·Printed at the Government Press, Baroda and published on behall of
the Government of Baroda by Bepoytosh Bhattacharyya,
Director, Oriental Institute, Baroda
Price Rs. 2-8-0
N_31381
LIRES

·ΤΟ
HANS AND MARTHA LÄUCHLI AS
A TOKEN OF GRATITUDE FOR
THEIR LONG HOSPITALITY

·PREFACE The edition of the present work had been undertaken in 1931 when my master, Dr. G. Tucci, entrusted me with the transcription of the palm-leaf ms. of Sekoddešatika he had borrowed from the Maharaja's library, Kathmandu, Nepal. Owing to many delays in my work the printing could not be started before the early months of 1939, when this book had been virtually completed for three ycars. Again my internment in June 1940, stopped the publishing in its middle for several months until Dr. Bhattacharyya very kindly volunteered to revise the proofs and look after the printing of the remainder. This work therefore reflects rather an early stage of my rescarches and views on the Buddhist Tantras. The edition of the text itself could have been carried up to a higher level of correctness and faithfulness to the ms, had it been possible to revise it thoroughly on the palmleaf original again. But the Director of the Maharaja's library, Kathmandu, to whom I am indebted for the first loan of the ms. could not afford to let me have it again during the proof correction, and a photographic reproduction proved too expensive. Such as it is, therefore, this work may have to be subjected to a thorough revision before its second cdition. I must thank here the crowd of masters and friends who helped me from beginning to end: Prof. Formichi, who very patiently assisted mc in moving my first steps into the mysteries of Tantras; Miss E. Waugh, Mrs. w. Gardener and Mr. P. Walton, who revised and corrected the Introduction, Pandit Sadananda Pathaka, who helped me in correcting the proofs; all those who were my hosts during the several months of transcription and revision of the text: the families Codacci-Pisanelli, Sansonetti and Liuchli, and Mr. Sinopoli. Above all my gratitude goes to Dr. G. Tucci who has throughout been iny guide and inspirer in interpreting and getting published this book and others to follow. M. CARELLI.

·INTRODUCTION The title of this work means: "a commentary on the treatise of the baptism". It would be more exact, though at first less clear, to translate: "a tikā of the Sekoddesa". The tikā is a particular form of a small explanation of a philosophic work. In the Sekoddesaţikā itself we find a clear classification of the tantric treatises belonging to a single group or cycle. The translation of the relative passage is given below: "In every Tantra which deals with the yogis and the yoginis there are three kinds of "uddesı" (exposition of a doctrine) and three kinds of "nırdesa" (a more specific illustration of it). The word "uddesa" is explained by itself. The second kind of "uddesa" is called "praty: uddes" and the third a "mahoddesa". Even so the word "nirdesa" is clear by itself, and its second and third kind are respectively styled "pratinirdesa" and "mahānirdesa". The whole group of the uddesas and nirdesas forms a "tantrasangiti," that is to say, the harmony of the chords, which is a figurative mood to mean the concordance of the entire set of tāntric texts. The whole of the uddesas is stylcd a "laghutantra", that is to say, a smaller tantric system. The whole of the nirdesas is styled a "mülatantra" or a fundamental tantric system, a great tantra. An examplc of the first is the Vimalaprabhã in its edition of one thousand eight hundred verses; an cxample of the other is the samc work in its greater form of twenty five thousand verscs. In spite of its title the Sekoddesaţikai ("a commentary of the trcatisc on the 'tintric' baptism") is not only an explanation. It con. tains many important details on tāntric rituals and gives many enlightening interpretations of the underlying thcorics. The fundaments of the Vajrayāna arc mythical, the development of the doctrine is conccaled under allegoric and abstrusc expressions. In the Sekoddesatika and similar works a clear distinction is alvvays drawn between the outor (balya) and the inner (adhyātmika) sense, thc first being the literal mcaning of the words, and the sccond the key of the occult doctrinc on which all the system is grounded. This dualism is not an artificial onc. It rcficcts a dccper conception of lifc, in which the cosmos is believed to have two aspects and two meanings. In the way of spiritual progress cvcryone may, likewise, rcach the former and thic latter stages of pcrfcction and attain to the lower and thc highest visions of truth. The reider will conscqucntly bc struck by thc frcqucnt rcfcrences to the twofold series of spiritual attainments (laukika and lokot. tara) which are the aim and the confirmation of this mystical training. According to this bipartition thc cleven forms of the ritc of baptism arc ranged in tivo groups; and the supramcntal visions that arc inc yogi's contemplation of cosmos may be also divided into two grades. This is 5 ·6 the innovation that Mahayana and chiefly Vajrayana introduced into the former buddhist mysticism. All the fivefold scries of which the pancatathāgata worship consists are here composed of six cicments, the last of which is transcendent. To the common five human senses jõāna is added, that is to say, thc suprcme sense of the mystic knoty. ledge, the objcct of which is jñāna, or the matter of the supreme knowledge. It is not only here that we may notice this use of the same term in two diffcrent meanings one of which is subjective and the other objective. But in this case the sıxfold series is opposed to the fivefold one of the tradıtion, and is said to belong to thc ulpannakrama (the spiritual progression) while the group of five represents the stage of the utpattıkrama (the physical development). In this system a further stage is added to the early buddhist Inkāya. A fourth "body" is conceived and styled sahajakāya or elsewhere svābhāvikaksiya, (the inborn body) As to the signification of this succession of bodies and to the definition of them the Sekoddesaţikā esplains the matter very clearly and points out the manifold conncxions between the four conditions of the human body (waking, dreaming, sleeping and catalepsy), the four abhisambodhis (progressive development of the psychic power) and the four kāyas. In all these explanations the term vajra often recurs. It would overstep the limits of the present work to give an exhaustive interpretation of this word. It is cnough to say that vajra (thunderbolt, diamond, hcre only in the latter sensc) is the keystone of the whole Vajrayana system. As in many other esoteric traditions, a very high stage of perfection is indicated by this term. In the Hcbraic-Greek mysticism we find that the adept who had reaclied the last step of initiation was styled Adamas, either to mean his spiritual rebirth in the "ncw Adam", or to show that he now was "a diamond", steady and hard like the carbon crystal obtained by the burning of the former individual. The whole of this system pivots upon the idea of the vajra, which is the supreme ideal, but at the same time environs the initiate from his first steps. Everything wluch concerns this mystic training bcars this name. The water for the preliminary purification, the pot that contains it, the sacred formula to repeat over it, the tooth-pick by which a peculiar nte is performed, all is vajra. The disciple who submits himself to thc eso. icric rules inust find a new world and be brought into a strict contact with it From the very beginning he must see, hear, touch and taste sense-objects in a different way than that to which lie was accustomed. He has to be overwhelmed by the sense of a transcendent reality and lcd to perceive its symbols in cverything around him. Later on, he trill be given a new name, beginning with "vajra". All the sacred performances described in these texts are not, howcrer, mere symbols which are adopted in order to bring suggestion on the disciple and devoid of any obiective 1??11* it. - Puiste UL dle duman soul. The scientists, ·chiefly Western, must not forget this and must avoid the risk of any "idealized" interpretation. In Vajrayāna and similar systems the external world is never denied. The western opposition of spirit and matter is entirely absent in them. Things are looked at in quite a different way. As I have said formerly, this text is a ţikā, that is to say, a short explanation of the treatise on the Seka (=sekoddesa). The word seka means the same as abhişeka, which occurs often in epic and dramatic poetry as well as in law codes. Most usually seka is the ceremony of unction which is performed on the head of every new king. But this symbolic rite is perhaps connected with religious baptism. Royal power was believed to be of heavenly origin and coro. nation contained religious elements. Symbols are always clues to an older reality. In the king's coronation the ritual aspersion symbolized the transmission of royal authority, which in reality was not given by the holy water, but by tlic institution of monarchy and the will of the pcople. Holy water, conscquently, refers to a religious rite in which it had its real function and which of course, preceded the monarchical baptism, or, at Icast, was one with it. As to the antiquity of this ccremony, which exists now in so many religions, I think it impossible to say anything exact. But the essential idea present in it is one of washing. In Sanskrit dictionaries we find that seka and abhişeka mcan also holy bath. The streams of regeneration, had to be the material correspondent of the streams of a new power with which the soul was invested. Thus wc can conjecture that Indian baptism like Christian baptism, which was originally performed in Jordan waters, implicd not only an aspersion, but also an immersion, or perhaps both. But in historic India we find them two separate rites and thc seka that we shall deal with is a ceremony of aspersion. In order to get a clearer idea about the evolution of this rite, we must analyze its tibetan namc, which is not modelled here, as such terms usually arc, on the Sanskrit. Tibetan dbaii bskur la is registered in Sarat Chandra Das' dictionary as mcaning "to consecrate, anoint with royalty". But if we consider that tibetan dbai designated the mystic powers as well as the royal ones, we shall casily understand that dbaii bskur ba signifies a transmission of mystic powers. Beyond all those attempts to cxplain the name of this rilc from our own point of vicw, we must take into consideration what Naropā himself say's about thc title of his work. At the beginning we find: 'scka iti sicyato' nena kaiyadikam nirmalam nirīvaranam kriynte", that is to say: "thc scka is callcd so bccausc by it one is sprinkled, and luis body and other clcmcnts become clean and unobstructed." All this is nothing but clear clyniological cxplanation. Tibctan translation, however, gires to the root sic quite a different mcining, sincc it renders sicyale by akhrud. But further on in the Sanskrit text still another cxplanation of scka is given, thich throits much morc light upon thc mctaphy. sical sense of this ritc. It says that the ultimafc essence of ·8 Ties. the universe is the unfathomablc effulgencc of Being and that one's immersion in this is the scka. This explanation brings us back to the idea of a sacred bath, numbered among the meanings of seka and confirms the tibetan rendering aklıyıd = glide into. Some more words must be added here in order to point out the differences between this rite and similar ceremonics. Though this last explanation implies a similarity of seka with immersion in holy water, seka is not a simple lustration. Classic antiquity offers to us many cxamples of lustral rites, which do not seem to belong to the same type. The word lustration itself derives from Roman culture. It comprises a number of punficatory rites including holy baths. Such ceremonies were also performed by the Jews and in the Greek myste- Their main aim is purification, which takes place without any active participation of the person who has to be purificd. Other rites, such as the taurobolium and criobolium, seem to belong to quite a different category. The ceremony was preceded by a long period of training, in which the disciple was initiated into a series of mysteries. The soul's way towards redemption was represented in a succession of symbolic figures The allegoric bull was the main symbol that the disciple met in his spiritual journey. It stood for the unconscious powers of the human being of which the neophytc had little by little to become aware, until at last he should tame and kill the bull. The blood of thc victim flowing on him symbolized the stream of these powers. He had diverted them from their ordinary course and was ready to grasp them with full mastery and clear consciousness. Indian seka is probably this. It is perfurmed with an active participation of the initiate and, as in the case of the tauroboliuin it comes at the end of a period of dcep mystic training, so that the disciple may immediately seize the sense of the symbols and turn the energies disengaged in the nte to his own benefit. So we cannot call the seka a sacrament in the full meaning of the Christian word. But attention must bc paid to the fact that no religious act may be performed without it. It is the key to the religious life. On the other hand though the efficacy of this site is partially dependent on the disciple's consciousness and will, its value is not totally determined by those subjective elements. It might be defined as an initiation, both passiyc and active, by means of which the neophyte rises to the stage of a higher power and acts in accordance with it. In the sentence quoted above mention is made of the spiritual obstruction which seka reinoves: but it is not a moral idea like original sin in Christianity. This obstruction is avidvā, that is to say, the ignorance of scntient beings, wluch in actual lifc fails to recognise their identity with the invisible root of all. Therefore, the disciple must Icave this world and be introduced mto a new one, as appcars from the words that he pronounces at the beginning of the rite "adyaivaham...... trisuddhya". Frightened by the -W1 rcfuge with the Vanquishers iple sceks but here the conception of t the world, Sampsīra is not only the multituuc ui protanc people and profane things, religions.

·9 6 16 22 as in classic mysteries, or the root of bewilderment and wrong doing; it is this too, but it has a wider significance. The follower of a religion Torld a danger for the fulfilment of its ideals, is CI 312388|nd looks at it with fear and contempt. Tántric ELSTUDT atrary knows that samsira and nırvāņa are tivo 117 smos which incessantly whirls under the law of 2.12 25 212 of the necessity of transcending the deceitful and space, but he cannot ignore the fact that his 3 13 313 here among people, and things of which he shall 4 114 414 le reaches the top. So he traces his way among 51521 21 5 15. njoys worldly pleasures. But he does not view 226 16 iemselves or as existing independently. He sees 7117123 23 7117 omenal aspect of transcendency, towards which fall his vital faculties, mental as well as physical. 8 18 24 E 2418 118 911925 25 9119TORY OF SUCANDRA'S COUNCIL 10 2012611 26110 20 hat the text of the Sekoddesaţika deals with the नियमानुसार दिलेले निकीट nga shortaccount of the legendary events which pura doctrine. In tantric literature there are several is attributed to a different revelation. Here it . the teag igs of mantrayāna (= vajrayana) were given first bl-pkara, the Buddha preceding the historic one. But they had to be adapted to our age and for this purpose the king Sucandra, whose realm is placed by our text in the mythical Sambhala on the river Sitā, being the nirmāņakāya of Vajrapāņi, went to heaven and begged Sambuddha to explain the theory of seka. Then Sambuddha (that is to say, Gautama) summoned a council in Sridhānya. This Council of Sridhānya was held after that of Grdhrakuta, in which the system of the Prajñāpāramita was first expounded, and as it appears from our text, was the source of Vajrayana. ich or THE THEORY OF THE FOUR VAJRAYOGAS On his way towards release, the disciple must go through four successive stages. In each of them he becomes more and more free from the ties which bind human beings to the phenomenal life. These stages or vajrayogas, are: višuddha,-dharma,-mantra-and samsthinayoga. In order to reach them one must have attained the "four deliverances" (vimokşa) which enable one to escape by means of meditation, from the conceptions and the conditions of normal life. These vimokşas are: sūnyatā-, animitta-, apranihita-and anabhisamskäravimokşa. They put human souls in full possession of the faculties inherent in each of the corresponding vajrayogas. These faculties are also four, and four are the methods of purification (brahmavihara) with which the yogas are associated. Every vajrayoga leads the initiate to the perfection of one of the aforementioned faculties and these perfections are styled vajra. So in the first vajrayoga ve have the kāyavajra, that is to say, "that diamond which is the body" or the yogi's perfection of the matcrial stage. Ultimately, it means the absoluteness of the physic sphere, to which we participate with our own body. In the second yoga ·10 the perfection of the verbal sphere (vägvajra) is attained. Cittavajra (mental perfection) and jñanavajra (gnostic perfection,) correspond to the third and fourth vajrayoga. Thus we 'see that the classification of the steps of vajrayanic asceticism is fourfold. Later on, we sirall go deeper into this classifica. tion and explain the literal and substantial meaning of the text. Now a word must be said in order to point out the innovations that this system introduces and to make clear what wc fecl inclined to call its polemical attitude. Scholars acquainted with Mahayana know that it and in particular the vajrayānic and tantric works posit four kiyas as four successive stages of mystic realization, in contrast with the other buddhist schools, which assume only three kayas. Early buddhist tradition spcaks of a trikaya. Maitreya, the great vajrayānic teacher, whose historic existence, supported by many texts, has been almost definitely demonstrated by Prof. Tucci, gave the logical ground to the existence of another kaya, the fourth, which was stylcd svábhāvikakaya or sahajakaya. This means the "inborn body" and is the apex of tāntric asceticism. As sahajakāya completes the series of the kāyas, so in the other series which the text deals further we shall find a sahaja clement to complete the older threefold groups Also the upanısladic tradition spoke of four steps of perfection. They are designated by the same names as the natural conditions of the human being during day and night. Waking, dreaming, siceping and catalepsy were assumed to symbolize four stages of mystic absorption to be reached by means of meditation. The individual consciousness was darkened as in sleep, until at length it was drowned in the universal spirit, that is to say, it was identified with Atman. But tantric tradition does not recognise upanishadıc authority. Each stage of vajrayoga is declared to be superior to the corresponding stage of the classification given by the Upanishads. The test runs: "The catalepsy is still spoiled by the stains of ineradicable passions life still present in man darkened by tamas (the the Upanishads to the full awareness of spirit, sattva); in the dream bcing and not being are bound to the cbb and flow of breathing; in the waking there is discriminative consciousness, The Vedic tradition having been thus previously rejected, our text focs on: "All existent things, since they do not exist as an independent reality and lack self-consistency, arc void and their condition is unsubstantiality. Void arc the past and the future. Becoming ature of this truth and meditating on it is the mental stato that is 110mcd Voidness. This is dcep since it has no limits neither in space nor in time. It is dcep It and sublime. sublimc bccausc looking from it wc sce that the past and the future do not exist by themselves. The mystic knowledge that is grounded on ·11 it and marked by it is called "Voidness deliverance" (that is to say, that freedom which derives from having recognized that all things are Voidness). Through it the great Bliss which, having overcome the state of catalepsy is incorruptible, that is the Diamond of gnosis, endowed with universal charity, attains its utmost purity. It is indeed the inborn Body, called also Visuddhayoga (attainment of the absolute purity)". This is the core and the pith of vajrayāna. Jñāna, the highest human and superhuman faculty by which one discovers the ultimate truth and becomes one with it, is an experience transcending all that in normal knowledge is bound to the logical frame and is capable of bcing transmitted to others. I dare to translate it by "gnosis" or "gnostic faculty" since the whole vajrayānic doctrine is so strikingly similar to gnosticism. In the sentence translated above a principle is very clearly expressed which always underlies the vajrayānic thought, but is seldom set forth in such an explicit way. Sünyatā, which I have translated by "unsubstantiality', has two different meanings. The first is objective and microcosmic. It is the natural condition of things, which cannot claim a self-contained reality, since each of them needs another, which in its turn is also dependent. The second meaning is less evident at first but must never be forgotten if we wish to penetrate into the very foundations of this system. It is subjective, microcosmic and represents the unusual condition of the soul to which the unsubstantiality of things has been revealed. But as the supreme aim of vajrayana is the identification of the subject with the object, it is no wonder if our author, as well as other similar writers, speaks often of sinyatā without specifying whether he alludes to the subjective or to the objective meaning of the word. From a phenomenal point of view they are two separate things. But no distinction is possible when the innermost monistic truth has been accepted. The word jñāna too has two correlative meanings. Vajrayana has added a new element to the traditional ones and has named it jñāna, since it corresponds to the new faculty that this doctrine posits in the human soul. This dualism is still more striking than that of sūnyata. In that case an objective term becomes subjective, an attribute of the external world being reflected in the soul, which is quite usual. Now the supremne faculty of thought is projected in the universe, in order to find in it an element that can become the object of this faculty. This first vajrayoga, as we have said, is marked by the feeling of a universal charity. The word used to designate it is karunā, which means literally compassion. It is an essentially Buddhist feeling and is strictly connected with sūnyatā, that is Unsubstantiality. As in vajrayāna each upāya (instrument, male element) is the correlative of a prajña, (wisdom, female element) so, that wisdom which in its subjective sense is sūnyata acts by means of that instrument which is karuņā, compelling every Buddha to work for the sake of the world's deliverancc. This feeling must inspire every act of the mystic ceremonial, ·12 The text says that Sahajakaya has overcome the state of catalcpsy. In the Upanishads catalepsy or turiya (litt. "the fourth") stage was considered the last step in mystic identification. In vajrayana on the contrary, every thought of identification is dismissed as a wrong assumption. Moreover, it presupposes a Brahman, whilc in the whole Mahāyāna no idea of Brahman is found. Vajrayānic asccticism rejects every passive attitude. Its aim is not a gloomy absorption into the clementary forces, but an ascension and, finally, a voluntary cscape bcyond individual consciousness. Describing the second vajrayoga the text procceds: "Distinctive marks (of things), such tlıoughts as Buddha, bodhi and so on (that is, thinking of an individual and its qualitics as scparatc) arc logical and discriminative mentality. But since all is unsubstantial there are no causes (nor effects--that is, there is no room for logic). That mystic knowledge in which there is no thought of distinctive marks is the deliverance consisting in the certainty that all things are devoid of essential characteristics. Purified by this, having overcome the condition of sleep and therefore being frec from conccptual oppositions (dvandva), endowed with sympathy, bencfactor of all through the activity of the two bodies (sambhoga-and nirmāſakāya), being beyond all discriminative knowledge, the Spirit is in this stage the Diamond of the Spirit. It is Dharmakiya, composed of wisdom (prajña), and instrument (upaya), it is the attainment of the plane of Dharma (transcendent reality). The former vajrayoga was the complete cmancipation of the adept from cvery substance, This immediately lower attai which, while objective, is yet Dharma is ultimately the s indiscriminatc, universal and monistic being in which dlarmā), things, participate cmerging each in turn, and into which all arc at last reabsorbed, From the ordinary point of vict each thing is complete in itself and its existence is independent. But any one who has reached the sight of the universal sca becomes aware that all thc waves rise from the samc water and arc but momentarious alterations of the surface, letting the depths lie as still as before. In this vajrayoga the disciple overcomes the corresponding stage of upanishadıc asceticism. T... by lainas, that is cosmic to this degrce is maitri, spirit, or rather the intet (vajra). In the third vajrayoga dialectical thought and desire are resolved and overcome: "Since no esscntial characteristics are attributable to things, dialectical thought is absurd and there is no room for desire ·13 When one's wish to become Buddha (the desire of every disciple) disappears, onc reaches that deliverance which consists in the absence of wishes. That sound which is not produced by beating and, which having overcome dreaming, is indefectible and purified by that deliverance; that mystic syllable which contains the voice of all creatures, which is endowed with juy, and is styled mantra because it gives joy to all crcatures by all the sounds that are intelligible to them and because it is the soul's (manasas) protection (trāņa), this syllable is the diamond of the verbal faculty and is styled sambhogakāya (that is the plane of the joy-giving manifestation), made up of sacred knowledge and instrument, attainment of the mantra-plane". Since things are not deducible from one another and lack neces. sary connection, man must rid himself of any attachinent to them, which derives from illusion. When he is delivered from this illusory attraction and repulsion of sensible objects, he is correspondingly delivered from dreaming in which, as I have quoted before, "being and not being are bound to the ebb and flow of breathing". This ebb and flow which rules breathing, as well as natural phenomena, is the very ground of the universe. Inspiration and expiration symbolize the world's dualism, the root of every imperfection We shall see that vajrayana, following in this the old Yoga systems, aims at stopping the natural course of microcosmic forces by getting control of breathing, which represents the outward aspect of the vital energy. The initiate must master his own breathing, until it becomes the most responsive and subtle tool in his hand. He must employ it in order to disengage the innermost principle within him, that force which contains the root of things and their very names, unknown to the ordinary man. This is vāgvajra, the plane of the Diamond of the Word. Words are inere allusions to things. Verbum, on the contrary, at the same time creates things and gives a name to them. There is no distinction between subject and object. It is a sound rising from itself and self-contained. not produced by breathing. Word is led to its original plenitude and becomes an exoteric acting force, not a nominal one. In this stage, the sentiment which the disciple must feel is mudită, a disinterested participation in the joy of cvery sentient being, which makes of himself a sambhogakaya, a supernatural enjoyment rising from the manifestation of the supersensuous cosmos. Now, the fourth and last vajrayoga: "The condition in which there are neither desires nor production of karma marked by discriininative consciousness and by white and red breath-strcams, is the deliverance consisting in the absence of karma production. By it the diamond of the body is purified through the resolution of waking. By means of the numberless apparitional bodies that it throws forth, it leads to that path which is antithetical to moral defilement. Since it is absolute equilibrium it is not spoiled by the passions (of which it takes the form) which appear as terrific, peaccful and lascivious deitics. It is nirmāſakāya, consisting of sacred knowledge and instrument. It is the attainment of the plane of forms". ii ·15 text: he lives now in the central vertical stream (suşumnā) running directly from the spinal basis to the top of the head. The condition of waking which is the lowest posited by upanishadic asceticism is transcended by the fourth vajrayoga, the initial step of this initiation. In waking the physical body has its fullest manifestation. Self-consciousness is at its height. Everyone feels limited within himself and is kccnly aware of ego and non-ego. But this self-identity is denied by the doctrine of nirmāņakāya. The individual inust use the power that he attains in the course of vajrayoga to get rid of his own selfish personality and to assume the most different forms. So he comes into relation with every kind of creature and teaches the path of freedom to all sentient beings. Running on, the text quotes a passage from Vimalaprabhā, in which the same classification of the four kāyas, is briefly expounded. Here jñāna is attributed to the dharmakāya too. What descrves our attention is that, in spite of their progressive character, the four kāyas are not only four successive steps of perfection, but are also simultaneously possessed by the adept, since each of them is vajra, that is to say, transcendent. THEORY OF THE FOUR ABHISAMBODHIS The fourfold plane of perfection is completed by the following theory of the four abhisambodhis. Abhisambodhi literally means "full enlightenment". The four abhisambodhis are a way leading to a mystic interpretation of the cosmos by means of an increasingly simple vision of it. Each step of this way is connected with a kaya, since each degree of perfection needs a corresponding degree of awareness. So we see that the ekakşaņābhisambodhi (instantaneous enlightenment) is related to the svābhāvika (= sahaja) kāya, the pañcākāra (fivefold) is joined with dharmakāya, the viṁsatyakara (twentyfold) lcads to sambhogakā. ya, and the māyājālābhisambodhi, that is the "awareness of the net of contingency", corresponds to the nirmāſakāya. But this meaning of abhisambodhi refers to the spiritual progression. The same word with the same attributes but in an inverted order (ekakşaņa, pañcakāra, vimsatyākūra, māyājāla) is used previously to mcan the growing of the embryo within the maternal womb. So we have two parallel and opposed series of development, postulated by the claim of this system to universal symmetry. But the correspondence of the mystic and bodily development is not causally established. It reflects and explains the course of cosmic breathing, evolution and involution by which the divine principle unfolds in a multitude of objects, until at the end of the cycle the highest created being the spirit, returns from the streams to their source. The rise of the human body from the protozoic shape to the sentient organism is styled utpattikrama. The sinking of the supreme sced from the creative atom (bindu) to the coarscst matter which, if considered in reverse order represents the ascetic development, is utpattikrama too. Instantancous enlightenment, the first step of bodily growth is thc immcasurablc moment when a vital principle is inserted into the ·16 germinal " cellulci in which malc and female micct and becomc one. Thc fivefold cnlightenment occurs when thc embryo acquires five sensibilities potentially containing the five senses. Then in due timc the sensorial mechanism attains its fulness with five constituent groups (skandha), five elements (dhītu), fivc perccptions (indriya) and five perceptive seats (ayatana). This is the twentyfold enlightenment. After birth the endless spreading of worldly existence is perceived. Then, the process ends when one becomncs aware of the net of contingency. In the sccond cycle thic instantancous cnlightenment by which the unconditioned potency bursts into activity and creates is really the last step of the same upward derclopment described in vajrayoga. The first appearance of divinc power in the sensible world, as well as the ultimate resolution of the human spirit soaring toward the infinite, is a point (bindu). This, while itself measureless, is the basis of all sensible measures, the incalculablc instant from which crcry temporal duration starts. As the text says, twenty one thousand six hundred breathings reach their plcnitude in it. This means that the yogi comes to it after a deep meditation on cosmic time, in which he sees ever greater time duration represented in his breathing Inspiration and expiration are at first rhythmically rulcd by will power. and assumed to signify a period of day and night. Later on the yogi represents in them the lunar mansions and phases, the bright and dark fortnight, the month, in which one day is added to the two fortnights the "unmovable” day of full moon. All this psycho-physical meditation is performed according to an claborate scheme, with which our text deals aftervards. It aims at a complete resolution of microcosmic time by the disciple who, having successively fixed his mind on ever greater periods of time and successively rid lumself of them in the course of his breathing, comcs at length to the great universal aevum; including all creation from its beginning to its reabsorption. This meditation is accompanied by intensive exercises in the rhythin and control of breathing. Reaching the end of the great acvuni the yogi stops brcathing and draws all his vital power inside lumself, so that the irresistible stream of his cncrgies diverted from its usual course is accumulated within himself and breaks down all spiritual obstructions. This is the yogic rebirth, bricfly and clearly described in the following nuntation from A.-.--. "The birth-place of the Vanquishers When the spirit is fixcd in the potential d) breathing extinguished, the divine perception awakened, the fleshy senses dead, thc natural sensibility stopped, the divine spheres opened to my sight, then I see all, o Supreme King, there is nothing that I cannot perceive." in the hierarchy of transcendent beings established by Mahāyāna this stage corresponds to the "l'ajrasattva", the Being of Diamond, which is the ideal of this asceticism. The second degree is mahāsattva and is possessed of the filpfuld onl... - bodhisattva, the th as well as the Tesolution of the bodhisattva. fourth samay ·15 In the samayasattva there is the suppression of the sixteen creative enjoyments (ànanda) classified later on in our text. The descriptions of the two groups of abhisambodhis are divided by the sentence "etadvaidharmyena"=in a way opposed to that. It seems certain that the word abhisambodhi was initially used to designate spiritual cvolution. But, as I have said before, in Vajrayana we can observe not only the application of physical terms to psychic realities, but also the contrary. Physical reality is here always considered from a very high point of view, as the phenomenal working of superior forces and, reciprocally, spiritual deeds are often indicated by reference to material things. In this case the whole natural development of the human being, which runs through the zoological ladder assuming the form of a fish and of a turtle is taken to represent the involution of spirit from the preindividual stage to the personal consciousness and the evolution of matter from the amorphous bulk of the embryo to the vertebrate organism. The second classification on the contrary may be taken as an involution of spirit only if considered in the same order as the text gives it, whilst it is clear that the first stage described is really the last reached by the initiate. But the macro-microcosmic symmetry conveyed by this theory requires a somewhat fuller commentary. As the individual begins his life from a drop (bindu-drop, point). so God becomes at first manifest in a very point, which, as I have said formerly, is neither immaterial nor material and contains potentially all creation. The energies enclosed therc are not allowed to spread (acyuta). It is Being itself (svábhāvika) without any subjective-objective relation. It knows all because it comprehends all in a geometric point (bindu) and in one instant (ekakşaņa). So it is in crcation. In the mystic ascension on the contrary it is the last and supreme stage; nevertheless if we want to be more exact, it is both the first and the last step. Since the actual individual is the result of the natural utpattikrama and the ultimate limit of distinction between subject and object if he desires to escape the bondages of life, he must reproduce in himself, in a condition of full awareness, the process that he has passively undergone. His aim is the breathing-control and the attainment of instantancous enlightenment. He strives to catch a glimpse of divine consciousness (samvit) and to reduce progressively the extent of the surrounding darkness by means of the aforesaid practice, in wlrich inspiration means self-illumination (prakīša) and expiration reflection (vimarşa). This process needs further explanation. The upanishadic synıbolism of the four human conditions is inscrted into this meditation, Waking, as a perceptive condition, is day; and drcam, is a cognitive condition represents night. In slccp and catalepsy day and night arc rcflccted again. But the first two stages are mutually dependent and in so far dualistic, whilst siccp is absolute prakāša, that is pure thought, and catalcpsy is absolute vimarşa, that is sheer suppression of even potential thought. The initiate must kecp. this meditation until the grcat cosmic acvum is resolved in his vision and experience. Thus time is drowned in cternity.

·18 7 41. The second step of the fivefold enlightenment is poetically described in the stanza quoted abovc: but a fctv words must be said in order to penetrate into the details of that description. Ayatana is a buddhist word mcaning perception and matter of perception. In this stage the purification of the five spheres takes place and the disciplc must realize the divine nature of his senses and of their objccts. The five sensible objects, such as earth and so on, arc conceived as prajñā (pure potencics)that is as female items, and the five skandhas, which are the constitutive grounds of human organism, are the instruments (upaya) bringing their respective potentialitics into being. They are the male items. The yogi in his meditation must identify them with the five supreme Buddhas and the former pentad as their faktis or female dcitics. He must. the full satisfact which the nature is no longer any s couples in his meditation. Little by little he realizes that thcir objective cxistence is illusory and that they are but a function or, better, an assumption of human bcings. He transcends thicm and comes to see them as images reflected in a mirror, as a mirage and so on. This is the fivefold enlightenment. It is still inaccessiblc to human senscs as it refers to pure substance (dharma) and corresponds to dharmakaya. Sainbhogakāya is the following planc. It is perceptible to supranormal senses. The obstruction or better suppression (nirodlia) of the twelve zodiacal passages, mentioned in the text, is connected with the doctrinc and practice of breathing conccived as cosmic time. In this meditation each unit of breathing represents a zodiacal transit (sankrantı). Thus the whole solar year is summarized in shorter and shorter courses of breathing and is resolved into cosmic time, whilst in the uppermost planc of sahajakāya cosmic time, as we have seen, is resolved in cternity. The "truth of twelve aspects" of which the text speaks is probably the buddlust pntityasamutpada, the series of causes and effects as viewed in early Buddhism. Thc "truth of sixteen aspects" mentioned later is perhaps an addition of pratityasamutpada and the four noble truths (catváryåryasatyānı). The Nirmánakäya suppresses the sixtccnänandas, which are creative joys appearing as pleasures of intercourse in common individuals. But NT VILU ***Ullut ve out of place to give a short account of it. The anandas are arranged in four groups stylcd yogas: kāmānanda, paramānanda, viramānanda and sahajananda. Each of the four ānundas inclosed in every group refers to one of the four faculties (matcrial, verbal, intellective, faculties and self-consciousness) present in man and connccted with thc anandas. Thus divided and classified these enjoyments may be assumed in three senses. This will explain what I mcant by saying that the instantaneous enlightenment is at thc samc time the first and the last step of the mystic way.

