनि वाच्यं,
यमर्मान्तरस्थापि
परमादिति । महामलय शादिष्पहाणे यस्ति तदानाप

·। १५७ ] त्या बसेनापपादनीय इति । दिनादिव्यवहारस्तु तत्तरक्षण- टैरैवेति ।। परमूले परवापरत्वपीहतुतिपरत्वापरत्वयु रसा. धारणनिमित्त काळ एव । परतापरत्वयुद्धरिति-प्रयमस्माज्ये रयेकस्मिानातरि परावप्रत्ययः अयस्मात्कनिष्ठ इत्यपरस्मिा न्धातरि अपरत्वात्यय, सच परत्वापरत्यगुणधीनियन्धन पररवापरत्वे च असमघायिकारणजन्ये भावकार्यत्यात घटादिवस, इत्यनुमानेन सासमवायिकारणके, भसमयायिकारणच तयो फाल. पियडसयोग प्येतिपरत्वापरत्वयोरसमयायिकारणसयोगायत यापि कालसिद्धिरितिभावः। . नन्वेष-ताहासंयोगम्मति समचायिकारणमपि काल पनि कर्ष सर्वत्र कालस्य निमित्तकारणतया मधमलक्षणायनम् ? उच्यते-यद्यपि कार्यमात्रम्प्रति निमित्तकारण काल इत्युक्त परमसी कालिकसम्बन्धेन, सवृत्तिहित्यसंयोगादिगुणान् प्रति तु द्रव्यत्वाद. सो समयायिकारण समवायसम्बन्धेनेति न पूर्वापरविरोध पडू. नीयः। कालोऽमुंदिवमननयम, काल इमाः पृथिवीरुत' 'अपर्व० कां० १ १०५३ म०५ । इण्याद्यागमोपि काले प्रमाणाम | भारत-नन्विति । समय भेदः समयव्यवहारभेद सच 'प्रय गन्ता भ्व प्रागन्ता परश्व पठिता इत्यादिरूप । समाधसे- क्षणादिरिति । उपापित इति उपाधिभेदाव पकस्मिन्नपि क्षण- दिनादिव्यवहार । क स उपाधिरित्याकाडक्षायां मुर्तद्रव्यक्रिया. रूपमुधि दर्पयितुमाह-उपाधिस्त्वति । तत्र प्रथममुपाधिमाह. वनन्यविमागेति । स्वजन्यधिभागमागभावापच्छिले कर्म प्रथम- सखोपाधिरित्यर्थ । प्रत्र 'स्व' पदेन मतद्रव्यनिष्ठाया क्रियाया किया कर्मेत्यान्तिरम् । T- ·[ १५८ पूर्व क्रिया, प्रियातो पिभाग, विभागारपूर्वदरासंयोगनाय तत उत्तरसयोगश्चेति नियम । पतनियमपूर्वक मृर्त्तद्रव्यनिष्ठया यया क्रिपया दिनीयस्मिन्दण विभाग उत्पादनीय तस्य विभागस्य मधमक्षणे प्रागभाव, एवम सौ प्रिया वजन्यविभागप्रागभावविशिष्टा सती 'स्वजन्यविभागमागमावावरिछन्ना' इत्युच्यते । इयमेष च प्रथमक्षणस्योपाधि, अर्थात् प्रियया जनिष्यमाणविभागस्य प्राग. भावविषिष्टा या प्रिया तद्द्वारष काखे 'भयं प्रथम क्षण' इति ध्य. यहारो जायते । त्रियाविभागमागभावी डावेव यस्मि-काले वते स काल 'प्रथमतण उच्यते प्रिया च तस्योपाधिरिति विभागमागभावविवि पोपलचित काल माद्य क्षण इतिसार । द्वितीपक्षणोपाधिमाह-पूर्वसंयोगावच्छिन्नेति । मूर्तद्रव्य स्प य पूरीन संयाग नाराप्तयोगावच्छिन्नो य प्रियाज-यो विभाग भत्मिपागको विभाग माप द्वितीय क्षणोपाधिरित्यर्ष । पूर्वर्मयोगावच्छिनविभागापलक्षित कालो द्वितीय चण इत्ययं । परितार्थस्तु-खजन्यधिभागनाश्यपूर्धसयोगविविष्टस्वज. न्यविभाग । 'स्व' प्रिया सजन्यो विभाग (प्रपाद् घटाईमृतद्रव्यस्थ विमत प्रत्ययहेतु गुण ) तन विभागेन नाश्यो य पूर्वसयोग, तदि सिपाय वजन्य क्रियाजन्योधिभागइति। एव घिषक्षया यत्किचिरपू सपोगनिविष्टस्थ वजन्पविभागस्य पावित्रणवृधित्वेऽपि, किं। परिकधिद्विमागस्प म्पजन्यधिभागनाश्यपूर्वमयोगपिविष्टस्य सपा रयेऽपि न पति (दितीपक्षणोपपारकोपाधिखवणस्प पारिक्षण- नकपोपपादने नातिध्याप्ति । ततीयवणोपाधिमाह-पूर्वसंपोगनाशावरिछ नि । पूर्व- देणपती य (मुद्रिव्यस्य) मयोग मात्रामपोगनाय पस) मरिताप उत्तरदेशसयोगमागमाप म पय तृतीपयोपाधि ।

·प्रांत-प्रपमदणे जायमानया क्रियया द्वितीयक्षण उत्प- पमानेन विमागेन तृतीक्षणे पूर्वदेवृत्तिसंयोगस्य गाशो भवति, सस्मिन्नेव तृतीयदगो चतुर्थचगाजनिप्यमाणोत्तरदेशवर्तिमयोगस्य प्रागगावोऽपि विद्यते, पप रीत्या पूर्वसयोगनावच्छिन्नोत्तरसयो गमागमावस्तृतीयक्षणकल्पकत्वात् तृतीयक्षणोपाधिरित्यर्थ । पूर्व सयोगनाशायच्छिन्नोत्तरसयोगमागमाघोपलक्षित कालस्तृतीय क्षण य। - स्वन्तु बोध्यम्-प्रागभावप्रतियोग्युत्प दक कारणकलाप एप पागभावस्य नायक , तेन चतुर्पक्षणोत्पद्यमानोत्तरदेशसयोग एपनी- स्पत्तिक्षणे मागभार विनारायतीति-उत्तरदेशसयोगप्रागभाव नृती. यक्षणपर्यन्तस्पायी नत्वधिककालपर्यन्तस्थायीति । चतुर्थक्षणोपाधिमाह- उचरसंयोगावच्छिन्नमिति । उत्तर. देशवासियोगविसिष्ठा नियत्र चतुर्पक्षणोपाधि । भयमाराय-प्रथमक्षणे घटे प्रिया, द्वितीयक्षणे घटस्य पूर्व देशात क्रियाजन्यो विभाग, तृतीयपणे त्रियाजन्यविभागात घटस्थ पूर्वदेशहात्तिसंयोगनारा , तत चतुर्थ चणे प्रियया घटस्योत्तरदेशस- योग परमुत्तरदेशसयोग एच स्वहेतुक्रियाया नाशक, अपांत पञ्च मपणे सानिया न तिष्ठति चतुर्थचणे तु विद्यमाना मेव उत्तरदेष संयोगात्मकषिपेषणविग्रिष्टा चतुर्पक्षणोपाधि । उत्तरसयोगापच्छिन्न रिपोपलक्षित कायश्चतुर्पक्षण इत्पर्य । उदयनाचार्गास्तु-उत्पन्न दन्यं यावरगुणमुपद्यते भात्य. सन्तुमयोगे धायावन पट , उत्पमेधा कर्मणि पावन विभाग माय कात "नया । सामग्री या कार्यरहिता क्षण। समा किरणावस्याम्-- चणवय वष प्रोक्तो निमेषस्तु बघवयम् । परनिर्मपाभ कापानिपता था । , .

·- ( १५० श्रीधराचार्यास्तु-निमेषस्य चतुथाभाग वर्ण, क्षणव्येन वाघ, प्रतिपक्षमकर्मोपलक्षिन कालो निमेष इत्याहु' । पश्चमादिक्षणे क्षणादिव्यवहाराभावमाराङ्कने नचेनि । उत्तरसयोगसत्वे प्रियाया नएत्वात् इतिशङ्काम-थार्थ । समाधत्ते-कर्मान्तरस्यापीति-चतुर्पक्षण प्रियाया नष्टा यामपि सस्मिनेष घटादिम्तद्रव्ये क्रियान्तरसत्वात्पूर्ववत् क्षणादि. न्यवहारसिद्धिरिति नानुपपत्तिश्चतुर्थादिक्षणानामिनि ममाधान गया । ननून क्षणलक्षण मामलयात्मकदण अध्याप्त तन दूघट- ककर्मणोऽभाषादितिराङ्कायामाह-महामळय इति । महाप्रलये क्षणादिव्यवहारो नेति सिद्धान्तानुयायिन , तायव्यवहारी तु अगत्या पदार्थध्वस पव क्षणात्मककालोपाधिरयसय । अस्तु क्षणव्यवहारमिद्धि दिनादि यवहार कप मेत्स्यति? तत्राह-दिनादीति । तत्तत्क्षणसमुदायरित्यर्थ ! आदिना मासा. दिव्यवहारप्रह प्रदर्शितदधस्तात् निप्पो किरणारलीप्रमाणेन । पप सकलकालनामविलोडनेन कालस्य लक्षात्रय मुनि ध्यानम् मपादि- प्रिंयकालो मुहर्स म्यात पिंपदाध्यहनी च त । महोरात्रा पसदय पक्षोमासस्तु ताधुभा॥ ऋतुर्मासाद्वय प्रोक्तमयनन्तु तुमयम् । अयनादितय वर्ण मानुषोऽयमुवाहत ॥ एप देवरावहोरावस्त पक्षादि च पूर्ववत् । देवयसहस्त्राणि दादरीव चतुर्युगम् ॥ चतुर्युगसहनन्तु ब्रह्मणो दिनमुय्यते । राधितायतीतस्य नाम्पा पदादिकल्पना ।

·[ १५१ ] विभुत्वे सति दिगसमतपरत्वापरयासमयायिफ्रारण काम परत्यापरत्वानाक्षयत्वे सति विजातीयपरत्यापरत्यासमवायिकारण. सयोगाधय काल । प्राप्तादिव्यपहारहेनुी काल । वर्तमानम्ब सप्रतियोगित्वममीतत्वम् घर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्धं भविष्य- चम, घसम्रागभावानधिकरणकालवृत्तित्व धर्तमानत्वम् इति धियेक । एतेषां लक्षणाना समन्वयकारो प्रन्यगौरवमयान मता नित । स्वयमूह । कालसाधकानुमानाकारस्तु-ज्येष्ठकनिष्ठरारीरनिष्ठे परत्वाप- रसंघ मसमपायिकारणजन्ये जन्यगुणात्यात कपयत् । अन्यतु--यहुतरस्र्यपरिस्पन्दविग्रिष्टपिण्डशानात् कालिक परत्यमुपद्यत, अल्पतरसूर्यपरिस्पन्दविशिष्टपिण्डशानात्कालिका. परत्वोत्पत्ति । ततश्चय क लानुमानम्-नद्विविज्ञान विशषणविरोध्योभय सम्बन्धघटकप्तापेच साक्षात्सम्बन्धाभावे सति विशिष्टतानत्वात् खोहित स्पटिक इतिवत् । 'अय परीरादिरूपापिण्डा बहुतरसर्यपरिस्पन्दयान्' इरयाका रककालिकपरत्यानिमित्तविशिष्मान 'तविशिष्टज्ञानम्' इनि पदार्थ । १ - क्रियारूप विणेपण पिण्डरूप विरोप्य तदुभयमसन्धघटको य कश्चन पदार्थ तत्सापेक्षमिति सान्यपदानामर्थ । शिष्टान्यच राणि सुगमानि । यत् साक्षात्सम्पन्धाभावविशिष्ट विशिष्टज्ञान तत घिरापणाविशेष्योभयसम्बन्धघटकसापेक्ष' मिति च्याप्तेराकार, यया लाहित स्पटिक इतिमानम, अत्र स्वभायत गुख स्पटिको पिये ध्यम, लोहिरारूप विशेषणम् परन्तु लोहितरूपस्य साक्षात्सम्बन्धी नयास्ति स्पटिक । सयागसमवायश्चति वावर सम्पन्बो साक्षात्स. म्बन्धपदेनोच्यते । तर स्पटिक लौहित्यस्य न संयोगी नापि सम. - ·। १५२ ] पायः तस्य जवापुष्पादिद्रव्यसमधेतत्वात, जयापुष्पस्य स्फटिकेन सह सयोग साक्षात्सम्बन्धो ननु लौहित्यस्य, पर स्वसमवायिसं. योगरूपेण परम्परासम्बन्धन लौहित्य स्पटिके भासते । 'लोहिन स्पटिक' इत्याकार विशिष्टहान साक्षात्सम्बन्धाभाव सति विशिष्ट- झानत्यात विशेषणधिरोप्योभयसम्बन्धघटकं यद् जयापुष्पाविद्रय तत्सापेक्षमेव, इत्य भय (ज्येष्ठ.) पिण्डो बहुतरसूर्यभरिस्पन्दधान् इति घिशिशानमपि तत्वात् विशेषणविग्रेप्योभयसम्बन्धघटकसा• पेक्षम् यदुनरसूर्यपरिस्पन्दो विरोपण शरीरादिरूपिण्डस्तु विशेष्यम् परमुभयोः न साक्षात्मम्यन्धः किन्तु स्वसमवायिसंयुक्तसंयोगरूपः परम्परामम्बन्ध पयोमयसम्बन्ध अत्र 'स्त्र पस्न मर्यक्रियारूप. विग्रेषणग्रहः तस्य समयायी सूर्य तत्सयुक्त काल तस्य कालस्य संयोगः पिण्डेन सह वर्सत पयतिरीत्या सूर्यक्रियामिण्डसम्बन्ध. घटक पदार्थ काल इति सितम् । सारूपाचार्यास्तु-पञ्चविणतितत्यप्रतिज्ञाभङ्गभिया 'काल' मतिरिक्त पदार्थ न मन्यते, किन्तु एकत्येऽपि कालस्य क्षण- दिनादिभेदो यम्पाधिमि स्वीकृतः त एयोपाधयोतीतादिव्यवहार. हेतयो नतु तारयोपाधिविलक्षण कचनातिरिक्त. कालः । यथा घायांगभाष्यकारा:-'स खल्वयं कालो यस्तुशून्यो पुद्धिनिर्माणः पम्दशानानुपाती लांकिकानां युधितदर्शनानां घस्तुस्वरूप यायमा. सनेति । योगवात्तिककारस्तुणात्मक काल, स्यीकर्तव्य एवंय. भिप्रायनान 'वास्तु वस्तुपतित' इत्याधुत्तरमायानुरीघात अन्यथा अमिकपरिणामानुपपत्ति एपञ्च क्षणाचा. सऽपि काला सर्व- परसुपरिणामहेनय एयाह रति संप। दिशं निरूपपनि-- दृरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते ॥ १६ ॥ -- ·एव [ १५३ ] दरत्वमन्तिकत्वं च दैशिक परत्वमपरत्वं बोध्यम् । तयुद्ध- रसाधारणं वीजं दिगेव ।देशिकपरत्वापरत्वयारसमवाार्यकारण- संयोगाश्रयतया लाघवादेका दिन सिध्यतीति भावः ॥४६ ॥ 'इदमस्मात् दूरम् इद नदिष्ठम् ' इत्यामारकयुद्धरसाधारण निमित्तकारण दिक् इत्याशयवान् दिश निरूपयति दूरान्तिकादीति। किं दूरत्य किमन्तिकत्वभित्याकाडक्षायामाह-देशिकपरत्वमपरत्व मिति । दैशिकपरत्वापरत्वेति-अस्यायमर्थ समीपदपस्थिनघटादि मृत्तद्रव्यापेक्षया दूरदेशस्थितपटादिमूर्तद्रव्ये दैशिक परत्वम दूरदेशस्थितघटादिमुत्तद्रव्यापक्षया समीपदेशस्थितघटादिमूर्तद्रव्ये दैशिकमपरस्य वर्तते । तत्र दैशिक परन्यापरत्वे असमवार्यिकारण जन्ये जन्यगुणत्वात् घटनिष्ठापयत् । यो यो जन्यगुण स सर्वोऽपि असमयायिकारणजन्य यथा घनिष्ठ रूप जन्य गुणत्वात् कपालगत- रूपासमवायिकारणजन्य तथा दूरत्व परत्व मन्तिकत्व अपरत्व गुणाऽपि जन्यगुणत्वात् असमयायिकारणजन्य स्यात्, यस्मिन् मूर्ते ( घटादिपिण्डे ) परत्यापरत्ये उत्पद्येते तेन सह यस्य दव्यस्य सयोग (असमयायिकारणरूप ) तदेव द्रव्य दिगिति योध्यम् तदसमवायिकारण दिशावस्तुनो सयोग एवेति माय । काललक्षणवदत्रापि लक्षणान्तर कल्प्यम तथाहिदैखिक विशेषणतासम्पन्धारच्छिन्नकार्यत्वाच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादाम्यस- मन्याच्छिनतया निमित्त कारण दिग् । तथाचा सूत्रम्-'इत इद मिति यतस्तद्दिश्य लिङ्गम्' । तत्र वे.१२।१०। इत सयुक्तसयोगाल्पीयस्त्याधिकरणाद् हव्यात् इद रहुन रसयुक्तसयोगाधिकरण द्रव्य पर दूरम, इतश्च मयुन सयागभूय ·[*१५४ ] स्त्याधिकरणाच द्रव्यात् इद सयुक्तासंयोगाल्पयिस्त्याधिकरण द्रव्यमपरम प्रन्तिकमिरयेा प्रतीतियतो यस्मादपरण्यापरस्यानिमि. साद् उक्तप्रतीतिपिपयभूताद् भवति तदेव परस्यमपरायच दिश्य लिग-दिगनुमापर्क लिन हेतुरियर्षः। अयमभिसन्धि -मुचंद्रज्यमघधि त्या म्पय यद 'पद मस्मा परमादचास्मादपरम्' इतिधीरयते,यपा शल्लकोटेऽयस्थि मस्य पुस मन्त्रियादपुरमंपदप वायपुर पर दूरमिति यावत् । लयपुर मपंक्ष्य मन्त्रिवादपुरमपर मन्निमिति यावत् एपमाकारायां धुलो परयापर ये निमित्तम्। मयुनतयोगभ्यस्याश्रय यं परत्वम् सयुक्त संयोगाल्पीयस्याध्याय पपरत्वम् । मेच भूपांमोऽस्पीयांसो या मयुक्तसंयोगा जयपुर मस्त्रियार पुर या न सादादापितु ममी सेगं सत्र २ पृपियीप्रदेरो समये मायाव, सयपुरे मन्त्रियादपुर समयायामायाय, अन्येन केनचित तत्रत संयोगा उपनेतापा,पिम्यादिस्तुपरिधिनायान तपामयोग নু আকারণ মায়াময়ীর কান্তগিন্নাথ ময়ীসন্ধ্যা নয়, ম ব সমাথ মযঃবহুবিধ্বময় ग्य प्राप्ती निमिस, यपा जयापुप्प स्फरिक बोरित्यस्य, परमत्र माधासभ्याचः कधित प्रमाणामम्मतिपन्न. तारसी धीरतु मम्बन्ध मसरा पो पनमैप नाईति तनध यदेय द्रम्य स्वसपापिसंयुक्त- संयोगारुपसम्यम्पद्वारा कोटादार-य भूपम सयुचसंयोगान् मपणे समोरीयार मयुक्तमयोगांग मशियारपुर उपनयमित यांपाम पियारियां पिपण दिगाम टम्या । परमपन यामरसपांगम्य प्रापरinmarate समयापि मुत्र दम, नम मह मगुमा (संयोगपती) गित समाग्यपरमपार । 14.2.15amirmI ·. सतश्चास्याः सिद्धायनुमानान्तरमपि-'इदं दरमिति प्रत्ययः, द- समीपमितिप्रत्ययश्च पृषिव्याघटद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसम्यन्धंग- युक्तः परत्यापरत्वहेतुकत्वात् कालिकपरवापरत्वपत्' इति सामान्य सोहष्ट योध्यम्। । इयमविकार्यमा प्रति साधारण निमित्तं 'इह दिशि कृष्ण.' 'परस्यां दिशि राम' इत्यादिप्रत्ययात् । नन्वेकैव दिक् तदा प्राचीमतींच्यादिव्यवहारः कथमुप- पघतामित्यत आइ-- उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् । यत्पुरुषस्य उदयगिरिसंनिहिता या दिक् सा तस्य माची। एवमुदयगिरिव्यवहिता या दिक् सा प्रतींची । एवं यत्पुरुपस्य सुमेरुसनिहिता या दिक् सोदीची। तद्यवहिता त्ववाची। "सर्वेषामेव वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थित" इति नियमात् ।। प्राङ्कते-नन्विति । समाधत्ते--उपाधिभेदादिति परम• मूले । वस्तुतो दिए एकत्वेऽपि तत्तदुपाधिभेदेन प्राच्यादिसशाभेद इत्यर्थः । प्राच्यादिसम्ज्ञासु निमित्तभूतानुपाधीनाइ यत्पुरुप- स्पति । पुरुषस्येति पदार्पमात्रोपलणम् । तथाच यदपेक्षयोदयति- सिन्निहितं यन्मुः सा ततः 'प्राची' इति । प्रागस्यामञ्चति सूर्य । यथा प्रयागस्य काशी । यस्मादुदयाचल विप्रकृष्टं यन्मूत तत्तस्य प्रतीची, प्रातिकल्येनास्यामञ्चति सूर्य' इति व्यु- पत्तः, यथा गयाया पाटीपुत्रस्य वा काग्री । यस्मा सुगेरहसनि- पोष्ट यन्मृत तत् तस्योदीची, उदगत्यामञ्चति मर्य इति व्युत्पत्ते. यथा रामरक्षेत्रस्य शशी । यस्मात्सुमेरविप्रकृष्ट एमृर्च तसरया- वाची, प्रयागस्यामश्चति सूर्य इनि व्युत्पत्तेः, यथा काश्या गमेश्वर. इति व्युत्पत्ते ·[ १५६ क्षेत्रम् । एव खण्डान्तराराण्यप्पूहनीयानि । हममेवाभिप्रायमनुस्। त्याह-सर्वपामेवेति । तयाचचे सूत्राणि-आदित्यसंयोगाई- भूतपूर्वाच्च भविष्यतो भूताच प्राची । तथा दक्षिणा प्रतीच्युदीची च । एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि । वै० २।।१४।५,१६॥ सर्वसारस्तु-सूर्योदयसनिहिता दिक प्राची, सवयवहिता दिक प्रतीची, प्राच्यभिमुखस्थितपुरपवामदेवावच्छिन्ना दिगुदीची, तादृशपुरपक्षणदेणपच्छिना दिगवाची, यत पतत्ति सा दिग्- र्वा, यत्र पतति साधः, एव विदिशोऽपि अन्या कल्पनीया। इदन्तु वोध्यम्-जन्यमान प्रियामात्र चा कालोपाधि , मूर्तमात्रन्तु दिगु- पाधिरिति । दिकाली नेश्वरादतिरिच्येते किन्तु ईश्वर एव तत्तधुपाधि विशिष्ट क्षदिनप्राचीप्रतीच्यादिव्य॑यहारनिमित्तम इति दीधिति- कृता मत तर युक्तम् प्रमाणाभावात् जीय एव तथा निमित्त स्या दिति यिनिगमनाविरहाच (एकपक्षपातिनी युक्तिर्विनिगमना) । ईश्वरस्य जगजन्मादिक फ्लप्त जीयामा तत्कल्पनीयमिति लाघव- तर्फस्यैव विनिगमकत्वे न दोप इति चेत् । तदा अहष्टादिसाधारण कारणानामपीश्वरेऽन्तर्भावप्रसङ्ग इति त विस्तरेण । इति दिग्नन्य ॥ Mara- ·है , ( १५७ ) आत्मानं निरूपपति-- आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता करणं हि सकर्तृकम् ॥४७॥ आत्मत्वजातिस्तु सुखदुःसादिसमवापिकारणतावच्छेद- कतया सिद्धयति । ईश्वरेऽपि सा जातिरस्त्येव । अदृष्टादिप- कारणाभावान सुखदुःखाद्युत्पत्तिः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्त्वे फळावश्यंभाव इति नियमस्याप्रयोजकत्वात् । परे त्वीश्वरे सा जातिनास्त्येव प्रमाणाभावात् । नच दशमद्रव्यत्वापत्तिा, ज्ञानवत्वेन विभजनादित्याहुः । इन्द्रियादीति । 'इन्द्रि- याणां शरीरस्य च परंपरया चैतन्यसंपादकः । यद्यप्यात्मनि "अहं जाने अहं सुखी" इत्यादिप्रत्यक्षविषयत्वमस्त्येव तथापि विप्रतिपन्नं प्रति प्रथमत एव शरीरादिभिन्नस्तत्मतीतिगोचर इति प्रतिपादयितुं न शक्यत इत्यतः प्रमाणान्तरं दर्शयति । करणामिति । कुठारादीनां छिदादिकरणानां कर्तारमन्तरण फलानुपधानं दृष्टम् । एवं चक्षुरादीनां ज्ञानकरणानां फलों, पंधानमपि फारमन्तरेण नोपपद्यत इत्यतिरिक्तः कर्ता कल्प्यते ।। आत्मानं-निरुपयतीति अवसरस गत्या इति वेष । परम- मूले आत्मेति--इन्द्रियादीनामधिष्ठाता अवच्छेदकतासम्बन्धेन इन्द्रियादीनांचैतन्य ( मानवत्त्व ) सम्पादक । गरीरेन्द्रियाद्यवच्छे. दकम्, प्रारमा अवच्छेद्य इत्यर्थ । प्रादिना शरीरपरिग्रहः। एप इन्द्रियाधिष्ठातृत्वं समवायेन ज्ञानाधिकरणत्व पापात्मनो लक्षणं फलितम् । कालिकादिसम्बन्धेन कालादीनामपि झानाधिकरणत्वे. ऽतिव्याप्तिः स्यात् तद्वारणाय समवायेनेत्युक्तम् शानमितीच्छादी- नामप्युपलक्षणम् ।

