·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184442
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·दक्षिणभारतीग्रन्थमाला सं-
महामरिकता
अवन्तिमुन्दरीकथा
केनचित्कृतः
अवन्तिसुन्दरीकथासारभ
को-क-रामनाथशास्त्रिणा
प्रकटिती
1924
Title page printed at the Dixon Press, Madras.

·Text portion printed at the Mangilod:ayam Press, Trichur.

·Introduction. HE discovery of the two works included in this volume, though very fragmentary, will, I hope, surely contribute a few more facts to the history of the Sanskrit Literature and to the forgotten history of the Pallava Empire. Of the two works Avantisundari-katha and Avantisundari-kathasara, the former is in prose with a poetic introduction and the latter is an easy summary of the former in verse. The prose work was written by Dandin and is acquired only as a broken fragment. It consists of a poetic introduction, the ancestry of the poet, the occasion for writing the work and the story itself--nly a portion. The plot elaborated in the work. is the same as what is summarised in the Dasakumaracarita. Avantisundari, the wife of Rajavahana, is the heroine of the story. The Kathasara as far as available to us is also incomplete and the story carries us to the first meeting of Rajavahana and Avantisundari and the narrative of Somadatta's adventure, i. e. nearly to tho end of the purvabhaga (the first half) of Dasakumaracarita. The Kathasara was written generally in anustup metre in a terse and vigorous style which resembles the diction in Kavyadarsa of Dandin. Incomplete as it is, it consists of 800 verses and its authorship is at best a conjecture. The last versu of each sarga has an indicatory word ananda, as Lakshmi in Bharavi, Sri in Magha, anuraga in Pravarasena, etc. Bhoja says that ananda, is the ·2 indicatory word of Pancasikha, the author of Sudrakakatha (शूद्रककथा). The leaves containing the introductory portion in Avantisundarikatha are worm-eaten on both the ends, and the information has to be supplemented from the introduction in the Kathasara. These two works even as obtained, give us sufficient data for determining the date and place of Dandin and Bharavi and much valuable information about several great poets who lived before Dandin. The portion describing the occasion for the work throws much light on the development of the ancient architecture and its indebtedness to the Pallava kings of Kanci. The story proper as far as gathered from Kathasara unveils the history of Sudraka, Vararuci, etc., whose glories, in the imagination of poets, already attained a semi-mythological rank. Under these four heads we propose to take up the subject :- (1) Dandin's ancestry, (2) occasion for writing the work, (3) early poets mentioned by Dandin, and (4) the story proper. I Dandin after praising the Divine Triad, the Goddess Sarasvati and great poets, proceeds to the narration of his own ancestry. In the north-west India a family of Kausika-gotra Brahmins were living in Anandapura, which is now in Guzerat. Thence they migrated to Acalapura in Nasikya country (modern Ellichpur in the Central Provinces) in which Narayanasvami had a son Damodara or Bharavi. He made friends with the crown prince of the place called Visnuvardhana and accompanied him in a hunting excursion, ·3 at the end of which he was obliged to save his life from starvation by eating flesh. He was ashamed to go back to his parents and became an exile. Durvinita, a Western Ganga prince, who was also an exile under the displeasure of his father, was attracted by the poetic talents of Bharavi and drew him over to his camp. The Ganga princes had matrimonial relations with the Pallavas and carried intense enmity with the Calukyas. Bharavi sent a verse in praise of Simhavisnu of Kanci, the great Pallava conqueror, who invited him to his court and treated him equal to his son, the great Mahendravikrama. Bharavi was twenty years old when he was entertained in the Pallava court. Durvinita, as w? gather from the Ganga inscriptions, translated Brhatkatha into Sanskrit and commented upon Kiratarjuniya of Bharavi. Durvinita and Simhavisnu were great ruling kings in about 580 A. D., and the movement of Bharavi from the camp of exiled Durvinita to the court of Simhavisnu would give him a probable date of 570 A. D. In the fragmentary lines of Bharavi's relations with Simhavishnu, a work called Gandhamadana as of Srivara is mentioned; the latter was one of the titles of the Pallavas. Gandhamadana seems to have been written by king Mahendravikrama. साहसांकः स भूपतिः सेव्यं सकललोकम्य विदधे गन्धमादनम् ।। In the inscription of Mamandur, published in the South Indian Inscriptions Vol. IV, Mahendra is məntioned as an author of a number of dramas and patron of natya and sangita sastras. Celebrated Rudrata alias Rudra appears to have flourished in his court.

·4 The narrative then goes on that Bharavi had a son Manoratha whose fourth son was Viradatta who married Gauri. To them was born Dandin, who even in his youth lost his fathər and mother and was instead fostered by Sruta (Learning) and Sarasvati. In the meantime Kanci was invested by the enemies, probably the Calukyas under Vikramaditya I. The siege continued for years and the enemies devastated the fair fields and gardens of the Cola and Pandya kingdoms. The citizens of Kanci deserted it in a helpless condition; Dandin was one among them. He had to travel all over India and in his long sojourns received instruction in various sastras in asramas or hermitages. When the storm of invasion subsided and the Pallava glory once more rose to its height, that is, in 10 or 12 years, Dandin returned home and recovered his lost estates. He maintained th> literary prestige of his great ancestors in the Pallava court. Narasimhavarman and his son who carried their sword to the heart of the Calukyan capital, Vatapi, seem to be his patrons. Visnuvardhana, the crown prince of Acalapura who polluted Bharavi, appears to be Kubjavisnuvardhana, the conqueror of Vengi. Dandin. had as his friends several Nambudri Brahmins of Malabar and among them was the distinguished Matrdatta, 'a poet and scholar, the grandson of Devasvamin well learned in all the Vedas and the Vedangas. We know one Devasvamin as the commentator on the Asvalayana Srauta Sutras and Sankarsakanda in Mimamsa and Matrdatta as a commentator on the Hiranyakesiya Srauta Sutras. Whoth or these two scholars are the friends referred to by Dandin requires confirmation. His another friend was ·er Ramasarma, the son of the military commander of the Palla vas. Bhamaha mentions one Ramasarman. 3 II. Dandin was well learned in architecture of royal and divine structures. One day Lalitalaya, a great architect who surpassed the glories of even the Yavanas, ** the son of Mandhatr whose genius in architecture highly pleased the great King Durjaya, probably the King Mahendra, came to Dandin and requested him to accompany him to Mahamallapura (modern Mahabalipura) to see his skill in the rejoining of the broken hand of the god's image. Dandin welcomed the propusal and went thither with his friends. The workmanship of the architect was perfect and no trace of the rejoining could be discerned even to this day. In the course of their admiration for the human skill a certain supernatural event took place which carrius our imagination to the regions of mythology. While ihey were in the presence of god, whose feet were washed by the waves of the sea, a loose lutus flower was washed ashore and it touched the divine feet. Immediately it became a Vidyadhara, who stood before god with folded hands intercepted by a sword and bowed to him. In a minute he vanished into the air. The vision excited the curiosity of all. Ramasarman implored Dandin for its l'evelation. Our poet who * Yavanas are röferred to for their skill in ærial chariots in Budhasvamin's Brihatkathasarasangraha and in Bana's Harshacharita. आकाशयन्त्राणि पुनर्यवनाः किल जानते (V-198) Br चण्डीपतिर्दण्डोपनतयवननिर्मितेन नभस्तलयायिना यन्त्रयानेनानीयत H. VI.

·os was equally puzzled promised to learn the mystery from the god himself. They ieturned to Kanci and on the next Go-dvadasi night he was lying on the kusa bed, the great god revealed to him the story of Avantisundari where a Vidyadhara must have been cursed into a lotus. Dandin related the story to his friends in the form of a literary work containing the stories of th: great in the three worlds and the history of great kings of the past. III. We shall next exainine his poetic introduction. It opens with verses in praise of the Tri-murti, Sarasvati, Valmiki, and poets in general. Then Dandin bestows a single verse to the glorification of each of the great poets who lived before him. In the light of the recent research in literature and archaecgy the məntion of the poets appears to follow some strict chronological order. Subandhu hails flrst :- मुबन्धुः किन निष्फ्रान्तो बिन्दुसारम्य बन्धनात् । तम्धैव हृदयं वध्वा वत्सराज It is said that he had his exit at the imprisonment of Bindusara and Vatsaraja possessing his heart did something-which portion is lost in the broken leaf. The mention of Vatsaraja reminds us of immortal Vasavadatta, the queen of Udayana, and the name Bindusara reminds us of a half verse quoted and commented upon in Vamana's Kavyalankarasutras. Bindusara was the son of Candragupta and Subandhu is said to hold the ministerial relation with the king. The available Vasa vadatta of Subandhu has nothing to do with Udayana's mishaps and appears to be a later work as it contains references to the scholars of the ·7 5th and the 6th centuries A. D. Abhinavagupta in his commentary on Bharata's Natya-Sastra, when commenting upon the word Natyayita--a series of dramas one in another, cites as an illustration the: Vasavadatta-natyadhara of Subandhu which is evidently a chapter in his Vasavadatta which is mentioned as an akhyayika by Patanjali. In the citation referred to both Bindusara and Udayana are made audience as well as characters, in outer and inner plots in a regular series. Subandhu and Bindusara belong to about 280 B. C. Next comes Gunadhya and then Muladeva as an author of a work wher3 Devadatta and Narayanadatta are probably heroines. We know that Devadatta and her sister, Vipula are Muladeva's mistresses and Sasa was his amorus messenger dramatised in Padmaprabhrtaka of Sudraka. Muladeva was the author of Corasutras (aphorisms on the science of theft). His amours with Devadatta was described in Sringaramanjari of Bhoja. Next comes a glorious figure who is still in the regions of mystery, i.e. Sudraka. The verse reads thus:- शूद्रकेणामकृज्जित्वा बच्छया खपाया । जगद्भूयोऽभ्यवष्टब्धं वाचा म्वचरितार्थया ।। Sudraka was a king of Ujjain and great poet. From Avantisundarikathasara where his life-sketch is given, he defeated Svati, an Andhrabhrtya prince, and carried away the royal maiden, Vinayavati and married her. Bandhudatta who frequently helped him in times of danger was at last committed to prison and then to gallows. Sudraka rescued him at the nick of the moment. As a poet, Mrcchakatika and ·8 Padmaprabhrtaka are already known to be his dramas; Vatsarajacarita, now known as Vinavasavadatta has been ascribed to him by Vallabhadeva in his Subhasita vali as we find in the manuscript. In the verse of Dandin devoted to Sudraka the expression vaca svacaritarthaya tempts one to the minute examination of his works. As a result Mrcchakatika and Padmaprabhrtaka seem to relate the real incidents of his life. Sanghilaka, a Buddhist monk in Padmaprabhrtaka was one of the villains who was sent by Svati to murder Sudrakı. Carudatta seems to be Bandhudatta, his intimate friend, and Sudraka himself Aryaka, who was asked to remember him in his other avocations." In Vinavusa vidattir the poet identifies himself with Uday:ina whose exploits bear strong resemblance with those of Sudraki. Svati whom he defeated appears to have ruled till 56 B. C. according to the Puranic genealogy which is generally confirmed by the latest epigraphic researches. Sudraka's reign seems to have commenced from 56 B. C. One is strongly tempted to identify him with the originator of the Vikrama Era. In literature also there are numerous references where the word Vikrama or its synonym Sahasa is usually applied to Sudraka. In Vinavasa vadatta the epithet, Sahasalanchana* specially applied to Udayana may refer to himself if the author seeks identification with the hero. In Mrcchakatika also (Act VI) there is a latent ieference to Visamasila which is another name for Vikramaditya (Vide Visamasilalambaka in Kathasaritsagara). यस्तस्य युद्ध महति प्रवृत्तं पराक्रमः साहशलाउछनः सः । 1 77977:-Fees FYRI HAT (Mrcchakutika A ct VII-7.) 2 आर्यकः - भवेत् गोष्ठीयानं न च विषमशीनरधिगतं --( Do. VI---4.) 1 ·os After another poet whose name with Dandin's encomium is lost in the broken leaf, a full verse intruduces us to great Bhasa. सुविभक्तमुखाद्यदैव्यक्तलक्षणवृत्तिभिः। S परेतोऽपि स्थितीमासः शरीरैरिव नाटकैः From a large number of quotations and references Bhasa is known to be a profuse writer of dramas. But whether those which are recently published as his compositions are works of his or of different poets is still an open question. We shall speak of it elsewhere. Next to Bhasa is mentioned King Sarvasena, the author of Harivijaya, a Prakrit Kavya now extinct. Next to him comes great Pravarasena, the author of Setubandha the well-known Prakrit work. We know from Bharatacaritra* that a king of Kuntala composed Setubandha and from Bhoja's Srngaraprakasa that Kalidasa was sent by Vikramaditya as an ambassador to the court of a Kuntala king. The commentators on Setubandha ascribe it to Kalidasa. From evidences of this nature the author of Setu has to be identified with Pravarasena II, the king of Vakhatakas who, issuing from their original home of Acalapura, overthrew the Kadambas of Kuntala and extended prowess to the heart of Vidarbha country. Pravarasena is assigned to 420 A. D. Dandin's use of nah (our) perhaps refers to that sovereign's patronage extended to his forefathers at Acalapura. जडाशम्यान्तरगाधमार्गमलब्धरन्ध्र गिरि चौर्यवृत्त्या लोकेवलं कान्तमपूर्वसतुं बबन्ध कीया सह कुन्तलेशः ।।

·10 Then another poet is mentioned whose name or work is lost in the broken leaf. Then comes a full verse in praise of Kalidasa : The date of Kaldasa in spite of vigorus research is yet to be settled. From a number of literary references he appears to be a contemporary of a certain Vikramaditya, Pravarasena, Dinnaga and Kumaradasa. (Mallinatha and his predecessor Daksinavartanatha, attest to Dinnaga's disputations with Kalidasa). All these persons may be assigned to the first half of the fifth century A. D. Dindin's expression may mean that Kalidasa as an ambassador actually travelled over Vidarbha where Pravarasena enc:imped or that he travelled from his native place near Ramagiri in Vidarbha towards Ujjain. The next poet mentioned leaves us only two words for any curious conjecture. They are 47:20 (affliction in the eye). It may probably refer to Kumardasa, who was born blind. Then a full veise follows in praise of Narayana, who is undoubtedly the author of Venisamhara. Out of three works attributed to him in the verse only one is available, and the others are still missing. He seems to have been a contemporary of Dharmakirti and Bana. Then Dandin praises in very glorious terms some 'Emperor of poets.' The verse obtained is incomplete and may in all probability point to the celebrated Bharavi, his great-grandfather or Mahendra. Then come Bana and Mayura in a single verse, who, we know from the words of Rajasekhara and Padmagupta (Navasahasankacarita II-18), flourished in the court of Harsavardhana.

·11 He derides paď poets and there might be a punon Karshnya and his opponent might be some Krishna Kavi. Manovati might be a queen. IV. Next we come to the story itself. The plot is the same as in Dasakumaracarita which appears to be only the summary of the main plot in the Avantisundarikatha. For, several episodes, such as of Vararuci, Sudraka, Saunaka, Kadambari, Samudradatta, etc., make us believe that the work was written after the mɔdel of Brhatkatha. Vararuci is spoken of as Katyayani's son and a contemporary of King Mahapadma. Siun:k1, the devout lover of Bandhumati, the heroine „f a certain drama becomes Sudrakı in the next birth and again was born as Kamapala in Avantisundari; Bandhumati too underwent transmigration as Vinayavati, the queen of Sudraka, and as Kantimati in her next birth in Avantisundari. The handmaid of Bandhumati was born as a wife of Sudraka in the name of Rangapataka and lastly became Taravali in this story. Thus an intimate connection is maintained in the form vi rebirths between the heroes of the ancient world and the main characters of Dandin's story. In the narration of Kadambari's story Dandin is accurate to the end of Bana's portion of the work, but gave a free play to his own imagination in filling it up. For the plot differs a good deal from that supplemented by the son of Ban:1, Pulindabhatta. Samudradatta is the hero of a drama called Puspabhushitaka, where Nandayanti, the daughter of a Vaisya was betrothed to Samudradatta who picks a ·12 quarrel with Muladeva, vows to carry away his betrothed. Samudradatta marries Nandayanti secretly. But Muladeva kidnaps and marries her in the presence of the elders of the caste. Samudradatta as a kidnapper was sentenced to leave the country. She prepared herself for suicide. He meets her by accident and saves her. Even in the main plot it is predicted that Rajavahana would have a brother Hamsavahana and that the former would conquer the three worlds and drive on a fiery chariot. Apart from these differences the reader can discern some deeper meaning intended by the author in writing the work. He wanted to indentify his Pallava patrons with the great heroes of the Puranas and dramas mere transmigration of souls. Several Ganga and Pallava kings bore the titles of Vikranta-Sudraka etc. One remarkable and unique name attracts our notice. Rangapataka, one of the wives of Narasimhavarman who is connected with the construction of the Kailasanatha temple at Kanci is the name of one of the wives of Sudraka. Avantisundari in style resembles Kadambari but is less monotonous and more difficult. The strings of epithets are generally longer than in Kadambari but many a time present a finished picture worthy of a great poet. The loss of the work lamentably affects both history and literature Avuntisundarias an akhyayika has been mentioned by Vadighanghaladeva, an old commentator on Kavyadarsa and by an anonymous commentator on the same as well. The verse in praise of Vyasa is found ·13 quoted under Dandin in Subhasitavali, a differenwork from that of Vallabhadeva. Dandin is said to be the author of three celebrated works. One is Kavyadarsa, the next Avantisundari, and what is the third? We cannot for a moment entertain the theory of Dr. Pischel that Mrcchakatika is his third work. Bhojadeva comes to our rescue and mentions Dandin's Dvisandhanaka vya and quotes a verse from it. The verse seems to possess a hidden allusion to great Harsavardhana. उदारमहिमाग्मः प्रजानां हर्षवधनः । धर्मप्रभव इत्यासीत् स्व्यातो भरतपूर्वजः ।। The Great Jain teacher Sri Vardhadeva seems to have been a contemporary of Dandin, for in Sravanabelagola Inscription the following sloka occurs as Dandin's praise of Srivardha. जहोः कन्यां जटाग्रे शबभार परमेश्वरः । श्चीवर्धदेव संधत्मे जिहवाग्रेण सरम्बतोम् A number of akhyayikas like this have almost become extinct, to name a few, Trailokyasundari of Rudrata, Carumati of Vararuci, Malati, Sudrakakatha of Ramila and Somila, Keralavamsa, etc. We still hope that these and many more can be recovered if all the native states and corners of India which did not witness any terrible invasion are explored carefully. The relation of Dasakumaracarita with Avantisundarikatha is still of curious nature. Both Katha and its sara are incomplete. Dasakumaracarita consists of two parts--purva and uttara bhagas and this division is not really appropriate to the order of the incidents of the story. Between the two, the uttara bhaga is in very good style while the former is stale.

·14 خمه An examination of a number of, manuscripts...of Dasakumaracarita reveals the following facts:-- (1) most of them represent only. uttarabhaga and the readings do not vary, (2) the purvabhaga differs in various copius and in some even the story is altered, Vide Tanjore Mss. Nos. 5266, 5267 & 5268.) (3) the oldust commentarius are found only on the uttarabhaga, (4) there is much similarity and sameness of expression between Avantikatha and the Utharabhaga. To add to these the following fact prompts us to theprise that a portion of Dandin's work was lost and the story was re-written as Purvabhaga finding materials from its translations or from oral story-telling. Of the translations of Dasakumaracarita, the oldest is in Telgu by Ketana of about 1250 A. D. A comparision of his work with the original shows that the Purvabhaga corresponds exactly with the Telugu portion except that the story of Somadatta comes after the mooting of Rajavahana and Avantisundari but before their marriage and that Uttarabhaga is very much condensed in Telugu. Most of the idioms peculiar to Telugu are also crudely found in Sanskrit in the Purvabhaga': 'Ketana states that he was writing in chapter's the story of Dasakumaras (ten young men) as related by Dandin in his prose work. These facts suggest.whether the Purvabhag 4: was translated from Telugu putiting Somadatta's story a little earlier in the Sanskrit rendering: Kanarase translation has quite a different story for this portion. Thus we axe-tempted to say that the first portion Of A vapti: was 1984 and was porwritten by several unknown writers. Perhaps the friends of Dandin might have taken copies $0 Malabar and the ghats hava protected them from the-ravages of simo rand poltical catastrophos.

·15 Vadighanghaladeva may be identified with the Jain scholar, Munjarya, who bore that title, mentioned in a grant of Marasimha dated 963 A. D. His commentary on Kavyadarsa called Srutanu palini, is available only for two chapters, the second and the third. But an epitome of the same is found complete. He brings out clearly all the latent references to several verses whose significance is now forgotten. References in Avantisundarikatha: Vegavati (page 3)-is a river near Kanchi. Chitry.ini (page 11)---might be the daughter of Katyryana and mother of Vrraruchi. Sudhira (piige 21) might be some Chalukyan prince defeated by Harshavardhana. Mss. Material. It is known to all that at the suggestion of late Professor, M. Rangachariar, formerly the Curator of the G. O. Mss Library, Government were pleised to sanction . poripatetic party to excute the search and acquisition of rare works in a systematic tour all over the Presidency. It worked for seven years under the able direction of Prof. S. Kuppusvami Sustriar, M. A., the present Curator of the Library. Among all the districts in which thu party worked Malabur yielded the best results. Nambudiri brahmans who possessed large collections of works assisted the party immensely and freely showed their literary treasures lending them to Government. The scholary world is really indehted very deeply to their frank loyalty. A vuntisundarikathasara was discovered in the Vadhyar manakkal near Kottakkal. The Ms. according to the superscript once belonged to the Tiruna- Vaya Matha, where the great sage Krishnalilasuka, better knjwn as Bilvamangala, flourished. We have showr. elsewhere that the amorous tales told of him are mere myths and that he was a native of Malabar.

·16 When the Sara was examined its vigourous style almost equal to that in Kavyadarsa prompted us to ascribe it to Dandin. A year hence a copy of Vallabhadeva's Subhashitavali was obtained in the Cherumukku Mana which contained a few worm-eaten leaves representing some prose work, which with the help of Sara was identified as Dandin's Avantisundarikatha. There were 15 leaves altogether 1 to 4 and 9 to 18 with a solitary leaf bearing the figure 87th. With hopes of getting the missing leaves I and Mr. Ramanatha Sastriar went to tht same mana three times from Madras but in vain. At our request the senior Nambudiripadu kindly sent us a bag of loose leaves once committed to the lumberroom. Among them only 4 le.ives pertaining to our work viz., 5 to 8, were found besides the seventh and eighth chapters of Brihati of Prabhakara. Since the abolition of the aquiring and publicetion sections of the Library several of our friends advised us to publish these fragments in this series. It is great misfortune to our ancient literature of India fustered by revered sages, whose sons we professi to be, to see under our very eyes that they perish in the palm leaves ravaged by worms and that the Department created to give succour chased to exist. We have no further hopes of recovering complete copies of these works. Hence we have ventured to publish them even as fragments, so that the world may lament over the cruetly of Time and the exigencies of politics. The two sections, it was hoped, would have spared to the posterity the few remnants escaped from the great political cataclisms of the past which swept away our chief treasure which alone bestows upon India its individuality among the civilised nations. M. RAMAKRISHNA KAVI.

·। श्रीः ।
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥
॥ १ ॥
॥ २ ॥
॥ ४ ॥
वन्दे मन्दाकिनीवारिमकरन्दपरिप्लुतम् ।
सानन्दसुरनेत्रालि मुकुन्दपदपङ्कजन
नमः कन्दर्पदर्पन्नज्वलज्ज्वलनचक्षुषे ।
लसगिरिसुतासकवपुषे चन्द्रमौलये ॥
मन्मुखे सुखविन्यस्तसविलासपदक्रमा ।
हंसीव विहरन्ती स्तात् सरसीव सरस्वती ।।
जय यखिलसंलापरत्नराशि समुद्भवः ।
भारतामृतसंभूतिः पाराशर्यपयोनिधिः ॥
सद्गणोदयसंक्षुण्णो दोषागमविजृम्भितः ।
अन्धकार इवाहन्ति क; दृष्टिफलं.खलः ।।
विशुद्धिमत्पक्षपाता: श्रितनिर्मलमानसाः ।
हंसा इव मनः सन्तो हरन्ति मधुरैः खनैः ॥
सन्तः सर्वहितार्थानां खलास्त्वखिलवैरिणः ।
तदुभावनुसृत्याव.........मतु श्रमः ।।
मधुरोक्तिमणिश्रेणीगहनार्थमहाहूदः ।
केनायमतिलंध्येत गम्भीरः काव्यसागर: ॥
अवगच्छन्नयं शब्दान् कथञ्चिदपि पश्चषान् ।
कवितामुत्पहे वोढुमहो मोहपरम्परा ॥
. ॥ ७ ॥
॥ ८ ॥
॥ ९ ॥

·२
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
सत्कथाकथनप्रीत्या तथापि कथयाम्यहम् ।
कान्तामवन्तिसुन्दर्याः कथामनतिविस्तराम् ॥ ॥ १० ॥
अस्तिप्रासादविस्तारप्रस्तव्योमान्तरा पुरी ।
काशीपुराख्या कल्याणी ककु (भः) कुम्भजम्मनः ॥ ११ ॥
या भृत्यविगलद्भोगै रसंख्यवसुभिर्जनैः ।
भोगवत्यमरावत्यौ न्यकुर्वाणेव गर्विता ॥
॥ १२ ॥
तस्यां जज्ञे बुधवातध्वस्ताखिलविपल्लवः ।
पल्लवेषु महीपाल: सिंहविष्णुरिति श्रुतः ॥
गरिम्णा स्थावरान् सर्वानोजसा जङ्गमानपि ।
यो विजिग्ये भुजश्लाघी भूभर्तृनुभयानपि ॥ ॥ १४ ॥
अदृष्टपूर्वो गन्धर्वस्तं सभासदमेकदा ।
उदजलिमहीपालमुपावीणयदार्यया ॥
॥ १५ ॥
दनुजपतिहृदयभूधर-
विभेदविज्ञातशक्तिनखकुलिशम् ।
जगदुदयहेतु विष्णो-
रवतु वपुर्नारसिंह वः ॥
श्रुत्वैनामत्युदारार्थी कुतूहलखला (ली) कृतः ।
अब्रवीद्भद्र केनेयं निर्मिता वर्णपद्धतिः ।।
॥ १७ ॥
इत्यूचिवांसं प्रत्यूचे गन्धर्वस्तं धने (रे) श्वरम् ।
देव स्वनुगृहीतोऽस्मि श्रूयतामवधानतः ॥
१८ ॥
अस्त्यानन्दपुरं नाम प्रदेशे पश्चिमोत्तरे ।
आर्यदेशशिखारनं तत्रासन बहवो द्विजाः ।। ॥ १९॥
ततोऽभिनिःसृता काचित् कौशिकब्रह्मसन्ततिः ।
ब्रह्मलोकादिवाबान्ती पुण्यतीर्थी सरस्वती ॥ ॥ २० ॥

·प्रथमः परिच्छेन । ३ m नासिक्यभूमावौत्सुक्यान्मूलदेवनिवेशिताम् । प्राप्याचलपु (रं नाम पु)रीमधिवसत्यसौ ।। ॥ २१ ॥ तस्यां नारायणस्वामिनाम्रो नारायणोदरात् । दामोदर इति श्रीमानादिदेव इवाभवत् । ॥ २२ ॥ स मेधावी कविविद्वान् भारविः प्रभ (व) वो गिराम् । अनुरुध्याकरोन्मैत्री नरेन्द्रे विष्णूवर्धनी (ने) ॥ ॥ २३ ॥ क्षुधाविष्टेन तद्विद्धमामिषं मृगयान्तरे । अनिष्टशिष्टं हा! कष्टं तेनाभोज्यमभुज्यत ॥ ॥ २४ ॥ अगच्छन्नन्तिकं पिनोः सवपस्तीर्थयात्रया । चरन् भेवर (?) मापेदे कस्यापि शुभजन्मनः ॥ ॥ २५ ॥ स दुविनीतनामासीदनन्वर्थाभिधानवान् । तस्यान्तिके वसत्येष तेनायें यमुदीरिता । ॥ २६ ॥ इति श्रुत्वा महीपालस्तदालोकनलोलुपः । अनेकश्रीमुखाकृष्मकरोदमुभात्मसात् ।। ॥ २७ ॥ स्वर्विशेषरुर्विगतैस्तमाचारैरतोषयत् । अभूषयञ्च भूपालमप्राम्यैः स सुभाषितैः ॥ ॥ २८ ॥ नृपनिर्बन्धनिर्दिष्टे प्रकृष्टविभवे गृहे । वहतः पैतृकी वृत्तिं तस्यासीत् तनयत्रयम् ॥ ॥ २९ ॥ मनोरथाह्वयस्तेषां मध्यमो वंशवर्धनः । ततस्तनूजाश्चत्वारः नष्टुर्वेदा इवाभवन् । ॥ ३० ॥ श्रीवरिदत्त इत्येषामुत्तमस्तत्त्ववेदिनाम् । यवीयानस्य च श्लाघ्या गौरीनामाभवत् प्रिया ॥ ततः कथंचित् सा गौरी द्विजाधिपशिखामः । कुमारं दण्डिनामानं उसकक्रिमजीजनत् ॥

·४.
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
स बाल एव मात्रा च पित्रा चापि व्ययुज्यत ।
अयुज्यत गरीयस्या सरस्वत्या श्रुतेन च । ॥ ३३ ॥
सविक्रिये पुरे तस्मिन् परचक्रोपरोधातः ।
स चचार शुभाचारः सर्वामुर्वीमुदारधीः ॥ ॥ ३४ ॥
अथाश्रमेष्वधीयानः शास्त्रेषु च कृतश्रम: ।
पश्यन् पुण्यान्यरण्यानि न्यवसदिवसान् बहून् ॥ ३५ ॥
अथाहूतः क्षितीशेन प्रशान्तोपद्रवे पुरे ।
स्वसुहृद्वन्धुमध्यस्थ: स भेजे निजमाम्पदम् ॥ ॥ ३६ ॥
एकदा वास्तुशास्त्रज्ञस्तक्षमर्मविचक्षणः ।
स्थपतिः कश्चिदभ्येत्य प्रणिपत्योपतस्थिवान् ॥ ३७ ॥
अनल्पकल्पिताश्चित्रा विकल्पाः शिल्पकर्मिणाम् ।
अब त्वष्ट्रामुनैवेत्थं तत्रस्थास्तमशंसिषुः ॥ ॥ ३८ ॥
स तु शिल्पिवरस्तेषामाक्षिप्य स्तुतिमात्मनः ।
मूर्धन्य लिमाबध्नन्नथ दण्डिनमभ्यधात् ।। ॥ ३९ ॥
अस्ति विज्ञाप्यमस्माकमन्त ह्योऽस्मि यद्यहम् ।
प्रार्थनां वितथीकर्तु प्रभवो न भवादृशाः ॥ ॥ ४० ॥
महामल्लपुरे देवः स्वैरं वारिधिसन्निधौ ।
आस्ते मुकुन्दः सानन्दं फणीद्र इव मन्दिरे ॥ ॥ ४१ ॥
भनः केनापि तस्यासीत् कारणेनासुरद्विषः ।
मणिबन्धे महाबाहुः स मया सन्धितोऽधुना ।। ॥ ४२ ॥
तदालोकितुमर्हन्ति भवन्तः साधु वा न वा ।
एतावता प्रयासेन प्रसादातिशयोऽस्तु नः ।। ॥४३॥
श्रुत्वा सेनापतेः पुत्रः कलाकौशलपेशल:
पार्श्ववर्ती परां मैत्री बिभ्रदण्डिनमभ्यधात् ।। ॥ ४४ ॥