·19 In its first scnse sahajānanda is the inner bliss of the Absolute. Before spreading itself in creation, it is potentially divided into subject and object and contains in itself all its attributes and all creation. So it already enjoys them. In the second sense it is the first step of the yogic practice. During the rite of karmamudră the sișya is taken near his prajñā and the bindu residing in the forehead, the pure immobile bodhicitta which is the psychophysical correlative of the illuminative thought, melts and sinks at this contact. As reproductive energy it runs through descending centres and reaches the vajramāņi, from which it is ready to go forth and fulfil reabsorption by which the vital energy underlying material bindu is diverted from outer creation to inner regeneration. This is achieved when bindu has returned to the forehead and is fixed there. By opening the ascending path in the body it removes all the phenomenal obstructions which stand in the way of final release. This is in its truest meaning the yogic sahajakāya. Its root is to be found in this step, Nirmāņakaya, which our text describes here as the last. THEORY OF THE PRATIPATTIS The four abhisambodhis constituted a course of evolution styled utpattikrama. They drove God towards creation and man towards birth and reproduction. On the other hand the reabsorption already mentioned in the former chapter brings the vajrayānic sublimation to its fulness and is styled utpannakrama. Utpattikrama means evolution, utpannakrama means perfection. This second process is closely connected with a series of transcendent perceptions the name of which is pratipatti (=reflections). The text says: "In utpannakrama there are the pratipattis of the ten cosmic symbols (nimitta) such as smoke and so on by means of the six constitutive groups (skandha), the perceptive principle (upasamjñā), sensation (vedana), elementary concausation (samskāra) the individuating principle (vijñāna), the gnostic faculty (jñāna) and the personal characteristic (laksana); by means of the six sense-objects: earth, water, fire, air, ether and jñāna (assumed here as the object of mystic knowledge); by mcans of the sensorious seats (ayatanas) which are body, tongue, eyc, ear and conscience and by means of the correlative sensations, odour, form, taste, touch, sound and noumenic perception (dharmadhatu)." This process concerns the whole liuman constitution, bccause the going up of the force which was formerly bound to descend transforms all thc inner centres commanding the outer powers and manifestations of man. Thus the perceptive and intellective functions begin to act in quite a different way from beforc. Exterior sensations lose their objectivity, which falls as an illusory sheath, rcvcaling an underlying reality unaffected by subject-object rclations. This reality appears at first as a symbol, or better it is fully understood ·20 11 by thc yogi in his ecstasy, while it cannot be expressed in words other than by symbols. These are the ten nimittas and contain the esoteric meaning of the universe in a serics of visions each more significant than the last. The catcgories (kula) of faculties, senses and sensations listed above, comprchending the bases, the parts and the faculties of the human organism were composed of fivc items in the former philosophic traditions. Here they are sixfold since another transcendent item has been added to them, just as Vajrasattva has been added to the five Tathāgatas. The external ceremonial by means of which utpannakrama takes place is the latter part of Seka. After the three former ceremonics oda abonell:tama, which arc performed by a, so that bindu sinks down to ·art of the initiation has been perſormed and the plane of sahaja has been attained by the ncophyte in the lower part of his organism. Thesc threc ceremonies are gulya, kumblia and prajñābluşeka and are also called karna, jiānd and malāmudrā, since they are composed of an external rite and an esoteric explanation of it. Substantially they are the same mystic opcration, performed in three progressive degrees (mrdu, madhya and adhımātra) so that the same mystic condition is experienced more and more deeply. The first two ceremonics are explained by the master to the disciple. When he has performed the third lic is enlightencd by the supreme intuition without the master's intervention, But this truth is only dialectically apprehended: now the disciple drives back the flow of the vital energies to his forehead in order to achieve sublimation. In this last ceremony, of anuttarábhiseka, no cxternal act is performed. The ascension of bindu to the forchead is accompanied by a long and complex meditation, which is the gnostic counterpart of the ritual acts, according to the usual opposition of praſīã and upāya. This is divided into six degrees: pratyáhāra, dhyāna, pràņayāma, dhāraṇā, anusmști and samadhi, which may be translated 1 and Samn the i firefly, ...... ... .001, sul, d point ot lunar conjunction, 3 phase of the moon, and finally as a drop (bindu). These are the ten pratipattis. During this last vision tlie yogi's knowledge is devoid of any discriminative basis since he is identified with Bcing and he is beyond all duality. THEORY OF THE ADIBUDDHA The next section explains the word Adibuddha and deals with its meaning and attributes. Mahiyānic Buddhism and especially vajrayana has developed early Buddhist atheism into a system in which all former assumptions of Indian thought, such as pantheistic, theistic ·21 and monistic ideas, found their place in harınony together. No trace of atheism as such is left here. But the conception of universal emptiness, or sūnyatā, maintains what we may consider the root of Gautama's philosophy. Leaving no room for God in his system, Buddha never intended to oust Divinity from clsewhere than from human mind. His position was perhaps like Eckhart's when he said that an imagined God is no more a God. Indian philosophy was pervaded by this thought in very early times. The upanishadic denial of all thinkable divine attributes and the famous exclamation neli icti clearly marked this inclination to consider the Absolute in itself as irreduciblc to human categories. This was-at least in my own opinion -by no means a nihilistic attitude, but on the contrary the highest affirmation of transcendency. In vajrayāna things are conceived as devoid of any substance (sünyata). They exist in so far as they reflect bcing, which inheres in them and at the same time transcends them. At this point the word and idea of sūnyatā rcquire further explanation. Looked at from a transcendent point of view things appcar inconsistent and arc spoken of as súnyată. Now a singular revcrsion takes place. Owing to the fact that its exclusive reality causes things to be viewed as unsubstantial, Bcing itself is styled unsubstantiality. Mystics are aware of this phenomenon. In their progress towards ultimate reality they fall into a state of bewilderment when their mind leaps from more or less sensible objects and thoughts to the "desert of being." Herc intellectual functions stop, since they show themsclves to be insufficient. Thicy arc violently struck by what at first appears as nothingness. All that they cxpcrience after this is incxprcssible in human terms. So vajinyāni soinctimes calls Being Unsubstantiality and attaches no attributes to it. But this Bcing is not only transcendent. We have an indirect apprchension of it in the world. So its immanency is postulated. It sprcadis through an immense and varicd creation, displaying itself in fivc forms ruled by the five Tathāgatas and consisting of the five cosmic elcincnts. These fivc aspects are basically onc. Vajrayana, as we have seen, adds to cach fivefold series this unique transcendent item. The five Buddlias owe their cxistence to the unique principle of cnlightenment, which is between transcendency and immancncy and is named Adibuddha. The text nins: "Adi means exempt from beginning and cnd; Buddha is hic who perceives all things as non-contradictory. This Onc, bcing Idi and Buddha, is the Adibuddha, birthless, deathless and all-knowing. The Nimasangiti says: The Buddha who is without beginning and end is the edibuddha. He is without connections. His aspects are universal charity (karunā) and unsubstantiality (which is connected with karuni as praſi and upiya). He is time (kili) in so far as his sakti is thc Involuted Onc (samvştirūpini). He is the whee! (cakra) since hic is thic endless desert (sünyati). So hic is tic Wheel of 'Time (Kilacakra), witlout an cqual, iniperishablc. Analyzing cach syllable, KiI means the causality ivhich lias stopped in fiim, Li moans cosmic reabsorption, CA is the mobilc mind, KRA is the process: both ·22 are to be checked. This significs: Clusality is the name of the body of enlightenment-thought (bodhicittakaya). This has stopped since it has overcome the condition of waking and is thus free from discrimina. tive thought. It is Nirmāņakaya, as the essential element of body (kiyabindu) has been fixed in the forcherd (laláta). Material breathing being suppressed and the condition of sleep being ihus overcome. the yer. -eye-www.. ullus (Sa Constitutive groups, six clements, six sources of perccption), bewildered by tamas, inclined to fall, wandering among sense-objccts such as sound and the likc. When spirit is curbed tamas is removed. Dharmakaya arises when the essential clemcnt of the spirit is fixed in the heart. KRA means krama, that is cvolution, the fall of the bundus as kīyabindu and so on; when it is curbed the condition of *! the essential unstable, is f blessed One, Wis Sulu w consist of prajñā and upāya because the cognition and the cognizable are jowed in him. Since the mystic knowledge of the imperishable Bliss resolves every obstruction he is named time (KALA), upāya made of charity, possessed of the six supernatural powers which are the five traditional abhijñās to which jñānābhijñi has been added). CAKRA is the worlel on se mund cognizable, that is the trimundiun is prajña, (sophu, sacred knowiec of all forms. The union of bot revelation, karuņīsuniversal mercy toward crcatures, for the sakc of which the Absolute reveals itsell, with CAKRA=world, prajñā, that is sünya=unsubstantiality) is KALACAKRA. The existent world of which mention has been made cotisists of the Buddhas' kingdoms, the endless spheres of sky and so on, with their threefold aspect of duration, bırtlı and death, that is all beings in their sixfold classification, "Thc cmpire of the Victorious One (Ádibuddha) Buddhas, the Vrnths.sn Beings Bodh ples of Buid:1 All Inis threetold world is the empire of one Lord." nmnitrean Al- "This chapter closes the theoretical section of Sekoddes'atiki. At the highest summit of the universal ladder is the Adibuddha. He is the Absolute itself, no more a ninfestation of it. He is transcendent and still imminent, devoid of attributes but capable of assuming an infinitc number of them. In his manifestations he divides hinsclf into subject and object. This latter is sakti, sumyrtırūpiņi. or the Involuted Onc, thc potency of the conventional form of thc sensible world conceived as a symbol of the transcendent world. There are two aspects (mūrti=image) under which we consider him supreme compassion and unsubstantiality, We consider um as ·23 Unsubstantiality since he is the denial of every existent thing in which we believe that we recognize being; as Charity, since he is moved to reveal himself to us by the infinite compassion that he feels for our not-being. On the other hand, when conceived as creative instrument (upāya), he is time (kāla). This means that he manifests himself in time. In time we see the displaying of the Samvştirūpiņ, the spatial element (cakra) in which he becomes cognizable (jñeya). Also in this sense he is karuņā, as he sinks down to the plane of immanency in the conditioned world and is the bencfactor of all creatures. So, karunā and kāla are the means of creation but also of the ascetic way by which the individual rises to Kalacakra. In va;rayoga karuņã is the sentiment felt in the supreme realization; in the theory of esoteric buddhism the subject of meditation is time, which must be reproduced in the depths of the soul and dissolved into cternity. As he is creative intelligence he is cognizable in the world of space and of endless existence (cakra) and he appears as we have seen-as pure being in comparison with whom the whole universe is void, since it does not consist in itself but in him. The text proceeds with a subtle examination of the material just spoken of even in regard to the syllables KA LA CA KRA. There, KA appears as the symbol of causality (KĀraņa) which is extinguished in him because he is causeless. So, in vajrayoga too the thought of the reality of causes must be suppressed. LA symbolizes dissolution (LAya) which is not the final dissolution closing a cosinic cycle, but the everlasting reabsorption of things during the everlasting creation. This dissolution is the counterpart and consequence of creation itself, as inspiration follows and balances expiration. CA represents the unstable spirit (CAlacitta) the cvolution of which (KRAma) has bcen checked. Thesc four syllables are now inserted into the frame of the fourfold vajrayoga. At the stage of Nirmaņa the invisible sced (bindu) is fixed in its first seat and represents the very essence of the material faculty, or body. This condition is also styled bodhicitlakäyn. Every creative impulse (KArana) is extinguished in it. In Sambhogakīya breathing stops (LAya) and bindu is fixed in the throat as the verbal faculty. In the two successive planes cosmic darkness is removed, since in dharmakāya the unstable (CAla) citta is retained in the hicart and represents the essence of the spiritual faculty, and in Sirmiņakāya bindu is ultimately fixed in the navel and prevented from falling; and is assuincd licrc to mean the essence of supreme knowledge. Thc four vajmyogas, to each of which a stage of inystic ralization corresponds, are like a ladder framing the system of the abhisanbodhis and pratipattis. They contain the largest and subtlest parallelism of Inacro-ind microcosm. Man's natural conditions, the organs of his body, the flow of his cnergies, their seats, his mystic fccling, liis thought and thc progressive cnlightenment of his consciousness, all thcsc con. cur in the achievement of the hardicst ascctic work, through which thic material and spiritual world vanish into voidness and arc reabsorbed, ·24 THE RITUAL J... inner The vajrayānic doctrine explained above requires individual experience. All that concerns mystic truth is called in Sanskrit pratyatmavedaniya, which means "left to individual's realization". According to vajrayana truth is one, always tlic real, but in the sensible world it cannot appear the same as what it really is in the noumenal essence The visible universe is nothing but a symbol of the innermost truth. This symbol may be interpreted and vi ; different degree of life. All is truth, all is Goa; but liere is nu uuryuug Luv VASILICU uf worldly hindrances, called anaya in Sauvasiddhanta, styled tamas or avidya in vajrayana. This philosophy docs not try to account for the existence of this ncgativc counterpart of creation. estern interpretations such as "the irit failing to recognise itself" or "involution" and "evolution" are the closest approximations to this field of Indian thought and may be uscfully employed at times to adapt Indian intuitions to European categories. But they cannot solve the incritable problem of the present world nor reduce dualism to monism without residual difficulties, They displace the problem without getting rid of it and expose interpreters to the danger of misleading analogies. What we must bear in mind is that the Indians never strove to build a logical history of crcation. They have no biblical tradition nor concrete mythologies; or at least they do not have recourse to their authonty and tradition. They look at the world in its present state of being and change in its deceitful and exciting course between the positive and negativc poles. They accept it as given and the only development that they seek, in it is that of individual crcation. Accordingly, the only evolution they strive for is the way of individual release. So one cannot find in this system any denizl of what we usually call reality. This minor reality is nothing but the female aspect of God. It is the book with which the universal spirit, the uppermost Guru teaches each of us the glory of transcendency. The core of our þeing is an incxtinguishable light which can in certain cases shinc forth of a sudden and transform 18 on vastant all our being into a bodhisattia. But most frequently the way of deliverance is not so easy. The Supreme One who sees our difficulty and is inoved to compassion by our deafness reveals fuimself in the figure of Tathāgata and leads men to initiation by means of his gurus. So a spiritual teaclier and a religious ceremonial is required. We have scen it in the chapter dealing with the mythical substructure of vajrayana, when Sucandra begs Sambuddha to reveal the doctric of Scka and the master's explanation begins: * sinu Sucandra", Sucandra, listet. Sucandra's guru was Sambuddha himself and everybody's guru is looked at as a personal manifestation of God. Texts often speak of an inner guru, which is always to be considered as the only authority for disciples. This is neser in contrast with the necessity of an exterior guru. This only means that thc initiate must always be moved ·25 by his own will because freedom cannot be imposed from without but must be actively won. The inner guru is the centre of our will, and is also the yogic puruşa, the transcendent being which is the unmovable pivot of our everchanging activity. From this point of view the outer guru's teachings are nothing but suggestions made in order to awake in us the consciousness of our inner light (sarvasattvasamatā). Ritual acts are useless if they are not vitalized by the conscious will of the individual; there is no liturgical value in them by themselves. For the energies which the guru disengages in his ceremonial acts are by no means exterior to the disciple's world. They are of the same plane to which the disciple's inner power belongs. The progressive detachment from personality and individual characteristics that we remark in the course of initiation is never due to a passive or receptive self-surrender to an overbearing power. It is due only to the fact that the greater one's power the less it is personal in the common accept. ance of the word. But exterior acts and exterior guru are necessary. They work on matter while pure consciousness works in the spirit. Both must cooperate for the attainment of freedom. They must fit together as prajitā and upâya, as male and female. The ceremonies of initiation take place in a inandala, that is to say in a circumscribed sacred territory (temenos). The mandala has an outstanding importance and its preparation requires the cmployment of earth or flowers of a specified colour and a complicated site. It is thc indispensable ground of every mystic cercmony, since deitics arc invited to descend into it, as a two dimensional temple. The "conditio sinc qui non" for initiation is that every mischievous or impure force be removed from the mandala. À preliminary ceremony is required and this is rikşå which mcans protection. (A) Raksa The Master performs the ceremony of protection for the disciplc by purifying liis organs (forehcad, hcad, vertex, navel, throat, genitals) with sacred formulac (mantra) styled in the text "diamonds of the body, word and spirit", and purifies also the holy unguents and books with the simc mantras. He says: "I tracc a sacred ring for thc crcatures' relerse" and performs the samc ceremony on other acolytes present with tiic disciple at the ritc. The mantras are: U on forehead, I on haart, A on vertex, AU on navcl, Ron thront, AH on genitals. The same are einployed for the unguents. On the books lic utters : 0, 1, R, U, E. A prayer to the Buddhas follows, in which tlic Master says that he will trace the Kilacakm's sacred ring and begs thc Tathigatas and Bodhisattvas to favour the disciplc. This site consists only of fornulac and prayers and mcrcly aims at purifying all the clements of the ceremony.

·27 two universal principles usually styled prajñā and upāya. Jiānacakra literally means "the circle of the mystic knowledge" and more deeply refers to the vivifying spirit of transcendency, while sanayacakra, meaning "the circle of symbols" is all the material world conceived as a symbol of the spiritual one and refers more particularly to the objects used in the following rite, named piijā. When this meditation is performed the normal gap between things and their divine origin is bridg. ed and all is ready for the initiation. Having accepted his retvard and repeated the aforesaid mantras the Master takes some sandal-wood with thumb and ring-finger and worships the Näynkas in the exterior mandala (i. e. perhaps the circle of protection surrounding the holy ground. These Nayakas are a kind of goblin, whose warlike spirit the Master seeks to divert ir favour of the disciple, since they can prevent bigger cvil influences from disturbing the ceremony. The little devils placed on the windows of German gothic churches had perhaps a similar purpose. Many formulae of homage follow, which are stylcd vidya in Sanskrit and are composed of the sacred syllable OM, the name of cach god and the word namaḥ (homage). At the end of the formula therc is the word sváltā which is employed in propitiatory and peaceful rites. (E) PŪJA The pūjā is an act of veneration to the Master performed by tlıe disciple and accompained by such gifts as flowers and precious stones. Now the disciple traccs a mandala with golden ornaments and flowers by the Master's feet and cntrusts himself to him together with well-bred girl belonging, if possible, to his own family. Then the disciple turning to the right utters the following prayer: Frightened by the horrible whirlpool of things (sumsima) having reached the protection of the Vanquislices, I come today to your feet which cxtinguish the terror of non-existence by mcans of the threefold purification of body, word and mind". ( (F) PRANIDHANI Bcforc entering the new world of illumination in which the disciplc pronounces his solemn vows, he must first pronounce the minor vows, a religious plcdye styled in the text pranidhina. He says: "I bour on my forchead (= before my spiritual cyes) in the desirad diamond (= the mystic plane that I shall reach) the rujni (a ritual tool, in the shape of two conncclci spindles), the bell (ghanti, symbol of moon and sampīra), the mudră (a symbol of initiation represented sometimes by a particular position of the fingers and connected with a cletcrmined csotcric truth; inudră mains literally "scal" and reminds us of thic sphragis of Greck mysteries) and the Guru (the Master, who reveals thc three aforesaid symbols and together with them constitutes Vajrasattva). I shall give a gijl ta tlic gein (probably the Buddhist triratna=irinity) in this discies (the guncikra, assembly of acolytes); / ·28 keep the Vanquislıcı's vow (varasamaya). I perform the püjā in the sword (an attribute of Adibuddha) and I observe the rules for the crealuros' release in the family of the clear Lotuses (clcar bccausc thc Master has explained their symbolic meaning: thcy are the second attribute of Adibuddha). I pronounce the vow of attaining the Enlightenment in the farmly of Jinajanaka (who is the Buddha's father). I am in the myslic plane of diamond and bear on my forehead the vajra, the bell, the sudra and the guru wmle I prouduince any row. I shall give x gift. Being int the family of her sous lannth - 1,-4 '. of Adibuddha) I shall give a tenfold gift to get merits) lamely, thic ironi, the penil, il at, the elephant, thic girl, the eartlı, the beloved wife and my own flesh. I shall give this tenfold gift lavnig oblamed the philosopher's stone (the lughest powver, cintamani in skr.) I keep here in the divine discuss the supreme mle. Being in the famuly of the discus (the whole of Adibuddha's symbols), i preserve my senses and my constituent groups (that is to say: I renrier my hoda www wsuis unde of the uiuque lotus (the transcendent one), in the communion of the blossoming lotuses, having understood what is befitting and what is 1101 I keep the rule of purity. With the words silasambhārāya (1. e, for the accumulation of religious ments) I prom 110unce my vows. For the creatures' release, being on the ground from wich He Vanquiers anse, in the onemcdged vajta, upāya," I achieve the Enlightenment of Mahiimudrà (the greatest realization) made of Unsubstantiality and Charity. This is my vow. Wasled, sprinkled with perfumes, bound by the vow and the rule, having entered thic purvabitm (a sacred territory surrounding the inner mandala, pomoerium) I shall receive a tooth-pick in order to attain my own realization (siddhi). I shall be consecrated with the Vanquisher's 11antras, receive on my tongue Me ambrosia (amſta, baptism-water), ulter the inghest vow and be purified with incense in order to be fit for avešana (the wrathful god's possession as in the following nte). Only the inantra HŪ\ accompimed with A-RA-LA is fitting to evoke the wrathful Lord," After this prayer the Master performs the preliminary baptism. Uttering seven times the mantras OM AỊ HÙM he throws the toothpick into the inner mandala which contains the ceremonial pots. The position of the tooth-pick in relation to the pots indicates the type of initiation. Then the Master sprinkles on the disciple's face three handſuls of water for his purification. He gives the disciple a liturgic band, leads him back into the pomoerium and puts on his tongue the five ambrosias with the corresponding mantras. These ambrosias are five organic substances with sacred meaning. Then having consecrated incense with the mantms HOM A RA LĂ he begins the nite of the wrathful God's obsession (krodhāveša).

·20 care (G) KRODHAVESA This rite is one of the most interesting contained in Sekodder saţikā. In its course unknown powers sleeping in the darkness of the subconscious spirit are disengaged. They arise and break tumultuously into normal consciousness, so that the disciple is struck with an excess of furious madness, which is symbolized as the wrathful Gods assession of him. These turbulent forces are awakened chiefly for fierce purposes. The disciple possessed by the wrathful deity frightens her mischievous powers and breaks the unconscious ties present within him and surrounding him, which might otherwise be an unsurmountable hindrance to the mystic realization This effect is mythically significd by the Māras' destruction. Thus he becomes free from them and his intrepidity and firmness increase (nirvisanko nirlajjo bhavati). On the other hand these dreadful powers, when their blind impulse has been satisfied, are purified and peaceful (symbolized by the invocation of benign deities). The angry Lord (Vajrapāņi) is solicited by the mantra: "OM A RA RA RA RA LA LA LA LA Vajrāvesaya HUAL” which must be repeated a million times. This means that its efficiency must be multiplied by repeating it in the proper phases of the breathing process. Here another accessory rite of sevā (worship) takes place. Then Vajrapāņi takes possession of the disciple. His power is so terrific that he can reduce into a hundred pieces whomsoever he strikes with his armed hands. He causes the crowd of his enemies, the Māras opposing the triumph of the Law, to fall motionless to the ground. Even if he is not skilled in dancing, he dances bending forward the left knee and withdrawing the right leg (which is a characteristic attitude of the terrific deities). Doing so he utters the mantra HUM by which the Māras are frigh- "tened. Even if he is not able to sing he sings with a voice which no animal nor man can imitate. So he loses all fear and timidity. Then the peaceful deities are invoked. They are the Saktis of the five Tathāgatas. Morcover the other terrific deities are to be invited by 'means of their mudras (symbolic sign or a particular position of hands, compelling a superior force to descend to him who has invoked it. [Sec pages 11-12 ] .. The second part of the Krodhāvesa is the exorcism of disease stylcd ūvesopasamana. If the disciple gets casily out of the avesa the Master merely. purifics him with the usual ceremonics (raksi 'mantras). Then, clothed in yellow and blindfolded, he enters the mandala Here he learns the formulae of the voirs and repeats them, as wc sce in the next chapter.. But if thc possession lasts too long the Master. asks hiin whether he ivants anything. Then bic. puts on his forehcad a flower consecrated with thc :mantra OŃ AỊ HÙNL. By this the possession stops and the Master utters the mantra of protection: the three letters, Ons on the forehead, HUN on the chest, and HAN ·on 30 the top of the head symbolize the upāya while the other threc (HO on navel, AH on tho throat, KŞAM on lower organs) means the prajni. When thesc mantras are said with the long vowel they the diarepresent the diamond of the verbal faculty, when the short, mond of the spirit. Then the disciple may enter the mandala. (H) SUPREME Vows (l'ratani) The description of this ceremony is preceded by an important explanation of certain terms used in it. The text says (page 15,11. 11 samurlyartham vralani prazaragaligatāni deyilni tāni, which means : "The following vows, leading on the path of the Buddhas, must be given (taught) for a conventional purpose". The conventional purpose refers to the relative value of each moral rule, which is to be followed in order to obtain the Enlightenment, or to escape from Samsāra. Beyond the door of Buddhahood there are no more ethical prccepts. They are valuable only for those wlio still live in Samsāra and are styled punyasambhara, meaning accumulation of merits. Since each ment or demerit is bound to a particular karma, therc is no morc merit or ethical rule when every kind of karma has been overcomc. Pravara is a sanskrit word signilying those Buddhas who are comprehended between Vipasi and Säkyamuns, that is to say, the series of the Buddhas of our age (bhadrakalpa). Their path is the accumulation of works and wisdom. The Master must teach his disciple this source of proviscry merits, the list of which hias been given by the Blessed One : "Do not kill, do not tell lies, do not take another's wife, do not drink intoxicating, liquors. These five things here form an obstacle to the mystic perfection, the ruin of one's merits. The vow must be taken in the name of luin, who was at that time the Lord of men and Gods". Other kinds of sins are numbered here such as the murder of cows, chuldren, women, men and Buddhas and the minor sins, for which an additional expiatory vow may be pronounced by the disciple. (1) ENTRANCE INTO THE MANDALA (Mandalapravesa) This ceremony is at first summarized in the text as follows: "The Master puts a flower in the disciple's hand. He shakes it three times and throws it. Where it falls, there, in the mandala, is the family of deitics suitable for the disciple's initiation. Here he must receive the seven inferior aspersions and the supreme baptism. Then this same rite is described at length. The disciple may be initiated in one type of mystic operation or in all. In the latter case his face must be bandaged with yellow cloth. But in the case of initiation into only onc mystery, the colour shall be that of the corresponding group of deities. Before bandaging the disciple, the Master pronounces the mantra "OX dvadasānganirodhakāriņc HÒN PHAȚ", alluding to the purification of the twelve limbs, which will be performed by Vajrasattva. Then he makes the disciplc tum around three times and stops him before the castern door of the mandala. The Master's ritual pose is here that of a Nāyaka (goblın). If the deity stands up in pratyalidha position (thc position which the disciple had taken in the ·31 previous possession of the Krodhāvesa rite) the Master, also standing, gives to the disciple the preliminary baptism (pruksaņa). If the deity sits, so does the Master. Then the Kalyāṇamitra, an assistant of the Master in the ceremonies, like the Greek mystagogos, pours water on the disciple's head from a shell, uttering the threefold mantra OŅI AH HÜM and puts in his hand a flower which has been consecrated seven times by means of puşpāñjali (floral gift). The disciple throit's the flower out of the mandala on to the triumphal pot (vijayakalasa). The flower is not to be thrown into the mandala made of coloured carth, since this symbolizes the Blessed One's body and the interruption of the colour caused by the flower would be equivalent to the breaking of a stūpa, which is an almost incxpiable sacrilege. As forinerly, the flower is thrown in order to reveal the karmic connection between the disciple and his deity or family of Gods. The text explains that, on the other hand, it would be impossible to make the flower fall within the mandala without a divine intervention, becausc if the sacred ring is very large the flower would hardly surpass its protective halo (vajrārcişı) and reach one of the nine fields (kuladis into which the inner mandala is divided). During this ceremony the Master paints five symbolic signs on the triumphal pot. Perfumes and other 'ritual objects are put near this pot in thc pomoerium. After the puşpaksepa (throwing of the flower) the disciple tears the bandages from his eyes uttering the mantra "ON divyendriyani udghātaya svähā", which means "awake my supranormal senses". By means of this rite the disciple has found his family of deities which now he sees and in connection with which his initiation will be successful. Later on he will receive the seven sckas and finally the anuttara. Then the pots necessary for them and the aromatic substances to be contained in them are described. Twenty five aromatic herbs are numbered here and the respective proportion that must be taken of each is given. They are grouped in five classes of fire and each group is connected with a group of female deities. Another list contains the legumens, the ccrcals, the precious stones and the metals that must be put into the pots. Flowers may be substituted for the gems. The mandala has eight sides corresponding to the cardinal points. E and W there are the special pots styled jaya (victorious) and vijaya (triumphal). Black stones must be placed in them, as well as in the ordinary pots that occupy the E and SE sides. Pots of thc S and SIV must contain red stones, those of the X and NE white, and those of the W and NW yellois. Then the medicinal herbs are distributed in the cardinal points, taken two by two according to the aforesaid order, in which cach couple of pots corresponds to one of the livcfold group of herbs. A mixture made of all the twenty-five herbs is thrown into the triumphal pot. Then the sekas take place. (1) THE SEKAS (baptism). A preliminary purification of the limbs, cach of which is assigned to a deity, prccedes the baptism and is styled kuladevatīvišodliana or ·32 kulavišuddhi (purification by mcans of the family of deities). The Master washes the disciple on the five janmasthana that is on the vertex, the shoulders, on one buttock and on one loin and pronounces the mantra "Om sarvatathāgatakulavišodhani svāhi" which consccrates the disciple's body to all the five Tatlīgatas. Another puşpaksepa is performed with the tearing of the bandage. Now the Master show's the whole mandala to the disciplc explaining its meaning and beginning from the Nayaka and the allotted family of Gods, according to which all the inner disposition of the mandala has been changed and other mantras selected. Thus modified the mandala is deeply connected with the disciple and constitutes the exclusive ground of his illumination, since it represents his divine genealogy and reflects his own mystic destiny. The following first two aspersions aim at the purification of the body and form the (1) KAYAVIS'UDDHI (a) udakābhiseka (water aspersion), . From the castern door the Master leads the disciple and the assistant to the northern door turning to the right as the ritual prescribes (pradakşına). Here the aspersion is performed with the mantras of Taradevi, who is a sakti and the water goddess. Water taken from all the pots is sprinkled on the five janmasthīnas. (b) mukutābhiseka (diadem ceremony). The mantras are OM AIRUĻ followed by the formula " pancatathagataparısuddha - sválya and a special rife. The Master crowns the disciple with a golden diadem with precious stones, or with one of cloth. This crowning is the second seka. These two rites purify the body by purifying its constituent groups (dhatuskandha) and take place in a region of the mandala styled "the field of the perfect body" (kiyavajra“, bhumi). (2) VÃGVIS'UDDHI (a) Pattabhişeka (infula ceremony). Nour the Master inakes the. disciple retrace his steps always observing the pradakşınī. Arrived at the southern door he perforins the tivo sekas aiming at the punification of thic verbal faculty. Pronouncing the formula: "OM A À AN AH HA Hİ HAM HÁŇ HO KREM dašapārımıtíparipūrani svähå" the Master adorns the disciple's forehead with a golden infrila with scms, or with a garland of flowers. (b) nimi.. inderbolt and the bell). Th Water is sprinkled Usodhaka Sb. this alludes to the solar and the lunar elements 10 süryacandrawhich must be purificd before their final union and are symbolized in the vajra and the bell that are put on the disciple's head. Then the Master offers liim his thumb and leads him so to the castern door, one.

·33 (3) CITTAVAIRAVIS'UDDHI (a) Vajravratibhişeka (the seka of the diamond vow). The Master sprinkles the disciple and puts a flower on each of his sensorial organs with the mantras : "ON A A E AI ARAR O AU AL AL vışaye idriyavisodhani sváha" which allude to the full purification of the senses. (b) nāmābhiseka (the seka of the name). . : Aspersing thc disciple the Master pronounces the mantras: "OM HA HA YA YA RA RA VA VA LA LA caturbrahmavihārarisuddha sraha. The four brahmavihāra, as we saw in the chapter of the vajrayogas are the four purified enjoyments corresponding to the four great perfections. Then the Master binds the disciple's feet and hands with an arm-ring, or in lieu of these, with flower garlands. (4) JNANAVISUDDHI This ceremony consists of one rite alone: anujñābhişcka (the seka of mystic experience). Anujñā is a Sanskrit word hardly distinguishable in its meaning from other words containing the same root, such as prajñi and jñāna. All these terms are used in this text and in this literature in a sense which ordinary dictionaries fail to register. More properly jñāna is the supreme abstract knowledge, a transcedent consciousness which does not cling any more to concrete objects and is not at all affected by the normal characteristics of human consciousness. Prajñā is a mystic element usually opposite to upāya and related to it as the idea is to its actuation or potentiality of the Act. Prajñā has always a definite object; while Jñāna is rather a faculty. For those who are acquainted with early Christian heresies jñāna may be translated gnosis, and prajñā sophia. Anujñā derives from the same root in composition with the prefix and meaning "according to" "in consequence of", "in function of." Hence I think that anujījā should be translated "the mystic experience", because it is used to designate an experience which brings an adept into contact with the deepest forces of the universe. Again turning to the right the disciple is led to the western door, where he receives one seka aiming at the purification of jñāna. Mantras are: "OM HAN KȘANI dharmacakrapravartaka svāhā" Here the Adi. buddha himself is invoked. Thus the first seven sekas are performed. In them baptismal purification brings the four clements of man, the matcrial, verbal, spiritual and gnostic faculties (kaya, víc, citta, jñānā) to the state of "vajra", diamond." Later on the Master puts a vajra and a bell into the disciple's hand and teaches him a new law, which is formally in full contradiction with the former one. It has an esoteric meaning, which the Master explains. The Law is: "Let hiin commit a murder in the kulisakula (vil. let him extinguish his own vital strcam by stopping and fixing his brcathing witli yogic practices. Kulisakula, literally the family of the perfect organs, is ..