·मन्त्रात्मनि प्रमाणमाह-करणमिति । तथाच पारमर्प सुत्रम-'आत्मेन्द्रियार्थसत्रिकीपनिप्पयते तदन्यन्' थै०३।१।१८। मात्मेन्द्रियनिकतावमानमुत्पद्यते तदात्मनि लिङ्गमित्यर्य, इदश्च वि भमिसाहित्याभासे या अन्यत्मरेतुरित्यर्थ तपाहि- पान वचिदाधित कार्यत्वाद्रपवत् इत्यनुमानमात्मनि मानम् । नन्यात्मजाती किं मानमित्याह-आत्मत्वनातिस्त्विति । सुखदुःखादीति---मादिना शानेच्छादिग्रह तथाच गौतमीय मूत्रम्-इगदेवप्रयनसुखदुःखज्ञानान्पात्मनो लिङ्गमिति । न्या. १५१।१० समयायसम्यन्धावच्छिन्ना या सुखदु स्वादिनिष्ठा कार्यता ताराकार्यतानिरूपिता या प्रारमनिष्ठासमधायिकारणतासा किशि মান্না স্কালেমার বনিছুজ্জায়নাঘর নায়ায়ে तापच्छेदकत्व च प्रकृते प्रात्मत्वमेव । अथवा जीवश्वरनिष्ठा या मात्मपदराश्यता मा किश्चिद्ध मपिच्छिन्ना राक्यतात्यात् परनिष्ठपटपदण्यतावत् पतारपराक्य तावच्छेदकत्यञ्च मक्ते मात्मत्वमेघत्यात्मपदणक्यतावच्छेदकतया प्यात्मस्वजातिसिद्धिर्वोध्या । ईश्वरे प्रात्मत्यजाती मानाभाय इति वादिन प्रत्याह- रेऽपि सेति-'आत्मा वारेद्रव्य' इत्यादी ईश्वरऽपि प्रात्मपद व्यवहारादितिभाव । जन्वेव जीववदीश्वरोऽपि दुःखादिमान् स्यात् । अत माह- अष्टादिस्पेति । अष्टमव सुखदु खाद्युपभोगहेतु ईश्वर च तना स्त्यतो जातिसत्त्वऽपि न सुखाद्युत्पत्तिरितिमाव । ननु -मात्मत्व नित्य यत्र निय यस्वरूपयोग्यता तत्र का चित्त फलमपि भवति, यथा च भरण्यस्थोऽपि दगड कदाचिदू ·- घदस्यकारण भव येव, एवमीश्वरे सुखादियोग्यतायां कदाचिक्सी जीवन सुखादिमान स्याद् अत माह -नित्यस्येति । अयोज कत्वादिति-कारणताखरूपानाधायकवात नाय नियमोऽन्यमि- चारी यर्थ । जलपरमारणी नहयाम्यताया विद्यमामायामपि महानु पत्ते । जन्यजलएव हो जायत इ युपपादितमधस्तात् । परेविति । स्पष्टम् । मन्येव व्यविमाजकवाक्ये प्रात्मपदेन जीवस्पैच अहणे इश्वरपदस्य पृकड निवेणे दमद्रव्यत्वापारी स्यादित्यत माह-नचेति । प्रात्मपद विहाय तत्स्थाने 'शामवत् पर निवयिष्याम मानववश द्विविव जीवेश्वर भेदादिति व्या ख्यास्याम इत्ययं । पाहुरिति कयनेन नेद मममसमिति सूचितम् । इन्द्रियाणमिति- इन्द्रियाधिष्ठाता' इतिमूलव्याप्यानम् । भादिपदगृहीत्त दयितुमा शरीरस्येति । चतन्य ज्ञानयत्वम् । एतेनात्मनि प्रमाण दयितिम् । इन्द्रियाणि शरीरज हाधिष्ठिम् अचेतनत्ये सति जनकतासम्बन्धन भयच्छनकतासम्न्धेन का मान- यत्वात् वास्यादिवदित्यनुमानमित्यय । अचेतन चेतनाधिष्ठित कार्य करोतीति व्यासे । 'अह सुखीति' प्रादिना श्रद दु नी महानामि इत्यादि बोध्यम्। भत्यक्षविषयत्वमिति-मानसप्रत्यक्षविषयत्यमित्य । नच 'तात्मामनश्वाप्रत्यक्षे वै० ८॥१॥ २ इतिसूत्रयिरोध , पपरमाभिप्रा येण तस्य ध्यारयातस्य तू । स्फुरमिदमारमतत्वविवके । विप्रतिपन्न प्रतीति-महमिति प्रतीने गरीराद्यतिरिक्तयिषयकत्वे विवादप्रस्त प्रतीत्यर्थ । करणमितीति-हि यत करण कुठारादि सकतक फलोत्पादने कर्तृसहरुतम्। अध्यायमर्थ-चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि रूपापलब्धी सक- #ত্যি কথা হিহিহ্মিঘাষান্ধৱস্থা বিন 'বর্ম ·१६० ) कता प्रेरक ( सञ्चालक.) या पुठारादे तक्षा स पवारमेरपनुः मानमात्मनि प्रमाणाम् । ननु शरीरस्य कन्यमस्वत आह- शरीरस्य न चेतन्य मृतेषु व्यभिचारतः । तथात्वं चेदिन्द्रियाणामुपघाते कथं स्मृतिः ॥१८॥ ननु चैतन्य ज्ञानादिकमेक मुक्तात्मना त्वन्मित इव मृत- शरीराणामपि तदभाव का क्षति', माणाभावेन ज्ञानामावस्य सिद्धेरिति चेन्न, शरीरस्य चैतन्ये बाल्ये विलोषितस्य स्था- चिरस्मरणानुपपत्ते, शरीराणामपयोपचयरत्पादविनाशशा- लित्वात् । न च पूर्वशरीरोत्पन्नसंस्कारेण द्वितीयशरीरे संस्कार उत्पद्यत इति वाच्यम् ,अनन्तसंस्कारकल्पने गौरवात् । चार्याक शङ्कत-नन्विति । तस्योत्तरमाह शरीरस्येति यदि परीर चेतन कत्तुं स्यात् तहि मृतेऽपि शरीरे चैतन्यमुपलभ्येत प्रतो न गरीर चतुरादीन्द्रियनियमनकर्तृ इति भाव । पुन स एप देहात्मवादी चार्वाक राडूते-ननु चैतन्यपिति । यथा तय नैयायिकस्य मते मुतात्मना प्राणाभावेन ज्ञानाभाय एयमेव ममापि सिमान्ते मृतरारीरे चैतन्यामायऽपि तस्यात्म वे न किश्चिदु “यति यया शानेच्छाकृत्यादीनि वन्मत मुक्ता मसु न भवन्ति तय मन्मते मृतशरीरेपुरयुभयत्रापि समा समापत्तिरिति नैक पच प्रति क्षप्य इति पूर्वपक्षिणोऽभिप्राय । सिद्धा ती समाधत्ते-नेति।शरीरे- स्येति-यदि शरीरमेव चेतन मा मा स्यात् ताई याल्ये यत्कन्दुक क्रीडादिकमनुभूत वार्धक्ये तस्य स्मृतिर्न भवेत् तदा तस्य अनुभ ·[११] पाश्रयस्य ) याल्यगरीरस्य नष्टत्वात् 'यस्यानुभवः तस्यैव स्मृति' रिति नियमादिति भावः। भय स्वायोज्यसंस्कारवत्त्वसम्बन्धेन पाल्यारीरानुभय- जन्यसस्कारा वृद्धशरीरे जायन्त इति न स्मरणानुासदोष इति अब तानन्तसंस्काराणां कल्पने गौरवमापयेत प्रर्यात मश्ययानां रिहा. साम्यां प्रतिक्षण गरीर परिणमति एयमुत्तरोत्तरसस्कारो पसिकरूपन महदू गौरयतव मते,ममतु देहाद्भिग्न एक पवानुभवतजन्सस्कारयो स्मृतवाश्रय प्रात्मा इति महलाघवम् इत्यभिप्रायवान 'नच' इत्या. रम्य 'गौरवा' दित्यन्तो प्रन्यः । एवं शरीरस्य चैतन्ये पालकस्य स्तन्यपाने मत्तिर्न स्यात, इष्टसाधनताज्ञानस्य तदेतत्वात्तदानीपिष्टसाधनतास्मारकामा. बात् । मन्मते तु जन्मान्तरानुभूतेष्टसाधनत्वस्य तदानीं स्म- रणादेव प्रवृत्तिः । नच जन्मान्तरानुभूतमन्यदवि मर्यतामिति वाच्यम् , उद्बोधकाभावात् । अत्र वनायत्या जीवनादृष्टमे बोगोधकं कल्प्यते । इत्थं च संसारस्यानादितया आत्मनोऽ नादित्वसिद्धानादिभावस्य नाथासंभवानित्यत्वं सिद्धयतीति यो यम् । दहा माई दोषान्नर मु थापयति- एवमिनि । इटला. धनताझानस्य पद ममेष्ट साधनम्' इत्याफारक ज्ञानस्य । तदेतत्वात् प्रवृत्तिहेतुत्यात् । यावदिष्टसाधनताशान न भवति सायन्न काचिदपि प्रवृत्तिहदेति इष्टसाधनताज्ञानश्च अननुभूते पदार्थे नैर जायते, यदि देह पवात्मा स्यात्तदा पूर्व तेन कदाचिदपि नन्य- ·[१९२ ] पान नानभून, तहि कथ तमस्कारा कयञ्च ताहर्ग ज्ञान १ कय वा मातु स्तनशन या प्रवत्तेनति सर्वथा दुरुत्तर चाकस्येति भाष स्वमते सिद्धा ता प्रवृत्ति समर्थयते-मन्मते तु' इनि ! जन्मान्तरा "नुभूतति-दहातिरिकन उक्रान्तिग यागतिमाजा मा मना पूर्वस्मि अन्मनि स्तन्यपान ममष्टसाधनमिति यहुवार तनिष्ठमिष्टसाधनधम 'मुभून तेन तदानी (स्तन्यपानप्रवृत्त्यव्यहितपूर्वकाल ) स्मरणाश्व आयते प्रवृत्तिरिति न क्षति । ननु अन्यदपि पूर्वजन्मानुभूत कुता नस्मर्यत पालन स्याह- नचेति । उद्बोधकामावादिति । नाय नियमो यद्दद्दागिनश्च सर्व स्मरेत् इति किन्तु अनुभवजनिता सस्कारा उद्द्धा सन्त एव स्मृति हेतयो नानुद्रुखा प्रकृत च इष्टसाधन वभिन्नपदार्थविषयकसस्कारा णा न किमप्युद्धाधकमिति नान्य स्मर्यते । अयायत्या अगतिकगति म्यायेन । जीवनादृष्टम् धर्माधर्मी । कल्प्यते भनुभायते । अन्यथा साधनताया भनु वामावन उद्धारकाभावेन च स्मरणासम्भव तेन च प्रवृत्यसम्भवन बाल गुष्काएठा म्रियेततिमाय । प्रारमनो नियव साधयति इत्यश्चेति । स्तन्यपानप्रवृत्त्यनुकूलएसाधन वस्म रणे । भावस्येति--दन्तु मनादिनाऽपि प्रागभावस्य नाय मा वा कम् नाशासम्भवादिति- [--यारजन्याभाघ ससचापि धिनायात व्यात, मा मनोनादिधन जम्यभाववरूपहतोरभावानंध नायाभ- पिनुमहंती यर्थ । श्रुतिश्च अविनाशीवारऽयगात्मानुन्छिविधर्मा (यहवाम०६। ग्रा०शक. १४)यवसातायता भवति प्रमाणम् । अयमत्र चार्वाकमतसक्षेप- भत्र चरारि भूतानि भूमिवार्यनखानिज्ञा । चतुप पनु भूनेम्पमन्यमुपजायते ॥ C ·शिपयादिभ्य समनेभ्यो द्रव्यम्या मदतिया ! अह स्थूब प्रयोस्मीति सामानाधिकरयत देह स्थौल्यादियागाच स एवारमा न चापर । मम दहाध्यमित्युक्ति सम्भवदीपचारिकी ॥ चत्वार्यच नूतानि तानि, दह एघारमा मिलितभ्यो भूते भ्यो मदरक्तिवचैतन्यमुपजायते विनष्टेषु तेषु स्वयमेव विनश्यति, नास्ति परलाक ,न पुण्य पाप वा कर्म यफा तत्र भुञ्जीत । प्रत्यक्षमे पैक प्रमाणम् ! अङ्गनालिङ्गनाहिजन्य सुखमेव पुरुषार्थ, मृतिरेष मोक्ष । उक्तश्च- यावजीप सुख जीवेण कृपा घृत पियेत् । भस्मीभूतस्य देहम्य पुनरागमन कुत । धूर्ता पय लोकसुखवञ्चका बहुवित्तम्ययायाससाध्ये अग्नि होत्रादिकर्मणि प्रवर्तयन्ते मार्यलोलुपा नास्ति वेदा प्रमाणमिति । प्रमिहोत्र या वेदा निदण्ड भस्मगुगठनम् । बुद्धिपौरपहीनाना जीविकेति वृहस्पति ॥ प्रस्य मतस्य प्रयत्तको वृहस्पतिर्देवगुरुरिति कचित् एमभामा अन्य एव पुरुष इ यन्य । मस्यैव देहात्मबाद मनस्य मनायत्रीका रण सिद्धान्तयुक्तमा साक्षप्तवण्डन कृतम् । यस्थायमाय- नास्ति देव मामा किन्तु तद्भिन्न पुरयापुण्यकर्ता समक्ष भोक्ता ध। यदि दह एवा मा स्यात् तदा राजरङ्कादिव्ययस्पान स्यात् नहि पुराप कर्म विना कश्चिदाजा भयत् कधिवा पाप कर्म पिना अपि च देवस्थात्म य प्रकृतकर्मयां पलाशाप्ति सतकर्मणाश्च विनय फलशन नाय इनि प्रनाम्यागमप्रसद्गा दुरिचायकस्य । किश्च देहनिन्न भा मा न चेत्तदि उन्मकार cm कमणि न प्रवनेत नहि पूर्व स्तनपानमुख कनचिरपूधास्मसम्मान ·भूतं येन इष्टसाधनतास्मरणेन सत्र प्रवसत, प्रवृत्तिमात्रप्रति ए. साधनताशानस्य इंतु पात् श्रनुभयमस्कारस्मृतीमाश एकस्मिन्नेया विकरण नियम तथा व सिसोदेहादतिरिको ज्ञानच्छासुखादिगुण' थानामा, तसिसौ च पुनर्भयोऽध्यकश्यम्भायी परलोकसाधक', सुम्न स्वादियविपच बहेतुभूतमाट विनाऽनुपन्न तदनुमापकम पेदिकं मुमं तु न पर पुरवाया दु नानुपकागत् । नापि मृतिमादि' किन्तु म च नियनिदु सध्यास घ, वेदशश्च यत्ततृयथार्षवाक्यापंधी- गुरु जम्य नाप्रमाणमध,नच स्वयमपि यहुवित्तव्ययायासहूर्याणा निः म्यायां परमविरक्ताश्च वेदममाएपदिनी ब्राह्मणा भ्रान्ताः प्रतारका' वा भवितुमर्हन्ति प्रत्यक्षादतिरिक्त मनुमानाद्ययस्त्येव प्रमाणं न प्रत्यक्षमात्रम, अन्यथा गृहादतं पतिमयश्यन्ती चार्याककामिनी भूतं मया सोर लाडमान्दत, पत्रादिलिङ्गेन तत्सत्ताशाने तु अनुमानप्रमाणस्वीकार इति सर्पया युक्तिप्रमाणविरुद्ध *चार्वाक- मतमिदमनादेवं कल्याण मुभिरिति सक्षेप । इति चार्वाकमतखण्डनम् । ननु चक्षुरादीनामेत्र ज्ञानादिकं प्रति कारणत्वं कर्तृत्वं चास्तु विरोये माधकामावादत आह-तथात्वमिति । चैतन्यमित्यर्थः । उपाधान नाशै सनि अर्याचक्षुरादीनामेव । कथमिति । पूर्व चक्षुषा साक्षात्कृतानां चक्षुपोऽभावे स्मरणं कारसम्मको 'वाक वाक्य यस्य स 'ना' इति स्युत्पत्ते- अगरनाम ल कायातक' दान । लोके अायत विस्तीर्ण प्रसिद्ध मानवत प्र प्रमाण तोकायाम् तत्प्रतिपादक शास्त्रम लोकायतम् सदपीने तर . स 'लोकायुतिक'!

·[ १६५ ] न स्यात् । अनुभवितुरभावात् । अन्य दृष्टस्यान्येन स्मरणामंझ- वात् । अनुभवस्मरणयोः सामानाधिकरण्येन कार्यकारणमा- वादिति भावः ॥४८॥ सम्मति चाककदेशी काणोऽहजानामि' इत्यहम्प्रत्ययव लान्द्रियागयेयात्मनि राडूने-नन्विति । कारणत्वमिति । करण- स्वमिति पाठान्तरं, नस्य भाषम्नत्त्वम् । मियानुकूल तिमत्त्या कस्त्वम् । मनु कथ तदेव करण की च उभयोविरुद्ध स्वभावात रियाह-विरोधे मानाभावादिनि । विरोधमभिन्नाधिकरणवृत्तिये। मय भाय-विरुदमिति क न मम्प्रत्यया यत्प्रमाणासहिष्णुत्य नाम । यत्तु प्रमाणेन तव सम्प्रतिपन्न यथाईतानामेकस्मि नव सद. सती तत्कप विरोध । सिद्धान्ती सण्डयति तथात्वमितीति- यदीन्द्रियाणां चैतन्य धर्म अर्थाद इन्द्रियाण्येव क्रियानुकूलकृति- मन्ति (कणि) तदा उपघाते इन्द्रियनाय कथ स्मृति स्यात् स्मृ निशानाधिकरणस्यात्मनो नष्टत्वात् भवति तु पूर्व चतुप्मत पश्चा. रन्धभाव प्राप्तम्यापि पुरषस्य प्रत्यय 'यो पिनरावद्राक्ष ना स्मरा 1 - मीनि'। ननु-इन्द्रियान्तरण स्मृतिर्भविष्यतीति ? प्रत माह- अन्येनानुभूतस्येति । नद्य यदृष्टमन्य स्मरतीति नियम यैपरीत्ये रामहट कृष्णोऽपि स्मरत् । प्रत्र हतु वक्ति-अनुभवस्मरणयो रिति । सामानाधिकरण्येन एकाधिकरणमम्मन्धेन । कार्यकार- णमावाद, अनुभव सस्कारवाग कारण स्मृति कार्य यत्रानुभव तत्रेय स्मरणमिति नियय इतिभाष । किा सर्वागीन्द्रियाण मम्भूय एकस्मिारीरे एक पात्मा? माहोखिम्प्रत्येक नाना प्रात्मान ? माघे नष्टेऽपि श्रोत्रे चापा ग्रट ·साक्षात्कार. स्यात, किंवा किमपि रूपादिक न मायात, पिआरममा नत्वात् 'मृतोऽर' मित्यवाधित प्रत्ययश्च सर्वस्य सर्वत्र समुन्मि- पेत् । द्वितीये तु प्रत्येक सपा स्वातन्त्र्ये पदाचिदनकमत्ये विरुद्ध- दिकियस्तैरधिष्ठित शरीर विदीर्यत । यदि च तानि नैघ सर्वथा म्व- सन्त्र णि तहि यत्तन्त्राएयेतानि स एवात्मा इन्द्रियभिन्न रूपादि. पिपयपु यथेच्छ तस्यपतफ पुठारप्रवर्तक इव तक्षेति । यस्तु 'माह कारण' इत्याकारा प्रतीनि इन्द्रियात्मसायनायोपन्यता मा च 'मम देह' इति प्रत्ययवत् 'ममेन्द्रिय मिति याधकप्रत्ययमद्भागाद भान घति नतरामिन्द्रियात्मवादिमतमपि सम्यक । इतीन्द्रित्मवादखण्डनम् । ननु चक्षुगदीनां चैतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्य स्गादत आह-- T * मनोऽपि न तथा ज्ञानाधनध्यनं तदा भवेत् । मनोपीति । न तथा, न चेतनम् । नानादीति । मनमोऽणु- - त्वात्मत्यो च महत्त्वस्य हेतुत्वान्मनसि ज्ञानसुखादिमचे तत्स- त्यक्षानुपपत्तिरित्यर्थः । यया मनमोऽणुत्वं तथा वक्ष्यते ॥ मनमारमयादी राङ्कत-नन्चिति । नित्यस्पेति-निश्य मन' इति नैयायिकंगपि प्रीमियते प्रात्मा च नित्य एवसति इटि याचारयादपक्ष कृतविम्णपारिपा यो दोपमोड येताम्मामत न भविष्यतीति पूर्वपदाऽभिमाय सिद्धान्ती उत्तरयनि-मतपतिा मा--मानादीतीनिमिय यिनीति-मनसोऽणुत्वादिनि। .

·मनोऽशुपरिमाण तस्यैषम प्रत्यक्ष कुतःपुन तदाधितागां सुखादीनाम। ऋपिरपि 'युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति' । न्या० १।१ । १६ इति मनसोऽप्रत्यक्षत्वमाचष्टे । सन्ति तु सुखादयः प्रत्यारमवेदनीया, नचैषां प्रत्यक्षापलब्धिरपलपितु शक्यत । किश्च मनस मारमत्यस्वी. कार तस्मिन् क्लप्ता कर्तृत्यशक्ति रपावीयेत तरपूर्णतायै च कर. णान्तर कल्प्यते इति किम यादिना कृत स्यादित्यतिसक्षेप । "वक्ष्यत इति--प्रग्ने पञ्चाशीतिसरस्यायां फारिकायामित्यर्थ । इति मनमात्मयादवगडनम् । - . नन्वस्तु विज्ञानमेवात्मा, तस्य स्वतः प्रकाशरूपत्वाचेतनत्वम्, शानसुखादिकं तु तस्यैवाकार विशेषः, तस्यापि भावत्वादेव क्षणिकवं पूर्वपूर्वविज्ञानस्योत्तरोचरविज्ञानडेत्वात् सुषुप्तावप्या- कयविज्ञानधारा निगराधैव, मृगमदवासनावासितवसन इव पूर्वपूर्वविज्ञानजनितसंस्काराणामुत्रोचरविज्ञाने संक्रान्तत्वान्ना- नुपपत्तिः स्मरणादेरिति चेन्न, तस्य जगविषयकत्व सर्वज्ञत्वा- । पत्तिः । यत्किंचिद्विपयकले विनिगमनाविरहः । सुषुप्तावपि विषयावभासप्रसङ्गाश्च । ज्ञानस्य सविषयात् ।। क्षणिकधिनानवादा योगाचार शङ्कले नन्विति । विज्ञान- मिति क्षणिकविसानमित्यर्थ क्षणिकत्यञ्च द्वितीयक्षणवृत्तिध्वस- प्रतियोगित्व (एकक्षणमात्रस्थायित्व ) विज्ञानवादिनये । सर्व घस्तु भस्य मते विज्ञानमेव तथापि प्रारमप्रफरणत्या 'भारमा प्रति वि शिष्योक्तम् ।

·(१६८ ) एतच विविध प्रवृत्तिविशानमालयविज्ञानमेदात् 'प्रय घट' 'भय घट' इत्याकारक विज्ञान प्रवृत्तिविज्ञानम्' 'अहमह' मित्या कारक विज्ञान 'मालयविज्ञान' मुच्यते । विज्ञान बुद्धिरित्यनान्त रम। ननु विज्ञानापरपर्याया वुद्ध.कथ चतनाव जडायास्तस्या यात्म त्यायोगादित्याह-तस्य स्वतःप्रकाशरूपत्वादेति । खत प्रकारा• त्या स्वपरव्यवहारे खभिन्नप्रकायानपेक्षत्यम् । ज्ञानसुखादिक- मिति-'महानामि' 'अह सुखीत्यागनेकार विज्ञानमेष सुखादि- रूपेण भासते, न तताभिन्नमित्यर्थ । विज्ञानस्य एव सुखादय मा. कारा सवृत्या पृथगिधायमासन्ते ) भावत्वादेवेति-'यत् सत तत्क्षणिक' मिति व्याप्ते यथा दीपशिखा भावरूपरवात दणिका (मतिक्षण परिणामस्ती ) तथैव सर्व वस्तु भावत्यात्दणिक, तथा च विमानमपि। ननु क्षणिक विज्ञान चंदारमा तदा सुषुप्तिनं सिद्धयेत् तदा पूर्व. विज्ञानस्य नष्टत्यात पिशानान्तरस्य चाभावाद प्रत पाह- पूर्वेति । अस्यायमर्थ -यद्यपि पूर्व पूर्व विज्ञान नश्यनि उत्तरमुत्तरचा. स्पपने, सुषुमी चविज्ञानोत्पादिका सामग्री नास्ति तथापि 'महमह' मित्याकारा पालयविज्ञानसन्तति स्तनाप्यनुवर्तत पवेति न सुषुप्ता धात्मनोमाघ , तत्र प्रवृत्ति विज्ञान नास्ति प्रालयपिशामन्तु परंत इति सत्यमा ननु चणिकभ्यविज्ञान विशानाधिता विज्ञानस्वरूपा सरका रामपि क्षणिका तेषां नएत्वात् तघ मते कस्यापि स्मृति म्याद -मृगमदवामनोति । यपकम्पिोध परमपुटे मृगमद - जलरिक्षा निति लिनु सशंश्येर रखपुटकानि तवासनावालि. -पूर्व- मत माह- ·[ १९६J सानि जायन्ते, उत्तरोत्तरस्मिन् पुटके मृगमदपासनावा सक्रान्तत्वात तपेहापि पूर्वपूर्वविज्ञानोत्पन्ना. संस्कारा उत्तरोत्तरस्मिन् यिहाने सङ्कमन्ते इति न स्मृतेरसिद्धिर्मम मत इति भाषः । 'ती' त्यन्त सोंग्रन्थ पूर्वपक्षिण । सिद्धान्ती समाधत्ते 'न' इति । विकल्पद्रयं करोति तस्येति-भव. दभिमतविज्ञानस्य का विषयःसर्प जगद् ! जगदन्त पाती कश्चिदंय घा पदार्थ ? आधे सर्वशत्वात्सर्वः सर्व जानीयात, नतु जानाति तस्मा प्रायः पक्षः चोदतम.। द्वितीये सुपुप्तापि विषयप्रतीति सम्भवत । यत्किञ्चित्पवन गृहीतस्य यस्य कस्यापि घटादेः पदार्थस्य सद्विपयत्येन एकपक्ष. पातिन्या युक्तरभावात् सुपुप्तौ विषयाः प्रतीयेरन् पालयविज्ञान सत्र यत्तत इति तय मतं तच न निर्षिषय भवितुमर्हतीति युक तदा अन्यतमविषयस्फुरणमित्यभिप्रायेणाह ज्ञानस्य सविषयत्वा. दिति । ':; तदानीं निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्तत इति चेन्न, तस्याः समकाशत्वे प्रमाणाभावात् । अन्यथा घटादीनामपि ज्ञानत्वापत्तिः। न चेष्टापतिविज्ञानव्यतिरिक्तवस्तुनोऽभावादिति वाच्यं, घटादे- रनुभूयमानस्यापळपितुमशक्यत्वात् । आकारविशेष एवायं विज्ञान स्पेति चेत्, किमयमाकारोऽतिरिच्यते विज्ञानातर्हि समायातं विज्ञानव्यतिरिक्तेन । नातिरिच्यते चेत्तहि सम्हालम्बने नीला- कारोऽपि पीताकारः स्यात् । स्वरूपतो विज्ञानस्याविशेषात् । पुनर्याद गते तदानीमिति । सुषुप्तिकाख इत्यपः । निराकारा निर्विषया । चित्सन्ततिः विज्ञानधारा । लकाशले . ६ ·झानस्वरूपत्ये ' प्रमाणाभावादिति-सुषुप्तौ निर्विपया चित्सन्तति- रनुवत्त इत्यत्र न किमपि मान पश्याम प्रमाणेन विना तु तदा कप सा सिध्यत्, नहि निर्विपय किमपि विज्ञान, ज्ञानत्वस्य 'विषयता. व्याप्यत्वनियमादितिभाव ।अन्यथा यदि विनय प्रमाण सुपुप्तौ शान. मङ्गानियत तदा। घटादीनामिति-घरपटादिविषयाणामपि ज्ञान स्वरूपापत्ति , अर्थात् जामदाद्यवस्थाकालेऽपि घगदिपदार्थससा न स्वीकत्तया। प्राक्षिप्य समाधत्त 'नच' इत्यारम्य 'अशक्यत्वात्' इत्य न्तेन । घस्तुनो घटाया पदार्था मम मते न परमार्थसत किन्तु प्रतिमासमात्रग्ररीरास्ते विज्ञानस्वरूपा एथति ममष्टमेव स्वया गदित मिति चौदस्य हृदयम् । घटाया पदापर्ण याह्ययिषयतास्यरूपेण सर्वानुमघगाचरा कथमपलप्येरन् । अर्थात् यद्यते विज्ञानस्यापात्पृधड न स्यु ताई 'अय गट' इति प्रत्ययेन न भाव्य किन्तु इदं विज्ञान इदं विज्ञान' मित्येय प्रत्ययो भवेद् भाच पण्डितेभ्य पाच पालुसपादेभ्यो शालिकेय , नरपेच दृश्यने तस्माद्विमानाद्भिना घटाद्या विज्ञानधिप. याति नैयायिकस्य तर्फ । पुनरागकते धार -आकारविशेष इति । अय घटाहि. पदार्प । विज्ञानस्य चणिकयुद्ध । आकारविशेष: स्वरूपविशेष पपा पटस्तन्तुना स्वरुपधिरोषो नतु सन्तुसत्तासिरितसता यानित्यं । -- 'यत्न त मविक मिताति।

