·VI meine zu erblicken und die Wahrscheinlichkeit zu leugnen, dass meine Ausgabe durch Beiziehung des gesammten jetzt vorliegenden Stoffes an Sicherheit und Vollstan digkeit noch gewonnen hatte allein ich kann auch nicht umhin meine Ueberzeugung auszusprechen dags selbst na gunstigsten Fall der Benutzung sammtlicher neuester indischer Arbeiten mein kntisches Resultat im Wesentlichen nicht anders und kaum besser geworden ware Ich habe zur Genuge einsehen gelernt dass es eine Unmog lichkeit ist aus kritischen Textausgaben wie sie ron Indien hommen selbst wenn - se Fle19s Sorgfalt und Geschick verrathen wie wir diess bei Taranatha and hedara in verschiedenem Haass anerkennen mussen — ein Urtheil in der wichtig sten principiellen Frage nach der Recension zu gewinnen Aus diesem Grund kann uch das seltsame Missgeschick das mich durch die annahernde Gleichzeitigkeit an der Verwerthung einiger indischen Publicationen verhinderte nicht allzusehr bekla gen Dagegen lasse ich die Frage offen ob nicht allerdings noch ein Weg da ware ein uber eigenen Ergebnisse hinausgehendes kritisches Resul tat zu erzielen Und hierauf bringt mich insonderheit eine Vittheilung von Dr Reinhold Rost in London der sich in einem Schreiben vom 14 Aug dies folgendermassen wassert Anders ware es wenn eine sudindische Recension des Dramas geclruckt vorlage Wir besitzen nimlich eine Handschrift in sehr Lleinen und fluchtigen Telugucharacteren welche sehr erhebliche Varianten dar bietet Es ist dieselbe Palmblatthandschrift die bei Wilson (Backenzie Coll I Tro XL) verzeichnet ist und aus er dem Drama Sudarsana Vijaya das nur 18 Blatter fullt, auf den ubrigen 24 den grossten Theil des Venicamhara (mit Adsnahme des Endes vom 4 und des gr ssten Theils vom 5 Ahte) enthalt Leider 19t die Jlandschrift dermasser zerbrochen und zerfressen dass die Benutzung dersell en nur theilweise mugleh ist Doch hale ich mich überzeugen konnen dass die Varianten sehr bedentend sind ') und es hat sich mir damit bestätigt daas alle auf die dramatieche Intertur bezuglichen Handschriften Sudindiens ein besonderes Studiam sehr lobpen wurden Ich will nur auf die Palm Patthand schriften der Vihrainorrası and des Bharatasästra aufmerksam machen welche von den bukan ton Texten wesentlich abweichen In unsrer Handschaft bilden Stro I lien die omdi in folgender Reihenfolge javati nabhur jayatı 49 1 lagarin kainly slt und uttıslıthanty &“ Es crgilt sich hieraus fur nnter Drama drsa sich nelenler Deranagar und der bengalischen muglicherweist noch gud P 111 eino 1) / 1 Akt II Str 4 a frutat sastram nå pi vishampaupayıkaprizasya ·indische Recension constatiren liesse, und ich gebe gerne zu, dass eine dalın ge. hende Untersuchung sich jedenfalls der Mühe lolante Allern wenn an ineiner Bearbeitung du dera estatuille cudindeclie licenvon nicht bertcksichtigt, eben duemit ein Hangel imitet, ko trifft sie darum hochstens ein Vorwurf, der der bra herigen kritischen Behandlung dramatischer Texte überhaupt gilt Und ich glaulup hunzufugen zu musun, Unse ich much mni inerseits son einem dliesslu züglichen lorwurf um an miniger schnerzlich getroffen fulilen kann ji evidenter die Gumog lichkeit ist mit dem in Eurupi zur Zeit verfuglarna Vanuscriptenmaterial jeung weitere writische Ziel zu verfolgen Uebrigens gestele ich dass aclı Angos vormen, og ergele sich eine besondere südudichu llecen9ion, stark zutifle, ols dieselbe den uns behannten gegenuler die vorzüglicheru sem dürfte Wie deni alier nuch sein mag der Unrollkommenheit meiner Leistung bin ich mir genggend lewo4st, und 20 ich sie als eme a'tapar der Vachsicht und dem Wohl wollen einen gulelirten Publikans (npfehl, no will ich mich auch gem får manchen rutiren Schuti entschädigt liten *enn es sich befinden wollte, dass ich nicht vergebene gerbetit labe Wuchtru du Fehler des Anfingers durch dio 'I reue im kleinen deres ich mich *(ngsstens betlersizle, reichlich wider gut gemacht werden Vicdestdumu gerucht is us enis zur Flire und zu besonderum crgningen die walirend ineiner Arbeit falirent mehrfache c'nterstützung rùlımend anzuerkennin Nicht nur bu ich der hair Thacia mit kler Winsenschaften zu St Peters burg in hohero Cirudt serpflichtrt für die Grangenhest, mit der mir von dermelben dio ohitzetvrthen von dem intorbenen Dr Let op in London un 10xford Hosting gearbeiteten Callationen zuin frühira er}}xat un ou Jacaidhara's Cerenmertar') xur Irnutzung alirlassen wurden wolurek irl selfach rodru Standorte sizt war in zweiteinsten Fallen dit sticlita erit incin r eigenen Bendig uteri nachtraghchi xu prüfen ondern art rotaj perle much rider dringen fra l'icht der Danki artimies uuem asl hire offestborh do a @sassonirati clic 1aboralitat des lirema Fita Ldward llall rownline, verin ge deern drille drei wertlavad Haruersistor pof??r eigener Bibliotia la Trste un 1 (orybbenta-) mis mul Jahrr tur bor. Tagung rille fuerileny orazihr sele letomber den lletera tir lowdridgk it it inbold fort, tit liberalat kebet or 10in ar koll murah Intelitea Lalter, vt lfackr Arry.tiup(rearilste 18'' 1 2

·VIII
B
Schliesslich aber kann ich nicht umbin, auch dem Ilerta Verleger für die
Bereitwilligkeit mit der er diesem literauchen Unternehmen sich unterzog
sowie für die hübsche Ausstnttung des Buches den verdienten Dank
sprechen
auszu
Calw, 21 September 1971
Julius Grill
Diaconus

·Kritische Einleitung.

·1. Ueber den Verfasser des Diami's. ginz das Waren wir jo alles positiven Anlıaltspunkte tiber den Verfasser les Tenisım liarx « ntblusst, so hunnten wir doch auf Grund dles (ies unmtcharacters scines Werhus on iler Beantwortung der Frage nach dem mutimasslichen Alter des Stuchs schwer lich bedontone fchlgreifen Denn in der That 27 L144en aber den Dramatiker Iraunblatt sagt er lishe sich den Lmhnseen iler Schule nicht entzırlien kennen, indem er jelem seiner drei Dramen nach der Vorschrift der Poetik einen vorherr schenlon Clamcter gebe, anclı mache er einen Massla auch ron der Leichtigkeit, in der Sanshutsprache zubimmergesetzte Wouter zu bilden leren sich bei alım such in der Prosa lingere finden, als bei den meisten übrigen Dichtern,') selle findet auf den Verfasser tineres Dramas Anwendung Nicht nur tritt de beabsichtigte lieroische Charncter des Stucks sehr pragnant hervor (hedåra am v jnápanım anayaUTTA TETETT) 50 sehr, d188 die Compoution velfach darunta leidet, sondern ee macht sieli namentlich auch die Unsıtte fullbar, die Geschmeidigket des Sanskrit fur die Fabrikation endloser (tubersehbarer Composita auszubeuten Die Sprache des Venisuñhåra 1st im Ganzen eine ziemlich schwerfallige an vielen Stellen auffallend gekunstelte und gezwungen Der Hinwe19 ruf Verse wio 27 und auf proraischic Stellen wic den erzehlenden Abschnitt pag 87 genugt voll. kommen, dieses Urtlieil zu bestutigen Der Schluss liegt nalic genug' de Alfas. sung des Venisowharı werde im Wesentlichen derselben nulischen Literaturepoche angehuren wie dio bekannten Werhe des Bhavabhuti 2150 vielleicht auch dem 8 Sccp Chr Es bi cucht nicht bemerkt zu werilen dass derartige Argumenta tionen immer ihr Missliches haben und zu einem sicheren Resultat nicht fuhren konnen Drsselbo gilt auch von weiteren Schlussen die aus dem Character und Inhalt des Dramas gezogen werden konnten Man durfte vielleicht unter andrem auf las sujet "lınweisen, das sich der Dicliter ausersehen hat und das der opisuben Geschichte entnommen ist und hier in gleichfalls ein Knterium elatis moderneren Ursprungs des Stückes er kennen, wozu eine Vergleichung des altesten Drama e von Çudraka und z Thø der Dichtungen haldasa 8 mit den anerkannt spiterwi dra- 1 1) Indische Alterthumskundo II, 1160 ·Finleitung mrlischen Prodlucten verleiten mag Glücklicheruese sind wir jedoch der Con jectmalkritik berboben unser Dļama tragt nicht bloss uberhaupt den Namen eines Verfassers in der Stirnų sondern weist uns auch mit diesem Namen Mraz rujalakshman Bhattanarayan : (4 8 ) auf eine austler indischen Geschichte uns Inglich. Ichannte Personlichkeit lun Unsere lufgabe wnd sonach einzig dariu bestehen zu untersuchen ob der lustoriche Bhuttinarayana mit dem Dichter des Vem sa liara identisch ist oder nicht Schon Wilson in Hindu theatre (Chlc 1827 III app p 27 ) sagt mAc cording to tradition the auth or Dhatta Marijan: was one of the hanbuj Brah mus invited into Bengal by Adi Surn, from whom the Brahmans of that pro vincc art descended he was of the Sandılyı family Adi Sura is supposed to hoe ieignel three centuries before our era but if we may place any dependanco on Abolfazl s list of Bengal Kings he was the 22d Prince in ascent from Belal Sen who it is well known reigned in the 13th century ass gning then the mo derate duration of about 300 perrs to these intermediate Princes and admitting the tradition with respect to Bhatta Márajana the Ven Samhara might have been written about the 8th or 9th century a period not at all incompatible with the comparative harsh ness of its style and the rudeness of its execution particularly f re conclude agreeallı to the tradition that it was imongst the early results of the introduction of Brahmanical literature into Bengal Wilson ist sonach geneigt auf Grund der Tradition die Identitat des Dichters mit dem beruhmten Grunder des Gaudabrahmanenthums anzunehmen da der Character des Stucks der heraus sich ergebenden Zeit niet widersprache die nach seiner Berechnung un's ,8 oder 9 Sec fiele So werthvoll uns dieses Urtheil eines bewihrten Meisters ist kunnen wir doch ber dem jetzigen Stand der indischen Geschichtshunde nicht um'nın die Frage einer engemenlæreu 'rrufung zu unterzituen "Und zwar genen wir von einer kritischen Untersuchung der Geschichte des bekannten Blattada rafana aust) Dass diese der kritik bedarf in die kritik geradezu herausfordert ist auf den ersten Blick ersichtlich Man konnte sogar die Frage aufwerfen ob die Gestalt des Bhattanarayana eine wirklich historische ser Lage doch die Vermuthung nahe die Samen der funf Einanderer in Bengalen Blinttanarayana ang dem Geschlecht (anlılya x cines Abkommlings haçyapr 6 Dakshr eines hacFápiden Vedagarbha") (naeh Colebrooke Vcdagarras) aus dem Geschlečht des Vatsa (nach 1) I assen ind Alterth III 718 fr 2) Kshitiçayamç ed Pertsch P 2 3) Misc Ess II 187 ·VILANO anderer Angabe nus elem Safarna's order Blirgu 8'), Chundadı') (nach Colebrooke Candia) aus dem Stamm Savarna's (Lassen Surirna), cineg Küçynpıden (nach den Vanga- Jagliataha Anchkomme Fatsa's"), Juharslın aus dem Geschlechte dos Moradyája 127 mCinen VOL dicse Namen mochten uclmehr Iamiliennamen ecin und erst im Lauf der Zeit eine Personification erlitten haben Was uns ganz besonders in dieser Juffrasing bestirken heunte, ist der Umstand, dass die ganze Geschichte Blinttapüriyana 8 einen sagenhaften Character frigt, der sich nicht nur in der seltsamen Veranlassung der Uebersicdelung nach Bengalun, soudern besonders in der Bundergeschichte von dem Kingerstad) hund gibt, abgesehen von weiteren Einzelheiten, die sich unter einatuler oiler mit sonstigen Verlultussen schwer reimeu lassen") Wir glauben ihrigens trotz allerlerz an der Geschichtlichkeit der Person Dh N's nicht zweifeln zu dürfen, da die Tradition doch ein zu redlistisches, individuelles Gepruge hat und abbondem in cinc 7eit zuruckfuhrt, aus der rir auch von andrer Seite ubor die alte, w dio ncue lleimath Bh X's die zuverlussigsten Nachrichten haben allem llwen-Thsang Dem ware frozlich nicht so, wenn Wilson's berlaufige Berechnung (8 oder 9 Sec ) zutrafe, oder das hohitiçaramçıpalcırtam Recht hätte mit dem Datum Çaka 999 für dio Niederlassung der fünf Geschlechter in Dengalen") Auch das Çakayahr 921 wurdo nicht taugen?) Allein Lassen liat gezeigt, das die Geschichte frule anzusetzen 195 "Adigûra (der Einfuhrer der funf Geschlechter dei Gauda odsr kengalischen Brahmanen aus hanja. kubga) wird mit Varecht in das neunte oder (129 zehnte Jalırhundert versetzt, da er der Gründer der Herrschaft der der Påla sorhergehenden Dynastie war, muss er im Anfang des siebenten Jahrhunderts gelebt haben" So wenig es freilich ge lingen will auf Grund der bengalischen Knnigsluten von Abulfazl im Ajeen Al berı 8) und von Josephi Sieffenthaler 3) cinc annibernd sichere, directe Zeitbestimmung zu gewinnen 10) so geben doch dic uber di Jerrscherfamilie der Palag, welche der Dynastie 'Adiguia's folgte, auf ups gekommenen Nachrichten einen zureichenden Anhaltspunkt fur die Berechnung dcz 7ert den letzteien Nach den genannton Verzeichnissen gieng die letzte einhertaische bengalische Dynastie die der Vaidya im Jahr 1200 zu Ende, und es erhebt sich kein Bedenken gegen die weitere Angabe, dass diese Dyustie 160 Jahre gedauert, also a 1040 begonnen labe Dem- Er sagt 22 1) KsIntış ed Pertsch notes p 49 Lassen a a 0 p 718 %) Kelutiç ed Pertsch 3 p 23) Kshitis ed Pertsch notes p 89 4) Ebend p 1 ? 5) Lassen a a Op 720 6)a a 0 pcf ebendas XVII 7) Lassen a & Op 718,1 8) II, r 20 f 9) Be. schreibung von Hindostan 1, 339 f 10) cf Lassen ih, a 0 p 717 ff 1162 f ·11 Lintertung gemisa bezeichnet dus Jnlır 1040 zugleich d1* Undo tler Paladynattı, die don Vaidyas sorhergmg, und es fragt sich weiter, wann wir den Anfang der Palas anzusitzen haben Da wir mun ber der Angabe Abulfazl's, wornich die Palafamilie 698 Jahre icgiert hatte, unmöglicly Gluuhun schenken können, weil die in schrift von Angåkh:'), dic lng rollatindigste Register enthalt nur 11 Königanamon nufiitlirt, bo bebt une vorilerrand kein anderir Wortenle der von Linssen eingeschlageno *) 'einer Durchschnittsberechnung Inlen lasren nach der Amlogie von andern Dynastreen (z 1), bei den Rajaputras) *) cine durchschnittliche Regierungsdruer von zwanzig Juliren annimmt, bekommt er eine Gesammtdauer der Paladynastic ilterer Lunio ron 280 Jaliren, so dass also der Infang diesch llerrecherlauels ulet dlas Ende der Familie Adrürn's ctsi nuf's Jalir 760 fielen Ist daher die weitern Angabe der genannten Königslı-ten richtig, dast' aus dem Geschlechte 'Adosdra's clf Könige regiert haben, deren Giesimmtzeit wiederum viel zu hoch angegeben wird (71 1 resp. 720 Jahre)"), so bekommen wir als walırscheinliche Regierungezeit les Konigs Adisům die zweite Halfte des G Sec's, wobei von juler nūheren Fixirung abgesehen werden mugs Damit ist nun aber eben ein Resaltat erreicht, (las son andrer Seito her in mehrfacher Hinsicht eine Bestätigung erhält Es ist als eine glücklichio Verkettung der Dinge zu betrachten, dass gerado um die genannte Zeit der dem bengalischen Reich benachbarte michtigero und bedeutendero Stant von hanyâkubja einen wichtigen Entwicklungsgang durclımachte, dessen Verlauf und Ergebnisse von einem glaubourdigen Augenzeugen schon am Anfang des 7. Sec 's aufgezeichnet worden sind") Nach den Angaben dieses Gewihrsmanns und auf Grund der chronistisch bestimmteren Notizen von Albirûni) wornach die von Criharsha (1 c Harshavardhana I) datirende Aerz mit dem Jahr 607 beginnti), gurd es nicht viel gefehlt sein, wenn wir mit Laesenº) den Beginn der sog Valg adynnstie von Kanyakubja etwa in's Jahr 580 setzen, vo hong Harshvardhanı I die leile eroffnete Es gewinnt somit von vornheiein liole Wahrscheinlichkeit, dass die beiden Nachbarkonige 'Adisûra von Bengalen und Ilughavardhana I son lyngahulja Zeitgenossen wiren, beide Grunder einer Dynastie 1) Colebrooke, on inciunt monuments, Miscell Ess II, 286 2)a a O III, 791 722 3) a a O II, 788, 24) Lassen 1 a 0 III, 1163 5) Ihouen Ths ing, memoires sur les contrees occulentales rediges en l'an 648 und II stove du Maitre de la lor des trois Recueils von Hoer-Li und Yen-Theong cf Stan Julien histoire de la vie de H Th V VI 6) Reinaud, fragmens Arabes et Persans p 138 7) Lassen a a O II, 749. JII, 669, 2. 8) & a. O. p 671.

·Einleitung VII 1 Damit haben wir nun aber auch fur 119 Terständnis und die Kritik der Geschichte Blinttanarî ya na's die in die Zeit 'Adisira's füllt, einen wichtigen Ausgangspunkt gewonnen und höppen nis an die Beantwortung der Weiteren Fri michen welches die lerkunft and personlichen Werltultnisse Bhis waren und worm dic Teranlassung za semer Uebersiedelung nach Bengalen gelegen sein wird? Gleicht dhe erstırt cheser beiden Irigen bereitet uns ziemliche Schwiengheiten Denn die Angnlien uber die Abstamniang Bl Y's widersprechen sich geradezu und es ist seltsam genug dase I assen diesen Umstand nicht einmal hervorgehobes lint Soll doch Ih auf der einen Seite Brakının sein yuf der amlern cın Sohu hslutıça's norin 1 pesen mit Recht nicht einen Eigennamen, son dern den Titel der humge von hanya kubjı erkennt') -- nlso der Sohn eines Varsyakunigas :)' (dlessen eigentlicher lane nach dein Räjäbalı des Vrty um masirman") sowie auch der Dahshun ridhaghatahaksrikî im Sabdakalpodruma ) frasuüha gowesen wäre) Wie sollen wir diesen Malerspruch lusen? Es muss hier offenbar jede der beiden Traditionen einer niheren l'rufung unterworfen werden und An. kinltapunkte Inefür eind uns gegeben Das Bh der Iornfimamechon haste an gchort habe, damp würde ung füglich gar kun 7weifel aufhommes, wenn wir nichts sou jener scltcanen anderweitigen Ingole frastru nos diu anerkannten Gründer dee spateren bengalischen Brahınanentłoms und so sor allt in das hersor. ragende Haupt direellen wirklich Pralmanen geresen szen, das scheint doch ron sorukeroin nicht bennstandet serilen zu honing Diftir spricht denn auch sucht Irlos die Darstellung des hstiçavangarılıerritan und der andern olen berührtes Quellen in denen alerall die hohe Ware und Vacht der fünf kinwanderer gegen aber den hen von Bengalen in den Vordergrund tntt sondern auch die Tretinoite Angabe der Geschlechter, aux dmen sie stampiten Wir fin ben oben achon chelsen kvunen dat wire hur mit lauter Wanien relaccher Brahın nengeschlechter zu thun haben Wenn aber 1.dest diese gerade bei dem Geselilecht HH. (andılta in A1 rusle richt und an einen beatınımater Canlılse ans sel ajiteter Zait denkt) o lunnen wir dieser Insicht nuclit beitreten da wir keinen Grun 1 cinesen warure nicht wenigen die Tmdition 13hs Geschlecht flien egtarhumten det virr anderi Boli metra, auf einen laten de redrechen iritsltpre xurickrafalimen Lorslechligen sollte wolei wir dingen der truge roch offen levert rb ncht mller- 1 Vic day . + 1) a n Op:20 9), olen 3) od Grainpost Mud) vol 1, 't hlutis mal l'artecla p if %)* . O til į 1- ?

·VIII Linleitung $ dings Bh N zunnelist mit dem spitern Çåmelilyn zusammenzubringen ist Von hier aus betrachtet schemt die andere Relation wornach Bl. Nemer hanyâkub jadynastie entsprossen ware') allen Halt zu verlieren Es ist dies de l'all wenn wir, was im u tchsten liegt, an die gleichzeitige 'Idityaclynastie denken denn diesele gehörte wie gesagt der Varcy ahaste in nofern ihr traditionelle: Nane richtig ist Noch mehr werden wu abei zu diesem Hesultat gedrangt, wenn wir auf die Angabe achten dass Kanyakubja zu Iut dui Uel ersiedelung der 5 Brahmunen, was ruled by a king called Vırasmha -) Von einem Kanyakubjafursten dieses Namens ist nichts bekannt wohl abei wiegen wil von einein Virasıhı, der der vierte Regent der Siñhudynastie von Brdardeça wir, uber deren Geschichte eiu doppeker Bericht vorliegt") Diese Dyuastie eroberte unter ihrem Grunder Dipuuīha die Provinz Delhi, scheint ubrigens nicht daselbst ihre Residenz aufgeschlagen zu haben") Wenn aber demnach der Name Tirasımlın in der bezeichneten Angabe auf Kanyakubja fulschlich ubertragen sein muss so hommt noch weiter binzu, dass die Suidhadynastie in's 12 Sec fallt soint um 6 Jahrhunderte hunter der Zeit liegt in welche wir Bh N setzen mussten Wir finden in dieser verfehlten Relation eine jedenfalls sehr spıt entstandene Verwechslung deren Entstehung vielleicht nicht ganz unbegreiflich ist Denn dei Nume des Kanyâkubjafursten hshitiça ist gleichbedeutend mit dem Nuinen degjenigen Câlium inakunigs der der Sınırdynastie ein Code machte, Prthviraja, es kun yuck lne: wie underwirts schliesslich das Entgegengesetzte zusammengewoi fen wordeu sem Dazu kommt, dass sich behanntlich ein Zweig der Gaudabrahmanen in der Provinz Delhi befindet, - eine Thatsache die gleichfalls dazu verfuhren konnte Bh V mit jenen Usurpatoren an Beziehung zu brio gen Ueberden konnte der Umstand dass der Name, den der Dichter unsres Demo's wrt Vrgorajo z Swho lautet, LUA Veranlassung zu Jewo wglück. lichen Combination geworden sein) Alles in allein stellt sich die angebliche Her kunft Bh N's aus einem Konigsgeschlecht von Kanzâkubja als liochet verduchtig, wenn nicht vollig unhaltbar heraus Es fragt sich aber, ob damit die Entscheidung fur eine iein brahmanische 1) Kshitis ed Pertsch p 4 2) Ebendas P 50 cf p 47 3) Joseph Tieffenthaler, Beschreibuog Hindustan s I, p. 110 and Khilåssat attawarikh von Mir Sher , ben afsos, ubers yon Bertrand im Journal As Ser IV IIL 359 ft cf I assen a A o t'h, 944 # 1171 f 4) Lassen a O III, 945 5) in den Varadanan (snel Viragunha) der Suiūhadynastie son Guzerat kann natürlich aus chionistischen und geographischen Grunden gir nicht gedaclit werlen cf I nssen a a O II, 78 G ·Einleitung IX Abstammung Bh N's schon gegeben ist Und hier sehen wir uns genuthigt, zu einer weiteren Untersuchung überzugehen Es ist Dimlich anfallend, dass sich der Geschichte Bh N's verschiedene Züge finden, die auf seinen und seiner Ge- Ihrten hirten brahmanischen Character ein zweifelhaftes Licht werfen Nach der Darstellung des Kshitiçavançavalıcaritam) machten die Funfc bei ihrem Eintreffen in der Residenz Adisûra s einen hochst ungünstigen, unbrahmanschen Eindruck auf diesen Fürsten „But the latter from the roof of ins palace seeing the Brahmans from afar with their feet enclosed in leather shoes, their bodies covered with cmlyroidered garments (sucıřiddha vastrå vrtadehân), their hips and eye lids. alored brown with betel nut which they had chewed during their travel expregsed his disregarul by remawing 1 his place" Denselben Zug treffen wir in Ramanandaçarman's Vangajaghataka”), wo ,the Bralımaus appear in warriorlike an parel and thus cxcite distrust of their capability in the heart of the king® Es heisst in dem betroffenden stilistisch formdaleln Abschnitt hány akubjat samamitân dâtena dvijapancakun I, vedacustreshvasagatân sirvâstre ci vzgâradan u goyanarohntin vpran khadgacarmádibhır şutin o puttiveçân sumálocza nishido (liềs ** shido) jäynte hdi u nsraddhi jajate rajnu iti u 8 x liiezu kommt das Befremd liche, dass kshtıs Cap II Bh kunig genrant wird? (tatal sa râju Blatto' pi mrtil pirulokara agît), wie denn auch dieselbe Schrift die spatero llerrscher familie von Knuadupe (Nudden) von ihm ableitet Auch Lassen bemerkt andrer Irrthum dieser spitern Geschichte ist, dass Ihatta Varajani und alin Solin Nipa als hunige dargestellt werden") Und wenn dis Ishticas sechszehn Sebno Bh N' aufzuhilt "Adivaritha Vatu 1 Ams Nina, Nipu (Lassen liest. Nupa'), Gum, Guntu, Arintu Guna, Vika, Anila Mahu hama Deva Somr, Adına son dener de 4 ersten zu Gunsten lipas auf den Thron verzichtet haben wollen“) so braucht einerseits wohl kaum bemerkt zu wenlen, dass wir tuer mit Fictionen zu thun laben, und hat andrerseita l'ertsch gewise Recht, wenn er sagt dass diese Nomen sich sehr unbrnhmanisch ugneliuen) Wenn so die Gestalt Bb . #an leugbar darch die Tradition in eine unlıralımanische Almarplifire versetzt ist ist mit auf der andern Seite doch wieder mit einem um so blend on I ralimanischen inbus umgeben worden und es scheint zum locus hier eine indero Beziebung obzuwalten Sichtbarlich ist es de Tendenz des heuticar und der ander ein 80 1 . 1) Pertach pº 2) Callahalpadruma Off )a . III 720,1 4) Pestsch ()a a 0 p 50 ·Einleitung XI richt zu erkennen als sich noch durch eine andere Deutung von dushpratigralia (= was man nur unter der Bedingung emes Gegengeschenks annelmen kann) of er selber „somew hat ambiguous“ findet zu helfen Liegt nun nach dem Ge legten der Tradition du deutliche Tendenz zu Grund das brahmanische Insehen der funf Gaudigeschlechter und ihrer beruhmten 4linen mugliclist zu steigern so sclieint es um so weniger anf cnje blosse Dichtung zuruchgefulirt werden zu konnen wenn verschiedene Anzeichen einer nicht brahmanischen Abstimmung Bliattanarayana s sich in derselben Tradition vorfinden Line Erholung des Effects durch willkur lichu Stagerung des Gegensatzes ist zwar an sich wolil eine Muglicliheit, dufte aber luer fur eine unbefangene Betrachtung um 50 weniger Wahrscheinlichheit halen als der genannte Zweck auf einfachere naturlichere lleist und nicht um den Pruis cines so auffallenden Widerspruchs sich hatte crieichun lassen WYır verden somit zu dem Ergebniss gefuhrt, dass allem nach die brahmanische Abstamnung des Bli V und vielleicht der funf Gaudageschlechter ulvtrhrupt') kera reine ist ohne d258 wir jedoch in Stand gesetzt waren, etwas Bestimmterus mus ilirem Familienregister mitzutheilen, mit underu Worlen nur unzugeben in welchen Verwandtschafts Bu ziehungen die genannten Binkmanen zu einer wo nicht mehreren der ubrigen hasten gestunden sein mogen”) So crklart sich uns dei gewas luatorische lug, (1188 dio Erscheinung der Funfe in Bengalen einen befremdlichen Linduck machte, und begreifou war es dass es fur die Ansiedler erst eines Tuss eises bedurfte, den Hic freilich auf naturlichore Weise durch ulire Wissenschaft un priesterlicho Rou ine geliefert haben werden Dass die Sige den Stammbaum Bhi Naufuurts ind abwarts zu einem honiglichen stempelt ist im Uebrigen our naturlich wenn doch etwas aucht Brakmanisches cların liaftet, is musste selbstverstandlich so w ww myriul sigrnem pertin Ls kommt aber noch ein anderer Urastand zur Sprche de uns vielleht in westere Lıklarung der genannten Platsachen an die land gibt Wur Jibon ben guiseien dla uber die Abkunft der Rh noch eme otiz sorbonele u ost, ornack dersche aus dem Geschlecht les Candl: 29) entspro sen ure Dis da 1) Einer der funf Bralimanen tragt in der lint dden Tamın eines hom - ubyahang Srikanla 2) 113 offene Frago 12R4C1 war es etch on ols nicht dat in elx, dass die fünf Ibrahininen funt (udrus niut sich gel racht haben zu lielu ngeber igen Schlussen berechtige Per tsch r 48 19 3) alle Quellen spi (al dikal adrumi und Colebrooke : (ulneration of Indian cla «es (V130 15 1 187) ·XII Einleitung mit nach dem Sinn der Sage jedenfalls einer der vedischen Cåndilya') gemeint ist, haben wir schon bemerkt, dass es •sich aber in Wirklichkeit oder wenigstens zu. nächst um einen ander weitigen handeln wird, 'darin stimmen wir mit Lassen allkommen uberein, Alles und alles spricht vielmehr dafür, dass wir hiebei an den, jenigen Çândilya zu denken haben, der als Verkundiger der Påncarâtralehre genannt wird). Ware nun diese angebliche Abstammung buchstablich zu nehmen, Bo konnte am Brahmanenthum Bh. N.'s kaum ein Zweifel entstehen. - Denn yon Cândilya wird ausdrücklich berichtet, dass er der Stammvater eines Geschlechts von Brahmanen gewesen sei). Wir gestehen auch, dass wir die Angabe, de Bh. N. mit Cândilya in Verwandtschaft bringt, wenn sie gleich im Kshitiçavamçaralicaritam sich nicht findet, — fur ganz besonders beachtenswerth und glaubwurdig halten. Allein auf Grund unsrer vorausgegangenen Untersuchung neigen wir doch za der Auffassung hin, dass der Name Çândilya nicht so sehr die leibliche, als vielmehr die geistige Verwandtschaft Bh. N.'s bezeichne, dass mit andern Worten Bl. N. (und sonach auch seine Gefahrten“) Anhänger der - Páscarátrasecte gewesen sein werde. Directe Beweise dafur haben wir freilich nicht, aber es könnte sein, dass wir auf mittelbarem Weg nachträglich eine Bestatigung dieser Vermuthung noch bekommen, und -- wie auch die Frage nach der Knste und Abstammung zu entscheiden sein mag die Angeliörigkeit des Bh. N. und seiner Gesellschaft an die bralımanische Secte der Pâncarâtras, die jedenfalls zur fraglichen Zeit längst hestund, bietet uns möglicherweise eino' weitere Erklärung dar fur den Kampf, den es allem nach die fünf Geschlechter anfanglich kostete, dio nothige Auctorität sich zu verschaffen *). Und darait können wir zu der andern Frage übergehen, was der Anlass gewesen sein mag, der Bh. N. und Genossen nach Bengalen führte? Auch hier stimmen dio verschiedenen Berichte keineswegs dberein, u. 2. gebührt gerade dor Darstellung des Kahitiçav., die ein an den beiden Iofen von Kanyakabja und Bengalen vorgefallenes identiaches portentum zur Veranlassung macht, wobei dann, hoch cin Bralimane als Augenzeuge von beiden herhalten muss, die letzte Stello"). Viel natürlicher nimmt sich hiegegen die Relation im Rajabali aus, Adiçara (andere Schreibart) habe die ſauf Brahmanen aus Anlass ciner Durre kommen lassen, um durch 1 . f) cf. Weber, ind. Stud. I, 250. 2) Lauen a. 8. O. II, 1097 f. III, 718. 3) Eben das. II, 1098, c. III, 720 A. 4) Könnte nicht die Fünfzahl der Ganda's auch auf „Pancaritra" binde uten? 5) cf. Colebrooke, Misc. Esi. I. 414. 6) Pertsch p. 1. 2.

·Einleitung XIII ihr Opfer Regen zu erlangen ) Nach dem fangajaghataka lasst dem König 'Adı çûra die Frage keine Ruhe mehr „hena fajnena Bbagavatpntır bhavatı nıçcitam?" Sophe Hathe wissen nicht zu helfen und so lusst er die drijapancakan ton ka Tiyakubja kommen) Diese letztere Darstellung scheint uns dem Sachverhalt am nachsten zu kommen Halten wir damt zusammen dass die Dakshinaradhiyagha takakarika von Adoçura sagt dass er die Buddhisten aus Gaur (Bengalen) ver trieben habe *) 50 legt sich uns die Vermuthung nahe dass die Einwanderung der funf Geschlechter mit einer unter "Ad sûrz ins Werk gesetzten Reformation zu Gunsten des Brahmanismus in unmittelbarem Zusammenhang stehen wird Und damit stimmen denn die gle cl zeitigen religiosen und , olitischen Verl ältnisse des Nachbarstaates Kanyakubja woher die Gaudabrabmanen kommen aufs Beste Wir haben gesehen dass 'Adigura etwa in die Zeit des Grunders der Aditzadynastio Ilaral avardhana I gelvoren musse Was wir uber die Geschichte dieser Dynastie wisser rordnnken vir bekanntlich im Wesentlichen den Berichten Huen Thsang 8') und Albirup:18) deren verschiedene Angaben (namentlich unsichtlich der Namen der honge) sich ohne Gewaltth atige Hilfe befriedigend vereinigen lassen Für unsern Zweck genugt es darauf hinzuweisen dass hans kulija unter llarghnvırdhana I und seinen Sohnen ein Hauptheerd des Buddhismus war F: ist bekannt we umfassend und energisch besonders der begabte und beruhmte Çılıdıtya für die Befestigung and Verbreitung der Religion (ayamun s arbeitete 1 c) tiger ist uns aber unter den bezeichneten Umständen die Sachricht dass gerade llarslarardi ana 1 den Brah mapen seines Reches viele doth und Anfechtung bereitete Derselbe leitete W10 cs scheint eine antibmhmanische Agitation cu auf die schon unter seinem Sohn Ilarshavardhana II der le Muruni harajai Ardhana herust ein Rückschlag erfolgte indem dieser letztero rou mel reren bralimanıch gesinnten Fürsten (nach Huuen Thsang von dem fanatischen Buddlustenfeind (acanka von hornasurarna am Fluss Suvarnarchi. im vitlici en In lien)) rerrutherisch af erfallen und ennordet wurde Tonlinr 9119 sst an der T) at cine 1 rklung unschner zu finden auf welche Weise die fünf Caudagrachlcchter nach Bengalen gekommen sein mogen In hanyákul ja - 1 1) benda, p 50 2) ben las 48 49 3) Fi cndas p 47 4) Stanisl Julien histoire de la tie de llouen Thisang p 111 Mémoires etc jar Iliouca Theang I 247 f.') Géographie d Ilulfat trad ! 1 Arile par Reinaui in traduct CCCIII of Renaul (ngment Stalks et Peran 138 • Jaisen URO III 669 T p) of Mfrmoires etc par Jliourn Thsans ! 349 Lassen . # 011 670 ·XIV Einleitung konnte es nicht an Mrsgrergnugten fehlen die sich nach einer bessern Zukunft sehnten und das auf den Anlungern des Brahinanismus lastende Joch je cher je lieber ab Zuschütteln Wunschten Unter diese Nursrergnügten gehviten sicherlich auch Phi und seine Genossen die de glichern eise an ibrer licimath um ihrer Angehorigkeh au die Pancaratrisccte wallen nach zuer Seiten sich becagt fuhlten Nichts ist naturlicher als dass sie die sich darbietende Gelegevheit walırnalımen unter dem Regiment des Sachbarfur-ten dessen brahmanische Sympathieen und Vangsregeln ahnen bekannt goworden eine bessere. Existenz sich zu grunden und nach ilırır Lebcrazedelung an die Sį itze der politisch religiosen Bewegung sich stelden nach der er den aux frukerer Zeit in fiengalen ans issigen vereinzelten Brahmanentu milien mielt gelungen war die Macht des Baddhismus zu brechen) Diber mass es freilich anbeantwortet bleiben ob die aussere and directe Veranlassung wirklich Tom IIof 'Idosura's ausgegangen ist Der Schiein der Tradition spricht jedenfalls hiefür, und dürften wir die Darstellung des langajagliataka piemirer so konnten wir in der Bedierkung, dass es llisura un the rechte trehrung des Bhagavat zu tuo gereren vielleicht eine indirecto Bestatigung unsres obigen licsultats finden worunch Bh and Genoegen Auslanger der Puncarutralehre waren Denn es ist lekannt dass die l'incarntro« «len Blagavat lusudesa (auch Värjann gevannt) als livchstes Wesen verehrtın) en es unterliegt ausserolem haum cinem /ucifel das die schon zur /cut Cnndragupta * }l (erste Halfte des 3 Sec ») vorkoininende i rahmanische Secte der Bhagaratas urspringlich mit der dir l'incarátras uentisch ist denn die letz teren werden nuel, Toshnubłagorata oder einfach Bhagavnta geheugen vil der son "Anandagırı im (ar skaradigvijasa gelten femnaci de Intrrachiel zu«chen Bbwgavola und I'mtraretruko grlurt erst einer natern loat an) Shemut imten wir en historisch Vitrecken Bild von der Bekanntra Gauda Isral marcn 11 attauirujan ural seu o / strert .1** 11 zu gewinnen irruelt 1. WAIT I nehotens noch anruf igen dan ile xitera Corschichte Il y aleru un In I real muren fånz entspricht denn weon anel der der lynnst dron 11 Bon Irn Ilarroel columnülen er l'alarmer Tenkin liger Inlanger des Ha!1futmas wir berspils speler Wallpah ne rrine talne Siliragsla ant karuta wala) * 1st * Joche rice TX in urle class mellt unter anlatın bulthietinch ·Einleitung XY gesinnten bengalischen Herrschern die Brahminen fortan eine allgeirıltige Flofpirten waren Es beweist das nicht bios de spitere Geschichte des ersten Brahmanengeschlechts der Cinduly us, welches trotz dem Verrath eines Garga in dessen Sohn Darbhapan ei len so einfluss eichen Mmister am Hof Devapålt s aufweist, und d18 kehrnntlich dns hochste Hof- und Staatsamt erblich in ach brichte, dieser Einfluss der Brahmunen im Hof des Kunigs von Grudz gibt sich auch darın kund, dass in der Inschuift Devapila's seiner Anhanglichkeit an die von Sugrta oder Buddha gestiftete Religion nur nebenbei gedicht wird“)') Und ausserdem verdient es unsre Beachtung, s1288 einer der Pålakoni ge (Narâz anapalı) durch seinen Namen schon als elpen Verehrer der Gottes Narayana (Bhag vận) sich austeist also deni Vishinuismus huldigte), ja dass noch unter dem letzten Herrscher der Vaidy dynastie, anmittelbar vor der muhamnırdanischen Invasion, der hochstgestellte Brahmıne Bhattabhavndeva on allbewundertes Heiligthum Nîrây inz-Vislinu s in Râdhî erbaute") F's liegt sich nicht anders erwarten, als d188 wuf der Grundlage des Pânicrrâtraglıubens, dem der Stifter des Gaunbrahminenthuns erguien war, in Bengalen der Cultus Nariyann-1 ishnu's sich auferbaute Und nun bleibt uns noch die Beantwortung, der Hauptfrage übrig Ist der Verfasser des Venisuīlir derselbe Blinttan irayın, von dem wir bisher handelten, oder ncht? Diese Frage wird sich wie wir hoffen, auf Grund unser Untersuchungen überzeugend und vasch er ledligen lassen Der Beweis der Identitat haun 80 sicher, als es uberluaupt in solchen Dingen erwartet werden mag, gefuhrt werden Wir fnssen unsre Argumente in folgenden Punkten zusammen 1) Am meisten in die lugen springend ist die Gleichheit des lanens Bhatta narayana Tun Inutet der ganze Jame unsres Dichters freilich Mrgarajalakshman Ulinttanarigana, unl diese konnte une cine Schwierigkeit bereiten Wilson verderkt -- Blatta X also designated by the title Mnga Rya or Sinhr meaning the sunc trung, the L1011 -- it is an odd grouping of nanies horerer, and leaves the character and perfect of the Bird rather doubtful the termination Suha leing most correctiu applicable to z imen of the legal or military caste, wlulet Blatta 14 an adjunct belonging to a Brahman") Wir dürfen uns aber nur an då romusgeschickte Kritik der Geschichte dley Gauilibrahmanen erinnern, so wird sich die auffallende Namencombinntion bei der Dichter ganz befrieligend erkláren Wir eniten offenbar . 1) Latein R O JII, 729 ) Ebela. III, 736 f 3) Eliendas III, 759 T 1) Theatre of the Iliutos Calc 1827 111, app i 18 ·XVI Einleitung. in dem Namen Mrgarājalakshman (Jagaddhara fügt hinzu: simhacihnasya) eine Bestätigung unsrer Vermuthung betreffend Abstammung und Kaste Bh. N.'s, and wir werden kaum irren, wenn wir den Namen Mrgaraja oder Migarâjalakshman, als • den eigentlichen und ursprünglichen betrachten, an den erst später der Name Bittanârâyana angefugt wurde, sichtlich, um dadurch die brahmanische Wurde und Vollberechtigung, sowie die religiöse Richtung des Bannes' zu bezeichnen, bez. zn bekreftigen 1). Wir können also Wilson nur Recht geben, wenn er einen zweifelhoften Character der Person hinter Jenen Namen versteckt sieht. 2) Sehen wir vom Namen ah, so finden sich im Drama mehrere Zuge, dio unverkennbar auf das, was wir über Person und Leben des-bekannten Bh. N. 20 berichten hatten, hindeuten and uns eine merkwürdige Bestatigung dafur an die Hand geben. Wir heben zunächst einen deutlichen Hinweis auf die aussere Ge. schichte Bh. N.'s hervor. Die sagenhafte Erzählung des Kshitiçav. lässt bekanntlich den König Adisůra fünf Städte für die neuangekommenen Brahmanen erbauen » filled with multitudes of palaces to serve as dwelling-places“, und schenkt ihnen dieselben. Diese Schenkung ist der Ausdruck der Verehrung nicht blos, sondern namentlich der reumüthigen Gesinnung, die eine schwere Beleidigung wieder gat machen will). Wenn auch die weitere Bemerkung derselben Quelle, nachdem die Brahmanen ein Jahr lang in diesen Stadten gewohnt haben, sei dem Bh. N. von ‘Adisůra eine abermalige Schenkung von mehreren Ortschaften angetragen, von ersterem aber abgelehnt worden, worauf Bh. N. 'die fraglichen Orte um einen billigen Preis kauflich erworben und dazu auf 24 Jahre Abgabenfreiheit vom Konig erlangt habe, - wenn auch diese weitere Angabe geeignet ist, alterler kritische Bedenken zu crwecken °), 80 kunnen wir doch die Geschichtlichkeit jener ersterwähnten Schenkung von fünf Städten fuglich nicht in Zweifel ziehen. Um so mehr wird ein Zug unsres Drama's die Aufmerksamkeit auf sich lenken, der eine epische Parallele zu jenem Ereigniss bietet. Nach dem 5. Buch des Mahabharata (Udyogaparva) werden vor Ausbruch des mūrderischen Kampfes zwischen den Kurus und Pandavas auf Betreiben Krshna's Friedensverhandlungen in Scene gesetzt, die zuerst durch der Hauspriester von König Drupada, der von Dhrtarashtra und den Seinigen das Erbtheil der Pândavas (patrhan dhanam) zurückforderte, in zweiter 1) Man beschte übrigens, dass auch Visbau u.z. schon ile Taittiripäranyakam X, 1, 8, den Namen Narasimha führt. A. Weber, ind. Lit. p. 160. 2) Pertsch a a 0. p. 3. Lassen a. a. 0. III. 119. 3) L.a9sen a. a. 0. III, 720.

·Einleitung XVII . Seyye: Instanz durch Krshna selbst vermittelt wurden Zwischen der ersten und zweiten M19910n von Seiten der Pândayıs erfolgt die Absendung Srijaya's son hurudischer der die versohnliche Gesinnung dei huruden dollmetschen soll Es handelt 'éh hiebei um bestimmte Formulirung der von den Påndavas aufgestellten Friedensbedingungen, und Yadhishthura erklart „Peace and friendship shall be between us, provided that we receive back our share of the hingdon together with five towns, one for erch of the brothers (1) Von dieser Erkl trung ist gleich im Be ginn unsres Drama's die Rede, und die Forderung der 5 Stadte als Friedenspreis 1st im Vers 16 ausgesprochen) Offenbar ist die Combination dieser epischen Ge schichte von den 5 Stadten mit der Geschichte ron den 5 Stadten, dio 'Adisarn den Gaudabrıhm'ınen zur Versohnung schenkte, nicht blos erlaubt, sondern nnumgänglich nothwendig Es handelt sich nicht blos um eine rein zufullige und äusserliche Parallele, wenn Bh N in semem Drama auf die genınnte alte Geschichte zuruckkommt, sondern die Pointe der Siche liegt in der ruffallenden Aehnlichkeit der Verhalt nisse, der Veranlassung und des 7 vecks einer Schenkung von funf Studten, und so viel ist zum Voraus bestimmt anzunehmen, dass der Ervihnung des cpischen Stoff's im Veniszñlära eine entschiedene Tendenz zu Grund liegt Es ist im Ucbrigen klar, dass wir eben hiemit ein nicht unbedeutendes Argument fur die Idontität unsres Dichters mit dem bekannten Bhattanarayana gewonnen haben 3) Von besonderin Werth ware es, wenn sich Kuterien im Drama finden liessen, Hornach der Verfasser als ein Anhanger des Pâncarâtunglaubens sich zu erkeunen gibc. Diese Aufgabe bietet nur eine eigenthumliche Schwierigkeit der Wollen wir sichere Kriterien erhalten so müssen wir erst einen klaren und vollstandigen Grundriss der Pancaritralelire lahen Allein gerade luer fehlt es hekommen bekanntlich, je nachdem wir uns an den Cominentor Çatīkara's zu den Bralımastitm (Fariralamînainsû) oder an die Durstellungen des Mahibhärta kuiten, ein etwas verschiedenes Bild, oder wenigstens verschiedene Einzelzuge jener Lelire Es han sich der nun selbstverständlich um eine eingehenile Untersuchung, deren Trfolg chinehin auf Grund des zur Zeit vorliegenden Vaterials fraglich wire, nicht udeln Wir verweisen fur das Maliere auf die betreffendeu Originaltexte und schundären Darstellungen"), dagegen nehmo war nicht Instand, zu behaupten sneg تر از 1) Vah Dhar, 935 cf Moner Williams Indian epic poetry r 110 9) cf hrit Yoten P 131 132 3) Çaüharicáry? ete on Bralimn Satz 2 2 8 Inh 1 vol III, p 813 ft Colelironke, ve Is I, 117 T Wilson a Sketch of the religions Sects of the Ilindns in als Res III Lzecena a OIL 100.fi u ·XVIII Einleitung immerhin annähernd die Grundzuge deg fraglichen Systems auch trotz der genannten Differenz sich eruiren lassen Und zwar kunnen wir uns hrebei den Eindruck micht verschliessen, dass die Darstellung Catīkarâcîrya's, der eine Widerlegung jener Lelren gibt, auf eine ursprunglichere Quelle zuruckfuhrt, als das, was sich in Mah Bu findet und selber wieder Sparen erscluedener Zeit und Redaktion an sich trūgt')' Es ist klar, dass es anter diesen Umstanden yon liochstem Werth wire, zu wissen, wie das classische Werk der Påncarâtrás, von dem die Secte, wie es scheint, den Namen hat, sich zu den verschiedenen Darstellungen verhalt Wenn Lassen glaubt, dass wahrscheinlich Sindilya, der Stammtater eines Geschlechts von Brahmanen ge wesen sein soll and 100 Sutra verfasst habe uber die bhaktı, jenog Originalwerk gę schaficn habe, so konnen wir dieser Absicht nicht buitreten, dr allem nach das Pâncuritrawerk, das nach der Ingabe des Carīshara zu Çândily z's Zeit schon bostund, verhultaissmessig alt ist, wahrend nach Lassen's eigenen Ausfuhrungea gerade der Begriff der bhaktı, und jedenfalls die hervorragende Betonung derselben, erst einer spatern Entwicklung der Pancarâtralelire anzugehoren schemt, wie denn nanentlich in Cankara’s Commentar nichts davon zu entdecken ist*) Gehen wir nun von der Darlegung des Systems in diesem letzteren Werke aus, so ergibt sich als kurzer Inbegriff das Folgende Als das lochste Wesen und Princip wird Vasudeva (a h Vishna, der auch Narayanr und Blagnat, sowie bei den orthodoxeren Vaishnavas hrshnı genannt wird) betrachtet Dieses Wesen ist Eines dabei aber ist es ebensovrohl ewiger, allwissender Geist als ewige Materie (prakrtı), es steht über der Welt als allmachtige Vorsehung Es schliesst in sich 6 unendliche Attribute jnana, çaktı, bala, arcvarja, virya, tejas Das Product der Diffusion und Cooperntion" dieser Attribute ist die Welt des Endlichen, deren Entstehung in mythologischer Weise auch also beschrieben wird, dass das hochste Wesen sich theilt und aus Einer zu vier Personen wird Zuerst entspringt Samkarshana worunter die lebendige Seele (jira) gemeint 19t, rus diesen entsteht Pradyumna, der den Geist (manas) be. zeichnet, und deser producırt endlich den Aniruddha, d h den ahankära oder das Bewusstsein Der practische Theil des Systems lauft naturlich auf dis Selbstbefreiung (moksha) hinang Die Wege hiezu sind Gottesverehrung und denkende Vertiefung in Gott, oder wie es auch genannt wird krigâyoga und jnanayogn, -performed at five different times of each day Çankara gibt 5 einzelne Punkte hiezu 2) Lassen, ebendas 1) cf Lassen, cbend r 1103 lebrooke, A & O P 416 P 1098 1106 Co ·Einleitung XIX an, unter denen dio practischen Uebungen (Tempelbesuch, Gebetsubung, Kniebeugung, Opferspenden u sf) voranstchen') Es bruucht nicht bemerkt zu werden, dets namentlich der theoretische, theologisch-metaplıysische Theil dieser Grundlinien Schr durftig ist und nur ein selir unvollstandiges Bild der betr Weltanschauung gibt Auch die weiteren Angaben, dio sich in dieser Richtung im Mah Bl finden, fullen uns diese Lücke nicht aus, und wir konnen yon ciner Erganzung in diesem Betreff Umgang nehmen Dagegen ist nun wohl zu beachten, dass, wie schon angedeutet, in practischer Hinsicht (soteriologisch) im spateren Verlauf der Entwicklung des Systems noch ein Begriff herausgearbeitet und wie es schemt zu einer Art Schibloletli erhoben wurde die bhaktı dh die vertrauensvolle, zweiffellose Flingebung an das gottliche Wesen, der Glaule, wofur sich auch der Ausdruck sraddha findet") So wird Närada, dem nach einer Relation des Mah Bh Vasudeva in Grotadvîpadie Puncarâtralehre selbst mitgeteilt haben soll “), blaktiniant genannt *) Da nach dem Olgen schon dem Çandilya 100 Sutren uber die bhaktı zugeschrieben werden '), wozu ein Commentar von Svapneçvaiasûrî existart), so können wir mit ziemlicher Bestimmtheit annehmen, dass zur Zeit des bekannten Bhattanarayana dieser verhaltnissmassig jungere Begriff der bhaktı unter den Anhangern des Påncaratrasystems schon popular gewesen sein muss Dabei konnen wir von der Weber-Lassen'schen Controverse uber den vermuthlichen christlichen Linfluss auf die Bildung jenes Be griffs, wie auf andere Dogmen (Monotheismus, Kishna Avataren u sf) volleg absehen) Hingegen mag es zweckdienlich sein, wenn wir versuchen, das Verhaltnis der Pancarâtralehre zu den fruheren und gleichzeitigen indischen Systemen in thun licher Kurze zu bestimmen Offenbar steht jenes erstere System eigenthumlıclı in der Mitte zwischen der Yoga- und der Vedantaphilosophie Mit der Yogafelro ist die der Påncarátra darın verwandt, dass sie theistisch ist und den Vasudeva zum hochsten Princip macht, wie der Yoga diess mit dem Isvart thut Ferner haben beide Systeme eine Forwiegend practisch mystisehe Richtung 8), die dio de votion ad, mental abstraction“ zur Hauptaufgabe macht Eben hierin stellen beide in einem gewissen Gegensatz zum Samklja Ein principieller Gegensatz zum Yoga liegt aber darin, dass das hochste Wegen der Pâncarátra nicht reiner Geist ist der "Icvara sondern Geist und Materie in Einheit und hierin steht die Pancará- Wie 1) Colebrooke a a O p 416 2) Mah Bh XII, 12924 4) Mah Bh vol III p 818 ff 1) A a O p 822, v 12972 5) Sabdakalpudruma s v blakti @) Lassen A & O II 1098 7) cf A Weber, ind Stud I, 400 ff Lassen a a O II, 1098 ff 8) Colobicoke & a Op 251 253 416 ·XX Expleitung tralehic dein antidualistischen Vedanta am Niclisten, mit welchem ric eigentlich nur in der Psychologie wesentlich differirt. Wir können es daher den Mitgliedern der Pancarktrasecte in keiner Weise sérdenken, wenn sio mit allem Nachdruck Are Orthodoxie behaupteten, wie denn ion einer Seite lier geltend gemacht wiril, dass sic einer Çûkhả des Veda angehören, deren Name Ekiyana freilich sonst nicht lice kannt ist, und ausserden von einem Theil der Mitglieder die Weihercrimonien nach den Bestimmungen der Vajasaneyisakhi des Yojus sorgenommen werden, während ciu andrer Theil den Satzungen der nngeblichen Ekîyauaçûkhâ folgt). Wic.dem auch sein mag, Etwas scheint uns in allewege ni dem behaupteten Zusafnmenhang mit den Vedaschulen zu sein. Und zwar weisen alle Spuren auf die Samavedáschulc cinerseits und die des weissen Yajus' andrerseits hin. Was die Erstere betrifft, so begegnen wir in der Chandogyopanishad nicht nur dem Namen Candilya, sondern auch dem Sanatkumara, der sonst nicht vorkommt in der vedischen Literatur, und der bekanntlich später mit dem im Pancaråtrasy stem auftretenden Pradyumna identificirt wird, sowic dem Näradn, der nur noch im 2. Theil des Aitareyabrahmanam sich findet, und der nach ciner Relation, des Mah. Bli, der Verkündiger der Påncar.-Lehre gewesen sein soll; ferner dem Krshna Devakiputra, zu dessen Namen nur im Varīça des Brhadiranyakam eine Parallele zu finden ist?). In derselben Upanishad tritt zum Ersten Mal die Lehre von der Scelenwanderung und zwar schon ziemlich ausgebildet auf, was nebst andern Kriterien darauf hinweist, dass diese Schule nicht über die in Manu's Gesetzbuch beschriebene Cultur, epoche hinaufreichen kann. Auch im Latyayana- und Nida nasůtram des Sâma-. veda wird Çündilya als Erklarer des Pancaviñcabrâhmanam häufig erwahnt". Die Schule des weissen Yajurveda feiert den Såndılya als erste Auctoritat in der Anlegung von Opferstätten im 10. kândlam des Çatapathabrâhmanam. Ja im 6.-10. kândam begegnen wir der auffallenden Erschemung, dass uberhaupt Çândılya als entscheidende Instanz ganz an die Stelle des sonst dominirenden Yajnavalkya tritt, und im Schlusspañça des 10. kânda wird das Çatapathabráhmanam áuf Çandilya, statt auf Yajnavallya zurückgefuhrt 4). Nehmen wir hinzu, dass wahrscheinlich die genannten 5 kândas im Nordwesten von Indien entstanden sind, und vergleichen damit die allerdings spatere Legende der Pâncarâtras, wornach ihre Lehre durch Brahınanen (oder Närada) im Nordwesten (Svetadvipa) 1) Colebrooke a. a. O. p. 414. 2) A. Weber, ind. Lit. p. 68. 69. 3) A. Weber ebend. p. 74. 4) Ebendas. p. 115. 127. f. > .

·Einleitung XXI . . geholt orden sein soll'), 80 mg es uns in der That schuer werden, zu entscheiden, welcher der beiden Vulaschiulon dic l'unicarátmlchru entsprungen sein wird, aber sicherlich noch schweres, cinen positien /usammenliang gar nicht an. Zuuchmen Sollten nicht dio berden Sandıls aschulen des Sima- und Yojurveda schliesslich auf Einen Ursprung zurückführen kunnen? Nun hätten wir aber noch die Frage zu beantworten Finden sich im Yoni. satibârn vielleicht Sparen des Pincarâtraglaubens Wir meinen diese Trago bc- Jalien zu dürfen Selbstverst indlich sehen wir hicbel von der Nändı des Stucks als, da es ja unter allen Umstanden fraghch Weibt, ob dicselbe worklıch vom Verfasser des Drama's sclbst herrührt Jedenfalls könnte aus der von uns in den Text aufgenommenen ersten dreigliedrigen Nandi kein Schluss contrı gezogen werden, da in den beiden ersten Versen Vishnu-3 rolina dio gefeierto Gottheit ist Wenn am 3 Vers Çıyn's gedacht wird, so finden wir dies ganz in der Ordnung, da dieser Gott nun einmal der traditionelle Patron des Schauspiels geworden war Um so mehir betonen wir drei Verse, die jedenfalls vom Verfasser selber stammen, veil sic dein Context angehören, cs sind dies i 23 201 203 Wenn in v 23 Krshna, der unmittelbar vorher Vasudeva genannt wird, devah puranah heisst und ,himap: tomas iš jyotishů â parastat“ steht, wenn auf der andern Seste dio Glaubigen sattvanishthah sind, die durch den jnânotseka som Bann der Fin. sterniss sich befreit haben, die in sich vergnugt (átmirima) mittelst ciner den Zweifel ausschliessenden Auslacht ihre Neipuugen abgetbın haben (vilıtımatı könnto ubrigens auch bedeuten einer, der sich eine festo Ansicht gebildet lat, doch zielien wir das Ersterc vor, und verweisen betreffend sihita auf MBI 4, 155), 80 lasst sich zum Mindesten behaupten, dass diess alles mit den Grundanschauungen der Påncarîtra wohl stimmt, wenn wir auch auf den Namen Vasudeva und den Hinweis auf den Glauben (bhaktı), der in vihtamatı liegen mag (wofür beng vihitarat: lesen), keinen Bewcy pro grunden wollen D299 % B der terminus nirvikalpasmachi auch anderwarts (in Vedantasára) vorkommt, beweist selbstverstandlich ebensowenig etwas dagegen 23 80 muss auch v Zusammenhang mit dem Vorhergehenden gebracht werden Ilatten wir den Vers ganz ohne einen Zusammenhang zu erklaren, so lage es wohl am Nachsten, die Samkhyalehre darin zu suchen, da der Begriff des Mahat uns entgegentritt Und Wie v 201 in . 1) Mah Bh vol III, p 813 # Lassen a a II 1096 ·XXII Expleitung.' - u so citirt auch z. B. Kedåra : prakrter Mahân tato' hamkâra iti sâmkhyamatam, Jagaddharą schon macht der Vers ziemliche Noth; er erklart: (kiñ punar drshţvå) kidrçañ? kritê guroh sthûladravyasya mahadâder mahattattvabaddhit.ttvådeh parvatåder vå kshobhena parinkmena sanbhûtâ vyâpikâ mûrtighninayapatvâdirûpå (?) yena tañ. yad vâ krto guruh parvatâdir yena sa tatha mahadâder Åkågadeh kshoblena milanena mahâbhâtəsamadhınå sambhûtâ krtâsmadadir mûrtih çariram yena sa tatha, paccâd viçeshanasamasah. yad vå krtañ gurukäryam dravyañ yena tâdrgena mahâdiná hâlâkârâdınî sambhûtå militâ , mûrtır yasya tam sâmânyakâranena saba bhagavấn vedädikarteti bhavalı. Wir sehen hieraus, dass wir uns auf eigene Fusse stellen müssen. So viel ist klar, dass Jagaddhara keine Såñkhyaphilosophie hier vorgefunden hat, Und in der That ist eine solche Erklarung auch nicht zulässig. Es verbietet sich diess von vornherein wegen der Beziehung auf den bhagavân purânapurusha Narayana. Dieser kann nach dem Sarīkhyasystem nicht so prädicirt werden, wie es hier geschielt, denn er nimmt in unsrem Vers deutlich die hochste Stelle überhaupt ein (udayanāçasthầnahetu), auch reimt sich, was uber seine mûrti gesagt ist, nicht mit der Anschauung des Såñklıya: neki mûrtis trayo deváh“ 1). . Wir konnen vielmehr ein Verstandniss dieses Verses rom Standpunkte der Pâncarâtra- oder Bhagavatalehre aus gewinnen. Wir bestimmen das Verhaltnigs von guru und mahat ahnlich wie Jagaddhara, so dass es nicht ein verstarkter Begriff,' sondern ein Gegensatz ist. Beides nehmen wir aber zusammen als Einen Namen: Gurumahat, und betrachten diess als ciné philosophische Bezeichnung Vâsudeva's, die den in diesem obersten Princip einheitlich befassten Gegensatz von Ursache und Wirkung, Geist und Materie passend mit malat und guru ausdruckt, Als Sinn der ersten Yerazeile ergibt sich uns daher, da99 Bhagavân's i. c. Krshna's Erscheinungsformen (mûrti) hervorgegangen seien aus der Bewegung (kshoblia), die am Urprincip (gurumahadadi) geschehen sind, und unter der mehrgestaltigen mûrti denken wir uns die oben genannten persönlich gedachten Wesen, in die VÅsndeva auseinandergeht(Sankar- Bhina u. 8. f.). Im Weitern konnte ung löchstens der Ausdruck guninam be. denklich machen, da Vasudeva ja über die gunas erhaben sein soll ; allein der Ilinweis auf v. 23. genügt um zu zeigen, dass der Dichter mit diesem Begriff die andro Vorstellung von des Gottes Erhabenheit über jene Gegensätzo nicht nur 1) Colebrooke,'Misc. Ess. I, 242.

·Einleitung XXIII . aufhebt. *Gunin beleutet entweder allgemeiner, dass Narayana Bhagarin der Inbegriff der Vollkomnienheit ist, oder ist iler Begriff auf den Gött nach seiner end Yichen Erscheinung, nicht nach seinem transscendenten Wesen zu beziehen. Geladeso reimt sich auch das aciutyan cintayıtrî vollkommen und entspricht im Vebrigen der ausdrucklichen Leliro der Pâncarâtrns !). Am deutlichsten ist jedoch zum Sclıluss v. 203. cinc Bestätigung unsrer obigen Aufstellungen. Dieser Vers enthält den Segenswunsch fur den Fursten und sein Volk in einem Bardenspruch (bharatavakyam), den Yudhishthira auf sich und seine Loute anwendet, Selbstverständlich liat dieser Wunsch scine Bedeutung fur den Fürsten, unter dem (oder für den) dor Dichter sein Drama verfasst 'hat, „die Worte sind also auf "Adisüra und das bengalische Volk anzuwenden. Und worauf geht nun des Dichters Wunsch ? — dass das Land und sein Fürst gesinnungstüchtig (akrpanamatil) sein und der bhakti, dem Glauben, au Bhagavan, ohne Getheiltheit und Zweifel sich ergeben möge. Und damit hatten wir also den oben hervorgehobenen Påncarátrabogriff der bhakti und den Gedanken der graddhå gerade am Schluss so bestimmt und nachdrücklich als moglich ausgesprochen vor uns! Ilalt man diess alles zusammen, so wird dic Ueberzeugung, dass Bhattanarayana ein Pancaratra war, schwer abzuwcisen sein, and wir sehen also auch von hier aus die beiden Linien unsrer Doppeluntersuchung zusammenlaufen. 4) Aus dem Bisherigen fullt uns nun aber auch ein willkommenes Licht auf eine noch zu erwhnende Gestalt im Drama, die unserkennbar den Stempel einer religiösen Tendenz des Dichters trägt, wir meinen den in letzten Akt auftreten- . den Carvaka. So heisst ein Râkslinsa, der in einen brahmanischen Einsiedler verkleidet die Pandavas zu betrugen sucht. Der Name ist zunächst der epischen Geschiebts sphst suipomwen, Bebauutlich fritt sin Freund Duryndhadn's 'unter demselben auf, a. 2. ist auch dieser epische Cîrsaka cin brahmanisch verkleideter Rakshasa ). Bei dieser ursprunglichen Berleutung des Namens stehen zu bleiben, ist jedoch unmuglich, da wir in spiteren Zeiten eine Sectc yon Cârtikas neben den 2. Th! bisher schon genannten Secten antreffen). Es 'lässt sich die Vermathung nicht unterdrücken, dass der Verfasser unter dieser Figur scines Drama's 1) Mah, Bh. vol. III. p. 819. f. 2) cf. M.Bh, 1, 349. 9, 3G19. 12, 1411. u. n. Böhtlingk-Rotlt. Petersb. Wörterb. s. v. cânáka. 3) Colebrooke, Misc. Esg. I, 228. 240. 402. ff. Windischmann, die Philosopluie im Fortgang der Weltgeschichte. I, 4, 1940. ff. Lassen ind. Alterth. III, 691.