·34 perhaps the body brought to the state of vajra). Lct him tell lics in the sword (khadga). Let him steal the other's precious stone in the ground of the fine lotuses (reaching sânyata by means of meditation) and take the other's woman (viz. thic prajñā). Let him worship intoxicating liquors, the lamp and all the Buddhas and his own scrises in his disc (that means in his body). The disciple must worship his senses by means of that mcditation which aims at the realization of divine entities in the human body (see page 20). Let him worship dombi (literally the laundress. This name symbolizes the middle channel, suşumnā or avadhúti into wliich the yogi's vital energy must flow from the two lateral channels idā and pingală) in the sword. Let him not contemn all women nor lus own in the heavenly lotus. Thou shalt not kecp this body of rcalization for thyself, but give it for the sake of the universal release. There is no other way to Buddhahood and to the kulasutānantakalpa (the endless cosmic ages of the divine offspring). This is the Vanquishers' teaching". The ritual value of this prescription will be explained later on. Now the three lokoltarábhişeka take place within the mandala. Herc the word abhışcka clearly reveals its exact value. The idea of aspcrsion which the root suc coneys, can be noticed in only a few cascs. In thesc last abluşekas, as well as in the mukuta-, patta-and vajravrata, there is no aspersion. The esscntial instrument of these initiations are the kanyís stylcd here mudrás with the vick of pointing out theu mystic use. Mudrā is a means of revelation and, accordingly, kanyās are used in order to reveal inner energies and to trace for them a new way, as we saw in the theory of the sixteen anandas. This rite is still grounded on the macro-microcosmic analogy. The disciple represents here the supreme Being, who never exhausts himself in creation nor is bound to his attributes As it hnnn.... vith his objec livc power, which in by tlic Sakti, so the disciple must mudra. The first rits is styled kalasaseka, the second gulizaseka and the third prajſiseka. They are performed as the following verses show. 1) "Inprajñasparsanam yatprathamamapı kuce kumbhasekaḥ (p. 21), 2) "sa eva guhyadguhyabhiseko bhavati (p. 21), 3) "sarvālankīrayuhtim (to men all the atta L...! nibhām dvadaļābdam sukanyam kimayitva sarāgām jñātrā dişy -- .. At the end of this third abhişeka the disciple must retain the bindu, styled here bodhıcıtta, in order to achieve within himself the bliss of saluajznananda. The retention of bodhicitta is accompanied by : meditation on the three worlds conceived as "buddhabimba" ·35 which means "the image of Buddhas". This expression often recures in this work because in another meditation, to be dealt with later on, buddhabimba is the subject of that mystic rcalization by which the yogi sees Buddhahood in everything, The very root of our material existence and material desires, the psycho-physical element which pours energy of life into us and compels us to move and work without any reasonable direction is the calacitta. When this natural force is controlled by the yogi's will and directed towards the tranformation of human life into superhuman life, it is designated as bodhicilta, the means of Enlightenment. The disciple now actively reproduces in himself that șadangayoga on which he had long fixed his thought following his Master's tcachings. Going through all the normal acts and the natural temptations of the samsārıc world he steadily maintains his desire for illumination and looks only for transcendency. The everlasting struggle between the attractions of the phenomenic world which is apt to break down all human resistance, and the firmness of the ascetic.unremittingly determined to understand and transcend it, is the very pith of the vajrayanic drama, ·श्रीः सेकोदेशटीका नमः कालचक्राय सर्वावृतिप्रशमनिर्मलघुद्धधर्म- निर्वेधसौधमभिरूह्य वपुर्चयेन । तस्मै नमो भगवते यदुपज्ञकानि विश्वोपकारविधिनाटकनर्तकानि॥ उद्धृत्य वाक्यसलिलं विमलप्रभादि- पयोनिधेर्जलमुचेव मयाधिमुक्तम् । उद्देशगूढपदपडतिपल्वलेऽस्मिन् तृप्णोपरोधविधये विवुधा भजध्वम् ॥ सुचन्द्र आहेति शीतानद्युत्तरे पणनवतिकोटिग्रामशम्भलमहा- विपयाधिपतिर्देवासुरनागनिर्माणकार्यः पणनवतिमहाराजाकुलप्रसु- तैर्महारत्नमुकुटबद्धः कोटिकोटिग्रामाधिपतिभिर्नमस्कृतचरणारविन्दः सर्वसत्त्वभापान्तरैस्तथागतोक्तधर्माणां संग्राहकत्वेन सर्वतथागत- श्रोतृत्वात् पोडशकलावरणप्रहाण्या चन्द्रविमलप्रभात्वाच शोभन- श्वासी चन्द्रश्चेति सुचन्द्रो गुह्याधिपतिराढकवतीनिवासी श्रीवज्र- पाणिः । तत्र गुह्यं श्रावकप्रत्येकयानयोरुत्तरं वज्रयानं तस्मिन्सङ्गीति- कारकत्वेनाधिपतिः। तथा लोकसंवृत्या गुह्यशब्देन यक्षास्तेपामधि- पतिर्मुद्याधिपतिः। बाह्येऽऽढकशब्देन मृतकसमूहः। तद्योगादाढक- वती श्मशानभूमिः । तस्यां सदा यक्षाः सत्वानां विहेठकाऽनेकविन- कारः। तेषां वाधको ऽटव्यां मृगाधिपतिरिवाढकवतीनिवासी महा- यक्षाधिपतिः। अध्यात्मनि पट्शताधिकैकविंशतिसहस्रश्वासप्रश्वासानां पत्रिंशचतोनानां निरोधो ऽऽढकः सो ऽस्यास्तीत्याढकवती धर्ममेघ- भूमी तस्यां निवास्थाढकवतीनिवासी मारक्लेशज्ञेयसमापत्त्यावरण- यक्षानां वाधको यक्षाधिपतिः। तथागतदेशितधर्मसिंहनादेन सर्व-

·२
सत्त्वानां प्रत्येकम्तैधर्मप्रवर्तको गुह्याधिपतिः श्रीवज्रपाणिः । तन्नि-
र्माणकाय: सुचन्द्रो राजा ऽध्येपयति । तदुक्तं मूलतन्त्रे-
अग्रतः पुर्णिमाचन्द्रे पृष्ठतः पुर्णिमारवौ ।
वामतस्तिमिरे वक्त्रः पुच्छे दक्षिणतः स्थितः ।।
त्रैलोक्यविजयो नाम समयो मारमर्दनः ।
तस्मिन् पूर्वमुग्वः शास्ता रत्नसिंहासने स्थितः ।।
पञ्चरश्मिमयैयूँ हैः प्रपूरयागमयम् ।
पोधिसत्वैमरणश्च देवेन्द्रः पूजितः प्रभुः ॥
दिव्यैर्नानाविधैः पुप्पैर्दिव्यर्गन्धर्मनोहरैः ।
दिव्यै रत्नप्रदीपैश्च दिव्यधूपैः सुगन्धजैः ।।
दिव्यैर्नानाविधैश्चर्णेनैवेद्यैरमृतैः फलैः ।
विचित्राभरणैर्दिव्यैर्दिव्यैर्वस्त्रश्च चामरैः॥
घण्टादर्शपताकाभिर्दिव्यैश्चत्त्रैर्विघनकैः ।
पञ्चाङ्गमौलिसंयुक्तः प्रणिपत्य पुनः पुनः ॥
त्रैलोक्यनायकं वुद्धं चोधिसत्त्वामरादयः ।
स्वस्वासने निपण्णास्ते मन्त्रयानश्रुताधिनः ॥
अभिज्ञालाभिनः केचिद्वोधिसत्त्वाः सुरादयः ।
दृष्टतुष्टाशयाः सर्वे मनसा चिन्तयन्ति ते ॥
दीपकरण या पूर्व मन्त्रयानस्य देशना ।
कृतास्माकं तु कर्तव्या गौतमैनाद्यसाधुना ।।
अथातः शम्भलाख्यातो वज्रपाणिविनिर्मितः।
सुचन्द्रनृप आयातः खऱ्या श्रीधर्मधातुकम् ॥
आदी प्रदक्षिणं कृत्वा शास्तुः पादाम्बुजव्यम् ।
रत्नपुष्पैः समभ्यर्च्य प्रणिपत्य पुनः पुनः ॥
कृताञ्जलिपुटो भुत्वा सम्बुद्धस्याग्रतः स्थितः ।
तन्त्रस्याध्येपकः शास्तुश्चन्द्रः सङ्गीतिकारकः ॥
सम्यक्शासकत्वेन हे शास्तः। यो वक्ष्यमाण उदकादिसप्तधा-
त्मकः कुम्भादिकस्त्रिधा । अनुत्तर इति परमाक्षरः । तथेति सेकः सि.

·३ . च्यते कायादिकं निर्मलं निरावरणं क्रियतेऽनेनेति सेकः । तं कथयस्व मे। लौकिकसिद्धिरित्यकनिष्ठभुवनपर्यन्ताधिपत्यमुत्तरसिद्धिरिति स- वासनसर्वकेशज्ञेयसमापत्त्यावरणप्रहाणितो द्वादशभूमिप्रतिलम्भेन सं- यक्सम्बुद्धत्वं तदर्थ संक्षिप्येति । क्लेशकल्पसत्त्वतृष्णायुर्लक्षणपश्चक- पायोपहतजनानुग्रहप्रवृत्तत्वाद्ध्येपकस्य सेकपटले ज्ञानपटले च विस्त- रेण वक्ष्यमाणत्वात् भगवानाहेति विशुद्धपधातुकत्वादैश्वार्यादिगुण- लक्षणो भगो विद्यतेऽस्यति भगवान् । तदुक्तं मूलतन्त्रे- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य रूपस्य यशसः श्रियः । ज्ञानस्यार्थप्रयत्नस्य पण्णां भग इति स्मृतिः ॥ पत्रिंशत्पृथिव्यादिशुद्धधात्वार्यवज्यैश्वर्यादिगुणास्तासां पड्गास्ते प्रकीर्तिताः । हेवजेऽपि- भञ्जनं भगमाख्यातं केशमारादिभञ्जनात् । प्रज्ञावाध्याश्च ते क्लेशास्तस्मात्प्रज्ञा भगोच्यते ॥ कुत्रस्थाने । क कस्मिन्मण्डले कुत्र स्थितः । कया परिपदा परि- वृतो भगवानाह । श्रीधान्ये नियतमन्त्रनयदेशनास्थाने महासुखवासे वज्रधातुमहामण्डले वज्रसिंहासने स्थितः। बुद्धबोधिसत्त्वक्रोधदेव- नागदेवीगणपरिवृतस्त्रैधातुकवन्दितचरणारविन्दः । परमादिवुद्धसमाधि- समापन्नः । कायवाचित्तात्मको कारो वा तनमहासुखावासे । धर्म- धातावाकाशलक्षणे परमाक्षरो ऽच्युतक्षणः काल इत्युच्यते । तदेव वज्रज्ञानम् । तस्य कालस्य निरावरणस्कन्धधात्वायतनं चक्रं त्रिभवस्यै- कत्वं निरावरणज्ञेयम् । तदेव वज्रधातुमहामण्डलमित्युच्यते । सर्वा- कारं सर्वेन्द्रियं विन्दुरूपं विश्वमायाधरं भगवतः शरीरं । प्रज्ञोपाया- त्मकमिति । अप्रमाणाभेद्यचन्द्रसूर्याग्निनां मण्डललक्षण एकारलक्षणे वा वज्रसिंहासने स्थितः । उक्तं च मूलतन्त्रे- गृध्रकूटे यथाशास्त: प्रज्ञापारमितानये । तथा मन्त्रनये प्रोक्ता श्रीधान्ये धर्मदेशना ।। 1... apraminabhedya restored after Tib.

·कुतः स्थानात्कुतः शास्त्रात्तत्र तन्त्रश्च देशितः । कस्मिन्स्थाने कया लोकपरिपदा केन हेतुना ॥ गृध्रकूट महाशैले प्रज्ञापारमितानयम् । सन्देश्य बोधिसत्त्वानां महायानं निरुत्तरम् ॥ अथ कस्यां महाचैत्यां धर्मधातुकमण्डले । वोधिसत्त्वादिभिः साध विजदार नथागतः ॥ आकाश त्वजडे स्वच्छे ऽनवकाशप्रकाशिनि । विश्वे वज्रालये लयने धर्मधातौ मनोरमे ॥ नन्त्रस्य देशना पुंसां पुण्यज्ञानप्रयोजनम् । एकारो गगनालोको धर्मधातुः प्रकीर्तितः ॥ वंकारः सुगतव्यूह एकारे संयग्विप्ठितः । इति । पुनस्तत्रैव- एरहस्याख्यधातौ वा भगे धर्मोदयेऽम्युज । सिंहासने स्थितो वज्री उक्तस्तन्त्रान्तरे मया ॥ वज्री वज्रसत्त्वश्च वज्रभैरव ईश्वरः । हेमकः कालचक्रश्च अदिवुडादिनामतः ॥ नानाविषयसञ्ज्ञाभिः स्थानमाधारलक्षणम् । आधेयश्च मया प्रोक्तो नानासत्वाशयेन तु॥ सर्वज्ञो वज्रधृक् शास्ता बुद्ध: सिंहासने स्थितः । देशकः कालचक्रस्य सुचन्द्राध्यपितस्त्वया ॥ इति । शृणु सुचन्द्रेत्यााद्देशसमाप्तिः । यावद्भगवतः प्रतिवचा सेकार्थमिति । सेकं तत्प्रयोजनं च परमिति परमाक्षरं परमार्थसुखो पायत्यादनधीष्ठमपि नाडीसञ्चारादिकमाइ नाडीसश्चारमित्यादि । 3 _धो ललनादिपण्णाडीपु वक्ष्यमाणममेण प्राणापानवायोः । सङ्कम णमायाम इनि । यम उपरम इत्यस्य धातोः । आसमन्ताद्यमनमायाम: प्राणापानवायोर्मध्यनाड्यां प्रवेशः । उभयगतिनियोधादिति । उद्देश। संक्षेपादिति । सर्वस्मिन्नेव योगियोगिन्यादितन्त्र उद्देशस्त्रिविधः निर्देशोऽपि । तत्रोद्देशः स्वनाम्नैव कथितः । प्रत्युद्देशो द्वितीयः । मही ·देशस्तृतीयः । एवं निर्देशोऽपि खनाम्नैव व्याख्यातः । प्रतिनिर्देशो हि- 'तीयः । अपर इति महानिर्देशस्तृतीयः । उद्देशनिर्देशौ दावेव तन्त्र- सङ्गीतिः । तत्रोद्देशनसङ्गीतिः समस्तलघुतन्त्रम् । यथा ऽष्टादशशत- ग्रन्थश्रीसमाजादिका निर्देशेन सङ्गीतिः सकलमूलतन्त्रराजदेशना । यथा पञ्चविंशतिसहस्रश्रीसमाजादिका। एवं प्रत्युद्देशेन लघुतन्त्रे पनिका । इह निर्देशः प्रतिनिर्देशो ऽभिमतः । तेन मूलतन्त्रे पत्रिका । तथा महोद्देशेन लघुतन्त्रे टीका । इह निर्देशो महानिर्देशो ऽभिमतः । महानिर्देशेन मूलतन्त्रे टीका सा पुनः सङ्गीतिः पञ्जिका टीका च तिस्रोऽपि। अभिज्ञालभिभिरिति दिव्यचक्षुर्दिव्यश्रोत्रपरचित्तज्ञानखपर पूर्वनिवासानुस्मृत्याकाशगमनर्द्धिलब्धैरेवं कर्तव्या न पण्डितैरिति शुष्कतर्काभ्यासोपहतचित्तसन्ततिभिः। प्रत्यात्मवेदनीयाध्यात्माध्ययन- विमुखैः । एषामित्युक्तक्रमेण पट्टोटिभिः पड्विधैरुद्देशादिभिः शुद्ध परिशुद्धमिदमादिवुद्धतन्त्रं कालचक्राभिधानकं स्यादिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । एवं वज्रयोगैश्चतुर्विधैः शुद्धमिति सर्वत्र सम्बध्यते । विशुद्धधर्ममन्त्रसंस्थानात्मकैर्वज्रयोगैः । शून्यताऽनिमित्ताप्रणिहिता- नभिसंस्कारविमोक्षणकरुणामैत्रीमुदितोपेक्षा ब्रह्मविहारैः । सहक- मात्समरसीभवरूपैः । दुर्वाररागमलावलिप्तोभयेन्द्रियात्मकतुर्यातमो ऽभिभूतसुपुप्तप्राणोत्पादितसदसत्वमानेकविकल्पभावससंज्ञात्मकजाग्र- दवस्थाध्वंसकैः । सहजधर्मसम्भोगनिर्माणकायरूपैः। तत्र खभावा- भावतः शून्यं तस्य शून्यस्य भावः शून्यता। इहातीतानागतं ज्ञेयं शून्यं तस्य दर्शनं भावः शून्यता गम्भीरोदारा । अतीतानागताभावा- द्गम्भीरा । अतीतानागतदर्शनादुदारा। तयोपलक्षितं तद्ग्राहकं वा ज्ञानं शून्यताविमोक्षः । तेन विशुद्धं तुर्यावस्थाक्षयादक्षरं महासुखम् । कं सुखं तद्गुणडीति करुणालक्षणं ज्ञानवज्रम् । स एव सहजकायः प्रज्ञो- पायात्मको विशुद्धो योग इत्युच्यते । निमित्तं बुद्धो बोधिरित्यादि चि- कल्पचित्तं हेतुः । शन्यत्वादेव हेत्वभावः । ततो न विद्यते निमित्तं यस्य तदनिमित्तं ज्ञानमनिमित्तविमोक्षः। तेन विशुद्धं सुपुप्तक्षयान्नित्या- नित्यादिवयरहितं मैत्र्यात्मकं कायद्वयस्फरणैर्जगदर्यकारिनिर्विकल्पात्मक चित्तं चित्तवज्रं स एव धर्मकायः । प्रज्ञोपायात्मको धर्मात्मा योग इ. त्युच्यते । अनिमित्तादेव तर्काभावः । अतर्कादप्रणिहितम् । प्रणिधानं ·६ -सम्बुद्धो ऽहं भवामीत्यादिकं न विद्यते यस्य तदप्रणिहितविमोक्षः । तेन विशुद्धः स्वपक्षयादक्षयोऽनाहतो ध्वनिः । सर्वसत्त्वम्तात्मको मन्त्रमुदितालक्षणः। सर्वसत्वम्तः सर्वसत्त्वानां मोदनान्मनसस्त्राण- भूतत्वाच मन्त्री वाग्वजं स एव सम्भोगकायः। प्रज्ञापायात्मको म- न्त्रयोग इत्युच्यते । प्रणिधानाभावान्न विद्यतेऽभिसंस्कारः सितरक्त- प्राणायामविज्ञानलक्षणो यस्यासावनभिसंस्कारविमोक्षः । तेन वि- शुद्धो जानवस्थाक्षयात्स्फरितानन्तानन्तनिर्माणकार्य: केशप्रतिपक्ष- मार्गोपनायको रौद्रसरागशान्तादिरूपैरसङ्कीर्ण उपेक्षात्मकः कायवनः । स एव निर्माणकायः प्रज्ञापायात्मकः संस्थानयोग इति । तदुक्तं विम. लप्रभायां प्रथम लोकव्याख्यने । स एव सहजकायः शून्यताविमोक्ष- विशुद्धो ज्ञानवज्रः सर्वज्ञः प्रज्ञोपायात्मकः शुद्धयोग इति । स एव धर्मकायो ऽनिमित्तविमोक्षविशुद्धचित्तवज्रं ज्ञानकायः प्रजोपायात्मको धर्मात्मको योग इत्युक्तः । स एव सम्भोगकायो ऽप्रणिहितविमोक्ष- विशुद्धं वाग्वजं दिनकरवपुः प्रज्ञोपायत्मको मन्त्रयांग इत्युक्तः। स एच निर्माणकायो ऽनभिसंस्कारविमोक्षविशुद्धं कायवनं पद्मपत्राय- ताक्षः प्रज्ञोपायात्मकः संस्थानयोग इति ॥ चतुःसम्बोधिभिरिति । एकक्षणपञ्चाकारविंशत्याकारमायाजा- लाभिसम्बोधिलक्षणैः । तत्र गर्भजोत्पत्तिक्रमण मातापित्रोरुभय- बिन्दुसमरसीभूतस्य मातृगुह्यचक्र उत्पित्सोरालयविज्ञानस्य यैक-. क्षणं केवलसुखसंवित्तिः। कायश्च रोहितमत्स्यवदेकाकारः सैकक्ष- णाभिसम्पोधिर्यदा तु गर्भगतस्यैव रूपादिवासनात्मकपश्चज्ञानसंवित्तिः कर्मवद्विनिहतपश्चस्फोटकाकारस्तदा पञ्चाकाराभिसम्बोधिः । ततः प्र- तिस्वं पञ्चज्ञानानां यदा पृथिव्यादिचतुर्धातुवासनाभेदः कायोऽपि विं- शत्यङ्गुरीपरिपूर्णस्तदा विंशत्याकाराभिसम्बोधिः । ततो गर्भाद्विनिहतो मायाजालवदनन्तभावसंवित्तिर्मायाजालाभिसम्बोधिः । एतदैधयेण शुडज्ञानविज्ञानात्मको ऽच्युतो बिन्दुः स्वभाविककायज्ञानयज्रयोगो वज्रसत्त्वः सर्वार्थदश्यकक्षणाभिसम्बुद्धत्वादेकक्षणाभिसम्योधिः। इह पट्शताधिककविंशतिसहस्रश्वासपरिपूरिलक्षणश्वासचक्रक्षयात् । मूल- तन्त्रेऽपि- .

·- जन्मस्थानं जिनेन्द्राणामेकस्मिन्समयेऽक्षरे । महाप्राणे स्थिते चित्ते प्राणवाते क्षयं गते ॥ दिव्येन्द्रियसमुद्गते नष्टे मांसेन्द्रियगणे । प्रकृतायतने नष्टे दिव्यायतनदर्शने ॥ सर्व पश्यामि राजेन्द्र अदृष्टं नास्ति मे सदा ।। इति । स एव धर्मकायश्चित्तवज्रयोगो महासत्त्वः परमाक्षरसुखः पञ्चाकाराभिसम्बुद्धत्वात्पञ्चाकाराभिसम्बोधिः । इहादर्शादिपञ्चज्ञान- लक्षणा पृधिव्यादिधातुरूपादिपञ्चस्कन्धप्रज्ञोपायात्मका पञ्चमण्डलनि- रोधस्वभावत्वात् । स एव सम्भोगकायवाग्वज्रयोगो बोधिसत्त्वो दाद- शाकारसत्यार्थी बोधिसत्त्वानुग्राहकः । सर्वसत्त्वरुतैर्धर्मदेशको वि. शत्याकाराभिसम्बुद्धत्वाविंशत्याकाराभिसम्बोधिः । इह पश्चेन्द्रि- यपञ्चविषयपञ्चकर्मेन्द्रियपञ्चकर्मेन्द्रियक्रियानिरावरणलक्षणवादशसङ्का- न्तिनिरोधसद्भावाद्विज्ञेया। स एव निर्माणकायः कायवज्रयोगः स- मयसत्त्वः पोडशाकारतत्त्ववेदनेनाद्यनुग्राहको ऽनन्तमायाजालैः स्फरि- तकायो मायाजालाभिसम्वुद्धत्वान्मायाजालाभिसम्बोधिः । इह युग- पदनन्तापर्यन्तनानामायानिर्माणलक्षणा पोडशकायानन्दादिविन्दुनि- रोधाद्विज्ञातव्येति। उत्पन्नक्रमेण तु धूमादिदशनिमित्तानां मृदुमध्या- धिमात्राधिमात्राधिमात्रभेदेन चतस्रः प्रतिपत्तयः स्कन्धै रूपसज्ञावेदना संस्कारविज्ञानज्ञानलक्षणैः । धातुभिः पृथिवीतोयतेजोवाय्वाकाश- ज्ञानैः।आयतनैः कायजिह्वाचक्षुर्घाणश्रोत्रमनोगन्धरूपरसस्पर्शशब्दधर्म- धातुभिः । बहुवचनात्पायुपादपाणिवागुपस्थशजिनीरित्युत्सर्गगत्यादा- नालापमूत्रनावशुक्रच्युतिभिः । एभिर्वैरोचनादिविशुद्धः प्रत्येकं पडुलैः। लोकधात्वध्यात्माभिषेकसाधनज्ञानाख्यः पञ्चपटलैर्भाजनलोकसत्त्व- लोकसत्त्वशोधनलौकिकसिद्धिसाधनपरमाक्षरज्ञानार्थप्रकाशकैः सत्याभ्यां लौकिकलोकोत्तराभ्याम् । आदिशब्दो ऽनादिनिधानार्थः । अविपरीता- न्सर्वधर्मान् बुद्धवानिति बुद्धः । आदिश्वासौ वुद्धश्वादिवुद्धः । उत्पाद- व्ययरहितः । सर्वज्ञ इत्यर्थः । नामसङ्गीतौ च- अनादिनिधनो बुद्ध आदिबुद्धो निरन्वयः ।। इति ।

·करुणाशून्यतामूर्तिः कालः संवृतिरूपिणी । शून्यताचक्रमित्युक्तं कालचक्रोऽहयोऽक्षरः ॥ एकैकाक्षरसज्ञया वा। काकारात्कारणे शान्त लकाराहयो ऽत्र वै चकाराचलचित्तस्य प्रकारात्कमवन्धनः ।। अस्यायमर्थः । कारणं योधिचित्तकाय इत्युक्तं शान्तं जाग्रदवस्था. क्षयेण विकल्परहितं कायविन्दुनिरोधाल्ललाटे निर्माणकायः । एवं सति खामावस्थाक्षयात्मकः प्राणस्य लयो वाग्विन्दुनिरांधात्कण्ठे सम्भोग- कायः जाग्रत्स्वप्नावस्थायां शब्दादिविपयान्विचरचर च्युत्तिधर्मकं तमो ऽभिभूतं चित्तमष्टादशधातुविकारापन्नम् ॥ तस्य पन्धस्तमो ऽपगमः । सुपुप्तक्षयश्चित्तविन्दुनिरोधादृदये धर्मकायः । कुत एतदाह । फ्रकारा- दितिक्रमः कायादिविन्दुनां च्यवनं तस्य यन्धः सहजसुखेन तुर्याच- स्थाक्षयः । स्वरगतज्ञानविन्दुनिरोधानाभौ सहजकाय इति चतुःकाया- त्मकः । स एव कालचको भगवान् प्रज्ञोपायात्मको ज्ञानज्ञेयसम्बन्धे- नोक्तो यथाक्षरसुखज्ञानं सर्वावरणक्षयहेतुभूतं काल इत्युक्तम् । उपाय: करुणात्मकः पडभिज्ञात्मा ॥ ज्ञेयाकारं जगचकं ज्ञेयं धातुकमनन्त- भावलक्षणं चक्रम् । तदेव प्रज्ञा शून्यात्मिका सर्वाकारात्मिका ऽनयो- रेकत्वं कालचक्रमित्युक्तं श्रीकालचक्रे ऽपि ॥ बुद्धक्षेत्राण्यनन्तान्यपरि- मितगुणा धातवश्वाम्बराद्याः स्थित्युत्पत्तिविनाशस्त्रिविध इह भवः पङ्गतौ सर्वसत्त्वा । बुडाः क्रोधाः सुरायाः सकरुणकृपा बोधिसत्त्वाः सभार्या एतचक्र जिनस्य त्रिभुवनमपि तस्यैकमेकस्य शम्भोरिति । आदावित्यादि लोकदर्य स्पष्टम् । इदानीं सप्तसकानुद्दिशत्युदकमित्या- दिना। इहाश्रुततन्त्रत्वाव्युत्पन्नधियामादिकर्मिकाणां व्युत्पादनाय श्रीतन्त्राद्विमलप्रभायाश्च सप्तसेकादिविधाङ्किश्चिदवतार्यते । तत्र ताव- त्प्रथमं शिष्यरक्षाविधिरुच्यते । कृत्वा शिष्यस्य रक्षां शिरसि हृदि तथोष्णीपनाभौ च कण्ठे श्रीगुह्याब्जे जिना_रुभयकुलगतैः कायवाचितवनः । एवं लेपादिकानां प्रकटितनियतैः श्रीखरैः पुस्तकानां सत्यानां मोक्षहतोरमुकमपि विभोर्मण्डलं वर्तयामि ॥

·— इह प्रथमं शिष्यादे रक्षां कृत्वा पश्चात्संग्रहेच्छिष्यादिकमत्र जि- नाद्यैर्देवतीभिरुभयकुलगतै रक्षां शिरसि ऊकारं हृदये ईकारं । उ- पणीपे आकारं नाभौ औकारं कण्ठे प्रकारं गुह्ये अकारमिति । उभय- कुलगतैः कायवाञ्चित्तैर्भिन्नैरिति । एवं लेपादिकानां प्रकटितनियतैः श्रीखरैरिति । अ इ उ ए इति पुस्तकानां रक्षां कृत्वा ततो वुहान- ध्येपयेत् । सत्त्वानां मोक्षहेतोरमुकमपि कालचक्र भगवतो मण्डलं लेखयामि तस्मदुद्धयोधिसत्त्वा ऽधिष्ठानं शिष्यादीनां कुर्वन्तीति । अध्येपणानियमो रक्षानियमः । इदानी कलशा उच्यन्ते । एवं स्फाटिक्य- कुम्भा वररजतंमयाः श्रीकपालायसश्च ताम्राख्या हेमकुम्भाः प्रकटित. नियता दारुजा मृन्मयाश्च ॥ शान्तिके स्फाटिकाः कलशाः पुष्टौ रोप्या मारणे मनुष्यकपाला- न्युचाटने विद्वेष आयसा वश्य सौवर्णाः । आकृष्टौ ताम्राः स्तम्भने मृन्मया मोहने दारुजा दशकलशाः ॥ अथ. शान्तिपुष्ट यर्थ घटलक्षणमुच्यते । वृत्ता वयष्टाङ्गुलोक्ता द्विगुणितदशकेनोच्छ्रिता दयङ्गुलोप्ठाः । पड्ग्रीवा ऽष्टाङ्गलास्याः शशधरधवलाः शान्तिपुष्ट योर्न चान्ये ॥ इह कलशा गर्भे वृत्तेन द्वयष्टाङ्गुलोक्ताः। द्विगुणितदशकेनोच्छ्रिता इत्यधः कलशगर्भान्मुखोष्ठान्ता विंशत्यङ्गुला उच्छृयेणेति । द्वन्य- गुलोष्ठा इति द्वन्यगुलावौष्ठौ मानौ येपाम् । ते वयङ्गुलोष्ठा मुखा- दवधेः। पडङ्गुलग्रीवा ऽष्ठाङ्गुलास्याः । ओष्ठादोष्ठान्तं मुखाष्ठागुल भागत्रयं कृत्वा भागदयेन कण्टरन्ध्र भागैकेनोष्ठव्यायां यामः । ते च शशधरधवलाः शान्तिपुष्टयोन चान्य घटाः स्युरिति । स्फाटिक्यरोप्य- घटानामभावे मृन्मया कालाऽमूलकलशाः शालिपिष्टकेन चन्दनेन वा ऽऽलिप्य धवलाः कर्तव्यास्तथा मूलतन्त्रेऽपि भगवतोक्तम् । मारणे नर- कपालानि इमशानाङ्गारचूर्णेन नरवसया ऽलिप्य कृष्णानि कारयेदिति। उच्चाटने विदेपे दीर्घग्रीवाऽष्टाङ्गुला वक्राः कृशावृत्तेन द्वादशाङ्गुलाः । उच्छ्रयेण चतुर्विंशत्यमुला ऽङ्गुलेकोष्ठाः पडङ्गलास्या इति । वश्या क- पणे तु यथा शिल्पिना घटिता लोकव्यवहरेणेति । स्तम्भने खर्वा वृत्तो- च्छूयेण तुल्याः। पोडशाङ्गुलाश्चतुरङ्गुलग्रीवाः पडङ्गलास्याः । स्थूलोष्ठा- .