·प्रथमः परिच्छेदः । आर्य संभाव्यतामस्य स्थपते: प्रणयस्त्वया । अपि च स्पृहणीयं ते सुहृदामपि दर्शनम् ॥ मित्राणि मातृदत्ताद्याः केरळेभ्यो द्विजोत्तमाः त्वदर्शनार्थमायातास्तस्मिन् सन्निदधयमी ।। || ४६ ॥ इति श्रुत्वा तत: प्रीतस्तं विमृज्यापरेऽहनि । सुहृद्भिः सह तं देशं ययौ तेन च शिल्पिना ॥ ॥ ४७ अथोत्तरङ्गभङ्गालीविलसद्वाहुलीलया । नृत्यन्तमिव गम्भीरमम्भोराशिं ददर्श सः ।। ॥ ४८ ॥ तत: सागरकल्लोलक्षिप्तक्षोदाम्बुबिन्दुना । सेव्यमानं सुखामोदक्षारिणा वनवायुना ॥ ॥ ४९ ॥ तत्रोदारं मुदा पश्यन्नदूरे राजमन्दिरम् । गच्छन् वेलापथेनाथ प्रपेदे मन्दिरं हरेः ॥ ॥ ५० ॥ तरङ्गबाहुसंवाह्यचरणाम्बुरुहद्वयम् । उदन्वता मुदाविष्टो ददर्श मुरशासनम् ।। ॥ ५१ ॥ प्रविश्य प्रतिमाभ्यर्ण गत्वा निर्वर्णयन्त्रयम् । नाध्यगच्छत् सुसंहत्या सन्धानं मणिबन्धके । ॥ ५२ ॥ तस्यापहस्मितत्वष्टुस्तक्षकर्मणि शिक्षया । विस्मितोऽयं स्मितं कुर्वन्नध्रर्चयति स्मतम् ॥ ॥ ५३ ॥ तस्मिन् काले जलोद्देशे ददृशे मुक्तवारिजम् । उदयारुणमार्तण्डमण्डलाकारि वारिधौ ।। ॥ ५४ ॥ तत्तु प्रत्यक्षमेवैषां तरङ्गप्रेषितं हरेः । चरणाम्बुरुहस्पर्शात् सद्यो विद्याधरोऽभवत् । ॥ ५५ ॥ ततः किरीटी केयूरी कृपाणी कवची च सः । भूत्वा तपस्वी भूतेशं प्रणस्योदपतदिवम् ॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः दृष्ट्वा दण्डिनमाचष्ट नेहादिष्टतमः सुहृत् । गौरीपुत्रोऽपि नन्वेतद्विस्पष्टं दृष्टवानिति ॥ पश्यनाश्चर्यरूपं तं चिन्तयित्वा किमित्यसौ । कौतुकाकृष्टदृष्टिभ्यस्तेभ्यः संभाव्यमभ्यधात् ॥ ॥ ५८ ॥ पद्मसंबन्धिनो नूनममुना मुनिशापतः । पग्रीभूय प्रमुक्तेन भाव्यं दिव्येन केन चित् ॥ ॥ ५९ ॥ अथ वा देवमाराध्य प्रसादान्मुरशासनम् । अत्याहितमिदं वेत्तुमत्यर्थमहमुत्सहे ।। ॥ ६० ॥ ततः स्वभवनं गत्वा दर्भशय्यामुपेयुषे । कथयामास तत्सर्व भूतार्थ भूतभावनः ॥ पृथुकान्तिमवन्तिसुन्दरीति प्रथितां विक्रमरत्नराजहंसाम् । सरसां रहसि प्रियामिवादी- मुपलेभे पुरुषोत्तमप्रसादात् ॥ ॥ ६२ ॥ मुक्त्वा शय्यां मिलितपुलकत्रातमुत्थाय भूयः प्राप्तानन्दो विरतिसमये प्राक्तनीनां क्रियाणाम । स प्रारेभे सपदि सकलां स्वप्नलब्धां सुहृद्भ्यः शुश्रूषुभ्यः पृथुमथ कथां विस्तरेणाभिधातुम् इत्यवन्तिसुन्दरीकथासारे प्रथमः परिच्छेदः॥

·अथ द्वितीयः परिच्छेदः ॥
॥ १ ॥
॥ २ ॥
॥ ३ ॥
॥ ४ ॥
॥ ५ ॥
अथालोक्य स्थितान् सर्वान् कथाश्रवणकामया ।
रथाङ्गिणं प्रणम्यासौमिथस्तानभ्यभाषत ।
अस्ति चेदीप्सितं श्रोतुं चेतः कौतुकेशालि वः ।
अवधानात् कथामेनामाकर्णयत वर्णये ।।
आसन्नासन्नपुण्ड्रेक्षुश्रीमद्गोधूमशालयः ।
आधारः सर्वभूतानां मगधा नाम भूमयः ॥
शुभैरभ्रंकषैस्तत्र प्राकारागारगोपुरैः ।
रम्या पुण्यैरिवागण्यैः पुरी पुष्पपुरीत्यभूत् ॥
विभ्रमाः सुदृशां यस्यां नव्येष (?) सरसामपि ।
अत्यागः प्रणयक्रोधे नहि दारेषु विस्मृतः ॥
तस्यां राजा लघूकुर्वन् सर्वद्वीपोर्वराभरम् ।
राजहंस इति श्रीमान् राजराज इवाभवत् ।।
यः प्रवृद्धप्रतापामो निर्दग्धद्विषदिन्धनः ।
तदस्मनेव त्रैलोक्यं व्यलिम्पद्यशसा भृशम् ॥
सचिवेषु विनिक्षिप्य प्रमिति प्रेमवर्तिषु ।
अ...वा कापि भूभारं स भोगेषु धियं दधे ।
देवी वसुमतीत्यासीत् तस्यासुभ्योऽपि वल्लभा ।
उत्तमस्त्रीचरित्राणामुपदेष्ट्री स्वचेष्टितैः ॥
तस्यामन्यासु च प्रीत्या लळितप्रेमकान्तिषु ॥
रममाणं क्रमेणैनमुपतस्थुरथर्तवः ॥
सहकारशिरःश्रोणीविकसन्मुकुलोज्ज्वलः ।
सगन्ध इव सामन्तो वसन्तस्तमसेवत ॥
॥ ८ ॥
॥ ९ ॥
॥ १०॥

·८
अवन्तिसुन्दरीकथासार:
उदारे समये तस्मिन् हृद्यैरुद्यानगोचरैः ।
विहारैः सह रामाभिः स रेमे बहुविभ्रमैः ।। ॥ १२ ॥
दैत्यराज्यमिवादीप्तशुचिशुक्रविरोचनम् ।
निदाघमनुभूयासौ जगाहे सरसीजलम् ॥ ॥ १३ ॥
त्रिविधेनाम्बुवान्ये (ह्ये) न क्रीडया चेष्टमार्गया ।
मधुरैः करणैस्तस्मिन् स रेमे रमणीसखः ॥
क्रीडान्ते स कृतस्नानः पूजितप्रियदैवतः ।
त्रयोदशविधैः सिद्धं संस्कारैः शोधनादिभिः ॥ ॥ १५ ॥
भुक्त्वा पञ्चविधं भोज्यमात्मसात्मोचितं ततः ।
भुक्त्वा (गत्वा) स्थानगत: शेषं निनाय ससुहृद्दिनम् ॥ १६ ॥
ततोऽतिरागिण्य च प्रतीचीमुखचुम्बिनि ।
निशामपि विशालाक्षीविधेयहृदयोऽनयत् ।। ॥ १७॥
ततस्तटिल्लताकल्पा स्फुटत्कुट च (ज) मालिनी |
प्राट् प्रादुरभूत् तस्य मायूराराविणी पुरः ॥ ॥ १८ ॥
जडिमानं जलार्द्रस्य कदम्बमुकुलस्पृशः ।
निनाय वायोनारीणामुरोजकलशोष्मणा ॥ ॥ १९ ॥
ततः कुमुदकल्हारपद्मबन्धुनभस्वति ।
काले शुककुलालीढशालिशालिनि शारदे ॥ ॥ २० ॥
मणिहयंतले. रम्ये विशदप्रतिमेन्दुनि ।
पाययन् परमानन्दं प्रपेदे मदिरा प्रियाम् ॥ ॥ २१ ॥
अथाशेषाम्बुजद्वेषी विसारी हिमशीकरैः ।
प्रशान्तरविसन्तापो हेमन्तः समजृम्भत ॥ ॥ २२ ॥
हैमनेषु दिनेष्वेवं विस्मृतान्यविभूतिषु ।
रेमे रामाविधेयात्मा निशान्ते शान्तविश्रमः ॥ ॥ २३ ॥

·द्वितीया परिच्छेदः। .. ॥ २४ ॥ ॥ २५ ॥ ॥ २६ ॥ २७ ॥ ॥ २८ ॥ ॥ २९ ॥ अथैनमतिदुःस्पर्शस्पर्शन: शिशिरागमः । हेमन्तातिशयो वृद्धनीहारसुहृदाययौ प्रबुद्धलोध्रवासन्तीकुन्दप्रसवरेणुभिः । चित्रयन् दयितावक्त्रं चिकीड शिशिरागमे इत्थं यथर्तुव्यापारैरनुभूय प्रियामिव : ऋतुलक्ष्मीमपि मापः प्रपेदे स परां मुदम ततस्तामपि तेजस्वी व्याजत: स्वप्नदोहदात् । अन्तर्वनी वसुमती स शुश्राव सखीमुखात नृपनिर्वर्तितानेकव्योमक्रीडादिदोहदा । ? आसन्नप्रसवां वेलामाजगाम क्रमेण सा ततः कतिपयामात्यप्रवृत्तानन्दमेकदा । भुक्तास्थानगमभ्येत्य प्रतिहारी व्यजिज्ञपत् देव द्वारि स्थितः कोऽपि देवदर्शनदोहली । मस्करीति ततो राज्ञा(जा) प्रावेशयदनुज्ञया गृहीतयोगसंभारनियमक्षामविग्रहम् । दृष्ट्वा मस्करिणं तस्मै वेत्रासनमदर्शयत् उपरे सहामान्यस्त दागमनकारणम् । अथापृच्छत् परिव्राजं राजा स च तमभ्यधात् विदितं नाम देवस्य यथाहं भवदाज्ञया । एवंलिङ्गी वसाम्येष मालवेषु तदीश्वरः मानसारो रणे मूर्ध्नि चरणाक्रमणेन ते । अमर्षादतिदुःसाधं तप्तुं व्यवसिस्तपः अवमानोष्णसन्तापादसहिष्णुचिरायितम् । अनासन्नफलात् तस्मानिवृत्य तपसो हि सः । ३० ॥ ।। ३२ ॥ ॥ ३४ ॥ ॥ ३५ ॥ 2*

·अवन्तिपरीकथासार:
३७ ॥
॥ ३८ ॥
॥ ३९ ॥
॥ ४० ॥
॥ ४१ ॥
महाकाळे महामांसविक्रयेण महेन्बरम ।
आराधयन्नसिवरं प्रापाप्रतिहवं काचित
तत्सहायात् सहास्माभिरमिवाति युयुस्सया ।
इति श्रुत्वा परं देवः प्रमिसिर्विरराम सः
आकर्ण्य तदजय्यन्तमाकळय्य रिपुं नृपः ।
जीवितव्यय एवात्र यानित्यकरोन्मतिम
ततः सुमतिनामात्य मन्त्री वचनमब्रवीत् ।
देव मैवं कृथाः सन्तो न प्रशंसन्ति साहसम्
शक्तिहणते तु शत्रावत्र द्वयी गतिः ।
सदाश्रयो वनं वेति मिरपायो वनाश्रयः
देशे काले जयो वा स्यादात्मा सर्वात्मनापि च ।
रक्ष्य इत्येतमेवान्ये व्यस्थ....न्यन्ति मन्त्रिण:
तच्छ्रुत्वा सत्त्वसंपन्न: स्वच्छान्तःकरणान्नृपः ।
अतिगम्भीरमाचष्ट स्पष्टार्थमधुरं वचः
असारः खलु संसारः शरीरमतिभंगुरम् ।
मरणेन रणे लभ्यमासंसारं स्थिरं यशः
तदिमं भूतसङ्घातमुत्सृज्य रणमूनि ।
यशोमयमिहाशासे दिवि तेजोमयं वपुः
न च पश्चाभरैरेवं कृत्येष्वन्यत्र सन्ततः ।
तत्रानुभाववान्देव्या गर्भ इत्यनुमीयते
इत्थं निश्चलसङ्कल्पं जाननपि जनेश्वरम् ।
प्रणयेन पुनर्वाणीममात्यः प्रत्यभाषत
देव जीवितमिच्छन्ति कातस एव नेतरे ।
सारेतरश्न संसार: श्रेय एव यशो नृणाम्
॥ ४२ ॥
। ४४ ॥
॥ ४५ ॥
॥ ४६ ॥

·द्वितीया परिच्छेदः। । खलाभिलाषिणी चे लक्षमी क्षणाधिनी । पादक्षतेव धत्ते न कप्रियचलं हम ॥४८ ॥ अस्याश्चापलवार्ताया दीपज्वालापि लज्जते । तदप्येनां वशे कर्तु प्रभवनित सवारशाः ॥ ४९ ॥ बिसतन्तुनिविष्ठोऽपि श्रियमाप शनाकातुः । कलिध्वस्तोऽपि.कालेन प्राप्त राज्यो हि नैषध: ॥ ५० ॥ अन्ये च खलु राजन्या विषमस्खलिनः श्रियम् । उपायैरधिगच्छन्तो बभूवुबहवो भुवि ॥ ५१ ।। प्रतिपालय शैलाम्ते काळं मा खलु साहसम् । इत्युक्त्वा चरणाभ्यणे स पपात कृताजलि ।। ५२ ॥ अथैनमयमुत्थाप्य प्रथनप्रवणाशय! ! नराधिप इदं कुर्वन्नुदारतरमप्रवीत ॥ ५३ ॥ मरणं रमणीयं मे रणवर्जितजीवनात् । वने का मानुबनीयात् किममर्षपरो रिपुः ।। ५४ ॥ भवद्भिस्तदिमां देवीमादाय सपरिच्छवाम् । दुर्ग विन्ध्यवनं गत्वा स्थातव्यं विगतव्यथैः ॥ ५५ ॥ रणयज्ञावणे प्राणान् परित्यक्ष्यामि दक्षिणाम | अन्यथाहं विनक्ष्यामि ज्वलदर्चिपि पावके इत्यनुत्तरमन्येषामत्युारमुदीरयन् । सत्यसन्धो महीपालः प्रत्यपालयवाहवम् अनिवर्त्यममी कर्तु म्यवसायमानिच्छया। कृछादभ्युपगच्छन्तस्तामाशय वनं ययुः ॥ ५८ ॥ अथाश्चर्यायवर्समा घोगरूपाणि सर्वतः। दुनिमित्तानि भूकम्पप्रभुतीनि पराभृताम् ५९ ॥

·१२
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
तानि दृष्ट्वा विहृष्टेषु रणोयुक्तेषु राजसु ।
प्रहितो मालवेन्द्रेण ब्राह्मणः कोऽप्युपाययो ॥ ६० ॥
अथानुरूपं भूभ; पूजितस्तदनुज्ञया ।
स्तुतिपूर्व रिपोर्वाचं व्याजहारं वचो रहः ॥ ६१ ॥
मन्मुखेन महाभागमित्यूचे मालवेश्वरः ।
वीरप्रीत्यनुवृत्त्या त्वं युधिकनेहवानहम ? ।। ६२ ॥
अनन्यसुलभ....श्रीमद्विक्रमशालिने । १
स्पृहयाम्याहवे नित्यं भुजविस्फूर्जितायते
त्वविक्रमरसास्वादी चरणस्पर्शपांसुलान् ।
त्यक्त्वा प्राणान् रणे स्वैरं दिव्यत्रीभिरथारमे
पुरा च परितप्तोऽस्मि प्रथनादपयानतः ।
तदध कृतसन्नाहावाहवायारभावहे
॥ ६५ ।।
इति श्रुत्वोर्जितां वाचं प्रत्यूचे मगधेश्वरः ।
बाढं ते...(ऽपि) प्रियं मे स्यायुद्धार्थी यदि मालवः । ६६ ॥
प्रधागभुवि(?) पुण्यायां प्रग एवास्तु सङ्गमः ।
अप्रशस्तमहो कामं वः परीक्षायियैषिणाम् ?
तथैव बलोद्योगः क्रियतामिति भूपतिः ।
बलाधिकृतमादिश्य प्रस्थाप्य च वचोहरम् ॥ ३८ ॥
ललितभूलतोदेशप्रोमिताखिलराजकः ।
ससंभ्रमजनात् तस्मादुत्थायाभ्यन्तरं ययौ ॥ ६९ ॥
तत्र चित्राणि रत्नानि बहुलानि वसूनि च ।
विविधानि च वासांसि विप्रसादकरोदसौ ॥ ७० ॥
ततो बहुविधाः शृण्वन पुण्या विप्रजनाशिषः ।
कृतप्रास्थानिकः स्थानामिर्जगाम जनेश्वर: ॥ ७.१ ॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। १३ ॥ ७२ ॥ ॥ ७४ ॥ ॥ ७५ ॥ ॥ ७६ ॥ ॥ ७७ । प्रयाणे पटहध्वानक्षुभितस्थागतान्तरः । प्रलयार्णवसङ्काश: ससार बलसागरः तरङ्गितं तुरङ्गौधैर्विचित्रगतिविभ्रमः । कचिदभ्रितमुद्घान्तैः शैलोचयनिभैरिभैः रथनेमिप्रतिध्वानैर्मथनायितमन्यतः। बहुब्यालैः पदातीनां करवालैः करालितम् जगाहे जनसंबाधैरगाधं मगधेश्वरः । कटकं कैटभारातिर्वराह इव. वारिधिम् अथानषीदहशेष बलदर्शनलीलया । निशामपि नृपैः सार्ध कथया रणवत्सया प्रभाते कृतपुण्याहकलशनानमङ्गलः। स्तूवमानो ययौ योद्धं मगधैर्मगधेश्वरः हेमकूटाख्यमारूढो हस्तिरत्नमनुत्तमम् । यत्सहायः स्वयं मेने जय्यमेव जगत्तयम् ततश्चतुर्विधरजैरुभयोरपि सेनयोः अकालप्रलयाकारः स बभूव समागमः क्रमेण च रजोराशौ प्रशान्ते गगनस्पृशि । युयुधाते कृतस्पर्धी मुहुर्मालवमागधौ अतिभारतमत्युप्रमतिरामायणं रणम् । यद्वभूव तयोस्तस्मादूरेतारमयाध हि ? मालवेन्द्रगजे भन्ने हेमकूटेन तत्क्षणम् । वैरबद्धावयुध्येतां तुरगद्वरवर्तिनी हते हयद्वये तस्मिन् निवर्य रथवर्तिनी उभावपि कृतोत्साही न तो जेतुमशक्नुताम् ॥ ७८ । ॥ ७९ ॥ ।। ८० ॥ ॥ ८१ ॥ ॥ ८२ ॥ 1.

·१४ अवन्तिसुन्दरीकाबारः मानसारस्ततो मानी चिन्तयमन्तकविषम् । तत्प्रसादाहृतं खड्गं निक्षेप मगधेश्वरे ॥ ८४ ॥ तमेष लवशः कुर्वन्नपि शर्बप्रभावतः । प्रहृतो जगृहे की त्रैलोक्ये हृदि मूर्छया ।। ८५ ॥ हत्वा सूतं गते तस्मिन्नन्तर्धानमनन्तरम् । शस्त्रक्षत इवाम्भोधौ पपात च विरोचनः ॥ ८६ ॥ नृपचित्त इवात्युप्रे तमोराशौ तमीमुखे । हतसारथिमुभ्रान्ता विनिन्युस्तुरगा रथम् ॥ ८७ ॥ अतिलब्ध्य बहून्देशान् कुहचिद्विन्ध्यगहरे । असह्याश्रमवैवश्या विजहुर्जीवितं हयाः ॥ ८८ ॥ लब्धसंज्ञः सुमत्यादीन् प्रत्यभिज्ञाय जल्पतः । आलापमशृणोदेषां गुल्मान्तरितमित्यसो ।। ८९ ॥ आर्याः शृणुत निक्षिप्ता राज्ञा सन्ततिरक्षणे । वयं सुतवरं देवी प्रासूत च सुलक्षणम् ॥ १० ॥ तस्यैकादशमद्याहः कृतमजलसंज्ञिकम् । उपास्महे महाभागा वय......... ॥ ९१ ॥ सुप्ते च खेचरेणाहं नीयमानं कुमारकम । दृष्टवानस्मि कष्टा च दुनिमित्तपरम्परा ॥ ९२ ॥ इत्युतमात्रे तत्रासीनीत: केनापि बालकः । हंस....णपुंसोऽतिस्वैप्पाक्रन्दरवो महान (?) ॥ ९३ ।। हाहाकृतजने राज्ञी विलप्य बहु विह्वला । कुमारहरणोद्विग्नानमात्यानित्यभाषत ॥ ९४ ॥ साई खलु महाराजशासनात् प्रसवावधि । भराधयितुमानीकास्म्यवन्ध्यां विन्ध्यवासिनीम्॥ ९५ ।।

·द्वितीयः परिच्छेदः।
१५
॥ ९६ ॥
॥ ९७ ॥
॥ ९८ ॥
॥ ९९ ॥
॥ १०.० ॥
। १०१ ॥
तत्र चैवमपुण्यायो मष्टः खलु कुमारकः ।
दुःखदग्धाममं देहं त्यक्ष्यामि वनपावके
आर्यपुत्राय नेतव्यो युष्माभिस्यमजलिः ।
इत्युदीरितसङ्कल्पां प्रत्यवोचत सुश्रुतः
अविषह्यतमः शोको यदि सत्यमिदं भवेत् ।
तथालक्षणसम्पन्नः कथं नश्येत् स बालकः
अमानुषतया छन्नोऽप्यात्मानं दुर्गयत्यसौ ।
अतो वै पश्चिमां बुद्धिं मा त्वं प्राकृतवत्कृथाः
तथोक्ता निशि गाढायां निगूढव्यवसायिनी ।
यत्रास्ते नृपतिस्तस्मिन् द्वन्धनधिया ययौ
स्त्रीभावादार्यपुत्रेति प्रलपन्तीं प्रियां नृपः ।
उपलक्ष्य स्फुटां वाचं मा साहसमिति व्यधात्
श्रुत्वा पत्युरिवारावं दत्तदृष्टिः किमप्यसौ।
दृष्ट्वा दीप इव व्यक्तं व्याजहार मुहुर्भिया
ततो दीपप्रभाव्यक्तरुधिरोक्षितविग्रहम् ।
मृतकल्पमपश्यत्तं शयानं भूतले पतिम्
लसेव चलिता भूमौ पपात पतिदर्शिनी ।
स तेषां द्विगुणीकुर्वन् पूर्वदुःखार्णवोऽभक्तू
प्राणत्यांगप्रणयिनि जने सागधानामधीश-
स्त्यक्ताशेषव्यथ इव दृशावुन्मिमीलोल्लसम्त्या ।
नीत्वा राज्ञी ज्वलनमुखतस्तूर्णमश्रूहधानां
प्राप्तानन्दाः प्रसभमथ ते सर्व एवोपतस्थः
इत्यवन्तिसुन्दरीकथासारे
द्वितीयः परिच्छेदः ॥
।। १०२ ॥
॥ १०३ ॥
।। १०४ ॥
॥ १९५ ॥

·अथ तृतीयः परिच्छेदः॥
॥ १ ॥
॥ २ ॥
॥ ४ ॥
॥ ५ ॥
अथात्मनो यथावृत्तं निवेद्य स्वस्थवन्नृपः ।
प्रहर्षोपस्थितान् सर्वानमात्यानित्यभाषत
देवीमरणपर्यन्तं भववृत्तान्तमप्यहम् ।
जानाम्येवंगतः सोऽहं प्रत्याश्वस्तः पिनाकिना
आविर्भूयावददेव: प्रसन्नः सन्नमानसम् ।
मनसैव कथं चिन्मां नमस्यन्तं पुरान्तक:
अहमेवासिरूपेण क्षिप्तः शकलितस्त्वया ।
अमानुषप्रभावत्वात् प्रीत: प्रत्यक्षमेयिवान
नीतो मक्तंदिवेनाश्वैर्बह्वन्तरमिहैव च |
मत्प्रभावेन भूयोऽपि प्रकृतिं च गमिष्यसि
अचिन्त्यबलसम्पन्नो जम्बुद्वीपैकनायकः ।
महानुभावः पुत्रस्त भविता राजवाहनः
स पुन: षोडशे वर्षे दिग्जयाय विसृज्यताम् ।
इतरश्च कुमारश्च कुशली हंसवाहनः
न्यस्तशस्त्रेण कस्मिंश्चिद्वंस्तव्यं च त्वयाश्रमे ।
इत्युक्तान्तर्गतो देवः प्रस्थितश्चास्मि निर्व्यथ:
तच्छ्रुत्वा
सर्व एवोचुः प्रसन्नते पिनाकधृत् ।
वयं चानुगृहीताः स्मः प्रसन्ना विन्ध्यवासिनी
इत्यादि वदतामेव प्रभाता च विभावरी |
शल्योद्धारक्रियां चक्रुस्तस्यायुर्वेदपारगा:
विविधौषधसंपर्कविहितव्रणरोपणः ।
तपोवनं स तैः सार्ध प्रपेदे नर्मदातटे
॥ ७ ॥
॥ ८ ॥
॥ ९ ॥
॥ १० ॥
॥ ११ ॥

·तृतीयः 'परिच्छेदः । ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ १६ ॥ न केवलं जलारण्ये प्रसन्नाः श्वापदा अपि । यत्रासन मुनयो नैव तरवोऽप्यविपल्लवा: निवारितपरीवारो विवेश विविशां पतिः । निर्मितं निर्मितत्वस्य विश्रमार्थमिवाश्रमम तत्र वेत्रासनासीनं मुनीन्द्रैः परिवारितम | वामदेव इति ख्यातं तपाराशि ददर्श स: विनयेन नमस्यन्तं मुनिस्तं मुदिताशयः । समभिज्ञाय सर्वज्ञः सभाय पर्यपूर्जयत् स्मयमानो मुनिस्तस्मै ततस्तमृषिपतये । कथयामास शुश्रूषा यदि च श्रावयाम्यहम् हिरण्मयाण्डप्रभवो जगधोनिर्मुनिः पुरा । हरिनाभिसरोजन्मविहारी भगवानभूत तस्मादत्रिरभूदत्रेः सोमः सोमाद् बुधो बुधात् । पुरूरवास्ततोऽप्यायुरायुषो नहुषोऽभवत ययातिरित्यतः पूरः पूरोश्च जनमेजयः । ततः क्रमेण प्राचिन्वान् प्रवीराख्यमनस्यवः अथाभवदशुन्धम्लभव बहुविधः परः (१)। ततः शर्यात्यशम्पातिरुद्रुश्चाख्योप्रोजसा (सः) अनन्तरं रन्तिनामस्तस्मादिलिल इत्यभूत् । इलिलादपि दुष्यन्तो भरतश्च ततोऽभवत ततो वितथ इत्यस्माद् भूमन्युरभवत् ततः । पृथक्क्षत्रस्ततो हस्ती तत्सूनोरजमीढतः दक्षः संवरण स्तस्मात् कुरुः पश्चात् सुधन्वत: सुधोत्ररू त्सुतश्चैद्यः कृतकोऽथ बृहद्रथः ॥ १८ ॥ ॥ १९ ॥ ॥ २० ॥ ॥ २१ ॥ ॥ २२ ॥ ॥ २३ ॥ 3* ·१८ भवन्तिमकथा ततः कुमावर्षभपुष्पवन्तः सुधन्वदर्वारुमतरावतेजाः (१)। सोमापिनामा सहदेवसूनुः श्रुतश्रवानिरमित्रः क्रमेण (1) । २४ ॥ सुक्षेत्रनाम्नो निरमित्रपुत्राद्- बभूव सूनुर्वृहदाधकर्मा । सेनाजिदित्यस्य रिपुंजयाख्यो विभुः शुचिः क्षेत्र इति कमेण ॥ २५ ॥ ततः सुपुत्रस्त्वथ नेत्रनामम नृपः सुपूफोऽप्यथ सुश्रुताख्यः । हढायसेनो नयनस्ततोऽभूत् सुमत्यभिज्ञः सुबलस्ततोऽपि ॥ २६ ॥ सुनेत्रत: सत्यजिदित्य मुष्मात् स विश्वजित्तस्य रिपुजयेऽभूत् । इलेवमत्यद्भुतकीर्ति भाजः सोमान्वये भूपतयो बभूवुः 1 २.७ ॥ दसववारतख्यातपोधोदहिनष सत्कीतिरक्रूरपपरयादेवं ववन्दे जलशायिनम् (१) ॥ कदाचिन्मुदितः स्वप्ने जगादैनं जनार्दनः । प्रीतोऽस्मि बस मामैवं तपसि व्यसनं कथा: ॥ २८ ॥ सुतमुज्जायनीभर्तुजैतारं जगतीपतिम् । आमदं कविमहेवी निर्विकारमवाप्नुह ॥ २९ ॥ यस्य प्रद्युम्नसाम्बावप्यात्मजत्वं गमिष्यत; इत्युक्तः स तथा चक्के समीपे च तथाश्रमम ॥ ३० ॥ स राजहंस इत्येनं दीर्घायुषमजीजनत् । चरितान्यतिमानि यस्येति व्यरमन्मुनिः ·तृतीयः परिच्छेदः । १७ श्रुत्वैतद्विस्मयमे स्थित्वा किंचिनरेश्वरः । मध्याह्ननियमव्यप्रे मुनीन्द्र शिबिर ययो ॥ ३२ ॥ मुनिप्रभावनिर्वृतां प्रतिगृयातिथिक्रियाम् । अन्येयुः सपरीवारः प्रतस्थे पितुराश्रमम् ततोऽसौ प्रत्यहं गत्वा वामदेवमवन्दत । देवी परिचचारैनं गुणवत्पुत्रकांक्षिणी ॥ ३४ ॥ सवनेषु महर्षेश्च प्रतिपन्ना सदस्यताम् । ततस्तौ दम्पती तस्मिन्नूषतुः पितुराश्रमे ॥ ३५ ॥ राज्ञी पुनस्तपस्विन्या उपलभ्य गुहालयम । अनपत्यजनाराध्यां प्रतस्थे तनयास्थया भित्तिचित्रगतं पित्रोः क्रीडन्तं पितुरन्तिकात् । दृष्ट्वा स्वतनयावस्थां प्रणयेन रुरोद सा 1: ३७ ॥ तस्मिन्नेवान्तरे तत्र प्रपेदे शबराङ्गना । वयसा विंशतिप्राया पुंसा प्रवयसा संह ॥ ३८ ॥ विन्ध्यसेनेति तां देवी विदिता शबरखिंयम् । तमपि श्वशुरं तस्या व्यज्ञासीत् तापसीमुखात 11 ३९ ॥ शवराजनया पृष्टा राज्ञी रोदनकारणम । हंसापहृतावस्थाकथयामीति व्यथा ययौ (?) ॥ ४० ॥ तथैव तनयावस्थाकथया स्थितयोस्तयोः । कृतार्थ कृत्य तं देशं जगाम च जनेश्वरः ४१ ॥ संभ्रमागमनोत्थानप्रणामसमनन्तरम् । पार्श्वस्थां महिषी राज्ञे विन्ध्यसेनामतीदिशत् ॥ ४२ ॥ इयं हि नः सखी साध्वी निषादाधिपतेः प्रिया । तनयामिहायाता वारेणाना मह # ·२० भवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥ ४७ ॥ तं निशम्योपवेश्यैनामासीनस्तदनन्तरम् । वनेचरकरेऽपश्यन्महार्घमणिकङ्कणम् ॥ ४४ ॥ ततस्तं पश्यतस्तस्य शबरस्याश्रुबिन्दवः । पेतुः किमिदमित्येनं पप्रच्छ पृथिवीपतिः ॥ ४५ ॥ ततः शबरवृद्धस्तं मौलिना भूतलस्पृशा । प्रणम्याभिदधे देव श्रूयतानश्रुकारणम् ॥ ४६ । चण्डकृष्ण इसी भ्राता धौरेयः क्रूरकर्मणाम् । ममासीत् तेन बन्धूनामहमेवावशेषित: तस्मिन् काले तपस्तप्तुं प्राप्तः केनापि हेतुना । रिपुजयो महाभागस्तमहं वस [समशिश्रियम् ] || ४८ ॥ स सिद्धार्थश्चिरं स्थित्वा गच्छन्मुनिजनेच्छया । निहत्य भ्रातरं मामप्यरण्याधिपतिं व्यधात्. ॥ ४९ ॥ अनुगच्छन्तमथैर्मामभिपूज्य व्यसर्जयत् । तत्प्रसादातिभारोऽयमनघं वलयं मम तदा कृत्वा च देवस्य स्वरेण चरितेन च । तस्य स्मृत्वा निपेतुमें नृशंसस्याश्रुबिन्दवः ।। ५१ ॥ इत्यादिपितृसंबन्धकथयाध्यास्य भूपतिः । विन्ध्यसेनां च विस्रब्धां विसृज्य स्वाश्रयं ययौ ॥ ५२ ॥ ततः पत्या सह व्याघ्रदमनाख्येन साधुना । विन्ध्यसेनामुपेतां तौ सत्कारैरभ्यनन्दताम् ॥ ५३ ॥ तौ मलिम्लुचदम्पत्यौ कालेन नृपदम्पती । बबन्धतुः परां मैत्री महाहनेहनिश्चलाम् ।। ५४ ॥ यामिन्याश्चरमे यामे स्वप्ने देवी कदाचन । बहुद्वीपार्णवाकीर्ण जगदगोळं तु जामसे ·तृतीयः परिच्छेदः २० ॥ ५६ ॥ ॥ ५७ ॥ ॥ ५८ ॥ ॥ ५९ ॥ । ६० । विदितस्वप्नवृत्तान्तरमात्यैः सह भूपतिः । प्रहर्षपरवानास्ते प्रशस्ताप त्यसम्पदा अथाचिरेण रोचिष्णु मृगेन्द्रमिव केसरी। दधे वसुमती गर्भ दिनेश द्यौरिवामला चक्रवर्त्यविसंवादि स्वप्नदोहदघु(ल)क्षणा । विक्रमकरसा ध्यो गर्तवं जगताश्रयम चतुर्णामप्यमात्यानां कलत्राणि पुरोधसः । गर्भ बभ्रुस्तदेवासीद्विन्ध्य सेनापि गर्भिणी सा सिंहदमनं नाम व्यसून सुनमूर्जितम् । देव्यास्तु स्वसुतोत्पत्तौ प्रीतिः स्यान्नैव ताशी ततो वैजनने मासि प्रशस्ते महिषी दिने । असूत प्रवर्गे च स्वोच्चस्थानगते सुतम् प्रनृत्तनरनारीकः पुत्रजन्ममहोत्सवः । कण्ठपान्ति कृताशेषद्रव्यराशिरवर्धत (?) वामदेवोऽपि दृष्ट्वैनं दिव्याकारं कुमारकम् । मेने लक्षणसम्पन्नं चक्रवर्तिनमेव तम् विन्ध्यसेनाक्षिसानन्दमाकण्ठद्विगुणोत्सवा । आदायात्मजमापेन्ते राजभर्तुर्दिया (?) यथार्थया भविष्यन्त्या राजवाहनसंज्ञया । अलपकार तं भूयः पुरोयायी पुरोधसाम् सुश्रुतस्यापि विश्रुतः । मित्रगुप्तः सुमित्रस्य...............जः पुरोधसः सोमदत्त इयासन पथ सूनवः । जननी विन्ध्यसेनायाः पुनरादाय दारकम् ॥ ६२ ॥ । ६३ ।। ॥ ६४ ॥ ॥ ६५ ॥ सुमतेः प्रमतिर्नाम

