·VIDYA
238..
KÂVYAMÂLÂ. 19.
S. N.
THE
SÜRYAS'ATAKAEBRARY
OF
41.3
MAYURA. TEL
With the Commentary of Tribhuvanapala.
EDITED BY
MAHANAHOPADHYAYA PANDIT DURGAPRASADA
AND
WASUDEV LAXMAN SHASTRI PANSIKAR.
Third Revised Edition.
PUBLISHED
SA2, BR
PÂNDURANG JAWAJI,
BY
PROPRIETOR OF THE NIRNAYA-SAGAR' PRESS,
BOMBAY.
1927.
Price 7 Annas.

·काव्यमाला, RATIYA VIDVA श्रीमयूरकविविरचित THAVAN सूर्यशतकम् (BRARA त्रिभुवनपालप्रणीतया टीकया समेतम् । जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितब्रजलालसूनुना महामहोपाध्यायपण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्यापुरवासिना परथोपाहपाण्डुरङ्गात्मज- काशिनाथशर्मणा, पणशीकरोपाहलक्ष्मणशर्मात्मज- वासुदेवशर्मणा च संशोधितम् । तृतीयं संस्करणम् । तच मुम्बय्या निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १९२७ (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते- रेवाधिकारः।) मूल्यं ७ आणकाः।

·काव्यमाला BHARAT S.N........... महाकविश्रीमयूरप्रणीतं सूर्यशतकम्। श्रीत्रिभुवनपालविरचितया टीकयान्वितम् । LIBRARY जम्भारातीमकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं रक्ताः सिक्का इवौषैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । १. सूर्यशतकप्रणेता श्रीमयूरकविर्वाणभस्य श्वशुर उज्जयिन्यां वृद्धभोजमहीपतेः सभायामासीदिति मानतुझाचार्यप्रणीतभक्तामराख्यस्तोत्रटीकाप्रारम्भे मेरुतुजप्रणीतप्रव- न्धचिन्तामणी च समुपलभ्यते. प्रबन्धचिन्तामणी वाणभटो मयूरस्य भगिनीपतिरा- सीदित्युक्तमा... अथ च 'अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातदिवाकरः । श्रीहर्षस्या- भवत्सभ्यः समो याणमयूरयोः ॥ इति शाहधरपद्धत्यादिप्रसिद्धराजशेखरपद्येनापि वाण- मयूरयोः समकालोद्भवत्वं प्रतीयवे. तस्मान्मयूरकविरपि खिताब्दीयसप्तमशतक- पूर्वार्धसमुद्भूत इति ज्ञेयम्. सूर्यशतकमपहाय मयूरप्रणीतः कोऽप्यन्यो प्रन्यो नाद्याप्यु- पलब्धः, सूर्यशतकपद्यानि तु ध्वन्यालोककाव्यप्रकाशादियुदाहृतानि सन्ति. दृश्यन्ते च सूर्यशतकातिरिक्ता अपि कतिपयश्लोकाः सुभाषितावल्यादिषु मयूरनाम्ना समुद्धताः. 'दर्प कविभुजंगानां गता श्रवणगोचरम् । विषविद्येव मायूरी मायूरी वाडिकन्तति ।' इति मयूरप्रशंसापयं च सूक्तिमुक्तावली राजशेखरनाना समुद्भुतं वर्तते. सूर्यशतकस्य कादमीरकवल्लभदेव-मधुसूदन त्रिभुवनपालविरचितं टीकात्रयं प्राचीनम् , यज्ञेश्वरशास्त्रि- प्रणीता नवीना टीका च वर्तते. तत्र वल्लभदेवकृतटीकास्माभिः कश्मीरेषु पदात्रिंशश्लो- कपर्यन्तमासादिता. मधुसूदनकृता नोपलब्धा. अतत्रिभुवनपालविरचितटीकासमे- तमेतच्छतकं मुदयितुमारब्धम् . तत्रास्मन्मुद्रणाधारभूतानि पुस्तकान्येतानि-प्रथम त्रिभुवनपालकृतटीकासमेतं प्रायः शुद्ध १६८५ मिते शकाब्दे लिसितं एकोनत्रिंशत्प- प्रात्मकं मुम्बईनगरवास्तव्यश्रीपण्डितज्येष्टाराममुकुन्दनीशर्मणां सकाशादधिगतम् । द्वितीय तादृशमेव पुस्तकं नातिशुद्धं वर्षशतद्वयप्राचीनमिवोपलक्ष्यमाणं त्रिपष्टिपत्रात्मकं जय- पुरराजगुरुकुलोद्भूतोदुम्बरमश्रीकृष्णकुमारशर्मणां संग्रहात्प्राप्तम्, तत्र त्रिभुवनपालस्य नाम नास्ति; तृतीयं मूलमानं पत्रिंशलोकपर्यन्तं वल्लभदेवकृतटीकोद्धतटिप्पणसमेत नवीनं कश्मीरलिखित परदशपनात्मकममीयम्. २. 'सक्तः इति पाठान्तरम् , 'संसक्तैः इति वल्लभदेवव्याख्यानं च. 'शतकेऽस्मिन्नग्धरावृत्तम् । आशी सामान्यालंकार सर्वत्रैव । विशेपालंकारस्तूत्प्रेक्षारूपक पादयः' इसपि वलभदेवव्याख्यानम.

·काव्यमाला तुल्यकालं कमलवनरुचेवारणा वो विगूत्यै भूयासुर्मासयन्तो भुवनमभिनया भानयो भानवीयाः ॥ १॥ अभिनया नूतना भानवीया भानयः राधिमा समयो यो युष्मभ्यं विभूली गरम भूयागुर्भपान । पुर्वन्तः । सन्द्रिशासी जिन्दररेणध सान्दो पहला हिन्दूररेणुः सिन्दूरजलाधित न । किंभूतम् । जम्गस्यारातिजम्मारातिः शसस्पेभी इसी ऐरावणस्तस्य कुम्भा गसाकी त्योसी या उदयो यस्येति विप्रहः । एतदुर्ग गाति- ये सगस्थासे उदयरागगृतम्मानयलोक्येरावणकुम्भस्थं सिन्दूररेणुं दधत इस मन्यन्ते । उदयचासो गिरिध तस्य तटी तस्या धातयो परिकादयस्पो धाराकारो यो धारा- दयः प्रपातमास्ययोधः प्रमाः रागृहरविधिमः तिका अत एव रका इव । उदयगि रिस्थानामेवं युद्धिर्जायवे तुल्यकालं समकालमायान्या भागच्छन्त्या पासण्डदीप्त्या साणाः । सहय राविमा कमलवानां उगागच्छति । एवं पीया धरास्थानां प्रतीतिभवति । किं कुर्वन्तो भानवः । प्रैलोक्यमुद्भासयन्तः । अभिनवलं तेषां दिकारणापेक्षया ॥ मक्किमहाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरफोडलीनां लक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव फमलवनोद्धाटनं कुर्वते थे । कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियासुः किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥२॥ ते भास्करस्य करा वो युप्माकं कल्याणं क्रियामुर्विधेयासुः । ये कमलवनोद्घाटन कुर्वते पासण्डानामुन्मीलनं विदधते । उत्प्रेक्षते-लक्ष्मीमाक्रष्टकामा इवापक्रष्टुमनस इन । यतो लक्ष्मी सदैव कमलवनेषु कृतसंनिधानामाकमिव । किं कर्तुम् । दातुं वित- रितुम् । झस्मै । भक्तिप्रहाय । भक्त्या प्रलो नम्रो भक्तिप्रहखस्मै । कीदृशीं श्रियम् । मुकुलपुटकुटीकोटरकोडलीनाम् । मुकुलशब्देन कुझलमुच्यते । तस्य यः पुटः स एव कुटी शालेय मुकुलपुटकुटी तस्याः कोटरमभ्यन्तरं तस्य कोडोऽवनम्रप्रदेशस लीनां संश्लिष्टाम् । कीदृशाः कराः ! कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः । कालस्येवाकारो यस्य स कालाकारः स चासावधकारश्च तस्थाननं मुखं तत्र पतितं यजगत्तस्य साध्वसं भयं तस्य धंसो नाशस्तन कल्याः पटवः समर्थी एव । पुनः किलक्षणाः । किसलयरुचयः किसलयानामिव रुचिर्येषां तेऽभिनवाडुरभासः ॥ गर्नेप्वम्भोरुहाणां शिखरिषु च शिताग्रेपु तुल्यं पतन्तः प्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव । . १. 'कााद्भयंकरत्वाच कालनिभोऽन्धकारः' इति वल्लभः.

·- सूर्यशतकम् । निष्पर्याय प्रवृत्तास्त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युष्मा- नूप्माणं संतताध्वश्रमजमिव भृशं विभ्रतो अन्नपादाः ॥ ६॥ बन्नः सूर्यस्खस्य पादा रदमयः पान्वयन्तु । कान् । यो युप्मान् । किं कुर्वन्तः । अम्भोरुहाणां पयानां गर्भध्वभ्यन्तरेषु शिखरिषु च पर्वतेषु शितानेषु तीक्ष्णप्रान्तेषु तुल्यं समं पतन्तो गच्छन्तः । अन्यस्य,हि पादा यथा हरितशालोपचितायां भूमी नि- पतन्ति तथा न शर्करिलायां कण्टकितायां वा । ननस्य पुनर्दिवातिशययुक्तेषु पद्मगर्भपु तीक्ष्ण नेषु च पर्वतेपु समं पतन्ति । वासरस्य दिवसस्य प्रारम्भे मुखे तस्यैव व्युपर- तिसमये चास्तमानकाले तथैव सदृशा एकरूपाः । त्रिभुवनभवनप्राङ्गणमिव निभुव. नभवनप्राङ्गणं तमिस्त्रैलोक्यवेइमाजिरे निष्पयायमविद्यमानक्रम प्रवृत्ताः प्रस्ताः । अन्यस्य हि पादाश्चरणा गृहागणे पर्यायेण प्रवर्तन्ते । तस्य पुनः समकालमेव । ऊष्मा- णमोण्यं भृशं विभ्रतोऽत्यर्थ दधतः । उप्रेक्षते-संतताध्वश्रमजमिव । संततश्वासावधाच संतताध्या । अवशब्दोऽत्राधिकगमने वर्तते । तेन श्रमस्तस्मादातत्वमिव । शमविच्छिन्नं गाई गमनखेदसंभवमिव । अन्यो हि यः पान्थस्तस्य पादा ऊप्माणमेव बिभ्रति दधति ।। प्रभश्यत्युचरीयविपि तमसि समुद्रीक्ष्य वीतावृतीमा- ग्जन्तूंस्तन्तून्यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् । ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाशादशालीविशालं शश्वत्संपादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥४॥ ते रश्मयो मरीचयो मङ्गलं कल्याणं वो दिशन्तु ददतु । यान्किरणांतिग्मरोचिस्ती- क्षणदीधितिः सूर्यो वितनुते विस्तारयति । कथं यथा भवति । अतनु विस्तीर्ण यथा भवति । किं कृत्ला जन्तून्प्राणिनो चीतावृतीन, आवरणमातिः वीता गता आवृतिर्येषां ते तान्समवलोक्य समुद्रीक्ष्य । प्राक्पूर्व तमस्यन्धकारे प्रभ्रश्यति पतति सति । कीदृशे । उत्तरीयस्येव लिइ यस्य तदूतरीयलिट् तस्मिन्नंशुकनिमे तिमिरे । कानिव । तन्तून्यथा । तन्तवः सूत्राणि यथा तान् । यथा कश्चित्तन्तुवायोऽतनुपटान्वितनुवे प्राणभूतो विगतवाससो दृष्ट्वा । ते सान्द्रीभूय घनतां प्राप्याम्बरं वासोऽमलं विमलमुत्पा- दयन्ति । एवं मरीचयोऽपि सान्द्रीभूय सद्यस्तरक्षणमम्बरमाकाशं शश्वत्सर्वदा विमलमुत्पा- दयन्ति । कीदृशम् । क्रमविशददशाशादशाली विशालम् । क्रमेण पर्यायेण विशदाः परि- पाच्या स्पष्टा दश चता आशाश्व दशाशा दश दिशः क्रमविशदाच ता दशाशाश्च ता एव दशावासामाली पहिस्तया विशालं विस्तीर्णम् । तदपि पासो दशालीविशालम् ॥ न्यकुर्वन्नोपधीशे मुपितरुचि शुचेवौषधीः प्रोषितामा माखद्रावोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्युद्गतिः पावकेन । १. 'यो हि यत्प्रसादेन लयात्मलाभः स तस्याभ्युद्गमनं करोति' इति वल्लभः.

·काव्यमाला पक्षच्छेदमणामुक्सुत इव दृषदो दर्शयन्मातरद्रे- रातामस्तीप्रमानोरनभिमतनुदे स्वाद्गमस्त्युद्गमो वः ॥ ५ ॥ वीयमानोगगरत्युद्गमा किरणोदयो यो युप्मारमगमिमतनुदे अनगिमतमनगीष्टं पार्ष शत्रुवर्या तस्स नोदनं गत् तस्य स्वासयतात् । फीस इव । पूर्व प्रथमं पायफेन यदिना पृताभ्युतिरिय अभ्युदगनमभ्युतिः । पिहितसागत दय । भूितेन पापकेन । भासद्वायोदतेन भासतो प्रावाणो भासदायाणोऽर्पोपलाः सूर्यकान्ताभिधाना मणिविशे- पारोभ्य उद्तो मासदायोद्गतः । ते हि रविकरस्टा अपिगुदमन्ति । भोपाधिशब्द- नीपधिस्थ वेज उच्यते । तास्थ्यात् । यया गिरिदेखते पन्यानो मुष्यन्त इति । तत्ति- रस्कुर्वनभिभवन् । भोपधीनामीरा ओषधीशः । तस्मिनोपधीनां भतरीन्दी भुपितरचि मुपिता रुग्यस्य रा तस्मिन्मपितरचि हतभागि शुचेव शोकेनेव प्रोपिताभाः प्रोपिता भाभा यासामोपधीनो तासयोकाः । भर्तरि हतवेजसि पल्यः शोकेन गतधृतयो भवन्ति । प्रातररुदयाचलनानो पदः शिला दर्शयन्त्रकटयन् । कथंभूता च । पक्षच्छे. दवणाराणसुत इव । पक्षाणां छेदः पक्षच्छेदस्खेन प्रशास्वैपामयमुधिरं पक्षच्छेदप्रशासन तत्सवन्तीति ताः । मारहशतजमाविणीयया । यतो गमत्युद्गम आताघो लोहितो. इतस्तदनुरक्षिताः शिला , एवमुत्प्रेक्ष्यन्वे । पूर्व किल पर्वताः पक्षयन्तोऽभूवंस्तेपामिन्द- स्वाचिच्छेद। शीर्णप्राणाविपाणीन्त्रणिमिरपपनैर्घराव्यक्तघोपा- न्दीर्घाघातानघाँधैः पुनरपि घटयत्येक उल्लापयन्यः । धर्माशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिघ्ननिर्विवृत्ते- देवाः सिद्धसंधैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमहोविघातम् ॥ ६ ॥ धर्माशीरादित्यस्य पृणयो मयूसा वो युप्माकमहोविधार्त पापापनोदं विदधतु कुर्वन्तु । शीघ्रं सरक्षणम् । किंविशिष्टाः । दत्ताधी दत्तो विधाणितोऽर्थी येभ्यते । के। सिद्धसंघः सिद्धा अणिमादियुक्तात्रेयां संघा मातास्तरिति । किंभूतोऽसी धांशुः । यः पुनरपि भूयोऽपि घटयति फरोति । कान् शीघ्राणाद्विपाणीन् । प्राणं नासा मद्री पादी पाणी इस्ती । घ्राणं चानी च पाणी चेति समाहारद्वन्दः । शीर्णा प्राणाङ्गि- पणयो येषां सामर्थ्यादगिनां ते तथोक्तान् । तया अपघनेर णिभिरुपलक्षितान् । धर्धराव्यफयोपान् धर्धरो जर्जरोऽव्यक्तोऽस्कुटो घोपो ध्वनिर्येषाम् । प्राणादिलप्ततायां कण्ठौटादिनमित्तायां च कारणमुपवर्ण यहाह-अधौषिः पापसमूहेदीघांघातांविरतरप्र. स्तान् । किं कुर्वन् । उल्लापयन्निाधीकुर्वन् । एकोऽसहायः । रुद्रादयोऽपि सूर्यमूर्ति- मारूढा एव नीरोगं कुर्वन्तीति संवन्धः(भावः) । किंभूतस्य भानोः । अन्तदिगुणध- नवृणानिनिर्विघ्नहत्तेः । अन्तमध्ये चेतसि द्विगुणा घना यहुला घृणा दया । धना चासो ·सूर्यशतकम् । घृणा च पनघृणा । अन्तदिगुणा चासौ धनपृणा च तया निभा परवशा निर्विमा अन्त- रायरहिता वृत्तिर्यस्य स तयोकः ॥ बिमाणा वामनत्वं प्रथममथ तथैवांशवः प्रांशवो वः क्रान्ताकाशान्तरालास्तदनु दशदिशः पूरयन्तस्ततोऽपि । ध्वान्तादाच्छिद्य देवद्विष इव यलितो विश्वमावश्नुवानाः कृच्छ्राण्युच्यायहेलोपहसितहरयो हारिदधा हरन्तु ॥ ७ ॥ हारिदश्वाः सूर्यसंवन्धिनोंऽशवो रश्मयो वो युष्माकं कृच्छागि दुःखानि हरन्त्वन- यन्तु । पुनर्विशेष्यन्ते-उच्छ्रायहेलोपहसितहरयः । उच्छ्राय उच्चस्त्वं तस्य या हेला लीला तया उपहसितो विडम्बितस्त्वत्तोऽधिको देशोऽस्मादिति (१) हरितो हारविष्णु.. यते । प्रारब्धविक्रमस्य विष्णोः सदृशा इति तात्पर्यार्थः । किं कुर्वाणाः । बिधाणा धार- यन्तः । किम् । वामनलं खर्चलम् । प्रथममादौ । प्रधानन्तरं प्रांशको दीर्घास्तथैव यथा भगवानारायणः प्रथमं विक्रमकाले बामनवं कृला प्रांशुः संजातः । पुनरपि किंभूतः । कान्ताकाशान्तराला । फ्रान्तं व्याप्तमाकाशान्तरालमम्वरमध्यं यते तथोकाः । तदनु अनन्तरं च दश दिशो दशाशाः पूरयन्तः पूर्णाः कुर्वन्तः । ततोऽपि पुनरपि विश्व जगदर्रवाना व्यामुवन्तः । आशु शीघ्रम् । किं कृत्वा । आच्छिद्याकृष्यापहृत्य । कुतः । ध्वान्तादन्धकारात् । कस्मादिव । देवद्विष इव सुरशोरिव । वलितो यलिनाम्नः, अन्यत्र बलिती बलवतः ! पञ्चम्यन्तादुभयस्मात्तम् । विष्णोरेतत्संवन्धनीयम् । सोऽपि वामनो भूखा शुरभूत् । तदनु च कान्तगगनान्तरालः । ततः परिपूरितदशदिशो बलेविश्वमा- च्छिद्य व्यासवानिति ॥ उद्गादेनारुणिमा विदधति बहुलं येऽरुणस्यारुणत्वं मूर्धोद्भूतौ खलीनक्षतरुधिररुचो ये रथाश्चाननेषु । शैलानां शेखरत्वं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु प्रेहन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः मुखं कः ॥ ८॥ ते मयूखा रश्मयः सरांशोः सवितुः संवन्धिनो वो युष्मभ्यं सुखं शर्म दिशन्तु ददतु । येरुणस्य सारथेरणलं लोहितत्वं बहुलं धनं विदधति कुर्वन्ति । केन । अरुणिमा लोहि. तत्वेन । उद्गाडेन प्रबलेन । रथावाननेषु स्पन्दनतुरगवयु खलीनक्षतरुधिररुषः कवि- कारणशोणितच्छायाः । मूोद्भुती सत्या मस्तकोत्कम्पे सति ये शैलाना पर्वतानां शेख- रत्वं मुकुटत्वं तन्वते विस्तारयन्ति । किभूताः । प्रितशिखरिशियाः सन्तः समा- १. 'देवदः' इति वल्लभपाठः. २. वितभिसरशिखाः' इति वलमपाठः, 'अनिष्ट- भकोटयः सन्तः' इति तद्यात्यानं च.

·काव्यमाला। । । प्रितपर्वताप्रभागाः । अथवा धिता शिखरिण्यः शिखा चैते । किं कुर्वन्तः । प्रेहन्तो गच्छन्तः । काखे व्योनि । खचितदिनमुखाः स्पष्टीकृतदिवसप्रारम्भाः ॥ दचानन्दाः प्रजानां समुचितसमयांकृष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाले विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोदीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुतारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥९॥ दीप्तांशीरादित्यस्य संबन्धिन्यो गावो दीधित्तयो को युप्माकं प्रीति सुखमुत्पादयन्तु जनयन्तु । किभूताः । दत्तानन्दाः दत्तो वितीर्ण आनन्दो याभिस्ताः । कासाम् । प्रजानां लोकानाम् । कैः कृता । पयोमिर्जलैः । समुचितसमयाकृष्टसष्टैः समुचितो योग्यः समयः कालस्तनाकृष्टसटैः । भूयोऽपि विशेष्यन्ते-पूर्वाह्न विप्रकीर्णाः अहः पूर्वो भागस्तन विक्षिप्ताः । । दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु । विरमत्यहि याति दिवसेऽस्तमनसमये संहारभाजः संहृतिमाश्रिताः । पुनरपि किंभूताः। दीर्घदुःसप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावः । दीर्घ च तदुःखं च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानं स चासौ भक्श्च संसारस्तस्माद्भयं तदेवोदन्या- प्रमुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यानपात्राणि । पावनानां पावकानां परमुत्कृष्टम् । किंभूतां प्रीतिम् । अपरिमितामपर्यन्ताम् । गाव इति लिष्टमेतदभिनम् । गावो धेनवश्वोच्यन्ते । ता अपि पयोभिर्दुग्धैः समुचितसमयावृष्टसष्टेः प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति । पूर्वाह्न प्रत्युपसि विप्रकोणी भवन्ति । अहोऽवसाने संहारभाजः । दीर्घदुःखप्रभवभवभ- योदन्वदुत्तारनावश्च दत्ताः सत्यः सद्यः । तदीयैः पयोभिर्विामितर्पणैर्लोकाः संसार तरन्तीत्यागमविदः॥ बन्धध्वंसैकहेतुं शिरसि नतिरसाबद्धसंध्याञ्जलीनां लोकानां ये प्रबोधं विदधति विपुलाम्भोजखण्डाशयेव । युष्माकं ते सचित्तपंथितपृथुतरप्रार्थनाकल्पवृक्षाः कल्पन्तां निर्विकल्प दिनकरकिरणाः केतवः कल्मपस्य ॥ १० ॥ दिनकरफिरणा रविपादाः भवतां कल्मषस्य पापस केनवो विनाशकाः कल्पन्तां 'संपद्यन्ताम् । निर्विकल्पमसंशयम् । क्रियाविशेषणमिदम् । खं च चित्तं च खचित्त तस्य प्रपिता पृथुतरा पृथ्वी सा बासौ प्रार्थना च तस्याः कल्पवृक्षाः । ये लोकानां प्रजानां प्रबोध तत्त्वज्ञानं विदधति कुर्वन्ति । बन्धनिविध:--प्राकृतो वैकारिको दक्षि. णासा (1) रूपवेति । तेन हि यद्धा देहिनो न मुच्यन्ते । तस्य वंसो नाशस्तत्रैकहेतुः १. 'मलिटसूटेः' इति पाठः, 'समुचिते योग्ये समये वर्षाख्ये अलिटमयात्रया' इति वहभव्याख्या. २. 'प्रथिमपृथुतर' इति पादः, 'खं भवता यश्चित्तं तस्स यः प्रयिमा विखारखदत्' इति वाममव्याख्या.