·ऽगुलद्धयेनेति । सर्वकर्मणि शान्त्यादिवझ्यादिकर्मण्युक्ता ग्राद्या इति कलशनियमः॥ 'ततो धज्रकलशानधिवासयेत् । तत्र मन्त्रपदानि ओं ई हां हिं ही हूँ हुं हुं हूं है वनपद्मामृतघटसुविशुद्धधर्मधातुस्वभावसर्वधर्मान्सु- विशुद्धधर्मधातुस्वभावाकुरु कुरु स्वाहा ॥ मण्डलमध्ये विजयकलशं स्थापयेद्गन्धादिकं दत्त्वति घटाधिवासनम् ॥ ततः शिष्याधिवासनम् । आदी मण्डलाध्येपणकाले मध्ये भूम्यादिसहे ऽन्ते मण्डलमवेशकाले च सर्वत्र मण्डलं कृत्वा दन्तकाष्ठं दत्त्वा ततो रक्षा करोति तत्रप विधिः ॥ लातस्य धौतवनस्य शान्त्यादिकर्मानुसारेण तस्यामेव भूम्यां मण्डलं कृत्वोदुम्परं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलमन्यक्षीरवृक्षजं वा शिरसि पुष्पमालां घद्धा गन्धादिभिरर्चयित्वा पूर्वाभिमुखस्य देयमनेन मन्त्रेण । ओं आःह हो है क्षः वनदन्तकाष्ठ चतुर्विमोक्षचतुर्विशुद्धस्वभावकाय- वाञ्चित्तज्ञानसुखं दन्तादिमलं विशोधय विशोधय स्वाहेति दन्तकाष्ठं दत्त्वा ऽन्याधिवासन उर्ध्वतः क्षिप्तं मण्डले पतितं दन्तकाष्ठं लक्षयेत्। यत्र पतति तेन शिरसा तत्रस्थं कर्मप्रसरादिकं तस्य सिध्यतीति दन्त. काठविधिः॥ ततो मण्डलं भूमौ शिष्यं प्रवेश्य शिरसि कण्ठे हृदि नाभावु- प्णीपे गुहये ओं आः हूं होः हे क्षः पट्कुलैासं कृत्वा वनसत्त्वं प्रचो- दयेदेभिर्मन्त्रपदैः । ओं अ आ अं अः वज्रसत्त्व महासुख वनकाल- चक्र शिष्यस्याभिमुखो भव सन्तुष्टो भव वरदो भव कायवाचि- त्ताधिष्ठानं कुरु कुरु स्वाहा । इति शिष्याधिवासनविधिः । इदानी देवतार्चनमुच्यते । रत्नमेन्द्रपुष्पैर्ववविविधपटर्गन्धधूपदीपैर्घण्ठाद- शैर्वितानविविधफलपताकादिभिर्नृत्यवाद्यैः। कृत्वा पूजां विचित्राम- परदशविधां चात्मशतया यधोक्तामाचार्यस्यांनिमूले दाति चरसुतो दक्षिणां शुद्धिहेतोः ॥ इह पूर्वोक्तविधानेन देवतावलम्बनं कृत्वा ततो ज्ञानचक्र समयचक्रेण सहकीकृत्यार्घादिकं दत्त्वा पूर्वमन्त्रपदः । ततो- ऽर्चनार्थ प्रथमं गन्धचन्दनादिकं गृहीत्वा ऽङ्गुष्ठानामिकाभ्यां बाहथे कृतमण्डले नायकादीनर्चयेत् । सर्वेषां नामपूर्वप्रणव देयमर्चने सर्व- ·कर्मणि नमो ऽन्ते.नाम्नि भवति प्रत्येककर्मणि पुष्ट्यादौ स्वाहा ऽन्ततो वेदितव्य इति । इति सर्वकर्मण्यर्चनीयदेवतानां मन्त्रपदानि तद्यथा मूलतन्त्रे । ओं वुद्धाय नमः । ओं धर्माय नमः । ओं सङ्काय नमः । ओं वज्रसत्त्वाय नमः । ओं प्रज्ञापारमितायै नमः । ओं स्वभाविककायाय नमः। ओं धर्मकायाय नमः । ओं सम्भोगकायाय नमः। ओं निर्माण- कायाय नमः । औं ज्ञानवज्राय नमः । ओं चित्तवज्राय नमः । ओं वा- ग्वज्राय नमः । ओं कायवज्राय नमः । ओं चतुर्विमोक्षेभ्यो नमः । ओं चतुर्ब्रह्मविहारेभ्यो नमः । ओं सप्तत्रिंशद्वोधिपक्षिकधर्मभ्यो नमः । ओं चतुरशीतिसहस्रधर्मस्कन्धेभ्यो नमः । ओं सर्वधर्मदेशकेभ्यो नमः । ओं रत्नत्रयाय नमः । ओं शाक्यमुनये नमः । ओं कालचक्राय नमः । ओं दानपारमितायै नमः । ओं शीलपारमितायै नमः। ओं क्षान्तिपार- मितायै नमः । ओं वीर्यपारमितायै नमः । ओं ध्यानपारमितायै नमः । ओं प्रज्ञापारमितायै नमः। ओं उपायपारमितायै नमः। ओं प्रणिधान- पारमितायै नमः । ओं बलपारमितायै नमः। ऑ ज्ञानपारमितायै नमः। ओं जयघटेभ्यो नमः । ओं विजयघटेभ्यो नमः । ओं सर्वधर्मचिह्वेभ्यो नमः । ओं सर्वसुन्नाभ्यो नमः । ओं चिन्तामणये नमः । ओं धर्मघण्टायै नमः । ओं धर्मशङ्काय नमः । ओं कल्पवृक्षाय नमः । ओं अक्षोभ्याय नमः । ओं अमोघसिद्धये नमः । ओं रत्नसम्भवाय नमः । ओं अमि- ताभाय नमः। ओं वैरोचनाय नमः । ओं लोचनायै नमः । ओं मा- मक्यै नमः। औं पाण्डरायै नमः । ओं तारायै नमः । ओं वज्रधात्वी. श्वर्यै नमः। ओं वज्रपाणये नमः । ओं खगर्भाय नमः । ओं क्षिति- गर्भाय नमः । ओं लोकेश्वराय नमः। ओं सर्वनिवरणविष्कम्भिने नमः। ओं समन्तभद्राय नमः। ओं गन्धवज्रायै नमः । ओं रूपवज्रायै- नमः । ओं रसवज्रायै नमः । ओं स्पर्शवज्रायै नमः । ओं शब्दवज्राय नमः । ओं धर्मधातुवज्रायै नमः । ओं उष्णीपाय नमः । ओं विनान्त- काय नमः । ओं प्रज्ञान्तकाय नमः । ओं पद्मान्तकाय नमः । ओं यमा- न्तकाय नमः । ओं जम्भिन्यै नमः। ओं मानिन्यै नमः । ओं स्तो- भिन्यै नमः । औं अतिवीर्यायै नमः । ओं अतिनीलायै नमः । ओं सर्वधारिणीभ्यो नमः । ओं पडङ्गाय नमः । इति चित्त- मण्डले ऽर्चनविधिः। ततो वाडमण्डले तद्यथा। ओं वज्रचर्चिकार्य ·. नमः। ओं वनचाराय नमः। ओं वनमहेश्वर्यै नमः। औ बजेन्द्रय नमः । ओं, वज्रबामण्य नमः । ओं वज्रमहालक्षम्य नमः । ओं वज्रकामाय नमः । ओं वनवैष्णव्यै नमः । औं अष्टाष्टके चतुःपष्टि- बज्रयोगिनीभ्यो नमः।ओं पत्रिंशदिच्छाभ्यो नमः। इति वाङ्गण्डलऽर्चन- विधिः । ततः कायमण्डले तद्यथा। ओं वनविष्णवे नमः। ओं वज्रनर्म- त्याय नमः। ओं वजाग्नये नमः। ओं वज्रोद्यये नमः। ओं वजेन्द्राय नमः। औं बजेश्वराय नमः । ओं वचत्रह्मणे नमः। ओं वज्रविनायकाय नमः । ओं वज्रकर्तिकेयाय नमः। ओं वनवायचे नमः । ओं वज्रयामाय नमः। ओं वज्रयक्षेभ्यो नमः । ओं वज्रवाण्यै नमः। ओं बज्रयायव्यै नमः। ओं वजयामिन्यै नमः। ओं यक्षिण्यै नमः। ओं महाबलाय नमः। औं अच. लाय नमः । ओं दफिराजाय नमः । ओं नीलदण्डाय नमः । ओं शुम्भ- राजाय नमः । ओं रौद्राक्ष्यै नमः । ओं वज्रशृंग्वलायै नमः । ओं चुन्दाय नमः। औं भृकुट्यै नमः । ओं मारीच्यै नमः । ओं प्रत्येकमासभेदन पप्युत्तरत्रिशतवज्रतिधिदेवीभ्यो नमः।ओं पट्त्रिंशत्प्रतीच्छाभ्यो नमः। आँ बज्रजयाय नमः । औं वज्रककर्कोटकाय नमः । ओं वज्रवासुकये नमः । औं वज्रानन्ताय नमः । ओं वचतक्षकाय नमः। ओं वज्रमहापद्माय नमः। औं वज्रकुलिकाय नमः।ओं वनशृंखपालाय नमः । ओं वज्रपद्माय नमः । औं वज्रविजयाय नमः । इति कायमण्डले । ततः श्मशानेपु तंद्यथा । औं श्वानास्यायै नमः । ओं सूकरास्यायै नमः। ओं व्याप्रास्यायै नमः। ओं जम्बुकास्यायै नमः। ओं गरुडास्यायै नमः । ओ भटूकास्यायै नमः । ओं गृध्रास्यायै नमः । ओं काकास्यायै नमः । ओं सर्वभूतेभ्यो नमः । इत्यष्टश्मशानपु । ततो वाह्यलोकदेवतानाम् । ओं वज्रचन्द्राय नमः । ओं वज्रसूर्याय नमः। औं वज्रमङ्गलाय नमः । ओं वज्रयुधाय नमः। ओं वनवृहस्पतये नमः । ओं वज्रशुक्राय नमः । औं वनशनैश्चराय नमः। ओं वज्रकेतवे नमः ।ओं वनराहवे नमः । ओं वनकालाग्नये नमः। औं यधुंवाय नमः । ओं वज्रागस्त्याय नमः । औं सर्वनक्षत्रेभ्यो नमः । ओं चढोदशराशिभ्यो नमः । ओं पोडशकलाभ्यो नमः। ओं दशदिक पालेभ्यो नमः ।ओं वज्रनान्दिकेश्वराय नमः । ओं वनमहाकालाय नमः। ऑ वज्रघण्टकर्णाय नमः।ओं वज्रभृङ्गिने नमः।ओं सर्थक्षेत्रपालेभ्यो नमः। ओं सर्वदूतीभ्यो नमः। ओं हारीत्यै नमः। ओं सर्वसिडिभ्यो नमः। ओं ।

·धर्मचक्राय नमः। ओं भद्रघटाय नमः। ओं दुन्दुभ्यै नमः। औं बोधिवृक्षाय नमः । ओं गुरुबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यो नमः । इत्यर्चनविधिः । ततो रत्नेन्द्र- नीलादिभिर्हेमपुष्पैर्वहुविधघटैः पञ्चवर्णैर्वस्त्रैर्गन्धधूपप्रदीपैर्घण्टादशैवि. तानार्वविधफलैः पञ्चवर्णपताकाभिर्नृत्यैर्वाद्यैः पूजां कृत्वापि दशविधा- मिति तन्त्रोक्ताम् । एव शिष्यो यथात्मशक्त्या यथोक्तपूजां कृत्वा तत आचार्यस्यांधिमूले मण्डलं कृत्वा दाति वरसुतो दक्षिणां शुद्धि- हेतोः॥ द्रव्यात्मानं त्रिशुद्धया ससुतदुहितरं कन्यकां गोत्रजान्याम् अद्यैवाहं जिनानां शरणमधिगतो रौद्रसंसारभीतः । युष्मत्पादाब्जयों भवभयहरयोः कायवाचित्तशुद्ध्या इत्यध्येप्यो गुरुः स्यात्सकनककुसुमैमण्डलं कारयित्वा ।। द्रव्यात्मानं त्रिशुद्ध्या। कायवाचित्तशुद्धया ससुतदुहितरं ददाति कन्यकां गोत्रजान्यां यदि स्वकीया नास्ति । एवं दक्षिणां दत्त्वा ततोऽ- ध्येपणां करोति प्रणिधानं च । अद्यैवाहं जिनानां शरणमधिगत आबोधसीम्नः युष्मत्पादाब्जयोवै भवभयहरयोः कायवाञ्चित्तशुद्ध्या इत्यध्येप्यो गुरुः स्यात्सकनककुसुमर्मण्डलं कारयित्वा ॥ ततः प्रणिधानं करोति वज्रं घण्टां च मुद्रां गुरुमपि शिरसा धारयामीष्टवने दानं दास्यामि रत्ने जिनवरसमयं पालयाम्यन चक्रे । पूजां खड्गे करोमि स्फुटजलजकुले संवरं पालयामि सत्त्वानां मोक्षहेतोर्जिनजनककुले बोधिमुत्पाद्यामि ।। वज्रं घण्टां च मुद्रां गुरुमपि शिरसा धारयामीष्टवने वनकुले स्थित इदं समयं गृह्णामि । दानं दास्यामि । रत्ने कुले स्थितः। पुण्य- सम्भाराय दशविधं दानं दास्यामि । लोहरत्नान्नगोवाजिगजकन्यावसु- न्धरेष्टभार्यास्वमांसानि दानं दशविधं मतमिति चिन्तामणि साधयित्वा दास्यामीति प्रणिधानं जिनवरसमयं पालयाम्यत्र चक्रे। चक्रकुले स्थितः पञ्चामृताद्यगोकुदहनं स्कन्धेन्द्रियसमूह रक्षामीति मणिधानं । पूजा खड्गे करोमि खड्गकुले स्थितः सङ्गुरुवुद्धयोधिसत्त्वानामन्येपामपि ·पजां सर्वोपकरणैः करोमीति प्रणिधानम् । स्फुटजलजकुले पद्मकुले स्थितः। वर्णावर्णाभिगमनस्फुटपद्मसम्पर्के संवरं ब्रह्मचार्य पालयामीति । शीलसम्भारायति प्रणिधानं करोमि । सत्त्वानां मोक्षहेतोर्जिनोत्पाद- ककुल एकलवज्रस्थः शून्यताकारुणात्मकां महामुद्रासिद्धां योधिमह- मुत्पाद्यामि। लातो गन्धानुलिप्तो व्रतनियमयुतः पूर्वभूम्यां निवेश्य सिद्धार्थ दन्तकाप्ठं जिनवरकुलिशैश्वाभिमन्न्य प्रदेयम् जिह्वायां चामृतं वै जिनवरसमयधूपमावेशनार्थम् मन्त्रं हूंकारमेकमरलयसहितं चोदनं क्रोधभर्तुः । इति प्रणिधाने कृते सत्यभिषेकाय प्रार्थितो गुरुः हृष्टस्तुष्टः सन् शिष्यं खातं गन्धानुलिप्तं व्रतनियमयुतं पूर्वभूम्यां मण्डलबाथे निवेश्य सिद्धयर्थ दन्तकाष्ठं पूर्वोक्तविधिना जिनवरकुलिशैरिति ओं आःहूं एभिः ससाभिमन्त्रितं कृत्वा तल्लालयित्वा मण्डले क्षिपेत् । येन दिग्विभागेन पतति तत्कर्मप्रसरस्तस्य सिध्यति । पूर्वोक्तशान्त्यादि- कमष्टदिक्षु । ततो मुखे चुलुकत्रयमुदकस्य प्रक्षिप्य शुद्धिं कृत्वा मण्डले कण्ठपटं दत्त्वा पूर्वभूम्यामानयित्वा शिष्य ततस्तस्य जिह्वायां पञ्चामृतं दद्याज्जिनवरसमयः। पञ्चामृतपञ्चप्रदीपैः पूर्व धूपं साधयित्वा तदेव धूपं देवतावेशनार्थ तन्मन्त्रं हंकारमेकम् । अरलयसहितमिति । ओंअरररर- लललल बनावेशय हूं इत्यनेन मन्त्रेण चोदनं शोधभर्तुः । क्रोधावेश- मित्यर्थः । अस्य कोटिजापेन दशलक्षहोमेन पूर्वसेषां कुर्यात्स्मरणसा- दृशोधावेशं करोति तस्येदं लक्षणम् । आविष्टः क्रोधराजः प्रहरणस्वकरै- स्तर्जयन्मारवृन्दमिति । इह शिष्ये गोधराज आविष्टः सन् प्रहरणशो- भितकरैः स्थावर जङ्गमं यं हन्ति तं शतश्चण्डं करोति । यं तर्जयति तर्जन्या मारवृन्दं धर्मविहेठकं तं भूम्यां पातयति निश्चेष्ठिनतां नयति । तथा प्रत्यालीदादिपर्यहुविधकरणैर्नृत्यते वज्रन्त्यमिति। इह यः शिष्यः प्राकिभिन्नाट्यलक्षणं न जानाति स एव क्रोधं विष्टः सन् वजनत्यं फरोतीत्यन्तरीक्ष यहुविधकरणैरिति नृत्यते ऽथ हास्यं करोति तदा हूंकारमि भयमपि रिपोर्मारसमूहस्येति । तथा पूर्वमज्ञो यः शिष्यः From saltcrinant to padavimi the skt. text luas been icstored after । the Tib. translation.

·स क्रोधाविष्टो मनुष्यादीनामगम्यध्वनिना गीतां करोति । अनेकतन्त्रा- न्तरेपु यदुक्तमिति । अतः क्रोधराजाविष्टो निर्लज्जो निर्विशङ्को भवति गुणवशात्क्रोधस्वभावात् । देवताऽन्याऽपि सौम्या इत्यथ लोचनादि- देवता सौम्या इति क्रोधावेशनियमः। अत्रापि विस्तरेणापरदशक्रोधानां दशप्रकृतयो मुद्रावन्धेन वेदितव्याः ॥ येन चिह्न यस्योत्पादः सा च तस्य हस्तमुद्रा भवति स तया ज्ञातव्य इति नियमः। अन्यदावेशलक्षणं विस्तरभयान्नोक्तम् ॥ इदानीमावेशोपशमनादिकमुच्यते । त्यक्तावेशस्य पश्चाच्छिरसि च हृदये मूर्ध्नि नाभौ च कण्ठे गुह्ये रक्षां जिनैश्च स्वभूमिगतैः कारये- स्वत्रिवत्रैः । दत्ताङ्गे पीतवस्त्रस्य पिहितनयनस्यात्र शिष्यस्य वेशः । संवृत्यर्थं व्रतानि प्रवरगतिगतान्येव देयानि तानि । इह यदा शिष्यः क्रोधदेवताधिष्ठितः । तदाऽऽचार्येण प्रष्टव्यो यत्किञ्चित्कार्यमभिमतम् । तत्र ओं आः हूं व्यक्षरैः पुष्पमभिमन्त्र्य शिरसि दातव्यम् । तदावेशं त्यजति स्वस्थानं गच्छति । एव त्यक्तावेशो भवति । ततस्त्यक्तावेशस्य पश्चाच्छिरसि रक्षां जिनैश्चेति वचनात्। ओंकारेण शिरसि हृदये हूंका- रेण मून्युष्णीपे हंकारेणेत्युपायस्य स्वत्रिवः कायवाचित्तैरिति । एवं नाभौ होकारेण कण्ठे आकारेण गुहये क्षकारेणेति। प्रज्ञायाः खत्रिवत्रैः कायवाञ्चित्तैरिति । अत्रोभयोः कायवाञ्चित्तवज्रविपये दीर्घो हूंकारो वाग्वज्रम् । ह्रस्वश्चित्तवज्रमन्यत्र यतोऽस्ति । ततो रक्षा कृत्वा दत्ता पीतवस्त्रस्य पिहितनयनस्यात्र मण्डले शिष्यस्य प्रवेशो विधेयः। प्रथम संवृत्यर्थं व्रताद्या योधिपर्यन्तं संवृतिः पुण्यादिसम्भारः। तस्यार्थ तदर्थ तानि प्रवरगतिगतानीति । प्रवरा भद्रकल्पे सप्तविपश्या- दयः शक्यमुनिपर्यन्तास्तथागतास्तेषां गतिः पुण्यशील ज्ञानसम्भारा- त्मिका तस्यां गतानि । प्रवरगतिगतान्येव देयानि तानि शिष्यायाचार्य- णेति तथागतनियमः । तत्र तु तान्यायोधिपर्यन्तमाह भगवान् ॥ हिंसाऽसत्यं परस्त्रीं त्यजस्व परधनं मद्यपान तथैव । संसारे वज्रपाशः खकुशलनिधनं पापमेतानि पञ्च । यो यत्काले बभूव त्रिदशनरगुरुस्तस्य नम्ना प्रदेया । एपाऽऽज्ञा विश्वभर्तुर्भवभयमथनी पालनीया त्वयापि ॥

·हिंसाऽसत्यं परस्त्रीं त्यजस्व परधनं मद्यपान तथैवेति पञ्चवतानि नियम इत्यर्थः । कस्माद्यतः संसारे वज़पाशः स्वकुशलनिधनानि तानि पापकर्माणि पश्च । अतो न कर्तव्यानीति नियमः । कस्य विश्वभर्तुरिति यो यत्कालेन बभूव तथागन स्त्रिदशनरगुरुस्तस्य नन्ना प्रदेया एपाऽऽज्ञा विश्वभर्तुर्भवभयमथनी पालनीया त्वयापि।यथा कुलपुत्रैः कुलदुहितृभिः पालिता पुण्यसम्भारायेति तथागतनियमात्पश्चशिक्षापदी । द्युतं सोऽवद्यभोज कुवचनपठनं भूतदैत्पेन्द्रधर्मम् । गोवालस्त्रीनराणां त्रिदशनरगुरोः पञ्चहत्यान्न कुर्यात् । द्रोहं मित्रप्रभृणां त्रिदशनरगुरोः संघविश्वासिनाश्च । आसक्तिस्त्विन्द्रियाणामिति भुवनपतेः पञ्चविंशवतानि ॥ ततो यदीच्छति तदापराणि देयानि । तत्र द्युतं सावंद्यभोज पूर्वोक्तं कुयञ्चनपठनं भूतधर्मम् पितृकार्य यागकाय वेदोक्तम् । दैत्यधर्म म्लेच्छधर्म न कुर्यादित्युपपापकानि पञ्च तथा पूर्वापराणां दशानामा- दिमां पञ्चहत्यां न कुर्यात्सदा । गोहत्या पालहत्या स्त्रीहत्या पुरुप- हत्या ब्रिदशनरगुरोरिति प्रतिमास्तूपादेविसंवादोऽपरहत्येति । तथा मित्रद्रोहं प्रभुद्रोहं वुद्रोह संघद्रोहं विश्वस्तद्रोमिति पञ्च न कुर्या- दिति । तथाऽऽसक्तिस्त्विन्द्रियाणामिति। म्पासक्तिः शब्दासक्तिर्गन्धा- सक्ति रसासक्तिः स्पर्शासक्तिः । इति भुवनपतर्वज्रसत्वस्य नियमेन पञ्चविंशतिव्रतानि पालनीयानि शिप्यरिति वज्राचार्येण देयानि सेक- काले शिप्यायति व्रतदाननियमः ।। इदानीं मण्डलप्रवेश उच्पने श्रीमन्त्रेणाभिमन्न्य करकमलपुटे पुष्पमेकं प्रदेयम् । आदी भ्राम्य त्रिवाराङ्करकमलपुटान्मण्डले पुष्पमोक्षः। यस्मिन्स्थाने सुपुप्पं पतति नरपते तत्कुलं तस्य नूनम् । पश्चात्सप्ताभिषेक स्त्रिविध इह तथानुत्तरः सम्प्रदेयः ॥ त्विह प्रथमं व्रतदानान्तरं पीतवस्त्रेण सर्वकर्मणि मुग्वं यन्धयेत् । शान्त्यादिपु देवतावर्णवर्णेन सूक्ष्मवस्त्रेण । अनेन मन्त्रेण ओं दाद- शाङ्गनिरोधकारिणे हूं फट् ततश्चक्षुरादीनि निरोधयित्वा कल्याणमित्र- * Tib adds rakırtrastreņa ·। . मादी भ्राम्य त्रिवारान्मण्डले ततः पूर्वद्वारे आचार्यों नायकभूर्त्या स्थितः। यदि देवता मण्डल उत्थिता प्रत्यालीढपादेन तदाऽऽचार्य उत्थितः शिष्याय सेकं ददाति । अथ निषण्णा तदा निषण्णो दाति । ततः कल्याणमित्रेण समर्पितस्य शिप्यस्य शिरसि शंखोदकेन प्रोक्षणं कृत्वा ओं आःहूँ इति त्र्यक्षरैः पुष्पमेकं सप्ताभिमन्त्रितं तस्य करकमलपुट आसमन्तादेयं पुष्पाञ्जलिविशुद्धया। ततः करकमलपुटाहाये मण्डलस्य विजयकलशोपरि पुष्पमोक्षः कार्यः । यतो रजोभूम्यां पुष्पादिकं न दातव्यं । दत्ते रजोविलोपो भवति प्रतिष्ठापितमण्डलविलोपात्स्तूपभेद इति । तेन मण्डलवाहये पूर्वदारे विजयकलशोपरि पुष्पक्षेपः कर्तव्यः कुलपरीक्षार्थ । अन्यथा सहस्रहस्तमण्डले कुतः पुष्पं पतिष्यति शिष्येण क्षिप्त पूर्व वज्रार्चिषं त्यक्त्वा । वज्रज्वालाऽपि तत्र सपादहस्तशतं भवति कथं तं लंघयित्वा देवताधिष्ठानेन विना कुलदिक्षु पुष्पं पतिष्यति । तस्माद्विजयकलशे पञ्चचिहानि कृत्वा तत्र पुष्पक्षेपः कार्यः । तेन गन्धा- दिकं मण्डलबाहधे न रजोभूम्यां । रजोमण्डलं भगवतः कायो ज्ञेयः। नेत्रपटं योगपद्येन चोदयेत् । अथ प्राक् पुष्पक्षेपं कृत्वा पश्चाचोदयेदनेन मन्त्रेण । ओं दिव्येन्द्रियाण्युद्घाटय स्वाहेति नेत्रोद्घाटनं कृत्वा यस्मि- न्स्थाने सुपुष्पं यक्षराभिमन्त्रितं पतति तत्रस्था देवता तस्य कुलदेवता भवति तया कर्ममुद्रासिद्धिरिति नियमः । ततस्तस्य कुलदेवतां दर्श- यित्वा पश्चात्सप्ताभिपेक उदकादिकस्त्रिविध इह यथा कलशादिकस्तथा कर्ममुद्रां पूजयित्वाऽनुत्तरो वक्ष्यमाणः सम्प्रदेय इत्याचार्यस्य तथागत- नियमः । इदानी सप्तसेकस्य विधिरुच्यते ॥ नागै राजश्चतुर्भिर्मणिकनकपटैम॒न्मयैर्वा सरत्नैः औपंधगन्धयुक्तैर्जयविजयघटैः लापयेद्देवतानाम् । मौलीवुद्धप्रभेदैर्ददाति वरगुरुः शक्तिभिः पद्यमेव वजं घण्टार्कचन्द्रावतमपि विपयैः स्वेन्द्रियैर्योजनीयम् ।। क्रोधानां मैन्यादीनां स्फुटजिनपतिनाऽऽज्ञा प्रदेया समात्रा। वनं घण्टां प्रदाय प्रवरकरुणया देशयेच्छुद्धधर्मम् ॥ इह नागरित्यप्टाभिश्चतुर्भिर्जयविजयघटः पञ्चभिर्जयघटैः पञ्चभि- विजयघटैरप्टघटपक्षे । निभिर्जयघटैस्त्रिभिर्विजयवटैश्चतुर्घटपक्षे । मणि- ।