·२२
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
शबरेण सहोपेत्य प्रहा प्राह स्म भूपतिम् ।
॥ ६९ ॥
॥ ७० ॥
।। ७१ ॥
॥ ७२ ।।
।। ८३ ॥
कुमारानुचरतोऽसावनुरूप इवार्भकः ।
अप्यागमनमप्यस्माद्विजेयमिति भूभुजा
पृष्टः शम्बरवृद्धस्तं प्रणनामाभ्यधत्त च ।
अत्यमीविन्यसेनायाः कश्चिमातृष्ट्वसुः पतिः
नातिदूरे किरातेन्द्रस्तन्मातलमवेतस ।
ते वयं मैथिलं यान्तमाकर्ण्य वनवमना
निरोर्बु दत्तसङ्केताः प्रत्यधिष्ठाम शस्त्रिणः ।
प्रव्रते च तथा साथै किरातैराभिषेप्सुभिः
भग्नपाये बले राजा चिराय समयुध्यत ।
मां च कृत्वा किरातेन्द्रः सारसञ्चयरक्षणे
लुप्रशोषेण सैन्येन प्रयान्तं तृपमभ्ययात् ।
निवृत्तस्त्वहमद्राक्षं विक्षताङ्गीमथाङ्गनाम
अब्रवीन्मामयं रक्ष्यो भर्तृवारक इत्यसौ ।
तदाकर्ण्य पतन्तं तं करिकर्णान्तरे शिशुम्
आश्चर्यायुषम द्राक्षं ध्रुवादक्षतविग्रहम् ।
यमादायोपमृत्यैनां कासि भद्रेक यास्यसि
कस्मात्सङ्गम्यते कस्मादित्युक्त्वा प्रत्युवाच माम ।
आयुश्या शृवि थातो विदेहाविपतिर्नृपः
प्रहारवर्मनामासौ यन्मित्रं मगधेश्वरः ।
देव्योरपि तथैवासीत्साहुदय्यमथैकदा
सह भ; सखी द्रष्टुं सा देवी मगधान्ययो ।
कालेऽस्मिन्मगधेन्द्रस्य मालवेनाहवोऽभवत्
॥ ८४ ॥
॥ ७५ ॥
॥ ७६ ॥
॥ ७७ ॥
॥ ७८।।
॥ ७९ ॥

·सुतीयः परिच्छेदः ।
२२
॥ ८० ॥
॥ ८१ ॥
॥ ८२ ॥
।। ८३ ॥
॥ ८४ ।।
॥ ८५ ॥
तत्र क्षत्रक्षयं कुर्वन् साचं चक्रे च नः प्रभुः ।
अखपसरमध्यस्थो राज्ञा चम्पेश्वरेण च
साकमेकरथेनासौ मागधेनापवाहितः ।
स तु घोरं पराक्रामन् दिव्यास्त्रेणावघूर्णित:
प्रत्यभिज्ञापि नाङ्गेषु मगधाधिपतेरभूत् ।
मालवेन्द्रः पुरो राज्ञां स एवव्याजपौरुषः
भीतवान्नाहमित्युक्त्वा तत्याज निजमायुधम् ।
सुहृदिरहविद्धोऽपि प्रव्रज्यातो निवर्तितः
यमौ च जनयाचक्रे तनयो जनकेश्वरः ।
भद्रवाहनमादाय मालवादश्वमागतः
ज्येष्ठपुरवष्टब्धान् विदेहानशृणोत्पथि ।
बलैकदेशमादातुं स्वस्रीत्वात् सुंहनाथतः
अग्क्रणे पथानेन क्रान्तः किं कुशली न वा ।
माता मे मन्दभाग्माया: करे निक्षिप्य बालकम्
मार्गे स्वयं कनीयांसं भर्तृमारकमग्रहीत् ।
योऽयमाधोरणे भमः प्रियो मे पार्श्वतो गतः
कुमारस्तं गजं दृष्ट्वा रोदारोहणेच्छया ।
अज्ञानादहमप्येनमारोहितवती शिशुम
सार्थभने हते तस्मिन् परिभ्रश्यापतद्भुवि ।
सोऽयं दीर्घायुरेषाहमेवं मुक्तास्मि विह्वला
ततः स्निग्धं गृहीत्वैनं प्रत्यहं परिषस्वजे ।
सेनापतिश्च तं हत्वा निवृत्तः प्रेक्ष्य दारकम्
मत्करे विध्यसेनायै साश्वं प्रेषितवानिति ।
श्रुत्वा तौ दम्पती भनो विदेह इति मूञ्छित:
|| ८६ ॥
॥ ८७ ॥
|| ८८ ॥
॥ ८९ ॥
॥ ९० ॥
॥ ९१ ॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥ ९२ ॥ ॥ ९३ ॥ ।। ९४ ॥ ९५ ॥ ॥ ९६ ॥ ॥ ९७ ॥ आकुलेन किरातेन यथावत्कथितं पुनः । अनामयं नृपस्येति श्रुत्वा स्वस्थः कुमारकम् चित्तापहारं भूपस्तमपहाराभिधं व्यधात् । ततोऽन्यं तत्समाकारं कृत्वा हस्ते कुमारकम प्रज्ञातो मुनिरभ्येत्य प्राप्तातिथ्यः समभ्यधात् । तीर्थयात्रागतः सोऽहं भागीरथ्यामथाप्लुतः आकिश्वनत्वानिःशवं न्यवर्ते वनवमना । तत्रारण्ये बहुव्यालं विरलव्याकुलप्रजम् मध्याह्ने गमनश्रान्तः कमपि ग्राममभ्यगाम् ।. तत्रोन्मत्त इवाकृत्या चैत्यवृक्षतले स्थितम कण्डूखर्जितसर्वाङ्गं वृद्धप्रामीणमैक्षिषि । तस्मादशृण प्रामं मरकक्षीणमानुषम यद्यदुक्तं जनैस्तत्तत्कुर्वाणमघशान्तये । ततः किश्चिदतिक्रामन्नदूरे जरती त्रियम् अद्राक्षं तत्क्षणोदक्षुरिकक्षतयोबितम् । कासि भदे किमित्येनामप्राक्षं भृशमक्षमाम सापि मगौरवाक्षिप्तक्षतोपद्रवमब्रवीत् । भद्र संक्षेपतो वक्ष्ये विदेहाधिपतिर्वने कस्यापि हेतोः प्रस्थाता संरुद्धः प्रतिलोमके । सार्थभने परिभ्रष्टा कान्दिशीका दिवानिशम् शिशुना च करस्थेन क्रन्दन्ती वनमभ्रमम् । अटव्यामटनश्रान्ता शार्दूलेनास्मि विक्षता करभ्रष्टं कुमारं च प्रहर्तुमयमुद्यतः ।। तबैव शबरन्यस्त धेनुकाशवसंनिधौ ।। ९८ ॥ ॥ ९९ ॥ ॥ १०० ॥ ॥ १०१ ॥ ।। १०२ ॥

·तृतीयः परिच्छेदः २५ ॥ १०४ ॥ ॥ १०५ ।। ॥ १०६ ॥ ।। १०७ ॥ ॥ १०८ ॥ ॥ १०९ ।। बाणयन्त्रं मृगान् हन्तुं तदनेनावघट्टितम् । यन्त्रमुक्तेन बाणेन प्रहत: पतितो मृगः अपजहुः किरातास्तं किशोरं द्वीपिना सह । मृत्युहस्तादयं रक्ष्यो भवता भर्तृदारक: ज्यायानप्यस्य मत्पुत्रीकरे त्रिसुतरेत्यसौ । (१) इत्याकर्ण्य ततस्तूर्ण गच्छन् प्रच्छन्नमन्तिकात् : कुमारवधगृध्नूनां तेषामशृणवं गिरम् । भिद्यतां शिशुरस्त्रीधैर्मज्यतां वा महाहूदे अथवा शस्त्रकृत्ताङ्गं क्षिप्यतां चण्डिकागृहे । इत्थं जल्पत एवामूनभ्येत्य द्रुतमभ्यधाम शिशोरस्य वधे कल्पं जानामि स्फुटमित्यहम् । ततः कुतूहलाविष्टैः : पृष्टस्तानहमनवम् गुणवानुपहारोऽयं तस्मादुपदिशामि वः । अक्षतस्वस्थसर्वाङ्गं भूषयित्वा कुमारकम यतध्वं विन्ध्यवासिन्यै दातुं मरकशान्तये । हतं पापं प्रसन्नास्मीत्युक्ते प्रत्यक्ष या तया अपृष्ठालोकिनस्तावहत्वैवं गम्यतामिति । अथाहं निर्गते तस्मिनिषण्णश्चण्डिकागृहे निशीथे शिशुमादाय प्राप्त व्याधमलक्षयम् । स सर्व पूर्वनिर्दिष्टं निर्विचारमचेष्टत देवतेव गृहीत्वैनं प्रागुक्तां गिरमब्रवम् । गते तस्मिन्निवृत्तस्ते प्रजापालाय बालकम् अर्पयित्वा यथाकामं गमिष्यामीत्युपस्थितः । इत्याकाब्रवीद्राजा विचित्रा विधिवृत्तयः ॥ ११०॥ ॥ १११॥ ॥ ११२ ॥ ॥ ११३ ॥ •॥ ११४ ॥ । ११५॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः
अहो खल्वप्रतक्योऽयं पुत्रयोर्मे समागमः ।
कथं नु रनोद्भवकामपालयो.
वयस्ययोस्तस्य च सत्यशर्मणः ।
शृणोमि वार्तामपि षुवकाविमौ
समानयन् किं न करोति मे विधि:
इत्यादिष्टे नृपेण प्रियतम त इमे नामतोऽप्यश्रुता मे
मैत्रीपात्रं...... वा किमिति वसुमतीवाक्यमाकर्ण्य भूयः ।
आनन्दाइँण राज्ञा त्वमसि परवती देवि शुश्रूषया चेत्
प्रख्यातं प्रारभे त्वद्गुरुजनचरितं वक्तुमित्याबभाषे ।। ११७ ।।
इत्यमन्तिसुन्दरीकथासारे
तृतीयः परिच्छेदः ॥
COSORoor-
चतुर्थः परिच्छेदः।
॥ १ ॥
।। २ ।।
अथोपचक्रमे वक्तुं विचित्रं मित्रवत्सलः ।
गुरूणां चरितं देव्या चिराभिलषितं नृपः
पितुर्मे धर्मसाचिव्यं कुर्वाणाः सुहृदोऽभवन् ।
मतिशर्मा धर्मपाल: पद्मोद्भव इति त्रयः
प्रथमौ कथितौ तेषामग्रण्यावप्रजन्मनाम् ।
तृतीयस्तु वणिग्वंशस्तस्य विस्तारिणी कथा
वैवस्वतो मनुश्चासौ तस्येक्ष्वाकुरभूत्सुतः ।
कनिष्ठः किल तस्यासीमाभागोऽरिष्ठ इत्यपि
॥ ३ ॥
॥ ४ ॥

·चतुर्थ: परिच्छेदः
॥ ५ ॥
॥६॥
॥ ८॥
॥ ९॥
॥ १० ॥
तस्माद्वालन्दनो नाम वणिक्पतिरजायत ।
बालन्दनानुजन्मान्यः ख्यातः पोतप इत्यभूत्
तं कदाचन चाणक्यनीत्या नन्दपदे स्थितः ।
चन्द्रगुप्तो महामूल्यां मुक्तावलिमयाचत
तथेति स पुनर्गेहं गच्छन्नातपमूर्छितः ।
कयाचित्स्वगृहान्नीत्वा प्राणितः पुरयोषिता
तेन प्राणोपकारिण्यै दत्ता मुक्तावली च सा ।
ततो राजकुलं वेश्या विवेश तदलंकृता
इत्यभिज्ञाय तां राजा तमाहूय च पोतपम् ।
चोदयामास राजाही दर्शयैकावलीमिति
सोऽब्रवीत्प्राणदायिन्यै प्रीतिदायः कृतो मया ।
सन्यन्यानि च रत्नानि स्वेच्छं तद् गृह्यतामिति
तत: क्रुद्धाय सावज्ञं व्यज्ञापयत पोतपः ।
दत्तासंकीर्तनं धर्मस्तथापि कथयामि ते
अंबुराशौ पुरा भ्राम्यन्नद्राक्षं पुरुषं कचित् ।
पाशबद्ध विपाश्यैनं शोकहेतुं च पृष्टवान्
दुर्विधित्वमिति श्रुत्वा
सर्वस्वं तस्य दत्तवान् ।
पत्तनानि चरन्भूयो वित्तानि भृशमार्जयन्
तथान्यानि च दत्तानि नैका मुक्तावली मया ।
इत्युक्ते सपुमानस्मीत्यभ्यधाथि महीभृता
ततः प्रीतेन भूभ; विसृष्टः पुत्रलिप्सया ।
विप्रसात्कृतसर्वस्वश्वकार तपसे धृतिम
अभ्येय ब्राह्मणच्छद्या गुह्यकस्तमुपहरे ।
धनाधिपतिसंदिष्टं निर्देष्टुमुपचक्रमे
॥ ११ ॥
॥ १२ ॥
॥ १३ ॥
॥ १४ ॥
॥ १५ ॥
॥ १६॥

·२८
अवन्ति सुन्दरीकथासारः
अद्य खल्ववनीभर्ता तपस्यति रिपुंजयः ।
तस्मिन्काले विशालायां वीतिहोत्रादनन्तरम ॥१७॥
प्रद्योतादिष्वतीतेषु क्रमेण नृपतिष्वभूत् ।
महानन्दीति तद्राज्ये महानृत्तमवर्तत
॥ १८ ॥
प्रेक्षको मानुषाकारौ शंखपननिधी च तत् ।
पद्मस्तयोनिरुद्धोभूत्केनचिन्मन्त्रवादिना
॥ १९ ॥
अथ रुद्धो विसृष्टः स प्रत्याहत च तद्वसु ।
महापन इति ख्यात: पुत्रोऽभूत्तस्य भूपते: ॥ २० ॥
स संजहार सर्वस्यां वित्तराशिमशेषतः ।
पृथिव्यां पृथिवीपालस्तस्मिन् काले द्विजोत्तमः 1॥ २१ ॥
आसीत्कलापिनामास्य कन्या कार्यायिनीत्यभूत् ।
अन्तर्वनी च सा कन्या जाता वैतानवह्निना ॥ २२ ॥
त्यक्ता दुष्टेति सा पित्रा साक्षाद्भय हविर्भुजा ।
नीता गोदावरी तत्र प्राप्ता वररुचिं सुतम्
॥ २३ ।।
पञ्चवर्षे वररुचौ तद्गृहं जग्मतुर्द्विजौ ।
एकस्तयोरभूद् व्यानिरिन्द्रदत्तस्ततोऽपरः ॥ २४ ।
तयोर्विश्रान्तयास्तास्मन् नृत्तं दृष्ट्वा बिलंबितम् ।
प्रदोषे गतभूयिष्ठे ययौ वररुचिगुहम्
॥ २५ ॥
ततः कुपितया मात्रा प्रयोगायाभिचोदितः ।
सर्वमेव यथादृष्टं दर्शयामास चेष्टया
॥ २६ ॥
दृष्ट्वैतद्विस्मितो व्याळिस्तन्मातरमभाषत ।
भद्रे भानोरहं सूनुयीळनाम द्विजन्मनः ॥ २७ ॥
लालयन्नेकपुत्रं मां नैवाध्यापितवात् पिता ।
अकृतद्विजसंस्कारं परिपालयतिस्म माम्
॥ २८ ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः .
एकदा दयितापादरज्जुना व्याप्त माय ।
भिक्षार्थी तत्र मद्भार्या दृष्ट्वास्मयत मस्करी ॥ २९ ॥
ततस्तस्मै स्मितं कृत्वा भिक्षां दत्तवती च सा।
मया किमिति निर्बद्धा स्मितहेतुमवोचत ॥३०॥
मूषिकाहं महाभाग नामना चास्मि पण्डिता ।
जातः साकं गता भक्त्या छन्नमेवैनमन्वयाम् (?) ॥ ३१ ॥
तत्र श्येनगृहीताहं तन्मुखाजाह्नवीजले ।
पतन्ती तीर्थमरणात् प्रपन्ना जातिमुत्तमाम ॥ ३२ ॥
दृष्ट्वैतद्भर्तृवाल्लभ्यं तत्सर्वं स्मरतो मुनेः ।
अजनि स्मितमित्युक्त्वा संतस्थे किमपि प्रिया
क्रन्दतो मे मुनिमोहं निनीषू मामीश्वसत् ।
प्रव्रज्यां प्राहितस्तस्माद्योगविद्यामशिक्षयम् ॥ ३४ ॥
अशास्त्रज्ञतया भूपपरिव्राजकसंनिधौ ।
निन्दितो मूढयोगीति सोऽसिधारामधारयत् ॥६५॥
आदिष्टश्च कुमारेण लम्ध्वा श्रुतधरं ततः।
उपवर्ष भजस्वेति सोऽयमासादितोऽधुना
इत्युक्तः सोऽभ्यधत्तान्य इन्द्रदत्तोऽस्मि नामतः ।
गुरोर्गोपालकस्थाहं शिष्यः कांपिल्यदेशजः
विरूपेति विरुद्धाख्या कन्यासीत्तस्य तां पुनः ।
सर्वविद्यापनेतुं स संकल्पितवान् पिता
तस्या मम च संजज्ञे गाढं प्रेम परस्परम् ।
अनन्योपायलभ्यत्वाद्विद्योपायमचिन्तयम् ॥३९॥
ततः स्वामिगृहं गत्वा सुब्रह्मण्यमतोपयम् ।
आज्ञप्तस्त्वेवमेदाहं देवेन पुनरागत:
॥४॥

·३० अवन्तिसुन्दरीकथासार: ॥४१॥ ॥ ४२ ॥ ॥४३॥ । ४४ ॥ ॥ ४५ ॥ ॥ ४६॥ विद्याध्ययनभागी च भविष्यत्ययमकः । एकसन्धः स नो हस्ते तद्भद्रे दीयतां सुतः इत्युक्त्वा वह्निनाप्येतद्वोधिता पूर्वमेव सा। रुदन्ती पुत्रवात्सल्यात् कथमप्यभ्युपागमत कृतोपनयनं चैनमादाय मुदिताशयो । उपवर्षगृहाभ्याशं प्रतस्थाते द्विजोत्तमौ तेनापि कश्चिदर्थीति विस्मिताजनतामुखात् । उपवर्षगृहं श्रुत्वा जग्मुर्वर्षगृहान्तिके उपाध्याय: केति पृष्ट्वा तत्सती रुष्टमानसा। अलं मा परिहस्येति पर्यश्रुनयनाभवत् ततः क्षेत्रादुपावृत्तस्कन्धन्यस्तहलादिकः । उपवर्षः स तान दृष्ट्वा विश्रान्तः पुनरब्रवीत् कतमः श्रुतधारीति तो काायनमुचतुः । प्रहर्षन्नुपवर्षस्तान विविक्त इदमब्रवीत अस्मिन् वर्षोपवर्षाख्यावभूतां सहजो द्विजौ । वर्षस्तयोमहाविद्वानुपवर्षः कृषीवल: मावन्मूर्खजायेति ज्येष्ठभार्या कदाचन । (?) मूर्खाय कशिपुं दत्वा धार्य व्रतमधारयत् मूखौंचितमसौ गृहणन्नुपवर्षः स्वभार्यया । कदर्थितो रुदित्वाथ वीळास्वामिगृहं ययौ तत्र प्रियंगुगुप्तासौ हव्यशेषजिधित्सया । वृषजग्धे पुनश्चैवं यावत्पारमुपावसत् ततः प्रसन्नः सेनानी प्रत्यक्षीभूतवानयम् । तष्ट्वा टकेन तज्जिहां किमपि क्षिप्तवान्मुखे ॥ ४७॥ ॥४८॥ ॥ ४९ ॥ ॥ ५० ॥ ॥ ५१ ॥ ।। ५२ ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः
३१
॥ ३ ॥
॥ ५४ ॥
॥ ५५.
॥ ५६ ॥
|| ५७ ॥
॥ ५८॥
एकसन्धारते नैतां विद्यामध्यापयेति तम् ।
अभिधाय गतो देवः सोऽहं तदभिधीयताम्
इत्युक्तास्तेऽभिवन्द्यैनमध्यगीषत वाङ्मयम् ।
सकृत्कायायनः श्रुत्वा द्विालिस्त्रिरथापर:
ते तु निर्वर्तितस्वार्थाः गुर्वथै दक्षिणार्थिनः ।
महापद्ममुपेत्याथ प्रार्थयन्नर्थमीहितम्
तस्मिन् काले स कन्यां स्वां संहृताशेषहाटकः ।
यो मे हेमलवं दद्यात्तस्मैदेये त्यतिष्ठिपत्
ततः कणिकया हेनः कन्यां कश्चिदयाचत ।
कुतो लब्धमिनि क्षमाप: तमप्राशीत्स चाब्रवीत्
मयतत्कन्यकालोभान्निस्सुवर्णतया भुवः ।
श्मशानलब्धमित्युक्ते हर्षादौझदसावसून
व्यालिशिक्षितयोगस्तमिन्द्रदत्तः कळेबरम् ।
प्रविश्याप्त पो भूत्वा कात्यायनमतर्पयत्
अमायेनार्यकाख्येन स्वदेहे वह्निसात्कृते ।
इन्द्रदत्तेन राज्ञेव नन्दिराज्यमभुज्यत
विरूपाथ च तत् ज्ञात्वा यक्षीभूयान्वभूयत ।
इतरावपि गुर्वर्थ कृत्वा स्वैरमगच्छताम्
महापग्रसुतान् सर्वानुद्धृयामायकोपितः ।
तत्पदे खलु चाणक्यश्चन्द्रगुप्तमातेष्ठिपत्
स तु पानिधिः शप्तः कुबेरेणान्तिकं गतः ।
यस्मादर्थिजनस्येच्छा न त्वया परिपूरिता
नैव न्यायार्जितं वित्तं यत्त्वया यक्षजन्मना ।
तस्मान्मानुष एवं त्वं भूयो भूय इति स्फुटम्
॥ ५९॥
॥ ६०॥
॥ ६१ ॥
॥ ६२ ॥
॥ ६३॥

·३२ अवन्तिसुन्दरीकथासारः : । || ६५ ॥ ।। ६६॥ ॥ ६७ ॥ ॥ ६८।। ॥ ६९ ॥ अन्ये तु खलु ॥ ७० ॥ स च त्वत्तनयो भूत्वा निवृत्तस्य वनाहषेः पुरवयस्य साचिव्यं कृत्वा त्यक्ष्यति मर्यताम् इत्युक्त्वान्तर्हि तो यक्षः पद्मः पद्मोद्भवाख्यया । आसीत् तस्य सुतः पश्चान्मन्त्री च श्वशुरस्य ते तस्य रत्नोद्भवो नाम सूनुः सागरमन्वगात् । वार्तापि तस्य साधोमें यावदद्य न विद्यते यौ सुश्रुतसुमन्त्राख्यौ तस्यास्तां तनुजाविमौ । सत्यशर्भसुगत्याख्यौ तनयो मतिशर्मणः सुमिनः कामपालश्च धर्मपालसुतावपि । सत्यशर्मा तु धर्मात्मा तीर्थयात्रामगाहत कामपालोऽपि कामात्मा कासौ न ज्ञायते गतः। चत्वारो य इमे मम मन्त्रिणः इति ब्रुवति भूनाथे मुनिपुत्रः किशोरकम् । आश्चर्याकारमाश्लिष्यन्नाजगाम जगाद च अहमद्य कलिङ्गेषु तुङ्गदारुणिकानने । रामतीर्थानिवृत्तः सन् प्राप्तोऽस्मि हरमन्दिरम् आराधयिष्यन् भूतेशमभ्यर्णे पुष्पभाजनम् । विनिधायारभे तत्र स्नातुं निझरवारिणि अथानिरानयं देश कञ्चिदत्युच्चभाषिणी । (१) दृष्ट्वा किमिदमित्युक्ता प्रत्यूचे काचिदङ्गना श्रूयतां यवनद्वीपे वरिष्ठस्य वणिक्पतेः । कालगुप्ताह्वयस्याहं जाता दुहितवर्धनी सा कन्या यौवनारंभे पुरुषद्वेषिणी पुनः । समुद्रदत्त क्कासीति मुमोहोपवने कचिन ॥ ७१ ॥ ॥ ७२ ॥ ॥ ५३॥ ॥ ७४ ॥ ।। ७५ ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः
३१
॥ ७७ ॥
॥ ७८ ॥
॥७९॥
। ८० ॥
।। ८१॥
।। ८२ ॥
मया तु पृष्टा
मत्प्रेणा रहसीदमभाषत ।
कृष्णगुप्तस्य नामाहं दुहिता पूर्वजन्मनि
कदाचित्काम्यरूपेण पुंसा मे पितृसंनिधौ ।
इत्यालपन्तमश्रोषं भित्त्यन्तरंनिषेदुषी
समुद्रदत्तनामानं वणिजं गणयस्व मा ।
तस्य मे विधिवैषम्यात्कर्णीपुत्रेण मित्रताम
तेनापि गणिकाहेतोः परं वैरमभून्मम ।
कर्णीपुत्रः कळतं मे हतु च प्रतिजशिवान
तत्राहमकृतोद्वाहस्तन्तुच्छेदमिया पुनः ।
गढमुद्वोदुमिच्छामीत्यस्मै तातश्च मामदात
निगूढं तेन नीताहमुज्जयिन्यां निजं गृहम
तदाप्यनुनयन्तं मा पुरुषं कंचिदैक्षिाषि
प्रत्याचष्ट समापृष्टः कर्णीपुत्रोऽस्मि सुव्रते ।
अपसरपेत्य त्वामुपासर्प सुरङ्गया
मन्त्रदेवतया च त्वां वशीकृत्य वणिक्कुले ।
कन्यति विनिधायाहमग्रहीषं ससाक्षिकम
समुद्रदत्तायाहं त्वां दर्शयित्वा भृशत्रुधम् ।
असाक्षिकविवाहं तं व्यजैषि विदुषां पुरः
ततम्रद्गृहमेव त्वं नीत्वा राखौ सुरजया ।
महारचोर इत्येनं राज्ञा च निरंवासयम
पतिव्रता मया तु त्वं न जीविष्यसि दूषिता ।
इत्यादिष्टासि तद्भद्रे यथेष्टं चेष्टतामिति
तच्छ्रुत्वा मर्तुकामाहं गङ्गास्रोतोनिपासिनी ।
माप्युत्तारिता पुंसा सकतव मेंऽभवत्
॥ ८३ ॥
।। ८४ ॥
॥ ८५ ॥
॥८६॥
॥८८॥

·३४.
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
॥ ८९ ॥
॥ ९०॥
॥ ९१ ॥
॥ ९२॥
।। ९३ ॥
॥ ९४ ॥
स मा निबध्य निर्दोषां मरणान्यरुधपतिः ।
ततस्तातगृहं प्राप्य तत्रैवापामरं स्म हि
लोकान्तरगते पत्यौ मृताहमिह जन्मनि ।
पूर्वोपभुकमुखानं दृष्ट्वा तत्सर्वमस्मरम
इत्यु के तरुणः कोऽपि प्रणयस्निग्धया गिरा ।
समीपादुपसृत्यैनां प्रत्याश्वासयदखसा
अहमस्मि वरारोहे यस्ते प्राणसमो जनः ।
पुरावां हंसमिथुनं वाप्यां काप्यभवाव तो
नारदस्यार्चनांभोजेवावयोश्चञ्चुचापलात् ।
खण्डितेषु वियुक्यै नौ शशाप कुपितो मुनिः
दृष्ट्वैतत्करुणाविष्टं कुमारं नलकूबरम् ।
शशाप मुनिरत्युप्रं पुत्रत्वेन तमावयोः
प्रसादितः स सङ्ग नौ षोडशाब्दे वियुक्तयोः ।
जातस्य तस्याप्यादिक्षत्सखित्वं चक्रवर्तिना
पुत्रः पद्मोद्भवस्याहं पुष्पपुर्या वणिक्पते ।
रनोव इति द्वाभ्यां सहजाभ्यां सहाभवम
सखित्वं राजहंसस्य कृत्वा मद्भातरौ पिता ।
मां च पोतपनि चक्रे कुलधर्ममलब्धयन्
वातवैषम्यतः पोते भग्ने मग्ने महार्णवे ।
स्वच्छन्दचारी देवेन द्वीपेऽस्मिन्नवतारित:
चिरदृष्टमिदं दृष्ट्वा वनं प्रत्यभिजानता ।
मया समभ्येत्याश्लिष्य प्रहृष्टतरमब्रवीत्
अस्मन्मुखादिमा वार्तामाकर्ण्य च वणिक्पतिः ।
तस्मै कन्यां ददौ कंचित्कालं तत्रोषतुश्च तो
॥ ९५ ॥
।। ९६ ॥
॥ ९७ ॥
॥ ९८॥
॥ ९९ ॥
॥ १० ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः
३५
ततः कुतश्चिदन्याद्राजहंसाभिषेचनम् ।
भ्रात्रोमन्त्रिपदप्राप्तिं श्रुत्वा श्वशुरमन्दिरात ॥ १०१॥
अन्तर्वत्री प्रियामादायागच्छन्दर्शनेच्छया ।
अर्णवे नावि मनायां दूरस्थो भर्तृदारक: ॥ १०२ ॥
न दृश्यते मया सार्थ लग्नैकफलके तु सा ।
वेलातटमनुप्राप्ता बाला वायुवशेरिता . || १०३ ॥
उत्तारितापि देवेन प्रियसङ्गमनाशया ।
मया च मरणावेशाद्वराकी विनिवारिता
" १०४॥
पूर्णेषु दिवसेष्वस्मिन्नभ्यणे पर्णमन्दिरे ।
सुतं वनमृगीवैनं दीर्घायुषमसूत सा
॥ १०५॥
शीतातिहरणायास्या: पावकान्वेषणोन्मुखी ।
बहपाय इहेत्येनं गृहीत्वाहमिहागमम्
॥ १०६॥
इत्यस्मिन्नन्तरे घोरो महिषः प्रजघान ताम् ।
तं निहत्याकं हन्तुं प्रावर्तत वनद्विप: ॥१०॥
राष्ट्वैतज्जातवैवण्ये किंकर्तव्यतया मयि ।
सिंह मृगानुसारी तमुरिक्षय प्रजही गजः ॥ १०८॥
ततो गगन एवैनं फलान्तरधिया कपिः ।
गृहीत्वा मुहुराजिघ्रनविपाप्रमगाहत ॥१०९॥
तदात्तत्करभ्रष्टोऽपतन्मे पुष्पभाजने ।
न जही जीवितं
सातु
निस्संज्ञाभवदङ्गना ॥ ११ ॥
मातरं च विचिन्त्याहमकृतार्थः कुले कुले ।
लब्धैः स्तन्यरसैरेनं प्राप्तप्राणमिहानयम् ॥ १११ ॥
इत्याकर्ण्य मुदापूर्णः शुचा च नृपतिः सुतम् ।
पुष्पपासमुवा नाम्ना पुष्पोष इति व्यधात् ॥ ११२॥