·XXIV Einleitung genug hatten eine gleichzeitige Erscheinung geissle, und es wird sich wohl nur fragen, an wus wir dabei zu denken haben Das Naelistliegende ware es, bei dem Namen selber stehen zu bleiben, und unzunehmen, dzsa Bh N auf jene materialistische focte einen Angriff machen wollte Die Cårst kas, die 4 Elemente annahmen und lengo neten, dass die Seele (und der Geist) et vis vom Leib Verschiedenes ser, denen die Sinneswahrnehmung darum als einzige Crhenntnissquelle galt, werden vielfach angefochten u z nicht blos von der Orthodoxie der Mimuñsälehre, sondern nach vom hetorodoxen Suuklıya aus Es ist klar, dass auch die Pancarâtras Anlass gegen jene materialistische Ketzerei zu protestiren Allein der Einblick in Bh N's Zeitverhaltnisse wird uns doch eher den Gedanken naheleger, den auch Wilson ausspricht, dass der Dichter unter dem Namen Cartûka die Buddhisten bekampfe") Er hatte dann den Namen gewahlt, weil derselbe nicht blos schon vorhei dem in Dramı behandelten epischen Stoff angehurte, sondern auch geeignet war, die Anhanger des Buddhismus unter der Decke um shres Atheismus willen, der sie den sog Cârsâkas verwandt erscheinen liess, zu zuchtigen, d li in Misscredit zu bringen 5) Was Wilson rom Stil und der ganzen Composition des Venisamhara sagt, dass dieselben not at all incompatible“ seien mit der von ihm gemuth massten Entstehungszeit des Werks, das gilt selbstverständlich auch von der Ab fassungszeit, die wir obeu bestimmt haben Nelimen wir daher unsre Ergebnisse zusammen, so wird die Abfassung des Venisamhâra durch den auch sonst bekannten Bhattenårâ yana keinem Zweifel mehr unterliegen, und es lesst sich die Abfassungszont näher dahin bestimmen, 'dass das Drama erst nach der Viederlassung in Bengalen gedichtet worden sein kann dr of die hemit verknupften Erlebnisse deutlich angespielt st Als Tendenz des Werkes ergibt sich einerseits wohl ein dem Adisara geltendes Ergebenheitssotum, andrerseits und hauptsachlich die Bestarkung deg Fürsten und seines Hofs und Lands im Vishnucult und Brahmanismus, wobei in der Suhnung der Unbilden, welche lant dem Epos die ungläubigen Kuruiden der Draupadı, dh in Wirklichkeit den 5 Pandavas zugefugt hatten die den 5 Ganda Brahmanen som unglaubigen bengalischen Hof widerfahrene Beleidigung und hire Sahne (bestehend in einer Schenkung von 6 Dörfern) handgreiflich au gedeutet ist We i Epos, so gebührt auch in der eigenen I ebensgeschichte 1) Thuatre of the lindas Cale 1827 append p 26 ·Einleitung XXV des Dichters die Chre dem Gotte Krshna, dessen Sache zum Sieg gelangt, und als dessen besonderen Verehrer der Dichter schon durch seinen Namen Bhattanhrâyr ha sich ausweist . Anmerkung. 1 „habe Zum Schluss sei noch einer eigenthumlichen Relation der Geschichte Bhattanarayana's Erwahrung gethan, die Kedåra Tarkaratna in seiner Ausgabe des Venisuñhára (Calc 1870 ) in der Einleitung gibt Hienach wire Adıçûra aus der Senadynastie gewesen, dh aus dem Herrscherhaus der oben genannten Vai dyas, und hätte gemeruhın Virasena geheissen Weil die damaligen Brahmanen Bengalens ? Th mit dem vedischen Ritual gar melt bekannt gewesen seien, z Th trotz ihrer vedischen Ausbildung Çudras zur Versehung der Opfer angestellt hatten, habe sich “Adıçara der diess nicht billigte, entschlossen, anderswoher rechte Biahmanen kommen zu lassen Es sei zu diesem Zweck ein reisender Ilandelsmann nach Pâncâla, d h Kanyåkubyr entsendet worden auf dessen Vermittlung hın der Kung von Kanyakubja 5 Brahmanen an Adiçûra abgefertigt Dieselben hatten jedoch in ‘Adıçûra's Augen keine Gnade gefunden, (na te craddhåyå åspadım) und es sei deshalb eine zweite Sendung von 5 Brahmanen stricter Observanz erfolgt, unter denen Dhattanêrâynna aus dem Geschlecht hácyzpa's, der Dichter des Venisajõhkra, der vornehmste gewesen sei So werde die Geschichte von einem Aitihäsıka berichtet Wir sind nun zwar nicht in der Lage auf Grund der uns nicht näher bekannten Quelle dieser Darstellung Kritik zu uben, allein wenn wir sachlich nirtheilen sollen, so kunnen wir dieselbe nicht fur alt halten Aus der obigen Darlegung ergibt sich, dass die angebliche Angeliorigheit 'Adisura's an die Vadyadynastie nuf einem Irrthum beruhen muss ) Sollte nicht ferner der auf "Adisūra ubertragene Name Vinseni auf eine erwechslung mit dem als Stuoinvater des Gîndılyageschlechts unter Devapala genannten Viradeva yuruckfüh. ren??) Dann durfte auch vielleicht eine Beziehung zwischen dem Sohne dieses Viradera, Namens l'ancala, und der in der letzteren Relation hervortretenden 1) cf Lassen, ind Alterth III, 747 2) Ebendas III, 129 ·XXVI L'inleitung. Bezeichnung Knngåkulja's Pineala stattfinden. Wie dem auch sei, ungeschichtlich crecheint jedenfalls noch, dass eine doppelto Brahmanensendang stattgefunden habe. Offenbar sollte dem gefeierten Bhattanâråjaua dio lchannté Unbill filler gar nicht widerfahren sein, slessialb inueste erst eine geringere l'artie Braharau lengalischen llor erscheinen. llinsichtlich der Motirirung der Uebersicdelung, stimit dieser Bericht mit anderen; wenn er übrigens auch auf den damaligen bengalischen Brahmanisınız en gewisses Licht wirft, so verschweigt er doch nach unserem Ergebniss gerade die Hauptsacle: die antibuddhistische Tendeusz des politisch-religiösen Creigniages, nen ·II. (nellen der Bearbeitung A Primuc Quellen Die von Iliczu zahlen wil nur die Textmanuscripte uns benutzten und uns uberhaupt zuganglich gewordenen codices sind folgende 1) Adler zu Grund gelegte l'ext der Bibliothek des East Indi lauso an gdiorg Nr 1835 Sanscrit N 169 421-Blatt obl Auf der Vorderseite steht Veni Sunlını Natuk Bequeathed by John Taylor N D to the Honorable Court of Directors Bombay 20 April 1822 Das Manuscript ist sauber deutlich correct rollstandig in Devang geschrielien mich Lenzs Termuthung ein „offen bar nuf Bestellung verfertigte Copie" Am Anfang steht stellenweise eino Ueber setzung des Prakıt am Rande 2) B Devang Text auf 75 Blattern der Prayatbibliothch des Professors Fitz Edward Hall vormaligen Vorstands der Fast India II Bibliothek zugehorig Voider sette माहाशब्दोपनामयालक्ष्मीधराय श्रीशवादीक्षिा दल गयुराया साती श्रीकृष्पा । सवा १७७४ श्रात्र व ॥बुधौ वेगोगहार ७५ का रायपाभरट धिप या भारतश्य mereut 1840 Ruckseite 977 TRIFFT TRT I Am Schluss von Seite 75 steht folgender Vers UTERUTTI Stat fer forgeplatoura i प्राकरेगा I पाटकमादामच द्रपट गार्यमलति ॥ Dieses Manuscript ist das alteste dag wa kennen lernten Es ist im Gun zen gut crhalten im Anfang stark abgegriffen Der Text ist vollstindig leser leul gescrire lon nucil nemic correct A'm aniãng ist Breilbaw cise von spatorer Iland eine Uebersetzung der Prahrtstücke beigefugt 3) C Durang -Text der Bodley an library in Oxford cat \ro 308 (W 228) sehr sch" geschriel en neuesten Ursprungs von Wilson uit plai Glossun ent haltend entsetzlich vercorrigirt und verschmert ni 019 in den 6 Ikt geliend auf 28 Blattern I enz bemerkt Die Prikrtul ersetzungen es scheint bus dem Commentar abgeschrieben 4) D Desang Text der Bodlegan li rary, ezt Tro 307 Rickseito GUTTEIZTUTTI7T (sic) , eni Sapivarana ? Icases rantin. 48 Blatter Saintat 1877 Schön tin deutlich altr sehr fehlerinſt I en: 0 inte lluifte gut coriigirt 80 dass es in der Corructur vollkomnien stimmt init 1) (nucli unser ffczexcha le ·XXVIII Einleitung $ nung 0); die Correcturen sind auch von derselben Iland.“ Der Text entliālt in der zweiten IJallte bedeutende Auslassungen. 5) E Devang.-Text der Kgl. Bibliothek zu Berlin, Ch. 243. 59 Bl&tter. Das MS. ist deutlich geschrieben, aber sehr fehlerhaft, uberdem unvollständig: Bl. 54-56 fehlen, und das Ganze reicht nur bis in den 6. Akt hinein (p. 99, 21. user Ausgabe). È qers fangetEzt aan." 6) I Desang.-Text der C. I. H. library, Colebr. Nro. 1290. „Deutlich, aber abscheulich incorrect, oft ganz unbrauchbar. 4314Bl. Zusammengebunden mit einer schlechten Handschrift des Commentars von Jagaddhara zu Malatimadhava." Dieses MS. haben wir nicht selbst collationirt, die Varianten vielmehr der Colation von Lenz entnommen, 7) a Text in einer zwischen der Deyang, und bengalischen stehenden Schriſtart geschrieben, nach der Angabe des Eigenthümers Fitz Edward Ilall in nepalesichen Characteren auf 86 Bl., sehr fleissig und hübsch ausgeführt, nicht ohne auffallende' Fehler, ubrigens eine kundige Hand verrathend. Am Rand ist eine Uebersetzung der Pråkrtstellen beigefügt. Am Schluss findet sich die Zeitangabe गवत् ८०७ माघकृष्णो काध्यां लिपितेषा पुस्ती श्रीहरिकृष्णाशर्मणा I. Hierauf eine Fluchandrohung in folgendem Vers : एतां मदीया यदि नाम कश्चिद्विवेकशून्यो हरले कदाचित्। नेत्रस्य गाशं ननयस्य शोऊं सर्वादकुष्ठं लभतां म नूनम ॥ श्री ३ भीमसेनो जयति । श्रेयोऽस्तु ।. Auffallend ist die Jahreszahl. Sichtlich ist dieselbe aus einer andern corrigirt und zwar vom Schreiber des Manuscripts selbst, an der Stelle von t und war zuerst etwas andres geschrieben, das alsbald wieder ausgewischt wurde. Die Beschaffenheit des Textes und des Manuscripts deuten beide auf ein verbaltnissmässig jungeres Datum. Wir glauben daher, uns nicht zu irren, wenn wir statt 807 mit naheliegender Ergänzung 1807 lesen, also die Fertigung des Manuscripts a. 1751 p. Chr. anneh- Damit häme dieser cod. dem B bis auf c. 30 Jahre nahe. Es mag dahin gestellt bleiben, ob der Schreiber mit der Weglassung des Tausend sein Manuscript in die Zeit des Bhattanarayana selbst zuruckverlegen wollte,« oder oh er sich nur eine Abkürzung erlaubt hat. 8) | Bengalische Handschrift der Bodleyan library cat. Nro. 306, auf 67 Bl., gut geschrieben, vollständig, auch mit durchgehender Uebersetzung des Präkrttextes, die übrigens nicht immer mit dem Text ganz übereinstimmt, ohne Jahreszahl, jedenfalls neuen Datums. 1) y Bengalische Handschriſt der vormaligen bibliothèque Impériale in Paris Nro. 265. cat. B. 109. auf 77 Palmblattern. Lenz bemerkt : , in sehr deutmen.

·Linleitung XXIX lichem und correctem Bengali geschrieben folgt der Redaction des Wilson schen Bengalteztes (8), im Ganzen aber mit gleichfalls sehr vielen willkurlichen Ab kreichungen im Einzelnen Alt sieht die Schrift nicht aus Ich habe es nicht der Mäho werth gehalten dieses MS eu collationiren" 11n kaben uns dieser Muhe unterzogen, wie wir hoffen zum Nutzen der Arbeit Am Schluss befindet sich eine Unterschrift deren Entzifferung uns 80 wenig wie Lenz, glucken wollte Wir verzichten damuf die leserlichen Bruchstucke her anzugeben Alle diese MSS mit Ausnahme von 1, haben wir selbst collationirt, es ist ubrigens zu bemerken dass diess in D nur bis gegen Lnde des 4 Aktes und in C erst von der Mit des 2 Aktes an geschah Bei der Vergleichung der verschiedenen MSS ergab sich uns sehr bald dass wir den Text unsres Dramus im Wesentlichen in doppelter Recens 10 n vor uns haben u z kann fuglich entsprechend der verscluedenen Schriftgattung von einer Devanagari und einer bengalischen Recension de Rede sein Der Sach verhalt ist nämlich der, drss im Ganzen die in Devanagarı geschriebenen Texto einerseits und die bengalischen VSS andrerseits untereinander in nachster Beziehung stehen was naturlich ncht ausschliesst dass das Verhaltmuss der einzelnen codices der einen Recension zu der indern Recension ein ungleiches ist Im grossen Ganzen hat uns die bengalische Recension entschieden den Eindruck grosserer Willkür und verhaltnissmissig es sind nur'3 MSS - mangelhafterer Veberein stimmung der MSS unter sich gemacht Dass in den krit Noten gleichwohl das Zusammentreffen von a B y so selir haufig unter der Bezeichnung , beng" constatirt wird beweist nichts luegegen da die Uebereinstimmung der Devang texte die dem gegenubergtelit fast durchweg nicht besonders hervorgehoben worden weil eben die Devang Recension zu Grund gelegt wurde Als Beispiei c'es Auseinandergehens der 3 cod cf 31 10 und sonst viele Falle Die Discrepanz zwischen den beiden Recensionen erstreckt sich ziemlich gleichmassig auf Verse and Prosa und tritt am starksten in den scedischen Bemerkungen auf Als Bei spiel haben wir uns p 107 notirt Der Erwartung dass ver haltnissmassig die Ierse am gleichlautendsten auf beiden Seiten gegeben sein werden entspricht der Thatbestand so wenig dass es im Gegentheil vielfach aussieht als hatte sich dic eigenmachtige Laung, mit Vorliebe auf die poetischen Stellen geworfen Gegen uber der andern finden wu i dei bengalischen l'ecension als Belege des geltend gemachten Characters einerseits Erweiterungen des Textes cf 9 22 23 28 23 29,8 und willkürliche Ausmalungen (z Th in dreifacher Abstufung) 52, 9-14 ist . 7 ·Einleitung Am 59 13–15, andrerseits auffallende Auslassungen f 48 3 4 und v 118 Anfang des 5 Altes Im Unterschied von dieser bengalischen Recension schien uns die Devang Rec an manchen Orten die schwierigere und bessere Lesart zu bieten cf 9 21 a und mehr den Character des Ungezwungenen und Angemessenen in sich zu tragen Jedoch konnen wir die letztere Recension nicht unbedingt und in allen wesentlichen Punkten vorziehen Es durfte uber jeden Streit crhaben sein, dass eine Vergleichung zwischen dem Anfang und den Schluss des Drama 8 in den beiden Recensionen zur Anerkennung der bengalischen ausschlagt Bekommen wir doch zum Beginn das auffallende Resultat dass eine zwa to landı In 3 Tersen in den Deurng Texten sich findet die die beng Rec nicht kennts, und die mit Recht als verdachtig rspeingeschaltet schon von Wilson signalısırt worden ist (yan extravagince unwarranted by the practice of the best writers and prohibited by positive rule“) der sich darauf beruft dass unsonderheit diu letzte dieser 3 Strophen vom Verfasser des Karyaprahaça als unvertraglich mit der dem Hari und der I akshm schuldigen Ehrfurcht bezeichnet werde (, whose Amorous sports at describes in a style suitable to mere mortals alone" W) Und clazu kommt dass gerade unser altestes Devang DIS (1) sogar dio rechte Nandı gar nicht hat sondern mit der zweiten beginut' Wir linben keine andre Wahl als entweder der tengal hec luerin die grossere Ursprunglichkeit zuzuerkennen oder nuf den Dichter den Vorwurf eines schwer zu rechtfertigenden Fehlers fullen zu lassen wozu sich derjenige nicht leicht entschluessen wir der let nllen Un vollkommenheiten des Stucks (besonders hinsichtlich der dramatischen Entwicklung) die Gewandtheit und Vertrautheit mit den hergel rachten kunstlerischen Gesetzen beobachtet hat dic derlerfasser des Drama's bekundet Aicht viel anders stehen dio Dingo am Schluss des Stucks upd es liandelt sich abermal, um ein poetische Stelle min vergl dic krt loten zu į 110 15 ller ist die beng Rec die dieaen Pasgie in Versform gibt entsclueden im Recht und erweigt sich als dot Alterthünlichert lelplich dürfte das Urtheil auch lunsichtlich des Verscs 199/110 (77, 14 ) lauten den die teng lee ud der Cerimentar Jagaddhara & Aufkeust hoinmen wir daher beim Tenfu huma auch melt zu denselben Irgebnis Irtreffen ! dir Rcenyonen wie Rucliard Porcl el in seiner 1live rtatio de llıdarat (ukanlali recensionil us (Breslau 1870) zu diesem letzterone Irama ko h nnou wir dixcl. nach dem (rengten er leng loc nicht in judr llinsicht akze Inferio rtat cuvrechen im weniger gluuben wir ein Leberfidriges gethan zu ·Einleitung XXXI r Z haben, wenn wir zum Behuf einer kritischen Bearbeitung sämmtliche 3 uns zugunglich gewordene beng Texte genau verglichen Im Einzelnen ist nun noch uber die Eigenart der verschiedenen MSS der cinen und der andern Recension Folgendes zu bemerken Nicht ohne Grund haben wir A der ganzen Arbeit substruirt und die krtische Textform moglichst an den Wortlaut dieses cod angeschlogsen Dieser Text zeichnet sich nicht nur durch bedeutende Correctheit im Ganzen aus, sondern ist noch mehr als irgend ein andrer geeignet, zum Reprasentanten der Devang - Rec gemacht en werden kein undrer Derang -Text verhalt sich gegen die beng Rec Bo antipodisch wie A, wihrend auf der andern Seite A den gemeinsamen Character sammutlicher Devang -MSS (mit Ausnahme etwa von C D, die fast unzurechnungsfahig sind) am besten darstellt Als Eigenthumlichkeiten von A mogen folgende Einzelheiten genannt werden Nicht selten zeigt dieser Text eine singulare Les art cf 12,9 19, 10 27, 12 35, 7, 2 Th so, dass dieselbe als lectio difficilior Beachtung verdient Ausserdem zeigt sich haufig ein ausschliessliches Zusammentreffen mit einzelnen Depang MSS B mit B 26, 16 (bedenklich), mit L 22, 23 23,5 79, mit E46 23 47, 7 2 & Auf der andern Seite macht sich an der einen und andern Stelle ein Gegensatz gegen mehrere verwandte Texte bemerklich, so z B gegen BCE 25, 10 ff Ein Fall ausschhesslicher Uebereinstimmung mit dem Hauptreprasentanten dez beng Rec liegt in 17, 8 vor, wo AB Getfight lesen (s die krit Noten) Ausserdem stosst man auf Partreen, die auffallende Schreibfeliler enthalten of (22, 23 ) p 40 ff, verdos ben ist 45, 18 19 , eine Auslassung findet sich in 91, 23--92, 3 Am nachsten glauben wir an A anreihen zu mussen L Es ist freilich eine missliche Sache dass dieses My so gar sehr fehlerhaft is! Allern aus der Lenz'schen Collation ergab sich uns doch bestimmt genug dass L ganz besonders vorherrschend uz gerade an kritischen Stellen mit A ubereinstinimt Beispiele ausschliesslicher Tebereinstimmung wie 11, 235, 7 sind aller Beachtung werth Daneben fehlt es freilich vcht an Ausnahmen da und dort tritt eine bengalische Lesart auf aber es bleibt bei der Ausnahme Line bedeutende Auslassung findet sich p 107 Gehen wir zu B weiter, so haben wir her abermals einen entschredenen Angehörigen der Devallig Rec, der diesen Character z B da und dort durch aus schliessliches Zusammentreffen mit A bekundet (22,6 72, G ) Allein hier nacht sich nun schon eine ziemliche Huneigung zur andern Recension geltend Es ·Linleitung. $ ist in dieser Beziehung nicht nur auf die Vebereinstimmung mit a 87 in 7, 14. 12, 12. 17, 10. 34, 2. 40, 3. 6. (Vers) 1. il., sondern auch auf die ausschliesse, liche mit a in 5, 17-20. (statt eines Verses Prosa) und mit ß in 5, 21. 22. 39, 14 ff. hinzuweisen. Sehr abweichend und zur beng. Rec. hinneigend ista .63. Ausserdem stimmt rerhältnissmāssig nicht selten B mit E, z. Th. gerade da, wo auch E mit der andern Rec. zusammentrifft (cf. 37, 8. 42, 1.- 4. v. 79.). Auch 'an vollig vereinzelten Lesarten fehlt es nicht, cf. 9, 15. 10, 4. 7. 23. 22, 23. Die Prâkrtstellen sind nachlässig 18, 13-15., dagegen besonders correct p. 58. 59. Wieder einen Schritt näher zur beng. Rec. führt uns der gleichfalls in der Hauptsache der andern Rec. nngehorige cod. E. Zwar finden sich auch hier an einigen Stellen Lesarten, die ausserdem nur in A zu treffen sind cf. 46, 23. 47, 7., oder nur in B cf. 37, 8. 42, 1-4. u. h., allein diesen stehen sehr viele Bei. spiele von Vebereinstımmung mit der beng. Rec. gegenuber cf. 43, 15 ff. 45, 10. 11. 47, 1. 18. 48, 13. 49, 11. 55, 2. 73, 2. 3. u. 2., (mit ß allein 48, 19. 20. u. a.), woneben freilich auch manches Singuläre auftritt cf. 26, 18. 45, 19. 71, 9. Eine Verstummelung liegt vor in v. 151. Am characterlosesten sind entschieden C und D, die wir billig zusammennehmen. Es findet luer ein stetes Schwanken zwischen beiden Recensionen statt. 1. Z. vielleicht in der überwiegenden Mehrzahl der Falle zu Gunsten der beng. Renc., cf. unter vielen andern 22, 3. 4. 19, 7. 8. 12. 12. 20, 19 8, 12. Daneben begegnen wir aber auch auf diesem unsichern, verwaschenen Boden da und dort cigenthümlichen Lesarten cf. •8, 14, 15, 10. 21, 1. Eine Eigenmächtigkeit der Correctur zeigt wohl 8, 17 ff. Auf Seiten der beng. Rec. kann cine ähnliche Stellung, wie A unter den Devang.-MISS., beanspruchen B. Dieses Ms. zeigt entschiedenes Geprage und zeichnet sich den beiden andern gegenuber im Ganzen durch grössere Eiffachheit und Natürlichkeit aus. Vir haben es darum als den Hauptreprüsentanten dieser Recension beliandelt und die Differenzen liier bis auf die scenischen Formeln hinaus durchlaufend angegeben. Auch in diesem MS. fehlt es nicht an vereinzelten Lesarten cf. 25, 10 ff. 31, 6. 101, 21. 110, 13.; characteristisch zugleich für die Rec. sind Willkürlichkeiten wie 27, 5 fr. pag. 92. v, 189. pag. 52. 53. pag. 68. 69. 1. 181. Ein Ilarmoniren mit A in 17, 8. ist sclion oben angegeben, dazu wäre die Uebereinstimmung mit A L (P) in 14, 13., mit C in * - ·Einleitung: XXXIII . 21, 16. Damhaft zu machen, Allein derartige Beispiele bestätigen in diesem Fall nur die Regel. Zu a bemerken wir, dass sich hier durchweg der Einfluss eines ziemlich freischaltenden gelehrten Abschreibers geltend macht. Eine umständliche Verdeutlichung ergibt sich in 5, 6. 7., eine eigenmachtige Verkürzung in 5, 10. 11.,, dergl. wār übrigens mit zahlreichen weitern Beispielen zu belegen. Auch, singulärc Lesarten finden sich, cf. 22, 23. Einen Gegensatz zů By zeigt 96, 9. u. a. Von y endlich gilt ganz besonders was uber den Character der beng. Rec.' oben beterkt worden ist. Man vergleiche dio Willkürlichkeiten ia 18, 2. 3. 19, 21. 20, 1. 71, 12. n. die Auslassungen: Y. 153 und abereinstimmend mit 8 p. 97, 6 ff., ganz besonders das Verhältniss zu 8 und a in 59, 13-15. Gegen a ß liest dieses MS. 50, 20. 21. Vereinzelte Uebereinstimmung mit AL (P) findet sich z. B. in 19, 22. B. Sekundäre Quellen. Hieher gehoren vor allem die vorliegenden indischen Textansgaben. Unter denselben kommen zuerst in Betracht die lithographirten. Von solcher ist zu unsrer Bearbeitung beigezogen worden nur P. Es besteht aus 684; Blatt und weist sich auf der vorletzen Seite mit folgenden zvei Versen aus: स्यस्ति श्रीनृपशालिवाहनमाके क्याटर्षिमुन्येकके चोर्ने मगरक्यापिउना हि जनतां प्रास्त्रेपा चक्षुष्मतीम् । कर्तु भूपनिदेशतो निवसता पुण्याख्यपुर्यामिट पोसंहृतिनाटक किल शि- लायन्त्राक्षर जितम् ॥ १॥ विशोध्य नाटकमिदं यदासीदतितं पुरा । पुनश्श पाठशालायामङ्कितं तच्छिला- H. Hienach haben wir es hier mit einer im Jahr 1856 durch Major Candy veranstalteten verbesserten Auflage seiner lithographischen Ausgabe des Drama's zu thun, die er als Chef des Unterrichtswesens in Poona besorgt hatte. Dieser lithographirte Poonatext schliesst sich selir sahe an A an; die Differenzen treten im Ganzen völlig in den Hintergrund. Wir haben somit hier einen wichtigen sekundaren Vertreter der Devang.-Rec. Den Prakrtstellen ist eine gier beigegeben, die ubrigens nicht immer mit dem zugehorigen Text stimmt). Die erstmalige Herausgabe des Venisaiúbåra durch Candy in Poona erfolgte im IIerbat 1 1) Die in Teubner's American and Oriental literary record Nro. 68. 69. 1871. (p. 136.) enthaltene Angabe : Veni Sanhára Nataka. A Sanskrit Dmma. Litho. obl. 8o Bombay. beruht auf einem Irrthum. Die fragliche Lithographie ist identisch mit P. 5 ·XXXIV Linleitung, Die von des Jahres 1847 (rålivå hanayake vandartucnilaikake ceshe). 69 Bl. obl. Sie ist ung nicht zu Handen gekomen. Die älteste lithographiirte Ausgabe befindet sich in der vormaligen bibliothèque Impériale in Paris Nro. 2. Manuscrits d'Ochoa. Nro. 46. Bombay 1843. 30 Bl. Queerfol. (17 Linien auf der Seite), davon 25'/z Blatt Text, das Folgende छाया, engeleitet mit der Bemerkung : प्रय वेगाराहारनाटके यानि प्राकृतवाक्यानि धन्ति नेपा गोर्वापाभाषया छाया लिख्यते तत्र । यमुफस्य याकारय इदं छायावाक्यमिति परिवानार्य मूलवाययेषु एका- दिसख्या नामाङ्का. क्रमेणा लिखिताः सन्ति । तदाङ्कितान्येवात्र छायावाक्यानि क्रमशो स्तिष्यने ।. Am Schluss folgendes Datum: स्वस्ति श्रीनृपशालिवाहन शके दीपद्रिभूरांमिते पोपे नासिशनेन जनता शास्त्रका चक्षुष्मतीम्। कत भूपनिदेशतो निवराता ugunitate autrefirited for formats क्षरशितम् . Zu einer Collation dieser durch Jervis a. 1830 in Poona veranstalteten Ausgabe fanden wir leider keine Zeit; da übrigens die erste Candy'sche Ausgabe (1847) laut einer ausdrücklichen Schlussbemerkung nur verbesserte Auflage einer noch fruhern ist, so erbellt, dass sammtliche 3 Poonaer Lathographieen ein and dieselbe Recension bieten und im Wesentlichen nur Eine Ausgabe sind. Wie beliebt unser Drama in seiner Heimath ist, beweist die wiederholte Herausgabe in Druck, die es in den letzten Jahren gefunden hat. uns berlicksichtigten 2 indischen Ausgaben sind i) T. Venisatūhâra a drama in six acts by Bhatta Narayana ed. with a commentary by Pandita Târânâ tha Tarka vâ chaspati, Prof. of grammar, Sanscr. Coll., at the request of Baboo Bhoovana Chandra Vâsaka. Calcutta 1868. Es sind 262 Seiten Text mit ·Vebersetzung der Pråkrtstellen in Sanskrit und Commentar; 'vorangedruckt ist an extract from Wilson's Hindu theatre (Skizze über Verfasser, Inhalt und Werth des Drama's) und am Schluss beigegeben ein völlig werthloses glossary.“ Vom Commentar konnen wir hier abgehen. Der Text dieser Ausgabe ist zwar im Ganzen brauchbar, hat namentlich den Werth, manche vereinzelte Lesarten beizubringen, uber deren Herkunft man freilich vollig im Unklaren bleibt, cf. 13, 17. 74, 22. (Vers) v. 179., kann aber als kritischer Text schwerlich gelten, da er weder von der einen noch von der andern Recension ein Bild gibt, sondern mehr oder weniger willkürlich zwischen beiden schwankt. Die Pråkrtstellen sind nicht frei von zahlreichen Verstössen gegen die Grundgesetze ,der Grammatik. 2), K. Die neueste gedruckte Ausgabe: Jazumdåra's seties. Venisanharı a drama by Bhattanarayana. At the request of Babu Baroda Prasada Mazumdaba. Edited with notes and explanations by Kedara Natha Tarkaratne, Prof. .

·Einleitung XXXV of Sanskrit, Doveton Coll Calcutta 1870 Dieses Buch kam erst in unsre Hande, als der Druck unsres Werks dem Ende nahe war So konnte nur noch der Schluss des Drama's bei ucksichtigt werden, wir haben ausser eigen prosaischen Stellen besonders die Verse verglichen und eine verhaltmasamassig nicht geringe Ausbeute gehabt (von der Mitte des 5 Akts an) Wir ziehen Kedåras Ausgabe der von Tåranatha entschieden vor, $ie ist correcter und in kritischer Hinsicht reichhaltiger. Nichts destoweniger trifft auch sie der Einwand, dass sie zwischen beiden Recensionen schwankt und uber bre britischen Quellen sich nicht gehorig ausweist, was um so misslicher ist, als ziemlich viele Lesarten, namentlich auch in den Versen, vereinzelt dastehen Dass ubrigens der Herausgeber gewissenhaft und nach Grundsatzen gearbeitet hat und die Ruhe sich nicht verdriessen liess, versichert er selbst am Schluss einer in Sanskrit abgefassten Einleitung Eine solche rhapsodische kritische Bearbeitung kara, rend sie auch vielfach das Richtige treffen mag, doch den wunschenswerthen Einblick in den kritischen Sachverhalt nicht ermoglichen K gibt den in ay befindlichen, zu 110, 22 bemerkten Vers als Anhang zum Drama in folgender Form, विदग्धसिग्धवियोगट मनसा विपलपितमेतत् तेन कविना । काव्यालापसभाषितव्यसनिमस्ते रातहसा गता it sirop atutoTOTT TUTAUSTEIT ata FATA! सालङ्काररसमसामधारामारा क्वीना गिर प्रापा नाशमयन्तु भूमिबलये जोयात् प्रतन्धो महान् ॥ Nicht benuzt wurden folgende weitere indische Publicationen 1) Venisanhara Nataka, a Sanskrit Drama, bg Narayana Bhatta Edited with the Commentary of Jaganmohanatarka lankara gt9 pp 152 Calcutta 1868 (Ist in der Ausgabe hedara's benutzt, s dessen Einleitung) 2) Ventsamhara, a Drama, by Naráyanabhatta With the commentary of Pandita Chotu Rama Tivarı (the first act only), 840 Benares 1868 Hiezu vergleiche das 1869 in Calcutta erschienene , Venusañharatıkåyåb panditachotûrâmapranſtâyâh gımâlocanam, worin Chotûrama des Plagiats bezichtigt wird 3) Die Ausgabe des Venis - Texts in der Kavyapråkåsikâ Calc 1868 69 Mazumdára's Senes Nro 10 16 19 24 Dieser Text ist ubrigens identisch mit dem der besondern bedåra'schen Ausgabe von 1870 C. Tertiåre Quellen. 1) Hieher rechnen wir vor allem den zum Venisañhára vorhandenen indischen Commentar des Jogaddhara (Jag) dem wir bekanntlich auch einen ·XXXVI Finleitnng wir Commentar zu Malatinidhair verdanken. Jagaddhorn war der Sohn eines Ratnadhara, cin gelthrter klarthalalır ilimanı, tart dem Zanamen Mahopadligają und Dharmadhikirika, the Prince of l'audits and poets and administrator of law, not very ancient" (cf Wilson, Hindu thentre Calc 1827 II III in der Einluturg zu Mâl N und Vens) Lxeinplare des Commentars zum Venus besitzen. die Indische Bibliothek in London Sro 1503 (ein Band enthaltend Sangitaratni. karanrttidhyaya, Venisajūharanátakatiki, Amaruçataham) 30 BI, dio Bodleyan lle brary in Oxford cat 309, p 146 (Wilson Tro 166) anmuthig geschrieben, aber von Tehlern strotzend, die hgl Bibliothch zu Berlin Cl 643 82 Bi ziemlich deutlich und correct geschrieben suurat 1730, die Privatbibliothek ron Fitz Edward Hall 55 BI leserlich, aber ziemlich fehlerhaft Diesen Commentnr, den in exegetischer Beziehung sulitzen gelernt haben, du er im Ganzen durch Klarheit, Karze und gesundes Urtheil sich atuszeichnet, wie er auch ausserdem für die Kenntnis der Dramatik sehr werthvollo und reichlicho Bertruge liefert, worauf schon Bollensen (Urvast p 137 138 ) und Fitz Edward IIall (Daçardpa Preface) hingewiesen haben, haben wir für die Textkritik nur soweit benutzt, als es die Vorsicht erlaubte oder die Noth crheischte, denn wir überzcugten uns, dass es in den meisten Fällen etsas Nassliches ist, auf Grund der im Commentar cnt haltenen Textworte ein bestimmtes Urtheil über das dem Erklärer vorgelegene Textcontinuum abzugeben im Ganzen ergab sıclı soviel mit zweifelloser Bestimmtheit, dass Jagaddlara die bengalische Recension vor sich hatte Die Fälle, wo er anderweitige Lesurten bretet, sind uberaus selten Leider gibt er die Prikrtstellen nur in der Vebersetzung und ohne Erklärung 2) Von ganz untergeordneter Bedeutung sind die theils im apparatus criticas selbst theils im Anhang beigezogenen Verscitate aus den poetischen Lehrbüchern Kâ vyaprakasa, Dagarûpa (Das) und Sabityadarpana (8) Diese Schriften schwanken in ihren Citaten zwischen den beiden Recensionen, neigen aber im Gan zen mehr zur bengalischen Dabei findet sich jedoch da und dort, nqmentlich im Daçarûpa eine selbstandige Lesart im

·ग्रथ
श्रीमृगराजलक्ष्मभट्टनारायणविरचितं
वेणीसंहारनामनातकम्

·निषिद्धरप्येभिर्तुलितमकरन्दो मधुकरेः करेरिन्दोरन्तकुरित इव संभिन्न मुकुलः। विधत्तां सिदिनो नयनसुभगामस्य सदसः प्रकीर्णः पुष्याणां हरिचरणयोरजलियम्॥१॥ अपि च। कालिन्याः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सृज्य रासे रसं गच्छन्तीमनुगच्छतो श्रुकलुपां कंसद्धिपों राधिकाम् । तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्योदूतरोमीढ़ते- रक्षुणोग्नुनयः प्रसन्नदयितादृष्टस्य पुनातु वः ॥२॥ अपि च। .. दृष्टः सप्रेम देव्या किमिदमिति भयात्संभ्रमादासुरीमिः शान्तान्तस्तत्वसरिः सकरुणमृषिभिर्विप्ना सस्मितेन। प्रादायास्त्रं सगरुयशमितवधूसंभ्रमर्दैत्यवीरैः सानन्दं देवताभिर्मयपुरदहने धूर्जटिः पातु युष्मान् ॥ ३ ॥ . 1 ·प्रगगो न , पाप . . • सूत्रधारः। अलमतिप्रसङ्गेन। प्रवणाञ्जलिपुटपेयं विरचितवान्भारताध्यममृतं च । तमामरागमतलं कृलदपायनं वन्दे ॥४॥ तद्रवन्तः परिपद्ग्रेसरा वित्राप्यं नः किंचिदस्ति। कुसुमाञ्जलिरपर स्व प्रकीर्यते काव्यवन्ध एपोत्रा मधुलिक इव मधुविन्द्रन्विरलानपि भजत गुणलेशान् ॥५॥ तदिदं कवेर्मगराजलक्ष्मणो भनारायणास्य कृति वेणीसंहारं नाम ना- टकं प्रयोत्तुामुग्नता वयम्। तन्त्र कविपरिश्रमानुरोधांद्वदात्तकथावस्तुगो- रवाद्वा नवनाटककुतूकलावा भवनिरवधानं दीयमानमभ्यर्घये। नेपथ्ये। भाव वर्यता वर्यताम्। एते खल्वार्यविद्वराजया पुरुषाः सर्वमेव शैलूपजनं व्यादरन्ति। प्रवर्त्यन्तामातोचविन्यासादिका विधयः। प्रवेशकातः किल तत्रभवतः पाराणर्यनारदतुम्बुरुजामदग्न्यप्रभृतिभिर्मुनि- वृन्दारकैरनुगम्यमानस्य भरतकुलहिताकासया प्रतिपबदत्यस्य देवकीसू- नोश्चक्रपाणेमहाराजदुर्योधनशिविरं प्रति प्रस्थातुकामस्येति। सूत्रधारः । घाझपर्य सानन्दम्। अदो नु खलु भो भगवता जगत्प्रभवस्थि- तिनिरोधप्रभवितुना विस्तुनाग्यानुगृहीतमिदं भरतकुलं सकलं च राज- कमनयोः कुरुपाण्डवराजपुत्रयोराहवकल्यान्तानलप्रशमहतुना स्वयं सं- धिकारिणा कंसारिणा दूतेन। तत्किमिति पारिपार्श्वक नारम्भयसि कुशीलवैः सह संगीतकम्। - प्रविध्य पारिपार्श्वकः। भवतु। ग्रारम्भयामि। कं समयमाश्रित्य गीयताम्। सूत्रधारः। नन्वमुमेव चन्द्रातपनक्षत्रक्रौञ्चदंसकलसप्तच्छदकुमुदकोक. - ·प्रथमा ૫ नकाशकुसुमपरागधवलितगगनदिाण्डलं स्वाटुजलजलाशयं शरत्स- मयभाश्रित्य प्रवर्त्यतां संगीतकम्। तथा व्यस्यां शरदि । सत्यक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवणान्मेदिनीपृष्ठे ॥ ६ ॥ पारिपार्श्वकः। राभूमम्। भाव शान्तं पापं प्रतिहतममङ्गलम्। सूत्रधारः। सलियस्मितम् । मारिप शरत्समयवनाशंसया हंसा धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिश्यन्ते। पारिपार्श्वकः। भवतु न जाने। अमङ्गलाशंसयास्य वो वचनस्य कम्पि- तमिव मे कृदयम्। - - सूत्रधारः। मारिप ननु सर्वमेवेदानी प्रतिस्तममङ्गलं स्वयंसंधिकारि- पा कंसारिणा। तथा हि। निर्वाणविरददनाः प्रशमादरोणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन। रत्तप्रसाधितभुवः नतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥७॥ नेपथ्ये। गाधिशेपपू । याः दुरात्मन्वृधामङ्गलपाठक शैतूपापसद। लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेणैः प्राणेषु वित्तनिवसेषु च नः प्रकृत्य। ग्राकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्या भवन्ति मयि जोवति धार्तराष्ट्राः ॥ ८॥ सूत्रधारपारियाया। पारियाचकः । भाव कुत एतत् । सूत्रधारः । पृगा गिलोय। अये एप पलु वासुदेवगमनात्यारासंधानमनृ- ·प्रथमा': ष्यमाणः पृथुललाटतटघटितविकटकीताशतोरणत्रिशूलायमानभीषण- श्रुकुटिरापिबनिव. नः सर्वान्दृष्टिपातम ‘सहदेवेनानुगम्यमानः क्रुद्धो. भीमसेन इत्त एवानिवर्तते। तन युक्तमस्य पुरतः स्थातुम्। इति निष्काली। ॥ प्रस्तावना॥

·सत प्रविशति राहदेवानुगप्यमान ओटा भोमगेन । भीमसेनः। श्राः दुरात्मन्वृथामङ्गलपाठक शैलूषापसद् । लाक्षागृरेत्यादि पुन पठति। - सहदेवः । यार्य मर्षय मर्षय। अनुमतमेव ना भरतपुत्रस्यास्य वचनम्। पश्य । निर्वाणवैरदलना इति यथार्थमेव सभृत्याः कुरवः क्षतजालंकृ- तवसुंधराः क्षतशरीराश्च स्वर्गस्था भवन्तीति ब्रवीति। भीमसेनः। न खलु न खत्तु। अमङ्गलानि चिन्तयितुं नाईन्ति भवन्तः कौरवाणाम् । संघेयाश्च ते भ्रातरो युष्माकम्। सहदेवः । गोपम् । पार्य। धृतराष्ट्रस्य तनयान्कृतवैरान्पदे पदे। राजा न चेन्निषेद्धा स्यात्कः क्षमेत तवानुजः ॥१॥ भीमसेनः। एवमिदम् । तत एवादमनप्रभृति भिन्नो भवताः । पश्य । प्रवृद्धं यदरं मम खलु शिणारेव कुरुमि- न तवार्यो देतुन च खलु किरीठी न च युवाम्। जरासंधस्योरःस्थलमिव वि पुनरपि क्रुधा संधि भीमो विघटयति यूयं घटयत ॥ १० ॥ .

·८ এশী सहदेवः। एवमिति संभ्रमक्रोधेपु युष्मासु कदाचित्खिचते गुरुः। भीमसेनः। सहाराम् । कि नाम खिचते गुरुः। गुरुः खेदमपि जानाति। - पश्य। . तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पञ्चान्ततनयां वने व्यधैिः सार्ध सुचिरमुषित वल्कल्लधरः । विराठस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिने मयि भजति नाग्यापि कुरुषु ॥ ११ ॥ तत्सहदेव निवर्तस्व। एवं चातिचिरप्रवृद्धामोद्दीपितस्य भीमसेनस्य वचनाद्विज्ञापय राजानम्। सहदेवः। ग्रार्य किमिति। भीमसेनः। एवं विज्ञापय। युष्मच्छासनलसनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येज्नुतानामपि। क्रोधालासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नयेकं दिवसं ममासि न गुरुनादं विधेयस्तव॥ १२ ॥ इत्युठनं परिक्रामति। सहदेवः। तमेवापुगच्छन् । सारमगतम्। अये कथमार्यः पाचाल्याश्चतुःशालं प्रविष्टः। भवतु तावदमत्रव तिष्ठामि। इति रिया । भीमसेनः। प्रीतिययावलोका च) सहदेव गच्छ त्रं गुरुमनुवर्तस्व। अहम- प्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहाया भवामि। सहदेवः। आर्य नेमायुधागारं पाञ्चाल्याश्चतुः शास्तमिदम्। भीमसेन। किं नाम नेदमायुधागारं पावाल्याश्चतुःशालमिदम्। कि- चिद्विदय। ग्रामन्त्रयितव्या मया पाचाली। गदेय हो गृहोत्या। वत्स पदार्यः । - । ।

·प्रथमा
-
पठति।
-
गया कुल्ल'
चेठी। गुण। जय जगह कुमालो।
भीमसेनः। परन्गशो यतािमिण पुनः
चेगी। परिकृविदो विन कुमाता लक्वीयदि
द्रोपदी। राजे नर एवं ता अवहीरणा वि एसा में अस्सासयहि । ता
ज्यविदा भविग्र सुणोमि दाव णानस्स ववसिदं ।
भीमसेनः । गन् । गदेवमधिग्य । किं नाम। पञ्चभियामः संधिः।
मानि कारवशतं समरेन कोपा-
दःशासनस्य रुधिरं न पिवान्युरस्तः।
संचूर्णयानि गया न सुयोधनोट
संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ १५ ॥

·प्रथमो 6 चेटी। इदो वि अलिग्रं अन्ज मणुकालणं अासी देवीए। भीमसेनः । किं नामास्मादयधिकम् । तत्कथय कथय । कौरव्यवंशदावे ऽस्मिन्क एष शलभायते। मुक्तावेणी स्पृशनेनां कृप्तां धूमशिखामिव ॥१६॥ चेटी। सुणाटु कुमालो। अन्ज देवी अम्बासहिदा सुभद्दप्पमुदण सवत्तिवग्गेण परिखुदा अजगन्धालीए पावन्दणं काहुं गदा ग्रासी। भीमसेनः। घुज्यत एवमेतत् । अभिवन्दनीया गुरवः। चेटी। तदो पडिणिउत्तमाणा भाणुमदीए दिला। भीमसेनः । ग्राः। शत्रोर्भार्यया दृष्टा। युक्तं क्रोधस्थानम्। ततस्ततः। चेठी। तदो ताए देविं पेक्विन सहीवाणदिणदिलीए सगवं इसि विकृमिय भपिदं। भीममेनः । न केवलं दृष्टोक्ता च। ग्रहो कि कुर्मः। ततस्ततः। चेठी। अयि नपाणि पञ्च गामा पत्थीग्रन्ति त्ति मुणीअदि कीस दाणि वि दे केसा ण संजमीग्रन्ति। भीमसेनः । सहदेव श्रृंतम् । सहदेवः। ग्रार्य किमिहोच्यते। दुर्योधनकलत्र हि सा। पश्य। स्त्रीणां हि साहचर्याद्वन्ति चेतांसि भर्तसदृशानि। मधुरापि हि मूईयते विषविटपि समाश्रिता वली ॥ २० ॥ भीमसेनः। बदिमतिके ततो देव्या किमभिनितम्। चेठी। कुमाल जर परिजणहीणा भवे तदो देवी भणादि। भीमसेनः । कि पुनरभिहित भवत्या। चेठी। कमाल मर व गणिाद । ययि भाणुमदि तुम्हाणं मुक्केस् केसेसु कटं ग्रम्हाणं देवीए केसा संजमीयन्ति त्ति।

·प्रथमो ऽ - भीमसेनः। सपरितोषम् । साधु बुद्धिमतिके साधु । तदभिहितं यदस्मत्परि- जनोचितम्। स्वाभरणानि बुठिमतिफायै प्रयच्छति । अत्रभवति पाञ्चालराजतनये किं यहुना । श्रूयताम् । यचिरेणैव कालेन चञ्चगुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितीरुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावनधनशोणितशोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ २१ ॥ द्रौपदी। किं पान टुक्कर तुयि परिकुविदे अणुगेपरन्तु एवं वव- सिदं दे भादरो। सहदेवः । अनुगृहीतमेतदस्माभिः। . नेपथ्ये महान्क्लकल । सर्वे सविस्मयमाफर्णयन्ति। भीमसेनः। मन्यायस्तार्णवार्णःप्नुतिकुंरुरवलन्मन्दरधानधीरः कोणाघातेषु गर्नत्प्रलयधनघटान्योन्यसंघटचण्डः । कृताक्रोधाग्रदूतः कुरुंपतिनिधनोत्पातनिधीतवातः केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसंखो हुन्दुभिस्ताडितोज्यम् ॥२२॥ -- प्रविश्य सभ्रान्त कक्षुकी। कुमार। एष खन्तु भगवान्वासुदेवः । सर्वे कृतान्नलय समुन्निष्ठन्ति । भीमसेनः । वासी खासी भगवान। कक्षुकी। पाण्डवपक्षपातामर्षितेन सुयोधनेन संयमितुमारब्धः। सो सभ्रम नादति। भीमसेनः। किं संयतः।

·18
प्रथमो ।
कञ्चुको।म दिन हि संयमितुमारव्यः ।
भीमसेनः। किं कृतं देवेन।
कक्षुकी। ततः स महात्मा दर्शितविश्वरूपतेनःसंपातमूर्शितमवधूय
कुरुकुलमस्मच्छिविरसंनिवेशमनुप्राप्तः कुमारमविलम्बितं द्रष्टुमिच्छति।
भीमसेनः । गोपनासम् । किं नाम दुरात्मा सुयोधनो भगवन्तं संयमितुमि-
छति । ग्राफाशे टन्नदृष्टि । श्रा: दुरात्मन्कुरुकुलपासन। एवमतिक्रान्तमर्यादे
वयि निमित्तमात्रणा पापडवक्रोधेन भवितव्यम्।
सहदेवः। यार्य किमतौ दुरात्मासुयोधनो वासुदेवमपि भगवन्तं स्वेन
रूपेण न जानाति।
भीमसेनः । वत्स मूतः खल्वयं डरात्मा कथं जानातु । पश्य।
ग्रात्मागमा विहितमतयो निर्विकल्ये समाधी
ज्ञानोत्सेकाधिन्तितमोग्रन्थयः सवनिष्ठाः।
यं वीक्षन्ते किमपि तमतां ज्योतिषां वा परता-
त्तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥ २३ ॥
प्रार्य मैत्रेय किमिदानीमध्यवस्यन्ति गुरवः ।
कञ्चुकी। स्वयमेव गत्वा महाराजस्याव्यवसितं ज्ञास्यति कुमारः।
-
-
इति रिटकान्त ।
नेपथ्ये । फलकलानन्तरम् । भौ भो दुपदविराटवृष्ण्यन्धकसहदेवप्रभृतयो
स्मदक्षौहिणीपतयः कौरवचमूप्रधानयोधाश्च पावतु भवन्तः ।
, यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं
यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता।
तद्गृतारणिसंभृतं नृपवधूकेशाम्बराकर्षणः
क्रोधयोतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं बम्भते ॥४॥

·प्रथमो ।
-
कक्षुको। न हि न हि संयमितुमारव्यः ।
भीमसेनः । किं कृतं देवेन।
कचकी। ततः स महात्मा दर्शितविश्वपतेनःसंपातमूर्हितमवधूय
कुरुकुलमस्मच्छिविरसंनिवेशमनुप्रातः कुमारमविलम्बितं द्रष्टुमिच्छति।
भीमसेनः । सोपहासम्। किं नाम दुरात्मा सुघोधनो भगवतं संघमितुमि-
च्छति । यामागे ट्मदृष्टि । श्रादुरात्मन्कुरुकुलपांसन। एवमतिक्रान्तमर्याद
वयि निमित्तमात्रेण पाण्डवक्रोधेन भवितव्यम्।
सहदेवः। प्रार्य किंमसौ दुरात्मा सुयोधनो वासुदेवमपि भगवतं स्वेन
चूपेण न जानाति।
भीमसेनः । वत्स मूमः खल्वयं डरात्मा कथं जानातु । पश्य।
यात्मारामा विहितमतयो निर्विकल्ये समाधी
ज्ञानोत्सेकाद्विषन्तितमीग्रन्थयः सवनिष्ठाः।
पं वीक्षते किमपि तमतां ज्योतिषां वा परस्ता.
तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणाम् ॥ २३ ॥
ग्रार्य मैत्रेय किमिदानीमध्यवस्पन्ति गुरवः ।
कचुकी। स्वयमेव गत्वा महारावस्याध्यवसितं ज्ञास्यति कुमारः।
इति निष्क्रान्त ।।
नेपथ्ये । कलकलानन्तरम् । भो भो हुपदविराग्वृष्ण्यन्धकसहदेवप्रभूतयो
अस्मदक्षौहिणीपतयः कौरवचमूप्रधानयोधाश्च भण्वन्तु भवन्तः ।
यत्सत्यव्रतभड़भीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं
यविस्मर्तुमपीव्हितं शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता।
तद्वतारणिसंभृतं नृपवधूकेशाम्बराकर्षणैः
क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं बम्भते ॥२४॥

·प्रथमोऽ अणावेक्विन्सरीरा संचरिस्सह बदो अप्पमत्तसंचरणिज्जाइं रिउवलाई सुणीयन्ति। भीमसेनः । शृणु सुक्षत्रिये समर्धा वयं संक्रमितुम्। अन्योन्यास्फालभिन्न द्विपरुधिरवसामांसमस्तिष्कपड़े मनानां स्यन्दनानामुपरि कृतपदन्यासविक्रात्तपत्तौ। स्फीतासृक्यानगोष्ठीसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कवन्धे संग्रामकार्णवान्तः पयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥२७॥ . इति निष्क्रान्ता. सर्वे ॥ इति प्रथमो ·तर प्रविप्राति वयो। कञ्चकी। यानापितोऽस्मि महाराजदुर्योधनेन। विनयंधर गच्छ वं सवरमन्विष्यतां देवी भानुमती । अपि निवत्ताम्बायाः पादवन्दनसम- यान वेति । यतस्तां विलोक्य निहताभिमन्यवो राधेयजयद्रथप्रभृतयः क्षत्रियाः समरभूमि गवासभाजयितव्या इति।तन्मयाहुततरंगन्तव्यमिति। अहो प्रभविप्लुता महाराजस्य यन्मम बरसाभिभूतस्य मर्यादामात्रमेवा- वरोधनिवासः। अथवा किमिति जरामुपालभामहे यतः सर्वान्तःपुरिका- णामयमेव वयवहारिको वेपश्चेष्टा च । तथा हि। नोचैः सत्यपि चक्षुपीक्षितुमल शुवापि नाकर्णितं रतलामधिकार त्यधिकता पष्टिः समालम्याने। सर्वत्र स्खलितेषु दत्तमनसा यात मया नोदतं '. सेवास्वीकृतीवितस्य नरसा कि नाम यन्मे कृतम् ॥२६॥ परिष्न्य रष्टा । धारा । विहंगिको यपि श्वश्रूतनपावन्दनं कृत्वा प्रतिनिव- त्ता भानुमती । वर्ष दया। कि कथयसि । ग्रार्य । रपा भानुमती देवी पत्युः समरवितयाशंसका निर्तितगुरुपाद्वन्दनाग्यात्याव्यनियमादेवगले वालोखाने तिष्ठत्तीतिात गच्छवमात्मव्यापाराय यावदहमप्यत्रस्यां ·१८ द्वितीयोऽङ्क है S । देवी महाराजस्य निवेद्यामीति । परिक्रम्य। साधुपतिव्रते साधु । स्त्रीस्वभावे पि वर्तमाना वरं भवतीन पुनर्महाराजः। योज्यमुच्यतेषु बलवत्स्वव- लवत्सु वासुदेवमहायेषु पाण्डुपुत्रेघरिघचाप्यन्तःपुरविहारमनुभवति। विचिन्त्य । इदमयथातथं स्वामिनश्चेष्टितम् । कुतः । या शस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने; स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभियं भीष्मः शरैः शापितः । प्रौहानेकधनुर्धरारिविजयपान्तस्य चैकाकिनो वालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतो भिमन्योर्वधात ॥३१॥ सर्वघा देवं नः स्वस्ति करिष्यतीति। तचावत्रस्थां देवी महाराजस्य निवेदयामि । इति निष्क्रान्त । -- ॥विष्कम्भकः॥ रात प्रविशत्याराास्या भानुमती राखी चेटी च । १. सखी। सहि भाणुमदि कीस दाणि तुमं सिविणदसणमेत्तस्स किदै अहिमाणिणो महाराग्रदुजोहणस्स महितीभविन एवं विग्रलिअधीर- भावा प्रतिमेत्तं संतप्पसि। चेटी। भरिणि सोलणं भयादि सुवग्रहा। भानुमती। एवं पोदं। चेटी। सिविणायन्तो नणो किं पा हु किंल पि पा पथदि। भानुमती। हजे रवं णेदं किं उण इदं मे अकुसलदसणं पडिभादि सिविणग्रं सखी। पिग्रसन्दिबाइएवंताकडेहि सिविणा नं अम्हे वि पउिस्सा- ·द्वितीयो 1 18 . वनतीनो धम्मप्यसंसार देवदासंकित्तणेण दुवादिपडिग्गोण अपडि- डिस्सामो। चेटी। सोहयां क्बु भणादि सुवप्रणा अकसलदसणा सिविणया देवदाणां पसंसार कुसलपरिणामा होति त्ति सुणीअदि। भानुमती। जद एवं ता कहस्सं अवहिदा दाव होहि। सखी। अवदिदम्हि कहेड पिसही। भानुमती। अन्ज किल मे पमवणे अासीणार केण वि अदिसइद- दिवरवेण पाउल्लेणा अहिसदं वावादिदं। उन धारागरागप्रधार्य। सखो। सन्तंपावं सन्तं पावं परिददं अमङ्गलं। प्रशाणा । देवि तो तदो। भानुमती। दला भरण विसुमरिदम्हि ता चिट नाव सवं सुमरिय कहस्सा इति चिम्ना नाटयति। सा प्रविशति याचा अशीच। दुर्योधनः। सूतामिदं कस्यचित्। गुप्त्या साक्षान्मदानल्या स्वयमन्येन वा कृतः। करोति महती प्रातिमपकारो ज्यकारिषु ॥ ३०॥ येनाग्च द्रोपाकाजयद्रयादिभितमभिमन्युमुपश्रुत्योच्छ्रसितमिव नवे- तता। कचुको। देव नेदमतिदुष्करनाचार्यशवप्रभावाणाम्। कर्णजयद्ययो, कात्रज्ञांधा। राजा। विनयंधर किमान भवान्। एकाकी बगिळलो लूनणरा- सनश्च निरल इति। पश्य। स्ते नरसि गाड्नेये पुरस्कन्य मिसगिटन। या प्राधा पाण्डपुत्रागाां सेवाम्ना भविष्यति ॥१॥ 3 ·२० द्वितीयो । - कचुकी। देव नैवेदं कल्पयितुमर्हसि। किं तु तव पौरुषप्रतीघातो स्माभिर्मावलोचितपूर्व इति यत एवं ब्रवीमि। राजा। एवमिदम्। सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम्। स्वबलेन निन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥३२॥ कञ्चुकी। कर्णो पिधाय सभयम् । शान्तं पापं शान्तं पापम्। राजा। विनयंधर किं मयोत्तम्। कचुकी। सहभृत्यगणामिति पठति। एतद्विपरीतमभिहितं देवेन। राजा। विनयंधर। अन्य खलु भानुमती यथापूर्वमात्मानमनामन्त्र्य वासभवनात्प्रातरेव निष्क्रान्तेत्याक्षिप्तं मे मनः। तदादेशय तमुद्देशं यत्रस्था भानुमती। कञ्चुकी। इत एतु देवः। उभी परिक्रामत । कचुकी। पुरो बजोक्य रामततो गधमाधाय। पश्य पश्य। एतत्तुहिनकणशिशि- रसमीरणोदलितबन्धनच्युतशेफालिकाविरचितकुसुमप्रकरमीषदालोहि- तमुग्धवधूकपोन्नपाटललोध्रप्रसूनविजितश्यामलतासौभाग्यमुन्मीलितव. कुल्लकुन्दकुसुमसुरभिशीतलं प्रभातकालरमणीयमग्रतस्ते वालोज्यानम्। तथा हि। प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशः पुष्यैः समं निपतिता रजनीप्रबुद्धेः। अकांशुभिन्न मुकुलोदरसान्द्रगन्ध- संसूचितानि कमलान्यलयः पतन्ति ॥ ३३ ॥ राजा। विनयंधर। दमपरममुष्मिन्नुपसि रमणीयतरम्। पश्य। जृम्भारम्भप्रविततदलोपान्तजालप्रविष्टे- ·द्वितीयोऽ २१ - स्तै नोपतय इव स्पृश्यमाना विबुद्धाः। स्त्रीभिः सार्ध घनपरिमलस्तोकलक्ष्याइरागा मुञ्चत्त्येते विकचनलिनोगर्भशच्यां द्विरेफाः ॥ ३४ ॥ कचुकी। देव नन्वेषा भानुमती सुवदनया तरलिकया च पर्युपास्य- माना तिष्ठति। तदुपसर्पतु देवः। राजा ३ दृष्ट्वा । विनयंधर गच्छ त्वं सांग्रामिक रथमुपकल्पयितुम्। अहम- प्येष देवी दृष्ट्वानुपदमागत एव। कचुकी। एष कृतो देवादेश । इसी निष्क्रात । सखी। पिनसकि अबि सुमरिदं तुर। भानुमती। सहि सुमरिदं। अन्ज किल पमदवणे अासीणाए मम अग्गदो केण वि अदिसइददिवट्वेण गाउलेण अव्हिसदं वाबादिदं। उभे। श्रवधायात्मगतम्। सन्तं पावं सन्तं पाव। प्रकाशम् । तदो तदो। भानुमती। सदाबावगहीदिनपाए पुणो वि मर विसुमरिद। राजा। अहो देवीभानुमती सुवदनातरलिकाभ्यां सह किमपि मन्त्र- यमाणा तिष्ठति। भवबनेन लतानालेनान्तरितः शृणोमि तावदासां वि- श्रब्धालापम्। तयाश्रित । सखी। अलं संदाबेण कटु पिग्रसही। राजा। किं नु खल्वस्था संतापकारणम्। अथवानामत्य मामियमग्न वासभवनानिष्क्राति समर्थित एवास्या मया कोप। अयि भानुमति। अविषयः खलु डोधिनो भवत्याः कोपस्य। कि कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निहाच्छदविवर्तनधभिमुखी नाग्यासि सभाविता। अन्यस्त्रीजनसंकथालघुरदं स्वप्ने वया लक्षितो प ·२२ द्वितीयो दोषं पश्यसि किं प्रिये परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥ ३५ ॥ विचिन्त्य । अथवा। . - इयमस्मपाश्रयैकचित्ता मनसा प्रेमनिवद्धमत्सरेण। नियतं कुपितातिववाभवात्स्वयमुत्प्रेक्ष्य ममापराधलेशम् ॥३६॥ तथापि किं वक्ष्यतीति शृणुमस्तावत्। भानुमती। हला हत्त तदो तस्स अदिसददिवविणो गाउलस्स दंसपोण उस्सुना जादा। राजा। किं नामातिशयितदिव्यवपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता। तत्किमनया माद्रीसुतानुरक्तया वयमेव विप्रलब्धाः। सोत्प्रेक्षम् । इयमस्पदिति पठिया। मूठ दुर्योधन कुलटाविप्रलभ्यमात्मानं बदमन्य- मानो धुना किं न वक्ष्यसि। तदर्थमेवास्याः प्रातरेव विवि- तस्थानाभिन्नाषः सखीजनकथासु च पक्षपातः। दुर्योधनस्तु मोहादवि- ज्ञातबन्धकीयसारः वापि परिभ्रान्तः। श्राः पापे अस्मत्परिग्रहपां- सनि। तहीरुवं तव मम पुरः साहसानीदृशानि प्लाघा सास्मद्वपुषि विनयव्युत्क्रमे ऽप्येष रागः। तचौदार्य मयि जउमती चापले को अपि पन्थाः ख्याते तस्मिन्वितमसि कुले जन्म कोलीनमेतत् ॥३७ ।। सखी। तदो तदो। भानुमती। तदो ग्रहं तुरिदं ग्रासणाणं रदं लदामएडवं पविढ़ा। तदो सो मं अणुसरतो एव लदामण्डवं पविठ्ठो। राजा। ग्रहो कलठोचितमेतस्याः पापायाः पापशीलत्वम्। यस्मिंश्चिरप्राणायनिर्भरवालभाव- ·द्वितीयो मावेदितो रहसि मत्सुरतोपभोगः। तत्रैव दुश्चरितमच निवेदयत्ती हीतासि पापहृदये न सखोजने अस्मिन् ॥ ३८ ॥ उभे। तदो तदो। भानुमती। तदो तेण सगवपसारिश्रकरण अपहरिग्रं मे थणंसु। राजा। विचिनय। सगर्वप्रसारितकरेण कृतं मे स्तनांशुकम्। सक्रोधम्। अल- मतः परं श्रुत्वा। भवतु तावत्तस्य परवनितास्कन्दनप्रगल्भस्य माहीसुतस्य जीवितमपटामि। फिचिदन्या विचित्य । अथवा। इयमेव तावत्यापशीला प्रथ- ममनुशासनीया। इति निवतो। उमे। तदो तदो। भानुमती। रुला तदो दं यजउत्तस्स पभादमङ्गलतूरस्वमिस्सेण वारविलासिणीसंगीदसहेण पडिवोधिदम्हि। राजा! किं न खलु प्रतिवोधितास्मीति स्वप्नदर्शनमनया वर्णितम्। विचिन्य। भवतु सखीवचनाद्यक्तिभविष्यति। उभे सविपाट्मन्योन्य पश्यत । सुवदना। नं किं वि अच्चादिदं तं भाईरसीपमुहाणां पाईणं सलिलेन अवहरीग्रड भयवदाणं वम्हणाणं वि वासीसाए ग्राइदिडदेण पन्न- लिदेपा भग्नवदा हुदासोण दकड़। राजा। अलं विकल्पेन स्वप्नदर्शनमेवैतदनया वर्णितम्। मया पुनर्म- न्दधियान्यथैव संभावितम्। दियार्धश्रुतविप्रलम्भननितक्रोधादहं नो गतो दिया नो परुप रुपाकथने किंचिन्मया व्यावतम्। मां प्रत्यापयितुं विमूहदयं विद्या कथातं गता ·द्वितीयो मिष्याषितयानया विहितं दिया न जातं जगत् ॥३॥ भानुमती। रुला कहहि किं एत्थ सुहसूग्रयं। सली चटी चान्योन्यमवलोक्य। । 'सखी। धपप्रार्थ। एत्य पत्थि घोग्रं वि सुहसूग्रय। जइ एत्य अलीग्रं कहस्सं अबराहिणी भविस्स। सो दाणिं सिषिदो जणो जो पुच्छिदो परुसं बि हिंदं भणादि। प्रकाशम् । सहि सर्व एव एदं असुहाणिवेद ता देवदाणं पणामेण दुवादिपडिग्गदेण अ अत्तरीअड। ण हु दाठिणो उ- लस्स प्रणास्स वा दंसणं अलिसद्वरं वि सिबिणए पसंसन्ति विग्र- क्वणा। राजा। अवितथमाह सुवदना नकुलेन पन्नगशतवधः स्तनांशुकाहर- पामिति नियतमनिष्टोदर्क तर्कयामि। पर्यायण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः काम शुभाशुभाः। शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव माम् ॥ ४० ॥ बामातिस्पन्दन सृषिरता। याः ममापि नाम दुर्योधनस्यानिमित्तानि वृदयक्षोभ- मावेदयन्ति। सावष्टम्भम् । अथवा भीरुजनदयप्रकम्यनेषु का गणना दुर्योध- नस्यैवंविधेषु। गीतश्चायमी अङ्गिरसा। ग्रहाणां चरितं स्वप्नो निमित्तान्युपचाचितम्। फलन्ति काकतालीयं तेभ्यः प्राना न विम्यति॥ ४१ । तदानुमत्याः स्त्रीस्वभावसुलभामलीकां शङ्कामपनयामि। भानुमती। दला सुवणे उद्यगिरिसिहरन्तरिदविमुकरकवरो वि- अलिअसंकाराग्रप्पसपाद्वरालोग्रमण्डलो जादो भयव दिग्रहणाही। चेटी। भटिणि रोसाणिकणकन्तिसस्सिरायेण लदानालन्तरोबइद-' किरणजालेण पिजरिदुजाणभूमिभानो पूरिअपणो विन रिज दुप्पे- - H ·हितीयो २५ 3 । क्वणिज्जो भगवं सदस्सरस्सी संवुत्तो ता समयो दे लोहिदचन्दण- कुसुमगम्भेण अग्घेण पञवढ़ाई। भानुमती। हला तरलिए ज्वणोहि मे अग्घभाषण जाव भगवदो सहस्सकिरणास्स सवरियं णिवत्तेमि। चेटी। जं देवी प्राणवेदि। इणि तिष्प्रम्य पुरा प्रविध्य । भटिणि इमं अग्धभाषणं णिवृत्तेटु भगवदो सहस्सरस्सियो सवरिय। राजा। अयमेव साधुतरो अवसरः प्रियासमीपमुपगन्तुम्। इत्युपसर्वगी। सखी: विलोक्या मगतम्। कई महारानो अाग्रदो हन्त जादो से णित्र- मभङ्गो। भानुमती। दिनकाभिमुली मूल्या। भगवं अम्वरमहासरेकसहस्सपत्त पुवदि- हावलमुलमण्डणकुमुमविसेसन सालभुयणेकरअणप्पदीवजं एत्य सि- विणअसणे किं वि चाहिदं तं भगवदो पणामेण सभाहुअस्स अन्जउत्तस्त कुसलपरिणामीभोड। अयं दया। हजे तरलिए उबणेहि मे कुसुमाइ अब- राणं बि देवदाणं सबरियं णिवृत्तेढुं। हस्तौ प्रसारयति । जा सतया परिजनमरसार्य पुप्पापिा स्वयमुपनयति। म्पनासुप्वमभितीय पुसुमानि भूमो पातयति । भानुमती। गोयम्। अहो पमादो परियणस्स। परिणिवृय रमानमवलोक्य ससा- धुस लग्ना नाट्यति। राजा। देवि। अनिपुणः परिजनो ज्यमेवंविधे सेवावकाशे तथा प्रभव- त्यनुशासने देवी। अये प्रिये। विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंतर्पि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र कि संभ्रमेणा। स्मितमधुरमुदारं देवि मामालपोच्च प्रभवति मम पाण्योरजलि सेवितु त्वाम् ॥ ४२ ॥ .