·- ( १७१ ) सिद्धान्ती विकल्प्य दूषयति-किमयमिति 1 प्रय घटाधा. कारविओपो विज्ञानस्वरूपाद्भिनो घाऽभिन्नो (विज्ञानस्वरूप), या। आधे दूषणमाद्द-तहि समायातमिति । प्राद्यपक्षे विज्ञानात्पृथ- विषयसत्तासिद्धी 'सर्व विज्ञान' मिति योद्धे प्रतिज्ञाहानि । द्वितीये- वाह-समूहालम्पन संत । * नानाधर्म्यवगाहि एक ज्ञान समू- दालम्बनम्, यथा 'इमे वस्त्र नीलपीते" इत्याकारक ज्ञानम् । प्रय भाव'-तव मत विज्ञानाद्विषयाणां न भेद , पर यद्विज्ञान नीलवि. ययक तदेव पीत विषयीकरोति नीलपीतयोश्च स्वय सत्ता नास्ति, एवं नीलाकारोऽपि-नालस्वरूपमपि पीताकार-पीतस्वरूप भायात, 'तदभिन्नामिन्नस्य तदमिन्नत नियमात, प्रकृतेनीलाकारपीताकारी समूहालम्पनात्मकविज्ञानादभिनी, तयाच नीलाकाराभेदयतो विज्ञान नादभिन्न पीताकारोऽपि नीलाकारादभिन्न एघ, तेन नीले पीतप्रत्ययो ययार्य स्यात्, अर्यात् " इमे नीलपीते " इत्यस्य स्थाने 'इमे नीले" इत्येव इमे पीते' इत्येव वा प्रत्ययो भवेत् । अत्र हेतुमाह खरूपत इति-विज्ञानस्वरूपस्य यर्थ , अविरोपात् एकत्वात् । अपोहरूो नीलत्यादिर्विज्ञानधर्म इति चेन्न, नील- स्वादीनां विरुद्धानामेकस्मिन्नसमावेशात् । इतरथा विरोधा. वधारणस्यैव दुरुपादत्वात् । नच वासनासंक्रमः संभवति, मात्पुत्रयोरपि वासनासंक्रममसङ्गात् । नचोपादानोपादेय. भावो नियामक इति वाच्यं, वासनाया संक्रमासभवात् । उत्तरस्मिन्नुत्पत्तिरेव सक्रम इति चेन्न, तदुत्पादकाभावाद चितामेमोत्पादकत्वे तदानन्त्यसङ्गः । *नानाविशध्यतानिहापतनानाप्रकारताशालिज्ञानमित्यत्र तात्पर्य सशय तु नानाप्रकारतानिरूपिताया एकावशेष्यताया सत्त्वात न समृहालम्पनत्वमिति ध्येयम् + ·[ १७२ ] पुन पडते स एव-अपोहरूप इति । गोयन्दश्रवणात स. र्यासां गोव्यक्तीनामुपस्पिते प्रतस्माद-गोभिन्नादश्वादितो व्यावृत्ति दर्शनाथ प्रतवावृत्तिरूप 'अपोह' एय पदार्थ वाच्यार्घ सच विधानधर्म पवेति बौद्धमतम् । एवञ्च प्रकृतेऽपोहरुपो नाम अनी- बन्यावृत्तिरूपो (नीलत्यादिरेव) विज्ञानस्य-क्षणिकविशानस्य धर्मः सेन नीलाकारोऽनीलच्यावृत्तिरूप पतिाफारच अपीतव्यावृत्तिरूप इति नोमयोराकारायोरभेदबुद्धिः अर्थात् तो द्वावाकारावमिन्नाव भेदप्रतीतिस्तयोर्नीलत्वपीतत्वयो , सापि न पारमार्षिकी किन्तु सां. धृत्तिकासि पौरस्याय । तदेतत् सिद्धान्ती निराकरोति 'न' इति । नीळत्वादीनामिति- एकस्मिन् विज्ञानरूप धर्मिणि विरुद्धानां नीलत्वादीनां धर्माणां न मामानाधिकरणयमित्यर्थ , अर्यात् नीलत्व नीलनिष्ठ, पीतत्व पीतनि मिति द्वायपि विरुदी धमी कयमेकस्मिन्नीधकरणे (विज्ञानात्मके) स्पानु पारयेताम् । इतरथा विरुद्धानामपि नीलादीनां सामानाधि. करगये, विरोधाबधारणस्यैवेति-विरोधनिश्चय कुत्रापि न स्यात् । सर्वस्मात ससाराविरोधकथा सुदूरमुसारिता मवेदित्यर्थ । ननु-न घय समूहालम्बने नीलाकारादिकं प्रतीम किन्तु चित्राकारमेकमेति नोक्तदोष इतिवादिनो बौदस्य मुख्य धासना. समपदं दूपयति-'नचेति । अयमर्थ-यत्पूर्यमभिहित मृगमद स्टान्तेन पूर्वपूर्वविज्ञानसस्कारा उत्तरोत्तरमुत्पन्ने विज्ञाने सक्रमिष्य. न्ते तेन मम मोऽनित्येऽपि विछाना मान न स्मरणानुपपत्तिरूपो दोप अत्रा हेनुमाह-मात्पुत्रयोरिति-यदि वासना- सम्म स्यात् तर्हि मात्रानुभूतस्य गर्भस्पेन पुत्रेण स्मरणं कृत भषेत मत्वप तस्मादयुक्तमेतत् । + ति तदपि न, ·ननु उपादानेनानुभूतमुपायेदेन स्मर्यते मातृपुत्रयोनोंपादानो. पादेयभाव इति न मातृष्ट पुत्र. स्मर्तुमर्हति अत आह-'नचेति । संक्रमासम्भवादिति-धर्मत्याद्वासना धर्मिणं विहाय परत्र गन्नु न सममतिमाय । मृगमदसमेऽपि कस्तूरिकाया' परमाणव पवाहष्ट- ययादुत्तरत्र परपुटे सयुक्तिभाजोमयन्तीति सर्वथा योद्धोऽशातपदा स्वभाषः। . P पुन गन्ते-उत्तरस्मिन्निति । अयमर्थः-संक्रम सञ्चारः पूर्वविज्ञानवासनाया उत्तरस्मिन्विज्ञाने उत्पन्ने तेन सहयोत्पतिर्या- वासनानां संघ सक्रम इति ब्रूम। पतदूषयति--नेति । तदुत्पादकाभावादिति-नए पोद- कमन्तरा कस्याप्युत्पत्तिः पूर्वविज्ञानन्तु नष्टमेव तत् कप खवासना. मुत्तरोत्पादयेत्, तदुत्पादनक्षणे तस्याभावात, तत्सत्तास्वीकारे तु अधिकक्षणस्थायित्वात् विज्ञान क्षणिकमिति न सिध्येत् सस्माद् पासनासक्रमनिरूपण दुराकं बौद्धस्यति नैयायिकस्यामिप्राय' । दूषणान्तरमाह--चितामेवेति । भयमर्थ -मानामजीजनत पूर्वविज्ञानमुत्तरविज्ञाने वासनाम, उत्तरोत्तरमुत्पद्यमान विज्ञानं स्व. यमेघ वासनामयुत्पादयिष्यतीति चेत् ? तदा सस्कारानन्त्यप्रसङ्ग संस्कारोत्पादकानां विज्ञानानामनन्त वात् । चिताम् विज्ञानानाम् । क्षणिकविज्ञानेऽतिशयविशेपः कल्प्यत इति चेन्न, मानाभावात्कल्पनागौरवाच । एतेन क्षणिकशरीरेवेव चैत- न्यमपि प्रत्युक्त, गौरवादतिशये मानाभावाच । वीजादापि सहकारिसमवधानासमवधानाभ्यामेवोपपचेः पूर्वपत्वाफल्पनाच पुन रहते--क्षणिकविज्ञान इति । अतिशयविशेषः शक्ति- विरोप, अर्थात उत्तरविज्ञाने भस्ति किमप्यलौकिकं सामन्यै स्मृति.

·. [ १४ ] रूपकार्यगम्य येन अनुभवजन्यसंस्कारोत्पत्या स्मृतेर्नानुपपत्ति । उ. तरयति-नीति । मानाभावादिति-यद्यपि स्मृतिकार्यान्यथानुप. पतिरेव मान, तथापि अनन्तविज्ञानेष्वनन्ततादृशशक्तिकल्पन महगी रव, चर तस्माद्विज्ञानाद्भिन्नस्य नित्यस्य ज्ञानाधिकरणस्यारमन खोकार । कल्पनागौरवादिति ~~स एनायम्' इत्यापामरप्रत्यभि ज्ञानातू क्षणिकानन्तयक्तितमागभाववसकल्पन गौरवादित्यक्षरार्थ । एतेनेति-पूर्वोक्ततकेण । क्षणिकशरीरेप्चैव चैतन्यम् ,चेतनता दणिकपरीराणां धर्म इत्यर्थ , इत्युक्तम् खण्डित बेध्यमिांतशेप , या क्षणिकविज्ञानवादोवासनासक्रमानुपपत्तिरूपतकांसह तथा क्षणिकसरीरचेतनतावादोपि परेषां नास्तिकानां व्युदस्त इति भाय । सम्प्रति बौदस्य कुर्वद्रूपत्ववाद' खण्डयितुमाह-वीजा- दावीति । अन यौदस्य वासनामामयादसाधनायाय तर्क तेने उत्तस्यैन वीजस्योत्पत्तिर्भपति नतु कुसल स्थितस्य प्रतोऽङ्कुर स्थावच्छिन्न अङ्कररूप कार्यम्मति * कुर्चद्रूप कारण वाच्यम, एव- मेव चणिकरारीरेष्वपि उत्तरोत्तरशरारनिष्ठवासनात्पादकत्वरूप कुर्षद्रूपत्व जातिविराप स्वाकर्तव्यो यन नै वासनासनमानुपपत्ति रूपोदोष, किन्तु दृशान्त वाज कुर्वदूपत्वस्य यथा समा व्याप्ति तपेय तस्य विज्ञानस्वेन सहापि समा व्याप्ति यत्र २ कार्यजनकत्व तत्र पुर्यदूपत्र यत्र २ एरंपच तर कार्यजनक रमिति तस्या भाकार। पर खण्डनपर लिदान्तग्रन्याय वीजादावपीति-- -यस्था- * कुकना मुस्त र यस्य, तस्य भात्र कुर्व मित्यय' । अरु रोपधायकवणिकवाजम्यत्तिमात्रवृत्तिजित्वयाप्या जाताशप 1 ·यमर्थ-वीजादायपि (भदूरजननहेतुभूत कुटूपाचागीकारी निष्फल ) सहकारीति-धरणिसलिलसयोगादिरूपो य सहकारी तस्य समयधान सानिध्यविशेष तनाङरोत्पत्ति , कुसूलादौ तु सद सम्वधानातू-ताइयसहकारिसयोगविशेषाभाषादेव नाडरोत्पत्ति, प्रतो देतो पुर्वदूपत्यकल्पन न युक्तम् । प्रयमत्राशयो नैयायिकस्य फलजननाय योग्ये धान्यादि. योज सहकारिभिधरणिसलिलसयोगादिभि अतिशय (उपकार ) भाधीयते इत्येवायश्य स्वीकर्तव्यम, पतनैवाकुरादिनियमीपपत्ती भल पुर्वदूपत्वकल्पनेन ततो यौद्धमते वासनासक्रमानुपपत्तिरूपो दोपस्तदयस्थ पवाययुक्तो विज्ञानवादिसमय । इदमधिकमत्र यदितव्यम-एक एघ बुद्धो भगवानुपदेशा परन्तु भावनामदात् तस्य सियाश्चतुर्विधा भासन् तेषु मुस्यो माध्यमिकः सर्वशून्यतावादी-यस्यद मत सक्षिप्तम् यासत नवि- नश्यति प्रत सर्च शून्य शृन्यमिति भावनीयम् दृष्टार्थों व्यवहार स्वमव्यवहारवत् सवृत्या भासते प्रतपयोक्तम्- परिघाटकामुकशुनामेकस्या प्रमदातनी । कुणप कामिनी भक्ष्य इतितिना विकल्पना। तस्मात् सबै क्षणिक क्षणिकम्' 'दुख दुख' स्वलक्षण स्वक्षण' 'शून्य शून्यम्' इतिभायनाचतुष्टयवलासकलवासनानि. वृत्ती पर निर्वाण शून्यतत्व' प्राप्यते, तस्माद्वय कृतार्था नास्माक- मुपदेश्य नाम फिश्चिदस्ति । योगाचारास्तु-स्वयप्रकाश विज्ञानमयश्य स्वीकर्तव्यम् अन्यथा जगदानस्य प्रसज्यत ग्रााग्राहकमवित्तीना घस्तुताऽमेदापि पृषगवभास एकस्मिंश्च द्रमसि द्वित्वाचमास इध भ्रम ततश्च भाष नाचतुएयवलात विविधविषयाकारविवर्जितशुद्धक्षणिकविज्ञानोदय- स्वरूपमोक्षप्राप्ती कृतार्थता मयति' इत्याहु ।

·सौत्रान्तिकास्तु-इत्यमाचक्षते-बाह्य . घटपटाद्यजातम- स्त्येव परं न प्रत्यक्षं किरधनुमेयमेव यथा भाषया देशः, यथा वा सम्भ्रमण सेह., एवं ज्ञानाकारण झयमनुमेयम् । अर्थात् ज्ञानाका- रानुमेयक्षणिकवाह्याध एवात्मेति । वैभापिकास्तु-द्विविधोऽयों ग्राह्याध्यवसायभेदात् तत्र ग्राहामादकं निर्विकल्परूपं ग्रहणं (ज्ञान) कल्पनापोढत्वादभ्रान्तं प्रत्यवं प्रमाणम् । अध्यवसायस्तु सविकल्परुप; (अनुमानम) अप्र. माणं कल्पनारूपत्वात् सौत्रान्तिकवभाविकयोरियानव भेदो यदायो घाहानुमेयपदार्थयादी, परो याह्यप्रत्यक्षार्थवादी । फपमेषां तथा सम्मा जातेति चेच्छृणु-शिष्यस्तायत योग- वाचारश्च इतिइयमपि करणीयम तत्राणाप्तपाप्तये पर्यनुयोगो योगः गुरुक्तस्यागीकरणमाचारः गुरुक्तस्यागीकरणादुत्तमाः पर्यनुयोगस्य (प्रश्नस्य) पररणादधमाश्च इत्येकपा माध्यमिका इति सञ्झा सझाता। गुरुक्तभावनाचतुष्टयं वाद्यार्थशून्यत्वञ्चाङ्गीकृत्य मान्तरस्य शून्यस्पश्चाङ्गीकृतं तत्कपमिति पर्यनुयोगकरणाद् अपरेषां 'योगा. चारा' इति प्रयाभूत् । सुत्रस्य अन्त रहस्य पृच्छता 'भयन्तः सूत्रस्यान्त पृष्टपन्तः सौत्रान्तिका भवन्तु' इति भगवता चुढेन भभिधामात् परे 'सौत्रा- न्तिका' इति प्रसिद्धा भासन् । पाछपु गन्धादिए प्रान्तरेषु च रूपादिपु स्कन्धेषु सत्स्यपि सत्रामास्थामुत्पादयितु सर्वगन्यमिति माध्यभिकान् प्रति, विज्ञानमे. धे सदिति योगाचारान् प्रति, उमयं सत्यमिति सौरान्तिकान् प्रति भगवान पुयो तद्रिययुदिमनुसरन् विषयमवोकप' सेयं ·... विरुद्धा भगयतो भाषा' इति षर्णयन्तोऽपरे 'वैमापिका' इति मात्रा ख्यातिनसाः। सर्वश्चाय बुद्धस्य भगवत उपदेणे विनयविमेरा दिन्नोऽपि भिक्षुपादप्रसारणन्यायेन सर्वगून्यतापर्यवसायोति संक्षेप । (एतेषां विशिष्ट प्रक्रिया प्रत्यगौरवमयानेह प्रदर्शिता अधिकदिशा- सवस्तु अपोहप्रकरणादियौद्धमन्यान् भामती (ग्यासस्त्रीपरिता. दूरमाग्यटीकां चावलोकयन्तु)। 'इति चणिकविज्ञानवादियोगाचारमतत्रएडनम् । ८ F Wrt 1 अस्तु तर्हि क्षणिकविज्ञाने गौरवान्नित्यविज्ञानमेवात्मा "अंविनाशी वारेऽयवात्मा वृहदा० ५ मा० । १४ कं० सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” तैत्ति० आ० व० । अनु० ।। इत्यादिश्रुतेरिति चेन्न, तस्य विषयत्वासंभवस्य दर्शितवा- निर्विपयस्य ज्ञानत्वे मानाभावात्सविषयत्वस्याप्यननुभवात् अतो ज्ञानादिभिन्नो नित्य आत्मेति सिर्दम् । योगाचारे परास्त नित्यविज्ञानवादी घेदान्ती पडते-अस्तु तहीति । गौरवादिति-पूर्वपदर्शितरीत्या गौरयपराहस योगाथा- रामतं न सम्यक इति स्वीकूर्म किन्तु नित्यं त्रैकाखाथाध्यमेकरस विज्ञान-स्वप्रकायचैतन्य मामा अस्तु-सचिदानन्दस्वरूप प्री- धार्मा नान्य इत्यर्थः । अत्र वृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति--अ विनाशीति । अस्मिन्नेवार्थे तैत्तिरीयति सपादयति-सत्यं ज्ञान- मिति । सरय-कावायाध्यम, ज्ञान-चिखमाय, अनन्त त्रि. विधपरिच्छेदरहितं ब्रह्म = आत्मा, 'वृहत्वाहणत्वाच आत्मा * अयं प्रन्य एशयाटिक सोसायरी मुक्ति । , , .

·+ [28] ब्रह्मेति गीयत' इत्युक्तेः । सत्यादिक ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमित्य। यम निरस्नसमस्तपुन्दूपर्णा अतिरेषान्मानं नित्यविज्ञानस्वरूपमाह तत्र किमन्यदपेदितव्यमितिभावः । इतिचेदिति-एवं घेदान्तिना- बमेत स्थापित सिदान्ती उत्तरयति-नेति । तस्येति । तस्य- विमानस्य । विपयासम्भवस्य दर्शितत्वात् ‘जगद्विषयकत्ये' इत्या दिमन्येन योगाचारमतयण्डनावसरे निरूपितत्वादित्यर्थः । प्रयं माय.-मो घेदान्तिन् भवदभिमतं नित्यविज्ञान सपि. पंय निर्विषयकं घा? माघे तस्य को विषयः सर्वं जगदिति चेत् ? सर्व मर्यशाः स्युः, यत्किशिवस्तुजातं तस्य विषय इति चेत् । तदा सुपुप्तायपिरूपादिषिपया मायु विनिगममाभावात् । द्वितीयं पच दूपयति-निविषयस्य ज्ञानव इति । - 'विषयनिरूप्य विज्ञान' मिति नियमात, नहिं निर्षिय किमपि ज्ञानम् । एतदेयोपपादयति सविषयत्वस्याप्यनुभवादिति-सर्थ ज्ञान प्रत्यारम सविषयकमा नुभूयत इत्यर्य : अत इति-यतो न तर्कसही पदान्तिसमय प्रतो मानादिभिन्नः शानसुनेच्छादिगुणान् यः स नित्य भात्मत्यनुमा. नंप्रमाणसिद्धम्। सत्यं ज्ञानमिति हि ब्रह्मपरं जीवेषु नोपयुज्यत । ज्ञाना- शनमुखित्वादिभिजीवानां भेदसिदी मुतरामीश्वरमेदः, अ- न्यथा वन्धमोमव्यवस्थानुपपत्तिः । योऽपीश्वराभेदवोधको नागोपि तदभेदेन तदीयत्वं प्रतिपादपस्तौति । अभेद- शन प्रकाशयति पारिया शानप्रकारयः । पिसान निम्मत इति शिलाननिएक: शन्तु पियानाप्यन दस मानविषय प्रकारमानमात्र नियनिम्नमा सहयः।- 17. +++ A. 1- ·[७] सर्व भावनयैव च यतितव्यमिति वदति । अत एव एवात्मनि समर्पिताः” इति श्रूयते । मोक्षदशायामज्ञाननि- वृत्तावभेदो जायत इत्यपि न, भेदस्य नित्यत्वेने नाशायो- गात् । भेदनाशेऽपि व्यक्तिद्वयं स्थास्यत्येव । नच द्वित्वमपि नश्यतामिति वाच्यं, तव निर्धर्मके ब्रह्मणि सत्यत्वाभावेऽपि सत्यम्वरूपं तदितिवद्विवाभावेऽपि व्यक्तिद्रयात्मको तो . , - - विति मुवचत्वात् । 1 , यदपि 'सत्य' मित्यादिश्रुतिरद्वैतब्रह्मात्मपक्षे प्रमाण मुपन्यस्ता साप्यन्यार्थपरत्यारायवानाह-सत्यं ज्ञानमिति । इद वाक्य अझ स्वरूप प्रतिपादयति नतु जीवस्वरूपनिर्णयपरमित्यर्य।। ननु जीवब्रह्मणोरभेदानेद याक्यमन्यार्थपरमित्याह-ज्ञा. नाज्ञानेति । सुसित्वादीति-प्रादिना दुखि यपरिग्रहः भेदसिद्धांविति' प्रयमर्थ-ईश्वर सर्वज्ञ सर्पयित् सचिमान नियामकॉनित्य मुक्त , जीयस्तु अल्पज्ञोऽल्पशक्ति खी नियाम्य तत् कथमत्यन्त विरुद्धधर्मयोर्जीवेश्वरयोरभेद सम्मेवेत, भेदस्य बिरद्धधर्माध्यास. त्यात् । विपक्षे दण्डमाह-अन्यथेति । ईश्वरस्य जावस्वरूपत्वं इत्यर्थ । बन्धमोक्षति-कश्चिासंसारी पद कश्चित्ससारी मुक्त इति व्ययस्था नोपपद्येत वेदान्तिमतें सर्वस्य ग्रारूपत्यादितिमा ननु-तत्त्वमस्यादिवाक्यानामपराडापरतया जीपग्रह्मणो' रभेद पयेत्यत पाह-योऽपीति ।-rrr- * ' स एवात्मन समर्पिता ' इति पार्द सम्याचं प्रपद्ये । वत्या इय अतिरिति गोषवापस न माप्तः ।

·[१] . F तत्त्वमसि' इतिमहावाक्यं छान्दोग्योपनिषदि उहालकश्वेत- केतुप्रसने नयकाय समानातम, तस्य त्रीणि पदानि, तत्-त्यम- प्रसि इति । अत्र सत्पदयाच्य परोक्षत्यादिधर्मविशिष्ट ईश्वरोऽन्त- यामी । यम्पदवाच्य अपरोक्षत्यादिधर्मविशिष्टो जीव पुण्यापुण्य: कती नियाग्य. । 'तत्त्वमितिपदद्वयं तु समान विभक्तिकमभेदा ययोग्यम, परन्तु पदेवयाच्ययोविशिष्टयोरक्य नोपपद्यते, अर्थात् ग:::. 1: त्यादिविरिष्टन ::::::::::..........! ( सत्यार्थचो. तरुवात ) तयोरक्यसिरये चिन्माप्रयपुपि ब्रह्मणि यो पदयो - हजहाधिणा (सर्वशत्याल्पकत्वादिविरुद्धधर्मत्यागेन चैतन्यभागे, भागरयागपक्षणा) तया सक्ष्यमद्वितीय नोति युक्तं तत्त्वमस्यादि. वापानाममेवमतिपादकत्वमिति वेदान्तिनः सवितोऽभिप्रायः। तत्र नैयायिक माह पवविध साप्यमेदयोधको घेदः तदीयत्वेन तदभेद प्रतिपादपति मतु पास्तव जीवब्रह्मणोरभेदं यया पुत्रविषये पितु. पाश्यं 'ममारमा मनसेन' इति । अत्र भद्रसेनस्य , तस्पितुश्च भेदे स्पष्ट उपचारेण (स्वजन्यजनकत्यसम्बन्धेन) प्रात्मपदद्वारा म. मेदव्यबहारः तपेय पितृस्थानीयस्योत्पादकस्येश्वरस्य पुत्रस्थानीये* जावः सातदीयत्येन ( तत्सम्यन्धित्येन) प्रभेद भौपचारिको नमाविक इतिष्पेयम् । नीतीति- तपाचान्यान्यप्यभेदयाक्यानि सति पास्तघे भेटे रे सम्स्पेष यथा 'यजमान' प्रस्तर' 'मादित्यो यूप' इत्यादीनि ! प्रत्र"अमेदमावनयेति--मापना-उपासना विजातीयप्रत्यया. मातरितः समानाकाप्प्रत्ययप्रषाहधेतसो निदिध्यासनामिधाति सम्म मातेनियाम्पनियामकमावादि। अमृतस्य पुत्राः' इति श्रुति । - + + ·( १८१ ) यावत् निरतिययनन्द ब्रह्मणि परानुरक्तिसम्पादनायाभेदोपासना- पराण्यभेदवाश्यानीति माय । उत्तादृढतायै श्रुति प्रमाणयितु माह-अतएवेति । यस्मात्परानुरक्तिसम्पादनपरकत्वमभदया- क्याना प्रतो हेनोरित्यर्थ । *सर्व एवात्मनीति । भेदामदयादिन- म्प्रत्याह-मोक्षदशायामिति । तत्र देतुमाह-भेदस्य नित्यत्वे नेति । अभ्युपगमसिद्धान्तेनाह-भेदनाशेऽपीति । व्यक्तिद्वय मिति-जीवनझरूप व्यक्ति वयम् । ननु-व्यक्तिद्वये सत्यपि द्विस्व न भविष्यति मोने हरयाह-न चेत्यादि । निर्धर्मक इति-यथा सफलधर्मग्रन्य ब्रह्म सत्यत्वधर्माभाववत् तव मते स स्वरूप नधेष मोदे द्वित्वधर्माभावेऽपि तौ जीवेश्वरौ व्यक्तिद्वयात्मको व्यक्तिद्वय- स्वरूपायेत्यपि मया वक्नु सक्यत इति भाव । मिथ्यात्वाभावोऽधिकरणात्मकस्तर सत्यत्वमिति चेदेक. त्वामावो व्यक्तिद्वयात्मको द्वित्वमित्यप्युच्यताम् । प्रत्येकमेकत्वे ऽपि पृथिवीजळयोर्न गन्ध इतिवदुभय नैकमित्यस्य सर्वजन सिद्धत्वात् । योऽपि तदानीमभेदप्रतिपादको वेदः सोऽपि निःसत्वादिना साम्यं प्रतिपादयति । सपदाधिक्ये पुरोहितो ऽयं राजा संहत्त इतिवत्, अत एव "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति” इति श्रूयते ॥ ननुन मया ग्रहाणि मत्य व भवदभिमतरीत्या स्त्रीप्रियते 'यन्मिय्या तासत्' एष मिथ्या वाभाव एव ब्रह्मणि सत्यत्व कपितषस्तुनो नायस्याधिकरणस्वरूपत्वात् ततश्च नोकदोष दय मिपायवान् 'मिध्यात्वाभाषस्तो ग्यारम्य 'इति' पदान्तों अन्य पूर्वपक्षिय । - ·. । ( १८२ ). तत्रोत्तरमाह-एकत्वाभाव इति । यथा तब नये मिथ्याना- शामावाधिकरण ब्रह्मैव सत्वरूप सत्यत्व ततो नातिरित्तम, एव । मस्मन्नयऽपि पकत्वसङ्ख्याया भभावस्वरूपमेव व्यक्ति द्वयात्मक द्विमित्यपि वक्तु सुराकम् सर्वथाऽपि मोक्षे नैव जीवब्रह्मणो रेक्यमिति सिद्धान्तिनो हृदयम् । स्वोति दृष्टान्तेन समययति सिद्धा- म्ती-प्रत्येकामिति । अयमर्थ-गन्ध 'पृथिवीगुणो नतु जलस्य सथापि 'पृथिवीजलयोनं गन्ध इति व्यरहियते तस्य नगयमों यत् पिन्यामपि न गन्ध तथैव प्रत्येक मासु व्यक्ति एकवे (अभे स यपि 'उभय नैकम इत्यय भदमायक प्रत्यय मर्वानुभवसिद्धा नापलयितु शक्य ।सम्प्रति ब्रह्मविद् ब्रह्मैवभयति' इति मातदशायाम- भेदयोधकस्यागमस्य व्यवस्थामाह--योपीति । तदानी मोक्षकाल । स्पष्टमन्यत् । अतएवेति-साम्यप्रतिपादक यादधत्यर्ष । निरञ्जन इति---निर्दन सन् मुक्त परमम: भपुनर्भय साम्पमोक्षारयम उपैति-प्रामोति । इति श्रुतेरर्थ । ईश्वरो न झानमुखात्मा किंतु ज्ञानायाथयः "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” विज्ञानपदेन ज्ञानाश्रय एवोक्तः “यः सर्वज्ञः स सर्ववित्" मु० १।९। इत्यनुरोधात् । आनन्द मित्यस्याप्यानन्दवदित्ययः । अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽम त्ययः, अन्यथा लिङ्गत्वापति । आनन्दोऽपि दुःसामावे उपचर्पते, मारायपगमे मुखी सयचोऽहमितियत्, दुःखामावेन मुखित्मत्ययात् । अस्तु वा तस्मिभानन्दो नवसावानन्दः "असुखम्" इति यते । न विद्यते सुखं यस्येति तो नार्थ 7 - - ·.4 . ( १९३ ) इति चेन्न, लिष्टकल्पनापत्तेः, प्रकरणविरोधादानन्दमित्यत्र मत्व यामत्ययविरोधाचेति संक्षेपः । ५ यत्नु वेदान्तिना इश्वरस्य ज्ञानसुखस्वरूपत्वमुक्तं तदपि न युक्तमिति दर्षयति-ईश्वरोपीति । ज्ञानाद्याश्रय इति-नित्यज्ञाना- घधिकरण इत्यर्थः । श्रुतिस्पविज्ञानपद धर्मधर्मिमाषपरतया व्या. चष्टे-विज्ञानपदेनेति । विज्ञानमस्मिन्नस्तीति विज्ञानम्' इति व्यु- पस्टष्ट 'शा' धातो 'करण.धिकरणयोश्च' इति सूत्रेण अधिकरणा. पंफल्युट्रप्रययान्त पदमिदमितिमाव । भस्मिन् पक्ष मुण्डकधुतिमुपन्यस्यति-यः सर्वज्ञ इति । ननु-झानब्रह्मणो गुणगुणिभावपक्ष विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' रसि श्रुतिस्थानन्दपदस्य का गनि रित्याह-आनन्दमित्यस्यापीति। अर्श आदिभ्योऽन्' ५। २ १२७ इति पाणिनिसूण मतुयर्थका- चमत्ययनिष्पन्नमिदं नपुसकलिङ्गमानन्दपदम्--प्रानन्दोऽस्यास्तीति व्युत्पत्ते ततश्च 'भानन्द' मित्यस्यानन्दयदर्थो योध्यः। ननु-प्रानन्दवदित्यर्थो न युक्त ईश्वरे प्रानन्दाभावात (सु. स्वापरयर्यायस्य प्रानन्दस्य पुण्यफलत्वात् ईश्वरस्य च पुण्यादेर- करणात् ) इत्याह-आनन्टोपीति । लक्षणावृत्या दुखाभाववो- धकोऽयमानन्दराब्दो नतु 'समवायेनानन्दवान् इत्यर्थपरक , नोक्तदोपरयर्थः । एतद् दृष्टान्तेन स्फुटयति--भाराद्यपगम इति । सम्भवति मुख्यऽयं जयन्यवृत्तिकल्पनमन्याय्यमिति तत्राह-अस्तु. 'वेति । नानन्दब्रह्मणोरभेद इत्यर्थ पत्र श्रुतिमाह 'असुखमिति । 'न सुखमिति न ब्रह्मण सकाशात सूखस्य मेद बोधयति । तस्मात्मुखाधिकरणमिति काम स्यात् । ततो.