·अन्तिसुन्दरीमापासारः
-
तस्मिन्नेवान्तरे तस्मिनपरोऽपि द्विजोत्तमः ।
कुमारमुपनीयास्य कथयामास तत्कथाम ॥११३ ॥
तीर्थयात्रान्तरे राजन् कावेरीतीरवर्तिनम् ।
सर्वातिथिरिति भुस्वा प्राप्तोऽस्मि द्विजसत्तमम् ॥ ११४ ।।
शोकाविष्टममुं दृष्ट्वा तेनाहमभिनन्दितः ।
विविक्त विप्रमप्रारं शोकवेगस्य कारणम ॥ ११५॥
स च सर्वमवोचन्मे यथाहं मतिशर्मणः ।
स यशर्मेति निष्पन्नः पुत्रः पाटाले सुत्रके ॥ १.१६ ॥
कृष्णसाविहाराहों याज्ञीयो देश उच्यते ।
ब्रह्मावर्नादिरत्रापि रम्या मगधभूमयः
॥११७॥
गृहस्थधर्भ धर्माणामुत्तमं जानतोऽपि मे ।
तीर्थयात्रारसः सर्व निर्विचारमपाहरत ।।११८ ॥
ततश्चरन्दिशं याम्यां मलयप्रस्थवासिनम ।
कलशोद्भवमद्राक्षं स मामित्याशिषन्मुनिः ११९ ॥
मन्निवासे शुचावस्मिन् समाद्रिदुहितुस्तटे ।
नैष्ठिकवं विसृज्यतक्रियतां दारसंग्रहः ॥ १२० ॥
इत्यादि ऽस्म्यहं [स्थास्य] मकस्य द्विजन्मनः ।
कन्यामुदवई माहाद्वन्ध्या च भवति स्म सा ॥१२१॥
कनीयसी पुनः कन्यामुपयम्य सुलक्षणाम् ।
तस्यामुत्पादयन् पुत्रं पितॄणामनृणोऽभवम् 1॥ १२२ ॥
धायासमं स मे सुनुवर्षजातो न दृश्यते ।
नेहपाशेन गाढं मामबद्धं बढ़वान्मुनिः ।१२३ ॥
कुमारस्यापहार दिष्टशक्या परीदितुम् ।
अस्यां जनपदे. नद्यां निम्रमज नुपाझ्या. ॥१२४॥

·चतुर्थः परिच्छेदः ३० ज्यायस्यां मम जायायां मजन्यामपतजलम् । लोहितायितमालोक्य व्यस्मयन्त नृपादयः ॥ १२५॥ सापत्न्यादहमेवैनमप्सु क्षिप्तवती सुतम दण्डभीत्या मयेत्युक्ते व्यस्मेषन्ततरां प्रजा: ॥१२६॥ क्रूरकर्मतया राज्ञा निगृहीता पुनर्वने । प्रोझितासुरिहैवासौ बभूव च पिशाचिका ॥ १२७ ॥ प्रतिज्ञातं तया भूयो यन्मे पुत्रविनाशनम् । तत्पश्यतो जुगुप्सा मे स्त्रीजातेऽपि महत्यभूत् ।। १२८॥ असौ खल्वासुरी सृष्ठिः निकृष्टजमसेविनी अङ्गनेति विनाशाय मायव भुवि निर्मिता ।। १२९ ।। सीमाभङ्गे लघुः सिन्धुधर्मच्छेदे मृदुः कलिः । समत्वे मुनयो दैत्याः स्त्री मायेव गरीयसी ॥ १३०॥ इत्यालपन्वमुढेग्म समापृच्छय ततो गतः । अदूरे स्त्रियमुध्य म्रियमाणामलक्ष्यम् ॥ १३१।। मोचिता तु मयाचस्यौ धात्री मां सयशर्मणः । पुत्रेण सह तद्भार्या विशेष सरिदम्भास ॥ १३२ ॥ महौधेनोधमाना तं मुधिं कृत्वा स्तनधयम् । काष्ठभारावलम्बाहं बहावते व्यवर्तिषि ॥ १३३ ।। यावत्तत्रावलंबिन्या संस्कारतसशाखया । तावरवाकरणाहं दवा विटपतिना ॥ १३४ ॥ कुमारं च दिशन्तं गृधः कोऽपि तममहीन् । शाखामाळंब्य चोचीणी मूढाहं विषमृच्छया ॥ १३५ ॥ ततो मुद्रादिकुर्वन्तं मुनिमासीनमन्तिकात् । र शिशुमपश्यन्या रष्टेनामापि पाना ॥ १३६ ।।

·३८
अवन्तिसुन्दरीकथासारः
॥ १३७ ॥
॥ १३८ ॥
॥ १३९ ॥
॥ १४० ॥
॥ १४१ ॥
॥ १४२ ॥
न जाने शिशुमेवास्माद्विषमात्रमचिक्षयम् ।
तत्परीक्षार्थमत्र त्वां दृष्ट्वैवं कृतवानिति
ततस्तेन सहान्विष्य दारकं मरणोन्मुखी ।
निराशा जीवित यागावयेह विनिवारिता
इत्याकांहमप्येनमन्विच्छामीति गच्छता ।
कृतांघ्रिः पुरुषः कश्चिदृष्टः पम्पातटे मया
सोऽब्रवीद्भद्र कावेरीतीरवर्तिनमर्भकम् ।
भादाय दयया गच्छन् भन्नोऽस्मिन्नंबुरक्षसा
सरिदर्णसि मे हस्तादभ्रश्यदयमभकः ।
सं निशम्य निराशोऽहमाश्वास्यैनमयासिषम्
शिंशुमारशरीरोत्थं कुमारं दाशदर्शितम् ।
लेभे वणिगिति श्रुत्वा प्राप्तवान् कोलपत्तनम्
तस्मिन् कोलाहलं श्रुत्वा दाशदत्तो वणिक्सुतः ।
नष्ट इत्यथ तत्रैक कूपे पुरुषभैक्षिषि
स मयोत्तारित: प्रोचे वणिक्पुत्रोऽरमौरसः ।
दाशदत्तसुतनेहान्मामनाहतवान् पिता
तं कूपे क्षेप्तुकामेन प्रमादात्पतितं मया ।
तीर एव करभ्रष्टो न दृष्टः पुनरर्भकः
श्रुत्वैतद्गहमाण स्तमुत्तरेण ब्रजन् वने
अद्राक्षं पुरुषं कंचित्तशतजवक्षसम्
स जगाद मया पृष्टः कुहचिकूपसन्निधौ ।
कुमारन्तं गृहं नेष्यन् करुणास्मि भृशं क्षतः
विषाणपर्वलग्नेन कुमारेण ययौ मृगः ।
वमन्वेष्टम शक्तोऽहं त्वयाप्यविष्यतामिति
॥ १४३ ॥
।। १४४॥
॥ १४५ ॥
॥ १४६ ॥
॥ १४७ ॥
॥ १४८॥

·चतुर्थः परिच्छेदः
३९
।। १४९ ॥
॥ १.॥
। १५१॥
।। १५२ ।।
॥ १५३ ॥
तच्छत्वाथ गृहीतोऽसौ रुरुशृङ्गगतः शिशुः ।
छुत्वाथ
सार्थनार्या किरातेभ्यः वस्त्रं दत्वेति सत्वरम्
गत्वाथ त्रिथम प्राक्षं वखानीतो ममार्भकः ।
सार्थभने रुदन्त्या मे पापैरपहृतः करान
इत्याकर्ण्य निवृत्तोऽहं निराशः पुनरैक्षिषि ।
श्रोणीलनेन बालेन व्याकुलां शबरस्त्रियम्
सा जगाद मम भ्रात्रा दत्तः सार्थभृतः सुतः ।
पत्यामवत्समापत्यै.....
.हठादसौ
अमर्षादहमप्येनमानीय त्यत्कुमक्षमा |
विषण्णास्मीनि तच्छ्रुत्वा तमादायाहमभ्यधाम्
वामदेवाश्रमं गत्वा तद्विराहमिहागतः ।
सखित्वे
युक्त
इत्येनं
इति श्रुत्वा तमाश्लिष्य प्रमोदपरमं नृपम् ।
देवरक्षितनामानं देवरक्षित इत्यधात्
अथाम्येन कुमारेण पुष्णन्ती . . मात्मनः ।
भुक्त्वास्थानगतं प्रीया प्राह स महिी नृपम्
अद्यापराहणे बिभ्राणामधिश्रोणि स्तनंधयम् ।
दिव्ययोषितमद्राक्षं पृष्टा चैत्रभवोचत
माणिभद्रस्य भद्रे मां विद्धि यक्षपते: सुताम् ।
तारावलीति नामाहं विचरामि वरीषणी
काशिपुर्या पितृवने प्ररुदन्तमिमं शिशुम् ।
उपलभ्य लघुस्नेहादनै पितुरन्तिकम्
मत्पित्रा धनदस्यायं दर्शित: स धनेश्वरः ।
परापराणां विज्ञाता मामाहू येदमब्रवीत्
कुमारस्याहरामि ते
॥ १५४॥
॥ १५५ ॥
॥१५६ ॥
॥ १५७॥
।। १५८ ॥
॥ १५९ ॥
॥१६॥

·भवन्तिसुन्दरीकासारः ॥ १६१ ॥ ॥ १६२ ।। ॥ १६३॥ ॥ १६४ ॥ ॥ १६५ ॥ ॥ १६६॥ कीरशस्ते शिशावस्मिन् भाव इत्यहमकाम् । औरसे यामित्युक्त तन्मूलं प्रभुरभ्यधात् पुरा शौनक इत्यासीत्कोसलेषु द्विजोत्तमः । सोमवातेन नामासावधीते स्म द्विजन्मना गुरौ सशिष्येऽभ्याने कदाचिनृपवेश्मनि | सुता बन्धुमतीयेषा नियुक्ता परिवेषणे दृष्टयः पुनरन्योन्यप्रेमवृत्तिप्रवृत्तयोः । कन्याशौनकयोस्तच संजग्मे मिथुनं मिथः ततो गतेश्वरः कन्यामुपयन्तुमुपाययौ । तस्मै धात्रेयिका कन्येत्युपनिन्ये सखीजम: शौनकः स तन्वग्या मिर्गतः सरयूजले । भिन्न नौनष्टपत्रीक तामन्विष्यन्न दृष्टवान् शकुन्तलुप्तशेषन्तं तीरे दृष्ट्वा कळेबरम् । मृता सेति विलप्यासौ चके तबानिसादपुः नीत्वा तत्कीकसं तीर्थान्युद्वेगादाश्रमे कचित् । प्रायोपवेशमारेभे तापस्याकथयत्कथाम श्रुत्वा बन्धुमतीवार्ता निर्गत्य सहसा गृहात् । अहं ते दयितेत्यम्घौ निपत्येदमवाच सा स्रोतसा नीयमानाहं कयाचिद्गोपकन्यया । उत्तारिता ततस्तीरे भुजङ्ग ताममारयत् आर्यपुत्रेण तत्कायं प्रायः स्यादनिसात्कृतम् । अहमप्यत तापस्या नियमं प्राहितानया इत्यस्मिन्नन्तरे बन्धुमत्यास्तत्र पिताययो। कन्यावचनया कुभ्यद्गतेश्वरविवासितः ॥ १६७ ॥ ॥ १६८॥ ॥ १६९ ॥ ॥ १७ ॥ ॥ १७१ ॥ ।। १७२ ॥

·चतुर्थः परिकछेदः ॥ ४१ ततः शौनकसाहाय्यात्प्रत्यापानिजास्पदः । राज्यार्द्ध च ददौ तस्मै जामात्रे कोसलेश्वरः हंसावलीवेदिमत्यौ प्रियासख्यौ च शौनकः । उपयम्य नटी चौकां विजहारात्ममायया ॥ १७४॥ आयुषोऽन्ते स एवासावश्मकेषु द्विजोत्तमः । इन्द्राणिगुप्त इत्यासीद्यं प्राहुः शूद्रकं बुधाः ॥ १७५॥ अथावज्ञातया शप्तः प्राप्य ब्रह्माश्रिया निशि । राजश्रियमपायानामन्ते गन्ता भवानिति ॥ १७६॥ स्वातिनाना सहवासौ ववृधे राजसूनुना । क्रीडाकलह मारभ्य स्वैरं वैरमभूत्तयोः ॥ १७७॥ बन्धुदत्तादिभिर्मित्रैरेकदा विहरन वने । दुरुद्वहतरामन्यैरधारयदसौ शिलाम् ॥ १७८ ॥ शाक्यः संघिलको दृष्ट्वा बलं तस्यावधारयत् । तमेकाकिनमादाय प्रविवेश बिलान्तरम् ॥ १७९ ॥ रसोद्धरणकाले तु जिघांसंतनिहत्य स: । . दरीपतनदुःखादीननुभूय वने चरन् । ॥ १८०॥ ततो विश्वलकं लब्ध्वा सुहृदं विन्ध्यगहरे । स्त्रिया कयापि तं राखौ भक्ष्यमानमलइयत् 11. १८१ ॥ क्रुद्धेन तु गृहीता सा मुक्तशापा दिवं ययौ । सौहृदय्यं निगृह्यान्तः प्रतस्थे पुनरप्यसौ ।। १८२॥ स गृहे शाक्यभिक्षुण्या वश्वयित्वा जिघांसितः । दुःखमबोधितस्तस्माद्वैदिशाभिमुखो ययौ ॥ १८३ ॥ सुहृद्भिः सहितो भूत्वा बन्धनागारवर्तिनम् । धन्धुदत्तं ततो. हत्वा जगामोजयिनी प्रति ॥१८४॥ 6 * ·४२ अवन्तिसुन्दरीकथासारः । बन्धुदत्तगृहं गत्वा तस्मिन् भरतकन्यया । अनुरक्तः सरागिण्या रेमे रङ्गापताकया ॥ १८५॥ ततो विनयवत्यास्यामुद्याने नृपकन्यकाम् । दृष्ट्वा दृष्टिविषेणान्तः स्पष्टं दष्ट इवाभवत् ॥ १८६॥ कन्दर्पसपैदष्टान्तर्दष्टा दकिरण च । सा तु शूद्रकसंस्पर्शनोभयस्या अजीव्यत ॥ १८७ ॥ ततः कन्यापुरं गच्छन् रात्रौ हृच्छ्रयमूर्छया । त्रैणाध्यक्षजनैः क्रुद्धैर्वध्योऽसावित्यबध्यत ॥ १८८ ॥ ततः कथंचिन्निर्मुक्तो मृत्युप्रायादपायतः । धात्रीमुखेन तां कन्यामपहृत्य ययौ पुरात् ॥ १८९ ॥ मार्ग माळवराजेत प्रसह्यापहृतां प्रियाम् । उपलभ्य तृषा तस्याः पानीयार्थी ययौ स्वयम् ॥ १९ ॥ विना विनयवत्यासो गच्छन् कृच्छ्रमनीयत । वने वनचरप्रान्तैः कारां चोरचमूपने; || १९१ ॥ तत्कन्ययानुभूयासावार्यदास्यभिधानया । अमुच्यत तग छन्नं बन्धनाद्वद्धरागया ॥ १९२ ॥ ततः प्रियां परिभ्राम्यन् विन्ध्यकाननलुब्धकात् । लीनां विप्रकुले क्वापि श्रुतौ सत्वरमभ्ययो ॥ १९३ ॥ ततोऽपि मथुरां नीतामाकर्ण्य मथुरां ययौ । द्विजेन स्वतनूजायाः सखित्वे वर्ततामिति ।।१९४॥ तत्र स्नानः सरस्तोये निहितः स्तयदर्शिना । पुरुषाश्चोर इत्येनं निन्युर्वद्धभुजद्वयन ॥ १९५ ॥ दृष्ट्वा विनयवत्येनं भर्तारं चोरचिह्नितम् । अमायेन सखी पित्रा क्षणं मृत्योन्यवर्तयन्

·चतुर्थः परिच्छेदः ॥
४३
॥ २००॥
उपहारकृते रात्रौ पशुवन्मारितोऽयसौ ।
न जहाँ जीवितं भूयः प्रेयस्या समगछत ॥ १९७ ॥
स तु मालव एवासादास्ते यस्या गृहे प्रिया ।
तत्कन्यामपि तन्वङ्गीमुपयेमे स यज्ञदाम ॥ १९८॥
मथुरेन्द्रदुहित्रासौ रमितः शूरसेनया ।
वसन् मृत्युमुखमायानपायानयमन्वभूत
॥ १९९॥
बहूनां विपदामन्ते विगृह्य स्वातिना सह ।
बालमित्रमहत्वैनं जीवप्राहमजिग्रहत
सुहृद्भिर्दयिताभिश्च प्रथितप्रेमभिः सह ।
शतं समाः क्षमामेकः शशास चतुरणवाम् ॥ २०१॥
ब्रह्मरक्षोनियुद्धेन मवैव परमेश्वरः ।
धर्मपालस्य नामासीत् कामपालाख्यया सुतः ॥ २०२॥
स कदाचित्सखीमध्ये कोडन्ती दिनकायकाम् ।
पश्यन् कान्तिमती नाम श्रान्तां कन्दुकललिया ॥ २०३ ॥
अभिपन्नशरीरोऽभूदशरारीशरव्यनाम् ।
अनुक्त्वा विकृति तस्या दुर्गोचरतया गिराम् । २०४॥
विक्रीणा सा गुणांस्तस्य प्राणादिधनमात्मनः ।
मनो विनिमयं कृत्वा कन्या कन्यागृहं गता ॥ २०५॥
असुभ्योऽपि गरीयस्यः सोमदेवीसुलोचने ।
इन्द्रसेनेति तत्सख्यः स्मरवेगमगोपयन ॥ २०६॥
कामपालप्रियं दृष्ट्वा सखीभिश्वाभिनन्दितः ।
तया प्रहित मेकान्ते कामलखमला यत्
॥ २०७॥
स्मरमन्थरया बुध्या निर्मितानि नतध्रुवा ।
अनङ्गपत्रे तत्रासन्मधुराण्यक्षराण्यपि
॥ २०८॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
"
" मुग्धा पार हंसी चन्द्र निर्वर्ण्य पुण्डरीकधिया ।
स्फुरितानि तान्यपि तदभिलाषबलात्कृता कुरुते" ॥२०९ ।।
अमन्दानन्दसन्दोहमतुभूयेति वाङ्मयम् ।
मृदुवल्कलमालूय प्रतिलेखमथाकरोत्
॥ २१० ॥
कान्तिमत्यपि चिन्ताब्धेस्तरणोपायदर्शिनीम् ।
सखीव प्रियसंदिष्टां तस्मिन्नार्यामवाचयत् ॥ २११ ॥
यद्यभिलषसि; द्विजवरमवेहि तं राजहंसि जलमध्ये ।
गतमेव चरणगोचरमचिरात्पतिनामुखे नापि" ॥ २१२॥
तद्गुणस्मरणेनास्यामसह्यपरकारिणि ।
यदसौ नृपकन्यायामनार्य कृतमार्यया ।। २१३ ॥
इन्द्रसेनाख्यया सख्या कृत्वा गुप्तस्मराकृति ।
तत्संग्रहच्छलनासावन्तःपुरमनीयत
॥ २१४ ॥
तत्राविदितनिर्वृत्तक्षत्रोचितकरप्रहः ।
रममाणः स तास्तिस्र उपयमे प्रियासखी: ॥ २१५ ।।
आपनसत्त्वा सा देवी प्रच्छन्नं सुषुवे सुतम् ।
रातो पितृवनं नात्वा त्यक्तः स शबरस्त्रिया ॥ २१६ ॥
क्षुधातेत पिशाच्यैष भक्ष्यमाणस्वसूनुना ।
रुद्धो में प्रातराशोऽस्वित्युभयोः कलहे सति ॥ २१७॥
रामदर्शनसंम्भ्रान्त बध्वासौवध्यभूमिमनीयत ।
तस्मिन् बन्धनमेवास्याच्छिनन्मारणसम्भ्रमे
॥ २१८॥
ततो निघ्नत एवासौ निहत्य प्रययौ स्वयम् ।
बह्वपायमिते तस्मिन्नपहाय शिशुं ययौ
॥२१९॥
सपुत्रा च पिशाची सा विभाता च विभावरी ।
इयं तारावली तत्र प्रशान्ती शिशुमबहीत
अस्याः पुत्र इवामुख्मिन् भावहेतुं निशम्यताम् ।
॥ २२० ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४५ शौनकः शूद्रको भूत्वा कामपालोऽय वर्तते ॥ २२१ ॥ बन्धुमती विनयवत्यभिन्ना कान्तिमत्याप । यज्ञदासीद्वेदिमती सोमदेवी च वर्तते ॥ २२२॥ हंसावली शूरसेना सैवास्ते च सुलोचना । धात्रेयिका नन्दनिके यनुरक्ता च शौनक्रम ॥ २२३ ॥ मध्ये रङ्गपताकासीदिन्द्रसेनाच जायते । या सा गोपवधूः पूर्व शौनकेनाग्निसंस्कृता ॥ २२४ ॥ आर्यदास्यपि सौवासीत्पुन तारावली च सा । अस्पामेवार्यदासो ते जातः सोऽयं कुमारक: ॥ २२५ ॥ शूद्रकादद्रिसारास्थः पुत्रोहस्तु तत्कृतः । अर्थपाल इति व्यक्तं मन्नामैव भवत्वयम् ।। २२६॥ वर्द्धयित्री वसुमती तत्तस्यै दीयतामसौ । इयादिष्टा धनेशेन प्रयाने तुमिहागता ॥ २२७॥ इयर्पयित्वा हस्ते मे तत्रैवान्तरियाय सा ॥२२८॥ मुदितवान् नृपतिः स निशम्य हा मुदितवागमृतैः : सह मन्त्रिभिः । अनयदूषितबुद्धिरिमा निशा- मनयदूढमदन्तु....त्वथ........ ॥२२९ ॥ इति दशभिरमीभिः प्रत्यहं वर्द्धमानैः शशिनमिव विशेषैः कान्तिमद्भिः कलानाम् । ललितगुणविशेषं वीक्षमाणः कुमारान् नृपतिरवजगाई मध्यमानन्दासिन्धौ । ॥ २३० ॥ ॥ इत्यवन्तिसुन्दरीकथासारे चतुर्थः परिच्छेदः ।।

·अथ पञ्चमः परिच्छेदः ॥
॥ १॥
॥२॥
॥ ३ ॥
॥४॥
अत्राश्रमे मृगैः सार्द्ध वर्द्धमानेषु सूनुषु ।
वामदेवमुपासीने नृपे च सचिवैः सह
वाजिरत्नं गजेन्द्रं च प्रशस्ता बडवा अपि ।
आदायाभिगतो व्याघ्रदमनः उमद्दश्यत
भद्रवाहनमश्वं च हेमकूटमपि द्विपम ।
पश्यन्नुत्पत्तिमाश्चर्यामित्यूचे मुनिरेनयोः
आदिसर्गे पुरा स्रष्टुशीयन्ताशुबिन्दवः
होमधूमस्पृशो नेवात् तत्राश्वा बडवा अपि
पुरुषश्च ततो जातः स सुराणामथाध्वरे ।
प्रणष्टां वाचमन्वेष्टुं जगाम जलवम॑ना
मत्स्यापदेशात् तं देवा ददृशुर्जल चारिणम् ।
सुरमार्थनया गत्वा यज्ञसाहाय्यक व्यधात्
विश्वावसुमुखैर्देव्यैः सेव्यमानः कदाचन ।
विलम्ब्यागमनं तेभ्यः स शुश्रावेन्द्रसेनया
अथेन्द्रपदमादित्सुस्तपस्यन्नप्सरःस्त्रिया ।
शक्रप्रार्थनया हित्वा तपो रेमे मनोज्ञया
तयोरन्योन्यशापेन मृग्युलूकत्वमीयुषोः ।
अनेकशतमश्वानामण्डात्पक्षवतामभूत्
शालिहोत्रो मुनिः पश्यन् देवसस्यविलोपिनः ।
शिष्यवत्परिगृह्याश्वान् पक्षच्छेदमथाकरोत्
पित्रोः : स्वरूपलाभादीनुपलभ्य बहून्वरान् ।
॥६॥
॥ ८॥
॥ ९॥
॥ १०॥

·पञ्चमः परिच्छेदः ॥ तुरगास्ते सुरेन्द्राणां बभूवुर्वाहनान्यमी ॥ ११॥ पक्षच्छेदकृतामभक्ष्यमाणमृर्षि हयैः । दृष्ट्वा हसन्नप्सरसः क्रुद्धस्ता: शप्तवान् मुनिः ॥ १२ ॥ बडबा भवितेत्येषः प्रतिशप्तश्च वञिणा । अश्वयोनी पतिस्तासां भवानेव भवत्विति ॥ १३ ॥ ता एता बडवा: सोऽयं तुरगश्च मुनश्विरः । राजवाहनवाहानां शापश्च प्रसवावधि ॥ १४॥ ऐरावतसुतो हस्ती यत्प्रभावाद्भुवं गतः । मालवेन्द्रावादूर्ध्व वनेऽस्मिन् विहरत्यसो ॥ १२॥ इत्यादिश्य कथामेतां जगाम स्वाश्रमं मुनिः । नृपश्व परया प्रीत्या गजाश्वबलमग्रहीत् ॥ १६ ॥ ततः सर्वे यथाकालं कृतोपनयनादयः । अवर्द्धन्त मृगेन्द्राणां किशोरा इव दारकाः ॥१७॥ तेभ्यः सर्वासु विद्यासु धनुर्वेदै कलासु च विशिष्टः षोडशं वर्षे जगाहे राजवाहनः ।।१८॥ आशाविजयकालोऽयं कुमारस्येति मन्त्रिभिः । विज्ञापित बलाद्राज्ञोऽप्यन्वज्ञापि हराज्ञया ॥१९॥ वामदेवः प्रयाणाय प्रणमन्त मनन्तरम् । उपहूयैवमेकान्ते राजवाहनमब्रवीत् ॥ २० ॥ कुमार ज्ञातवेद्येषु त्वादृशेष्वनुशासनम् । श्रम एव पितुः स्नेहाद्वाचमेवं हितं वचः ॥ २१ ॥ रुध्यतामिन्द्रियग्रामः परग्रामस्ततस्त्वया । जीयतामरिषड्वर्गः प्रथमं तदनु द्विषः ॥२२॥ सन्ध्यादिभिर्गुणैः षड्भिः शक्तिसिध्दयादिभिः ।

·४८ अन्तिसुन्दरीकथासारः । ॥२३॥ ॥ २४॥ ॥ २५॥ ॥ २६॥ ॥ २७ ॥ ॥ २८॥ साध्यं विधिवदारब्धैः स्वामित्वं विजिगीषुणा विशुद्धामात्ममित्रेण श्रुतिशास्त्रानुरोधिना । अद्वितीयातपत्रेयं त्वपित्रा रक्षिता क्षितिः असकृत्परिभृतेन मानसारेण मानिना । हरप्रसादादद्यैषा विजित्य स्वसुते कृता मानसारो वनं गन्तुं प्रवृत्तोऽपि निजे गृहे । वसत्यवन्तिसुन्दर्या दुहितुर्वरलिप्सया दर्पसारः सुतः श्याले प्रचण्डे चण्डवमणि । कृत्वा राज्यं हरावासे गिरावध तपस्यति आत्माधीनां विधेहि त्वं विजिय वसुधामिमाम् । एतावतीयमायुष्मन् विजेतव्या वसुन्धरा सप्तद्वीपार्णवाकीर्णा सप्तगोत्राचलाकुला । नववर्षधृतेयं ते भविष्यति वशे क्षितिः स्फीतः सर्वहितायोयो विष्णोरंशस्त्वदात्मना । मासद्वयावधिनूनं भावी परिभवश्च से श्वः प्रशस्तं महश्चन्द्रे रेवतीयोगशालिनि । मुहूर्ते विजयायास्मात् सुहृद्भिः सह गम्यताम् इत्थं यद्यन्मुनिर्विद्वान् मेधाविनमबूवुधत् । अबुध्यततरां तत्तकुमारः किं बहूच्यते ततः कुमारमारेभे कृतप्रास्थानिकश्रियम् । वामदेवं नमस्कृत्य प्रस्थानाय परेऽहनि अद्रीभवन्तौ ध्यायन्तौ मङ्गलानि पदे पदे. । . ताभ्याममुच्यत कथञ्चन ॥ २९॥ ॥३०॥ ॥ ३१ ॥ ॥ ३२॥ ॥३३॥ प्रणतः पितरी ॥.३४ ॥ -

·पत्रमः परिच्छेदः ॥
५९
॥ ३५॥
॥३६॥
॥ ३८॥
॥ ३९॥
अनुज्ञाप्य गुरून्सर्वान् कृत्वा शबरदारकम् ।
सुहृदं सिंहदमनं गुरूणां परिरक्षणे
अपहारमुखैर्मित्रैरमित्रजयकांक्षिभिः ।
अखण सुमुहूर्तेण प्रतस्थे दिशमुत्तराम
तेषां दक्षिणतः कोऽपि ब्रह्मचारी द्विजोत्तमः ।
शरत्समृद्धिसम्बन्धं वसन्ततिलक जगौ
सप्तच्छदस्तबकचामरधूननोऽयं
जातो मरुद्धधनसितं वियदातपत्रम् ।
हारप्रसादि सरिदम्बु सरोजलील:
कालोऽयमुद्भवति नन्दितराजहंस:
इयन्यानि च लब्ध्वा ते सुनिमित्तानि सर्वतः ।
वैखानसकुले निन्युदिनं नाति यसि
सुमतिप्रमुखातस्मिन्नमात्या: स्वसुतानपि ।
आत्माधिकारसम्बद्धैरुपदेशैराशेक्षयन्
कथमप्यनुगच्छन्तं निपत्य स्वजनं पुनः ।
शून्यं विन्ध्यवनोद्दे जग्मुनिझरिणीतटे
तत्रैकस्मिन्समाधिस्तं तरुमूलतले द्विजम् ।
ब्रशकर्कशकायं ते
दहशुश्चीरवासतम्
उपसृत्य समासीनरभिनन्दितसक्रियः ।
पृष्ठौरयमात्मानं व्याहतुमुपचक्रमे
अनास्यादितवेदेषु व्याधविद्धोपजीविषु ।
मातङ्ग इति तन्नामा जातो विप्रकुलेष्वहम्
स कदाचिद्धनुष्पाणिर्वने वनचरैः सह ।
चरन् ब्राह्मगमायान्तं वर्षीयांसमलक्ष्यम्
॥ ४० ॥
॥४१॥
॥४२॥
॥४३॥
॥४४॥
॥४५॥

·५०
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
जरत्कर्पटलोभेम प्रतिबद्धाः प्रसह माम् ।
जरापरवशे तस्मिन् प्रज[स्ते जनङ्गमा:
॥४६
त त्रिचतुरान हत्वा दयया तममोचयम् ।
शेषा मां तिलशः कृत्वा जग्मुस्तेऽपि किरातका: ॥ ४७ ॥
मृतोऽहं प्रेतभर्तारं दृष्टवान् विष्टरे स्थितम् ।
स मा नित्योन पश्य त्वं नरकानित्यभाषत ॥४८॥
चित्रगुप्तस्तदाज्ञप्तः पंचादीनरकान् बहून् ।
अदीहशत् दुष्कृतिभिर्भोक्तव्यास्तान् विभागशः ॥ ४९ ॥
दृष्ट्वा विस्मयमानस्तैः स्मर्यमाणसुदुःसहैः ।
नित्योति कथं प्राह प्रभुरिसहमब्रवम्
॥५०॥
चित्रगुप्तस्तदाचख्यौ शबरेन्द्रस्य कस्य चित् ।
चौर्यलब्धधनः कश्चित्कोलाहलिक इराभूत
५१ ॥
स मूर्खः पथिकान् निनन् कदाचिद्विधवां स्त्रियम् ।
न्यरुणत्पुरुषं चैकं युक्त्या च स्त्रिया सह ।।.५२ ॥
हा दीर्घदर्शिन हा पुत्र नित्योप्रेति मुहुर्मुः ।
आक्रन्दन्ती पुळिन्दस्तां भद्रे कासीते सोऽब्रवीत् ॥५३ ॥
सोच मन्त्री विदर्भाणां दीर्घदर्शीति में पतिः ।
स नियोग्रमहोग्रावित्यात्मजौ मय्यजीजनत् ॥ ५४॥
श्रुतं काान्तिकाद्राज्ञा मत्पुत्रो राज्यभागिति ।
बाल एव स नित्योयो राज्ञा चौर्यापहारितः
तद्धीत्या मातुळावासं कनीयानप्यनीयत ।
ततः कदाचिन्मे भर्ता रहसीदमुदाहरत् ॥५६॥
अधेहाच्युतकस्याहं भागिनेयस्य नो गृहम् ।
निमित्तेन निशि प्राप्तः श्रुतवान्तनरेश्वरः ॥ ५॥