·२६ हितीयो । भानुमती। अभणुनाघाट मं महारायो अत्वि में कस्सिं विणियमे अहिलासो। राजा। श्रुतविस्तार स्वास्मि भवत्याःस्वप्नवृत्तान्तं प्रति तदलं प्रकृति. सकुमारमात्मानं खेदयितुम्। भानुमती। अजउत्त अदिमेत्तं मे सङ्का वाहेइ ता अणुमागाटु मं अन्ज. उत्तो। ० राना। सगर्वम्। देवि। अलमनया शङ्कया। पश्य । किं नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं किंदोषणेन किमङ्गराजविशिखरेवं यदि लाम्यसि। भीरु भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायां सुखोपस्थिता त्वं दुर्योधनकेशरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव ॥४३॥ भानुमती। अज्जउत्त गा हु किं विमे सङ्गाकालणं तुम्हेसु संणिरिदेसु किंतु अज्जत्तस्स एवं मणोरसंपत्तिं अभिणन्दामि। राजा। अयि सुन्दरि। एतावत्त एव मनोरथा यददं दयितया संगतः स्वेच्छया विकरामि। पश्य। प्रेमाबन्धस्तिमितनयनापीयमानाब्जशोभं लज्जायोगादविशदकचं मन्दमन्दस्मितं वा। वकेन्डं ते नियममुषितालतकानाधरं वा पातुं वासा परमसुलभं किं नु योधनस्य ॥४४॥ नेपये महा कलकल । सर्वे याकर्यायति। भानुमती। ज्ञान परिप्याप। परित्ताग्रह परित्ताय? यजउत्तो। राजा। समन्तावलोक्य। अलं प्रिये संभ्रमण। पश्य। दिक्षु व्यूहाज्रिपाङ्गस्तृणजटिलचलत्पांशुद्ण्डो अन्तरिक्षे 1 - - ·द्वितीयो . लात्कारी शर्करातः पथिषु विपिनां स्कन्धकारैः सधूमः। प्रासादानां निकुञ्जघभिनवनलदोडारगम्भीरधीर- श्वएडारम्भः समारो वहति परिदिशं भीरु किं संभ्रमेण ॥ ४५ ।। सखी। महारायो पविसद्ध एवं दारुपवूनपासादं उच्छेयकारी खु अयं उत्यिदपरंसरयकलुसीकदणग्रंणो विलियतस्वरसवित्तत्थम- न्डुरापरिभढ़वच्चाहतुलंगमो पन्जाउत्तीकिदजणपदई भीसणो समीरणा- सारो। • राजा। उपकारि खल्विदं वात्याचक्रं सुयोधनस्य यस्य प्रसादादयत्नप- रित्यक्तनियमया देव्या संपादितो स्मन्मनोरथः। कथमिति। न्यस्ता न भृकुटिर्न वाष्यसलिलेराच्छादित लोचने नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन्वारितः। तन्व्या मनपयोधरं भयवशादाविद्यमालिङ्गितो भङ्खास्या नियमस्य भीषणमानायं वयस्यो नु में ॥ ६ ॥ तत्संपूर्णमनोरथस्य मे कामचारः संप्रति विहारेषु तदितो दारुपर्वतमेव गच्छामः। सर्वे वात्याबाधा अपयन्तो यत्नत. परिक्रामन्ति । राजा। कुरु धनोरु पदानि.शनेः शने- रपि विमुञ्च गति परिवपिनीम्। पतसि वाढलतोपनिबन्धनं . मम निपीडय गाळमुस्थलम्॥ ४ ॥ प्रदेश भूपटिस्त्रा। अस्तब्धान्तरः समीरणः संवृतबाह गृहस्य। विश्रब्धमुन्मीलय चक्षुरुल्मृष्टरेणुनिकरम्। ।।

·द्वितीयो है भानुमती। मर्षम्। दिदिया उप्यादसमीरणासारो वाधेदि । सखी। महाराय प्रारोहणसंभमणिस्सदं पिग्रसहीर करुजुग्रलं ता कीस दाणिं महारायो पासणवेदि पा अणुभूसेदि। राजा। देवीमवलोवर । भवति। अनल्यमेवापकृतं वात्यासंभ्रमेण। तथा दि। . रेणुर्वाधां विधत्ते तनुरपि महती नेत्रयोरायतवा- दुत्कम्पोल्यो पि पीनस्तनभरितमुरःक्षिप्तहारं नोति। उर्वोर्मन्दे ऽपि याते पृथुनधनभरावेपथुर्वर्धते स्या वात्या खेदं कृशाझ्याः सुचिरमवश्वैर्दत्तहस्ता करोति ॥४८॥ सर्व उपविशति। - राजा। तत्किमित्यनास्तीफ कठिनशिलातलमध्यास्ते देवी। लोलाभुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वदृष्टिहारि मम लोचनवान्धवस्या अध्यासितु तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करोरु ममोरुयुग्मम् ॥४॥ प्रविश्य समान्त कञ्चुकी। देव भग्नं भनम्। सर्वे सातङ्क पश्यन्ति। राजा। किं नाम। कचुकी। देव भग्नं भीमेन। राजा। ग्राः किं प्रलपसि। भानुमती। अन्ज किं प्रणत्थं मलेसि। कचुकी। सभयम् । देव कथयामि सर्वम्। भन भीमन भवतो मरुता रथकेतनम्।

·द्वितीयो - पतितं किङ्किणीबाणवद्याक्रन्दमिव क्षिती। ५० ॥ राजा। बलवत्समीरणवेगात्कम्पिते भुवने भग्नः स्यन्दनकेतुः तत्कि- मित्युद्धतं प्रत्तपसि भानं भनमिति। कचुकी। देव न किंचित्। किं तु शमनार्थमस्यानिमित्तस्य विज्ञापयि- तव्यो देव इति स्वामिभतिमी मुखरयति। भानुमती। अन्जत्त पडिहरीब एग्रं अणिमित्तं पसणबम्हणवेना- णुधोसेण कोमेण अ। राजा। सायशम्। किं तु सूतपुरोहिताय सुमित्राय निवेदय । कञ्चुकी। यदाज्ञापयति देवः। इति गिफ्रात । प्रविश्य प्रतिहारी। मोद्वेगमुपसृप। जगह जग्रड महारायो। महारान एसा खु जामाडुणो सिन्धुरामस्स मादा वन् दुस्सला अपरिहारभूमीए चिदि। राजा। स्त्रगतग। किं जयद्रथमाता टु शला चेति क्वचिदभिमन्युवधाम- र्षितैः पाण्डुपुत्रैर्न कच्चिदत्याहितमाचेष्टित भवेत्। प्रकाशम् । गच्छ प्रवेशय शीघ्रम्। प्रतिहारी। महारानो ग्राणवेदि । ति विष्फ्रा ता। ता प्रविप्राति सभ्रान्ता तराद्रथमा टु पाला च। उभ माघ दुर्योधास्य पाट्यो पतत । माता। परित्ताग्रह परित्ताग्रह कुरुणाहो। दुशाला होदिति । राजा। “सगभ्रममुत्याप्यः अम्व समाश्वसिहि समाश्वसिहि किमत्याहितम्। अपि कुशलं समराङ्गनेधप्रतिरथस्य जयद्रथस्य। माता। बाद कुदो कुसलं। । . राजा। कथमिव माता। शम्। अन्ज खु पुत्तवहामरिसुद्दीबिदेण गण्डीविणा अणत्य- ·हितीयो. मिदे दिअसणादे तस्स वही पडिपादो। राजा। रास्मिनम् । इदं तदश्रुकारणमम्बाया दुःशलायाश्च। पुत्रशोकाडत्त- सस्य किरीटिनः प्रलापरेवमवस्था। अहो. मुग्धत्वमबलानाम्। अन्न कृतं विपादेन। वत्से दुःशले लमश्रुपातेन। कुतश्चायमस्य धनंजयस्य प्रभावो दुर्योधनवाढपरिधरक्षितस्य महारथजयद्रथस्य विपत्तिमुत्पाद- यितुम्। माता। जाद नदी अ वन्थुवहामरिसुद्दीविद्कोवाणला अणवेक्वि- दसरीरा वीरा परिकुमन्ति। राजा। सोपहाणाम् । एवमेतत्। सर्वजनप्रसिद्धमेवामर्पित्रं पाण्डवानाम्। पश्या हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया पाचाली मम रानचक्रमभितो गोर्गोरिति व्याकता। तस्मिन्नेवं स किं नु गाण्डिवधरो नासोत्पृधानन्दनो • यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तत् ॥ ५१ ।। माता। असमत्तपरिणाभरस्स अण्यवहो से पडिगादो। राना। यगोवमलमानन्दस्याने पिते विपादन। ननु वनाव्यमुत्सनः सानुनो युधिष्ठिर इति। मातर्न शक्तिस्ति धनंजयस्य वान्यस्य कुरु- शतपरिवारवर्धितमहिम्नः कृपकर्णाद्रोणाचत्यामादिमहारबदिगुणीक- तनिरावरणविक्रमस्य नामापि ग्रहीतुं ते तनयस्य। अयि सुतपराक्रमा- नभिने। धर्मात्मप्रति गमी च करव नास्ति मध्ये वृकोदरकिरीरभृतोनिन। एका पि विस्फुत्तिमपटलचापचक्र ।

·द्वितीयो
कः सिन्धुराजमभिषेणयितुं समर्थः ॥ १२ ॥
भानुमतो। अजउत्त जर वि एव तह बि गुरुकिदपडिमाभरो धनं-
जयो णिदाणं कवु सका।
माता। ज्ञादे साल कालोइदं तुर मन्तिदं।
राजा। आः ममापि नाम दुर्योधनस्य गड़ास्थानं पाण्डवाः। पश्य ।
कोदण्उज्याकिणाङ्कगणितरिपुभिः कङ्कटामुक्तदेहः
निष्टान्योन्यातपत्रै सितकमलवनभ्रान्तिमुत्पाद्यद्भिः।
रेणुयस्तार्कभासां प्रचलदसिलतादन्तराणां चमूना-
माक्राला भ्रातृभिर्मे दिशि दिशि समरे कोटयः संपतन्ति ॥३॥
अविज्ञातपाण्डवप्रभावे कि वमप्येवमाशङ्कसे। पश्य।
दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने
दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभने।
तेजस्विनां समरभूर्धनि पाण्डवानां
जया जयद्रयवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ।। ५8 ।।
कः को पत्र भोः। क्षेत्र मे रथमुपपादय तावग्यावदहमपि तस्याप्रग-
ल्भस्य पाण्डवस्य जयद्यपरिनणेन मिथ्याप्रतिज्ञावलक्ष्यसंपादितमश-
सपूतं मरणामुपदिशामि।
प्रविग्य
कंचुकी। देव।
उज्ञातवाणितविलोलदमघण्टः
प्रालम्वद्विगुणितचामरमहासः।
'सज्जो ऽयं नियमितवल्गिताकुलाश्वः
शत्रूणां क्षपितमनोयो रयते ॥ १॥

·" राना। देवि प्रविश बनभ्यतरमेव गावदस्मपि तस्याप्रगल्लन्य।

·गत प्रविप्राति विकृतवेषा राक्षसी। राक्षसो। विकृत विहस्य सपरितोषम् । हमाणुशमंशभीग्रणे कुम्भशरणवशादि शंचिदे। अणिशं अपिवामि शोणिग्रं वलिशशदं शमले विश्शदि ॥६॥ मृत्यती सपरिनोयम् । जइ शिन्धलाअवहदियदे विन गमलकम्म पडिवनइ अजाणोतदोपजन्तभलिदगोदागाले मंशशोणिएमिगेदेवीअदि परिक्रम्य दिगो खलोना। यह कहिं णा दिलप्पिए वीअदि । ताजावइम- शिणं शमले पिग्रभत्तालं लुहिलप्पिन अणेशामि। परिश्रम्य । हो? शहाब- इश्शं दाव । तृदिलप्पिया लुहिलप्पिया इदी एदि दो दि । - ना प्रविशति तयाविधा रातम । राक्षसः । श्रम नाटयन । पच्चग्गादाण मशर नइ डादे लुहिने अ लम्भइ । तो एशे मन पलिश्शम खणमत्त रख लङ पाश्शार ॥ १६ ॥ रातो पुण्याती। राक्षसः । शापर्य। अले के एशे मंशावेदि। विनोय। ग्रले कद वणा- गन्धा। उसराय। वशागन्ये मं कीश शदाबेशि। राक्षप्ती।लुदिलप्पिया रदं क्य तह कानणादो पञ्चगणकण्ण - - ·३४ तृतीयो । m . बि लाएणिणो शलीलावग्रवपद्दं पदवशाशिणेहचिकूणं कोपदं लुदिलं अगमंशं च प्राणीदं ता पिबाहि । राक्षसः सपरितोयम् । शाहु वशागन्धे शाहु शोहणं किदं तुर वलि- अम्दि पिबाशिदे एवं कोशिाण लहिलं पाणीं। राक्षसी । लुहिलप्पिना ईदिशे रुदणलगयतुलंगमशोणिवशाश- मुद्दश्शंचले शमलाणे पडिब्भमन्ते तुमं पिवाशिनशि त्ति अच्चलिग्रं अच्चलियं। राक्षसः । सनोधम् । अले वशागन्धे । पुत्तघडुकशोप्रशंतत्तदिन शामिण हिडम्बादेर पेक्विडं गदम्हि । राक्षसी । तुहिलप्पिया अन्ज वि शामिणीए हिडिम्बादेईए घड़- यशोए णा उबशम्मदि। राक्षसः । अइ कुदो गे उबशमे किं तु अदिमागुवहशोग्रशमाणढ- क्यार शुभहादेवीए नागशेणार अ शनाणाशीग्रदि। राक्षसां । लुहिलप्पिया गेएह तुम एद हत्यिशिलकबालशंचिग्रं अम्गमंशोबदंशं न पिबाहि णवशोणियाशवं । राक्षसः । तया कया। वशागन्धे अह किग्रप्पन्दं तुर शंचिग्रं लुहिलं अग्गमंशं च। राक्षसो। अले लुम्लिप्पिा । पुवशंचिग्र तुमं व जाणाशि णव. शंचिग्रं शिणु । भगदत्तशोणियकुम्भे शिन्धुलायवशाकुम्भे हुवे मच्छा- हिवभूलिण्शवशोमदत्तवल्हीग्रप्यमुहाणं णलिन्दाणं पाकिदपुलि- शाणां च लुहिलवशामंशश्श घडा अविणद्धमुन्हा शहश्शशंक्वा शन्ति मे गेहे। राक्षसः । मपरितोष्टमालिय। शान शाड शुग्पलिणीए शाहु शाई ना ·तृतीयोऽङ्क ३५ इमिणा दे शुधलिणितणेण शामिणीर हिडिम्बादेवीए गंविधारण अ पणार्टी मे दालिदं। रानसी। तुहिलप्पिया केलि शामिणीर शंविदाए किदे। रानसः। गन्न ग्रहं शामिणीए हिडिम्बादेईए शवछमाण शहाविद्य ग्राणत्ते जद लुहिलप्पिया अन्ज पदि अजउत्तभीमणश्श पिट्दो- णुपिएं गमले पाहिण्डिवं ति। ता तश्श अणुमग्गगामिणो हदमाणु- शंशोणिग्राइदंशणाप्यणाटूबुभुक्यापिवाशण इह एव शंगमो तुमलग्यो मे हुवीयदि तुमं वि,विश्शदा भविन लुहिलवणादिं कुम्भशाणं शचिदि। राक्षसी। तुहिलप्पिया किं णिमित्तं कमालभीमशेणण्ण पितृदोणु- पिटू ग्रालिाडीअदि। रानसः। वशागन्धे तेण शामिणा वियोदलेण दुश्मागणश लुदिन्नं पाटुं परिणादं तं च अम्हेदि लक्षणेदि अणुप्पविशिन पादत्वं ति। राक्षसी। रापम् । शाहु शामिणीर शाह। शुशंविदाणे मे भत्ता तुर कदे। पाये 'महायलरस । उगावापाया। रानसौ। धावपय रारागा। अले लुम्लिप्पिया कि णु क्यु एशे महत्ते कलनले शुणीअदि। राक्षस। दृष्ट्या। रुला वशागन्ये एशे कव धिटन्जगोण दाणे केगेषु या- कदिय अणिवत्तेगा वावादीअदि। राक्षसी। गर्यम्। लुस्लिप्पिया लुस्लिप्पिया। अम्हे वि यागछिय दीपाश्म लुहिन विचन्हा राक्षसः । गाग। वशागन्धे वम्हणगाणिग्रं कतु एयं गलयं दरले 6 ·तृतीयोऽ पविशदि ता किं रदिणा। नेपथ्ये पुन कलकल । राक्षसी। लुकिलप्पिया पुणो वि एणे महत्ते कलयले शुणीयदि राक्षसः। नपथ्याभिमुखमवलोक्य। वशागन्ये एशे क्षु अण्णत्यामे अाकटि- दाशिवत्ते इदो एव अायच्छदि कदा वि दुबदशुदलोशेण अन्हे वि वा- वादइण्णादि। ता रहि शामिणीए हिउम्बादेईए याणत्तिं करतेस्छ । इति निष्क्रान्ती। ॥ प्रवेशकः रात प्रविशत्युत्खातखड़ा कलफलमाययावत्थामा । अश्वत्थामा। महाप्रलयमारतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिश्वानुकारी मुः । स्वः श्रवणभैरवः स्थगितरांदसोकन्दरः कुतो अन्य समरोदधेश्यमभूतपूर्वः पुरः ॥ ५७ ॥ विचित्य। ध्रुवं गाण्डीविना सात्यकिना वृकोदरेण वा यौवनदपातिक्रा- न्तमर्यादन परिकोपितस्तातः समुलाय शिष्यप्रियतामात्मसदृशभावमा- चेष्टते। तथा दि। यदुर्योधनपक्षपातसदृशं युक्तं यदस्खग्रह रामालब्धसमस्तक्षेतिगुरुणो वीर्यस्य यत्सांप्रतम् । लोके सर्वधनुष्मतामधिपतेर्यच्चानुरूपं रुपः ·३८ तृतीयो अश्वत्थामा। मृद्धा। किं ब्रूथ। कुतो क्यापि ते तात इति। ग्राः क्षुद्रा भीरवः कथमेव प्रलपतां वः सहस्रधा न दीर्णननया लिया। दग्धं विश्वं दहणकिरणादिता द्वादशार्का वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्त भिन्नाः। हन्नं मेधैर्न गगनतलं पुष्करावर्तकान्यः पापंपापाः कथयत कथं शौर्यराणेः पितुर्मे ॥ ६१॥ प्रविप्रय सभ्रान्त सप्रहार सूतः। परित्रायतां परित्रायतां कुमारः। इति पादयो पतति । अश्वत्थामा। त्रिलोक्य। अये कथं तातसारविश्वसेन.। आर्य त्रैलोक्यः ।- एणक्षमत्त्व तातस्य सारिसि किं मत्तः परित्राणमिच्छसि। सूतः। उत्थाय सकरुणाम्। कुतो क्यापि ते तात.। अश्वत्थामा। सावगम्। कि तात एव नास्ति। सूतः। अथ किम्। अश्वत्थामा। हा तात। इसी मोहमुपगत । सूतः। समाश्वसिहि समाश्वसिदि कुमार। अश्वत्थामा। लब्धसज्ञ सासम् । हा तात हा सुतवत्सल हा लोकत्रयैक- धनुर्धर का जामदग्न्यास्त्रसर्वस्वप्रतिग्रहणायिन्। सूतः। अलमत्यन्तशोकावेगेनावीरपुरुपोचितां विपत्तिमुपगते पितरि वमपि बदनुहपेणेव वीर्यण शोकसागरमुत्तीर्य सुखीभव। अश्वत्थामा। प्रवृणि विमुच्या प्रार्य कथय कथय कथं तादग्भुजवीर्यसागर- स्तातो पि नामास्तमुपागतः। किं भीमागुरुदनिणां गुरुगदादीमप्रिय प्राप्तवान सूतः। शान्तं पापं शान्तं पापम्। . - ·तृतीयो सूतः। कुमार। ग्रलमत्यन्तपरिदेवनकार्पण्येन। । अश्वत्थामा। श्रुवा वधं मम मृपा सुतवल्लभेन तात त्वया सह शरीरसवो विमुक्ताः। जीवाम्यहं पुनरयं भवता वियुताः क्रूरे ऽपि तन्मयि मुधा तव पक्षपातः ॥६५॥ • इति माहमुपगत । सूतः। समाश्वसितु समाश्वसितु कुमारः। तत प्रविशति साद्वा कृपः। धिक्सानुजं कुरुपति धिगजातशत्रु धिग्भूपतीन्विफलशस्त्रभृतो धिगस्मान्। केशग्रहः खलु तदा दुपदात्मजाया होणस्य चाग्य लिखितरिव वीक्षितां यः ॥६६॥ तत्कथं नु खलु वत्सं द्रक्ष्याम्यश्वत्थामानम्। अथवा हिमवत्सारगुरुचे- तसि ज्ञातलोकस्थितो तस्मिन्न खलु शोकावेगमहमागचे। किं तु पितुः परिभवमसदृशमुपश्रुत्य कि व्यवस्यतीति न जाने। ग्रघवा। एकस्य तावत्याको य दारुणो भुवि वति। केशयहे द्वितीय ऽस्मिनूनं निःणेपिताः प्रताः ॥ ६७ ॥ विभाय। तदयं वत्सस्तिष्ठति यावद्वपसमि। उपमृत्य सराभ्रमण । वत्स समा- श्वसिहि समाश्वसिहि। अश्वत्थामा। लधराश सामम्। हा तात हा सकतभुवनगुरो। प्राकान। युधिष्ठिर युधिष्ठिर। . - ·या जन्मनोन वितथं भवता किलोक्तं न देष्टि यज्जनमतस्त्वमजातशत्रुः। ताते गुरी द्विजवरे मम भाग्यदोपा- त्सर्व तदेकपद एव कथं निरस्तम्॥६॥ सूतः। कुमार। एप ते मातुलः शारदतः पार्वे तिष्ठति। अश्वत्थामा। पायें विलोक्य सबाप्पम्। मातुल मातुल। गतो येनाग्य त्वं सह रणभुवं सैन्यपतिना य एकः शूराणां गुरुसमरकण्डूनिकपणः। परीदासाश्चित्राः सततमभवन्येन भवतः स्वसः श्लाघ्यो भर्ता का नु खलु स ते मातुल गतः ॥ ६ ॥ कृपः। परिर्गतः। परिगन्तव्य एव भवान्। अलमत्यन्तशाकावेगेन। अश्वत्थामा। मातुल परित्यक्तमेव मया परिदेवनम्। एपो ऽहं सुत- वत्सलं तातमेवानुगच्छामि। कृपः। वत्स। अनुपपनमीदृशं भवद्विधानाम्। कुमार। अलमतिसाहसेना अश्वत्थामा। ग्रार्य किमुच्यते। मद्वियोगभयात्तातः परलोकमितो गतः। करोमि विरहं तस्य वत्सलस्य कथं पितुः ॥ ७० ॥ कृपा वत्स यावयं संसारस्तावत्प्रसिद्धवेयं लोकयात्रा यत्पुत्रैः पितरो तोकदये ऽप्यनुवर्तनीया इति। पश्य। निवापाजलिदानेन केतनः श्रादकर्मभिः। तस्योपकारे शतास्त्वं कि जीवन्किमुतान्यथा ॥ १ ॥ सूतः। अायुष्मन्। यदाक शारदतः। - सूतः।

·तृतीयो अश्वत्थामा। आर्य सर्वमेवेदं किं बतिर्वस्वाच्छोकभारस्य न शक्नोमि तातविरहितः प्राणान्धारयितुं नामपि। तदच्छामि तमेवोद्देशं यत्र तादृशं पितरं द्रक्ष्यामि। उलिष्टन्सर्गमालोक्य विचिन्त्य। अलमचापि शस्त्र- यहपाविधया। भगवञ्छन। गृहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि प्रभावान्यस्याप्तीन खलु तव कश्चिन्न विषयः। परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान तु भया- दिमोक्ष्ये शस्त्र वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ ७ ॥ परित्यनुमिच्छति। नेपथ्ये। भो भो राजानः। कथमिक भवन्तः सर्वे गरोः परिभवममुना नृशंसेन प्रयुक्तमत्रभवतो भारद्वाजस्योपेक्षन्ते। अश्वत्थामा। ग्राकार्य प्रनै प्राने प्राय स्पृशन् । किं गुरोर्भारद्वाजस्य परिभवः। पुनर्नेपथ्ये। ग्राचार्यस्य त्रिभुवनगुरोन्यस्तशस्त्रस्य शोका- होणास्याजी नयनसलिलक्षालितानिनस्य। मौली पाणिं पलितधवले न्यस्य कृत्वा नृशंसं धृष्टद्युम्नः स्वशिविरमयं याति सर्वे सधम् ॥ ७३ ॥ अश्वत्थामा। सक्रोध सझन्प च कपसूती दृष्या। किं नामेदम्। प्रत्यक्षमात्तधनुपां मनुजेश्वराणां प्रायोपवेशसदशं शममास्थितस्य। तातस्य मे पलितमालिनिरस्तकाशे व्यापारितं शिरसि शस्त्रमशस्त्रपापोः ॥७॥ कृपः। वत्सा एवं किल जनः कथयति।

·-- अश्वत्थामा। किं तानस्य दात्मना परिमुष्टमभूच्छिरः । सूतः। गभयन्। कुमार। ग्रासोदयं तस्य तेनाराशेवस्य नवावतारः परिभवस्या अश्वत्थामा। हा तात हा पुत्रप्रिय। मन मन्दमागधेयस्य कृते शखप- म्यागात्तवाविधेन क्षुद्रेणात्मा परिभावितः। अथवा। परित्यतो देके रपाशिरसि शोकान्धमनसा शिरःश्वा काको वा दुपदतनयो वा परिमृशेत्। स्फुरदिव्यास्त्रोपद्रविणमदमत्तस्य च रिपो- ममेवायं पादः शिरसि निस्तिस्तस्य न करः ॥ ७ ॥ ग्राः दुरात्मन्याचालापसद। तातं शस्त्रग्रहणाविनुषं निद्ययेनोपलभ्य त्यत्वा शदा प्यतु विधतः पाणिनस्योतनाङ्गे। अश्वत्थामा करधृतधनुः पागडयावालसेना- तृलोत्पनन्नपपवनः किं न यातः स्मृति ते ॥ ७ ॥ गुधिष्ठिर गुधिदिर। ग्रजातशत्रो। अनिल्यावादिन्धर्मपुत्र। सानुसत्य त किमनेनापतन। अथवा विमनेनालीरतिनिहायेागा। अर्जुन गा- त्यो बालशानिन्वृकांदर नाधव। गुनां नान भवनां मुरागुमनुवन्ना- केबपनुपरस्य टिजन्गनः परिणातवयनः सर्वाचार्यरग विशेरवा मग पिनु- स्गुना दुपदसुनमनदेन मनुनपाना स्नानानन्तगाइनोनिता या- वा सर्व स्ते पारिनः विगतः। कनगनुगतं या परिद गुल्यान गरमिर्निगदे वाहिल्लायुः। नररिपुणा सार्यो मनोमाहीदिना- ।

·तृतीयोऽङ्क ॥ मयमहमसृड्मेदोमांसः करोमि दिशां वलिम् ॥ ७७ ॥ कृपः। वत्स न किंचिन्न संभाव्यते भारद्वाजतुल्ये वादशालिनि दि- व्यास्त्रग्रामकोविदे भवति। अश्वत्थामा। भो भोः पाण्डवमत्स्यसोमकमागधेया क्षत्रियापसदाः। पितुर्मूर्धि स्पृष्टे ज्वलदनलभास्वत्परशुना कृतं यद्रामेण श्रुतिमुपगतं तन भवताम्। किमन्याश्वत्थामा तदाररुधिरासारविघसं नकर्म क्रोधान्धः प्रभवति विधातुं रणमुखे ॥ ७ ॥ सूत। गच्छ व सर्वोपकरणः सांयामिकः सर्वायुधैरुपेतं महाहवलक्षणं नामास्मत्स्यन्दनमुपनय। सूतः। यदाज्ञापयति कुमारः। इति निष्फ्रान्त । कृपः। वत्स। अवश्यप्रतिकर्तव्ये अस्मिन्दारुणे परिभवाग्नौ सर्वेपान- स्माकं को अन्यस्त्वामन्तरेण शक्तः प्रतिकर्तुम्। अश्वत्थामा। किमतः परम्। कृपः। सैनापत्ये ऽभिषिक्तमत्रभवत्तमिच्छामि समरभुवमवतारयितुम्। अश्वत्थामा। मातुल परतत्रमिदमकिंचित्करं च। कृपः। वत्स न खलु परतन्त्रं नाकिचित्करं च। पश्य । भवेदभीष्मद्रोणं दि धृतराष्ट्रवलं कथम्। यदि तत्तुल्यकक्षोत्र भवान्धु- न युज्यते ॥७॥ कृतपरिकरस्य भवादशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षमं परिपन्थीभवितुं किं पुनयुधिष्ठिरवलन्। तदेवं च मन्ये परिकल्पिताभिपेकोपकरणः कोरव- राजो न चिराबामेवाभ्युपेक्षमाणस्तिष्ठतीति। अश्वत्थामा। यग्वेवं वरते मे परिभवानलदह्यमानमिदं चेतस्तत्म- ·। तीकारजनावगाहनाय। तदरं गत्वा तातवधविपणनानसं कुरुपति सेना- पत्यस्वयंग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मन्दसंतापं करोमि। कृपः। वत्सा एवमिदम्। अतस्तमेवोद्देशं गच्छावः। इति परिकामत.। तत. प्रविशत. कर्णदुर्योधनौ। दुर्योधनः। यगराज। तेजस्वी रिपुस्तवन्धुःखपारं वानुभ्यां व्रजति धृतायुधप्लवाभ्याम्। याचार्यः सुतनिधनं निशम्य संख्ये किं शस्त्रयनसमये विशस्त्र यासीत् ॥८॥ अथवा सूक्तमिदमभियुक्तोः प्रकृति?स्त्यजेति। यतः शोकान्धचेतसा तेन विमुच्य क्षत्रधर्मकार्कश्यं द्विजातिसुलभो मार्दवपरिग्रहः कृतः। कर्णः। राजन्कौरवेश्वर। न खल्विदे॒वम्। दुर्योधनः। कथं तर्हि। कर्णः। एवं फिल तस्याभिप्राय ग्रासीत्। यथावत्थामा मया पृथि- वीराज्ये ऽभिपेताव्य इति तस्याभावादृद्धस्य ने वाहाणास्य वृथा शस्त्रग्र- दणामिति तथा कृतवान्। दुर्योधनः। सशिर कम्पम्। एवमिदम्। कर्णः। एतदर्थं च कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासंग्रामस्य राजाकस्य परस्पाक्ष्यमुपेक्षमाणोन तेन प्रधानपुरुपवध उपेक्षा कृता। दुर्योधनः। उपपन्नमिदम्। कर्णः। । अन्यच्च राजन्। द्रुपदेन चास्य वाल्यात्ममृत्यभिप्रायवेदिना न "स्वराष्ट्र वासो दत्तः। दुर्योधनः। साधगरान नियुपामभिहितम्। । - ·३६ • सोयोः कर्णः। न चायं ननकस्याभिप्रायः। अन्ये अभियुक्ता अपि नेवेदमन्यया मन्यते। धनः। एवमेतत्। कः संदेश। दुचाभयं सो अतिश्यो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुरानामुपेक्षेत नवं चेत्कवमन्यथा ॥१॥ कृपः। विलोयर। वत्सा एप दुर्योधनः सूतपुत्रेया सहास्यां न्यग्रोपच्छाया- यामुपविष्टस्तिष्ठति। तदुपसावः। • गया पूरा । उभा। विजयतां कारवेधः। दुर्योधनः। दृष्टा। अये कधं कृपोयत्यामा च। पागनाट्यगोर्य । गुरो गि- वादये। पामार्ग प्रति। प्राचार्यपुत्र। रास्महततात परिधनस्व कारिदं मम निरनरमङ्गमड़े। स्पर्शतवेप भुनायोः सदशः पितुस्ते शोके पि नो विकृतिमति तनूरपु॥ २ ॥ aftirinash पा ति! कार्णः। द्रोणागने। यन्नमत्यर्वगात्मानं शोकानले प्रनाग। योधनः। प्राचार्यपुत्र को विशेष ग्रावयोरस्मिन्गगनावपश्य । तातस्तव प्रणयवान्स पितुः साग में शो गया तव गुलसनया ममापि। तित्य ददानिधन सवगानि बानीहि तदुल्लुगा गनसा चंगव॥ ॥ । यन गगास ल्यातविय तत्। बिगर विनाया ·तृतीयोऽ । अश्वत्थामा। राजनेवं पक्षपातिनि वयि युतमेव शोकभारं लघू. कर्तुम्। किं तु। मयि जीवति यत्तातः केशग्रहणमाप्तवान्। कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम् ॥४॥ कर्णः। द्रौणायने कि क्रियते यदा तेनैव सर्वपरिभवत्राणहेतुना शस्त्रमुत्सृनता तादशीमवस्थामात्मा नीतः। अश्वत्थामा। अगराज किमान भवान्। किं क्रियत इति। श्रूयतां यत्क्रियते। यो यः शस्त्र विभर्ति स्वभुजगुरुवलः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशण्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्थान्तकोज्दम् ॥५॥ अपि च। भी जामदग्न्यशिष्य कर्ण। देशः सो यमरातिशोषितजलैस्मिन्द्रदः पूरिताः क्षत्रादिव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः। तान्येवाहितशत्रघस्मरगुण्यत्रापि भास्वन्ति मे यद्रामेषा कृतं तदेव कुरुते दोणायनिः क्रोधनः ॥ ६ ॥ दुर्योधनः। प्राचार्यपुत्र तस्य तथाविधस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- भावस्य फिमन्यत्सदृशम्। कृपः। राजन्सुमहान्पल होणपुत्रेपा वोमध्यवसितः समरभारः। तदरमेव मन्ये। भवता कृतपरिकरी ज्यमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्वः कि पुनयुधिष्ठिरवलम् । अतो ऽभिषिच्यतां रोनापत्ये। दुर्योधनः । सुन युज्यमानमनिन्दितं युप्माभिः। किंतु प्राक्ग्रतिपनी -- ·४६ • तृतीयो - • तया कृत्वा। । . कर्णः। न चायं ममेकस्याभिप्रायः। अन्ये ऽभियुक्ता अपि नैवेदमन्यथा मन्यते। दुर्योधनः। एवमेतत्। कः संदेशः। दयाभयं सो तिरथो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नवं चेत्कथमन्यया ॥१॥ कृपः। विलोय। वत्सा एप डे-धन सूतपुत्रेण सहास्यां न्यग्रोधच्छाया- यामुपविष्टस्तिष्ठति। तदुपप्तावः। उभी। विजयतां कौरवेश्वरः। दुर्योधनः। वा। अये कथं कृपो ऽश्वत्थामा च। धारानावतीर्य । गुरो भि- वाये। ध्वत्यामान प्रति । प्राचार्यपुत्र। एव्यस्मद्यहततात परिघजस्व कान्तरिद मम निरन्तरमङ्गमङ्गैः। स्पर्शस्तवैप भुजयोः सदशः पितुस्ते शोके ऽपि नो विकृतिमेति तनूरुलेषु॥ २ ॥ थालिङ्गय पार्व उपवेशयति। अश्वत्यामा बाप्पमुत्तृतति । कर्णः। द्रोणायने। अलमत्यर्थमात्मानं शोकानले प्रक्षतुम्। दुर्योधनः। प्राचार्यपुत्र को विशेष प्रावयोरस्मिन्व्यसनार्णवे। पश्य। तातस्तव प्रणयवान्स पितुः सखा मे शस्त्रे यथा तव गुरुः स तथा ममापि। किं तस्य देवनिधने कथयामि दुखं जानीहि तहुरुमुचा मनसा वमेव ॥ ३ ॥ कृपः। वत्स यथाद कुरुपतिस्तथैव तत्। कर्णः। फिमत्र विचारण। - .

·तृतीयोऽङ्कः १७ . अश्वत्थामा। राजन्नेवं पक्षपातिनि बवि चुतमेव शोकभारं लघु- कर्तुम्। किं तु। मयि जीवति यत्तातः केशग्रहणमाप्तवान्। कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम् ॥ ४ ॥ कर्णः। द्रौपायने किं क्रियते यदा. तेनैव सर्वपरिभवत्राणहेतुना शस्त्रमुत्सृनता तादृशीमवस्थामात्मा नीतः। अश्वत्थामा। ग्रङ्गराज किमार भवान्। किं क्रियत इति। श्रूयतां यत्क्रियते। यो यः शस्खं बिभर्ति स्वभुजगुरुवलः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाती चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तको अहम्॥५॥ अपि च। भी जामदग्न्यशिष्य कर्ण। देशः सो यमरातिशोणितजलस्मिन्दाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवादितशस्त्रघस्मरगुतण्यत्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेणा कृतं तदेव कुरुते दौणायनिः क्रोधनः ॥६॥ दुर्योधनः। श्राचार्यपुत्र तस्य तथाविधस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- भावस्य किमन्यत्सदृशम्। कृपः। राजन्सुमहान्खलु द्रोणपुत्रेण वोर्डमध्यवसितः समरभारः। तदहमेवं मन्ये। भवता कृतपरिकरो ज्यमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः किं पुनयुधिष्ठिरवलम् । यतो ऽभिषिच्यतां सैनापत्ये। . दुर्योधनः। सुतु युज्यमानमभिहितं युष्माभिः। किंतु प्राक्प्रतिपनी । -- ·છે तृतीयो ज्यमी राजस्य। कृपः। राजन्नसदृशपरिभवशोकसागरेनिमजन्तमेनमहराजस्यार्थे नवो- पेक्षितु युक्तम्। अस्यापि च तदेवारिकुल्लमनुशासनीयम्। अतः किमस्प पीडान भविष्यति। अश्वत्थामा। राजन्कौरवेश्वर किमयापि युक्तायुक्तविचारणाया। प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरय शेपे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमन्त्र निःसोमकम्। इयं परिसमाप्यते रणकधान्य दो शालिना- मपेतु नृपकाननातिगुरुग्य भारो भुवः ॥ ७ ॥ कर्णः। वक्तुं सुकरमिदमध्यवसितु दुष्करम्। वनवः कौरवबले ७ स्यं कर्मणः शताः। अश्वत्थामा। अङ्गराजा एवं वदवः कौरववले शताः। किं तु दुःखो- पन्हतः शोकावेगवशाद्रवीमि न पुनरिजनाधिक्षेपेण कर्णः। मूड दुःखितस्याश्रुपातः कुपितस्य चायुधद्वितीयस्य संग्रामाव- तरणमुचितं नवंविधा. प्रलापाः। अश्वत्थामा। राक्रोधम् । अरेरे राधागर्भभारभूत सूतापसदः किमेवमा- , क्षिपसि। कर्णः। सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम्। देवायत्त कुले जन्म मदायत्त हि पोरुपम्॥ ८ ॥ अश्वत्थामा। किमान भवान्। ममापि नामाश्वत्थान्नो दुषितस्याश्रुभिः प्रतिक्रियामुपदिशसि न शस्त्रेणा पश्य। निवार्य गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं - .

·तृतीयो ऽ . - संप्रत्येव भवाविहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं वं यथा। जातो हंस्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्वारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्योण नास्त्रेण किम् ॥ ६ ॥ कर्णः। सक्रोधम्। अरे रेवाचाट वृधाशस्त्रग्रहणडुर्विदग्धवटो। निर्वीर्य वा सवीर्य वा मया नोत्सृष्टमायुधम्। यथा पाञ्चालभीतन पित्रा ते वादशालिना ॥१०॥ अश्वत्थामा। सफ्रोधम्। अरे स्थकारकुल्लकलङ्ग राधागभारभूत। यायु- धानभिज्ञ। तातमप्यधिक्षिपसि। अथवा। स भीरुः शूरो वा प्रथित तसारखिभुवने कृतं यत्तेनानौ प्रतिदिनमियं वेत्ति वसुधा। परित्यक्तं शस्त्रं कथमिति स सत्यव्रतधरः पृथासूनुः साक्षी बमसि रणभीरो का नु तदा ॥ ११ ॥ कर्णः। विदस्य। एवं भीरुरदं त्वं पुनर्विक्रमेकरसः। तव पितरमनुस्मृत्य महान्मे संशयो जातः। अपि च। अरे मूठ। यदि शस्त्रमुनिकतमशस्त्रपाणयो न निवारयन्ति किमरीनुदायुधान्। यदनेन मौलिदलने प्युदासितं सुचिरं स्त्रियेव नृपचक्रसंनिधौ।। १२ ।। अश्वत्थामा। सफ्रोध सकम्प च। दुरात्मन्राजवबभप्रगल्भ सूतापसद। असं- वालापिन्। कथमपि न निपिद्धो हुखिना भीरुणा वा दुपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाग्छ। तव भुजबलपाध्मायमानस्य वामः - - ·૫ तृतीयो । - . शिरसि चरण एव न्यस्यते वास्यैनम् ।। १३ ॥ इति तथा कर्तुमुनिष्ठति। कृपदुर्योधनौ। गुरुपुत्र मर्पय मर्पय। इति मिवायत । अध्यात्यामा घणामहार नाटयति कर्णः। सत्रोऽनुत्याय प्लगमाकृप्या अरे डरात्मन्ब्रह्मवन्धो। यात्मश्लाघ। जात्या काममवध्यो ऽसि चरणं विममुद्धृतम्। अनेन लूनं खड़ेन पतितं वेत्स्यसि क्षिती॥४॥ अश्वत्थामा। अरे मूळ किं नाम जात्या काममवध्यो कम्। इयं सी जातिस्त्यक्ता। अन्य मिथ्याप्रतिज्ञो सौ किरीठी क्रियते धुना। शस्त्र गृहाण वा त्यका मोलो वा रचयाजलिम्॥१५॥ उभावपि खड्गमाकृष्यान्योन्य प्रहर्तुमुद्यतो। कृपधनी निवारयत । दुर्योधनः। सखे। प्राचार्यपुत्र शस्त्रग्रहणोनालम्। कृपः। वत्स सूतपुत्र शस्त्रग्रहणेनालम्। अश्वत्थामा। मातुल मातुल किं वारयसि। अयनपि तातनिन्दाप्रगल्भः सूतापसदो धृष्टद्युम्नपक्षपात्येव। कर्णः। राजन खल्वहं निवारयितव्यः। उपेक्षितानां मन्दानां धीरसत्वरवज्ञया। नत्रासितानां क्रोधान्धर्भवत्येपा विकत्वना ॥१६॥ अश्वत्थामा। राजन्मुच्च मुञ्चनमासादयतु महुनान्तरनिष्पेपसुलभमसू- नामवसादनम्। अन्यच्च राजन्। मेहेन कार्येण वा वमेनं ताताधिक्षेप- कारिणं दुरात्मानं मत्तः परिरक्षितुमिच्छति तदुभयमपि वृथैव ते। पश्य पापप्रियस्तव कयं गुणिनः सहायः सूतात्मनः शशधरान्वयसंभवस्य। - ·तृतीयो ॥ -- हता किरीटिनमहं नृप मुञ्च कुर्या क्रोधादकर्णमपृथात्मजन लोकम् ॥ १७ ॥ प्रदर्तुमिच्छति। कर्णः। समुपन्य। अरे वाचाट ब्राह्मणाधम। अयं न भवसि। राज- न्मुच्च मुच न खल्वदं वारयितव्यः। इनामिच्छसि । उभी निवारयत । दुर्योधनः। कर्ण गुरुपुत्र को ज्यमन्च युवयोर्व्यामोहः। कृपः। वत्स। अन्यदेव प्रस्तुतमन्यत्रावेग इति को यं व्यामोहः स्ववलव्यसनं चेदमस्मिन्काले राजकुलस्यास्य युष्मत्त एव भवतीति वामः पन्थाः। अश्वत्थामा। मातुल न लभ्यते ऽस्य कदुपलापिनो रथकारकुलक- लङ्गस्य दर्पः सादयितुम्। कृपः। वत्स। अकालः खलु स्ववलप्रधानविरोधस्य। अश्वत्थामा। मातुल यवम्। अयं पापो धावन्न निधनमुषेयादरिशरैः परित्यक्तं तावत्प्रियमपि मयास्त्रं रणमुखे। बलानां नाचे अस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजा प्रियसखममुं वेत्तु समरे ॥१८॥ इति खडामुग्मृति। कर्मः। विहस्य। अपरित्यक्तमपि भवादशैरायुधं ननु चिरपरित्यतामेव निष्फलबात। धृतायुधो यावर तावदन्यः किमायुधैः। पदान सिहमत्रेण मम तत्केल सेत्स्यति ॥२॥ नेपथ्ये। याः दुरात्मन्द्रौपदीकेशान्चराफर्पण नहापातकिन्धार्तराष्ट्राप- । - 7 ·૫ ૨ तृतीयो अङ्क सद। चिरस्य खलु कालस्य मत्संमुखीनमागतोऽसि। क्षुद्रपशो छोदा- नी गम्यते। अपि च। भो भो राधेय-धनसोवनप्रभृतयः पाएरवविद्वेषि- णश्चापपाणयो मानधनाः। मृण्वन्तु भवन्तः। स्पृष्टा घन शिरोरुके नृपशुना पाञ्चालरानात्मना येनास्याः परिधानमध्यपहतं राज्ञां गुणां पुरः। यस्योर स्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवा- न्सो ज्यं मदुजपजरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ॥१००॥ . सर्व याक्पायन्ति। - अश्वत्थामा। अङ्गराज सेनापते जामदग्न्यशिष्य द्रोणोपन्हासिन्भुन- बलपरिरक्षितसकललोक। धृतायुध इति पठित्वा । इदं तदासनतरमेव सवृत्तं रनं सांप्रतं भीमादुःशासनम्। कर्णः। ग्राः शक्तिरस्ति वृकोदरस्य मयि जीवति युवराजस्य छायाम- प्याक्रमितम्। युवराज न भेतव्यं न भेतव्यमयमहमागतो स्मि। इति निष्क्रान्त । अश्वत्थामा। राजन्कौरवनाघ। ग्रभीष्मद्रोणं सप्रति कौरववलमालो- उयन्तौ भीमार्जुनो राधेयेनैवंवियेनान्येन वा न शक्यते निवारयितुम् अतः स्वयमेव धातुः प्रतीकारपरो भव। दुर्योधनः। श्राः शक्तिस्ति दुरात्मनः पवनतनयस्यान्यस्य वा मयि जीवति शस्त्रपाणी वत्सस्य छायामप्याक्रमितुम्। वत्स न भेतव्यं न भेत. व्यन्। कः को व भोः। रथमुपनय। रति निष्क्रान्त । नेपथ्ये कलफल । अश्वत्थामा। अग्रतो विलोक्य, मातुल का धिकष्टम्। एप खलु भ्रातुः प्रतिसाभङ्गभीरुः किरीटी समं दुर्योधनराधेयौ शववारभिवति।

·तृतीयोऽ પરે हा कष्टं हा कटं सर्वथा पीतं दुःशासनशोणितं भीमेन। न खलु विषेने दुर्योधनानुनस्यनां विपत्तिमवतीकयितुम्। अन्तमनुमतं नाम। मातुल। शस्त्रं शस्त्रम्। -सत्यादप्यन्तं श्रेयो धिक्स्वर्ग नरको अस्तु मे। भीमादुःशासनं त्रातुं त्यक्तमत्यक्तमायुधम् ॥ १०१ ।। इति खड्ग ग्रोतुमिच्छति। • नेपथ्ये। महात्मन्भारद्वातसूनो न खल्तु सत्यवचनमनुवादितपूर्वमु. बड़यितुमर्हसि। कृपः। वत्स। अशरीरिणी वाणी भवन्तमनतादभिरक्षति। अश्वत्थामा। कथमियममानुषी वाग्नानुमनुते संग्रामावतरणम्। भोः कष्टम्। याः पक्षपातिनो देवा अपि पाण्डवानाम्। सर्वथा पोतं दुः- शासनशोणितं भीमेन। भीः कष्टम्। दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने उप्युदासितम्। दुर्योधनस्य कर्तास्मि किमन्यत्प्रियमाहवे ॥ १०२ ॥ मातुल राधेयक्रोधवशादनार्यमस्माभिराचरितम। ततस्त्वमपि तावदस्य राजः पार्थवी भव। कृपः। गच्छाम्यहमत्र प्रतिविधातुं भवानपि शिविरसंनिवेशमेव प्रतिष्ठताम्। परिक्रम्य निष्कान्ती। ॥ इति तृतीयोऽङ्कः॥

·तत प्रविशति प्रहारमृति रथस्य योधनमपहरन्सूत । सूत समभ्रम परिक्रामति। नेपथ्ये। भो वाढवलावलेपप्रवर्तितमहासमरदोहदाः कोरवपक्ष- पातपणीकृतप्राणद्राविणसचया नरपतयः सस्तन्यन्तां संस्तभ्यन्तां हत- दुःशासनपीतावशेषशोणितस्नपितवीभत्सवेपवृकोदरदर्शनविषादपरि स्खलत्प्रहरणानि रणाद्रवन्ति वलानि। सूतः। विलोक्य। कथमेप धवलचपलचामरचुम्बितकनककमण्डलुना शिवराववडवैजयन्तीसूचितेन रुतगतवाजिनरकलेवरसहस्रसंमर्दविष. मोहातकतकलकलकिङ्किणीजालमालिना रथेन शरवर्षस्तम्भितपर- वलपराक्रमप्रसरः प्रद्रुतमात्मवलमाश्वासयन्कृपः किरीटिनाभियुक्तमड़- राजमनुसरति। हत जातमस्मदलानामवलम्बनम्। नेपथ्ये कलकलानन्तर भीमसेनः। भो भो अस्मदर्शनभयस्खलितकार्मुककृपापातोपरशक्तयः कौरवचमभटाः पाण्डवपक्षपातिनश्च योधाः। न भेतव्यं न भेतव्यम्। अयमदं निरुतदुःशाप्तनपीवरोरस्थलक्षततासवपानमदोद्धती रभस- गामी स्तोकावशिष्टप्रतिज्ञामहोत्सवः कौरवराजस्य गुतनिर्जितो दासः पार्थमध्यमो भीमसेनः सर्वान्भवतः साक्षीकरोमि। श्रूयताम।

·चतुर्थी S पत्र 4 . राजो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य च तथा कर्णस्य शल्यस्य च। पीतं तस्य मयाच पाण्डववधूकेशाम्बराकर्पिणः कोलं जीवत एव तीक्षणकरजनणादसृग्वक्षप्तः ॥ १०३ ॥ सूतः। युवा राभयम्। अये ग्रासन्न एप दुरात्मा कौरवराजपुत्रमहावनो- त्यातमाश्तो मारुतिः। अनुपलब्धसंशश्च तावत्र महाराजः। भवतु सु- दैरमपरामि स्यन्दनम्। कदाचिदुःशासन इवास्मिन्नप्यना? अनार्य- माचरिष्यति। स्वरिततर परिक्रम्यायलोका च। अये अयमसो सरसीसरोजविलो- लनसुरभिशीतलमातरिश्वसंवाहितसान्द्रकिसलयो न्यग्रोधपादपः। उ- चिता विश्रामभूरियं समव्यापारखिन्नस्य वीरजनस्य। अत्रस्थो यं मयोपवीजिततालवृत्तेन हरिचन्दनच्छटाशीतलेनाप्रयत्नसुरभिना दशा- परिणामयोग्येन सरसीसमीरणेन च विगतल्लामो भविष्यति महाराजः। लूनकेतुश्चायं रथो निवारित एव प्रवेदयति छायाम्। इति प्रवेश प- यित्वा। कः को त्र। समन्तावलोका। कथं न कश्चित्र परिजनः। नूनं तथा- भूतस्य वकोदरस्य दशनादेवंविधस्य च स्वामिनस्रासेन शिविरसंनिवे- शमेव प्रविष्टः। कष्टं भोः कष्ट भोः। होणेनाकृष्य पार्थादयमपि च न संरक्षितः सिन्धुराजः क्रूरं दुःशासने स्मिन्हरिण इव कृतं भीमसेनेन कर्म। दुःसध्यामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञा नाहं मन्ये सकामं कुरुकुलविमुखं देवमेतावतापि ॥१४॥ रोतानमधलोका। कथमन्वापि न चेतनामुपलभते महाराजः। भोः कष्टम्। निशुस्य। मदकलितकरेणुभज्यमाने ·चनुयों का विपिन इव प्रकटकशालशेपे। हतसकलकुमारके कुले सिं- स्वमसि विधेश्वलोकितः कटाक्षः ॥१०॥ ननु भो हतविधे भरतकुलविमुख। अक्षतस्य गदापापोरनालस्य संशयम्। पापि भीमसेनस्य प्रतिज्ञा पूर्यते त्वया ॥१०६ ॥ दुर्योधनः। राधीमुपलब्धराश । याः शक्तिस्ति दुरात्मनो वृकोदरहतकस्थ मयि जीवति दुर्योधने प्रतिज्ञां पूरयितुम्। वत्स दुःशाप्तन न भेतव्यं न भेतव्यम्। अयमहमागतो स्मि। मूत प्रापय रथं तमुद्देशं यत्र वत्सं इक्ष्यामि। सूतः। ग्रायुष्मनक्षमाः संप्रति वाहास्ते रथमुद्दोऽम्। यपद्यार्य। मनो- रखं च। दुर्योधनः। रपाट्यगो गा पा च। किं स्यन्दनगमनकालातिपातेन। सूतः। यौलकय गकरूपम् । मर्पयवायुष्मान्। दुर्योधनः। धिक्सूत किं रखेन। केवलमरातिविमर्दसंघसंचारी दुर्यो. धनः खल्वाम्। तहदामात्रसहायः समरभुवमवतरामि। सूतः। प्रायुष्मनेवमेतत्कः संदेहः । दुर्योधनः। यग्यवं किमेवं भापते। पग्य। बालस्य मे प्रकृतिललितस्य पापः पापं व्यवस्यति समतमुदायुधो सो। यस्मिनिवारयसि किं व्यवसायिनं मां क्रोधो न नाम करुणा न च ते अलि लज्जा ॥ १० ॥ सूतः। गणा पाहणार्मिकया एलदिशापयामि। यायुप्मन्संपूर्णाप्रति न भवि- ·चतुर्थी ૫૭. तव्यं वृकोदरहतकेन । यत एवं ब्रवीमि। दुर्योधनः । सहसा भूमौ पतन्। हा वत्स दुःशासन हा मदाज्ञाविरो- धितपाण्डव हा विक्रमेकरस हा मददुललित हा अतिकुलगत- घटामृगेन्द्र हा युवराज। वासि। देहि मे प्रतिवचनम्। इति निवस्य मोड्मु- पगतः। १ सूतः! रानन्समाद्यसिदि समाधसिव्हि। दुर्योधनः। संज्ञा नव्या निमुख्य मुक्तो यथेष्टमुपभोगसुखेषु नैव वं लालितो पि हि मया न वृथाग्रतेन। अस्यास्तु वत्स तव हेतुरहं विपत्ते- यत्कारितो स्यविनयं न च रक्षितो ऽसि ॥ १०८ ॥ इति पतति। सूतः। ग्रायुष्मन्समाश्वसिदि समाश्वसिव्हि। दुर्योधनः। धिक्सूत क्रिमनुष्ठितं भवता। रक्षणीयेन सततं वालेनाज्ञानुवर्तिना। दुःशासनेन धात्राहमुपहारेण रक्षितः ॥ १० ॥ सूतः। महाराज मर्मभेदिभिरिपुतोमरशक्तिपासवर्महारपानामप- सत्तचेतनवानिश्चेतनः वृत्ती महाराज इत्यपरत्तो मया रथः । दुयोधनः। सूत विपं कृतवानसि। तस्यैव पाण्डवपशोरनुजदिपो मे क्षदिदाशनिकृतैर्न विबोधितो ऽस्मि। अचव नाधिशयितो रुधिराईशथ्यां दोःशासनी पददमाशु वृकोदरी वा ॥ ११० ।।

·પદ चतुर्थी निपुरण मभो बिलोर। ननु भो कृतविधे कृपाविरहित भरतकुलविमुख। अपि नाम भवेन्मृत्युन च हत्ता वृकोदरः। सूतः। शान्तं पापं शान्तं पापं महाराज किमिदम्। दुर्योधनः। घातिताशेषबन्धोम किं राज्येन जयेन वा ॥१११॥ धिरति सरकार पुरुषः। । अन्जा अविणाम इमस्सिं उद्देसे सारहिवदीयो दिवो तुम्हे- हिं महारानटुन्जोहणो णा वेत्ति। कहं पा को वि मत्तेदि। होटु एदाणं बद्धपरिश्रराणं पुरिसाणं समूहो दीसह त्ति एत्य गहन पुच्छि- स्सं। विलोक्य। कहं एदे सस्सामिणो गाउप्पहाराहदस घणसणाजा- लडभेन्जमुहिं कङ्कवत्तेहिं हिग्रयादी सलाइ उदरन्ति ता खु एदे णा जाणन्ति। होटु यादी विचिपाइस्स। इमे कबु यवरे पदादरा संकलिदा वीरमाणुसा। एत्य गटुन पुच्छिरसं। उपाम्य। दंहो जाणह क- स्सिं उद्देसे कुरुणाही वर ति। कई रदे वि मं देक्विन अलिप्रदरं रोयन्ति। दृष्ट्वा। ता हा हु एदे वि जाणन्ति। हा हुकर क्वु एत्थ वटूर। एसा वीरमादा समलविणिरुदं पुत्तन सुणिन रत्तंसुग्रणिवसणार वलए सह ग्रामरदि। साथमा साहु वीरमादेता अकस्सिं वि जम्म- तरे अपिाहदपुत्तया इविस्ससि। हो? यषादी विचिपाइस्सं। धन्यतो विलोकळा अग्र अवरो वरुप्यनारणिकदकायो अकिदवणप्पडीधारो एव जोहसमूहो चिटुइ। इमं सुणासणं तुलंगमं वान्तहिय रोइदि। णणं एदाणं एत्य एव सामी वावादिदो ति। ता पा हु एदे विज्ञापन्ति। होड अमादी गडय पुच्छिस्सं। सर्वतो विलोक्या कहं सवी व यवत्थाणुः वं विसणं अणुस्वतो भागधेग्रविमुकदार पज्जाउलो जणी ता के - - ·चतुर्यो । ५१ एत्य पुच्छिस्सं कं वा उबालव्हिस्स। भो? सग्रं एव एत्व विद्या- णिस्स। परिक्रन्या देवं एव दार्णि उवालहिस्सं। हो देव यादसाणं अक्योहिणीणं पाहो नेटो भाइसबस्स भत्ता गङ्गेयद्रोणयगरायसल- किवकिदवम्मग्रस्सत्यामप्पमुहम्स रायचकूम्स सग्रलपड़वीमएडलेक- णाहो महारागीदाणो वि अशोसीयदि ण जाणे कस्सिं उद्देसे सो वदर त्ति विचिन्त्य निष्पस्य च। अलवा किं एत्य देवं उवालहामि। तस्स को एग्रंणिभच्छिद्मविश्वग्रणवीग्रस्त परिभूदपिदामहन्दिोवदेसङ्कर- स्स सणिहाप्पाच्छालणादिविमूलस्स बहुगेकजूदविससाहिणी संभूचिस्यात्तसंबदवेरालवालस्स पञ्चालियाकेसम्गहणकुसुमस्स फलं परिणमदि। अन्यतो बिलोचा। जहा एत्य एसो विविहरयणाप्पहासंवलि- दसूरकिर पाप्पसदसकचावसहस्ससंपूरिददसदिशामुको लूणकेदुवंसो र- हो दोसाता अदं तकमि वस्सं रदिणा महाराग्रदुजोकणस्स वि. स्सामुद्देसेण होदवं । उपराज्य दुत च। दुबेतु महारायो। सृतः। विलोक्या वायुष्मन्समरासुन्दरका प्रातः। राजा । पिलोपा अये सुन्दरक कच्चित्कुशलमहराजस्य। सुन्दरकः। देव कुसन्नं सरीरमेत्तेणा। राजा। रागंभगम् । सुन्दरक किं किरीटिनात्व निहता धारेवकाः। स्तः सारविः। भग्नो वा रथः। सुन्दरंकः। देव पा रहो मग्गो से नणोरको वि। राजा। किनवगविस्पाटकवितेराकुलनाप मे ननः पर्याकुल्लयति। तद- शोपतो विस्पटं वाव्यताम। सुन्दरकः । नं देवो ग्राणादि त्ति। पर देवस नमणिम्पदावण ,अवर्णात ने रणपहारवेग्रणा। गाटार रिया नुणा देवी। यत्वि -- । .

·चतुषा दाणिं कुमालगुस्सासणवधा इत्यधीको गुनमावृणोति । सूतः। सुन्दरक कथय कथितमेव देवेन। राजा। कथ्यतां श्रुतमस्माभिः। सुन्दरकः। सुणाहु देवो। ग्रन्ज दाव दुस्सासणवहामरिसिदेण सा- मिणा ग्रङ्गराएण कुडिलभिउडीभङ्गमीसणन्तलाठवहेण अविणादसंधा- णमोक्वेणा सिलीमुहसंघावरिसिपा अभिजुत्तो सो दुराग्रारो मायाम- पण्डवो भीमसेणहदयो। उभी। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो देव उग्रवलमिलतदिप्पन्तकरितुरयपदादिसमु- दूतधूलिणिवहेण पञ्चत्यतत्तग्गग्रपटासंघादेण अ वित्यरत्तेण अन्ध- पारेण ग्रन्धीकदं उनवलं पा भुवणातलं लक्वीनदि। उभी। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो देव दूरायद्विअधणुग्गुणच्छोटणटंकारगम्भीरभीस. णेणा अन्धयारेणा जाणीयदि गन्जिदं पलयजलहरणेत्ति। दुर्योधनः। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो अ दोहिणं ताणं णोणसिंहणाादगज्जिदपिसुणं विविहपरिमुकप्पहरणारुदकवनसंजलिज्जलणविजुधे बहललुहि- लविन्दुखज्जोग्रभासुर गभीरत्वणिचापनलहरप्यसरिसरधारासह- स्सवरिसदुद्देसणं संभूतं समरइद्दिणं। दुर्योधनः। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो अ देव एदस्सिं अन्तरे जेटस्स भाटुणो पराभवसनि- णा धणंजयेणा वन्जपिग्घादणिग्योसविसमरसिदरसिहरदिवाणारी तुरगमसंवाहणवाउलवासुदेवसवचकूगदासिलञ्चिदुलचडव्याङ- ·चतुर्थो . . दण्डदुदंसणो अापूरिदपञ्चजणदेवदत्तताररसिग्रप्पडिरवभरिददसदिसामु. हकुहरी धाविदो तं उद्देसं रहवरो। दुर्योधनः। ततस्ततः। सुन्दरकः । तदो भीमसेणधणंजवेदिं अभिजुत्तं पिदरं पेक्वियं ससं. भमविप्रलियं अवधूणिय रयणसीसग्रं ग्राणादिदकठिणकोअण्ड- जीयो दादिणहत्यक्वित्तसर डवन्धणो विघटपातुराविद्सारहीनो तं देसं उवगदो कुमालविससेणो। दुर्योधनः । सावटमाम्। ततस्ततः । सुन्दरकः। तदो अ तेण देव यायच्छन्तेण एव कुमालविससेणोण विलिदासिन्तदातामलसिणिवपुजेहिं कठिणकवत्तेहिं कसणवणे- हिं सिलाणिसिदनामलसलवन्धेहिं कुसुमिदो विन तत् मुरुत्तरण सिलीमुळेहिं पच्छादिदो धणंतग्रस्त रहवरी। उभी। हर्पम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो देव तिक्यविकिात्तणितिभनवरिसिणा धजयेण इसि विहसिन भणिदं। अरे रे विसमेण पिटुणो वि दाव ण दे मन अभिमुहं ठाई जुत्तं यह किं उण भवदो वालस्स। ता गच्छ अवरेन्ि कुमारकेहिं ग्राोयेदि ति। एव अणिसमिग्र गुरुयणाव्हिक्वेवेण उद्दीविनकोबोवरत्तमुहमण्डलविग्रम्भियभीमभिड्डीभङ्गमीसणेण चा- बधारिणा, कुमालवितसेणेण वि मम्मभेदरहिं फसविसमेहिं सुदि- वहकप्पणएहिं णिमच्छिदो गण्डीवी वाणेहि ण उण दुदवणेव्हिं। राजा। साधु वृषसेन साधु साधु। ततस्ततः। सुन्दरकः । तदो.य देव सिद्सराभिघावेणोपनादमणुणा गण्टी- विषा चण्डमण्डीग्रजीयासहणिन्जिवजणिग्यायोसेण वाषाणियड- - ·चतुर्गा 5 ॥ णप्पडिसिहदसणप्यसरेण पत्युदं सिक्वावलाणुवं किं वि अच्चलिग्रं। दुर्योधनः। साकृतम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो ग्र देव तं च पेक्विन तस्स सत्तुणो समस्याबार- चउरत्तणं अविभाविद्तूणीमुहधाणुग्गुणगमणसरसंधाणमोक्वचटुलक- अलेण कुमालविससेणे वि सविसेसं पत्युद समलकम्म। दुर्योधनः। ततस्ततः। सुन्दरकः । तदो य देव परिसेसिदरणवावारी विमुकुचिरणियस्यि- वेराणुवन्धो दोषां वि कुरुराप्रपण्डवबलेस साहु विप्ततेण साऊ त्ति कलकलमुहरो वीरलोयो पालोइडं पडत्तो। दुर्योधनः। सविस्मयम्। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव अवहीरिअसलधाणुकुचकूपरकूमसालिणो सुदस्स तधाविहेण समलकम्भारम्भेण हरिसरोसकरुणासनासंकडे अ- णुवल्माणस्स सामिणो ग्रङ्गराग्रस्स णिपडिदा सरपदई भीमसेणे वप्फ- याउला दिदी कुमालविससेो। दुर्योधनः। भविस्मयम्। ततस्ततः। सन्दरकः। तदो य देव उनवलप्पउत्तसाहुकारामरिसिदेण सर- वरितप्पज्जलिदेण गण्डीविणा तुरएम सारदिं पि रहवरे धणुं पिजी- याई पि णलिन्दलञ्छणे सिदावत्ते वावारिदा समं सिलीमुहा। दुर्योधनः। सभयम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो देव विरहो लूणगुणकोदण्उयो परिभमणमेत्तवा- वारप्पडिसिद्धसरसंपादो मण्डलाई विश्डं पडत्तो कुमालो। दुर्योधनः। सशकून् । ततस्ततः। 'सुन्दरकः। तदो अ देव सुदरहविसणामरिसुद्दीविरुण सामिणा - C ·चतुर्थी . अहरारणा अगणिभीमसेणाभितोरण पत्युदो धणंजयस उचरि सि- लीमुहासारयो। कुमालविससेणो वि परिणोवणीद ग्राणं रहं ग्रा- रुहिय पुणो वि संवुत्तो धणंजयाभियोए। भणिदं च कुमालेण। रेरे तादादिक्वेवमुहर मन्नामपण्डव। मह सरा तुरु सरीरं उब्तिय अण- स्सिं ा णिवटन्ति त्ति भणिय सरसहस्सेहिं पण्डवसरीरं पच्छाइय सिंहणादेश गन्जिडं पत्तो। दुर्योधनः । सविस्मयम्। ग्रहो वालस्य पराक्रमो मुग्धस्वभावे पि। . ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव तस्स सरसहस्ससंपादं अवधुणिय किरी- टिणा गहिदा रङच्छङ्गादो कणन्तकणकिङ्किणीजाललंकारविराणी मेहोबोरुविमुकूणहत्यलणिम्मला णिसिद्सामलसिणिमुही वि. विहरणप्पहाभासुरभीसणरमणीयदसणा सत्ती सोवहासं विमुका धणंतरण कुमालाभिमुदं। दुर्योधनः। मविपाटम । अहह । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो अ देव पन्जलन्तिं सत्तिं पेक्विन विग्रलियं अङ्ग- रायस्स हत्यादो ससर धणु दिनयादो वीरसुलही उच्छादो पापणा- दो वप्फसलिलं वनणादो रसिदं हसिद अधणंतरण सिहणादं वि- णादिदं विनोदलेण अ हुकूलं टुक्तं त्ति प्रकृन्दिद करुवलेण। ड्योधनः। सविपाहम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव कुमालविससेणेण प्राणाकरिसिदणिसि- दखुरप्पेशा सुचिरं णिव्मच्छिय यद्यपदे एव भाइरही विग्र भयवदा विसमलोग्रणे तिधा किदा सत्ती। दुर्योधनः। साधु वृषसेन माधु। ततस्ततः। .