·७ सूर्यशतकम् । प्रधानं कारणम् । विभूतानां प्रजानाम् । शिरसि मस्तके नतिर्नमस्कारखा रसस्तेनाबद्धो विरचितः संध्याजलियस तथोक्कालेपाम् । कयेव । विपुलाम्भोजखण्डाशयेव । विपुलो विस्तीर्णोऽम्भोजखण्डः कमलाकरः। विपुलवासावम्भोजखण्डव तस्याशा तयेव । बन्धध्वं. सैकहेतुतापि मुकुलावस्थाविघातककारणता । प्रबोधो ज्ञान विकासश्च ॥ धारा रायो पनायापदि सपदि करालम्बभूताः प्रपाते तत्त्वालोकैकदीपालिदशपतिपुरपस्थितौ वीथ्य एव । निर्वाणोद्योगियोगिप्रगमनिजतनुद्वारि वेत्रायमाणा- स्त्रायन्तां ती–भानोर्दिवसमुखसुखा रश्मयः कैल्मपाद्वः ॥ ११ ।। तीव्रभानोरादित्यस्य मयूखाः कल्मषात्पापाद्वो युप्मांत्रायन्तां रक्षन्तु । दिवसमुख- मुखाः दिवसारम्मै सुखकारिणः । स्वरूपकथनमेतत् । पुनरपि च निरूप्यन्ते- रायो द्रव्यस्य धाराः प्रपाताः । क । धनायापदि द्रव्यार्थकायपीडायाम् । धनाया धनेच्छा तस्या आपत्प्रार्थना धनस्य प्राप्तिस्तत्रापि । सपदि तत्क्षणम् । करालम्वभूता इति हस्वेवादायोत्तारयन्तीत्यर्थः । क । प्रपाते नरके दुर्गती । तत्वालोकैकदीपाः तत्वस्य परमार्थस्यालोके दर्शने एकदीपा: प्रकाशकलात् । त्रिदशपतिरिन्द्रस्तस्य पुरं नगरमम- रावती तत्र प्रस्थितिः प्रस्थानं तत्र वीध्य एव पन्थान एव । पुनरपि कीदृशाः । निवामोद्योगिनो मोक्षोत्सुकास्ते च ते योगिनश्च तेषां प्रगमोऽपुनरावृत्तिस्तस निजा आत्मीया सा चासो तनुश्च तस्या द्वार तस्यां वेत्रायमाणाः प्रतीहारा इवाचरन्तः । ये हि सिद्धा योगिनो भवन्ति ते हि सूर्यतनुद्वारेण न स्खलनमासादयन्ति । उद्युक्तानां योगिनां तु सूर्यतनुः तत्र द्वाःस्थाः प्रयातुं न ददति । अथवा प्रगच्छन्त्यनेनेति प्रगमः पन्याः । निर्वाणोद्योगियोगिनां प्रगमश्चासौ निजतनुद्वाश्चेति तत्समासः ॥ प्राचि प्रागाचरन्त्योऽनतिचिरमचले चारुचूडामणित्वं मुश्चन्त्यो रोचनाम्मः प्रचुरमिव दिशामुच्चकैश्चर्चनाय । चाहत्कैश्चक्रनाम्नां चैतुरमविचलैर्लोचनैरज़माना- श्वेष्टन्तां चिन्तितानामुचितमचरमाश्चण्डरोचीरुचो वः ॥ १२ ॥ चण्डरोचीरुचो धर्मणिपादाश्चिन्तितानां मनोरथानामुचितं योग्यं वो युप्माकं चेटन्तां व्याप्रियन्तां संपादयन्तु वा । किं कुर्वलः । आचरन्यो विदधत्यः । किं तत् । चारचूडामणिलं मनोहरशिखारनलम् । क । अचले पर्वते । किंभूते.। प्राचि पूर्वदिक्संब- म्धिनि । प्रायप्रथमम् । अनतिचिरं खल्पकालम् । किंभूताः । रोचनाम्भो रोचनाजलं मुघन्त्य इव । प्रचुरे प्रभूतम् । दिशामाशानां चर्चनाय भूषणाय । तादर्थं चतुर्थी । उच्च- कैरत्यर्थम् । प्रथममतिलोहितलाचण्डांशुरोचिपः शिरोरत्नत्वेनोत्प्रेक्षिताः । तदनुपिशायः 1. 'तीमभासः' इति पाठः. २. 'करमलादः' इति पाठः. ३. 'सुचिर' इति पाठः.

·काव्यमाला। सत्यो रोचनाम्दुत्वेनेति । पुनः किंभूतः । अयमानाः सस्पृहमीक्ष्यमाणाः । कैः । चक. नामां लोचनाचलर्नेनमान्तः । अविचलैनिश्लेः । कथम् । चतुरं विदग्धं यथा भवति । चारकैश्चाटुकालिमिः । चकवाकाणां हि भगपति गभस्तिमालिन्यभ्युदिते सति वियु- ‘कानां परस्पर समागमो भवतीति सादर तहवोऽय॑न्त इत्येवमभिहितम् । भचरमा अप्राचीनाः। एक ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यनजास्यैश्चतुर्मि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा पसु नानाविधानि । युप्मार्फ तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाजि मानो- योन्ति पाढे नवत्वं दश देधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥ १३ ॥ भानोः संवन्धीनि दीधितीनां दश शतानि सहसमिति यावत् । युप्माकं शिवं भद्रं दधतु पुष्णन्तु कुर्वन्तु वा । अनेकार्थवादातूनामिति । किंभूतानीत्याह-यानि एक ज्योतिरेकं तेजः प्रधानमालोककारणम् । पुनरपि कीदृशानि । दृशौ द्वे चक्षुषी द्वे । विज गति प्रैलोक्ये गदितानि कथितानि । कैः । अजजास्यैः कमलयोनिवदनैः । कियद्भिः। चतुर्भिश्चतुःसंख्योपेतः । भूतानां पृथिव्यादीनां पञ्चमम् । पञ्चानां भूतानां तेजसि 'सति पञ्च संख्या संपद्यते । तथा ऋतुपु वसन्तादिषु पदखलमत्यर्थ नानाविधान्यु- श्वावचप्रकाराणि । तीनमन्दादिमेदेन मिद्यमानलात् । पुनरपि किंभूतानि । सप्तत्रिद- शमुनिनुतानि त्रिदशमुनयो देवर्षयोऽत्रिप्रभृतयः सप्त च ते निदशमुनयश्च तैतानि । भूयोऽपि किंभूतानि । अष्टदिग्भाजि अष्टाशाषितानि । पूर्वाह दिनमुखे नवत्वं'प्रत्यप्रत्वं यान्ति भजन्ते । पूर्व ज्योतिस्त्वेनैकलम् । पुनवत्वेन द्वित्वम् । भुवनत्वेन त्रित्वम् । चतुर्पु ब्रह्मवक्रेषु चतुःसंख्यात्वम् । पृधिव्यादिरूपतया पञ्चधा । वसन्तादिसंख्यायाः पटे- त्वम् । अत्रिप्रभृतिभिः सप्तत्वम् । तीवमन्दादिमेदेन नानात्वम् । अष्टदिग्भाक्त्वेनाप्टत्वम् । आश्रयमेदाढ़ेदः । पूर्वाह्ने नवत्वमिति शब्दसाम्यानवलं. नवसंख्यायोगिता प्रदर्शितेति ॥ आवृत्तिनान्तविश्वाः श्रममिव दधतः शोषिणः खोमणेव श्रीप्मे दावाग्मितप्ता इव रसमसकृये धरिया धयन्ति ।.... ते प्रावृप्यात्तपानातिशयरुज इवोद्वान्ततोया हिमर्ती मार्तण्डस्याप्रचण्डाश्चिरमशुभभिदेऽमीशवो वो भवन्तु ॥ १४ ॥ मार्तण्डस्य भानोरमीशवो दीवितयो वो युष्माकमशुभभिदेऽकल्याणविनाशाय भवन्तु जायन्ताम् । चिरं बहुकालम् । किंपिशिष्टाः । ये धरिच्या भुवो रस जलं धयन्ति पिबन्ति । असकृदनेकवारम् । किंभूता इव धयन्ति । शोषिण इव शोषयुक्ता इव । १. 'ददतु' इति पाठः " ·सूर्यशतकम् । शोषिणोऽपि धममिव दधतः खेदमिव दंघाना बिभ्राणाः । धमाधाने हेतुमाह-आर- त्तिधान्तविश्वाः । आयत्या पौनःपुन्येन प्रान्तं पर्यटितं विश्वं जगधेस्ते तोताः । का प्रीष्मे निदाघकाले । शोषिणः स्वोमणेव । पुनरुत्प्रेक्षते-दावामितप्ता इव, अल- मतीव नरा धयन्ति तद्वदेते इत्युत्प्रेक्षिताः । तेऽभीशवः प्रापि वर्षाकाले उद्वान्ततोया उद्गीर्णपयस्काः । किंभूताः । आत्तपानातिशयरुज इव आत्ता प्राप्ता पानातिशयरुग्यते । हिमती हेमन्तेऽप्रचण्डा मन्दा अपटवः । यथा कोऽपि पानीयपानातिशयात्मातवेदनो मन्दो भवति तद्वदेतेऽपि ॥ तन्वाना दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्यामवस्था- मारूढप्रौदिलेशोत्कलितकपिलिमालंकृतिः केवलैव । उजम्माम्भोजनेत्रद्युतिनि दिनमुखे किंचिदुद्भिद्यमाना श्मश्रुश्रेणीव भासां दिशतु दशशती शर्म धर्मविपो वः ॥ १५ ॥ भासा दीयितीनां दशशती धर्मविपः सूर्यसंवन्धिनी वो युप्मभ्यं शर्म मुसं कल्याणं दिशतु यच्छतु । केव । श्मश्रुश्रेणीव मुखरोमराजिरिव । किं कुर्वती । किंचिदुद्भिद्यमाना उद्गच्छन्ती । कस्मिन् । दिनमुखे । अन्यत्र यूनां मुखे उद्भियते । किं कुर्वाणा । तन्वाना विस्तारयन्ती । काम् । अवस्थाम् । कासाम् । दिग्वधूनाम् । दिश एव वध्वस्तासाम् । कीदृशीम् । समधिकमधुरालोकरम्याम् । समधिकः सम्यगधिको मधुरो मृदुर्य आलोक प्रकाशस्तेन रम्याम् । पुनरपि किंभूता । आरूढप्रौढिलेशोत्कलितकपिलिमा । मौदिः प्रौढत्वं तस्या लेशः । आरूढश्चासौ प्रौडिलेशश्चेति समासः । तेनोत्कलितो वर्धितः कपितिमा कपिलत्वं यस्याः सा तथोक्ता । अलंकृतिर्भूपणम् । केवलैव एकैव । किंभूते दिनमुखे । उज्जृम्भा विकासिन्यम्भोजनेत्रद्युतिर्यत्र तत्तथोक्तं तत्रेति । श्मश्रुश्रेण्या अपि सर्वमेतत्संबन्धनीयम् । सापि वधूनां समधिक्मधुरामालोकरभ्यामवस्था वितनुते । आरूढनौदिलेशोत्कलितकपिलिमा भवति । अलंकृतिश्चासौ केवलैय मुखस्य संपथत इत्यादि समानम् ॥ मौलीन्दोमप मोपीयुतिमिति घृपभाकेन यः शक्किनेव प्रत्यग्रोद्घाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेनेव धात्रा । कृष्णेन ध्वान्तकृष्णखतनुपरिभवत्रस्नुनेव स्तुतोऽलं त्राणाय स्ताचनीयानपि तिमिररिपोः स त्विषामुद्गमो वः ॥ १६ ॥ तिमिररिपोरादित्यस्य स वियां भासामुद्गम उदयनाशाय रक्षायै वो युष्माकं स्वाद्भव- तात् । तनीयानपि तनुतरोऽपि । किंभूतः । यः स्तुतः । केन । वृषभावेन पिनाकिना । शक्नेिव । किमिति । मौलीन्दोर्मोलिचन्द्रस्यैपोऽयं द्युति प्रमा मा मोपीन्मा सण्डय- चिति । भाता ब्रह्मणा च यः स्तुत इति संवन्धः । किंभूतो नुतः । प्रलप्रेति । तत्क्षण- २ का सू० ·१० काव्यमाला। विकासिसरोरुहान्तरालमुखोपविष्टेनेव ।' मा संकोचदुःस्थिति कामपि कादिनीच । तथा कृष्णेन विष्णुना ध्वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवनमुनेव तिमिरश्यामनिजशरीरपरिभूति- प्रसनशीलेनेव । अलमत्सर्थम् । इवशब्दः सर्वत्रोप्रेक्षायाम् । एव वान्तधान्या ममैव तर्नु परिभूयादितीय । आधैरपि देवैः स्तुत इति महत्त्वं रवेर्दर्शयति ॥ विस्तीर्ण व्योम दीर्घाः सपदि दश दिशो व्यस्तवेलाम्मसोऽन्धी- न्कुर्वद्भिद्देश्यनानानगनगरनंगाभोगपृथ्वी च पृथ्वीम् । पझिन्युच्छ्वास्यते यैरुपसि जगदपि ध्वंसयित्वा तमिस्रा. मुसा विसंसयन्तु द्रुतमनमिमतं ते सहस्रत्विषो वः ॥ १७ ॥ ते सहस्रविपः सहस्ररदमेरुस्रा गभस्तयोऽनभिमतं दुःखं विख्सयन्तु ध्वंसयन्तु । वो युष्माकम् । दूतं शीघ्रम् । यैः पद्मिनी जगघोषसि प्रातःकाले उच्छ्वास्यते । ध्वसयिला । काम् । तमिलामन्धकार रात्रि था । किं कुर्वद्भिः । विस्तीर्ण पृथुलं व्योम गगनम् , दीर्घा आयता दश दिशो दशाशाः, सपदि तत्क्षा व्यस्तवेलाम्भसोऽधीन विक्षिप्तवेलाजला- न्समुद्रान्कुर्वद्विः । पृथ्वी च धरां कुर्वद्भिः । कथंभूताम् । दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृ. थ्वीम् । नगाः पर्वताः नगराणि पत्तनानि नगा वृक्षास्ते च ते नानाप्रकाराश्चेति समासः । दृश्या उपलभ्याः । श्याश्च ते नानानगनगरनगालेपामाभोगो विस्तारस्तेन पृथ्वी विस्तीणीम् ॥ अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिरनिशानश्वरः कर्तुमीशो विश्वं वेश्मेव दीपः प्रतिहततिमिरं यः प्रदेशस्थितोऽपि । दिकालापेक्षयासौ त्रिभुवनमटतस्तिग्मभानोर्नवाख्या यातः शातकतव्यां दिशि दिशतु शिवं सोऽर्चिपामुद्गमी वैः ॥१८॥ तिग्मभानोरादित्यस्यार्चिपां भासामुद्गम उदयो चो युष्मभ्यं शिवं कल्याणं दिशतु यच्छतु । किंविशिष्टोऽमौ ! विश्वं जगत्प्रतिहततिमिरं कर्तुमीशः । एकदेशस्थितोऽप्येकदेशे वर्तमानोऽपि । एकदेशस्थितस्यापि निमिरोच्छेदकारिख प्रदीपेन समानो धर्मः । प्रदीपो वेश्मेव । सामान्यदीपात्किंचिदधिकोऽयम् । अस्तव्यस्तखशन्यः । अस्तो विनाशस्तेन व्यस्तत्वं व्यसनं तेन शल्यो न भवति । विनाशे नासौ वाध्यते । निजविध न भवति । कि खनिजरूचिः । तैलादिना आधीयमानलात् । तथा अनिशा दिवसस्तन नश्वरो- ऽसौ । अस्तव्यस्तत्वशून्य इति । न स्तव्योऽस्तव्योऽस्तवाहः । तथा तत्त्वशून्यश्च प्रदीपः । थर्चिषामुद्गमस्तु स्तव्यस्तत्वभूतश्चेति । किभूतः । नवाख्यां प्रत्यपव्यपदेश यातो गत इति । क्व । दिशि ककुमि । किंभूतायाम् । शातकतव्या पौरन्दर्याम् । तथा दिकाला- १. विसावयन्तु इति पाठः. २. वल्लभदेवटीकायाममाच्छोकादनन्तरम् 'इति रदिम. वर्णनम् इत्सस्ति.

·सूर्यशतकम् । पेक्षया दिक् माच्यादिः कालः पूर्वाहादिः प्राच्यां दिशि पूर्वाहे दृश्यत इति नव उच्यते । परमार्थतस्वनयः पुराणः व्यपदेशशून्योऽसौ । तिग्मभानोत्रिभुवनमटतो गच्छ- तोऽतिकामतः॥ मा गाम्लानिं मृणालीमृदुरिति दययेवाप्रविष्टोऽहिलोक लोकालोकस्य पार्थं प्रतपति न परं यस्तदाख्यार्थमेव । ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनमयपरित्यक्तदैयो घुसीनि खेच्छावश्यावकाशावधिरवतु स वस्तापनो रोचिरोघः ॥ १९॥ रोचिपामोघो रोचिरोघो दीप्तिपुतः । स तापनः सूर्यसंबन्धी मयूखबातो वो युप्मा- नवतु रक्षतु । किंभूतः । यो न प्रविष्टोऽहिलोकं फणिसम । किमिति । मा गान्मा यासी- दिति म्लानि पीडामयमहिलोको मृणालीकोमलः । ततो यद्यहं पातालं गच्छेयं तदा नूनमयं म्लानि यास्थतीति । दयया कृपया । लोकालोकस्य पर पावं तदाख्यार्थमेव तत्संज्ञार्थमेव न प्रतपति न प्रकाशयति । तस्य हि लोकालोकसंबन्धात्तदभावाच लोकश्च स आलोकश्च सः । अवांचीने पार्श्व यत्र भगवान्प्रतपति तत्र लोका विद्यन्ते नापरन । यदि तत्रापि भगवान्प्रतपेत् तदा सोऽपि लोक एवं स्यात् । तदालोकालोक इलाख्या तस्य नश्येत् । अनेन कारणेन तस्य परं पार्थ न प्रतपति । ऊर्ध्वमुपरिष्टाहा- ण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैयः । ब्रह्माण्डखण्डस्य स्फुटनं दलनं तस्माद्भयं तेन परि- त्यतं देय द्वाधिमा येन स तथोक्तः । छ । धुसीनि गगनमर्यादायाम् । दिवः सीमा द्युसीमा तस्मिन् । किविशिष्टः । खेच्छावश्यावकाशावधिः । स्वेच्छावश्यो वशंगतोऽवका- शावधिः स्थानमर्यादा यस्य सः ॥ अश्यामः काल एको न भवति भुवनान्तोऽपि बीतेऽन्धकारे सद्यः पालेयपादो न विलयमचलश्चन्द्रमा अप्युपैति । बन्धः सिद्धाञ्जलीनां न हि कुमुदवनस्यापि यत्रोजिहाने तत्प्रातः प्रेक्षणीयं दिशतु दिनपतेर्धाम कामाधिकं कः ॥ २० ॥ दिनपतेरादित्यस्य सदाम तत्तेजो वो युष्मभ्यं कामाधिकमभिलापाधिकं दिशतु यच्छतु । कामाधिकं सामथ्यात्मस्तापात्प्रार्थितमेव । यत्र यस्मिन्धान्युजिहाने उद्गच्छति सति न सल्वहर्लक्षणः काल एवाश्यामो भवति अपि तु भुरनान्तोऽपि । कालस्याश्या- मत्वं श्यामा रात्रिस्तद्रहितलम् । न विद्यते श्यामास्मिनिति कृला । तेजस्युद्गच्छत्स. हर्लक्षणः कालो भवति तस्स राठ्या सहानवस्थानलक्षणो विरोध इत्यस्यामः । भुव- नान्तः पुनः श्यामगुणरहितः । कस्मिन्नवसरे । अन्धकारे तमसि वीते विगते सति । 'वीतान्धकारः' इति पागन्तरम् । तत्र वीतं गतमन्धकारं यस्मादवसरादिति योज्यम् । १.'वीतान्धकारः' इति पाठः, ·, काव्यमाला। किं च स व्यक्तलक्षणः पालेयपादो हिमप्रधानमत्यन्तनगोऽचलः पर्वत एव न विलयमेति न विलीयते द्रवति अपि तु चन्द्रमा अपि बिलयमेति भ्लानिं विच्छायतां याति । प्रालेधपादो हिमकिरणश्चन्द्रमा अपि । बन्धो मुकुलभावो न हि सिद्धाञ्जलीनामेव । सिद्धा देव विशेषाः । असलय उभयकरविन्यासः । तेषां मन्धो रचना । सिद्धा हि भगवन्तमुपतिष्ठमाना अञ्जलीन्विदधति । न हि सिद्धाञ्जलीनां बन्धो भवति, अपितु कुमुदवनस्यापि । कुमुदान्यपि तस्मिन्काले मीलन्ति संकोचं यान्ति । प्रातः प्रभाते। कीदृशं तद्धाम | प्रेक्षणीय प्रेक्षणाई रमणीयमिति ॥ यत्कान्ति पङ्कजानां न हरति कुरुते प्रत्युताधिक्यरम्यां नो' पत्ते तारकामा तिरयति नितरामाशु यन्नित्यमेव । कर्तुं नालं निमे दिवसमपि परं यत्तदेकं त्रिलोक्या- श्चक्षुः सामान्यचक्षुर्विसदृशमघभिद्भावतस्तान्महो वः ॥ २१ ॥ भाखतो रवेस्तन्महस्तत्तेजो वो युष्माकमघमित्पापविनाशि स्ताद्भवतु । किंभूतम् । त्रिलोक्या लोकायस्सैकमद्वित्तीयं बक्षुचिनमिव । किविशिष्टम् । सामान्यचक्षुर्विसदृशं प्राकृतलोचनविलक्षणम् । तदेव वैलक्षण्यं दर्शयति--यत्कान्ति पङ्कजानां पद्मानी न हरति नच्छिनत्ति प्रत्युत विशेषेणाधिक्यरम्यामतिशयरमणीयो महत्प्रभां कुरुते । इतरत्तु चक्षुः कान्ति पहजानामादत्ते तदनुकारं किल तद्भवतीति । तथा नो धत्ते न पुष्णाति । तार- कामां नक्षत्रद्युतिम् । तिरयति तिरस्करोति । नितरामतीव । आशु शीघ्रम् । निस- भेव सदैव । इतरतु तारका कनीनिका तया आमां शोभा धत्ते पुष्णाति । निमेष काल- विशेयं कर्तुमुत्पादयितुमेव नालं समर्थम् , कि तु दिवसमपि । परमुत्कटमेव । इतरत्तु मुहूर्तमपि निर्निमेषं न भवतीति व्यतिरेकः ॥ क्षमा क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतहतेव द्रागाशा नेतुमाशाद्विरदकरसरःपुष्कराणीव बोधम् । प्रातः प्रोक्लङ्घय विष्णोः पदमपि घृणयेवातिवेगाहवीय- स्युद्दाम द्योतमाना दहतु दिनपते१निमिचं द्युतिः ।। २२ ॥ दिनपते स्वतो द्युतिदीप्तिों युप्माकं दुनिमित्तमशुभं दहतु भस्मीकरोतु । किं कुर्वती । उद्दाम द्योतमाना । किंभूता। मां पृथ्वीमृता गता प्राप्ता । ' गतौ । क्षेपीयः क्षिप्रतरम् । कस्मादिव । क्षपाम्भःशिशिरतरजलसतपादिव । क्षपाम्भोऽवश्यायजल तेन शिशिरतरं शीतलतरं च तज्जलं च तस्य स्पर्शस्त्र तर्पोऽमिलापस्तस्मादिवेत्यु. स्प्रेक्षा । पुनरपि किंभूता । भाशा दिशः तेति संवन्धः । द्राकू शीघ्रम् । किं कर्तुमिव । 1. 'नाधत्ते इति पाठ.. २. 'तल' इति पाठः, "निशाजलाविशीतलभूसंपर्का- मिलापात्' इति परमव्याख्यानम्.