·। . " वेदान्नी एङ्कने- -न वियत इति । नैयायिक समाधत्ते- नति । अयमाशय -भवत्कृत बहुव्रीहि समाR. सचान्यपदार्थ- प्रधान तत्र 'नज पदस्थान्यपदार्थ लक्षणा क्लिष्टकल्पनर तत्पुरुषस मासे तु नायं दोष अत्र हतुमाह प्रकरण वराधादिति । याईदारण्य. के'अस्थूलादिवास्य सर्वत्र नञ्तत्पुरुषसमास पाश्रित समानप्रया हपतिताऽ सुख'पदस्थापि प्रकरणन स प्राश्रयणीयो नतु बहुमीहि । प्रय विरोधान्तरमाह-आनन्दमित्यत्रेति । मतुवर्धाऽन्यत्यय स्पष्टमानन्दाधिकरणमाचष्टे नत्यानन्दस्वरूपम् 'सुख'मित्यत्र बहु व्रीहिसमासाश्रयणे तु एतेनापि विरोध स्यात् । 'अपिच आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यादिश्रुत्या भानन्दब्रह्मणो स्पष्ट एव भेद अनात सोऽप्यस्माक गुणगुणिनो दवादिनां मते सङ्गच्छते नत्व भेदवादिनामित्याग्यवानाह-संक्षेप इति । अयमस्य वेदान्तमतस्य सक्षिप्तसार --सच्चिदानन्दस्वरूप मद्वैत ब्रह्मव परमार्थसत्य ततोऽन्यत्प्रतीयमान मरुमरीचिकेव,गुक्ति रजतमिव मान्तिविलसित मिव्यय, मिथ्यात्वश्च यत्र यस्यात्यन्ता- भाव तनव तस्य प्रतीयमानत्व, तदिद 'प्रतिभास' ग्रन्दनाप्युच्यते, तदेवक ब्रझोपाधिवशाजीवभाव प्राप्तमिव भाति । 'उपाधीनामनेक- त्यान्नाना जीवा, या घटमठाद्युपाधिभेदेन पंकस्मिन्नप्याकाश नामा. त्यव्यवहार सचोपाधिविधा मायाऽविद्या च, मायोपाधिक चैत- न्यमीश्वर , प्रविद्योपाविकतन्य जीव । रागपात्मकरयन्धानु पाती असारो यन्ध । प्रविद्येच तस्य निदानम् । जीयस्य (प्रा.) 1 स्वरूपाविर्भावा मोक्ष तत्त्यमस्यादिमहावाक्यजन्यो 'महम्ब्रह्मास्मी' त्यसपडाकारा वृत्तिहाविद्या सेयमुक्तम्वन्ध समूखधात हस्तीति मोद पय पर पुरुषार्थ । उक्तञ्च- - - *- --

·( १८५ )
यथैव विम्ब मृदयोपलिप्तं तेजोमयं भ्राजते वत्सुधौतम् ।
तदात्मतत्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ।।
यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् ।
अनं भुवं सर्वतत्वविशुद्ध ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ।।
श्वेता०२।१४,१५।
।
एतेन प्रकृतिः कर्वी पुरुषस्तु पुष्करपलाशवनिपः कितु
चेतनः । कार्यकारणयोरभेदात् कार्यनाशे सति कार्यरूपतया
तन्नाशो न स्यादित्यकारणत्वं तस्य । बुद्धिगतचैतन्याभिमा-
नान्ययानुपपत्त्या तत्कल्पनम् । बुद्धिश्च प्रकृतेः परिणामः ।
सैव महत्तत्त्वम् , अन्तःकरणमित्युच्यते । तत्सत्चासत्त्वाभ्यां
पुरुषस्य संसारापवर्गों । तस्या एवेन्द्रियप्रणाळिकया परिणति-
निरूपा घटादिना संबन्ध ।
साडस्यमत दूपयितुमुपन्यस्यति एतेनेति । एतेन पूर्व
तयुक्त्या प्रात्मनो ज्ञानयत्त्वसाधनेन, वक्ष्यमाणग्रन्येन च, 'मतमपा-
स्त' मित्यनेनान्वय । प्रकृतिरिति मूलप्रतिरित्यर्य ।
मूलपकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।
पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥
इति साड्रयाभिता पञ्चविंशति पदार्था तत्र प्रकृतिरष
[ सकलजगत ] की उपादान कारणमित्यर्थ परिणामस्थमा
पत्यात्, मत्यनुकूलकृतिमत्व कर्तृत्वरूपमिष्ट साड्याना सेपो त
सस्य अन्त करणधर्मत्वात् । पुरुष -जीवथेतनाजषण अपरिणामी।
-
1
1
।

·N - ( १८९) 'निर्गुणत्वान्न चिधर्मा इत्युक्ते । पुष्करपलाशवत् पद्मपप्रयत् । निळेपः प्रसङ्ग, 'असङ्गोह्ययं पुरुष' इत्युक्त । यथा पद्मपत्रम म्भसा न लिप्त तथा पुरुप कर्तृत्वादिधर्माश्रयो न भवतीत्यर्थ इत्प. मिदमनुमान फलितम्-'पुरुष' कन्नत्वादिधाभावधान कारणत्या भायात् यनैव तन्नैव यथामति । कारणत्वाभायादित्यस्य देतोर. सिधिशङ्का वारयति-कार्यकारणयोरिति । साडख्यमत इति शेष । तन्नाशः पुरुषनाग । न स्यात् माभूद इत्यकारणत्य तस्य पुरपस्या प्रियमभिप्राय पुरपश्चेत्कारण स्यांत तहि धर्मबक्षणावस्थापरि रणामेष्यपश्यमन्यतमपरिणामाश्रयः स्यात्,तेन, च, तस्य कोटस्थ्य अतियुक्तिसिद्ध ब्याहन्येत । ।" ननु-पवविधनिरतिरायपुरुषसत्ये किं मानम् भेत माह 'बुद्धिगतेति । बुद्धिगत यश्चैतन्य तस्य मन्यथानुपपत्या पुरुषांनङ्गी- कारेंऽसिद्धयों तकल्पन पुरुषसिद्धिरित्यर्थ । इदमत्र तत्यम मा. ख्यसिद्धान्ते बुद्धि प्रकृते प्रथम परिणाम प्रकृतिश्च जडा तरकार्य भूताया दुहेरपि जाडय स्वभाव , उपादानानुविद्धत्वात उपादेयस्य 'यथा मृदनुविद्धत्वाद् घटोपि मृदेव, परन्तु तत्र ज्ञानेच्छादि- 'धोपलब्धेश्चैतन्यमपि प्रतीयते तत्ताराचेतनस्वमायपुरुषसम्यन्धः मन्तरा नाईति भवितुस्, कचित्प्रसिद्धस्यैव चैतन्यस्य युद्धाचारोप. सम्भधात् यथा " रक्तः स्फटिक " इत्यय जयाकुसुमोपरागेणैव स्फटिके लौहित्य तद्वत् । सेवेति-सेय वुद्धि महत्तत्त्वस, करणमिति च ख्यायते । तत्सच्चासचाभ्याम् युद्धिसत्यासत्ता- म्यामित्यर्थ पुरुषस्य जीवस्य । संसारापवर्गों बन्धमोची। नित्य- गुदमुक्तस्वभावस्यापि पुरषस्य युयुपरागकृत ससार कुसु- प्रिोपरागते चौहित्यमिय तदपगमे च मोक्ष स्वोभाघ, पुस झापगमे यया स्फटिकस्य स्वोभाव वेतिमा । तस्या एवेति - अन्त 1 ·( १८७ ) 'तस्या' इति पदस्य 'परिणति' रिति पदेन सम्बन्धः । इन्द्रियपणा- लिकया चतुरादीन्द्रियरूपनालिकाद्वारा यो घटादिना घटपटादि- धिपयेन सह सम्बन्धः अर्थात् युद्धेरेय महत्तत्त्वाख्याया सा, ज्ञान रूपा हानाकारा परिणति वुद्धरित्यन्वितार्थः । एवमिच्छाद्या मंपि युद्धः परिणामाः इदमेव ज्ञानमध्ययसायपदेनाप्यभिलप्यते ! " इदन्तु योयम-यथा स्वभावतः चलनस्वभावमपि जलाशया. न्तयति सलिलं निर्गममार्गप्रतियन्धे सति न क्षेत्रमुपसृत्य तदाकार मयति, तदेव तु प्रतियन्धापगमे छिद्रद्वारा बहिर्निगत्य कुल्यात्मना क्षेत्रमुपसर्पत केदाराकारेण परिणत जायते, तथा स्वभावतः सर्ववि' फ्यप्रकायनसमर्थमपि बुद्धिसत्त्वं तमोगुणेन प्रतिवद्ध सत् स्वयं घट: पटादिविपयोपसर्पणेऽसमर्थमपि ,चक्षुरादीन्द्रियसग्निकर्षद्वारासमो; निरासे सति इन्द्रियात्मकनालिकाद्वारा विषयदेशगत्वा तत्तद्विपया- कारण परिणमते सोऽय घुखितत्वस्य विषयाकारपरिणामः अध्यः घमायो वृत्तिरिति ज्ञानमिति' चाभिधीयते । उक्तश्च योगाण्या कार:-'फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तियोध' इति । इन्द्रियाणालिकया या अर्थसग्निकर्षानन्तर जायमाना 'अयं घट इस्याकारा चित्तवृत्तिः, तद्विषयको यः 'अहं घटं जानामि', इत्या. कारोऽनुभयः स प्रमाणभूतायाश्चित्तवृत्तेः फलम्, सचानुभव, पेय. चितिचित्तयोरभेदाग्रहात्पुरुष उपचर्यमाणत्वेन पुरुषपत्तीत्यर पुरुषे कर्तृत्वाभिमानो बुद्धौ चैतन्यामिमानश्च मेदाग्रहा ममेदं कर्तव्यमिति मदंशः पुरुषोपरागो युद्धः स्वच्छता । पावत् प्रतिबिम्बादतात्विको दर्पणस्येव मुखोपरागः । इट' मिति विप- योपरागः, इन्द्रियमणाळिकया परिणतिमेदस्तारि, "वको निःश्वा- . पौरु:

·F ( १८९) सामिहतदर्पणस्पेव मलिनिया । कर्तव्यमिति व्यापाराशः ।, तेनांशत्रयवती घुदिस्तत्परिणामैन ज्ञानेन पुरुषस्याताविक सम्बन्धी दर्पणपलिनिनेव मुखस्योपकब्धिरुच्यते । ज्ञाना- दिवत्सुखदुःखेन्छापमयमधर्माधर्मा अपि बुरेव कृतिसामा- नाधिकरण्येन प्रतीतः । नच घुद्धिश्चेतना परिणामित्वादिति मतमपास्न, कृत्यदृष्टभोगानामिव चैतन्यस्यापि सामानाधिकर- ज्यमतीतेस्तद्भिन्ने मानामावाच ॥ पुरुष इति-कत्वाभिमानः अहङ्करोमि इत्याकारोऽहम्म मेय (बुद्धौ चैतन्याभिमान' 'महश्चेतनास्मी ति प्रत्यय । भेदार” सद बुदिपुरुषयोरससर्गाप्रहात् विषेकप्रहाभाधात् पुरुषगत चैत न्य बुसी बुद्धिगत कर्तृव पुरुये प्रतीयत इति तत्र कारण द्वयोर्षि विच्य महाभाव इत्यर्प । 'बुदिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम्' न्या० १३ १४ १५ । इति नैयायिको बुट्युपलभ्योभैद न स्वीकरोति तन्मत परासितु बुद्धित उपसाधे भेद दर्शयन् तस्या भयप्रय प्रदर्शयति-ममेदमित्यादिना । मुदिपुरुषयो दामहात् एक धामिमान पुरुषोपराग इत्यर्थ पुरुषो परागः पुरुषसम्पन्ध दर्पणस्य यथा मुखसम्बन्ध । ममेति प्रथा मौत । इदमितीति विपयापराग विषयसम्बन्ध , सहयति इन्द्रियमणालिकयेति तदतदधस्तात्कृतव्याख्यानम् । निश्वासेना । मिस यो वर्षण तत्र य मलिनिमा मालिन्यम् । परिणतिभेदः 'प्रय घट इत्यादिज्ञानरूप बुद्ध परिणाम एवं विषयेण-घटादिना, भयमेव वानमुपदन्धिर्वत्तिरिसिचोच्यते इति द्वितीयोंय । कर्च- ·( १८२ ) व्यमितीति- पूर्वोत्त पुरुषोपरागविषयोपरागाभ्यां कर्तव्यस्य घरादे रघमास तेन कर्तव्य' मिति निश्चयात्मकाऽध्यवसायो व्यापाराय इत्यर्थ इति तृतीयोंग । तेनेति-इत्यमरात्रयवती घुद्धिरित्यर्थ तत्परिणामेन शानन वृत्तिरूपेण पुरुषस्य निरतिशयचैतन्यस्वभा- घस्य अताविकः प्रारोपित सम्बन्ध पस्तुत पुरुषस्य प्रसन यात्, सोऽयमतात्विक सम्बन्ध एस ( दर्पणस्य मलिनिनेव मुख स्य) उपलब्धिरिति रयायते माडख्य पृतान्ते । अताविकभाये रणन्तो दर्पणस्येति । तथा च 'चेतनोऽञ्जानामि इत्याकारो बुद्धायारोपितस्य य सम्बन्धोऽतात्विक स उपलब्धि नतु बुद्धिरेयोपलब्धिरितिभाष ज्ञानवदिति- -यथा ज्ञान (वृत्तिरूपम् 'अयं घट' इत्याकारकम् ) बुदिधर्म तथा सुखाद्या अपि तस्या एघ परिणामयियेषा । कृति- सामानाधिकरण्येनेति-अर्थात् प्रह करोमीति यत्र प्रत्यय तत्रैय मह सुषी मह दुखीत्यादि प्रत्ययोपि बाध्य । कृतिस्तु बुद्धरय धर्म साच परिणामस्थमावा न चेतना पुम्पोने यर्थ प्रतएवानि येत्याययवान् 'नच' इत्यादिप्रन्य । इतिसायमिति- वक्ष्यमाणयुक्त्या अगिडतमि यर्थ । कृत्यदृष्टभोगानामिति- कृतिः प्रयत , यस्मिन्नधिकरणे कृयादय प्रतीयन्ते तत्रैव चैतन्यस्यापि प्रतीति अर्थात् कृति स्वसमानाधिकरणामवाहट जनयति, अदृष्ट वसमानाधिकरणामच भाग जनयति इति कृत्यदृष्टभागाना परम्प रया सामानाधिकरण्य-एकाधिकरणवृत्तित्वम.तत्प्रतीतिवत् 'चत- नोऽह करोमि' इति प्रतीतिरपि एकाधिकरणदृत्तित्वसम्बन्धेनेष तस्मात् चैतन्य पुरुषखभाव कृयादयो बुद्धरपनि साइल्यमतमः सम्मतमेव । तद्भिन इति-कर्तृमिन्ने चेतने नैव प्रमाण पश्याम - इत्यर्थ ।

·- - -- - । उस कुसुमाञ्जलावाचायैः- कधर्मा नियन्तारश्चेतिता च स एव नः । अन्ययानपवर्गः स्यादसंसारोऽयवा ध्रुवः ।। इति चेतनोऽहं करोमीति प्रतीतिश्चतन्याशे भ्रम इति चेक- त्यंशे कि नेप्यते । अन्यथा बुनित्यत्वे मोक्षामावोनित्यले सत्पूर्वमसंसारापचिः । नन्वतनापाः प्रकृते कार्यत्वादुद्धरच. तन्य कार्यकारणयोस्तादात्म्यादिति चेन्न, असिः। कर्तु-' न्यत्ये मानाभावात् । वीतरागजन्मादर्शनानादित्वम् । अनादे शासंभवानित्यत्वम् । तरिक प्रकृत्यादिकल्पनेन । साटरय राडूते-चेतनोऽहमिति । अयमभिवाय -स्वभा पतो जडापि पुद्धि चतनपुरषसम्बन्धात् न प्रतिविम्योग्राहिणी भूया स्वस्या मिध्यैषाभिमान धत्त चेतनोऽहङ्करोमीति तस्माश्चैतन्य (हान) न कृत्यादिसमानाधिकरणकमिति । नयायिक उत्तरयति- कृत्येश इति । यदि चैतन्यारो भ्रम मन्यसे तषेध युक्या यशेऽपि भ्रमो मन्यता' अर्थात् यथा चैतन्य पुरुषनिष्ठमपि घुसावरोपित एप रतिरपि पुरुषनिष्ठा सती बुद्धी भ्रमेण भासते वस्तुनोऽसौ पुरुषधर्म एघेत्यपि स्वीक्रियताम् तथाच नवानुमानयाधकमनुमान--'बुद्धि कनृत्यामाषघती जन्यधर्माश्रयत्वात् इति। अन्यथेति-पत्नुतनयो भेदाङ्गीकारे । युद्धनित्यत्व इति-प्रस्यायमाग्य -तप'मत चतने सुखदु खयारभाघ तत्र याघमोचव्यवहार सर्वथाऽसम्भवी, तस्मा दसौ बुद्धिसत्वासस्यहतुक एप मन्तव्य तद्यदि बुद्धिनित्या तदा ततुकससारस्य सदातनत्यापत्ती माहाभाघ । यद्यनिया तदा तु 1 ।

·। उत्पत्ते पूर्व युद्धेरभावात्ससारोत्पत्तिरेव न स्यात्, अर्थात् युद्धयु- पत्ते पूर्व ससारनिमित्तमदृष्टमेव न स्यात् तदभावे च कुतो बुद्धरु. त्पत्ति , एव सति ससाराभाव इति सर्वथा साड्यो निरत्तर । पुन पडूते स एव नविति । स्पष्टम् । सिद्धान्ती खण्डयति- नेति । असिद्धरिति-धुद्धि प्रतिकार्यमित्यस्याऽसिद्धरित्यर्थ । कर्तुरिति -य य कर्ता स स सर्वोऽपि जन्य पवेत्यत्रापि प्रमा णाभाव ! कत्वस्य जन्यत्वेऽनुकूलतर्काभावादितिभाव । प्रत्युत तद्विपरीतानादित्यग्राहकतर्कसत्त्वादनादिरेष कर्ता इत्याह--- वीतरागेति।सरागो जायत इति सूत्रस्यार्थार्थ । अनादित्वमिति-- मयमर्थ, स्तन्यपाने या बालस्य प्रवृत्ति सा इष्टसाधनताज्ञान घिना न भवति तच नानुभवरूप याधात, किन्तु स्मरणरूपम्, तथ सस्कारापक्षम सस्काराश्चानुभयसापेक्षा अनुभवश्व अनुभवितार मन्तरा नापपद्यत ततश्च पूर्वजन्मसिद्धि तताऽपि पूर्वप्रवृत्त्यनुरोधेन पूर्व पूर्व जन्म,सिद्ध यताति ज मप्रवाहस्यानादित्वे सुतरा पुरुषस्या नादित्यमिति । अनादरित्यस्य भावस्यति शष । जन्यभावस्य नारा कारणसमिति भाव ! तरिकमिति -तस्मात्प्रत्यादिकल्पना मुधैव साडस्याना पुरपस्यैव कर्तृत्वात् । कृयादाना चैतन्यसामानाधिक रगयस्य युक्तिसिद्धतया साइरयप्रक्रिया नैवादराहेति माघ । नच-" प्रकृते क्रियमाणानि गुण कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ " गीता अ. ३ श्लो. १२७ इत्यनेन विरोध इति वाच्यम्, प्रकृतेरदृष्टस्य गुणैरदृष्ट जन्यरिच्छादिमि. कर्ताहमेवेत्यस्य तदर्थत्वात् । “तत्रैव सति फर्तारमात्मानं केवल तु य." इत्यादि बदता भगवता प्रफटीकृतोऽयमुपरिष्टादाशय इति सक्षेप ॥ 4 . .

·- । - -- ( १९२) पुनराराकय साडख्यमन निरस्पनि सिदाती-नत्यादिना प्रकृप्ति प्रघन सरपरजस्तमसा साम्यायस्पति यायत, सस्या 3 गुण सत्यादलवणे विपमाणीनुष्ठीयमानानि कर्माणि गुभागुमजदणा क्रिया सन्तात यर अहङ्काराऽहमितिमत्यय तन विभूद थामा मान करण यस्य तथाविध पुरुष प्रति मन्यते इति भगवदापय इत्याययन मह यिराघस्नय नयायिकस्य 'पुरुषनिष्ठ कदंत्ययादिना इत्यापय साइण्यस्य । भस्यात्तरमान्तर याजनया सिद्धान्ता दर्पयति-प्रबोरिति । नहि प्रसिपद मषद- "मिमतप्रधानपरक किन्तु जापापरकम । आइमेवेति-तपा च य महादिनिरपेक्ष कयलमात्मान कार मन्यत स एष मृद पनि भगवदामिप्राय । अत्रय किं गमकमित्याह-तत्रैवमिति ॥ अधिष्ठान तया का करण च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा देवञ्चवार पश्चमम् ॥ इमि पश्चानामेव मर्नु पमुपपाय तव-मित्यादिना स्वतन्त्र 'कर्तृत्वस्यय निषेध कृता भगरता। सडझेप इति यत्तु कार्यकार णयारमद इत्युक्त तदपि न पूर्वापरभाषादिभदेन तदसिद्धरित्या पधिक विस्तरमात्या नातमित्यर्थ । धर्माधर्माश्रयाध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ।। ४९ ।। धर्माधर्माश्रय इति । आत्मेत्यनुपज्यते । शरीरस्य तदाश्रयत्वे देशान्तरकृतकर्मणा देहान्तरण भोगानुपपत्त' । विशेषगुणयोगत इति । योग्यविशेपगुणस्य ज्ञानमुखादे सम्बन्धनात्मन प्रत्यक्षत्व सम्भवति न त्वन्यथा, अह जाने अह करोमीत्यादिप्रतीम ॥ ४९ ।। - 7 ·TH T . -- धर्माधर्माश्रय इतीति-अयमात्मा धर्माधर्मयोराधय समया पेनाधिकरणम, शरीरमेघ कुतो नाथयो धमांदरित्याक्षपसम्भावना याह-शरीरस्येति भोगानुपपत्तेरिति तथाच कृतविप्रणायाकृता । भ्यागमप्रसङ्गोऽनिवार्य स्यात् तदतत्"शरीरदाहे पातकामावात्" म्या ३३१४ भाष्य बहुस्पष्टमिति गौरवमयानह प्रपश्चितम "अहजान" इति भात्मनो मानसप्रत्यचे हतुरुक्त । प्रवृत्त्याद्यनुमेयोऽयं रथगत्येव सारथिः । अहंकारस्याश्रयोऽय मनोमात्रस्य गोचरः ॥ ५० अयमात्मा परदेहादौ प्रत्त्यादिनाऽनुमीयते । प्रवृत्तिरत्र चेष्टा । ज्ञानेच्छामयनादीना देहेऽभावस्योक्तयायवाचेष्टायाय मयनसाध्यत्वाचेष्टया प्रयत्नवानात्माप्यनुपीयत इति.-भावः ।. अन दृष्टान्तमाइ । रथेति । यद्यपि स्थकर्मचष्टा न भवति ।। तथापि तेन कर्मणा सारधिर्षयाऽनुपीयते तथा चेष्टात्मकेन, कर्मणा पगत्मापीति भाव ॥ अहकारस्येति । अहङ्कारो हमिति प्रत्ययस्तस्याश्रयो विषय, आत्मा न शरीरादिरिति । मन इति । मनाभिन्नेन्द्रियज-यप्रत्यक्षाविषयो मानसप्रत्यक्ष विपपवेत्यर्थ । रूपायभावेनेन्द्रियान्तरायोग्यत्वात् ॥ ५० ॥ यद्यप्यामा प्रत्या म प्रयक्ष तथापि परस्य परदहादीला सपति तत्र तस्यानुमानन झान सुग्रकमित्याह-अयमात्मेति पर- कीयप्रवृत्यादरतीन्द्रिय वेन हनमानासम्भवात् म्वरूपाससिईपु. दोष स्याद् इत्याह-प्रवृत्तिरति । तथाच चशरीर चतनाधि F3Sो ·. - (१४) हित प्रतिमात्यात रघयत् इत्यनुमान फर्षितमा तासिरिमा- गाडू निराकरीनि-यद्यपीति । हिताहित प्राप्तिपरिहारानुक्ख.. किया था इन वाया लक्षण माप जई रपादा नाईति मधि- तुम. तपापि रपव्यापारण यथा मारपेरनुमान पेय प्रयनजनिसेन चटारकन कर्मणा परदस्थाप्यनुमातु शक्य समायोत्तरसंयोग, पोग्यक्रियापत्यमेष 'प्रवृत्तिमाय तुना विपक्षितमिरति भाष । भारमनो मनोमात्रजन्यमानपिण्याये, कारणामाह-रूपाय, भाषनति ! विभुर्बुद्धयादिगुणवान- विमुत्वं परमपहत्त्वम् । तच पूर्वोक्तपपि स्पष्टार्यमुक्तम् ।। परममहत्त्वमिति-'कासवात्मदियां सर्पगतत्यं परमं महत्' रति २८ कारिकायां तथा 'बुद्धशादिपटक' मिति ३५ कारिकाया' मुक्तमपि। भत्रंद योग्यम्-मर्योऽयमात्मप्रन्यो न्यायाचार्यविश्वनापेन सिदान्तरीत्या यथा प्रणीत. तयार्पणम्पूपलभ्यते-तपाहि- माणापाननिमेपोन्मेपनीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः। सुखदुःखेच्छाषिश्यन्नावात्मनोलिगानि ॥ वै. अ.३आ. २.४ राप्तपादसंग्रहेऽपि--'आत्मत्वाभिसम्बन्धादात्मा" इत्या ॥ धमिधायगरीरसमपापिनीभ्यां हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्यां प्रह- हिनितिभ्यां रथकर्मणा मारवियत् प्रयत्नषान् धिप्रहस्याधिष्ठाता- नुमीयते प्राणादिमिश्च ति यहत्तम । तस्मादाधुनिका स्वयम्पति- मातयात्रा न्यायमुक्तावली कपोलकल्पिता पदन्त स्वयं सपा .