·चतुग गप्पडिसिद्धदसणण्यसरेण पत्युदं सिक्वावलाणवं कि बि अच्चलियं दुर्योधनः। ताकाम् । ततस्ततः । सुन्दरका । तदो अ देव तं च पेक्षिय तस्त सत्तणो समरवावार- चउरतणं अविभाविदतणीमुहधाणुग्गुणगमणसरसधाणमोक्यचदुलक- रग्रलेण कमालविससेणेण वि सविसेस पत्युद समलकम्म। दुर्योधनः । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव परिससिदरणवावारो विमुकुचिरणिघटिय- वेराणबन्धो दोषां वि कुरुरानपण्डववलेस साहु विससेण साहु त्ति कलकलमुहरो वीरलोयो पालोइड पत्तो। दुर्योधनः। सविस्मयम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो अ देव वहीरिग्रसग्रलधाणकचकूपरकूमसालियो सदस्स तधाविहेण समलझम्मारम्भा हरिसरोसकरुणासनासंकडे अ- णुवट्माणस्स सामिणो ग्रगरायस्स णिपडिदा सरपदई भीमसेणे बफ- याउला दिछी कमालविससणे। दुर्योधनः । सविस्मयम् । ततस्ततः। सन्दरकः। तदो य देव उठ्यबलप्पउत्तसाहुकारामरितिदेण सर- वरिसप्पन्जलिदेण गण्डीविणा तुरसु सारहि पि रहवरे धणं पि जी- ग्राइ पि णलिन्दलणे सिवादबत्ते वावारिदा सम सिलीमुहा। दुर्योधनः । समयम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो देव विरहो लूणगुणकोदण्डयो परिभमणमेत्तवा- वारप्परिसिहसरसंपादो मण्डलाई विरइड पउत्तो कुमालो। दुर्योधनः । सापडून् । ततस्ततः। 'सुन्दरकः । तदो अ देव सुदरहविदसणामरिसुद्दीविरण सामिणा - 0 ·चतुर्था । . ग्रहरायणा अगणियभीमसेणाभिनोरण पत्युदो धपतग्रस्स उवरि सि- लीमुहासारयो। कुमालविससेणो बि परिग्रणोवणीदं गाणं रदं श्रा- रुतिय पुणो वि संवुत्तो धणजग्राभियोए। भाणादं च कुमालेगा। रेरे तादानिकवेवमुकर मन्यामपण्डव। म सरा तुक सरीरं उब्जिय ग्रहण- स्सिं ण णिवरन्ति त्ति भणिय सरसहस्सेदिं पण्डवसरीरं पच्छाइय सिंहणादेण गज्जिडं पडत्तो। दुर्योधनः। सविस्मयम्। ग्रहो वालस्य पराक्रमो मुग्धस्वभावे पि। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो ग्र देव तस्स सरसहस्ससंपादं अवधुणिय किरी- टिणा गहिदा रगच्छङ्गादो कणतकणकिङ्किणीजालकंकारविराणी महोबरोहविमुकणहत्यलणिम्मला णिसिद्सामलसिणिमुही वि- विहरणप्पहाभासुरभीसणरमणीग्रदंसणा सत्ती सोवनासं विमुका धणंतरण कुमालाभिनुहं। दुर्योधनः । मविपात्म । अहह । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो अ देव पन्तलन्तिं सत्तिं पेक्विन विग्रलियं ग्रह- राग्रस्स हत्यादी ससर धण हियग्रादो वीरसलहो उच्छाहो पानणा- दो वफसलिलं वप्रणादो रसिदं दसिद अधणनरण सिंहणाद वि- णादिदं विनोदलेण य दुकलं दुकूलं त्ति ग्रन्दिद करुवलेगा। दुर्योधनः । मनिषादम । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव कुमालविससेणेण ग्राग्रणाकरिसिदणिसि- दखुरप्पे पा सुचिरं णिमच्छिन यदपके एव भारही विग्र भयवदा विसमलीग्रणे तिधा किदा सत्ती। दुर्योधनः। साधु वृपसेन माधु। ततस्ततः।

·चतुर्गा 'सुन्दरकः। तदो एदस्सिं अत्तरे किदकलकलमुहरेण वीरलोयसा- धुवादेगा अत्तरिदो समस्तूरखो सिद्धचालणगणाविमुकेश कुसुमप्यक- रेणा पच्छादिं समलङ्गणं। दुर्योधनः। ग्रहो वालस्य पराक्रमः। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव भपिादं सामिणा अजराणा भो विग्रौदल असमतो तुद मह बि समलवावारो ता अणुमणदु मं मुहत्तयं पेक्वान दाव वच्छस्स तुह भाहुणो धाणुवेदसिक्याणितणतणं तुह वि. एवं पेक्वणीनं ति। तदो विरदायो रणवावारणिबन्धादी मुदत्त पनमिदवेरा जादा दुवे वि पेक्यया भीमसेणराया। दुर्योधनः। साभिप्रायम् । ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य देव एदस्सिं अत्तरे सत्तिखण्डणामरिसिदेण ग- एडीविणा एवं भणिदं। रेरे दुजोहणप्पमुहा। इत्यो लानां नाट्यति । वीधनः। सुन्दरक कथ्यतां परवचनमेतत्। सुन्दरकः । सुणाई देवो। अरे दुजोहणप्पनुहा कुरुवलसेणाप- पाया। रे अविणग्रणइकणधार कछा। तुम्हेहिं मन परोक्वं एमाई पुत्तयो अदिमा वावादिदो अदं उण तुम्हाणं पेक्यताणं एवं कुमाल. विससेणं सुमरिदवसेसं करोमि त्ति भणिय सग यप्फालिदं पण णि- ग्यायोसणिणादनीयारवं गण्डीवं सामिणा वि सज्जीकिदं कालपुर्ट। दुर्योधनः । साहित्यम्। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो य एदस्सिं अत्तरे पडिसिडभीमसेणसमलकम्मार- म्भेण गण्डीविणा विरइदा ग्रङराप्रविससेणरस्कूलंकसानो वाणणई- ग्री। तदि वि दुवेहिं यणोणसिणेहदंसिदसिक्वाविसेमेहिं अहिजुत्तो मन्कमपण्डयो। + ·चतुर्थी ६५ दुर्योधनः । ततस्ततः। सुन्दरकः । तदो य गएरीविणा ताररसिदजीग्राणिग्योसमेत्तविणा- दवाणवरिसेण तह पारहियं पत्तिहि तह ण णहत्यलं या सामी ण रहो पा धरणी ण कुमालो ा केहुवंसो ण वलाइ ण सारही पण तुलंगमा पा दिसायो ण वीरलोयो असंलक्वीअदि। दुरधनः। सविस्मयम् । ततस्ततः। सुन्दरकः । तदो अ देव खणमेत्तं रख अदिकले सरसंपादे सहरिस- सिंहणादे पण्डवणे विमुकुन्दे कोरववले समुत्थिदो महलो कल. अली हा हदो कुमालो विससेणो त्ति। दुर्योधनः । सबाप्पोयम्। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो ग्र देव पेकपामि कुमालं हदसारहितुलंगं लूपाद- बत्तचापचामरकेटुवंसं सग्गप्पब्मटू विन सुलकुमातं दिग्रयमम्मभेदि- णा एकेण सिलीमुहेण भिणदेदं रहमत पल्लत्यं। राजा। सामा। अहह कुमावृषसेन। अलमतःपरं श्रुत्वा। हा वत्स वृषसेन हा मदनललित हा मदानाकर हा गदायुद्धप्रियशिष्य हा शोर्यसागर का राधेयकुलप्रद हा प्रियदर्शन हा दुःशासननिर्विशेष हा सर्वगुरुवत्सल। प्रयच्छ मे प्रतिवचनम्। पर्याप्तनेत्रमचिरोदितचन्द्रकान्त. मुगिन्यमाननवयौवनरम्यशोभम्। प्राणापचारपरिवर्तितदृष्टि दृष्टं कर्णेन तत्कथमिवाननपङ्कनं ते ॥११२।। सूतः। ग्रायुप्मन्नन्नमत्यत्तशोकाचेगेन। दुर्योधनः । सूत पुण्यवन्तो हि दुःखभानो भवन्ति। अस्माकं पुनः - ·चा . प्रत्यक्षं हतवन्धूनामेतत्परिभवाग्निना। कृदयं ददाते प्रत्यर्थ कुतो दुःखं कुतो व्यथा ॥११३ ॥ इति मारमुपात । सूनः। समाश्वसितु समाश्वसितु। पटायर प्रोग्यति। ग्रायुप्मनलमत्यन्तः- खावेगेन। दुर्योधनः। लब्धसत्त । भद्र सुन्दरक वयस्येन कि प्रतिपनमसनेन। सुन्दरकः। तदो देव तददम्स पुत्तस्स दंसणेणा सगलिद यस्स- जलं उनिनाय अणवेकिपदपरप्पहरणोण सामिणा अगाण अभिनुत्ती धर्णतयो। तदो तं च सुवहामरिसिद विमुकुनीविदासं तद परिकूमन्तं पेक्विन भीमणउलसहदेवपञ्चालप्पमुदहि अत्तरिदोधणंतग्रस्त रहो। दुर्योधनः। ततस्ततः। मुन्दरकः। तदो अन्जुणचावमलप्पल अपनोहरणिस्तरियतरधारास- हस्सेहिं पूरिदेसु दिसामुहेसु सबेण भणिदो सामो अगरायो। बह ग्रगाय दतलंगमो मधिदचकूणेमिकबरी दे रहो ता पा जुत्तं भीम- जुणेदिं अव्हिजन्जिटु ति भणिय णिवत्तिदो रहो योदारियो सामी सन्दणादो वनप्पग्रार अ समस्सासिदो। राजा। ततस्ततः। सुन्दरकः। तदो असामिणा सुदूरं विसम्विन परियणो अभिदिदो ग्रां रह मे उवणेहि त्ति परिजणोवणीदं ग्रण रदं पेक्विन, मंइ दि- पादिढी सुन्दर रहि त्ति भणिद या ग्रह च उवगदो समीवं। तदो ग्रवणीय सीसवाणादो पढ़ियं सरीरसंगलिदेहि सोणियविन्ददि दि- दवाणं वाणं कदुन अभिलिदिदो एसो देवस्स ससा। शी पदि. माग पाति भ ·चतुर्या : . . राजा। गृोत्या वाचयति। यथा स्वस्ति महाराजदुर्योधन। समराङ्गणाकर्ण एतद्न्तं कण्ठे गाऊमालिङ्गय विज्ञापयति। अखग्रामविधौ कृती न समरेघस्यास्ति तुल्यः पुमा- मातृभ्यो ऽपि ममाधिको ज्यममुना जेयाः पृथासूनवः। वत्संभावित इत्यदं न च हतो दुःशासनारिर्मया बं दुःखप्रतिकारभेदि भुजयोर्वीर्येण वाप्पेण वा ॥११४॥ धिनः। वयस्य कर्ण कर्ण। किमिदं कृतभ्रातृशतं मामपरेण वा- शल्येन घट्यसि। भद्र सुन्दरक। अवेदानी किमारम्भो राजः । सुन्दरकः। देव अवणीदसरीरावरणो अप्पवलकिदणिच्चयो सग्रं एव समलं मग्गदि। दुर्योधनः। श्रुत्वा सत्यमुन्निछन् । सुन्दरक बमपि मदचनात्वरिततरं गवा वयस्यमा प्रतिबोधय । न खलु जवाकानी भवानिवनीम्। अभिन एवायमावयोः संकल्पः। किंतु व्हत्वा पार्यान्सलिलमशिवं वन्धुवर्गाय दवा मुक्का वाष्पं सह कतिपयमलिभिचारिभिश्च । कृत्वान्योन्यं सुचिरमपुनर्भावि गाठोपगू; संत्ययावो हततनुमिमां दुःखिती निवृतौ वा ॥११॥ अथवा कर्ण प्रति मया किंचित्संदेष्टव्यम्। वृपसेनो न ते पुत्रो न मे दुःशासनो अनुतः। वां वोधयामि किमदं त्वं मां संस्थापयिष्यसि ॥११६ ।। सुन्दरकः। जं देवो ग्राणवेदि। एगी निशानाः। राजा। अये नेमिधनिरिव। सूतः। एप सय एव संवर्धितो नेमिधनिः। . ॥

·चतुर्थी 5 u दुर्योधनः । नूनं परिजनोपनीतो रथः। गछ सन्जीकुरु । सूतः। यदाज्ञापयति। इति निष्क्रम्य पुन प्रविघ्नति। दुर्योधनः। विलोक्यः किमिति नाजूको असि। सूतः। एष खलु तातो म्वा च संजयेनाधिळं रथमावूही देवसका शमनुप्राप्ती। दुर्योधनः। कष्टमतिबीभत्समाचरितं देवेन। सूत गच्छ वं स्यन्दनं तूर्णमुपर। अहमपि तातदर्शनं परिहरनेकान्ते तिक्षामि। सूतः। देव वदेकशेषबान्धवावेती कथमिव न समाश्वासयसि। राजा। सूत कथमिव समाश्वासयामि विमुखभागधेयः। पश्य। अचवावां रणमुपगतो तातमम्बां च दृष्ट्वा प्रातस्ताभ्यां शिरसि विनतो हं च दुःशासनश्च। तस्मिन्वाले प्रसभमरिणा प्राणिते तामवस्था पार्श्व पित्रोरतमुपगतः किं नु वक्ष्यामि ताभ्याम् ॥११७ ॥ तथाप्यवश्यं वन्दनीयौ गुन्। इति निष्क्रान्ती। ॥ इति चतुर्थी ः॥

·१ तत प्रविशति रथयानेन गान्धारो सतयो धृतराष्ट्रय। धृतराष्ट्रः। वत्स संजय। कुरुकुलकाननैकशेषप्रवालो मे वत्सो दुर्यो- धनः कच्चिन्जीवति वा न वा। गान्धारी। बाद तुजदि सच्चं जीवदि सो ता कस्सिं कोइ तं उद्देस। संजयः। नन्वेष महाराज एक एव न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति। गान्धारी। जाद एयाइ त्ति भणासि किं णु क्यु संपदं तस्स भादुन- सदं पासे पण भविस्सदि। संजयः। तात। अम्ब। अवतरतं स्वरं रथात्। भाववतरण नाटयनः । सात प्रविशति सधीरोपविष्टो दुर्गेधन । संजयः। उपगृत्य। विजयतां महाराजः। नन्वेप तातोम्बया सह प्राप्तः। किं न पश्यति महाराजः। दुर्योधनो वैलक्ष्य नाटयति। धृतराष्ट्रः। शल्यानि व्यपनीय कङ्कवदनरुन्मोचिते कङ्कटे बढेपु व्रणपटकेषु शनकः कर्णो कृतापाश्रयः। दूरानिर्जिवसान्त्वितानपतोनालोकवलीलया सद्या पुत्रक वेदनति न मया पापेन पृटो भवान् ॥११८ ·७० पञ्चमोऽ धृतराष्ट्रो गान्धारी च स्पर्शोनोपेत्यालिड़त । गान्धारी। वच्छ। अदिगाठप्पहारवेणापज्जाउलस्स अम्हेसु वि ण दे पसरदि वाणी। धृतराष्ट्रः । वत्स दुर्योधन। किमकृतपूर्वः संप्रति मध्यप्ययमव्याहारः। गान्धारी। वच्छ। नइ तुमं वि अम्हे णालबसि किं दाणिं दुस्सा- सपो बालबिस्सदि हुम्मरितणो वा अणो वा। इति रोदिति। . दुर्योधनः। पापो कमप्रतिकृतानुजनाशदर्शी तातस्य वाष्पपयसां तव चाम्ब हेतुः । दुर्जातमत्र विमले भरतान्वये अपि किं मां सुततयकरं सुत इत्यवेषि ॥ ११ ॥ गान्धारी। जाद अलं परिदेविदेण। तुमं वि दाव एको अन्धजुन. लस्स मागोवदेसको चिरं जीव। किं ने रज्जेण वेरे वा। दुर्योधनः। • मातः किमप्यसदृशं विकृत वचस्ते सुक्षत्रिया च भवती व.च दीनतपा। निर्वत्सले सुतशतस्य विपत्तिमेतां व नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यम् ॥१०॥ नूनं विचेष्टितमिदं सुतशोकस्य। संजयः। महाराज किं वायं लोकवादी वितयः। न घठस्य कूपपाते रज्जरपि तत्र प्रक्षेतव्येति। दुर्योधनः । अपुष्कलमिदम्। उपक्रियमाणाभावे किमुपकरणेन। इति रोदितिः ·पञ्चमोऽ. 1 - . Y धृतराष्ट्रः । दुर्योधन परिष्याय। वत्स समाश्वसिहि समाश्वासय चास्मानि- मामपि दीनां स्वमातरम्। दुर्योधनः। तात दुर्लभः समाश्वास इदानी युष्माकम्। किं तु। कुत्या सह युवामन्च मया निरुतपुत्रया। विराजमानौ शोके अपि तनयाननुशोचतम् ॥ १२१ ॥ गान्धारी। बाद एवं एव दाणिं पभूतं तं तुमं वि दाव एको जी. वैसि कं अणां अणुसोचिस्सं। ता जाद अकालो हे समरस्स पसीद एसो दे अजली णिवत्तीय समस्वाबारादो। अपच्छिमं करेदि वयां। धृतराष्ट्रः। वत्स शृणु वचनं तवाम्बाया ममापि निहताशेषबन्धुव- गस्य। पश्य। दायादा न ययोर्वलेन गणितास्तौ द्रोणभीष्मी हत्ती कर्णस्यात्मजमग्रतः शमयती भीतं जगत्फाल्गुनात्। वत्सानां निधनेन मे वयि रिपुः शेपप्रतिज्ञो धुना क्रोधं वरिपु मुञ्च वत्स पितरावधाविमौ पालय ॥१२२॥ दुर्योधनः। समरात्प्रतिनिवृत्य किं करिष्यामि गान्धारी। जं पिदा दे विद्वरो वा भणिस्सदितं अणुचिढ़। संजयः। एवमिदम्। दुर्योधनः। संजय। अवाप्युपदेष्टव्यमस्ति। संजयः। देव यावत्प्राणनाशस्तावहुपदेष्टव्या नृपतयो विजिगीषवः प्रज्ञावताम्। र्यातनः। शृणुमस्तावद्वत एव प्रशावतो ऽस्मत्प्रतिपमुपदेशम्। धृतराष्ट्र । वत्स युक्तवादिनि संजये किमत्र क्रोधेन। यदि प्रकृतिमा- पचसे तदहमेव तावद्वत्तं ब्रवीमि।

·७२ पञ्चमो'. दुर्योधनः। कथयतु तातः। धृतराष्ट्रः। किं विस्तरेणा। संधत्तां भवानिदानी युधिष्ठिरस्य समीप्सि- तेन पोन। दुर्योधनः। तात तनपस्नेकादम्बा बालिशवात्संजयश्च काममेवं व्र- वीतु घुष्माकमप्येवं व्यामोहः। अथवा। इति प्रभवति पुत्रवाशशोकज- न्मा हृदयन्वर। तथा चास्खलितधातृशतस्तथावधीरितवासुदेवसामो- पन्यासः संप्रति दृष्टपितामहाचायीनुजराजचक्रविपत्तिः शरीरमात्रक- स्नेहानुदात्तपुरुषव्रीडावकमसुखावसानं च कथमिव करिष्यति टुर्योधनः सह पाण्डवैः संधिम्। ग्रन्यच्च नयवेदिसंजय। हीनमानान्किल रिपूनृपाः संधते कथम्। दुःशासनेन हीनो ऽहं सानुजः पाण्डवो धुना ॥१२३॥ धृतराष्ट्रः । वत्स। एवं गते पि मम प्रार्थनया न किंचिन्न करोति युधिष्ठिरः। अन्यच्च। सर्व देवापकृष्टं मन्यते भवन्यो युधिष्ठिरः। दुर्योधनः। कथमिव। धृतराष्ट्रः । श्रूयतां प्रतिज्ञा युधिष्ठिरस्य। नादमेकस्यापि भ्रातुर्विपत्ती प्राणान्धारयामीति। बहुच्छलवात्संग्रामस्यानुजनाशमाशयमानो यथैव भवते रोचते तथैवासौ सज्जः संधातुम्।। संजयः। एवमिदम्। गान्धारी। उपपत्तिजुत्तं पडिबन्जस्स पिडणो वनणं। दुर्योधनः। तात। अम्ब। संजय। एकेनापि विनानुजेन मरणं पार्थः प्रतिज्ञातवा- न्धातॄणां निहते शते विपहते दुर्योधनो जीवितुम्। तं दुःशासनशोणिताशिनमरि भिन्दनगदाकोटिना .

·पसमो ७३ भीमं दिनु न विक्षिपामि कृपणः संधिं विद्ध्यामलम्॥१४॥ गान्धारी। हा बाद् दुस्सासण हा दुम्मरिसण का विश्रण हा वी- रसदप्पसविणी गन्धारी टुक्वसदं पसूदा सुद्सदं। सर्वे रुदन्ति। संजयः बाष्पमुत्सृत्या तात। अम्ब। प्रतिबोधयितुं महाराजमिमां भूमि युवामागतौ तदात्मापि तावत्संस्तभ्यताम्। धृतराष्ट्र वत्सा एवं विमुखेषु भागधेयेषु वयि चामुञ्चति मानबन्ध- मरिषु वदेकशेषजीवितावलम्बनेयं तपस्विनी गान्धारी किमवलम्बतां शरणामहं च। दुर्योधनः। श्रूयतामा कलितभुवना भुक्तेश्वर्वास्तिरस्कृतविद्विपः प्रणतशिरसां राज्ञां चूडासयकृतार्चनाः। अभिमुखमरीन्नता संख्ये लताः शतमात्मजा वस्तु सगरेणो तातो धुरं सहितोऽम्चया ॥ १२५॥ विपर्यये वस्याधिपतेरुलड्वितः क्षात्रधर्मः। नेपध्ये महान्कलकल । । गान्धारी। ग्राझार्य सभयम्। संजय हाहाकारमिस्सं तूररसिद सुणीअदि। संजयः। अमिरियमेवंविधानां भीरुजनानाम्। धृतराष्ट्रः। वत्स संजय ज्ञायतामतिभैरवः खलु विस्तारी हाहारवः। कारणेनास्य महता भवितव्यम्। दुर्योधनः। तात प्रसीद। परामुखं खलु देवमस्माकं यावधरमपि किंचिदत्याहितं न श्रावयति तावदेवाज्ञापय संग्राम प्रति माम्। गान्धारी। बाद मुहत्तयं दाव मन्दभाइणिं समस्सासेहि। धृतराष्ट्रः। वत्स पन्धपि भवान्समराव कृतनिश्चयस्तथापि रह प्रति- ·पसमो घातोपायश्चित्यताम्। दुर्योधनः। प्रत्यनं तवान्धवा मन परे हत्तुं न योग्या रक्षः किं वा तेन कृतेन तरिख कृतं वन्न प्रकाश्यं रणे। गान्धारी। ता बाद स्थाई तुनं को दे सहायत्तणं करिस्सदि। योधनः। रको रहं भवतीस्तक्षयको मातः कियतो सः शाम्यं केवलमेतु देवनधुना निप्पायउवा मेदिनी ॥ १६ ॥ नेपथ्ये। मालम्लामन्तरम्। भो भो योधाः। निवेदयतु भवतः कारवेध- राय। इदं महत्वदनं प्रवृत्तम्। अलगप्रियश्रवणापरामुखतया पतः का- लानुरूपं प्रतिविधातव्यनिदानीम् । तथा हि। त्यताप्राजनरप्रिमरशिततनुः पाशितेमागण- वाः स्यन्दनवन्नां परिचयानकृष्यमाणः शनैः। वातीलङ्गपोर्विलोचनालगवेदयन्यच्छतां शून्गेनेव स्वेन याति शिविरं शल्यः कुजूकम्पगन् ॥ १३ ॥ गांधनः । मुग प्रानन्। सूत कदनविस्याटनगनिपातदारणमुशोषि- तगाको बनो नागाना मृतः। सा रताःमः IITTER गोधनः। कवर कवय। गृतः। ग्रामन। जिगन्नत। गगन गमा नल्यन गतिः प्रविशता मनोरा यम। पलं कारण र ननारगियानिडान ॥ १२ ॥ - ·परमो ઉ૫ दुर्योधनः। हा वयस्य हा कर्ण। इति मोहमुपात.। गान्धारी। बाद समस्सस समस्सस। संजयः। समाश्वसिदि समाश्वसिहि महाराज। धृतराष्ट्रः। भोः कष्टं कष्टम्। भीष्मे द्रीणे च निहते य ग्रासीवलम्वनम्। •. पुत्रस्य मे सुहत्याराधेयः सो अध्ययं दतः ॥ १६ ॥ 'वत्स समाश्वसिदि समाश्वसिहि। ननु भो हतविधे। अन्धो अनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः शोच्यां दशामुपगतः स भार्ययाहम्। अस्मिन्नणेपितसुदगुरुवन्धुवर्गे दुर्योधने पि हि कृतो भवता निराशः ॥ १३० ॥ वत्स दुर्योधन समाश्चातय तपस्विनी मातरम्। दुर्योधनः । लब्धरांना अयि कर्ण कर्णसुखदां प्रयच्छ मे गिरमुहिरनिव मुदं मयि.स्थिराम्। सततावियुक्तमकृताप्रियं प्रियं । वृपसेनवत्सल विहाय यासि माम् ॥ ११ ॥ पुनाइमुपात । सर्वे ममाऽवासयन्ति । दुर्योधनः। मम प्राणाधिके तस्मिन्नडानामीधरेगते। उच्छ्रसन्नपि लज्जे हमाश्वासे ताल का कथा ॥ १३२॥ अपि च। शोचामि शोच्यमपि शत्रुरुतं न वत्सं 10 ·पक्षमो दुःशासनं तमधुना न च वन्धुवर्गम्। नातिःश्रवमसाधु कृतं तु कर्णे कास्मि तस्य निधनं समरे कुलस्य ॥१३३ ॥ गान्धारी। बाद सिब्लेिहि दाव खणामेत्तं वष्फमोक्वं । धृतराष्ट्रः। वत्स तणमानं परिमार्जयाभूणि। दुर्योधनः। मामुद्दिश्य त्यजन्द्राणान्केनचिन्न निवारितः। तत्कृते त्यजती बाष्पं किं मे दीनस्य वार्यते ॥१४॥ सूत केनेदमसंभावितमस्मत्कुलातकरं कर्म कृतं स्यात्। सूतः। प्रायुष्मन् । एप किल्ल जनः कथयति। भूमी निमग्नचक्रञ्चक्रायुधसारथेः शरेत्तस्य। निरुतः कितेन्द्रसूनोरस्मत्सेनाकृतान्तस्य ।। १३५ ।। दुर्योधनः। कीननेन्दुस्मरणात्क्षुभितः शोकसागरः। बारवेनेव शिखिना पीयते क्रोधन मे ॥१३६ ॥ अम्ब तात प्रसीदतम्। ज्वलनः शोकजन्मा मामयं ददति दुःसहः । समानायां विपत्ती मे वरं संशयितुं रणो॥१०॥ धतराष्ट्रः । दुोधन परिप्याय। भवति तनय सत्य संशयः साहसेषु द्रवति हृदयमेतद्रीममुत्प्रेक्ष्य भीमम। यतिकृतिनिपुणं ते चेष्टितं मानशौर- च्छलबहुलमरीणां संगरं का हतो स्मि ॥१३८ ॥ . - ·पञ्चमो ७७ गान्धारी। तेण एव सुद्सद्कदन्तेण विनोदरेण समं समरं मग्गसि। दुर्योधनः। अम्ब। तिष्ठतु तावकोदरः । पापेन येन रदयस्य मनोरथी मे सर्वाङ्गचन्दनरतो नयनामलेन्दुः। पुत्रस्तवाम्व तव तात नयेकशिष्यः कर्णी हतः सपदि तत्र शराः पततु ॥१३॥ सूत। अत्तमिदानी कालातिपातेन सज्जं मे रथमुपहर। वं चेद्विभ्य- त्याण्डवेभ्यस्तिष्ठ। गदामात्रसदाय एव समरभुवमवतरामि। सूतः। अत्तमन्यथासंभावितेन। अयमहमागतो स्मि। इति निष्क्रान्त । धृतराष्ट्रः। वत्स दुर्योधन। यदि स्थिर एवास्मान्दग्धुमयं ते व्यवसा- यत्तत्संनिहितेषु वीरेषु सेनापतिः कश्चिदभिपिच्यताम्। दुर्योधनः। ननुभिषिक्त एव। गान्धारी। कदरो उण सो जहिं एवं हदासं अोलम्वित्सं। धृतराष्ट्रः। किं वा शल्य उत्त वायत्थामा। दुर्योधनः। कि वा शल्येनोताश्वत्थाना। कालिङ्गनदायी वा पार्थप्राणहरो ऽपि वा। अनिवारितसंपातरयमात्माशुवारिभिः ।। १४० ।। नेपथ्ये। कलफल कृत्वा। भो भोः कोरववलप्रधानयोधाः। अलमस्मा. नवलोका भयादितस्ततो गन्तुम् । कथयन्तु भवतः कस्मिनुद्देशे सुयो- धनस्तिठतीति। सर्वे रासनममाफति। प्रविश्य रामानन सूतः। ग्रायुष्मान्। प्राप्तावेकरथाचूछो पृच्छन्तौ वामितस्ततः ।

·७. पञ्चमोऽ सर्वे। कश्च कश्च। - सूतः। - - । स कर्णारिः स च क्रूरो वृककमी वृकोदरः ॥ १४१ ॥ गान्धारी। सभयम्। जाद् किं एत्य संपदं पडिवजिवं। दुर्योधनः। ननु संनिहितवेयं गदा। गान्धारी। का कदम्हि अहं मन्दभाइणी। दुर्योधनः। अलमिदानीं कार्पण्येन। संजय संजय रथमारोप्य पित- रौ शिविरं प्रतिष्ठस्व। प्राप्तो स्मच्छोकापनोदप्रणयी जनः। धृतराष्ट्रः। वत्स क्षणामेकं प्रतीक्षस्व यावदनयोभीवमुपलने। दुर्योधनः। तात किमनेनोपलम्भेन। तगम्यताम्। धृतराष्ट्रो गान्धारी च किचिद्रत्वा तिष्ठत । तत प्रविप्रातो स्थावठी भीमार्जुनो। भीमसेनः। भो भोः सुयोधनानुजीविनः । किमिति ससंभ्रममयथा- तथं संचरन्ति भवन्तः। अलमावयोः शङ्कया। का सूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सो अभिमानी कृलाकेशोत्तरीयव्यपनयननरुत्पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर्गुरुस्तुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रं वास्ते दुर्योधनी सौ कथयत न रुपा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥१४॥ धृतराष्ट्र । संजय। दारुणाः खलूपक्षेपः पापस्य। संजयः। तात। कर्मणा कृतनिःशेपविप्रियाः संप्रति वाचा व्यव- स्यन्ति। दुर्योधनः। सूत कथय गवोभपोरयं तिठतीति। . सूतः। यथाज्ञापयति। इति वायुपमृत्य। ननु भो वृकोदरार्जुनी। एप महा- । - ·पचमो . । उपगम्य। तात। अम्व। राजस्तानाम्बया च सर न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठतीति। अर्जुनः। प्रार्य प्रसीद न युक्तं पुत्रशोकोपपीडिती पितरौ पुनरस्म- दर्शनेनोविजयितुं तहच्छावः। भीमसेनः । मूठ । अनुबाड्ननीयः सदाचारः। न युक्तमनभिवाच गुन्- गन्तुम्। उपमृत्य। संजय पित्रोनमस्कृति श्रावय। अथवा तिष्ठ स्वयमेव श्रावधावः। इति राट्वान । विश्राव्य स्वकर्म नाम च वन्दनीया गुरवः। ग्रनिः। सकलरिपुजयाशा पत्र वा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः। रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रपामति पितरौ वां फाल्गुनः पाण्डवो ऽयम् ॥१४३ ॥ भीमसेनः चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासृना। भक्ता सुयोधनस्योर्वामीमो ऽयं शिरसाचति ॥ १४ ॥ धृतराष्ट्रः । दुरात्मन्वृकोदर। न खल्विदं भवतव केवलं सपत्नाना- मपकृतं यावत्नत्रं तावत्समरविजयिनो जिता हताश्च वीराः। तत्कि- मेवं विकत्यनाभिरस्मानुजयसि। भीमसेनः । तात। प्रलं मन्युना। कृला केशेषु कृष्टा तव सदसि वधूः पाण्डवानां नृपयैः सर्वे ते क्रोधवनौ कृतशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः। एतस्माच्छावये न खलु भुजबलप्लाघया नापि दपी- त्पुत्रः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुषिण कृते तात साक्षी यमेव ॥ ४५ ॥ दुर्योधनः। अरे रे मरुत्तनय। किमेवं वृद्धस्य राज्ञः पुरती निन्दि- ·८० पञ्चमोऽ तव्यमात्मक प्वाघसे। यपि च। 'कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोवी प्रत्यक्षं मापतीनां मम भुवनपतेराज्ञया यूतदासी। यस्मिन्वैरानुवन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा बाहोतिभारदविणगुरुगदं मामजिविव दर्पः ॥ १४६ ॥ , अाः दुरात्मन् । पं न भवसि। इति सक्रोधमुलाय हन्तुमिच्दति । धृतराष्ट्रो धृतोपवेशायति। भीम. क्रोध नाट्यति । अर्जुनः। प्रार्य किमत्र क्रोधेन। ग्रप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा। हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापरस्य का व्यथा ॥ १४७ ।। भीमसेनः। अरेरे भरतकुलकलङ्क। अत्रैव किं न विशसेयमदं भवत्तं दुःशासनानुगमनाम कटुपलापिन्। विघ्नं गुरुन कुरुते पदि महदाय- निर्भिग्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥ १८ ॥ अन्यच्च मू। शोक स्त्रीवन्नयनसलिलेयत्यरित्यानितो सि धातुर्वक्षःस्थलविघटने यञ्च साक्षीकृती सि। ग्रासीदेतत्तव कुनृपतेः कारण जीवितस्य क्रुद्ध युष्मत्कुलकमलिनीकुजरे भीमप्तेने ॥४॥ दुर्योधनः। दुरात्मन्भरतकुलाधम नूतदास पाण्डवपशो। नादं भवा- निव विकत्यनाप्रगल्नः। किंतु। दत्यत्ति न चिरात्सुतं पापडवास्त्रां रणानिरे। ।

·पञ्चमो ८ . मगदाभिन्नवक्षो स्थिवेपिकाभीमभूषणाम् ॥ १५० ॥ भीमसेनः। विहस्य। घओवं नाप्रयो भवान्। तथापि प्रत्यासनमेव कथयामि। पीनाभ्यां महुजाभ्यां भ्रमितगुरुगदाधातसंचूर्णितोरोः क्रूरस्थाधाय पादं तव शिरसि नृणां पश्यतां श्वःप्रभाते। वन्मुख्यभ्रातृचक्रोद्दलनगलदसृक्चन्दनेनानखाग्रं स्त्यानेनार्वेण चातः स्वयमनुभविता भूषणं भीममस्मि ॥१५१॥ नेपथ्ये। भो भो भीमसेना नौ। एप खलु निहताशेषारातिचक्र ग्रा. क्रान्तपरशुरामाभिरामयशाः प्रतापतापितदिझण्डलस्थापितस्वजनः श्री- मानजातशत्रुर्देवो युधिष्ठिरः समाज्ञापयति। उभौ। किमाज्ञापयत्यार्यः। पुनर्नेपथ्ये। कुर्वत्वाप्ता हतानां रणशिरसि जना वनिसाद्देदभारा- नयून्मिश्रं कथंचिद्ददतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्यः। मार्गतां ज्ञातिदेहान्हतनरगहने खण्डितागृध्रककै. रस्तं भास्वान्प्रयातः सह रिपुभिरवं संद्रियन्तां बलानि ॥१५२ ॥ उभौ। यदाज्ञापयत्यार्यः । इति निष्क्रान्ती। नेपथ्ये। अरेरेगाण्डीवाकर्पणबाऊशालिन नार्जुन छोदानी गम्यते। कोक्रोधेन युष्मद्विजयि धनुरिदं त्यतमेतान्यज्ञानि प्रो विकासमातोदन इव भवता शूरशून्ये रणे स्निन्। स्पर्श स्मृवोत्तमाओं पितुरनवन्हितन्यस्ततस्पेतः कल्यानिः मापडवानां द्रुपदसुतचमूघस्मरो द्रोपिरस्मि ॥१५३॥ धृतराष्ट्रः । धापय पदर्यम्। वत्स दुर्योधना होणवधपरिभवोद्दीपितक्रो- ३ -

·-
-
तत प्रविशत्यासनस्थो युधितिरो द्रौपदी चेटो पुरुषश्च ।
पुधिष्ठिरः। विचिन्त्य नि गृस्य च।
तीर्णे भीष्ममहार्णवे कथमपि द्रोणानले निर्वृते
कर्णाशीविपभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम्।
भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्यावशिष्टे जये
सर्वे जीवितसंशयं वचनमी वाचा समारोपिताः ॥१५॥
द्रौपदी। सबाप्पम्। पञ्चालिए त्ति किं ण भणिदं।
युधिष्ठिर। कृले ननु मया। पुरुषमवलोक्य। बुधक।
पुरुषः। देव। याज्ञापय।
युधिष्ठिरः। उच्यतां सहदेवः। क्रुद्धस्य वृकोदरस्यापर्युषितदारुणां
प्रतिज्ञामुपलभ्य प्रनष्टस्य मानिनः कौरवाजस्य पदवीमीक्षितुमतिनि-
पुणमतयस्तेषु तेषु स्थानान्तरेषु यथाथीभिज्ञाश्च सुसचिवाश्च भक्तिमत्तः
पदुपटन्हरवव्यक्तघोषणाः सुयोधनपदसंचारवेदिनः प्रतिश्रुतधनपूनाप्र-
त्युपक्रियाश्चरन्तु समन्तपञ्चकम्। अपि च।
पड़े वा सैकते वा सुनिभृतपवीवेदिनो यान्तु दाशाः
कोपु दुणावीरुनिचयपरिचया वचवाः सचरतु।
व्याधा व्याघाटवीपु स्वपरपदविदो ये च रन्ध्रेषभिज्ञा
घे सिद्धव्यजना वा प्रतिमुनिनिलयं ते च चाराश्चरन्तु ॥१६०॥

·पाठो . ८५ पुरुषः। यदाज्ञापयति देवः। युधिष्ठिरः। एवं च वक्तव्यः सहदेवः। जोया रकाशद्वितमालपत्तः सुप्ता रुंगातीच वने विचेयाः। त्रासो मृगाणां वयसां विरावो नृपाङपादप्रतिमाश्च यत्र ॥१६१॥ पुरुषः। यदाज्ञापयति देवः। इति निष्टकम्य पुन प्रविप्रय सहर्षम्। देव पाञ्चालकः प्राप्तः। युधिष्ठिरः। वरितं प्रवेशय। पुरुपः। निष्क्रम्य पाञ्चालफेन सह प्रविश्य। एप देवः। उपसर्पतु पाञ्चालकः। पाचालकः। जयतु जयतु देवः। प्रियमावेयामि महाराजाय दे- . । ठो च। युधिष्ठिरः। भद्र पाचालक। कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौर- वामस्य पदवी। पाञ्चालकः। देव न केवलं पदवी। स एव दुरात्मा देवीकेशाम्बरा- कर्पणामदापातकप्रधानहेतुरुपलव्धः। पुधिष्ठिरः। गहर्ष पाचालक परिष्याय। साधु भट्ट प्रियमावेदितम्। अथ दर्श- नगोचरं गतः। पाञ्चालकः। देव समरगोचरं पृच्छ। द्रौपदी। सायम्। कदं समरगोगरी वदर मे पाहो। युधिष्ठिर। साम्। सत्यं समरगोचरो मे वत्सः। पाचालकः। सत्यं किमन्यथा वक्ष्यते महाराजाय। युधिष्ठिरः। .

·पठो त्रस्तं विनापि विषयाहरुविक्रनस्य चेतो विवेकपरिनन्थरतां प्रयाति। जानामि चोदतगदस्य वृकोदस्य सारं रणेषु विजयः परिशङ्गितश्च ॥ १६२॥ द्रौपदोमवलोक्य मुखाट्या बाप्पमपमयति। अयि सुक्षत्रिये। गुणां बन्धूनां तितिपतिसहस्रस्य च पुरः पुराभूदस्माकं नृपससि यो ज्यं परिभवः। प्रिये प्रायस्तस्य द्वितयमपि पारं गमयितुं तवः प्राणानां वा कुरुपतिपशीस्तस्य निधनम् ॥ १६३ ।। यधवा कृतं संदेहेन। नूनं तेनाग्च वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा। बध्यते केशपाशस्ते स चास्वाकर्षणप्रभुः ॥ १६४॥ पाञ्चालक कथय कथय कथमुपलब्धः स दुरात्मा कस्मिनुद्देशे किमधु- ना प्रवृत्तमिति। द्रौपदी। भद्द कहेन्दि कहि। पाञ्चालकः। शृणोतु देवो देवी च। अस्तीह देवेन हते महाधिपे शल्ये गान्धारराजशलभकुले सहदेवानलं प्रविष्टे सेनापतिनिधनाना- क्रन्दविरलयोधोन्जितासु समरभूमिपु रिपुपराजयोइतचलितविचित्रप- राक्रमासादितविमुखारातिचक्रासु धृष्टग्यम्नाधिष्ठितासु च युष्मत्सेनासु प्रनष्टेषु कृपकृतवर्माश्वत्थामसु तथा दारुणां प्रतिज्ञामुपलभ्य कुमारव- कोदरस्थ न ज्ञायते वापि प्रलीनः स डरात्मा कौरवाधमः। युधिष्ठिरः। ततस्ततः। द्रौपदी। अम्गदो कहि।

·पष्ठो कू ८७ पाञ्चालकः। अवधत्तां देवो देवी च। ततश्च भगवता वासुदेवेना- धिष्ठितावेकरथान्छौ कुमारभीमार्जुनौ समन्तात्समन्तपञ्चकं पर्यठितुमार- ब्धौ तमनासादितवन्तौ च। अनन्तरं देवमनुशोचति मादृशे भृत्यवर्गे दीर्घमुखं च निश्वसति कुमारवीभत्सौ जलधसमयनिशासंचारितडित्य- करपिङ्गलः कठाक्षरादीपयति गदां वृकोदरे यत्किंचनकारितामधिक्षि- पति विर्भगवति नारायणे कश्चित्संविदितः कुमारय मारतेञ्चित- मांसभारः प्रत्यग्रविशसितमृगलोहितचरणनिवसनस्त्वरमाणोन्तिक- मुपेत्य पुरुषः परुषश्वासप्रस्ताश्रुितवर्णानुमेयपदवा वाचा कथितवान्। देव कुमार। अस्मिन्महतो "स्य सरसस्तीरे पद्धती समवतीर्णप्रति- विम्वे तयोरेका जलोत्तीणी न द्वितीया। पत्र तु कुमारः प्रमाणमि- ति। ततः ससंभ्रमं प्रस्थिताः सर्वे वयं तमेव पुरस्कृत्य गत्वा च सर- स्तीरं परिज्ञाय सुयोधनपदलाञ्छिता पदवीमासाच भगवता वासुदेवे- नोक्तम्। वृकोदर। जानाति किल सुयोधनः सलिलस्तम्भिनी विश्वां नूनं तेन वद्यात्सरसीमेनामधिशयितेन भवितव्यम्। एतच्च वचनम्- पश्रुत्य वलानुजस्य सकलदिक्प्रतिपूरितातिरिक्तमुद्रातसकलसलिल. चारिचक्रं वासोवृत्तनक्रमालोडितं सर सलिलं भैरवं च गर्जिवा कुमा- स्वृकोदरेणाभिहितम्। अरेरे वृथाप्रख्यातालीकपौरुपाभिमानिन्पञ्चा- लराजतनयाकेशाम्वराकर्षणमहापातकिन्धार्तराष्ट्रापसद। अन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यग्वापि धत्से गदां मां दुःशासनकोलशोणितसुरातीवं रिपुं भाषसे। दपीन्धो मधुकैटभद्विपि लावप्युद्धतं चेष्टसे मत्वासानपशो विलाप समरं पङ्के अधुना लीयसे ॥१६५ ॥ अपि च। भो मानान्ध कौरवाधम ·पाठोड पाञ्चाल्या मन्युवतिः स्फुटमुपशमितप्राय एप प्रसस्य प्रोन्मुक्तः केशस्तैर्दतपतिए मया कौरवान्तःपुरेषु। धातुःशासनस्य बवत्सगुरसः पीयमानं निरीक्ष्य क्रोधात्किं भीमसेने विहितमसमये यच्चयास्तो भिमानः ।। १६६॥ द्रौपदी। अवणीदो मे पाद मणू तइ पुणो बि सुलह दंसण भवि- स्सदि। युधिष्ठिरः। कृले नामङ्गलानि व्यानर्तुमर्हस्वस्मिन्काले। भद्र। तत- स्ततः। पाञ्चालकः। देव। ततश्चैवं भापमाणेन वृकोदरेण वीर्यक्रोधोडतध- मितभीपणगदापरिघपाणिना सहसवोचड़िततीरमुत्सन्ननलिनमावि- इमूर्हितग्राहमुद्रान्तसमस्तशकुन्तमतिभैरव वेगभ्रमितवारिसंचयमायत- मपि सरः समत्तावलोडितम्। युधिष्ठिरः। भद्र। तथापि नोत्थितः। पाञ्चालकः। देव। कथं नोत्थितः। त्यत्कोत्थितः सरभसं सरसः स मूल- मुद्रान्तकोपदनोग्रविपस्फुलिङ्गः । अायस्तभीमभुतमन्दस्वेचनाभिः दीराम्बुधेः सुमथितादिव कालकूटः ॥ १६७ ॥ युधिष्ठिरः। साधु सुक्षत्रिय साधु । द्रौपदी। पडिबषो समरो ण वा। पाचालकः। उत्थाय चास्मात्सलिलाशयात्करयुगलोत्तम्भिततोर- पीकृतभीमगदः कथयति स्म। मारुते कि भवतो भयेन प्रलीनं मन्यसे दुर्योधनम्। मूठ। अनभितपाण्डुपुत्रः प्रकाशं लज्जमानो विश्रमितुम.

·पठो १ - ध्यवसितवानस्मि पातालम्। एवं चोक्ते वासुदेवकिरीटिभ्यां द्वावप्यतः- सलिलं निषिद्धसमारम्भौ स्थलमुत्तारिती भीमसुयोधनौ। यासीनश्च कौरवराजः क्षितितले गदां निक्षिप्य निहतकुरुशतगनवाजिनरशतक- लेवरसंमर्दसंपतितगृध्रकङ्कतम्बूकमुत्सनसुयोधनवलमस्मद्वीरमुक्तसिंह- नादसंवलितसमरतूर्यमबान्धवममित्रबान्धवकौरवं संग्रामस्थानमवलो- क्यायतमुलं च निश्वसितवान्। ततश्च वृकोदरेणाभिहितम्। अयि भोः कौरवराज। कृतं बन्धुजनमन्युना मैवं विपादं कृथाः। पर्याप्ताः पाण्ड- वाः सो हमसहाय इति। किं च। पञ्चानां मन्यसे ऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन। दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन ते ऽस्तु रणोत्मवः ॥१६८॥ इत्थं च श्रुवा किंचिदश्रुपातान्वितां दृष्टिं कुमारयोनिक्षिप्योक्तवान्। कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम। अप्रियो पि प्रियो योढुं त्वमेकः प्रियसाक्सः ॥१६३ ।। इत्युत्थाय परस्परक्रोधाक्षेपपरुषवाकुलहप्रसारितधोरसंग्रामौ चित्रगदा- परिषभासुरभुजभरी मण्डलैर्विहर्तुमायौ भीमदुर्योधनौ। अहं च दे- वेन चक्रपाणिना देवसकाशमनुप्रेपितः। ग्राद च देवो देवकीनन्दनः। अपर्युपितप्रतिज्ञे मारुती प्रनष्टे कौरवाजे महानासीनो विपादः। संप्र- ति पुननिसेनेनासादिते सुयोधने निष्कपटकीभूतं भुवनतलं परिकल- पतु भवान। अभ्युदयोचिताश्च प्रवर्त्यन्तामनवरतमङ्गलसमारम्भाः। कृतं संदेहेन। पूर्वन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृतात्यचिरोन्जिताते च कवरीवन्धे करोतु क्षणम्। रामे घोरकुठारंभासुरकरे तत्रामच्छेदिनि .

·पठो क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्यानी कुतः संशयः ॥ १० ॥ : बोपदी। पघाव्यम् । जं देवो तिअणणाहो ग्राणवेदि तं च कई ग्रण हा भविस्सदि। पाञ्चालकः। न केवलमियमाशीः। असुरनिपूदनस्यादेशो ऽपि। युधिष्ठिरः। को दि नाम भगवता संदिटं विकल्पयति। कः को न भो। प्रविप्रय - कक्षुकी। याज्ञापयतु देवः। युधिष्ठिर। देवस्य देवकीनन्दनस्य वहुमानावत्सस्य विजयमङ्गला- शंसया प्रवत्तां तहुचिताः समारम्भाः। कक्षुको। यदाज्ञापयति देवः। , गोमाई परिझम्य। भो भोः संविधातृणां पुरःसरा यथाप्रधानमन्तर्वेश्मनि दौवारिकाश्च। एप खलु भुजवलपरि- नेपोत्तीर्पाकीस्वपरिभवसागरस्य निर्वृष्टुर्धरप्रतिज्ञाभारस्य सुयोधना- नुनशतोडूननप्रतिनस्य बस्तिनः प्रामतने? शासनौरःस्थलविदलन- नरसिदस्य दुर्योधनोरुस्तम्भमङ्गविनिश्चितविनयस्य वृकोदरस्य नेहप- क्षपातिना मनता नङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः। धारे। किं वृया सर्वतो अधिकतमपि प्रवृत्तं किं वा नालोकयसीति। साधु पुत्रकाः साधु। अनुतहितकारिता हि प्रकाशयति मनोगतां स्वामि- भतिन। युधिष्ठिरस। आर्य जयंधरः कनुकी। ग्रासापयतु देवः। वृधिठिरः । गच्छ प्रियाख्याप पाचाल पारितोपिकेण परि. तोपय।

·पष्ठा कचकी। यदाज्ञापयति देवः। इति पाञ्चालकेन सह निष्क्रान्त । होपदी। महाराय कि णिमित्तं उण णादभीमसेणेण सो दुराग्रारो भणिदो पञ्चाणं वि अम्हाणं जेण दे रोयदि तेण सह संगामो होड त्ति। कहं पाम राणं मदीसुदाणं एग्रदो पत्थिदो तेण संगामो भवे. तदो अच्चाहिदं भवे। युधिष्ठिर। कृप्त। एवं मन्यते जरासघाती हतसकलसुहद्वन्धुवीरा- गुजराजन्यासु कृपकृतवर्माश्वत्थामशेपास्वेकादशस्वदौहिणीधवान्धवः शरीरमात्रविभवः कदाचिनुत्सृष्टनिजाभिमानो धार्तराष्ट्रः परित्यजेदायुधं तपोवनं वा व्रजेत्संधि वा पितृमुखेन याचेत। एवं तति मुद्रमति- क्रान्तः प्रतिज्ञाभारो भवेत्सकलरिपक्षयस्येति। समर प्रतिपत्तं पञ्चाना- मपि पाण्डवानामेकस्यापि नैव क्षमः सुयोधनः। शङ्के चाहं गदायुद्ध वृकोदरस्यैवानेन। पश्य सुतत्रिये। क्रोधोडूर्णगदस्य नास्ति सदशः सत्यं रणे मारुतेः कौरव्ये कृतस्तता पुनरियं देवे यथा सीरिणि। स्वस्त्यस्तूदतधार्तराष्ट्रनलिनीनागाव वत्साय मे शङ्के तस्य सुयोधनेन समरं नवेतरेपामहम् ॥ १७१ ॥ नेपथ्ये। तृपितो ऽस्मि भोस्तृपितो ऽस्मि संभाववतु कश्चित्सलि- लच्छावासंप्रदानेन माम्। युधिष्ठिरः। ग्राश्पर्य : कः को त्र भोः। -- प्रतिव्य . कचुकी। ग्राज्ञापयतु देवः। युधिष्ठिरः। बायतां किमेतत् । कधुकी। बदाज्ञापयति देवः। शी विनम्य पुरा प्रप्रिया देव तुन्मानंतिवि- 12 ·१६ षष्ठो रुपस्थितः। युधिष्ठिरः। शीघ्रं प्रवेशय। कचुकी। यदाज्ञापयति देवः। इति निष्क्रान्त । तत प्रविशति मुशिषधारी चार्वाको नाम राक्षस । राक्षसः। प्रात्मगतम्। एपो हमस्मि भोः सुयोधनस्य परं मित्रं पाण्ड- वान्वञ्चयितुं धनामि। प्राणाम् । भोस्तृपितो ऽस्मि सभावयत मां कश्चि- जलच्छायाप्रदानेन। इति रान समीपमुपसपति । सर्व उन्निष्ठति। युधिष्ठिरः । मुने। अभिवादये। राक्षसः। अकालो ज्य समुदाचारस्य जलप्रदानेन संभावयतु माम्। युधिष्ठिरः। मुने। उपविश्यतामासने। राक्षसः। उपविश्य। ननु भवतापि क्रियतामासनपरिग्रहः। युधिष्ठिरः। कः को त्र भोः। प्रविश्य गृहीतभृङ्गार कञ्चकी। उपमृत्य। महाराज शिशिरसुरभिसलिन्तपूर्णी ज्यं भृङ्गारः पा., नभाजनं चेम। युधिष्ठिरः। मुने। निवर्त्यतामुदन्याप्रतीकारः। राक्षप्तः। पादौ प्रक्षाल्योपस्पृशान्। भो भोः क्षत्रियस्त्वमिति मन्ये। पुधिष्ठिरः। सम्यग्वेत्ति भवान्। क्षत्रिय एवास्मि। राक्षसः। प्रतिदिनसुलभस्वानविनाशनेपु संग्रामेषु युष्मत्तो नादेयं सलिलादिकम्। भवतु छायवैवानया सरस्वतीशिशिरतरंगस्पृशा च मस्तानेन विगतलामो भविष्यामि। द्रोपदी। बुद्धिमदिए वीरहि मस्सि तालवितेषा। चेटो गया यहोति।। राक्षसः। भवति। अनुचितो यमस्मासु समुदाचारः।

·पठो. - राजा। कथं पुनरेवं भवान्यरिश्रान्तः। रानमः। मुनिजामसुलभेनेव कौतूहलेन तत्रभवतां महाक्षत्रियाणां दन्ड्युदं विलोकयितुं पर्यठामि समन्तपञ्चकम्। यन्य तु वलवत्तया शर- दातपस्यापीप्तमेवावलोका गदायुद्धमर्जुनसुयोधनघोरागतो ऽस्मि। सर्वे चिपणा नारयति। कञ्चकी। मुने न खत्वेवम्। भीमसुयोधनयोरिति कथय । राक्षसः। प्राः अविदितवृत्तान्तमिव कथं नामालिपसि। युधिष्ठिरः। म कथय कथय। राक्षसः। क्षणमात्रं विनन्य सर्व कथयामि भवते न पुनरस्य। युधिष्ठिर। कथय किमर्जुनसुयोधनयोः राक्षसः। ननु पूर्वमेव कथितं मया प्रवृत्तं गदायुद्धमिति। राजा। न भीमसेनसुयोधनयोरिति। राक्षसः। वृत्तं तत। युधिदिशो झोपदी च मोदमुपगती। कचकी। यजिगापिक्ष्य। समायसित देवो देवी च। चेठी। समस्तसिद्ध समस्तसिह देवी। उभी राज्ञा लभात ) युधिष्ठिर। कि कथयति मुने वृत्तं भीमसुयोधनयोगदायुद्धमिति। हौपदी। भग्नवं कहि किं वुत्तं ति। राक्षसः। काचुकिन्को पुनरेती। कचकी। ब्रमन्नेव देवो घुधिष्ठिरः । इयं पाञ्चालराजतनया। राक्षसः। याः दारुणामुपक्रान्तं मया नृशसेन। द्रौपदी। हा शाह भीम। इति मोहमुपगता। कञ्चकी। कि नाम कथितम्। चेटी। समस्तसिह देवी।

·पठो . . रुपस्थितः। युधिष्ठिरः। शीघ्रं प्रवेशय। कचुकी। यदाज्ञापयति देवः। इति पिष्माना । तत प्रविशशि मुनिपधारी चावाको नाम राक्षरा । राक्षसः। यामातम्। एषो "हमस्मि भोः सुयोधनस्य पर मित्रं पाण्ड- वान्वयितुं भ्रमामि। प्रथामाम् । भोस्तृपितो ऽस्मि सभावयत म कश्चि- जलच्छायाप्रदानेन। इति श रामोपमुपसपी। राई उन्नितति । युधिष्ठिरः । मुने। अभिवादये। राक्षसः। अकालो पं समुदाचारस्य जलप्रदानेन संभावयतु माम्। युधिष्ठिरः। मुने। उपविश्यतामासने। राक्षसः। उपविध्य । ननु भवतापि क्रियतामासनपरिग्रहः । युधिष्ठिरः। कः कोऽत्र भोः। प्रविश्य गृहोतभूदार कचुकी। उपसृत्य। महारान शिशिरसुरभिसलिन्तपूर्णी ज्यं भृङ्गारः पा- , नभाजनं चेदम। युधिष्ठिरः। मुने। निवर्त्यतामुद्न्याप्रतीकारः। राक्षसः। पादौ प्रक्षाल्योपस्पृशन्। भो भोः क्षत्रियस्त्वमिति मन्ये। युधिष्ठिरः। सम्यग्वेत्ति भवान्। क्षत्रिय एवास्मि। राक्षसः। प्रतिदिनसुलभस्वतनविनाशनेषु सयामेषु युष्मत्तो नादेयं सलिलादिकम्। भवतु छाययैवानया सरस्वतीशिशिरतरगस्पृशा च मरुतानेन विगतल्लमो भविष्यामि। होपदी। बुद्धिमदिर वीरहि मस्ति तालवितेण। चटो तया पोतिः । राक्षसः। भवति। अनुचितो ज्यमस्मासु समुदाचारः।

·१३
राजा। कथं पुनरेवं भवान्परिश्रान्तः।
राक्षसः । मुनिजनसुलगेनव कौतूहलेन तत्रभवतां महाक्षत्रियाणां
द्वन्दयुद्धं विलोकयितुं पर्यानि समन्तपञ्चकम्। अन्य तु बलवत्तया शर
दातपस्यापर्याप्तमेवावलोका गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरागतो ऽस्मि।
सर्वे विधादं नाट्यन्ति।
कञ्चकी। मुने न खल्वेवम्। भीमसुयोधनयोरिति कथय।
राक्षसः। ग्राः अविदितवृत्तातमिव कथं मामाक्षिपसि!
युधिष्ठिरः। महर्षे कथय कथय।
राक्षसः । क्षणमात्रं विश्रम्य सर्व कथयामि भवते न पुनरस्य।
युधिष्ठिरः। कथय किमर्जुनसुयोधनयोः।
राक्षसः। ननु पूर्वमेव कथितं मया प्रवृत्तं गदायुहमिति।
राना। न भीमसेनसुयोधनयोरिति।
राक्षसः। वृत्तं तत।
युधितिरी द्रोपदी च मोहमुपागती।
कचकी। यतिलमासिधा समाश्वसित देवो देवी च।
चेठी। समस्ससिद्ध समस्ससिह देवी। भी राज्ञा लभत ।
युधिष्ठिर। किं कथयसि मुने वृत्तं भीमसुयोधनयोर्गदायुद्धमिति।
द्रौपदी। भगवं कदि किं वृत्तं ति।
राक्षसः। कचकिन्को पुनरेती।
कक्षुकी। जन्मन्नेप देवो युधिष्ठिरः । इयं पावालराजतनया।
राक्षसः। याः दारुणमुपक्रान्तं मया नृशंसेन।
द्रौपदी। दाणाद भीम। इति मोहनुपाता।
कञ्चकी। किं नाम कवितम्।
ची। समस्ससिह देवी।