·.. सूर्यशतकम् । नैतुमिव प्रापयितुमिव । कम् । योधं विकासम् । कानि । भाशाद्विरदकरसरस्पुष्कराणि । आशासु द्विरदा दिग्गजास्तेषां करा हस्तास्ते सरांसीव त एव वा सरांसि पुष्कराधार- स्यात् । तेषां पुष्कराणि कराप्राणि पान्यप्युच्यन्ते । तानि हि विकासयन्तीत्येवमु. तम् । प्रातः प्रत्युपसि प्रोल्लयातिकम्य विष्णोधक्रिणः पदं व्योम । घृणयेव जुगुप्स. येव । त्रिपदीकाले विष्णुना व्याप्तं तन्महतामयुक्तमेतावन्मात्राणां पदानां हरणमिति । परपदे किल स्थातुं न युक्तमित्यतिवेगादतिरंहसो दवीयसि दूरतरे भवेति संबन्धः । उद्दामं प्रभूतम् । क्रियाविशेषणं वा ।। नो कल्पापायवायोरदयरयदलरक्ष्माधरस्यापि गैम्या गाढोद्गीणोंज्वल श्रीरहनि न रहिता नो तमाकज्जलेन । प्राप्तोत्पत्तिः पतङ्गान्न पुनरुपगता मोपमुष्णविपो वो चर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥ २३ ॥ उष्णविपस्तिग्मभानोदीप्तिद्युतिर्यो युष्मान्मुखयलानन्दयतु सुखिनः करोतु । किंभू. तस्य । निखिलद्वीपदीपस्य निखिलानि सगनागि द्वीपानि जम्बूप्रभृतीनि तेषां दीप इच दीपः । प्रकाशकलात् । तस । सैव वर्तिरन्यरूपा । अन्यद्रूपं यस्याः सान्यरूपा । अभिनरूपया दीपस्य वा भवितव्यम् । पर्तिः कीदृशी । यतिरिव सामान्यवर्तिरूपा न, अन्यरूपा । तद्विलक्षणेत्यर्थः । तदाह-कलापायवायोरपि नो गम्या । कल्पस्यापायः कल्पापायः कल्पान्तस्तस्य वायुः प्रलयमारुतस्तस्यापि न गमनीया । किंभूतस्य । अदय- रयदलक्ष्माधरस्य । चण्डवेगेन दलन्तः शीर्यमाणाः क्षमाधराः पृथ्वीधरा यस्मिन्वायौ यस्य तथोक्तस्य प्रचण्डवेगस्फुटगिरेः । पुनः किंभूता । अहनि दिवसे गाढोद्गीर्णोज्ज्व- लभीर्गाहा उद्गीर्णा उज्ज्वला श्रीर्यया सा गादोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीशोद्वान्तनिकामदीस. कान्तिः । किं च न न रहिता न न वर्जिता तमःकमलेन तिमिरमष्या। अपि तु रहिते. वेत्यर्थः । अन्यच, प्राप्तोत्पत्तिलब्धजन्मा । कस्मात् । पतङ्गाद्दिनपतेः । न पुनरुप. गता नैव प्राप्ता ! कम् । मोपं सण्डनम् । इतरा तु पर्तिर्वायुगम्या भवति । दिवसे गाढोद्गीर्णोज्ज्वलनीनं भवति । कमलेन रहिता न च । पतनाच्छलभान्मोषमुपैति नोत्प- तिमिति व्यतिरेकः ॥ निःशेषाशावपूरपवणगुरुगुणश्लाघनीयखरूपा पर्याप्त नोदयादौ दिनगमसमयोपाठवेऽप्युनतैय । अत्यन्तं यानभिज्ञा क्षणमपि तमसा साकमेकत्र वस्तुं वनस्येद्धा रुचिौं रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोऽस्तु ॥ २४ ॥ मनस सूर्यस्य रुचिदीप्ती रुचितस्याभिलपितस्य वस्तुनः पदार्थस्य वो युष्माकमा. १. 'शम्मा' इति पाठः, "विनाश्या' इति यल्लमव्याख्या. २. 'इचिरस्य' इति पाठः ·काव्यमाला। तयेऽस्तु भवतु । कयंभूता । इदा दीप्ता । केव । रचिरियामिलाप इव । कस्य । बनस्य । अन्यस्याश्रुतत्वात् । तदेव दर्शयति-निःशेषाः समता आशा दिशः । निःशेषाश्च ता माशाथ तासामवपूरो भरणं तत्र प्रवणानुकूला गुरुश्वासी गुणश्च गुरुगुणस्तेन श्लाघनी- यखरूपा चेति समासः । इतरा तु रुचिः समस्तमनोरथभरणानुगुणश्लाघात्मान भवति । पुनरपि किंभूता । पर्याप्तमलं दिनादौ दिवसारम्भे उन्नतैव नावनता । किं सत्रय, नो । किं तु दिनगमसमयोपालवेऽपि दिवसापायकालविपद्यपि । इतरापि सचिर- मिलाप उदयकाले तद्विरती च नोनमत्येव । किंच, अत्यन्तमतीव तमसान्धकारेण साकं सहै कौकस्मिन्प्रदेशे क्षणमपि मुहूर्तमपि वस्तुमासितुमनभिज्ञा अवेदिनी । इतरापि तामसाभावेनेति ॥ बिमाणः शक्तिमाशु प्रशमितबलवत्तारकौर्जित्यगुर्वी कुर्वाणो लीलयाधः शिखिनमपि लसचन्द्रकान्तावभासम् । आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानां बालो लक्ष्मीमपारामपर इव गुहोऽहर्पतेरातपो वः ॥ २५ ॥ महर्पतेर्दिननाथस्यातप उड्योतो यो युष्माकं लक्ष्मीमादध्यात्कुर्यात् । आदध्यादिति प्रार्थनायो लिड्। किंभूनाम् । अपारामपर्यन्ताम् । क इव । अपरोऽन्यो गुह इव कार्ति- केय इव । बालोऽजरठः । किंभूतो गुहः किंभूतश्चातपः । आतपगुहयोः श्लेयं दर्शयति- शकिं बिभ्राणो जगयोतनसामर्थ्य दधानः। कीदृशीम् । प्रशमितवलवत्तारकोर्जित्यगुाम् । प्रशमितं शान्ति नीतं बलवदतीव निःशेष तारकोनित्यं नक्षत्रतेजस्तेन गुर्वीम् । गुहो- ऽपि शक्तिमायुधविशेष बिभर्ति । वलवांश्चासौ तारकश्च बलवत्तारकोऽसुरविशेपत- स्याभिसं तेजस्विता प्रशमिता यया सा प्रशमितवलवत्तारकोर्जिया सा चासो गुर्वी चेति समासः । आशु शीघ्रम् । पुनरपि किं कुर्वन् । कुर्वाणः । कम् । शिसिनं वह्निम् । कथम् । अधोऽधस्तात् । लीलयानादरेण तिरस्कुर्वाणः परिभवन् । कम् । शिखिनं मयू. रमधः कुर्वाणः । लसचन्द्रकान्तावभासमपि । चन्द्रकान्ताश्चन्द्रमणयः । लसन्तश्च ते चन्द्रकान्ताश्च तेपामवभासः कान्तिस्तमपि । अथ लसंश्चासौ चन्द्रश्च तस्य कान्तश्चा- वभासश्च तमपि । शिसिनं बहिं किंविशिष्टम् । लसचन्द्र वसु सुवर्ण रनं वसु मणि(१) सर्व तस्यैव कान्तः कमनीयोऽप्रभासो दीप्तिर्यस्य तम् । गुहोऽपि शिसिन मयूरमधः स्थापयति । लीलया विलासेन । किविशिष्टम् । लसन्तो ये चन्द्रका मेचकास्तेपामन्ता- खैरवभासते यस्तमपि । पुनरपि कि कुर्वन् । भावह्न । काम् । रति धृतिम् । किंभूः ताम् । अतिशयिनीमधिकतराम् । केषाम् । वीक्षणानां विलोचनाना कोकाभिधानविलो- चनानाम् । क । अन्धकारे तमसि । संसेव्यत्वात् तेजसदानीमक्ष्णोः इतरत्तस्यैव संभ- निधना मेलनीयम् (१)। गुहोऽप्यन्धकारेः श्रीशिवस्य दृशामानन्दमादधाति । वालो हिम्भः ।। १. 'मादेयात्' इति पाठः २. 'ईक्षणानां' इति पाठः.

·काव्यमाला। ध्वान्तध्वंस विधये न तपति रुचिमन्नातिरूपं व्यक्ति न्यक्त्वं नीत्वापि नक्तं न वितरतितरां तावदेवस्त्विपं यः। स प्रातर्मा विरंसीदसकलपटिमा पूरयन्युप्मदाशा- माशाकाशायफाशावतरणतरुणप्रक्रमोऽर्कप्रकाशः ॥ २८ ॥ सोऽप्रकाशः स्यालोको युष्मदाशा भान्मनोरथं पूरयन्पूर्ण कुर्वन्मा विरेसीन्मा पिरामं यासीत् । पुन:पुनः पूरपतिति यावत् । प्रातरसकसपटिमा अपरिपूर्णतण्यः । किंभूतः । भाशाकाशेति । आशा दिशः । आकार राम् । आशावाकाशं चाशाकाशे तयोरवकाशोऽन्तरालं तत्रायतरणमवतारस्वत्र तरुणो नवः प्रक्रमः सामर्थ्य यस्य स एवमुकः । तमावतरणे पटुरित्यर्थः । भूयो विशेष्यवे-यो ध्वान्तध्वंसं विधत्ते तम. ठेवं कुरुते । न च तपति । कथम् । इचिमद्दीप्तिमत् । कठोरमिति भावः । तथा नाति- रूपं रूपलविशिष्टं गुणं व्यनकि प्रकटयति । मन्दसात् । न्यक्त्वं न्यग्भावं नीलापि प्रापय्यापि नर्क रात्रिं न पित्तरतितरां नातिशयं सावन प्रयच्छति भलो दिवसस्य लिप दीप्तिम् । खरूपकथनमिदम् । अपना महानुभावानां शोपादानं तमसो धान्तस्य ध्वंस मोहच्छेदं स्वस्य च परस्य च विधत्ते । न खेच्छया तात्युत्तापयति । नातिरूप व्यनक्ति आत्मानं न लापते । नतं रूपं विपक्षं प्रतिक्षिप्य दिवसकरूपमित्रस्य तेजोदि फरोति॥ तीनं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं यत्प्रकर्पण चाणु प्रत्यक्षं यत्परोक्षं यदिह यदपरं नश्वरं शाश्वतं च । यत्सर्वस्य प्रसिद्धं जगति कतिपये योगिनो यद्विदन्ति ज्योतिस्ततिप्रकारं सवितुरवतु वो बाह्यमाभ्यन्तरं च ॥ २९ ॥ वाह्यं वहिःकरणपरिच्छेयं आभ्यन्तरं योगसमाधिगम्यं ज्योतिः । तीव्रमित्यादिना यथाक्रम खरूपमेवाह-यत्ती तीक्ष्णं यनिर्वाणहेतुमुक्तिकारणम् । विपुलं विस्तीर्ण रभ्याख्यं यत्प्रकर्षणातिशयेनाणु सूक्ष्मम् । यत्प्रत्यक्षमिन्द्रियादिग्राह्यं यत्परोक्षमतीन्द्रि- यम् । यदिव संनिकृष्टं यदपरं विप्रकृटम् । यनश्वर नटमस्थायि अच्छाश्वतं नित्यम् । यत्सर्वस्य जगतः प्रसिद्धं यत्कतिपये कियन्त एव योगिनो विदन्ति द्विचतुरा व्यासादयो योगिनो जानन्ति तदेवविधमिति सूर्यतेजो द्विप्रकार द्विविधं वाह्यमाभ्यन्तरं च युप्मा• नरक्षलिति प्रथमोक्तिः रतानां मण्डनाय प्रभवति नियतोदेशलब्धावकाशं वहेर्दादि दग्धुं निजजडिमतया कर्तुमानन्दमिन्दोः । 1. 'न्यको' इति पाठः १. 'अधि' इति पाठ ·१७ सूर्यशतकम्। पच त्रैलोक्यमूपाविधिरघदहनं हादि वृष्ट्याशु तद्वो बाहुल्पोत्पाद्यकार्याधिकतरमवतादेकमेवार्कतेजः ॥ ३० ॥ अर्कतेजो रविधाम वो युष्मानवताद्रक्षतु । किंभूतम् । बाहुल्योत्पादकार्याधिकतरम् बाहुल्येन प्राचुर्येणोत्सायं तब तत्कार्य २ तेनाधिकतरम् । वाहुल्येनोत्पादनीयानि भूयांसि कार्याणि यस्य तद्बाहुल्योत्पायकार्यम् । अतस्तेभ्योऽधिकतरम् । अमीप्वनीपु तेजो विद्यते । अन्यदीपवेजोभ्यो व्यतिरेक दर्शयविरजानां पमरागमणिप्रभृतीनां मणीनां मण्डनाय भूषणायैव संपद्यते न दाहाय । कीदृशं तत् । नियतोद्देशलब्धावका- शम् । नियतः परिमितः स चासाबुद्देशश्च तसिलब्धोऽवकाशो येन तत् । नियतोदेश- वर्ति यत्कर्णादी न्यस्तं तमेव दोतयतीत्यर्थः । वढेः पावकस्य तेजो दार्यादि काष्टादि दाधुं भस्मीत प्रभवति न मण्डनाय । इन्दोश्चन्द्रस्यानन्दमाहादं का प्रभवति न मण्डनाय । कीदृशं तत् । निजजडिमतया सहजशीतलत्वेनोपलक्षितम् । अर्कतेज एकमेव तु त्रैलो- क्यस्य भूपाविधिजगदलंकारक्रिया । अघदहनं पापापनोदि । हादि वृध्या कृला आशु आनन्दकारि । तथा हि-आदित्याजायते वृष्टिः' । एकस्यैवातेजसो मण्डनाद्यनेक- क्रियाकारिलम् । अत एवाहबाहुल्योत्पाद्यकार्यति ।। भीलच्चक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं निमितघ्राणवृत्ति खव्यापाराक्षमत्वक्परिमुपितमनः श्वासमात्रावशेषम् । विसस्ताङ्गं पतित्वा खपदपहरतादेश्रियं वोऽर्कजन्मा कालव्यालावलीढं जगदगद् इवोत्थापयन्प्राक्प्रतापः ॥ ३१ ॥ अजन्मा भानुप्रभवः प्राश्यतापो नवप्रतापो वो युप्माक्रमश्रियमलक्ष्मीमपहरताद्वय. नयतु । किं कुर्वन् । जगगुपनमुत्थापयन् । किंभूतम् । कालव्यालावलीढम् । व्याल श्व काल: समयभुजंगस्नावलीढं प्रस्तम् । क इव । अगद इव विपापहारी भैषजयोग इन । यथा कालसर्पदष्टं जगजन्तुचक्रमगद उत्यापयति तद्वदिति । किं कुर्वाणं जगदु- स्थापयन् । खपत् शयानम् । किं कृत्वा । पतिला । कीदृशं तत् । मीलबभुः मीलन्दी चक्षुपी यस्य तत्संकुचलोचनम् । एवं विजिहाश्रुति । योऽहिना दृष्टः सोऽपि भीलचक्ष- बिजिमश्रुतिश्च भवति । जड़ा विजिया मन्दा रसना रसनेन्द्रियं यस्य तनडरसनं आप? श्रवणन्द्रियं यस्य तत्तथोक्तम् । मूकजिह्वम् । निमितघ्राणवृत्ति निमितावसादं याता प्राणस्य नासिकाया वृत्तिर्यस्य तत्त् । खविपयगन्धोपलब्धिलक्षणत्तिर्निमिता यस्य । कि च, खव्यापाराक्षमलक स्वव्यापारः स्पर्शपरिच्छित्तिस्त्राक्षमा लग्यस्य तदेवमुक्तम् । परिमुषितमनः परिभूषितमनस्क व्यपहतचित्तम् । इन्द्रियाणि मनोऽधिष्ठितानि । श्वास- मानावशेष श्वासकयोगि । एवेन बुद्धीन्द्रियाणां विषयेऽपादस्वमुत्तम् । कर्मेन्द्रियाणां ..'यत्तु' इति पाठः १. 'अप्रियंइति पादान्तरम, ·काव्यमाला । तु खव्यापाराक्षमलं दर्शितम् । विसस्ताङ्गमिति । अगदस्यापि सर्वमेतदस्ति,। अगदपले काल इन व्यालः मृत्युहेत्तुलादिति योज्यम् । निःशेष नैशमम्मः प्रसभमपनुदन्नभुलेशानुकारि स्तोकस्तोकापनीतारुणरुचिरचिरादस्तदोषानुपङ्गः । दाता घष्टिं प्रसन्नां त्रिभुवननयनस्याशु युप्मद्विरुद्धं वध्यानस्य सिद्धाञ्जनविधिरपरः प्राक्तनोऽर्चिःप्रचारः ।। ३२ ॥ वनस्यार्थिःप्रचारो रश्मिप्रसरो युष्मद्विरुद्धं भवदहितं वध्याद्धन्तु । प्राक्तनः पूर्वका- लीनः । कीदशोऽसौ । सिद्धाजनविधिः सिद्धमव्यभिचरितं च तदजनं च तस्य विधि- रिव विधातेव । अपरोऽन्यः । स एव विशेष्यते-किंभूतः । दाता दृष्टिम् । दातेति ताच्छील्यात्तृच् । अत एव दृष्टिमिति द्वितीया । किंभूताम् । प्रसन्नाम् । (साधु ददातीति दाता । तृन् । ) किं कुर्वन् । अपनुदन् । किम् । नैशमम्भोऽवश्यायजलम् । निःशेपं सम- स्तम् । प्रसभं प्रकाशम् । कीदृशं तत् । अश्रुलेशानुकारि नयनजलकल्पम् । सिद्धाम- नविधिरप्यच व्यपनयति । पुनरपि कीदृशः । स्तोकस्तोकापनीतारुणरचिः स्तोकस्तो- केन लेशेनापनीता उत्सृष्टा अरुणरुचिलोहितद्युतिः (येन) । किचिदुज्झितबालभाव- खात्स एवमुक्तः । अथवा स्तोकस्तोकं लेशेनापनीतामिभूता अरुणस्य सारथैरनूरो रुचि- फैन । तथा इतरोऽपि लोचनानां शनैःशनैररुगतामपहरति । अचिरात्संक्षेपात् । अस्त- दोपानुषन्नत्यकरात्रिसंपर्कः । इतरोऽपि निर्धूतकामलादिदोषसंसर्गः । आशु शीघ्रं वध्यादित्यनेन संवन्धनीयम् ।। भूत्वा जम्भस्य भेतुः ककुभि परिमवारम्भ भूः शुभ्रभानो- र्विाणा व भावं प्रसभमभिनवाम्भोजजृम्भाप्रगल्भा । भूषा भूयिष्ठशोभा त्रिभुवनभवनस्यास्य वैभाकरी प्रा- चित्रान्ति आजमाना विभवतु विभवोद्भूतये सा विभा चः ॥३३॥ वैभाकरी सावित्री सा विभा कान्तिों युप्माकं विभवोद्भूतयेऽर्थसंपत्त्य विभवतु 'विभुभवतु । कि कुर्वती । भ्राजमाना शोभमाना। विभ्रान्ति । क्रियाविशेषणमेतत् । कि कुर्वाणा | श्रुभावं कपिलिमानं विभ्राणा धारयन्ती । किं फुला । परिभूतेः प्रारम्भभू- मिभूखा संपय । शुभ्रभानोर्वलक्षगोः । क । ककुभि दिशि । कस । जम्भस्य भेत्तुर्ज- म्भासुरारेरिन्द्रस्य । कथम् । प्रसभं प्रकटम् । कि च। अमिनवाम्भोजजम्भाप्रगल्भा प्रत्य- प्रपरेरुहप्रयोधविदग्धा या भूसा अलंकृतिः । भूयिष्ठशोभा वाहुल्यैन । त्रिभुवनभर- नस त्रिलोकीवेदमनः । अस्य एतस्येति प्रलक्षेण निर्दिशति । यथा कोऽपि बलिनः पक्षे स्थिता सप्रतिपक्षं इला स्वहं अमृद्ध्या भूषयति तद्वदन्न चोद्धव्यम् ॥ १. स्थिला' इति पाठान्तरम्. २. " निन्ति' इति पाठान्तरम्.

·सूर्यशतकम् । संसक सिक्तमूलादभिनव वनोद्यानकौतूहलिन्या यामिन्या कन्ययेवामृतकरकलशावर्जितेनामृतेन । अर्कालोकः क्रियाद्वो मुदमुदयशिरश्चक्रवालालवाला- दुधन्वालप्रवालप्रतिमरुचिरहःपादपप्राक्प्ररोहः ॥ ३४ ॥ अर्कालोको भावत्प्रतापो मुदं हर्ष वो युप्माकं क्रियात् । कीदृशः । अहःपादपप्राक्प्र. रोहः अहःपादपो दिवसतरवस्य प्राक्प्ररोहः प्रथमाकरः । किं कुर्वन् । उद्यमुद्गच्छन् । उदयशिरश्चकवालालवालात् । उदेत्यस्मिन्नित्युदय उदयाचलस्तस्य शिरांसि मागि तेषां चक्रवाल मण्डलं तदेवालवालं जलाधारस्थानं तस्मात् । किंभूतात् । सिफमूलात् । कथम् । संसक्तमनवरतम् । कया। यामिन्या रात्र्या । किंभूतया । अभिनवेति । उद्यानमिव भुवनं भुवनोद्यानं तस्मिन्कौतूहलं विद्यते यस्याः सा तद्वती तया । कयेव । कन्ययेय फुमाव । कुमारीणां किलैप धर्म इति । केन । अमृतेन सुधया। नुपारेणेति परमार्थः । किंभूतेन । अमृतकरकलशावर्जितेन । अमृतकर ओपधीशः स एव कलशोभावनितं क्षिप्तं तेन सितमूलात् । अन्यत्रामृतेन जलेन करकलशावर्जितेन । पुनरपि कीदृशः । पालप्रवालप्रतिमरुचिर्नवकिसलयसमानकान्तिः । प्ररोहोऽपि नवविद्वमसमो भवति । भिन्नं भासारुणस्य कचिदभिनवया विद्रुमाणां विपेच त्वान्नक्षत्ररलद्युतिनिकरकरालान्तरालं कचिच्च । नान्तनिःशेपकृष्णश्रियमुदधिमिव ध्वान्तराशिं पिबन्स्ता- दौर्वः पूर्वोऽप्यपूर्वोऽगिरिय भवदपप्लुटयेऽर्कावभासः ॥ ३५ ॥ अकीवभासः सूर्यालोको भवदपष्टये युप्मत्पापभस्मीकरणाय सावतु । क इव । अपूर्वोऽन्यः पूर्वीऽपि प्राक्तनोऽप्यौर्वोऽग्निरिव वडवानल इव । किं कुर्वन् । ध्वान्तराशि तिमिरयुझं पिबन्यमन् । कमिव । उदधिमिव समुद्रमिव । ध्वान्तराशिसमुद्रयोस्तुल्यता दर्शयतिकचित्तदेशेऽरुणस्यानूरोभीसा दीत्याभिनवया प्रत्यग्रया मिन्नं विशेषितम् । कयेय । विद्रुमाणां लिपा रुचेष । यथोदधिरपि विद्रुमाणां प्रवालानां लिपा मिनो भवति । कचित्प्रदेशे । पुनरपि किंभूतम् । खान्ति कम्पन्ते रत्नानीव यानि नक्षत्राणि तेषां धुतिस्तस्या निकरस्तेन करालं विषमोनतमन्तरालं मध्यं यस्य स तथोक्तस्तम् । समु- द्रोऽपि खगन्ती या नक्षत्रकल्पानातिवस्या निकरण करालान्तरालो भवति । पुन- रपि किंभूतम् । नान्तनिःशेपकृष्णप्रियम् । अन्तर्मध्ये निःशेपावशेपरहिता कृष्णश्री: कृष्णशोभा यस्य सोऽन्तनिःशेपकृष्णश्रीस्वन, अपि तु कृष्णशोभायुक्तमेव । अन्यत्र शेषः फणी । कृष्णो नारायणः । श्रीः पद्मा । शेपश्च कृष्णश्च श्रीश्च शेपकृष्णप्रियः । अन्तमध्ये निर्गताः शेपकृष्णाधियो यरसादुदधेः सोऽन्तनिःशेषकृष्णश्रीस्तन, अपि सन्तः शेपकृष्णश्रीयुतमेव ॥

·२० फाव्यमाला गन्धर्वर्गद्यपद्यव्यतिकरितवचोद्दयमातोद्यबार- राद्यों नारदाघेर्मुनिभिरभिनुतो वेदवेधैर्विभिद्य । आसाद्यापद्यते यं पुनरपि च जगद्यौवनं सद्य उद्य- नुद्दयोतो द्योतितद्यौर्यतु दिवसकृतोऽसाववद्यानि वोऽद्य ॥ ३६॥ दिवसकृत आदित्यस्योद्योतोऽवभासो यो युप्माकमवद्यानि पापानि यतु खण्डयतु । असावयम् । किविशिष्टः । द्योतितद्योः प्रकाशितान्तरिक्षः । पुनः किंभूतः । अभिनुतः । कैः । गन्धर्देवविशेषैः । कथम् । गद्यपद्यव्यतिकरितवचोहृद्यम् । अपादपदसंतानं गद्यम् । नियतपादपरिमाणं पद्यम् । गद्यं च प व गद्यपये ताभ्यां व्यतिकरितं मिश्रितं तच्च तद्वचच तेन हृद्यम् । मनोहरमिति यावत् । क्रियाविशेपणभेतत् । आतीयवाद्यैर्मनोहर. मिति संवध्यते । आतोद्यानि च तानि वाद्यानि व तरिति । आतोद्यवाद्य चतुर्विधम्-- ततं विततं आनद्धम् धनं सुपिरमिति । ततं वीणादिकम् । विततं धनं कांस्य- तालादिकम् । घनं आनद्धं मुरजादिकम् । सुपिर वंशादिकम् । गन्धरेच किम् । न । मुनिभिश्च नारदाटुर्नारदप्रमुखैः । आयुरादिभूतैः । वेदेषु वेद्या यथा तैः । विभिद्य विभागीकृत्य । यमासाद्य जगद्यौवनमापद्यते प्राप्यते । पुनरपि भूयोऽपि । सद्यस्तरक्ष- णम् । उद्यन्नुदूच्छन् । यौवनमिति मनोज्ञत्वं लक्षयति । यथा यौवने सोपि भावो मनोहरो भवति । तथा यमप्यासाद्य मनोहरो भवतीति यौवनमित्युक्तम् ।। आवानैश्चन्द्रकान्तैश्युततिमिरतया तानवाचारकाणा- मेणाकालोकलोपादुपहतमहसामोषधीनां लयेन । आरादुरप्रेक्ष्यमाणा क्षणमुदयतटान्तर्हितस्याहिमांशो- रामा प्राभार्तिकी वोऽवतु न तु नितरां तावदाविर्भवन्ती ॥ ३७॥ अहिमांशोश्चण्डार्थिप आभा कान्तिर्वो युध्मानवतु । कीदृशी । प्राभातिकी औपसी । कि क्रियमाणा । उत्प्रेक्ष्यमाणानुमीयमाना। न तु नव नितरां स्पष्टमानिर्भवन्ती प्रकटी. भवन्ती । तावदिति ततोऽनन्तरमाविर्भवन्तीति संवध्यते । कीदृशस्य । क्षणं क्षणमात्रमु. । दयतटीव्यवहितस्य । कैरनुमीयमाना । चन्द्रकान्तैर्मणिभिः । आवानः शुष्यद्भिः । ते हिमकरस्पृष्टास्तोयं स्यन्दन्ते चन्द्रालोकाभावाच्छुप्यन्ति । अपि च तारकाणामुडूना तानवात्तनुसात् । कुतस्तानवम् । च्युततिमिरतया गलितधान्ततया । ओपधीनां लयेन विलीनतया। कीदृशाम् । उपहत्तमहसां नटतेजसाम् । कुत उपहतमहस इत्याह~~ एणाझालोकलोपाचन्द्रोद्दयोतपरिमोयात् । ओपधयोऽपि चन्द्रमसि विलुप्तभासि विच्छाया भवन्ति । आरादित्सवाग्भाग इति योज्यम् ॥ १. 'वीतवेद्यैर्विविद्य' इति पाठः, २. 'आवान्तः' इति पाठः ईपत्सलिलबिन्दुस्ता- विभिरिति तदर्थः ।

·सूर्यशतकम्। २१ सानौ सा नौदये नारुणितदलनयौवनानां बनाना- मालीमालीढपूर्वा परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना तनिम्ना । भा योऽभावोपशान्ति दिशतु दिनपतेर्भासमाना समाना राजी राजीवरेणोः समसमयमुदेतीव यस्या वयस्या ॥ ३८ ॥ सा दिनपतेरकस्य भा दीप्तिा युप्मभ्यमभावोपशान्तिमभाग्योपशमं दिशतु यच्छतु । किं कुर्वती । भासमाना द्योतमाना । यस्याः समसमयमेककालं राजीवरेणोः पद्मपरागस्य राजी पहिरुदेत्युद्गच्छति । वयस्यैव सखीव या समाना तुल्या। या वनानां काननानामाली पहिं न न आलीढपूर्वा, अपि खालीढपूर्वव । द्वौ नौ प्रकृतार्थ गम- यतः । कीदृशानां वनानाम् । अरुणितदलपुनर्योवनानाम् । अरुणितान्यरुणीकृतानि तानि दलानि च तैः पुनौवनं येपा तानि तथोक्तानि । सानो भूधरभूमौ । कीशि । औदये उदयस्यायमौदयस्वन । कीदृशी सा । परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना । कुहराणामुपान्तानि कुहरोपान्तानि तानि च निम्नानि च परिहृतानि कुहरोपान्तनिम्नानि रन्ध्रप्रान्तागाधानि यया सा परिहृतकुहरोपान्तनिम्ना । तनिम्ना तानवेन हेतुना ॥ उज्जृम्भाम्भोरुहाणां प्रभवति पयसां या श्रिये नोप्णतायै पुष्णात्यालोकमानं न तु दिशति दृशां दृश्यमाना विघातम् । पूर्वाद्वरेव पूर्व दिवमनु च पुनः पावनी दिनुखाना- मेनांस्यैनी विभासो नुदतु नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी वः ॥ ३९ ॥ विभा दीप्तिः इनस्येयमैनी सावित्री एनांसि पापानि वो युप्माकं नुदनु विघटयतु । नुतिपदैकास्पदं स्तुतिपदैकप्रतिष्टा । प्राकनी प्राभातिकी । या पयसां जलानां श्रिये लक्ष्म्यै प्रभवति विभुर्भवति नोप्णताये औपण्याय । कीदृशानाम् । उजृम्भाम्भोरुहाणाम् । उज्जृम्भानि विकसितान्यम्भोरुहाणि येषु पयःसु तानि तेषां विकचकुशेशयानाम् । कि च, दृशामालोकमानं पुष्णाति न तु दृश्यमानोपलभ्यमाना विघात यथा दिशति यच्छति। या पूर्व प्रथममुदयाद्रेरेवोदयाचलस्यैव पावनी पवित्रयित्री । तदनु द्यां दिवं लक्षीकृत्य पावनी भवति । पुनरपि दियुसानामाशास्यानाम् । एतदुक्तं भवति-पुनरपि पूर्व उदयाचले तदनु दिवि तदनन्तरमाशामुखेषु भवति ॥ १. 'लसद्यौवनानां' इति पाठः, २. 'असमाना अनुपमा' इति यज्ञेश्वरशास्त्रिव्या- ख्यानम्, ३. 'बनानां वृक्षसमूहानामाली पहिं पूर्वमालीढा पूर्वमास्वादयितुमारब्धवती- त्यालीढपूर्वा सा तथाविधा न भवतीति न । किं लितरवनराज्या आखादनतः पूर्वमुद- यादिस्थवनराजीमाखादितुमारब्धवतीत्यर्थः । आदिकर्मणि का कर्तरि चेति करि निष्टा । अत एवं कर्मणोऽनुकलादालीमिति द्वितीयान्तम्' इति शान्निव्याख्यानम्, ४.'ततः' इति पाठः, ३ का.स.