·हिंसाऽसत्यं, परस्त्रीं त्यजस्त्र परधनं,मद्यपानं तथैवेति पनवतानि नियम इत्यर्थः । कस्माद्यतः संसारे वज्रपाशः स्वकुशलनिधनानि तानि पापकर्माणि पञ्च । अतो न कर्तव्यानीति नियमः। कस्य विश्वभर्तुरिति यो यत्कालेन बभूव तथागतस्त्रिदशनरगुरुस्तस्य नम्ना प्रदेया एपाऽऽज्ञा विश्वभर्तुर्भवभयमथनी पालनीया त्वयापि।यथा कुलपुत्रैः कुलदुहितभिः पालिता पुण्यसम्भारायेति तथागतनियमात्पश्चशिक्षापदी । द्युतं सोऽवद्यभोज कुवचनपटनं भूतदैत्येन्द्रधर्मम् । गोवालस्त्रीनराणां त्रिदशनरगुरोः पञ्चहत्यान्न कुर्यात् । द्रोहं मित्रप्रभृणां त्रिदशनरगुरोः संघविश्वासिनाञ्च । । आसक्तिस्त्विन्द्रियाणामिति भुवनपतेः पञ्चविंशतानि ।। ततो यदीच्छति तदापराणि देयानि । तत्र द्युतं सावद्यभोज पूर्वोक्तं कुवचनपटनं भूतधर्मम् पितृकार्य यागकार्य वेदोक्तम् । दैत्यधर्म म्लेच्छधर्म न कुर्यादित्युपपापकानि पञ्च तथा पूर्वापराणां दशानामा- दिमां पञ्चहत्यां न कुर्यात्सदा । गोहत्या बालहत्या स्त्रीहत्या पुरुष- हत्या त्रिदशनरगुरोरिति प्रतिमास्तूपादेविसंवादोऽपरहत्पेति । तथा मित्रद्रोहं प्रभुद्रोहं चुहद्रोहं संघद्रोहं विश्वस्तद्रोहमिति पश्च न कुर्या- दिति । तथाऽऽसक्तिस्त्विन्द्रियाणामिति। कपासक्तिः शब्दासक्तिर्गन्धा- सक्ति रसासक्तिः स्पर्शासक्तिः । इति भुवनपतेर्वज्रसत्त्वस्य नियमेन पञ्चविंशतिव्रतानि पालनीयानि शिष्यैरिति वज्राचार्येण देयानि सेक- काले शिष्यायेति व्रतदाननियमः ॥ इदानी मण्डलप्रवेश उच्यते श्रीमन्त्रेणाभिमन्त्र्य करकमलपुटे पुष्पमेकं प्रदेयम् । आदी भ्राम्य निवाराङ्करकमलपुटान्मण्डले पुष्पमोक्षः। यस्मिन्स्थाने सुपुष्पं पतति नरपते तत्कुलं तस्य नूनम् । पश्चात्सप्ताभिषेक स्त्रिविध इह तथानुत्तरः सम्प्रदेयः ।। त्विह प्रथमं व्रतदानान्तरं पीतवस्त्रेण सर्वकर्मणि मुखं बन्धयेत् । शान्त्यादिषु देवतावर्णवर्णेन सूक्ष्मवस्त्रेण । अनेन मन्त्रेण ओं दाद- शाङ्गनिरोधकारिणे हूं फट् ततश्चक्षुरादीनि निरोधयित्वा कल्याणमित्र- * Tib adds fakt asircua ở ·। मादौ भ्राम्य त्रिवारान्मण्डले ततः पूर्वद्वारे आचार्यों नायकमूर्त्या स्थितः। यदि देवता मण्डल उत्थिता प्रत्यालीढपादेन तदाऽऽचार्य उत्थितः शिष्याय सेकं ददाति । अथ निपण्णा तदा निषण्णो ददाति । ततः कल्याणमित्रेण समर्पितस्य शिष्यस्य शिरसि. शंखोदकेन प्रोक्षणं कृत्वा ओं आः हूं इति त्र्यक्षरैः पुष्पमेकं सप्ताभिमन्त्रितं तस्य करकमलपुट आसमन्तादेयं पुष्पाञ्जलिविशुद्धया। ततः करकमलपुटाद्वाहये मण्डलस्य विजयकलशोपरि पुष्पमोक्षः कार्यः । यतो रजोभूम्यां पुष्पादिकं न दातव्यं । दत्ते रजोविलोपो भवति प्रतिष्ठापितमण्डलविलोपात्स्तूपभेद इति । तेन मण्डलबाहये पूर्वद्वारे विजयकलशोपरि पुष्पक्षेपः कर्तव्यः कुलपरीक्षार्थ। अन्यथा सहस्रहस्तमण्डले कुतः पुष्पं पतिष्यति शिष्येण क्षिप्तं पूर्व वज्रार्चिपं त्यक्त्वा । वज्रज्वालाऽपि तत्र सपादहस्तशतं भवति कथं तं लंघयित्वा देवताधिष्ठानेन विना कुलदिक्षु पुष्पं पतिष्यति । तस्माद्विजयकलशे पश्चचिहानि कृत्वा तत्र पुष्पक्षेपः कार्यः । तेन गन्धा- दिकं मण्डलबाहये न रजोभूम्यां । रजोमण्डलं भगवतः कायो ज्ञेयः। नेत्रपट यौगपद्येन चोदयेत् । अथ प्राक् पुष्पक्षेपं कृत्वा पश्चाचोदयेदनेन मन्त्रण। ओं दिव्येन्द्रियाण्युद्घाटय स्वाहेति नेत्रोदूघाटनं कृत्वा यस्मि- न्स्थाने सुपुष्पं त्र्यक्षराभिमन्त्रितं पतति तत्रस्था देवता तस्य कुलदेवता भवति तया कर्ममुद्रासिद्धिरिति नियमः । ततस्तस्य कुलदेवतां दर्श- यित्वा पश्चात्सप्ताभिषेक उदकादिकस्त्रिविध इह यथा कलशादिकस्तथा कर्ममुद्रां पूजयित्वाऽनुत्तरो वक्ष्यमाणः सम्प्रदेय इत्याचार्यस्य तथागत- नियमः । इदानीं सप्तसेकस्य विधिरुच्यते ॥ नागै राजञ्चतुर्भिर्मणिकनकघटैम॒न्मयैर्वा सरत्नैः औपधगन्धयुक्तैर्जयविजयघटैः लापयेद्देवतानाम् । मौलीवुद्धप्रभेदैर्ददाति वरगुरुः शक्तिभिः पट्टमेव वनं घण्टार्कचन्द्रावतमपि विपयैः स्वेन्द्रियैर्योजनीयम् ॥ क्रोधानां मैत्र्यादीनां स्फुटजिनपतिनाऽऽज्ञा प्रदेया समात्रा। वजं घण्टां प्रदाय प्रवरकरुणया देशयेच्छुद्धधर्मम् ॥ इह नागैरित्यप्टाभिश्चतुर्भिर्जयविजयघटः पञ्चभिर्जयघटः पञ्चभि- विजयघटैरष्टघटपक्षे । त्रिभिर्जयघटैस्त्रिभिर्विजयघटैश्चतुर्घटपक्षे । मणि- ·कनकैस्तद्भावे मृन्मपैः सरत्नरौपधगन्धयुक्तैरिति । तत्रौपध्यः पूर्वोक्त- गन्धकक्षपुटे नेत्रादिभागैः संग्राह्याः पञ्चविंशतीनां मध्ये यथालामतः पञ्च ग्राह्याऽऽचार्येण मूलतन्त्रोक्तविधानेन । तत्र भगवानाह ॥ गन्धकक्षपुटे राजन्नौषधीः पातयेत्प्रमात् । नेन्दग्न्यादिभिर्भाग म्हयाद्याः पञ्चपञ्चकैः ।। ब्राह्मी नारायणी रौद्री ईश्वरी परमेश्वरी । ऐन्द्री लक्ष्मी च वाराही कौमारी चर्चिका तथा ।। पार्थिवी वारुणी ज्योतिर्वायवी स्त्रेचरी तथा । माता च भगिनी पुत्री भागिनेयी स्वसा तथा । ब्राह्मणी क्षत्रिणी वैश्या शूद्री डोम्बी तथा स्मृता । इत्यौपध्यो महासिद्धिं भुत्तवा ऋद्धिप्रदाः सदेति ॥ तथा ब्राह्मीति ब्रह्मदण्डी भाग १ । नारायणी विष्णुकान्ता भाग १। रौद्रीति रुद्रजटा भाग ३ । ईश्वरी प्रसिद्धा भाग ४ । परमेश्वरी देवताली भाग ५ । इति प्रथमपश्चन्यासः। ऐन्द्रीतीन्द्रवारुणी भाग३। लक्ष्मीति लक्ष्मणा भाग ४. वाराही वाराहकान्ता भाग ५। कौमारीति कर्णिका भाग २ । चर्चिकेत्यधः पुष्पिका भाग १ । इति द्वितीयपश्चक- न्यासः। पार्थिवी मापली भाग ५। वारुणी रुदन्ती भाग २। ज्योति- रिति ज्योतिष्मती भाग १ । वायवी लज्जावती भाग ३ । खेचर्यकरा भाग ४ । इति तृतीयपञ्चकम् । मातेति पुनंजारी भाग १। भगिनी सहदेवो भाग ३ । पुत्रीति कृताञ्जलिर्भाग ४ । भागिनेयाऽजकर्णी भाग ५। स्वसा मोहनी घटपत्रिका भाग २। इति चतुर्थपञ्चकन्यासः। ब्राह्मणीति वृहती भाग ४ । क्षत्रिणी भृङ्गराड्भाग ५। वैश्या यष्टिमधु भाग २। शूद्री कण्टकारी भाग १ । डोम्बी मयूरशिखा भाग ३ । इति पञ्चमपश्चकन्यास एवं यथासंख्यं धान्यादिसस्यसमूहः । धान्यां, महाधान्यां मापाः श्वेतशणकाः कृष्णतिला इति प्रथमपञ्चकम् । कोद्रवा मुद्गाः कलायाः शुकृतिला गोधूमा इति द्वितीयपञ्चकम् । मोष्ठं त्रिपुटाः कृष्णसर्पपा यवा मापा इति तृतीयपञ्चकम् । मसूरिकाः शुकूसर्पपाः कर्ड्स तुबरिका वर्वटिका इति चतुर्थपञ्चकम् । अतसी घरटी वर्ण तूलयः कृष्णचणका इति पञ्चमसस्यानि यथालब्धानि ग्राह्याणि. कक्षपुटभागे- ·नात्र भागा गुटिकासंख्याः । ततो रत्नानि ब्राह्मक्षत्रवैश्यशूद्रजातीनि वज्राणि तथेन्द्रनीलपद्मरागं चन्द्रकान्तकर्केतनं रक्तानीति प्रधानानि तथा लोहानि सुवर्णरूप्यताम्रतीक्ष्णायकान्तानि । तथा मध्यमरत्नानि मुक्ताप्रवालराजपशूलमणिपड्विन्दुकश्चेति तथाऽधमानि स्फटिकजीव- जातिदोहलिका च हरितमणय इत्येतानि यथाविभवतो ग्राह्याणि । अथ देवनागानां मणय आज्ञाचक्रवर्तिनो महारत्नाभिपेके पञ्चवर्णा भवन्ति। तदभावे पञ्चवर्णानि सौरभ्यपुष्पानीति नियमो दरिद्राणाम् । अत्र हरि- तरत्नम् विजयशंखे । नीलवर्ण पूर्वापरजयविजयघटे । कृष्णं पूर्वाग्नेयघटे। रक्तं दक्षिणनैत्यघटे । श्वेतमुत्तरेशानघटे । पीतं पश्चिमवायव्यघटे । एवमयाकान्तं तीक्ष्णं तानं रूप्यं सुवर्णम् ॥ तथौपध्याः। एकभागिका जयविजयघटे । द्विभागिकाः पूर्वाग्नौ । त्रिभागिका यमदैत्ये । चतुर्भा- गिका उत्तरेशाने । पञ्चभागिकाः पश्चिमवायव्य इति । तथा गुटिका- भेदेन सस्यानि तथा पूर्वोक्तकक्षपुटगन्धद्रव्याणि पञ्चेति । एवं लोहानि रत्नानि वनौपध्याः सस्यानि गन्धद्रव्याणि घटेपु क्षिप्त्वा तैः पञ्चविं- शतिभिः पुनः पोहलिका वड्वा विजयशंखे क्षिपेत्तोयपूर्णे । तेन पश्चसु जन्मस्थानेष्वभिपेचयेदुष्णीपे स्कन्धे बाहुसन्धौ सव्यवामे । एवं स्फिच्छके कटिसन्धी ततः कुलदेवताविशोधनाय पुष्पक्षेपमन्त्रः । औं सर्वतथा- गतकुलविशोधनि स्वाहा अनेन मन्त्रणाचार्यः पुष्पमोक्षं शिष्यं कारयेत्। अनेन मन्त्रेण चक्षुरुद्घाटनम् । ओं दिव्यनयनमुद्घाटयामि स्वाहेति । ततः कुलदेवतामण्डलनायकमादिं कृत्वा दर्शयेन्मण्डलं समस्तम् । ततः पूर्वदारे कुलशुद्धिं कृत्वाऽऽचार्यः शिष्यं वामहस्तेन सञ्चाल्य कर्मवत्रिणा साधं प्रदक्षिणां कृत्वोत्तरद्वारे नीत्वा तत्र कायशुद्ध्यर्थं तारादेवीमन्त्रैः सर्वकलशेपु तोयं गृहीत्वा विजयशंखे प्रक्षिप्योदकाभिपेके पुनः पञ्चसु जन्मस्थानेप्वभिपेचयेत् । अनेन मन्त्रेण ऑ आ ई ऋ आ र पञ्चधातु- विशोधनि स्वाहा । ततो मुकुटाभिपेके पञ्चसु जन्मस्थानेप्यभिपेचयेत्। अनेन मन्त्रेण ओं अ इ उ र पञ्चतथागतपरिशुद्ध स्वाहा ॥ ततो रबहेममुकुटं घनमुकुटं वा पन्धयेदेवमभिपेकढयेन धातुस्कन्धविशु. इचच फायविशुद्धिर्भवति । कायवभूम्यां कायविशुद्धिं कृत्वा ततो दक्षिणावर्तन पुनर्दक्षिणदार वाग्विशुद्धयर्थ नीत्या शिष्यं पञ्चसु जन्म. स्थानप्यभिपिच्य पहाभिपक अनंन मन्त्रेण ओ अ आ अं अः ह हा ·। हं हा हो के दशपारमितापरिपूरणि स्वाहेनि । ततो रत्नपद सुवर्णपर्ट वाऽऽलाभे पुष्पमाला ललाटे बन्धयेदिति । ततो वज्रघण्टाभिपेके पञ्चसु जन्मस्थानेष्वभिपिच्यानेन मन्त्रैण । ओं ई हो सूर्यचन्द्रविशी- धक स्वाहेति । ततो बज्रवज्रघण्टा शिरसि दत्वा शंखोदकेनाभिपेचये- दिति। ततोऽभिपेकदयेन वाग्वनं शोधयित्वा बज्राङ्गुष्ठं दत्वा दक्षिणा- वर्तेन पुनः प्रदक्षिणां कृत्वा पूर्ववक्त्रं चित्तवज्रविशोधनार्थ पञ्चसु जन्म- स्थानेष्वभिपेचयेत् । वजनताभिपेक अनेन मन्त्रेण ओ अ आ ए औ अर् आर् ओ औ अल् आल् विपयेन्द्रियविशोधनि स्वाहा । ततः श्रोत्रा- दिपु पुप्पं दत्वा पुनर्नामाभिपेके पञ्चसु जन्मस्थानेष्वभिपिच्यानन मन्त्रेण ऑ ह हा प या र रा व वा ल ला चतुर्ब्रह्मविहारविशुद्ध स्वाहेति । ततो हस्तपादेपु पुष्पमालां बड्या कटकनूपुरादीनामभावे ततो नामाभिषेकेन व्याकुर्यात् । अमुकवज्रस्थमिति कृत्वा ततो ज्ञान- विशुद्धिनिमित्तं चित्तवज्रं शोधयित्वाऽभिषेकव्येन पुनर्दक्षिणावर्तेन शिप्यमानयित्वा पश्चिमवक्त्रे पञ्चसु स्थानेप्वनज्ञाभिपेकैऽभिपिच्यानेन मन्त्रेण ओं हं क्षं धर्मचक्रप्रवर्तक स्वाहेति । अभिषेकं दत्त्वा कायवाक्- चित्तज्ञानवजाणि सप्ताभिर्विशोध्य ततः शिप्याय चर्च वज्रघण्टा करे दत्त्वा अमुकवन ताभ्या चायाँ वनघण्यां प्रदाय प्रवरकरुणया दापयेच्छुइधर्ममित्यनेन सार्धश्लोकदयेन तद्यथा ॥ कुर्यात्माणातिपातं खलु कुलिशकुलेऽसत्यवाक्यं च खड्गे रत्ने हार्य परस्व वरकमलकुलेऽप्येव हार्या परस्त्री। मधं दीपश्च युद्धाः स्वसकलविषयाः सेवनीयाः स्वचक्र डाम्न्याद्याः कर्तिकायां स्वसकलवनिता नावमन्या स्वपने ॥ या सत्यार्थहेतोः साधनतनुरियं न त्वया रक्षणीया युद्धत्वं नान्यथा च भवति कुलसुतानन्तकस्पर्जिनोक्तम् । तोयं तारादिदेव्यो मुकुद इह जिनाः शक्तयो वीरपट्टः चघण्टार्कचन्द्री व्रतमपिविपया नाममै यादियोगः॥ आज्ञासम्योधिलक्ष्मीभवभयमथनी कालचक्रानुविहा एते सप्ताभिपेकाः कलुपमलहरा मण्डले सम्प्रदेयाः ॥

·इति सप्ताभिषेकविधि मण्डले कृत्वा ततः शिष्याय बुद्धाधिष्ठानं चिन्तयेदाचार्यः। ज्येष्ठकनिष्ठाद्यर्थम् । संवत्सरादिकमुधो * * * * * भिषेको रूपादिविषयचक्षुरादीन्द्रियसंशुद्धिः प्राकृतविषयनियमेन महा- मुद्रासिद्धिप्रापकत्वावजवताभिषेकः पञ्चमः । ब्राह्मणादिवर्णानामेक- कल्कत्वाभिप्रायेणामुकवन इति नामकरणान्मैन्यादिचतुर्ब्रह्मविहारपरि- पूर्त्या सर्वकालं रागद्वेपादिविशुद्धिर्निवारणत्वेनेति नामाभिपेका षष्ठः। अपरिमितमत्त्वधातोर्यथाशयवशेन संवृतिपरमार्थविभागेन परमगुह्य- वज्रयानदेशनार्थमनुज्ञाभिपेको बुद्धत्वनिष्पादकः सप्तमः । एते सप्ताभि- पेका रजोमण्डलं विहाय नान्यत्र पटादिमण्डले देया: कुम्भादयस्तु सेकमण्डलवर्तनमन्तरेणापि देयाः । पूर्वोद्दिष्टकादशसेकानां मध्ये लौकिकलोकोत्तरसिद्धिसौधसोपानभूतानधरसंवृतिरूपान्सप्तसेकान्व्या- ख्याय योगिसंवृतिभूतां लौकिकसिद्धिसाधनान् परमार्थानुकुलांस्त्रि- विधसेकान् कुम्भेत्यादिनोद्दिशति ॥ दिग्व यावदेका भवति दशविधा दर्शनस्पर्शनीया तस्मादालिङ्गनीयाः सरसजलधयः सेवनीयाश्च लाभ्याः । विंशद्वर्षोर्ध्वमुद्रा परमभयकरा क्रोधभूतासुरांशा सेकार्थ पट्चतस्रः समसुखफलदाश्चापरा भावनार्थम् ।। श्रीप्रज्ञास्पर्शनं यत्प्रथममपि कुचे कुम्भसेकः स एव गुह्याद्गुह्याभिपेको भवति शशधरास्वादनालोकनाभ्याम् । प्रज्ञाज्ञानाभिपेके सकलजिनकुलैः शोधयित्वाङ्गवक्त्र- मुद्रा शिष्याय देया जिनमपि गुरुणा साक्षिणं चात्र कृत्वा ।। सर्वालङ्कारयुक्तां द्रुतकनकनिभा द्वादशाब्दां सुकन्याम् प्रज्ञोपायात्मकेन स्वकुलिशमणिना कामयित्वा सरागाम् । ज्ञात्वा शिंप्यस्य शुद्धि कुलिशमपि मुखे क्षेपयित्वा सवीजम् पश्चाईया स्वमुद्रा त्वध पुनरपरा धूममार्गादियुक्ता ॥ प्रस्ता विभ्रान्तचित्ता शब्दा(?) परवशगा व्याधियुक्ता प्रस्ता मोधा स्तम्भार्थलोभाऽनृतकलहरता स्वागहीना विशुद्धा । एताः प्रज्ञाभिपके स्वनिपुणगुरुणा वर्जनीया नरेन्द्र पूर्वोक्ता बुद्धभत्ता गुमसमयधरा सर्वदा वन्दनीयाः ।। !. black of about three leaves besias kore in the MS.

·२५ इदानीमुत्तराभिषेकविधानं कलशादित्रयमुत्तरसेक उच्यते । इह कलशादिसेकार्थम् । मुद्रां दशवर्षे यावदर्जयेत्कुमारिकां यत एका प्रज्ञा- पारमिता दशविधा भवति दानादिविशुद्धया प्रतिवर्विका । अत्रापि यावद्दन्तपातो न भवति तावज्ज्ञानधातुरव्ययत्वात् । ततो दन्तपाता- दाकाशधातुः । एवं धातुदयेन कुमारिकाऽक्षतयोनिः ॥ सा तेन दर्श नीया स्पर्शनीया पूजनीयेति तस्माद्दशवर्षादेकादशवर्षमादिं कृत्वा यावविंशतिवण्यालिङ्गनीया पड्भिः सह चतस्रः सेवनीया वायुधात्वा- दयः । अतो वायुधातुरेकादशवर्षे । दादशे तेजः । त्रयोदशे तोयम् । चतुर्दशे पृथिवीति चतस्रः । पञ्चदशे शब्दः । पोडशे स्पर्शः । सप्तदर्श रसः । अष्टादशे रूपम् । एकोनविंशते गन्धः । विंशतितमे धर्मधातु- रिति । ततो विंशतिवर्षादृर्घ मुद्रा परमभयंकरा क्रोधभूतासुरांशा । विंशतिवादेकविंशतिवर्षमारभ्य प्रत्येकवर्पिका यथासङ्ख्यम् । अति- नीला। अतियला । जम्भी। मानी । स्तम्भी। मारीची। चुन्दा । भृ. कुटी । वज्रशंखला । रौद्राक्षीति दशक्रोधदेवत्यः । तत एकत्रिंशदा- द्यष्टौ भूतांशाः । चर्चिका । वाराही । रौद्री । ऐन्द्री। ब्राह्मणी । महा- लक्ष्मी। कौमारी । वैष्णवीति । एकोनचत्वरिंशद्वर्पादष्टावसुरांशाः । भ्वानास्या। सूकराया। व्याघ्रास्या। जम्बुकास्या। गरुडास्या। उलुकास्या। गृध्रास्या। काकास्येति पट्चत्वारिंशद्वर्षाणि यावन्मुद्राभावनार्थम् । सेका) पुनः पट्चतस्रः समसुखफलदाः । तेजोधातुमारभ्य यावडर्मधातुरिति । वायुधातुवज्रस्थानुग्राह्येति नियमः । इहोत्तराभिपेको द्विधा । एकः स- स्यावतारणार्थ मार्गपरिज्ञानाय तन्त्रश्रुताधिकारायेति । अपरो महा. चार्यपददानाय देशककरणायेति । अतः पूर्वाभिपेके तावत् जस्ता वि- भ्रान्तादिदोपरहिता दादशान्दादिसुकन्या परिपाचिता शिष्येण गुरोः समर्पनीया । ततोऽध्येपणादिकं कृत्वा शिष्यो गुरुमध्येपयति वक्ष्य- माणस्तुत्या । ततस्तुष्टो गुरुलॊकसंवृत्या स्तनस्पर्शनं कारयति स्वमुद्रा- पास्तेन कलशाभिषेकः स एव । ततो गुह्यपूजां कृत्या शिष्यायामृतं ददाति मुद्रारविन्दं चालोकयति तेन गुह्याभिपेको भवति । शश- धरास्वादनालोकनाभ्याम् । ततः प्रज्ञाभिषेके पश्चकुलकलापिनी कृत्या ओंकारादिवीजैस्ततो मुद्रा शिष्याय देया पाणिव्याप्तिद्वन्दकरणाय च गुरुणा जिनं वनसत्त्वं साक्षिणं कृत्वा यथायं दुर्भगः सत्त्वोऽस्याधि- । .

·काराय भावनादिके तन्त्रश्रावणाय शिष्याणां तन्त्रदेशनाय मण्डल- लेखनायेति । प्रथम शिष्यावतारणाभिषेकनियमः॥ तथा हसितेनाचार्यो द्विगुणात्मकशुक्रसुखेन देवविशुद्ध्या गुह्य इतीक्षणेन त्रिगुणात्मकविशुद्धया पाणिव्याप्तिरिति चतुर्गुणात्मकवि- शुद्ध्या द्वन्द्वमिति पञ्चगुणात्मकशुक्रसुखेन देवविशुद्धयति । लौकिक- संवृत्या सत्त्वावतारणाय चतुर्विधोऽभिपेकः । ततः सर्वतन्त्रे श्रुते ज्ञाते सटीके महाधिपतित्वाय । यथानुक्रमेणोक्ता दशविद्याः समर्पणीयाः गृहस्थशिष्येन गुरवे । अत्र मूलतन्त्रे भगवानाह । भागिनेया दुहित्री च भगिनी जननी तथा । भार्याया जननी चैव मातुलस्य तथाङ्गना ॥ पित्रुर्तीतुस्तथा भार्या भगिनी जनकस्य तु । स्वमातुर्भगिनी चैव स्वभार्या वररूपिणी ॥ ताराद्या धर्मधात्वन्ता दशविद्याः स्वगोत्रजाः । सेककाले प्रदातव्याः शिष्येण मोक्षकांक्षिणा ॥ न ददाति गुरोर्विद्या यद्येताः कुलरक्षणात् । तदा सेको न दातव्योऽन्याभिहवासिनाम् ॥ मण्डले अभिपिक्ताभिरन्याभिः शूद्रजातिभिः । भिक्षूणां श्रामणेराणां दातव्यो गुरुणा नृप ॥ वायव्यायास्तु क्रमाच्छूद्री क्षत्रिणी ब्राह्मणी तथा । वैश्या डोम्बी च कैवर्ती नटीका रजकी तथा ।। चर्मकारी च चण्डाली धर्मधात्वन्तजा दश । महाविद्याः समाख्याता भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः ।। इति । एवमुक्तकमेण दशपारमिता दशवशिता दशभूमिदशयला- न्याभिर्विशुहानि भवन्तीत्याधिपत्यकरणाय दशमुद्रा देया मण्डला- चार्यपदाभिलापिणेति तथागतनियमः । एवं दशमुद्राः समर्प्य शिप्यो गुरोस्तत आदेशं प्रार्थयति । इदानीं मया किं कर्तव्यं हे भगवन् । सर्वपारमिताप्राप्तस्तत आचार्यों ब्रूत इमां स्वकीयां भायाँ गृहीत्या दशानां मध्ये तया साधैं ममाध्येपणां कुम। भिक्षुधामणेराणां च- ·ण्डाली स्वभार्या कर्तव्यो । ततो गुरुनियमेन तां गृहीत्वा कनकादि- कुसुमैमण्डलं हे कुरुतः । ततोऽध्येपयतः। नमस्तै कालचक्राय सर्वावरणहानये । परमाक्षरसुखापूर्ण ज्ञानकाय नमऽस्तु ते ॥ शून्यताकरुणाभिन्नं बोधिचित्तं यदक्षरम् । तेन सेकेन मे नाथ प्रसादं कुरु साम्प्रतम् ॥ पुत्रदारादिभिः साध दासोऽहं तव सर्वदा । आयोधिमण्डपर्यन्तं नान्योऽस्ति शरणं मम ॥ इत्यध्येषितवन्तं सपत्नीकं शिष्यं तुष्टाचार्यः शब्दवनां सर्वाल- कारानपसर्य * * कृत्यालिङ्गयति । गृहिणस्तु भार्याया मातरम् । ततः पूर्व तारा । दक्षिणे पाण्डरा। उत्तरे मामकी । पश्चिमे लोचना । आ- नेयां स्पर्शवत्रा। नयां रसवना । ईशाने रुपयजा। वायव्ये गन्ध- वति । योगिनीचक्रं नग्नं मुक्तकेशं कर्तिकपालहस्तं विरचयेनवविद्या- भिर्यथानुक्रमेणेति । एवं पूर्वाभिपेकस्तोयादिना सप्तविधः । तत उत्तरा-. भिपेकः सामान्यकर्ममुद्रया ॥ उत्तरोत्तराभिपेकः पूर्वोक्ताभिः शूद्रजा- दिभिर्मुद्रासमर्पणाय दशभिरष्टाभिर्घटैर्जयविजयाभ्यां लापयनिर्धा श्रामणेरं तासां मध्ये पभिर्मुद्राभिश्चतुर्भिः कलशः लापयेजय- विजयाभ्यामपि । गृहस्थं तासां नवानां मध्य एकया स्वभार्ययैकेन विजयघटेनाभिपेचयेत्पूर्योक्तविधिना ॥ ततो मुद्रां समर्पयेत्कलशसेकदानार्थम् । इति । अत्र सर्वालङ्कारयुक्तां द्रुतकनकनिभां बादशाब्दां सुकन्यां विंशति- वर्षपर्यन्तां प्रज्ञोपायात्मकेन देवतायोगेन स्वकुलिशमणिना कामयित्वा सरागां रजोयलां ज्ञात्वा शिष्यस्य शुद्धिं उत्तरोत्तराभिपेके कुलि- शमपि मुख क्षेपयित्वा सपीजम् । पश्चाद्देया मुद्राऽऽचार्येण याऽऽलि- गिताऽधया पुत्रस्य भार्या स्वयमाचार्योऽभिगच्छति ततः सेकक्षणे प्राप्त शिप्याय पुनः स्वभार्या समर्पयेत् । शिष्यस्याक्षिणी घड्या गुरुः प्रज्ञाया नरनासिका * । ततो भार्याज्ञानेन स्वमुद्रां समर्पयेदा- चार्य इति सर्वत्र सेकविधिर्महाधिपत्ये । यदि दशमुद्रास्तदा यां यां ** ·कामयितुं समर्थः शिष्यस्तां तां समर्पयेत् । अर्धरात्राद्घटिकादयो यावत्सूर्योदयं ततो विसर्जयेद्गणचक्रं विसृज्य च शिष्याय संवरं द- यात् । इदं यन्मया कथितं संवृत्या विरमान्तं सहजलक्षणं यन्दिन्दु- त्रयान्तं तद्विवृत्या भवति । विवृत्याऽच्युतं सुखं योगिनां तेनेदं त्वया महासुखं रक्षणीयम् । तदुक्तं मूलतन्ने। कर्ममुद्राप्रसङ्गेऽपि ज्ञानमुद्रानुरागने । रक्षणीयं महासौख्यं बोधिचित्तं दृढव्रतैः ।। * * प्रतिष्ठाप्य बोधिचित्तं न चोत्सृजेत् । भावयेवुद्धविम्वं तु धातुकमशेषतः ॥ अनेन रक्षितेनैव बुद्धत्वमिह जन्मनि । शीलसम्भारसम्पूर्ण पुण्यज्ञानसमन्वितम् ॥ दशपारमिताप्राप्ताः सम्बुम्हाख्यध्ववर्तिनः । अनेन सर्वसम्वुद्धैर्धर्मचक्र प्रवर्तितम् ॥ अतः परतरं नास्ति ज्ञानं त्रैधातुकेश्वरम् । शून्यताकरुणाभिन्नं स्वपरार्थप्रसिद्धये ॥ यदि पालयसि मे पुत्र संवरं सर्वतायिनाम् । तदा लप्स्यसे सम्बोधिं सर्वबुद्धैरधिष्ठिताम् ॥ अथ रागाभिभूतात्मा न पालयसि संवरम् । गृहीत्वा पुरतो भर्तुस्तदा यास्यसि रौरवम् ॥ मृदुचित्ताद्यदा * * बोधिचित्तं च्युतं भवेत् । पद्मयायं तदा ग्राह्यं ज्ञात्वा मुद्रां स्वजिह्वया ॥ इति संवरं दत्त्वाऽऽचार्यः शिष्याय शिप्योऽपि गुरुदक्षिणां दत्त्वा पुनर्मण्डलं कृत्वा प्रार्धयेत् । भगवान्मे सेकप्रक्रियां प्रसादं करोतु। ततः शिप्यमामन्त्रयेद्गुरुः। शृणु त्वं पुत्र यथा संवृत्या पोडशानन्द- लक्षणं सर्वसत्त्वानां सुखं साधारणमेकविंशत्यधिकशतादिवृत्तम्वृत्तं परमादिबुद्धता । मञ्जवजेण कामाक्षोभमित्यादिभिः । फामाक्षाभं करोति स्वमनसि जगतः पूर्णतां याति पूर्णा पूर्णज्यालान्जयिन्, सवति शशधरं द्रावयित्वोसमाहात् ।

·२६ औ ण्ट्राश्लिष्टं प्रकृत्या ददाति वरसुग्वं यिन्दुमोक्षत्रयान्ते , आलोफस्पर्शसङ्गं * * सुखमयानन्दभेदादिनैतत् ।। कामानन्दं करोति प्रथममपि नृणां चक्षुरालोकनेन पश्चात्पूर्णाप्रसङ्गे पुनरपि परमानन्दमेव खकार्य । ज्वालापिन्दु नवन्ती रमती च विरमानन्दवज्रेण पद्म औं ण्ट्रा पिन्दुनयान्ते क्षरगतसहजानन्दवज्रं करोति ॥ कामानन्दकाम्याक्षरणमपि चतुष्केन योगः स एकः पूर्णः शक्तयुद्भवो वै भवति च परमानन्द एव द्वितीयः । ज्वालाबिन्दुश्च घूर्णः पुनरपि विरमानन्द एव तृतीयः औ ण्ट्रा नाश्च निद्रा भवति च सहजानन्द एवं चतुर्थः ॥ इह सर्वस्य जगतः कामो मनसि क्षोभं करोति प्रथमानन्दमिति । ततः पूर्णतां याति पूर्णावस्था ललाटे घोधिचित्तपूर्णत्वात्प्रज्ञालिङ्गना- दिना द्वितीयः परमानन्द इति । ततः पूर्णादुत्तमाङ्गात् * * * ज्वालावस्था विन्दु सवति शशधरं सावयित्वा तृतीयं विरमानन्दं करोतीति । तत औ ण्ट्रावस्था * * काले कायवाचित्तविन्दुनामवसाने चतु- पिन्दुनिर्गमकाले सहजानन्दं करोतीत्येवं प्रतिपदादिपञ्चपञ्चकलाभि- राकाशवायुतेजउदकपृथ्वीस्वरूपाभिनन्दाभद्राजयारिक्तापूर्णानामभिः । अ इ उ ल क । आ ए अर् ओ अल् च । ह य र व ल ट इत्येत- त्वरधर्माभिः ॥ एवं पञ्चम्यानन्दपूर्णा । दशमी परमानन्दपूर्णा । पू- र्णिमा विरमानन्दपूर्णा । सहजानन्द इति पोडशी कला । सर्वधातूनां समाहारो मेलापकः समाजः संवर इति । एवं रागो पोधिचित्तस्य शुकृपक्षः । विरागः कृष्णपक्ष इति । यथा नामसङ्गीत्यां- विरागादिमहारागो विश्ववर्णो ज्वलमभः । सम्बुद्धवजपर्यको बुद्धसङ्गीतिधर्मधृत ॥ इति । तथा- सर्वाकारो निराकारः पौडशार्धाधविन्दुधृक् । अकल: कलनाभीत: चतुर्थध्यानकोटिधृक् ॥

·२७ इति भगवतो नियमः । विवृत्या पश्चमपटले महामुद्राज्ञानं विस्त- रेण ज्ञातव्यं नात्र विस्तरितम् ॥ इदानी पोडशानन्दानां चतुर्योगा उच्यन्ते । कामा इत्यादिनेह सर्वसत्त्वानां जाग्रत्स्वप्नसुपुप्ततुर्यावस्था- भेदेन कायवाचित्तज्ञानयोगः । ते चानन्दा भेदेन पोडश । तत्र कामा इति कायानन्दः । आनन्द इति वागानन्दः । कम्पेति चित्तानन्दः । अक्षर इति संज्ञया ज्ञानानन्दः । एवं चतुष्केनानन्दयोग एक इति । तथा पूर्णा इति कायपरमानन्दः । अत्र परमानन्दादित्रयोऽन्तादिना वाञ्चित्तज्ञानवजाणि छन्दोवशादिति । अतः परमानन्द इति वाक्- परमानन्दः । तद्भवश्चित्तपरमानन्दः । शक्तिरिति ज्ञानपरमानन्दः । इति द्वितीयो योगः। ज्वाला इति कायविरमानन्दः । विरमानन्द इति वाग्विरमानन्दः । घूर्ण इति चित्तविरमानन्दः । बिन्दुरिति ज्ञानविरमा- नन्द इति तृतीयो योगः । तथा ओ ण्ट्रा इति कायसहजानन्दः । स- हजानन्द इति वाक्सहजानन्दः । निद्रेति चित्तसहजानन्दः । नाद' इति ज्ञानसहजानन्दः। एवं चतुर्विधः कायः। निर्माणसम्भोगधर्मस्वाभा- विकभेदेन कायश्चतुर्धा वाक् चतुर्धा चित्तं चतुर्धा ज्ञानं चतुर्धेति । एवं पोडशानन्दभेदाः श्रीतन्त्रे विस्तरेण द्रष्टव्या इति पोडशानन्दं सह- जमिति नियमः॥ ।। लौकिकसिद्धिसाधनांस्त्रिविधसेकानुद्दिश्य लो- कोत्तरसिद्धरसाधारणकारणमेकादशं सेकमाह पुनरित्यादि । महाप्र- ज्ञति । अविकल्पितसङ्कल्पा वक्ष्यमाणा महामुद्रा तस्या भावनया ज्ञानं तज्जं महाक्षरं महासुखमेकादशसेकः । डकिनीवज्रपक्षरेऽप्येकादशैव सेका उक्तास्तथा हि। मथमं तोयसेकेन द्वितीयं मौलिसेकतः । तृतीयं पसेकेन चतुर्थ वज्रघण्टया ॥ पञ्चमं स्वाधिपेनैव नामसेकं तु पष्टमम् । चुहाज्ञा सप्तमं सेकं कलशं सेकमष्टमम् ॥ नवमं गुह्यसेकेन दशमं प्रज्ञाभिपेकतः । तत्ववज्रमयोगेन सर्वान्वज्रव्रतान्देत् ॥ व्याकरोति स्वयं शास्ता एप मेकविधि स्वयम् । आचायाँ नावमन्तव्यः सुगताज्ञां न लंघयेत् ॥