·पचमः
परिच्छेदः ॥
48
॥ ५८॥
॥ ५९॥
॥६॥
॥ ६१॥
॥६२॥
।। ६३ ॥
राजा जालंधरेणाहमास्याभिहितोऽधुना ।
मातुलस्य तवापत्यं राजा किल भविष्यति
पिता चैनं प्रस मास्मान विवद्वयति दुर्मतिः ।
असंशयमसौ वधस्त्वया मत्प्रियकारिणा
निशम्यैतन्पादिष्टं क्रियतामविळम्बितम् ।
इति स्वप्रियया प्रोक्त
क्रुद्धस्तामयमभ्यधात्
कर्तु मातुलपुत्रेऽहं नैतत्साहसमुत्सहे ।
इयस्मिन्नन्तरे प्रीत्या तस्यात्मानमदीदिशत्
इत्थं प्रोचे कथं गत्वा कृत्वा पुस्तशिरः करे ।
तच्छिरछिमना च्छित्वा प्रयागच्छन्नृपान्तिकम्
तथेत्यच्युतकेनो के निवृत्तोऽमीत्यनन्तरम् ।
स मयोक्तं ततः कृत्वा नृपायापि न्यवीविदत्
विमनायितमालोक्य स्वदुर्णयधिये यसौ ।
पति मे नृपतिर्नक्तं विविक्ते हन्तुमाह्वयत्
रात्रौ मा हन्तुमारब्धो राज्यलोभादसाविति ।
प्रख्याप्य राज्ञा पापाया: पति, वितिपातितः
तस्मादच्युतको मामप्यनैपत्पितुरन्तिकम् ।
तस्मादपि परिभ्रष्टा ततस्त स्करसम्भ्रमे
ध्वस्तः किं तस्कररित्थं भ्राम्यन्ती पुत्रचिन्ता ।
उनती मृतोत्साहा ददर्श तरुमूर्ध्नि तम्
सोऽब्रवीदम्ब दस्युर्मा बलादादाय निर्गतः ।
कृष्णसपेंग इष्टत्तरीत्यारूढोऽस्मि शाखिनन
इत्याकर्ण्य पुनर्जातं पुत्रमादाय तद्गृहम् ।
गत्वा दस्युहते नाते शोकाणत्रमगाहिषि
॥६४॥
॥६५॥
॥६६॥
॥६॥
॥६॥
॥ ६९॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
॥ ७० ॥
॥ ७१॥
॥७२॥
॥७३॥
॥ ७४ ॥
। ७५ ॥
नष्टे ज्येष्ठे सुते पत्यौ हते पितरि मारिने ।
महोप्रमात्रमासोन्मे जोविनत्यावलम्बन
तरणीभूतमद्यैनं परिणाय्यामुना पथि ।
स्नुषया च सहायान्ती भवद्भिर्भद्र विद्रुता
इति श्रुत्वा स एवाहं नित्योप्रस्तान यस्तव ।
इत्युबलिरावादी पुळिन्दस्तामवन्दत
ततो मातरमादाय मात्रा च शबरैः सह ।
गत्वा जालन्धरं सत्रौ जधान पितृघातिनम्
स्वजनैः सह मावा च तत्रानन्तरभूपतेः ।
महो मन्त्रिणं कृत्वा जगाम वनमेव स:
महोग्रः स गतो भक्त्या हस्तिवक्त्रसलोकताम ।
दीर्घदर्शी विदेहेषु प्रहाराख्योऽभवन्नृपः
ततलिस्रोतसः शापान्मानुप्यकमुपेयुषा ।
गणेशेन सह प्राप्तः महोग्रव मनुष्यनाम
अपहारोपहाराख्यौ प्रहारस्य सुतौ च तो
योसावच्युतकः सोऽभूद्धनमित्राख्यया वणिक
उत्पन्नः सोऽपि नियोगः कर्मवासनया पुनः ।
चण्डकृष्ण इति, व्याधस्तं जघान रिपु-जयः
नरकान् विविधाकाराननुभूय सहस्रशः ।
जातो विप्रकुलेषु त्वं प्राप्तश्च गतिमुत्तमाम्
ब्राझगस्य कृते प्राणैस्त्वं नैनसममोश्यथाः ।
पुरेव निरयानभूयोऽप्यविषयानभोक्ष्यथाः
लौकिकानां हिताय त्वं प्रविश खं कळेवरम् ।
इत्युकमात्रे मरक्षेत्रे तत्रैवोन्मीलितं मया
11.७६ ॥
॥ ७७ ॥
॥ ७८ ॥
॥ ७९ ॥
॥८॥
॥ ८१॥

·पचमः परिच्छेदः ॥ बन्धुभिः खगृहं नीत्वा विहितव्रणरोपणः । स्वस्तिमान् ब्राह्मणात्तस्मादोषं च श्रुतीः स्मृती: १८२॥ अमानुषत्वकामं मां साझा द्यायुगेक्षणः । अब्रवीत्सोमशापात्वं क्लान्तो वत्स कपिछल: || ८३ ॥ गन्ताय नमुच लोकं लभस्व बिलवर्मना । विन्थ्यपार्श्वगतस्तस्मिन् सहायं च तवाप्स्यसि इत्याकर्ण्य कुमारास्ते तस्मिन् विस्मितमानसाः । अक्सन दिवसान कांश्चित् प्रीत्या तदनुरोधतः ॥८५ ॥ ततो मातङ्गकः सुप्तान्मुक्त्वा भक्तानुकम्पिनम् । राजवाहनमादाय प्रविवेश रसातलम् ॥८६॥ बिलकल्पोपदिष्टेन प्रविष्टो यन्ववर्मना । रम्यं पुरमलोकेतां ताम्राकारगोपुरम • || ८७॥ नात्वा सरस्युपस्पृश्य प्रविश्य नगराणे । जातवेदसमुत्साद्य स्थापितैः समिदादिभिः ॥ ८८॥ हृतं मातङ्गकः कृत्वा रक्षायां राजवाहनम् । कल्पोकेन विधानेन प्रावर्तत निरगळ म् 11८९॥ न शक्ष्यन्ति न सन्देहः प्रत्यूहा राजवाहने । इदं तु चित्रं तत्रापि प्रवृत्ता विहिता अपि ॥९॥ हुतेऽशरीरी केयूरी कृषाणी मकुटी क्षणात् । बभूव स्यन्दनीभूते निषण्णः कृष्णवर्मनि ॥९॥ प्रभाप्रवाहे मजन्ती स्वलावण्याम्बुवर्षिणी । रमणीयतरा काचिन् तरुणी प्रत्यदुश्यत सा तमग्निरथं हृष्टा निरीक्ष्य बिग्घया दशा । स्वामिन्ननुगृहीतास्मीत्याचल्यौ राजवाहनम् .. ॥१३॥ ।। ९९।। ४

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
॥ ९४॥
॥ ९५॥
॥ ९६॥
॥ १७ ॥
॥ ९८॥
॥ ९९ ॥
तावन्तःपुरमानीय स्वर्गस्पर्द्धिसमृद्धिमत् ।
सम्भाव्य स्निग्धया वाचा दिव्ययोषिदभाषत
मन्दाकिनीति नामास्मिन्नुत्पन्ना नमुचेरहम् ।
मृते पितरि पुत्रीव नरकेगास्मि वर्द्धिता
कन्या यज्ञवतीत्यन्या तस्यासुरपतेरभूत् ।
आवयोरपराप्यासीत्परं मित्रं तिलोत्तमा
ततो यज्ञवती जातु व्यजितस्मरसंधरा ।
किमप्युदमनाविष्ट स्नेहादस्मभ्यमभ्यधात्
धर्मदेव इति ख्यातः पुरासीत्पुरुषोत्तमात् ।
तत्पनीपदधन्यं मे जीवनं पूर्वजन्मनि
प्रिये गुरुनियोगेन प्रीषिते बदरीवने ।
दवदग्धा तदेवाद्य स्मराम्यस्मिन् भवान्तरे
इत्युन्मनसि तन्वङ्गयां कदाचित्वत्समाकृतिमः ।
कुमार कश्चिदाहय व्याजहार तिलोत्तमा
जाम्बवत्यामसौ जातः साम्ब इत्यम्बुजेक्षणात् ।
मनोरथानां भूमिस्ते महीरक्षार्थमागतः
चिरदृष्टं वनं दृष्ट्वा प्रिये यज्ञवतीयसौ
तव स्मृत्या मुहुर्मूछो गच्छन्नीतस्तवान्तिकम् .
इत्युक्त्वा क्षणनिष्पन्दं मन्देतरमनोरथन् ।
आनन्दानमिवारूढं तद्वन्द्वं समजीगमत्
गणरात्रात्यये दैत्यैः श्रुत्वा यज्ञवी हृताम् ।
साम्धं प्राग्ज्योतिष जेतुं प्रवृत्तं क्रुद्धया धिया
नारदस्य गिरा गत्वा द्वारकां गुरुभिः सह ।
जित्वा दैत्यपतौ स्वर्ग जेतुं याते हरित्रियाम
॥१०१॥
॥ १०२॥
॥ १०३ ।
॥ १०४ ॥

·पञ्चमः परिच्छेदः ॥
॥ १०६॥
॥ १०७॥
॥ १०८॥
॥१०९ ॥
॥ ११०॥
॥ १११ ॥
अमर्षज्वलिते भौमे युधि स्मर्तव्यता गते ।
स्नुषासखीति नीताहं पुरेऽस्मिन्नसुरद्विषा
महाश्वेतादयः सख्यो गन्धर्वतनया अपि ।
महाश्वेता त्वहं जातु प्रणन्तुं पङ्कजेक्षणम
ब्रजन्ती तरुणं कंचित्पतन्तं मकरालये ।
दृष्ट्वा दिष्टबलानावं तस्मिन्नकरवं पुरा
अश्वरूपं तमालोका व्यथमाना रथाङ्गिणा ।
आदिष्टा स्पष्टमेवायं भर्ता ते भविते यहम्
कान्तेन सह यान्ती मामेकदा शोकविह्वलाम् ।
आह्लादयन्महाश्वेता निजवृत्तान्तविस्तरैः
तयोक्त: स युवाप्येनं निवेदयितुमात्मनः ।
चरिः कथयांचके तत: कादम्बरीकथाम्
अस्मिन् विन्ध्यवने वृद्धशल्मलिद्रुमवर्तिनोः ।
उत्पन्नः शुकदम्पत्योरेक एवास्मि शाबका
बाल्ये मृता सविती मे मत्पोषणपरायणे ।
किराताहते ताते परासावपतं दुमात्
नीत्वा मुनिकुमारेण स्वाश्रमं विश्रमीकृतम् ।
जावालिमुनिरालोच्य स्मित्वा मामभ्यभाषत
अवन्तिष्वभवभूपस्तारापीड इति श्रुतः ।
पुत्रः क्षत्रकुला पीडश्चन्द्रापीडस्ततोऽभवत्
मन्त्रिणः शुकनासस्य वैशम्पायन इत्यभूत् ।
तौ बहिर्नगरं गत्वा विद्यापारमपश्यताम्
विद्यान्ते षोडशे वर्षे चन्द्रापीई नराधिपः ।
आनीयेन्द्रायुधं दत्वा यौवराज्येऽभिषेचयत्
॥११२॥
11. ११३॥
॥ ११४॥
॥ ११५॥
॥ ११६ ॥
॥ ११७॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासार 10 ॥११९ ॥ ॥ १२२ ॥ दिग्जयाय ततो गत्वा हिमवत्पार्श्ववर्तिनि । सबैशम्पायने सैन्ये किम्मरद्वयमन्वगात् ॥ ११८॥ इन्द्रायुधजवाहूरं गत्वाच्छोदसरस्तटे । गीतानुसारी गत्वासावद्राक्षीदिव्ययोषितम् तयोपचारतः सर्व व्यावर्थ चरितं निजम् । तवृत्तान्तमयापृच्छन्निश्वस्याभिदधे च सा ॥ १२०॥ महाश्वेतेतिनामाहं गन्धर्वाधिपतेः सुता । सात्वहं पुण्डरीकाहे भाववत्यभवं द्विजे चन्द्रोदये सुदुर्वारं स्मरसांगरमुद्वहन् । जही प्राणान् घृणाहीना विललापास्मि केवलम् पुरुषस्तं जहारैकश्चन्द्रमण्डलनिर्गतः । वत्से मनोरथप्राप्तिर्भवितेत्यभिधीय माम् ॥.१२३ ॥ कपिखलः सखा तस्य द्रुतमेव तदन्वयात् । अहं पुनरिहवास इयत्रायत सा भृशम् ॥२४॥ तारा........तया सार्थ गत्वा गन्धर्वकन्यकाम् । कादम्बरी ददर्शाथ प्रेमव्यक्तिरभूत्तयोः ॥ १२५ परेयुः शिबिरं गत्वा सत्वरं पितुराज्ञया । ताम्बूलदायिकां दत्वा कादम्ब गृहं ययौ ॥ १२६॥ ततः कदाचिदापेदे कादम्बर्याः समीपतः । पत्रलेखाथ सैकान्ते तवृत्तान्तमवर्णयत् ॥ १२७ ॥ अभूतपूर्वामन्यत्र प्रेयस्याः स्मरषिक्रियाम् । आकर्ण्य तो स्मरन् कान्तां मुहुमोहमगादसौ ॥ १२८ ॥ ब.टकक्षोभकर्तारं श्रुत्वा. हेमजटेश्वरम् । कुमारे गन्तुमारब्धेऽपतयुद्धपथाद्रथः ||.१२९ ॥

·५मः परिदः ।। . ॥१३०॥ | १३१ ।। . ॥१३२॥ ॥ १३४ ॥ श्रुत्वा चित्ररथध्यात्कारम्बाः स्वयंवरम । तदेव रथमारुह्य प्रष्टै कामः सह स्कन्धावारं ततो गत्वा चन्द्रापडिः ससैनिकः । सवैशम्पायनस्तूर्ण गन्धर्वनगरं ययौ ततस्तस्योरसि स्नेहात् परिहत्य सुरासुराम् । चक्रे चैवरथी तब ऋाध्यां सन्तासक्रमजम् स्वयंवरे कृते युद्धे श्श्रुत्वा मास्त्रिमुतं हतम् । बद्धरागा महाश्वेता चुनोश भृशदुःखिता अपापामसती बुवा शशाप कुपित: पिता । चण्डाल योनि गच्छेति सघः सात्वपतन्मृता स वैशम्पायनप्तस्मा दर्शनात्पूर्वजन्मनः । स्मरनिवृत्तः समरातां निशम्याजहादसून चन्द्रापीडेन देव्या च कादम्बा तथापरैः । प्रायोपवेशमारब्धं वारयनारदोऽसवीत् श्रूयतां पुण्डरीकोऽसौ ध्वस्तः कुसुमधन्वना । रूपाभिमानी मात्सर्यान्महाश्वेतानिमित्तः जहार चन्द्र तत्कायं सखायं च कपिलः । मयो भवेति शप्तारं शशापेन्ठुरिति क्रुधा दुर्गेषु प्रभ्रमेत्युक्तश्चन्द्रापीडात्मना खितम् । कपिजलस्तमेवास्मिनश्वो भूत्वानुवर्तते वैशम्पायन इत्यास्मम् भूत्वा वित्तभुवैल सः । पुण्डरीको हतः शमा वृथा वयं तपखिनी तवन्त: प्रतीक्षन्ता कत्किालमिति भुवन् । तिरोभूमारदोऽमी शोकव्याकुलमासते ।। १३८॥ ॥ १३९ ॥ ॥१४०॥ ॥४१॥ 8* ·अवन्तिसुन्दरीकथासारः । स वैशम्पायन: पश्चात् तिरधी जातिमाश्रित:। महाश्वेतापि माती प्राप्ता जाति...... ॥ १४२ ॥ इत्युक्त्वा स्मृतजाति मां निनीषुः शिष्यमभ्य यात् । सोऽयं चण्डालकन्यायै दीयतामभिधीयताम् . ॥ १४३ ॥ स्मरायते महाश्वेते मनोरथशतार्थितः । सोऽयं माल पराजाय शूइकाय निवेद्यताम् ॥ १४४ ॥ तवाभीष्टीभवित्री वां स राजा नन्दिकेश्वरः । भवानीशापतो जातस्त्रीभिश्चतसृभिः सह ॥ १४५॥ जिगीषाप्राहमुत्सृज्य त्रिवर्गध्वपराङ्मुखः । स चन्द्रापीड चरितश्रवणेन भविष्यति ।। १४६॥ इत्युक्ते तेन तां नीतस्तया चापि नृपान्तिकम् । तत्राकथयदात्मीयां कथां तदनुयोगत: ॥ १४७ ॥ ततः शशिकरानीतं स्वशरीरमशिश्रयत् । महाश्वेताशरीरं च रातिं सोमरश्मिभिः ॥ १४८॥ अवतारितमारूढ। तं देहमपहाय सा तावावां मुक्तसंक्लेशौ त्वामेव ॥ १४९ ॥ इत्याकर्ण्य.... तस्मिन् द्वन्द्वेऽभिवन्दितुम् । मुकुन्दचरणद्वन्द्वं प्राप्तां मामित्युवाच स: ॥ १५० ॥ वत्से माभूविषादस्ते सम्पमस्ते मनोरथः । दिव्यरूपं पुरेव त्वं भर्तारमनुवर्त से ।।१५१ ॥ साम्बो मम सुतः क्रीडन् जरितारिमृर्षि पुरा । हंसाकृत्या सरस्तोये क्रीडन्तं बिसतन्तुना ॥१५२॥ शप्तो निगळयित्वासौ मुनिना जननान्तरे । निगळस्पर्शि मद्वत्ते परणहमस्थिति ॥ १३॥ द्रष्टुमागतो ·पथमः परिच्छेदः ५९ चूडामणिस्तस्मै तं स राजवाहनो माम भूत्वा दैत्यविपत्तये । भर्तारं तव दुःखात मर्यत्वान्मोचयिष्यति ॥ १५४॥ बहूनां जन्मनामन्ते तत्सहायः स ते पतिः । अग्निवर्णरथप्राप्या भवेदग्निरथालय ॥ १५५ ॥ अवन्ति सुन्दरीयास्ते यशव यपि तलिया । ललामश्रीरिति श्रीणामवन्तिनृपतेः सुता ॥ १५६ ॥ अयं कुमाराय प्रदीयताम् । नैव स्यान्मानुषादेषा यस्मिन् मौलिगते नृणाप ॥ १५७ ॥ इत्युक्ता हरिणा साहं प्रयागय पुरीमिमाम् । उत्तारिता वमन्तीह त्वयैत यदनुगृह्णताम् ॥ १५८॥ इत्युक्त्वा तं मणिशफकादन मुझय धान्ना नक्कुर्वाणं शुमणिमकरोन्मण्डनं तच्छिखण्डे । यत्रामुक्त नरकभिदुरः कौस्तुभस्येव भासा दीप्तस्येन्दोः शिर इत्र हरस्याङ्गमस्यावभासे ॥१५९॥ हृदयमेत्य सविभ्रमहाविल- म्भित सविस्मरणाख्य महाविलम् । नतमियेष रिपून्त महाविल- म्बितमयं च विहाय महाबिलम् ॥ १६०॥ अथापृच्छय प्रीत्या वरवति गते तत्र मिथुने पृथग्भूय प्राया दुदधिसदृशो दैत्यविवरात् । कुमारः प्रीतात्मा जगति जनितानन्दमुदयी चन्मित्रान्वेषी दिवमिव शशी मालवपुरीम् ॥ १६१ ।। ॥ इयवन्तिसुन्दरीकथासारे पचमः परिच्छेदः ।। -

·अथ पचः परिच्छेदः।
।।
॥२॥
॥३॥
॥ ५॥
अथासौ पथि गच्छन्तं पुरुष नगराहिः ।
जद्राक्षीसंनिकृष्यासौ मित्रं फुपोकोऽभवत्
स जहर्ष तथोदनवानियौ तदर्शने यथा ।
कुमार परिरभ्यैनं पप्रच्छ सुरदां गतिम
ततो बद्धावलिः सर्वानुक्तमा कुशलिनः सखीन् ।
स कथामिस्थमारेमे विविक्तं वक्नुमात्मनः
देव त्वय्यनिमित्तेन प्रलीने दीनमानसाः ।
मत्वा बिलगतं कृत्वा तद्वारे देवरक्षितम्
यथा प्रवेश निर्याणं नैवस्याद्विलवासिनाम् ।
इत्यालोचा वयं सर्वे प्राद्रवाम दिशो दश
संवत्सरान्ते चम्पायां सङ्गम: समयश्व नः ।
सोऽप्यहं विन्ध्यशैलस्य पश्चिम भागमभ्यगाम्
तत्रै पुरुषं वप्रात्पतन्तं पश्यतो मम ।
आसीन्मनसि निर्वेदाद्भाव्यं प्राणमुचामुना
शक्यं गगन एवैनं मृहीत्वा परिरक्षितुम् ।
शोकहेतुं तथा छठे यावत्सामर्थ्यमुत्सहे
इत्याकलव्य मद्यास्वं दोभ्यामालिनच धारयम् ।
तालवृनतानिलाम्भोमिर्जातप्रायममाणिषम्
भद्र कस्तव निर्वेको यत्प्राणध्ययकारणम् ।
इत्युक्तः स तु सामेहं मामालोम्वेदमभ्यधान
कृतं तात न साध्वेनग्धदेहस्य रमपम् ।
मयापि श्रुतिशास्त्राणां कियानपि कृतः श्रम:
॥ ७ ॥
॥ ८॥
॥ ९ ॥
॥ १०॥
॥ ११ ॥

·षष्ठः परिकछेदा ॥
११
॥ १२॥
+
॥१४॥
!! १५ ॥
॥१६॥
.॥१७॥
किं तेनापजहारै दयिताविरहबरः ।
संदहो बलवानेष अहः किन करोत्यसो
तथा हीन्दुमतीहसोरज प्राणय॑यूयुजत ।
प्रमहरायै रुरुणाप्याथुषोऽर्षमदापयन
बद्धाः सर्वाभिभाविन्या नेहशृंखलयानया ।
कुशीकृताः कियन्तो वे महान्तो मयि का कथा
कोवाऽस्याश्चरितं वक्तुं शक्तः कल्पशतैरपि ।
हस्तप्राह्माण्यसबस्मिन् प्रायो मुक्तिफलान्यपि
इत्युद्वेगवचः श्रुत्वा महतीयमहो व्यथा ।
कस्य हेतोरपित्वस्मिन् प्रतीत पितरीव मे
इत्येवं चिन्तयित्वैका जरनी पुर एवं नौ ।
क्रोशन्ती चरणाभ्याशं गत्वा सत्वरमब्रवीत्
परित्रायवमत्रैषा तरुणी बहुविह्वला ।
सुखोचिता चितारूढ याकर्याभ्यपतान ताम्
तथावस्यान्वित कूटादाहृत्य शिशिरे कचित् ।
चिरं निरूप्य सैवेयं सुव्रतेत्यवत्रीत् स ताम
अथोत्तस्थौ तयोस्तमित्रतयः तदवस्थयोः ।
विरहानलमुढेलं प्रसय प्रीतिसागरम
ससंभ्रमान्ते सन्तापे शान्ते माभित्यभाषत ।
भद्र भद्रः प्रयासस्ते फलितः श्रूयतां कथा
भद्रोद्भवस्य नामाई पुरे
भूत्वा
वणिकपतेः ।
समुद्रयात्री मष्टायो नाविद्वीपान्तरं मतः
तत्रैनामुपलभ्यास्य जन्मनि नियया तया ।
रममाणश्चिरावास्या पसामि स्म पिसी
॥ १८ ॥
' |॥ २०॥
॥२१॥
॥२२॥
॥ २३ ॥

·६२
अवन्तिसुन्दरी कथासारः ।
॥ २४ ॥
॥२५॥
॥ २६ ॥
॥ २७॥
॥ २८ ॥
॥ ९ ॥
श्रुत्वा पुष्पपुरीवार्ता तत्रागम्तोः कुतश्चन ।
उदारं नावमारुह्य प्रायां बन्धुदिहश्या
घोरमारुतभनायां मनायां नावि नाविकैः ।
दुर्दिनाभितदिग्भागैर्मनमनोऽस्मि चाणे।
अनया च सहापन उत्सया मारं विनाम् ।
तं पोतलवमालम्ब्य तवमानामलक्षयम्
अमूभ्यां लहरीवेगारीभूतान्तरेऽचिरान् ।
आलिलम्बिषमाणे मय्यतीतं दृष्टिगोचरम्
कं न निानेहयत्याशा यतोऽहं तव स्थया ।
वियुक्तोऽग्यनया देहं नाजहां जीवनाशया
मयात्र ग्लवमानेन मत्स्यपृष्ठाधिरोहिणा ।
देवावीपान्तरं गत्वा तस्मिनेकाकिनोभितम्
आनी नाविक नवं पोतनारोग्य केन चिन् ।
वालिद्वीपं ततः सर्वामुवी मन्विष्टवानिमाम्
शरदः षोड शान्विष्य प्रामं प्रामं वनं वनम् ।
पुरं पुरं च नैराशाद् भृगौ देहमपातयम्
रक्षितोऽस्मि सया सेयं दृष्टा गर्भस्य का कथा ।
इयाकुले ऽहमियु के जगाद जरनी च सा
वत्स महुहितेयं त्वद्विरहेण जहात्यसून् ।
कथमप्यर्णवोत्तीर्णा प्रासून तनयं बने।
वृक्षे सत्वभिया बालमालम्च्यामिं निचिन्वत ।
महिषाभिहताबोधं गता सा बोधिता चिरात्
दृष्ट्वा द्विजवरं कश्चित् सबालं व्याकुलीकता ।
आनीये तेन यत्रासावास प्रसवविहला
॥ ३०॥
॥ ३१ ॥
॥३२॥
॥३३॥
॥ ३४ ॥
॥ ३५ ॥

·षष्ठः परिच्छेदः ॥ ६३ दुःखार्ता तदवस्था मामालोक्य व्यधिता भृशम् । अदृष्ट्वा च सुतं मत्तः प्राआर्तुभियमुद्यता संस्तभ्यैनां मुनिर्वाग्भिः कल्यां कृत्वोषधैश्च माम् । स जगाम चिरं स्थित्वा विद्यार्थी रुचितां दिशम् ॥ ३७ ॥ मुनेरनुव्याहरणात् पुरावां हंसरूपयोः । विरहः षोडशाब्दानां विगमे च समागमः ॥ ३८ ॥ चक्रवर्तिसखः सूनुर्भावीति त्वदुदीरितम् । स्मारयन्त्या मयाषा शरदः षोडशात्ययान ॥ ३९॥ साद्य त्वदर्शनालाभानिराशा विवशा बने । चितारूढा वराकीति ब्रुवत्येव रुरोद सा ॥४०॥ अथाकथयमित्थं वां पुत्रवाता निशभ्यताम् । स तस्मिन् महिषं हत्वा कुमारः करिणा हृतः ॥४१॥ सिंहभीत्या द्विपोरिक्षप्तः कपिनोक्षिप्य पातितः । येन व्यवहरत्येषा जने तत्पुष्पभाजने ॥४२॥ स तं गृहीत्वा जीवन्तं निस्संज्ञोऽमिति क्षणात् । अदृष्ट्वा जननी निन्ये वामदेवाश्रमं मुनि: ॥ ४३ ॥ वसुमत्या सहामात्यैर्वसतः पितुराश्रमे । सकाशं राजहंसस्याप्यनायि सततोऽमुना ॥४४॥ वतिस्तेन भूम; सुमत्यादिसुतैः सह । दिग्जयायाध गच्छन्तं राजवाहनमन्वयात् ॥४५॥ तस्मिन् बिलगते देवे तमविध्य भ्रमन्बने । पित्रोर्वी पादयोः पुत्रः पुष्पोद्भयोऽप्यसो ॥ ४६॥ इत्युदीर्य ता: पिसोर्म अन् हर्षाश्रुनिझरे । सदानमयं ताभ्यां सपरन् नन्दिना धने

·६४
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥
॥४८॥
॥ ४९ ॥
॥ ५० ॥
।। ५१॥
।। ५२ ।।
अर्थसाभ्यां तयोति मत्वार्थोपायचिन्तया ।
श्रीमण्डलमथालिस्य हुल्वाम विजने वने
पारेहप्रतिमा प्राणिक्षतगण्ड शिलादिभिः ।
आतितनिधो देशे विविधनिधिलक्षणैः
साधनैर्वर्तकाभिश्च प्रत्यूहमामनैजैपैः ।
यथाविध्यहमारभ्य प्रकृष्टं वसु दृष्टवान्
तावस्युहते सार्थे साहाय्यं कुर्वता मम ।
सार्थवाहेन तमासीत्सख्यं सवयसा सह
भने दस्युगणे शनिष्वारोप्य प्रचुरं धनम् ।
सार्थन सह संप्राप्ता विशाला नगरी वयम्
सार्थवाहगृहं प्रामेष्वस्मासु सुहृदः पिता ।
प्रागेव श्रुतवृत्तान्त: पुत्रवन्मामपूजयत
अन्येयुः पितृवत्सामा स्वमुतां बाल चन्द्रिकाम् ।
आजुहाव ततस्तस्मिम् ज्योत्स्नामहमभूत्वयम
लावण्याम्बुमयी गात्रे काळकूटमयी हशोः ।
लीलामयी पदन्यासे सा कन्या समदृश्यत
तत्रस्थानां च सोलाशं निपेतुहको दृशः ।
तस्यां मयि च सारूप्यं कुसुमेषोरिवेषवः
तस्यां गतायामेकान्ते सार्थवाहः स मे सखा ।
अवोचमां तु विज्ञाय त्वन्वेषणतत्परम्
श्रूयतां गुहचामुण्डा ची बागदेवतास्मसु ।
अधीनवान् जलायेषु शकुनेषु चतुर्वहन
श्रोसपद्विपक्रान्तरेमिर्भध्यात्मसिभिः ।
राजवाहनमन्वेष्टुं परीक्ष्य प्रयतावहे
॥ ५४॥
। ५८॥
॥ ५९॥

·षष्ठः परिच्छेदः ॥ ॥६०॥ ॥६१ ॥ ॥ ६२॥ ।। ६४॥ ॥६५॥ इति श्रुत्वा परीक्ष्यैतदुपश्रुत्याद्यनुक्रमात् । तदानुगुण्यसन्तुष्टस्त्वितोऽहं सुहृदा सह स्मरज्वरविनोदाय क्रीडानलिनकं गतः । अदूरे गिरमौषं हा हाहेति ततस्त्वतः त्वरितोपसृतः कान्तामद्राक्षं बालचन्द्रिकाम् । अक्षिपत्ताशमप्रारं किमित्युद्वन्धनोन्मुखी प्रत्यभिज्ञाय मा बाला निगृह्यावदधेऽपाम् । दयित श्रूयतामन यत्प्राणव्यय कारणम् इहाम्बुविहृतिव्याजान्महासेनसुता हृता । ततः प्रभृति कन्याभिजलक्रीडा न लभ्यते सख्यास्त्ववन्तिसुन्दर्याः क्रीडादर्शनदोहलम् राज्ञो विज्ञापयिष्यन्ती स्वयमेवाहमभ्ययाम् चण्डवर्मानुजेनाहं दृष्ट्वा दारुणवर्मणा । तस्याप्रियभिया तस्मै पितृभ्यां चास्मि दित्सिता तदहं मृत्यवे दातुमात्मानमियमारभे । इत्थं भूयोऽपि तत्कर्तुं प्रवृत्तामित्यभाणिषम् प्रिये मैवं दुरात्मासावुपायेन निहन्यताम | त्वदन्तरङ्गभूता ते ब्रवीतु पितरौ सखी व्यक्तं देवतयाविष्टा कयाचिद् बालचन्द्रिका । सा किलातुल्यजातीयं प्रदहेदनलस्पृशम् इत्यनेनैव मुढात्मा न चेदेष विरंस्यति । सैव ब्रवीतु कन्येयं नेया तद्गृहमन्यथा तस्मिन् देवतया ध्वस्ते स्वजनो विक्रियेत वा । तथेति च ततः पित्रा नीतायां त्वयि तद्गृहम् ॥६६॥ ॥६॥ ॥६८॥ ६९॥ ॥ ७० ॥ ॥ ७१ ॥ o