·२२ काव्यमाला। वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिताचार्यकाणां प्रपञ्चै- वरचानां तथोचारितचतुरऋचा चाननानां चतुर्णाम् । उच्येतार्चासु याच्यच्युतिशुचि चरितं यस्य नोचैर्विचिच्य प्राच्यं वर्चश्वकासचिरमुपचिनुतात्तस्य चण्डाषिो वः ॥ ४० ॥ चण्डाचिंपत्तिग्मभासो वर्चतेजो वो युप्माकमुपचिनुतादुपचयं करोतु । चिरं चिर- कालम् । चकासद्दीप्यमानम् । प्राच्यं प्राचीभवम् । यसैवंविधं चरितमनुष्टानमर्चामु प्रतिमामु स्तुतिषु उथैरत्यर्थ विविच्य विमिय नोच्येत नाभिधातुं शक्येत । अपर्यन्तता- मनेन दर्शयति । कीदृशं तत् । घाच्यच्युतिशुचि वाच्यमवयं तस्य च्युतिस्तद्रहितता तया शुचि विशुद्धम् । कै!च्येत । प्रपञ्चविस्तारः । कासाम् । वाचां गिराम् । कस्य वाचा सवेरपि । किं पुनरसादृशम् । कीदृशां वाचाम् । अवलभिदिन्द्रतस्योचितं योग्य- माचार्यक्रमाचार्यत्वं यासा तास्तथोक्तास्यासम् । किं च, वैरचानां विरघसंवन्धिनां चतुः माननाना वाचा प्रपञ्चैरिति योज्यम् । कीदृशाम् । उच्चारितचतुरन चाम् । उचारिता- धतुरा अघविघातपटव प्रचो यस्तानि तथोक्तानि तेषामिति ॥ भूयद्रेातुरागस्तरुपु किसलयो विदुमौषः समुद्रे दिज्जातकोत्तमा प्वभिनवनिहितः सान्द्रसिन्दूररेणुः । सीनि व्योम्नश्च हेनः सुरशिखरिभुवो जायते यः प्रकाशः शोणिनासौ खरांशोरुयसि दिशतु वः शर्म शोभैकदेशः ॥ ११ ॥ खरंशोस्तीक्ष्णतेजसः प्रकाशः शोभैकदेशः शोभैकास्पदं वो युष्मभ्यं शर्म मुखं दिशतु यच्छतु । यो जायते धातुराग इव परार्ये शोणिना हेतुना । प्रत्येक सेवन्धनीयम् । उपसि प्रातः । मूर्ध्नि शिरति । कस्य । अदेः । युज्यमानशब्दो पतिमन्तरेणापि वत्यर्थ गमयति । यथा सिंहः सिंह इत्याह । सिंहवदिति गम्यते । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । किं च, किसलयः पल्लववत्तायु शाखिपु । किसलय इति पुंलिङ्गनिर्देशः न पुनर्लिगमशिष्य लोकाश्रयलादिति । यथा पलपशब्दस्य पुंलिङ्गस्यापि लोकाश्रयं नपुंसकत्वं दृश्यते यथा(तथा) किसलयस्य नपुंसकस्यापि पुंस्त्वमिति नोच्यते । शोभकदेशः । सामाना- धिकरण्यात्पुंलिङ्गता । आविष्टलिङ्गखान् । अन्यथा आवथनमियमुष्ट्रिका (1) कुलहेतु. धनमिति स्त्रीसनपुंसकलसामानाधिकरण्येनावथनहेत्वोः स्त्रीनपुंसकता स्यात् । यैस्तु किसलयमिति नपुंसकमेवामिधीयते तेषां नेदं नोद्यम् । समुद्रे वारिधी विद्रुमाघः । दिशा- तलोत्तमा पु दिवारणशिरवभिनवनिहितः प्रसप्रस्थापितः सान्द्रसिन्दूररेणुर्बहुल- १. 'रुचिर' इति पाठ २. 'अर्चाववाच्य' इति पाठः, ३. "श्रियं' इति पाठ.. ४. 'युप्मानुपचिनुताद्वर्धयलियर्थः' इति शानिव्याख्यानम्, ५. 'विहितः' इति पाठः ·सूर्यशतकम् । सिन्दूररेणुः । व्योनो मगनस्य सीनि मर्यादायामलंकारायोज्ज्वलरूपकर्तृभूतखात्युरशि. सरिभुवो मेरुसंमवस्य हेनः कनकस प्रकाशः। अस्ताद्रीशोत्तमाङ्गे श्रितशशिनि तमःकालकूटे निपीते याति व्यक्तिं पुरस्तादरुणकिसलये प्रत्युषापारिजाते । उद्यन्त्यारक्तपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता तीक्ष्णभानो- लक्ष्मीर्लक्ष्मीरिवास्तु स्फुटकमलपुंटापाश्रया श्रेयसे वः ॥ ४२ ॥ तीक्ष्णभानोलक्ष्मीः श्रीः श्रेयसे पुष्टयेऽभ्युदयायालु भवतु । केव । लक्ष्मीरिव पोव । स्फुटकमलपुटापाया विकसिताम्भोरुहपुटाधिवासा । किं कुर्वती । उद्यन्ती उद्ग- च्छन्ती । कस्याम् । पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि । कस्मिन्नवसरे । असाद्रीशोत्तमाले अखा- द्विरेवेशो महादेवस्खस्योत्तमा अस्ताचलेशशिरसि नितराशिन्यधिरूढचन्द्रमसि । इतरे- ऽपीशोत्तमाने परमेश्वरमूर्धनि । इन्दुयुजि । तम कालकूटे निपीते प्रस्से कालकूट इस तमस्तत्र निपीते प्रस्ते । अन्यत्र तम इव कालकूटो मोहात्मकत्वात् । तत्र शंभुना पीते सति । अस्ताद्विरिवेशः । किं च, याति गच्छति सति । व्यक्तिं प्राटताम् । प्रत्युपः- पारिजावे। किविशिष्टे । अरुणकिसलयेऽनूरुप्रथाले । अन्यत्र पारिजाततरावरुणपालन इति योज्यम् । किभूता । आरकपीताम्बरविशदतरोद्वीक्षिता ईपद्रक्तपीतभावभाजि संध्यया नभषि स्फुटतरं दृष्टा । इतरापि आरकोऽनुरक्तः पीताम्बरो विष्णुस्तेन व्यक्त विलोकिता। नौदन्याजन्मभूमिर्न तदुदरभुवो बान्धवाः कौस्तुभाद्या यस्याः पद्मं न पाणी न च नरकरिपूरःस्थली वासवेश्म । तेजोरूपापरेव त्रिपु भुवनतलेप्वादधाना व्यवस्था सा श्रीः श्रेयांसि दिश्यादशिशिरमहसो मण्डलायोद्ता वः ॥४३॥ इति धुतिवर्णनम् । सा श्रीलक्ष्मीः श्रेयांसि वो युष्मभ्यं दिमाइयात् । अशिशिरमहस उमरश्मेमण्ड- लामोद्ता मण्डलपान्तसमस्थिता । कीदृशी । तेजोरूपा महासभावा । अपरैवान्यष । प्रसिद्धीविलक्षणेत्यर्थः । तदेव लक्षण्यं दर्शयति यस्या जन्मभूमि दन्वान्समुद्री नोत्पतिस्थानम् । कौस्तुमाया न बान्धवा यस्याः । तदुदरभुव उदन्वदुदरजन्मनः । यस्याः पद्मन पाणी कमलं हस्ते न । न च यस्या नरकरिपूरमस्थली वासवेश्म । नरको - १. 'दचिरतरोद्वीक्षिता' इति पाठः २. 'तीयभासः' इति पाठः, ३. 'पुटोपाश्रया' इति पाठः, ४. 'त्रिभुवनभवने' इति पाठः, ५. 'तेजोवर्णनम् इति पाठः.

·काव्यमाला भौमासुरस्तस्स रिपुनारायणस्त स्योरःस्थली सैव पासवेदन वासगृहमिति । त्रियु भुवन- तलेपु त्रैलोक्ये । आदधाना कुर्वती । व्यवस्था व्यवस्थानम् । इतरा अनवस्थानेति व्यतिरेकः ॥ इति दुतिवर्णनव्याख्यानम् ॥ रक्षन्त्वक्षुण्णहेमोपलपटलमलं लाघकादुत्पतन्तः पातङ्गाः पङ्ग्यवज्ञाजितपवनजवा वाजिनस्ते जगन्ति । येषां वीतान्यचिदोन्नयमपि वहतां मार्गमाख्याति मेरा- वुद्यन्नुद्दामदीप्तिघुमणिमणिशिलावेदिकाजातवेदाः ॥ ४४ ॥ ते पाताः सावित्रा वाजिनस्तुरङ्गा जगन्ति भुवनानि रक्षन्तु पान्नु । किं कुर्वन्तः । उत्पतन्तः । कथम् । अक्षुण्ण हेमोपलपटलम् । अक्षुण्णमचूर्णितं हेमोपलपटलं सुवर्णाश्म- जालं यत्रोत्पतने । सुरैयोम स्पृशन्त इति भावः । कुतः । लाघवालधुभावात् । अलम. त्यर्थम् । मेराविति वक्ष्यति । तत्रोत्पतन्त इत्यस्य संवन्धः । कीदृशास्ते । पैड्ववज्ञाजित- पवनजवाः । पग्यवज्ञया जितः पवनजयो वायुवेगो यैस्ते । वायुः किल चरणरहितखस्य कियान्वेगो भविष्यतीत्सवज्ञा । येषां मार्ग वर्म आख्याति सूचयति । कः कः । धुमणि- मणिशिलावेदिकाजातवेदाः । दिवो मणिधुमणिरादित्यः । मणिरिव मणिः । अलंकारभूत- खात् । तस्य मणिशिलाः सूर्यकान्तास्तेषां वेदिकाश्चतुष्कास्तामु जात्तवेदा आशशुक्षणिः । 'जातका जातवेदाः' इति पाठान्तरे जातकाशब्दो वेदिकापर्यायः । किं कुर्वन् । उयनुग- च्छन् । उद्दामदीप्तिः प्राज्यप्रकाशः। किं कुर्वतां वाहानाम् । वहतां गच्छताम् ।। मेरी पूर्वाचले । वीवान्यचिसोनयमपि मार्ग विगतापरलिग इत्यह(१)मपि । अपिशब्द- विहान्तराभावेऽपि मार्गप्रख्यापनसामर्थ्य जातवेदसो दर्शयति ॥ नुष्टाः पृष्ठेऽशुपातैरतिनिकटतया दत्तदाहातिरेकै- रेकाहाक्रान्तकृत्स्नत्रिदिवपथपृथुश्वासशोषाः श्रमेण । तीव्रोदन्यास्त्वरन्तामहितविहतये सप्तयः सप्तसप्ते- रभ्याशाकाशगङ्गाजलसरलगैलावाङ्गतामानना कः ॥ ४५ ॥ सप्तसप्तेः सप्ततुरगस्य सप्तयोऽवा भहितविहतये दुरितविनाशाय वो युप्माकं लर- न्तामुत्सदन्ताम् । किंभूताः । तीमोदन्या उदापिपासाः । उदन्याया हेतुं दर्शयति- शुष्टा दग्धाः पृष्ठे । कैः । अंशुपातै रश्मिप्रसरेः । अविनिकटतया प्रत्यासन्नत्वेन । कयं- भूतैः । दत्तदाहातिरेकर्वितीर्णतापाधिक्यैः । कीदृशास्ते । एकाहेति । एकं च तदहश्चैका. १. पहोर्निजप्रेरकस्यारुणस्यावयावहेलनेन । यद्वा पड़ोः पादविकलस्स वायोरवश्या' इति शाधिव्याख्यानम्, २. 'गावर्जितापाननाः' इति पाठः ·सूर्यशतकम् । २५ हत्तैनाकान्त एकाहाकान्तः । करनधासौ निदिवपथश्च कृत्स्नत्रिदिवपथः । एकाहा- कान्तवासी कृत्स्नत्रिदिवपथश्चेति समासः । तेन पृथुः श्वासो येपो त एवमुक्ताः । श्रमेण हेतुना । पुनरपि किंभूताः । अभ्याशे समीपे आकाशगमा तस्या जलं तस्मिन्सरल- गलानि अपाइतामाणि आननानि येषां ते तथोकाः । समीपमन्दाकिनीसलिलाजुकं- धराधोगतकोटिमुखाः ॥ मत्वान्यान्पार्धतोऽश्चान्स्फटिकतटहपइष्टदेहा द्रवन्ती व्यस्तेऽहन्यस्तसंध्येयमिति मृदुपदा पद्मरागोपलेषु । सादृश्यादृश्यमूर्तिमरकतकटके क्लिष्टसूता सुमेरो- मूर्धन्यावृचिलब्ध वगतिरवतु बनवाहावलिः ॥ ४६॥ वनवाहावलिः सूर्याश्वपट्टिा युष्मानक्तु पातु । कीदृशी । क्लिष्टसूता कर्थितसारथिः । क । मेरोमूर्धनि देवाचलशिरसि । तदेव दयते । यन्ती गच्छन्ती । कीदृशी सती। फटिकतटदृपदृष्टदेहा । स्फटिकस्य तटास्तेषु दृपदस्तासु दृष्टो देहः प्रतिविम्वितो यया सा तधोक्ता । किं कृता । मलावगम्य । पार्वतः पार्श्वयोः । अन्यानश्वानपरान्वाजिनः । खां छायामेव स्फटिकतटदृषत्क्रान्तामपरानधान्बुवावधार्य द्रवन्ती । धावन्तीत्यर्थः । शैलीयं वाजिनां यदन्यमश्वं दृष्ट्वा धावन्ति । किं च पद्मरागोपलेपु पद्मरागमणिषु मृदुपदा मन्द- पदविक्षेपा । कि च, व्यस्तेऽहनि विगतवासरे अस्तसंध्येयमिति भ्रान्त्या । भ्रान्तिहे- तुरततादिनास्तसंध्यायामध्वा किल विच्छिन्न इति मृदुपदताहेतुः । अपि च, मरकत- कटके मरकतमेरालायां सादृश्येनादृझ्या मूर्तिर्यस्याः सैवमुत्ता । सा हरिता मरकतकट- कश्व हरितस्ततो विभ्रमः स्यात् किं मरकत उत्ताश्वालीति । अश्यानवधारिता मूर्ति. यस्या इत्यर्थः । कीदृशी । आवृत्तिलब्धधुवगतिः । आयत्यावर्तनेन लब्धा ध्रुवा अचपला गतियया सा तथोक्ता ॥ हेलालोलं वहन्ती विषधरदमनस्याग्रजेनावकृष्टा स्वर्वाहिन्याः सुदूरं जनितजवजया स्यन्दनस्य स्वदेन । निर्व्याज तायमाने हरितिमनि निजे स्फीतफेनाहितश्री- रश्रेयांस्यश्वपशिः शमयतु यमुनेवापरा तापनी वः ॥ १७ ॥ अश्वपतिस्तुरगावली वो युष्माकमश्रेयांसि पापानि शमयतु । किंभूता 1 तापनी सावित्री । किं च, यमुनेव कालिन्दी यथा । अश्वपतिकालिन्योः साम्यमभिधीयते । किं कुर्वती। वहन्ती गच्छन्ती । कथम् । हेलालोले विलासचन्चलमनायासरचलं वा। किभूताश्वपतिः । अवकृष्टा संयमिता । विषधरदमनस्यामजेन गात्मतो ज्येष्ठेनाह- णेन । पुनः किंभूता! खवाहिन्या गलाया जनितजवजया कृतवेगामिभवा । स्सन्दनस्य १. 'तुतगतिः' इति पाठः. २. 'स्फीतफेनस्मितश्रीः' इति पाठ..