·इति । एवमेकादशोऽभिपेकः प्रधानस्तत्त्ववञप्रयोगेनेति भगवतो विस्पष्टवचनाचतुर्थो चैकादशो चाऽभिपेकः पृथग्वावगन्तव्यो विदङ्गि- रिति । यथासङ्ख्यमपां कुम्भादीनां चतुर्णी सान्वयानि क्षराक्षर- स्पन्दनिस्पन्दाख्यानि नामानि । कायेत्यादि सुगमम् । तथा वालप्रौढ- वृद्धप्रजापतिसंज्ञकानि । प्रज्ञति द्वादशान्दामारभ्य यावडिंशत्यब्दा तस्याः स्वचेतोरम्यायाः अभिपेके भव्यायाः * * * स्पर्शेन बोधिचित्त- च्युतमिति । चतुर्दलोष्णीपपद्माच्छुकामृतधारायाः पोडशदलललाटे कमलकर्णिकायामागमनेन यत्कायानन्दवागानन्दचित्तानन्दज्ञानानन्दा- त्मकं सुखानुभवनं तहालम् । प्रथमसेकप्राप्तत्वाद्योगी पयोधराभिषिक्तो बाल इत्युच्यते । ततस्तस्या * * ईपहनोद्दोलनेन घोधिचित्तच्युत- मिति । द्वात्रिंशद्दलकरकमलादष्टदल हत्कमलकर्णिकायां यत्कायपर- मानन्दवाक्परमानन्दचित्तपरमानन्दज्ञानपरमानन्दात्मकं सुखानुभवनं तत्पूर्वीदतिरिच्यमानत्वात्प्रौढो गुधाभिपेकः । ततो गाढोद्दोलनेन स्पन्दं गत इति चतुःपष्टिदलनाभिकमलाद्वात्रिंशदलगुखकमलागम- नेन शुकेन्दोः पञ्चदशकमलस्याग्रगस्वच्छद्रवस्य स्पन्दाख्यस्य वज्र- मणिशुपिरपर्यन्तागमनेन च यदधिमानं कायविरमानन्दवाग्विरमानन्द- चित्तविरमानन्दज्ञानविरमानन्दात्मकं सुखानुभवं स वृद्धः प्रज्ञाज्ञाना.. भिपेकः । महामुद्रेति । गगनोद्भवधिम्यं तस्याः स्वरसबाह्यभावना. ख्यानुरागाजातं निःस्पन्दत इति निरुहो वज्रमणेर्यायस्पन्दः । * * ऽच्युतसुखतया यस्य चन्द्रामृतस्य स कायसहजानन्दवाक्सहजानन्द- चित्तसहजानन्दज्ञानसहजानन्दात्मको महाज्ञानाख्यः चतुर्थः सेकः । तत्पुनस्तथैति वाक्याभिधेयः । असौ निरावरणलोकोत्तरज्ञानाधिगतः सिद्धरसवत्ताम्रादिधातूनां स्वर्णाभावेनैव सावरणस्कन्धधात्वादीनां पश्चतधागतपश्चदेव्यादिप्रजाभायेन निष्पादकत्वात्प्रजापतिः । तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः। तद्योगात्तायिनस्तथागतादयः । उदितपरमाक्षरज्ञानस्य योगिनः कायादिव्यवस्थापनं श्रीकालचके कथितं ॥ स्वच्छः कायोऽणुनष्टः प्रभवति खसमो लक्षणाद्यः प्रपूर्णः स्वच्छं त्रैलोक्यमेवावरणविरहितं स्वमवद्भाति विश्वम् । भापाच्छिद्रासमन्तात्परहृदयगतानेकभाषान्तरण चित्तं सत्सौख्यपूर्ण चलति सहजालिङ्गितं सर्वकालम् ॥

·२९ इति । असावेवाद्वयोऽक्षर ऊर्ध्वरेता गुह्यनाभिहत्कण्ठगमनेन यथाक्रमं वज्रसत्त्वादिनामचतुष्टयं लभते । ललाटगः पूर्वोक्तविशुद्धादि- चतुर्विधयोगाख्यः । उष्णीपगः कालचक्र इति नामेति पट्सत्वाः । इ- दानी लोकोत्तरसिद्धरसाधारणकारणं पडङ्गयोगमुद्देष्टुमाह । अस्यैव सा- धनं कुर्यादित्यादिना । तथा हि । प्रतिभासैरचिन्तितैरित्यारभ्य विश्व- बिम्बं प्रभास्वरमित्यन्तेन पडङ्गयोगस्य प्रत्याहाराख्यं प्रथमानमुद्दिष्टम् । पिहितापिहितेत्यादिश्लोकेन ध्यानाङ्गम् । दृष्टे विम्चे तत इत्यादिश्लो- केन प्राणायामागम् । प्राणं यिन्दी निवेशयदित्यनेन धारणाङ्गमप्युद्दि- प्टम् । अनुस्मृत्याद्यङ्गदयस्य तु तदर्थोद्देशसामर्थ्यादुद्देशोऽपि यथायोग- मूहनीयः। पडङ्गयोगश्च सम्यकसम्बोधिलक्षणाया उत्तमायाः सिद्धेः साधनत्वेनोद्देशनिर्देशप्रतिनिर्देशैः समाजोत्तरे भगवता कथितो यथा । अन्तर्धानादयः सिद्धिसामान्या इति कीर्तिताः।' सिद्धिमुत्तमामित्याहुर्बुडा बुद्धत्वसाधनम् ।। चतुर्विधमुपायं तु बोधिवजेण वर्णितम् । योगतन्त्रेषु सर्वेषु शंस्यते योगिनां सदा ॥ सेवाविधानं प्रथम द्वितीयमुपसाधनम् । साधनं तु तृतीयं वै महासाधनं चतुर्थकम् ॥ सामान्योत्तमभेदेन सेवा च द्विविधा भवेत् । वज्रचतुष्कण सामान्यात्तमा पड्भिरङ्गतः ॥ प्रथमं शून्यतायोधिद्धितीयं वीजसंग्रहम् । तृतीयं पिम्वनिप्पत्तिश्चतुर्थ न्यासमक्षरम् ।। एभिर्वनचतुष्केण सेवा सामान्यसाधनम् । सेवा ज्ञानामृतेनैव कर्तव्या सर्वतः सदा ॥ 1 These lincs arc quoted from Guliyasamijatantra (G.O.S. cdition, p. 162). The following variant rendings arc to be remarked: sloka l: pailuje 10. pañcudlu; 11: vilarkan ci; ricànım cu; 12: guhyam iuriodavam lurkan ricarum tulfruwogalalr; 16: wirida comiriyah ruman dhna dhaironā smurtami 17: nimillimutajāsalci lui insle::d of lat 19. Alängylla; 20: SIMSret; 22: salijililain 23: antiishvate, 24 harun blare.

·।
सेवां पडङ्गयोगेन कृत्वा साधनमुत्तमम् ।
साधयेदन्यथा नैव जायते सिद्धिरुत्तमा ।।
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा ।
अनुस्मृतिः समाधिश्च पडङ्गयोग उच्यते ।।
दशानामिन्द्रियाणां तु स्ववृत्तिस्थं तु सर्वतः
प्रत्याहार इति प्रोक्तः कामाहारं प्रति प्रति ॥
पञ्चकामाः समासेन पञ्चबुद्धप्रयोगतः ।
कल्पनं ध्यानमुच्येत तध्यानं पश्चविधं भवेत् ॥
वितर्कश्च विचारश्च प्रीतिश्चैव सुखं तथा।
चित्तस्यैकाग्रता चैव पश्चैते ध्यानसंग्रहाः ।।
गुह्यतन्त्रेषु सर्वेपु विविधाः परिकीर्तिताः।
गुह्यत्रयोद्यस्तो विचारस्तत्प्रयोगता ॥
तृतीयं प्रीतिसङ्काशं चतुर्थ सुखसंग्रहम् ।
स्वचित्तं पञ्चमं ज्ञेयं ज्ञानज्ञेयोदयक्षयम् ॥
सर्वबुद्धमयं शान्तं सर्वकामप्रतिष्ठितम् |
पञ्चज्ञानमयं श्वासं पश्चभूतस्वभावकम् ॥
निश्चार्य पिण्डरूपेण नासिकाने तु कल्पयेत् ।
पञ्चवर्ण महारत्नं प्राणायाममिति स्मृतम् ॥
स्वमन्त्रं हृदये ध्यात्वा प्राणं पिन्दुगतं न्यसेत् ।
निरडमिन्द्रियं रत्नं धारयेडारणं स्मृतम् ॥
निरोधवज्रगते चित्ते निमित्तोद्ग्रहः प्रजायते ।
पञ्चधा तन्निमित्तं तु बोधिवत्रेण भापितम् ।।
प्रथमं मरीच्याकारं धूमाकारं द्वितीयकम् ।
तृतीयं खद्योताकारं चतुर्थ दीपमुज्ज्वलम् ।।
पञ्चमं तु सदालोकं निरभ्रगगनोपमम् ।
स्थिरं तु वनमार्गेण स्फारयेत् खधातुपु ॥
विभाव्य यदनुस्मृत्या तदाकारं तु संस्फरेत् ।
अनुस्मृतिरिति ज्ञेयं प्रतिभासस्तत्र जायते ।।

·प्रज्ञोपायसमापत्त्या सर्वभावान् समासतः । संहृत्य पिण्डयोगेन विम्यमध्ये विभावयेत् ॥ झटिति ज्ञाननिष्पत्तिः समाधिरिति संज्ञितम् । प्रत्याहारं समापद्य सर्वमन्त्रैरधिष्ठयते ॥ ध्यानज्ञानं समापद्य पश्चाभिज्ञात्वमामुयात् । प्राणायामेन नियतं चोधिसत्त्वनिरीक्ष्यते ॥ धारणाया बलान्नित्यं वज्रसत्त्वः समाविशेत् । अनुस्मृतिसमायोगात्प्रभामण्डलं जायते ॥ समाधिवशितामात्रे निरावरणता भवेत् । इत्येषां श्लोकानां सङ्कपतो विवृतिरुच्यते । सेवा ज्ञानामृतेनैवेत्यादि । सेव्यते मुमुक्षुभिरभ्यस्यत इति सेवा । किं तस्मादिविम्बदर्शनपर्यन्तं प्रत्याहाराङ्गं ध्यानाङ्गं च सा खल्त्तमा सेवा ज्ञानामृतेनैव पडङ्गयोगेनैव कर्तव्या निष्पाद्या सर्वतः सर्वात्मना सदा सर्वकालमेवकारोऽवधारणे । एप हि ज्ञानामृताख्यः पडङ्गयोगः॥ ॥ प्रत्याहार इत्याद्युद्देशपदानां निर्देशप्रतिनिर्देशावाह दशाना- मित्यादिभिः श्लोकः । तत्रेन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्चेन्द्रियाणि तेषां दशाना- मिन्द्रियाणां विषपचिपपिणां स्ववृत्तिः स्वस्मिन्नात्मन्पनुवृत्तिर्वर्तनम् । सत्तामात्रता खवृत्तिः । विषयविषयिणां विषयभावोपगमनविपयग्रह- णव्यापारापरतिः स्ववृत्तिरित्यर्थः । तत्रस्थितत्वं स्ववृत्तिस्थं न तु ग्राध- ग्राहकवरूपेण प्रवृत्तिः स्ववृत्तिः। अमुमेवार्थमाह कामाहारं प्रति प्रतीतिनिर्देशेन । काम्यन्तेऽभिलप्यन्त इति कामा रूपादयो विपया- स्तेपामिन्द्रियैर्यदाहरणं स कामाहारः । तं कामाहारं प्रति चक्षुरादि- भिरिन्द्रिय रूपादिविषयग्रहणं लक्षीकृत्य प्रतिनिवृत्तिः प्रत्याहार इति प्रोक्तः । पाह्यरूपादिविपयेप्वप्रवृत्तिासचक्षुरादीन्द्रियमासचक्षुर्विज्ञा- नादीनामध्यात्मनि शून्यतावलम्यनेनाकल्पितं सर्वभावदर्शनं शून्य- प्रतिसेनादर्शनं कुमारिकया इवैति । प्रत्याहाराङ्गमुच्यत इत्यर्थः ।। ॥ द्वितीयमगमाह पश्चेत्यादि। पञ्चेत्युपलक्षणमुभयन पश्चकामा इति सर्वे भावाः स्थिरचलात्मकाः पञ्चयुद्धप्रयोगत इति । सर्वयुद्धप्रयोगतः ।

·स्वभावादेव सर्वभावाः सर्वयुद्धप्रयुक्ताः सर्वयुद्धमयाः। समासेनेति । तेषां सर्वधुद्धमयानां सर्वभावानां योगिप्रत्यात्मवेद्यन्यध्वत्रधातुकमति- भासकरूपेण कल्पनं विकल्पनं बिकल्पविनमापगतं प्रवन्धप्रवृत्तं यद्द- र्शनं तद्वधानमुच्यते । एतदेवार्थ सर्वयुद्धमयं शान्तं सर्वकामप्रति- प्ठितमिति प्रतिनिर्देशेन वक्ष्यति । तच ध्यानं वितर्कश्चेत्यादिभेदेन पञ्चविधं भवति । गुह्यत्रयेत्यादि । कायवाचित्तात्मकं त्रैकालिकं त्रै. धातुकं गुषत्रयं तस्य चैत्यस्थूलाकारेण धातुकप्रतिभासमानत्वेन स- कृदुदयों 'वगतिरवयोधों यः स गुह्यत्रयोदयः । स एव वितर्कः। विचारस्तत्प्रयोगत इति । तस्मिन्वितर्कविपये प्रभोगताऽभोगः । स्थावरजङ्गमघटपटादिविशेषेण भावग्रहणं विचारः। प्रीतिसङ्काशं वि. चारविषयेषु सर्वभावपु चिचारोपणहेतुभूतं सौमनस्यं सुखसङ्ग्रह- मिति । आरोपितचित्तेभ्यः सर्वभावेभ्यः सुखसम्पत्तिः कायमस्रब्धिहे- तुकः सुखसङ्ग्रहः । खचित्तमित्यादि । ज्ञानस्य चक्षुरादिपप्रवृत्तिवि- ज्ञानस्य ज्ञेये रूपादिके धर्मधातुपर्यन्त उदयः । ज्ञानज्ञेयोदयः । तस्य क्षयः । चित्तस्य प्राथग्राहकशून्यत्वलक्षणा चित्तैकाग्रता स्वचित्तमि- त्युक्तं तदेवंविधं चित्तं सर्वबुद्धमयं ग्राधादिविकल्पशमनाच्छान्तं त्रै. धातुकप्रतिभासमानत्वेन शून्यतैकनिष्ठं सर्वकामप्रतिष्ठितम् । सर्व- कामाः सर्वभावाः स्वाभिन्नप्रतिभासकरूपेण प्रतिष्ठिताः स्थिता अति सर्वकाममतिष्ठितम् ॥ ॥ तृतीयमङ्गमाह । पञ्चज्ञानेत्यादि । पञ्चज्ञानान्यक्षोभ्यादिपञ्चबुद्धाः। ललनापञ्चमण्डलधर्मिणो विज्ञानादिपञ्चस्कन्धाः । तन्मयं श्वासं वाम- नासापुटे। इह पञ्चभूतशब्देन रसनापश्चमण्डलधर्मिणः पृथिव्यादि- पञ्चधातयः। तत्स्वभावं श्वासं पञ्चभूतस्वभावकम् । सत्यनासापुटे निश्वार्य पिण्डरूपेणेह पिण्डं सव्यावसव्यमण्डलात्मकत्वं मध्यमा. यामयधूत्यां प्राणवायोः । स च प्राणवायुर्निश्वार्य पिण्डरूपेण नासि- फाग्ने । अत्र नासिकाशब्देन नाभिट्टत्कण्ठललाटोप्णीपकमलकर्णिको. च्यते । तं प्राणवायुं निश्वार्य तस्मान्नासिकाया अग्रे कल्पयेद्भावयेत् । कर्णिकायाः कर्णिकामध्येन सव्यावसव्यकमलद्लैः। घामद्-. 1. Gap of one or two syllables in the Sanskrit text, which cannot be restored on the Tib.

·क्षिणवाहिद्वयनिरोधेन केवलमध्यमावाहिमाणवायुः पञ्चवर्ण महारत्न- मित्युच्यते प्राणायाम इति वज्रजाप इति च मध्यमाभिन्नाङ्गेन ज- सव्यः। चतुर्थमाह । एवं मानसन्त्राणभूतत्वात्स्वमन्त्रं प्राणं हृदये कर्णिकात्कर्णिकामध्ये ध्यात्वा बिन्दुगतं विन्दुस्थानं ललाटं तत्र न्या- सेन्निरोधयेत् ॥ निरुद्धं सेन्द्रियं रत्नं धारयेद्गमनागमनरहितं कुर्या- डारणं स्मृतं धारणाङ्गमुक्तम् ॥ निरोधवक्रेत्यादिसार्धश्लोकद्वयं प्रत्याहा- राङ्गे द्रष्टव्यं गुरूपदेशाद्वारणारत्नपाठोऽस्य पुस्तकपाठनिरासार्थः । निरोध्यतेऽत्रेति निरोधः। निरोधश्चासौ वज्रश्च निरोधवज्रोऽवधूती- मार्गः । तत्रगते चित्ते प्राणवायौ निमित्तोद्ग्रहः प्रजायते । निमित्तानां धूमादीनामुग्रहः प्रतिभासो जायत उत्पद्यते । प्रथमदितीयनिमित्त- विलोमकथनं तु गुरुपराधीनत्वकथनार्थम् ॥ स्थिरं निश्चलीभूतं धारणाङ्गेन महारत्नं कर्तृकमिति चण्डाली ना- भिचक्रादुत्त्थापयेत् । वज्रमार्गेण मध्यमा खधातुपूष्णीपचके साप्युष्णी- पकमलकर्णिकोत्थिता सती हंकारं सावयित्वा कायवाकचित्तज्ञानस्व- भावश्चतुर्विन्दूनानन्दादिभेदेन कुलिशमणिकमलकर्णिकां नयेदिति धा- रणान्तरं स्वरसतश्चण्डाली ज्वलतीति गुरूपदेशः ॥ ॥ पश्चमाङ्ग माह । विभाब्येत्यादि । प्रत्याहारध्यानाङ्गाभ्यां यदिभाव्य स्थिरीकृतं त्रैधातुकप्रतिभासात्मकं संवृतिसत्यमनुस्मृत्या तदाकारं तु संस्फरेत् । तदाकारं तु संवृतिसत्याकारं संस्फरेत् । समस्तनभस्तलव्यापकं पश्ये- त्सकलत्रैकालिकत्रिभुवनस्य दर्शनमनुस्मृतिरिति ज्ञेयमनुस्मृत्यङ्गज़य- मित्यर्थः। । अत एवाह प्रतिभासस्तत्र जायते । इति धातुकस्य प्रति- भासः । तत्रेत्यनुस्मृत्यङ्गे जायते ॥ ॥ पष्ठमङ्गमाह । मजे- त्यादि । प्रज्ञोपायसमापत्त्या निप्पन्दादिक्रमेण व्योमकमलोद्गमेऽक्षा- सुखवशात् । ज्ञेयज्ञानैकलोलीभूतत्वेन वैमल्यावस्थायां सर्वभावान् प्रतिभासरूपान् स्थावरजङ्गमान् समासतः संक्षेपात्संहृत्योपसंहृत्य पि- ण्डयोगेन परमानानवमहासुखात्मकप्रभास्वरैकरूपेण । भक्षितसर्य- लोहादिधातुरसैकरूपसिहरसरूपेणेच तस्य परमानास्रवमहासुग्वैकरस- प्रभास्वरस्य मध्ये विम्यं संवृतिसत्यात्मकं भावयेत्पश्यत् । अस्य प्रति- ·निर्देशः। झदितीत्यादि । ज्ञानस्य सत्यदयाद्वैधीभावस्य झटितिनि. प्पत्तिरधिगमः समाधिरिति समाध्यङ्गसंज्ञितमिति || कालचक्रोत्तरे तु मञ्जुश्रीपादैरतिस्फुटमुक्तः पडङयोगो.यथा । प्रत्याहारादिपड्भिर्दशथलवलिना शन्यताभावनोक्ता रात्री धुमादियोगः पुनरपि दिवसे व्योम्नि दीपादिकोऽपि । प्रत्याहारेण योगी गगनतलगतं पश्यति त्र्यध्वरूपम् तत्र ध्यानेन चित्तं दृढमपि कुरुते वाघभावान्विहाय ।। प्राणायामैस्तमिन्यां(?) शशिरविरहितं वायत्प्राणवातम् निःश्वासोच्छ्वासहीनं पुनरपि कुरुते धारणाईन चिन्दी। खेऽनुस्मृत्या स्वविम्बाच्छशिन इव महारश्मयो निश्चरन्ति वजारछुकं समाध्या ब्रजति शिरसि वैमल्यसौख्यमपूर्णम् ॥ इति ॥ ॥ इदानी प्रत्याहारादिफलमाह । प्रत्याहारं समा- पद्यत्यादिश्लोकत्रयेण प्रत्याहारं समापद्येति । धूमादिदशनिमित्तानु- पूर्वेण धातुकपिम्यदर्शनं प्रत्याहारानेन स्थिरीकृत्य 'यदा च विम्व- दर्शनं स्थिरीकृतं भवति प्रत्याहारेण तदा योगी सर्वमन्त्रैरधिष्ठचते वचसा वरदानादिकं ददाति । ध्यानज्ञानं समापद्येति ध्यानाङ्गेन बिम्बे स्थिरचित्तो यदाऽनिमिपचक्षुर्भवति । तदा दिव्यचक्षुर्भवति । एवं दिव्यश्रोत्रादिको भवतीति ॥ पञ्चाभिज्ञात्वमामुयादिति ॥ प्राणयामे- नेति । यदा शशिरविमार्गरहितो योगी भवति सदा मध्यमावाहक- स्तदा माणयामेन शुद्धः सन्निरीक्ष्यते बोधिसत्वैः प्रशस्यते च घा- रणाया पलादिति नियतं शून्यताविम्यं प्राथं वज्रसत्त्वो ग्राहकचित्तं समाधिशेत् । धारणाया घलेन प्राणस्य गतागतक्षयेणकलोलीभवति । अनुस्मृतिसमायोगादिति । अनुस्मृतिसमायोगी विम्बालिङ्गानं चित्तस्य सर्वविकल्परहितत्वं यदा तदा विमलं प्रभामण्डलं जायते । रोमकूपा- स्फरेत्पश्चरश्मयो निश्वरन्ति । समाधिवशितामात्रादिति ॥ इह ग्रा. -हाग्राहकचितयोरेकत्यन यदक्षरं सुखं भवति तत्सुखं समाधिरित्यु- च्यते । तस्य पशितामात्रं तस्मादचलनं ततो निरावरणत्वं भवेत् । परमाक्षरज्ञानलक्षणप्रभाखरज्ञानवशितामात्रादेव निरावरणता भवे. दित्यर्थः । तदुत्तरकालं सत्यदयावधीभावलक्षणभूतनयात्मकसमाध्यव- ·गमः । फालभूतो भवतीति क्रमः । श्रीकालचक्रेऽप्युक्तो विमलप्रभायां विस्तरेण व्याख्यातश्च तद्यथा । प्रत्याहारो जिनेन्द्रो भवति दशविधो ध्यानमक्षोभ्य एव प्राणायामश्च खड्गी पुनरपि दशधा धारणा रत्नपाणिः । डोम्व्यां चानुस्मृतिः स्यादपि कमलधरः श्रीसमाधिश्च चक्री एकैकः पञ्चभेदैः पुनरपि च यतो भिद्यते ह्यादिकाद्यैः ।। इति । अस्यायमर्थः । प्रत्याहारादिकर्मणि जिनेन्द्र इति ज्ञानस्कन्धः। स च निमित्तभेदेन दशविधो धूममरीचीखद्योतदीपज्वालाचन्द्रादि- त्यराहुकलाबिन्दुदर्शनभेदेनाकल्पितो ज्ञानस्कन्धः । ध्यानमक्षोभ्य एव दशविधो विज्ञानस्कन्धो विषयविपयिणां दशानामेकत्वं विश्वबिम्चे ध्यानमिति । प्राणयामश्च दशविधः खड्गीति संस्कारस्कन्धः । वाम- दक्षिणमण्डलैकलोलीभूतत्वादिति । पुनरपि दशधा धारणा रत्नपाणि- रिति वेदनांस्कन्धः । प्राणस्य धारणा नाभिहृत्कण्ठललाटोष्णीपकमले गतागतभेदेन दशविधेति । डोम्ब्यां मध्यनाड्यां दशकामावस्थाभेदत इति चिन्ताकाङ्क्षाज्वरोऽङ्गे वरमुखकमले शुपिरान्ता प्रवृत्तिः । के- स्योन्मादश्च घूर्णा प्रभवति मनसो विभ्रमस्तीवमूर्छाधूमाद्या वज्रिणस्ताः प्रकटदशविधाः प्राणिनोऽङ्गेष्ववस्थालोके ता मन्मथस्य प्रकटितनियता को जिनः कश्च काम इति दश । श्रीसमाधिश्च चक्रीति वैरोचनो देश- विधः समाधिः । दशवायूनां निरोधत इति । एवं भगवानप्रतिष्ठितं- निर्वाणोऽऽवाहो वायूनां यत इत्यर्थः । इदानी प्रत्याहारादिलक्षण- मुच्यते । प्रत्याहारो दशानां विपयविपयिणामप्रवृत्तिः शरीरे प्रज्ञा तर्को विचारो रतिरचलसुखं ध्यानमप्येकचित्तम् । प्राणयामो दिमार्गस्खलनमपि भवेन्मध्यमे प्राणवेश विन्दी प्राणप्रवेशो धुभयगतिहतो धारणा चैकचित्तम् ॥ चण्डाल्यालोकनं यद्भवति म्बलु तनी चाम्यरेऽनुस्मृतिः स्यात् प्रज्ञोपायात्मनाक्षरणसुग्वयशाज्ज्ञानविम्ये समाधिः । एतन्मृदादिभेदैनिविधमपि भवेत्साधनं विश्वभर्तुः तिम्रो मुद्राम्रिमावाग्निविधगतिघशात्कर्मसङ्कल्पदेव्याः ।।

·इह प्रत्याहारो नाम शरीरे विषयविपयिणां दशानां सम्बन्धेना- प्रवृत्तिर्विज्ञानस्य शून्यताविन्ये विपयेषु प्रवृत्तिरन्यैश्चक्षुरादिभिः पञ्च- विधैरिति । तथा तस्मिन्नेव विम्चे प्रजेत्यालोकनम् । तर्क इति भाव- ग्रहणम् । विचार इति तस्य निश्चयार्थः। रतिरिति विम्यासक्तिः । अचलसुख मिति विम्येन सह चित्तस्यैकीकरणम् । एवं ग्राघग्राहकों- देन ध्यानं दशविधम् । इह पाणयामा नाम दिमार्ग इति वामदक्षिण- मार्गस्खलनं निरोधो मध्यमे मार्ग प्रवेशः स च दशविधो दशमण्डल- निरोधतः । इह विन्दाविति । ललाटे प्राणप्रवशः। उभयगतिहत इति गमनागमनरहितम् । धारणा प्राणस्य ललाट एकचित्तं नाम । चण्टा- स्यालोकनं यत् त्रिभवस्याम्बरे सानुस्मृतिर्दशविधा पूर्वोक्ता। प्रज्ञोपाया- त्मकेनेति । ज्ञेयज्ञानैकलोलीभूतत्वेनाक्षरणसुखवशाज्ञानविम्ये समा- धिश्चेति सापि दशविधा प्राणादिनामभवत इति । एवं पडङ्ग- योगः साधनम् । एतन्मृदाद्भिदेस्त्रिविधमपि भवेत्साधनं विश्वभर्तुः कालचक्रस्य तिस्रो मुद्रास्त्रिमानास्त्रिविधगतिवशादिति । बोधिचित्तस्य क्षरगतिमात्रा ॥ स्पन्दगतिमध्यमात्रा। निष्पन्दगतिरधिमान्नेति । एवं कर्ममुद्राक्षरसुखदायिका । ज्ञानमुद्रा स्पन्दसुखदायिका । महामुद्रा निष्पन्दसुखदायिका । एवं त्रिमुद्राभावना पडङ्गयोगेन भगवतोक्ता । इति पडङ्गयोगी भावनीयो योगिना बुद्धत्वायेति ॥ इदानी शून्यता. विम्बसाधनाय दृष्टिरुच्यते । सेवायामादियोगो नभसि दशविधश्चक्रिण: कोघदृष्ट्या दृष्टया विधान्तकस्यामृतपथगतया चौपसाध्ये पडङ्गः । प्रज्ञासष्टेन्दुपिन्दोरपि कुलिशमणी त्र्यक्षरः साधने स्यात् सौख्यानटैकशान्तः सहज इह महासाधने ज्ञानयोगः ॥ इह सेवेत्यादि । धूमादिनिमित्तभावना सेवा तस्यां सेवायामादि- योगो धूमादिनिमित्तग्रहणं चित्तस्येति । स च दशविधो धूमादिना साध सम्प्रत्ययो भवति तेन दशविधः । स च चक्रिण इत्युष्णीपस्य मोधदृष्टयत्यूर्यदृष्टयाऽनिमिपनिमित्तं भवति । रात्रियोगे चतुर्वि- धम् । दिवायोगे पड्विधम् । ततो विम्यम् । एवं बिम्बपर्यन्तं सेवाझं भवति प्रत्याहारेण ध्यानेनेति । दृष्टया चित्रान्तकस्येति । विमान्तको ·ऽमृतकुण्डलीति तस्य दृष्टिरमृतस्थानगता ललाटगता। तया दृष्टया विघ्नान्तकस्यामृतपथगतया चोपसाध्ये पडङ्गः। चकारात्प्राणयामो धारणा कर्तव्या प्राणस्य विम्बे दृष्टे सतीत्युपसाधनम् । प्रज्ञासृप्टेन्दुवि- न्दोरिति । इह प्रज्ञारागेन सृष्टश्वासाविन्दुबिन्दुश्च सृष्टेन्दुविन्दुस्तस्य प्रज्ञासृष्टवोधिचित्तविन्दोरपि कुलिशमणौ गतस्य यत्यक्षरो योगो भवति गुह्ये नाभौ हृदये स साधने स्यादिति साधनाङ्गे तृतीये भ- वति । एवं साधनाङ्गं कर्तव्यम् । सौख्यानष्टैकशान्त इति । इति सौ- स्येनानष्ठेन बोधिचित्तस्य य एकक्षणः स शान्तः । इत्युच्यते । सहज इति महासाधने ज्ञानयोग इति । चित्तस्याक्षरसुखेन सहकत्वमिति । महासाधनाङ्गं चतुर्थमिति । एवं ज्ञानसाधने चतुरङ्गम् । देवतासाधन उत्पत्तिक्रमेण पूर्वोक्तम् । लौकिकलोकोत्तरत्वसाधनक्रमेण ॥ इदानीमस्य स्वचित्तस्याभासे प्रवेश उच्यते। आकाशासक्तचित्तरनिमिपनयनैर्वजमार्गप्रविष्टः शून्याहूमो मरीचिः प्रकटविमलखद्योत एव प्रदीपः । ज्वालाचन्द्रार्कवज्राण्यपि परमकला दृश्यते बिन्दुकश्च तन्मध्ये वुद्धविम्यं विषयविरहितानेकसम्भोगकायम् ॥ इह मन्त्रयाने पारमितायाने च द्विधा योगाभ्यासः । आकाशे योगाभ्यासोऽभ्यवकाशे च य आकाशे योगमाप्स्यते स रात्री निच्छिद्र- गृहेऽन्धकार आकाशासक्तचित्तः सर्वचिन्तापरिहारेण शून्य एकाग्रमनो भूत्वा दिनमेकं परीक्षयडूमादिकं निमित्तं पश्यति । अनिमिपनयनो वज्रमार्ग प्रविष्ट इति । इह मध्यमाप्राणप्रविष्टः शून्यादेवाकाशासक्त- चित्तरनिमिपनयनैर्वज्रमार्गप्रविष्टैः शून्याहूमो मरीचिः प्रकटविमल- खद्योत एव प्रदीप इति निशायोगेन पश्यति । ततो निरभ्रं गगनं पश्यति ततो गगनात्पुनर्दिवायोगेन गगनोड्यः स्वयम्भूः प्रज्ञाज्ञाना- नलो महानिति ज्वाला दृश्यते निरभ्र गगने । एवं वैरोचना महा- दीप्तिर्ज्ञानज्योतिर्विरोचनश्चन्द्राभासः । जगत्मदीपः सूर्यः । ज्ञानाल्को वराहुः। महातेजाः प्रभाखरो विद्युत्परमकमल इनि । विद्याराजी- ग्रमन्त्रेशो विन्दुक इति दशधानिमित्तं समाजादी रात्रियोगेन । नाम- सङ्गीत्यां दिवायोगेन सन्ध्याभापान्तरेण भगवनोक्तम् । नतो मन्त्र- राजा महाकृदिति सकारं घटपटादियिम्यदर्शनमिति । तन्मध्ये पिन्दुमध्ये युद्धविम्यं विपयविरहितं द्रष्टव्याभावात्कल्पनाभायाचा- ।

·नेकसम्भोगकायम् । ततो विम्ययोगेऽनाहतध्वनियः स श्रूयते । एवं निर्माणकायो रूपावभासतः । शब्दावभासतः सम्भोगकाय इत्यर्थः । आकाशं स्तव्धदृष्टया जलधररहितं योगिनाऽऽलोकनीयं यावदै कृष्णरेखा स्फुरदमलकरा दृश्यते कालनाध्याम् । तस्यां सर्वज्ञविम्ब पयसि रविरिवानाविलं विश्ववर्ण सर्वाकारं स्वचित्तं विषयविरहितं नापरं चित्तमेव ।। अत्र दिवायोग आकाशं स्तब्धदृष्टया जलधररहितं योगिनाऽऽलो- कनीय पूर्वाहेऽपराहे च रयेः पृष्टं दत्त्वाऽन्यथा रविरश्मिभिस्तिमिरं भवति नेन तद्वाधात्प्रतिदिनमवलोकनीयं यावद्विन्दुमध्ये कृष्णरेखा- बालप्रमाणा स्फुरदमलकरा दृश्यते कालनाड्यामवधूत्यामन्तर्भूतं तस्यां सर्वज्ञयिम्बं धातुकमशेपं पयसि रविरिवानाविलं विश्ववर्ण सर्वा- कारं स्वचित्तं विपयविरहितं नापरं चित्तमेव परचित्तं न भवति पर- चित्तज्ञानाभावतः । तत्र प्रथम स्वचित्ताभासो मांसचक्षुपा तथागतस्य दृश्यते दिव्यादिचक्षुषा परचित्तज्ञानं दृश्यते तेन धर्मसंग्रह 'उक्तानि पञ्चचक्षुपि भगवत इति । पचं ज्ञानक्रमान्मांसचक्षुर्दिव्यचक्षुर्बुद्धचक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्भावनायलेन भविष्यति । ततोऽदृष्टं न किश्चिदस्ति सर्वज्ञस्येति ॥ ॥ एवंविधश्च पडद्योग आर्यवज्रपाणि- पादैरप्युक्तः । इह प्रत्याहारो बाह्यरूपादिविपयेप्वप्रवृत्तिः चक्षुरादी. न्द्रियैश्चक्षुर्विज्ञानादीनामध्यात्मनि विपर्यपु प्रवृत्तिर्दिव्यचक्षुरादीन्द्रियै- दिव्यचक्षुर्विज्ञानादीनामिति । अध्यात्मनि शून्यतालम्बनेनाकल्पितं सर्वभावदर्शनं शून्ये प्रतिसेनादर्शनकुमारिकायातेवेति 'प्रत्याहाराई धातुकयुद्धविम्वदर्शनादिति। ततो ध्यानं नाम शून्येषु सर्वधर्मेपु दृष्टेषु सत्सु प्रज्ञा नाम तेषु चित्तप्रवृत्तिः । वितको नाम भावग्रहनं चित्तस्य । विचारो नाम भावग्रहणप्रतिपत्तिः। रतिर्नाम सर्वभावेषु चित्तारोपणम् । अचलसुखं नाम सर्वभावेभ्यः सुखसम्पत्तिः। एवं पञ्चधा ध्यानाङ्गम् । ततः प्राणायामो. नाम ललनारसनायामदक्षिण- मार्गनिरोधः । अवधूतीमध्यमार्गे प्राणवायोः सदा प्रवृत्तिरिति । परक- कुम्भकरेचकयोगेनायधृत्यां ऑकारण श्वासं हकारेण निरोधं , आः कारेण निःश्वासम् । चन्द्रसूर्यराहुस्वभावेन कुरुते योगीति प्राणयामा- ।