·पठो युधिष्ठिरः। सायम्।, ब्रान् । पदे संदिग्ध एवास्मिन्डःवमास्ते युधिष्ठिरः। वत्सस्य निश्चिते तवे प्राणत्यागाददं सुखी ॥ १२ ॥ राक्षसः । सानन्दमात्मगतम्। अयं मे यत्नः। प्रकाशाम्। यद्येवमवश्यं कथनीयं संक्षेपेण कथयामि। न युक्तं बन्धुव्यसनं विस्तरेणावेदयितुम्। युधिष्ठिरः। ग्रयूणि मुशन्। सर्वधा कथय ब्रहान्संक्षेपाद्विस्तरेण वा। वत्सस्य किमपि श्रोतुमेप दत्तः क्षणो मया ॥ १७३ ॥ राक्षप्तः। श्रूयताम। तस्मिन्कौरवभीमपोर्गुरुगदाधोरधनौ संयुगे होपदी। सहसोत्यारा। तदो तदो। राक्षसः। स्त्रमताम्। कथं पुनरनयोर्लब्धसंशतामपनयामि। प्रकाशाम्। सीरी सबरमागतश्चिरमभूत्तस्वायतः संगरः। अालम्ब्य प्रियशिष्यतां तु हलिना संज्ञा रहस्याहिता . पामासाग्च कुवृत्तमः प्रतिकृति दुःशासनारी गतः ।। १७४ ॥ युधिष्ठिरः। डा वत्स वृकोदर। इति मोहमुपगतः। द्रौपदी। हा गाद भीमसेण हा मम परिहवपडियारपरिचत्तजी- विग्न नटासुस्वग्रहिडिम्वकिम्मीरकीचयनरासंधणिसूण पाद सोय- न्धियावरणाचादुगार देहि मे परिवग्रणं। इति मोरमुपाना । कञ्चुकी। सामन्। हा कुमार भीमसेन धार्तराष्ट्रकुलकमलिनीशालेय- वर्ष। महारात समाश्वसिदि समाश्वसिहि। भद्रे समाथासयानभवतीम्। मर्प वमप्याधासय महाराजम्। राक्षप्तः। स । यायातयामि प्राणांस्त्याजयितुम्। प्रकाप्रम्। अपि भी ·भीमाग्रत। क्षणमेकमाधीयतामाधासः कथाशेपो ऽप्यस्ति। युधिष्ठिरः । समावस्या मर्प किमस्ति कयावशेषः। राक्षसः। ततश्च हते तस्मिन्सुक्षत्रिये वीरसुलभां गतिमुपगते सम- ग्रसंगलितं भ्रातृवधशोक बाष्पमुत्सृज्य भ्रातृवधशोकादपाय गाण्डीवं प्रत्यग्रततजच्छटाचर्चितां तामेव गदां भ्रातृहस्ताग्यनादाकृष्य निवार्य- माणः संधित्सुना वासुदेवेनागच्छागच्छेति सोपहासं भ्रमितगदागंका- संमूर्छितगम्भीरवचनधनिनाळूयमानः कौरवराजेन तृतीयो अनुज- स्ते किरीटी योढुमारब्धः। तथा कृतिनस्तस्य गदायां तस्य निधनमुत्रे- क्षमाणेन कामपालेनार्जुनपक्षपाती देवकीसूनुः प्रयत्नात्स्वरथमारोप्य द्वारका नीतः। युधिष्ठिरः। साधु भो अर्जुन। तदेव प्रतिपन्ना वृकोदरानुगमनपदवी गाण्डीवं परित्यजाता। अहं पुनः केनोपायेन प्राणापगममहोत्सवमुत्स- दिये। द्रौपदी। का पान भाइवच्छल। ण जुत्तं भादरं असिक्विदं गदार सत्तुणो मुदं गच्छन्तं उबेक्विडं। मोहमुपाता। क्षिसः। ततश्चाहम्। युधिष्ठिरः। किमतः परं श्रुतेन। हा तात भीमसेन जतुगृहसमुद्रसं. तरणयानपात्र हा किरिहिडिम्बासुरजरासंधजयमच हा कीचकसुयो-': धनानुजंकुलकमलिनीकुजर हा मूतपणप्रणायिन्मम शरीरस्थितिपरि- खेदशासूदन हा मदानासंपादक दा कौरववनदावानल। निर्लज्जस्य डरोदरव्यसनिनो वत्स बया सीदता भतया मे समद्धियावुतवलेनाङ्गीकृता दासता। किं नामापकृतं मया तदधिकं वय्यच निर्वत्सलं ·पठो . त्यत्वानाथमवान्धवं सपदि मां येनासि दूरं गतः ॥ १० ॥ हौपदी। उत्याय। महाराय किं एदं वह। युधिष्ठिरः। कृले किमन्यत्। स कीचकनिपूदनो वकहिडिम्वविरिहा मदान्धमगधाधिपदिरदसधिभेदाशनिः । गदापरिपशोभिना भुजगेन तेनान्वितः प्रियस्तव ममानुनो र्जुनगुरुन्तो स्तं किल ॥ १७६ ॥ द्रौपदी। पाक सय किन्त मे केसा संग्रमिवा। एा जुत्तं वीरस्स वत्तिग्रस्त परिणाद सिप्लेिदु। ता पडिवालेहि मं नाव उवसप्यामि। इति पुरमोहनुपगता। युधिष्ठिर। धाफो। अम्ब पृथे। श्रुतो ज्यं तव पुत्रस्य समुदाचारः। मामेकमनाथ विलपन्तमुत्सृज्य वापि गतः। तात जरासंधशत्रो। किं नाम वैपरीत्यमेतावता कालेनात्यायुपि त्वयि समालोकित बनेन। वठ्ठपलब्धम्। दवा मे करदीकृताखिलनृपां यन्मेदिनी लजसे नूते यच्च पणीकृतो पि हि मया न क्रुध्यसि प्रीयसे। स्थित्यर्थ मम मत्स्यराजभवने प्राप्तो सि यत्सूदतां तान्येतानि विनश्वरस्थ सहसा दृष्टानि चिह्नानि ते॥१७॥ मुने कि कथयसि। तस्मिन्कौरवभीमयोः। इति पठति। राक्षसः। एवमेतत्। युधिष्ठिरः। विगलन्ति भागधेयानि। भगवन्कामपाल कृलायन ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धी ठं सख्य तदपि गणित नानुजस्यानुजे मे। अथवा मयैव - ·पाठो . तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहबन्धः को अयं पन्था पसि विमुखो मन्दभाग्ये मयि वन ॥ १७ ॥ द्रोपटीमुपान्य। अयि पाञ्चालि। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ। समानदुःखावावां भवावः। मूया कि मामेवमतिसंवत्से। द्रौपदी लब्धमता। बन्धेडु णाहो दुल्लोणाविरोण्हेण हत्येण दुस्सासणाम्रोइदं मे केसहत्यं । हजे बुद्धिमदिर तव पच्चकवं खणापा परिणाद। कक्षुक्किामुपेत्य। संदिदं मे दाव देवईणन्दोण केसरणा बार- म्भीयदु त्ति ता उवणेदि मे पुच्चादामाई विरएन दाव कवरिं करेद भग्रवदो पुरिसोत्तमस्स वनां पा कि अलीग्रं मन्देदि सौ। अहवा किं मर अदिसंतत्तार भणिदं अदूरगदं अजउत्तं अणुगमिस्सं। युधिष्ठिर- मुपेत्व। महाराय ग्रादीबय मे चिदं। तुम बि खत्तधम्म अणुवदन्तो एख मे पाहस जीविहरस्त अहिमुही होहि। युधिष्ठिरः। युक्तमान पाञ्चाली। कञ्चुकिन्क्रियतामियं तपस्विनी . चितारांविभागेन सक्यवेदना। ममापि सज्जं धनुरुपनय। अस्लमथवा धनुपा। तस्यैव देहरुधिरोनितपाठलाड़ी- मादाय संप्रति गदामपविदचापम। प्रातृप्रियेण कृतमन्च बर्जुनेन यो ममापि हि तदेव कृतं बायेन ॥१७॥ राक्षसः। रानन्। रिपुजयविमुखं ते यदि चेत्तस्तदा यत्र तत्र वा प्रा. पत्यागं कुरु। वृथा तत्र गमनम्। , कचुकी। गायन चिनिननासदृशं राक्षसस्य सदृशं भवता व्या- हत्तम्।

·पष्ठो राक्षसः। स्वमान्। किं ज्ञातो हमनेन। प्रकाशम् । भोः कञ्चुकिन्। एत- द्रवीमि। तयोर्गदायाः खलु युद्धं प्रवृत्तमर्जुनर्योधनयोः। जानामि व तयोर्गदयां भुजसारम्। दुःखितस्य राजर्षेरपरमनिटश्रवणं परिचरनेवं ब्रवीमि। युधिष्ठिरः। याप्प विमुञ्चन्। साधु महर्षे साधु स्निग्धमभिक्तिम्। कढुकी। महाराज शोकान्धतया देवकल्पेनापि देवेन लया प्राक-, तेनेव त्यत्यते क्षत्रधर्मः। युधिष्ठिरः। ग्रार्य जयंधर। शक्ष्यामि तौ परिचपीवरवाहुदण्डौ वित्तेशशक्रपुरदर्णितवीर्यतारौ। भीमार्जुनौ तितितले प्रविचेष्टमानी द्रष्टुं तयोञ्च निधनेन रिपुं कृतार्थम् ॥ १८० ॥ अयि पाचालराजतनये मदुर्नयप्राप्तशोच्यो। यथा संदीप्यते पावकस्त- था सहितावेव वन्धुजनं संभावयावः। द्रौपदी। अज्ज करेसु दारसंचग्रं। कहं पा को बि महाराग्रस्त वनणं करेदि हा पाह ग्रन्ज रस, तुए विणा महारानो परिग्रणेण बि परिवीनदि। राक्षसः। सदशमिदं भरतकुलवधूनां पत्युरनुत्तरपाम्। युधिष्ठिरः। म। न कश्चिच्छृणोति तावदावयोर्वचनम्। इन्धनप्र- दानेन प्रसादः क्रियताम्। रातसः। मुनिजनविरुद्धमिदम्। पूर्णा मे मनोरथा यावदनु- पलक्षितः समीपे अहमिन्धनमादीपयामि। प्रधानम्। साजन शकुमो वय- मिन्हव स्यातुम्। इति तिमाना। रखपतम्। ।

·पड़ो युधिष्ठिरः। कृले। न कश्चिदमदचनं करोति। भवतु स्वयमेवादं दारुसंचयं कृत्वा चितामादीपयामि। द्रौपदी। तुवर तुवरह महारानी। नेपथ्ये कलकता द्रौपदी। समयमाफर्या महाराणा कस्स वि एसो बहलप्पिदस्स णि- ग्योतो मुणीदि। अबरं बि अप्यि सुणिटुं अत्यि णिवन्धो तदो वि. लम्बादि। युधिष्ठिरः । न खलु विलम्ब्यते। उत्ति: । इति सर्वे परिक्षामन्ति । बुधिष्ठिर । अपि पाचालि। अम्बायाः सपत्नीननस्य च किंचित्सं- दिश्य निवर्तय परिजनम्। द्रौपदी। एवं महाराय अन्वार संदितिस्सं। तो सो वहिडिम्ब- किम्मीरजरासंधनयमलो वि मत्चामपुत्तो मम दे सदासार पक्वबादेण परलो गदो अत्ति। युधिष्ठिरः। भद्रे बुद्धिमतिके। उच्यतामस्मदचनादम्बा। घेनामि तत्र जतुवेरमनि दीप्यमाने निर्वासिता सद सुतेर्भुजयोलेन। तस्य प्रियस्य बलिनस्तानवस्य पार्ष को उज्यस्तवान्च कथयत्कयनीहशस्य ॥१८॥ ग्रार्य तापंधर। बयापि सहदेवसकाशं गत्वा वताव्यश्च तत्रभवान्यापडकु- लवृहस्पतिमादयः कनीवानस्माकम्। तकलवारकुलकमलाकररावान- लो युधिष्ठिरः परलोकमभिःस्थितः प्रियमनुजननकुलं सततमाशंसनी. पमतमूळं व्यत्तने अभ्युदये च धृतिमन्तं भवन्तमालिङ्ग शिरसि चावायद प्रायते।

·१०० बडो मम दि वयसा दूरेण वं श्रुतेन समो भवा- न्कृतसञ्जया वुया ज्येष्ठो मनीपितया गुरुः। शिरसि मुकुलो पाणी कृत्वा भवत्तमतो अर्थ मयि विरलतां नेयः स्नेहः पितुर्भव वारिदः ॥१८॥ यपि च। वाल्ये संवर्धितस्य नित्यमभिमानिनी अस्मत्सदशवृदयतार- स्यापि नकुलस्य ममाजया वचने स्थातव्यम्। नानुगन्तव्यात्मत्पदवी त्वया हि वत्स। विस्मृत्यास्मान्श्रुतविशत्या स्वाग्रजी चात्मबुद्ध्या क्षीणे पाण्डावुदकपतानश्रुगर्भान्प्रदातुम्। दायादानामपि तु भवने याद्वानां कुले वा कान्तारे वा कृतवसतिना रक्षणीयं शरीरम् ॥ १८३॥ गच्छ जयंधर। अस्मच्छरीरस्पृष्टिकया शापितेन वयाकालहीनमिदमव- ध्यमावेदनीयम्। द्रौपदी। हला बुद्धिमदिर भणादि मम वग्रणेण पिग्रसदि। सु- भदं वच्छाए उत्तरार चउत्यो मासो पडिवणास्स गन्मस्स। तुमं एव कुलपडियावग्रं सावहाणं रक्वेत्तिा कदा वि इदो लोअगदस्स ससुर- उलस्स अम्हाणं सलिलबिन्दुदो भविस्तदि त्ति। युधिष्ठिर । सासम् । भोः कष्टम्। शाखारोधस्थगितवसुधामण्डले मण्डिताशे पीनस्कन्धे सुसदृशमहामूलपर्यवन्धे। दग्धे देवात्सुमहति तरो तस्य सूक्ष्माकुरे स्मि- नाशाबन्धं कमपि कुरुते छायद्यार्थी जनो ज्यम् ॥ १८ ॥ होपदि साधयेदानीमध्यवसितम् । कक्षुकिननाबजोवप । अयंधर । स्वशरीरेण ·पष्टो - शापितो सिन तथा गम्यते। 662 कचुकी। सानन्दम्। हा देव पाण्डो। तव सुतानामनातशत्रुभीमा - ननकुलसहदेवानामयं दारुणः परिणामः। का देवि कुन्ति भोजराजभ- वनपताको धातुस्ते तनयेन शौरिगुरुणा प्रयालेन गाण्डीविन- स्तस्यैवाखिलधार्तराष्ट्रनलिनोव्यालोलने दन्तिनः। प्राचार्येण वृकोदरस्य हलिनामत्तेन गत्तेन वा दग्धं वत्सुतकाननं तव मही यस्याश्रयाच्छीतला ॥१८॥ , रुदनिष्फानन । युधिष्ठिरः। ग्रार्य जयंधर जपंधर। সাত্তর कञ्चुकी। प्राज्ञापयतु देवः। युधिष्ठिरः। वतुमिच्छामि। न पुनरेतावति भागधेयानि युष्माकम् । यदि कदाचिद्वितयी स्याहत्तो निस्तदक्तव्यो स्मद्वचनाद्भवता। हली हेतुः सत्यं भवति मम वत्सस्य निधने तथाप्येप भ्राता सहजसुदत्त नधुरिपोः । अतः क्रोधः कार्यो न खलु मपि च प्रेम भवता वनं गच्छेमी गाः पुनरकरणां दानपदवीम् ॥१८६ ॥ कचकी। यदाज्ञापयति देवः। इति निशान्त । युधिष्ठिरः । राहणम्। ननूद्वतशिवालस्ताहतास्मद्विधव्यतनितानप्तमि- दो भगवान्हुताशनस्तत्रेन्धनमात्मानं करिष्ये। दोपदी। पसीदतु महारयो मम इनिणा अपच्छिमेणा पणरण अस एख यम्गदो गमिस्सामि। , 662 ·+ १०२ पठो - युधिष्ठिरः। यत्रैव सहितावेवाभ्युद्यमपि भोत्यावहे। . चेटी। हा भयवतो लोग्रवाला परित्ताग्रह सोमवंसरारसिं । अग्रं क्यु राधा रानसूयसंदप्पिदहुदवहो खण्डवसंदप्पिदङदवस किरी- डिणो जेठो भादा सुगहिदणामग्रो महाराअनुहिदिरो। एसा देवी पञ्चान्तरायकुलदेवदा वेदिमकसंभवा जणसेणी। दुवे वि सरीरेण णि- करुणास्स कालाणलस्स इन्धणीहोन्ति। परित्ताग्रह परित्ताग्रह । तयो- रग्रत पतित्वा। किं ववसिदं देवीए देवेण य। युधिष्ठिरः। अयि बुद्धिमतिके। यन्नाथेन प्रियानुजेन विना सदृशं तत्। उत्तिष्ठ । उत्तिष्ठ सलिलमुपनय। चेठी। शं देवो याणवेदि । इति निष्क्रम्य पुन प्रविध्या जेतु बेड महारायो। युधिष्ठिरः। पाञ्चालि बमपि तावत्स्वपक्षपातिनो वृकोदरस्य प्रिय. स्यार्जुनस्योदकक्रियां कुरु। ह्रौपदी। महारायो एवं करेंड अदं पुषो जलणं पविसिस्तं। युधिष्ठिरः। अनतिक्रमणीयं लोकवृत्तम्। भरे। उदकमुपानय। चेटो तया फरोति। युधिष्ठिरः । पाटो प्रचाल्योपरपृश्य च। एप च तावत्सलिलाजलिगाड्याय भीष्माय गुरवे प्रपितामहाय शांतनवे पितामदाय विचित्रवीर्याय। शानम्। तात तवाधुनावत्सर। अयमपि तत्रभवते स्वर्गस्याप गुरवे सुगु- होतनाने पित्रे पाण्डवे। अव प्रभृति वां दत्तमस्मत्तो दुर्लभं पुनः। तात वयाम्वया सार्धमेतइत्तं निपोयताम् ॥ १८७ ॥ ८ एतज्जलं जलजनीलविलोचनाय ·पाठो . भीमाय भोस्तव ममाप्यविभक्तमस्तु। एक क्षणां तु विषहस्व पिपासितो अति पातुं बया सह जवादयमागतो स्मि ॥ १८८ ।। अथवा सुक्षत्रियाणां गतिमुपगतं वत्समहमुपगतोऽपि न कृती द्रष्टुम्। वत्स भीमसेन। मया पीतं पीतं तदनु भवताम्बास्तनयुगं मच्छिष्टवृत्तिं जनयसि सर्वत्सलतया। वितानेष्वप्येवं तव च मम सोमे विधिरभू- निवापाम्भः पूर्व पिवसि कथमेवं बमधुना ॥ १८ ॥ कृले देहि जलाञ्जलिं तत्रभवते भीमाय। द्रौपदी। हजे बुद्धिमदिए देहि मे उग्रं । चेटी तथा करोति। द्रौपदी। उपमृत्य द्वालाप्रति पूरयित्वा। कस्स जलं देमि। युधिष्ठिरः। तस्मै देहि जलं पूर्ण सहसा गच्छते दिवम्। अम्बापि येन गान्धार्या रुदितेन समीता ॥ १० ॥ द्रौपदी। पाद परिजपोवपीदं सम्गगद्स्स पादोदयं भविस्सदि एदं। युधिष्ठिरः। फाल्गुनायजा असमातप्रतिजे ऽपि याते बघि ममानुने। मुक्तवोण्यैव ते दत्तः प्रियया सलिलाजलिः ॥ ११ ॥ होपदी। उहि महाराय रं गच्छदि दे भादा । पुधिष्ठिरः । दक्षिणाधिपर गूधनिया। पाचालि निमित्तानि मे कथयत्ति ·૧૦૩ पठो संभावयसि वृकोदरमिति। भवतु शीघ्रं दहनमुपसावः । द्वौपदी। ग्रा पजलिदो भयवं वहो। नपथ्ये कलकल । प्रविश्य सत्रान्त 4 - कन्की। परित्रायतां परित्रायतां महाराजः। एष खलु डरात्मा को- रवापसदः क्षतजाभिषेकपाटलीकृताम्बरो रक्तभीषणगदाशनिरुद्दतका. लदण्ड इवातको अभवती पाचालराजतनयामितन्ततः परिमार्गमा इत एवाभिवर्तते। युधिष्ठिरः । हा देव । ते निर्णयो जातः । हा गाण्डीवधन्वन् । इति मुस्खति । हौपदी। हा यजउत्त मम सवरसग्रंगाहकुटुम्विन धणंजया पियं भादरं संभावेसि ण उण महारायं इमं दासजणं य । इति मूईति राजा । हा असदृशमन हा निवातकवचोदरपानिष्कपटकोकृता- मरलोक हा वाश्रममुनिद्वितीयतापस हा द्रोणाचार्यप्रियशिष्य हा अस्त्रशिक्षाबलपरितोपितगाङ्गेय का राधेयकुत्तकमलिनीपालेयवर्ष हा गन्धर्वनिर्वासितधन हा पाण्डवकुलकमलिनीराजहंस । तां वत्सलामन भिवन्ध विनीतमम्बां गाउँ च मामनुपगूध मयाप्यनुक्तः । एतां स्वयंवरवधू सदृशीमदृष्ट्वा दीर्घाधवासमपि वत्स कथं गतो ऽसि ॥१२॥ मोहमुपगत । कचकी। भोः कष्टम्। एप उरात्मा सुयोधनो यथेष्टमित एवाभिवर्तते। सर्वी संप्रत्ययमेव कालोचितः प्रतीकारः भद्रे बुद्धिमतिके चितासमी- - + ·पो 191 - पमुपनयात्रभवतीं पाञ्चालराजतनयाम्। भद्रे वमपि देव्या भ्रातरं धृष्टयुम्नं नकुलसहदेवौ ब्रूहि। थवा। एवमवस्थिते महाराजे स्तमितयोभी मार्जुनयोः कनु परित्राणाम्। नेपथ्ये । तामधारकारन् । भोः सनन्तपञ्चकसं- चारिणः ततजास्वादनत्तयक्षराक्षसपिशाचभूतवेतालकगृध्रनम्बूकोलू- कवायतभूपिठावशिष्टविरलाश्च योधाः। कृतं मद्दर्शनवासेन। कथयत कस्मिन्नुद्देशे याज्ञसेनी संनिहिता! किं कथयाम्युपलक्षणं तस्याः । ऊरं करेगा परिघट्यतः सलीलं दुर्योधनस्य पुरतो पहत्ताम्बरा या। दुःशासनस्य करकर्पणभिन्नमौलिः सा द्रौपदी कथयत छ पुनः प्रदेशे ॥ १३ ॥ कधुकी।भो देवियाज्ञसेनि परिभूयसे संप्रत्यनाथा कुरुकुलकलङ्केन। युधिष्ठिरः। गसोत्थाय । पाचालि न भेतव्यं न भेतव्यम् । उपनीयता में सन्न धनुः। दुरात्मन्दुर्योधनस्तक। ग्रागच्छ। अपनयामि ते गदाफी- शतसंभूतं भुजदर्प शिलीनुखासारेणा। ग्रन्यच्च। रे कुरुकुलाङ्गार। प्रियमनुजमपश्चात्तं जरासंधशत्रु कुपितहरकिरातपिणं तं च वत्सम् । वमिव कठिनचेताः प्रापितुं नास्मि तो न तु पुनपर्नु वाणवत्तवागून ॥ १४ ॥ tam प्रविशति गदाराशिः भागिमात्रा भीमसेनः । उसो परिमानन् । भी भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः सैनिकाः को जयमावेगः। रतो नाई न भूतं रिपुरुधिरजन्नमाविताङ्गः प्रकामं नित्तीपाल्पतिवाजलनिधिगस्नः क्रोधनः क्षत्रिया स्निा - ·पठो भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृत व- स्वासेनानेन लोल तकरितुरगान्तर्हितरास्यते किम् ॥ १५॥ कञ्चुको। देवि पाण्डुसुषे। उत्तिष्ठोत्तिष्ठः सप्रति कठितिचिताप्रवेश एव यान्। द्रौपदी। सहसोन्याय । कई ण संभावेमि अन्ज वि चिदासमीवं। युधिष्ठिर। कः कोऽत्र भोः। सनिषड्गं धनुरुपनय। कथं न कश्चित्प- जिनः। भवतु वायुद्धेनैव दुरात्मानमेव गाउमालिङ्गय ज्वलनमभि- पातयामि। परिकर बधाति । कञ्चकी।सयम्यन्तामिदानी नयनोपरोधिनो दुःशासनावकृष्टा मुर्धनाः। अस्तमिता संप्रति प्रतीकाराणा। चितासमीपमेव हुततर संभावय। युधिष्ठिरः। न खल्वनिहते तस्मिन्र्योधनस्तके संदर्तव्याः केशाः। भीमसेनः। पाञ्चालि न खलु मयि जीवति सहर्तव्या दुःशासनवि- पिता वेण्यात्मपाणिना। होपदी भयात्परिकामति । भीमसेनः। तिष्ठ तिष्ठ भीरु वाधुना गम्यते । इति शेषु यहोमिच्छति । युधिष्ठिरः । भीममालिय। दुरात्मन्भीमार्जुनशत्रो दुर्योधनहतक। या शेशवादनुदिन जनितापराधः क्षीवो मदेन भुजयोहतराजपुत्र। अासान्च मे उतरमिद भुजपचरस्य जीवन्प्रयासि न पदात्यदमन्य पाप॥ ११६ ॥ भीमसेनः। ये कथनार्यः सुयोधनशङ्ख्या निर्दयं मामालिङ्गति। पार्य प्रसीद प्रसीद। कंचुकी। निश्प्य सदर्यम् । महाराज वयसे। अय खल्वायुष्मान्भीमसेनः सुयो. .

·१D - धनक्षतजारुणितसकलशरीराम्चरो दुर्लक्ष्यव्यक्तिः। अलमधुना संदेहेन। चेटी द्रोपटोमालिया देवि पूरिदपडियाभारो णाहो देवीए वेणीसंहारं काडं तुमं असदि। द्रौपदी। रुजे किं मं अलीग्रवणेहिं प्रासासेसि । कधुकी। महाराज वयसे। इति पूर्वनमेवाभिधते । युधिष्ठिर । जयंधर। अपि सत्यं नायमनुजवेरी सुयोधनस्तकः । भीमसेनः। ग्रार्य । देव। अजातशत्रो। भीमार्जुनगुरो। कुतो वापि सुयोधनदतकः। मया हि तस्य दुरात्मनः पाण्डकुलपरिभाविनो भूमौ नि शरीरं निहितमिदमसृचन्दनं भीमगाने लक्ष्मीपर्ये निषणा चतुरुदधिपयः सीमया सार्धमुर्त्या भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नी नामकं पद्रवीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेपम् ॥ १७ ॥ युधिधिरः स्वैरं मुला भीषमवलोकयनशूणिण प्रमायति । भीमसेनः पादयो पतित्वा जयवार्यः। पुधिष्ठिरः। वत्स बाष्पजलान्तरितनयनवान पश्यामि ते मुखचन्द्रम्। तत्कथय कच्चिन्जीवति भवान्सम किरीटिना। भीमसेनः । निहतसकलरिपुपले बयि नराधिपे जीवति भोमो अर्जुनश्च। युधिष्ठिरः। पुनर्गठमालिय। रिपोरास्तां तावनिधनामिनाख्यादि शतशः प्रियो भ्राता भीमो मम भवसि पो सो बकरिपुः । भीमसेनः। धार्य सोऽहम्। युधिष्ठिरः। - ·१०८ पाठो - जरासंधस्योरःसरसि रुधिरासारसलिले तठाघातक्रीडाललितमकरः संयति भवान् ॥ १८ ॥ भीमसेनः । ग्रार्य मुञ्चतु मा क्षणमेकं भवान्। युधिष्ठिरः। किमपरमवशिष्टम् । भीमसेनः । प्रार्य सुमरुदवशिष्टम् । संवच्छामि तावदनेन दुर्योधन- दुःशासनरुधिरोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशन- स्तम्। राजा। सबरं गच्छतु भवान्। अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम- होत्सवम्। भीमसेनः। भवति पाञ्चालराजतनये दिप्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेण। द्रोपदी। उपमृत्य। तेदु नेनु गाहो । इति भयाट्पसर्पति । भीमसेनः । राजपुत्रि। अलमेवं मानालोक्य त्रासेन । पश्य । येनाकृष्टासि राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयोः पीतशेपाण्यसृजि। कान्ते राज्ञः कुतूणामपि रुधिरमिदं महंदाचूर्णितोरो- रङ्गेघड़ेपु मतं तव परिभवजस्यानलस्योपशान्त्यै ॥ १ ॥ 'बुद्धिमतिके। छ संप्रति भानुमती घोपहसति पाण्डवदारान् । भवति वेदिसंभवे याज्ञसेनि। द्रौपदी। ग्राणवेट पाही। भीमसेनः । स्मरति भवती यन्मयोत्तम। द्रोपदी। पाद सुमरामि अणुस्वामि अ। चतहुनेति पूर्वोतपठति । भीमसेनः। देवि भवति संयम्यतामिदानी धाराष्ट्रकुलकालरात्रि :- शासनविलुलिता वेणी। .

·घटो १०१ द्रौपदी। पाद विसुमरिदम्हि एवं वावारं णाहस्स पसारण पुणो वि सिक्विस्त। चटो नेपो बधाति। नेपथ्ये। क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्कुरुनस्पतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुक्ताकेशान्यतुलभुजवतः पार्थिवान्तःपुराणि। कृलाघाः केशपाशः कुपितयमतखो धूमकेतुः कुणां सोज्यंबदः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राज्ञां कुलेन्यः ॥२००॥ युधिष्ठिरः। देवि। एप ते वेणीसंहारो अभिनन्यते नमस्तत्तसंचा- रिणा सिद्धजनेन। तत प्रविधातो वासुदेवातुनो। उभावुफाम्य। कृतः। विजयतां निहतसकलारातिमण्डलः सानुजः पाण्डवकुल- चन्द्रमा महाराजो युधिष्ठिरः। अर्जुनः । जयवार्यः । युधिष्ठिरः । बिलोका। अये भगवान्युण्डरीकाक्षो वत्सञ्च किरीटी । भग- वन्किमुत मे विजयादन्यग्यस्य भगवान्पुराणपुरुपो नारायणो मङ्गला- न्याशास्ते। 'कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम्। ग्राममामचिन्त्यं चिन्तयित्वा भवन्तं भवति जगदहावं किं पुनर्देव दृष्टा ॥ २०१ ॥ नयाशिय। वत्स परिधजस्व माम्।

·पठो कृतः । एते खलु भगवतो व्यासवाल्मीकिजामदग्न्यज्ञाबालिप्रभू. तयो मर्पयः कल्पिताभिषेकमङ्गला नकलसहदेवसात्यकिप्रमुखाश्च सेनापतयो पावमत्स्यमागधकुलसंभवाश्च राजकुमाराः स्कन्धोत्तम्भित. तीर्थवारिकलशास्तवाभिषेकं धारयन्ति । अहमपि चावीकेण विप्रकृतं ' भवन्तमुपलभ्यार्जुनेन सह सत्वरमागतः। युधिष्ठिरः। कि नाम चावाकेषा विप्रलब्धा वयम्। महोयम् । वासी धातराष्ट्रसवः पुण्यतनापसदी येन मे महांश्चित्तविधमः कृतः। कृतः। निगृहीतः स दुरात्मा नकुलेन । तत्कथय महाराज कि- मस्मात्पर समीहितम्। युधिष्ठिरः। एवं पुण्डरीकाक्ष न किंचिन ददाति भगवान्प्रसनः । अहं पुरुषसाधारणथा बुझ्या संतुष्ये न खल्वतः परमभ्यर्थयितुं नमः । पश्यतु देवः। क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपुकुलं पञ्चाक्षतास्ते वयं पाचाल्या मम दुर्नये पतितया तीणी निकारार्णवः । वं देवः पुरुषोत्तमः सुकृतिनं नामात्तो भापसे किं नामान्यदतः परं भगवतो याचे प्रसन्नादरम्॥२०॥ तथापि प्रीतचङ्गास्तदिदमस्तु भरतवाक्यम् । अकृपणामतिः कामं जीव्यान्जनः पुरुपायुपं भवतु च भवदतिधं विना पुरुषोत्तम। दयितभुवनो विद्वद्वन्धुप्पोपु विशेषवि- सततसुकृती भूयाद्रूपः प्रसाधितमपटलः ॥ २० ॥ कृप्तः। एवमस्तु इसीनिष्क्रान्ता सके। ।

·पठो
॥ इति पठोङ्कः॥
॥ श्रीमृगराजलक्ष्मभदनारायणविरचितं
वेणीसंहारं नाम नाटकं
समाप्तम् ॥

·ग्रय प्राकृतभापाव्याख्या।

·पत्रं
12. नेपथ्ये । रामास्वसित रामाश्वसितु मट्टिनी।
19. 20. चेटी। देवि माध्यरितु समावति भाट्रिटनी । यमेष्यति । म नित्यानुवउगुरुवर
पुनमारगीमसेनः।
21. टोपदी। कन्ये भवायापदि गएरा शामूलो भविया
22. चेटी। एप पुनजिलि देनमुपरापतु भरिटनी
23. होपदी । फन्य एवं पुर्वः ।
1
-
पत्रे 10.
1. चेटो । सातु कुमार।
3. घटो । परिकुपित इव कुमारी लक्ष्यो।
4. 5. द्रौपदो। यान्य थपेर तयधीपाश भावानाति । तदुपविता गोाि.
अम्पाय व्यवसिग।
11. 12. दीपदो। ना। मानो या युगाय मा ।
-
-
147.
३. पदो माग यमपि जामा लि
15. हायो । ना। दागोग गुम्मामु मग एम' मित।
18. डोपदी बाल शिल्प्युदेशकार गुमागु गातिर ।
22. 23. रोपरी । ये युमिनिय गायरानो पnि facts
.
सो तो पिपासारना।
पीpi गार ENTarjit rain armiren.
at पारवन्टल arjanmint
, पेटीता तिमिiarn Hroni
10.11.anti nirman minications
httrina Rimitrinam
13. 11.

·प्राकृतभाषाव्याख्या 20. चेटी। कुमार यदि परिजनहीना भवेततो देवो भपाति। 22. 23. चेटो । कुमार मयेव भपिातम् । यि भानुमति युष्माकममुक्तषु कोपु कायमस्माक देव्याः केशाः सयम्यन्त इति। पत्र १३॥ 8. 9. द्रोपदी । कि नाथ दुष्करं त्वपि परिकुपिते ऽनुगृह्मत्वेतव्यवसितं ते भातर । पत्र १५॥ . . 3. 4. दोपदी । नाय केदानोमेप प्रलयजलपरधनकुणितमासल यो क्षयो समरदुन्दुभिस्तायते । 6. होपदो। क एवं यज्ञः । 16. 17. द्रोपदी । नाय । असुरुसमराभिमुखरय होरिव मडलं युप्माक भवतु । 18. 19. चेटी। ग्रन्यच देवो भपाति। नाय युष्माभि पनापि समादागत्यात्माचासयितव्या।। 23. द्रौपदी । नाय मा खतु मा पलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकापानला पत्रं १६॥ 1. 2. पनवेक्षितारा. सचरिष्यय यतो ऽ प्रमन्नसचीयानि रिपुबलानि श्रूयन्ते । । . पत्र १८॥ . 13--15. सती । सस्त्रि भानुमति कस्मादिानी त्व स्वपदभनमात्रस्य कृते ऽभिमानिनो महा- राजदुर्योधनस्य महिदी भूत्वैव विगलितधोरभावातिमात्रं सतप्यसे। 16. चेटो। भट्रिनि प्रोभन भपाति सुवदना । 17. भानुमती । एव न्वेतत् 18. चेटो । स्वपयन्तन कि न खलु किमपि न प्रलपति । 19. 20. भानुमतो। कन्य व न्वेतत् । कि पुनरिंद मे 5 कुमालदर्शन प्रतिभाति स्वपकम् । 21. सलो। प्रियसलि यव तत्कयय स्त्रपुक यद्वयमपि प्रतिश्रा- ॥ पत्र १६॥ - - वयन्त्यो धर्मप्रासया देवतासकीर्तनर टूादिपरिग्रहेण च परिहरिप्याम । 3. 4. चही। शोभन जणु भशाति सुवदना । अपुत्राणदर्शनानि स्वभानि देवाना प्रतया पर- 'लपरिपामानि भवन्तोति श्रूयते । 5 भानुमती । ययेव तत्कययिष्ये । यवहिता तावड्व । 6. सनी । अवहितास्मि कथयतु प्रियसखो। 7. 8. भानुमती । ऋय फिल मे प्रमशन ग्रासोनाया केनाप्यतिप्रायितदिव्यपेषा नकुलेनादिनात व्यापादितम् । 3. सखी । प्रान्त पाप शान्तं पापं प्रतिहतममइलम् । देवि ततस्ततः । 10. भानुमतो । इला भयेन विस्मृतास्नि पनिट यावत्सर्व स्मृत्वा कथयिष्ये । पत्र २ 9. समो। प्रियसति । अपि स्मृत त्वया। 10. 11. भानुमतो । राति स्मृतम् । मय फिल प्रमद्वन धासोनाया ममात्र फेनाप्यतियित. दिव्यपेपा नफुलेनाहिशत व्यापादितम् ।

·12. उमेशान्तं पाप शान्त पापम् । ततस्तत । 13.. भानुमती । सतापावाहोताट्यया पुनरपि मया विस्मृतम् । 17. सली। यल सतापन करायनु प्रियाती। ॥ पत्र २२ . 6. 7. भानुमतो। हला हन्त ततस्तस्यातितायितविपिणा नकुलस्य दशाननोसुका ताता। 19. सखी। ततस्तत । 40. 21. भानुमतो । ततो इह त्वरितमासनस्यानमेत लतामपउप प्रविष्टा । तत समायनुसाव ततामपउप प्रजिट. । पत्र २२ ॥ 4. उमे। ततखत । 5 भानुमती । ततस्तेन सार्वप्रसारिसकोणापत मे स्तनाव। 10. उमे। ततप्तत। 11. 12 भानुमतो । हला ततो ऽ हमार्यपुत्रस्य प्रभातमालतूर्यविमिश्रेण वारविलासिनोसोत- प्राब्देन प्रतिबोधितास्मिा 16. 17 18 सुवदना । यविमप्यत्याहित तागीरोगमुखायार नहीना सलिलेनापतियता भागanा ब्राहयानामप्याशियाहुतिहुतेन प्रचलितेन भगवता हुताशनेन दयताम् । ॥ पत्र २४॥ 2 भानुमती । हला काथय किमत्र शुभसूचकम् । 4 - 1. रात्री पत्र वालि स्तोकमपि शुभसूचकम् । यात्रालोक कथयिष्ये ऽ पराधिनी भविष्यामि । स इदानी मिन्धो जनो य पृष्ट परमपि हिन भाति । सखि सर्वमेवेतदशभनिवदन तदेवताना amr- मन टूर्वाटिग्रिहेण चान्सतनाम् । न खलु दष्ट्रिपो नकुलस्यान्यस्य वा दर्शनमहिशतवधमपि स्वपुक्र प्रश- सन्ति विचक्षा। 20. 21. भानुमती। हला सुवदा। उदयगिरि शिलान्तरितविमुख स्थवदो विगलितसध्यारागास- नरालोकमाउलो बातो भावान्दिवसनाथ । चेही । भरिनि रोपान्वितकनककान्तिसनीय नतासालान्तरोपहितकिरपातालेर पि- अरितोयानभूमिभाग पूतिप्रतिश इव रिपु. 22 23 न 2 5.6 - क्षीयो भगवा सहसर मि सवृत्त । समयस्ते लोहितचन्दनफुतमगर्भेपाXण पर्यवस्थातुम् । 34. भानुमतो।हमा तालिक । उपनय मे ऽभान यावावरस सहस्रकिपास्य सपर्या नि- तैयामि चेटो बहुदेव्याशापयति । भाष्ट्रियनि । इदमभाजन मितियतु भगवा सहमागे सपान् । सलो। कय महाराज जातो ऽस्या नियमभट्ट । 10--11. भानुमती । भावनम्बरमहामर एपसत्यपत्र पूर्वदिशावधूमुखमपउनादविशेषक सा- लभुवनेकानप्रटीप यत्र स्वपनदर्शने शिमप्यत्याहित तावत प्रणामन सभ्रातृकस्यार्यपुत्रस्य युगलपरिणा- मोभवतु । कन्ये नालिफे। उपनय में कुसुमान्यपापायपि देवगाना सपा निवर्तयितुम् । 8.9 मागतो ·११८ . प्राकृतभावाव्यास्या 16 भानुमती। ग्रहो प्रमाद परिजनस्य । ॥ पत्र २६ । 1 2 भानुमती । अभ्यनुतामार मा महरात । अस्ति मे कस्मिनपि नियम मिलाय । 5 6 भानुमनी । धार्यपुत्र । यतिमात्र में प्राङ्गा बाधो तदनुम यता मामार्यपुत्र । भानुमती । प्रायपुत्र न खलु किमपि म प्राङ्गाकारण यष्मासु सनिहितेषु कि त्वायपु- त्रस्येव मनोरथसपनिमभिमन्दामि । भानुमती । परिवायता परिजायनरमार्यपुत्र । 12 13 21 ३ पत्र २७॥ सत्री । महाराज प्रविश वेतदारुपर्वतप्रासादम् । उच्छेदकारी खल्ययमुत्थितपापन कलुपीकृ- तनयनो विलितरुवरशब्दवित्रन्तमदुरापरिभटवलमारगम' पर्याकुलोवृतननपरतिषिया समोरणासार। ॥पत्र २८ । 21 18 21 1 भानुमती। दिध्योत्पातसमीरणासारे न बाधत । 23 सखी । महाराज । ग्राहपागभ्रमी सह प्रियसख्या उरुयुगल तत्करमादिदानी महाराज शासनवदी नानुभूषयति। भानुमती । ग्राय किमनर्थ मत्रयस। पपत्र २१॥ 67 भानुगतो । आर्यपुत्र परिहार्यतामानिमिन प्रसनब्राह्मगावदानुघोषणा होमन च । 11 12 प्रतिहारी। जयतु जयतु महाराज । महारान । एया खल्लु जामातु सिधुरातस्य माता वधूई शला च प्रतिहारभूच्या तिष्ठति । 16 प्रतिहारी। यन्महाराज धातापयति । माता । परित्रायता कुरुनाथ । माता । जात कुत कुधालम्। माता । अघ सलु पुत्रवधामपोद्दीपितन गापडोविनानस्त- ॥ पत्र ३०॥ मिते दिवसनाथ तस्य वध प्रतिज्ञात | मातर । ज्ञात यतश्च बन्धुबधामादूटोपितकापानला प्रावतितशरीरा वोरा परिणामति । 15 माता। अतमापूप्रतिज्ञाभास्या मधो ऽस्य प्रतिज्ञात ॥पत्र ३१॥ 23 भानुमती । प्रायपुत्र यद्यप्यव तथापि गरस्ततिक्षामो धाजयो सिदार, खलु प्राडाया । माता। बाा साधु कालोचिा त्वया मत्रिम् । पत्र ३३. 3 4 हामानुषमाराधोतन पुम्मसत्सवसाभि सचितम् । यति च पियामि प्राणिा वर्षणा समो भविष्यति । यदि सिन्धुरावधदिवस इव समाफर्म प्रतिपयत शुनम्ताश्च पयतमरितकोठार मा- 23 1 78 4 .

·प्राकृतभाषाव्याख्या 11 12 १ । 1 10 11 - 14 15 मनोपित गृह भवति (भूयते")। अथ कनु रुधिप्रियो भवति (भूयते ) । तपादमि समरे प्रिय- भार रधि प्रियमयिष्यामि । भवतु शब्दापयिष्यामि नावात् । रुधिप्रिय कृधिप्रिय। इस एहोत एहि । राक्षस । प्रायनशाना म सक या रुधिर च लभते तदप मर एरिश्रय क्षयामा- मेव लघु नभ्यति । 14 15 राक्षस । यो क एप मा शब्दापयति । यो कय बभागधा यस माझि पाब्ट्रापयति 16 राक्षसी । रधिप्रिय । एतत्खनु तव कारणापरतस्य कस्या- ॥ पत्र ३४॥ ५ पिदातये शोरावयवप्रभूत प्रभूतवसासहचिक्कया कोप्या रुधिामग्रमास चानोत तत्पिमत्। 34 राक्षस । पाधु वसागधे गाधु शोमन कृत स्वया बलीयो ऽ स्मि पिपासित इतरकोप्या रुधि- मानीतम्। 5-7 राक्षसी । रुधिर प्रिय । ईट्टा इतरततरगमशाणितवसातमु सचरे रामराजयो परिभ्रमनव पिपासितो सोत्याश्चर्यमाश्चर्यम्। राक्षरा । घर वमागधे। पुत्रघटोत्कचगामापट्या स्यामिपी दिउम्बावी प्रक्षिातोऽस्मिा सक्षमी । रुधिरा प्रिय । ययापि स्वामि या हिडिम्बाहच्या प्रयोपचनोको नापशाम्यति । 12 13 राक्षस । यि कुतो ऽस्या उपशम फि त्वभिम युवधशोकसमान्टु खया सुभद्राव्या वातस या च समाशात। राक्षसी । रुधिरप्रिय गृहापा त्वमामिशिर कपालराचितमग्रमासोपट्या च पित्र नव- प्रोणितासवग। राक्षस वसाध यय कियाभूत विया सचित रुग्धरमयमास च। 18-29 राक्षसी। गो रुधिर प्रिय पूर्वसचिा त्वमेव नानासि विसचित शृणु । भादनशोपिा- नयुम्भ सिधुराजबसायुपी वो फरयाधिपरिव सोमदनबालीकप्रमुखापार ना हाणा मारापुरुषाणा च रुधिरबमामासष्य घया अपिनडमुषा सहयतया सन्ति म गृहे। रातरा । साधु साधु सुगृहिपया साधु साध । ॥ पत्र ३५॥ मना पुगृहिणी वन स्वागिन्या हिडिम्बाव्या सविता च प्रष्ट म दारिद्यम् । रातारी । धिप्रय कीदृशा स्वामिया विभाग कृत । राक्षस : प्रवाह स्वामिन्या हिडिम्बाव्या गमार शब्दापयि वाजता यपा रुधिरप्रिय । घामावार्य भीमरानस्य को नुपृध रायर प्रारिपिटाध्यामिति । ततस्यानुमार्गगामिनो एतमानुपापिाल- दीपनयभुक्षापिपासरयादव समस्तुमुलयो म भ (भूपत*) । त्वमपि विश्रब्धा भूबा हरि- वसागि युम्भसदर राव । राक्षसो। धिरप्रिय फि निमिन युभाभीपरोनग्य पृष्तो ऽनुपृष्ठमास्पिया। राक्षस (AIT ता स्वामिना वृकोदरपा दुपाररान रुधिर पात् प्रतितात नधा- स्मश्री राक्षरनुपवित्र्य पातव्यमिति । राक्षो । साधु वापिन्या साधु ! सुराविधानो म भना दिया कृत । रालो। यर रुधिप्रिय फिनु पल्यप मदान्कलाल श्रूया। 16 17 23 12 3 10 11 12 13 14, 15 17 18 ।

·१२० पाताभापायाण्या - 19.20. राक्षरा। एला वसामन्ये । स खलु यो दोष येणाकृप्यातिपत्रेपा '21. 22. राक्षसी रुधिप्रिय रुधिरप्रिय व्यापारात्य द्वापारय रुधिर पियाग । हानस । वसन्ये नापामारोपित मण्यतालक रहा 23. - 1. प्रविशति किता। 3. राक्षसो। हरिप्रिय पुनाणेप महान्यानाल. म्यत । 4--6. राक्षस । बागो । एष पल्यालानाष्टागिपत्र दा स्यागच्छति पदापि दुपटगुती पेपारमानपि व्यापादयिष्यति । तदेहि यामिन्या हिडिम्बादेव्या यापि पुनः । - पत्र ५00 . 7-23. पुरुष । पापी अपि नागामिद्देशे गारपिद्वितीयो दृष्टा युपानिमहारादुर्योधन वेति । कय न कोऽपि नत्रयत । भवत्येश घरपरिकरणा पुरुषाया रामूरो दृश्यत इत्या त्या प्रत्यानिक- पमेते स्त्रग्वामिगो गाउमालय पारानागालदुर्भयान पपोतदादल्यामन्ति तसल्यने नवा ननिता भनत्यन्यतो तिनेष्यामि । इमे पल्यपरे प्रभूताना रायलिता बोरगानुमा । यत्र गत्या प्रक्ष्यामि । यहो जानोर बलिटेने युनायो यति इति । यमते पि मा दृष्ट्वाधिश्वर दन्ति । तर खल्यो पि जाननिय । दुष्कर सल्वत्र की । एका गोमाता रामाविनिहत पुत्रक ऋचा लातुविसनया वध्धा पहानुमियो । माधु वीरमात साधु । यस्मिपि सन्मान्तरे लिपुत्रका भविष्यति । माययतो विचष्यामि । ग्रयमपरी बहुप्रतानिहाकायो ऽयपातोफार एव याधसमर स्तिठति । म पून्यारान तुर- गममुपालन्य रोदिति । नूनमतेषापत्रेय स्वामी व्यापादित इति । तन बल्यो ऽपि मानि । भवानन्यसो गावा पक्ष्यामि। कय सर्व एवावस्थानुरुप व्यरानमनभवन्यायधिगुलगाया पर्याफुलो TRIफन् पपत्र परे॥ धन प्रक्ष्यामि क वोपालप्स्ये । भवतु स्वयमेवात्र विज्ञास्यामि । भवतु देवमेवेदानीगुपाल- पये। अटो दैव । एकाट्शानामक्षोएिंपाोना नायो येतो भानुभातस्य भी गायहोणारावाल्यगृपमृतव माजत्यामप्रनुलरय रानधास्य सश्लपृशियोमपडलकनायो महाराजदयोधनो प्यन्विध्यते न जाने कस्मिनु- देने स वर्तत इति । अथवा किमत्र देवमुपाली । तस्य सल्वेतवििितविदुरबचनजीवस्य परिभृनपिता- महहितोपदेशाङ्करस्य शकुनिहतक प्रोत्साहनादिविवन्मूलस्य जनुरतविषाखिा सभूतचिरशालसबवैरा- लवालश्य पाञ्चालिफाशेशारामनस्य फल परियाति । यथाय विविधालभारावलितपूणियाप्रगत प्राकचापसहरसपूरिन्दशदिशामुतो लूनरेतुबशा स्यो दृश्यत । तदह तयाम्यवश्यमोन, मरारम्याधास्य विनामोद्देशन दितव्यम् । जयतु जयतु महारान । मुन्दाफ । देव कुशल प्रागेमानेपा। सन्दरक । स्व न रथो भानो : स्य मनोयो ऽपि । 22 23. मुन्दरक । यदेव माज्ञापयतीति । अये देवस्य मुकुटमणिप्रभावेशापनीता मे स्याप्र- हारवेदना । . 1-13 - 16 19 ·'प्राकृतभाषाव्याख्या 1 4-7. सुन्दरफः । शृणोतु देवः । मद्य तावद्दुःशासनवधामर्पितेन स्वामिनामानेन कुटिलम- 'कुरिभङ्गभीपणाललाटपटेनाविज्ञानवधानमोक्षेणा मिलोमुत्रसंधातवर्णिपाभियुक्तः रा दुराचारी मध्यमपापात्रो भीमसेनहतकः। 9~~11. सुन्दाका । ततो देवोभयनलमिलद्दीप्यत्कतिरगपातिसमुधूजिनिवदेन पर्यस्तातर तघासघातेन च विस्तीर्यमापोनाधिकारेणान्धीकृतमुभययल न भुवनतल लक्ष्यो। 13. 14. मुन्दरका । ततो देव दाकृष्टधनुर्गुच्छोटनरंकारगम्भीरभीपोनान्धकारेगा तायते गति प्रलयाजधोपोति। 16~~19. सुन्दाक । ततमा दयोस्तयोरन्योन्यसिहनादान्तिपिशुनं विविधपरिसुनापत्रणाहतकब- चत:वलियानवियुका बहनधि निन्दुःखद्योतभासुर गम्भीरतानितचापालधरप्रसृतप्राइसवर्षांनं समूतं समादुर्दिनम्। 21-23. सुन्दाका । ततश्च देवेतस्मिान्तरे ज्येतस्य भातु. पाभवाडिना धायेम बानिया- निर्धेप्रविषमसितायशिललितवानानुरगमगवाहनम्याकुलवासुदेवाचकादागिनादितचरलचाया- . 1. 2. दपउदुर्दान घापूरितपातान्यदेवदन्नताररसितमतिरयनितदशदिशामुलकुलो धापिसा- मुद्दे रथया। 4-7. सुन्दरका । ततो गोगसेनधनंजयाभ्यामभियुत पितरं प्रेक्ष्य गराधम विगलिगमवधूय एल. प्रोर्पकमाकीकृटकठिनकोट्यउयो दक्षिाहस्तक्षिपणापुझ्यन्धनो विघनत्वरितगारपिशस्त देशानुपात: कुमा- स्वपमेन.। 9~~12. मुन्दाफ । तराश रोग देवाच्दौर कुमारयपोनेन विलितागिलनाध्यामलसिन्ध पुड्के याठिनकडूपरेः कृष्पावट्नेः प्रिनानिशितव्यामलाल्यबन्ध. कुगुमित इस गर्मुकेन मिलोमुतैः प्रदा- दितो धनंतयस्य रथवरः। 14--20. गुन्दरकः । ततो देव लोज्याविक्षिानिनितालयर्षिया योपदिश्य गणितम् । थोरे परोन पितरपि तावन ते पमानित स्यातुं युताय कि पुरधागो बालस्य । तदन्दापः धुमा- रफेरायुध्यग्वेति य च निशम्य गुरुजनाधिक्षपोट्रोपितोपोपप्रमुखमाउलविम्भितभीगफुठिगामीगोन चापधारिया कुमारपरानेगापि मर्मभेट्क. पापविधन सुदियरामाप्रगायनिगर्सिनो गागोगो मागोग पुग दुधयचो.। 22. 23, गुन्दाफ । ताय देय शिनिधानबेदनोपासन्युमा गाडोमिना लामा- ज्यानन्दनिर्शितानियोदया यानिपत. 1. गतपिठाप्रपा प्रस्तुत शितालाप विषयाचांग। 3-5. सुन्दाफ. : AN देव तप प्रेम र प्रा. समाव्याणाणबधिमाnिyijr- पशुपागमानवोसचालयाला कुमारवरानगापि सावो परतुन गमरन। 7~9. गुन्दरमा देय परिशिपायाग लिनुगनिरिणागुमन्या रयापि पलायनलगोः गार पणेन धिति कलमानुपमा योदलार थाना प्रतः। गुन्दरका | m दयायोनिगमलाTERLIATEमानि: गुराण यानि भ ·१२२ प्राकृतभाषाव्याख्या + समारोपा हर्षोषकरुणाशासको, अनुवर्तमानस्य खामिनो राजस्य निपतिता प्रारपद्धति मरोने बाप्पाकुला दृष्टि. कुमारवृक्षरोने। 16--18. सुन्दरक । ततश्य देवोभयग्रलप्रवृत्तसाधुकारामपिन परवर्षप्रत्यलितेन गापडीविना तुरगेषु सारथावपि रथवरे धनुष्यपि व्यायामपि नरेन्ट लागे सितालपने व्यापारिना. रान शिलोगुसा 20. 21. सुन्दरक. ततो देव विथो लूनापाकोदयउकः परिभ्रमपामात्रव्यापारप्रतिविद्यारसंपातो मपउलानि विचयितु प्रवृनः कुमारः। 23. सुन्दरकः । ततश्च देव सुतरथविधुमामोद्दीपितर स्वामिना- । पत्रं ६३॥ 1-6. राजेनागपितभीमसेनाभियोगेन प्रस्तुतो धात्रयस्योपरि शिलीमुलासारक कुमारवृपमेनो अपि परिजनोपनीतमन्यं रथमारुन पुनापि रावृनो धनतयाभियोगे । भपिात च कुमारे। रे । ताताधिः- पमुलर मध्यमपाएउव मम प्रास्ता प्रारमुग्गिाधान्यस्मिन निपान्तीति भपित्वा भरसरौः पापउवारी प्रच्छाय सिहनादेन गर्जितुं प्रवृत्त । 9-13. सुन्दरक । ततश्च देव तस्य शरमहससपातमवधूय किरीटिना गृहोता रथोत्सङ्गाकपा- कनककिङ्किणीतालयाका विराविणी मेघोपरोधविमुलानभस्तननिर्मला निप्रितश्यामलस्निग्धमुली विविधर- ममभाभासुरभीषपारमपीयना प्रति सोपहासं विमुना धनजयेन कुमाराभिमुसम् । 15-18. सुन्दरक । ततध देव प्रज्वलन्ती प्राक्ति प्रेक्ष्य विगलितमरानस्य रस्तात्सपार धनुई-. ट्याद्वीरसुलभ उत्साहो नयनाद्वाप्यरालिलं वदनादसित हसितं च धनंजयेन सिंहनाद विनादिनं वृकोद- रेपा च दुष्कर दुष्करमित्याफ्रान्दित कुरुबलेन । 20-22. सुन्दरक । ततश्च देव कुमारवृषसेनेनाकाकर्पितनिशितनुरपा सुचिर निर्भयापिय एव भागीरथीय भगवता विषमलोधनेन विधाकृता प्राप्ति । । पत्र ६३॥ 1-~-3. सुन्दरक । शत एतस्मिान्तो कृतकलफलमुत्ररेण वीरलोकसाधुवादेनान्तरित. समा- तूाव. सिद्धचारपागणाविमुक्लेन कुमुमप्रकोपा प्रादित समानणाम् । 5-9. मुन्दरकः । ततश्च देव भपिात स्वामिनाराजेन ।भो वृकोदर । समापूस्तव ममापि सम' रव्यापारस्तदनुमन्यता मा मुहूर्तक प्रेक्षामहे तावद्वत्तस्य तव भ्रातुर्धनुर्वेद शिक्षानिपुणात्व तवाप्येतत्प्रेक्षणीय- मिति । ततो विरतो त्याच्यापारनिन्धिान्मक प्रामितवेग जातो वावपि प्रेक्षको भीमसेनाद्वारागी। 11. 12. सुन्दरक । ततश्च देवेतस्मिनन्तरे प्रतिस्त्रपउनामर्षितन गापडोविनवं भक्तिम् । रेरे दुर्योधनप्रमुत्रा । 14--18. सुन्दरकः । प्रणातु देव । घरे दुर्योधनामुमा कुरुबलमेनाप्रभव ।रे बिनयनटी - पाधार कर्पा । युष्माभिर्मम परोक्षनेफाको पुत्रको अभिमन्युळापादितो इह पुनयुष्माक प्रेक्षमाणानामेत कुमा- रखूपसेन स्मर्तव्यशेष करोमोति भणित्वा सार्वमारपालितमोन निर्यातयोपनिाट्ड्याव गाठीव स्वामि- नापि यजोका पालपृष्ठम् । 10-23. सुन्दरक । ततश्चेतस्मिननारे प्रतिषिनीमसेनयमाकर्मगम्भेपा गापडोविना विरचित राजपसेनरथफूलकपे चापाग्यो। तत्रापि द्वा-यासन्योन्यस्नेहदर्भितशिक्षाविशेषाभ्यामभियुनो मध्यमपाण्डव । - ·प्राकृतमाutculer ॥ पत्रं ६५॥ सन्दरकः । ततश्व गापटीविना तारासितत्यानिषिमात्रविज्ञातचापावर्येण तयार मित पत्रिभिर्यथा न नभस्तलं न स्वामो न रथो न धरपो ने कुमारी न केतुबशो में बलानि न मारपिन तुरंगमो न दिशा नवीरलोकच संलक्ष्यते। 7-9. सुन्दरकः । ततश्च देव क्षपामात्रमेवातिप्रान्ते प्रारलपाते सहपमिहनादे पायउतरोन्ये विशु- लायन्टे कौरवनले ममुत्यितो मदा-कलकलो हा हतः कुमारे वृषसेन इति । 11---13. गुन्दरकः । ततश्य देव प्रेक्ष कुमार हतसायितुरंग लूलालपत्रचापचामरकेतुवंश स्वर्ग- प्रभधमिव सुरकुमार दृदयमर्मभेटिनकेन शिलीमुखेन भिनदेह रथमध्ये पर्यस्तम् । . 7--10. सुन्दाफः । ततो देव तथाहारय पुत्रस्य दनिन मंगजितमनुगलमुडिपारवानपेक्षितपाप्र. हरगोन स्वामिनाराबालिगुनो धनत्रयः । ततस्तं च मुतवधामर्पितं विमलातोविता तगा परिका गन्तं मेश्य भीयन कुलसहदेवपातालप्रमुपैरन्तरितो धनत्रयस्य रथः । 12---16. सुन्दरकः । ततो ऽर्जुनचापमहाप्रलयपयोधानिमृतप्रारधारासहीः पूरितेषु दिशामखेषु । प्राल्येन भपितः स्वायन । यथान हानुरंगगो मथितचक्रनेगिनाले रथस्तन युनी गोमा नाभ्याम- भियोगामिति भणिraा निर्तितो त्यो ऽवतारित. स्वामी रयत्नानाप्रकार च समावासितः । 18--22. सन्दरकः । ततश्न स्वामिना मुहर, विलम्ब्य परिजनो मिहिनो अन्य स्थं न या- येति परिजनोपनोतमन्यं रथं प्रेक्ष्य मयि दनदृष्टि सुन्दादीति भगिात च। घर चोपगाः समीपम् । ततो • पनोय शोर्षस्यानात्परिटको प्रमालितः प्रोणितबिन्दुभिर्दिग्धवटनं बापां प्रत्याभिलिसिस एथ देवस्य सदेशः। ॥पनं ६॥ 8--10. सुन्दरया । देव । अपनीनगरीरावर ग्रामवधकृतनिशयः स्वयमेव सग माति । 21. मुन्दरकः । यदेव धाज्ञापयति । ॥ पत्र ६॥ 4. गान्धारी । युग्यो सरय जोति रा यास्मिन्ययय समुददेनाम् । G. 7. मान्धारी । जात । एकाकोति मगारि कि नु खलु सामने तय मातृका पान भविष्यति । - - - 2. 3. गाधारी । Tv मसारवेशापामुनस्यारगास्वपि न प्रगति बापी। 5... गाur । वारा याद यमप्यरमानालपसि किमिदानी दुशागा पासपश्यति दुर्मर्षया चान्यो प्रा। . 12. 13. साधारो। हात । प्रलं परिदेविन तमपि ताटे को युगलाय मागापमाथि गोय। फि में ये बेोपा वा। । - ६-9. martim 1 एतरेवेदानी प्रलं यधपि तायो नि गन्यमांघियानि । RATIकालो समास्य । प्रसोस् । र ते लिनिवार्य सपागापारण। प्राचिन गुरु बचान् । 10. गान्धाती। पिता से चिदुरो वा लिप्यति सन्तुतिः । 16 ·१२४ प्राकृभाषाव्याझ्या ॥ पत्र ७२॥ . 19 गान्धारी । उपपतियुक्त प्रतिपयस्त्र पितर्वचनम् । । पत्र ७३॥ 2 3 गान्धारी । हा सात दु शासन रा दुर्मर्पण श विकणा हा वीरशतप्रसविती गाधारी दुःखशत प्रसूता न मुतशतम् । गान्धारी । राजय हाहाकार मिश्र सूर्यमित श्रूयते । 22 गाधारी। जात मुहूतक तावन्म रभागियो समाजासय । ॥ पत्र ७४॥ गान्धारी। जातेकाको न्व करते सहायत्व करिष्यति । 16 । 5 - ॥ पत्र ७५॥ 2 गाधारी । जात समाधसिहि समानासिहि । पत्र७६ ॥ गाधारी। जात प्रिधिलय तायक्षपामात्र बाप्पमोक्षम । . ॥पत्र ७७॥ 1 गाधारी। तेनैव सुतप्रतिकृतान्तन वृकोदोगा सम समा मार्गसि । 13 गान्धारी । कतर पुन स यता हताशामवलम्बिष्य । ॥पत्र७८॥ 4 गाधारी । जाल किपत्र मामत प्रतिपन्तव्यम् । गान्धारी। "हा हताम्म्यर मन्दभागिनी । 6 ॥ पत्र ८२॥ 7 3 गान्धारी । जात प्रत्युद्वच्छेत महाभागम् । ॥पत्र.४॥ होपदी । पाञ्चाल्यति कि 7 भपितम् । ॥ पत्र ८५॥ 20 द्रौपदी। कथ समाचो वर्तत में नाय । । पत्र८६॥ 15 द्रोपदी । भद्र कयय काय । 23 हौपदो। घग्रत क्यव। ॥ पत्र ८८॥ द्रौपदी । अपनोतो म नाय मन्युर्यदि पुनापि सुलम प्रा भविष्यति । 20 होपदी । प्रतिपन गमो न वा। ॥ पत्र १०॥ 2 3 हौपदी । यदेवसिभुवननाय याज्ञापयति तच्च क्यमन्यथा भतिप्यति । . 2-5 द्रौपदी । महाराज कि निमित पुानीयभीपसनेन न दुराचारी भपिात पश्चानामप्यस्माक ·-- মানমাত্রায় १२५ बन ते रोचते तेन सह सग्रामो भवत्विति । कय मानयोर्माद्रीसुतयोरकता प्राधितस्तेन मग्रामो भवेततो इत्याहित भवेत्। , ॥ पत्र १२॥ 22 होपदी बुठिमतिके बोय मयि तालपन्तेन - 20 1६ चेटो । समायसिनु समानुसितु देखो। 13 ह्रौपदी । भगवन्कथय कि वृतमिति । होपही ।हानाय भीम। 23 'चटो । समाचासितु देवो। । पत्र 180 होपदी। ततस्तत । 17--19 हीपदी । हा नाथ भीमसन हा मम परिभवप्रतिकारपरित्यातीवित जासुरबफरि- বিস্মর্দিনাজীফানিমুন ময় ঘনিয়াছাফা ছি ন মনিরন্তন। ॥ पत्र ५॥ 14 15 दोपदो । हा नाय भागृवासल र युन भातरमशिक्षिा गदग्या मानो गच्छन्तमुपेक्षितुम् । 11 2 दोपदी । महाराज किमतर्तत । दोपदी । नाथ स्वय किल म घोप्रा नयनाया । न युत प्रोग्य सत्रियरय प्रतिक्षात शिथिलपितुः । तत्प्रतिपाजय मा पायदुपगामि । 89 पत्र 01 5-12 हौपदी । अधातु नाथा टुयोधाधिराणान हम्मा दु शासनमोचित मे टिम्तम् । कन्ये धुठियालय ताय प्रत्यक्षमेव नायेन प्रतितातम् । सदिष्ट म ताबा दवयोन दना परचमारण्यामिति तपनप में पुन्तलामा विरचयात ताबकरी कुरुत माया परपोतमस्य वचा लोप पत्रया । यता कि मागितामा भपितमागतमार्यपुत्रमगमिष्यामि । महाराज । प्रादीपय मे चिताम् । विमपि क्षत्रधर्मग- मुगान एव यम नायस्य नोबितायाभिमुखो भव । ॥पत्र - 15--17 दोपदी । प्राय फुल्य दासचयम् । थप न या पि महाराहारय यथा पानि । हा नाथ । अधि रक्षण विना मा परिजोनापि परिभृता । 3 द्रौपदो। त्यो वरना मान । द्रौपदी । मकरयायय बलपिमा frare अयते । यसपाय मापुमति निम्रता दिलायो।। 11---13 दोपदी एव महारमात्राये गयी । यस गारिरिकालो पि मध्यपुत्रो भय एताया पक्षपात र पलाम 1 इति ।

·प्राकृतभाषाव्याख्या । पत्रं १००॥ 14--17 द्रौपदी । हला बुडिमति भया मम वचनेन प्रियसती सुभद्राम् । वत्साया उनए- याश्चतुर्थो मास. प्रतिपस्य गर्भस्य । त्वमेव कुलप्रतिष्ठापक सावधान रक्षेति । कदापोतो लोकगतस्य शा- रकुलस्यास्माक सलिलबिन्दुदो भविष्यतीति ।। ॥ पत्र १०१॥ . 3 2-7 - . 22. 93. द्रौपदी। प्रसीदतु महाराजो ममानेनापश्चिमेन प्रणायनात्मेवाग्रतो गमिष्यामि। ॥ पत्रं १०२ चेटो । हा भावन्तो लोकपाला परित्रायव सोमवशराजर्पिम् । अयं प्रलु राजा राजमू- यसतर्पितहुनबह साण्डवसर्पितहुावहस्य किरीटिनो ज्येष्ठो भाना सुहोगामधेगे महाराजयधिभिः । प्पा देवी पाञ्चालाजकलदेवता वैदिमध्यसभवा यातरोनो । द्वावपि पोरेण निष्करणास्य कालानली- न्धनीभवत । परित्रायध्वं परित्रायम् । कि व्ययसित देव्या देवेन च । 10. चेटी। यह देव याज्ञापयति । जयतु जयतु महारान. । 13. द्रोपदी। महाराज प्य करोवह पुनर्वलर प्रवेच्यामि। ॥ पत्र १०३ ॥ 13. द्रौपदी । कन्ये बुडिमतिके देहि म उदकम्। 15. द्रोपदी । फमै तल ददानि । 19. 20. द्रौपदी । नाथ परिजनोपनीत स्वागतस्य पादोदक भविष्यत्येतत् । 22. द्रोपदी । उनिष्ठ महाराज दूर गच्छति ते भ्राता । पत्र १०४ 2. द्रौपदी । ग्रा. प्रज्वलितो भावान्हुतवत् । 11. 12. द्रोपदी । हा मार्यपुत्र मम स्वयवर स्वयग्राहकुटुम्यिक धनतय । प्रिय भ्रातर सभावगसि न पुनर्महारातमिम दासजन च । । पत्र १०६॥ 5. द्रौपदी । कथ न सभावयाम्यद्यापि चितातमोपम् । ॥पन्न १०७॥ 2.3 चेटो । देवि पूरितप्रतिनाभागे नाथो देव्या वेपोसहार फर्नु त्वामन्विष्यति । 4. द्रौपदी । कन्ये कि मामलीकवचनैराशासयसि । ॥ पत्र १०८॥ 11. द्रोपदी। जयतु जयतु नाय । 19. द्रौपदी । म्राज्ञापयतु नाथ 21. द्रोपदी । नाथ स्माम्यनुभवामि च । ॥ पत्र 10% होपदी। नाथ निस्मृतात्म्येत व्यापार नायस्य प्रसादेन' पुनपि शिक्षिष्ये । 1.2 . ॥ इति प्राकृतभाषाव्याख्या समाधा।