·२६ काव्यमाला। रथस्य स्वदेन वेगेन । कथम् । सुदूरमतीव । निजस्फीतफेनाहितश्रीः खकीयोपचितडिण्डी- रकृतशोभा ! कस्सिन्सति । तायमाने विस्तार याति सति । हरितिमनि हरितगुणे । कथम् । निव्या निरुपधि । यमुनाप्युच्याचल(१)चचलं वहन्ती पिपधरदमनस्य श्रीकृ. प्पस्याग्रजेन पूर्वजेन बलेनावा वृन्दावनं प्रति नीता । पार्थवाहिन्या गाया जवं जयति । स्पन्दनस्य पर्वतादेः क्षरणस्य प्रसवणस्य स्सदेन रयेण हरितत्वेन(1) प्रस्तनि- जफेनेनाहितशोभा भवति । तापनी तानस्येयं तापनीति कला अपरा द्वितीयेति योज्यम् ॥ मापिान्ते सुमेरोर्नुवति कृतनतौ नाकधाम्नां निकाये वीक्ष्य ब्रीडानतानां प्रतिकुहरमुखं किंनरीणां मुखानि । सूतेऽसूयत्यपीपज्जडगति वहता कैघराधैर्वलद्भि- हानां व्यस्थताद्वः सममसमहरेहेपितं कल्मपाणि ॥ ४८ ॥ असमहरेविपमाश्वस्य रवाहानां वाजिनां हेपित शब्दायितं सममेककालं युष्माकं करमपाणि पापानि व्यस्यतायपनयतु । किं कुर्वताम् । वहतां गच्छताम् । कथम् । ईप- नडगति किंचिन्मन्दगति । प्रायेण सूतो नोत्तजयति तन । सूतेऽरुणेऽसूयत्यपि सारथी कुप्यत्सपि । कैरुपलक्षितानाम् । कंधराः । किं कुर्वद्भिः । वलद्भिः परिवर्तमानैः । कि कृला । वीक्ष्य दृष्ट्वा । कानि । मुखानि । कासाम् । किंनरीणामश्वमुखीनाम् । कीदृशीनाम् । श्रीडानतानां प्रोडावतीनाम् । भानुदर्शनोत्सुकाः किनर्यः प्रतिकुहरमुखेषु तिष्ठन्ति । कम्मिन्नवसरे । नाकधानां देवानां निकाये बाते नुवति स्तुवाने सति । किभूते । कृत- नुतौ विहितप्रणामे । छ । मागोंपान्तेऽध्वसमीपे । कस्य । सुमेरोर्देवाचलस ॥ धुन्वन्तो नीरदालीर्निजरुचिहरिताः पार्श्वयोः पक्षतुल्या- स्तालूत्तानैः खलीनैः खचितमुखरुचच्योतता लोहितेन । उड्डीयेव ब्रजन्तो वियति गतिवशादर्कवाहाः क्रियासुः क्षेमं हेमाद्रिद्यद्रुमशिखरशिरःश्रेणिशाखाशुका वः ॥ १९ ॥ इत्यभ्ववर्णनम् । अर्कवाहा रवितुरगाः क्षेमं कल्याणं वो युष्माक क्रियायुः कुर्वन्तु । किताः । हृद्यो हृदयनियः स चासौ दुमश्च हृद्यमः स एव हेमादिस्तस्य शिखराणि वेषां शिरांति पां श्रेणिः सैव शाखा तस्याः शुका इव शुकाः। किं कुर्वन्तः। प्रजन्तो गच्छन्तः । । वियति खे। किं कृत्वेव । उहीयेव । कुतः । गतिवशागत्लनुरोधात् । पुनरपि किं कुर्वन्तः । धुन्वन्तः कम्पयन्तुः । काः। नीरदालीमपपलीका पार्श्वयोः । कीदृशीः । निजचिहरिता: सकीयद्युतिहरितगुणयुकाः । पक्षनुल्याः । शुका अपि सहजहरितवपुषः पक्षान्धूनयन्ति १. 'कंधराप्रैः' इति पाठः ·सूर्यशतकम् । २७ गीय प्रजन्ति च । अपि च, अश्विाः सचितमुसमचो रचितमुसशोभाः । फेन लोहितेन शोणितेन । कि फर्वता । श्योतता क्षरता । कैतुभिः । सलीनः कविकाभिः । किंभूतः । तात्तानः । तालपूत्तानानि तालतानानि । तानि हि यदा भवन्ति तदा क्षत कुर्वन्ति । ततोऽमक स्रवति । खभावोकिरियम् । शुकास्तु खभावासोहितनुण्डा भवन्ति । इत्यश्ववर्णनव्याख्यानम् ॥ तुरगवर्णनानन्तरं सारथिस्तवनमाह- प्रातःशैलाभरङ्गे रजनिजवनिकापायसंलक्ष्यलक्ष्मी- विक्षिप्यापूर्यपुष्पाञ्जलिमुडुनिकर सूत्रधारायमाणः । यामेप्वकेविवाहकृतरुचिपु चतुर्वेय जातप्रतिष्ठा- मव्यात्प्रस्तावयन्वो जगदटनमहानाटिकां सूर्यसूतः ॥ ५० ॥ सूर्यसूतो रविसारथिवी युष्मानव्याद्रक्षतु । किं कुर्वन् । प्रस्तावयन्प्रारभमाणः । काम् । जगदटनमहानाटिकाम् । जगतामटनं भ्रमणं तदेव महानाटिका ताम् । क । प्रातःशैला- अरजे । प्रातःशैल उदयाचलस्तस्याग्रं तदेव रजो नर्तनभूमिस्वत्र । कीदृशः सः । रजनि. जवनिकापायलक्ष्यलक्ष्मीः । रजनी रात्रिः सेव जवनिका प्रतिसीरा तस्या अपायस्तेन संलक्ष्योपलक्ष्या लक्ष्मीः श्रीर्यस्यारुणस्य स तथोक्तः । किं कृला । विक्षिप्य विकीर्य । कम् । उडुनिकर तारकासंघम् । किभूतम् । अपूर्वपुष्पाञ्जलिम् । किंभूतः । सूचधाराय- माणः सूत्रधार वाचरन् । सूत्रधारोऽपि नाटिकां रो प्रस्तावयति । जवनिकापगमदृश्य- लक्ष्मीर्भवति । उडुनिकरतुल्यां पुष्पाञ्जलिं विकिरति । किंभूतां ताम् । जातप्रविष्टामुत्पन्न- स्थितिम् । क । अहो यामेपु प्रहरेयु । कियरसु । चतुर्दैव । अप्विय । नाटिकापि चतुरहा भवति । किंभूनेयु । कृतरुचिषु विहितदीप्तिषु । अन्यत्र कृतशोभेषु ॥ आक्रान्त्या चाह्यमानं पशुमिव हरिणा वाहकोऽन्यो हरीणां भ्राम्यन्तं पक्षपाताजगति समरुचिः सर्वकर्मैकसाक्षी । शत्रु नेत्रश्रुतीनामवजयति क्योज्येष्ठभावे समेऽपि स्थाम्नां धाम्नां निधिर्यः स भवदधनुदे नूतनः स्तादनूरुः ॥ ५१ ।। नूतनो नवोऽनूकरणो भवदधनुदे युप्मत्यापविनाशाय स्ताद्भवतात् । कीदृशः । स्थान स्थिराणां धाम्नां तेजसां निधिर्निवानम् । नेत्रश्रुतीनां सपाणां शत्रु गरुत्मन्त- मवजयत्यभिभवति । प्रायेण सामयं किमनयोर्नास्तीत्याहययोज्येष्ठभावे समेऽपि सति । एकन वयसा कालकृतशरीरावस्थया ज्येष्ठोऽधिकः । अन्यत्र वयसां पक्षिणां ज्येष्ठः प्रधानं तद्भावे समेऽपि तुल्येऽपीति शन्दच्छलमेतत् । अत्र जयमेव दर्शयति- किंभूतं नवनिशत्रुम् । बाह्यमानं वाहनीक्रियमाणम् । हरिणा विष्णुना । भाकान्या । १. 'यातः प्रति" इति पाठः, ·२८ - फाव्यमाला. विक्रमेण बलापारे । पमिर मारिया | भगति निभूतः स्यादिलाह-- पादयो याहविता । मायः प्रधानम् । फेणाम् । रीगा याजिनाम् । हरिन्दमानार जयं दर्शयति-एक एकेन हरिणा मानते । भारतु यहून्दरीयाहरति । भ्राम्यन्तं परन्तम् । जगति लोके । ममा तापियोपासतनामूनना । अयं तु जगलि समरपिगुल्यानुरागः पातरहिना समग्णाशी सपो कर्मणामेकः याक्षी रा । पक्षाशामिति सदच्छदैनापजन दर्शयति-पक्षपातो हि राग उच्यते । गरहनु पक्षपातवान् । इतरदाहितः । दजादूरनधियति विनयतो पीक्षितः सिद्धसार्थः सानाथ्य सारथिवः स दशशतरुचेः सातिरेकं करोतु । आपीय प्रातरेव प्रततहिमपयःस्यन्दिनीरिन्दुभासो यः काष्ठादीपनोऽमे जडित इव भृशं सेवते पृष्ठतोऽकम् ।। ५२ ।। दशशतरुचेभानोः सूतो युप्मा सानाम्यं सनाधतो करोतु क्रियात् । सातिरेक सातिशयम् । किंभूतः । यः पृष्ठेनामादिलं भजते । अमे,काष्टादीपनो, रिगुपोतनः। कि कृला । प्रभात एव चन्द्रदीप्तीः पीला । कोदशीः । प्रततहिमपयःस्थन्दिनीः संतत- प्रयतमिहिकाम्युनाविणी । क इव । जडित इस शीतादित इस । भृशं मछु । जडितो. ऽपि पृष्ठे निपेवते काटायगे दीपयति । तथा च पृष्ठतो निषेचेत जठरेण हुता- शनम्' इत्यागमपिदः । पुनरपि किंभूतः । पीक्षितो यः । के । सिद्धगायः। फीरीः । विधाणिताः । दूरन किप्रहः । चियलाकाशे । विनयात्प्रभयात् ॥ मुश्चरश्मीन्दिनादो दिनगमसमये संहरंश्च स्वतन्त्र- स्तोत्रप्रख्यातवीर्योऽविरतहरिपदाकान्तिवद्धाभियोगः । कालोत्कर्याल्लघुत्वं प्रसममधिपती योजयन्यो द्विजानां सेवाप्रीतेन पूष्णात्मसम इव कृतस्रायतां सोऽरुणो वः ॥ ५३ ॥ सोऽरुणोऽनूरुवा युप्मानायां पातु । यः पूष्णा आत्मसम इव कृतः खतुल्य इव विहितः । किभूतेन । सेवाप्रीवेन आराधनतुटेन । कि कुर्वन् । रश्मीनश्वसंयमनरज्जून्मु- चशिथिलयन् । क । दिनादौ वासरमुखे । भगवानपि दिनादौ हमीभासो विसजति । दिनगमसमये दिनावसाने संहरंश्च । (स्वतन्त्रः खैरी) तथा देवोऽपि दिनावसाने । अन्यत्र तु (३) तोत्रप्रख्यातवीर्यः जनकर्मणि प्रसिद्धशक्तिः । देवपक्षे स्तोत्रैदोक्त मन्त्रः वीर्य यस्य स तथोक्तः । पुनः कीदृशोऽरुणः । अविरतहरिपदेति । अविरता इत- १. 'सिद्धसाध्यैः' इति पाठः, २. 'वितत' इति पाठः. ३. 'ससमः' इति पाठ ४. देवपक्षे स्वतन्त्रतोसत्र 'खरे शरि वा विसर्गलोपो वकव्यः' इति- विसर्ग- लोपो ज्ञेयः, ·सूर्यशतकम् । २९ स्ततनला हरयोऽश्वापां पदानि चरणन्यासानेपामाकान्ती सत्या पद्ध आदरो यस्यासौ । अथवा तुरगपदैराकान्तो रद्ध उद्यमो यस्य सः । देवपक्षे अविरतं निरन्तर हरिपदस्याकाशस्याक्रमणे पद्धोएमः । अपरं किं कुर्वन् । योऽरुणो द्विजानामीश्वरे गरुडे बलापुलमवरजलं योजयत् । समयाधिक्यात्पूर्वकालोपनलात् । देवपक्षे द्विजाना बामणानामधिपतौ चन्द्रे बलायघुलमदृश्यतां योजयन् । कालस्याधिक्यात् । दिनकरकि- रणोदयकाला प्रस्ट इति भावः । अगदिनकरयोः साम्याच्छब्द लेपोक्तिरलंकारः । शातः श्यामालतायाः परशुरिव तमोऽरण्यवहरिवार्चिः पाच्येवाने ग्रहीतुं ग्रहकुमुदवनं प्रागुदस्तोऽग्रहस्तः। ऐक्यं भिन्दन्युभूभ्योरवधिरिव विधातेव विश्वप्रबोधं वाहानां वो बिनता व्यपनयतु विपन्नाम धामाधिपस्य ॥ ५४॥ धामाधिपस्य सूर्यस्य पाहानामश्वानां विनेताहणो वो युष्माकं या काचिद्विपत्तिख- नाम व्यपनयतु विनाशयतु । किंभूतः । शाततीक्ष्णः । उत्प्रेक्षते-३यामालतायाः पर- शुरिव । श्यामा रात्रिः सैव लता । 'श्यामा रात्रिलता स्मृता' । परशुरिव कुठार इव । तच्छेदकलात् । अपरं किंभूतोऽरुणः । तमोरण्यवझेरफिरिव । तम एवारण्यं तमो- रण्यं तत्र वहिस्तमोरण्यवहितस्याचिरिच ज्वालेव । दावाग्निरिवेत्यर्थः । अपरं किंभू- तोऽरुणः । प्राच्या पूर्वया दिशाये पुरस्वाहा एव कुमुदानि तेषां वनं तद्रहीतुं प्राक्प्र. त्युपति उदस्त उत्क्षिप्तोऽप्रहस्तो हखान इव । यथा हस्तामेणानायासेनैव कुमुदानि गृह्यन्ते एवमयं ग्रहान्गृहाति । अपरं क इव । आकाशधरिन्योरैक्यमेकीभावं भिन्दन्नप. नयन्सन्नवधिरिव मर्यादेव । अपरं किभूतोऽरुणः । विश्वं जगत्तस्य प्रबोधं विधाता । क इव । प्रजापतिरिव । यथा विधाता विश्वं प्रसुप्तमव्य फैकरूपं प्रोधयति, एवमयं गुप्तं प्रबोधयति । पौरस्त्यस्तोयदर्ताः पवन इव पैतत्पावकस्येव धूमो विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनो वेदराशेः । संध्यानृत्योत्सवेच्छोरिव मदनरिसोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याने सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ।। ५५ ।। सौरस्य सूर्यसंवन्धिनः स्पन्दनस्य रथस्याने स विनतानन्दनोऽरुणो वो युष्माकं सुसं वितरतु । किभूतः । पौरस्त्यः पूर्व दिग्भवतोयदर्ताः प्रावृटकालस्याने पवन इव । यथैव प्रापोऽने पौरस्त्यो वायुरुपलभ्यमानो वर्षाः सूचयखत्कालोपस्थितेषु कृष्यादि- कार्येषु लोकान्व्यापारयति एवमयमपि स्पन्दनस्याने उपलभ्यमानः सौर रथं सूचयं- स्तत्कालभाविपु प्रामनगरादिकार्येषु लोकान्व्यापारयति । अपरं किंभूतः । पतंचासी १. 'पतन्' इति पाठा, ·काव्यमाला। । पावकच पतटावकससाने धूम स । यथा अरमां मभ्यमानायामले प्रथमं धूम उप- लभ्यमानो वैश्वानरस पतनं सूचयति । दीपोर्णमासादिना मजमानं प्रातयन् । मनु दिवे सूर्य तेपामप्रातिरित्यतोऽयं धूम इस भवतीति भावः । विश्वस्पेयादिसर्गलो. क्यस्य प्रथमा प्रशिरिव प्रधानान्महान्महतोऽईयार दसादिलक्षणा पराभूनारिमका । आदि- प्रहणेनावान्तरप्रलयसाध्यपश्टिनति । यथादिसा विश्वस्याविभावकारणतागुपग- च्छोकाना सखपुरुपाचपर्यापर्यन्तेषु प्रवर्तमानाना हेनुतामुपयाति एपगयमप्यमे व्यवस्थितः सौरस्य रथस्याविभीवविज्ञान प्रति कारणभायमुपगच्छन्नमयाभ्युपितल. मुपलक्ष्यते । तस्यामेव पेटायो तेपा होमः प्रातते नानुदिते ॥ (मृत्योत्स्थे) आदिराग दवासी भवतीति भावः। प्रणय इस परं पावनो वेदराशेरिति । वेदचतुष्टयस्याने व्यास्थितः प्रणव इवीकार इव । परमुत्रूटः । पावनः सफलफल्मपक्षयकारी । स हि वेदानाम: एवोचार्यते । स च जपसरणोधारणद्वारेण पुरुयं पुनाति । एवमन्सरपि सौरस्य रथ- स्यामे व्यवस्थितः । नानदानजपहोमादिप्रत्तिद्वारेण पुरुषं पुनालेव । एवमस्मिन्ननुदिवे मानादेरसंभवात् । अतोऽसो प्रणव इव भववीलभिप्रायः । संध्यानृलोत्सवेच्छोरि- सादि । संध्यायां नृत्यं तदेवोत्सवस्वमिच्छतीति संध्या-त्यौरसवेच्छुस्तस्य मदनरिपोः श्रीमहादेवस्याम नन्दिनान्दीनिनादः अप्रै प्रथममुपजायमानः । गृलाभिलापिणि (शिवे) गणेन नन्दिना नन्दिकेश्वरेण कृतो नान्या मुरजविशेषेण नादः शब्दः । नन्दि- नान्दीनिनाद वासी भवतीति भावः ।। पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशा- वासीदत्स्यन्दनाश्वानुकृतिमरकते पद्मरागायमाणः । यः सोत्की विभूपां कुरुत इव कुलक्ष्माभृदीशस्य मेरो- रेनांस्यहाय दूरं गमयतु स गुरुः काद्रवेयद्विपो वः ॥ ५६ ॥ काद्रवेयद्विपो गरम गुरुज्यछो भ्रातारुणो वो युप्माकमेनाति पापायहाय झटिति दूरं गमयतु । स क इत्याह-योऽरणः कुलक्ष्मादीशस्य कुलपर्वतेश्वरस्य मेरोः सोत्कर्षा सातिशमिनी विभूपां कुरुत इव । कथम् । पर्याप्तं प्रभूतम् । यः पद्मरागाय- माणः । । तप्तचामीकरकटकतटे । तप्तं यच्चामीकरमिति तप्तग्रहणेनोज्वलता दर्श. यति । तथा श्लिष्टः संलग्नः शीतेतरांशुरादित्यो यस्मिन्स तथाभूतस्तस्मिन् । पुनः किभूते । आसीदन्तो ढोकमानाः स्पन्दनाश्वास्तेषामनुकृतिः प्रतिविम्वं तदेव मरकत यस्मिंस्तत्तथोकमित्येके । इतरे तु आसीदन्त ईपदवसादं गच्छन्तो ये स्यन्दनाश्वात- रनुकृतं मरकतं यस्मिन् । ततचामीकरकटकतटे सौवर्णपापाणे रथस्य प्रज्वलनातू (प्रतिफलनात्) । यथा कस्यचित्कुलमाभृदीशस्य कुलेनैव ये माभृतो राजानतेपा- मीशस्य राज्ञः सौवर्ण उपर्युपरि निबद्धमरकतपद्मरागाभरणविशेपो भूषां कुरुत एवमस्यापि ॥ १. 'भश्वानुकृतमरकते' इवि पाठ..

·३१ सूर्यशतकम् । 'नीत्वाश्चान्सप्त कक्षा इव नियमवशं वेत्रकल्पप्रतोद- स्तूर्ण ध्वान्तस्य राशावितरजन इवोत्सारिते दूरभाजि । पूर्व मष्ठो रथस्य क्षितिभृदधिपतीन्दर्शयंस्त्रायतां व- स्त्रैलोक्यास्थानदानोद्यतदिवसपतेः प्राक्प्रतीहारपालः ॥ ५७ ॥ दिवसपतेः श्रीसूर्यस्य प्राक्प्रतीहारपालो महाप्रतीहारो यो युष्मांत्रायताम् । कि कुर्वन् । क्षितिभृदधिपतीन्मेरुप्रमुखान्दर्शयन् । किंभूतः । रथस्य प्रष्ठोऽप्रगामी । तथा वेत्रकल्पो दण्डसदृशः प्रतोदो यस्य स तथोक्तः । किं कृत्वा । सप्ताश्वानियमवशं नीला। सप्त कक्षा इव सप्तकक्षाद्वाराणीव । यथा प्रतीहारोऽपि सप्तद्वाराणि नियमवशं नयति एवमश्वानीखा । सप्तशब्दः काकाक्षिगोलकन्यायेनावः कक्षाभिश्च संबध्यते । क सति । ध्वान्तस्य राशावन्धतमसस्य समूहे तूर्ण क्षिप्रमुत्सारिते दूरभाजि सति । कस्मिनिय । इतरजन इव । यथेतरजनो दूरमुत्सार्यते गले धृवा क्षिप्यते । कीदृशस्य । त्रैलोक्येति त्रिलोकीसंवन्धि यदास्थानदानं तत्रोद्यतो यो दिवसपतिस्तस्य । मुख्यः प्रतीहारराज इत्यर्थः ॥ वञिञ्जातं विकासीक्षणकमलवनं भासि नाभासि बढे तातं नत्वाश्वपार्थान्नय यम महिपं राक्षसा वीक्षिताः स्थ । सप्तीन्सिञ्च प्रचेतः पवन भन जवं वित्तपावेदितस्त्वं वन्दे शर्वेति जल्पन्प्रतिदिशमधिपान्पातु पूप्णोऽग्रणीर्वः ॥ ५८॥ पूष्ण आदित्यस्याग्रणीररुणो वो युष्मान्पातु । किं कुर्वन् । प्रतिदिशमधिपान्दिक्पा- लानिति जल्पन् । इतीति किम् । हे वजिन् , ईक्षणान्येव कमलानि तेषां वनं तद्भवतो विकासि जातमुन्निद्रतां गतम् । हे वढे, न भासि न दीप्यसे । कथं । यथा भवति आभासि यथा भवति । आ समन्ताद्भासनमाभासः स विद्यते यस्येत्याभासि यथा भवति । हे वडे, स्वामिन्युदिते सति लमतिशयेन दीप्तिमद्यथा भवति तथा न दीप्यस इत्यर्थः । .दक्षिणतो यममभिनन्तुमागतमादिशति-हे यम, इमं महिपमश्वपाश्वीनयापसारय । कि कृखा । तातं सूर्य नला। अन्योन्यस्यैतेपामसन्तविरोधात् । नैत्यां दिशि राक्षसांच मानयति-हे राक्षसाः, यूयं स्वामिना वीक्षिताः स्थ दृष्टा भवथ । देवानामधमजातयोऽपि ते दिक्पालननियुक्तवाद्वीक्षिताः स्थैति संवादेन मुखिनः क्रियन्ते । भृत्यो हि स्वामिना यथाई संमानितोऽत्यन्तभक्त्या खाधिकारेऽप्रमत्तो भवति । पश्चिमायां वरुणमादिशति- हे प्रचेतः, सप्तीनश्वान्सिच । जलोत्पादकलादसाविममेवादेशमईति । अनेन खामिना संमानितो भवति । भृत्यो हि स्वामिनः सकाशादादेशं लब्धात्मानं कृतार्थ मन्यते । तदयसरप्राप्ये कर्मणि वायुमादिशति-हे पवन, जर्व वेगं भज सेवख । येन वरुणालब्धा- १. 'कक्ष्याः' इति पाठः, २. 'नो भासि' इति पाठः। ।

·काव्यमाला। सेका वाजिनस्सत्यापीरटेलमनुभयन्ता गुगंगा मजन्तीति भावः । जार शिशि कयेरमानाप-वितर्न पानीति सिमामय संभाग-हे वितर धनर, समावेदितः कषितो मया सामिनः । यथा राधिकारममता संयोगस्थितेरेको हेनुनिषिद्धयसापि शापाय पालने निगुपोशोऽसी गौरयाद्भगवती रवेरापेशत एप । गन्यो शयं दृष्ट्वा हे सर्य, सो पन्दे । भरगतिवादविरेर पैः । तथा चोपम्- "शादिल पनि विद्यारिटरमादिलरूपिणम् । उपयोरन्तर माति आरिखस्य शिवस्य च ॥ इति ।। पाशानाशान्तपालादरुण वरुणतो मा ग्रहीः प्रमहा तृणां कृष्णस्य चके जहिहि नहि रथो याति मे नेकचकः । योक्तुं युग्यं किमुचैःश्रवसमभिलपस्यष्टमं त्रशत्रो- स्त्यक्तान्यापेक्षविश्वोपकृतिरिति रविः शास्ति यं सोऽवताद्वः ।।५९॥ रविर्य मास्ति शिक्षयति सोऽरणो यो युप्मानपा रक्षत । यथा शास्ति तं प्रसार दीयमाह-पाशानान्तपालादित्यादि । आशान्तमारा रिशं पालयतीलाशान्तपा. लसलामणतो पक्ष्णात् हे अग, पाशान्मा प्रहीमो गृहाण । पर्यटकाराणामपवादः 'माजिउ' । किमर्थम् । प्रमहा रश्मिनिमित्तम् । सारथिलात् । सारधियंघदुपयुज्यते तत्सर्वमभिलपति । आदित्यस्तु तत्सवं निषेधयति । किच, कृष्णास्य विष्णोधके तृष्णा- मभिलाषं जहिहि । कुतः । न हि रथो याति मे नैरुचक्रः। हि यस्मान्मम रथो न याति। कथम् । एकचकः । इखेतम । अपि तु यात्सेव । प्रतिपेभतया प्रतार्थावगतिः । किच, वृत्रशत्रोरिन्द्रसकासा.वसमश्व विशेपमध्मं योक्तुं किमभिलपसि मा समभिलपेत्यर्थः । किंभूतम् । युग्यम् । युगमहतीवि युग्यतम् । किभूतो रविरिलाह-वका अन्यापेक्षवि- श्वोपतिर्जगदुपकरणं येन स खकान्यापेक्षाविश्वोपकृतिः । जगदुपकरणं प्रति जनं कंच- नाशापालादिकं सहायं नापेक्षत इत्यर्थः ।। नो मूर्छाछिन्नवाञ्छः श्रमविवशवपुर्नव नाप्यास्यशोपी पान्थः पथ्येतराणि क्षपयतु भवतां भावतोऽग्रेसरः सः । यः संश्रित्य त्रिलोकीमटति पटुतरैस्ताप्यमानो मयूखै- रारादारामलेखामिव हरितमणिश्यामलामश्वपशिम् ॥ ६० ॥ मूच्र्छया मोहेन च्छिन्नापनीता वाञ्छा इच्छा यस्य स तथोक्तः । स तथा नो भवति नास्ति । इतरः पान्थस्तु तथाभूत एव भवति । कि च, श्रमविवशवपुर्नव । श्रमेण विव. शमनवस्थं वपुर्यस्य स तथोक्तः । तथा नव । नाप्यास्यशोपी । आस्यशोपो मुखशोपो विद्यते यस्य स आस्यशोपी । अस्यास्यमपि न शुष्यति । एवंविधः श्रीसूर्यस्याप्रेसरः १. 'लाष्ट्रशनोः' इति पाठः.. २. 'हरिततृण' इति पाठक, ·३ सूर्यशतकम् । [७५ 'युष्माकं पथ्येतराण्यहितानि क्षपयतु । किंभूतः स क इत्याह-योऽरुणो. ज्वपनि संश्रित्य नित्यं त्रिलोकीमटत्यतिकामति । किंभूतो यः । पटुत्तरेतीक्ष्णः किरण- ताप्यमानः । कीदृशीमश्वपडिम् । समीपवर्तिनीमारामलेसामुपवनलेराामिव । यथा कधि- पान्यः किरणैस्ताप्यमानः समीपस्थितामुपवनतरुच्छायामाश्रित्य पन्थानमत्येति तथा- यमरणः॥ सीदन्तोऽन्तर्निमजजडखुरमुसलाः सैकते नाकनद्याः स्कन्दन्तः कन्दरालीः कनकशिखरिणो मेखलासु स्खलन्तः। दूरं दुर्वास्थलोका मरकतपदि स्थानको यन्न याताः पूष्णोऽश्वाः पूरयस्तैतदवतु जवनैहुकृतेनाप्रगो वः ॥ ६१ ।। इत्यरुणवर्णनम् । पूष्णोऽप्रगोऽरुणो वो युष्मानवतु रक्षतु । कि कुर्वन् । पूरयन्पूर्ण कुर्वन् । यत्स्थान- मश्वा न याता न लद्धितवन्ततत्स्थान हुंकारेण हेतुना जवनस्तरेव पूरयन् । कि कुर्वन्तः न याताः । सीदन्तः सन्ना भवन्तः । क । सैकते सिकताप्रदेशे नाकनद्याः खर्धन्याः । अन्तर्निमजबडखुरमुसलाः । अन्तर्मध्ये निमजन्ति प्रविशन्ति जडानि खुरमुसलानि येषां ते तथोक्ताः । अत एव सीदन्तः । स्कन्दन्त उपलक्ष्यमानाः कन्दरालीः कनकशिसारणो मेरोः । मेसलासु कटकेयु स्खलन्तो गतिवैलव्यमापद्यमानाः । किं च, मरकतह- पदि मरकतशिलायां स्थानतः स्यातारः । दूरमलय स्थिलोकाः ॥ इत्यरुणवर्ण- नव्याख्यानम् ॥ पीनोर प्रेरितात्रैश्चरमखुरपुटारस्थितैः प्रातरद्रा- वादीर्घा.रुदस्तो हरिभिरपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः । उत्तानानूरुमूर्धावनतिहठभवद्विप्रतीपप्रणामः प्राले श्रेयो विधत्तां सचितुरचतरन्च्योमवीथीं रथो वः ॥ ६२ ॥ सवितुभानो रथः स्यन्दनो वो युष्मभ्यं श्रेयः पुण्यं विधत्तां कुरुताम् । अवतरनधि- रोहन् । व्योमपीथीं व्योममार्गम् प्राहे पूर्वाह्ने । उदस्त उक्षिप्तः । हारेभिर्वाजिभिः । किंभूतः । पीनोर:प्रेरितापचितवक्षोनुनधनः । चरमखुरपुटामस्थितैः पाचालशफपुट- प्रान्तावस्थितैः । का प्रातरद्री मेरी । पुनरपि किभूतैः । आदीघझिरायतशरीरैः । किभू- तोऽसी । अपगतासङ्गनिःशब्दचक्रः । अपगतासझं सदरहितमत एव नि.शब्दं चर्क यस्य रा तथोकः । अपि च, उत्तानो योऽमखस्स यो मूधी तस्यावनतिस्तया खा हठेन भवन् विप्रतीपो विपरीतः प्रणामो यस्य स उत्तानानूरुमूर्धावनतिहराभवद्विप्रती- पप्रणाम इति ॥ १,'प्रेरयंस्वान्' इति. पाठा २. हुंकृतैरप्रणी:' इति पाठः. ३. 'इति सूतवर्ण- नम्' इति पाठः, ४.'प्रेयो इदि पाठः.