·३९ ङ्गम् । ततो धारणा नाम प्राणस्य महेन्द्रवारुणाग्निवायुमण्डले नाभौ हृदि कण्ठे ललाटे प्रवेशो बाह्येऽनिर्गमः । बिन्दौ प्राणप्रवेशनमिति धारणाङ्गम् । ततोऽनुस्मृति म स्वेष्टदेवतादर्शनं प्रतिविम्याकारं वि- कल्परहितम् । तस्मादनेकरश्मिस्फुरद्रूपं प्रभामण्डलम् । ततोऽनेका- कारस्फुरद्रूपं त्रैधातुकस्फरणमित्यनुस्मृत्यङ्गम् । ततः समाधिर्नामेष्ट- देवतानुरागाद्यदक्षरसुखप्राप्तिस्तस्यामेकीकरणं चित्तस्य ग्राह्यग्राहकर- हितं चित्तं समाध्यङ्गमुच्यते तथागतैः । इह पडङ्गस्य पुनरादिभावनो- पदेशस्तन्त्रान्तरेषूक्तः ॥ ॥ इह श्रीसमाजोत्तरे सेवोपसाधनं साधनं महासाधनं चेति । तदेव भगवानाह । सेवाकाले महोष्णीषविम्बं विभाव्य यत्नतः । उपसाधनकाले तु विम्बं चामृतकुण्डलीम् ॥ साधने देवताबिम्यं भावयेद्योगतत्परः । महासाधनकाले तु विम्बं बुडाधिपं विभुम् ॥ इति । अत्र सन्ध्याभाषान्नरेणोष्णीपबिम्बं बुद्धविम्ब वैधातुकम- शेषतः । आकाशे धर्मोदये चित्तवनं प्रतिष्ठाप्य सेवाकाले प्रथमकाले प्रत्याहारेण भावयेद् ध्यानाङ्गेन स्थिरीकुर्यादित्यत्र भगवतः प्रतिज्ञा । सर्वचिन्तां परित्यज्य दिनमेकं परीक्षयेत् । यदि न स्यात्प्रत्ययस्तत्र तदा मे तन्मृपा वचः ॥ इति । अत्र प्रत्ययो धूमादिकं निमित्तं नान्यन्मन्त्रादिकं दिनेनैकेन साध्यते येन प्रत्ययो भविष्यति । मन्त्रिणां ततोऽस्तिनास्तिबुद्धि परि- त्यज्य निराश्रयां कृत्वा शून्ये गम्भीरो निरालम्यः प्रत्ययो भवति स प्रत्ययो धूमादिको भाव्यते योगिनति तथागतनियमः । तथा करण- पन्धसंयोगैः साधयेद्भुवनत्रयमिति । युद्धषिम्यं भुवनत्रयं साधयेत्कर- पैश्चक्षुरादिभिः स एवोपदेशो गुरुवक्त्रेणावगन्तव्यः । तत्र गुरूपदेशे- नाकाशे प्रथमं योगी धुमं पश्यति न मरीचिकामित्यनुभवतो ज्ञेयम् । ततो मरीचिकाः । पश्चात्तदेव धूमादिकं कल्पनारहितं प्रतिसेनायदिति। एवं प्रथमं धूमनिमित्तं द्वितीयं मरीचिकानिमित्तं तृतीयं ग्वोतनि- मित्तं चतुर्य प्रदीपनिमित्तं पश्चमं निरभ्रगगनसन्निभं निमित्तमिति ·४० समाजोत्तरे। डाकिनीयज्रपञ्चरेऽपि भगवतोक्तम् । तदुपरि 'भगवा- नाह । डाकिनीचञपक्षरे सर्वज्ञहेतुकं सद्धि सिहिनिकटं प्रवर्तकम् । पश्चान्मायोपमाकारं स्वमाकारं क्षणाक्षणमित्यादि । अतो भगवतो वचनादादी धूमादिनिमित्तभावनाप्रत्ययो भवति केचिसिद्धिकाले ब- दिप्यन्ति ते सर्वे भगवतः प्रतिज्ञाभङ्गकारिणः । सर्वचिन्तां परित्यज्य दिनमेकं परीक्षयेत्प्रत्ययमिति भगवतो वचनविठकाः । यत्सिद्धि- काले लौकिकं धूमादिकं निमित्तं तन्मायास्वमोपमं न भवति । साक्षा- दिह धमज्यालादिदहनमियासामर्थ्यात्तथा कुङ्कुमपुप्परत्नसुवर्णादि- वृष्टिरपि । अत: पडद्योगाडूमादिकं निमित्तं भवतीति । तथा डाकि- नीवपक्षरे भगवानाह । पडझं भावयेत्तस्मात्स्वाधिष्ठानसमं पुनः । पश्चात्स्वं लक्षयेचिहमनुलोमविधिक्रमैः ।। अन स्वाधिष्ठानं नाम संवृतेः सत्यदर्शनं प्रत्याहारेण चिहं नाम मेघधूमादिवत्पतिभासः। स च प्रथमं दृश्यते प्रदीपपर्यन्तम् । तत आकाशं निरभ्रं निर्मलमिति । तन्त्रेऽप्यपरं ज्वालादिविन्दुपर्यन्तं पडन्यनिमित्तं मायाजाले समाधिपटले प्रोक्तं भगवता । तद्यथा । गगनोद्भवः स्वयम्भूः प्रज्ञाज्ञानानलो महान् । वैरोचनो महादीप्तिर्ज्ञानज्योतिर्विरोचनः । जगत्प्रदीपो ज्ञानोल्को महातेजाः प्रभास्वरः । विद्याराजोग्रमन्त्रेशो मन्त्रराजो महार्थकृत् ॥ इति । गाथादयेन मायाजालेऽपरनिमित्तं भगवतोक्तं सन्ध्यामा- पान्तरेण पूर्वोक्तानिरभ्रगगनाद्भवति प्रतिभासो यः स गगनोद्भवः स्वयम्भूः सर्वविकल्परहितचित्तादिति । अत्र प्रज्ञाज्ञानानल इति ज्वा- लाप्रतिभासः। चैरोचनो महादीप्तिरिति चन्द्रप्रतिभासः। स एव ज्ञान- ज्योतिर्विरोचन इति । जगत्मदीप इति सूर्यप्रतिभासः । ज्ञानोल्का इति राहुप्रतिभासः। महातेजाः प्रभास्थर इति विद्युत्प्रतिभासः । विद्याराजोग्रमन्त्रेश इति विन्दुमतिभासो नीलवर्णचन्द्रमण्डला- कार इति । मन्त्रराजो महाकृदिति सकारत्रधातुकभावप्रतिभासो मायास्वमप्रतिभासेन तुल्यो दृश्यते योगिना प्रत्याहारेणेति चक्षुरादी- .

·न्द्रियकरणेन । ततः प्राणयामयन्धेनैभिः(?) करणैर्वन्धसंयोगैः साधये - वनत्रयं कामरूपारूप्यलक्षणं स्थिरचलस्वभावात्मकमिति ॥ तथा डा. किनीवज्रपञ्जरे भगवानाह । सिध्यत्यशेपनिःशेपं त्रैधातुकं चराचरम् । लोकधातुपु सर्वेषु यावन्तो वज्रदेहिनः ।। इति षडङ्गयोगभावनेनेति भगवतो नियमः । तथा श्रीसमाजे भगवानाह । अभावे भावनाभावो भावना नैव भावना। इति भावो न भावः स्याद्भावना नोपलभ्यते ॥ इति । अभावे निरभ्रगगने भावना प्रत्याहारः । स एवाभावे भा. वनाभाव इति । भावना नैव भावनेति । इति प्रत्याहारभावनाया. ऽभावे निरभ्रगगने सा भावना । नैव भावनोत । विकल्पभावनारहित. त्वादिति भावो यः प्रत्याहारेण दृष्टः स भावो न भावः स्याद्विकल्पा- तीतानागतवर्तमानभावाभावदर्शनादिति । अतो विकल्पभावना नो- पलभ्यते प्रत्याहारभावनायामिति भगवतो वाक्यम् । इयं च भावना प्रज्ञापारमितायामपि भगवतोक्ता। तद्यथा। अथ खलु शको देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचद्य आर्यसुभतेऽत्र प्रज्ञापारमितायां यो. गमाप्स्यते क स योगमाप्स्यते। सुभूतिराह । आकाशे स कौशिक- योगमाप्स्यते । यः प्रज्ञापारमितायां योगमाप्स्यतेऽभ्यवकाशे स को- शिको योगमाप्सुकामो यः प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यं मंस्यत इति ॥ महामुद्राभावना प्रतिसेनामायातुल्या निरभ्रे गगने भगवतोक्तेति । एवं प्रत्याहारेण ध्यानेन सेवाङ्गमुच्यते । ततोऽमृतकुण्डलीविम्यसंज्ञया सन्ध्याभापान्तरेण वायुरित्युक्तम् । स च पञ्चप्रकारः । तथा च समा- जोत्तरे भगवानाह। पञ्चरत्नमयं श्वासं पञ्चबुद्धैरधिष्ठितम् । निश्वार्य पिण्डरूपेण नासिकाग्रे विभावयेत् ॥ इति । इह पश्चरत्नशब्देन रसना पञ्चमण्डलधर्मिणी. पृथिव्यादि- पञ्चधातवस्तन्मयं श्वासं पञ्चरत्नमयमिति सव्यनासापुटे । तथा पत्र- बुद्धा ललना पञ्चमण्डलधर्मिणो विज्ञानादिपञ्चस्कन्धाः । तेरधिष्ठितं ·४२ श्वासं वामनासांपुट इति । निश्वार्य पिण्डरूपेणेति । इह पिण्ड सव्या- घसव्यमण्डलानात्मकत्वं मध्यमायामवधूत्यां प्राणवायोरिति । तं च प्राणवायुं निश्चार्य पिण्डरूपेण नासिकाने; विभावयेत् । अत्र नासि- काशब्देन नाभिहत्कण्ठललाटोप्णीपकमलकर्णिकोच्यते । तस्याने भा- वयेत् । नासाग्ने भावयेत् । कर्णिकात्कर्णिकामध्ये न सव्यावसत्यक- मलदल इति । एवं विन्दुस्थाने पिण्डरूपेण निरोधितः प्राणः । तेनैव तस्य धारणोच्यते । एवमङ्गदयेनोपसाधनममृतकुण्डलीविम्बेनेति । त- देवोपसाधनं वज्रजाप इत्युच्यते । मध्यमाभिन्नाङ्गेन जप्तव्यमिति । अ. भिन्नाङ्गेन करणेनेति । प्राणस्य न वामदक्षिणाभ्यां प्रचार इति । उ- पणीपविम्चे दृष्टे सति पश्चात्माणायाम कुर्यान्मन्त्रीति । गुरूपदेशः सन्ध्याभापान्तरेणावगन्तव्य इति । प्राणायामधारणीपसाधनमुच्यते । ततः साधने देवताविम्यमिति । इह धारणावलेन नाभिस्थां चण्डाली ज्वलितां पश्यति योगी सर्वावरणरहितां प्रतिसेनापमां महामुद्रामन- न्तवुद्धरश्मिमेघान् स्फारयन्ती प्रभामण्डलविराजिताम् । नामनुस्मृति साधनमाह । धारणान्ते चण्डाली योगी भावयेदिति नियमः । तत- स्तस्या ज्ञानार्चिपा स्कन्धधात्वायतनादीनि दग्धान्येकलोलीभवन्ति । वामदक्षिणनाडीगतानि विज्ञानादीनि पृथिव्यादीनि च मण्डलसंभा- वानि ललाटे चन्द्रमण्डले प्रविष्टानि । ततश्चण्डाल्या ज्ञानार्चिपा चन्द्रे द्रुते सति यहोधिचित्तं विन्दुरूपेणाधोगतं कण्ठे हृदि नाभी गुथकमल आनन्दपरमविरमस्वभावेन । ततो क्नमणि यावत्सहजानन्दस्वभावे- नेति । अथवा विचित्रविपाकविमर्दविलक्षणस्वभावनेत्येवं पोडश- कलापूर्ण मण्यन्तर्गतं यदा सुखं ददाति भावनावलेन दृशमिति दृष्टान्तमानं स्वरूपतो दीन्द्रियजं * * * कोटीसहस्रत- मीमपि कलां नार्हति परमाक्षरसुखस्यति । इहाक्षरसुखावस्था या स. हजानन्दरूपिणी सावस्था काप्यविज्ञेया बालयोगिनाम् । बोधिसत्त्वैः शून्यता समाधिरित्युच्यते । न पुनलौकिकरूढयैव नास्तिक्यार्थानुया- यिनी । एवं पडङ्गयोगेन बुद्धत्वं योगिनां सिध्यतीति । । सेवा पञ्चामृताद्यैर्जलनिधिकुलिशैर्मन्त्रजापादिभिश्च प्रत्याहा- रादिभिः स्यात्कुलिशकमलजेंनामृतेनोपसिद्धिः । आनन्दाद्यनिवना- जसमरसगतभावनासाधनं. “स्यात्प्रज्ञासङ्गेऽच्युतं “सम्भवति खलु ·महासाधन सूक्ष्मयोगात् ॥ इहादिकर्मिकेण प्रथमं सेवा कर्तव्या सा- धनविधिना सेवा पञ्चामृताद्यैरिति । बाह्य पञ्चामृतं विडादिकमाद्य- शब्देन गोकादयस्तैर्भक्षितैः सेवा देवतातोपनार्थम् । अध्यात्मनि पञ्चा- मृतानि पञ्चस्कन्धाः । आद्यशब्देन पञ्चेन्द्रियाणि पश्चप्रदीपाः। तेषां निरपेक्षता सेवा शरीरद्रव्यतृष्णापरित्यागस्तया सेवया देवता वरदा भवन्ति न गुढादिना भक्षितेनेति । जलनिधिकुलिशैरिति । कायभोग- निरपेक्षता। वाग्भोगनिरपेक्षता । चित्तभोगनिरपेक्षता । च्यवनसुख- • निरपेक्षता सेवा । कायवाकचित्तानां ब्रह्मचर्य संयम इत्यर्थः । अनया देवता वरदा भवन्ति । न भवभोगस्पृहयेति । मन्त्रजापादिभिश्चेति । इह मन्त्रजापो नाम प्राणसंयमः। आदिशब्देन रेचकपूरककुम्भक- योगः सदा सेवा तया देवता वरदा भवन्ति । देवता न प्राणेन यन्त्रि- तेन वाग्जल्पितेनेति नीतार्थः । नेयार्थेन पुनरक्षमालादिना जापादिकं कर्तव्यं सामान्यसिद्ध्यर्थम् । इदानीमुपसाधनमुच्यते। प्रत्याहार इत्यादि। इह संसारिणामाहारश्चक्षुरादीन्द्रिय रूपादिविपयग्रहणं तत्परित्यागः प्रत्याहार इत्युच्यते । शून्यताविम्बेऽन्यैश्चक्षुरादिभिर्मासाद्यैरन्यरूपा- दिविपयग्रहणमुपसाधनं तथा ध्यानं प्राणायामश्च धारणा चकुलि- शकमलजेनामृतेनाच्युतेनोपसाधनं नीतार्थेन वाधे देवतोत्सर्जनेन नेयार्थनेत्युपसाधनसिद्धिः॥ इदानीं साधनमुच्यते । आनन्देत्यादि । इहानन्दे त्रिवज्राः कायवाचितविन्दवोऽजसमरसगता भावना सा- धनं स्याहृन्नाभिगुह्ये विन्दूनां स्थितिरित्यर्थः । एवं साधनम् । ततो महासाधनं प्रज्ञासङ्गेऽच्युतं सुखं सम्भवति यदा तदा खलु महासाधनं सूक्ष्मयोगमिति सुयुम्नानाडिको शुभसंयोगान्महासाधनमित्युच्यते नीतार्थेन । नेयार्थेन पुनः प्रज्ञाधर्मोदयनासिकाग्रे सर्पपादिकमिति नि- यम एवं महासाधनं भवति । इदानीं मृदादिभेदेन सेवादिकमुच्यते ॥ आदी चै शून्यतायोधिरपि खलु ततः सङ्ग्रहश्चन्द्रबिन्दोर्षिम्योत्पत्तिश्च तस्मात्पवररसकुलरक्षरन्यास एव । एपा सामान्यसंवा जलनिधिक- लिशैः साधनं मध्यमं चात्रोपायश्चतुर्धा भवति मृदुदृढः साधनाढ़े त. धैव ॥ इहोत्पत्तिममे प्रथमं शुन्यतायोधिरिनि । प्राणिनां मरणान्ते स्कन्धपरित्यागादुत्पत्यंशिकस्कन्धग्रहणात् । यदन्नरालं शून्यतालक्षण- मेकं त्रिभुवनदर्शनं तच्चन्यमित्युच्यने खलु निश्चितम् । ततः क्षणात्प- ·- वात्सङ्ग्रहश्चन्द्रविन्दोरिति । इहालयविज्ञानस्य मात्गर्भ शुक्रविन्दना ग्रहणं नाम सङ्ग्रहः । ततः शुक्रादिग्रहणात्तस्माद्विम्योत्पत्तिर्नाम स- समासर्गर्भनिष्पत्तिः कायनिष्पत्तिरित्यर्थः । ततः प्रवररसकुलैरिति पञ्चस्कन्धैश्चक्षुरादीनामक्षरन्यासो रूपादिविषयप्रवृत्तिरिति । एवं देवता. साधनेपि कल्पनामेकां भावयेदादिकर्मिकः । एपा सामान्यसेवा जल: निधिकुलिशैरिति कायवाचिचज्ञानवनिष्पन्नैः साधनं मध्यम च प्राणनिप्पत्तिः । अत्रीपायश्चतुर्धा भवति । सेवा उपसाधनाङ्गे मृदुदृढ- साधनाने तथैव पोडशवर्षावधेरिति नियमः । अत्र मृदुर्जातघालो दन्तोत्थानातु मध्ययालः दन्तपालात्कुमारः पुनर्दन्तोत्थानापोडश- वर्पोध्वं प्रौदः । पुधदुहितजनकस्वादिति । एवं सर्वदेवतानां चतुर्विध- महं योगिना भावनीयमिति लौकिक्रसत्यनियमः । इदानी परमार्थ- सत्येन बुद्धविम्यनिप्पत्तिरुच्यते । इह प्रथमं शून्यताबोधिरिति । अन्ध- कार न किञ्चिदपि चिन्तनीयम् । ततः सङ्ग्रहश्चन्द्रविन्दोरिति । बिन्दु- पर्यन्तं धूमादिनिमित्तग्रहणमिति । बिम्बोत्पत्तिश्च तस्मादिति तस्मा- दिन्दोर्विश्वदर्शनं विम्योत्पत्तिरिति प्रथररसकुलैरिति । निरावरणैः पट्- फुलैरक्षरन्यास इति । प्रादेशिकस्कन्धधात्वायतनादीनां निरोधः। ततो मृदादिभेदो भूमिलाभेन भवति यावन्न दादशभूमीश्वरो भवति । ततो दादशाकारसत्यार्थ: पोडशाकारतत्वविदिशल्याकारसम्पोधिचिवुद्धः स. पवित्परः । इति नियमः । इदानी प्रत्याहारादिफलमुच्यते ॥ प्रत्याहारेण योगी विपयविरहितोऽधिष्ठन्यते सर्वमन्त्रः पश्चाभिज्ञानलाभी भवति नरपते ध्यानयोगेन शुद्धः। प्राणायामेन शुद्धः शशिरविरहितः पूज्यते योधिसत्त्व औरफेशादिनाशं विशति दशयलं धारणाया यलेन ॥ संशुद्धोऽनुस्मृतेः स्थाहिमलमपि च भामण्डलं ज्ञानविम्यात् तस्माच्छुड समाधौ कतिपयदिवसः सिध्यति ज्ञानदेहः । प्रत्याहारादिभिर्वं यदि भवति न मा मन्त्रिणामिष्टसिद्धि- नादाभ्यासाद्धटनाजगकुलिशमणी साधयेद्विनुरोधात् ।। इह प्रत्याहारेण पदा योगी शुन्द्रो भवति विम्येन स्थिरीभूतेन तदा सर्वमन्त्ररधिष्ठ यते वचसा वरदानादिकं ददाति । पञ्चाभिज्ञानलाभी .

·भवति नरपते ध्यानयोगेन शुद्ध इति । इह यदाऽनिमिपचक्षुर्भवति तदा दिव्यचक्षुर्भवत्येवं दिव्यश्रोत्रो ध्यानेन शुद्धो भवति । प्राणाया- मेन शुद्ध इति यदा रविशशिमार्गरहितो योगी भवति सदा मध्य- मावाहस्तदा प्राणायामेन शुद्धः सन्: पूज्यते बोधिसत्त्वैः प्रशस्यत इत्यर्थः । मारक्लेशादिनाशं विशति दशवलमिति शून्यताबिम्बं ग्रा- ह्यग्राहकचित्तं विशति धारणाया बलेनेति प्राणस्य गतागतक्षयेणैक- लोलीभवति । संशुद्धोऽनुस्मृतेरिति विम्बालिङ्गनं चित्तस्य सर्वविफ- ल्परहितत्वं तस्माच्छुद्धो यदा तदा विमलं प्रभामण्डलं भवति । अपि च.शब्दाद्रोमकूपात्स्फुरत्पश्चरश्मयो निश्चरन्ति ज्ञानविम्बात् । शून्य- पिम्बादिति । तस्माच्छुद्धः समाधाविति । इह ग्राह्यग्राहकचित्तयो- रेकत्वेन यदक्षरसुखं भवति तत्सुखं समाधिरुच्यते । तस्माच्छुद्धः समाधेः शुद्धो वैमल्यं गतः कतिपयदिवसस्त्रिपक्षत्रिवः सिध्यति । ज्ञानदेह इति दशबलवशितादिकं प्राप्तो घोधिसत्त्वो भवतीति प्रत्या- हारनियमः ॥ ॥ इदानी हठयोग उच्यते । इह यदा प्र- त्याहारादिभिर्विम् दृष्टे सत्यक्षरक्षणमुत्पद्यते अयन्त्रितप्राणतया तदा नादाभ्यासाठेन प्राणं मध्यमायां वाहयित्वा प्रज्ञाब्जगतकुलि- शमणी बोधिचित्तविन्दुनिरोधादक्षरक्षणं साधयेन्निष्पन्देनेति हठयोगः । नादाभ्यासोऽत्रैवोक्तः । या शक्ति भिमध्यावति परपदं द्वादशान्तं कलान्तं सा नाभौ संनिरुद्धा तडिदनलनिभा दण्डरूपोत्थिता च । चकाचमान्तरं वै मृदुललितगतिश्चालिता मध्यनाड्यां यावचोप्णीपरन्धं स्पृशति हठतया सचिवहाधचर्म ॥ अपानं तत्र काले परमहठतया प्रेरयेदृर्ध्वमार्गे उपणीपं भेदयित्वा व्रजति परपुरं वायुयुग्मे निरहे । एवं चञप्रयोधान्मनसि सविपये खेचरत्वं प्रयाति पश्चाभिज्ञाखभाषा भवति पुनरियं योगिनां विश्वमाता ।। प्रज्ञाज्ञानं च चित्तं भवति दशविधस्तस्य चाभासः स एय सेकोऽस्मिन्मजनं यदिमलशशिनिभादर्शयिम्योपमं चै। तस्मानिर्वाणसीण्याच्युतमपि सहज चाक्षरं चै चतुर्थम् यस्पतहुवनं हृदयमुखगतं वर्तते श्रीगुरुः सः ।।

·४६ . . इंह प्रज्ञा च ज्ञानं च यथासङ्ख्यं ग्राहकंचित्रं तस्य च ग्राहक- चित्तस्य यो. दशविधो धूमादिको ग्राह्यादर्शभासः प्रतिसेनावत्स एवं ज्ञानं ग्राह्यचित्तमित्यर्थः । एवमादर्श खचक्षुःप्रतिविम्बमिव स्वचक्षु- यमिति प्रज्ञा च ज्ञानं च सेकोऽस्मिन्मजनं यदिति । इह ग्राह्य- चितं ग्राहकचित्तस्य यस्तस्मिन् प्रवेशो याह्यविपयेप्यप्रवृत्तिः प्रत्या- हारो ध्यानं प्राणायामो. धारणा मननमित्युच्यते पडौँ । तस्मान्म- जनानिर्वाणसौख्यमच्युतमपि सहजं चाक्षरं वै चतुर्थ 'सुग्वं वालपीढ- स्पन्दानां परं लोकोपममतिक्रान्तं त्रैलोक्याचारमुक्तमित्यर्थः । हसिते- क्षणस्पर्शालिनपाणिव्यासिद्धन्दरहितं कर्ममुद्राजानमुद्रातुरहितं शू- न्यतासकारप्रतिभासलक्षणमिति । इदं वुडवक्त्रं ज्ञानचक्न यस्था- चार्यस्य हृदयगतं भावितं स्वानुभवं सुखगतं शिष्येभ्यः प्रतिपादनाय वर्तते सर्वकालं स श्रीगुरुर्वउधर इत्यर्थः ।। ॥ इदानीं यो- गोपसंहार उच्यते । मध्ये प्राणप्रवेशः सरविशशिगन्धनं सव्यवामे चित्तं मुद्रामसङ्गे परमसुखगतं धनसम्बोधनं च । पद्म वज्रध्वनिर्वा स्वकरसलिलजोल्लालनं सौख्यहतो- जात्यागः स सौख्यं मरणभयहरः श्रीगुरोर्वक्वमेतत् ।। इह प्रथमं योगिना मध्ये प्राणप्रवेशः कर्तव्योऽवधूत्यां येन निमित्तं पश्यतीत्येक श्रीगुरोर्बुद्धस्य कायवज्रधनमुच्यते तस्मात्सरविणा दक्षिणगतिना साधं शशिगतामनाडीगतेबन्धन प्राणस्येति नियमः । प्राणायामो द्वितीयवाग्वजम् । चित्तं मुद्राप्रसङ्गे यिन्येऽनुरक्तम् । पोधिचित्तं द्रुतं तृतीयं चित्तवनं परमसुखगतं वनसम्बोधनं च । अथ विम्बद्वारेणानन्दो न भवति तदा पझे वज्रध्वनिवर्वी शनकैः कर्तव्यः यः । अथ * * न लभते तदा * * * * कर्तव्यं सौख्यवृद्धिहेतोः पातहेतोर्न । एवं बीजात्यागः । म सौख्यं भवति मरणभपहरः श्रीगुरो- चक्त्रं चतुथै ज्ञानवक्त्रमेतदिति योगाभ्यासनियमः ॥ ॥ इदानी पश्चमण्डलक्षय उच्यते । पृथ्वी तोय प्रयानि ज्वलनमपि जसं पावको मारुतं च चायुः शन्यं च शून्यं व्रजति दाविधं वैनिमित्तं निमित्तम् ।

·सर्वाकारं प्रयात्यक्षरपरमसुखानाहरं ज्ञानकायं ज्ञानादृद्धिश्च सिद्धिर्भवति नरपते जन्मनीव पुंसाम् ॥ इह यदा योग्यनिमिपनयनो भवति क्रोधदृष्टया शुन्य आरोपित- चित्तः । तदा वामे दक्षिणे वा पृथिवीत्युपलक्षणं यदा दक्षिणे पृथ्वी- प्रवाहकाले योगी भावनां करोति तदायं विधिः । न पुनर्वामनाडी प्रवाहकाल आकाशमण्डलादिक्रमतः । तेन थामे दक्षिणे वायुमण्डलं वहति प्राणस्तद्धर्मित्वात्तद्देवमण्डलमुच्यते । तेन दक्षिणनाड्यां पृथिवी- मण्डले प्राणोऽठमण्डलं याति । एवं ज्ञानमण्डलं यावदामनाड्यामा- काशादिना याति । एवं शून्यं व्रजति दशविधं निमित्तं धूमादिकं निमित्तं सर्वाकारविम्ब व्रजति विम्यं चाक्षरसुखं व्रजति । तदेव ज्ञानं प्रज्ञापारमिताया ज्ञानादृद्धिश्चाकाशगमनादिका सिद्धिश्च त्रैधातुकेश्व- रत्वं भवति नरपते जन्मनाहैव पुंसामिति मार्गप्रवेशनियमः ॥ पूर्व- पूर्वसेकापेक्षमुत्तरोत्तरसेकं श्रीकालचक्रविमलप्रभादिवचनैः स प्रपञ्च- मभिधाय लोकोत्तरसेकं च सिक्ता तत्त्वं प्रकाशयेदिति लौकिकसैक- पूर्वकोऽपि पडद्योगहेतुक एवेति पडङ्गयोगं च श्रीकालचक्रादिवच- नैरेव विस्तरेण प्रतिपाद्येदानीमस्यैव साधनमित्यादिप्रकृतं व्याख्या- तुमारभ्यतेऽस्यैव निरवशेषक्लेशज्ञेयावरणेन स दाहकस्य सर्वज्ञज्ञा- नाग्नेः साधनं स्फूटीभावं धूमादिभिः कुर्याद्योगी। किंभूतैस्तैः सर्व- स्मिन्मूलतन्त्र लघुतन्त्र आर्यप्रज्ञापारमितादिनीतार्थसूत्रे प्रसिद्धर- कस्माच्छून्ये प्रतिभासनात्मतिभासः सर्वविकल्पोपरमादचिन्तितैस्त- स्वफलस्य पूर्वरूपकान्निमित्तै घग्राहकरहिता स्वभावशून्यता धीः प्रज्ञा तद्विम्थैर्योगिप्रत्यक्षाभासैः । पाह्याध्यात्ममलाननुलिप्सत्वान्नभासमैः । सदसदादिविकल्पकलङ्कानङ्कितत्वात् । अस्तिनास्तिव्यतिमान्तर्योगि- खसंवेद्यत्वात्प्रत्ययाथैः स्वचेतसः सर्वाकाराकृत्रिमाद्भुतनिःस्वभावभाव- रूपत्वात्सर्वतः परमाणुरजःसन्दोवर्जितः । सकलयाद्याध्यात्मव्या. पकशुलधूमाकारः शून्याभासः। अयं च मेघाभासानन्तरमुत्पद्यते । यथोक्तम् । प्रथमं मेघवदाति मितीयं धूम्रसन्निभमिति । पर्व चलजलाकारमरीचिः खद्योतदीपाकारी प्रसिद्धावतानि चत्वारि निमित्तानि निरन्ध्रगृहेऽन्धकारभयत्वादात्रियोग आकाशयोंगय्या यथोक्तं श्रीसमाजादी प्रथम द्वितीयविलोमन ।

·निरोधवज्रगते चित्ते निमित्तोद्ग्रहो जायते । प्रथम मरीचिकाकारं द्वितीयं धुम्रसन्निभम् ।। तृतीयं ग्वद्योतकाकारं चतुर्थ दीपमुज्ज्चलम् । पश्चमं तु सदालोकं निरभ्रगगनसन्निभमिति ॥ ततो निरभ्रगगनसमाभासपूर्वो वहयाकारः शून्याभासोज्ज्वलः। इन्दुभास्कराभासौ प्रसिद्धी । तमेति राहालोकः कृष्णरत्नवदामासः । कलेति विद्युदाभासः। महाबिन्दुरिति सचराचरद्योतकनीलवर्णचन्द्र- मण्डलाकाराभासः । एतानि पण्णिमित्तानि निरभ्रगगनालोकभवत्वा- दिवयोगोऽन्यवकाशयोगश्च ततस्तन्मध्यगामिसम्भोगकायात्मकबुद्ध- यिम्यदर्शनसहितमेकक्षणे करस्थनीरोपमखच्छसर्वाकार घटपटादिदर्शन- विश्वथिम्बप्रभास्वरम् । पिहितापिहितनेत्राभ्यामिति । अन्तरालावल- म्बितयाऽर्धोन्मीलितलोचनाभ्यां शून्य आकाशे ग्राह्य ग्राहकरहिते य- नानुकल्पितं स्वमवद्विम्यं योगिप्रत्यक्ष तद्विम्ब विश्वविम्यं भावयेध्द्या- नाङ्गेन स्थिरीकुर्यादुक्तं मध्यमायां जिनजनन्यां रत्नालोको नाम समाधी रत्नप्रदीपो नाम समाधिः सर्वाकारदर्शी नाम समाधिरित्यादि । नाम- सङ्गीत्यां च प्रत्यक्षः सर्वयुद्धानां ज्ञानार्थिः स्वप्रभाखर इति ॥ आर्य- नागार्जुनपादैश्च- अस्तिनास्तिव्यतिक्रान्ता बुद्धिर्येपां निराश्रया । गम्भीरस्तैर्निरालम्बः प्रत्ययार्थों विभाव्यते ॥ कम्बलाम्बरपादरपि- ज्ञेयान्यन्यत्र लिङ्गानि लब्धालोकेन योगिना । सिद्धेरव्यभिचारिण्यो धूमवत्कृष्णवर्त्मनः ॥ करोति स्तब्धतामक्ष्णोः शिरसश्चावनम्रताम् । स्तैमित्यं चित्तचत्तानां शून्यतां शून्यतेक्षिणाम् ॥ अन्यैरपि- विमलनभसि यस्मिन्निर्मिते लोचना स्फुरदुरकरुणाीदाशयागाढमार्गात् । सदसदुभयभावाभावनिर्भद्याकस्मात् उदयाखिलधमाद्यन्वयः शन्यतायाः॥