·Kritische Noten, ·3 11 BCDST मनमायासु 13 MBr (Jag) आध्यास्त्र CD माकृष्ट (D यादृष्ट) sanat Tarrat 14 Vers 1 – 3 fehlen in B, dagegen hat B mit den andern Deyanågarı-Handschriten eine in apr (Jag) fehlende Nandi, die in ACDELP mit der Formel UTOTT an die erste angefugt wird und so lautet जयति स नाभिगिता म्वनामिरन्धो वजगबीत । दामोदरी नितोदरगवानिक्षिपजगदपउ ॥ १ अपि च। त्यति स भगवान्कृष्णा प्रोते व प्रोपभोगमायाम् । मध्यपय पयोधापर इवाम्भोनिधि कृष्णा ॥२ T रामकृष्ण उनिठल्या रताले गरमागपती पाणियन कृत्वा धृत्वा चान्यन वामो विगलितपवरोभारसमे वहन्या । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुपितसरवप्रोतिना शौरिया व शय्यामाजिड्य नो वपुरलालराद्वार लया पुनातु ॥ ३ In Vers 1 b liest T (der diese zweito Nandı gleichfalls vom Text ausge. schlossen hat) statt fantang Faz, in Vers 3, v B stutt fortfarter Forfatfarat + पलमतिपराशन Cehlt an arr 43 (nacli der Leeung Lenz's) unil Jag Vers 4 at 1 B und ay zor Nandi gerechnet, T- TERTIUM kolxt daker later aut Vers 4 ~58 अलमलिजिया । तत्रभवत परिषदर विज्ञापयामि। (मलमा rehit) तमनावनोक्य । तापविदग्रगाविसापयामि। मलमति निलाया मतावलाया। सबभवत परिषदोमान्निशाय Twie , aber stitt विशाण पावित्रापयामि I, ausserdem dre Losarty प्रत्रेच आलमगिपरदेशात परिपट्नमा जिताय न पिचिति । BCD तत्रभवान (in D aus einem urspruuglichen 74.107 feklerliaft corrigirt, w CD durch Bpatere Iland in TT ibgesudert) Jag lest भवन परिषदमागन्धिमाय । (1) यदि, AC कृशिवपो B तिमभिग्य वेपो D कृतिमिख यसो गणिपो मान- यशो a कृतिमनिया, वणी वृतिवगो (1) T नियति , r रामक दत्रपरिषन्मुखी को प्रणयकगाधावाटप कुलगंगादातफावत्याच गोत्र- पन्जुस्य कवि T सत्र च पाणि, भादान 50 nur BEye due andern auster BIAT - 8 BaßT ·130 kntische Joten 12 Aगवत . ८ लावा। 23 4 उदान, शोधानवनाटकदर्शनकुतूहलादात, गौरवानाटकनिकतूहलाच 10 beng अभ्यर्थयामहे 11 बिना सबमेव fehltr" राकलमेव CD राव ख, ३ प्रवर्यन्तामपरिहीयमातोयम- इलविन्या (suct) / तत्पवय॑न्तामपरिहीयमानगतोगविया (मान ssc i) 13 7.किल fehlt, B भवत fehlt, 14 8 नुगतस्य , BT विहिताम्यया Ba हितकाम्यया ? हितझाडया, aBT स्वय पतिपन , agrT दोत्यस्य 15 B1 नोदेवस्य चक्र, beng शिविरसनिवेश प्रति (वेश इति) 16 a नगदुत्पन्निस्थिति, उपलु वता fehlt, sodann स्वास्थितिप्रलयप्रभागि, रोध fehlt, 70 fehlt 17 und 188रानन्यसा खचा राजचकालकरणापाण्डराजपुत्र, ART प्रमामन , PET हेतुनार, स्त्रयमविहारिणा मधिशानिया कसा 19 ACP नेपथ्य तत्ति, Abeng T पारिपार्रिक 21 ABP प्रविश्य fehit 22 T काम सम, B गोयता B मप्रतिपनुमामर (aus सप्रति सपनमममव me es scheint. comnigart), Das Westere sneha zu51 51 B सन्दरकार मुद्धवलितदिङ्मपउलविमलजलाप्राय ? सपच्छट्याशासमपुएउरोक्युमुद- कोसमधवलियाशपदियमपउल प्रसन्न वगगनालापाय स्वासलिल प्रार? पानासुममधवलिताप्रेपटि- उम्पउलविमलसलिलाशय a नक्षत्रग्रक्री, कुल fehlt, काकुतुमकोकाधवस्तितानेपटिम्मपउल स्वाद- सलिलाशय, T wie A, aler पपउरीक statt शाग्नद 5 AP (B) प्रविश्य समान्त पारिपालक । 6 (8) मारिष प्रात्समयवमानया हसानह धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिशानि & प्रारमयवयागया धाराष्ट्रा इति न धृतराष्ट्रसुतान्या हसानह व्यपदेशानि (c) 7 beng T तयि प्रात पाप प्रशित्तममला। 8 1 7 सलु 7 MIT P भाव 7 पलु न जाने ar T खलु नाो, beng प्रमद- लत्वादस्य , BCD घो fehlt, beng r यत्सय कम्पि 10 a राबधार । पारिपाश्विश तत्सर्वममइत्त प्रतिरत नृता सारिणा । स्वयप्रतिपनदारोन, sn auch T 12B वैरिदर 155 सुरया 16 AP हा, TT ग्रा पाप, B C felilt, Bोलूपाधम 18 BCSBTT निचापु, । प्रकृय (B ursprunghch?) 19 PS ग्रावृष्य, aBTS WHIT 20 BTS सुस्या (ing in स्वस्था corrigirt), BT term Vers 8 fehlt in dieser Stello in D und a, statt dessen that IB माय गोवति का साया भनि धारिता झी, a सुस्या भवति मयि गोयति धाराष्ट्रा 21 V fult, a जपरिणापितको पयाभिमुखमालोका । ' सत्र । ग्राश्पर्य माय पयामिन- मवलोका च । 2. Dp fehli T या पत 23 beng T प्रय फयमय वागु 61 i traitant feblt in der beng Rec und T, 1 Itam fehlt, Targft 2 beng T मुयुटि दृष्पिातापित्र, beng गया परदे 3 beng arदित आवाायत्रदान । 71 T O T 17, Ba statt dir scemschen Bemerkung Vers8 (s zu 5, 20) , urr गदय । गाय]धार्य I nur Tinmal 720, B nur UTÍ Pur)T frयायावरदरा गौ पहिचायगायिति !, I dinehen dic Itsart ययाम साग- लागुधरा मारा गया यार माया ति प्रयी। 17भी सापागा! 'T मालम्र, 7 पनु 7 ल्याली नि पित, Brufai 11 bEDH गा कि 12 AP_T iii, Beng ST , IS स्वाप प्रगा fort - 11, Isrrian juin 1 10 Sirmi, B प्रयग । यय घर - . 5 ·Kritische Yoten. 101 s प्यलागार .. . 8. 1. Beng.'' सह । सानुमयम्।; BT, आर्य एव; BCDPT एवमतिसंभृतक्रोधेषु (CD कोपे), L एखमति (सधमत्रो ?), a एवमिति झुठेप, 7 एवमिति कोपेषु. 2. BCPL सहासम fehit ; beng. 'T मयि खियते; ACP वत्स गुरु वेद. 8. beng. भिवतस्त्र गुरुमनुर्वास्त्र. 10 and 11. BOD fehlt, 11. L fehit: एव विज्ञापय. 12. CDB लड़नादसि. 14. CD रेलोलासिता 16.7 इति सारोपम् . 17. 18.8 शाला प्रस्थितः ।. 20. CD पिस्रामा 22. CD भी ! मधिाम 1. 22. 23. BCD3 विचिन्य, T सहपन्; CD प्रतिव्यव मया; RT समय मद; FT (CD) गृहोबा। वास धागम्यताम् । सहदेवः । यदादिशात्यायः । भीमरोन. । वत्स यायः 9. 1. Bay सल्यमिच्छन; Bar पश्यतु । परिकामत.I, BT परिणाय !; B (beng.) महदेव । इद पाश्चाज्याश्चतु भालं प्रविशत्यार्यः।; T गृहप्रवेणं ; Leng. '' भी । राम्रोधं भूमायुपविशति ।. . योपविश्य मुहूर्तमार्य', 3 सोपविश्य प्रतिपालयत्वार्य. कृ. 5. BC Leng. फेल पणेन. 1. beng. फार्थ तस्य, AP इन्त statt ग्रहह तस्य ; C३ स्ययमोदृश. 8. 9. RC leng. T न त्या कायां मच मयानीमन तम्॥ 9. AP setzt die scenische Bemerkung or stere lin. 8. 12. heng. समस्सरा समास भरिटपिा।; beng.T अयपाइस्सटि दे मपणु गिाचाणुबरकुलुवेलो युगालो नीमको (फुरुकुल). 13. TT को दवा नेपथ्या; CD मुगुरफ्नोत. 14. CDay पटलस्थगित प्राप्पाकुलित T पटलावृत; A समीपमुत्सर्पति; bevg. कष्टात्कटता. 15. beng.ST ज्योतिकार्य य (13 क्रोधेध!). 18. CD चदी। 19. CO चेरी (ehlt; Tदेखि Terle, 19. 20.768) पत्र- पाइरसदोति पूर्वोत पठति। ; A कुरुगो । कुल्येलो; BD कुमार. 21. 3D beng. ट्रौ । निगा; '' एन्ने बुद्धिमदिर; 8 भोरि त्यि शेय दं; । पठिउलो भय, Leng. T सयो पठिउन्लो पा मवे. 22 und 23. Statt dessen B (ay, auch in C hinzucorrigirt) und T als anders Lesart »स्येच दाक्षिणात्यपुस्तशे पाठः an das vorbergelende anschliessend : iT MITÄ पम्मुर (T परिषद) तुवरष्ट्रि मे हिम या भागलि मे पाउरण (T णाधन) वागाया । चेटो में भट्टिणी याणदिति (T एदु रटु भरिटीि।) (इति) परिमाणाः । टो। মাথা रुप (T ता) पविराति (T पत्रिरातु) मारणो।, heau noch T(uT): द्वीपदो। एने गदि गा. घस भए मां। चटो। मीट्रिट यो ग्राणादि । इति परिणम्योपगाय च। 23.. T उप्रवाल.. 10, 1. 'T उपगृत्य Healt, Y ग्रेटु रोदु गुमार। 3. jeng.T घो। ट्रपिटीनुमाय । दिशि पिधं दे दिगि; लम्पिदि. 1. B मानदरगाद (nc); TT से नाग उदि. 5. हन्ति इन CI) एम्मत 34; 1 गुणागि Leng. गुणार; alag aaणि को प्रपणो मा परिभणा (a परिण) सिदि. 6. 13 ग्रोध, eht. 7. ग. 11. PT एदिरा. 11.12. CDs पुणो घि दाज पा. 13. Pujrahar. देव 1. T देशो धमनु II होनाants wiमा: 13-16 fehlte S statt य एवार्यपा. 19. A वाहणाग , HE एल्मरण गिन CD स्मरण int) wrane ( गा!!). ' पुमारास मार मान्दा हयात नासल माकन्द पुरण शायरल माकन्द, . युगपरवं वृणे नो, Mah. Bhir. Id. Calc.), 236 कुब या. रणले मान्दी. 20. nienad पद प; RE पिदेश व पvi, chitar . पाय.

·132 Kritische Noten. - apr wie B (३ किर्चि), E wis A (aber कर्चि), Mah. Bhar. अवसानं भवेट्न कचिदेक च पवनं. 22. CD प्रतिनाम fehlt; B ग्राम fehlt. 23. beng. गृहदाहमायापूत; B समाप्र- वेशनाय; CD beng. मन्ये. 11. 1. E कि स्यात् . 2. BCD यार्य लोके वावरत्वों, B गोत्रावसाद; ay (तावत् fehlt) T मार्य एवं कृते लाश तावत्स्व ; E wie APL durch Correctur. E विष्कृतं भवति. 6.8 (1) प्रनिडाय लाके धृतराष्ट्रस्य कुलक्षयः । a प्रसिठश्च लोके । (1) T प्रसिद्धश्च लोकेऽपि धात; beng.T-nach क्षय.। सहदेवः । लजां नारयति । भोमः । 10. BT पाञ्चालो। वरते मे मनः संग्रामावतापाय. 12. beng.T (CD) यागतापि fehlt. BC beng. नोपलक्षिता. 13. T दृष्ट्वा। 'सादरम् । ; beng.T समुहलाम. 16. B परितापमात्मा CB परिभवामर्पमात्मा; ayf समर्थयस्व । दीपदी सलेट् नि प्रवसिति । भीमः ।. 18. CD कि नि. 20. CD चिरमप्रो; CD (B) प्रोषितेषु च । 22. बुठिमदोए, beng. मधेहि दाव. 22. 23. Lenz hest B: एपो ने परिवो हजादि ??, wahrscheinlacher wic ar (A). 12. 1. beng. (mit Varianten) T चेटो। तं देवो घाणाचेदि । भीममुपसृत्य । अन्नलिं बटा। कुमाल दो त्रि; beng. T पहियदा. 4. CDBT (1) बहवेपो. 6. T परिविदा ग्रणुगदा y afpirat. 7. Turun arts fit, BCD beng. fehlt die ganze Linie, sowie das folgende चटो।; T राव.। ततस्ततः ।; L युनामेता (das Westere verdorben). 8.: CD पिव. नमा । पिावितमा T विवुनपा. 9. beng. T मोम | मझोधम् । ; T हा स्थान क्रोधस्य सापत देव्या.। L हल स्यान कोपरय मामां, CD = L (साप्रतं fehlt), B.दन स्याने कोप: ay() एन्त स्थानं खेदस्य देव्या.. 10. BC beng. सोयपा; T इwि fehlt; L इति । ईस। इस. 11. आणिदा. 12, APLT दृघा उना च. BCD beng, fehlt die Lime, sowie dag folgende चटी. 13. CD beng.T ग्रह, CD beng• पञ्च-गुणोधदि fehlt. TM कोस. 15. B (veng.) ग्रुग यच्चुभार्ययाभिक्तिग।. 16. heng. किमिहोच्यते fehlt; beng.S (BCD) पुचिमवेतनस्या यतो. 22. beng. एव मर. (ar) परिकुविन भपिाद. BTT इ. 23. S फेसदगु. 13. 2. Br, (ayCD) प्रयच्छति। पपीत्मारामादुनिन्न् (C राधो). beng.T यि पाशाला- गये पल त्रिपादन मि. 3. beng. घटुना। प्रचिोपोय कालेन यत्करिष्ये गच्यताम् । T चि- ſchlt vor 07, stelt wie in der Dev. nach UTT. 6. a ज्यानापवड (ver. schrneven nus -विद्ध?) त्यानावट (corr. in •urs) 7 स्यानापविद्ध. 8. ABIL गुमि CE र Bए: beng.'T कुनिदेगा. T प्रणुगेपपातु. 14. BCD beng. 'T स्मार्णवाभः; CM beng.Tr, Udar पुलाचलम. 16. B फुल्युल beng. फुरसत. 17. गिलो. गायवे. 19. कनुको। यति जयति गुमार. 14. ". beng. भीम. पन्त विघटितः गर्मिनावून गुयोधनस्य । एक गयम्यमानेन भागा शि- मार्य तिम् ।. 4. car मनाशिविर परिलाि u प्रविलोम्या silt, सहित p State and (Cr): देवं प्रागुदेवं : uni: bia lindain feht. 0. Bbeng. पाझारे दाष्टि: frhit aur rehite paiगुग UTT पागल. स्थगुष्ठाना. 8. alag .

·Kritische Noten. 133 . सुयोधनहतको. 10.8 दुरात्मा सुयोधनहतक. 11. beng.T विहितातयो. 12. beng. Tजा- नोट्रेका. 13. BCDT कमपि, 14. P वेनु. 15. Bार्य जयधर. CD (B) वरयति गुरुः, B schwankt. 18. दुपद - सहदेव, in g unvolistandig. 19. B चमूपतयश्च. 22. beng. TS नृपमुताकेश. 23. कुरुवले. 15. 1..वाफपर्य महर्षामर्षम् fehlt in B. 2. beng. T पुनर्नेपथ्ये कलकलः ।. 3. beng.T ट्रोपदी। सविस्मयम् ।. L कह दापि; Bheng. TS किं दापिां. I bringt als cine Lesart nach एसो चपउद्योगटालगो. घm fehlt in PS. B beng.T त्यपिट. S (p. 348) statt पसलो पत्थयो. 4. Pो खपो चपरचोसो u. B.f. 6. CD beng. fehlt. 10. CD मापनाद: 11. P हतो दुन्दुभिः । 12. B यनुजया अनुज्ञात ; a वयमिदानी कुरुकुलनिधनाय । nel. fealt. 11. BCDT भीयसेन. । वत्स। एते. 14. 15. ay fehlt. 17. B(F) होटु यच फुनो भपादि। CD नं च अम्बा देवी भणादि; aY (T als Lesart) नं च घम्बाफुन्दी ग्रासासदि तनुम्हापां होदु । 18. 19. S गाध पुणो वितए समासाद इवा। 20. BC beng. देवि मवालीका, देवि कि- मलोका. T भासनेन. 21. S परिभवशान्ति. S लजाबन्धुरिताननम् । 16. 1, EP अपायेक्सिद; 1el. अपापेखिट्. 3. भीमसेन, । देवि मपापि खल्तु भीमस- नस्याप्रमतरांचाापि रिपबलानि ।. heng. T घाट सुक्षत्रिय. beng. प्रना वय. beng. T अयमस्मिनपा परिमितुम् । शृणु ।. B समयी व्य राक्रमितुम् fehlt. A सफ़ामिनुम् . 17. P. CD beng. ग्रादियो ऽ मि. CDhong• यया विनणधर. 3. AL (B) सत्वरम् , fealt bei den ubrigen. 3. 4.8 बदनकरणान. 1. दोपाराधेय. 5. CDJag संभावयितव्या. 6. beng. यहो lchit; nach पविष्णुला !esum BY मात्र, C मात्रपिदम् , ८ चात्र. beng. T अवरोधव्यापार उपालम. 7. 8. BC beng. धनापुरचारिपाम् . 8. श्रेयवहारिको findet sich in keinem 'ns, schten sich aber aus der Vergleichung der vorhandonen Lcon ten als das Ursprungliche zu ergeben und bietet einen guten Sinn. ACPLB eterligent ayjog antaghfiuit I want B Gaglipat. Nach wiederholter Prufung geben wir aber doch auf mit den Vorzug, da der Sinn passt und . mit B stamnnt. (B scheint berderlet hesarten u vermathun). 3. 10 इक्षितमल. माफर्णितुं. 10. गापि समाग्निताणधिना. CPF गमातम्यते A समालम्प्रत B beng. तमालम्बिता. 12.6 स्योकायिनारय. 14. BED देवो भानुमतो. cB IIनुगमो न येति. 15. I (C) beng. विजय- माइलासिमो 15. 16. Cli beng. गृहोणारे 13 गानोपाने, 15. beng. छत्रस्या fehlt. 18. 1. beng. en fehlt. ?. BCDT ufa fehlt. 2. 3. Bhing. Tetky fuh!t, CĐ Daar waar foto tetris, 7 audert bis zum Schluss des Satzes willkürlich ab. 3. Furg fealt. T परिशु च पापि. Bागुरमम् । पुरनियारमुपन्. 4. RCbeng. दम. शपयगाण. 5. A His statt पुण्ड... मनुभिरगी. ५. दया T यावरण. 18 प्रवेश 11. 15. धोका टार. libo Im)!', kehit nonsti 18.1 मिमि. पातो; APF कि पि पा पलवदि जि पेशदि शिविcall 7. CD ·134 Kritische Noten. पद statt 22. APLT . (a) कि इद मे; 1(8) कि णु तं मे सिविशाच अदिमेनं अकु परि'. 21.u. folg. s. beng. पउिहावयन्तीयो. 19. 1. T देवदाणा. beng. fehlt दुव्वादिपरिगोपा, statt dessen liest B असणा; B (und T als weatere Lesart) दुनादि (T दुनादि). beng. पडिपिस्सामो [J न मया प्रति- हापयन्न्या- - परिहरिष्यते ।]. 3. 8 सउपाद सपाा. 7-9. fehlt beng. J; CD haben cin littelding (D: मार्नु । तापनि । अन्त सिधिणाराम महे मवपो। इति विस्मृति नाट्यति।). 10. हला bus ता fehlt beng. , statt dessen 'मुहुन्नं चिट्ठ u. s. f. सy, so CLP beng., dage. gen A सइ, B (चिठ्ठ हाव सुमरिम) असेस (फहस्स). 14. [J महान्स्वल्पो] 15. CD beng. I अपझारिणाम . 16. beng. अभिहतमभिमन्युम् . 18. a प्रभावपा. 18 19. Statt वा कात्र प्राधा lesen B (C) beng. का नामात्र साधना ( नामात्र) 20. AP (L?) भगवान • 91.7.चनः प्रान्तश्च हत इति का भाया कुरुपजवाना तत्र कश्चिन्नोय।। मूह पश्य 1. नरसि BSJ नरति. 20. 1. B सविलक्षपाम् T सवेलक्ष्यम् . beng. J वायमस्मत्संकल्प , B ग्रहसि विकल्पितं. सर्वया म्वाम्यर्थ एव माधयितव्य । न वः पौरुप T यतस्तव u. s. f. 2. Tप्रवलोकित T इत्यत एवं विज्ञापयामि. 4. Statt ससुतं lesen CB सबल । सम्पा. 6. By era felilt ; statt शान्त पापम् lesen Bc beng. T प्रतिहतममडलम् . 9. T मामनामन्त्र्य. 10. ABCay क्षिप मे मनः। 8 °क्षिपमित्र नश्च चेत. (T statt नश्व मे) J व्याक्षिपम् . 10, 11, beng. यंत्रस्या भानुमती fehit. 13. Tदेव परय प्रन्य।. B beng. तुहिनतलकपा, 14. berg. उद्वेल्लि- तवृन्तबन्धुरितशेफालिका. 15. beng. कपोलपाण्डुफलिमोविनित. 15. 16. 13 उन्मोलितअनुकुन्द CDT °बहुल' beng, बहल'. 16. beng. प्रोतलपरिमलं. c beng. तया चावलोफयतु देव. r नदवलो. 18. beng. I कोरी: 19. CD beng. रतनोविश्रुडे. 21. CD beng. प्रयान्ति. 22. beng. 'T Pा समन्तावलोका । B इदयस्मिन्नुदेशे रमपीयमालोक्यते. beng. रमपोयतर- मालोक्यो।.23. a तृम्भारम्भप्रचलित. 21. 1. beng.J भाभि नोवृपतय CD नाभि नो'. 2. स्तोमलानाइमा us लोक- लग्नारगा. 4. 5. Cbeng. रावदनातालिकाम्या यहोपविता. 7. Tv fehlt; beng. मनु- 8. प शिरसि कतो. 10.8 गुमरिद प्रालिदा भोध, 11. J अदिसइद' fehit. 12. GP beng. अपवार्य statt यवधार्य. CD beng. गन्तं पात्रं पउिददं ग्रमलं ।. 13. B संदाय- ममुविंग [ तिराताद्विग्न]beng. घिसुमरिद । ता पुणो विगुमरिय (सव) कधइम्सं . • 11. रामा । •ानुमतीमत्रलोक्य।. 15. Cbeng. मालेनादादितारो: c beng. नायकानायां, 15.16. c३ विनम्भाषितानि ay यिनमायालापन T विग्रम्मालापम् . 16. T इति तया कृता स्थित 17. Cheng. उमे। Cbeng.T यह गलं. B विगादेण statt संदापा. 18. beng (CD) राजा। सवितम् (३)। (पत्र) कि नामारया. 19.8 समतिया. T मयि statt मया; Bafchlt. bing. कोपरयः पत्या. 23.8 वोतितो. 28. 3. beng. घरपट्यानक [J उपाय]. C bring. गेलनिग्रह. I. Cheng. लान् । b. T भानुम्मो । ए राही. 7. bing (J) lugt luazu: दिपिया उरिक शारापालापां महाम- पदम् fehlt. . .

·Kritische Noten. AUD 10. BOD ni statt सगव. पउबं पविति, (27 पविम९) बार 8. राजा! सबैलक्ष्यम् । A liest अदिसइददिववियो. I. beng- नाता दृतहृदया च। B beng: अनया पापया. B अनुालमना T वयमेवं. beng. विपलब्धम् PT विप्रल-यमानम् , 11. CB beng. A feilt, Baयनोति । 11. BCbeng. एतदर्य T ग्रहो एतदर्थ. 12. CD beng, सखीतनसंकयासु.. 13.7 पन्धको fehit. वृदयाचारः A ff117:1 wird ein Schreibfehler sein. 13. 14. C beng.JT पांगुले !, 19, beng. उमे. 20. CD beng., fehlt. 21. BY घडतन्नो 4 रुन्धन्तो. 22. राना। कंपा विधाय। A hat im Text : कुलटामिन , als Rand bernerkung: कुलटोचितमिति पाठः L कुलाचिन. Statt पापशीलवम् lhest IT अभालोनत्यम् . 8 fugt an: यतः 23. B निर्मभावार्म PT. निभाबउमा निभाबन्धुभाव, 23. 1. B नावेशिता मावेदिता. CD भोगा, 3. PTI Tोगासि. 5. BC beng. सप्प- 6. B स्तनाशुफमिति Ar fehlt विचिश्य bis सतनाशुभम् .. पायं तनांशु- कमपट्टनं. 7. beng. परमाणितिन मानेन, BCD (J) वनितावस्कन्दमालाय. RCUT आदीसुतहतकस्य. 11. T हला fehit. 12. C beng. गोदावेपा. 13. FTII सवितर्फम् । । किन लु । किंतु खलु P किं नु खलु Cbeng. T कि नाम 'मलु. T प्रतियोधितास्मीति के नु खलु. A स्वपप्रदर्शन. 14.8 अयथा statt मयतु. 8 व्यको भविष्यति « (7) वचनावाव- तिभविष्यति 15. B सविवादम् (Schreibfehler). Zvischen lin. 15 und 16 lesen oBy भानुमती । राति सुक्यो फदि कहि राय पसायं किं वा ग्रसुहाभयं नि । 16. beng. si pra नचाहिद. Ba urgut, die anderen uzuri, statt dessen CD ferita By Forretarai. 1; सलिलेहि. 17.8 प्रयणीयदु. heng. भवदाणं fehlt. A nur गाएदेणा. 17. 18. Statt नि भायोसार ~ दइकदुः !esen Pear) गुदादिगा दिया (a[7] गालिगन्धिmr) मला पन्तीपटु एद दुस्सिविपा। 18. A ठान । दाउट दाजद । पारटु Cr पन्तती. 19. Clery. pि statt पलं. berg. विकल्पिोन. 20. " युग्मिा statt, धिया. 21. IB मि. Cheng. पलभवचनोधा. 22. ay कया statt रुपाई. CB beng. कथिते. 23. .. प्रत्यारयितुं. 24. 1. वयानया. 2. (B) सिं त्य पराय किया परगाणं नि. रायो। '' उ. न्योन्यमबजोवा feht. 4. Aठोपं. नए एल ई एल्य. Y statt re- फदरगं liest दो घलिन मन्तातो. 5. T का प्रभारिपी. CBuy विधाहीए प्रधारिणी. T सारथ... A fen statt हिंद. Te एप. T गुलापावेद्य अधुरपि a प्रदरोणं ' 'ययामि . Covevg. statt. सामायिय शिजि माल्दि . 7.7 पा उपा. Teो विurmrt. 10. 11. CD मानानुकरणमिति; T मानानुसार प. 11. Pr यदिष्टोदर्य । नियताधियोर CD . . . . • द. Term यानि. lieug. nahin kebit. 19. येगा !) u काल statt शाम. Sheng. कानं स्पाः IIT भाः क मारि दि. 14.10. BCD eingerna beng. siristefar. 15. Sur le ray, diu ulrizen the ity, jedoch mitt (dicc fasiit ut such an T anzegelun). Inng. CI) less the -नियु ir 1. 10. ~~-17. All remi 1. यith Pri नि' CD पनि'. Eveng. Fiप्रिपा T निरिगटश राग { पनिमित्रम् ]. . .यो.

·136 Kritische Noten. 12.A . 13. CD beng. भवतु भानुमत्याः; 1 सुलभाम् fehit. CDay अलोक fehlt. BB अलोकशाम् T घलोकाप्राङ्काम् . 20. T सवश्रो पेक्स beng. सुवरणे पेस दाव, ay उट्यसेल. ATTI सिहरन्तर CD सिदान्त सिदन्तर. 21.8 विद्यलन्त CD विलीयन्त.8 पसय? +22. T सखी statt चेटी. सहि पेक्ल पेक्न statt भट्रिरणि. रोसारुपिटकपासन statt रांसाणिकपाध, ar(J) रोसाणिकपाप्रबन, CD सादिकपाय, P(T) रोसादिकपया; beng. कन्ति fehtt, BCD statt dessen बिन्दुपवर, E विन्दु, E beng. (1) सरिसेण statt मस्तिरोयेण, P सासरीएण; सस्वियपा haben A (B) CD (E uspringlich). A लदानलन लहाजालन्तापरिद Jin- लान्तलित CD जालन्तस्खलिद. 23. BCDAI किरपाािवहेण. T पिसझोकिदोजा पिविजापा! A sraum. T # bis fis nur als Lesart, CD afsu bis gaucarisht fehlt. 25. 1.. जादो भयवं. beng. सहस्सकिरणो. रन statt लोहिद. 1.2. a कुसुमर सचन्द्पा. 2. B उबटुं a पजवासितु TI पहुचाटुं. 3. '' हने statt हला. 4. Br सहस्सास्सिए.8 पूछा statt सबरिध. B पिावेनिमि. 5. BT पुनरय गृहोत्या व भरिपिा भ इस. ATT एe. statt इम, B इद, E य. 6. BY शितोवदु. 8 सहसकिरणरस. BY सरिया. In CDay folgt भटिपिग-सबरियं (rsp. सबरिया) auf in. 7.7. beng. sवसरो देव्या. समो B इत्युपसर्पति febit. 8.9. B feblt. 10. Statt भूत्वा BE स्थिावा। प्रिय गृहीत्वो। CDEB (J महा fehlt) महासरोवरक्क. 8 सट्पन्न. 11. 8 माउलकुड़म. A सविसेसा. CDB हक्करया fehlt; aJ भुवयागया. beng.c & fehlt nach प्पटीब, stent vor कि. तं । अग्रवदो. मिनदो. पसादेपा statt पणामण. 13. beng. कुसलपरिणाम. beng. हला statt हने तालिए. 14.8 पितम्ह, ay पिनेमि, T णिवटु. beng. हस्तो प्रसारयति tohit. 15. beng. तलिका निवार्य statt परिजममुत्सार्य. Statt स्पी" bis पातयति ? (ar) : सुवदना। वि. लोका । कधं महारानो वायदो जादो (ay कदो) पिचसहीए णिग्रमभङ्गो । भानुमतो हस्तं प्रसारयति । तत्कास्पोट्राज्ञो हस्ताकुसुमानि भूमौ निपतन्नि !. , 16.8 सक्रोधम् । 8 उपरिवृत्या राजानं दृष्ट्वा. 16. 17.P(ar) सप्तभ्रमम् । कय यन्तउन्हो। इत्यधोमुखी तिति। 18. B ग्रयि statt देवि। beng. नयापि, T तत. धनुप्रारायितम् statt अनुशासने देवो। 20.1 सचारि. 22. A यालपाछे. 23. CD beng. सनलिस्त्व स्पृशास्मान् । 26. 18 भानुमतो। धत्तउन्न। नि fehlt. 1. 2. ar मन्नणुपपादार नए अत्यि मे फरिस वि शियमे घभिण्णाम्रो. 2. B महिनोनो।. 3. beng राजा । श्रुतं मया भवत्या.. beng. स्वपूर्धानं beng. नटलमेव. 4. B प्रकृतिसुन्दरमा'. 5. A gri statt. घतात. E३ अधिन में a febit. AB Aणुनयणादु. 7.1देवि -पाय। fehlt, aaरया या fehlt. 10. a मुतबल. BT छा- यासुओं'. BT मुसोपास्यिता E(CD) सुमोपासिता ? सुनेनाग्निता a सुसं सश्रिता।. Iin.7-10 fehlt in B. 12. TM हि. फि ग्रि fehlt. P भडाए कारण. 13..T कि शु. 14.P ननु statt प्रयि सुन्ददि. T वनिया statt दयितया. 15. beng समीतनेन च खेच्या. ET विहायोति. पना fehlt. 16. ECDaBI प्रेमानन्ध ABP प्रेयावस्य. B नयना. 17- berg. योगयो प्रविष्ट । वितय. 18. AP नियत. E गलिता statt मुधिता, 7 मुखिता.T ·Kritiscbe Noten.. 137 - . . मलाकालाधा20. beng. महान् fehit. BT स ससंभ्रममाकपर्यायन्ति।. 21. beng. यालिङ्गय । 22. Statt अलं--पश्य । beng: म बल्वात्यन्तं पशिक्षितव्यम्।. 23. JIT तोते. 27. 1. ELa(82) काकाही A साकारो (corrigirt in फाकारो) CDJ मोकारी BP यांकारी T ककारी. विरपिपु. इ स्कन्धकाधो: L कासे: a काले।। 3. Brप्रतिदिनं. 4. beng. 1 भारुहोपदु statt. पविसुटु. AP उच्छे rel. अवेन. 5. beng. उउटपहरा [J उहत]. A पत" ieng. रेणु statt TM (A रेणुक्कर). AB फट rel. किद. a किलोलपाधणो, beng. उम्मूजिद (Bखलिद( [corrig.) statt घिमलिम. सदसदद. . 6.8 परिमुश्यावस्यवल्लद. 8 भोमो. 6. 7. beng. समीरपाो, 8.8 राता । सर्वं सूचयित्वा । beng. वापोधनं. beng. दुर्योधमन्य, 8 प्रसादादापीर' Ca अयल tehit. प्रसादादयं. 10. भुकुटो (ACD भू rel. भुकु). tbeng. सलिलेनाच्शदिते. 12. ACEPABI मान । भान T लान B लान? (तुम्न"). E. रसवा. A धाविड BCE beng. याबढ T याब्ध. beng. यालिडिना T यालिडित. 13. CD beng. बयस्यो मम. 14. beng. अथवा संपूर्ण. beng. दामासाट्मेव. 19. B परिवाधिनीम् . 20. ABEP पतसि, rel. (auch J) सुतनु. as लतोपरिबन्धनम् . 21. B .सरम् . 22. T fà UGGHFITI, AB AUT*: (das # ist vielleicht in Folge der Zusammenziehung des Wortes mit dem rorhergehenden, dio sich in einem frthern us. Iand, aus. gefallen), B यलम्यामानः T प्रलब्धावकाशः. Statt समोरयाः संवृतास्वाद beng. (rerdorbea) * समीरणासारः समन्तातो B समोरणावस्तिमित्या ( 1 समोरासारवृनित्याद (I fibrt भागारः und स्तिमितत्वम् auf). 8 प्रिय विप्रध. 23. BEB उपट 7 उत्गृत्य art. DE beng. रेणुव्यतिकाम् . 28. 1.8 भानुमती । चतुरुन्मोत्य। (a) दिदिठपा दार. beng.J उप्पाटमादो. AB बाधद. 2.8 सती। गसंभगम् । beng. महाराध fehlt. BY राम्भन ichit 3. beng, फि पि. मिन statt फीस दापिां. 4. भाति fehit. a सत्यमेवाप. beng. खात्या fealti state des. RED MY बनेन. 7. berg. कम्पोल्योप. 8. B मन्द्रे पि ग्रो. 9. Cheng. मृगाश्याः statt कृपया:. एस 47 हमाः. 10. heng. स नाट्येनामोनाः। 11. Aal tehit. Tदेवो पतः। 13.5 लाचागायकरय, 11. S चिदान. 16. BET प्रचिन पाया. 17. BY मापूनमालोश्यन्ति।. 18. T फेन statt फि नाम. 19. 7 फको। I. Leng. La fehlt. To lehit. Zwischen 19. und 20. S p. 136, T als Lesart, F, obes hinaugeflyt: An । कस्य । फमुझो । भवाः ।. 21.। पाCbeng. पान tatt अपागं. Ta) पति 20. सर्वम् febit. 23. Bars) wrt भीमेन भवतः । या । पिलापिन्य- डापराद् ( पलापिन् lebit) को यमर के व्यामोहः । अगुको । वन मनु यामाहा गया मानव . x.t.2. 29. I. S पातिi. Sa me statt prm: . 2. Leag.raरियल beng. समोरण.3... नि fehlt. का +.. पवाद या Em. प्या दी (u me aat). यापयामि व मानि. G. heng. मुमोnिt, s. c Leig. Urj statt परिमोटु. ६.vurinा... nabeng. R TAR - ·138 Kritische Noten, . - - 8. Sie ABEL; B ननु गच्छार्य उपाध्यायं सुमन्तुं निवेट्य। । धार्य गच्छ सुमन्तवे उपाध्यायाय नि- वेदय। a उपाध्यायस्त्रमन्तवे निवेट्य। T ननु गच्छ पुरोहितसुमित्राय निवेदय 1, 11. B सावेगम् । 12. beng. जामाटुपो fehlt. beng. सिन्धुराधमादा. AL यहू, fehit sonst. 13. beng. सिन्धुराजमाता statt कि जयद्रथमाता. 8 किमतट्यवा statt. क्वचिद. 14. beng. न कच्चिद fehit. beng. नाचरितं. 15. beng. sige fehlt. 17. A समानता fehlt. वधूसहिता तय beng.दुला च fehit. 17. 18. Statt उभे - कुरुणाहो , उपसृत्य पाट्योः पतिता । जयदु जयदु कुरुपाहो।. 18. '' पउिनादु und कुलुणाहो. 19. heng. सतभ्रममुत्याय felit. Statt. - समावसिहि 8 ग्वस. a देखि ? fehlt. ar किमत्याहितम् अपि fehlt. 22.8 कि आतं तत्र 23. beng, माप्राकम् fehlt. Pr किल statt क्षु, Br.°वरामस्मिदे a °वड़ा- मरिषिदेपा. 30. 1. पुनस्म मे statt तस्स. 2.8 सोपहासम् । तद fehlt. T R statt अश्रु. a चलं द etc. 2. 3. beng. च। bis धवस्या। fehlt CD उन्मन्नस्य statt उन्नपस्य. T प्रलपि. “नेर. 3. B(7) अतिमूक्ष्मबलालम् ॥ यतिमूहमालानुसंधानम् start मुग्धत्व; Br(a) fugen lunzu: नाम यत्पुत्रशोकोन्मतस्य किरीटिन प्रलापेरियमवस्या। T नम्व fehit. 4.8 समातिहि statt कृतं विषादेन. BY वत्से दु-आले fehlt T ग्रसपातेन. 5.8 प्रभावोऽन्यथा. 7 बाहुपरिक्षितस्य १. बाहूपरिक्षि र महाराजयद्रथ. 5. 6. a प्राणाविपत्ति विधातुम् । छायामप्याक्रामयितुम् । 7. B beng. sunt o fellt, B à Fa beng. ger statt Ty. T fiat. AP agaffa. 8. Statt वीर परिक्कमन्ति रिपो परिभमन्ति पायउवा | ay (3) वोराः सचान्ति।. 9. BT वामर्ष.. 11. beng. केशनिवहा. 12. beng. रामचक्रपातो रातचक्रसमिती. 13. A कि तु. By mire tourist a magaunaftº. Der Anfang der Zeile ist beng. verdorben तस्मि- नेव सतत्य (C corng.) तस्मिन्नुयतसय 7 तस्मिनप्रततज्य. 14. a वशमन्म. ( कि तु तत.. 15. माता । साद ! B असमत्य व ग्रसयतोर पउिजाभास. beng. पउिपपामारेया T भरेषा. A नशो वो a अजयो वध उपा अवसिद, Tण पठिपणादो।, 16. BY यपेव नदलमा. B पिने fehlt. B बनाव्यमन्छिन व्यक्तमुच्छिनः 8 बहाव्यमुच्छन् । वायं प्रनष्टव्य.. 17.8 इति । धन्यच । AELP मात । तर्हि beng. T मात. का. 18. beng. कृप fehlt. B महार- धचक्र beng. द्विगुपित. 19. B निवरण fehit ap पराममस्य. beng. तनयस्य ते नामापि ग्रहीतम्।. 21.8 धर्मात्मनो (durch das folgende यमौ wohl entstanden). 31. 1. beng. अभियोधयितु. 2. beng. (J) परिपपाभाहो. 3. AP पिदाणा' rel. नि टूठाया. 4. a भपिाद कधिद. 5. beng. ग्रा. fehlt. beng. पक्ष पायउया । GB को- हपउव्याततत्य (er. zu v. 51.) पृथुमि. T कङ्कटोन्मुशा. 8. रणधुरता दुर्धरापाas बलानाम् । क्रान्तानाम् (१) 9.1 ग्राफ्रानता fehlt. 8 सपतन्त. 10. beng.(T) अपि च। अपि भानुमति विज्ञान; statt प्रभावे 18 प्रडसे 4 प्रबलात्वमेव प्रसे 8 प्रतावावमपि फिमेव प्रमे 7 पाक्रमात्वमप्येव प्रम प्रभावे कि त्यमप्यमासमे । 16. B tit. fehlt, dagegen vor i hist g प्रीमिदानी. a उपकल्पय ३ उपनयतु Palan fehlt. beng. अहमपि felitt. IP याप्रगलम rel. लरय प्रगल्म. Leng. प्रगल्भपापटवस्य. 16. जयशक्षयोन.Br विदिशमिया'. .

·kritische Noten 139 2 ST beng सपाट्यनस 19 0 सूत । सावि दिवासो रथ । 21 sat 22 By ताशुचक्र a नाशरश्मि 32 beng गच्छ वि T प्रविशत्व-यन्ता8 अयम् statt यावदम् (8) जगणवणाय प्रयतिष्ये। tatt तस्य-- - परिक्रामति। 33 In den folgenden Pravesaka ist durchweg statt und dass gesetzt worden Consequent findet sich diese Schreibung in kemen JS Wal rend BEay wenigstens theilweise, wenn anch verhaltnissmassig selten und nicht ubereinstimmeud, tas a babed findet sich dieses in CD8 fast ausschliesslich Eine Figenthumliche Stelle nimmt A ein, welches und # 80 ziemlich gleich schreibt (73 und 79 8) sa aber, dass sichtlich ein Princip der Schreibung fehlt, wie denn in Einem Athen me und ata und man gesetzt wird, und auf der ganzen pag 33 in sich kein einziges s findet, walirend auf der folgenden Seite die # um go seltener sund Unter den Ausgaben hat T consequent 7 dagegen setzt die Poona Lithographie durchgehends (mit einer bemerkenswerthen Jusnahme) Ilienach war eine Entscheidung auf Grund der Recepsion nicht inoglach Um so schwerer wiegt daher die sachliche Instanz der Grammatik die orthographische Frage, ob st oder # oder beides zu schreiben, musste abhangig gemacht werden von der Feststellung des Dialekts, un welchema der Pravesaka abgefasst ast hann nun kaum einem Zweifel unterliegeu, dass ein Theil der vorhandenen Texto das Stuck als in einer Art Çaurasenı abgefasst betrachtet, wenigstens deutet darauf die consequente Beseitigung des st hia, auch scheint dress die lasscht Jagaw dhara 8 zu sein, der am Schlusse den Vers beisetzt whatT-CHT Atingrata ona तसे। प्रवाफ - विजय शौरसेन्यारिभाषया । Allein diese Voraussetzuog kaun für uns ebensowenig massgebend seis als die Vorschriften der auchschuri Dramaturgie die, wie in 80 vielen andern Punkten, auch in dieser Frage me der nachweislichen Praxis der Dichter keineswegs sollig ubereiostimmen Van lege nur euimal die Schablono des Sahityadarpana, die auclı Lassen rastit ] Prucr p 35, anfgenowe men bat, en die rerschiedenen Dromen an! Wir wollen auch von dem Schluss Vagang nehmen, dass fur dic Figur lines Rabobasa der als solcher (nicht wie kan anderes Beispiel zu unsrem Drama selber zeigt, unter der Vaske eines Brass ren) auftntt, ein piederer Dialekt, denn die (auruchi, iusser sich eignet, tuinal in einer so blutdursizgen Scene Wenn wir auch so dum allem abechen, su bleibt do Thatsache stehen, dass sich fur den ursprunglichen Erdbar.gadhat, Charakter unserer Stelle ein sıclieder Beweis crbringea lusst .

·138 Kritische Noten. . म्यa °वहा- .. . 8. Sic ABEL 8 ननु गच्छार्य उपाध्यायं सुमन्तुं निवेदय । । धार्य गच्छ सुमनतवे उपाध्यायाय मि. वेदय। ३ उपाध्यायस्वमन्तचे निवेदय। T मनु गच्छ पुरोहितसुमित्राय निवेदय । 11. 8 सायाम्। 12. beng. नामादुपो fehlt. beng. सिन्धरायमादा. AL बद, fehit sonst. 13, beng. सिन्धुराजमाता statt कि जयद्रथमाना. किमेतदथवा statt कृचिद. 14. beng. न कच्चि febit. beng. घाचरितं. 15. beng. sige fehlt. 17. A सभाता fehlt. वधूसहिया अय beng. दुपाला च fehlt. 17. 18. Statt' उभे -कुरुणाहो , उपसृत्य पाट्योः पतिता । जय जयदु कुरुणाहो।, , 18. T परित्नाटु und कुलुपााहो. 19. beng. ससंभ्रममुत्याप्य fehit. Statt - समाभुमिहि B स्वस. aafa y fehlt. ay fergefert w ufa felelt. 22.8 कि जातं तत्र 23. beng. साप्राङ्कम् fehit. Br किल statt क्नु. By.°वदामस्मिट्रेपी मरिषिदेपा. 30. 1.8 पुनस्स मे statt तस्स. 2. मोपहासम् । तद fehlt. T A statt. अश्रु. a प्रलं इद etc. 2. 3. beng. च। bis यवस्था। fehit. CD उन्मतस्य statt उन्नपुरय. T प्रलपि. 'नेर. 3. () प्रतिमूमबलात्यम् ४ प्रतिमूहमवलामुगधामम् statt मुग्धत्व : (a) fugen Iitinau: नाम यत्पुत्रशोकोन्मत्रस्य किरीटिन, प्रलापेरियमवस्या। T अम्व felit. 4.8 समावसिहि statt कृतं विषादेन. 87 वत्से दुशले fehit. T यसपातेर. 5.8 प्रभावोऽ न्या. 8 बाहुपरिक्षिास्य। बाहूपरिरक्षि' 87 महाररातमयदूध. 5. 6. a प्राणाधिपधि विधातुम् ।। छायामप्याफ्रामयितुम् । 7., B beng. नदो घ fehit, B ते क्यु. ,beng. पुत्र statt बन्धु.T कोबणा. AP घावेक्सि. 8. Statt चोर परिक्कमन्ति रिपो परिभमन्ति पापउवा.। ay (J) बोरा सचरन्ति ।. 9. Pr वामर्ष . 11. beng. केशनिवहा. 12. beng. राजचकपुरनो 'T रानचक्रसमिती. 13. A कि तु. PY कार्मुकधरी a गापिउवधनुर्ना'. Der Anfang der Zele Ist beng. verdorben. a तस्मि- नेव ततव्य ( corrig.) तस्मिन्नुयतस:य । तस्मिनुप्रततव्य, 14. a वाजन्म. B कि नु तात् . 15. माता। बाद । असमत्य • . प्रसयतीए पउिनाभाएस. beng. परिणाभारेण T भरेषा. A घातपो वदो . धनयो वध उपा ववसिद्. 'तेषा परिणादो। 16. BY यव तदलमा ऽपि ते lehlt B माध्यमुच्छित a व्यतामुछिलः वक्तव्यमुच्छन ? बलाढ्यं प्रनष्टव्य.. 17.8 इति । अन्यच! AELP मार्न । तkि Beng T मात. का, 18. beng. कृप Febit.महार- थचक्र. beng. द्विगुपित. 19. a निरावरण fehlt as पराक्रमम्य beng. तनयस्य ते नामापि ग्रहीतुम् ।. 21. धर्मात्मती (durch das folgende यमी .woll entstanden). 31. 1. beng अभियोधयितु. 2. beng. (J) पडिपणाभा. 3. AP पिदाणा rel. नि हापा. 4. a. भपिद कधिद. 5. beng. या fehlt. beng. पक्ष पापउवा ...P को- पश्च्याततत्य (et. zu_v_51.) पृयुभि. T कङ्कटोन्मुना . 8. a8 रेणुधरता: a दुधापा as बलानाम् । फ्रान्नानाम् (१) 9.7 प्राकान्ता fehlt. B सपान्त. 10. beng. (T) प्रपि चा अवि भानुमति विज्ञान; statt प्रभावे bus प्रङ्कसे & प्रबलात्वमेवं प्रसे प्रभावाबपि फिर्मव प्रमे 7 परमाध्यमप्येच प्राईस IT प्रभावे कि त्वमप्येवमात्रांमसे । 15, B of fehlt, dagegen vor अत्रं hest g प्रोमिदानो. a उपकल्पय उपनयतु. 8 तावत् Tehit. beng. घहमपि felilto AP तस्याप्रगल्म rel.. तस्य प्रमल्म, beng. प्रगलापापउवम्य. 16. जयदयात्तोन.' B विशितमिथ्या, Q.

·Kritischo Notcn. 11 - । 5.a auch P, aber mit st geschrieben. B mtap T (allein) af. 4. E beng, fi 16. पिचन्हि. B चलिगारे T रिसर. & प्रमलो । मलं. हविरसहि. A.LAY पुविधादि, CD जिस्मदि, BI', बोगटु (Lenz benerkt noch: al. bhavissadi). 'T hat in lin. 3. 4 den Yers nicht erkannt. Dagegen ist kein Zweifel, dass Jagaddhåra hier oinen Vers fand. Seine Uebersetzung lautet: हतमानुषमारामार के शाम्भसत्सवानिगचिढ़े। अनित च पियामि प्रोणित वर्षमान समयो भविष्यति । Jag mumt satta afaz lienach zusammen; allein der bis jetzt erweisliche Brauch vos ufusilla gehort l. der fruben Literatur an und will .. nicht passca. Wir bleibeu also bei der Trennung. Gegen galuf, das an den spater wiederholt suftretenden yatufe ciben Halt hat, haben wir dic Lcsart von A u. s. w. behalten, da se ung als lectio difficilior erscheint. Tomit bis satani bn. 7 felilta Statt नृत्यन्ती सपरितोयम् । ( परिक्रम्य ।, Statt शिलाघ omn. सिन्धलाश (s. obent). Statt यदिग्रहे BY वई, dafur nach विन : दिधरे दिगई, T दिवटे दिवऐ (nismt somit beaderles Lesarten auf). B समलफामनां पन्नावेदि, 0 अरिपवदि. 6. BrT पो. गिदी घरापा. Tu fehlt. PT पजतमलिट्, BCANT कोठाले. विसरि CT विरादि. Jag भविष्यात, rel. हुवोधदि. 1. Statt. परिकग्य - -नोवा विचिन्त्य ।, Statt घर फदि --- दो दि 10.3 hat a rur: ता परि गदो मे भन्ना लुलिपिनो विरादि । । सु गदे लुदि. ६ लुहिनपिए P लुहिलपिय लुल्लिविन पेवितरम, ता - परिप्रम्य hn. a fehlt, beng. 7. 8. P रमनि rel. इमरिन. 8. Dhe NSS. अपर्णणागि. 8.9.7(4) भोदु मान्दारप्रां उसे B बोट सटार दाय उसकेः। (RE sehreaben शददाय) JAY वादविणे. 3. beng एलिदाय दिदाय। 11. T' प्रमाण नाटयन्। YE पक्षागारा. Aलहिले लम्बर. 12. A. पावाद, beng. feblt lin. 11--13. 11. Qy Fiet i glatadiny v at. beug. på fullt B ngangre Jags intuì. Statt Foto लोक्य । पले लिपुन (enc) विहूप्य। ब यार पिया मे. 16.pa Prur if warपानि पिए बरामन्ये. झोन दायेति fhit. ay कि णिमिन तुन जावे (प्रा) Jag wizut. Die beng. Recens. fügt hier folgendus on: ३ एदि लुरिलागणार पादियणासलतानिए गदरायसि फीप तु पुलिसराट् द नि गुणीदि (arre: a aar, प्राति म शुलिशिहां शमले एद नि शुणीदि; 7 फोन शून्दतिपनि दि गु- पोटि is. beng. पले लुम्लिपिधा. pur) गुए मर. : बिलीयर Iin. I4 15 फागादी ſchlt (luuieincomgwt), beng, titel va erst nach km folgenden Terrori. 34. 1. Yeng. Traged Broker Jag mula rage felilt. DCElxng. fullt das zu cito o I. statt deseen fuo corrigirt, « fuis fehlt, 7 statt destina ir, berg. Jag vor fett! am B lorst fotog 1. 2. P कोगि मागिर (Turm hrst lalrch : कामिया सो) 2. Pावनुदित ay थापिर. 11-~-or fealt; a(Jagixपादि पिपारि प्रोणिश (p), Bा पियाहि माहि पा. 3. dag 17 Hate Trg, beng.ary Tellt -- ·142 Kritische Noten.. - Statt हद - -- - bedeinal. B शोहपां किंदं तुर.8 पिबासिदे बुभुक्सिदे व ता तए सोहपां किदं. ' 4. A पिपा- शिदो, ET & statt एe. PET कोशिपां (save कोसिपा) weimal. E लुहिल fehlt. B आपोर्ट एवं ; ay याणीद ता उयोहि ? अापगोद ता उग्रयोहि मे लुहिलासवं मसं प्र| Jag बलितोऽस्मि पिपासितस्तदुपनय।. 5.8 Jag घले लुहिलप्पिना 1 T एदिसे, beng. Jag. वि पाम तुमं. 5.6. चले A हद पालं गमतुलंगमं शोपिानं ---- मुर्द - प्रामलेगा (verschrieben); F strata fehlt, Jag stify fehlt. a CMCITATO. 6. B प्रामलाङ्गपो fehit, BJag liest समले. पउिम्भमन्तो A पियासीसि T पित्रासिरसि. A घटेलिय अच्छीच घच्छरोध; die von uns beibehaltene, baufige Schreibweise garna ist allerdings nicht regelrecht (wird darum auch von Lassen 118 verworfen), schien uns jedoch durch Analogieen wie grant hinlänglich gesichert. Wurde die Form via za belegen sein (Lassen: „nullibi invenitur“), so mochten wr unbedingt die vereinzelto Lesart von A fur die genuine erklāren. fugt noch hinzu: ना खाहि पित्राहि मंस शोपिद 8--11.8: राक्षसः । पानामभिनयति। राक्षसी । अले कहि, तुम एनिवं काल विलम्ब फटुन चिदोसि । राक्षस. ( घइ सुनिदेपा तुमं ापामि ता सुणे यन्त क्षु हक्के पुत्तमोघसतन्ति सामिपी स- मासाहिदु गम्हि । राक्षसो । मले लुहिलप्पिय कधं यन्त बि पुतघटोक्कसससोयो सामिपीए हिडिम्या- देवीए पोवतमदि। : खी । अले लुहिलप्पिधा तुम उपा कहि एनिम्न वेलं विलस्विदेो । (१) रा. क्षसः । वन्धे हागे ज पुनसोचसन्तति सामिणि हिलिम्बादेविं पेक्खिगम्हि । खी। ग्रले लुहिल- प्पिना घडत बि से सामिपीए हिउम्प्रादेवीर पुनघन्तुक्का शाए हिप्रश्नादो पावित्रामदि। Dhese beiden Lesarten sind beachtenswerth, weil sie beide die magadhische Form fur et (8 705, y esì) enthalten: an Beweis, dass auch sie auf eine Quelle zuruckfuhren, die den magadhischen Character des Abschnitts anerkannt hat. Ein nicht zu ubergehendes Argument gegen die Aechtheit der Lesart ron y liegt unter anderem in हियनादो, da magadhisch und ardhamagadhisch die Form उक्क zu erwar. ten wäre; statt dieses Wortes findet sich übrigens im ganzen Abschnitt das sel- L: राक्षस. समोध । ये अगिरे पुन्नपोछायालपसलन्तहिंशन प्रापिशि हिलि- म्यादेवि प्रमशोभिदु (sic) गम्हि । राक्षसो । अले लुहिणिया (suc) मन बि.प्रामिणीर हिलिम्बा- tomere अयमात. - ·. 149 Zusammentreffen mit Dir, allen lass Dich ladurch nicht drauß bringen und schenk Diese Stelle ist ziemlich characteristisch für das kritischa Verbaltniss der Recensionen und der einzelnen Texte. 8. 9. Statt des Schlosses tignur -- लवमा u.s.w.g: लुदिलं मर च कुम्भपिडियफपरासदि राहि। 10. Statt कुमाल तर. Kritische Noten, setzt sigungi* 7 hinzu. 19. 20. Statt Ang haben ß und 7 schwer zu entrāthseinde Lesarter : दमधावित्र? (Leaz liest सहाधिव), " दस्तदस्ताम्मपाधाधिव? (diese Stelle hat Lenz leider in y nicht verglichen). Jag ubersetzt: सिन्धुरतवसाभिः कुपडम्। धन्येषां चन्द्रण्ट्सुतमास्याधिषभूभवः u. s.f. Soll in y der Name qanten enthalten sein? und in B महसद (Harir. 1843)? C hat अण्णासं च दुबदयाहिपभूलिस्स. 20.8 पालि- न्हापां अणुरस नि य पाफिदपुलिसस्स. 21. Statt लुहिल ---शाकमा घुइक्कसदसण्या ? घर- बकपादाशिलक्कशाप्रशंघा. 19--23 liest statt भघट्नशोपिाय u. s. f. a: भट्लशोणिदाहि रहकुम्मा सिन्धुरामवशाहिं दहफम्मा अपणा पि धडप्रादायां प्रशंसा पास्थि मे रोहे। 20.8 पालि- ज्य fehlt. 'लिपीर (I fchit). The nur einmal साहु. 35. 1. a धलि पिणेगा अप्पमन तणे ayT अन्त उणा शामि' 8 पमाट्सनि- भाएगा; ABEL N-(सं)बिहाया PT -(सं)विहापोश ay संविभाएगा (in E सं corrig.), Jag संविभाोन, 2. A वपाठ. Jag जन्मदारिद्र. 3. ध फेलिसे दे. B केलिशो. A प्रामियी- सवि' Leng. भामिपीए हिडिम्बाए. P विराणाए सविणए a प्राविभागे Jag अधिभा. 4. 5. PAT) राक्षसः । वसन्धे आपातहि क्यु सह हिडिम्बाए पुन्न लुहिस्तरिपया u. s.w. ay ग्रत्तप्पटुरि तर पाधभीमसेपास्स पच्छादो समले बाहिपिउदव। शिन्न पहुदि नए सामिणीवि- योदलेया सर्म समलं हिपिउदवं। 6--9. Cay ता--प्रवेहि fehit. B ता खपाम्पि से पञ्चदो 'पचट्टो मोहो हि तटोस्स पञ्चायशासामिपा एमाणुस्सनमंसट्सपोशपणाला मे बुभुक्कापियामा घि उद शेष समलंकयो (sic) हविरादि । तुग बि u. s. w. 7. AL प्रगमो तुमुल्लयो मे BE रामा- लोगो PTM मागलोग्रो. 6-8. Jag reiht dies nach lin. 13 An: ततालव्य मार्गानुगामिनो हतमा --दर्शनेन प्राटा मे बुभुक्षा पिपासा च । उपपि विचारता भूत्वा रुधिर वसा मासं च संचयि- प्यसि । इति इह परलोको भविष्यति।. In D ist die Periode lin.6-9 sehr corrumpirt: नामास (अशोपि पिडाटापलिलिमिति। तानस मानिणो हदमाणुससोगिदपाटोट्सयो पात्रभुक्ख- पिसा में इन उaव मुलहो एसो हुवोचदि ।), Wir halten entschieden die Losart ron AL fest. Dieselbe ist sicher nicht Conjectur oder Correctur, walrend die andera Lesa arten verrathen, dass sie in Polge der Schwierigkeit der Stelle entstanden sind, was dadurch eine noch schlagendere Bestatigung erhalt, dass Cay ilen ganzen Pagsus gestrichen haben. Sobald man den decent auf das richtige Wort (darçana) legt, erhalt dis Stelle einen vollkommen guten Sinn: aachdem ich mich am (blog. Ben) Anblick der Strüme Blutes gesättigt (d. he in Wahrheit mich lungrig and durstig geschaut) habe, ist das jetzt freelach (kein geschicktes) ein ungemutáliches 10. 11. Stett fazaszłyko beng. pared; statt unferatele beng, letused, 13. T 5.6. J ·144 Kritische Noten. नच. लक्खशेहिं अणु fehlt. 14.8 सहर्षम् fehlt, & शामिणि, Tप्रापिपिए 'Jag स्वामिन् . A liest nur प्रविहापा मे (ist, wohl rerdorben). BLT °विहाणो a°विभागे Jag सुसविभागो. 15. T किदे. a (Jag): ता यह हत्यिकबालभागमसं च ग्राणिदं ता साहि पिनाहि शोपिादासव। उभी गृहीत्वा बहुविध पीत्वा पततः। 8 fugt an: इत्युभी पानमभिनीय पूर्णयतः। 16.8 उभा- annulaa: fehlt. 17.8 याकपर्य ससरमम् fehlt. P ले fehlt, कि पु क्खु fehlt. Vag उन्निष्टोनिष्ठ कुतः खलु. T महन्त. 17. 18. E fehlt. 19. A दाणो. 21. P सहयम् fehlt, लुहिलप्पिना nur einmal, T घि गच्छिषता एहि गदुन. 23. राक्षस एवं करेन्ह । परि- फ्रम्य उपसृत्य स्तोक पोत्या। पलिहल २ एसे टोणस लुल्लिासव। बहुविध नाट्य कृत्वा प्रासयित्वा च। अहह वसागन्धे । beng. बम्हपालुहिल. BT गलं 8 गलके & गले. ABE दहन्तो (grammatisch uicht zu rechtfertigen), ar उहडन्त 8 हउहडन्त (Jag ubersetat: दहदहत् , dre Stells ist von Lenz als verdorben signalisirt, ist aber entschieden so zu lesen). 36. 1. B fugt an : याघ्रच्छ अपणो गच्छम्ह । 3. 8 राक्षसो। माकपर्य । T महन्ते. 4. 8 राक्षसः । भयं दृष्ट्वा । B वनागन्ध fehlt. A मात्यामो. 5. 'T एदी उतेव. ( समलभूमि तुलदि . समलभूमि मोदलदि statt धाम्रइदि. B कदाचिद् statt कदा बि. A दुपसदसुद (wohl verscarichen ?). 1. 6. Par) ग्रन्हाणा स्वनसाय पेरिख याबादेदिता रहि पलानन्द। 10.8- मान्यामा। घये किमेतत् । 12. Nur 2 प्रतिहतानिकारी. 15. विचिन्त्य । अथवा। योवद- पाति' T योवनीति. 16.8 तात. सच समु प्रियप्रिप्यता' beng. प्रात्मप्रभावसदृशम् . 18.. AE यदसग्नहे. 20. E अनुभूत रुषः 37. 1. B रिपुममरेण, 2.8 क. कोऽत्र रथसपनयतु । विलोका । काय न कश्चित्र । अथवा तदल मम fehlt, घरयर fehlt. 3. TJag भास्वरेया. In Aist das auf धोत° folgende bis lan. कायं ममापि erganat ; es heisst : विमलकलालधोतसुबर्णनामानन्या u. s, w. धीतसपादितत्सह- पाामुना निमितखड़ेन. 4. beng.T Iा: कयं. BY नाम fehlt. 5. Y 497 fehlt. 6.8 विध fehit. '' अवाच्छामि. 8 सगर्व परिक्रम्यावलोक्य च । प्राय फवम् . 7. aBT धर्मपाम् .. beng. उञ्फित statt अमृद. 8. B स्मृत्य. 8 लघु fehlt. T त्यक्तादिर, रथ fehli ; 8 सचारिणाम statt चरणाचारिपान . BE haben dieses Compos. gar meht; beng. steht es nach dern folgenden 'तानाम् . 9.8 समरभूमेर T समन्ताट्पनामता. 8 महानिवादो. 10. T धन्यतो वलोक्य । हा. T8: कथयो 8 सम्रामात् statt समात् . 11. PT vor कयं : साप्राकम् । तत्कयं 11.12.8 भवेत् - तावत् feblt. 13.8 कुत. कृतममुना. Tकृतं कृत. 18. भवति statt भयमिति. 19. A(E?) 17 (muss ebenso, wie 36, 18. als ein Schreibfehler betrachtot werden). 21. A (?) TUTUT (gleichfalls' verschrieben). 22. A legfiat: (dcutlicher Schreibfehler). 23.8 कुमार कुतो. 38. 1. सतितर्फमाकाने statt श्रुत्वा। 8 इति । सक्रोधम् । धाः 2. T समीरवः ३ वि- धोf statt न दोपा जिया । पत्यारे पश्चात 3. किरपारनेर 7.8 सहर: febit. 8.8 पूनः । कुमार परित्रायस्व । इत्यात्मानं भूमौ पातयति । 9. A प्रय statt प्रये. BT a fehit. . वार्य मनु 9. 10. beng. रक्षपातनस्य. 10. T mase fehlt. Fi statt fol. bepg.T ·Kritische Noten. - मह. शिवनात् . A इच्छति. 11 P अायुष्मम् । कुतो " कुपए। कुतो. 12. 3 सागम् । कि Healtor तातो नामास्तमुपगतः ।। 13.8 iohit. 14. ' हा ताल हा तात. 15. 1 कमार चालसिहि. 16. लब्धरातः । उत्याय रामहणाम् उन्याय सासम् . beng. त्रैलोक्य shath sोफ- 17. beng. fügt an: कासि प्रयच्छ में प्रतिवचनम् . 18. Bायुष्मन् । म ग युमार। अल अलमुद्देगेग ar" सूत । समावसिहि २ कुमार मनु (घोर) a etatt यो याधिपतिमु- पगते. ३) दशाम् statt विपतिम् , 19 वमपि fehll, statb deasen nach योग वमप्यस्य. ३ सय पार रामुत्रार्य. 20. ( धार्य मूत. Statt. वीर्यसागरम है यलम्रोधभावस् ?(a) अल- शायमावसागरम् (charakterestsschi). 21. F Sagt an सूत । य कि। मथ- 32. beng. शिष्या stat. भीमाद. beng. T गुरुगदा भोम. 23. 'प्रान्नं पापम् eanimal 19. 2. beng. येन statt मयन. A विष्णुना (१). 3. एतदपि नास्ति statt काय? 5.8 मुशानेन. beng. निशित. 6.8 कयमंव मभवति। B महिनहि। 19. Pr प्रोफाप- विड BE नयनेन statt दोन. B यदा च. 13. B यस् state त्यत. B तदा सुविहित. B रिपुषा राघोम् । रिपुणा निहित सुघोम्. 14 8 सूत कि BB प्रोकावेगस्थ. 15. अमेव beng. कारणम् fehlt. 10. 8 सवितम् । BB कयमन गाम। 17. ३ कुमार श्राताम्। 19 beng. TS पे. 21. heng Sag चापतल्य, 228 म सानाम्। beng. मसल Bar fealt. beng. मदर्थ kehit 2५. beng. हा प्रो-~प्रिय fehlt. a हा युधि' foht. beng. इति रोदिति fehata 40. I. ay foht. g अलमत्यायोग। 3. APT °वल्लभेन rel. °वासलेन. 5. beng. पुनरो. 6. P को पितर्मयि या statt युवा 9. 8 प्रोटेरा feblt. 12. A विपल statt faeriant (auch diese Variante tragt das Ceprage eines Schreibfehlers). नायाद. 14. A विक्षितो. 15. beng प्रदेशे statt art. AEB दृक्षाम्या हमार. 16. beng वितात. 16. 17. T कित्यराज पितु पाव कि ताटमा पितु परिभवमाफपर्य कि तु मदृशपिपरिभवम् a कि त्वघटा u, s w wne 7 17 A पनित्य. Pथा statt. अयत्रा, 18. As एकस्यैव निकोsia एयरय तटियाकोऽय 19 B विशेषिता. 20. Statt विभाव्य bas भगम् । परिणाम्यायालोका च ससश्रमम् । वत्स 22 अलवसन्त 8 सासम् fehlt. P भुट- मगुरो। हा । (छाका fehit) 41. 2. T त्ति (unnothige, willkurlache Correctur) 5. ग्रागमन statt कुमार. 9. A भवत्येन (Schreibfeiler) 11. 7(a) Tv I पास परिमापनिगराध्य C पानुल । धारा समायासिहि २ पालोझा TREE एवं तटलमयमायेन। पुष । गुम्पामिट घटिधेप (प्रलमamr kehitj. 12. Cheng Jag पदिगिम् , a? स्पारावर्तिन. 13. Baithlt. 14 P are rehte A अनुपपा माद्विशनामिदम् । (a) ईदृश व्यवसिा ar भगादृशानाम् . 15.8 सूत । वास । लमसाइसर कुमार याशापयति मातुलसाय । 16.3 माल statt पायं (किमु fehlay. व एवं कि नाम। statt शिगते । 18. beng. chiaforros; long. 19. पिठ ससाप. 20. तवा च statt पश्य । 2. nिit. statt फलने. 22.8 तीवजास धिमन्यया । 23. तव तत् . 42. 1. एवमिद याद. 2. By aris: 3. BPT REFIT (1C beng, fehlt 13.8 atatiफथ. .