·', बुद्धयादीतिगुणवानिति-बुद्धिसुखदु खेच्छादयश्चतुदंरगुणाः । पूर्वोक्ता घेदितव्या.। बुद्धयादीति स्पष्टम् । इति सप्रभायां न्यायमुक्तावल्यां प्रात्मखरूप- निरूपणनानी तृतीया मुक्ता। - बुद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभृतिश्चतुर्विधा ॥५४॥ • अत्रैव ममगाबुद्धेः कतिपयं प्रपञ्चं दर्शयति । बुद्धि- स्त्विति । द्वैविध्यं व्युत्पादयति । अनुभूतिरिति । अनु. भूतिश्चतुर्विधेति । एतासा चतमृणां करणानि चत्वारि 'प्रत्यक्षानुपानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रोक्तानि वेदि- • तव्यानि ॥५१॥ भारमनिरूपणानन्तरं मनोदच्यनिरूपणे प्राप्ते तविहाय बुद्धि गुण] निरूपणप्रयोजनमा अत्रैव प्रसङ्गादिति । अनुभूतेश्चातु विध्य महर्षिमूल मानयनाइ मृत्रोक्तानीति । अय भाप - प्रत्यक्षा- त्मिानुभूतिरिति चार्वाकाः । अनुमितिरपीति कणादसंगती । उपमितिरपीति साइख्याः । अर्थापत्तिरपीति, मामाकरा:- अनुपलब्धिरपीति भाहा वेदान्तिनश्च । सम्भवतिही अपति पौराणिकाद्याः, तत्सर्वमयुक्तमिति सूचयितु अनुभूतेश्चातुर्विध्य- मुक्त न्यायशास्त्रप्रवर्गकगीतममुनिखूपच प्रमाणवेनाधृतम् इद ·- सून प्रथमाध्याये प्रघमान्हिकस्य तृतीयम् । प्रमाणचतुष्टयेषु अधि- कानाम-ताव न्यूनसडरयायाञ्च निर्याहानुपपसिरिति बोध्यम् । पतघाने १४० कारिकाव्याख्याया स्फुटीकरिप्याम । प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे । घ्राणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं पड्विधं मतम् ॥५२॥ इन्द्रियजन्य ज्ञान प्रत्यक्षम् । यद्यपि मनोरूपेन्द्रियजन्यं सर्वमेव ज्ञान, तथापीन्द्रियत्वेन रूपेणेन्द्रियाणा या ज्ञाने कारणव तत्मत्यक्षमिति विवक्षितम् । ईश्वरमत्यक्ष तु न लक्ष्यम् । इन्द्रियार्थसंनिकपोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि- चरि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमि सूने तथैवोक्तत्वात् । मा परममूले प्रत्यक्षमनुमितिरिति । प्रतिगत' प्रतिगमक या इन्द्रियमिति व्युत्पत्त्या व्युत्पन्न प्रत्यक्षद प्रत्यक्षप्रमाकरणमिन्द्रिय धोधयति तादयन्द्रियजन्य ज्ञान प्रत्यक्षप्रमारुपाऽनुभूतिरित्यर्घ एव -मनुमीयतेऽनेनत्यनुमानम् अनुमितिकरण तजन्य ज्ञानमनुमितिप्रमा. रूपा द्वितीयानुभूति । उपमीयतेऽनेनति उपमानम् उपमितिकरण सजन्य ज्ञानमुपमितिप्रमारूपा तृतीयानुभूति । राम्यते प्रतिपद्यत- योऽनेनति राद शाब्दीप्रमाकरणम् तजन्य ज्ञान प्रदजा (साब्दी) प्रमारूपा चतुर्थी अनुभूतिरित्यर्थ' । एवञ्चतुर्विधानामनुभूतीना कर- मान्यपि चतुर्विधान्येचति महर्पिगातमसम्मतोऽय पक्ष इति सिद्धम्। उक्तश्च तार्किकरक्षायाम्- TEET प्रत्यक्षमेक चार्वाका कणादसुगता पुन ! 17-11 E IFE अनुमानश्च तच्चाथ साडण्या राब्द च ते अपि । ।

·[ १७ ] न्यायैकदेगिनोप्येवमुपमानश्च केचन । आपत्त्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकर ॥ प्रभावपष्ठान्येतानि भाट्टा घेदान्तिनस्तथा । 1~~-सम्मतिहयुक्तानि तानि पौराणिका जगु ॥ - उद्दिटासु प्रमासु प्रथमोपस्थित प्रत्यक्ष अक्षयति मुक्तापल्या मिन्द्रियजन्यमिति । इन्द्रियजन्यमिन्द्रियरूपादायप्यस्ति चतुरादी- न्द्रियगतरूपादेश्चतुरादीन्द्रियजन्यायादतस्तत्रातिव्याप्ति तां धारयितु । 'ज्ञान' मित्युक्तम् । यदि 'ज्ञान प्रत्यक्ष' मित्येतावदेव उच्येत तदा 'मनुमित्यादिप्रमासु प्रतिव्याप्ति स्याद् अत 'इन्द्रियजन्य' मित्यु पात्तम्। तथा कृतऽप्यनुमित्यादापतिव्याप्तिस्तदयस्थैव सर्वस्यानुमि- त्यादिशानस्य मनोरूपेन्द्रियेणापि जन्यस्यादित्याशयवानाडूते-यच- पीति । समाधत्त-तथापीति । अयमाशय - 'शब्दतरोद्भूतविशेष गुणानाश्रयत्वे सति, इत्याद्यग्रे इन्द्रियलक्षण निरूपयिष्यते, तल्लक्ष. ~णबक्षितेनेन्द्रियत्येन रूपेण यस्मिन् शाने इन्द्रियाणा कारणता तादरा ज्ञान प्रत्यक्षमित्यभिमेत मनसस्तु मनस्त्वन रूपेण ज्ञानमात्रं प्रति (अनुमित्यादिसकलसाधारणशानम्प्रति ) कारणता नवि. न्द्रियत्वेन रूपण, सुखादिसाक्षात्कारम्प्रत्येव मनस इन्द्रियत्वेन कार- णता नवितरत्र तथाच ज्ञानमात्रम्प्रति मन साधारण कारण चतु. रादीनीन्द्रियाणि तु तत्तद्पादिज्ञानम्प्रत्यसाधारणकारणानि अतो- ऽनुमित्यादी कथमपि नातिव्याप्ति । ननु-ईश्वरप्रत्यक्षस्य इन्द्रिय अन्यत्यामावादव्याप्तिर्वक्षण- दोष ? मत ग्राह ईश्वरमत्यक्षन्तु न लक्ष्यमिति । जैघ (जन्य) प्रत्यक्ष लक्ष्यमित्यर्थ प्रत्र पारमर्प सूत्र प्रमाणयति-इन्द्रियार्थ- +++ ·" , सनिकोत्पन्न मिति । सूत्रे भ्रमधारणाय भव्यमिधारीत्युक्तम् । प्रव्यपदेश्य निर्विकल्पकम् । व्यवसायात्मक-सविकल्पका इति विविध प्रत्यक्षमित्या अथवा ज्ञानाकरणकं ज्ञान मत्यक्षम् । (अनुमिती "व्याप्तिज्ञानस्योपमिती सादृश्यज्ञानस्य शाब्दवांधे पदज्ञानस्य स्मृतावनुभवस्य करणत्वाचन तर नातिव्यासिः) । इदं कक्ष णमीश्वरप्रत्यक्षसाधारणम् परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः । यद्यपि परामर्शमत्यक्षादिकं परामर्शजन्य तथापि परामर्श जन्यं हेत्वविषयकं यज्ज्ञानं तदेवानुमितिः । न च कादा चित्कहेतुविषयकानुमितावव्याप्तिरिति वाच्यम्. तादृशज्ञान 'त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । यदि तु जीयेश्वरसाधारण प्रत्यक्षशान लदयमाभिप्रेत तदा लक्षणान्तर करणीयमित्याह-अथवैति ज्ञानाकरणकपिति-- *ज्ञान न करण यस्य तद् ज्ञानाकरणक ताहरा ज्ञान प्रयक्षम । "ज्ञान' पदेना ब्यातिज्ञानादेर्ग्रहण तथाच अनुमिति प्रति व्याप्ति "ज्ञान उपमितिम्प्रति सादृश्यज्ञान गन्दवाधम्मति पदझान करण प्र यक्षम्प्रति किमपि ज्ञान न करण, एवं 'ज्ञानाकरणक ज्ञान प्रत्यक्ष जीने रसाधारणम मि यादायतिव्याप्तिशृयश्चेति निर्दुमिद प्रय क्षप्रमालवणम् । "ननु कपोलकरिपतमिद लक्षण न सौमिति चद् मा.तोसि-सूत्रस्थ इन्द्रियासिन्निकर्षात्पन्न मितिपद सावधारण, सेनास्य-इन्द्रियार्थसन्निकांतिरिकानुत्पन्न' मित्यर्थ अतिरिक्त . ?

·11 D . . . [ १६ ] चाये शानमेव त दर्शिनरीत्या व्याप्तिज्ञानादिकमनि मौलमिद लक्षण नायुक्तम् इत्येत्सबमाभेप्रत्य 'अनुमिना' विन्यारम्य 'साधा-1 रणं' मित्यन्तमुक्तम् । प्रत्यक्षमा लक्षयित्या अनुमिति लक्षयति-पराशेति । व्या. तिविशिष्टपत धर्मताज्ञान परामर्शः । तारापरामर्शजन्य ज्ञानमनुः मितिः । मपति हि वहिव्याप्पधूमधानय पर्वत' इतिज्ञान व्यातिथि- विष्टपरधर्मताशानं परामरूपम्, तजन्य ‘पर्वनोचह्निमान् ' इत्या. कारकं यज्ञानं तदेवानुमितिरितिलक्षणसमन्वय , अर्थात् उक्तपरा. मरूपन्यापारद्वारा ध्यातिशानं यस्य ज्ञानस्य जनक, तादृA यान 'पर्वतोवहिमान् ' इत्यायाकारकं तदेशानुमितिरिति । एतय विस्तृन- मग्रेऽनुमाननगडे स्फुटीकरिष्यते। "प्रितिव्याप्तिं शङ्क-से-यद्यपीति । परामर्शप्रत्यक्षादिकमिति । प्रादिना परामर्यध्वसोऽपि । अयमर्थ :-विषयविधया परामर्शप्रत्यक्ष' परामर्शजन्यमय,तथा प्रतियोगिविधया च परामरीधंसोऽपि परामर्श- जन्यः सध्यसम्प्रति स्वस्य कारणत्वात् एवं परामर्शजन्ये परामर्य प्रत्यचे परामर्यध्वमे च मयत्येव दर्शितानुमितिलक्षणस्यातिव्याप्तिः। समाधत्ते-तथापीति । हेत्वविपयामिति-प्रायमर्थ -हेनु यद् न विषयीकरोति ताहयं यद् 'पर्वतो यहिमान् ' इत्याकारक मानं तदेवानुमिति. 1. 'वहिव्याप्यधूमधानयं पर्वत '. इत्याकारके, परामर्शज्ञाने धूमात्मको हेतुर्भासते (विषयीमयति ) सामानविष यके मनुव्यवसायरमके परामर्शयत्यक्षेपि हेतुमानमावश्यक ज्ञानेन यद् यद् विषयीक्रियते शानशाननापि तदवश्य विषयोक्रियत इति नियमसत्यात तपाच विषधिसप्रकारगण म. परामगमत्य चमिति ·[ २०० ] अक्षयातिव्याप्ति 'पर्यतो घहिमा 'स्याकारफस्य भानस्य देव विषयकारात् परामर्गजन्यत्वाच । ननु-घूमवान् पर्वतो यद्विमान्' इत्याकारके कदाचिजायमाने नुमितिक्षाने धूमहेतुरपि पक्षतापच्छेइक्रयिषण (पक्षनिष्ठयिगरण- स्येन) भासते सदनजानमनुमितिरूपमपि हत्यविषयक न किन्तु धूमात्मकहेतुविषयकमेयेत्यत्राऽ याप्तिरेघोक्तलक्षणस्य इत्यारेकाम्व. गडनया 'नच' इत्यारभ्य 'विवक्षितत्वाद् ' इत्यन्तो अन्य। तादृशज्ञानवतीति समाधानमपस्यायमचं 'ताराक्षान' परेन । ग्याप्तियिविष्ठपक्षताज्ञान' रूपोऽण योध्य , तपाच व्यातिविपिष्टपक्षधर्मताशानजन्य यदनुमि यात्मक ज्ञान तस्मिन् वृत्तिर्षर्तनं यस्था सा चासो अनुभव यस्य व्याप्या जाति भर्थात् अनुमितिय ताराजातिमत्त्वमेय प्रकृते " परामयजम्ये " श्यादिवक्षणवाक्येन विवक्षितम् तेन 'धूमय न् पर्वतो घहिमान' हत्याकारायामनुमितो 'इत्यविषयक' रूपलक्षणायस्यामाचेऽपि. अनुमितिस्वजातिरूपधिदिनसत्वानक्षति ( नाऽव्याप्ति ।। घ्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धवादिरपि स्मृतः।। तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ॥५३॥ गोचर इति ग्राह्य इत्यर्थ । गन्धत्वादिरिति । आदि-' पदात् सुरभित्वादिपरिग्रहः । गन्धस्य प्रत्यक्षवात्तदाचिजातिरपि प्रत्यक्षा । गन्धाश्रयग्रहणे तु प्राणस्य न सामर्थ्यमिति बोध्यम्। तथा रस इति । रसत्वादिसहित इत्यर्थः । तथा शन्दोऽपि शब्दत्वादिसहित । गन्धो रेसश्च उद्भतो बोधय ॥ ५३ ।। . FL म ·ग्राहा, . - , ( २०१ ) सम्प्रति येषामिन्द्रियाणां यस्य विषयस्य ग्रहणे शक्ति तत् पृथक दयति घ्राणस्येति-परममूले । मुले गोचर इति। गोचरो ग्राह्यो विषय इत्यनर्यान्तरमित्यर्थः। सुरभित्वादीति-आदिना गन्धत्य- व्याप्ये सुरभित्वासुरभित्व ग्राहा एवं गन्धाभायोऽपि नाणेन्द्रिय- 'येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेन्द्रियेण तद्गुण तनिष्ठा जाति. तदमावश्च गृह्यत' इति नियमात् । गन्धाश्रयेति-गन्धाश्रय पायवी तस्या ग्रहणे साक्षात्कारे घ्राणेन्द्रियस्य न शक्तिरित्यर्थ, द्रव्यसा- चारकारे चतुषस्त्यावश्च सामय नवितरेषामिन्द्रियाणाम् तेषां योग्यविषयावभासकत्यनियमात् । रसज्ञायाः रसनेन्द्रियस्य रस त्यादिसहितोरसोऽपि गोचर अर्थात् रसा, रसत्व जानि', रमाभाव. चेति रसनेन्द्रियविपया । एवं श्रुतेः श्रोग्रेन्द्रियस्य शन्द, शटर जातिः, गन्दाभावश्चति विषया भया । उद्भूत इति-तथाच अनुद्ग- तस्य गन्धस्य रसस्य च नय प्रत्यक्ष जायत इति भाव । *अथवा व्याप्तिज्ञानकरणणं ज्ञानमनुमितिः। एवं माह- श्यज्ञानहरणकं ज्ञानमुपमितिः । पदज्ञानकरणकं ज्ञानं शाब्द- वोधः । वस्तुतोयां कांचिदनुमितिव्यक्तिमादाय तदयक्तिट- चिमत्यक्षात्तिनातिमत्वमनुमितित्वम् । एवं यत्किचित्मत्य- क्षादिकमादाय तद्व्यक्तित्त्यनुमित्यत्तिजातिमचं प्रत्यक्षता- दिकं वाच्यमिति । जन्यमत्यक्षं विभजते-घ्राणजादीति । घाणनं रासनं चाक्षुपं स्पार्शनं श्री मानसमिति पडिधं प्रत्य- सम् । नचेश्वरमत्यक्षस्याविभजनान्न्यूनत्वम् , जन्यमत्यक्ष- स्यैवनिरूपणीयत्वादुक्तमूत्रानुसारात् ।। ५२ ॥ * 'प्रया' इति मूलमारभ्य 'दर्शितसत्रानुसारा दित्यर्ष' इति प्रमान्ती प्रन्यः २०० पृष्ठे 'ना गाप्ति-दत्यम्यान पठनीर ...

·। २०१
.
.
गरीरहत लाधयममिसन्याय पचणान्तरयातुमाह-अयवेति।
व्याप्तिज्ञानकरणकमिति-व्याप्तिधान (भनुमाननगडे वक्ष्यमाण,
মান্নানামানিযালিধানমালাঘবযকথায়ঃ
प्रत्यक्षात्मक शान) साध्यहेत्वो साहचर्यज्ञान करण (यापारषद
साधारण कारण ) यस्य शानस्य तन्शानमनुमितिः । एवमिति-
सारश्यज्ञान करण यस्य तत् ज्ञानमुपमितिः, पदशान करण यस्य
तज् शान शाब्दबोध इति खदणकरणे पुत्रापि न दोष । एतचाप्रे
तत्र तत्र स्फुटीभविष्यति ।
अनुमित्यादिकम्प्रत्यपि न व्याप्तिहानत्यादिनाकरणात्व किन्तु
मनस्त्वनैव अनुमित्यादिफलवक्षएयञ्च सामग्रीभवादव भविष्यति
यथा प्रत्यक्षम्प्रति मनस्त्वेन करत्वेऽपि चाशुपादिप्रमाभद चक्षु.
रादिसामग्रीनिवन्धन तथाच दर्शितखचणानामसम्भवो दोष
सिद्धान्तलक्षणमाह-वस्तुतस्त्विति । यां काश्चिदिति-'पर्वतो
चहिमान्' इत्यादिव्यक्तिमात्र गृहीत्वत्यधं तस्यां व्यक्तीकृत्तिर्यस्या
प्रत्यचे चावृत्तियां जाति अर्थात् अनुमितित्वमेव साहराजातिमत्व!
मनुमितिलदणम एवमिति एवमेव प्रत्यक्षादिष्यपिलक्षण घटनीयम्
स्पष्टमन्यत् । ननु-ईश्वरप्रत्यक्षमपि सप्तम कुतो नोक्त, तपाच न्यू
नता प्रन्यस्येत्यत माह 'नचे त्यादि पूर्वोत्तरपक्षमन्यम्। उक्तसू-
वेति-'इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न मित्यादिदर्शितसूत्रानुसारादित्यम् ।
उद्भतरूपं नयनस्य गोचरो
द्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये ।
विभागसंयोगपरापरत्व-
स्नेहद्रवत्वं परिमाणयुकम् ॥ ५४॥

·( २०३ ) ग्रीष्मोप्मादावनुद्भतरूपमिति न तत्मत्यक्षम् । तद्वन्ति उद्भूतरूपवन्ति ।। ५४ ॥ क्रिया जातियोग्यवृत्तिः समवायश्च तादृशः । गृह्णाति चक्षुः संयोगादालोकोद्भतरूपयोः ॥५५॥ योग्येति । पृथक्त्वादिकमपि योग्यत्तिया बोध्यम् । तादृशः योग्यव्यक्तिवृत्तिरित्यर्थः । चक्षुर्योग्यत्वमेव कथं तदाह- गृणातीति । आलोकसंयोग उद्भवरूपं च चाक्षुपमत्यक्षे कारणम् । तत्र द्रव्यचाशुपं मति तयोः समवायसम्बन्धेन का. रणत्वम् । द्रव्यसमवेतरूपादिप्रत्यक्ष स्वाश्रयसमवायसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतस्य रूपत्वादेः प्रत्यक्षे स्वाश्रयसमवेतसमवायस- म्बन्धेनेति ॥ ५५ ॥ ग्रीष्मोष्मादाविति-प्रादिना चूर्णप्रविष्टतेज परिग्रहः । उद्भ- तरूपवन्तीति -नयनस्य गोचरा इति विभक्तिव्यत्ययेनान्यय. । गोचरशब्दोऽजहल्लिङ्ग । योग्यवृत्तितयेति-तेन परमारयादिगत- पृषकमयादीनां न चातुर्य प्रत्यक्षम् । उद्भूतरूप, उद्भूतरूपघद्र- व्य, पृथक्क, सङ्ख्या विभाग, संयोग, परत्यम, अपरत्य... स्नेहा, द्रवत्य, परिमाणम् प्रत्यक्षयोग्या क्रिया, जाति. तथा समवायचनि । सर्वे चतुषो विषया, एतेषां चातुषं प्रत्यक्षमित्यर्थः। आलोकम- *वचित् २ 'क्रिया जाति' मियादि द्वितीयान्तः पाठ स न पुत्तो भाति तथा मति नयनस्य गोचर' इत्यनेनान्वयो नाईति भवितुम् इति । ननु-प्रथमान्त- पाठेऽपि गृहणाति' पदेनान्वयो दुर्घट: । सत्यम् तत्र 'एतान् पदार्यान्' इति पद द्वयाव्याहारे निराकाङ्क्षप्रतिपत्तिरस्त्येव ।

·समवाय, ( २०४ ) योग इति-सौराद्यालोकस्य सयोग मन्निकर्षः उद्भूतरूपञ्च एस. द्वय चातुरप्रत्यन्नम्प्रति कारण हेतुः एतदभाचे द्रव्यप्रत्यक्षानुप. पत्त । पतयो कारणतावच्छदकासम्बन्ध दर्शयति-तत्रेत्यादिना । द्रव्यचाक्षुपमिति-घटपटादिद्रस्यीयचातुपसाक्षात्कारम्पत्ति समवायसम्बन्धेनेति- --तथाचात्र तयो कारणतावच्छेदकसम्बन्ध. यतो घटालोकयो सयोग उभयवृत्तिः, गुणगुणिनोश्च समवाय । एवमुद्भूतरूपमपि घटपटादिव्ये समवायसम्बन्धेन वतंत, विषयांनष्ठसाक्षात्कारम्मति समवायनव तयोर्हेतुतेति युक्तमुक 'द्रव्यचाक्षुष प्रतीत्यादि । द्रव्यसमवेतसमवतेतिद्रव्ये -घटादी समवेत रूप, तत्र स्पस्वस्य समघाय , प्रतो द्रव्यसमवेतसमवेत रूपत्यादि । स्वाश्रयममवतेति- -मत्र 'ख' पदेन पालोकसयोग उद्भूतरूपश्च गृह्यने तयोराश्रय = अधिकरणं यघटादि द्रव्य, तत्र ममत रूपादिक त पवाद समय या वर्तते, जातिव्यक्तयोःसम- घाय. युपगमात् । एवविधपरम्परासम्बन्धेन रूपतत्त्वादिप्रत्यक्षे प्रा. लोकसयागे भूतरूपयो कारणभावो शय । यद्यालोकसयोग कारण न स्यात् तदान्धकारऽपि घटादीनां चाक्षुष प्रत्यक्ष स्यात्, उदभूतरूपञ्चत् कारण न स्यात् तदा पिया. चादीनामपि प्रत्यक्षापत्तिरनिवार्या इत्युभयमाघश्यकम् । उद्भतस्पर्शवद्दव्यं गोचरः सोपि च त्वचः । रूपान्यच्चक्षुपो योग्यं रूपमत्रापि कारणम् ॥ ५६ ॥ द्रव्याध्यचे- उद्भूतस्पर्शवव्यं त्वचा गोचरः । सोऽपि उद्भूत- स्पर्शोऽपि स्पर्शत्वादिसहितः । रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूप- ·( २०५ ) त्यादिभिन्नं यचक्षुपो योग्यं तत्वगिन्द्रियस्यापि ग्राह्यम् । तथाच पृथक्त्वसंख्यादयो यं चक्षुग्रीह्या गुणा उक्ता एव क्रियानातयों योग्यवृत्तयश्च ते त्वची ग्राधा इत्यर्थः । अत्रापि तगिन्द्रिय- जन्येऽपि रूपं द्रव्यमत्यक्ष कारणम् । तथाच घहिरिन्द्रिय- जन्यद्रव्यप्रत्यक्ष रूपं कारणम् । चाक्षुष प्रत्यक्ष निरूप्य त्याच निरूपयति उद्भूतस्पर्शवदिति ! स्पर्शात्वादिसाहन इति। उद्धृतस्परी स्पर्शत्व जानि स्पर्शायभावश्च त्यागन्द्रियस्य गोचर इ यथं । रूपभिन्नमिति-रूपभिन्न रूपत्वभिन्न रूपाभावभिन्न रूपत्वाभारमिन्नश्चेत्यर्थ । तदिति -तत्स पूर्वकारि- कोक्तं त्वगिन्द्रियस्यापि विषय । तदेव स्पष्टयति--तथाचेनि । अनापि त्याचे प्रत्यक्षेऽपि रूप कारणम् । तदेव सङ्कलय्य दर्शयति- तथाचेति । बहिरिद्रियजन्यति-घहिरिन्द्रय जन्पयायमूर्तद्रव्यप्रत्य चत्वावच्छिन्न प्रति रूप कारणम, तथा चैस्मिन्मते वायुगतस्पर्शस्य त्याचप्रत्यक्ष सत्यपि वायुनं प्रत्यक्ष किन्त्यनुमेय एवेतिभाव । नवीनास्तु वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमत्यक्षे न रूपं कारणं प्रमाणाभावात् । किन्तु चाक्षुपप्रत्यक्ष रूपं स्पार्शनमत्यक्षे स्पर्शः कारणमन्वयव्यतिरेकात् । बहिरिन्द्रियजन्पद्रव्यमत्पक्ष- मात्रे किं कारणमिति चेन्न किंचित् । आत्मात्तिशब्दभिन्न- विशेषगुणवत्वं वा प्रयोजकमस्तु । रूपस्य मिति चेन्न, वायोस्त्वगिन्द्रियेणाग्रहणपमङ्गात् । इष्टापचिरिति चेदुद्भूतस्पर्श एव लाघवात्कारणमस्तु । प्रभाया अप्रत्यक्षत्वे कारणत्वे लायक- ·( २०६ ) विद्यापत्तिरेव किं नेष्यते । तस्मात् प्रभां पश्यामीतिवत् वायु स्पृशामीति प्रत्ययस्य सम्भवाद्वायोरपि प्रत्यक्षं सम्भवत्येव । वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्रे न रूपस्य न वा स्पर्शस्य हेतुत्वम् । वायुमभोरेक्स्व गृह्यत एव, कचिद्वित्वाटिकमपि, कचित्संख्यापरिमाण,धग्रहो दोपादित्याहुः ॥ ५६ ॥ नवीनास्त्विति–गङ्गेशोपाध्यायप्रभृतयो नव्यान्यायाचार्य बहिरिन्द्रियजन्येत्यादि। एषामयमाराय --हिरिन्द्रियजन्यद्रव्य प्रत्यक्षसामान्य प्रति रूपमेव कारणमित्यराव झिचित्प्रमाणमुपलमा मह किन्तु रूपसत्वे चातुप प्रत्यक्ष सदभावे तदभाव , स्पर्शसावे त्याच प्रत्यक्ष तदभाये तदभार' इत्यन्वयव्यतिरेकवलेन चाक्षुषप्रत्यक्ष म्प्रति रूप, वाचम्प्रति स्पर्य कारणमस्तु, तेन च वायोरपि त्याच प्रत्यहं भवत्येवेति न वायुरनुमेय । जरनैयायिकः यङ्कर्त--पहिरिन्द्रियेनि । मत्यक्षमात्र इति प्रत्यक्षसामान्यइयर्थ । किं कारणपिति--किमनुगत कारणमि त्यर्थ । नव्यः समाधातुमाह- नेति । न किमप्यनुगत कारणम, किन्तु विशिष्यव कार्यकारणभाव यथाचोपरि दर्शिनम् । कल्पान्तर . माह-आत्पात्तीति-मात्मनि वृत्तिर्यस्य ताहतोय शब्दभित्री विशेषगुण [अर्थात पृथिव्यादिचतुष्टयवृत्ति रूपादिरेव ] ताहरा गुणवत्त्वमेव [ रूपादिविशेषगुण पवेत्पर्य ] बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्ष सामान्यम्प्रति हेतुरस्तु । अत्र आत्मनो बहिरिन्द्रियपत्यक्षारणाय आत्मवृत्तीति। माकायस्य पहिरिन्द्रियप्रत्यक्षवारणाय शब्दभिन्नाति कालादेस्तद्वारणाय विशेषेति । जरठ शङ्कते-रूपस्येति । लाघवम् परीरकृतलाघामित्यर्थ । नवीन: समाधत्त-नेति । यदि याद्यद्रव्यप्रत्यक्षतामा यम्प्रति रूप ·[ २०८ ] ? तथापि बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वापच्छिन्नम्प्रति कि नियामक मिति भवत्येवाकाक्षा। ननु महदुद्भूनस्पशंवत्वमेवास्तु नियामक- मितिच १ प्रमाया प्रत्यक्ष न भविष्यनि। इष्टापत्तिरितिचद् प्रभा यास्त जोरपत्वात् प्रभा पश्यामी' प्रितीतच अनिष्टापात्तरमा। प्रय इय प्रतीती रूप पश्यामी' तिर-(प्रभाया ) द्रव्यत्वाभाव- ऽप्युपपनति चद् ? 'प्रभा चलति' 'प्रभा शुक्ल' ति प्रत्यय कथम ?। भ्रान्तिरूपोऽय प्रत्यय इतिचेद् ? बाधक बाद वाधस्प्रत्यय विना पूर्वप्रत्ययस्य भ्रमत्यायोगात् ।। अस्तु ताई उद्भूतरूपवत्यमेव यदि- रिन्द्रियजन्यद्रव्यरत्यक्षमात्र प्रति हेतु ? ए सति पायो ऊष्मादश्च स्पार्थन प्रत्यक्ष न भविष्यति । नैर भवतीति स्वीकुर्म इतिचे? शरीरपवनसयोगानन्तर 'शीतावायु' मनुष्णो धायु' रित्यादिक जायमान स्पायन प्रत्यच वारयतु भवान् । ननु-स्पर्शमानगोचर पवाय प्रत्यया ननु द्रव्यगाचर इतिच? 'चायु स्पृशामि' इत्याकारकानुयवसायापलाप कप ? कयन्तराने घायुविष्यकत्वभानम् । अपिच महत्त्याभूतस्पर्शयत्त्वस्यैव बाह्यद्रव्य- प्रत्यक्षमाम्नति कारणत्यमुच्यता प्रभाया प्रत्यक्षत्वाभावष्ट मन्यताम् ? 'प्रभा पश्यामीति' प्रत्यक्ष यलवान् महदुद्भूतरूपरस्यस्य कारणभाव इति चद् ? 'वायु स्पृशामी' त्यत्र प्रत्ययऽपि दृष्टिपाती घिवीयताम् । नरकश्चिदेव सिद्धान्तो न निर्गत इति चेत् यहि रिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति न तादृय रूप नया ताहय स्पर्य कारण किन्तु तत्र विभुवृत्तिमिनीवशेष गुणवत्वमेव त प्रमस्तु तयाच प्रकारपि प्रयच रन किश्वगाधमित्यप एय न्यायसिद्धा- न्तपञ्जरीसारादिमार। खचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् ।

·सकलज्ञानस्य । [ २०६ ] त्वअनसंयोगो ज्ञानसामान्ये कारणमित्यर्थः । किं तत्र प्रमाणं, सुषुप्तिकाले त्वचं त्याच्या पुरीतति वर्तमानेन मनसा ज्ञानाजननमिति । साधारणकारणमाह-वचोयोग इति । ज्ञानसामान्य इति-- 1-जन्यज्ञानमात्र इत्यर्थः । अत्र प्रमाण पृच्छति-- किमिति । उत्तरयनि-सुषुप्तिकाल इति । निद्रानाड्याच्छिन्नात्म- मनोयोगःसुषुप्तिः । इयमेय 'गाढा निद्रो'च्यते । निद्रानाडी पुरीतत् । भत्र श्रुतिः-हिता नाम नाडयो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीत- मभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते' वृहदा० ५। १ । २२ इति । यदि त्यड्मन संयोगो शानसामान्यम्प्रति कारण न भवेत तदा सुपुष्त्यवस्थायामपि ज्ञानेन भाव्य, तत्र ज्ञानानुत्पत्तिरवान प्रमा- ननु सुषुप्तिकाले किं ज्ञानं भविष्यति अनुभवरूपं स्मर- णरूपं वा । नायः अनुभवसामग्रथभावात् । तथाहि । मत्यक्षे चक्षुरादिना मनःसंयोगस्य हेतुत्वाचदभावादेव न चा- क्षुपादिप्रत्यक्षम् । ज्ञानादेरभावादेव न मानसं प्रत्यक्षम् । ज्ञानाद्यभावे चात्मनोऽपि न प्रत्यक्षमिति । एवं व्याप्तिज्ञानाभा- वादेव नानुमितिः । सादृश्यज्ञानाभावानोपमितिः । पदज्ञा- नाभावान्न शाब्दयोधः । इत्यनुभवसामग्रयभावान्नानुभवः । उहोयकाभावाच्च न स्मरणम् । मैवम् । सुषुप्तिमाका- .लोत्पन्ने धादिव्यक्तेस्तत्सम्बन्धनात्मनश्च प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् .. तदतीन्द्रियत्वे मानाभावात् । सुपुतिमाकाले निर्विकल्पकमेव नियमेन जायत इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् । रणमित्यर्थः। - . - ·[ २१० ] सुषुप्ती त्यड्मनासयोगसत्वेऽपि ज्ञानसम्भावनय नेति मन्वानः पडते-नन्विति । प्रपमपक्ष निराकरोति--नाय इति । अनुभवसा. मच्या प्रभाष दर्पयति-तथाहीति । प्रत्यक्ष इति -चतुर्विधेम्वन- भवेषु माद्योऽनुभव प्रत्यक्ष, तत्र चातुषप्रत्यक्षम्प्रति चतुर्मनसयोगः कारण, याचम्प्रति त्यड्मन संयोगो रासनम्प्रति रसनेन्द्रियमनोयोग इत्यादि खयमूहाम्। सुपुप्तौ तदिन्द्रिय सयोगात्मकसामग्र्या प्रभायादेवन बाह्य. प्रत्यक्षात्मकोऽनुभव इत्यर्प । ननु बाह्य प्रत्यक्षमाभूव मानसन्तुस्याद् प्रतमाह -ज्ञानदेरभावादेवेति । द्विविधो मानसोऽनुभवः भात्मग- तहानादिगुणविषयक मात्मविषयकश्च, ज्ञानादेविशेषगुणस्याभारा. प्रायः, सानादियोग्यगुणसम्बन्धेनैव भात्मनोऽपि मानस प्रत्यक्ष नान्यपेति सत्या योग्यविशेषगुणात्मकप्रत्यक्षसामप्यन्तर्गतस्य शान. देरमायादेव द्वितीयोऽपि नेति प्रघट्टकार्य । व्यासिज्ञानाभावादेवेति -व्याप्तिहान साहचयनियमात्मक पदयमाण 'यत्रधूमस्तप्रवति' रित्यादि । नानुमितिरिति-अनुमितिम्मति तस्य करणत्यादति भाय । सादृश्यज्ञानाभावादिति-अनुयोगितासम्बन्धन तगतभूयो धर्मपत्य साश्य तस्य शान, या घटसय पट.' यया या 'गोस. र गपय' इत्याघाकारकम, नोपमितिरिति-उपमिते. सारश्यका- नजन्यत्यादित्यपः पदज्ञानामावादिति-'पक पदम्' इतियक्ष्यमा वरणकपदपिण्यक पान या घटो घटपदयाच्य' स्याफारक वस्थामायारियन शान्दवोध इति-याफ्यायोयो नेति याद. पोधम्मति पदमानस्य करणत्याद । इत्यनुभवेति- मनपा रिया प्रनुभयात्मकरानसामग्री सुपुप्ता नाति प्रत पपानुभपारमक शानमपि सत्र नानन्यस्तु तत्र स्मरणात्मक पानम् मत प्रारदोषकामा.