·३४ काव्यमा ध्वान्तौषध्वंसदीक्षाविधिपंटु वहता प्राक्सहसं कराणा- मर्यम्णा यो गरिम्णः पदमतुलमुपानीयताध्यासनेन । स श्रान्तानां नितान्तं भरमिव मरुतामक्षमाणां विसोढुं स्कन्धात्स्कन्धं वजन्वो वृजिनविजितये भासतः स्यन्दनोऽस्तु ॥६३|| भासतो भानोः स्यन्दनो रथो यो युग्माकं जिनविजितये पापावजयायालु भूयात् किंभूतोऽसी । अयम्णा सूर्येण गरिम्पो गौरवस्य पदमुपानीयत नीतः 1 अध्यासनेनाध्य हणेन (उपवेशनेन) कृला । अनुलमसदृशमपरिमाणं वा । प्राक् पूर्वम् । कि फुर्वता । कराणां किरणानां भासां सहस्रं दशशतीं वहता धारयता । कीदृशम् । । ध्वान्तीपवंस- दीक्षाविधिपटु । ध्वान्तं तिमिरं तस्यीयः संपातस्वस्य ध्वंसो विनाशः स एव दीक्षा तस्सा विधिस्वत्र पटु कल्पम् । किं कुर्वन् । वजन्गच्छन् । स्कन्धात्स्कन्धम् । केपाम् । मरुतां वायूनाम् । वायुस्कन्धा हि रविरथाधीनाः किलाधाराः। ते च बहवः । तान्क- मेणोछसमानो भगवान्मेरुं प्रदक्षिणीकरोतीवागमविदः । एतदेवोत्प्रेक्षते--प्रान्तानां नितान्तमत्वर्थ भरे भार सोदुमक्षमाणामधिकं धर्तुमसमर्थानामिव । इवोत्प्रेक्षायाम् । भारासहनेऽक्षमले च गौरवपदनयनं हेतुः । यथैको भारस्यातिगुरुतयेकेन नेतुं न शक्यचे स बहुभिः पर्यायेण नीयमानः स्कन्धास्कन्धं प्रजति तद्वदयमपि । एप लोकव्यवहारोऽत्र दर्शयितुं साभिप्रायेण विवक्षितः॥ योनीमूतान्युगस्य असितुमिव पुरो दन्दशूकान्दधानो द्वेषाव्यस्ताम्वुवाहावलिविहितबृहत्पक्षविक्षेपशोभः । सावित्रः स्यन्दनोऽसौ निरतिशयरयप्रीणितानूरुरेनः- क्षेपीयो यो गरुत्मानिव हरतु हरीच्छाविधेयप्रचारः ।। ६४ ॥ असौ स्पन्दनो रथ को युष्माकं एनः पापं हरवपनयतु । किभीयः । सावित्रो भान- वीयः । क्षेपीयः क्षिप्रतरम् । क इव । गरुत्मानिव गरुडो तथा । निरतिशयरयप्रीणिता- नूरुः । निरतिशयोऽनतिशयनीयो रयो वेगतेन प्रीणितोऽनूरुररुणो येन स तथोक्तः। गरहमानप्येवम् । अरुणो हि तस्स भ्राता । स तदीयेन निरतिशयेन रंहसा प्रीयते । तथा हरीच्छाविधेयप्रचारः । हरयो वाजिनस्तेषामिच्छा वद्विधेयस्वकार्यः प्रचारो गतिर्यस्य स तथोक्तः । अन्यत्र हरिविष्णुतदिच्छाविधेयस्तदिच्छाधीनः प्रचारो यस्येति योज्यम् । किं कुर्वन् । दन्दशकान्फपिनो दधानो विभ्राणः । योकीभूतान्यो- भावप्रपन्नान् । युगस्य युग्मस्य । पुरोऽप्रतः प्रसितुमिव । गरुत्मानपि खादितुं दन्दशू- कान्पुरो धत्ते । किच, द्वेधा व्यस्ता येऽम्बुवाहातेपामावलिपिहिती बृहन्तौ पक्षी तयो- विक्षेपस्तेन शोभा यस्य स तथोक्तः । अन्यत्र द्वैधा व्यस्ता अम्बुवाहावलयो धनावल- १. 'गुरु' इति पाठः. २. 'दाई' इति पाठः, ·सूर्यशतकम् । । काभ्याम् । गरुत्मत्यक्षाभ्याम् । तौ च तौ विहितवृहत्पक्षौ च तयोर्विक्षेपस्तेन : यस्येति ॥ एकाहेनैव दीर्घा त्रिभुवनपदवीं लइयन्यो लघिष्ठः पृष्ठे मेरोगरीयान्दलितमणिपत्त्विपि पिपशिरांसि । सर्वस्यैवोपरिष्टादथ च पुनरधस्तादिवास्ताद्रिमूर्भि अनस्याव्यात्स एवं दुरधिगमपरिस्पन्दनः स्यन्दनो वः ॥ ६५ ॥ वनस्य गभस्तिमतः स्यन्दनो रथो वो युष्मानव्याद्रक्षतु । एवमनया भल्या दुरधि- गमपरिस्पन्दनो दुरवधारव्यापारः । तदेव दयते-एकाहेनैव एकदिनेनैव दीघामायतां त्रिभुवनपदवी त्रिलोकमार्ग लङ्घयन् यो लधिष्ठो लघुतरः । एतेन शीघ्रगतिमत्ता दर्शिता। तथा गरीयान्गुरुतरः । पृष्ठे मेरोंर्देवालयस्य । किं कुर्वन् । पिंपंचूर्णयन् । शिरांसि शिस. राणि । कीदृशानि । दलिता सण्डिता या मणिपदस्वाभिस्विपो येषु । यदि वा दलिता इतस्ततो विक्षिप्ता मणिपत्त्विपो येषु तानि तथोक्तानि । एतेन गुरुतरता ख्यापिताः।यः सर्वस्य निःशेपस्य लोकस्योपरियादुपरि पूज्यलेन दिक्संवन्धेन वा । अथ च पुनर्भूयोऽप्यधस्तादिवाध इव । अस्खादिमूर्धन्यस्तपर्वतमस्तके । एतेनाधउपरिभावो दर्शितः । एकान्ततः परमार्थतो न लघुन गुरुनौपरि नाध इति व्यपदेटुं न शक्यते । अत एष दुरधिगमपरिस्पन्दन इत्युक्तम् ॥ धूर्ध्वस्ताश्यग्रहाणि ध्वजपटपवनान्दोलितेन्दूनि दूर राहौ ग्रासाभिलापादनुसरति पुनर्दत्तचक्रव्यथानि । श्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविवुधधुनीनिर्झराम्भासि भद्रं देयासुरू दवीयो दिवि दिवसपतेः स्यन्दनपस्थितानि ॥६६॥ भद्रं कल्याणं वो युष्मभ्यं देयामुर्दिशन्तु । स्यन्दनप्रस्थितानि रथगतानि । कस्यासो स्थः । दिवसपवेर्दिनपतेः । स्यन्दनप्रस्थितानीति सापेक्षत्वेऽपि समासो गमकलात् । प्रस्थितानि । दवीयो दिवि दूरतरगगने । भद्रदानक्रियाविशेषणं वा दवीय इति । तदा दवीयोऽतीव दूरमित्यर्थः । तान्येव विशेष्यन्ते-धूप्रस्ताम्यग्रहाणि धुरा ध्वस्ता विक्षिप्ता अम्या अग्रे भवा ग्रहाः कुजादयो यैस्वानि तथोक्तानि । किंच । बजपटपवनेन ध्वजा- शुकमरता आन्दोलितो विकम्पित इन्दुश्चन्द्रमा येपु तानि । तथा दूरमतीवतया राही तमसि पुनभूयोऽपि दत्ता चक्रेण व्यया भयं यस्तानि । प्रासाभिलापादनुसरति । अनु- सरंधकमपेक्षमाणसतो बिभेति । श्रान्ताश्वश्वासहेलाधुतविबुधधुनीति । धुतानि कम्पि- तानि विवुधधुनीनिराम्भांसि मुरनदीप्रसवणजलानि येषु तान्येवंभूतानि ।। १. अयं श्लोकः पुस्तकान्तर एकोनसप्ततितमो वर्तते. २. 'करनी' इति पाठः, ३. 'दूरात्' इति पाठः.

·काव्यमाला। अक्षे रक्षां निवध्य प्रतिसरवलयेोजयन्त्यो युगानं धूःस्तम्भे दग्धधूपाः प्रहितसुमनसो गोचरे कूवरस्य । चर्चाश्चक्रे चरन्त्यो मलयजपयसा सिद्धवध्वस्त्रिसंध्यं वन्दन्ते यं धुमार्गे स नुदतु दुरितान्यंशुमत्स्यन्दनो वः ॥ ६७ ॥ अंशुमत्स्यन्दनो भासद्रथः स यो युप्माकं पापानि दुरितानि नुदलपनयतु । यं सिवनः विद्धत्रियो वन्दन्ते नमस्यन्ति । धुमार्गे विहायनि । त्रिसंध्यं त्रिकालम् । तिसः संध्या वन्दन्ते । क्रियाविशेषणम् । किं कृत्वा । रक्षा मजलविशेष निवध्य बद्धा । अक्षे रथावयव विशेषे । प्रतिसरवल्यैः कौतुकोणीकरणोजयन्यो युगामे युगप्रान्तम् । पुनरपि स्तम्भ इव धूधूःस्तम्भस्तत्र दग्धधूपाः । प्रहितमुमनसो विक्षिप्तपुप्पाः । छ । गोचरे विपये कूवरस्य युगंधरोद्देशस्य । चर्चाः स्थासकान् चके पादे ददयो यच्चन्यः । 'केन । मलयजपयसा चन्दनाम्भसा ॥ उत्कीर्णवर्णरेणुदुतखुरदलिता पार्श्वयोः शश्वदश्चै- रश्रान्तभ्रान्तचक्रक्रमनिखिलमिलन्नेमिनिम्ना भरेण । मेरोमूर्धन्यघं वो विघटयतु रवेरेकवीथी रथस्य खोप्मोदक्ताम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोसरा खर्धनीव ॥ ६८ ॥ रवेरादित्यस्य स्पन्दनस्यैकवीथी एकमार्गो वो युष्माकमधं पापं विघटयतु । केव । खधुनीव गङ्गेव । किंभूतासौ । दुतपुरदलिता चटुलशफदारिता पार्श्वयोः । कैः । अवैः । शश्वदनवरतम् । कथम् । उत्कीर्णः वर्णरेणुयंत्र दलने तत् । उत्कीर्णस्वर्णरेण- वश्व ते द्वताः सुराश्चेति (वा) विशेपणसमासः । कि च, अनान्तभ्रान्तचरुकमनिसि- लमिलनेमिनिम्ना । अश्रान्तमनवरतं यद्धान्तं च चरणस्तस्य क्रमः झमणं तेन निखिला समग्रा मिलन्ती घटमाना था नेमिश्चक्रधारा तया निम्ना अवनता । भरेण प्राग्भारेण हेतुना । मेरोदेवाचलस्य मूर्धि शिरसि । कि य, खोप्मणा उदकमाकृष्टं तच तदम्यु चेति तेन रिक्त रिकत्वादेव प्रकटितं तच्च तत्पुलिनं च तेनोडूसरा पाण्डुः । खधु- न्यप्यूप्मोदताम्बुरिक्तप्रकटितपुलिनोद्धसरा भवति । नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयतां पद्धतिः पतिरेव क्षोदो नक्षत्रराशेरदयरयमिलच्चक्रपिष्टस्य धूलिः । हेपाहाँदो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयन्नेमिनादो यस्यान्याचीवभानोः स दिवि भुवि यथा व्यक्तचिह्नो रथो वः ॥६९।। १. 'चर्चा' इति पाठः, २. 'रेणुद्धत' इति पाठः. ३. 'खोमोदखाम्बु' इति पाठः. ४.'उपयतां' इति पाठः ५. 'नादो' इति पाठः. - ·सूर्यशतकम् । तीनभानोरादित्यस्य रयो यो युष्मानव्यात्सायात् । दिवि से व्यक्तचिहो विस्पष्ट- लक्ष्मा । भुवि यथा भूम्यामिव । सा यस्य नाकालयानां द्युसदां पतिर्विततिरेव पद्धतिः पदवी । किभूतानाम् । अनुयतामनुगच्छताम् । नन्तुं प्रणामाय । अनिशमहर्निशम् । किं च, नक्षत्रराशेर्भचक्रस्य क्षोदथर्ण एव धूलिः परागः । अदयरयमिलनेमिपिष्टस्य प्रखरवेगसंसकचक्रधारानिर्दलितस्य । हेपाहादो हेपाधनिः । हरीणां वाजिनां यः स एव नेमे दः प्रतिध्यानः सुरशिसरिदरीः पूरयन् देवाचलकन्दराणि पूर्णाः कुर्वन् । अथ- वा हेपाहादो हरीणां सुरशिखरिदरीः पूरयनेमिनादधेति सुरशिखरिदरीः पूरयन्यस्येति पृथगेव संबन्धनीयम् । भुवि यानि चिहानि धूलिहेपानेमिध्वनयस्वान्यनया भझ्या विय- त्यपि दर्शितानि ॥ निःस्पन्दानां विमानावलिविततदिवां देववृन्दारकाणां वृन्दैरानन्दसान्द्रोद्यममपि वहतां विन्दतां विन्दितुं नो। मन्दाकिन्याममन्दः पुलिनभृति मृदुर्मन्दरे मन्दिराभे मन्दारैर्मण्डितारं दधदरि दिनकृत्स्यन्दनः स्तान्मुदे वः ॥ ७० ॥ दिनकृतः स्यन्दनो रविरथो वो युप्माकं मुदे हाय स्ताद्भूयात् । किं कुर्वन् । दध. द्विभ्रत् । अरि चक्रम् । मण्डितारं विभूषितारम् । कैः । मन्दारैर्वृक्षविशेषपुष्पैः । यश्चा- मन्दः शीघ्रो मन्दाकिन्यां पुलिनभृति पुलिनभाजि । देववृन्दारकाणां सुरमुख्यानां वन्दितुं स्तोतुं विन्दता लभमानानां नो नेति । कि कुर्वताम् । वहता धावताम् । कैः वृन्दैः संघातैः पूगशः । निःस्पन्दानां श्रान्तानाम् । विमानावलिविततदिवां विमान- णिप्रच्छादितनभसाम् । कथं वहताम् । आनन्दसान्द्रोद्यम संहर्पप्रभूतोत्साहम् । मन्दरे पर्वतविशेपे मृदुमन्दः । मन्दिरामे नगरानुकारे । मन्दिरशब्दो नगरेकदेशेऽप्युपचारात्स- मुदाये वर्तते । नगरं हि स्थपुटलादयस्य वेगं स्खलयति । ततस्तत्र मन्दता युज्यते । देववृन्दारकाणां वृन्दैः कर्तृभिर्मन्दारैः करणभूतैर्मण्डितारमिति च ।। चक्री चक्रारपहिं हरिरपि च हरीन्धूर्जटिवूर्वजान्ता- नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूवराय कुबेरः। रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥ ७१ ।। अहिमरुचेरादित्यस्य स्पन्दनो रथो को युष्मानवताद्रक्षतु । यस्यान्वहं प्रतिदिवसमे- तदेतदयमयं स्तौति । प्रीतिप्रसन्नः प्रीतिनुष्टः । तदेव दश्यते-चक्री विष्णुश्चकारपति चरणारपनि स्तोतीति संयन्धः । हरिरिन्द्रो हरीनश्वान् । धूटिभंगवानीश्वरो धूर्व- १. 'वलितदिशा' इति पाठः,.२. 'मन्दरामे' इति पाठः. 'मन्दरः खर्गः' इति त्रिका- ण्डशेपः. वेन खर्गामे इत्यर्थः. ३. 'रुच', इति पाठः, ।

·३८ काव्यमाला। जान्तान्थ्यजामान् । अक्षं चमाधारकाष्ठं नशमनापश्चन्द्रमा: । अपणमनू; पणः पाश- भृत् । बरामं युगंधरप्रान्तं कुचेर ऐठविलः । रहो वेगं संपः समूहः पूगः मुराणां देवानाम् । नित्ययुक्तस्य नित्योद्यतस्य जगदुपतये विश्वोपकाराय । नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः सिद्धसाध्यैर्मरुद्भिः पादोपान्ते स्तुतोऽलं वलिहरिरभसाकर्पणापद्धवेगः । भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशावशिशिरकिरणस्यन्दनः संततं वो दिश्यालक्ष्मीमपारामतुलितमहिमेवापरो मन्दराद्रिः ॥ ७२ ॥ इति स्थवर्णनम् । अशिशिरकिरणस्यन्दनस्वीत्रमयूसरथो यो युप्मभ्यं संततमनवरतं लक्ष्मी प्रियं विश्वा- दद्यात् । अपारामनल्पीयसीम् । अतुलितमहिमा अपरिमितमाहात्म्यः । कि कुर्वन् । भ्राम्यन्व्योमाम्बुराशी नभःपयोधौ । क य । मन्दरादिरिय मन्दराचल इव । अपरो- ऽन्यः । तयोः साम्यं दयते-नेत्रा सारथिना हीनेन विकलेन मूलेऽधोभागे विहित- परिकरः कृतोद्यमः । मन्दरेऽपि ने येष्टनरज्जः । अहीनो नागराजः । नेत्रं च तद. हीनश्चेति समासः । यदि वा नेप्रभूतोऽहीनः । शाकपार्थिवादिलान्मध्यमपदलोपी समासः । तेन विहितपरिकरः कृतवेष्टनः । क । मूले मूलप्रदेशे । किं च, स्तुतो यन्दितः । सिद्धसाध्यैर्देव विशेषः । पादोपान्ते चरणसमीपे स्थितैः । तस्य पूज्यलात् । मन्दरोऽपि तैः स्तुतो वर्णितः । तस्यासनस्यात् । पादोपान्ते प्रत्यन्तनगर(पर्वत)समीपे । मरुद्भिर्देवायुभिवी । अलमत्यर्थम् । किं च । बलिनो बलवन्त च ते हरयश्च वेप रभसो हेला तेनाकर्षणं तेनाबद्धो गृहीतो वेगो यस्य स तथोक्तः । इतरस्तु यलिवरोचनिः हरिः शतमखस्तयो रभसा इति । शेपं समानम् । मन्दरविषये व्योमवदम्बुराशी विस्तीर्ण- खादिवि योज्यम् । संततमिति भ्रमणस्य विशेषणम् ॥ इति रथवर्णनव्याख्यानम् ॥ येज्ज्यायो वीजमहामपहततिमिरं चक्षुपामजनं य- द्वारं यन्मुक्तिभाजां यदखिलभुवनज्योतिपामेकमोकः । यदृष्ट्यम्भोनिधानं धरणिरससुधापानपात्रं महद्य- द्दिश्यादीसँस्य भासां तेदविकलमलं मङ्गलं मण्डलं वः ॥ ७३ ।। तदेवंभूतं मण्डलं भासामीशस्य भानोः संवन्धि वो युष्मभ्यं मङ्गलं कल्याणमवि- कलं संपूर्णमलमत्यर्थं दिशात् । तदेव निरूप्यते यदहां दिनानां बीजं कारणम् । ज्यायः प्रशस्यतरम् । यच्चक्षुप नेत्राणामतनं प्रकाशकम् । अपहततिमिरं विनाशिता- न्धकारम् । अजनमपि चक्षुषां तिमिरं रोगविशेषमपहरति । यन्मुक्तिभाजां योगिना १. 'अतुल्यां' इति पाठः. २. 'ज्यायो यत्' इति पाठ:. ३. 'अपहृत' इति पाठः ४. 'देवस्य भानोः' इति पाठः, ५. 'तदधिम्ममलं मण्डलं मङ्गलं इवि पाठ ·सूर्यशतकम् । बारम् । ते हि सूर्यमण्डलद्वारेण मुक्ति प्रयान्ति । यदपिलभुवनज्योतिपा सकलजेगते- जसामेकमद्वितीयमतुलमोक आश्रयः । यदृष्ट्या हेतुभूतयाम्भसा पानीयानां निधान. माश्रयः । यद्धरणिरसमुधापानपात्रं पृथिव्युदकामृतपानपात्रम् । महद्वृहत् ॥ धेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव खमियाोगताग्र्यग्रहोडु स्तोकोद्भिन्नस्य चिहप्रसवमिव मधोरास्यमस्यन्मनांसि । प्रातः पूष्णोऽशुभानि प्रशमयतु शिरःशेखरीभूतमः पौरस्त्यस्योद्गभस्तिस्तिमिततमतमःखण्डनं मण्डलं वः ॥ ७१ ॥ पूष्णो रवेमण्डलं वो युष्माकमशुभानि दुरितानि प्ररामयतु ध्वंसयतु । प्रातः प्रभाते । अदेः पर्वतस्य शिरःशेखरीभूतं मूर्धालंकारभूतम् । पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि भवः पौरस्त्यः प्राच्यस्तस्य । उद्गभस्ति उदंशु । प्रकृष्टं स्तिमितं स्तिमिततम बहुलतमं यत्तमस्तिमिरं तस्य ध्वंसनम् । तदेव विशेपयितुमाहयसिन्धोः पयोधेः पय इव जलमिव वेलाव. विष्णु । वेलया कालमुहूर्तसमयेन वर्धन शीलम् । उदधेरपि पयोवेला जलद्धितया वर्धिष्णुर्भवति । अत्र वेला समुद्रक्षोभः । किं च, समिव नभ इव अर्धोद्गताम्यग्रहोड मनागुद्भिनप्रधानप्रहनक्षत्रम् । अन्यत्र, अर्धाद्गता अग्रेभवाः पौरस्त्या ग्रहा नक्षत्राणि यस्य तत्तथोकम् । तत्तेजसामिभूतलास्किचिदुपलभ्यमाना उक्ताः । किं च मधोरास्य- मिव वसन्तस्य प्रवेश इव । किभूतम् । स्तोकोद्भिन्नखचिहप्रसवमीपदुद्भिननिजचिह्ना- विभवम् । अन्यत्र स्तोकमुद्भिनरुच (१) आविर्भावो यत्र तत्स्वचिहं लक्षणं यस्येति । प्रसवं पुष्पं यत्र मध्वास्ते (अन्यन)। कि कुर्वन् । अपहरन्मनांसि चेतांसि । जनाना- मित्यध्याहारः॥ प्रत्युप्तस्तप्तहेमोज्ज्वलरुचिरचलः पद्मरागेण येन ज्यायः किंजल्कपुञ्जो यदलिकुलशितेरम्बरेन्दीवरस्य । कालव्यालस्य चिह्नं महिततममहोमूर्ध्नि रत्नं महद्य- द्दीप्तांशोः प्रातरव्याचदविकलजगन्मण्डनं मण्डलं वः ॥ ७५ ॥ तदेवंभूतं दीप्तांशो नोः संबन्धि मण्डलं वो युष्मानच्यादक्षतु । प्रातरूपसि । किंभू- तम् । अविकलं जगन्मण्डनं विश्वालंकारः । पुनरपि कीदृशं तत् । येन मण्डलेनाचल: पर्वतः प्रत्युत्तः प्रोतः । पद्मरागेण पद्मभासा । कीदृशः । तप्तहेमोजलरुचिस्तप्तकाच- नदीप्तिः । पद्मरागेणेति शब्दच्छलेन पद्मरागमणितां दर्शयति । किंभूतं यत् । ज्यायः प्रश- स्यतरम् । किंजल्कपुनः पद्मराग(केसर)राशिरिव । कस्य । अम्बरेन्दीवरस्य गगनकुव- लयस्य । अलिकुलशितेभ्रमरपन्दनीलस्य । चिई शिरोरनं (कालव्यालस्य ) अहोमूर्ति १. 'महांसि' इति पाठः.

·. १ : फाव्यमाला दिपराधिरपि र मानिः । महिततम पनितम् । महट्टएन । 'यदैतन्मग्छ तपत्रि' इति श्रुतिरिसपेक्षते ॥ कसाता तारकाणां पतति तनुरवश्यायविन्दुर्यथेन्दु- पिंद्राणा दृक्लारारेरुरसि मुररिपोः कोनुभो नोद्गभतिः । चहेः सापहवेव द्युतिरुदयगते यत्र तन्मण्डलं यो मार्तण्डीयं पुनीतादिवि भुपि च तमांसीय मुष्णन्महांसि ॥ ७६ ॥ मार्तण्डीय सावित्रं मण्डलं वो युप्मान्पुनीतापुनानु । किन् । गुणराज्यन् । फानि । महासि तेजाति । पानीव । तमासीय विमिराणि यथा । करिव से। कि वय । न । भुपि च भूमौ च । यमोदयगवे उदयस्थे कमाता तारकाण को रक्षिता नक्षत्राणाम् । न कधिदित्यः । कि पुनः कारणमिलाह-तम पतति बसते इन्दुपन्दः । क इव । अवश्यायविन्दुर्यथा तुपारकणात् । कथंभूतः । तनुरत्यः । इन्दुर्हि तारकाणा नाथः । तत्र पतति कवायदे । किच, विद्राणा म्लाना हष्टिः सगरेः शंभोः। मुरारेकरवि विष्णोक्षति कौतुभो मनिविशेषो नोगभस्ति नोन्मयूरः । अपि च बकेरमेः सापहवेव सापलापेव पुतिः कान्तिः । एतेन सर्वतेजसा मोपः कथितः । उदय- गते यति प्रले मेलनीयम् ।। याच्यां प्राक्चकास्ति प्रभवति च यतः प्राच्यसावुजिहाना- दिद्धं मध्ये यदक्षो भवति ततरुचा येन चोत्पाद्यतेऽहः । यत्पर्यायेण लोकानवति च जगतां जीवितं यच तद्वो विश्वानुपाहि विश्वं सृजदपि च स्वेर्मण्डलं मुक्तयेऽस्तु ।। ७७ ॥ रवेरादित्यस्य तन्मण्डलं वो युष्माकं मुक्तये निर्वाणायास्तु भूयात् । वेदे 'एतस्मिन्म- ण्डले पुरुपोऽप्येतदमृतं यदेतदचिदीप्यते' इति श्रुतिः । अतोऽमृतायास्तु । यद्विश्वानु- प्राहि जगदनुपाहि विश्वं सजदपि विश्वं विदधदपि । तदेव दयते यत्पाच्यामैन्द्रयां प्रापप्रथमं चकास्ति दीप्यते । यतथोबिहानादुद्गच्छतोऽसौ प्राची प्रभवति जयति । यदहो दिवसस्य मध्ये इदं दीप्तं भवति । येन च ततरुचा विस्तारितभासा उत्पाद्यते जन्यते अहो दिवसः । यच पर्यायेण लोकालगन्सवति रक्षति । यच जगतां जीवितं प्राणितम् । यथोक्तम्-'आदित्याजायवे वृष्टिष्टेरनं ततः प्रजाः। प्रजासौख्याच देवानां परा तृप्तिरिति श्रुतिः ॥ शुप्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो मारवीणां स्थलीनां येनोत्तताः स्फुटन्तस्तंडिति तिलतुला यान्त्यगेन्द्रा युगान्ते । १. 'चटिवि' इति पाठः.