·६
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
॥७२॥
॥ ७४॥
।। ७५ ॥
॥ ७६ ।।
॥ ७७॥
स्त्रीभूत्वैनं दुरात्मानं हनिष्यामि रहस्यहम् ।
इत्युक्तोपगमय्यैनां सख्या च समशंस्यहम
सा मयोक्तं तथा चक्रे मदनातः स दुर्मतिः ।
अन्वबन्नात् प्रियां पित्रा नीता तद्गृहमेव सा
तत्सखी नाम भूत्वाहं नारीनैपथ्यकर्मणा ।
अभ्यन्तरं प्रविश्यैनं मर्माघातैरमारयम्
स देवतहतः पापः कन्यादूषक इत्यलम् ।
ख्याते जगति सौहाहत्किन्या मह्यमदीयत
इयानुषङ्गिकां प्राप्य त्वदन्वेषण कारणम् ।
उद्यतस्यास्य लब्धं मे देवदर्शनदौहृदम्
इत्थं निशम्य दिष्ट्या मे दृष्टौ नः पितराविति ।
कुमारे कथयत्येनं परीयुगुरवश्व ते
यहमभिवन्द्याथ श्वशुरौ पितरावपि ।
कुमारः सहितः प्रीतः स्यन्दनेनाविशतुरीम्
स तां सतां जन्मभूमि सम्पदा सम्पदास्पदम् ।
जगामोजयिनीमुर्गा ललामाश्रियमुज्वलाम्
तत्रोपचरितं रम्यं रनोद्भवगृहं गतः ।
पुरुषान् सुहृदोऽन्वेष्टुं विससर्ज नृपात्मजः
ततः कदाचिदाचख्यो बालचन्द्रिक या सह ।
पुष्पोद्भवस्ते दासीयं संदिष्टा राजकन्यया
ममास्मिन्नारदारब्धे भाविन्युदकदानिते ।
उत्सवे तव सान्निध्यं भर्वा सह भवत्विति
तदनुशाय रम्या स राजपुत्रीति मे श्रुतिः ।
पति चेति वाणं सा मणति स्म नृपात्मजम
॥ ७८ ॥
॥७९॥
।। ८० ॥
॥ ८१ ॥
॥ ८२॥
॥ ८३॥

·षष्ठः परिच्छेदः । ६७ ॥ ८४ ॥ ॥ ८५॥ ॥ ८७ ॥ ॥ ८८॥ 11 ८९॥ ततोऽपि रमणीया सा न दृष्टा सृष्टिरीहशी । ततस्तामादिशद्भर्ता तद्रूपालेख्यकर्मणि तया न शक्यमित्युक्ते कुमारः कन्यकाकृतिम् । ज्ञास्यन् यज्ञवतीरूपं लिलेख फलके कचित् दृष्ट्वा पुष्पोद्भवे चित्तं चिन्तयाविष्टचेतसि । स्मित्वा विस्मयमाना सा वभाषे बालचन्द्रिका अशक्यारम्भपक्षे यन्मया रूपनिरूपितम् । तत्तथैवेदमापन्नमुत्कण्ठा त्वत्र भिद्यते आकाकृतिसंवादमुक्त्वा यज्ञवतीति ताम् । कुमारं खैरमातस्थे तत्थं कथयानया अथ द्वित्रिदिनापाये कुमारं बालचन्द्रिका । सचित्रफलकागत्य प्रियोपान्ते व्यजिज्ञपत् तदाकृत्यविसंवादा वेत्तुं तचित्रकर्मया । निन्ये कन्यापुरं दृष्ट्वा व्यस्मैष्ट च सखीजन: सविक्रियं मृगाक्षी तं निरीक्ष्य स्मरमन्धरम् । लिलेख तत्र तद्रूपं कुमारान्नैव भिद्यते इत्यर्पितं निरूप्येतद्विस्मितस्तिमितेक्षणः । बिभेद तदाभिदा राजपुत्रोऽपि मन्ये सा स्मरत्वेवान्यजन्मनः । अन्यथा कथमित्यं मद्रूपसिद्धिरिति स्वयम् चिन्तयित्वा चिरं भूयः सुहृदा सह तद्गृहे । नीत्वा गृहं दिदिक्षुस्तां निनाय क्षणदामपि अपरेयुः सहस्रार्चिष्युदयाचलचुम्बिनि । समाविष्टोत्सवं द्रष्टुं ससुहृद्राजवाहनः । ९०॥ ॥९१ ।। पुष्पोद्भवसुहृद्रूपान्न ॥ ९२ ॥ ॥ ९३।। ।। ९४॥ ॥ ९५il

·६८
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥
निष्क्रम्य नगरद्वारा सिप्रावप्रगतो ययौ ।
पश्यम् पौरजनारब्धं तस्मिन्नुत्सवसंकुलम् ॥ ९६ ॥
(तर ) ज्जयिनी रम्यां वीक्ष्यमाणः क्रमेण सः |
बाह्योद्यानानि रम्याणि क्रीडास्थानमथायतम ॥ १७ ॥
देवस्थानतटाकस्य निष्कुटे तटवर्तिनि ।
कन्यापरिजनस्त्रीणां ददर्श विहृतिक्रिया:
॥ ९८॥
कन्दुकेन विभिश्चारै रत्नैरपि च षड्विधैः ।
चित्रदुष्करमार्गेषु क्रीडन्तीरपराः खियः
॥ ९९॥
पाञ्चालिकादिकङ्कळिरवच्छेद्यानि चापरा:।
दुर्वाचकानि कुर्वन्तीरष्टादशविधान्यपि
।। ९०० ॥
लिपि भेदांश्च सिन्ध्वादीन काश्चिम्लेच्छाक्षराणि च ।
प्रहेलिकादिका वाचः पराश्च परिचिन्वती:
॥ १०१ ॥
सङ्गीतगीतवादित्राण्यभ्यस्यन्तीरनेकशः।
तस्मिन्नवन्तिसुन्दर्या ददर्श परिचारिकाः ॥ १०२ ।।
अवतीर्य रथातासामभिरामैः क्रियान्तरैः ।
विलासैविस्मितस्तस्मिन्नुद्याने निषसाद सः ॥ १०३ ॥
विचित्रपुष्पोपहारे निषण्णः पुष्पमण्डपे ।
बमाषे दथितोपान्ते कुमारं बालचन्द्रिका ।। १०४॥
प्रबुद्धपद्मगन्धाच्या वार्षिसजिलयः ।
देवस्थानतटाकस्य प्रेक्ष्यन्तां देव सम्पदः ॥ १०५ ॥
दव्यन्मन्दोदकानीति प्रायो दिपसरांस्ययम् ।
अवन्तिपुरमाश्रित्य क्षितीश इव तिष्ठति ।। १०६ ॥
नौविमानान्यमून्यस्मिन् संचरन्ति सहस्रशः ।
देवता इव दीव्यन्ति प्रीतास्तेषु पुरन्ध्रयः ॥ १०७ ॥

·षष्ठः परिच्छेदः ॥
६९
इत्यस्मिन्नन्तरे साईः सौरभातिशयोऽभवत् ।
तमाघ्रायाबला चेत्थं व्याकुला बालचन्द्रिका ।। १०८ ॥
योसावुदकसंचारी प्रासादः स्फटिकोज्वलः
रजताद्रिसमः श्रीमाननास्ते राजकन्यका ॥ १०९॥
तावता शुश्रुवे युक्तः श्रावकत्वादिषड्गुणैः ।
काक्यादिदोषैरस्पृष्टः स्पष्टो (ट) द्वाविंशतिश्रुतिः ।।११० ॥
द्विग्रामयोनिस्त्रिस्थानः सप्तस्वरसमुद्भवः ।
द्विसप्तमूर्च्छनायुक्तः : स्वष्टादशसजातिकः ।। १११॥
मा(ता)नैश्च कर(गः)गीता..........त्रिपूर्तिकः ।
षोडशालंकृतिस्तालैविशत्या च समन्वितः ॥ ११२ ॥
हृद्यगीतध्वनिश्चिनाण्यातोद्यानि च सस्वनुः ।
वेणुर्मुदङ्गवाद्यानि रेणुभूषणराशयः
॥११३॥
प्रकीर्णकप्रभृत्यष्टभेदैर्बन्धननै या (?)।
विचित्रनृत्ताभिनया बभूवुः पुरयोषितः ।। १.१४ ॥
प्रहृष्टनरनारीकनौविमानशतैर्वृतः ।
आससाद च तं देशं प्रासादः प्रमदामयी (यः) !!११५ ॥
तरन्तीमिव तन्मध्ये स्खलावण्योदयाम्बुधौ ।
इन्दुमण्डलनिष्यन्दधारामिव निरन्तराम ॥ ११६॥
केशेषु कृष्णां चरिते सुभद्रां चित्राङ्गदां दोष्णि च वाचि सत्याम् ।
वर्णे च गौरी सरसां सखीषु वर्णोचमस्त्रीसहितामिवाङ्गे ॥ ११७॥
अचिन्त्यरूपरूपा तामवन्तिनृपते: सुताम् ।
अवन्तिसुन्दरीं दृष्ट्वा कुमारः परिषस्वजे
॥ ११८ ॥
पूर्वजन्मप्रियामेनां जानन्नपि नृपात्मजः ।
धैर्यराशिरनाश्लिष्यसतिष्ठत्कथमप्यसौ
॥ ११९॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
॥ १२०॥
॥ १२१ ॥
॥ १२२।।
॥ १२३ ॥
सापि जन्मान्तरस्मृत्या दूत्येव दृढमाप्तया ।
प्रेर्यमाणापि धैर्येण प्रत्युत्थानादि नाकरोत
जंभितोत्कम्परोमाञ्चस्वेदश्वासादिविक्रियाम् ।
दृष्ट्वा तां क्षणनिष्पन्दा ववन्दे बालचन्द्रिका
उत्थाय परिरभ्यैनमन्यव्याजान्नृपात्मजम् |
सविभ्रमं प्रणम्यो- निषसाद नृपात्मजा
सराजवाहनं पश्यन् सर्व एवाङ्गनाजन:
पुष्पधन्वानमेवैनं मूर्तिमन्तममन्यत
वसुमत्यामयं जातो राजहंसान्महीपतेः ।
येन त्वं लिखिता...त्याचख्ये वालचन्द्रिका
तयोरनङ्गसङ्गीतभङ्गीरङ्गायितात्मनोः ।
विकारा विविधाकारा
बभूवु
(परिहा) सप्रसङ्गेन व्याजहार नृपात्मजः |
न पीडनीयाश्चक्राङ्गास्तथा हि श्रूयतां कथा
आसीत्कंसरिपोः
पुत्र: साम्ब इत्यस्य वल्लभा ।
अभूत्रिभुवनस्तीणां भूषणं भौमनन्दना
स तया समनिर्वी .
मना।
मुनेः शापान्मानुषत्वमभूत्तयोः
अभिन्नरूपतां तत्र स्मरणं दर्शनं तयोः ।
॥ १२४॥
S
॥ १२५ ॥
॥१२७॥
।। १२८॥
अल्प
॥ १२९॥
(साम्बस्य) वल्लभाप्येवं यज्ञवत्यपि तत्फलम् ।
भुङ्क्त एव तथाभूतेत्यतिगम्भीरमभ्यधात्
ततोऽत्य
॥ १३०॥
• नृपकन्यका
॥ ११॥

·षष्ठः परिच्छेदः ॥
७१
॥ १३२॥
.
11 १३३।।
।। १३४ ॥
॥ १३५ ॥
॥ १३६॥
..
।। १३७॥
तया चित्रीयमाण: स प्रवृत्या नृपनन्दनः ।
चकाराभ्यवहारा(दि)ष्वाभि
नुरक्त दिनश्रिया ।
विहर्तुमिव मार्ताण्डेऽप्यवतीर्णोऽपरार्णव
क्रमेण तरुणीभूते तमसि प्रह................
...म्बरं चन्द्रेऽप्यन्द्रीवदनचुम्बिनि
प्रदोषसमये प्राप्ते निवृत्ते जनसंकुले ।
कथमप्य( पहायैनां कुमारः प्राविशत्) गृहम
चक्रे शय्यागतश्चिन्तां चिरष्ठापि मे प्रिया ।
न (पृष्टा) कुशलं कष्टं दूरे कण्ठग्रहादयः
सा राजकन्या संप्राप्ता वय(मप्येवमास्महे)
(असह्यः का) मसन्तापः किमत्र करवाण्यहम् ।
अदत्तां गुरुभिः कान्तामदृष्ट्वा च पुरोधसम् ।
न शक्यं परिणेतुं तत्सर्वथा दुर्वहो भरः
चिन्तयन्तममुं दृष्ट्वा सन्तप्तेव ततो गता ।
अवश्यायाश्रु वर्षन्ती नमदिन्दुमुखी निशा
मुखमाखण्डलाशाया मण्डयत्यर्कमण्डले ।
प्रभाते सुहृदभ्येत्य व्याजहू राजवाहनम्
देव जागरकारस्ते विकारः किमकारणम् ।
अकस्मादियमङ्गानां कथय क्षामता कथम्
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं कुमारः श्रूयतामहम् ।
साम्ब एवास्मि सा कन्या यज्ञवत्येव मे प्रिया
अथैनामनवद्याङ्गी प्रसङ्गात्पश्यतः प्रियाम् ।
सुप्तोत्थित इवात्यर्थे जम्भते मे मनोभवः
॥१८॥
॥१३९॥
॥ १४०॥
॥ १४१॥
॥१४२॥
॥१४३ ॥

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः। विमृतात् मृदुवचीक्ष्णैर्विशिखैनिशितं जगत् । दुरात्मा कारयत्येकः प्राणिनः किं न सौनक: ।। १४४॥ भूक्षेपवर्ति त्रैलोक्यं कुर्वता क्रूरकर्मणा । असंख्याः खण्डितप्राणाः पुण्डरीकादयोऽमुना ॥ १४५ ॥ अनेनैव प्रियाहेतोरत्यर्थ चित्तजन्मना । अविषह्यस्मरावस्था वयं चेतः कदार्थताः 1॥१४६॥ करपत्रायते वायुः शि(खि)पिविष्टायते शशी । रम्यभूतानि वस्तूनि व्यत्यस्तानीव भन्ति मे ॥ १४७॥ किं कर्तव्यमिति श्रुत्वा हृष्टः पुप्पोद्भवोऽभ्यधात् । सत्यं सर्व इमे दोषाश्चित्तजन्मनि किन्त्विह ॥ १४८ ॥ श्लाघ्यायां जन्मशीलायां प्रियायां प्रथमं तव । युक्तं चित्तभुवारब्धं सदृशस्नेहकारिणा ॥ १४९॥ व्यतिरिक्तविकारैव त्वत्तोऽपि नृपकन्यका | तत्राभिमतव्या (प्रा)तौ विषादस्तव किंकृतः ।।.१५०॥ दर्पसारमवज्ञाय स्वसुरस्य परिग्रहः । तेजोनुरूपस्तत्सर्व कल्याणमिव लक्ष्यते ।। १५१ ॥ इत्यस्मिन्नन्तरे प्राप्ता विविक्के बालचन्द्रिका । आचष्ट कुशलं पृष्ठा सप्रत्ययमिदं वचः ॥ १५२ ।। देवाध कुशलं देव्या यथावस्था निशम्यताम् । स्वदर्शनात्प्रभृत्यस्माद्विरक्ता सर्ववस्तुषु ॥ १५३॥ तयाहूता सखीं द्रष्टुं तुगतारणगोपुरम् । लक्ष्मीमयमिवाश्चर्यमप्राक्षं नृपतिक्षयम् ॥१५४॥ रोद्देशं तत्रोद्यानगता गिरः। चिताः परिजनखीणामोषं पापशंसिनी: ॥ १५५॥ गत्वाम....

·षष्ठः परिच्छेदः ॥ ततः क्रीडासरस्तीरे धारागृहगतां सखीम् | अन्यामिव शुचा (शो)च्यामपश्यं नृपकन्यकाम् ॥ १५६ ।। सा मां समीक्ष्य संभ्रान्ता चिन्ताभारकृशा भृशम् । अपृच्छन्मां परिष्वज्य त्ववृत्तान्तमनन्तरम् ॥ १५७॥ मयोक्तं देवि सोऽप्येवं किमपि व्यक्तविक्रियः । गतायां त्वयि संतापादकरोद्वासरक्रियाम् ॥ १५८॥ गते सुहृद्गृहं तस्मिन्नाहूताहामिहागता । भद्रे कथमियं जाता त्वदङ्गे कथय व्यथा ॥ १५९॥ इति पृष्टा परिष्वज्य प्रेमगाढं चिराय माम् । अतिगंभीरमारेभे विविक्ते वक्तुमित्य सौ ॥ ६६०॥ सखि पश्याप्रकाश्येयमावयोः श्रूयतां कथा । स एव साम्बः किं गुप्या यज्ञवत्येव साम्यहम् ॥१६१ ॥ त्वयापि श्रुतमेवावामेव देवसुरेशयोः । जनित्व. मुनिशापेन प्राप्ताथ (प्नुवो) विरहव्यथाम् ॥ १६२ ।। अहो में हृदि नैघृण्यं यञ्चिरोपगते प्रिये । नाश्लिष्टं कष्टमौचित्यं चिन्तितं पापया मया ॥ ६३ ॥ इत्यालपन्ती संतापैर्मजन्ती मदुरःस्थले । मूर्च्छया पतिता भूयः प्रत्याश्वस्येदमभ्यधाम ।। १६४॥ गच्छ त्वं सखि संतप्तं संतोषविषये त्वया । किं ते जन्मान्तरे प्रेयानचिरादनुभूयताम ॥.१६५।। अनुरूपवरप्राप्तिः पितृभ्यां तेऽनुमन्यने । चण्डवर्मा विरुध्यात्तत् कर्तव्य (व्यो) गूढसंग्रहः ॥१३६ ।। इत्यादि चिरमुक्त्वैनामाश्वास्याहामिहागता । दुर्बचा वर्तते तस्या न जाने कीहशी दशा 10

·७४
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ॥
॥ १६८ ॥
इति मृदु कथयित्वा लज्जया नम्रवक्त्र
मृदुतरमभिधाय स्वरमानीयवार्ताम
निपुणमिति कुमारः पूर्वजन्मोचितार्थी
रमयितुमथ ता(गा)यां प्राणिोत्प्राणनाथान्
मरुन्धती स्मरशरपीडितात्मनो.
यंदाश्रमे तरुणि पुरा व्यद... ....य । ........
।। १६९ ॥
(?)
।। १७०॥
तदद्य ते हृ (य) दि मदनास्त्रमुद्रित
मृदुस्मिते लिखितभिवात्र तिष्ठति
इत्ये नां तदनु विसृज्य सोपचारं
यत्रान्य प्रियजनदर्शनोत्सवोऽभूत्
आनन्दस्तिमितमना विनोदनार्थी
तं देशं ससुहृदुपाययौ कुमारः
इत्यवन्तिसुन्दरीकथासारे षष्ठः परिच्छेदः ।
॥ १७१ ।।
-::-
अथ सप्तमः परिच्छेदः।
॥ १ ॥
अथालोक्य द्विज कश्चित् प्रद्वारे देवमान्दरे ।
सज प्रायोपवेशाय प्राप्यैनं तमपृच्छत
अकस्माकिमयं कायस्त्यज्यते को भवानिति ।
पृष्टः प्रान्तोपविष्टाभ्यां ताभ्यां भूतार्थमभ्यधान्
अग्रहारोऽस्त्यगस्त्याशाभूषणं चोळभूमिषु ।
व्याघ्रप्रामाह्वयः सोऽयं तद्देशाभिजनो जनः
॥ २ ॥

·सप्तमः परिच्छेदः ॥ विप्रो विद्येश्वराख्योऽहं (प्राप्य) मन्त्र कुतोऽप्यहम् । गारुडं तेन विद्यार्थी लब्धविद्यालयोऽभवम् ॥४॥ सर्वेषां पुरुषार्थानामाधीनतया पुन: । अशिश्रयममर्यादं राजश्म किमप्यहम् ॥५॥ तत्र क्षुद्रान् पशुप्रायानपश्यं पार्थिवब्रुवान् । उपचीयन्त एवैषामधानित्यभिषेक (सेव) ने (१) येषां दोषेषु सौहार्द साहसेषु सहायधीः । नयज्ञबुद्धिर्मायाविवश्लीलोक्तिषु वाग्मिता ॥ ७ ॥ निवेदकरमा वारं दृष्ट्वा तेषां दुरात्मनाम् । निवृत्तः सर्व संतारामारणायेदमारमे ।।८।। इति श्रुत्वा शुभां वाचं व्याजहार नृपात्मजः । सयं दुःनह एपासी पुंसां दुर्जनसङ्गमः ॥९॥ लन्त्येव भुवि सन्तोऽपि तुल्याः स्वार्थपरार्ययोः । सद्भिः सहोपवासोऽपि न देतान्यैः सुखाशनः । ।। १० ॥ अपनीयायुषि द्वेषं तद्भवाननुयातु नः । इति ब्रुवति तत्रैका शिबिका समदृश्यत ११॥ तस्यां वर्षवरप्रायः स्त्रीजनैतमान्तकात् । रुजापरीत मेत्याभि सोमदत्तमलनयन् ॥ १२ ॥ सोमदत्तः सुहृत्प्रेम्णा खस्थीभूतः स तैः सह । प्रच्छाये कचनासीनो निगृह्य बरवेदनाम् ॥ १३ ॥ वर्गाद्यान्तान्तस्थैरनुवर्णविवर्जितैः स्वरैर्मृदुभिः । स चतुर्वीशतिवर्णैः स्वचरितमनुवर्णयां चक्र ॥१४॥ कुमारतत्राचल कानने त्वं (स्वर) विलो (क्योंकिते ताम्यति मित्रलोके ।

·M
७६
अवन्तिसुन्दरीकथासारः ।
॥ १६ ॥
॥ १७ ॥
चरत्यवन्यामनुपारियानं
वनोमिमालिन्यपरा मयापे
ततो मणिं तत्पुलिने निलीनं
विलोक्य मत्वा पतितं कुतोऽपि ।
पटान्तमानीय चरबटव्यां
व्यलोकयं विप्रकमार्तरूपम्
विचार्य ते केन (किलाप्तमे) त.
न्मयैवमुक्ते लपितं च तेन ।
अकिचनः किचन याचमानो
लग्नक्रियां लाटपतेनयामि
लाटोत्तमे तत्र च मत्तकाले
कन्यानिमित्तं प्रति पारियावम् ।
प्रवर्तमाने कटकानुवर्ती
चराम्यरण्ये परियाचनाय
एवं मयाकार्य मणौ वितीणे
विप्रे ततः प्रीतिकरे प्रयाते ।
प्रमीलितं किचन कंच विनं
किमप्यनीकं पुरतोऽप्यनेकैः (१)
ते मामवोचन परिवार्य कोपात्
द्वित्राणिचान्ये मणयः कचेति ।
नावैमि किश्चित् पुलिने मयैत-
न्माणिक्यमालोकितमित्यवोचम्
एतावतान्यानपि पञ्चचोरा-
नाहूय तान न: कटकं नयन्तः ।
ते मानवाः कर्णकटु कणन्तः
कारालयं नो नियमय्य निन्युः
॥ १०॥
-
॥ २० ॥
।॥ २१ ॥

·सप्तमः परिच्छेदः ॥
॥३॥
॥ २३॥
उक्ता विविक्ते तु मया किमेतत्
के यूयमित्यूचुरमी च चोराः ।
लाटोऽयमन्योचलितो रिपाव.
प्यलं निकर्तुं न तु पारियात्रे
तत्कन्यका लाटपतिः प्रतीत
नाना च वामाश्चितलोचनेति ।
आकर्ण्य तूर्ण परिणेतुकामः
प्रचक्रमे मित्रतया प्रयातुम्
अवेत्य तन्मित्रच पोऽप्यराते:
प्राप्तिनयुक्तेति विचार्य कन्याम् ।
अमात्यमित्रावनिपालयुक्का-
मनीनयत्तामपि पारियात्रम् (:)
पञ्चापि चोरा: कटकानुयाar
अमात्य पुत्रानुचरा वयं ते ।
रत्नानि लाटालयमेय वैरी.
त्यचोरयामात्र निलीयमानाः
वने कचिचोरितरत्नमेक
च्युतं ततोऽप्राप्य निकेतमार्ताः ।
एतन्निमित्तं पुनरपुपेताः
कान्ता वयं चैवमनीकवीरैः
आकर्ण्य चैतचरणेन यन्त्रं
लूत्वा वयं तत्तमसैव चोरैः ।
लुप्त्वा वयं तान्यपि यामिकाना- ?
माल्य कन्यां कटकप्रपन्नाम्
तत्रैकतो यामवतीविरामे
कुमानिलीनं नयनोऽप्युपान्ते ।
॥२५॥
॥ २६॥
॥२७॥

·७८ अवन्तिसुन्दरीकथासारः। ।२८॥ ॥ २९।। ॥३०॥ पत्रेण नारीमपि मारयन्तं कमप्यलङ्काररुचा व्यलोके ? तं मारयित्वा वनितामवोचं (१) का त्वं किमित्यालपितं च तव्या । अवैतु कन्यापरिचारिकां मा समानपाल: (खलु मानपाल:) अमात्य पुत्र :प्रणयी च योऽयं कल्याणिना कालपुरं वृणीत: प्रकण्टको नाम च भूपतेनें: कुलान्तक: पीलुपते: कुमार: मैत्री परा पत्युरनेन चायं चिरायमाणे रमणेऽत्र रात्री । प्रेम्गानुनीय प्रतिकूलरूपा मां मारयन् कारुणिक त्वयाप्तः इतीरितां वाचमवेत्य वाप्यां रक्तावलिप्तं परिपूय कायम् । वेलावतेरुचलितैरवाप व्याकर्ण यन व्याकुलरावमेवम् मित्रं प्रमाण्यात्मनिकेतनेऽपि व्यलीकमारोप्य च मानपालः । प्रकण्टकं पीलुपतिप्रयुक्त- नियन्त्रितो यातयितुं प्रणीत: न युक्तमित्यत्र च मानपाले राणि कर्माण्यपनीत एव । प्रकण्टकं किंच तयोक्तमेवत् सोऽण्याचरन्मारयितुं ममेति ॥ ३१॥"

·सप्तमः परिच्छेदः । (१) लोकप्रलापानिति तत्र चित्रा- नाकर्ण्य पूर्ण विचरनृपान्ते तत्पारियाने (?) परिपाल (ल्य ?) कन्यां न्यरूपयं तत्र च पर्वतान्त ॥३५॥ मारातुरः किञ्चन चिन्तयित्वा विमुच्यतां मन्त्रि ( आरात् ) कुमार........! एतन्मयैवाक्रियतामुना ने- त्यवोचमुच्चैः करमुन्नमय्य २५ ॥ ते पचचोरा अपि मानपाल परायुरुन्मील्य कुलं रिपूणाम् । याता वयं यत्र पविवचारी तं पर्वतं वैरिनिवारणाय ॥ विलुप्तमौर्यः पुनरेत्य कान्ता प्रवाततान्तामिव वैषमानां । चोरा वयं ते परिपालनीया इत्यालपन्तञ्चरणान्तवती ॥ ३८ ॥ कन्या तु कामातुरविक्रिया माम् ब्रीलाविलोलाननमालुलोके । आलोक्य तत्रान्तिकवर्तिनी मा. मित्यालपनमन्त्रि कुमारकोऽव ॥ ३९ ॥ वक्त्रान्ममत्वञ्चरितान्यवेत्य प्रीतयमवाप्यतिमानवेन । रूपेण रम्येण पराक्रमेण क्रीतेव ते कर्मकरी कुमारी ॥४०॥ इत्यन्तरे मन्त्रिकुमारपूर्वी मामन्ववर्तन्त परेवविप्राः ।

·अवन्तिसुन्दरीकथासारः । ॥४१॥ ॥ ४२ ॥ । ।। ४३ ॥ लाटः पुनः पीलुपतिप्रणीताम् वार्तामवेत्याकुलमापपात रूपैरनेकानुचरं विचित्र- रालातचक्रेण च वारणेन । रणान्तरे लाटप (ति) तिं रिपुन्तं यमालयं प्रापयमात्तकोप: पत्रेण मन्त्री मतिपालनामा तां पारियात्राय निनाय वार्ता प्रीतः परं तेन वितीर्य कन्या. मकारयन् मामपि वीरकेतुं प्राप्तेयमापत्पुनरामयात्मा मामेवमूचे प्रविलोक्य मन्त्री। कर्मान्तमार्ता तवयं प्रपन्ना ? पुरा पुरारातिमन्तिपुर्या मालावती नाम च वीरकेतो: वरं त्रिणेत्रं वरमर्थयन्ती तं कन्यकापत्यमयाचतैना प्रतिः पिनाकी पुनरित्युवाच कन्या वितीर्णा वरवर्णिनी ते यः कन्यकायाः कलयेत्करान्तम । अनर्चिता त्रीनपि चेन्ममर्तन चित्तामयेन म्रियते पुराय- मित्येवमेनामपि पारियात्र: कुर्याममित्रान्ततयेति मत्वा तां मत्तकाछाय निनाय कन्याम ॥४४॥ || ४५ ॥ 11१६॥ | ४७ ॥ ::- ·॥ श्री ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः। अवन्तिसुन्दरीकथा ॥ महाकविदण्डिकृता । हिरण्यगर्भमीशानमाधं च पुरुषं हरिम् । श्रीनप्यसत्यनानात्वान् बन्दे विश्वशरीरिण: हृयो रामायणं नाम यन्मुखामधुनिर्झ (र:) । ॥ १ ॥ ॥ २ ॥ मर्य यन्त्रेषु चैतन्यं महाभारतविद्यया अर्पयामास तत्पूर्व यस्तस्मै मुनये नमः बभूव जिह्वाभिनयः कवीनां यदनुग्रहात् । अनुशासित शब्दानां तन्नमामि... ॥ ४ ॥ पराः । येषां जगत्त्रयालेख्यविचित्राश्चित्तभित्तयः ॥५॥ सुबन्धुः किल निष्क्रान्तो बिन्दुसारस्य बन्धनात् । तस्यैव हृदयं बध्वा वत्सराजो.. .तमानवदेवया । गोमुखान्वितया जाति: का बृहत्कथयोज्झिता सनारायणदत्ता या देवदत्ताश्रया कृतिः । मूलदेवोदि..... (२)द्रकेणासकजित्वा स्वच्छया खड्गधारया ।

·अवन्तिसुन्दरीकथा । ॥ १० ॥ जगढूयोऽभ्यवष्टब्धं वाचा स्वचरितार्थया अप्यतिक्रम्य लोकस्य श्रुतिवर्मनि... । भारती सुविभक्तगुलाव्यातलतिमि । परेनोऽपि स्थितो भासः शरीरौरव नाटकैः राज्ञा श्रीसर्वसेने(न)... विजय हरैः सेतुरूपेण तिष्ठन्तो लोके सहस्तुदर्शिनः । षट्पश्चाशत्प्रमाणत्वै गता नः कविपुङ्गवार ।।११॥ ॥ १२ ॥ ॥१३ ॥ स्वयं मयु.... ।। १४॥ किपान् भारोऽवगच्छतः लिप्ता मधुद्रवेणासन व निर्विवशा गिरः । तेनेदं वर्म वैदर्भ काळिमसेन शोधितम् H: १५ ॥ चक्षुः क्षति .... ॥ १६ ॥ ॥ १७॥ ॥१८॥ व्याप्तुं पदत्रयेणापि यश्शक्तो भुवनत्रयम् । तस्य काव्यवयव्याप्तौ चित्तं नारायणस्य किम् सर्वतोमुखमप्याद्यं कविमद्य . . . . । कस्तं न स्तोत्यनुन्मत्तः कवीनां चक्रवर्तिनम् भिन्नतीक्ष्णमुखेनापि चित्रं बाणेन निय॑थः । व्याहारेषु जहौ लीलां न मयूरः चित्रीयते मम । वर्णहीनापि या जातां जास्युत्कर्षगुणास्पदम् धवलप्रभवा रागं सा तनोति मनोवती । १९॥ .