·[ २११ ] वादिति । संस्कारजन्य ज्ञानं स्मृतिः संस्काराच सादृश्यादिद्वारा उद्दा सन्त एव स्मृति जनयन्ति नानुद्रुद्धाः सुषुप्ती संस्कारोद्रोधक किमपि कारयां न, अतस्तत्र स्मृतिरपि नेत्यर्थ । तस्मात्सुषुप्तौ त्वङ्- मनोयोगे सत्यपि तत्तज्ज्ञानसामग्र्यभावान शानसम्भावना तत्कय सुषुप्ता शानाजनन झानसमान्यम्प्रति त्वङ्मनोयोगस्य कारणभावाय गमक स्यादित्याप्तुराशय । तदेतत् खण्डयितुमाह-मैवमित्या- दि । सुपुप्तिमाक्काल इति-यस्मिन् क्षणे सुषुप्ति तदव्यवहिते पूर्व- स्मिन् चणे, उत्पन्ना या इच्छादिव्यक्ति ( इच्छाया भादिरितिव्यु- त्पत्त्या) मानव्यक्तिः ('प्रय घट अय पटो' वेत्याकारक यत् किमपि शानमित्यर्थ) तत्सम्बन्धेन-सयुक्तसमवेतसम्बन्धेन भह सुखी मह शानवान्' इत्यकारकं यवात्मनः प्रत्यक्षं तस्य प्रसङ्गोऽवश्यम्भावी यदि बड्मन सयोगो शानसामान्य प्रति कारण मन्येत, मम तु तदा स्वङ्मन' सयोगाभावात् सुषुप्ते पूर्वक्षणे विद्यमानायामपि यस्यां कस्याश्चिदशानव्यक्ती नैवात्मन प्रत्यक्षमिति सिद्धान्तग्रन्यार्थः । नन्यास्तां तदतीन्द्रियमेवेत्यत माह तदतीन्द्रियत्व इति । छानाती. न्द्रियाव इत्यर्थ । मानाभावात् प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावात् । ननु-नि- पिकल्पकत्वात् सुषुप्तिप्राकालीन मानमतीन्द्रियभित्यत माह-सुपु. सिपाकाल इति । नहि प्रकारताविशेभ्यतासतर्गतानवगाहिशानं नियमेन सुपुप्तिपूर्वक्षणे उत्पद्यत इति भाव । अथ ज्ञानमात्रे त्वअनःसंयोगस्य यदि कारणत्वं तदा रास- नचाक्षुपादिप्रत्यक्षकाले त्वाचमत्यक्षं स्यात् । विषयत्वक्संयो- योगस्य त्वमनःसंयोगस्य च सत्वात् । परस्परपतिबन्धादे- कमपि वा न स्यादिति । अत्र केचित्पूर्वोक्तयुक्त्या त्वम्मनो- योगस्य ज्ञानहेतुत्वे सिद्ध चाक्षुपादिसामग्रथाः स्पार्शनादिप्रति- - ·1 २१२ ] 'बन्धकत्वमनुभवानुरोधात्कल्प्यत इति । अन्ये तु सुपुप्त्यनु- रोधाचर्ममनःसंयोगस्य ज्ञानहेतुत्वं कल्प्यते । चाक्षुपादिप्रत्यक्ष- काले वड्मनःसंयोगाभावान पार्शनप्रत्यक्षमिति वदन्ति ॥ न्वङ्मन सयोगस्य शानसामान्यम्प्रति कारणभावमसहमान. यङ्कते-अथेति । अाम्रादिरसानां रसनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षकाले आम्र. रूपादिगतचक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षकाले वा त्याचप्रत्यक्ष स्वगिन्द्रिय. जन्य स्पर्धादि प्रत्यक्षमपि स्यात् । अत्र हेतुमाह-विषयत्वसंयो- गस्येति, 'सत्त्वाद' इत्यन्तम् । ननु चानुपादिसामनया (इन्द्रियस- निकर्परूपाया) स्पार्शनादिप्रतिवन्धकत्व कल्पयिष्यते इत्यत पाह- परस्परेति । रासनसामग्रया चातुपप्रतिवन्धकत्वात् चानुषसाम• ग्रूया रासनप्रतिवन्धकत्वात् परस्परप्रतिबन्धकत्वम तेन एकमपि किमपि ज्ञान न स्यादित्यर्थ । 1 शानसामग्रीषु परस्पर प्रतिबन्धकप्रतिबध्यभावस्य कल्पना. यान्तु विपयेन्द्रियसयोगस्य इन्द्रियमन सयोगस्य च सर्वत्र सत्यात किमपि शान न जायेत सयोगरूपायास्तस्या परस्परप्रतियन्मकत्वा. दिति भाव । झानसामान्यम्प्रति रमन सयोगस्य कारणवादी समाधते- अब फेचिदिति । पूक्तियुक्त-सुपुप्तिकाल त्वच स्यत्वा पुरीतति घर्तमानेन मनसा माना जननमित्याकारम्या युक्त्या इत्यर्थ । त्यड्मनो. योगस्य ज्ञानहेतुले-शानकारणत्वे सिद्ध- प्रमाणसम्पन्न । चाक्षु- पादिसामग्या इत्यादि, अस्यायमर्थ -चातुपादिप्रत्यक्षसामग्री स्पासनप्रत्यक्षप्रतिबन्धिमा नन चानुपादिशानमाल वमन सयोग- माडे 'ऽपि न स्पान प्रत्यक्षमिनि । पनदव कुन रयत माह-अनु.

·- [ २१३ ] भवानुरोधादिति । तयाचाय प्रयोग -घटचक्षुरिन्द्रियसग्निकर्ष स्पार्शनप्रत्यक्षप्रतियन्धक रूपा घट इत्याफारकज्ञानजनकत्वात यन्नेय तनैवमिति। भनय पक्षधरमिश्रमतमाह-अन्येविति। सुपुप्त्यनुरोधेन सुपुप्तौ ज्ञानानुत्पादानुराधन । चर्ममन संयोगस्य त्वगिन्द्रियगोलक स्थानेन सहमन सयोगस्य । ज्ञानहेतुत्व ज्ञानसामान्यप्रति कारणत्व। कल्यते अनुभीयते । एतेन कल्पेन चातुपादिप्रत्यक्षकाले उक्तस्पार्य नापत्तिरूपोदोपोन, तदा मनस त्वगिन्द्रियेण साक सन्निकर्षाभावात्, नापिच प्रतिवध्यप्रतियन्चकभावकल्पनागौरव मित्यभिसन्धाय माह- त्वङ्मनासंयोगाभावादित्यादि । अत्र यहु वकव्य ग्रन्यगौरवभ- यानोक्तम्। मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो मतिः कृतिः॥५७ मनोग्राह्यमिति । मनोजन्यमत्यक्षविपयमित्यर्थः । मतिमा॑नम् । कृतिः प्रयत्नः । एवं सुसत्वादिकमपि मनोग्राद्यम् । एवमात्मापि मनोग्राह्यः किन्तु मनोमानस्य गोचर इत्येन पूर्व- मुक्तत्वादन नोक्तः ॥ ५७ ॥ मनसोऽसाधारणविषयानाह मनोग्रामिति परममूले । मनो- प्राहात्वस्य सार्वत्रिकत्वादाह-मनोजन्येति ।मनोमात्रजन्येत्यस्या न्यूनता परिहरति एवमिति । ज्ञानं यन्निर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिष्यते । महत्त्वं पड्डिधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८ ॥ चक्षु.संयोगाद्यनन्तरं घट इत्याकारक घटत्वादिविशिष्ट 'ज्ञान न सम्भवति पूर्व विशेषणस्य घटत्वादेर्शानाभावात् ।। .

·r [ ११५ ] विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् । तथाच प्रथमतो घटघटत्वयोवैशिष्टयानवगायेव ज्ञान जायते । तदेव निर्षिक ल्पकम् । वचन प्रत्यक्षम् । पवमिन्द्रियगोचरं प्रत्यक्षमुक्का इन्द्रियागोचरो यत तदाह- ज्ञानं यदिति परममूले । निर्गतो विकल्प प्रकारतादिकृतो विशेषो यस्मात् तत् तपाभूत यज्ज्ञान तदिन्द्रियाएयतिक्रम्य वर्चत इति अतिन्द्रियम् इन्द्रियागोचर इत्यय इष्यते नैयायिकैरिति रोष । उक्तश्च तार्किकरक्षायाम्-- नामादिमिविशिष्टार्थविषयं संविकल्पकम् । अविशिष्टाविषयं प्रत्यक्ष निर्विकल्पकम् ।। नामादि विधेपणवैधुर्येण स्वलक्षणमात्रविषय निर्विकल्पकम् । इति । विशेष्यविशेषणसम्बन्धेतन्त्रितयातिरिक्तविषयतानिरूप्यम। प्रय भावः-निर्विकल्पक चतुर्थी विपयता स्वीक्रियते नतुत्रिविधविप. यतामध्ये कापि तत्रास्ति विषयता, भतएव यथा 'इदं किश्चिद्' इति तदुदाहरन्ति। महपादोऽपि--- अस्ति हालोचनं ज्ञानं मयम निर्विकल्पकम् । वालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ इत्याह । शुद्धवस्तुज विशेषणविरोध्यभावानुल्लेखीत्यर्थः । पत. सर्व विवृणोति मुक्तावलीकारः चक्षुःसंयोगाधनन्तरमिति । घट- चतुसंयोगानन्तर जायमान 'प्रय घट' इत्याकारक शान घटत्यादि प्रकारकपटत्ववद्वियम्यकसकर यशिथिए झाने तारयन मचितुमई. तीत्यर्थ. भत्र हेनुमाह पूर्वमिति । 'विशेषणस्पे' त्यादनिर्षिकल्पक' मित्यन्तस्यायमर्थ:-'प्रय घट' त्याकारकशानं विषिष्ट शान, यतो. - ·[ २१५ ] ऽ घटघटत्ये तयोः सम्बन्धश्च भासते, तत्र घटत्वं विषेपणं घटो विष्यः तयो (जातिव्यक्तिरूपयोः) परस्पर समयायः सम्बन्धः उक्तन छानेनैतभितयमेव विषयीक्रियते विशिष्टज्ञानच विशेषण- शानपूर्वकमेवेत्यस्ति नियमः ततश्चयत्पूर्व घटघटत्वयोर्विशकलितं (पृथक् पृथक् ) ज्ञानं वैशिष्टयानवगाहि 'इमे घटघटत्वे' इत्याकारक तदेव निर्विकल्पक भवति । तच न प्रत्यक्षमिति-नेन्द्रियसग्निकर्षः जन्यमित्यर्थः। तथाहि । वैशिष्ट्यानवगाहिज्ञानस्य प्रत्यक्षं न भवति घटमहं जानामीति प्रत्ययात् । तत्रात्मनि ज्ञानं प्रकारीभूय मासते । ज्ञाने घटस्तत्र घटत्वम् यः प्रकारः स एव विशे- पणमित्युच्यते । विशेषणे यदिशेपर्ण तदिशेपणतावच्छेदकामि- त्युच्यते । विशेषणतावच्छेदकमकारकं ज्ञानं विशिष्टवैशिष्ट्य- ज्ञाने कारणम् । निर्विकल्पके च घटत्वादिकं न प्रकारस्तेन घटत्वादिविशिष्टघटादिवैशिष्ट्यभानं ज्ञाने न संभवति । घटत्वा- द्यमकारकं च घटादिविशिष्टज्ञानं न संभवति, जात्यखण्डोपा- ध्यतिरिक्तपदार्थज्ञानस्य किंचिद्धर्मप्रकारकत्वनियमात् ॥ यथेत्थं तथोपपादयति-तयाहीत्यादिना । वैशिष्टयानवगा- हिज्ञानस्य विशेष्यताविशेषणतासंसर्गताऽविषयकस्य ज्ञानस्य प्रत्यच 'न भवति अर्थात उक्त झानमनुष्यवसाये न भासते किन्तु विशिष्टमेव भासते-भत्रोपपत्तिमाह घटमहपिति । अयमर्थः शानस्य शानमनु- व्यवसाय उच्यते तस्यायमाकारः 'घटमहानामि' इति । अस्यां प्रतीतो प्रात्मनिशानं विशेषणतारूपेण मासते 'घटज्ञानवानह' मिति A ·, [ २१६ ] एतस्मिन्ननुव्यवसायात्मके झाने तु घटो विशेषणतारूपेण भाति, ताहणे घटे च घटत्य जातिरूपो धर्म विशेषण, प्रकारो विशेषणमि- त्यनर्घान्तरम् । विशेषणे इति-विशेषणे -शाने विशेषणीभूते घटे यत् घटत्व वियषण तदेव विरोपणतावच्छेदक' मिति शास्त्रसकेतः । विशेपणतावच्छेदकप्रकारकमिति--विशेषणतापच्छेदकं (घटत्व) प्रकारो यस्य तादृश यज्ञान 'अय घट' इत्याकारकं विशिष्टज्ञान तदेव विशिष्टवैशिष्ट्यशाने 'घटम हजानामि' इत्याकारके अनुव्यवसायात्मके झाने कारणं हेतुरित्यय । इत्यञ्च प्रथमं जायमान घटत्यादिवियेषगा- शान वैशिष्टयानमावि स्वीकर्तुमुचित, अन्यथा 'अयं घट' इति विशिट ज्ञान नैच भवेत् तदभाव च 'घटमहानामि इति विशिष्टय- वैशिष्ट्याद्ययगाहि ज्ञानमपि न स्यात् । एतत्समर्पयति-निर्विकल्पक इति । घटावादिधर्माणां प्रकारसारूपेण नैव भान निर्विकल्पके, तेन हेतुना घटत्मादिविविधा ये घटाद्याः तेशं वशिष्टयभान-विशेषणतावगाह ज्ञान ज्ञाने निर्षि- कल्पकारव्ये नैव जायत इत्यये । घटत्वाद्यप्रकारकमिति-घटत्यादिः न प्रकारो विरोपण यस्मिन् तारा यज्ञ ज्ञान, भयात् घटादिरेष यन प्रकार तज्ज्ञान विशिष्टमेव न सम्भवति। प्रयमनाराय:-यदि प्रथम निर्विकल्पकसान न स्वीक्रियेत तदा 'भयं घट' इति वटघटत्वादिविथिए सपिकल्पर्क झानमपि न स्वीकर्तव्यं स्यात् तनु न 'घटमहलानामि' इत्यवाधितानु. व्यवसायप्रतीतियखात्म्नीकर्तब्यस्यात् तस्पात - सविक स्पशानात्वं घटघट योर्यत् पृचा प्रकारतादिनाय नदध. यनिर्षिलरकमेर तथाच प्रयोग -'प्रय घट' इति पिटिशान विशेषणमानजन्य विषिष्टमान वान् 'दण्डी पुरुष' इति विशिष्टवानरत मन--विशेषण मानमपि शानधारमविकल्प किन स्वादिनिचे ? - ·( २१७ ) नतस्यापि सविकल्पकत्वे भनवस्थाप्रसङ्गाग्निनिकल्पकसिद्धि. तत्साधूकमतीन्द्रियीमीत। अत्रैव ( विरोपणशानस्य निर्विकल्पकत्ये) हेतुमाह- जात्यसण्डापाध्यतिरिक्तति । घटत्वादिजातिभ्य प्रति- योोगत्वानुयोगित्वाद्यनिर्वचनीयधर्मेभ्योऽखण्डोपाधिपदयाच्यभ्योऽ तिरिक्तानां भिन्नानां पदार्थानां यज्ज्ञान तस्य किश्चिद्धर्मप्रकारत्व., नियमः, किश्चिद्धर्मः प्रकारो यस्मिन् तादृशो नियमः + अयमर्थ - जात्यादिधर्मानां निरयच्छिन्नं ज्ञानं तद्भिनाना जातिमदादिपदार्थानां शानन्तु केनचिद्विशेपणेनावच्छिन्नमेव भवतीति नियमः तस्मादपश्य निर्विकल्पकशानस्वीकार। प्राभाकरास्तु निर्विकल्पकं नाङ्गीकुर्वन्ति। एषां विशेषणशानस्य विशिष्टज्ञानम्प्रति कारणव न भवति द्रव्यविशिष्ट प्रत्यक्षेप्रतिसन्धान- विग्रिष्टोऽपि हेतु.1 यदाहु:- विशेपणं विशेष्यश्च सम्बन्ध लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा सड्कळय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा ।। इति पदार्थरत्नमालाकारः। तदयमत्र सार.- नामजात्यादियोजनारहित निष्प्रकारक (विशेषणमात्र) ज्ञान वस्तुस्वरूपमात्रग्रहणस्वभाव निर्विकल्पकमिति नैयायिकाः यथा 'किञ्चिविदम्' इति अथवा दूराद् । 'मस्ति किश्चिद्' इति । अलौकिक पालोचनात्मको ज्ञानविशेषस्तदिति सायाः। धातृयादिविभागगृन्य ब्रह्मात्स्यविषयमखण्डाकारक वि. अभ्यविशेषणसम्बन्धरहित ज्ञान तदिति अद्वैतवादिनः । महत्वमिति। द्रव्यमत्यो महत्त्वं समवायसम्बन्धेन कारणम् । द्वव्यसमवेतानां गुणकर्मसामान्याना प्रत्यक्ष स्वाश्रयः समयायसंवन्धेन कारणं द्रव्यसमवेतसमवेतानां गुणत्वकर्म:' त्वादीनां प्रत्यक्ष स्वाश्रयसमवेतसमवायसम्बन्धेन कारणमिति । . AN ·- । २१८ ) परममूले पड्डिय इति-उत्तरपे पविध प्रत्यचे अर्थवचाक्षुषे रासने प्राणजे श्रोत्रने त्याचे मानस च महत्त्व कारणम, तन्मह. स्य केन केन सम्बन्धेन कुत्र २ कारणमिति विघरीतुमाह द्रव्यप्रत्यक्ष इत्यादि । समवायसम्बन्धनेति-महत्वस्य गुणत्वात् द्रव्यत्वस्य च गुणित्वाद् गुणगुणिनो समवायागीकाराद्, यत्र द्रव्य महत्त्व समवेत तस्यैव प्रत्यक्ष नान्यस्यत्ययं । खाश्रयेवि-स'पदेन महत्परि- माणग्रह तदाश्रयो द्रव्यम,तर गुणकर्म सामान्यानिसमवेतानि यत । द्रव्यसमवेतसमेवतानामिति-द्रव्ये घटादी समवेता गुणाचा. तत्र समवेता गुणत्वाद्या तेपामित्यर्थ । स्वाधयसमवतेति'स्व' महत्व तदाश्रयो द्रव्य, तत्र समवेता गुणाचा तेपु समवेता गुणत्वाचा इत्यर्थ । इन्द्रियमिति । अत्रापि पविध इत्यनुपज्यते इन्द्रियत्वं तु न जातिः पृथिवीत्वादिना सांकर्यमसगात् । शब्देदरोद्ता- विशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रि यत्वम् । आत्मादिवारणाय सत्यन्तम् । उद्भतविशेपगुणस्य शब्दस्य श्री सत्वाच्छब्दतरेति । विशेषगुणस्य रूपादेवा- रादावपि सत्त्वातेति । परममूल इन्द्रियं कारणमिति । पतस्यार्थ योजयितुमाह मूले अत्रापीति । षधि प्रत्यक्षे इन्द्रिय करणमित्यर्थ । करण' बक्षण- मनुपद पक्ष्यते । इन्द्रियाणि नाना इन्द्रियत्वञ्चैको धर्म सकलेन्द्रिय- वृत्ति तस्मादिन्द्रिय व जातिरूपोधर्म स्यादिति शङ्का वारयितुमाह इन्द्रियत्वमिति । न जाति किन्तु सस्त्रएडोपाधि जाति वाभावे सङ्कर बाधकमाइ-पृथिवीत्वादिनेति अयमर्थ -रार्थिवीत्व विहाय इन्द्रियत्व धर्मश्चनुरादिषु वर्तते । इन्द्रियव धर्म विहाय पृथिधीत्व धर्मोघटा- दिषुवर्चत उभयोरनयोरकत्र नाणेन्द्रियेसमाषेशरूप सङ्कर।

·तस्मान्नेन्द्रियत्य जातिः। भस्य सखण्डोपाधित्वं समर्पयितुं इन्द्रियं नियंक्ति शब्देतरोद्तति । शब्दाद् इतरे भिन्ना ये' रूपादयः सुखादयश्च उद्भता. (प्रत्यक्षयोग्याः ) विरोपगुणाः तेपासनाश्रयत्वे : सति अर्थात् गम्दं विहाय अन्ये यावन्तो रूपसुखाद्या मनुभूतविशेष- गुणाः तेषां यदाश्रयः अधच झानस्य कारिणीभूनो नाम साधारण कारण यो मन संयोग तस्य चाय तदेपेन्द्रियत्वमिति निर्वचनाई- स्वाद् इन्द्रियत्वं सखण्डोपाधिनतु जातिरित्यर्थः । लक्षणस्य पदकृत्य दर्शयति-आत्मादीति यदि सत्यन्तं नोच्ये- त तदा 'शानकारणमनःसयोयागाश्रय' पदेन अात्माऽपि ग्रहीतुं शक्यत इति तत्रेन्द्रियलक्षणातिव्याप्ति स्याद् अतः सत्यन्तो अन्य तादृयसंयोगाश्रयोऽप्यात्मा यदादन्ये ये उद्तविणेपगुणा शानसुखाद्याः तेषामाश्रय एव नाऽनाश्रय । यदि लक्षणे 'पन्देतरे' त्रिगे लक्षणाव्याप्ति स्यात् नहि धोत्र उक', . पति श्रोत्रे अव्याप्तिवारक 'शम्दतर la v५... पदं विहाय शिष्ट लक्षणमुच्येन तदा चतुरादिवियेषगुणस्य रूपाद- राश्रय एवं नानाश्रय इति तेवव्याप्ति. स्यात् तद्वारणाय उद्भूत' पदनिवेशः । चतुरादीन्द्रिय रूपादिविशेषगुणस्याश्रयोऽपि नोदत- गुणाश्रयः किन्त्वनुगतरूपादिगुणाश्रय इति न तेप्वव्यागिन्ध । उद्भतत्वं न जातिः शुक्लत्वादिना सांकर्याद । न च शुरू- वादिष्पाप्यं नानवोदतत्वमिति वाच्यम् , उद्धृतरूपवत्वादि- ना चाक्षुपादौ जनकतानुपपत्तेः । किंतु शुक्लत्वादिव्याप्पं नानैवानुभूतत्वं तदभावकूट भूतत्वम् । तच संयोगादावयस्ति तथा च शब्देतरोद्भतगुणः संयोगादिचक्षुरादेरप्यस्त्यतो वि- ·। २२० । शेपेति । काळादिवारणाय विशेष्पदळम् । इन्द्रियावयवधि- पयसंयोगस्यापि प्राचां मते प्रत्यक्षजनकत्वादिन्द्रियावयववार- गाय नवीनमवे फालादी रूपाभावप्रत्यक्षे संनिकपघटकतया कारणीभूतचक्षुःसंयोगाश्रयस्य फाळादेव वारणाय ममापदम्। ज्ञानकारणमित्यपि तद्वारणाय । करणमिति । असाधारणं कारणं करणम् । असाधारणत्वं व्यापारवत्त्वम् ।। ५८ ॥ विशेष' पदस्य प्रयाजन क्कु भूमिकां (-प्रयोजनसम्यादिका युक्ति-) माद-उनूतत्वमिति । साकर्यादिति-तपाच गुरुत्य धर्म पिहाय उद्धृतत्य-उद्भूतगन्धे वर्तत, एवमुद्भूतत्व धर्म विदाय शुक्लत्व धर्म अनुतशुक्ले पठते उद्तगुल नु वयोरेर धर्मयो समावकप सङ्कर तस्मादुद्भूतत्व न जातिकिन्तु उपाघिरेय । नानोगतत्यपादिन पक्षमुत्पाप्य प्रतिक्षिपति-नचे यादिना । शुक्लत्वादिव्याप्यमिति । प्रादिना नीलत्यादिपरिग्रह । शुक्लत्यादि. निष्ठा या व्यापकता, तनिरूपिता या व्याप्यता तत्र २ शुक्लाय' मिति व्याप्तिरेय, तदाश्रय उद्भूतत्वमिति नानघ तपरसादिष्विति पूर्वपक्षी। उद्धृतरूपवत्त्वादिनेति-भयमर्थ यदि उनूतत्व नाना तर्हि तस्य चाक्षुपादिप्रत्यक्ष प्रति कार्यकारणभावो न स्यात् प्रत्येक उद्भूतरूपत्वादिष्यके कारणतास्वीकारे पकस्या व्यक्तर्धिधमानता यामपि उद्भूतत्वव्यत्यन्तरस्य प्रभावन कार्यकारणभाषव्यभिचार एष, सकलान्येवाद्भूतत्वादीनि एकस्या घटपटादिव्यक्ती वन्त इस्यत्र तु नैव मान नापि सम्भव एवमुद्भूतनानात्ववादिनये उद्भूतत्व न फारणतावच्छेदकमिति सिद्धान्तपक्षी । यत्र २ उद्भूतत्व ·व तनश्थ ( २२१ ) कप सर्घद्भत व निरुच्यत प्रत पाह- --किन्विति । शुक्रवा दिव्याप्यनानानुगत याभावसमुदाय एवोद्भुतत्वमिति बोध्यम् । स्यादेव प्रकृत किमायातमित्यत माह- तचेति । तादृशमुलून सयोगादाप्यस्ति सयागादिरप्युद्गुणश्चक्षुरादरिति तप्पवाव्याप्ति स्यात् प्रतस्तद्वारणाय 'विराप' पदापादानम् । ननु--'शब्देतराद्भूतविशेषगुणानाश्रय यमाय लक्षण' स्याद् शानकारणेत्यादि न वक्तव्यम् अत प्राह कालादाविति । कालादिन फस्यापि विराषगुणस्याश्रय तत्र स्यादे वातिव्याप्ति शानकारण 'त्यादिपदापादान तु मादिपदेन दिग्ग्रह । मन पदनिययस्य फलमाद्द-इन्द्रियावयवे- त्यादि । चक्षुरादीन्द्रियाणा यऽययया धगद्या य विषया सपाय परस्पर सयाग साऽपि प्रत्यक्षम्प्रति कारणमिति प्राश्च तथाचाक्त तर्फभापायाम्-चतुष्टयसग्निकों यया इन्द्रियावयवैरयावयविनाम इन्दियापयिनामांघयवानाम् इन्द्रियावयवैरावययानाम् अर्थ ययिनामिन्द्रियावयविना सनिकर्ष इति । एव इन्द्रियययोऽपि ज्ञान कारणसयोगाश्रय शम्दतराभूतवियपगुणानाश्रयश्च तेन पाचा मत, तत्र (इन्द्रियावयव) इन्द्रियलक्षणातिव्याप्ति स्यात् तद्वार- नाक्कदाप . गाय मन' पद दत्तम्। नव्यास्तु-'काले रूप नास्ति' इत्याकारकस्य रूपात्यन्ताभाव स्य चाक्षुप प्रत्यक्ष, तादृशचातुपप्रत्यक्षकारणीभूता यश्चक्षु सयोग तस्याश्रय कालादिरपि ततश्च कालादावस्यतिव्याप्तिनवीनमत स्याद् पदमुपातम् । यदि तु शानझारण मिति पदम दस्या लक्षण क्रियत तदा सर्यस्य लक्षणस्य कालादावत्तिव्याप्ति सा माभूदित्यर्थ शानकारण' तिपदम् इत्यभिप्रायणाह-ज्ञानका रणमिति । इन्द्रियस्य अजु बक्षण-तु-शरीरसयुक्तत्वे सति शान. प्रतोऽपि मन