·'cc १ सूर्यशतकम् । तचण्डांशोरकाण्डत्रिभुवनदहनाशझ्या घाम कृच्छा- संहृत्यालोकमानं प्रैलघु विदधतः स्तान्मुदे मण्डलं वः ॥ ७८ ॥ चण्डांशोस्तीनभानोमण्डलं वो युष्माकं मुदे हाय स्ताद्भवतु । कि कुर्वतः । धाम विदधतः । प्रलघु स्तोकम् । आलोकमानं आलोको मात्रा प्रमाणं यस्य तत् । आलोक एव तिष्ठते । किं कृला । संहल संक्षिप्य संकोच्य । कृच्छ्रादायासात् । कया । अकाण्ड- त्रिभुवनदहनाशइया । अकाण्डेऽकाले जगलोषमीला । अकाले त्रिभुवनदाहो मा संप. यतामिति । येनोत्तप्ता मकरवसतयः समुद्राः शुष्यन्ति शोपं यान्ति । मारवीणों स्थलीनां मरुस्थलीनामूढानुकारा धृतसादृश्याः । क । युगान्ते क्षयसमये । अगेन्द्राथ राजपर्वताः पर्वतराजानो वा तिलतुलां यान्ति अतितापात्तडिति स्फुटन्तः सतडत्कार विशीयमाणाः॥ उद्यद्दद्यानवाप्यां बहुलतमतमःपकपूर विदार्य प्रोद्भिन्नं पत्रपार्यावविरलमरुणच्छायया विस्फुरन्त्या । कल्याणानि क्रियाद्वः कमलमिव महन्मण्डलं चैण्डभानो- रन्वीतं तृप्तिहेतोरसकृदलिकुलाकारिणा राहुणा यत् ।। ७९ ॥ चण्डभानोस्तीनांशोः संबन्धि मण्डलं वो युष्माकं कल्याणानि क्रियात्करोतु । यत्कम- लमिव पद्ममिव । मदृहत् । अन्वीतमनुसृतम् । राहुणा सैहिकेयेन । अलिकुलाका- रिणा भ्रमरवातविभ्रमेण । असकृदनेकवारम् । किं कुर्वन् । उद्यन्नद्गच्छन् । यूद्यानवाप्यां चौरेवोद्यानं यूद्यानं घूयानस्य वापी गगनोपवनपुष्करिणी तोति । कमलमपि गगना- कारतया(रायां) उपवनपुष्करिण्यामुद्गच्छति । कि कृत्वा । विदार्य भित्त्वा । किम् । बहुलतनतम.पङ्कपूरं धनतरतिमिरसंघातम् । कमलमपि धनतरतिमिरकल्पो यः पनी- घस्तं विदार्योदेति । कि च, प्रोद्भिनं रञ्जितम् । पत्रपार्वेषु वाहनोपान्तेषु । अविरलं निरन्तरम् । अरुणच्छाययानूरुप्रभया । विस्फुरन्त्या प्रोल्लसन्त्या । कमलमप्यरुणच्छायया लोहितभासा पत्रोपान्तेषु दलोपान्तेषु भिनं रजितं भवति । अलिकुलेनानुगत सेवितं च । कस्य हेतोः । तृप्तिहेतोः । पानस्य (2) ॥ चक्षुर्दक्षद्विपो यर्न तु दहति पुरः पूरयत्येव कामं नास्तं जुष्टं मरुद्भिर्यदिह नियमिनां यानपात्रं भवाब्धौ । यद्वीतश्रान्ति शश्वद्रमदपि जगतां भ्रान्तिमभ्रान्ति हन्ति बध्नस्याच्याविरुद्धक्रियमथ च हिताधायि तन्मण्डलं वः ॥ ८० ॥ इति मण्डलवर्णनम् । १. 'कृत्लं' इति पाठः, २. 'आहत्य' इतिमाठः, ३. प्रतनु' इति पाठः. ४. 'बल' इति पाठः. ५. 'चण्डरश्मे' इति पाठः, ६.'न दहति नितरां' इति पाठः. ५. 'पुनः' इति पाठः. - ·- ३२ काव्यमाला। अनस्य रवमण्डलं वो युप्मानव्याद्रक्षतु । विरुदमियं विशव्यापारम् । अथ च हिताधायि तथापि हितकारि । तदेव दर्शयति-चदक्षद्विपो यत् लोचनं भगवतो महेश्व- रस्य । न तु कामं दहति प्रत्युत पूरयतीति विरोधः ।,भगवतधापां कामो मन्मयो दम्यो न तु पूरितः । कामोऽभिटापसं न दहति प्रायुत पूरयतीति परिहारः । पुरोऽ- प्रतः । दक्षद्विपश्चरित्यागमविदः । नियमिनां योगिनां भवान्धी संसारसमुद्र यन्म. ण्डलं यानपानं प्रयणम् । यजगतां भ्रान्ति मिथ्याशानं हन्ति । भ्रमदपि पर्यटदपि । शवदनवरतम् । वीतश्रान्ति विगतश्रमम् । शश्वत्सदा गमनचिक्षात(?)मभ्रान्तीति विरोधः । भ्रान्तिशब्दोऽयं संशये । अभ्रान्ति असंशयमित्सदोपः ॥ इति मण्डलवर्णन- व्याख्या ॥ सिद्धैः सिद्धान्तमित्रं श्रितविधि विबुधैश्चारणैश्चाटुगर्भ गीत्या गन्धर्वमुख्यैर्मुहुरहिपतिभिर्यातुधानैर्यतात्म । साधु साध्यैर्मुनीन्दैमुदिततममनो मोक्षिभिः पक्षपाता- प्रातः प्रारभ्यमाणस्तुतिरवतु रविषिश्ववन्द्योदयो वः ॥ ८१ ।। विश्ववन्योदयो रविवा युप्मानवतु रक्षतु । कीदृशोऽसो भगवान् । प्रातः प्रभाते प्रारभ्य- माणस्तुतिपकम्यमाणस्तोत्रः । के कः कथं कथमिलाह-सिद्धदेव विशेपेः सिद्धान्तमिश्रं । सिद्धान्तसन्देन सिद्धान्तोक्तविधिरुच्यते । उपचारात् । तन्मिधं तदुपेतम् । क्रियाविशे- पणम् । एवं प्रतिपदं योज्यम् । तथा विद्युधैर्देवैः प्रितविधि विधियुक्तम् । चारणदेवय- कैश्वाटुगर्भ सचाटु गुरुगुणोद्गारसारम् । गन्धर्वमुख्यविश्वावमुप्रभृतिभिगाया गानेन । मुहुः पुनः पुनरहिपतिभिः फणीन्द्रः । यातुधानैः पिशाचैर्यतात्म । साघमघवत्साध्यै- देवविशेपैः । मुनीन्द्रमहर्षिभिर्मुदिततममनः सातिशयहृष्टचित्तम् । मोक्षिभिः पक्षपा- तात् । योगिभिरात्मभावादिति भावः ॥ भासामासन्नभावादधिकतरपटोश्चक्रवालस्य तापा- च्छेदादच्छिन्नगच्छत्तुरगखुरपुटन्यासनिःशङ्कटकैः । निःसङ्गस्यन्दनाङ्गभ्रमणनिकपणापातु वस्त्रिप्रकारं तप्तांशुस्तत्परीक्षापर इव परितः पर्यटन्हाटकादिम् ॥ ८२ ॥ तताशुशदित्यो को चुप्माम्नास्पातु । कि कुर्वन् । पर्यटन्पारसपम् । हाटकादि सुवर्णा- पलम् । क इव । तत्परीक्षापर इव तस्य परीक्षा तनिष्ठ इव | परितः समन्तात् । ध्यं तत्परीक्षापरः । त्रिप्रकारं विधा । खर्ण हि तद्दाहच्छेदकपणैत्रिधा परीक्ष्यते तव- त्रापि दर्शयति-भासां चक्रवालस्य रुचां कदम्बकस्यासनभावानिकटलायस्तापस्त- १. 'मोक्षुभिः' इति पाठः. २. 'न्यस्त' इति पाठ:. ३. 'विप्रकारैः' इति पाठः, ·. - सूर्यशतकम् । 'ri.in | अनेन दाहं दर्शयति । कीदृशस्य । अधिकतरसटोरतिशयतीवस्य तस्य पात् । कैः कृला । अच्छिन्नमनवरतं गच्छन्तो वलन्तस्ते च ते तुरगाव तेषां पुर- पुटास्तेपां न्यासास्त एव निःशवरास्तैरिति । दशः शस्त्रविशेषाः । अनेन च्छेदं दर्श यति । किं च, निःसजस्यन्दनागभ्रमणनिकपणादपगतसद्गरथाश्रमोल्लेखनात् । अनेन निकपणमाह ॥ नो शुष्कं नाकनद्या विकसितंकनकाम्भोजया भाजितं तु प्लुष्टा नैवोपभोग्या भवति भृशतरं नन्दनोद्यानलक्ष्मीः । नो शृङ्गाणि द्रुतानि द्रुतममरगिरेः कालधौतानि धौता- नीद्धं धाम धुमार्गे प्रदयति दयया यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ।। ८३ ।। सोऽर्को रविरादित्योऽरुणपादो दयया वो युष्मानवताद्रक्षतु । यत्रेदं दीप्तं धाम वेजो धुमार्गे वियत्पथे म्रदयति मृदु विद्धति सति नाकनद्या नो शुष्कं गगया न शुष्यते स्म । अपि तु भ्राजितं राजितमेव । किंभूतया । विकसितकनकाम्भोजया विकसरवर्ण- कमलया । किं च शुष्टा नैव न दग्धा नन्दनोद्यानलक्ष्मीनन्दनोपवनशोभा । अपि तु भृशतरं भोग्या भोगार्दा भवति । अमरगिरेमरोः क्षाणि शिसराणि नो दूतानि न द्रवभावं गतानि । प्रत्युत द्रुतं शीघ्रं धौतानि । कालधौतानि हिरण्मयानि ॥ ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति मलिनकात्मनः पाप्मनोऽपि प्राक्पादोपान्तभाजां जनयति न परं पङ्कजानां प्रबोधम् । कर्ता निःश्रेयसानामपि न तु खलु यः केवलं वासराणां सोऽध्यादेकोचमेच्छाविहितबहुवृहद्विश्वकार्योऽर्यमा वः ॥ ८४ ॥ सोऽर्यमा सूर्यो वो युष्मानव्यात् । कीदृशः । एकोद्यमेच्छाविहितबहुवृहद्विश्वकार्यः । एकश्वासावुद्यमश्च तेन कृला इच्छया विहितानि बहूनि वृहन्ति विश्वकार्याणि येन स तथोक्तः । केवलं ध्वान्तस्यैव तमस एव केवलस्य मलिनैकात्मनो मलीमसैकरूपस्यान्त- हेतुर्विनाशकारणं न भवति कि तु पाप्मानोऽपि एनसोऽपि । कथम् । प्राक्पूर्वम् । पादो- पान्तभाजी पुनरपि यो न केवलं पङ्कजानां पद्मानां चरणाभ्यर्णवृत्तीनामपि प्रयोधं तत्त्व- दर्शनं योजयति । सलु निश्चयेन न केवलं वासराणां कर्ता निःश्रेयसानामप्यपवर्गाणा- मपि । अपिशब्दः समुच्चये । सलु वाक्यालंकारे ॥ लोटॅल्लोप्टाविचेष्टः श्रितशयनतलो निःसहीभूतदेहः संदेही प्राणितव्ये सपदि दश दिशः प्रेक्षमाणोऽन्धकाराः । 'कनकाम्भोरुहा' इति पाठ:.

·५४ काव्यमाला। निःश्वासायासनिष्ठः परमपरवशो जायते जीवलोफः शोकेनेवान्यलोकानुदयकृति गते यत्र सोऽकाऽवताद्वः ॥ ८५ ।। सोऽको यो सुप्मानपतात् । यमान्यलोकायकर गते सति जायवे जीयलोक इत्य- भूतो भवति । शोकनेव विपादेनेव । झिमवस्थः । लोटन विवर्तमानः । लोटापिचेटो लोटपोशारहितः । धितशयसलः शय्यापतितः । लिसहीभूतदेदो विग्लयगामः । प्राणितव्ये जीवितव्ये संदेही संशयितः जीविष्याम्युत न जीवियामीति संशयानः । कि फुर्वन् । सपरि तत्क्षणं दश दिशोऽन्धारा (निरा)लोकाः प्रेक्षमाणः पश्यन् । निःश्वा- सायारानिष्ठः रोदवान् । परमपरवशोऽनीय दुःस्थितः । शोकेनाप्येवं भवति । कामलोलोऽपि लोकाँस्तदुपकृतिकृतावाश्रितः स्थैर्यकोटि नृणां दृष्टिं विजिमां विदधदपि करोत्यन्तरत्यन्तभद्राम् । यस्तापस्यापि हेतुर्भवति नियमिनामेकनिर्वाणदायी भूयात्स प्रागवस्याधिकतरपरिणामोदयोऽर्कः श्रिये वः॥ ८६ ।। सोऽर्को युप्माकं श्रिये पिभूले भूयात् । प्रागयस्थाधिकतरपरिणामोदयः पूर्वदशा- प्रकपीधिकपरिणत्युद्गतिः । कीदृशोऽसी । यः मामलइयन् टोलोऽपि तरलोऽपि लोका. अगन्ति स्थैय कोटि स्थिरतापक्षमाश्रितः । क । तदुपरतिकृती लोकोपकारविधान- विषये । कि च, नृणां पुंसां दृष्टि चक्षुर्विजिद्मो मन्दो विदधमपि कुर्वनप्यन्तःकरणा- नुरूपरामसन्तभद्रा नितान्तकृतार्थी करोति विधते । यस्तापस्यापि हेनुः कारणं भवति जायते । नियमिनां योगिनामेको निर्वाणदायी मुफिदायी ॥ व्यापन्नतुन कालो व्यभिचरति फलं नौपधीष्टिरिष्टा नेप्टैस्तृप्यन्ति देवा नहि वहति मरुन्निर्मलाभानि भानि । आशाः शान्ता न भिन्दत्यवधिमुदधयो विमति माभृतः क्ष्मां यसिस्त्रैलोक्यमेवं न चलति तपति स्तात्स सूर्यः श्रिये वः ॥ ८७ ॥ स सूर्योऽर्को वो भवतां श्रिये विभूलै स्वात् । व्यापन्नतुविनष्ट ः कालो वसन्ता- दिन भवति ऋतून नुवर्तते । ओपधीः कर्मतापमाः फलं कर्तुं न व्यमिचरति न विसंव. दति । वृष्टिरिया वर्षणममिमतं भवति । इटैयोगदेवा दिवौकसो न नहि तृप्यन्ति । अपि तु तृप्यन्ति मरुत् वहति वातो वाति । निर्मलाभानि विमलद्युतीनि भानि नक्षत्राणि । आशा दिशः शान्ताः प्रसन्नाः । उदधयः समुद्रा मर्यादा न मिदन्ति । क्ष्माभृतः मा बिभ्रति । यसिंखपति सति निलोक्यमेवमुक्तप्रकारेण न चलति न विठलं याति। - १. 'चिरतरमवशो' इति पाउः. २. 'लोकाभ्युदय', इति पाठ::

·. . कतानः सूर्यशतकम् । ४५ कैलासे कृत्तिवासा विहरति विरहत्रांसदेहोढकान्तः श्रान्तः शेते महाहावधिजलधि विना छद्मना पद्मनाभः योगोद्योगैकतानो गमयति सकलं वासरं खं स्वयंभू- भूरित्रैलोक्यचिन्ताभृति भुवनविभौ यत्र भाखान्स वोऽव्यात् ।।८८॥ स भाखान्वोऽव्यात् । यत्र भाखति भुवनविभी लोकपाले प्रैलोक्यचिन्ताभृति बहुज. गचिन्ताधारे सति ब्रह्मादीनां चिन्ता नास्ति । एतदेव दर्शयति-कृत्तिवासा महा- देवः कैलासे भूरिगिरौ (2) विहरति क्रीडति । विरहनासदेहोढकान्तः वियोगभयादेहे धृता प्रिया पार्वती येन सः राधान्तः सिनः । शेते स्वपिति । महाही महोरगे । अधि- जलधि पयोधौ । विना छद्मनाऽव्याजेन । योगस्तापादिच्छलं विना (8)। पद्मनाभो नारा- यणः । किं च, स्वयंभूब्रह्मा खमात्मीयं वासरं दिवसं गमयति यापयति । योगोद्योग- । योगश्चित्तवृत्ति]निरोधस्तत्रोद्योग उद्यमस्तत्रैकतान एकाग्रः । सकलं निरयशेपम् । एते भुवनपतयो नामामात्रेण] खकार्यकनिष्ठास्तिष्ठन्ति, अयं तु भगवा- कर्मणि कृतपरिकर इति दर्शितम् ।। एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽपि यानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूपि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्गः खर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः ॥ ८९ ।। स सूर्यो वो युप्माकं श्रियेऽस्तु स्तात् । कीदृशः । खगीपवर्गप्रकृतिः संसारनिर्वाण- खभावः कारणम् । खयमविकृतिविकाररहितः । यं सूर्यमयं वर्ग एप गणो वेदवेदी वेद- वेत्ता मण्डलार्चिः पुरुपलसमान(?)ज्योतिरिति शेषः । एवं वेद जानाति । कयंभूतम् । वेदत्रितयमयं त्रिवेदीप्रकृतिकम् । तथा च 'त्रयी वा एपा विद्या तपति' इति श्रुतिः । तन्मयम् । कथमेवम् । इत्थंभूतं देवं यं वेद । यदेतन्मण्डलं दिनकृत आदित्यस्य संवन्धि खे तपति ता ऋचः स ऋग्वेदः । 'ता ऋचः स झवां लोकः' इति श्रुतिः । यान्य पि दीप्तयो द्योतन्ते भासन्ते तानि सामानि सामवेदः । 'यदेतदचिर्दाप्यते तन्म- हायतं तानि सामानि स सानो लोकः इति श्रुतिः । अयमपि मण्डले पुरुप आत्माणुः सूक्ष्मो योगगम्यस्तानि यपि स यजुर्वेदः । 'य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽनिस्तानि यषि स यजुषां लोकः' इति श्रुतिः । एतेन वेदत्रितयमयवं कथितम् ॥ नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवाग्रेसराणां सर्वेषां साधु पातां जगदिदमदितेरात्मजत्वे समेऽपि । - ५.०स० ·फाव्यमाला। येनादित्याभिधानं निरतिशयगुणैरात्मनि न्यस्तमस्तु स्तुत्यसैलोक्ययन्तीसिदशमुनिगणैः सोऽशुमान्यसे यः ॥ ९० ।। सोऽशुमान्यो युप्मा प्रेयरी कल्याणायाग्नु । भूतोऽगी । तुलो पन्यः । कः। निदशमुनिगणः गुरपिमंघः । भूतः । प्रलोक्यपन्यधिभुननमरणीयः । येनांशु- मता आदिवाभिधानमारिल पारमनि सम्मिन्धिपणे न्यसमारोपिता । मध्ये पास- पामेवराणां शमयतीनाम् । देवानां प्रायेगादिलश । अस्तिदेवगावराननसे रामेऽपि सत्यविशेपेऽपि सति । तहि ते तेउसिनो न भविष्यन्ति । किंभूनानों वेपाम् । नाकीकाप्रलनीमतिपटुमहरा। देवप्रतिपनियक्षयकावेजयाम् । तहिं जगन्ति विश्वानि.........साधु सम्यकपाता रक्षता सताम् । कि वत् । जगरुपनमिदम् । एतदुषं भपति-यद्यप्यरितेरपसमिति व्युत्पत्तिः गपामप्यसि । तनिमित्तस्यापित्य(तस साधारणसात् । तथापि भगवानेवादिल इति लोकप्रविधिः । सूर्यस्यापि देशितो निरतिशयगुणेरिति ॥ भूमि धानोऽभिवृष्टया जगति जलमयी पावनीं संस्मृताव- प्यामेयीं दाह शक्त्या मुहुरपि यजमानां यथाप्रार्थितार्थः । लीनामाकाश एवामृतकरघटितां ध्वान्तपक्षस्य पर्व- ण्येवं सूर्योऽप्टभेदां भव इव भवतः पातु विभत्खमूर्तिम् ॥ ९१ ।। सूर्योऽर्को भवतो युप्मानरक्षतु । किं कुर्वन् । विनयत् । काम् । स्वमूर्तिम् । अट. भेदामष्टप्रकाराम् । क इव । भव इव भगवान्महेश्वरो यथा । 'क्षितिगलपयनतारान- यजमानाकाशसोमस्याख्याः' अमूर्तयः । सूर्य ता दर्शवितुमाह-किंभूतः । भूमि निधानम् । कस्य । धानखेजसः । किं च, जलमयीं जलपायाम् । अभिपृष्टाभिवर्ष- णेन । जगति लोके । कि च, पाचनी पायुमयीम् । (जनानां भक्तानाम्) । तथामेयी- मनिमयीम् । दाइशरत्या दाहसामर्थ्येन । मुहुः पुनःपुनर्थजमाना याजकमयीम् । यथा- प्रार्थितार्थः । तथाकारी लीनां संवद्धाम् । अमृतकरघटितां चन्द्रेण संगताम् । क । ध्वान्तपक्षस्य पर्वण्यमावास्यायाम् । तत्र हि सूर्याचन्द्रमसी संगच्छते । एवमुक्तया नीत्या सूर्यः खयमेवाटमूर्तिः श्रीमहादेवतुल्य इति । प्राकालोनिद्रपद्माकरपरिमलनाविर्भवत्पादशोमो भक्त्या त्यक्तोरुखेदोद्गति दिवि विनतासूनुना नीयमानः । १. 'गुणेनारमनि' इति पाठ:. २. 'धानोऽथ' इति पाठः, ३. 'यजमानात्मिका प्रार्थिताथैः' इति पाठ. प्रार्थितार्था याचकास्तेीपकभूतैर्यजमानात्मिकामिति तदर्थः. ४. 'तथा संस्मृती स्मरणेऽपि कृते सति पावनी शुद्धिकरीम् । एतेन पवनस्य वायो- रिमां पाचनीमिति लेपमहिना वायुखरूपिणीमिति सूचितम्' इति शान्निव्याख्यानम्.

·सूर्यशतकम् । ४७ सप्ताश्चातापरान्तान्यधिकमधरयन्यो जगन्ति स्तुतोऽलं देवैर्देवः स पायादपर इव मुरारातिरहां पतिर्वः ॥ ९२ ॥ अहां पतिरादित्यो वो युष्मान्पायात् । योऽपर इव मुरारातिद्वितीय इव मुरारिः। कीदृशो मुरारातिः, कीदृशश्वाहां पतिस्तदुच्यते-मुरारिपक्षे प्राकाले पूर्वकाले उनिद्रा जागरिता सावधाना पद्मा श्रीस्तस्याः करौ हस्तौ ताभ्यां परिमलनं हतसंवाहनं तेना- विभवन्ती प्रादुर्भवन्ती पादयोः शोभा कान्तिर्यस्य मुरारेः स तथोक्तः । कीदृशोऽहपतिः। प्राकाले पूर्वाह्ने उन्निद्रा विकसिता ये पद्माकरास्तेषां परिमलनमवगाहनं तेनाविर्भवन्ती पादानां किरणानां शोभा यस्य सः । किं च, विनतासूनुनारुणेन नीयमान उह्यमानः । क । दिवि गगने । भक्त्या भावेन संतोहखेदोद्गति सक(वृहत् )जवाखेदोदयं यथा भवति । किं कुर्वन्तुतः। अधरपॅलङ्घयन् । जगन्ति भुवनानि । मुरारिपक्षे तु जगन्ति कति । सप्त । आशु शीघ्रम् । आप्तापरान्तानि प्राप्तपरपाराणि । रविपक्षे तु-सप्ताश्वा- तापरान्तानि सप्तभिरश्वैराप्तापरान्तानि आश्रितपश्चिमाशापर्यन्तानि ॥ यः स्रष्टापां पुरस्तादचलवरसमभ्युन्नतेहेतुरेको लोकानां यस्त्रयाणां स्थित उपरि परं दुर्विलक्येन धाम्ना । सद्यः सिधै प्रसन्नातिशुभचतुराशामुखः स्वाद्विभक्तो द्वेधा वेधा इवाविप्कृतकमलरुचिः सोऽर्चिपामाकरो वः ॥ ९३ ॥ सोऽचिंपामाकरो निधानं खनिर्वा सूर्यः सिद्धथै सिद्धयर्थ वो युप्माकं स्ताद्भूयात् । सद्यः सपदि । क इव । वेधा इव ब्रह्मेव । किविशिष्ट । विभक्तः । कथम् । द्वेधा । कीदृशश्च सूर्यः, कीदृशो ब्रह्मा तदेव दर्यते-योऽां पयसां पुरस्तात्पूर्व स्रष्टा विधाता की। वेधा हि पूर्व पयः सृजतीत्यागमविदः । सूर्योऽपि प्रागपां स्रष्टा भवति.। 'आदित्यानायवे वृष्टिः' इति । अचलवरसमभ्युनतेर्हेतुरेक इति । अचलवराः कुलशैलास्तेषां समभ्युन्नतिरुच्छा- यस्खस्स हेतुः कारणम् । एकोऽद्वितीयः । रविपक्षे तु पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि अचलवरो मेहः (उदयाद्रिः) तत्र समभ्युग्नविरुदयस्तस्य हेतुरेकः । मेहि भगवतोदयता गौरवं नीयते उदयाचल इति । यत्रयाणां लोकानां भूर्भुवःस्खलक्षणानामुपर्युपारष्टात्स्थितः । सूर्योऽपि निलोक्या उपरि वर्तते । धाना तेजसा । दुर्विलस्येनानमिभवनीयेन । वेवा तु धाना स्थानेन दुर्विलज्येन दुष्प्रापेणोपरिस्थितः । परमतीव । तथा प्रसन्नद्युतीनि शुभानि १. 'सका उरुमहती खेदस्य परिश्रमस्योद्गतिरुद्गमो यत्र कर्मणि यथा स्यात्तथा। यद्वा रथमारुह्याश्वानां नियन्त्रणादनूरुलाद्वा त्यको विवट ऊर्जियोः खेदः परि- श्रमो यस्यां सा तयाविधा उद्गतिरूप्यंगमनं यस्मिन्नयने तत्त्यकोखेदोदति यथा स्थातथा दिवि अन्तरिक्षमार्गे नीयमानः । मुराराविरपि विनतासूनुना गुरुडेन- मुरलोके नीयमान उधमानः' इति शालिव्याख्यानम्. २. 'शुचि' इति पाठ... .. । - -दिवि ·काव्यमाला। शोभमानानि चखायाशामुसानि दिग्वदनानि यत्रोदिते सति स तथोक्तः । अन्यत्र चतन आशा इव महत्त्वान्मुसान्याननानि यस्य स तथाभूतः ॥ , साद्रिचूनिदीशा दिशति दश दिशो दर्शयन्प्रोक्दशो यः सादृश्यं दृश्यते नो सदशशतहशि त्रैदशे यस देशे। दीप्तांशुर्वः स दिश्यादशिवयुगदशादर्शितद्वादशात्मा शं शास्त्यश्वांश्च यस्याशयविदतिशयादन्दशूकाशनाद्यः ॥ ९४ ॥ दीप्तांशुः सूर्यों वो युष्मभ्यं शं मुखं दिश्यायच्छतु । यस्याश्वाञ्शास्ति नियमयति । कः । दन्दशूकाशनाद्यः । दन्दशूकाः सांस्वदशनो गरुडस्तस्याद्यो ज्येष्ठः प्रथमोऽरुणः । आशयविदभिप्रायशः । अतिशयाद्विशेषतः । किशो दीप्तांशुः । अशिवयुगदशादर्शितद्वा- दशामा अशिवयुगं क्षयसमयस्तत्र दशा तया दर्शिता द्वादशात्मानी येन सः । यो दृशो दिशति चक्षुपि ददाति । दशदिशो दर्शयन्दशासाः प्रकाशयन् । किंभूताः । साद्रिचूवी- नदीशाः अद्रयः पर्वताः द्यौर्नभः उर्वी पृथ्वी नदीशाः समुद्राः अदयश्चेति संबन्धः । तैः सह वर्तन्त इति ताः तुल्ययोग इति पुनर्वहुव्रीहिः । प्राक् प्राचीम् । किं च, यस्त्र सादृश्यं नो दृश्यते तुल्यलं नोपलभ्यते । त्रैदशे देशे देवानां स्थाने खर्गे । सह दशशत- दृशा शक्रेण वर्तत इति [तस्मिन् } देशे ॥ तीर्थानि व्यर्थकानि हृदनदसरसीनिझराम्भोजिनीनां नोदन्वन्तो नुदन्ति प्रतिभयमशुभश्वभपातानुबन्धि । आपो नाकापगाया अपि कलुपमुपो मज्जतां नैव यत्र त्रातुं यातेऽन्यलोकान्स दिशतु दिवसस्यैकहेतुर्हितं वः ॥ ९५ ॥ स दिवसस्यैकहेतुर्दिनस्य प्रधानकारणं भानुर्वो युष्मभ्यं दिदातु यच्छतु । कि तत् । हितं पथ्यम् । यत्रान्यलोकानपरजगन्ति वातुं पातुं याते गते सति तीर्थानि पुण्यस्था- नानि व्यर्थकानि जायन्ते । अकिचित्करवात् । भास्वत्युदिते सति फलं दातुं समर्थानि तत्सेवकानाम् । न तद्विरहे । कासां संबन्धितीर्थानि । हदनदसरसीनिर्भराम्भोजिनी- नाम् । हृदा अगाधा जलाशयाः । नदाः शोणादयः । सरस्यो महासरोसि । निझराः प्रस्रवाः । सम्भोजिन्यः पुष्करिण्यः । हृदाथ नदाश्चेति समासः । अपि च, उदन्वन्तः समुद्रा न प्रतिभयं नुदन्ति न पापमपनयन्ति । प्रतिशब्देनान पापं विवक्षितम् । अशुभ- श्वभ्रपातानुबन्धि । अशुभश्वभ्रं नरकः । श्वभ्रमिव सः । अधोगतिहेतुखात् । तत्र पातस्त्रदनुभवकारणम् । नाकापगाया अप्यापो जलानि कलुपमुपो नैव पापापहा न । एतानि सर्वाणि तीर्थानि भानुमताधिष्ठितानि खकार्यक्षमाणि भवन्तीति वाक्यार्थः । केषाम् । मन्जता सानं कुर्वताम् ॥ १. ' दाइवि पाठः. २..:खापगायाः' इति पाठः, ३. 'लोकं. इति पाठ.