·146 Kritische Noten. दृष्ट्वा felt. अपि). BEag तथाविधं. Ebeng. पश्यामि. statt विचिन्य ग्रहह. beng. किमयापि. 4.8r. fehlt TEM. BE beng. forso AUT statt ferunt. - BE lassen in diesem Passus einen besonders starken bengalischen Einfluss erkennen; ihre Uebereinstimmung mit der andern Recension darf daber nicht ohne Weiteres als entscheidend gelten. beng- T nach विघया (rsp. विडम्ब): सासमन्तलिं बड़ा। 6. beng.s यस्याभून. 7. Las स्त्रमपि. 8. EL beng. विमोक्षे. 9. PJag इत्युत्सृजति। 10. 11. '' भवन्तस्तत्रभवतः क्षत्रियगुरोभादात- स्यासदृशं परिभवममुना नृशसेन प्रयुतामुपेक्षो। भवन्तः क्षत्रियगुरो भारदातस्य परिभवमसट्टाममुना न प्रयुक्तमुपेक्षितवन्तः। A उपेक्ष्यन्ते. 12. FT सानोधं शनैः 14. गुरोत्या. 15.8 धानतस्य (Schreibfehler). 16. 8 नृांस्य (ebenso). 17.1 यूयं सहधम् . 18.8 सकम्पं च कृपसूती 20. BEBT वृतमास्थितस्य ay समवस्थितस्य. 21. BEPaJag निमोलिताने BT निरस्तो (in B के aus का corrig.), daher A(L) entschieden beznbehalten. 23.8 fchen fehlt. 43. I. beng. fehlt. 2. a सभयम् । कुमार । fehlt. 2. 3. A नवावतारः परि' rel. नवः परिभवावतार। 4. अ । सकरुणाम्। beng. हा पुत्रप्रिय fehlt. beng. मन्दभायस्य. 4. 5.8 प्रखत्यागा. 5.8 तयाविधनापि. P अभिभाषितः । निःशस्य । अथवा। T. A परिभृशेत् (Schreibfehler). S. beng. असंख्यातायो beng. रिपपा statt च रिपोर. 9. T मयेवावं. 10. सिक्रोधम् । ग्राः 11. A प्रास्त्रग्रहण (1).. 12. A प्रयोनभाने (!). 14. beng. किं नु. जातः statt यातः 8 अति statt स्मृति. 15. P अाकाशे। T ग्रहो युधि A मिथ्यावादिन् (ast keine andere Lesart, da es sich durch Elision des anlautenden nach Osat erklärt). Ebeng. अमिथ्यावादिन् fehlt. E beng. सानुतस्य ते fehlt. 16. B अपकृतवत् । अयवा -प्रकृति rehlt. ay प्राकृत. 17. सात्यके fehlt, steht nach वृकोदर, beng. माधव fehlt. B सा- सुरमुरोर मनुन fehlt. 17.18. beng. लोकत्रयेक & सुरासुरभुतगमनुज । सरासुरभारासनगु- पर. beng. सर्व fehlt. द्रुपदकुल गनुमपाना febit. 20. beng. सर्व-किमतः fehlt. 31. B ऋतमनुमतं. 44. 2. beng. T वत्स कि न संभा'. 3. B ग्राम fehlt, a stutt dessen जन्म. विधि statt भवति। 4. A भागधेयाः (Schreibfehler). Pay) पापडवसोममत्स्यपदविराटवृप्पयन्धक- मागधापाः 7. beng. विधसे. (E विध्वंस aus वियसं rersehrieben). 9. B fehlt. p° स्योल्पातं beng. साग्रामिक, Deng, सर्वा -लक्षण fehlth 10.8 रथ statt. स्यन्दन, 11.8 पदानापयसि. 13. स्वारमाफ. P(ar) fugen an : तयैवंविधस्य निराकारस्यानन्यसाधरयास्य कि- मन्यरराष्ट्रशन (ay haben: निकार). 14. फ्रिमणमितोन्यत्। 15.8 कृपः । कि तु u, s. f. APTA सैनापत्ये (ruchtig nach Pan. 3, 1, 128. ef. Boehtl.-Roths. 1. पत्य). BLar रो- वापसे. T धन fehlt. beng. अभिषिच्यमत्रा' 8 रामाभूमिम् . 16. B मातुल मातुल। 11.8 पसच fehlt. 18, ALP अभीष्मद्रोणां दि BE beng.T अभीप्यमदोi. 19. APIL "तुल्य- फर्मा PE beng. "मुल्यकक्षो. Yon der Annahme ausgehend, dass 3* (T) aus einein undeutlichen tait entstanden sei, nalmen wir die letztere l.csart in den 19. A rel. - ·Kritische Noten. . kam. Text auf; gestchea ubrigers, dass wir nach wiederholter Prüfuug dock etc. den Vorzug geben möchten, die ganz wohl zum Zweck weiterer Ausführung ales Bildes (in yat) an die Stelle des ursprünglicheu vanir gesetzt worden sein upE Jug धुरि • statt धुर्यो; E नि statt न, E योयो. 20. वत्कृत. 21. तो हमन्ये पा(?). p. beng. न चिात् lehit. P अभ्यपेक्ष्यमापा T युटो- EFATTT" beng. gatanın (die bestrerliürgte Lesart sang ist festzuhalten, und demnach im Worterbuch zu mydz (aus mitz und gua) die Bedeutung: auf Linen warten 2u orgunzen), 23. पातुल यवं सरले.' 45,1.8T (प्र-) शिकार. 2. beng. पार statt ग्रहणा. 3. A Tru fehit g अत्याI UTE A. गच्छामः प्रवियागालो मा विचिन्त्य।. b.ptehlt.. 10. अभियुनायो: beng. (ER) मा , statt Emma B im fehlt. li. bengo urtaga By ibi fehlt. B femagaº E beng.a.de परिग्रहः 12.8 in fehlt. B प्या. 14.8(a) T द्रोपास्याभिप्राय statt तस्यानि E(a) तयापीद- 15. BY भिपिलव्य, यि चामावाद (वृक्षस्य में fehlti). 13, 16. भारधारणा. 17.Rni- कम्पम् fehit. 18. as "पापचयोः A पतगतया L पक्षपातन पक्षावृत (sic) BP पक्षा- पातप्रवृत beng. प्रवृत्त (पत्तपात tehit).8 महा fehlt. beng. ग्रामे रिगन्. 19. A पास statt 9707. Aay fund 917737 Maga TUT (A ist, wie es scheint, hicr etwas verdorben). Bam fehlt, a°वधापेक्षा नावापता यता E°E: कृतः पुमक्षा न पगम् ।. 21. ३ द्रुपदेनारय, 22. A रावासो. 23. दुर्यो । पष्टिय । 8 साधु statt निपुपाममिलिगम् । 46. 1.8 गवाभिप्राय: १. श्यगेत fehit. 1. E दवा A अतिगं .. कृपः । आयुष्मन् ) heng. प फुरुषणिः गा. 4. गया कृत्या । fehlt.. 8.8 उगी। उपाय। T विजयnt farra m! AB कोरवेयर इति।. I. B प्रणे felhit. 10. पाचार्यपुत्र lehit. 12. कानोरि भागोरिद. 13. B (a?) गोच. 14. I. विकृती. 10 गागालि'. 16.8 उल्याणान्यत्रोपविता ल्यामा प्रोनि मोगा तदुन । पर्याः । arta hit. । ट्रोमायो । द्रोपामा. 17. REB व्यगमगलापवि. 19.मयमा ममापि ।. 2.३ः। Mitt i fullt. ß am lieng. 271 ſchult. Pr तात्. 23. Ak; in tel tatoriger fehlt diese Zeile. Statt descup (aj) कप। (arror) धनमायारागागा कानात प्रशिण पोयिम् । 17. Breap. धादिति statt varnनि. Tोति गयि AT AI (ist xohli erat fa& TART' enfslapien la Folg wuleutlicher llixhriſt). I brng. वाम गमग . . . ट्रोणा पालत. beng. r faci.prinita aora frik. पाणारे. . beni Ter r Triang tirny. 1. JEL NIET APT; HIT p Reals. नारगन trbit.- 1 El it doel, wit is scheint friluk lialtra. - i. i 1971 tblt. Eur me gs गुरुगर Pif गुलदः ..! Tila. xnx. Stanfree 13 sat real. khetog. misfr. H. Astrranti torr. in 'rt. brazerut - foblt. ot statt Uणा, 1५ ·148 Kritische Noten. स्मत - - 18.8 तस्य तावत् . E beng. तथाविधस्य निकारस्य E अनन्य fehlt, Br statt dessen पुरुष. 20. राजन feilt. . है चोहुँ व्यवसित: A अध्यवधित. 91.8 मतोह गन्ये भवा. 22.8 तो ऽयमभिषि, 21, 22, 7 मतोऽहं ब्रवीमि । अभिपिच्यता सेनापत्ये . 23 .. पुरो मुटु गुरो. 48. 1. beng. + इत्यदुरोयफ ददाति । कर्णः गोवा सर्पम् । महान्प्रगान । 2. beng- प्रमशयितृपरि' वध statt परिभव एनम् fehlt. 3. 4. beng. यत्वापि-भविष्यति fehlt. 3. मातुल फिमचापि fugt an: राजानं प्रति. 6. E प्रलयपरिबी (1) a परिबोधिषि है परिघोधितु. 9. T व्यपैतु. 10. 'T beng. का. द्रोणात्मत | BE इदम् fehlt. E सुका वन • दुष्करमध्यवसितम् a वतुं सुकर दुकरमध्य. 10. 11. beng. कर्मयो ऽस्य. 12. Brar एवं- प्राan. fehlt. B कर्मणो ऽस्य statt कौरवले. A fehlt. 12. 13. E beng. दु.सितो.' sr statt दुःलोपहतः. 13. beng. भोगावेगवशात् fehlt. E वीराजेपया. 14. B कर्याः ।। महासम् । रेषापुत्र दुःनि E defeet (फपितस्य-राधा lim. 16 fehlt). 16. P मुत stret it. 18--1. फर्गाः । bis भवान् fehit in E und 8. 20. Aay हि BT तु. 21.8 °श्रुपा- ग. 22. aß suffit fehlt. Et to fehlt. B T fehlt. 23. aß(1) maar- युधं L नयेवायुधं. 49. 1, 8 संप्रत्येप A प्रापोमि E प्राटोसि. 3. PaB प्रतिकारोम्योपा 48 प्रपा statt. नारणा. a चा यत् statt फिन्। 4. B schaltet nach समोधरा ! 7.88 cm. By JTETT fehlt, steht an Schluss statt act. Bfehlt lin. !..-5.6. C fehlt.7.8. सायला मूतापगट statt रथकार-मित : a राजबल्लभप्रगल्भतापसद. 8. घथवा fehlt. 9. L भोरः 11. Ebeng. गत्ययाधन. 13. B. विहस्य fehlt. LB राव statt. ra a मैयधनः ' मेयर EBar fehlt. 14.8 पश्य । statt अपि च u. p. f. 15. समुकिरा. .18. A नियत्र प्रियेव. 19. L दुरात्मन् fehit. गणाधना. 19.20. T गधाला- FOI E8 fehlt. a(7) fehlt lin. 19. 20. 50. 1. BP एव । एव ET beng. एम. 2. या पर्तुम् felit. 3. कृपः। A गुरुपुत्र--इति fehit. B या गुरुपुत्र मा मा मर्पय मर्पय चिम गर्षय EPr w1e in Test. beng. धानाल ग्राम Ebeng. ग्रामला fhit. ! 'लाधन T°लाधिन् ।.. 5. beng. गाव statt कानम् .APL(72) विमम् rel. चिदम् beng. उपतम् statt उत्साम्. 7. Theng. यि नाम fehlt. T घेट्यध्यो statt काममवध्यो । यद्यमियं. 7. 8. E इयत्ता - rebit. 8. BT beng. परिया T + इति यापियोत दिनभि पुश सोधम् । Par)' शी यशो. sii हिनि । गलापारम् ' या गोली च रचयामालिन्। (cf. 1.95, b.), 9. heng. नागोगे statt फिरोरी. Tbeng. प्रियते मया। 10. beng, felult. 11. schaltet som her cin: परे लन्याचाल प्रासामन्यो गरापानम् । र्य गोयका उमण frhit. इन्दन statt उal das Lehrige fehlt. 12. Tरापे lt. 11 धागार्यपुत्रे (durch Ta veraplasst?). 13. D याग fehlt. 18.15, ur frhit, 15 BE गालाधना. 19-11. वाया। । म गृहपत्रंगा हा दोन 16.8 rurher: ram- .. पराया fehlt. - .

·Kritische Noten 119 । 8 . मुहिदश्य । को 5 यमत्यन्त युवयो रमोह 17. Hung.. बीसवर 18.BY भन्यता विरोध beng TAI IL . 96. fehlt. 19.8 सन्कि निवारयसि मा मयायमपि तानिन्दाप्राल्म पुस्तकेतभृत्युमपक्ष एव। कृप । यत्स : ग्रल मूतपुत्रेया राजासमहान । सान् । मुनमुशायमामादया, beng. सावजाना । निशेष statt निप्पेय, 2087 सानम् statt प्रसादनम् । अन्य राजन्क्रोरवेयर का यिमन 1. ( त्वमप्येन) 21 Pla) दुरामान गहेन चा मन.al परित्रातुम् AB , '' ५. 4, feblt 22. beug. सखाय statt सहाय 51, 11 किरीटिनमय 3. P fehlt 4. 'एवन नि। 4-11.P(ar) कृप । (7 II) को प्रयामन् {ay it) राधेय (a अपरान) को (ar) यमय सुबोयामोह लि. व्यरार चे कुलग्य भवतीति गाय पन्याम साता मा कर्ण को गुरुपुत्र को : यग्य युग्योयामार' । न लभ्यते व कापलापित ट्प। प्रातयितु । । (suc) लभ्यो अकाल, मधेप । 9. धाम- 11 BE पयितुम् a7 पातयितुम् T प्रादयितुम् ।. 12. है वारा न काल. "धानानां 17. beng. I E प्रियपत्रल. B वेति विस्यसि रणे । वेस्थगि अले. 13. cua- विश्य । सारे यरिय° F चिर hit 20. B fromलगुत्वात् । ग्रन्या । 22.8 सिक प्रमाणावद सावन साध्यते । &Y साध्यते statt मेत्स्यति, dts Ucbrige wic Iru Text, s राध्याता 23 B नेपथ्ये । कलकल. द्रौपदोपरफेवार्य T प्ररकण ar कर्थिन् . 52. 1. T Leng. mana beng. gigt ste statt um fer 2. मा- ध्यान्यदु a दुपान fehlt. 2. 3. beng. पापडवविद्वेविणारा fthit. B HTTON पाणिपिणात I. bong. फूटा रोग : शिरोरुपेषु पशुना. 7.8 गो ६ B पाल' कोच Bur गावागम् । यस कर्ण । बिमार भवान् । मेनायो । कर्ण । क. गदेर । दा. यापहारि कार्या । स्यमवता । था। सामान्यकशिष्य । कर्या । वाम् । मायान् । य..शि- गुलम् । यई । भूतायुध इत्यादि पुर पही। प. चाय । । र दा गायरमेय am शिवम् । योग जयति । कर्ण । कि फपयी । ° , भूयम् । कर्ण । म् । कृत। यत्यादि पठति । तदूत जीगाटु मागनम् । कां । घा का area कादरम्य गाय गोमतिमा दुरत्या परमायग्य वायद मागाय दायामध्यपरामयितुम् । युमस माराम ITI Iluso (mtumirescutlichen Varianten) u uod 7 (s0x10 JA') • Dina Siellu lat characteristiach jur dio Lengalische Recensin, zeigt du willkürlicha kat sur la tetcreu an tiden frappanten Deprel waer Fikuustultes luwaluog und in turlicken Sugerung (alic Forruel 172m2 1 ful gowalili!) --. (Anug.) गायनागिर. !! I निका'. 12 13 samalaingil. 15 a7 कोरयm lastar beng afgh tohit ki imat. 15. b... mit a userni 10. lengvi atattratU71-11 या. ung यलो Pai. 12. ग्रा, rn rair hat: 18-0.pehens) at IITiame aafurt, minimism, de stat se film Ebenzárt felelle 53. I. thus matally Tदा * tathmal, asankir... . - -- .... IIT .

·152 Kritische Noten. T अकिछुपाणुबडो व दोसदि तोहसमृहो इमं सुपणास तुलंगम पेक्सिन रोयदि णूपा दाण दूध समले वाचादिदो तापा एकत्रि यापान्ति । पुरोऽवलोका । इसे धधरे पभूदरपहारतत्कारिदा परिया दोसन्ति तात्य गदुम पुच्छिस । परिक्रम्य । 13. a समिलिद- (corr. in संमलिद) काय मग- लिदसोपिणसिदा, Vor एत्य liat Tu. a. ना. 14. निवृप्या कह AT म पेक्निम- यहि दर fehlt. 15.8 ता जापान्ति fehlt. DB यदिकरण statt हा टुक्कर, कहा- बदर fehlt. 16. T बोलमादा. A ममलविपिाहिदं निसुधार a(7) रनंयत्रुग्रलणेबच्हार D रनं- सुमिच्छपिपाए. 17. Vor बढ़ए lesen EPTB समागभूमपाए a सावरागार. A अणुसादि T अनुमोदि. A साहु नाहु अपणसिं. 18. 8 गणिद पुनिया ETaB दुविस्सटि। गिटुन पुद्धिारा statt विचि विचिणिस. 18. 19. तया कृत्वा। D समाधम् u. s. f. -विलोक्य fehlt. 10. D पिट statt पिाहद. A statt Qपा (?). D अन्ध statt पडोयारो. 20. T चिद fohit. D तुला. ALT रोशंदे B नइ पदि. 21. D इह statt राय, एव fehit. नि fehlt. 21.22. D ता पाहु. पुछिस fehlt. 19. अधं 4.8.f. -22. पुच्छिा fehit in aß, 23. T anar statt fraui, Dş fehlt, Dramah Bungeerit fehlt. B' विसममीलदाए statt विमुहदार. 8 अप्पपजाउलो 4 जणो दोरान्ति B ता कि. 59. P खन्नु फरिस कि पुच्रिम क वा एज्य उयाar गोदु राय felt. PLE) foblth भो - हो lhn. 2.- 1. 2... विद्यापिस B विचंपिारसं T विचणिरा, 2. P. होटु देवू T एव fehlt. B नमोऽवलोक्य सकल्पाम् । देव एद एतावताणा. 3, '' गहेयजयद्यद्दोपा {gegen ABEaBr). I, 7 पदुदरा 3 °पमुराणा ap राघला. BY राघलपमुहो' a सग्रलपिवि. 5.8 टुगोल्पो सवदो. beng. पा fehlt. A याणे statt नाणे, beng. यापोगोयन्तो नि पा श्रापोयदि. 6.8 मृष्य । statt विचि। T गदो तस्म (gegen ABE Das.). T. T परिषुद. 7. 8. D °देशापयरस 8. B Das, cau fellt, D) statt dessen i Dag. Ofefarº feliit, ø for fehlt. TETIN statt a. BE Dac. steita fchlt; L itage fehlt; 'T Jugt; Daca statt 9. T. राभूचिर सभू fehlt. BED चिर -~वालस fehlt. वलपारस statt बरालयाला Bichiebt nor फनं tin: महारापाहणान्मन्निनदरभारा. 10. D अणुतवोदि statt परि- पामदि। o rigt thinzu: मोदु मदापोए गय स्लेव अचिपारगं। पुरे बलोया एजिस्मयम् । D हो हो हो जहा ३ ग्रहो statt सहा एय. मणिग्या. a मालिट् । मकमिद । राकलिद. 11. DB गहरनपरिद T दिसामुणे . मुरमुरसा. 19. DB या statt an uT. 12.13." घोसामुदरोगा a योदछु । गोदु उपराप्यमि। Vा र शिवप्रेमि । होपत्य) TM म. 13--13_gibt the beng. ltec. in willkirlhclier lrweaterung: ! कथं एगो देयो सात- गाणा प्रायोहिणीणा पाहो मगामापा पादरपुरिमी वृशना स्पोधामोर उपविहां मिटि घा गररा युर पसालोसंगापुगुमरग पलं परिपाटि । उपाय गाय गो प्रयच्छति । गतः । TET raam : फर्ग गुन्दरका प्राय: । पाय । सयतु मया देयः । गुन्दरक। धपि युतमारा। a gedehnter: परिग्राहि जादु गाधि यानि । गगः दहा। पग गुन्दरक. । गुन्दाफः । गार गा. ITI ] । गुरशः । गाईचे दिदि गमागमणो देवग्ग । गतः । देव कागनापागुन्दरयः मा. ससा मय पाय । गणः गुन्दरण प्रगति । गुन्दरम परियाग्राय । अघn...f. (r nach - - ·Kritische Noten. 155 - . A veitschwaifiger). 16. Dag. योरमेनफेण. 17. मरांभ्रमम् feilt. D सुन्दरक tebit. DEDas. धोयाः। Pag. धात. 18. D या telll. ,19. a या शेवलं रो. {a) भगो अम्हाणं मानिपपास गारिबरा Dag.मि fehlt, B statt dessen गो. 20.8 साप्राङ्गम् T मरोपम् । में किमिदम् एवमस्पष्ट है कयनेनाकुल aB चेतः statt मे मनः 21. नशेयतो fehlt. दलं सभमेण षष्ट कायमू22. B नि। वो यः पट्रिटकामपभोग ( सोदामम् ?). दि- .. रिया नायरस statt मए देवस्स B faurt fort : सयलाचरकणास मउलमहामणि a मौलि statt म33. 23.8 अगोदा. रियायपावेगा । (dhe seen. Formel fohit). A सुगाट गारधी. त दाव statt. सलिल दापिां. 60. 2.8 कथ्यतां कथितं ? 3. P fehlt. 4. सुन्दाकः । स्वातम् । पप दुस्मासणा- यो मुद्दो देवेग । प्रमाणम् । गुणादु यि हाणि कुमार stati मल दाय. '' कुमालगुस्सा. 5. E धरा-~-वरिसिणा (in. G) fehlt. विडिल. B भ3ि T गठी. P पिडाल L पिाउिल्ल statt ललाउ, a अत्रिपणादगासधा- 6. ay निलमोवसपिरिखनसरसपाटलिपलमरसंघात ? अधिरिपनो state घभितुनो ay fehlt. 8 नो कुमार स्मासमावेरियो मन्या. " मत्तामपपउवो 7. Veng. भीमगारदमो fehlt. 9. तो देव होपगारिप नागों () उह A u. a. दोपना पदादिपदसमु- 9. 10. PaT समुभूर. 10. BE धूली ABE पलहत्य T ततद्गम दुधL B TM (AL wohl rus rn verdorben) & पासधाटेपण. वयालिपि धोपापणाणणारातासंघादेपा (?) statt धूलि --- सघादेगा. A fehlt. ३ नियउल्पिदेषा statth विल्या 11. 'T घन्धकिर्द ay गयपापल; पपाट्य च गणापुर statt Tr~~ ~~लक्लीनदि । 13. AI धपुगषा. च्छोलाटकारेण. 14, पात्माणि मशीनदि गणापूरिणा यापी- यदि statt अन्धमा नापीमटि. PT जलरेण नि। 16. Tita, aßE ebenfalls ga. Elheng. रोपणं पि. 17. परिप्पान्त - परिभटठ statt परिमुक्का; ayT रागलिट । - विनययकाठसंजलिद (?). 18.8 विज प्रभासुर गम्मोरत्यपिाद (das Uebrige Tehit). B भीर- गिध. चगणा atatt चाप ! तल statt. तलर. । विषन statt पसरिद beng परन्त. 19. Br{a) बरिया नाद beng. दुदता मभूतं fehlt 21. दो य fehit. 22. वन- प्पिाददुग्योराविसमा सिट ? रसिद रपिट fehlt, Pामिदर एसिद. IP मिदमो सिंहा statt मिटर । सद्धन धना ETY धयम, 23. संधारणा ar सवारगार BLP घाउ वापिद. AB लाठिय a गदामणिचिह. heng. चाल । चटहार (?). 63. 1. T दगड feit A fehit. Ebeng. दुटूट्सणो fehlt. B भाररमिट । स्व dehit. दहादसागु- दिहामु- 1. 2. B मर fehlt. 2. 1 करो fehlt. सपाविदो & मंपनी । पाविदो.. 4. देव stats राहो. 4. 5. leng.E रासायामुरविय.. I. धनप. पिणय । पाठपिय E पोच . अवधूलिन. सोगरा यानदि. 6. सिपा. Ta falarant A fejea (statt fire, welches unrichtig fur fær), B fehlt, E far By firfax. heng. अधणो fehlt. विवरणा... उद्देस. 8. सावटम्म fehlt. १. beng.PT देव तया ARE प्रापच्छोणा से (ar) पोण मन गदरीच फिद. 10. T लिट- सिंहासागल A विलिदासिन्दा , सिलदा दिलिदवालियापनगिना गहडिशशिना है- .

·• .154. Kritische Noten. . रुपाय (2) ? वेडिक-! (रुडिन zu lesen) feat. T Fafuta a. •मलबन्धेहि statt पहि 'T विसपायरोरि B करणवश्ययोहि कसमाफलेहिं (मदेहि ) ar कसपापायोहिं E कसणा- पाहि. 11. a सिला- प्रत्येहिं Lehit. T शिलालिसादसालसमयान्तलेहि. beng. Tथा कुमु विध fehlt. beng. तत्पर. beng. मुदुनया fehlt. BE मुहुन्नमेनेगा. 12. beng. तधा यन्दा 13. beng. साथ वत्स वृषसेना सतलत । 14. E beng. FrFAITE. By fanfara fehlt. beng. सानपाद statt भल; T भलवाया E भलविदलियाणा & अभिघाटनादमपगुना statt वरिसिया. 11. सावं इमि A विहासिध । statt बि. beng.T दे पा जुतं यह beng. * (परि) कु- निट्रम. 16. पुरतो statt प्रभिमुह. T जुनं ग्रह fehlt hier.Bकि भपा. beng. ता गच्छ 17. 'T कमारेदि. ap(7) सह गदुर साम्रो । प्रायोदि तेहि सह गावो दे भोदु नि। उभो । ततस्तव । सुन्दरक । सदो देव तलि अन्तरे एवं I fehit. PT एव वा beng. दिसामित्र (EBP मामिद). 17. 18.8 कबुद्दीत्रिध. 18. कोवाल A कोबोरत A भोमडी 'T भीम felt.pोरोगा । कालबधाa पालियालनधा' 8 चाब fehlt, Ey statt dessena. 19 8 बि fehlt. Aa मनभेदेहि ७ पल्सविसमेहि fehlt. 19.20. सुतवह । पहम-पपाएहिं fehita 20.8 पपाहि प्रदिपलिदपणारहि a statt उया. 21, T सुन्दरक ततस्ततः। 22 Eaßt fonfat beng. aauit fehlt. as fehlt. 23.विड- स्बिद stats णिन्जिट शिधोरोणा B(7) बाणपिशवया धिप्रदरबाणासपायतन. 62. 1. BT प्रधरीन. 2.8 उमा। ततस्तत । B सामतम् । ततस्ता.. ३. तदो प्रदेव finfinanziara By 7 min of Tau T a fehlt (gegen alle MSS). B F# fehlt. 4. B(E)AB तृशोरमुह A पूणामुह ? नूणमह. a गमागमएसर (E), TRAणगणवाण beng. तिमनमोकल. 4. B. कादलेण. b. T विसमा सविसे 8 पन्युदो सालझम्भारम्भो।. 7. a(7) नदो, देव विमुझगमवावा मुहुन्नविरसामिपिाम्रवेणु' A fehit. P(7) एजन्तरे गुनविसा- मिदनगरवाबारेसु. B वाचा वाबारेम. PT शिवदि 8 घालाणिद. 8. वेणयन्धेनु AB दोषा 8 कुरुपपरवान. 9. किदकलकल beng. मुहतो fehlt. beng. अवलोइ. 10.8 उनी । ततस्ततः। 11.8 तदो देव, das . Uebrige febit. 12.8 गुद. तध सणाम बिसिदेणा (२) समलयम्मा dns Uebrige bis UTCAICTETT Iin. 13 fehlt. 13.8 सामिणा अपराएषा . ग्राणिद (मापटई fehit). 14.8 दिठी पारितोरण परिमुक्को धनारस उपरिमिलोमुल्सारो कुमालो परिगणोबपोट अपपा बस्वयस (?) यारुहिय पुणो नि धपातरूपा गह यहित्यिदु पउनो।. lin. 15 bay pag.63, lhn. 3 fehlt ang, statt dessen : उभो । साधु वृधमा साधु । सारतत. सन्दरकः । नदो देव मणिर कुमारपरोपणे 16. a बलविमुक्का बलपमुक्का. साहुसाकार। 16. 17. a पर -देण fehlt 17. जल्यो fehlt. 18. ar पालिन्द कुलल' a गर्म उद्य- म चावादिदो सिलोमुलासारो।. 19. u7 उभी।. 20. ॥ इत्यन्तरे. ay गिरो कुमारतिरागणी. 20.21. ar याबारी मण्ड': 21. A विग्यदु 'E मण्डलेदि गरिदु L मण्डलाइ बि ६ माउलगाडि विधचिदु गाउनाले विप्रचि 47 कुमालो fehlt. 28. a देव सामिपा मुट- यविहरिया ay मरितिदेया. 63. 1.• B(A) पत्युदो E परिणटो प परिमुक्को र पटिगुपको. 9. ET गिलीगुरागारो. us.w. . 1 ·Kritische Naten याया दर त febit . 27 उभी। साता । सुन्दाय दो देव पुमा नि 23_ay अहिाहिए 3 T पत्रुत्रो ४ थपाजपा पर प्रायोधि UITण उम मिति पऽनो 4 a °झारय पत्रकारमा घर B या मह सा 45 घराणोतु 5 शिविरसन्ति मिस्सिन्ति aB मरमसहसहि 6 a पुरो वि गिद् a(7) गिरणाद विवाहिट शिल्याट चिदु 7 8 ar lehit 98 गो। (1) Pu fohit,सरसधाया Ba. अवधूगिन प्रवधूध 10 रहोवादो A था- 11 beng पहामहो AB पाइदल) विविमणिपणापामासुरभीषपा मपोयट्सपा- fitanate aß maaffaiz fchlt 12 B Innera feblt 13 Statt 4mº us w B(ay) फुमारविरारोपाागिमुही 148 उभो । 'T तातन Tebit By धिरकष्ट , हा धिक्प्रमाद । 158 volher राता। स्वगतम् ! हा वग पतन कि बाबावसार भविष्यति। प्रकाशम् तितस्तत । A पम्पिय विध 15 168 राघह थादा 16 A liest Lenz ATT VI B समर भा a पर प ' मार घणु 81 उमाहो 17 बाहसलिन berg वसपाटो fehlt च विद च beng हसिट प्राren fehlt 18 विषादिद febit BE टुग्गर A दुम्कलपि करतात टुबरन नि धार्णिपाट 198 मविपादन 20 Bufehit 3 विरारापाणापि AB करिसिद र किट T किटूर (suc1) A. पुर रपा (Schreibfeater) L यापारिदरि सिदुभरापहि (suel) ! उरिदरवाया हि दपा णिसिद्गुरप्पदापोपा 21B जिम्नधि A पिछिदिन L पिमाठिय' गित B fr stigo y f1sgu PT fürt ya Wa Wahlten B weil Fires (A) uicht belegt ist und first (af) weder lautlich noch dem Sinn nach jassen will ABE अपद है प्रपणे सव E beng ग्रामच्दन्ती तथा (Ea Syा fehit) मारी B विध fehit 22 ag सा मली। 23 8 उभी। साधु घुमार A °सन माधु साधु । 64 17 सदोध व beng दो प्र 2P पूरपिाग्योलो र रपियोसपा पामुक्केपा 2 3 पताण 4 भौ! E beng प्रो - कम । fehlt az 17617 fehlt ð ay 7.774 fehlt beng al o ta fehlt berg uforg E beng ut att fast 6 up तव तन्त्र statt तुए पट् नि धणुमपण beng 7ay ज्ञान 4 परसव 7 पवामि T पक्वायर (1) '' दाब क्सपामत मह वस्ससस्स B (ay) त भाटुपो सय statt बच्च-दुयो beng (E) चतुरता पिन TT bus Schluss Tehit ABL (E?) विरदायो P विरदाया 1 विदा विमिदप्पर र ? घिमिटरण (निहायो 1st lnevack festauhalten abgletela es arregular asty ayानादा मुई B पावरणिधागे 9 7 विस्सामिपिाधवराणुवधा टुब पबधा जादा 108 साभिप्रायम tehit 11 सुटरफ । दो दव परसपामत्रविमुक्करमावाबारा मुकुननिसापि रपालवाणुबधा दुव भीममाधवरायपवनया नादा। हालानदो दव () Ebeng दसि घर fehit B सनिलपिउदाम 12 Bए fehlt पहा कुरुबला fehit 8 भय नादयन्मुखमा वृणोनि। 133 कध्या को दीप पर 14 B gur ai fellt (E) Eur कुबला । पपुणो 15 beng बहूधि मारपि पिलिश मस सुपण (३ पो कल) E यदि मर परोक्त परिबारिय। । एमार nach हिमपणू 16 4 उगा fetitis beng a fehlt च खपामत 8 'पक्स- - 14 15 lbeng 20 ·156 Kritische Noten. त्यम् । fehlt. .. एचाई बालो पापा कोमपउनोयो समलपरिसन्ते उअविठो वाबादिदो ग्रह उपा तुम्हाणां पेक्खाणा तेच एणं. T एतु statt एद. 17. मेनसेम. (a) कोहि ता रक्ख. E beng. सगवं fehlt. ' 17. 18. विज्ञपिग्घाटुग्धोस. &T(E) भीसपा statt पिापणा BY गम्भीरभीतपां. 18. B तदो प्रमा- धिपणा सामिपा. EB कालपिट्ठं 7 फालपिचं B कालवुर. 19. उभो। E beng. सावहि- 20. BT तदो नदेव , beng. एदस्सिं अन्तरे fehit. 21. APT विरइदा, E विरइदा fehlt, B इदो beng. विरदायो, अपापेसिदा (विरदायो ist correcter, allein es fragt sich eben, ob Lassen, inst. Prâcr. §. 95., nicht einer Ergänzung bedarf; wir haben daher for at beibehalten). TR felilt. 'Statt mimiz (P beng.) sollte im Text Poitih stehen, was in ABL sich findet; (es gilt hier dasselbe wie bei विरइदा). T °कूलकसे ; E beng. T fugen hinzu दुवे, E पाईयो रहदंगाद? पसारिदाश्रो. 22. E beng. T तेहिं; statt वि दुवेहिं ay दोहि, B fehlt. beng. सि. पोह fehlt. 23. E beng. सो दुराग्रारमड्या. 65. 1.8 उमी ।. 9. A ततश्च beng. 'T तटो व देव. १ गपडीवताररसिट्रांसलगोधा- पियोसविषपाद a ताररवर सिदेपा जोधारवमसिणामसन्नुायोमेण यविपणाद 7 रसिदप्पवलमंस- जाणुग्योसेया विपणाट. 3. तधा. ET (?) माधरिद ayमाचरिदं L राहिणं. T जह • पन्निहिं. A पतिहि E बाणेहि ar पायेगा पणा. 3-5. B या धरणी, पाहायलं दिशाम्रो पा सारधी पा सामी पा कुमालो पा कि पि सलक्खोदि. 6. सकरुणम् । B कि तु वात्रा- वसानं भविष्यति । ततस्ततः।. 7. E देव एदस्सि अन्तरे. 8 खामेनं एव fehlt. B पा statt 7. 8.8 घदिक्फन्तसमरविमे (?) सयामेनटिण्यासिहयादे a अट्विकन्ते समरवाबारे । यदि- यमन्ते खपामेने दिपपादोह' E प्रदिक्कन्ते खणमेनसरसपादे किसिंहणादे . सिंपादे rehit. AB °सेपो. PT सविसाद विमु । सोहपा statt अक्कन्दे. 8. 9.8 समुल्यि-कलमलो fehti an dieser Stelle, statt dessen: हा हदो कुमालो विससेणो हा एदो नि उत्यिदो महन्तो कल- 10. रासंभ्रमम्।। 11.8 I fehlt. r पेक्खामि fehlt. 12. T चाप fehlt, beng. चापचामर fehlt, E चामर fohit. E beng. सागपरिभरठ. 13.8 व मिपपा. पहस्य (Schreibfehler) Ey पल्लत्यिद B पल्ह्त्यं 8 पउिद.. T पल्लत्यं पेकिन अब प्रायदो।. • 14.8 कुमारवृषसेन fehlt. कयितन statt त्या ।। इति मोहमुपगतः । मूतः । देव समान- सिदि राजा । उत्याय सकरुपाम् ।। 15. A हा vor मदा fehlt. 8 मदाताकार fehlt. 'T FATAU fellt. 15. 16. हा प्रौर्यसागर fehlt; statt हा प्रिय प्रतिवचनम् nur: कटारक- तरम्... 17. AB सर्वगुरु fehlt, statt वत्सल 18.8 चिोदत. 19.8 उदिनरम्य A प्रोगाम् a योवनस्य चिह्न योवनचित्रमभ्यं । यचि. 20. E beng. प्राणाप- दार. फाटं statt दृष्ट. 21: तत्कृतमिवा. 22. देव समानासिहि. lin. 23. bis pag. 66,5. fehlt in 7. 23. a. यपुपयवन्तो a हि fehlt. B न भवन्ति। Eage 8. चलो. . nur घत्म।. - अस्माकंतु 4.5. E Gs. 1. a प्रत्यक्षत. 2. A दह्यते ऽव्यर्ग, 4. T रामाशुमिनु महारा beng. पटान्तेन u. B. f. fehit. G. भद्र fehlt. कथ्यतां प्रणिपमिदानीमरातन ।. 1. दो घ देव.

·- T च , 18 -- 6 ताविपन्नस्म 8 47 जाल A लकिम () पर fehlt beng पहापामियोपा है न्यतो statt भिजुना 98 सो धपा । सो दरामा मामपण्डवो। तदो fehli fehit B मरिसुदोघिद दक्खनोविदास a विमुक्कनोविदास fehit p तह fehit 10 8 भीम fehlt ß am fehlt B Teatri 12 '' पिपउिदार 12--16 a सुन्दरक । तदा दव सल्लपा भणिद राधम्र २ सलिदल गमो भागको पा नाम भीमन्नुपापा सह यायाधिः । तदो दव परिवतिदी सामी सपरयादो usf so im Ganzen auch y? तदो दव सल्लया भपिाद अड़ारिप हिदालगमो भगाकावो (suc) रहदा जोगो भीमपातहि सम शोटिदु दो दव परिव निदा रहा (sic) योदारियो सामी सल्लपादो बहुप्पा रापस्सासिदो । 17 a fehlt 18 तदो दवः सामिपा E beng T मस 8 विलक्षिय a विलप्पिय विप्पलप्पिन 49 Eay परियणा पाहि नि fehlt 8 परिप्रपोपीद अपपा र पक्खिय चिा विलिद घरगुजल उतिग्र चिर यि दोह णिससिन मह दिरठी पिाक्विना भपिट् च एहि नि 20 T यह बिहा दोन्हि समोय । स्तन । सुन्दरक | 218 प्रवाशीम fehit. 8 परिय ग्रहिय 21 22 धालिनवा E सिणिण (7 प्राणत?) a दिह - पाय fehlt. 228 पालि हिन पसिदा महारायस 'T सलहो statt सदसा 67 18 यया fehlt B श्रीमहाराष्टुयाधन र सामाहा कण 28छाप यति ay बाधा। 3 beng समर यस्याति 4 AB समाधिको 5a8 यराभावि beng (E) नद्दु 7 8 दुयाधन । ग्राफा लक्ष वा । है या हा ad किमिद हा febit. P भारतबधटु खित मा फिमरण 8 °शल्यनोदयसि ar घटयसि 8 भन्दू Sebit. 9 beng सुन्दरक । दय अन्न बि धारभो पोमादि य E beng पत्रवह T णिमणिया beng पुणा नि सह 108 ममोघदि a मागदि 118 श्रुधा fehit हरप णमुपनय । गुन्दरक 'बपि पच्छ त्वरित 12 a प्रवाधय। 8 7 पल्ययो भवाजोविपरियाफाडीदानीम् Jor जययानो 13 एवावया 12 13 ? न पस्तु जयकार्षिणाचा अभिा एव राकल्प । E beng यधुपायाय 15 Deng दया a दया 8 यूर statt अयोय 171 सयक्षाची 18 a 137 statt vuan BLT 15 statt auf E ATT UTTETT ( ) Dr BPT farfat beng for fehlt L (verdorben) 7 SÍ TAART Fonforme 20 beog EITHE प्रोधयिष्यामि L beng स्व च मा नायिप्यास । 22 938 मा पूर्ण यमुपाय । गत । यया शाप देव । रयुथाय क्या दप्त्या । दयप पारालि मियी श्रूया। C8 18याधन | fthit FT । दिद 28T °साप दया । घिमिति nach T fcbetzt. I beng 77777ffufa pro “चिका दबदनाममा। 5 bong I fehlt E TIHTI 6E teng दुर्गा कि 1 फटमिति च च fel it यादा 8E heng Tu fellt 8 व गम मापयसि पिएन । । गारपम् । करा समामि Ebeng मदभाग्य 108 चप amar (1) 11 मकान 1 alfort (durch ersehen in lest 6 Tcrtcsscruugco) Th vendorben 1B दिवोरमायणा , मायाghwanlmपा a °हमापारिक, 16 38 4 5 T 1 पाप म्याच प्रापा। 13 Diese Zeilo ust to ·158 Kritische Noten. PT wie im Text. Die Lesart AB ist gegen den Text festzuhalten. E foi a Statt niet (nur T) ist zu lesen Tral. 14.8 fehlt. 69. 2. $ ara feblt. Nach सतय lesen B: कथय २ कस्मिनुदेश uy: फथय कस्मि- न्देश सफल : फिमस्मिनुदेशे सकल'. भातफुल. 8 ये fehlt. 3. E beng. °धनस्तिष्ठति. AT at fehlt. 4. L जाद' fehlt. E beng. T (Jag.) जइ statt तुजदि. 2 सर्व्व statt , सच. Statt सो : मे पुनो (Jag. मे पत्रक.) T वच्छो B fehlt; E मो तवस्सी (aus ता कस्सिं verdorben). beng. Jag. ता कधेहि कस्सिं उद्देने वदि ।. 5. पुरोऽवलोक्य । तात अम्ब । नन्वेष. beng. एवास्यां. G.ag कि भासि a फि क्खु कय कखु. 6.7.0 से पासे सयदं ay तस्स fehlt. B पास भावो पो भोन्ति । इति सर्वे स्थावतरणा नाटयन्ति ।। (a) भादुपाोसदं ममोने दे भविष्यति इति. 7. PT पात्थि । 8. beng. fehlt. By peniz fehlt, a watu.' उितमुप 8 उपविष्टो दुर्योधनश्च {. 10.8 जयतां २B मनु fehlt. 10. 11.8 अम्बा च तत् . 11.8 देव.1. 12. B वैकल्पं. 14. B कि प्राल्यान्यपनीय (कि erganzt). 15. B पद fehit ursprunglich. ADLPT कृता' BE कृतो' D कृतापनय... 16. A (L?) सचितान् statt सानियतान D साचितान् (verdorben aus सान्वितान् ?) T शात्रवान् , BEP wae im Text. 17. D सहा fehlt. D दृष्टो तवान् ।. In der beng. Rec. (Jag.) fehlt v. 118. 70. 1. D स्पर्सेनापत्यमालिङ्गतः beng. परिष्वजेते।. 2.8 जाट statt वच्छ. beng. घम्हेसुं सपिाहिदेसु. 4. B दुर्योधन fehlt. beng. फिमपकृतं मया या व्यवहासि । 2-4. D fehlt. 5.8 सकरुणाम् । नाद नइ. अम्हे fehlt, A अम्हेसु. beng. ता सपद् वच्छो मे statt कि दा- das folgende ist in beng. und T anders gestellt. 7.8 सफरुपाम् । statt पापो. 10. BY Sस्मिन् a व.. 12. E beng. एक्को इमरस. 13. भविष चिर. E जीबी होहि. . कि---वा fehlt; 8 मे संपदं B वेणा दु । 15. a किमित्यसदृशं बलि स्वमित्यं कृपणं वचस्ते. 'क्षत्रिया. 18.87 नानुशोचासि, 8 प्रोचसि statt. रक्षासि. 19. beng. fehlt. 20.8 राजन्किं चाय beng. घवितयो लोकप्रवादः । कूप fehlt. EBY फूपपतने. 21. beng. रज्जुस्तत्रैव a निक्षेपयेति ।. 22.7 प्रयुक्तम् । T ननु उप प्रल- मिदानीमुपका भावे. 23. P fehlt. 71. I. दुर्योधनं परिध्वस्य fehlt. 1. 2. T अतिदोनां मातर च, B दोना fehlt; beng. समानासय मा जननी च। 3.३ दुर्लभ पुनरिदानी समाशासनमस्माकम् (statt अस्माक : युप्माकं ?: मन; a पुए fehlt). 5. शोचितम् Ea शोचताम् . 6. B PE fehlt. E में 8 पि statt एET beng. सपदं. beng. बहुदर statt पभूतं T F fehlt. 6. 7.8 तुम एक्स वि पाणुरोजसं । रोदिस्स a - सोयइस्स। 7.8 ता fehlt. beng. धका- 7. 8. beng. एसो, मे सोसे अन्नली ।. 8. T पिव हि. beng. इमादो समर बिन्धादो 7 साहसादो. EB (a7) अपच्छिम पिटुपो बनयां कोहि ।..8 मातु' statt तवाम्बाया; beng. सपनेन statt ममापि T मम च; E नि.निलम्रान्धवस्य; beng. अन्धुवर्गायाः । 10. A पश्य fehlt. 12. ६ कारयायत' a समातो भीत! « जगत्यापउवात्. 13. a निधने पि, beng. रिपुरगो statt त्वयि रिपुः, Br (7) प्रतिपयया. 14. ETaBK मानं पि 8.8 जातो 16. a - लो दे समारस fehlt ·Kritische Noton 159 8 9 statt क्रोध beng वैरिणि Tar मुख तात मुञ्च मुच्च 168 दुर्यो । तात ग्रन us f प्रतिनिवर्नेन beng Tघि मया कर्तव्यम् । 168 जाट भगादि beng त सव प्रा- चिरिठरवू E घणुचिटठ fohit 178 एवमव तत् 19 PTET यावत्याणितव्य तावदुपदेष्ट- व्यभूमयो ( 7 मन्ति) a यावत्प्राणितव्य तायटुपदव्या रपतयो (T lhest in der Anm प्रापा- नाश) 21BT सक्रोधम् । ABE भवत एव P एव fehit, a भवत प्रज्ञावत ? भवना समत्यनु भवता प्रज्ञावता सप्रत्यk T शृणुमस्तावत्प्रज्ञावत सप्रायन 938(a) तदाहमपि किचिब्रवीमि 17 दमन कथयामि श्रूयताम् । 72 2 EXT वत्स कि 8 सधियतामिदासी ॥ सवृत्तो 2 3 8 गुधिष्ठिर प्रार्थितपणेन a युधितिर पार्थयते 4 EajT (Jag) सेहवैकृव्यादम्बा महबटूर्याद । अम्बा fehlt E beng ঠালিয়ন 1 5 8 प्रवदता 58 युष्माक्मपि सभ्रम' a(7) धालिया। सतय । मामेव अवता कर युप्माकमतिव्यामार । T इति fohit, साफ fohit 6_PTa तात ग्रस्पलित 8 तात यदा अस्खलित 1 तात स्खलित E (verdorben) खिन यति तया पूर्वमसृवलिल (hes °स्खलित) D अयच्च तात अस्खलितो इह यदा तदा, EB मातृशतम् fehlt AB lesen war FefGT wohl daraus zu erklaren, dass चा zu च। wurde nnd herauf das vollends yegfiel (Jag घरपलितमविनष्टम्) BT पदावधी° a तथानवधी T प्रामापन्यास 7 DE beng स्वश रोर मात्रक fehlt, DE beng T मात्र 8 D उदानपुरुष fehlt D वीडाकर, beng Jag कयावीडाकर beng दुपावसान Statt इव करिष्यनि setat P करातु nach सधिम् । D कथमिव 98 यवादिन्। 10 A(B) होन', die andern होय, DBE beng "माना D र statt. रिपूर, beng दिपार A मधहे beng परान statt करम् । 11 beog (E) टु प्रामने हते हीना पाण्डवा सानुजा कयम् ॥ Lv 123 fehlt 13 beng T fiti न करोति 13 beng अन्यञ्च fehlt A मर्घटेवाप E देवात्मानमप T भवदयो fehlt beng सबमेवापकत नानमन्यत एव Tals Lesert सवमवाफ्कृत म मन्यत भवद्भ्य । 14. तात कथमिवा 158 धृत' । वत्स श्रूय 16 178 यदव भवता--- -तदवासी beng शक्य T 19 8 जाट उपपति A पउिबच्चस्स B °चस्स 21. L पार्यात्प्रति 22 7 निहिते 8 निधन प्रत K अभिलपत statt विपत 23 B पोतप्रोणितमरि TK प्रोणिता पानमरि E beng TK कारिभि 73. 18 विधास्याम्यहम् ॥ 2 A das sweate हा fehlt A दुम्मरिसिया beng E (Jag) Tesen nach दुस्सासणा हा महङ्कटल्ललित हा तमाम यस्सुट्पवा कस्स बि लोए इदिसो विपनी वोर' 2 3 8 पसधिणि गधारि 38 पसूदासि beng पा उपा पुतसद पा उपा सुदसद 4P वाष्पमुत्सृज्य fehlt + 58 इहागती युवाम् a वमिहासना ? यूयमि- 5A सस्तम्यताम् 68 वत्स दुयोधन इत्वयि नामुञ्चति । ययि 7 मुञ्चति ॥ कय न मुसि 6-8 B (नामुञ्चति) क्षात्रधर्म बदकनोविता गाधारी शिवलम्बना जोवितुमह वा। a सहत क्षात्रधर्म त्वदकतीविताशावलम्बिनी गाथा '-नना धारयिष्ाी जीवितमह च। 98 श्रूयतामिदानी यत्प्रतिपनु प्रापकाल (arE) a भतधारियरकृतविद्विष न्यन्नो aunा हतान् प्रातमात्मना statt प्रत सख्य E_ueng वस्याधिपतेर प्राक्त statt सस्त हागता 10 128 फटा- 11 ·160 Kritische Noten. 5. 91. . fehit. a. क्षात्रवृत्तिः । E beng. स्यात् fehlt, statt dessen Bar) धृतराष्ट्र । वास मंधीयते न पुनः क्षात्रवृत्तिरियम् ।. , 16.. T समन कि एवं ह ताद कि दाणि beng. मिस्रािद पूरावं Jag. विमिश्र. 17. 7 संशयः । प्रलं भयमेवंविधा'. Ea पन्ध भूमिरियं. a त्रासजननी (sic) प्राराजन- कानां. B fehit diese Lime ; E एववि' bis सदाचार:- pag. 79, 4. fehlt ( Blatter des M.S.'s). 18. श्रूयताम् ? जायतां फिमनि. रिय: पलु fehlt.7 प्रतिशयविस्तारी महान् a विस्तारकारी. beng. हाहाकार 19.8 तत्र महता कारपोन भवि'. 20. खलु fehlt. 21. a fehlt, I. a. LEPT संग्रामावतरणाय. 22. बाद fehit, दाय feblt. arri मन्द 8 पिदां अपाधं (?). 23. B बास भवानयापि B तया कट्पिरः परः (?) T पाप्रती.. 74. 3. beng. °बान्धवस्य न पान्हन्तुं स्थो में क्षमः. 4. a कृपया T ि तरी. ता नाद fehlt. 8. Statt शाम्य ist, सांस्य (ABTII). zu lesen. B hat साम्या P सायं. केवलमेतदेवम् 8 केवलमेव देवम् AB नि.पापउवा. 10. a Ferrahisi statt bienti ap संवृतम् . beng. नलमिदानीम् . 11. a. अभिधात 8 प्रति fehlt. 12. beng. पार्पि- तेर. 13. वाह: beng. वर्मनः. 14. My शून्येनैक 8 शून्यनेप. beng. शल्ययन् statt कम्पयन्. 16. 8 सावेगम् । हा फेनेदमानिपात 4 अविस्पटम् feltit ebenfalls. a. उद्यासितम् . 17. LT सायनां कः को beng. को व भोः fehlt. 19. भूमो पातयति & पातयति. 8 घायुष्मन् feilt. 22. T स्वल्पेन statt प्रल्येन. beng. शल्य न fehlt, T und K schrei. ben con fari, was durch die Casur verboten. Auch Jag. liest. bendemal पाल्येन. B प्रविशतीव. 23. स्वाबठेन । 75. 1. हा सखे कर्ण कासि ।. 3. देव समाासिहि. 5. a यदासीद्. वत्सस्य मे. BK शूरों statt प्रेयान् . 8 सो ऽपि कि हतः ॥. 7.8 सकरुणामाकानो statt वत्स 8. beng. विनाशदुःखः. 10. beng. निशेषिताखिलमुह ३ मृत्यवगे. 12.8 बाप्पमुत्सृज्य ! beng. समाप्तिहि समाशासय मां जननी च!. 13.8 + मकरुणमुत्याय ।। L अपि. BY कसभागां.. 15. A उबरन् . 16. beng. अनुर्विमुक्त . यकृतां प्रिय प्रिप। अकृताप्रियां प्रिय 8 प्रियं fehlt. K कयं statt प्रियं. 17. B यासि fehlt. 18. धृतराष्ट्रः। वास समाचतिहि २. 20. घानामधिप । अङ्गराजाधिपे भराने दिवं. ABaK T Brr 'हते. 23. A शम्युहतं. 76. 2. beng. कृतं न. 3. beng. फास्य तस्य निधने निधन 5.' a तपायेक न lheng. परित्यतापिा (a परि fealt). 6.8 तात अम्ब र केनापि म स वारिमः. 8.8 ऽ शूणि statt बाटप. A कि नो. 9. 8 स्यात् fehlt. io. 8 देव । T pastatt Fus. Bet, ß ffit fehlt. a जना. फययन्ति । 11. beng. K भूम्या. v. 135. lautet in K: भूम्यां निमानचास्तु स चक्रायुधसारथे। संख्ये फिल हतो यागरमत्सेनान्तकारियाः । 16.8 पदामबलावा । अम्ब. 18. beng. Jag. गायितो रमाः K संशयतो रपा.. 19.8 परिवार दा. 20, beng. मति तनय लक्ष्मोः साहमेयोदृशेषु. 21. beng. द्रवति च सृदय मे मोमुमु. 22. LETTK प्रनिकृति 4 प्रतिकृति P निकृत AB यतिकृति, Dio letatgo. 6, beng -सिहि । . 4. Bखयां कुलस्य । .

·Kritische Noten 161 K नयत nannte Lesart 1st aus Versehen im Text berbebalten, sie gibt zur Noth einen Sınn es ist aber immerhin bedenklich, dass das Wort printa = Uebertreibung Ueberhebung mcht gebrauchlich ist Die Lesart ist wohl durch Schreibfehler entstanden Jag liest FFP (jedenfalls in dem Hall schen cod Lenz schreibt in seiper Cope pratıkrtı und bemerkt als Correctur pranzkrtı Fober 2) IBa माशोपड (so auch am Text zu lesen!) I मानगोपउ8 मानशीपर 23 T बहल 77 1 PT नाद तपा a. दिसय statt मुदगद विनोग्रलदरा 8 पुणो जि माग सि। 58 पुत्रस्तवान 8 मौकमित्र 78 तसूर। 8 उपनय' (A)L जिम्यत् BT विभषि • 7 88 व~ ति fehlt ay अयवा तिष्ठ। भय च पाण्डवम्य एको ह 88 एव fehlt. B समरभूमिम् 9 beng विधल्पिोन 108 दुसाधन fehlt A एव fehlt 8 घस्मान्द धमय fehlt 10 8 सारव्यवसमाव्यवसायस् । समरव्यापारव्य- वसायस् 11 A अधिपिच्यताम् 13 8 ताद कदरो A सहि beng जस्सि beng ग्रासा statt एद दास Statt मोलम्बित , चवलम्बोधदि ? अवलम्बोधदु अवलक्सीदि 14 BERAT foi beng 27 fehlt a शल्यो ऽशुरामा वा। Hieran reibt die beng Rec. (Jag) noch Folgendes हा काट । हा भीष्य रत द्रोणा फण च विरिपारित यात्रा लबो राजमल्यो जप्यति पायउतार ॥ (Jag ?) hest 57 toy I hat diesen Vers aufgenommen und leitet ihn ein mit सजय । हा कष्ट । 15 कि वा u s f fehit mT कि प्रत्यनाथामा 17 L सगापर 18 B कलवल पृवा fehlt 18 1987 धारा । Das Uebrige bis true fehlt 20 Die scen Formel fehlt in 22 Bढव । प्रमाद प्रसाद । समा । क प्रमाद । प्रमाद । राजा । ग्रा कि प्रमाद । 7 प्रसाद राजा । कथय । 78 18 क का च तो। P beng सपट fehlt a यादव 58 ग्रन्थ प्रलमिदानो कापपया ar गम्ब अल मयन । ना ॥ 6 beng L यह fehlta 78 यल--पृयन fehlt 8 B fotit fehlt 8 Statt ofrohet bes g OTT PT CU Statt att u w BY रामागो यसमाकापोदो प्रा 9 भारम उपालभ। 108 रात hit IB SIT B(r) fra Tanah beng TTUTII fellt •18 fult 13 Devg मोधिोका। 1} 148 पगभ्रममययाय febit, ৫ রা” যায় A যথাযথ 11 Pाचान्ति 15 Statt styr By T7 aan Statt दीपा रोपका दीपिक दीपो a या sfrमामी 16 art statt FOOTT S Dac युटु statt महर & पायम ग्या S Daş halen Veilo 10 und 17 umstellt 18S पया 8 Das पुरुषा statt न ल्या 198 वग मतय bung सस्वापक्ष । उनु पन 20 beng firar stay fafarat fehlt, liest mart Farfara 20 21 beng याय स्यी 22 T यूहि • 23 arपमि तापमा दर। 8 गार ) state म्नुचिप a 4 8 w 8 प्रपायो र ·162 Kritische Noten, मवचर. ति. 79. 1. महास्या. 2. beng. प्रसोट fehit. A प्रतिदिनमुत्ता statt प्रसीद न युक्त. Bar) पत्रातविनाश-लितो पितो. beng. पुना fehli 4. B वत्स statt मू. A अनुबन्धनीयः गुरुजनसदाचार र समुदाचार तत्रायुना . 5. B संदेशभिवाय गच्छाव । उपसृत्य ।. 6, beng rautati ß die scen. Formel fedelt, ebenso das Folgende. E (verdorben) ff 7.8 अतुन । उपाय | fehlt. 9. दर्पणा. 10.8 नियन्ता. 11. beng. TK Dag. मध्यम. statt फाल्गुन.. 12. B भीमसेन. febit. 13. beng. S निहताशेप.. 14.S दुर्योधन' beng. s मिसानतः. 15.8 सक्रोधम् beng. वृकोदरहतक नन्विद । एकेन statt. केवलं A सपमाना- 16. beng. यावट्य क्षात्रधर्म.. 18.8 तात अम्ब । मलमिदानों मन्युना । 19. K कृष्टा केशेषु कृष्पा a नृप statt तव. Statt al: B नृपः aK पुर.. beng. वधूर्यः. 20. beng. बाणवही. aBT कृपाशलम 7 नृपालभ. 21. beng. da rai straù a se द. 23.8 पितरश्वयनीय। रातो हि पुतो निन्दितमपि. 80. 2.87 कृष्णा केशेषु कृष्टा. 3. beng. S Dag. K भूपतीना. S टूतदासी. 4. beng. S तस्मिन् . Dag- तव statt चद. 5. Dag. °तिसारद्रविया K तिरेकद्रविणा. KTS Dag एहमद गर्व... 6.8 ग्रा: भवसि fehit. E भोम. । सक्रोधं गक्षामुपम्य च । प्रा. अयं न भवति दुरात्मन् । क्रोध नारयति। das Uebrige fehlt in EP. 7. E fehlt, beng. अर्जुनो निवारय- 8. Dag. नार्य प्रसोट 8 ग्रार्य प्रसीद प्रसीद 1. 9. S कोवेष. 10 beng. का कया. 11. रे दुरात्मन् . सधाकलङ्क? 12. Dag विसृतयम् . 14. Dag. वि गुरू न कुरुतो. 8 Dag. मत्ााग्य- a मकरानेर. 15. गलितालनि ? वसितास्यनि EK रपितास्थिनि. 16. B अपि च रे मूह।. 17. a प्रोस्लावन् ? शोकसो ? ar'T' सलिल यत् . 18 Dar. विदलने. 19. T कारया. 20. क्रुडोः 21.8 हारेरे दुरा 8 कुलापस 4 कुलको- लोनपूतदान (das Uebrige bhs °नो fehlt). E सूतदास. 22. beng. विकायनातील. । EaPK Dag. बान्धवास्त्वा E beng. K Dag. रणाने (-णे). 81. 1. az (Jng.) यक्षोमृक्नेपिाका 7K वक्षोसृग्वेशिका. Dag. भभोवपाम् ।, 2.P सफोधम् । परे रे ययेव. PT नाघ्र ~ तयापि fehlt. a योन स्पर्टसे ताई. 3. श्रूयताम् । 5. a नृपापा पप्रयता व... G.' चक्रोदलन. La नसाया 27 नसायात् . 7. स्थानेनानेन. A चाटुः । सिना. a चाला 8 चाती, hat statt der beiden ersten Vergzeilen nur: पर्वेषामेव भ्रातूपामिद पश्यता शु माते। 8. " गो श्रूयताम् । खल्यय a Hu fehit. विक्राना. 9. धान्नमवनः । यगिराम fehlt., प्रतापिततमन्मपडल.. प्रता- पिनादि'; statt vथापितरान उन्मूलिगदम्युजनमानस: a स्थितोदृत्तट्सुमानराः 7 Febit. देव.. 13. Statt ना am PK नृपा SR बा. S भस्मसाद देवभोगान् . 14. 15. a pधका-: 16.Pारमान् u statt dessen सूर्यः heng. वो 8 संस्कृयन्ता (sic) 18. गापडीवापार्पिन नयाद- गनातुन fthit, statt dessen : वृकोदर चिरग्य कालस्य समुनासो : मि नाहमाम् ।. Xach गम्यते। प्रविध्यात्याशा । घरे रे गापडीवाप- फर्पिन् । इत्यादि पूर्वा पठति । 20. us tra EL Hो. बोरशून्ये. 21. ala) प्रा. यतित. a famoया नित्यना. A ? तो a देविस्पेस.! द्रोणि Int 23. ap चक्रविक्रम 11, -- ayk ग्रर्मिन. 22. .