·।
कारणमतीन्द्रियमिन्द्रियमिति ध्येयम् । परममूले 'करण' मित्युक्त
तस्य लक्षणमाह-असाधारणमित्यादि । असाधारणत्वमेव किम-
त पाह--असाधारणत्वमिति ।
व्यापारश्च तजन्यत्वे सति तज्जन्यजनक , या कुठारजन्य
स्खे सति कुठारजन्याया हिदाया जनक कुठारदारसयोग ताहरा-
सयोगात्मकव्यापारवत्वात हिदाया असाधारण कारण कुठार पर
चिदाकरणामुच्यत, एतदेव साधकतम करणम्' इति पाणिनिशा-
सनम् । पच प्रकृतेऽपि विपयन्द्रियसीनकपरूपव्यापारवत्वात कारण
स्वाञ्च इन्द्रिय चातुपादिप्रत्यक्षप्रमारूपफल प्रति करणमिति भाव ।
'फलायोगव्यवच्छिन्न कारण करणमिति तु माञ्च, अर्थात्
यत्सत्वेऽव्यवहिनोत्तरचणश्य कार्य जायते तदेव करणमिति
प्राचां नैयायिकानां मनम् एव नव्यानां यो व्यापार प्राचां मते तरक
रण, यश्च नव्यमते करण प्राचां मत तत्कारणसञ्ज्ञ वाध्यम् ।
यत्र श्रोत्रेण शब्दसाक्षाकार तर नव्यनयानुसार समवाय
पव व्यापार स्यात् पर तत्र तजन्यजनकत्वलक्षण न घटते सम-
वायस्य नित्यत्वेन श्रोत्रणाअन्यत्वात् तस्मात्सर्वत्र पड्धिप्रत्यक्षे
इन्द्रियमन सयोगस्यैव नव्यमते व्यापारत्व बोध्यम । प्राचा लक्षणा
दरणे तु नैष दोप ।
विषयेन्द्रियसम्वन्धो व्यापारः सोऽपि पविधः ।
द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्नसमवायतः ॥ ५९ ॥
द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः।
तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः ॥ ६०॥
तद्वत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः ।
प्रत्यक्ष समवायस्य विशेपणतया भवेत् ॥ ६१ ॥

·। २२३ ) विशेषणतया तद्वदभावानां ग्रहो भवेत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ॥ ६ ॥ व्यापारः संनिकपः। पविधं संनिकपमुदाहरणद्वारा दर्शयति । द्रव्यग्रह इति । द्रव्यपूत्यक्षमिन्द्रियसंयोगजन्यम् । द्रव्यस- मवेतप्रत्यक्षमिन्द्रियसंयुक्तसमवायजन्यम् । एवमग्रेऽपि । वस्तु- तस्तु द्रव्यचाक्षुषं पूति चक्षुःसंयोगः कारणं द्रव्यसमवेतचाक्षुपं पति चक्षुःसंयुक्तममवायः कारणं द्रव्यसमवेतसमवेतचाक्षुपं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायः । एवमन्यत्रापि विशिष्यैव कार्य- कारणभावः । परन्तु पृथिवीपरमाणुनीले नीलत्वं पृथिवीत्वं च चक्षुपा कथं न गृद्यते तत्र परंपरयोद्भतरूपसम्पन्धस्य महत्व- सम्बन्धस्य च सत्त्वात् । तथाहि-नीलत्वं जातिरेकैच घट- नीले परमाणुनीले च वर्तते । तथाच महत्त्वसंवन्यो घटनील- मादाय वर्तते । उद्धृतरूपसंपन्धस्तूमयमादायैव, एवं पृथिवीपर- माणौ पृथिवावेऽपि घटादिकमादाय महत्त्वसंवन्धो वोध्यः । एवं वायौ तदीयस्पर्शादौ च सत्तायाश्चाक्षुपप्रत्यक्षं स्यात् । तस्माद्द्तरूपावच्छिन्नमहत्त्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्तसमवायस्य द्रव्यसमवेतचाक्षुपमत्यक्षे तादृशचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमकायस्य द्रव्यसमवेतसमवेतचाक्षुपे कारणत्वं वाच्यम् । करणलक्षणस्य व्यापारर्धाटतत्यसगमनाय करणमुक्का तस्या- पारमाह परममूले--विपयेन्द्रिय सम्बन्ध इति । एतदेष व्याख्यातु. माह मूले व्यापार इति।

·( २२४ ) द्रगमत्यक्षमिति--टारेव्यतिलोकिकरिषयतासम्बन्धन प्रत्यक्ष चतुरादीन्द्रियसयागजन्यम् अर्थात् इन्द्रियसयोगस्ता व्यर पार । द्रव्यसमवतेति-द्र यसमवतानां कादीना सयुक्तसमवाय. त प्रत्यक्षम द्रव्यसमवतवृत्तिलौकिमविषयतासम्पन्न रूपादि प्रत्यच सयुक्कसमवायो व्यापार इत्यर्थ । एवमग्रे पीति--द्रव्यसमवेतसमवेतहसिलांकिकापया सम्ब. न्धेन रूपरवादीना प्रत्यक्ष इन्द्रियसयुक्तसमवतसमवायजन्यमित्यर्थ इन्द्रियप्तयुक्तो घटादि तर समय रूपादिक, तेपु रूपत्वादीना समवायात्। ननु--द्रव्यप्रत्यचे इन्द्रियसनिकर्पस्य कारणत्वचेत ? तदा त्वसभासयोगादपि प्रभायाश्चातुप स्यात् पवमन्धकारेऽपि घट- चक्षु सयोगात्स्पार्थनापत्तिश्च, प्रत्यक्षहतोयन्द्रियसयोगस्य विद्य- मानत्याद इत्यस्वरसात् सामान्यत कार्यकारणभाव विहाय विशिष्य कार्यकारणभाव वक्तुमाह-वस्तुतस्त्विति । द्रव्यचाक्षुपम्पूतीति- घटपटादिनीयलौकिकसाक्षात्कारम्प्रतीत्यर्थ । द्रव्यसमवेतेति- घटादिद्रव्ये समवायसम्बन्धन वर्तमानस्य रूपादरुक्तसाक्षात्का रम्प्रति, चतु संयुक्तसमवायः चतु सयुक्तो घटादि रूपादस्तत्र समवाय इत्यर्थ । द्रव्यसमवेतसमवेतेति-घटादिद्रव्यसमवेत रूपा- दिक, तत्र समवेत रूपत्वादिक तस्य चानुषप्रत्यक्षम्प्रति चतु सयुक्त. समवेतसमवाय सनिकर्ष कारणमि यर्थ । ग्यमेव वाचादिमत्य- चम्प्रत्यपि उकसनिकर्षस्य विशिष्य कार्यकारणभागो बोध्य । शडूते परन्त्विति-अयमाय परमाणुनीलनिष्ठा या नील स्वजाति तथा पृथिवीपरमाणुनिष्ठा या पृधिवावजाति तस्या अपि चातुप साक्षात्कार स्यात् । कुत इति चेत् ? उद्भूतरूप. महत्त्वञ्च चातुषम्मत्यचम्प्रति हतुरित्यस्ति नियम, तन यथा रूपत्वादिजाति ·(२२५ ) साक्षात्कारे चतुसंयुक्तसमधेतसमवायः परमरासम्बन्ध कल्पितः तयात्रापि उद्भूतरूपस्य महत्वस्य च स्वाश्रयसमवेतसमघतत्वादि. परम्परासम्मन्येन परमाणुनीलनिष्ठनीलत्वम्प्रति पार्थिवीपरमाणु- वृत्तिपृथिवीत्यम्प्रत्यपिच कारणभाव उन्नेतु यक्यते, स्व' पदेन उद्भ तरूपस्य महत्परिमाणस्य च ग्रह तस्याश्रय प्रसरेणु सच हणु. के समयेत इति स्वाश्रयसमवेत हाणुकं तव परमाणौ समवेतमिति 'स्वाथयसमवेतसमवेना' ख्यपरम्परासम्बन्धेन महत्त्वोद्भूतरूपे पर मागुपु वर्तते इति भवेत्परमाणुग्रहे तवृत्तिनीलादिपरिग्रह. इदमेव माता वय विवृणोति तथाहीत्यादिना । नीलत्वं जातिरेकैवेत्यादि-ग्रन्थस्तु-उपरिदर्शितव्याख्यानेनैव गता कि न्तु 'उभय' मित्यस्य घटनील परमाणुनीलञ्चोभयमित्यर्थ एतदोषपरिजिहीर्पया उत्तरपक्षत्वेनाह-तस्मादिति । उद्भ- तरूपावच्छिन्नेति-उद्तरूपावच्छिन्नमहत्त्वावच्छिन्न ययतु सयुक्त तत्समवायः रूपादिगुणसाक्षात्कारे इंतु, उद्भूतरूपायच्छिन्नमह- त्यावच्छिन्नचक्षु सयुक्तसमवेतसमवायश्च रूपन्वादिजातिसाक्षात्कारे हेतुर्वक्तव्य.। इत्थं च परमाणुनीलादौ न नीळत्वादिग्रहः। परमाणी चक्षुःसंयोगस्य महत्वावरिउन्नत्वाभावात् । एवं वाय्यादौ न सत्तादिचाक्षुषं तत्र चक्षुःसंयोगस्य रूपावच्छिन्नत्वाभावात् । एवं यत्र घटस्य मध्यावच्छेदेनालोकसंयोगः चक्षु संयोगस्तु वाह्यावच्छेदेन तत्र घटप्रत्यक्षाभावादालोकसंयोगावच्छिन्नत्वं चक्षुःसंयोगे विशेषणं देयम् । एवं द्रव्यस्पार्शनप्रत्यक्षे त्वक्सं- योगः कारणं द्रव्यसमवेतस्पार्शनमत्यक्षे त्वक्संयुक्तममवायः व्यसमवेतसमवेतस्पार्शनप्रत्यक्षे त्वक्संयुक्तसमवेतसमवायः का- ·। २२४ । रणम् ।' अत्रापि महत्त्वावच्छिन्नत्यभुभूतस्पर्शावाच्छन्नृत्व च।। पूर्ववदेव बोध्यम् । एवं गन्धमत्यक्ष प्राणसंयुक्तसमवायः । गन्धसमवेतस्य प्राणजन्यप्रत्यक्ष प्राणसयुक्तसमवंतसमवाय कारणम् । उक्तसम्बन्धखरूपविवक्षाया फलमाह-इत्यश्चेति । मह स्वावच्छिन्नत्वाभावादिति-वायसमयतसमवेतारयपरम्परास म्बन्धे विद्यमानऽपि स सम्बन्ध उद्भूतरूपायच्छिन्नमहत्त्वावच्छिना नास्ति, अर्थात् उक्तसम्बन्ध उद्भूतरूप महत्त्यश्च वियपण न वसंत तद्विशिष्ट पर चाकसम्बन्ध तपासाक्षाकारहतुर्नतु कवल । एतत्स्वय स्पष्टीकृत ग्रन्यकर्ता परमाणी चक्षु'सयोगस्येत्यादिना । स्थलान्तरे महत्वोद्भुतरूपयोरव्याप्ति वारयितु प्रत्यक्षस्य वा पुष्कला सामग्रा वक्तुमग्रिम अन्य रचयति-एवयरेत्यादि । अस्याय स्प प्टोऽध यदा घटस्य मध्यभाग दीप स्थाप्यत घटचतु सयागस्तु घट स्य वाह्यदय भवेत् तदा महत्त्योद्भूतरूपया सतारपि घटस्य प्रयक्ष न भवति तनाभयोरन्वयव्यभिचार, अस्य वारण चक्षु सयाग मालाकावच्छिन्नत्वविधपणदानन भवति-तयाच भालोकप्तयोगाव च्छिनोदभूतरूपावच्छिनमहत्त्वावच्छिनचक्षु सयाग घटादिद्रव्य प्रत्यक्षम्प्रति हेतु । प्रकृत महत्त्वोदभूतरूपया चतु सयोगविशेषणया सतारपि मालोकसयोगरूपविशेषणभायाचाहशघटस्य न प्रत्यक्षम् । परमेवाय सम्यन्या रूपादिसाक्षात्कारम्प्रत्ययुनय । सर्वसारस्तु-चक्षुरादान्द्रिय करण चतुरादान्द्रियसग्निकर्ष (सयागादि ) व्यापार महत्त्व उभूलरूप, प्रालाकसयागश्चतित्रय सहकारिकारण, सर्वमिद प्रत्यक्षस्य पुष्कला सामग्री यत्रैकमपि न 1 ·( २३७ ) स्पात तस्य प्रत्यक्ष न भयति । तथाच पारमर्प सूत्रम्-महत्त्वानक- द्रव्यवत्वापाचोपलब्धिः' ये ४॥ १॥ ७ । उक्तश्चातुरसन्निकर्ष सम्प्रति स्पार्थनादिप्रत्यक्षेऽपि त दर्शयति-एवमित्यादिना । स्पष्टम् ॥ एवं रसप्रत्यक्षे रसनासंयुक्त समवायः । रससमवेतरा- सनप्रत्यक्षे रसनासंयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रीवावच्छिन्नसमवायः कारणम् । शब्दसमवेतश्रावणप्रत्यक्षे श्री- त्रावच्छिन्नसमवेतसमवायः कारणम् । अत्र सर्व प्रत्यक्ष लो- किकं बोध्यम् । वक्ष्यमाणमलौकिकं प्रत्यक्षमिन्द्रियसंयोगादिकं विनापि भवति । एवमात्मनःप्रत्यक्षे मनःसंयोगाः, आत्मसम- वेतमानसप्रत्यक्षे मनःसंयुक्तसमायः, आत्मसमवेतसक्वेतमान- समत्यक्षे मनःसंयुक्तसमदेतसमवायः कारणम् एवमिति -रासनप्रत्यक्ष न सयोगजन्य किन्तु सयुक्तसम- वयादिजन्यमिति सयोग सन्निकर्ष विहायान्यादुक्तम, मत्र, हेतुस्तु चक्षुस्त्वट्मनांसि श्रीरयेवेन्द्रियाणि द्रव्यग्राहकाणि । शब्दप्रत्यक्ष- इति-श्रावस्य प्राकारारूपत्वात् शब्दस्य गुणत्वाच थ्रोपावच्छिन्न. समवाय । शब्दसमवेतेति शब्दत्व शब्दसमवेता जाति तत्प्रत्यक्ष। इदन्तु बाध्यम्--द्विविध तावत् प्रत्यक्ष लौकिक मलौकिकञ्चेति वन अलौकिक वक्ष्यति, लौकिक प्रदयितुमाह-अबसर्वमिति । आत्मसमवेतेति प्रारमसमवेता ज्ञानाद्याः । प्रात्मसमवेतसमवेता ज्ञानस्वाद्या.। विष्ट स्पष्टम् । अभावपत्यक्षे समायमत्यक्षे चेन्द्रियसंबविशेषणता हेतुः । वैशेषिकसते तु समवायो न प्रत्यक्षः । अत्र यद्यपि विशेषणता नानाविधा यथाहि भूतलादो घटाघभावः संयुक्तविशेषणतया ·। २२८ गृह्यते। संख्यादौ रूपायभाव संयुक्तसमवेतविशेषणतया । संख्यात्वादी रूपायभावः संयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणतया । शब्दाभावः केवलश्रोत्रावच्छिन्नविशेषणतया । कादौ खत्वाद्य- भाव. श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतविशेषणतया। एंव क्त्वाचवच्छिन्ना- भावे गत्वाभावादिकं श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणविशेषणतया । एवं पटाभावादौ पटाभावः चक्षु.संयुक्तसंयुक्तविशेषणतया । एवमन्य- दप्यूयूह्यम् । तथापि विशेपणतात्वरूपेणैकैव सा गण्यते । अन्यथा पोढा संनिकर्प इति प्राचा मवादो व्याहन्यतेति । इन्द्रियसम्बद्धति-चतुरादीन्द्रियसम्बद्धो भूनलादि (भभाया धिकरणम ) तत्र घगधभावो विशेषणीभूत यया 'घटाभावललम' इत्याकाराया प्रतीती भासते एमिन्द्रियसम्बद्धा रूपादिरपि समवेत तत्र समयायो विधपणीभूत यथा 'रूपी (रूपसमवायवान् ) घट' इति । अयमेव घियेषणविशष्यभाव सन्निकर्ष' इत्युच्यते, यस्यार्थ - इन्द्रियप्तम्बरवियष्यत्व इन्द्रियसम्बद्ध विशेषणत्वमिति यावत यदा घटाभायवद् भूतलम्' इति प्रत्यय तदा इन्द्रियसम्बद्धवि. रोपणत्व सन्निकर्ष, इन्द्रियसम्बद्ध भूतल तत्र घटाभावस्य विशेषण- त्वात् । यदा तु 'इह भूनले घदो नास्ति' इति प्रत्यय तदा प्रभाव प्रत्यक्ष इन्द्रियसम्रद्धवियेष्यता सन्निकर्ष इन्द्रियसम्बद्धोऽभाव तत्र भूतलस्य विशेषणत्वात् सप्तम्यन्त विद्यषणमिति नियमात । एव समवायप्रत्यक्षमपि योध्यम् । परन्तु गौतममते समवाय प्रत्यक्षो नतु वैरापिसमत इत्यत माह-वैशेपिकमत इति। यदि समगर प्ररच स्थाहि रूपादिसमवायवता परमारवादीनामपि या सगवायस्यकतया एकदा भाविभूतसकलसम- घायाप्रयव्यन ना प्रत्यच स्यात् मम्बावप्रत्यक्ष याचदाश्रयप्रत्ययस्य हेतुत्य यत इति काणादानामभिप्राय । प्रत्यचनापान ·-तथाच ( २२६) गौतमास्तु-मम्बन्धप्रत्यक्षत्वं न कार्यतावच्छेदकर, अर्थात यावदाश्रयप्रत्यक्ष न तस्य कारणं सम्बन्धस्य निर्वस्तुमशक्यत्वात, किन्तु संयोगप्रत्यक्षत्वमेव कार्यतापच्छेदकोधर्मः समवायस्तु न संयोगः तस्मादसौ न प्रत्यक्षः धर्मिणोः प्रत्यक्षं सयोगाख्यसम्बन्धविशेष- प्रत्यक्षम्प्रत्येव कारणं तत्सम्यन्धसामान्यप्रत्यक्षताप्रयोजकमित्याहुः । ननु विशेषणतासग्निकांस्तु नानाविध इति कषं पड़िध सन्नि- कर्प इत्युक्तमिति गृहासमाधानाय 'अन ही त्यारभ्य 'एकैव सा गण्यत' इत्यन्तो अन्यनिगदव्याख्यात.। विशेपणतात्वेनेनि- विषेपणतात्वमेक रूपमदाय पडूयत्वकथन नासङ्गतमिति भावः । नन्धवं सयुक्तसमाषायादीनामप्यनुगमः कुतो न कृत इतिचेत् न, स्वतन्त्रेच्छुर्मुनिनियोगपर्यनुयोगानो यतः । यदि स्यादुपलभ्येतेति । अत्राभावप्रत्यक्षे योग्यानु- पलब्धिः कारणम् । तथाहि । भूतलादौ घटादिज्ञाने जाते घटाभावादिकं न ज्ञायते । तेनाभावोपलम्भे प्रतियोग्युपल- म्भाभावः कारणम् । तत्र योग्यताप्यपलिता सा च प्रतियो- गिसत्त्वमसञ्जनपूसञ्जितपूतियोगिकत्वरूपा । तदर्थव प्रतियो गिनो घटादेः सत्त्वप्रसक्त्या प्रसञ्जित उपलम्भरूपः प्रतियोगी यस्य सोऽभावात्यो हेतुः । तथाहि । यत्रालोकसंयोगादिक वर्तते तत्र यद्यत्र घटः स्याचर्हि उपलभ्यतेत्यापादयितुं शक्यते। तेन घटाभावादेरन्धकारे न चाक्षुपप्रत्यक्षम्, स्पार्शनप्रत्यक्ष तु भवत्येव, आलोकसंयोग विनापि स्पार्शनप्रत्यक्षस्यापादयितुं शक्यत्वात् । गुरुत्वादिकं यदयोग्यं तदभावस्तु न प्रत्यक्षस्तत्र गुरुत्वादिमत्यक्षस्यापादयितुमशक्यत्वात् । वायौ रूपाभावः ।

·पापाणे सौरभाभावः । गुडे तिक्ताभावः । श्रोत्र शब्दाभावः। आत्मनि मुखाभावः। एवपादयस्तत्तदिन्द्रियगृह्यन्ते तत्तत्प्रत्यक्ष- स्यापादयितुं शक्यत्वात् । संसर्गाभावप्रत्यक्ष प्रनिगेगिनो योग्यता । अन्योन्याभावप्रत्यक्षे त्वधिकरणयोग्यताऽपेक्षिता । अतः स्तम्भादौ पिशाचादिभेदोऽपि चक्षुपा गृह्यत एव ॥१९॥ ६०॥ ६१ ॥ ६२ ॥ अभावप्रत्यक्ष सहकारिकारण यदितुमाद परममूले 'यदि स्यादि' ति। एतद्विवृणोति मुक्तावल्यां--अत्राभावप्रत्यक्ष इति । योग्यानुपलन्धि =योग्यस्य प्रत्यक्षयोग्यतावत. घटादे अनुपलब्धिः उपलम्भामावः प्रतीत्यभावः कारणमित्यर्थः। उपखम्भ. उपलब्धिः प्रतीतिज्ञानमित्यनान्तरम् । अनुपलम्भ. मनुपलब्धिः प्रतीत्यभाव' इतिचानन्तरम् । अयमाय.--'यद्यत्र घटादि स्यात् ताई तस्यो- पलम्भोऽपि स्यात्' इत्याकारा यत्र यदा प्रसक्ति तत्रैघ उक्तविशेष- णतासग्निकर्षण प्रभारस्य प्रत्यक्ष नान्यत्र नान्यदेति । तदेतत्स्प. टीकरोति-भूतलादाविति । अक्षरार्थस्तु-भूतलादो प्रभााधि करण इत्यर्थः । घटादिज्ञाने 'अयघट' इत्याकारके साक्षात्कारे । जाते सति । घटाभावादिकं स्वप्रतियोग्यभाव इत्यर्थ न ज्ञायते न विषयीक्रियते प्रत्यक्षेण (इन्द्रियेण ) इतिरोप.। - तेन प्रतियागितत्त्वदायां प्रभावशानाभायेन 1 अभावोपळम्भे मभावप्रत्यये । प्रतियोग्युपळम्भाभावः प्रतियोगिनो घटाद. प्रती- त्यभाव कारण हेतु (नतु करणमित्यर्थः) । परन्तु तत्र प्रतियोग्यु पलम्भावे योग्यता वदयमाणा अध्यपेक्षिता अवश्यमिष्टा । अन्य या प्रत्यक्षायाग्येष्वपि जलपरमाराधादी पृथिवीत्याभावाद प्रत्यक्ष स्यादिति भाय।

·ननु-कीही सा योग्यतेति जिज्ञासायां न्यायचिन्तामणिकार. (गङ्गयोपाध्याय } मतेन तां निर्वक्ति-साचति । निरुक्त ग्रन्यस्याय खयमेव दर्शयति-तदर्यश्चेति । तात्पर्यार्यस्तु यस्मिन्नधिकरणे प्रति- योग्युपलम्म पापादयितुं शक्यते तत्रय त प्रतियोगिकाभाषप्रत्यक्षं जायते नान्यत्र । यथा-भूतलाद्यधिकरणे 'यदि भूतले घट स्यात् तहि चक्षुषा (भूतलवद् ) उपलभ्येत' इति रीत्या घटात्मकस्य प्रतियोगिन उपलम्भः ( प्रतीतिः ) आपादयितु (पआरोपयितुं) शक्यते तस्मादन भूतलादो घटप्रतियोगिकाभावप्रत्यक्ष भवितुमर्हति। यत्र तु नैव तत्र नाभाव प्रत्यक्ष यथा--'जलीयपरमाणुषु यदि पृथिवीत्वं स्यात् तद्युपलभ्येत' अनया रीत्या पृथिवीत्वारोपेण जलीयपरमाणुपु पृधिधीत्वोपलम्भस्याप्यारोपः कर्नु न शक्यते पृयि- चीत्याभाचस्प प्रत्यक्षयोग्यत्वेऽपिजलीयपरमाणुषु प्रत्यक्षयोग्यतायाँ अभावात्। अय भावः-आनयप्रत्यक्षमेय जातिप्रत्यक्षप्रयोजकमित्यस्ति नियम न जलपरमाणुयु यथा जलस्य न त्ययक्ष, तथैव तत्र पारोपितपृथिवी-पोपलम्भारोपोऽपि न शक्य सम्भव । एतदेय रयिति-तथाहीत्यादिना । यत्र भूनलादी (प्रभा- वाधिकरण) । सुगममन्यत स्पार्शनप्रत्यक्षन्विति-त्याचं प्रत्यक्ष मित्यर्थ मालोकसयोग विनापि त्याचप्रत्यक्षस्य सत्त्वात् " यद्यत्र घटः स्याईि त्वचा उपलभ्येत" इत्यापादयितु शक्यत एव, अर्थादू थन्धकार घटाभावस्य स्पार्यन प्रत्यक्ष नतु चाक्षुपमित्युक्तनियमात् । गुरुत्वादिमिति--प्रादिपदेन वर्माधर्मादिपरिग्रहः । गुरुत्वादि- मत्यक्षस्यति-'यदि घटे गुरुत्वं स्यात् तीपलभ्येत' इत्याकारमा- 1 -- ४ पटा प्रतियोगी यस तादृशो योऽभाव. तर प्रत्यक्षमित्यर्थ ।

·७ ( २३२. ) पापादन नाइति भरितु, गुरुत्यस्य सर्वया प्रत्यवायोग्यस्यात् किन्तु तुल यानुमीयते तत्, एवं धोऽपि न प्रत्यक्षयोग्यतावान, नहि यदि माय धर्मः स्यात् तीपलभ्येत" रात भवत्यापादनम, किन्तु सुस्मादिलिनेनानुमेयः यस्तुतस्तु चोदनाउदणः । एतन म. धर्माऽपि व्यारयात । यत्र तूतमापादन सुराकं तत्राभाय. प्रत्यक्ष इत्युक्तमेय, यथा वायाविव्यायुदाहरति । "वायो यदि रूपं स्याहि चक्षुपो. पलभ्यत" इत्यापादयितुं यायते, तत्र क रणन्तु महत्त्वविशिष्टोन तरूप चातुपयक्षहेतुरित्ययोचाम, प्रसते वायी महत्त्वस्य * सत्यापि उद्भूतमप नास्ति तेन पायायुद्भूतरूपाभावस्य चातुप प्रत्यक्षम्। एवमेय यथाक्रम 'पापाण यदि सौरभ स्यात् तहि घाणे- नोपलभ्येत' यदि गुडे तिक्तरसः स्याचाह रसनयोपलभ्येत, यद्यमावनुष्णः स्पर्शः स्यातहि त्वचोपलभ्येत, यदि श्रोत्रे शब्दः स्यात् तर्हि तेनैवोपलभ्येत, गद्यात्मनि सुसं स्यात् ताई मनसो पलभ्येत, इत्याद्यापादन कर्तुं शक्यते, अनस्तत्र तत्र तत्तदभावस्य प्राणजादिप्रत्यक्ष भवत्येव इत्यत माह-एवमादय इति । भादिना प्रभायामुनतस्पर्धाभायपरिग्रह तन प्रभायामुद्भनस्पर्श: स्यात् तदि त्वचोपलभ्यत इत्यापादयितुं सुशावादिति भाव । सम्प्रति ससर्गाभाव प्रत्यक्षे अन्योन्याभावमस्य च ये ग्यता- भेद दर्शयति-संसर्गाभावप्रत्यक्ष इति। त्रिविध ससगाभार. प्राग- भावादिभेदन पूर्वमुक तस्य प्रत्यक्ष प्रतियोगिनी घटादे योग्यता प्रत्यक्षयोग्यता अवश्यमपेक्ष्यते, अधीत् येन केनापीन्द्रियण य. * अत एव वायो स्थापन प्रत्यक्षमित्येकीय मतेन पूर्वमुत्तम् ।

·( २३३ ) प्रतियोगी प्रत्यक्षयोग्य तस्यैव प्रागभावस्य ध्वसाभावस्य प्रत्यन्ता- भायस्य या प्रत्यक्ष स्यात्, यस्तु प्रतियोगी सर्वथा इन्द्रियागोचर तदीयससर्गामारस्य कदापि न प्रत्यक्षम् । अन्योन्याभावप्रत्यक्षे विति-ससर्गाभारभिन्ना भावप्रय त अधिकरणयोग्यता मभा वाधिकरणस्यैव प्रत्यक्षयोग्यता अपेक्षिता आवश्यकी अर्थात् यद्यधि करण प्रत्यक्षयाग्य स्यात् प्रतियागी प्रत्यक्षयाग्या भवेद् नया भवेत तदा अन्यान्याभावस्य प्रत्यक्षम्भवत्यय । एतस्य फलमाह-अत इति- स्तम्भ पिशाचोन'इति प्रतीत्या स्तम्भरूपाधिकरण प्रत्यक्षायाग्यस्या पिपियाचस्य भेद' चक्षुपा प्रत्यक्ष स्तम्भस्य चातुप) प्रत्यक्षयोग्यता- वत्वादितिभाव। एवं प्रत्यक्ष लौकिकालीकिकभेदेन द्विविधम् । तत्र लौकि कमत्यक्ष पोदा सनिकों वणितः । अलौकिकसनिकर्पस्त्विदा नीमुच्यते- अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविधः परिकीर्तितः । सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ॥३॥ व्यापारः सनिप. । सामान्यलक्षण इति सामान्य लक्षणं यस्येत्यर्थः । तत्र लक्षणपदेन यदि स्वरूपमुच्यते तदा सामान्यस्वरूपा प्रत्यासत्तिरित्यर्थों लभ्यते । तचेन्द्रियसंनद्ध- विशेष्यकज्ञाने प्रकारीभूतं बोध्यम् । तथाहि । अलौकिकसनिकपनिरूपणाय पातनिकामाह एवमिति । कारिका निर्वस्तुमाह-व्यापार इति । धूमत्वादिलक्षणाया इन्द्रियजन्यत्वा भावात् (व्यापारस्य च तजन्यत्य सात तजन्यजनकवरूपत्वात् ) व्यापारत्वकयनमयुक्तमित्यता 'व्यापार' पद व्याख्याति सन्निकर्ष इति। .