·सूर्यशतकम् । एतत्पातालपष्टतमिव तमसैवैकमुद्दाढमासी- दप्रज्ञाताप्रतक्यं निरवगति तथालक्षणं सुप्तमन्तः । याक्सृष्टेः पुरस्तानिशि निशि सकलं जायते ताहगेव त्रैलोक्यं यद्वियोगादवतु रविरसौ सर्गतुल्योदयो वः ॥ ९६ ॥ असौ रवि स्वान्योऽवतु । किंभूतः । सर्गतुल्योदयः सृष्टिसमानोदयः । यद्वियोगाद्य- द्विरहादेतत्रैलोक्यमिदं त्रिभुवनं निशि निशि रानौ रात्रौ तादृगेव जायते यादृशं स्टेः पुरखात्पूर्वमासीदस्ति स्म । किंभूतम् । पातालपट्टतमिव । पातालमधः परः कर्दम- स्वत्र तं मममिव । केन । तमसा । एकमद्वितीयम् । उद्गाढं प्रवलम् । अप्रज्ञाताप्रत- क्यम् । न प्रज्ञायते स्माप्रज्ञातो बोद्धव्यप्रतीत्सविषयः । अप्रतक्यस्तर्कयितुमशक्यः । अप्रज्ञातं चाप्रतक्यं च तदेवंविधम् । मुप्तमन्तस्ततध निरवगति प्रत्यक्षस्याविषयम् । तथा अलक्षणं लक्षणस्याविषयम् । सांप्रतमप्येवंभूतमेव भवति । द्वीपे योऽस्ताचलोऽसिन्भवति खलु स एवापरत्रोदयाद्रि- या यामिन्युज्वलेन्दुद्युतिरिह दिवसोऽन्यत्र तीव्रातपः सः । यद्वश्यौ देशकालाविति नियमयतो नो तुं यं देशकाला- वव्यात्स खप्रभुत्वाहितभुवनहितो हेतुरहामिनो वः ॥ ९७ ॥ सोऽहां दिनानां हेतुः कारणमिनोऽर्को वोऽव्यात् । कीदृशोऽसौ । खप्रभुलाहितभु- वनहितः । खं च तत्प्रभुत्वं च तेनाहितं कृतं भुवनहितं लोकपथ्यं येन स तथोक्तः । नो तु पुनर्यमिनं देशकालौ नियमयतः इनस्य नियामको न भवतः । कथंभूतौ । यदृश्यौ यद- धीनौ । देशकाली प्रदेशसमयौ । देशः पूर्वादिदिग्विशेषः । कालः समयः प्रभातादिः । अस्मिन्द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्तपर्वतः स खल्वपरत्र द्वीपान्तरे उदयाविरुदयाचलः । अन्यत् । इह देशे या निर्मलचन्द्रकान्ती रानिः सोऽन्यत्र दुःसहातपो दिवसः । यदा किल सहस्त्र- किरणो भगवान्मेरोदक्षिणस्यामुदेति तदा मेरोरुत्तरस्यामस्तमेति । मेरोः पूर्वस्या मध्यदिनं पश्चिमायां मध्यरात्रं च । अतो हेतोः पूर्वादिदेशः पूर्वादिसंध्याकालः एती .यस्य रवेश्यौ भवतः न तु रविरेतयोर्देशकालयोर्वश्यः । एतेन सूर्यचभ्रमात् पृथ- वपृथग्देशकालनिर्माणं गणितशाख्ने प्रसिद्धमस्तीति भावः ॥ व्यप्रेरस्यग्रहेन्दुप्रसनर्गुरु भरैनों समौन्दरैः प्रत्यगैरीपदुप्रैरुदयगिरिगतो गोगणे!रयन्गाम् । उद्गाढार्चिविलीनामरनगरनगमावगर्भामिवाहा- मने श्रेयो विधचे ग्लपयतु गहनं स ग्रहग्रामणीर्वः ॥ ९८ ।, * 'नु' इति पाठः. २. 'गुरुतः' इति पाठः, ·काव्यमाला। स ग्रहग्रामणीः सूर्यों वो युप्माकं गहनं पापमघं ग्लपयतु स्फोटयतु । उदगाढाश्च ता अर्चिपश्च ता विलीना हृतास्ते च ते अमरनगरनगग्रावाणश्च तद्गभी यस्याः सा तथोका। अमरनगरं त्रिदशयासः । नगः शैलः । अमरनगरं च तनगश्चेति समासः। क। अग्रे मुखे । अहां वासराणाम् । किं कुर्वन् । गां गौरयन् । कैः। गोगणे रश्मिसमूहै। किभूतैः । व्यगैः अम्यग्रहेन्दुप्रसनगुरुभरैः अश्याः पौरस्त्यास्ते च ते ग्रहाश्चाम्यग्रहाः वे चेन्दुश्चन्द्रमाश्चाग्यग्रहेन्दवस्तेषां ग्रसनमभिभवस्तस्य गुरुभरो महाभारो येषां तैः । नो समौरपरिपूर्णैः । चाललात् । उहद्भिः । प्रसौनवलात् । ईपदुप्रैः किंचित्तीक्ष्णैः । चाललात् । एवंभूतमयूखैर्गा गौरयन् । द्रुतसुवर्णगर्भामिव करोतीति तात्पर्यार्थः । इन्दो. ग्रंणमिन्दोमहातेजसोऽप्यभिभवप्रदर्शनार्थम् ॥ योनिः साम्नां विधाता मधुरिपुरजितो धूर्जटिः शंकरोऽसौ मृत्युः कालोऽलकायाः पतिरपि धनदः पावको जातवेदाः । इत्थं संज्ञा डविस्थादिवदमृतभुजां या यहच्छाप्रवृत्ता- स्तासामेकोऽभिधेयस्तदनुगुणर्गुणैर्यः स सूर्योऽवताद्वः ।। ९९ ।। स सूर्यो वो युष्मानवतात्पातु । यास्तासां संज्ञानां एकः प्रधानमभिधेयो वाच्यः । का- साम् । या अमृतभुजां देवानां यदृच्छानिरभिधेयं प्रता भूताः । किमिव । डवित्था- दिवत् वित्थादयो यथा । डित्यो डवित्य इत्यादयः संज्ञा जातिक्रियादिनिमित्तमन्तरेण यथासंकेतं वाचकत्वेन प्रवर्तन्ते तथा एता अपि संज्ञा एतेषु देवेषु निमित्तमन्तरेणैव प्रवर्तन्त इत्युक्तं भवति । यथैतेपु तथा खावपि प्रवृत्ताः कदाचिद्भविष्यन्तीत्याह-तदनु- गुणगुणैः गुणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तास्तदनुगुणाः संज्ञानुकूला ये गुणास्तैः कृला । एतदुक्तं भवति--तासां संज्ञानां यानि यानि प्रवृत्तिनिमित्तानि तैरेव .निमित्तभीखन्तमभिदधते न ब्रह्मादिवद्यदृच्छमिति । कास्ताः संज्ञाः। योनिः सानां विधाता । योनिः प्रभवः । सानां सामवेदस्य । विधाता वेधाः । तथा मधुरिपुर्विष्णुरजित इति । धूजटिमहादेवः शंकर इति । मृत्युरन्तकः काल इति । अलकायाः पतिः कुबेरो धनद इति । जातवेदा वह्निः पावक इति । एतासां हि संज्ञानां यथाक्रमं सामवेदकारणलं ..........कलन- क्रियाहेतुलं धनकर्तृ (दात) त्वं पावनक्रियाकर्तृलं प्रवृत्तिनिमित्तम् । तत्तु भाखलेव न तेषु ॥ देवः किं बान्धवः स्यात्रियसुहृदथवाचार्य आहोखियों रक्षा चक्षुर्नु दीपो गुरुरुत जनको जीवितं बीजमोजः । एवं नियते यः क इव न जगतां सर्वथा सर्वदासौ सर्वाकारोपकारी दिशतु दशशताभीपुरभ्यर्थितं वः ॥ १००॥ १. 'गणः' इति पाठः, २. 'आर्यः' इति पाठः ३. 'सर्वदा' इति पाठः, ४. 'सर्वदः इति पाठः ·च वर्तत इति शान्निव्याख्यासमेत एवात्र गृहीतः. २. 'सुख' इति पाठ.. ३. 'इति सूर्यशतकम् । - असौ दशशताभीपुः सहस्रांगुर्वा युप्मभ्यमभ्यर्थितं दिशतु यच्छतु । एवमित्वं न निर्णीयते नावधार्यते जगतामेषां मध्ये क इति । किं देवः सुरः। किं चान्धयो ज्ञातिः त्याद्भवेत् । अथ किं नियमुहृदिष्टमित्रम् । किंवा आचार्य उपदेष्टा । आहोस्विदर्यः खामी महाकुलीनः । रक्षा प्राणम् । चक्षुर्लोचनम् । नु वितर्के । दीपः प्रदीपः । गुरुः पूज्यः । उत फि जनकः पिता । अथ जीवितं प्राणितम् । उत वीजं कारणम् । उत ओजो यलम् । ननु चैकतमकार्येणैव देवादीनामन्यतमा इति निश्चेप्यत इलाह-सपी- कारोपकारी यतः सवैर्दवाद्याकारैरुपकारे रतः । अतः क इति निर्गतुमशक्य एव । सर्वथा मर्वप्रकारैः । सर्वदा सर्वकालम् । केचिद्भिमा वा अभिन्नार्थ मन्यमाना गुरुरिति (1)। तस्मानानात्वं सर्वव्यापकत्वं च । नानाकारं सर्वोपकारं कुर्वन्न(तो)ऽपि वान्धवादिभेदैः सर्वात्मकत्वं दर्शितम् ॥ [ श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताः श्रीमयूरेण भक्त्या युक्तचैतान्पठेद्यः सकृदपि पुरुषः सर्वपापविमुक्तः । आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलवलं कान्तिमायुःप्रकर्ष विद्यामैश्वर्यमर्थ सुतमपि लभते सोऽत्र सूर्यप्रसादात् ॥ १०१ ॥ श्रीमयूरेण कविना लोकस्य जगतो भूत्यै समृद्धयर्थ शतं श्लोका इत्युक्तप्रकारेण रचिताः । सन्तीति शेषः । 'विंशत्याद्याः सदैकले सर्वाः संख्येयसंख्ययोः' इत्यनुशासना- संख्येयपरमपि शतमितिपदमेकवचनान्तं प्रयुज्यते । 'श्लोकं पठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्' इति श्रुतवोधायुक्तर्यद्यपि श्लोकशब्दोऽनुष्टछन्दोभेदे वर्तते, तथापि नानार्थक- खात्तस्य पद्यमानेऽपि वृत्तिः । तथा चामरसिंहः-'पद्ये यशसि च श्लोकः' इत्यनुशिष्ट- वान् । अत एव निर्णयसिन्धुप्रथमपरिच्छेदे संक्रान्तिनिर्णये कमलाकरभटेन 'प्रागूल दश पूर्वतः पडवनिस्तद्वत्पराः पूर्वतः' इत्यादीनि पद्यानि 'अत्र मामकाः संग्रहश्लोका.' इत्यु- क्त्वावतारितानि । उपक्रान्तस्य सूर्यस्तवस्यैवमुपसंहारं कृत्खास्य लोकहितावह लक्षण- प्रयोजनान्तरं दर्शयितुमाह--भक्त्या युक्त इत्यादिना । एतांश्च श्लोकान्यः पुरुपो भक्त्या युक्तः सन्पठेत्स सर्वपापविमुक्तः । भवतीति शेषः । एतेन स्वर्गादिफलं स लभत इति सूचितम् । सर्वपापक्षयस्य चित्तशुद्धिद्वारा मोक्षान्तफलसाधनलस्यान्यत्रोक्तलादिति भावः । किं चात्र लोकेऽपि सूर्यप्रसादादारोग्यादिकं यद्यत्कामयते तत्तत्कलं लभते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥] इति श्रीमदुजयिनीसामान्यपुत्रोदासीनभहसाधारणसूनुना (१) त्रिभुवनपालेन विरचिता श्रीसूर्यशतकटीका समाप्ता। १. अयं श्लोकत्रिभुवनपालव्याख्यायां न लभ्यते. मूलपुस्तके यज्ञेश्वरशास्त्रिव्याख्यायां श्रीमयूरपण्डितविरचितं सूर्यशतकं विशेषाचार्यव्याख्या च' इति पुस्तकान्तरपाठः.

·सूर्यशतकस्थश्लोकानां सूची। पृ० श्लो. पृ० ग्लो अक्षे रक्षां निवध्य प्रतिसरवलयै ३६-६७ दत्ताधैर्रनम्रवियति विनयतो २८-५२ अश्यामः काल एको न भवति ११-२०/ देवः किं वान्धवः स्याप्रियसुहृद५०-१०० अस्तव्यस्तत्वशून्यो निजरुचिर १०-१८ द्वीपे योऽत्ताचलोऽस्मिन्भवति ४९-९७ अस्तादीशोत्तमाझे भितशशिनि २३-४२ धारा रायो धनायापरि सपदि आकान्त्या वाह्यमानं पशुमिव २५-५१ / धुन्वन्तो नीरदालीनिजरुचिह २६-४९ आयान्ती कि सुमेरोः सरणि १५-२७ धूर्ध्वस्ताम्यग्रहाणि ध्वजपटपवना ३५-६६ आवानैश्चन्द्रकान्तध्युततिमिर २०-३० वान्तध्वंसं विधत्ते न तपति १६-२८ आवृतित्रान्तविश्वाः श्रममिव ८-१४ / ध्वान्तस्यैवान्तहेतुर्न भवति उज्जृम्भाम्भोम्हाणां प्रभवति २१-३९ ध्वान्तौषध्वंसदीक्षाविधिपटु ३४-६३ उत्कीर्णवर्णरेणुद्वतखुरदलिता ३६-६८, नन्तुं नाकालयानामनिशमनुयता ३६-६९ उद्गादेनारुणिना विदधति नाकौकःप्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां * ४५-९० उद्यड्यूद्यानवाप्यो बहुलतम ४१-७९ / निःशेष नैशमम्भः प्रसभमपनुद १८-३२ एकं ज्योतिशी द्वे निजगति ८-१३ निःशेषाशावपूरप्रवणगुरुगुण १३-२४ एकाहेनैव दीघा त्रिभुवनपदवी ३५-६५ निःस्यन्दानां विमानावलिवितत ३५-४० एतत्पातालपतष्ठतमिव तमसै ४९-९६ नीत्वाश्वान्सप्त कक्षा इव नियम ३१-५७ एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिन ४५-८९ नेत्राहीनेन मूले विहितपरिकरः ३८-७२ कन्नाता तारकाणां पतति तनु नो कल्पापायवायोरदयरय १३-२३ कैलासे कृत्तिवासा विहरति ४५-८८ नोदन्वाजन्मभूमिर्न तदुदरभवो २३-४३ क्रामेलोलोऽपि लोकॉस्तदुपकृति ४४-८६ नो मूीछिन्नवाञ्छः श्रमविवश ३२-६० क्षमा क्षेपीयः क्षपाम्भाशिशिर १२-२२ / नो शुष्कं नाकनद्या विकसित गन्धर्वर्गद्यपद्यव्यतिकरितवचो २०-३६ / न्यकुर्वन्नोपधीशे मुषितरुचि गर्वेष्वम्भोव्हाणां शिखरिषु २-३ पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे चक्री चकारपङ्क्षि हरिरपि च ३७-७१ पाशानाशान्तपालादरुणवरुणतो ३२-५९ चक्षुर्दक्षद्विपो यन तु दहति ४१-८० पीनोर प्रेरिताप्रैश्चरमखुरपुटान ३३-६२ जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव पौरस्त्यस्खोयदर्ताः पवन इव ज्योत्स्नांशाकर्षपाण्डद्युतितिमिर १५-२६ प्रत्युप्तस्त्रप्तहेमोवलरुचिरचलः ३९-७५ तन्वाना दिग्वधूनां समधिक ९-१५ प्रनश्यत्युत्तरीयलिपि तमसि तीर्थानि व्यर्थकानि हदनदसरसी ४४-९५ प्राकालोनिद्रपद्माकरपरिमलना तीनं निर्वाणहेतुर्यदपि च विपुलं १६-२९ प्राचि प्रागाचरन्योऽनतिचिर। दत्तानन्दाः प्रजानां समुचित ४३-८३ ३०-५६ २९-५५ ३-४ ७-१२ प्रातःशैलापरणे रजनिजवनिका २५-५० ·पृ० श्लो पृ० श्लो मुष्टयः पृष्ठंऽशुपतिरतिनिकटतया २४-४५ ) योनिः साम्नां विधाता मधुरिपु ५०-९९ वन्धध्वंसकहेतुं शिरसि नति ६-१० | रक्षन्त्वक्षुण्णहेमोपलपटलमलं २४-४४ विधाणः किमाशु प्रशमितबल १४-१५) रत्नानां मण्डनाय प्रभवति नियतो १६-३० विधामा वामनलं प्रथममय ५- ७ लोटॅोष्टाविष्टः धितशयन भफिप्रहाय दातुं मुकुलपुटकुटी २- २ वज्रिजातं विकासीक्षणकमलवनं ३१-५८ भासामासन्नभावादधिकतरपटो ४२-८२ वाचां वाचस्पतेरप्यचलभिदुचिता २२-४० भिन्न भासारणस्य क्वचिदभिनवया १९-३५ विस्तीर्ण व्योम दीर्घाः सपदि १०-१७ भूला जम्भस्य मेत्तुः ककुभि १८-३३ | वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव भूमि धान्नोऽभिवृष्ट्या जगति ४६-९१ व्यङ्गरम्यग्रहेन्दुप्रसनगुरुभरै! ४९-९८ मलान्यान्पार्श्वतोऽश्वान्स्फटिक २५-४६ व्यापनdर्न कालो व्यभिचरति मा गाम्लानिं मृणालीमृदुरिति ११-१९ मार्गोपान्ते सुमेरोनुवति इतनती २६-४८ शातः श्यामालतायाः परशुरिव २९-५४ शीर्णघ्राणाद्विपाणीन्द्रणिभि भीलचक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं १७-३१ मुजरदमीन्दिनादौ दिनगमसमये २८-५३ शुष्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो ४०-७८ मध्यदेधातुरागस्तरुयु किसलयो २२-४१ श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति ५१-१०१ मौलीन्दोमप मोपीद्दयतिमिति संसक्त सिक्तमूलादभिनवभुवनो १९-३४ ९-१६ यः सटापा पुरस्तादचलवरसम ४७-९३ / सादियुर्वीनदीशा दिशति दश यध्यायो वीजमलामपनुततिमिरं ३८-७३ | सानौ सा नौदये नारुणितदलपुन २१-३८ यत्कान्ति परजानां न हरति १२-२१ सिद्धः सिद्धान्तमिदं श्रितविधि ४२-८१ यत्याच्या प्राक्चकास्ति प्रभवति ४०-७७ सीदन्तोऽन्तर्निमज्जजडसुरमुसलाः३३-६१ योकीभूतान्युगस्य अष्ठितुमिव ३४-६४ हेलालोलं वहन्ती विपवरदमन २५-४७ ४४-८७ ४८-९४ ·निर्णयसागरमुद्रितानि- २ १॥1 मू.रु. मा.व्य. १३. स्तुतिकुसुमाजलिकाव्यम्-धीजगद्धरमविरचितं, राजान- फरनकण्ठविरचितटीकया सहितं च. ३. १४. काव्यप्रदीपः-(अलंकारप्रन्थः) महामहोपाध्यायश्रीगो. विन्दविरचितः-तत्सदुपाख्यवद्यनाथविरचितया टीकया .. सहितः १५. ध्वन्यालोकः-(अलंकारः) श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यकृतः 'श्रीमदाचायांभिनवगुप्तकृतटीकासहितः १६. दूताद्गदनाटकम्-श्रीसुभटकविविरचितम्, एकासात्मके खल्पतरेऽस्मिन्नाटके रावणपुरतोऽजदकृतस्य दौत्यस्य सम्य- क्तया रमणीयतया च विवेचनं कृतम्, १७. भर्तृहरिनिर्वेदनाटकम्-श्रीहरिहरोपाध्यायकृतं, पञ्चा- छात्मकमिदं नाटकमतीव रसभरितं विद्यते. अस्मिन् स्त्रीविर• हिणो भर्तृहरेनिर्वेदस्यातीव हृदयद्रावकतया वर्णनं कृतम्, १८. विष्णुभक्तिकल्पलताकाव्यम्-पुरुषोत्तमविरचितं, महीधर- विरचितया टीकया सहितम्.. १९. संहृदयानन्दकाव्यम्-कृष्णानन्दविरचितम्, पञ्चदश- सर्गात्मकमिदं काव्यं गीर्वाणगहनप्रविविक्षणां मार्गसौलभ्यकरं सहृदयानां मनोरजकं च विद्यते. २०. श्रीनिवासविलासचम्पू:-वेङ्कटेशकविप्रणीता, धरणीधर- कृतटीकया सहिना. 11940 २१. वृत्तिवार्तिकम्-श्रीमदप्पयदीक्षितप्रणीतम्, २२. रससदनभाणम्-युवराजकविविरचितम्. २३. चित्रमीमांसा–श्रीमदप्पयदीक्षितप्रणीता, चित्रमीमांसा- खण्डनम्-पण्डितराजजगन्नाथविरचितम्. ४॥ ... ... ... 62 ४॥ ... ... III VIDYA ARATIYA पांडुरंग जावंजी, निर्णयसागर छापसान्याचे मालक, घर नंबर २६-२८. कोलभाट लेना S.N............ BHAVAN ALAMAN LIBRADY.

·Jn", bę
ATA VAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortnight from the date
last marked helow:
Date of Issuc
Date of issue
Date of Issue
Date of Issue
!
24 APR 1959
717:19 Luke
27 SEP 1974
18.0 2005

·Not to be Issued
-Bharatiya Vidya Bhavan's Granthagar
Call No
N52GR/ARY/TRI sa
Tin Suryasa takami
Author Mayurakav
Date of Borrower's
Due Date : No.
Borrower's
No
Date of
issue
alla huvial
hulula
Not to be Issued
BHAVAN'S LIBRARY
Kulapat! K. M. Munshi Marg
BOMBAY-400 007.
BL-16