·अवस्थिसुन्दरीकया । प्रसारयति . . . कविनगजैसेमिरः . . ॥२॥ म दामोदरवंशजः । आवर्जने तिरधामध्यति हय इव अनिः ॥ २२॥ धिगस्तु कविकाकस्य तस्य तद्वक्त्रदर्शिनः । ॥ २३ ॥ ढुं दुरुतं नाम दुष्करम । भालयिष्यति कः कार्य द्विजावे: कौशिकद्विषः ॥४॥ खलका कमुखालांढाप्यमलैव सरस्वती । तत्किंचि ॥ २५ ॥ वी परस्परमनुप्रहात । एधन्तामृद्धिकीर्तिभ्यामितरेतरवल्लभाः ॥२६॥ असुराः पराजयन्तां जयन्तु देवाः सरस्वती जयतु । जयतु महाकविसार्थः ॥ २७॥ दिमङ्गनामुखे पन्नांगुलिरिव सकमेज्वलबर्णशोभिती सनिविष्ठा श्रवजचामरम खरीवाक्षीणदानसन्तानजति सौरभसमूहमा वोत्तमानाहिना चक्रवर्ति क्षेत्रमा कामप्रमा वोपदानक्षमा कल्पनुमयहिरिन जम्बूद्वीपनन्दनस्य हेमरसान्चितम कोझासंच . सदलिनीपालगन्धक्षमुदपुण्डरीकावदातगाढस- लिल्या सुग्नैकवामानवासवत्यासिनी चेयमित्यवहाय वस्वोकसा रा. कोश. बया मदमजुलहंसगद्दरत्नया युवविजनाचचोदज़. निववीहीवेगया वेमबलम विरचितखातकाया कोडीकृत्य सर्वसरिस, मुद्रद्वीपपत्तनोत्पन्न . • ; . . तुभूतमुत्सृज्य जड़त्वं खयमनलेभ्योऽपि लिस्तरेमापारि लिनेल श्रीवकालवृदा मुनाक्तेिन दुम्बजलधि, नेव कैलासशिखर . . (23) मसमानासोमामिव प्रसमाना ·c अवन्तिसुन्दरीकथा । . . दिग्गजैरिव दिगन्त स्थापिखैरम्बरसरिदम्बुधौतम्भमण्डदेवतुमिगोपु. रद्वारैरुपेता, गोपुरगुरुफणामः . . . . . .. भागविस्तारवाहिभिरनेकना. गागनागमजनितर्द्धिभिः प्रशस्ततक्षाकारिघटितर्भुजगराजरिष भोगव. तीमहापथैरुपशोभिता, मणिमयसमप्रभूमि . . . (विमा)नैरिवा- मरगणाध्यासितैनलिनकादिभिर्महाप्रसारितरैश्च महापुरुषोचितमहापु. हरिव लक्षणोपप टशिरोभिदृढ प्रकोष्ठस्कन्धकूटैरल. थक्ष राक्षश्चतुरवृत्तिजतिपिरत्युदारैरुदप्रशक्तिभिः कृतवेरिभिरणाम्य . सुरभिनागैरशोकरग्गवहमहामन्यैर्विजम्भितपलाशै; के परि- भिरर्जुनललितैर्माधवीमनोहरैः काम . . . . दैरिव चारुपाराव. तान्वित रतिनगरैरिव कृतसालपरिकरैः शृङ्गारान्त:पुरैरिवामल जाति. कान्तिभि तैरागसमुद्ररिव स्फुरत्तवालपटलैर्धर्मबालाप. त्यैरिव धावीसमधिष्ठितः कामुकैरिव रचितप्रियालकै मङ्गैरिव पाण्डुच्छायोदयदमनकैगौरीचरितरिव प्रसवसंपदावर्जितश्री- कण्ठमनोहरैर्भारतसमरैरिव कौरव . . . . सुरङ्गैरिव चारुचम्पकै. मगधैरिवः कान्तपुष्पपुरजनवल्लभैर्भवाङ्गैरिव नागवल्लीपूगशोभितैः स. त्सङ्गतैरिवाम्लानकरमणी . . . (2b) नैरिव संगृहीतोखैराभ्यन्त- रैश्च पर्षितप्रमदाजनप्रमदेः प्रमदरनिदापभिया शरणागतं शिशिर. मिवाभिपालयती . . . . रमणेन स्वभवनकुटुम्बिना युगपदेव धर्मा. धिफरणे व्यवहर्तुमम्बुराशिमिवागत्य बहिनिविष्टैबलतेव बडवामुखेन . हलकलकलमिव कलविरुतिमदकलमनिभृतगतिजल. विहगकुलं वहदिरनेकपकुलविकृतिभिरक्तमिव जलघर .. बुपा कमण्डलेभाव्यमानस्य परिकर मरकतवेदिका- हरितकमलिनीपलाशस्थितेव विततसितभवनसालमाला . . . लिसनितम्बिनीकदम्बकनितम्वविम्बलम्पित्तमम्जुशिलामका- कवीध.मा काशीपुरं नाम राजधानी । यया सहर्षि ·भवन्तिमुस्करीका • . का पर्यभूतमरावती, यस्मा र भौमसुधासमुचिता दिव्यममा दलालसा इक रजची रजनिकरमुलिहन्ति रक्तया....... यांच मंजुवाचां कुस्तिकेशपक्षमच्छायातर्जितानि कासावित सतनमानुक न्त्युसंसामधुरकुलानि लालाक.............मानमवसन्ति श्रवणे वराणि मित्चन्द्राणि विहसितानि लक्ष्याविच कुण्मलिताम्यात- श्रवणं शोरते रते दन्तपत्राणि...........मुद्वहन्ति स्तनावरणारुणांशु- कानि काकिसलयविडंषितानि तापादिव शनेम्लीयन्ति विभ्रमाम्भोक. हाणि नखमणि......... .... रच्छ्व पति विलास कुसुमानि श्रो. णिविम्बलावण्याभिभूतवोकर्णणि विषादादिव दशानन्यां दधत्युत्त- रीयाणि पादप खरसहजरागावधीरित............(3.8) तलेजन्य कारकवलितमिवेन्द्रनीलाजिरेष तदवमानलजाकृतानि प्रवेशमिव .... ....गमण्डलं याच्याङ्गीकमानङ्गभावयोग्याभिरनेक शतपुरुषापग्रह का. राभिरपि वृतोष्णाभिरपरबत्य य...........भावानभिज्ञाभिरनुरूम्सर्ग- वेदिनी भिरपूर्वाभ्यासकरण कुशलाभिर्गुगवृद्धिविश्यित स....... स देवताभिरिव सन्चरन्तीभिरवधौरितरूपलावण्यवैदग्ध्यसौष्ठवतया विशालतयाः नास्ति बहिर्भुवनमुखतया सौधानां लोटका गाम्भीर्येण दीर्घिकानामुत्तानमिव सागरतलम. तिशयेन शिल्पकतामाकथि...... रफर इस पाकशासनो न पा. ता सुराणां न क्षपायता सपक्षभूभृतां न कर्ता गोन ..पक्षप: परिग्रहस्य बाभिषेकाजनार्दनस्य विरकर इव दीप्तविग्रहो भोग इक पू. थुललाटभूमिहमागुरुरिवायतभुजगमोगा पिकेतुरिख कर्णाल.... (3 b) जागालोदेश इस समस्वरस्तलो (१) गयीव सु. तनुमध्वति दर्दुराचल इव धनोन. . . . . . . करादिक राजशष्या. সহীহুঙ্কাবিলাক লস্কবিসুখখন ॥ विष्णु धूलिसमधूसरिवया राज्याभिषेकविस्मृतिपिष्टा- इव गिरयः ·अवन्तिसुन्दरकथा । . तकरजो राजीव ... समुल्लंघनाभिलाषुकेण सक्रिलकरणाभ्या- सहतीरभि()कप दहनदषमानकथदाचिजीवितकात. संमृतसन्त्रपयेव प्रकामवितते टारया खालतया बेन प्रथममेवाभिनवयौवनापूर्यमाणभुजशिखर पयितस्य यमिव भूभुजि भुजस्तम्भन भुवं भोगभङ्गो भुजङ्गमानां न च भुजं.... परस्परपातो गोळकानां न च गोलकाः सूक्कातिकमो नक्तमचरणां न च नकाचरातमः प्रसारः प्रदोषाणां न च प्रदोषाः भार्यता प्रभजनानां न च प्रभाबनाः रूरध्वंसो लुब्धानां न च लुब्धाः चित्रलासी . . . . . . . (4 a) विबुधोऽपि कयामृवस्वं (१) कलाव- तथापा एक . रसिंहसुखः । स इमामामाकर्ण्य गुणकुतू- हली तमनाक्षीन । भद्र कस्यैतान्यभराणि विकटबनान्योजखीनि च लक्ष्यन्ते . . . . . . स तु संप्रणिपय व्यज्ञापयत् ।। देव परमनुगृ. हामि सामनधानादनुगृहीततमः तिसृता सरस्वतीव ब्रह्मलोकादागस्त्य मूर्तिरिव गीतोगीर्णम रबलस्य कवनिवेशिवमचलखरं नाम गवप्रोदकपुश्पवासितकलकानना: यासि . सम्भृतधृतिरधिवसति कुशिकवंशवनी सर्वाति- चिरप्रधिगृहीत्री महत्यु (नारायणस्वामिनो नापन इव ब्रीधाम दामोदरस्वामिनामा समेत (१). . सर्वाकम- नोहरया सर्वजया विदग्धया सर्वभाषाप्रवीणया प्रमाणयुक्तया लछित. पदविन्यास .. नेहमस्खज्यत । को हि नाम भयवती भवित. व्यतामविक्रम्य यथा समाहितेन साधयति पा? । यतः कौशि... :... (4 b) व पुण्यकर्मणि विष्णुबर्द्धनाख्ये राजसूनी प्रणयमन्त्र- वास् । एकद। च मृगयां गच्छतामुना नात: . यात्रा सोण दिगन्तराणि भ्रमणशीलकीर्तमरियकुलध्वजस्थ कुविनीत इति विपुरीकानाको ...... अदनादिसौजन्य . गावासः ततो हि ·अवन्तिसुन्दरकिया । . . . . दर्शयता वाशीतभयाशे कसावार्थेमियं चव, सौ विंशतिवर्षदेशीय" इति क्षितितलनिहितमौलिः प्रणम्या- चार • . परम्परानुकृष्टमेनमात्मसाकरोत् । माहात्म्यादतिशयदर्शिताराधितपुरु पूर्वकं प्रकटयितु स्वस्य पुत्रीकरणेन दर्शितातिप्रसादः तदनुरूपमनल्पपत्रपरि . कृतगानानि कानिचित्तेन प्रेषितानि श्रुत्वा परं प्रीतः स्त्रीसहस्रकुलं च काञ्चनाभम गणान् स्तन्यमिदमति बहुत्वादासाय प्र. त्येकं सानपानयत्नगौरवं तव स्यात् । अतोऽस्माभिरेकत्रैव संभृतमि. ति प्रदी स च तथा गृह्यमाणगन्धमादनप्रभृतिभिः श्रीवरकृतैः संस्कृतप्राकृतानां च (5. a) . . (ग) म्भीरानुज्ज्वलराजहंसोपग्रहप्रकाशतेजसो ध्वनि रजनाजनचरणपद्मजल्पाकनूपुरातभवनदीर्घिकाकल कृतिरभिमतदेवाराधनपरपुरन्ध्रिमण्डलारब्धबहुविधोत्सवस्वनश्च पल्लवद दध्वान: मध्यमस्तु तेषां मनोरथो मनोरथ इव चिरे. णोपपन्नः कलिजिगीषो न्महगुणरत्नराशिभाजो. महासत्त्वान्महोदधीनिव मध्यमो लोकश्चतुरो दामोद (रो)...शुद्धवृत्तस्य वीरदत्तशर्मणोसार्वसिष्ठस्वेवारुन्धती सती नाम कामिनी गौ (1) दण्डिनामानमविन्दत । पितुरस्य प्रेयसी सपनीपुत्र इति कृत्वा म 'न्तरे परचक्रपीडया पर्या कुलेषु द्रमिळंचोळपाण्ड्ये (७) . (5b) रामपतिषु भमासु सभादिप्रपासु . युवर्गः प्रहतप्रायपरिजन प्रवृत्तवृत्तिक्षयों दुर्भिक्षीणके किनेषु गुरुकुलवल- मत चानवद्यां गरीयसीषु च ब्रह्मक्षत्रस या विस्माः पितदुर्जयस्य मान्थावनाम्नः स्थपते: प्रशस्त वासुशास्त्रार्थसारसा . . . स्तुविस्तारषण्णवतिप्रासादाविधिविशारदो यानासनशय . .

·अवान्तिसुन्दशीकया । विरचित .... . . नादिना तीयमयोका पत्रिकाकार्यगुणैरकर ललितालयनामा स राईदृष्टिनिर्दि- छायां भूमावुपविशत् । दृष्टेऽपि तस्मिन् विस्मय मेष किल यन्त्रमयमिन्द्रजालिकं कृतवानेष किल सं पित्रा यवनामप्यतिशयानेन क्षुधितोऽयमिति बन्त्रो (6 a) मसिता एव सर्वे नियमादशैथिल्या शिल्प दिवैतस्मि- पुणमपि तदमुनहार्थमेव (शार्ज) धन्वनः कैनापि कार- णेन मणिबन्ध एव भनो , • अनुरूप ... . वेति द्रष्टुमर्हथ नहि वः शक्यस्मादृशामसाधारणे दानदीधयाप्यसंतु- होत्यागशक्तिः सनीत्या कलासमागमसभागृह (कु) मारः सहपांसुक्रीडासंभृतोहराशिरत्रवीत् “आर्य संभाव्यता कारस्य सकलविद्यानदीपूरवारिधेस्तयस्त्रिं ! . . . . . य्यामले ध्वैतिधकलासु कवितायां च • • • • , (6b) च व्याख्यानचतुरश्च- तुर्वेदवित् सर्वजनह . . . . . . करस्वामिनो देहभज (?) सहजकी- तिरानायनिधिर भूमिदेवनिवहचूडामणिर्देशर्मा त्वदर्शनाय केरळेभ्यः काः । तदोषामपि सकल्पानुकूलोऽयभारम्भो निर्विचा परेयुः सहमित्रजनैः श्रीजयन्तनारायणभाजनानन्दमभृ- लीनमाभृत्यक्षच्छेवामसहस्राक्ष बेरिणममरगणमसुरसैन्यसंग्रहो मदनेकपपोतकाकुल- सक्नं वनषण्डमिवोत् - (7) श्योंदवकूटसा. विणमिव कालकूटोरिण - नमसो मासुरभुजङ्गराज- मुटणारचक्रवाळकरलितं .. रणप्रकासौभाग्यराशि- (शि१) विषभोगनी णमूलं राजमन्दिरमुदीक्ष- माणस्तरसतरणमा मनाशसिगर्भोन्मुक्तमुखा ... परमन स्फोरसुरभिचम्पकाशोकक्षोत्पलपुप्रागतिलक रम तिभिः सह . - ·अवन्तिसुन्दरीकथा । . . . - . म्यव्याकोशकुवलयदामश्यामळाभिलक्ष्मीकटाक्षमालाभिरिव ... कैटभदानवापतशकानिरूप्यमादिशेवशे (?) -लासनं भगवन्तमुत्फुल्लेन चक्षुषै - सुयुगलम • र - न्ततस्रदर्प. (7 b) • शिल्पिवर्यः कृतार्थों प्रत्युद्गतो भगवन्ना हितारसवासोद्भवकान्तिहेतुरपर सौरभ्यसंशयावह शतमखपरिभुज्यमानदिव तिप्रबलविस्मय प्रहितदृष्टयः सर्व एव तेकिमप्युल्ला मिपावकज्वाले वा रक्तमेवोत्पतत्सप पर्वतशिखरा - वच पश्यतां ... तेषां लोककल्लोलमालोल्लसितोपत्रस्तं स्यन्द.. र(?)न्त्रेणैव दिव्यनगनुलेपनाभरणः कृपाणधारा... स च भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्यहेतिगर्भमलिमुपा- रचयत् । उत् . तेऽस्तु लोकोऽतिमानविस्मयविस्मृतान्तरात्मा निरन्तरो - (8 a) • . . ल्यवन्ध्यवागलभ्यरन्ध्रस्थूललक्षो विचक्षणः कलासु वि (विश्वामित्रगोत्रः कृती रामशर्मा नाम बालमित्रं चित्तावर्जनेषु दाने... गौरीपुत्रस्यापि प्रत्यक्षएवायमध्यक्षय- द्विर ण्डलानुकारिणा रक्तपुण्डरीकेण । पुनरमुष्य पुष्करस्य थमद्यत्वेवं पुनरीदृशानामसुलभदर्शनवादल- घुविस्मय तिरिति स तं प्रत्यवोचत् । सखे न स तु स. वेषामेव नः समान दिनुव्याहरादम्बुरुहत्वमवाप्याम्बरादम्भ- सान्निधौ पतितस्रोतो न्तमेव हृदयं तदेहि गच्छाम इति सह सहायैः कासीमेव न्यव . (8b) शाभगोद्वादश्याम- श्रुतभक्तियोगः कल्पोक्न विधि . . दत्रयीशरीरत्रिभुवनपति- विधामा प्रतिभाकृत (?) चैतदाश्चर्यभूतं सर्वपुर... ......भेदसंमतं सर्वादिराजवंशवर्णनमनोहरकथं सर्वदेवासुर वृत्त..........पारमत् । उपारमत यामिनी । विस्मयप्रतिबुद्धस्य चास्य लो ............(स)लि. परिणतिः पुष्व . - . • म . 2 ·१० अवन्तिसुन्दरीकथा । लाप्लुतः सुचिरोपस्थितपूर्वसन्ध्यः स्वनुष्ठितभगवदाराधन शुश्रूषवे सुहृद्णाय कथामवन्तिसुन्दरीमाचिख्यासुरित्यभाषत वतो भक्तभयहरणविधिविचक्षणस्याम्बुजेक्षणस्य... ... ...... यमहं कथ- यामि श्रूयताम् |आसन्नसंकीर्ण विवि स्वर्णाश्रमा.. .........ार्यपश्या असूर्य पश्याः सुन्दरपुरन्ध्रयो निरवगहन्नि.....(9 a or b)यविशालवप्रा प्रेहे- य (१) विशाला वप्रा मौगानोर्वरामासुरीणवरभुवः प्रचुरम- जीरकपरिय (१) ....नप्रसुकरखेटकप्रकटयोनिपोषागो. जावि (१) .......... वनराजयो बहुफलेपहिद्रुमसमप्रोदप्रपामसीमान: सारसकळहंस............प्रत्युदपानप्रक्लता भवहारिणः (?) पुष्पारा. ममालिनो मगध......... यतकले स्मृतिरपि नाजायत जन्यस्यचि. न्तापि नासीत्तास्कर्यस्यप्र...............देषु कुंकुमपङ्कः केवलमाक्रीडाचल. तटेषूपला: कण्टक ....... सिन्नं च विहरत्सु जलविहङ्गमेषु ते न चान्योन्यस. (9 b or a) रभसमहास्यतेव विक स्वरेण कुमु. दकोकनदसा.....भवनीभूतानि भूधरकुलानि राहुमुखविषनिषे. कदूषण....... ण्डच्छ लेन मेघमण्डलानि तस्य चैवविधस्य मण्डन म . . गरागरोषितेनोमिमालिनेव महता रवानवलय.. .......... दुमण्ड लादिवोत्कीर्य क्षिप्तममलमणिभूमिगर्भसंक्रान्त............द्धरण विशद्भिर्दारुसारमयैर्महाप्रासादैरुपशो............रणैः सितमुन्मालदनेकरत्नरागवल ..... रागविन्दराजभिरुन्मित्तार- कांगणकरालितान्ध...........तबहुविधकुसुमधूलिपाटलपटमुप . . . . (108).... रिगमनावलेपवारणायेव प्रकम्पमानोच्छ्रितपताकव्यस्तमखि- लजम्बूद्वीपलक्ष्मीलतैककुसुमं कुसुमपुरं नाम समप्रस्त्री... ... ....स्रोप- रुद्धगतिरमर्षज्वलित इवात्सर्पदरुणमणिप्रभाप्रवाहोपरक्तवपुरम्बरम्बर. मध्यस्थितोऽठयवमुक्त शैशवच्छाया इव.... ... ..... रवादिव सप्तस(मुद्र) तरङ्गसंघतिधोराघातायासितापि न कदाचम चलति भूतधात्री । ये ...... ..ारणैः समुद्भा- ·अवन्तिसुन्दरीकथा । द्र च निवसता धन................णष्टात्मभिश्च व.... ......णष्टात्मभिश्च व.... भवनमनन्त्रैश्च .... ती, यस्मिश्च पौरा न मधुपायिनो दानरुचयश्च न कु तयो भो. गिनी.... बहुलभाषिणो बृहत्कथा....... जलाशयाः सेतुबन्धलग्नाश्च न प्रमदस्पृशः कादम्बरीरसा न दृष्टयः समन्दाक्षाश्च विश्रुतबहुश्रुताश्च रामायणादि.... भिज्ञाश्च दृष्टमहाभारता भीमगदाभिघातवार्तामुग्धाच प्र......... टा निर्विरोधरमणीयमभ्यस्यमानपुण्यकर्मणः प्रमि.... स: रसि चित्रायण्यां काल्यनस्य भगवतो हुताशस्यात्मजन्य... (10b) बह्वाश्चर्ये सप्तजपादपः (१) कमयमानकामिनीकपोल..... पतिमधूकपुष्पं पुष्पपुरं च तत्पुष्कर इवानन्तभोगमुत्कृष्ठ...... ....दुनो नरवाहन इव पुण्यजनाश्रयं निधीश्वरो हरि... यमहाप्रभावार्षपादो ग- न्धवह इव घनश्यमशेषक्षिव.......... ..इव भोगिनिलयमखिललोक- धृतिकर:.... युध इवोज्ज्वलप्रमदवनमात्मगुणाभिभूत फाल्गुनश्राश्न.... तिष्ठनात्मयश.... भूषणभुवनरस.............यमतिमानुषा- कारसंप..........बन्धसम्भूतव्रत....पुनर्जातमिवमी......रेप्रजाः। येन च गोवर्द्धनधरणिधरधारणो दामोदरः.........मेकगौरवं भू...जभू- धरयुगलमना...........बिभरां चक्रे । यश्च नयनाधरकरणचरणप्रभा. भिनवबन्धु.............वृत्तलक्ष्मीविस्मृतानि कदर्थयांचकारेव कमलका- ननानि | यस्य च मत्तमातङ्गतुङ्गकुम्भकूटपाटनेषु सुभटमण्डलपृथु... मिवेगव्यावर्तनेषु स्यन्दनवृन्दवनपखरव्य बनेषु च व्यापारितस्तदाया- सपिपासित इव समरमण्डलेषु बाहुदण्डोम........ ....... (11) यशः क्षीरसागरमशेषमाचूचुषत् । यच्च सम्यक्प्रणीयमान............ कदर्थनां कलिरास्वं सरस्वतीह्रदतमित्रवर्गः सर्वमेव च शरीरं महापुरुषलक्षणानि प्रत्यव.........संहतयः स्थूलकरावलूनकवलप्रवालमुण्डमू नोद्धृत- प्रसूनसुकुळपड़.... नोदाज्यमस्तकघातभनस्कन्धमुकाविता पट: परपीडाविश्ते न्यस्मरमपि मन्ये कारस्थापि ...........more ·१२ अवान्तिसुन्दरीकथा । गर्वितो वेनसूनुरिति ऊ......शिशिरकरशिशिरगुणैर्दिवं पृथिवी दि. शेश्च सर्वाः सुरभि......मश्च न वर्णव्यतिकरो मश्च न वर्णव्यतिकरो न वर्णव्यतिकरो..... न राजाविनयशङ्कान- राजविनयशङ्काश्च......नाशनचिन्तानाश.... पाकशासनोऽपि नावग्रहं शोक कर्तु त्रिमङ्गं पुनरन्ये । स च राजा सकलमण्डलपासराहुचिह्नया संरम्भ..... भसभिघातवेलावनले. खया रिपुजीवितमधुचूषणभ्रमरमालया भुवनमहानिधानरक्षण......... (11 b) सरनिलीनभेघराशिकया वीरकार्मुकविजयलक्ष्मीसङ्केताभिस- रणत्रियामया यममाहिष.........लां, सकलकुसुमसम्भारभरितार- ण्यधम्मिलबन्धां, अमरिशनीलांशुकोत्तरीयां विश्वमेव विश्वम्भरा...... बिस्तारविविक्तबुद्धिषु सकलकलावगाहवैचण्येषु दुष्टराजलक्ष्मीकरणु- काविनयनवारणांकुश... ... ...रणेष्विव पदबन्धविधुरितभुजङ्गलो.... गमालिष्विव प्रवरगुणरत्नराशिसम्भवेषु निसु........ण्डलावलम्बनेष्वैरा- वतविषाणक......वगुरुप्रतिमानेषु सुमतिसुमित्रसुश्रुत........नराग- वर्त्मना मन्मथप्रतिमकान्तेरन्तःपुरेष्वरमन । आसीञ्च तस्य महीपते: समस्त.... ....सौकुमारवयवैरसाधारणमार्दवाभ्यां च......मानसा. भ्यामुपेता तथा सुकुमा........ वैव कार्मुकमुखच्छाययैव चन्द्रमसं श्वासेनैव सुरभिपरिमळं मल......... (12 a) सररत्नमेखला विपु. लोचयनितम्बचुम्बिना मदनव्यालहास्ति बालहस्तेन पर्यभिसारदुर्दिनमु- पसारयन्ती वदनचन्द्रमण्डहठापकृष्टपुण्डरीकलक्ष्मी........ताभ्यां मृ. णालिकाभ्यामिव शिरीषदामकोमळाभ्यां भुजलताभ्यामुद्भासमाना, स. वैशरीर......भक्तशेषाभ्यां सौन्दर्यपुखाभ्यामिव स्थापिताभ्यां हरद- बमनोभवौद्धत्यसार........मिव तथाकृतोपयोगाभ्यां धात्रा चन्दनध. वळक्षुधालेपौचित्याभ्यां......निवासकुम्भाभ्यामिव रागस्य स्वच्छमा. नसरसातिरेकपूरिताभ्यामिव गुरुतराभ्यां पयोधराभ्यां भ्राजमाना, ग. जकुम्भकठोरपीवरकुचातिभारसाधा............माणुत्वादेव ध्रुवमभंगुरां ·अवन्तिसुन्दरीकथा । १३ - विभूति मध्ययष्टिमतिजघनघनाभोगभारखिन्नोरुदण्डस्थिरीक्रियोपभुक्त भूयोऽवयवत एव तनुतरीभू........द्वितयेन राजमाना, प्रणयकलहता. डितप्रियतमहृदयोज्वलितरागलितयोरिव नखचन्द्रदश करश्मिनाळकि. सहस्रचूषितेनाशेषभुवनवारिजवनप्रभासञ्चयेनैव सततमाघ्यायमानपा- टलिनोरमलरागलावण्यच्छलादरुणाशोकपादपेभ्यः स्तबकराशीनिव दो- हदपूरणतरळनेषु दातुं संगृहणतो मुखकमलामोदनिर्जितवसन्तकरदत्त. मिव सर्वपल्लवसौकुमार्यमुद्वहतोश्चरणारविन्दयोर्द्वन्द्वेन सैन्धूरीरिव दूर. भवः (१) कुर्वती, तरङ्गमयी भूपताकयोः, इन्दीवरमयी नयनयुगे, रतो. त्पलमयी दन्तच्छदे, कुमुदमयी ईषस्मितेषु........निश्वसितेषु........ (12 b) अमृतमयी वचसि, प्रसादमयी मनसि, चक्रवाकमपी पयो. धरयो।, आवर्तमयी नाभिरन्ध्रे, पुलितमयी नितम्बतटेषु, पुष्करमयी च पादतलयोः अमर......पभोगावतीर्णा मन्दाकिनी लीलाकराकान्ति. रागचातुर्याणि पश्चेव पञ्चभूतस्थाने प्रतिविधाय निर्मितेव प्रजापतिना, प्रावृडिव धनगम्भीरस्तननाभीरमणी, शरदिव सरसो कान्तिमुहमी, हेमन्तवृत्तिरिव प्रालम्बिनी हारमालिनी शिशिरश्रीरिव नवनवमालिका, वसन्तवेलेव चारभुजवासभूषिततनुलता, धर्मसम्पदिव कोमळपाटला. धरा सर्वर्तुसमवृत्तितयेव नन्दनस्वभावा, सर्वावरोधप्रधानभू, रति. रिव दर्पकस्य, शचीव शतमखस्य शैलसुतेष विश्वेश्वरस्य लक्ष्मीरिव पु. करेक्षणस्य , बुद्धिरिव धनाधिपस्य, देवसेनेव सेनापतेः प्र........रोहि. णीव बुधभावनस्य, अरुन्धतीव असुभ्योऽपि वल्लभा देवी वसुमती नाम || तस्मिंश्च सम्राजि राजीवलोचनयान्याभरप्याधक........शालि. नीभिरविरुद्धानेकधर्मार्थाभ्यनतिसङ्गमङ्गजसुखमश्नुवाने,कदाचिदभिषे. क्तुमिव दिग्जयाय पुष्पजमाजगाम द्रुमलताधृतमधुनिवहवाहिभिः कु- ...इस्तै: कुसुमलक्ष्म्या समयः मध्ववतारवेगोधूतमि- . - इमळधु......

·१४ अवन्तिसुन्दरीकथा । व हिमजलं जगाल । दक्षिणा.......चक्ष्य दिग्वधूमुपेयुषि पटौ पतझे अतीवोरुतरमुत्राशासौभाग्यमुवाच ह । दिनकरविरहे समगृहीताया दिशो दीर्घनिश्वास इव मन्दमन्दमुत्सर्प तप्यमानपान्थजन........य. मारतो मलयमरुत्प्रेरितेन स्मरवैश्वानरेणैकभवन इव त्रिभुवने सुरासुर- मुनिमनुजमादीप्यमाने तहाप्रतीकारक्षमाणि पयोधरकलशसहस्राणि शर......(138) मिजनाः कामिनीसमाजस्य, चित्रोपमृतप्रियोष्ण- बाष्पधारीपूरप्लुतेषु प्रोषितानां हृदयेषु पाययितुकाम इव कामज्योत्क- र (१) प्रकामानिषूश्चिक्षेप । ...स... तमतलास्तीर्णकिसलय शयन- शायिनीनां कामय (?) कामिनीनां कामशरीरक्षते......क्षेप इव म- मसु मधुरसविसरः परभृतनखमुखोदलितकुड्मळगर्भनिर्गचित: पपात । तमिश्च समये रतिसमरविधिविशारद कुसुमशरशिबिरनीराजनज्वलन. ज्वालाव........वलीषु च राजपुरन्ध्री माहारजतोत्तरीयांशुकवतीषु स- कलजगडावनोबलरागसागरतरङ्गवेणिकासु विकसन्तीषु रक्तकुरवका शोकशल्मलीपलाश....पारिभद्रडाडिमजपाराजिषु रमणीय चरणनलिन- ताड़िताशोकरोषप्रोत्साहिताशेषवनसमाहृतशशिकरकलाविभ्रमेषु निर- न्तरपत........ मुखप्रकरजर्जरितन्यश्मपवनविविधवृक्षविग्रहवळाप- टुबन्धेष्बन्धकमथनमन्युसन्धुक्षितेक्षणाशुशुक्षणिक्षपितहृच्छयोश्चयभ स्मभासुरेषु करिकेसरेषु सितसिन्दुबारवकुलसालतिलकनवमालिका- विषु ललितमाधवपीतवाससि मधूकवनस्थलीदिष्टवृद्धिविघातक (पिष्ठा- तक १) प्रकर(र)स्फुटनिकटकिङ्किरातकर्णिकारचम्पकप्रक्ररेषु स राजा मत्तवारण इव वशाभिर्मत्तकाशिनीभिः परिवृतो मधुमत्तमधुकरकदम्ब- कान्धकारितक्रोधानि क्रीडावनान्यवागाहत ॥ उन्नच मदरकततकामिनीकपोलरागसन्ध्यागमविधुरितसरचक्रवा- कमिथुवकाति बनव, पानगोष्ठीमण्डलानि त्रिदिवमेदिनीम...कान्ता REAT फौकानियाव्यवलितगगनानी वस्त्रेविताल तक मेमन ·अवन्तिसुन्दरीकथा । ११ . वानि भ्रान्तकन्दलभ्रमितदुर्दिनो......गीयमानवविक्रमापदानानि 4 पश्यन् , (13 b) यन्त्रडोळप्रेक्खितानां कीमळकुसुमाक सलयोत्तरच्छदासु विलोकपल्लवान्तरप्रविष्टपवनालोलितलतागृहोदरम- णित .. तचीनांशुकान्तरीयाणामपि करनखमणिरश्मिर्सवलि. तरत्नमेखलामयूखजालजाल्पितदुकूलकर्मणामन्तः पुरसुन्दरीणामरणित. रत्नशकरीतुलकोटिपारिहार्याङ्गदानि, प्रेखोलितहारदीधितिप्रकरकपुर- चूर्णावमुच्यमान श्रमविन्नकुचतटानि, मधुरविवाददत्तदन्तच्छिन्नसन्धि- समाधामनदत्तसदयलीलाचुम्बनानि, गाढालिङ्गनमृदितकण्ठदामप्रति- निधीकृतप्रियतमेक्षणकुवलयमृति, मंजुविहङ्गमाङ्गरातिप्रपञ्चमूछि. ताङ्गजविदाहवेगानि, रागसाम्यसमाहितरसोत्कर्षाणि राजवृषो रतानि निर्विशन्नुपवनविषयिणीमृतुविभूतिमनुबभूव । प्रवृत्तयोश्च विचित्रपुष्पयोश्चैत्रवैशाखयोर्दैत्यराज्यामिव शुचि शुक्रमयं यमसौराज्यमिव प्रतिदिनमरुणायमानेन करविरसीक्रियमाण. लो . . . . . रक्षोराज्यमिव परिलघुप्लवङ्गलंध्यमानहीनवाहिनीजलं, किंपुरुषराज्यमिव द्रुमगणगुरूष्मवारणवनोत्सेकरागहप्तकिंपुरुष, म. मथराज्यामिव मरुद्गणभ्रमितपत्रमण्डलापरुद्धसुरभव मुमात- पमनुब्रुभूषुः, उत्थ . . . . मलरक्तोत्पलानि प्रदीप्तानीव धर्मभयप्रवि. ष्टेन कन्दर्पानलेन दल शीतलजा . . . . जातशीतळजलतलानि दारु- णनिदाघगलिताशशिरकारागृहाणीव मधुकर .... • • • (148) निव. हलकालान्धकारकालोदराणि करतलोदरीभिः सह सरस्यवजगाहे ।। प्रविशन्तीषु च प्रणयिनीषु प्रियसखीष्विव प्रत्युदस्थुः प्रसारि. तोमिहस्तदत्तगाढकण्ठपहा वाप्यः प्र . . . पनविक्षेपवारिदुर्गप्रति- स्तब्धैः प्रसन्नमिवोदीर्णदण्डैः पुण्डरीकौमुक्त . . . . द्वन्द्विषु मन्द शब्द सुन्दरीमुखेषु शिलीमुखा निपेतुः । निमज्जनाद्युपायव्यसानितस्य पुरुष . . . तमिष्षधारागणस्य (?) भोधा (?) भ्रान्तिदिदृक्षवः कटा.