·सापान्यमिति-समानानां मायोऽनागन्तुको नित्यो धर्मः सो. मान्यम, पूर्वोकं द्रव्यगुणकर्मतवितयति, उक्तश्चवात्स्यायनेन या समानां बुद्धिं मसूते मित्रषधिकरणपु, यया बहूनांतरेतरतो नव्यावर्तन्ते, योऽयीऽनेकन मत्ययानुवृचिनिमित्तं तत्सामान्यम् । न्या० भा०२।२।७१ या घटत्वादि जाति,1'लक्षणंम्दस्य 'स्वरूप' मध्यर्षः, बयते व्याच्छयत इति लक्षण रूपमेय, मसा. धारणयमणधर्म्यन्तरेभ्यो व्यावस्यते यतः परसामान्य बक्षण स्व. रूपं यस्येति बहुचीहिसमासाधयणे'सामान्यस्वरूपा प्रत्यासचि रिति- मधमालौकिकसानकरस्यार्थः पर्यवसितो भवति । प्रत्यासविस- म्बन्धः। तचेति-सामान्यश्चेत्यपः। T इन्द्रियसम्बद्धति-इन्द्रियसम्बद्ध विग्रेप्य यस्य सविन्द्रियसम्पद विग्रेप्यकं यज्झानं तासामान्यस्यरूपं प्रत्यासचि' ताहय घटे घटत्य धूमे धूमत्यांमत्यादि योध्यम् । एतदुक्तं भरति-यत्र घटावी रतु • सन्त्रिकर्षानन्तरम् 'अयं घट:' 'अयं धूमः' इत्याकारक प्रत्यक्ष जात तस्य कारण घटादिना सह चतुषः सयोग सनिकप. सच । बौकिक (प्रागुतः) घटघटत्वे धूमधूमा चोभे विषयीकरोति, सत्र यट घूमश्च विषयविधया, घटत्वं घूमत्वच प्रकारविधया विषयी. करोतीत्येतावान्विग्रेप । एतदेव स्वय दर्शयति तपाहीत्यादिना । योन्द्रियसंयुक्तो धूमादिस्तहिशेष्यफ धूम इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र ज्ञाने घूमत्वं मकारः । तत्र धूमत्वेन संनिकर्षण धूपा इत्येवंरूप सफलधूमविषयकं ज्ञानं जायते । अत्र यदीन्द्रियसं- वदमित्येवोच्यत तदा धूलोपटले धूमस्वभ्रयानन्तरे सकलधूम- ·{ २३५ ) - विषयकं ज्ञानं न स्यात् तत्र धूमत्वेन सहेन्द्रियसंबन्धाभावाद । मन्मते तु इद्रियसंबद्धं धूलीपटलं तद्विशेष्यकं धूम इवि ज्ञानम्, वध प्रकारीभूतं धूमत्वं मत्यासचिः । इन्द्रियसंवन्धश्च लौकिको ग्राह्यः । इदं च वहिरिन्द्रियस्थले । मानसस्थळे तु ज्ञानपकारी- भूतं सामान्यमा प्रत्यासत्तिः ।। ६३ ॥ यति यस्मिन शान इत्यर्थ । इन्द्रियसयुंक्तः इन्द्रियसम्बद्ध। धूमादि मादिना घटादि । तद्विशेष्यकमिति धूमादिवियष्यो यस्य ज्ञानस्य तत् तद्विरोध्यकम । धूमत्वं प्रकार इति धूमत्यमेव अलौकिक सनिकप: येन सकलधूमानांप्रतीतानागतानां दूरविम- कृष्टानामिन्द्रियासम्बद्धनामपि धूमत्याधयाणां शान जायते, धूमावस्य सकलधूमकिपनुगतत्वात, अर्थात पकस्मिन् धूमे इन्द्रियसम्म 'युक्त सति यत् 'धूमाः' इतिसकलधमव्यक्तीनां भान तत्र 'स्वगन्य- ज्ञानप्रकारीभूतधूपत्ववचा' अधिक सन्निकों हेतु. । प्रथमवणे पुरोवर्तिधूमस्य लौकिक ज्ञान ततो द्वितीयपणे उक्तसम्य धेन सक. 'लधूमभाने चाक्षुपमेव, अत्र 'स्व' पदेन चतुरादीन्द्रियग्रहण तजन्य शान 'अयं घटा' इत्याकारक लौकिकसन्निकर्षजन्य तत्र प्रकारीभूत दर्शितरीत्या धूमत्यमेव, तद्वत्ता धूमत्वधर्मसम्बन्ध सकलधूमेषु धि- पत पवेति उकालोकिसम्बन्धी निर्वाहित.। ननु --इन्द्रियसम्प्रदत्यादि गुरुभूतं लक्षण विहाय 'प्रकारत्वे. नेन्द्रियसम्म' मित्येव प्रत्यासचि स्वीक्रियताम ध्मचक्षु सयोगान- न्तर भवति हि प्रकारत्वेनघूमत्वमिन्द्रियसम्ममिति, मत माह-यदी- तिायदापुरोवर्तिनि धूलिपटले 'प्रय घूम इत्याकारक भ्रमात्मक ज्ञान आत, सकळधूमविषयकमिति धूमाः' इत्याकारकमित्ययः, न स्यात्, - - ·- . तोतुमाह धूमत्वेनेति वस्तुत इन्दियसम्बन्धोधूलीपट लेनेव। मत्त नाय दोष,किन्तु तथापि साबधूमविषयक साने भवितुमहत्येवेति दर्शयति मन्मते विति, इन्द्रियसम्बद्धविरोध्यकशान प्रकारीभूतसा. मान्य प्रत्यासत्तिरिति मत। धूलीपटलऽपि इन्द्रिसम्पदायियप्यक धूलिपटळविशेष्यकधूमत्यप्रकारकायसवाहित्यर्थ, सुयोधमन्यत् । इदश्चेति-इन्द्रियसम्रद्धाविरोधकानप्रकारीभूतसामान्यस्य ; प्रत्या. सत्तित्वकथनम्। पुरोवक्षिपदार्थ इन्द्रिसम्बन्धो बाकिको ग्राह्य इत्याह इद्रिय- सम्बन्धश्चति परन्तु इन्द्रियसम्पदविष्यकमानप्रकारीभून सामान्य प्रत्यासत्तिरियाकारोय सम्पन्धोदर्शित. तस्योपयोग पहिरिन्द्रिय- स्थल एव, मानसालौकिकप्रत्यक्षविपये तु शानकारीभूत सामान्यमान प्रत्यासत्तिरिने विभाग करोति मानसस्थले विति । अस्य विभा. गस्य फलमाह-अत इति । यत्र प्रत्यक्षायोग्यस्यापिपियाचा अन घटे पिशाच' इति ग्राद शान जात, तत उत्तरस्मिन् क्षणे 'सर्व पि- शाचाः पिशाचत्तवन्तः' इत्याकारको मानसो घोच सकलपिशाचविष- यक', तन्द्रियसम्बन्धाभावात् नोक्तविभाग विना निर्वाह इत्यर्थ । विभागकरण नु ज्ञान' पदेन याम्दज्ञानमपि धर्नु राक्यते तत्र प्रकारीभूत पियाचत्व, तदव 'मनोजन्यज्ञानप्रकारीभूतविशाचत्व- वत्ता सम्ब-धेन सकलपिशाचविषयकालौकिकसाक्षात्कार हेतुः । परंतु समानानां भावः सामान्यम् , तच्च कनिन्नित्यं धमत्वादि, कचिचानित्य घटादि यत्रैको घटः संयोगेन भूतले समवायन कपाले ज्ञातस्तदनन्तरं सर्वेषामेव तटवतां भूतला. दीनां कपालादीनां वा ज्ञानं भवति क्त्रेदं बोध्यम् । परंतु सा- ·मित्यत्र लक्षणशब्दस्य विपयोऽर्थः। तेन सामानविषय द्रानं भासत्तिराश्रयाणान्वित मूलमवतारयितु भमिकामा पर- स्वावयव समवायेन ज्ञात इति विभज्याश्य तदनन्तरपिनि- लौकिकसाक्षात्कारद्वितीयक्षणे 'सर्वाणि भूतानि मांगन घट घान जायते तद वाध्यम् अपत् एनाट्यस्थत पायमानमनिय' मान्यमेव प्रत्यासत्तिरिति बोध्यम् । प्रशारिरि तमा नयति। र तरसदृग्रधिकरणार अलौशिक जातं तत्र परदिने इन्द्रियसंबन्धं विनापि तादृशज्ञानप्रसारभूत सामान्यस्य सत्त्वाचादशज्ञानं कुतो न जायत, तस्मात्सामान्य- आसचिः प्रत्यासत्तिरित्यर्थः । तथाच सामान्य मान- ( २३७ ), मान्यं यन संघनन्धेन ज्ञायते तेन संवन्धनाधिकरणानां प्रत्या- सत्तिः । किंतु या तद्धटनाशानन्तरं तद्भवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्यलक्षणया सर्वेपां तटवता भान न स्यात् । सामान्य स्य तदानीमभावात् । किंचन्द्रियसबद्धविशयक घट इनिज्ञान या विषयक ज्ञानं प्रत्यासत्तिनतु सामान्यमित्याह- आसत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते । -- प्रत्यासत्तिरित्यर्थो लभ्यते ॥ तुल्यानामित्यर्थ , भूतछ मयागन मात. कपाट न्तिति । समानाना समवायेन पचन याकारकमळांकिक यन्ति' 'सर्वे कपालाः -स्त्राधिकरण यन मन्यन्यन परन्विति । अयमारार भवति तनैध सम्बन्धन तर सामान्य त्पासत्ति अन्यथा समवायसम्पन्धन माननका ...

·( २३८) - पाकायादिपदार्थानामलौकिकसाक्षात्कारहेतु स्यात् दर्शितरीत्या तु घटत्वादि सामान्य घटाधिकरण एवसमवायसम्बन्धन ज्ञात तेषा मेवालीकिकसाक्षात्कार जनयति नान्यस्यत्ति भाव किन्विति- एवश्शेत्ययं । तयटक्त स्मरणमिति 'तद्भूतलं घटवदासीत्' इत्या कारक स्मरण जातम्।सामान्यस्य समानरूपण प्रतीयमानस्य घटस्य तदानी अमावात, तस्यैव च तत्तदधिकरणेषु ज्ञानसम्यन्धरूपत्वात तदभावे तद्वत्तासम्बन्धेन सकलाधिकरणशानमखौकिक न स्यादि. त्य । दूषणान्तरमाह-किञ्चति । ताशज्ञानमिति--'सर्वे घटा घटत्ववन्तः' इत्याकारक शान परदिने कुतो न स्यात, शानसामग्री- सत्रे शानस्यावश्यम्भावित्यादित्तिभाव । तस्मादिति--सामान्य- मान न प्रत्यासात भलौशिकः सन्निकों न किन्तु सामान्य विषयी- कुर्वत यज्शान तदेव प्रत्यासात माद्योऽलौकिक सन्निकर्प इत्यायन दतिदारोदाराय आसत्तिराश्रयाणांन्तु इति कारिकां व्याख्यात आसत्तिरिति । प्राश्रयाणा यजातीयेपु इन्द्रियसनिक नेपामिन्द्रि- यासनिकृष्टानामपि प्रासति सत्रिकर्ष इतियावत । एतदेव स्पष्टय- ति-तथाचत्यादिना । सामान्य लक्षण विषयो यस्य सत् सामान्य विषयकमित्ययोंऽवतयः। यनिक घटमवलोक्य सकलघटाना ज्ञान जात तत्र घटस्वसा- मान्यझानसनिकरण संघपा घटत्वयता (घटाना) भान जायते सा- मान्यज्ञानसनिकण । साय सन्निकर्ष भतीक्षानागतानामिन्द्रियास- मियाना सामान्याथयाणां सर्वासा व्यक्ती कामखौकिक प्रत्यक्ष जनयतीतिसिद्धान्त । यत्तु-दोधित्यामुहम्-यत्रेन्द्रियसयुक्तोधूमादि सादगप्या धूम इति झान जातम, तप ज्ञान धूमत्त प्रकार तय धूम. यिन सन्निकण धूमा' इत्येवरूप सफलधूमविषयक धान जायत तत्पूाथसिद्धान्ताभिमायणत्यपि योध्यम्। . . - ·. ननु चक्षुःसंयोगादिकं विनापि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तत्र सकळघटादीनां चाक्षुपादिप्रत्यक्षं स्यादत आह- तदिन्द्रियजतद्धर्मवोधसामग्रयपेक्ष्यते ॥ ६४ ॥ अस्यार्थः । यदा बहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षणया ज्ञानं जननीयं तदा यत्किंचिद्धर्मिणि तत्सामान्यस्य तदिन्द्रियजन्य- ज्ञानस्य सामग्री अपेक्षिता । सा च सामग्री चक्षुःसंयोगालो- कसंयोगादिकम् । तेनान्धकारादौ चक्षुरादिना तादृशं ज्ञानं न जायते ॥ ६३ ॥ ६४॥ अलौकिस्वभावल्यात सामान्यज्ञानसन्निकर्षस्य इन्द्रियसम्बन्ध विनापि सकलव्यक्तिसाक्षात्कारः स्यादित्यादेपवारणाय नन्वित्या- दिः प्रश्नाति । परममूले तदिन्द्रियति-तत्तदिन्द्रियजन्यः यस्त- । मबोधः मर्यात सामान्यज्ञानमेव यस्य सामग्नी चक्षुरालोकसयोगा- दिका,साप्यत्र प्रत्यक्ष अपेक्षिता, घटोत्पत्तौ दण्डचकादिरिय मालो- कसयोगादिकमपि प्रदौकिकपत्यक्ष सहकारिकारणमित्यर्थः। भस्यापे क्षायाः फल दर्शयति तेनेति । ताहश ज्ञानमिति--अलौकिक सकल. घटादिसाक्षात्कारश्चाक्षुष त्वाचस्तु स्यादेव तत्रालोकसयोगस्यान. पेक्षणात्। ननुज्ञानलक्षणा मत्यासत्तिर्यदि ज्ञानरूपा सामान्यळक्ष- णापि ज्ञानरूपा तदा तयो दो न स्यादत आह-- विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः ॥ सामान्यळक्षणा प्रत्यासत्तिहि तदाश्रयस्य ज्ञानं जनयति। ज्ञानलक्षणा प्रत्यासात्तिस्तु याद्वषयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्यासति- ·- ( २४.) रिति । अत्रायमर्थः । प्रत्यक्षे 'सनिक विना भान न संभ- पति । तथाच सामान्यलक्षणां विना धूपत्वेन सकलधूमानां वहिवन सर्कलपहीनां च भानं कथं भवेत्तदर्थ सामान्य लक्षणा स्वीक्रियते । नव सकलवहिधूममानाभावे का क्षतिरिति वाच्यं, प्रत्यक्षभूमे पहिसंपन्धस्य गृहीतत्वादन्यधूमस्य चानु- पस्थितत्वादमो वहिव्याप्यो 'नवेति संशयानुपपत्तेः । शानलक्षणासन्निकर्ष लक्षयन् सामान्य लक्षणासानलक्षणयोर. भेदशहां वारयितु शकते नन्विति । परममूले विषयी यस्येति- यस्य सौरभादेः विषयी ज्ञान तस्य सौरभादे ापार सन्निकर्षः मानलक्षणःशानलक्षणाप्रत्यासत्तिद्वितीयोऽवीकिक सग्निक इत्यपः। यत्र पूर्वस्मिन्दिवते कुत्रचिद् हकिञ्चित् चन्दनखण्ड प्रात्या 'सुरभि चन्दन मिति निश्चितवान् स एव परदिने तत्र गतः केनचित् फ्रेत्रा 'चन्दननगडमिद सुरभि नवेति' पृष्टोऽत्रायैव 'सुरभि चन्दन' मिति यद् यदति तदा तस्य प्रतिपन दर्शिताकार सान सौरभ चन्दनं चन्द- नत्यधतियय विषयोफराति तत्र यंपाक्रम संयोगसन्निकण चन्दनसान, चतुसंयुक्तसमयायसम्बन्धन, चन्दनत्वशान बौकिक प्रत्यक्षमेय बौकिकसग्निकर्षजन्यत्वात, यनु प्रारणेन्द्रिय सम्बन्धमन्त- रापि चन्दन घरडे सौरभमान तनु चक्षुःसंयुक्तपनःसंयुक्तारमसमवे- मानरूपण,चक्षुःमयुक्तपनामयुक्तात्मसमरत स्काररूपण पाशान. बक्षणायन सनिक अनिनमनीकिकमय पाया सौरमसा- पाकारहनु प्रत्यासार. सा शानपणाप्रत्यासतियम्यते । भयभाय-'एकमम्बन्धिमानमपरमम्पन्मिस्पार' मित्य. स्ति नियम., तन पूर्व माणेन सौरमसादाकारया प्रमानुः पुनयंत् ·चन्दनखएंडस्य चतुपा वगंन ततः सौरभस्मृतिः, सौरभस्मातहेतवः उयुद्धाः संस्कारा था ,सुरमि चन्दन मित्याकारक सौरभविषयक चातुप प्रत्यद जनयन्ति, यद्यपि सौरभप्रत्यक्षकरणे चक्षुप स्वप्ता- मध्य नास्ति तथापि उक्तनालौकिकेन सम्बन्धेन चतुराऽपि सौरभ- भान यत् तद् द्वितीयमलौकिक प्रत्यक्षमित्याययवान् उभयो. प्रत्या- सत्योर्भेद स्पष्टीकरोति सामान्यळक्षणाप्रत्यासत्तिरित्यादि ग्रन्थेन । उक्त: सिमान्तः। अक्षराणिवेष योजयितव्यानि-सामान्य- लक्षणाशानदक्षणाप्रत्यासस्योरेप भेदः- यत सामान्यलक्षणा- भाद्या प्रत्यासत्तिः तदाश्रयस्य-धूमत्यादिधर्मविशिष्टस्य धर्मिणी धूमादे लौकिकसाक्षात्कारोत्तर तस्यैव धूमत्वादे रायभूतस्य देशा- न्तरीयकालान्तरीयस्यापिधर्मिण ज्ञानं साक्षात्कारं जनयति । ज्ञान- लक्षणा द्वितीया तु यविषयकं ज्ञानं यस्य सौरभादेरलौकिक भान जाते तस्यैव प्रत्यासति सम्पन्धः नतु देशान्तरकालान्तरवर्धिनोऽपि सौरमादे एवं ज्ञानत्वेन रूपेण उभयोः प्रत्यासत्त्योः साम्येपि विमि. नफलजनकत्येन प्रकारेण परस्परं भेद एवेति भावः । एनम स्पष्टी- कर्नमाद अत्रायमर्थ इति । 'प्रत्यच' इत्यारम्य 'स्वीक्रियत' इत्यन्तः सन्दर्भः स्परः। अप्राशङ्कय समाधत्ते 'नच' इत्यादिना । सकलपहिधूमज्ञा. नाभाव इति-यदि देशान्तरकालान्तरवृत्योः यद्विधूमयोनि न स्यात् तदा को दोष इति राकानन्यायः । प्रत्यसधूपे-महानसवृत्तिधूमे महिसम्बन्धस्य-या घूमस्तत्र গল্পটিয়ায় রাঙ্কিং এর নানুগ प्रत्यक्षीकृतत्वात अन्यधुमस्य-देशान्तरीयकालान्तरीयस्य ( पर्व 2 ·. . - ( २४० ) रिति । अत्रायमर्थः । प्रत्यक्षे 'सनिकप विना मानं नं संभ- वति । तथाच सामान्यलक्षणां बिना धूपत्वेन सकलमानां वहिवन सकलबहीनां च भानं कथं भवेत्तदर्थं सामान्यलक्षणों स्वीक्रियते । न सकलवबिधूमभानाभावे का क्षतिरिति वाच्यं, प्रत्यक्षभूमे वहिसंबन्धस्य गृहीतत्वादन्यधूपस्य चानु- पस्थितत्वादमो पहिच्याप्यो नति संशयानुपपत्तः । মানৱাৰম্বিন্ধ অনু ৰামাযলযাৱানৰযযাং भेदशकां चारयितु शकते नन्विति । परममूले विपयो यस्येति- यस्य सोरभादेः विषयी ज्ञान तस्यैया सारभादे व्यापार सन्निकर्षः खानलक्षण.शानलक्षणाप्रत्यासत्तिरितीयोऽलौकिकासनिक इत्यः। यत्र पूर्वस्मिन्दियसे कुत्रचिद् हकिञ्चित चन्दनखगड प्रात्या 'सुरमि चन्दन मिति निश्चितयान स एव परदिने तत्र गतः फेनचित फ्रेना 'चन्दनयमिद सुरभि नति' पृष्टोऽत्रायेय 'सुरभि चन्दन' मिति यदू धदति तदा तस्य प्रतिपत्त दर्यिताकार शान सारम चन्दनं चन्द नत्यश्चततियमेव विषयीकरोति तत्र यंधाक्रम संयोगसग्निपण चन्दनशान, चतु संयुक्तसमवायसम्बन्धेन, चन्दनस्वशान लौकिक- प्रत्यक्षमेय बौकिकसग्निकर्षजन्यस्यात, यनु प्राणन्द्रियसम्बन्धमन्त- रापि चन्दनपण्डे सौरभमान तत्तु चक्षुःसंयुक्तमनःसंयुक्तात्मसमवे. मानरूपण,चक्षुःमयुक्तमनःमयुक्तात्मसमतसंस्काररूपण या साना बक्षणायन सत्रिकोण जनितमखौकिकमय पम्पा या सौरभसा. साकारदंतु प्रत्यासात. सामानखक्षणाप्रत्यासचिमन्यत । भयभार-'एफसम्बन्धिमानमपरसम्पन्धिस्मारकं' मित्य. लिनियम., शेन पूर्व प्राणन सौरभसाचास्कारयत. प्रमानुः पुनयंदू ·इत्याचा श्रुतिः । यत्समत्वं द्वयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः । सनष्ट- सर्वसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते । इत्यादि पुराण द्रष्टव्यम् । मादि- पदेन स्मृत्याविपरिग्रहः अस्य द्वैविध्यं दर्शयति-युक्तयुञ्जानेति । अतिरो- हितार्थपन्यत् । अव्याहतगतित्वेन सर्वविषयं भान युक्तस्य योगिनः युक्तयोगजसन्निकण । अपरो युान. योगसाधनपरस्तु चिन्तासहकृत.चिन्तारूपं सहकारिणमपेक्षते, समाधिस्य एघ युझा- ननामकयोगजसग्निकण सर्व पश्यति नतु समाधिरहितोपि । अति. रोहितार्थमन्यत् । सर्वस्यास्य ग्रन्थस्य मूलन्तु 'आप सिद्धदर्शनश्च धर्मभ्यः वै १० । २ । १३ इत्यादिसूनं तत्वदनुपङ्गि प्रशस्तश्च निरीक्ष्य अन्धगौरवमयान बहु प्रपश्चितम् । इति श्रीपण्डितदेवीदासतनुजनुपा सतीविष्णु रेवीगर्भजन श्रीजनन्या. यविशारदकवितार्किकदर्शनाचार्यनृसिंहदेवात्रिणा विरचितायां सिद्धान्तमुक्कापल्या 'प्रभाख्यायो व्याख्यायां प्रथमं प्रत्यक्षखण्डम् । समाप्ता च प्रत्यक्षस्वरूपनानी तुरीया मुक्ता ।

·पुस्तक सूची SH " A विशारद परीक्षा के लिये १९२३:१९२४ फे लिप नियत पुस्तकों की सूची इस प्रकार है। १ पत्र-प्रभिमान एकुन्तला नाटक सटीफलफत्ता विगुपाल पथ (माघ' संग सटीक सम्पूर्ण २पत्र-दयकुमार चरित्र मूल मात्र (सटीक दरायुमार का रह) ३ पत्र-न्याय सिद्धान्त मुक्तावली मुम्बई तथा प्रभा टीकापतः (फेयख प्रत्यक्ष पर) (यह टीका मूला को जगाने के लिय मत्यात,सरल से मनाई गई है ऐसी सरल टीका भाज तक नहीं छपी ४ पत्र-साहित्य दर्पण सटीक कलकत्ता रुचिराप्य व्याख्या स. विदग्धमुप मडन सटीक मुम्बई ५० रामप्रपन हत टीका सहित ५पत्र-सिद्धांत कौमुदी मूलमात्र ॥ प० शिवदत्त जी कत टिप्पण सहित तत्त्वयोधनी टीका सहित पूर्याई बालमनोरमा टीका १ पत्र-अनुवाद तपा प्रस्ताय सस्कृत में इसके लिय पर चन्द्रिका उपयोगी है दाम " " " " " " " " मिलने का पता-मेहरचंद लक्ष्मणदास, संस्कृत पुस्तकालय, लाहौर ·है विद्यार्थियों के उपयोगी कोष । भमर कोप मूलमात्र सटिप्पण गुटका अमर कोप मूलमात्र शम्दानुक्रमणि का सहित अमर कोप सस्कृत टीका महित सजिल्द १॥) अमर कोप व्याख्यासुधा ( रामाश्रमी) व्याख्या सहितः पद्मचन्द्र कोप-(संस्कृत शब्द और हिन्दी में अर्थ) सजिल्द ४) , राम कोप (हिन्दी शब्द और संस्कृत में अर्थ अनुवाद के लिये अत्यन्त उपयोगी है वैजयन्ती कोप ( यह समर कोष के ढंग का एक वृहद् नवीन कोप है, लायवरियों और अध्यापकों के उपयोगी है) त्रिकाण्ड शेप कोप सटीक प्रबन्धकल्पलतिका रेवती कांत भट्टाचार्य सम्पादिता-सजिल्द १) A 4 राग विवोधः। . अयि गानिविद्यारसिकाः ! तन्त्रीस्खनश्रवणतत्परा, ! परा नुरक्तिप्रियाः । महानुभावाः । विदितमेतदस्तु भवतां पुरास्माक देणे रागविद्याया महान् प्रचार प्रासीत्, ननु नारदतुम्युरुपभृतयो देवर्षयो रागणेच सकला- श्चित्तवृत्ती विषयस्य प्राकृष्य वैकुण्ठधाममुपजग्मुः । इय विद्या सगीतग्रन्थेषु सकलागा घर्णिता तत्र प्राचीनप्रन्यान्तर्गतोऽयं राग- विवोध नामा अन्य' श्रीसोमनाथविरचितः स्वोपशदीकोपेतश्चाति- मनोरम यत्र स्वरादीनामनेका विधा. तेपुतेपुरागेवालापादिप्रकारो. पेता पणिता: पतत्पाठेन सकलं रागमर्म ज्ञातुं सुधकम सोऽयं प्रन्यः सुन्दरैः सीसकाक्षार्मुद्रितो विलायतपुष्टिबन्धनोपेतो निम्नलिखित. स्थानाप्राप्त अंक्यते। मूल्यम् ॥)

·१. सर्वोपयोगी पुस्तके - " " " " " " . 1 " " " " " श्रीमद्भगवद्गीता मूल मात्र पचरत्न मूलमात्र 1) भाषा टीका गुटका अमृत तरङ्गिणी ११) मानन्दगिरी ४) सस्कृत टीका शकर भाष्य शकरानन्दी सस्कृत टीका भष्ट सस्कृत टीकाओं सहित केवल भापा मात्र भर्तृहरि कृत तीनों शतक भाषा टीका सजिल्द मुम्बई १॥) अग्रेजी तथा हिन्दी अनुवाद सहित जातिभास्कर भाष टीका प० ज्वालाप्रसाद जी कृत टीका सहित ) धर्म शास्त्र संग्रह घाबू साधू चरणप्रसाद जी सगृहीत दरा कर्म पद्धति भाषा टीका १॥ वसिष्ठी हवन पद्धति भाषा टीका कुडविशति भाषा टीका ११) गोत्रमवर निवन्धकदम्ब " " " सर्व प्रकार की संस्कृत तथा हिन्दी पुस्तके मिलने का पता) मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास अध्सच संस्कृत पुस्तकालय, सैद मिठा बाजार लाहौर । सस्कृत या हिन्दी पुस्तकों के सूची पत्र छप कर तय्यार) माठ पाने के टिकट भेजकर मगवाईये।