·Kritische hoten 163 2E प्रयु 4 5 154en 1 20 Pामि T fehlt y 153 --238 धाकपर्य सहनम् feblt दुयाधfeblt Tax fehlt, statt au दोपित प्रदीन B कोपानल statt प्रोपावक 82 1 वहि statt पावक घिधिकरल 8 यमरोपमो fehlt ET अमरोपमायम् 'T मदामा fehlt [ महा-पाय fehlt a अाया-~पापू । ता fehit दमनन प्रत्युपस्यारन B बोर lehlt 3 & उगच्छ8 पवाद । अच्छ ET अलासह नावशिक्षागाका प्रमाण पौवन feilt प्रशिक्षामारपा E भारपा 68 समय statt काल 6 ? विवि- - Atur fehlt 7 BET ATT TEमात्र- I beng apruk Hier schaltet y v 8 तयार 108 न्याय feht गुरपुत्र अभिवादय रयु fehlt 11 8 उपविश्य । रातकारवार। 12 aफपार थि शु बल भया दुधा १ जना | verdorben 138 विदित फलिा statt विदित 14 A ग्राफीता 15 beng प्रशिक्षारचि नाम 168 दुयो । गुरुपुत्र। 18 A प्रतिस्य 19 B स्वगतम् । अय पथ a गमासु च परिभव fehit / अस्मासु पामय । प्रकाशम् । रातनववमस्तु । 21 22 8 पदस्मिापि काल प्रात्यामा वायत्पा' T माय fehlt ay x महारथस्य : एवविधरय महायस्यानु a यापरप्यपा चाय ? वायापारुष्यण रा म्यम् 23 फिमस्य प्रियमाया 8 राय प्रोधस्य विषय । 83 18 क्षत्रियागाच 21 दापैविपाम् s_beng परिवी 8 गुना 58 बस statt प्रयया 6 a गाधाkि tehlt T RTI fohit B राय द भारदाता 8 at folit, fubit h faru statt fapta 9 leng TART bung atau NTT 10 पिपाय a ufपाया fel it PrLT पद ।। विचाविस्य मा u विधी यस्य 4 प्राधा गधा प्रिया वया । 12Ptchit 138 14 सचिर वियन पिय 15 beng या 17 huitm a विधारथी 188 यातापनि 19 fult 3 उपाय। 218 वयमपि पविनाम 22 stopne fehlt. 4) रामा। विचि या ! affrat fchlt. SI I roh statt ge 3 beng S Duç FOUT Is A beng Sh Das (Jag) °8777 70 मगर पा पा 1 मालर Brana पाnिa statt कि याणि । गु मया fultपतिमा तुझी। 10 युमारयका पनि 11 bur उपर # वीramm heng T पदयामयट्स 128°पुणming My hug एमा' (५ प.मागि) Bunach oar fest, 47 शाणा सागरा शनि 13 पर-ht स्य frbt t W fehlt 11 tum गम] TATARTi' 14 Leny heमा पानार या uपना कुम-नागपगपुस्प Tum' परि पपार im] 8 beth Tag uy Tân • result पिh the ribit die Jolte in crte Tonile s ! T घfchlth + गम स गुराग (aic) पनि पत्रा VAT fchit 5 18 hig . परित ·161 Kritische Noten. 15. . 10.8 ग्रपि च. a सुपो हजाग्रतो ऽपि जनरो. । निचेयाः beng. विधेया. 7. कनुको । beng. इति निष्क्रान्तः । Das Folgende bis lin. 10 fehlt; 8 प्रविश्य पाञ्चालकः । सत्सोपमृत्य विचिन्य च 1 A मर्पकम् B (hier und im. Folgenden) पाञ्चलका 10. A(B) पाचालः1. 11.8 पाचा निवेदया a. प्रिंय प्रियतरमावेद. 7 lin. 11-14 fehlt. 13. 8 na feblt; liest mater. Smart 13. 14.8 कोरवाधमस्य fehlt. 7 पाशा -पदवो fehit.8 केवलं fehlt. EE एप T सो ऽपि. 15. 16. SDag. देवोकेशपाशस्पर्शपातक 7 महापातक fehlt. 17. Pdit scen. Formel fehlt. P भद्र fehlt. 20.8 सातम्। 8 मे fehlt. 21. B सातकम् । सत्यं fehlt. beng. °गोचरे वर्तते. 22.23. beng. fehlt. 86. I. a(E) भ्रातुर्विनापि. विषयाधिकं सुरस्य 7 °धिकं प्रियस्य. 2. agoपरिसन्तायां Eन याति beng. उपैलि. 3.7(E) चोयत. 4. E beng. K रणेषु भुत्तयोः विजये. 0 है पतिसमूहस्य ! पुरतः statt च पुरः 7. beng. यो : सौ. 8. प्रापं तस्य K प्रेयस्तस्य. E गयिता गमयति. 9. beng. प्राणानां स: a पशोवीपसमरे K पशो यनिधनं. 11. ? न्यूनं. 12. PTK कर्पयो प्रभुः 13. AB पाञ्चाल स दुरात्मा fehlt. 13. 14.8 कि बाधुना वर्तत इति । कापि नष्टः कि वा वर्तत इति ।. 15.दौ । कहि ।। 16. Statt प्रस्तोह E ग्रन B अस्ति । अस्ति किल. Br(E)TK मद्राधिपती. 17.8 पाल्ये ifehlt. beng., गान्धार रातालमे तहदेवनापानलं. . 17. 18. BE निराक्रन्द. 18. ar रिपुबल । रियुतय. a उढतनर्दित ३ उठतोदलित E(7) उरावलिगत. 19.1 च fehlt. beng. अस्मत् ३ मेनापतिपु. 20. L कृप fehlt.. तयातिदा a तथा पर्युषितां. BE दारुणामपर्युषितां. beng. उपश्रुत्य. beng. कुमार fehlt. 21. स दुरात्मा feblt. beng. कौरवापसद् इति । 23. ४ मन्दिो 87 परदो । पुरदो. .' 87. 1. beng. ततो. 2. " अधिष्ठित feblt. beng. TR °शितमेकरथमारती कुमार fehlt. a पर्यटन्तो वयं समन्तात् . वयं च समन्तप. व पर्यटन्ती , सन्तो. 2. 3. beng. धारब्धो (त) feht. Tमनार्यम् statt तमना - च । नासादितवन्तसामनार्यम् a प्रनासादि- तस्तमनार्य: La देव B मृतकको. 4. L दोमु. beng. निवासिति (!). beng. बन्धुवों प्रलयstatt कुमारयोगसी. ३ सचितनिप्रा. E संचरिताउित् beng. तिमिखद्योत. 4. 5. A प्रकार. 5. L. कातरुद्रदीप कुमारवृक्षो. किंचिकारितामधि फिचिकारितमा किंचिटुपकारिणा- मगुपकारिणमात्मानमधि'. a beng. विधेर् fehlt. 4. राजादित. रावेदिता । मंवदितः 7. प्रत्ययनिहितावित विशासित , विष ? ल. EPTB मृग X मृगा ar मृग A गार -माल L शृगालो. लोलित fehlt, statt dessen: शोपितारुपाकर E लोहिलमृगलोहितवरमा लोहितारुपाकर लोहितापितकार. beng. वरान statt निमन. दुरात्मा statt. स्वर- मापो. beng. रमदन्तिफ-. 8. LPTKष A पुरुष BEar fehlt / फिर.? वाचा : मयरामुराचारः 9. देव fehta युमार वृकोदर. beng• प्रति महतो, I beng. TK दे. 1 परयो Bा पदपडतो. BT गरगोगों Kलमप्रोपों. 9. 16. BK प्रतिबिम् fehit. -T परमतिविन्त्र. 10. योरेफस्न देवेन धितम् . स्थनमवतीर्यान () मूलमुनोगा লীগ্নায়, Estatt 177. 11. ar समेव पुत्वं. गवा च fthit. 11.12.1 . गोयया ·166 Kritische Noten.' 11. F बन्धुनातन ay अन्धुनाशजन्मना. beng. मेवं--कृपाः fehit.. 8.8(a) समग्य वयम् statt सो हम् . beng. सहाया. B किं च fehlt. 9. a क सुयो । येन, साई. A सुयोधनः L योधनं. 10. a दर्शितस्य दर्पितस्य Tals andere Lesart: वर्मितस्य, 8 हर्पितस्यापि प्रास्त्रेपा. इति श्रवा फिचिद्गूयणा गदां निक्षिप्य कुमारयोदृष्टि नितियों a(7) फ़िचियापरिगतानिरीक्ष्य कुमा दृष्टिसुनायान् . 13. E beng. K Dag. स्वमेव. 14. राजा । ततस्तत । पाशा । ततः रामु- न्याय. A परस्पं परस्परापोहत a परस्परपोडत । परस्पाधिक्षेपक्रोधोइत, a पुरुष. E प्रस्ता. रित beng. .प्रवर्तित. BK विचित्र PAK विभ्रमभ्रमितादा. 15.8 भागर fehlt. beng.K भुतद पडी. Ebeng.K विचातुम् . 16.8 सफर प्रेदिता. 17.8 कोरवेशद. 18.8 पुनर- स्मिरात्पनि भीम. सुयोधने fehlt. 19.8 प्रवार्यन्तां यगोचिताः संभावा: a रायोचिताः समारमा 7 यथोचिताः समारमा: K मङ्गलसभाम्भाः Jag. समारम्भाः. 21. T कलसा K राज्ये ऽभिवेकाय: 22.1 चिोजिते (B corr. in °पित). E Eि statt च S तु K पि. 23.2 आत ATS Dag. शाल statt घोर. कचार statt कुठार. as भास्वर. क्षेत्र a प्रत्रु. SDag. हुमोच्देदिनि.. 90. 2.8 समाप्पन fehlt. beng. भयादि. Tu fehlt. 3.8 भोदि. 4. देवि म. apTK निगूदन । मृदन. 5. T भावना. 8 धादि. 9.8s कक्षुकिन् । A देवदेव' beng. s बगस्य भीमसेनस्य. 10. a संशया S सय. 8s प्रवर्तनतां. beng. ययोचिता: S तत्रोपचिताः, 11. T पदा देवः fehlt. 8 °क्रम्यावलोका चा. 12. ay वैश्मिका B वैदिका. 13.8 महापविश्य ० महाव- परिभवमहाधि- statt परिभवसागरस्य. । दुर्धर lehlt, as दुर. beng. फीचको', 11. धतगुमोन्मूलनवात्याचक्ररय ay तमोन्मूलनप्रभन्नास्य. beng. leblt hier प्रामनेर- Statt विद्लन B1 पाटन a दारूपोफ. 15. T दु-वृकोदरस्य nur als Les. art; गुयोधनोल्युगलप्रभन्ननस्य यलिनस्य गोदरम्य (a राहोदरस्य । सौन्दर्यस्य) 1(a) युगलप्रभत्र. नानिमितवि' प्राभननेलिनरय. a गेर fehit. 16. पातिगो; मनसा fehlt. / फर्तुम् fehit. 17.8 अधिशमेव गंवृनं कि नालो. 18. beng• पुत्रशाः feblt. धनुशाहिलकारिगा: 2018 (ay) नमुपास्य देव रातो अधिक संवृतम् । युधि । धार्य ichit. a राधा loblt. a साधु यूष गच्छ. 21-22. ne lehit in as. 23. T प्रियण्याप Br प्रियाम्यायिनम् a ध्यानं. heng. पायाम्या Rघ पारिलो. 91. 1. यया दयः । पाया। महाप्रसाद इति निकाला। 2.पाधिया सो. 3.b मणिली पाचालं नि. beng. पन्हापां मामे सपा गर दे. 8 गर दं गंगामो. ४ रामपा. 4.8 परदाय lehit, statt dessen . ० रण्डत fehlt, स्पा गुम्हापां या (पामुदा) TV एकदापा. at fogen गर an. ABa पदिहा PETK परिषदो पदो. 6. नगमेत मन्यो. T fohit. a cilt. 7. beag. iwि statt corयाम. ग्रा. ५.aa. भो गुगो. मागवि.नि tehlt. E पjि ay परिणाय गुपियाय पा. 9.gar lehlt ror योग • 9. 10. EaIT T UPाना. 10.DHIRE पता- निस (sia) a on भरे न शास्ति' मग प्रसाधिप. मलEिve: FITS "प्पियो (iie) in kr 'मिपुaar. k feat. 11. benz.in aian rebill. agru felt afpril मरा. १३) झोरोयोट गहाण गमा: (at in. .

·Kritische Noten. 167 रम्भ.). 13. BPa क्रोधा. A उदीर्ण P उडूर्ण a उदान्त E lhn. 13 fehit. I.1.8 देवस्य या सोरिणा.. 15. T अत्युडत. ay नाशाय statt नागाय 19. B ft. fehlt 22.8 फचुकिन् । ज्ञायता. 23.8 यथा'. a सुन्मान fehit By सुधा ग्लानो E जन्मान! A इति नि- क्राम्य---92, 3. fehlt; hrer 1st auch in D eine Lucke. 92. 4. BTK ST. 5. ß qarai aforat faltaat statt Ma°B beng. T sza fehlt. BL ut fehlt; beng. aetant 1774 TERT SF. beng. Föru. B 4 a 079 T fehlt. 6. a वञ्चयितु सदा पर्यटामि समतपञ्चक । भ्रमामि ममन्तपञ्चक. a धितो statt पितो, Tोस् fehit. 7. सलिल statt जल. 6. 7.p statt पकाशम् u. bf. राज समीपमुपगम्य पुन. पूर्वोत पठति । दृष्ट्वा भवें सहसोनिहन्ति । 8. 8 सादर सुखाय मुने a भगवन statt गुने. 9. Statt प्रकालो u. s. S. राजस्वज्यसवहर घकाल एव समुदाचारस्य तात् । सभाव्यता 18 भा. वयतु भवान्मां छायासलिलदानेन । 10. 8 तामिदमासनम् . 11. B उपविप्रात्यन्ये प्युपविशन्ति। beng. ननु u. s. w. fehlt. 12. B भो feblt. 13. A गृहोपानपान तु नृङ्गार.? 14.8 (ar) याज्ञापयतु देव. । राजा । सलिनमपनय । कञ्चुझी । ययाज्ञापयसीति निष्क्रान्त । प्रविश्य गृहीतगारक कधुझो । उपसृत्य ।. 8 समानीतशिशिर. a जल. BT सपूर्णा & पूरितो. 14. 15. aB पानपात्र. 18. निर्बपर्यन्ता. a उदकेन statt उदन्या BP वृष . B प्रोकार. 17.8 das zweato भो. fehlt. 19. a यवं सुलभ. P बन्धुजन. a विनाशने ३ विनाशमेय. aB रामामे प्रतिदिन herauf a समुरते राजन भवभ्यो ऽधुना नदेय 8 अनादेय. भवद्भ्य. सलिल. hest: व प्रतिदिन सयामे स्वतनचिनामादनादेय भवदम्य सलिला. 20. B ग्रहमान Statt शिशिरगरंग भूभाग तीरभूमि ? भूरिभाग. Tu fehit. 21. 8 मारता (?) विगप्रमो. 22.8 हो. B7) एहि एद महेसि इमिणा तालवेण्णा बोहि । a पागदमरे Y beng• महेशि. (7) धेटो। पापाबेदिन देवीति तया करोति ।. 23.8 मुगि I statt राक्षस । Statt wala a un 8 घहर. 1 समुचितो a अनुचियो । अनुचितमस्य जनस्य समुदाचार beng. प्रस्य प्रनस्य state घस्मासु. ३ उपचारः 93. 1. beng: युने सर्वे तायनितु कय. 8 भवान् fohit. a पानः statt परिमाना । 2. Statt मुनि । मह र ? घह पनु a भो पर पुटु E भो वर्ड. Bam fehlt. T एवं fehit. beng. कुतूहलेन, 3. beng. T लोकयितुम. 7 पदा पयामि. गमना- समन्त.8 बलतया. 3. 1. aप तुरणपारादातपस्य. 4.7 पर्यवसितम्. 5. T fchlt. 6. Bryन न पल्वेच fehit. यूहि. 7.8 पाकर्ण सक्रोधम् | beng. वृतान्तमिध. भवा. হৃথ 87 মামথিলিঘষিয়। 8. मुग. BY +शिमनियोधनयोरिति ।..BY गुन तित. ग Tehlt. E beng. T भवतो. K भवने न पुनरय दापराय पुल E beng. Tपुण्य यूटरस. 10. कथय मुझे E beng. T मुयाधनयोरिति । (1) schhebt ein: द्रौपदी । भघ कोहि कि बददि ।. 14. a कभुको । प्रप्युकर्णन मिति ।। देव गमावसिहि । BY + गुठिमनि प्रकृतिमाप. पता देयो। 16. AT atater Ba teen die scen. Formel fehlt. 11.Fant लम्पुर ३ मावन् stact कि. फि statt मु. 18. कररि कोटिगो पुरषो। फेरियो चिनो यादि । 19. पुनर्गियी. 20. ग्राम् lchit. T सा. देखो पदो statt .

·168 Kritische Noten. पाञ्चा.. Ck 4.8 सानन्दम् .. - - 21. L यात्मातम् । beng. कष्ट statt ग्रा'.'Br figt an: राता । महर्षे कथय कयय : Lin. 22 bis 94, 1. fehlt in By. 94. 2.7 युढे statt पदे, E अपि. B एवास्मि. 3. निज्ञात्वा statt निश्चित तत्वे. वो 7 नाश statt तो. fehlt एवमेव में अयमेवासयामतः?. यदि खवयं कययितव्यं तदा राजन् . 5. संक्षेपतः बन्धुवनविनाशं. 6. महर्षे statt प्रश्रृं.. 8. श दतमेव मनो मया व एसदन्त मनो यम. 9. रानम् श्रूयताम् ।. 10. a एतस्मिन् ay कीर- वपार्ययोर.. EaBK भीमधुनो B धोरचनो. 11. 12. Br fehlt. 14.1 च statt तु. ४ विह स्याकृता BL(YPOK रहः सा कृता E रहस्याकृता रहा ना कृता. 15. BY JUTA: statt कुश्तम. A प्रतिकृत दु:शासनोरी. 16. P(7) भीम कासि देहि मे प्रतिवचनम् ।. 17. T मह. Die AISS Iesen पउिहव. 17. 18. ग्रारपठिमुक्कनोविध हा जरासंधसृद्पा. beng. नडामर" aitas fehlt. 18. T MIT& fehlt. 18. 19.8 मुग्रन्धिमा, 19. 7(ap) कहिं सि देहि. 20. 8 सालम् fehlt. beng. हा कोर्स statt धार्तराष्ट्र B कुलमालनी. 21. वर्षपा । राजान प्रति । । भद्रे स्वमपि. ६ स्वामिनीम् state अत्रभ. 12. ( भगवन्मुने त्वमपि तावासमायासय राजानम् । 23.8 समाना beng. प्राणापरित्यातयितुम् 8 यपि भो. 95. 1. Bay) समानासहि किचित् statt क्षण - शास.. 2. सहसोत्याय । भगवन्मुने किमस्ति. beng. T कथाशेषः । (Ear) कयय कीदृशः कयामेष । ट्रपिदो । प्रतियुध्य रायम् । नवं कयेदि कोटिसा कधासेसो। कक्षुको : गिवन्गुन कथय कथय । चेटी । नवं कहि कहि । 3.8 श्रूयतां ततश्च. a याते. ,L तस्मिन् fehlt.3 मुक्षत्रिये fehlt. B मां मुक्षत्रिय statt गतिमुपगते, ay उपगते fchit. 4.8 एवं प्रातृ. बाप्पांमार ४. विमृत्य 8 परिसृज्य । परिसृत्य. beng. प्रातृवध-सापडरोवं fehlt. 5. LB ताम् fehlt 7 ग्रानीय statt याकृष्य. 6. ह सधिमिच्छुना भावता वासु. । भ्रामित. गदा fehlt. 8 हुकार. 7. T मूईित. नि- माश्रूयमान. (sic) statt संमूति-तूयमान... 8. a मुकृतिन र प्रकृति ' statt तथा कृतिन B कृतिनश्च तस्य E कृतिनश. AL गटायां सस्य Ba गदाया E गया तस्य गदा; statt निधन B निपात ar नियत. T गदापातानिधन. 9..beng. क्षमाया:. Plar) पराभवमाशङ्कमानो रामो- नुनपक्षपाती देवकीनन्दनं यालासरथमारोप्य द्वारवती नीतवान् statt कामपा---गोत... 11. B अर्जुनन तावत् . B वृकोदरनुपवो a वृकोदरागमनपदवी T वृकोदरपवी. 12. Br पुनर्मदभाग्यः Bाणान्यागं करिष्यामि a प्राणापरित्यजामि ? प्राधान्यायं करोमि। • 14. हा fehit. B भीमसेन statt भादुवच्छल, a fehlt. किं जुन्न, beng. तुझं दाणि दे फणोध भादर. a. धाडलं statt असिक्सिट्Y fehlt. a गदासिम्खाविषुइ दारुपास गदादारुपाम्स. 15 अहिमुर. र परिग्दि. Statt उप्रेमियुटुं पा वाहिदु । णियारिदं. dhe scen. Formel fehlt. 16. beng. एवमेतत् statt ततयारम् ।. 17. B भजतु निमत: ETaतु मुने फिमत.. beng. ग्रलमतः पर फरितेन. B सविशेषकल्पाम् । beng. वत्म statt तात. Vor ग° agr हा मम कान्तार- बान्धव ( सारदुर्गइ) हा गूतपणाप्रपायिन् , hiezu ay aus dem in Text spater folgenden : एरा मम गोर--सूदन (a statt. गृहन अपनोदन). 18. T तरण statb संतरपा. 'T पासपोत्र. beng. चयक्रिोर. a तारहिडि. beng. हिडिन्यवरा. Pr विजयिन statt जयमल. a बाप्पामव. 19.

·Kritische Noten 169 5a 6 T fiat fehlt. a maternidad By sagaimana; das Uebrige von lin. 19. 20. fehit beng. L स्थितपरिखद. 23. & ममाधिकमतरत्र B.मयाधिकमतस्त्व. 96. 2. B सम्यामोदमिव । एव. 3. देवि फिमेतत् ।. 4. TK निसृदनो. सनिभानानि 8 सबधिभनाभेदासान । मानान्वित 1 मनोन्वित. 8.8 प्राका T मा- काशे दनदृष्टि . शाह fehlt. beng. T भीमसेया. beng. तर सयं T तुर (सय fehlt). मम. (8)7 तुम्न दाणि. 8. 9. वीरवनिय भवित्र. , 9. BT पडिपणाभार. Statt ता- --सम्पानि Pr) ता बन्धट पाहो टुजोहणकहिलविणदेया हत्येया दुस्सासणामुक में केसहत्य । हन्ने बुठिम- मदीए वाग्रि पचक्क पाण पडिएणाद । ग्रन कञ्चर कि सदिड देवेश देवईशट्योगा। ता उम्र- पोहि मे मलिहामाइ बोरएध कबोभार कधेध भनवटो पारायणस्त वनणं णा हु मो. लिम भन्तेदि ।. 11. B सफापामाकागे। 4. श्रूयता strit Qतो य. गवया statt na. 12. beng. मामेकाकिनम् beng. करुणा प्रलपन्तम् . 8 भ्रातरू statt नात. 13. a वैपोतमेनपदेताना का- लेमात्यायुस्त्वसूचकमवलोकितेन किचिपि त्वयि विचत्तयो । प्रयवा u. f. अल्पायुस्त्व 'T' अल्पा- युबि K अत्यल्पायुवि T स्वयि als Lesart. 8 तवावलोफित. 14. मगोपलब्धम् ।. 16. नृपा. 16. a ध्यसे प्रेतये sic. 18 2 रन्तैतानि चिन a वसैतानि बिना. सपदि statt सत्सा । भवन. beng, स्पष्टानि. 19. कि steht nach कथयसि. beng. कौरवपा- र्थयो.. इति पुन पति। 21. Ea धिगस्मशागधेयानिT विधम भाग्यानि । घाफाशमवलोकयन् । B भगवन् fehli Statt कृष्पावत ३ हलायुध मुभद्रामात ? सुभद्राधात Ea कृप्यारया मुभद्रा- 22. a8 च statt a & वर्मो. 23. beng. SDag. अनुतस्याभिर. 97. 2.8 यपि. Dag. मयोत्यम् . 3. B - अघि febit. 4. a एबम् rehltB कि समाभिधारो TE मामेवमभिसधले. 5.8 प्रतिबुध्य । E लुहिल लिनेणा & रुधिर-(हत्येपा) P रुधिोलेपा TK रुधिलादण ॥ दुस्सासणासोपिाद. Nach केसहत्य E मोइन (2) भाणुमदीर मुनापा. 7. E प्रा पा सदिल है कि सदिटूठ. a पुणो बि पासबन्धपणा. 8. K पुप्पदामाइ. LTK विरहि. - मे दाणि statt दाव. a क्वरिम. PTK कोहि 9. ak पारायपास्स. ग्रलिय. aK सदिदि statt मन्देदि. पिदव. ak चिरगद In Br fehlt lhu. b बन्धेदु bus in, 11. उपेत्य । (szu 3G, 9) 11. It statt यहाध. beng बाटोयोध ३ च statt वि. A सन्निधम्म. BT पालयन्ता a अणुअन्धन्तो. 12 T Athlt. theng. K + अधवा दे रोदि । 13. a schaltet vorher ein रातरा । सदृप्रामेव भागफलमा पायुरूपायनम् ।. 14. A सवेदना BIPI. सहवेदना E वेदना? अपनवेदना ar rn. Tant K TETT. (al ist doch wohl nur eine Conjectur). Fur pro spricht v. 118,d.- beog. S fehlt, E, tfusa. 17. मति statt मप्रति. ABERT पति- उचाप. (ummoghchly, अपविन्चापन 4 Jag. स्पणिय चापम् । अपाय चापम् . Wor nalinen 7 und fassen das Wort ailierbalisch 19. E सज शि में statt फूल सर। • 20.8 प्रायं रात्रिधा का मन गदी गाया। प्रभागम् । यदि ऐधि कि. up(3) गमन stattia य वा 20. 21. प्राणापyिगा. निगो. 21. heug. for latt वृया. beng. in Enामनेन। 22. pि fthlt, } मा unan • Statt मुनि'-बादाम् भात. 10 ·170. Kntische hoten 8 11 - - ब्रह्मन् । E तत्रभवो statt भवता a मुन रावसादृशहदयं भगत मन रातसस्यवान त मृदयम्। 98 18 हा फट statt कि a फय परिजारो निस्वचवम् । प्रका। 28 एव यो। 22 गदायह 8 सयाधायोरिति । T च fehlt. 3 beng एवं statt योर ३ श्यारय पुए लिय रापिद्वितीयम् beng statt uneवणा a धपहरा 5 ß die scen Formel febit. E liest statt nutreten fin 2 bis tiny lin 5 तयो. दायां युठ चुत ा सलु प्रवृतमनुनगुयोधायो । तानामि साधु beng T सुसिग्धम् 68 मरा ma fehlt TK पि नाम प्राका प्रपि देवा ज्या 7 AE त्यता P क्षात्रधर्म। चार्य जयधर fehlt, a वियंघर। 9 a सतानि ? कोमि Tk at statt fit 8 afru fellt 10 « farget ByTK apurtin a afrontfire statt grafin7 Byht auerit a पश्चिटमा परियामा 13 14 beng fehlt 15 Turfc beng TT राधा परी Vor फर Par) पालो मी तुवादि म हिघ पाच परिसदुः । सर्वगो इटार का नि पाया विधा 16 T F feblt Statt ug bis afiretuft () भामगा TT पद राघठल रापद तर विपा (7 विरदिद) परियणा महाराय परिरबादि। 18 ETH माण a पयामा यपत्यानुरामन । यत्प गुरमरपाम् 19 (ar) कृपा न वर्ग दोप्या पार । मह । फश्चिदिदारीमावयाचा पाय प्रापयारासोदा ग्याशिताल दार (AT) 1. पूगा. •माथि -2(a) लक्षिा राजधयामि परिम् । दी framdan Ucbrige fehte. beug 22 23 T वयमवरणाशित। निधान्त । 931(a) निमित्कारिणी शिचिदिदगी पेवफ शरिष्यति। पाग मादागपूसालदासामा पदोपयामि। चि चरिया विशालमा दीपयामि Jag गमिपयामि GE परम मि calt. सा नि 1P यदल Ear D यदल corr । वरवल चल 5 8 विममा सघाया aY विगमा गरमायामा गादशि statt पर Statt ufu -Rur) गावं द सुप्त Eleng शिलायो । शिणामा पामि। 9ulu fehlthसाया जा 10 vिam I.Thiram hery rh पतिया 12 T founty Jeg fatos मणादि lehit r r fealt. तागागा tatt गम-सार 16पियारण y!urnापा रहा होयया। 16 %yh Jag frazlicite po parº 17 beng Imatatt पार 18 am -याति म्य ( at) पाय। 11m tellt rk ft brug om ond fehlt beng saat गाय पाण' 20 परमार rial statt गाय 1 पोnx fohit, ATT fel ll. beig fehlt. ls TAKT lol lt. K slati duka *177 * Tumप्रानला state II 21 Stalt 54 afrrt writy aft Hit in -1 पुगिर: पर cht tabu Lehriss son sket frhit frominger धि, मात HITलयानि 4 teen 1001 करणार सपा natt Timit Porn गरम पुक aSTET ·Kritische Noten. 3. 4. A दया र सहजतया, 3. L कृत्या पाणो. 5. beng बालिशचरितस्य विवाभिमानियो मदय 5 प्रमसदृशवृदय. G.Pr वतन्य statt वचने स्यात', so aber, dass 8 महाक्ये स्यातव्य । स्म. दोन स्यातस्य noch anfugt. Statt नानुन तुमच. गन्तव्यमेतत्पदयोति. 7. beng. fehlt. 8.8 विसृत्यास्मान् . beng. '' श्रुति Boy विषदया (aविषया). Statt स्वार u. s.w. PK प्रशया सानाय प्रजया सानुनान्वै. 19. beng. सोपान्यायडोहदक K विपापाण्दोर. प्रमातम् (१). 10.87 च statt तु. 12. शीर. 12. BPTK स्पृष्टिकया, B ursprungs, स्पृष्टिकलया, A स्पृष्टिवत्या ! verdorben, ay fehlt, nur ना--. शपिन, नावि. Deng. T. भवता statt बिया. इटम् fehlt. 11.8 हो statt हला. a8 भोहि । भोशि. a पिप्रसाद fehlt. 14. 15. a तुभना statt सुभद. 15. 2 वच्दर. beng. उत्तराए ग्राब- पचासतार चउत्यो मासो बाटि (पउिपपारस भरस Lehit). 16. Statt कुल- रक्लेनि व अन्नगो परपाधिधमवेक्सपोम। सुमेद सतुर मादिउल विधिविससिन्ति । । लाए यसतर पाामिल विपिण. LT रक्स लि. कदार statt कटा वि. Statt इदो ३ एलो a एसा. a एलोध- गदस 8 विरागाट्स्स. Statt ससुर ६ सयल पुर 17.7 प्रपात statt उलरग. Py उदयविन्दुदो. "20. L यस्कन्ये. beng. K पर्यतबन्धे. 21. 7 शुष्काङ्करे. 23. beng. हो- पदि-वसितम् । fehit. BTT यस्मशण ( भोर-). 101. 1 heng. भापितो यापि लिस्येव । 2.8 पाप्रान्टम्। श fehlt. भुवनपगा। G. T नतिगव्यालोल beng. °लोलनाद. 7. beng. TK दलिगोन्मनेन. 8. BT दा, ता. Statt नही u. s. f. . पुरी हाया क्या प्रीतला BrK पुरी ( पदो) यच्छशयया प्री- तला. P यणाश्रयापोतला. 10. Turf fehlt. 13. beng. बाध्यमिति प्रवीमि । Feblt. beng यस्माकम् ।. 14. beng कचिद. beng. सो fohit. Tदा काव्यो. Boramm fehlt ? व्वया लो।. 16. a सुखदो . 17. beng. statt u. beng. K. Jag. यदि च प्रापिावि ततो. 18. मा. 19. P schebt ean • दोपदी। तुरतु र महाराणे। 20. B सो अवलोक्य । T अग्निं दृष्ट्वा सहर्षम् ।. Statt नटा नमुशायर समुद्रा 20. 21.? सटो. 21. निलं विलम्ग्रेन यापदन्यद धियं न प्रयोमि। सायरधनो. करोम्यात्माम् ।. 22. पछिपा इमिग्रा. पयागा. 23. B. दार statt स्व. पवि. शिम (138 पविरस ? पतिसर, 102. 1. पेय ४. beng. °दयमुफ्नो मोवाम । 2. पलक्ष्यम् । मयतो Bir. मो.. परिप्लायर zwcimal. Yor सोम सो श्या तु सो हि. heng. लो। 2. 3. ing. पप कनु गया lahit. 3. T सतपिपुरवतो. beng. यावाटीविशनारा 4. 5. पाना & गुदा देवरस पाया देवरम. Br दुवेशिरदेlang. गोरेण fehlt. G. Statt काला' जलपारसलपारग पोरया. ता परिनार. beng nा अवलोयर । कथं को जि परिमायति । . 7.8 किमि वरिष्ट देवया पायातरायणार 8. घणि ffalta hug. यह पिया. o. eng. मनिट. इगलिला बापाय. 10. beng, aretirar difai das Veurige we lin 15. felilt. 26. beug. T & fyllt beng. पण statt मलिल. In. belug. गुरवं भीमा. AT गुले. पिताना feat. IT चित्र. T - . Lमुगद ·. 172 Kritische Noten. बीयाय, विचि fehlt. 18. तातस्येदानोमवगर, beag. भवरे - गुरवे. 18. 19. a यम- होतनामे: 19: beng. स्वर्गस्याय statt पित्रे. 4 पायडवाय. beng. +पुनर्णहोत्या. 20. beng. K वारीदम् statt या दत्तम् . 21.8 माध्यम्बया ark माद्यम्बया. 27. T fehlt.. 28. beng. K विलोचनस्य. 103. 1. beng. भीममियस्य मम चापि र भीमश्य तस्य मम चापि. अभिमतत्यस्तु. 2.a एवं. A beng. r fehlt. PrK Jag: क्षण विरम वत्म (a विम प्रत्य!). PrT पिपासितो : पि (a सितो ऽस्मि). 3. .bang. मया statt व्यया. जगद! K प्रहमागतो. 4. ग्रह feht.. '' अरं मृतो ऽप्यकृती. Statt उपायो ५. 9. w. ८ पुनरपि प्राप्यामि द्रष्टु राविशेषसकरणार ? न परेव प्राप्स्यान प्रारम्यामि इष्टु सर्वि'. ६. पोत प्रातस्तदनु. 7. beng. मदुरसृटर. 8. निपाने चाप्येव. a मा नव च BETE मग च. तुल्यो statt सोगे ? सो ग्रं विधि Jag. . hat ausser sito fareg noch die Lesarten: 'IFI fær und trocs Farºs 9. a चिना- मानां. 8 सर्व 'statt पूर्व. B कयमेकत्वम. 10, beng. स्वमपि statt देहिa मलिलदान विधेहि र सलिलाञ्जलि देहि. 11. बुद्धि° fehit. BY उवणहि. BY सलिल.. 13. द्रो। अनलि पूर 187 उग्रयं. 'T देहि. 15. a देवि statt देहि. Statt पूर्ण apK देहि । देखि T पूर्व. १ गच्छतो K यो गतो. 16. 7 विरोधिता statt समीकृता र सरोकता. 17. B प्रार भीम. B पोद उयचं. गटस दे. 17. 18.8 भोदु statt भवि दं. A भविस्सदि नि एद. 19. 7 प्रातः फाल्गु 8 गुनानुन । 20. a स्वों गते PY स्तं गो statt sपि याते. beng. K महागुते. 21. beng. K इनस्ते. र य नलाञ्जलिः K प्रिययाय नलाग्नलिः. 22.8 23. देवि पाशालि. LB में fehit. 104. 1. ab संभावयिष्यति । संभावयिष्यसि. ८ मां वृकोदर इति ।. beng. भवतु u. s. w. fehlt. 2. ABPT श्राः a lin. 2. fehlt. BY हो । सुणिमिन भोटु ।. 6. beng. क्षतला. भिषेक. ४y पारलिताम्बरी पारलीकृताक्षराग. Yor MP: ममुसिता र समुद्धा. Statt रना- iftant a nefarur? Statt sitaut by femasbeng. sunt statt Jant. 6. 7. aß einen fehlt. 7. Statt काल-तको ? पापडवान्तक.. ३ वान्तकस्तत्रभ. 9. 10. beng. fehlt. तेन statt . 11. BT सयंगह. 'T कुटुम्न. A धपातन । विनं fehlt. भादुच. मभावमि. 11. 12. Statt कुटुम्बिन-उपाB. दुललिद विद्योदर घणुगदी उपा?. ललिद परलोयं तव गोसि : दुल्ललिट् हा भादुपिन हा कदन्तमपागदोसि पा उथा. 12. BT इति मो. हमुपगता। 13. Statt यसदृशमन्त beng. वत्स सव्यसाचिन हा क्रुद्धत्रिलोचनानि.पेपमहामल: 14. ay यद्रिकाश्रम. 8 मुनि fehlt. 14: हा (am Schiuss) --16. fehlt benig., statt. dessen nurअर्जुन ।. 17.8 मिनन्ध beng. K °भिवाय. 18. Statt उप व B अनि L अप. BLP मूल A गयगय TK गुन्हा. (Wir halten uns nicht fur berechtigt, diese (leider!) in den besten MSS verburgte Schreibung mit ū als ungrammatikalisch za perhorreseren. Sollte neben sie nicht ng existiren kuntan?). 19. beng. दयिताम् statt सदृशोम् . ' अपृष्ठा, 20. BTbeng. K Jag. टोप्रवास ( होघान्ध!), 22.8 i: fehit. beng. इदानी statt एप. घयं दुरात्मा. 48 कौरवाधमो statt मुयोधनो fehlt. ET fehlt. T 12. T A ·Kritische Noten. 173 14.राभूत 19.BRbeng. sa panter fehlt. 93. beng. मयं संप्रति कालचितारांक्षणाय (a °चितासमीपम्पनयापि). beng. तदिदानी statt भद्रे बुद्धिमतिके. 105. 1.8 ग्रानयापि statt उपनय. Vor भद्रे PT चटी प्रति । भद्रे tehkt. भात- रमपि. 2. T वा बहि, statt dessen a(i) च यदाचारमान्य - [चारमात्य, T एवमेत्र स्थिते beng. एवमवस्ये. 3. beng. इयमत्र statt क नु. परित्रावास statt परित्राणम् ।, Vor नेपथ्ये beng.' ची। परित्रामध २ ग्रहा। Bomo fehlt. a 17 ſchlt. 4. चारिणः सैनिकाः. ४ क्षततानमन B नतासापानमन. 4. 3. Statt यक्ष-वायरा beng. गृप्रतम्बूक कड़वायस. 5. beng. प्रष्टि fehlt. beng. च fohit. BY योधपरवा अल मदर , संत्रासन aT कय कयगन्तु भवन्त.. 6. beng. grant frafit statt den fºr beug. <T 27- यामि सभ्या लक्षयाम्, 7.8TK Jag. उ. 8. beng. रावा. 9.8 दुःशासने ar दु:शा- सनेन. beng. कचकर्षणा ( कविकर्यपा). मोलिन्ती! 10.8 सा fohit. B द्रोपही, कथयत. 11. 'T गो Tehit. 8 घातसेनि fehlt. संप्रति वृशा कुरु. beng. फेना state कलङ्केन. 12. सारम्भम् । देवि नमतव्य. beng. T कः' को त्र मो... 13.87 समर सनि statt सा. beng. सुयोधन. beng मागच्दरे मागच्छ । ते fohit.' भुत fehlt. A समुहूतं दोर्दपै । कांगलसुलभदर्प. beng. तिष्ठ statt अन्यश्च । 87 कुलापसह. 15. & अपश्यन्तं. संधमल. 16. are statt तं च, 18. BTKF च a? 7 न. दिग्धमोम. 20.8 उठतं परिप्रायम् । fehlt. 21. यो : यमरमानालोक्यावरा (1) यनन- रमदानत्रासितेन. 22. नाह fehlt. 'TDaC. नाह रजो. beng. TKS भूतो. BK Tला यु. क्षित a Das. अलापावित ? SJag. अलाहादित. 106. 1. beng.S भुजपा:. 2. ABSKT Dag. लोहित ३ तहिते क्षोय. beng.s Dag. यन statt किम् . beng. ('T) fugen ein: कश्यन्तु भवन्त. करिमनदेश पाचाली तिति । द्रौपदी । संशा लब्ध्वा । पन्निायदु ग्रजउनो। 3. 4. lieng. देखि गययन्तावते धनाधिोहिणाः फेप्राः । प्रतमितयो मा गयोः कुनो ऽत्र परित्राशा। T गरिति ichit. 5. beng. राजा । देवि न भेतव्यं २ २ संगम्यन्तां केशाः ; hiezu (7)a. हले तस्मिन्सयोधने संयनराव्याः ।, G, Deng. उपनो- यतां statt उपनय. 8 मारं धनुः । पार्ने अवलोक्य ।। कश्चित्र. 7. a अथवाल धनुषा statt भवतु. Stait बायु -~मानमेव bung. Jag. यानुयुटरांभावनया विमामेन. दुरात्मानमेव. PT व्यलिा- चलन. 7.8.8 अभिनयामि statt अभिपातयमि. 9. a भीम:| statt कनुको। beng. ग सन्नु भयाव्या- म्सपायाना दुःशा वयो। 10-13. beng.fehlt. 13. BT लुलिता statt. पिता. Sr पापियाम् . Wiezu (als Lesart): निउ लिउ ग्रहीय गामि IS ME स्वयमेटाए गए. 14.8 सपनामति । 15. यपि फेदानी मयते। AB गृहीतुम् . 16. AT बलादी- ममा BT + फेदानी वारयसि ।. 18. Statt मटेन a धमे Br ग्रलेग. YAR statt i. bung. सापुत्र... 19. यासापामार यासाप संफर. 20. L यदा त्वं statt पदात्पदम् . beng. पदमावश्यम् ।. 2 रास्मितम् । िकयम् fehlt. 21. 22. Statt • धार्य u. s. x. beng. देव प्रजातनो पृथानन्दन भीमाग्रता नगरे ययापयशि देव नायव । 23. urt कर मारो मो. ममेर: BAT दिया व महा: beng.T a fehlt. (B पन्दते), beng. सतु युमागी. मोति ·174 Kritische Noten. मका fehlt. - - beng. मुगोपन fehlt. 23. und 107, 1. 8 (137). कच्चुको । उपमृत्य सहर्षम् । महाराज वर्धसे । श्रय, पलु गोमगेनो दुर्योधनक्षतागोतमर्वशीने दुर्लक्ष्यव्यतिः । 107.1. पा. 2. Statt देवि Br भट्रिपिा एमो उखु ( एप!) a शिवनीप्रदु २ सो कसु ? शिवोट इमादो बेवमाशादो भटिणि एसो बु. ४ परिपरिद. A beng. भारो BT गो. Ba. statt देवोए, Br वेणि. a संहा काटु । सहारिदु. 3.7 जेन अपपोसदि । 4. beng. अलिप्रवग्रपोगा. T मासामहि. in. 5--29. fehlt in L. 6. beng. पि सत्य fehlt. BY नाय ममानुस, T नाय मा. 7. T ग्रार्य tehit. 9. Dag. भूमी क्षिा. KSDag. चन्दना निनाई. 10. SDag. निविला statt निषापा. 11. S अनुना statt पतिल. 13. T स्वैर 16. T तत् fehlt. 17. A निहित? 20. 1 (2) तावनित. BY पुनाख्याति statt इदमाख्यादि. 21. a7 मि व statt मोमो K सत्यं त्वमसि मम प्रिया भातासि व भवति । ममायागी (2) अफरिपुः . 22. Br सो ऽ हमस्मि ।. State lan. 7-19. B. कधुको । देव एख- मता । राजा । सहरी निय। प्रातोम पृयानन्दन मम कान्तावान्धव जतुगृहार्णवयानपात्र । भीमः । धाज्ञा- पयतु देवः । ता । वरा यानन्द बाप्पमरितनयनात्याच पश्यामि भवतो वदनचन्द्र तत्कयय पि गोवति भवान्किोरिना रामम् । भीम. । ग्रार्य त्वयि शोबात सफलनिल्लारिच नराधिप भोमा गो मात वासरर- पाम् । राता। रिपोराताम् u. s. f. (v. 198.). 108. 1. रुधिरामधे सलिले K रुधिरता सलिले a रुधिमागाजली. 2. L तडा. फ्रोडगललित.'ak मकरो य. स तु मगन BY मझो, य. स च. 3. Statt मुमा u. s. w. al एवमेतत् .. Tierani beng. युधिविरः । कासो दुर्योधनस्तकः । भीमसेन. । प्रापि दुरग्मा सुयोधनात- कयास्य प्रलु दुरात्मनः पापउवालपरिभाविनः । भूमी u. s. f. (v. 197). Varianten huezu: 8 निहित 8 चन्दगाम्मी ममारे । कुलमयन (?) 8 मामवं यद क्षितिगतमगुना ay तितिगतमधुना-1 रामा । सर्व भीममालिङ्गति । तदिदानी नपामेकं मुञ्चतु गामार्य... 1. प्रवशिटमरित । 5.8 भोमः । महदयविटमसित व रायमामि संयमयामि. सुयोधन. G. heng. S दुवारान fehlt. a रुधिरान भोपिातानेन शोपितोशितन शोणितात. 6. 7. beng. फेशपाताम्।. 8.8 एव शिक्षाम् । एर्नु अनुमस्तु सावा . 8. 9. Brs हारमिति। संदरम् .. 10.1 उपगम्य । देवि पाचाल' beng. कह statt पिपु. 11.8 उपत्य fthit. d इयोतो. भयाटुपाति. 12.पुत्रि fchit पलममानवलोकातासिन । 13. beng. कृष्णा के फूटा Dag. कृटा याKि कृा फेगेषु तलिा- येन. 15. A कुरणामधि. 16., AL अप्रेष्यनेषु BPT पप्लेप्पोपुर घटे चाड्ने नि परे गन्य निna Kj पो निभा. 17. fohitak भान पनिगरात statt पोपल्गति. 17. 18. | यि मति गपवेदि. 26. पति म Sale यरेट्रियम. Bar) या मया पण कृता statt यन्म. 21. न चल. (A यागिणा). beng. पारग पगादेपा गपट प्रभामि. 22. Tदेवि fehlt. भवति ichlt. हानी fehlt. / कुरु । गमजदुरु समन statt धारा. कुलाउये काल'. beeg. कोय पो। 109. 1. A me fehlt.. 2.7 प्रिगिरिसरा, 1. beng. गमलाशय स्वलित समयलोकाय... कोवान् lealth beng. मोसं. beng. TIE Dar. HTTP. 6. ad 22.23.

·Kritische Noten. 175 . निशेषोन्मुक्त ? क्षेपानिर्गुन. beng भुजबलात Dag. गुरुकशान्यनुदिनमधुना. 7.8 यमसमो. 8. Dag. दिष्ट्या statt मो ऽय. Dag. स्वस्ति रानन्यकेन्य.।. 9. 10. beng. युधितिर । ये कृष्पा एष कृष्णामूर्धजाना सयमोs (ar महारा) मिमन्दिन सिद्धनगन। 11. रथावढी वा a मन्दि- घोषयमाठी. 12.8 उपगम्य fellt 13. अपना ल'. मानत: fehlt. 14.8 महा- हाताधिधातो. 15 T तययार्य ३ नयति र देव ।. 16.1 विलोक्य fehlt. apr षये कय. Pr भावान्वासुदेव. किरीटो च. 16--18. beng. T भावनुभिवादये । किरीटिन प्रति ।। रोहि वत्स परिप्तस्त्र माम् । अर्जुन प्रणामति । युधिष्ठिरः । वासुदेव पति । देव उतरतस्य विजयाटन्ययस्य सल्ल भगवान्पुपरीकाक्ष स्वय मङ्गलपाजास्ते।. I. beng. TK अातरम् (Jug. अपाम् ). a) चि- स्तयित्वापि नवी (8 Das. न वा). 22. beng Dag. जगनिद.लो. 23. beng. fehlt. 110 1. 'T वासुदेव : beng. एते-भान्ता fohit. S नागदान्यतामालि fehll 2.8 T सात्यकिमुखाश L "समुत्राश्च. 3. A स्वमेनापतयो A स्कन्धोतसित? lan. 1-~~~4. Dhe beng. Rec. bietet hier einen weiteren Vers statt der Prosa der Dov. Rec.. व्यासो य भगवानमो च गुनयो नाबालिरापाट्यो धृष्यममुलाश सैन्यपतयो माहोनाधिक्रिताः । रखा याद्वमत्स्यमाधकुल जाता कुश्पा तथा स्कन्धोत्रभिततोर्यवारिकतसा राज्याभिषेकाय ते । (so B). K hat diesen Vers aufgenommen, llest aber 1, ३. वाल्मीकिरामादयो , A प्राधा माग- धमत्ररायादवकुलगत्ताविधेयै सम 2, b. कलशा. Er leitet den Vers cinnt der Anrede: महारात अज्ञातारे सत्यवादिन् ।, die on unsern cod Tehit a; हाजन् । 1, a. मुनिना statt च मुनयो 2, . रातन यादव -कुले प्रजा कुत्रणा तया 2, b. कलशा एते भिकाय ते ।। 1, a. मुनितना ।, b. प्रमुखाश्च 2, B. नाता यादव -फुले राजा गया तया. Wir liaben m Text die Prosa der Døv, Rec. beibehalten, da wir auch hier so helmuglich clach Naschmasch vermeiden wollten. Es kann aber freilich haum einen Zweifel unterliegen, dass an dieser Stello dic beng Rec. im Recht ist und das Ursprüngliche hat Es wära geradezu auffallend and als dramatischer Fchler zu betrachten, wonu Krischna zu lauter Prosa verurtheilt wåre, --- die Person, auf deren Preis os der Dichter in seinen Werk abgesehen hat, und deren Glanzgestalt daher am Schlass noch die ganze vorausgegangeno Entwicklung serklären soll. Die Prosa der Dev. Rec. ist wom aus der Verserklärung eines Coumentators hertorgegangen. 5.8 भवन्तं दद्द जयधागुखाटुपश्रुत्य. beng तिम् . 6. युधि । म बारीकसा दुरात्या यमेव विपलब्धा. 18 वासुदेव. ar भोर statt uोणम् . . दुरामा चारको माग राक्षापद। 07 भास्व भिवतो statta. 8. FII Tोत. ३ नमुला व्यापादित। Tor lehlt. 8. 3. Statt, सत्कयय us. w. वासुदेव । प्रियं न. प्रियं गच्या शिप उपकारोगि। a PI प्रिन, कृत ! कृष्ण च्या किमत्मात्यामान पमोदितम् ।... भगवम् atattyet. T beng. किन ददासि प्रान(Tधा, पपि प्रियमणि।.gar पर I. alary ·116 Kritische Noten, 14. 01 22. . कालसंतुष्टया(कार?) statt साधाराया. beng. * संतुष्ये felt, PT संतुष्यामि. '' परमयितुं. 12.8 देव: fehlt. 13. B क्रोधानी K क्रोधाहत्. beng. पञ्चाक्षताः पापडवाः. दुर्गयेन विहितस्तो BK दुर्नयोपजमितस्तो'. beng. निकारदधि.. 15. a मामय यहापसे । मामा- दराडापते K मामय सभाषसे. 16. a नामैतदतः । स्यादित्यं किं कि स्यादन्यत: statt कि नामान्यतः. AYI प्रियतरं ( तम) याप्रार्यये त्वामहम् ।. 17. तथापोट भवतु । beng.T भरतवाक्यम् fehlt 18--21. In fehlt v. 203. 18. a अकृपपासपकान्तं तो" K प्रकृ- पणामरुक्श्रान्तं Jag, कृपयामनुच्छान्तम् . arK Das. Jag. पुरुषोत्नमे. 20. a यत्र भवनो (1) Dar. नितमुकलो द्विदिदिलशोर nिi gamzadventalent'T: अयमा बलाई- रुडदुर्गोगुणेषु (?) पि. 21. a सततं सुकृ । त्वया सन statt भूगाडूपः (verdof ben). Vor dieser Linie hat K afd ai ध्यानमवनिपालाः पान्तु वृष्टिं विधता जगति तलवाली शस्यपूर्णास्तु भूमिः । त्वयि मुनिरकारी भशिद्वैतयोगाद भवतु मम सुदीर्घ हव्यमान्तु देवाः ॥ Statt. एवमस्तु । liest a(7)[Jag.] इद च विदग्धविग्धवियोगटुर्भनायमानमनसा (7-नियोग-) परिप- लपितेन (? °पित च तेन) कविना । (१ यतः) 'काव्यालापतास्सता (१) व्यसनिनस्ते राजसा ताम् ने मोठा क्षयमाना गुणलवमाधामुदाय: (?) सताम् । सालङ्काररसोतवक्रमधुरायाः सत्कवीनां गिरम् तासामत्त्वधुना गुणान्तरमिदं करमेप्सितानामिव , r: 1, R. काव्यरमुपभाषित व्यस' 1, b. गोष्टयः-गुयाललाध्यापुराच.? 2, a. सत्कारियागिरम् . Deu Wortlaut am Schluss der Ausgabe von K siehe in der krit. Einleitung. Auch ß fugt einen Vers an, den wir aber ebenfalls nicht sicher zu geben vermogen: अस्तु प्रोस्तनपत्रभङ्गमारोमद्राइतो रस्यसो हेतुः सर्वतय सुराधिपवधूचकाङचन्द्रोदछ । फ्रीडा फोउतनोनरन्द्रविषदे दष्टाकुरै नाति सं प्रलयभिपल्यालानोसानेका करि 111. P. T मृगराजलक्ष्य felit. B नारायणाभट. Stutt विरचितं A कृतं चंद प्रोक- प्पार्पणमस्तु - यस्य पू ·Anhang. I. Die Versmaasse des Drama's. a. Cloha. Vers 9. 13. 14. 16. 17. 18. 19. 26. 30. 31. 40. 41. 50. 67. 70. 71. 79. 81. 84. 88. 90. 94. 95. 96. 99. 101. 102. 106. 109, 111. 113. 116. 121. 123. 129. 132. 134. 136. 137. 140. 141. 144. 117. 150. 155. 164. 168. 169. 172. 173. 187. 190. 191. I). Detra mit bestimmler Silbenzahl und Silbenlingo. 1) Indravajra (Trishtubh) mit 44 Silben : Vers 161. 2) Drutavılambita (Jagati) mit 48 Silben: Vers 47. 3) Praharslıní (Atjagati) mit 52 Silben: Vera 65, 80. 02. 131. 4) Uddharshini (Çakkari) mt 56 Silben. Vers 7. 8. 15. 21. 22. 33. 38. 49 52. 51. 63. 65. 66. 68. 71. 82, 83. 97. 107. 108. 110. 112. 119. 320. 130. 133. 139. 148. 151. 158. 162. 167. 179. 180. 181. 188. 192 193. 196. 5) Nandimukhi (Atiçakkari) mit Go Solben : Vers 42. 93. 138. 143. 156. 194. 201. 6) Çıkhariai (Atyashţi) mit 68 Silben' 1. 10. 11. 23.34. 37, 14. 67. 61. 64. 69. 72. 73. 75. 76. 77. 78. 97. 91. 98. 115. 117. 120. 149. 157. 163. 176. 178. 182. 183. 184. 186. 189. 198. 203. 7) Cardúlavikridita (Atułrtı) mit 76 Silen. Vers 2. 12. 24. 25. 28. 29. 35. 39. 43. 46. 6). 58. 62. 86. 89. 100. 103. 111. 118.122.124. 126. 127. 169. 165. 170. 171. 174. 176. 177. 185. 202. 8) Sragühari (Prakrti) tnit 84 Silben. Virs 3. 27. 45. 18.03. 10. 85. 104. 1.42.113. 146. 131. 132. 133. 160. 166. 195 197, 199. 200. 0 9) Partåliya mit 42 Silben. Vers 32. 10) Aupacchaudasika int 46 Silbeo: Vers 36. 11) Puslaptügra mit 50 Silbeu; Yins 59, 103. 6. Áryi (Gilba). Ven 1. G. 10. 128, 135. Iliezu kowtura noche ! Prikruetra auf 1. 33., lig wat Licht uiler zu le- ·Anhang. ܢܟܫ nennen wissen. Wir verweisen in Uebrigen auf die werthvollen Notizen über die Prakrtmetrik in Bollensen's Urvasi p. 520-561, besonders p. 595. Der erstere Vers lin. 3. 4. hat keine Reimpaare und besteht aus, 2X(13+15)=56 Moren. Der zweite Vers lin. 12. 13. war uns längere Zeit fraglich, und zwar haupt-, sächlich wegen der Schwierigkeit einer sichern Moreuabtheilung, der uberdem eine Verschuedenheit der Lesarten zur Seite stund, die wir hier nachtraglich noch ausfuhrlicher verzeichnen. AL पचगदाणं मसर तइ (८ त3) उपहे (Lehkt) लहिले लम्बइ । ता एरो म पलिस्समे स्वामेत एख्य लहु पस्सइ । B पनगाहदाणं माए इ उण्हे लुहिलपिध लेभइ । ता से मह पलिस्समे क्षपामेन (suc) व लहु पानाइ ॥ P(TK) पचागदापां मशए जइ उपहे (K उपा) लुहिले म लब्भइ । I can Hệ Tfợissan (Kafesai) ngài sẽ g I5513 (K Tsag) " D volig vendorben : यस्मामंसके प्रेदिइ उपहे लुदिले ये लभदि मम एवं तहसटूसरे पलु विस्सदस्स पणारादि । In CabyJag. fehlt der Vers! T hat die Stelle als Prosa aufgefasst, wie auch lin. 3. 4.. Wir treten K, der auch hier einen Fortschritt zeigt, bei und finden einen Vers von 2x(11+14)=56 Moren, mit Reimpaaren (a und c, b.und d). Da der fernere Verlauf der Verszahlung nicht mehr zu andern war, gaben wir beiden Versen die Nummer 56; der Verwechslung kann durch Unterscheidung roa 56, A und 56, B einfach vorgebeugt werden. 7 II. Verscitate aus dem Venisamhâra a. im Kavyaprakảça. *) Pag. 26. v. 77. - p. 53. v. 15. - p. 79. y. 13. – p. 85. v. 11. - p. 88. v. 25. (pratarutânukârî). - p. 97. v. 60. - p. 97. ¥. 72. (nophatamapı, yasyâblůnva). p. 101. y. 87. - p. 106. y. 7. - p. 107. v. 23. (vihitaratayo, jáâuodrekad, sañyiskhante, kamapi), - p. 124. 7. 22. (arnavambhah, plutikuharacalan,•kurukulu, tadito'sau). b. im Daçarůpa. **) Pag. 13. 14. v. 22. (arnavâmbhalı plutakuhalayalan, kurukula, sakho, tadito). *) A treatise on poetry and rhetoric by Mammağa ich rya Calc. 1829. (Die Ausrabe yon lsheçacandra Calc. 1866. stund uns nicht zu Gebot). **) Ed. by Fitz Edward Hall. Calc. 1861.

·p. 20., 0 p. 14. v. 15. - p. 16. v. 21. (styanàvanaddha). - p. 17. v. 26, (klânti, sau rita). - p. 18. v. 24. (sutâkeçâmbara, vane). p. 19.9. 27. (vasásandra). v. 32. (sasutam). p. 20. v. 54. p. 22. v. 99. (akuntha, ayam). -- - P. 33. y. 87 a. (prayatnaparihodbitah) p. 33. v. 99, a. - p. 36. v. 159. p. 38. . 168.1. 169. ---p. 39. 5. 178. - p. 40. 41. v. 165. - p. 13. v. 146. 147. 148. 149. 150, . 44. v. 149. 150. 170. - p. 45. ¥. 143. 144. 195.-- p. 47. v. 21. (avabaddha).- p. 49. F. 197. --- p. 50.v. 199, 2. - p. 31. v. 201. - p. 53. v. 200. 203. p. 114 v. 7. (vairi-saha keçavena). v. 8. (nicayeshu, bhavantu). p. 118. v. 146. p. 119. 143. 150.--- p. 148. v. 12. - p. 194 v. 8. c. im Sahityadarpana.*) Pag. 81. v. 99. - p. 232. v. 77. p. 266. v. 15.- p. 290. v. 7.-p. 301. v.7. p. 302. v. 50.- p. 339. v, 8. p. 340. y.10.- p. 341. y. 21.-- p. 343. v. 17. – P. 344. y. 15. - p. 345. 4.2. p. 348. v. 26. V. 64. p. 368. v. 85. p. 373. v. 67.- p.376. v. 142. - p. 379. v. 147. - p. 380. v. 145.- p. 381. v. 179. - p. 382. v. 166. - p. 383. . 153. - p. 387. v. 160.- p. 388. v. 171. --- p. 389. v. 196. - p. 390. v. 148.-P 395. v. 198. ---- p. 442. v. 40. - p. 448. v. 14. - p. 455. v. 32. - p. 460. *.81.-P. 467. & 31.- p. 502. 1,59. -- p. 524. v. 143. -- p. 527. v. 49, b. (cf. krit. Noten). .- p. 576. v. 72. - p. 614. 5. 85. p. 644. v. 6. p. 365. UI. Alphabetisches Verzeichniss der Versanfänge. Akalitamahimanan F. 156. akrpanamatih y. 203. akshatasya ». 106. atraisa kui \. 148. adfa prabhrti v. 187. adja mtupapratuio r. 95. adgaus asi 12 . 117. apdho'nubkůta v. 130. anyonyasphâla v. 27. epi nime bharen v. 121. aprisäni karoti v. 147. ayati papo x. 98. ası karna v. 131. asasincngaraja873 v. 156. acvatthímű v. 64. asimåpta v. 191. astragramısidhau v. 114. astragralåvalidga v. 60. icûryasya v. 73. i janmano y. 68. itmârâm. v. 23. Á çastrograbanál s. 29. i caiçavid v. 196. Indrapristhañ v, 16. iyam asmadupaçrazaika v. 36 Udghitakranıta v. 55. upekshitiniú . 96. úru karena v. 193. Ekasya tisat v. 67. ekenapi v. 191. eko'lat v. 126. ctayalaŭ v. 188. cto'pi tasya p. 63. phrasmadartha x. 82 y phy *) Ausgabe von Roer in der bibliotheca Indica. 23 ·Aphang Katliam api na v. 93. karnakı odliena F. 153. karpaduhçâsana v. 169. karnalinganadâyî v. 140. karnena karnasubhagan v. 154. kartâ dyûtacchalânâiñ v. .142. kalıtabhujaná v. 125. kålındyâh polineshu y. 2. kiñ kantbe v. 35. kió *no vyâpta y. 43. kiñ bhimad guro v. 62. kuntyâ saha v. 121. kuru ghavoru 8. 47. kuryantvåptâ v. 152. kusumânjalır y. 5. krtaguru v. 201. krtam anumatara v. 77. krshoà keçeshu v. 145. krshta keçeshu v. 146. kodandayyâkinänka V. 53. kauravyavamçadâve v. 19. brodhåndhair yasya v. 200. krodhåndaih bakalam v. 202. krodhodgůrnagada v. 171. Gato genadya v. 69. guptyế sâkshân v. 30. gurúnån bandhûnan v. 163. grhítañ yenâsis v. 72. grahânám caritam v. 41. Carcadbhuja v. 21. catváro vayan v. 25. cûrnitacesha v. 144. Janmendor amale v. 165. jâtyå kämam v. 94. Jivatsu pânduputreshu v. 18. jrmbharambha y. 34. jäätipritir manasi v. 178. joeyâ hahah v. 161. jvalanab cokajanmå v. 137. Tathâbhàtaññ drshţvâ v. 11. tad bhirutvañ tava v. 37. tasmai debi jalar v. 190. tasya.va deharudhiro v. 179. tasyaiva pândava v. 110. tâtañ çastragrahana v. 76. tấtas tava pranaya v. 83. tâm vatsalâm v. 192. tirne bhishmamabârnave v. 159. tejasvî ripu v. 80. tyaktaprâjana v. 127. tyaktvotthitab v. 167. trastam vinapi v. 162. Dagdhură viçrañ v. 61, dattvåbhayañ so v. 81. dattvå me karadikrta v. 177. diyâdâ na yayor v. 122. dikshu vyûdhûnghripangas V. 45. disbtgårdhasruti v. 39. duhçâsanasya rudhire v. 102. dubsâsanasya hrdaya v. 54. drshtah saprema v. 3. decah so'yam v. 186, drakshyanti na corât y. 150. dropenâkrsbya v. 104. dharmåtmajam prati 5. 52. dhik sánujam v. 66. dhrtarashtrasya tanayan v. 9. dhrtå yudho yâvad v. 99. Nahañ raksho v. 159. nirlajjasya durodarı y. 175. mrviryam guruçápa v. 89. nirviryan và suviryaű v. 90. niri anayairadabana v. 7. nivåpanjalıdånena v. 71. nishiddhair api v. 2. nûnam tenadya v. 164. boccaih satyapi v. 28. oyasta da bhrkuțir y. 46. Panke vi sarkate vå v. 160. paccaggahadanam v. 56, B. parcanan mau. , yaso . 168. pade saundigdha y, 172. parityakta deho v. 73. paryâptanetram v. 119. paryayena hi dşçýante v. 40. på ciljå manguyabaih y 166. påpaprigas taya v. 97. påpena sena brdayasya y, 139. påpor ham aprakrta y, 119. patur mürdlini sprshto y, 78. pinábbrain madbhujabhydiny, 151. þůryantás salilena v. 170. pratyakeliam attadbanu. x. 73, pratyaksbaŭ hatavandhunim y. 113. . $ ·Anhang. 181 pratyaksham hatabảndhava v. 126. prayatnaparibodhita v. 87, prayrddham yad vairasſi, v. 10. prûptâ rekarathårůdhar v. 141. pràlegamiçra v. 33. priyam anujam P. 194. premåbandhastimita v. 44. Balasya me v. 107. bhagnañ bhimena v. 50. bhavati tanaya F. 138. bha. ved abhishmadrona y. 79. bhíshme drone ca v, 129. bhūmau kshiptam y. 197. bbúmau nimagpa y. 136. bbûyah paribhasa y. 26. bhrátus te tanayena v. 185. Mathnami kaurava v. 15. madakalitakarenu v. 105. madviyogabhayat s. 70. manthầyastârnavårnah v. 22. mama pranidhike v. 132. mama hi vayaså v. 182. maya pútarm v. 189. mayi jivati 5. 84. mahapralayamaruta v. 57. mätah kim mapi v. 120. mam uddiçya tyajan v. 134 mukto gatheshtam v. 108. Yat tad urjitam v. 13. yat satyavratablanga v. 24. jadi castram v. 92. yadi samaram apåsya v. 59. yad duryodhanapaksha v. 58. gad vaidyutan ira v. 14. yao mocitas tava v. 158. yasmiñçcirapranaya v. 38. yushmacchâsana v. 12. yushmân hrepayati v. 17. yenikrshtasi v. 199. yepåsi tatra v. 181. yo yah fastram . 85. Rakshaniyena v. 109. râjno månadhanasya v. 103. ripor âstâñ v. 198. ronur badban v. 48. Läkshågrhånala v. 8. lolåíçukasya v. 49. Vikira dhavalydirghấpanga v. 42. visairtyúsmån v. 183. Ershaseno na to v. 116. vyáso'yară v. 201/202. (s. Naten.) Çakshyami tau v. 180. Falyânı yapanîfa v. 118. Falyena Fathå calyo r. 128. çêkhirodhasthagita . 184. gokan striyan v. 149, çocími çocyam v. 133. gravananjaliputapeya y. 4. srutvi vadban mama v. 65. Sakalaripujayaçî v. 143. sa kicakanishudano v. 176. satpakeli madhuragirah v. 6. satyad apyaorta v, 101. sa Whiru! çüro så v. 91. sanatha kathaya v. 173. sahabhrtyagana v. 32. siri satvaram v. 174. sæto à sútaputro vâ . 88. strinită hi sâbacarjad y. 20. sprshța yena piroru v, 100. smarati na bhavan . 157. Iate jarasi gångezo v. 31. (bate Lhísimo v. 139/140 8. Noten.) katrs pår. thân *. 115, badamanuca , 50, a. hali betuh v. 186. laståkrshtarilola v. 51. bfjaminan kila v. 123.

·Verbesserungen. 4. 1. 1. Streicie das 1. T, 14. f zu trennen. 10. 14. Kes samasta 18, 18. lies fes fa U TOFI 23, 5. lies anglainfprº. 17. lies Parering. 24, 23. lies ocaşuut. 25. 12. lies amunt. 26, 20. liệs ai. 27, 4. lies Carra FT. 28, 2. lies Paznº. 29, 23. lies ca. 30, 15. lies ocatsuotr. 31, 2. lies erti. 37, 22. lies TUU. 38, 3. lies Trentº. 47, 47. lieg totart. 17. lies Uh. 55, 15. lies amarº. 60, 5. les P9113. 63, 21. lies Preto 66, 4 lies ya. 1 22. lies staat. 68, 12. lies atrast. 71,'21. les qürura: i. 74, 7. fies zaº 8. lies Fras. 75. 5. lies atai. 76, 22. lies ufanião and ameitag 23. En. 79, 14. lies ft. 91, oben lies $1 96, 2. lies riti. 100, 14. streicher und setze es nach Trai 16. lies Grecsfº. 104, 11, lies 105, 3. AZI sollte eine neue Linie beginnen. Lies FOTO 108, 21. trenne art. 110, 7. les urimer11€, 26. lies for fors. 30. lies Etra (Ard, das aus der Chârii von P aus Versehen hereingekommen ist, lässt. sich nicht halten). 140, 10. lres í und á 141 224-30. lies: 12.' BE u. 8. f. Den übrigen Zahlen ist je 1 zuzuzählen. 162,35. lies 8 LIFT 99, 13. streiches.