·१६ अवन्तिसुन्दरीकथा । थानम्भोगर्भशायिनीनां पक्ष्मलाक्षीणामुदवर्तन्त भोभतरलिसास्तरुणश- फरफाः । नृपतिनितम्बिनीविम्बाधरचुम्बिनो नाभिज रतिचपला: सरस्तरङ्गा अर्थमानानामाननमपि तु विलसन्तो विसर्पिणां मार्गमूहुः। प्रतिमुखस्थितकुवलयकोडादिवातिवामानि भामिनीनामरज्यन्त लोच. नानि । चकोरलोचना कुचारोहचक्र: संमर्देऽपि कलुषीभवद्भिरम्बु. भिरौत्पत्तिकत्वं जलत्वमनक्षरमाचचक्षे । गुरूनपि निरपेक्षो जघान वारिवेगो वरोरूणामुरोरुहभरान , न हि विवेकः क्षुभितस्य । जल. मध्ये मौनमाचरन्तो मेखलाकलापास्थान एवं गुणत्वं समर्थयां बभूवुः अपास्तालतकैः केनापि निराशेनेव दशनच्छदकिसलयैः व्यजीयन्त रक्तकुवलयवनानि ह्येषामनेक शो रतिरणप्रणीतोस्थितानां प्रतिस्पर्धिजये सहायकृत्यम् । इत्यं च वर्तमानासु पवरपवतूणीतीनां (?) वक्त्रव्य- तिकीर्णापि विकीर्णितोर्मिषु करपुटसलिलसेकलीलाभूतालिकासु प्रहेलि. कासु महीशोऽपि महावराह इव वहन्वक्षसा वसुमती देवीमाकुलाकु लामालोलयनपश्चचाल चिकुरांसतटश्चिक्रीड | क्रीडासु प्रकीर्णप्लुतनि. स्वास्थलव्यचारपति तद्रव्यविषयव्यतिकरभेदादष्टमार्ग- या जलक्रीडया तत्प्रधानाङ्गेषु च स्फुटगद्गदगम्भीरभेदादिस्वरेण . मुक्तसंज्ञेन सलिलवाद्येनानेकमधुरकरण णमुक्तैः प्रीतिपल्लवद्र. वैरिवैनं धाराजलैः .. . . रशृङ्गकोणमुखमुक्ताभिः कुंकुमजलधा- राभिरनङ्गपनगमुखशिखिसिखाभिरिवावचकरुः । अपरा विपक्षव्य- जितविलासरागरोषिता रक्त कटाक्षमालाभिरेवजिह्मनामभिः कौसुम्भ- सरिद्भिरिव सरभसां विधुरायमाणमाचुकुशुः (?) इतरास्तमसीव पय: सि दुर्विभागगतयः करतलकमलावष्टम्भप्रसृप्ता यादृच्छिकै म तबर. णमूलघट्टनैः स्पर्शातिशयानुमेयप्रार्थनप्रणिपाता न कृपणमन्वतिष्ठन्त ।। अवनिपोऽपि गर्विता व्याकुलयन् , मुग्धाः सन्तारयन् , भीताः समाश्वासयन् , कुपिताः प्रसादयन् , मुदिताः प्रोत्साहयन् , प्रस्थिताः त्र .

·अवन्तिसुन्दरीकया । १५ - प्रतिरुन्धन , कांसांचिदुत्पलाशा वल्लीमिव संफलथन् , कासाचित्पा रागं रत्नमिव संपादयन् , कासांचिदमन्दमारभ . . . . मनोरंशुका न्य लक्ष्यगतिराक्षिपन् , कासांचित्कमलरजस्सङ्गधूननच्छलाभिरखने. निग्धताम्रारलतारााणि नेत्रोदराणि चुम्बन , कासांचित्कामायतनेषु कामशरानियादृश्यपातानखानर्पयन् , निबिरीसविलासवण्डातकपरि. हितः पर्याकुटिलकुन्तलोत्तरापाङ्गलोचनः कुंकुनरागलौहितौघप्लुताङ्ग सन्त्रासितसकलराजहंसनिवहो विहृत्य समरादिव सरसः सह प्रिया. मिर्जयश्रीभिरिव निर्जगाम ॥ जगाम चामजनानन्तरमनष्ठितयथोचिताभिषेकमाल: यथा. विध्युपस्थाय तिग्मभानुं भगवन्तमुपास्य चित्रभानुमभिराध्या च देवं देवकीसूर्नु सह सहद्भिः . . . . . श्वाननुसारिणा सुरभिचन्दन(सेन कृतसमालम्भनः कुशलसूदसाधितेन शोधनकल्पनप्रभालनप्रतिस्तम्मन. मार्दवकरणशीतीकरणप्रसादनस्नेहप्रहणवर्णाक्रियागन्धोपसंहारषड्वर्ग(व. ध) . . . . (15 a) दननेहविचारपक्तिसंज्ञाभिस्तयोदशविधाभिर नेकावान्तरविकल्पाभिः क्रियाभिरुपसंस्कृतेन स्वात्मोचितेन सरसंखा. येनामृतातिशायिना पटुपाटलपरिमलामोदनिहारिणा स्म .. येन पानीयेनाहितधृतिरादाय धूपवर्तिमाचा. तो बहलपारिजातसौरभोद्गा- रिक्रमुकफलशकलानि शकवधूटीगण्डपाण्डुरां च ताम्बूलवीटिका . जर ठपाटलीपुटक्रोधपाटलं च शङ्खचूर्णन्त्रय कटुकविशदं वि- मर्दोष्णं लपनलाघवकरं चोपयुज्य रज्यमानदशनामराणो मणिकुट्टिम- पथेन गत्वा प्रसाधितं मुक्तस्थानमण्डपमतिमृदुतिक्षौमपाण्डुनि स्थान- दकचीनपट्टोपधानके पुष्पवाससुरामिणि हैमप्रीतिपादुकप्रतिष्ठितप्रवर- रत्नचित्रपादे पादपीठसनावपार्श्वे प्रत्यासनसोवर्णप्रतिग्रहे शयनपर्य. तले मुहूर्तलब्धविश्रमः सन्निहितः . . . . सामन्तचित्रालापचिरवि. नोदिनो विसृज्य तद्विलम्बमाने कदम्बमुकलकि ख कपुखरविषि स्व. 3 * ·१८ अवन्तिसुन्दरीकथा । . रितप्रवर्तितस्यन्दने सन्ध्यामुखचुम्बनाभिलाषिणि क्रमेण मन्दायमा- नोमणि मणिशिखासुखालोकलोचनेन सुखविविक्तोद्गन्धिनैपथ्यरम णीयेन विजृम्भमाणमल्लिकामुकुलदामप्रलम्बोत्तरीयरमणीयेन सुन्दरीज- नेन चन्दनसलिलसंक्षालनशिशिरेषु स्मेरमल्लिकोपहारेषु सौधहषु सुमस्त संशितगीतगोष्ठीभिश्च प्रियविदग्ध सुहृत्सखः प्रदोषमनैषात् ।। उत्तरयामद्वयमुन्मदम जुवादिनीजनमनोविधेयवृत्तिरगमयत् ।। एवं च परिसमापितग्रीष्मस्याशेषशिरीषश्रीमुष: क्षपित कर ख- मंजरीत्विषस्त्विषिमत्तोमगोलकरतिरास्क्रियारम्भ जजम्भकाजनाभिनि । बर्हणाज्ञाविजृम्भिताम्भोदकोदयः कुटिलकोमलतटितो विघटमानकुच. कटमलामोदलिप्तककुभः केसरसुरभितनम (15 b) चन्द्रकि- बहोत्तरारसिता भूम्योपगुप्तार्कगोगणागणतिथा दृप्तातकस्सजस्सुजात. जातिजातयो मुदित मुरक्यूथि कावर्षनववार्षिकी लताललितलाङ्गलीकलि- कामुकुलितनिचुलवथिय: तयो विकचकदम्बचुम्बिवाचालम. धुलिहः सलिलकणस्यन्दिमन्दमरुतोरतमुखरभेक भेरीभीमागमनिशि- थानिशीथिनीर्मेदाब्ददुर्दिनदिनाद्रुतमनोऽभिसारिकाभिद्रुतदयितोंदवसि. ता विकसितबलाकालीधवलितभुवो भिन्नशिलीन्ध्रबन्धनासिन्धुरमाम. न्द्र गर्जितघनाघनस्तनयिनवो नवजलसेकनिर्वृतिविनीतकेतकीगर्भखे. दापादचारक्षमश्यामलशाहलवनस्थला नीलकण्ठत्तलीलाविलासिनः सन्नापन्नगकुला: कूलमुट्ठजोदकीद्रवत्सरितरङ्गिणीशताश्शत मखगोपाव- लीप्रवालमेखलाधृतवनस्थलीनितम्बपाश्र्वापार्धविश्वम्भराङ्गावरूढसरस .. यौवनावनजपवनस्य ... सनदायिनो दीयमानदानवारियोगनिद्रासु. खाः सुखमया इव प्रादुरासन् प्रावृपेण्यवासराः ।। तासु च प्रीष्मातपातुरत्रिलोकलक्ष्मीविश्रान्तिधारागृहेषु वर्षा. वासरेषु कुटजकुमलहारमालिनीभिः लम्बकदम्बकाचीदामभिः केत. कदन्तबर्हपत्रभूषितश्रवणपाशाभिः मदमयललामलाञ्छितललाटिका.

·अवन्तिसुन्दरीकथा । १९ यमान. भिरागैरिफरागरखितचरणपल्लवाभिः कुन्तलवलयिनीभि सुन्दरी. भिः कृतकिरातनितम्बिनीवेषविभ्रमाभिःरटन्मृगेषु नटच्छिखण्डिषु स्फुटनीपेषु रटन्निर्झरेषु वर्षजलधाराधौतरत्नोपलतलेषु क्रीडापर्वतेष विजहार ॥ धाराखद्विगुणबृंहितमदरागं च वार्षिक . . . . वल्लीगुल्मगुलु. च्छकच्छन्नमार्गेषु कृष्णागरुलारधूरसंचारोगेषु च मणिदरीगृहेषु म. सरामाद्वितीयोरेमे । मण्डपचतुरश्रयातासु चावर्तवतीषु चरणमण्ड- पगर्भवापिकासु कदुष्णवारिपूरितासु . • (16a) शतावतंसि- तासु धर्म इव लीलयागन्धगजगामिनीभिः समं समक्रीडत ॥ निबिडितासु च निशीथिनीषु मन्मथमथितधृतीनां दुर्दिनाभि- सारिकाणामा सारजलापराधक्लिष्टनैपथ्येषु गात्रेष्ट्वादरप्र . मण्डनस्तासां च स्वजनव धनापदेशको शलेषु श्रूयमाणेषु संहर्षेणावस. प्रकृतकलीलानीलांशुकावगुण्ठनस्य यान्धकारराशेरुपक्रियायामुपन्यस्त यामात्मनि पुरुषाभिमानमारोपयन् कचिद्भवनभित्तिस्पर्शपरम्परोनी. तपद्धतौ क्वचित्तरलसौदामिनीदाम दर्शितपुरुषो भागे काचन्नागरिक. पटहशब्दगम्भीरगर्जितमुहूर्तमात्रविह्वलावस्थाने कचित्प्रतिरोधकानामि- वाम्बरप्राहिणां प्रथमाभ्राणामविरलशरवर्षासारसंभ्रमाश्लिष्टमन्दिरा - ङ्गणमार्गपादपस्कन्धे प्रसङ्गोदीरितरागाभिसरण साहसे सानुकम्पप्रम- दामापद्यमानः स्वतिशयोपचार . . . . सान्त्वनमहत्वरसमनेकधा सु. रतलास्यमत्युदारतरलितविभ्रमंत्रबन्ध ! बन्धागारगर्भादिवाभ्रपसरान्निर्गच्छति पुनरुच्चा वन- रन्तर्गतैरापतप्रभन्न इव ध्वस्ते मेघवने चिरनिरोधसम्पीडित खधामाम- पीतार्तकरप्रतीकेष्विव प्रक्षीणवाारेषु बारिधरमहादोदरेषु .मो. दोषणविराममूकेषु स्तोकिकेषु गलिपतयो धरांशुकासु लज्जयेव कापि लीनास हादिनीषदधिमहावलाहकाचूषित वर्षवारिपूरस्यान्तरिक्षसरसो ·२० अवन्तिसुन्दरीकथा । द. मरकतकुटीविव स्फुटीमवन्तीषु नीलकण्ठकण्ठमेचकासु दिक्षु शुमासी- रशससनकलवर्णेषु शीर्गेषु शिखिबहेषु प्रतिबद्ध मुकुन्दलोचनारविान्द- वारितकारिषरमयेष्वित्र प्रवृत्तोष्वितस्ततो विजंभितमम्भोरुहवनेषु पन्न. गेभ्य इव निर्विषेभ्यः पयोदेभ्यो विहाय भयमतिपतत्सु गत्रि दिवम. ध्वनोऽध्वनीनेषु सकलाब्दकलुषिनासु बहुमुखा सारवार्तावि . . . तस्वयमेव क्रमानुपागतप्रसादसुचिरक्षोभानुबन्धलज्जयेव मन्दमन्दं वरु. णालयमुपसर्पन्तीषु प्रतनीयसीषु फेनमालिनीषु मधुपोन्मादबन्धने मद- गन्धविदग्धविशारदे शारदे विदारयति मनांसि मानवतामनङ्गवारणा- नीके सप्तपर्णवने कुसुमधव . . . . कुसुमशरशरावलीव विरहितज. नहृदयदारिणीषु समन्ततः पतन्तीषु हंसमालासु वसुधाविभ्रमहेमचूनें. रसनरेणुभिरभिनवमनसिजातुराखिन्नसुभगासु वनस्थलीषु बाणमालि. नारिषुधिरिव मनोभुवो भुवः परिहरत्सु समाधिच्छेदशंखिषु स्व मुखा- नेकवारोदीरितमधुरशाकृतिग्राहिणानां शुकश्रेणीनामचकितमुक्तमंजुल- प्रतिशारशासितास्वनुमन्यमानकल मकणिशभङ्गासु कलमगोपिकासु स. कलकामुकानीको कम्पकारिणी खड्गधारामिव श्यामावलम्बमाने द्वि- गुणनेजसि ज्योतिषामधीशे शान्त गर्जिताति शशाङ्कपादच्छायश्रयीणि शल्मलीतूल परिलघूनि मेघकुलानि विलोक्य दर्पदिव मत्तमधुकरीमधु. रध्वानगर्भ हसन्तीषु कुमुदिनीषु विशदायां शरदिशारदशशिकरसित. चन्दनधवळहिमजलबिन्दुीकरशीतळासु श्लबमानशिशिरशोफालिको. पहारहासिनीषु हर्म्यमालासु मधुभाषिणीमधूनि माधवानुभावः पूर्णे. ध्वपि मनोमणिचषकेषु स्वकरत झोपधानच्छायोपरकारिता इति मुग्ध- युवतयः ॥ ४ क्षणमनीहमानाः पातुमस्थुः । प्रहसता पुन: प्रियेणावार्यन्त. मत्तमत्तकाशिसीवक्तांबुजचुम्बनाशये वासवतरङ्गमालासु च्छ यामयः पपात । .... .... (174) सः सहमधुना सुवदनानिपीत व प्रति- ·अवन्तिसुन्दरीकया । २१ माशशीत्युन्मदानां तासां हरुपरिव स्वादापदेशालामनेनवः तथा कि ग्धाः सन्तोऽपि पन्त एव रापतेरत्मनि संक्रामन्ति तरलतारासार" ......चाचक्षिरे मृगाक्षीणां प्रक्षरितस्वेदविन्दवो मुखेन्दवः । कल वा श्रीनिमित्तं न हि विद्यन्ते प्रीतया सोऽपि सोमला इवानुसन- पत्य तवैव संममज्जुः नत्वशकप्रयाहतु सतैरपि तारा........कान्तिम. स्थरैर्यलम्बतनितम्बनीनां वदनपङ्कजैः कुमुदवान्धवः । फलितं हि गुरुतल्पगस्य तस्मिन्नेव देहे पातकमहति । मकर राभवदर्शनप्रविष्टा इवान्धकाराकृनयो ननृतुर्नतध्रुवां ध्रुवः । सुधीरोऽपि रिपुव्यसने हर्षाद्विक्रियेत किमुत निसर्गचपलाः । कपोळसंक्रान्तचन्द्रश्चन्द्रोदय- इवोन्मदाना मुन्मीलितकुमुदकाननोप.... ....रानतामाविरासीत् । अ. मृतसम्मितस्मितोद्गमो मदिरातरङ्गभगाङ्गं मृगार........ चपके दूरा- मनसहचाधिया कृपणवन्यदृष्टिषु करुणमारमन्तीषु भ्रपरकामिनी कलगिरोऽपि मदकलास्तथवावशोचया......प्रियप्रवाध्यमानाश्च या. थार्थ्यज्ञानायोगात् योगितकुरङ्गलाञ्छनास्तमपि प्रबुद्धषन्धुजीववनवि- लम्बिना स्वलोचनप्रभासश्चयेन संछाद्य तत्वाप्याद्दश्य...कलको भंगुरि- ताश्रीभुवो वञ्चकामान व श्चयम इति कर्ण कुवलय कान्तमंसयोरता. डयन् ।। असावपि प्रियतमोपहनाननवनजवारुणिगण्डूषपानरकगण्डी गण्डलमरजतपुण्डरीकमिव कर्णचामरविभ्रमं प्रतिबिम्बमृगाङ्कममलं द. धानं चन्दनवळमूर्तिरिन्द्रवारण इव मनाकिनीपपसि चन्द्रिकाजाल के विजहार हरिणधरकरपुटावसिच्यमानामृतलवापनीयमानखेदश्च राजपे. शलातिशिखाजवलयमंजुमचरिकाचीगुणानि गर्जदङ्गजानिव भङ्गिम. न्तिभंगुरितमाद......वलिप्तानि कुवलयवनानि मुद्गन , दारुणशरदा. तपत्राणि (17 b) कजलीकृतानि धनकुलानि तुहिनशीकरपाजादि. वाकिरन , हिसकरगृखबयेव सर्वोषधीषु गौरवमारोपयन् , नीहारद्रो- ·अवन्तिसुन्दरीकथा । हादिव नित्योपगूढपावकान् वनस्पती स्तिरयन , निजरिपुवारिजन्तव. धनरुषेव जलाव्युद्वाष्पयन , सपक्षानुजिघृक्षयेव निसर्गशीतळानि मौ. तिकाभरणानि विभ्रमयन् , अखिलजीवलोकतत्कुलता एण्डफलभरा- काण्डलुण्ठाकडामरीकदमनदीक्षित इव पतिमण्डलानि सङ्कोचयन , सकलत्रिभुवनरसहठोपहारपराभवदुर्विकयनतस्करामिव भारकर निरु- न्धन् , दीविनत (?) वाल्लभ्य वर्द्धितानि दिनविदाहवि फूर्जिनानि वर्त. यन , निगृहीत सर्वसत्वस्वच्छन्दपर्यन्न सं.......प्राय सर्वारम्भो व्य- जृम्भत स्वभावशीतळो हेमन्. समयः ॥ तस्मिन्नपि समये दलितहिमजालिमद्भिरनलज्वालाकबलि तमल- यजैधसानायसीना हसन्तिकानां सहस्रैः स सन्निहितविलासिनीयौवन- हावाहितनिदाघेष्विव महत्सु मन्दिराभ्यन्तरेषु तुहिनपटलातिभार- नभयनिलीननभस्थलाखि वानवरतदह्यमान कृष्णगरुबहळधूमदुर्दिना न्धकारासु मलिनदिगङ्गनामुखविलोकनाकुलतयेव गाढविवृतगवाक्षेक्षा णासु प्रासादपंत्तिषु गन्धतलावसेकसुरभिगान्धिभिः करतलकलिताभि दीपिकाभिः लोकसङ्कोचकृतो हेमन्तरजनीरिवान्विच्छता परिजनेन प. रिश्तो यथ वेषः समाहिघ्या महाहै शयनमारोह । तस्मिंश्च रक्त नीलधवलकान्तिना रियतभेक्षणप्रभासचयेन चि. त्रकञ्चकनेव छाद्यमानो हृदयविजृम्भमाणमन्मथहृताशनोद्वे . . . . . तल्पेन तत्कालोचितेन कुंकुमाङ्गरागेणेव रागेणाधरपल्लवस्यानुलिप्यमानः कर्णकथनीयमन्मथगुह्याख्यानेषु कुन्दकलिकाभिरिव स्मितमयूखमल रीभिः क्रियमाणावतंस. क्ष . . . . (18 a) बाह्यप्रणयकथाभिरुप- पादिरतोत्सपोपकरणासु निर्गतासु परिजनवधूषु मधुरचुम्बनोपक्रमवृ- द्धरागावेशो विवशरफुटपतितदशनपद्धति . . तवेदन मु. खग्रहणविग्रहोपयुज्यमानशिखरनखरलीलायुधो . सललितविसंवादनि गेमप्रतिबद्धरुद्धनीविकांशुकपरिपन्थिकोपलीलाकुञ्चितभ्रुकु - ·अवन्तिसुन्दरीकथा । २३ लधम्मिल्लबन्धसन्धुक्षितमन्मथातिसंभ्रान्तान्तरितविरोधनपयोधरावि. गाढो गुरुनितम्बसंमर्दवर्धिताक . . . . . . . पीडिताकम्प्रमध्यष्टिद. ष्टाधरसंभ्रमभ्रान्तमुग्धलोचनमचिनकररुह लिख्यमानकपोलविह्वलान • नव्यंजितस्तनित ... लभङ्गपारिप्लवस्वेदविन्दुरेख मुद्दामरागदीययमानयुवतिपौरुषमुपोढलक्तकपादपालीरक्तभंगुरतरङ्गो त्तर . छुरितगर्भगृहतल मलकवासचूर्णविसरधूसरि- तोपधानमग्राम्यविकल्पविभ्रमरमणीयमायतायतं सुरतमाच शत्येशैत्य शान्तशकुन्तकान्ता मुक्तकोटरशते शीतालुजगत्प्रतीक्ष्यमध्य. न्तिनातपे तापसतपस्संम्भारभावनीचिते....... पालनज्वलितपुण्यानल. नसकल सहे (?) सुभगभासुरहसन्तिकासहस्रे सहस्ररश्मिश्रित शीत: णिशीले श्लघनीयपक्ष्मणि मृगरोमणि मणिदामावहेलहे ....... शुजन्म- नि मन्मग्नवकुलवृन्दानन्दिकुञ्जकुजे पजरजालकाररीपुटघननयाच्या- वाचाटहिमजडजठरे (?) पुष्करे पुष्करोद्गजिरोध्रसम्पदिगतिधृत...... (18 b) मृगशिशौ शशविचया क्षप्यकुड्यफे शय्यतलमुक्यश क्तकामु. कमिथुने नूतनगर्भभारमन्थरमाधवीलतेव लालितमारुताकर्षणसुकर... तुमुलधूमकधूलोषधीदुष्षहप्रदोषदुर्भगोडुपे दुर्भेदस्फटिकदलबहुतुहि. नघनघनसरहरिणशफरुके शिशिरकाले मालयति भुवनम • नि . मृदुनाणचर्मकंचुकित . चरणपद्मो हिमसत्रासिसारितप्रमदवमप्रसादवेदिकादत्तसङ्केतमङ्गजा. तलंधित भिन्नवः सन्धारलालसोऽभिमृत्य सुसङ्गीतपरिजना. गतप्रतीक रभूमिकेषु घटितगवाक्षावरणसंपुटेषु लीलाप . श्रावणायं च न क्षणविहस्तास्थानमायस्तहस्तपल्लवव्यवाहताधारयुटवि. घटितसमरसचुम्बनारम्भरागविवलिततनुल जर्जरकठोरपा- ण्डुरेवं, असकलगलदंशुकश्रोणिबिम्नझणायमानप्रवालकाचीगुणं, अ. विरलधर्मवारिवर्षदूषितवि . सनावादमाकम्पमानमप्रथमय.. . . का- ·अवन्तिसुन्दरीकथा । . स्त्रोमायसेसवण्डमकाण्वलनभंगुरितरतिलयमजस्तम्भितान्त. रणविराम रितकरुणमातुरकृपणकोमलाखालिघटनथा- पितमसनमनलसोपलथ्यमानसद्भबन सञ्चारिकासुस्तसतृप्तिमन्वगच्छ तशीलावल्लमाक्सविदित विधानावरोध संगृहीतश्च तअघ- ननिरवकाशरशनागुणनिगालतचरणः प्रणयकोपकुञ्चिताभिभूलताभिः आहम इव तासामासादितहृदयवेपथुररुणाशो . . . . (878) महा त्मा सर्वैरव सज्जधन्वभिरस्माभिररिव गिरिरथ्यवर्षत, नत्यकम्पत हत . . . . गत्य दुर्गमत्वं चात्मनो विदूरतांच क्षेमस्थास्य ग भूयिष्ठतां च वासरस्य सर्वमिदमाकलय्य गन्तुकामः ककुमारः कदे. बीति प्रस्थिता देवी बायमित्यभिहितो गृहीतसारं वैदेहि- कजनमभयगतं च सस्त्री बालवृद्धं पथिकवर्गमात्मनश्च चिरतशेषं ... शनैः शनैः प्रातिष्ठत सार्थमनस्तु माममुहिमवातस्थाने महतः सारसंचयस्य रक्षाविधी नियुज्य राजानमन्वबध्नात् । आह्लादयन्न . कांश्चिद्गुल्मानुप्रवेशं लीनान्वेषमनस्सु चक्रवन्धं बध्वा पा. वापपीडं शाययन्तः, कांश्चिदसहिष्णुतया रसेषु युध्यमात . . . . . कांश्चित्पशूनिव यष्ट्युपघातं कालायत्वा प्रजावरोध स्थापयन्तः, कां- विदजकनाशनष्ट...... नानुपलभ्य हर्षादन्योन्यं नासपाहमालयन्तः, तथा च केचिद्गुह्मकजनकथकानि कौतुकरं... स्फटिकं पाषाणशुष्क- पेपिष्ठा नराम्रविण वक्षास विक्षेपन्नो... पनिखारविद्धमुपरतासु विदेहमनुचरधृतमातिप्रहृष्टया दृष्ट्या मुहुरवे- क्षमाणो यात्रहन्तमे......... तेजोराशेरकस्मादेवाधिकारहतेत्युपरति- रमदित्याशक्तिसुहृद्विनाशोऽपि विशंपतिविवेश........ भाकं जाति किमिमिति कत्तापराध इव सरभसेनासमसवैतण्डिकचकम्प । पा. वस्तु परिजनप्रयासमाश्वा........ स्थितामेव मैथिल इति शबरम- प्राशीत । आधीदसौ प्रतिहतममङ्गलमनामयस्स देवो विदेह इति ·अवन्तिसुन्दरकिथा । २५ व्याधिजानिप्र........ या तदुक्त मिति श्रुत्वा चोच्छवसितहदयनोभु- जा स्वयं समाश्वास्य देवीमपवार्य कलकलमस्तु करुकथाशेषमित्यादि- ष्ट........ तिरनादृष्टमेव तं हतशेषं सार्थमादाय चेनैव तरसा क्षेमप्रा- प्तं प्रहरवर्माणमकथयदिमं च बालक मदुपलभ्य दुहितुरस्या वि..... धूलिभिरिवावचूर्ण्यमानस्य मदङ्गस्पर्शकोलालतावलीतन्त्रितविवृत्तपृष्ठमु. भयपक्षविकीर्णकुटिलकुन्तलभरप्रकटस्कन्धकरजचिह्नमधो मुखी भवत : प्रिय........ यारिष्ट्वसनगुणकिणप्रथितनिष्ठुरप्रकोष्ठयोः प्रवेष्टदण्डयो: प्रतिपेशमर्पितवत्यसौ च, मद्गात्रस्पर्शनिर्वाणरोहद्रोमाञ्चकल्पाभ्यां प. रिरभ्याभ........ व स्थितास्मि । स्वस्मिन्नेव वाहने अस्मिन्नेव च क्षणे क्षणदाचरं भीमदर्शनैर्भवद्भिर्भक्षितः क्षयमगादयं सार्थः । सा. थेविद्रवे चासौ........ तेव भ्रष्टस्य करिणः कण्ठपार्श्वे यावदेनं ल- म्बयति तावदस्य करक्षुरतीक्ष्णेन क्षुरप्रेणाच्छेति स भुजच्छेदे वैणला- तुपुरुषयुगलमध्येन यन्त्रशैथिल्य चलसमाधिसिंधुरश्रवणप. लपायभेरीकन्धरार्धमवगाठवानयं तोमरः परि . युषोऽस्य गा- त्राण्यस्पृशन्तः पचरस्थामिव राजकेसरिकिशोरकमकार्षः । बहुमर्म- क्षत . . . . णश्च ममैष मत्समक्षं भियं मियेवास्पृशत् । बहुपराक्र- म्य प्रियानसूनहासीत् । अहं च स्त्रीस्वभावसुल कुमारं दृष्ट्वा स्वैरमेनापरित्यजामि पापीयसः प्राणानेषते निक्षेप इति रुजापनोदिनामृतस्पर्शनेनालिङ्गनेन तिसदयमादायमत्कारदप्राणेषु तेषु- ज... कुशलिन एतावानेव भाग उपलब्धः ॥

·No text on this page.

·शोधनपत्रिका. पु. प. अशुद्धम् शुद्धम् व्यवसितस्तपः ९ २२ ११ व्यवसिस्तपः व्याजहारं व्याजहार रणवद्धया रणवत्सया तस्थः तस्थुः १३ १० १५ २२ १७ ८ १८ १४ पूर्जयत् येऽभूत् कृतार्थिकृत्य जाग्रमे पूजयत् योऽभूत् कृतार्थीकृत्य जग्रसे १९ २० २० २४ ५ शम्बर २२ २२ २२ अत्य.... ७ तलमवेत शबर अस्त्यस्या....कश्चिन्मांत तुलभवेत सा (माम् ।) प्रत्यति प्रद्रते २२ ९ प्रत्यधि २२ १० प्रवते २२ शाषेण शेषेण १३ १८ २२ त्युक्त्वा २३ १२ स्त्रीत्वात्. अवक्रणे त्युक्ता स्त्रीयात् अवक्रेण २३ १३ २३ १५ मारक दारक ३२ ८ १ सुगत्या निबध्य सुमत्या निर्बध्य ३४ ·पु. प अशुद्धम् शुद्धम् वामरंस्व हि पामर स्माही २ १ दत्रत्या राजेन ३५ ४२ ११ ४२ २१ ४३ १५ ४५. १० दत्तन्या राजेत स्नान:-त: स्तेय शररि स्नातः तस्तेय शरीर ते त्य स्था व्यः ४६ ४६ न्ताश देव्यैः न्ताश्रु र्दिव्यैः ५३ १३ २२ ११ ५४ प्रत्यदु प्रीषिते षादेषा प्रत्यह प्रोषिते षा दोषा ५९ ५९ तयद तद ५९ १२ २१ ५० ६० ६१ ६४ ብቶት धारयम् तद्ध स्तमि शस्त्रि अक्षिपत्ता ९ न्यक्कु धारयन् तद्द स्तस्मि भस्त्रि अक्षिपन् पा दृष्टा स्मरत्वे तोरण ur दृष्टवा त्मरत्वे तारण. ६५ ६५ १३ ६७ १९ ६२ २१ ७उपोद्धाते ११ १३ १८ ३ मारमः १७. जड्रोः जिहवा मारामः जहोः जिह्वा

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.