·र
तथा।
आदावाद्यन्तनिर्मुक्तो मध्यमानं समाश्रितः ।
तत्रस्थो वर्जयेद्यस्तज्ज्योतिरस्य दशात्मकम् ॥
इहान्तरालावगमो महागुरुप्रसादतः पुण्यवतामुदाहृतः । अयं हि
योगीश्वरवज्रगीतितः प्रचक्षते संवृतिप्रदः । श्रीसरहपादैरुक्तम्-
मूढो अन्तरालपरिमाणह ।
तुट्टै मोहजाल गुरु पुच्छिअ जानह ॥
पढमे ये आआस विसुद्धो ।
चाहते चाहते दिट्टि निरुडो॥
तथा-.
अचउ किं बहुवोल्लिऐ धम्मह एह पम्माण ।
आधउग्घाडे लोअणे दिष्टिविसामे जाण ॥
उइ दूरे गअण मंजो....
अद्भूआ।
पेक्खु रे भुसुकु सुण्णअरूआ ॥
भुसुकु फुलिङ्गी अनुपमफुल्ला ।
लेह रे कुसुम अनग्य विमुल्ल ॥
एहसो फुल्ला नानवण्णे।
सो फुल्ला फुलिङ्गी सूणारणे ॥
तथा-
सम्बरफुलि लामाकाए अपतिठाणगरूआ ।
भावाभावविमुफारसअल इ सुद्धसरूआ ॥
चिन्ताचिन्तते पोहा इ गेलिरती।
दीवा जाली वाट चाहन्ति सान्ती॥
तथा-
उइअ उरे भुसुकुतारा।
शान्ति भणइ पोहान्तपहारा ॥

·४८ पुन:- पुण्णिमचन्दा उइअउ जन्। चिअराअनिमिलिअ तव्वें ॥ आकढकरुणा उमझलियाज। आज्ज देव निराले राज। वामे दाहिणे गुमघाट । भणइ काह अन्तराल वाट || अनुभाववोहरअण सुट्ट गूढो। मुच्चऊ नाअर यज्झाइ मूढो ॥ फुलिआ पञ्चफुल्ल अवलीना। आकटची निरालेंदीना ॥ तथा- कीस कर लेक अम्भुआ। चान्दसुज्ज पान्धि जालिलि क दीवा॥ हसइ सान्ती सअ आपणकरि सखी। आकासविआअल देखी। पुन:- गम्भीरधर्म सूनिआ पढ तुटो। णिसि अन्धारी किम्पि न दिट्टो॥ गअणशिहरे जइ फुल्लइ फुल्ला । शान्ति भणइ टव्वें तुइ भुल्ल । अन्यैश्चोक्तम्- अन्तरालमणपवणानयणा। एककाल जइ जो धम्म निउणा ॥ अवस उअज्जइ जिनगुणरअणा। पुत्त उ सअल तथागतवअणा ॥ पुन:- विविविअप्पविवज्जि अचिओ। अन्तराल जइ नअणकिओ ।।

·anK फुड पतिहासइ दहविहमग्ग । तहिं योइसर सअल इ लग्ग ॥ णिअमण सअल लकन रहिओ । अद्धउघाडे लोअनें साहिओ ॥ मझें पवण हालइ तव्वें । वज्जाण लघूना उट्टइ तन्वें ॥ तस्मात्सन्देहतो धूमादिमार्गा वुद्धत्वार्थिना भावयितव्याः॥ ननु सकलकल्पनाकलङ्कानङ्किता महामुद्राभावना च समारोपस्त- त्कथं भावयेदित्युक्तमित्याह । अभाव इत्यादि । इह ह्यालम्बनं द्विविधम् । प्रत्यक्षमनुमानं च । तदुक्तं श्रीकालचक्रे तद्दीकायां च प्रत्यक्षं चानुमानं द्विविधमिह भवेद्देवतालम्बनं यत् प्रत्यक्षं तत्त्वयोगादुडुरिव गगनेऽनेकसम्भोगकायः । अप्रत्यक्षेऽनुमानं मृतकतनुरिवातत्त्वतः कल्पनं यत् चित्रादौ दर्शनीयं द्युपरिणतधियां योगिनां भावनार्थम् ।। इह सत्त्वानामाशयवशेन योगिनां प्रत्यक्षं चानुमानं द्विविधमपि भवेद्देवतालम्बनं यत्तयोः प्रत्यक्षानुमानयोर्यत्प्रत्यक्षं तद्वयपगतसकल- कल्पनाकलङ्कं सद्गुरुमार्गोपदेशजाततत्त्वयोगाद्गगन उडरिव भवेत्काल- चक्रवदनकसम्भोगकार्य मांसादिचक्षुग्रोद्यं मायास्वमसदृशं त्रिभवं त्र्यध्वनि। अत्र प्रथमं मांसचक्षुषाऽऽदिकर्मिको योगी विश्वविम्बमभि- ज्ञामन्तरेण पश्यति । ततो दिव्यचक्षुषाऽभिज्ञावधिवशात् । ततो बुद्धचक्षुपा वीतरागावधिवशात् । ततः प्रज्ञाचक्षुपा बोधिसत्त्वावधि- वशात् । ततो ज्ञानचक्षुपा सम्यकसम्बुद्धावधिवशात् । सर्वोपधिविनि- मुक्तितः । एवं तथागतस्य पञ्चचक्षुसि मांसादीन्युक्तानि शून्यतादर्शनं प्रति । अन्ये सत्त्वाः शून्यतादर्शनविषये जात्यन्धा इति तत्त्वभावना- नियमः। अतत्त्वसाधने पुनरप्रत्यक्षऽनुमानं मृतकतनुरिवातत्वत: कल्पनं यत् । तचित्रादी दर्शनीयमिति । मृतकतनुरिव सर्वथा तत्त्वदर्शना- भावात् । शववत् । चित्रप्रतिमाघटितानि सित्का बुद्धयोधिसत्त्वानां मण्डलचकं वा लिखित्वा नियताकारं दर्शनीयं बालयोगिनां मन्दानां भावनार्थमिति विकल्पभावनानियमः। तस्मादभावे निरने गगने स्वम. 1. Tib. seems to suggest sandlii instead of aradhi (ts'ams).

·मायादिसदृशे विम्ये प्रत्याहारेण दृष्टे या भावना ध्यानाङ्गेन कालि- कधातुकप्रतिभासात्मकस्य प्रत्यात्मवेद्ययोगिस्वचेतसः प्रबन्धन प्रवर्तन सा योगिनां भावना कल्पना न भवति अस्तिनास्तिभावाभावादि- सकलविकल्पजालविपयविज्ञानादिप्राणापानवायनामुपरमादेव स्फुटतर- भ्यध्वनैधातुकप्रतिभासस्योदयात् । उक्तं चार्यदेवपादैः- आत्मन्येव लयं गते भगवति प्राणाधिपे स्वामिनि श्वासोच्छवासगणे गते प्रशान्ति जीवानिले यन्त्रिते। यो ज्योतिः प्रसरः प्रभास्वरतरी योगीश्वराणामसौ स्वाङ्गादेव विनिर्गतो इततमास्त्रैलोक्यमामामति ।। मरहपादेश्व- कल्पविनाशानाशं वुद्धेरनुकल्पयन्ति किल कुधियः । अस्मादेव तु सुधियामुदयति गगनाधिक किमपि ।। अपुन्य वसन्त दुकेल्ला शवरोऽम्बर फलइ फुल्लइ । भोडिअहात्येन चाहि अइविरह केलि करेइ ॥ अनिमिअलोअण चीअ निरोहैं। पवणहोवान्सइ सद्गुरुवाहें ।' कालिकविश्वरूपस्यापि चेतसो न भावोऽतीतादिवस्तुरूपत्वं तेषा- मभावात्परमाणुधर्मनातीतत्वाचातीतादेव भावेऽपि नैवाभावः सर्वो- पाख्याविरलक्षणश्चित्तस्य कुत इत्याह विम्वेऽकल्पितदर्शनादिति । यतो विम्बे विश्वविध्याकारे चेतस्य कल्पितं सकलकल्पनापगतं दर्शनं प्रत्यक्षसंवेदनमसनपापयमनुभूपत्त एव । उक्तं च मूरतन्त्र- अस्तिनास्तिव्यतिक्रान्तो भावाभावाक्षयोऽदयः । परमाणुधर्मतातीतः शून्यधर्मवियर्जितः। शश्वतोच्छेदनिर्मुक्तो वज्रयोगो निरन्वयः ।। इति । सरहपादैश्च- सर्वाभावं गतवति मनःस्पन्दिसंसारकेऽस्मिन् आहो श्वभ्रे प्रविततधियां चापि मोहपाते। 1. Lines from 3 to 6 are not readable. Afany attempts to recon: struct them with the help of the Tibetan translation have proved uscless.

·४९ ... वन्द्या देव्यो यदि खल सदा सन्ति नालम्बनार्थाः । धर्मस्तम्भाः कुत इह तदा सत्सुखश्रीप्रभावः ॥ अविकल्पितसिद्ध्यर्थमनुरूपं दृष्टान्तमाह । प्रतिसेनामित्यादि। प्रतिसेनाशब्देन साधकचिन्तितो दर्पणादिषु. प्रतिभासमानोऽर्थों ऽभिधीयते । तमादर्श दर्पणेऽवस्तुजां न चौरादिजडधर्मतां पश्येत् । प्रतिसेनावतारतन्त्रे किल दर्पणखडाङ्गुष्ठप्रदीपचन्द्रसूर्योदककुण्डनेत्रे- प्ववस्तुपु प्रतिसेनावतार उक्तः। तथातीतानागतं धर्मसंवरे शून्ये सर्वाकारविम्ये तत्त्वंयोगी लब्धनिर्विकल्पमार्गः पश्यत्यस्याः प्रतिसे- नाया दृश्यमानाया यो भावः प्रतिभासलक्षणः स न भावः स्यात्तवस्तु न भवति कुत इत्याह । वस्तुशून्यार्थदर्शनादिति । वस्तुना परमाणु- सन्दोहात्मना शून्यो व्यपगतः । स चासावर्थः । प्रतिभासलक्षणस्तस्य दर्शनं निर्विकल्पप्रत्यक्षोपलम्भावस्तुनोऽणुसन्दोहात्मकस्यातीतादेर- भावतोऽर्थः प्रतिभासलक्षणोऽस्ति लोक एंव निर्वस्तुकोऽप्यर्थी दृष्टो यथा मायास्वप्नेन्द्रजालम् । अमुमेवार्थमाह । असतीत्यादि.स च निर्विकल्पादभ्रान्तज्ञानोत्पादः । सर्वाकारजंगदर्थसम्पादकत्वाचिन्ता- मणिरिव । ननु यदनालम्बनं तत्कथं जगदर्थकारि विपयेण विनोत्पत्ति- रिति । दृष्टान्तशुद्धिमाह । अदृष्टमित्यादि । प्रागदुष्टमेवं चौरादिक- मत्रस्था मन्त्राधिष्ठितलोचना कुमारी पश्यति प्रतिसेनासाधकंपुरु- पास्तु. तत्स्थानं गत्वा, कुमारीकथितं साधारणनेत्राभ्यां पश्यन्ति । अयमाशयः। योगी सिद्धोपदेशमन्त्राधिष्ठितवुहिलोचनः कुमारीव- दस्खलितबोधिचित्तचन्द्रोऽनुपदिष्टं पृथग्जनागम्यसंवरे लोकोत्तरं तत्त्वं पश्यति। तच सदा सदादिसर्वप्रपञ्चवञ्चितमित्याह । यदीत्यादि । अन्यचक्षुभ्या ललाटादिभवाभ्यां न पश्यति नापि वचक्षुामन्यदा- ऽदर्शनात् । अनेन प्रतिसेनादृष्टान्तेन योगिप्रत्यक्षं सर्वथा स्वभावा- भावाद्जातम् । खमे कुमारिका पुत्रोपलम्भवत्सिडम् । सर्वज्ञज्ञान- मुक्तं चान समाधिराजसूत्रे । यथा कुमारी शयनान्तरेऽस्मिन् सा पुत्रजातं च पश्येत् । जातेऽतितुष्टा मृत दुर्मन:स्थिता तथोपमाज्ज्ञानतः सर्वधर्मान् ॥ कुमार्या यहश्यमानमजातमनुत्पन्नं तत्तस्या जातक य- धोत्पन्नमिवेत्यर्थः ॥ प्राणायाममाहेदृशे स्वप्नमायासदृशे विम्ब सर्वा- कारविश्वविम्बे दृष्टे सति ततस्तदनन्तरं प्राणायाम प्राणापानवायो- ७ से.

·४८ मायादिसदृशे विम्ये प्रत्याहारेण दृष्टे या भावना ध्यानाड्न चैकालि- फवैधातुकप्रतिभासात्मकस्य प्रत्यात्मवेद्ययोगिस्वचेतसः प्रबन्धन प्रवर्तनं सा योगिनां भावना कल्पना न भवति अस्तिनास्तिभावाभावादि- सकलविकल्पजालविषयविज्ञानादिप्राणापानवायनामुपरमादेव स्फुटतर- ध्यध्वधातुकप्रतिभासस्योदयात् । उक्तं चार्यदेवपादैः- आत्मन्येव लयं गते भगवति प्राणाधिपे स्वामिनि भ्वामोच्चासगणे गते प्रशान्ति जीवानिले यन्त्रिते। यो ज्योतिः प्रसरः प्रभास्वरतरो योगीश्वराणामसौ स्वाङ्गादेव विनिर्गतो हततमास्त्रैलोक्यमामामति ॥ सरहपादेव- कल्पविनाशानाशं चुडेरनुकल्पयन्ति किल कुधियः । अस्मादेव तु सुधियामुदयति गगनाधिक किमपि ।। अपुब्ध वसन्त दुकेल्ला गवरोऽभ्यर फलइ फुल्लइ । भोडिअहात्थेन चाहि अइविरहें केलि करेइ ।। अनिमिअलोअण चीअ निरोह । पवणहोवान्सइ सद्गुरुबाहे ॥ वैकालिकविश्वरूपस्यापि चतसो न भावोऽतीतादिवस्तुरूपत्वं तेपा- मभावात्परमाणुधर्मतातीतत्वाचातीतादेव भावेऽपि नैवाभावः सर्वो. पाख्याविरहलक्षणश्चित्तस्य कुत इत्याह विम्येऽकल्पितदर्शनादिति । यतो बिम्बे विश्वविम्याकारे चेतस्य कल्पितं सकलकल्पनापगतं दर्शनं प्रत्यक्षसंवेदनमसत्यापहवमनुभूयत एव । उक्तं च मूलतन्त्रे- अस्तिनास्तिव्यतिकान्तो भावाभावाक्षयोऽद्वयः । परमाणुधर्मतातीतः शून्यधर्मविवर्जितः । शश्वतोच्छेदनिर्मुक्तो वनयोगो निरन्वयः ।। इति । सरहपादेश्व- सर्वाभावं गतवति मनःस्पन्दिसंसारकेऽस्मिन् आहो स्वभ्रे प्रविततधियां चापि मोहपाते। 1. Lines from 3 to 6 are not rcadable. Many attempts to recon struct them with the help of the Tibetan translation have proved uscless.

·वन्द्या देव्यो यदि खलु सदा सन्ति नालम्बनार्थाः। धर्मस्तम्भाः कुत इह तदा सत्सुखश्रीप्रभावः ॥ अविकल्पितसिद्ध्यर्थमनुरूपं दृष्टान्तमाह । प्रतिसेनामित्यादि । प्रतिसेनाशब्देन साधकचिन्तितो ' दर्पणादिपु प्रतिभासमानोऽर्थों ऽभिधीयते । तमादर्श ,दर्पणेऽवस्तुजां न चौरादिजडधर्मतां पश्येत् । प्रतिसेनावतारतन्त्रे किलं दर्पणखडाङ्गुष्ठप्रदीपचन्द्रसूर्योदककुण्डनेत्रे- प्ववस्तुपु प्रतिसेनावतार उक्तः। तथातीतानागतं धर्मसंवरे शून्ये सर्वाकारविम्बे तत्त्वंयोगी लब्धनिर्विकल्पमार्गः पश्यत्यस्याः प्रतिसे- नाया दृश्यमानाया यो भावः प्रतिभासलक्षणः स न भावः स्यात्तबस्तु न भवति कुंत इत्याह । वस्तुशून्यार्थदर्शनादिति । वस्तुना परमाणु- सन्दोहात्मना शून्यो व्यपगतः । स चासावर्थः । प्रतिभासलक्षणस्तस्य दर्शनं. निर्विकल्पप्रत्यक्षोपलम्भावस्तुनोऽणुसन्दोहात्मकस्यातीतादेर- भावतोऽर्थः प्रतिभासलक्षणोऽस्ति लोक एंव निर्वस्तुकोऽप्यर्थो दृष्टो यथा मायाखमेन्द्रजालम् । अमुमेवार्थमाह । असतीत्यादि.स च निर्विकल्पाभ्रान्तज्ञानोत्पादः । सर्वाकारजंगदर्यसम्पादकत्वाचिन्ता- मणिरिव । ननु यदनालम्बनं तत्कथं जगदर्थकारि विषयेण विनोत्पत्ति- रिति । दृष्टान्तशुद्धिमाह । अदृष्टमित्यादि। प्रागदुष्टमेव चौरादिक- मत्रस्था मन्त्राधिष्ठितलोचना कुमारी पश्यति प्रतिसेनासाधकपुरु- पास्तु. तत्स्थानं गत्वा. कुमारीकथितं साधारणनेत्राभ्यां पश्यन्ति । अयमाशयः। योगी सिद्धोपदेशमन्त्राधिष्ठितबुद्धिलोचनः कुमारीव- दस्खलितवोधिचित्तचन्द्रोऽनुपदिष्टं पृथग्जनागम्यसंवरे लोकोत्तरं तत्त्वं पश्यति । तच सदा सदादिसर्वप्रपञ्चवश्चितमित्याह । यदीत्यादि । अन्यचक्षुभ्यां ललाटादिभवाभ्यां न पश्यति नापि वचक्षुभ्यामन्यदा- ऽदर्शनात् । अनेन प्रतिसेनादृष्टान्तेन यौगिप्रत्यक्षं सर्वथा खभावा- भावादजातम् । स्वप्ने कुमारिका पुत्रोपलम्भवत्सिन्हम् । सर्वज्ञान- मुक्तं चात्र समाधिराजसूत्रे । यथा कुमारी शयनान्तरेऽस्मिन् सा पुत्रजातं च पश्येत् । जातेऽतितुष्टा मृते दुर्मनःस्थिता तथोपमाज्ज्ञानतः सर्वधर्मान् ॥ कुमार्या यदृश्यमानमजातमनुत्पन्नं तत्तस्या जातक य- थोत्पन्नमिवेत्यर्थः ॥ प्राणायाममाहेदृशे स्वममायासदृशे 'विम्ये सर्वा- कारविश्वविम्ये दृष्टे सति ततस्तदनन्तरं प्राणायाम प्राणापानवायो.

·- ५० निरोधं पूरककुम्भकरेचकयोगेन निरन्तरमविच्छिन्नं कुर्यात् । कास्वि- त्याह । अर्चेत्यादि । नाभेरूवमघश्च तिसृपु तिसृपु नाडीपु यथाक्रम प्राणापानयोनिरोध प्राणायामस्य कायादिधातुनयरोधकत्वात् । किंभू- तास्वित्यादि । चन्द्रेत्यादि । अध्य वामासव्यामध्यासु । अधा मध्या-, चामासव्यासु । चन्द्रार्कराहुवाहिनीपु तिसृषु। विण्त्रशुक्रवाहिनीपु निसृपु । तथा तोयाग्निशून्यवाहिनीषु । भूवायुज्ञानधातुवाहिनीपु । अन्यासां दासप्ततिनाडी सहस्रजन्मस्थानत्वाजातिपु । चन्द्रेत्यादि । उ चन्द्रादिनाडीनयं कायवाकचित्तानि । अधो विडादिनाडीत्रयं कायवाञ्चित्तानि । आसां पट्कुलकल्पनामा । चन्द्रेत्यादि । चन्द्र- स्तोयधातुरुपायस्य शुक्रधातोः कायो भवति । प्रज्ञाया रजोधातोर्दिवा- कारस्तेजोधातुर्वाग्भवति रजोधातोरेव विण्णाडी कायः । विभोः शु- धातोर्मूत्रवाहिनी वाक् । अति शुक्रधातो राहुवाहिनी चित्तं रजो- धातोः शुमवाहिनी चित्तम् । ऊर्ध्वाधः पट्कुलमिति । तोयानिलाका- शवाहिनीनामुपायाङ्गत्वाम्यग्निज्ञानवाहिनीनां प्रज्ञानत्वात् । सार्घ-. दशमासोपंतपण्णवतिवर्पाभ्यन्तरे मरणमरिष्टं तद्भवेत् वक्ष्यमाणनि- यमादधिकमारुत्प्रवाहैरुर्वेऽधश्च कायोरित्याह। कायवानाध्योर्यथा- योगं ललनारसनयोर्विण्मूत्रनायोश्च यदाधो विण्णाडी निरुडा भवति तदोवामनाड्यामरिष्टं भवति । यदा मूत्रनाडी निकहा भवति त- दोर्ध्वदक्षिणनाड्यामरिष्टं भवति । एतच प्रपश्चन वक्ष्यति । तमित्या- धुद्देशस्तस्य निर्देश उत्पाद इत्यादि । तमिति शुक्रवाहिन्योश्चारिष्टं नास्ति तमिति शुक्रवाहिन्योर्मारुत उत्पत्तिर्गर्भान्निष्कमो मरणं स्थितिः खस्थता । न केवलं शुक्रवाहिन्यवधूत्युत्पादादिकालत्रये वहति । किं च द्वादशलग्नभ्रमणसाम्यावेः प्राणवायोर्मेपादिलग्नात्मकवामनासापुटा- वृपभादिलग्नात्मकदक्षिणपुटात्सङ्कमसन्धी विपुवाख्ये च मध्यमा वहति । तन्निर्दिशति लग्नोदयेत्यादि चन्द्रसूर्ययोः समवाहित्याद्विपुर्व विपुवत्सङ्ख्यामाह । पटपश्चाशदित्यादि । प्रवेशनिर्गमावेकीकृत्यैक- लपोयाभिसन्धी सपादपट्पञ्चाशदारान्वहति । एवमहोरात्रेण द्वा- दशलग्नसन्धी पञ्चसशत्यधिकषट्शतश्वासोच्छ्वासान्वहति । यान्सर्व- सत्यानां शरीरे पट्शताधिकैकविंशतिसहस्रश्वासान्ललनारसने वहतः ·ता एव पश्चसप्तत्यधिकपट्शतेनोनान्वहतः । प्रात्यहिकपश्चसप्तत्यधिक- षट्शतश्वासान्मध्यमाया वर्षशतदिनैः पत्रिंशत्सहस्रैः सङ्गुण्य ततो दिनश्वासैः पट्शताधिकैकविंशतिसहस्रर्विभज्य लभ्यन्ते पञ्चविंशत्य- धिकैकादशशतदिनानिः तानि च षष्टयधिकशतैर्वर्षदिनैर्विभक्तानि त्रिपक्ष्यधिकत्रिवाणि भवन्ति ॥ अर्वे या वामा सैव चन्द्रो ललनेडा तोयवाहिन्यमिताभतथागतस्वरूपा च । सव्यात्त्वर्कः पिङ्गलापरेति र- सना तेजोवाहिनी रत्नसम्भवस्वरूपा च अधो मध्या विण्णाडी भूवा- हिनी वैरोचनस्वरूपा च वामा तु मूत्रनाडी वायुवाहिन्यमोघसिद्धि- स्वभावा च ऊच मध्यमा राहुनाडी शून्यवाहिनी अक्षोभ्यस्वभावा च । सैवाधः सव्या शुक्रनाडी ज्ञानवाहिनी वज्रसत्त्वस्वरूपा च विण्णाडी चोर्ध्वं चन्द्रमार्गेण सहैकीभवति । एकशुपिरत्वात्तथा मूत्रनाडी रवि- कीभवति । एवमुत्पादादिकालचतुष्टये शुक्रनाडी राहुणैकीभवति । या नाभ्यूर्वेऽवधूती तस्याः सुपुम्ना तमोवहिनीति नामद्वयं या चाधः शुक्रवाहिनी तस्याः खगमुखा शङ्खिनीति नामद्रयम् । नाभ्यादिपञ्च- पद्मकर्णिकासु निर्गच्छन्त्यवधूती गतप्राणशक्तिर्भूम्यादिपञ्चधातून क्र- मेण वहति । तत्र नाभ्यब्जे भुवः पञ्चगुणा गन्धरूपरसस्पर्शशब्दल- क्षणाः । हृदयाजे तोयस्य चत्वारो गुणा रूपरसस्पर्शशब्दलक्षणाः । कण्ठाजेऽग्नेस्नयो गुणा रसस्पर्शशब्दलक्षणाः । ललाटाब्जे मरुतो द्वौ गुणौ स्पर्शशब्दलक्षणौ । उष्णीपाब्जे शुन्यस्य शब्दमात्रमेको गुणः । एतान् गृहीत्वाऽवधूती निर्गच्छति संहारेणेति पृथिव्यादिक्रमेण । तदु- क्तमार्यपादैः- भूधातुर्लीयते तोये तोयं तेजसि लीयते । तेजश्च सूक्ष्मधातौ च वायुश्चित् विलीयते ॥ चित्तं चैतसिके लीयेताविद्यायां तु चैतसम् । सापि प्रभास्वरं गच्छेन्निरोधोऽयं भवत्रये ॥ पहिर्वाहेन धातुक्षयाश्च विशन्ति पुनरुष्णीपकमलादिक्रमेण । क्षितौ नाभिपने विशति विश्राम्यति सृष्टिनेत्याकाशादिक्रमेण । उक्तं चार्यदेवपादः- प्रभास्वरान्महाशून्यं शून्याचोपायसम्भवः । तस्मादुत्पद्यते प्रज्ञा तस्याः पवनसम्भवः ।। VIDYA BH ·पवनाग्निसम्भूतिरग्नेश्व जलसम्भवः । जलाजायते पृथिवी सत्यानामेप सम्भवः ।, । , इति । अन्तर्वाहेन शरीरधातुवृद्धेश्च । इत्यवधूत्या गमनागमने कणि- कात्कर्णिकामध्ये पारिशेष्याललनारसनयोः पद्मदलेपु गतागतम् । अधी नाभी गुह्ये च मण्यजे शङिनी कायवाञ्चित्तवाहिनी. सत्त्वरजस्त- मोभेदेन त्रिदथैकगुणात्मिका संहारकर्मण निर्गच्छति । सृष्टया वि- शति । एपैच शडिनी स्त्रीणां सुखात्सुरतरागसुग्वाच्छुमं वहति । परे पूर्व इत्यादिना वक्ष्यमानमज्ञोपायालिङ्गनस्यादेशः। प्रज्ञेत्यादि । कर्वे माणे सव्यावसव्ययोर्दक्षिणवामयाः प्रज्ञोपायाङ्गभावः। अघोऽपाने मध्यवाभयोरूर्वाधो रजाशुक्रप्रवाहयोः । स्त्रीणां शडिन्येय ऋतुकाले रजोवाहाचण्डालीत्युच्यते सैव शुक्रवाहात्खगमुखा । ऊर्चेऽवधूती तु अती ऋतुकाले स्त्रीणां रजोवाहे डोम्यीत्युच्यते पुरुषस्य तु प्रती शुक्रा- गमनकालेऽप्यवधूत्येवाच्यते । वामदक्षिणनासापुटयोर्मण्डलोदय- माह । विज्ञानाद्यमित्यादि । विज्ञानायं सृष्टिक्रमेण भूम्याचं संहार- क्रमेण । वामनासापुरे वक्ष्यमाणकमेण विज्ञानसंस्कारवेदनासंज्ञारूपा- ख्यपश्चस्कन्धवाहः। एवं दक्षिणे पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यपञ्चधातु- वाहः । मध्ये मध्यमामार्गे पष्टं ज्ञानमण्डलमाकाशादिपञ्चमण्डलात् प्रत्येकमण्डलस्य सपादकादशश्वासान् गृहीत्वा सपादपट्पञ्चाशतं च सात्मकं वहति । आसां वामदक्षिणमध्यनाडीनामहोरात्रेण पष्टिम- ण्डलवाहः । तत्र नाभिपद्मदलस्य वामपदलेपुमेपमिथुनसिंहतुलाधनु:- कुम्भात्मकपु विज्ञानादिपञ्चमण्डलकत्वात्रिंशन्मण्डलान्येवं दक्षिण- पड्दलेषु वृपकर्कटकन्यावृश्चिकमकरमीनात्मकेषु प्रत्येक भूम्यादिपञ्च- मण्डलात्मकत्वात् त्रिंशन्मण्डलानि । तत्र दक्षिणे वृपादिलग्ने यदा वहति वायुस्तदा मूले नासापुटस्थाधोभागे भूमिमण्डलं दण्डकं व. हति । एवं तस्यैव वामभागे नासावंशप्रदेशे तोयमण्डलम् । सव्ये द- क्षिणभागे तेजोमण्डलमूर्यभागे वायुमण्डलम् । मध्ये शून्यमण्डलम् । एवमुभयो सारन्ध्रयोरेकैकमण्डलं दण्डाद्दण्डादनन्तरं बहत्ति पञ्चभिः दण्डैः पञ्चमण्डलं बहतीत्यर्थः । वामपुटस्य तु वक्ष्यति । दलमध्य इत्यादिना तदपेक्षया प्राणरन्ध्रयोरित्युक्तम्। एका नाडी कति श्वासान्वः हति * मासर्दिनत्रयं परिवर्धना- ·- ५३ देकादशदलान्येप त्यजेदर्षत्रयं क्रमात् । इत्येकादशदले वाहाच्छेष्मा- त्मकसत्त्वधातून शोषयति । द्वादशे तु दले दक्षिणनाडीप्रवाहादन्य- दलानारूढा द्वितीयचतुर्थषष्टमाससम्बन्धि दिनत्रयस्य दिनदयं क्षीयते चित्तात्मकरजोधातुक्षयात् । द्वादशदलशोपात्पूर्ववत्कर्णिकायामेकदिनं मध्यमावाहात् । वातात्मकतमोधातुं शोषयित्वा भवान्तरगमनमिति। वामारिष्टेन मरणं योगिनो यान्ति ॥ प्रतिपत्त्यर्थं लिपिक्रमः । द्विपुटदा- दशराशिचक्र पूर्वायेकादशदलेपु त्रीणि पण्णवद्वादशपञ्चदशाष्टाद- शैकविंशतिचतुर्विंशतिसप्तविंशतित्रिंशत्त्रयस्त्रिंशद्वादशे तु वामवा- हाभावाच्छून्यं बाह्यद्वादशदलेषु फ्रमान्मासास्त्रिंशत्सप्तविंशतिचतुर्वि- शत्येकविंशत्यष्टादशपञ्चदशद्वादशनवषत्रयः । एकादशे त्रिमासक्षय- सूचकं शून्यं द्वादशे दिनद्वयं कर्णिकायां दिनमेकम् । एवं त्र्यादिदिनेऽ- रिष्ठस्य वृद्धिः । त्रिंशदादिमासात्मकजीविताख्यस्य शुभस्य हानिः ॥ सार्धदशमासोपेतषण्णवतिवर्षावधिः सूर्यचन्द्रवहन कालः । दिनत्रयो- नवर्षशतपूरकत्रिपक्षवर्षत्रये मध्ययायां मृत्योरारोहणम् । एतन्निर्दिशति। समविपमेत्यादि । दयादि द्वात्रिंशदिनपर्यन्तैः समदिनैः सव्ये । एकादि त्रयस्त्रिंशत्पर्यन्तैर्विपमदिनैर्वामे । आरोहणं तस्य मृत्योः । किं च जन्म- काले जातपादिलग्नस्य भूम्याद्यन्यतममण्डलैः । तथा मेपादिलग्नस्य शून्याद्यन्यतममण्डलस्तं मण्डलमारभ्येत्यर्थः । अयं च वाहः सब्येतर- नाडीधातुस्कन्धादिविनाशमधिकृत्य ल्यप् लोपे पञ्चमीति । उपपत्ति- माह । अन्यथा मरणं नेत्यनेनेदमुक्तम् । समलग्नजातकस्य प्रथम सव्यायां दिनद्वयं वहति । पुनर्दिनद्वयं यथावत्ततो चामायां दिनभेक दिनमेकं यथावत्। चत्वारि दिनानि सव्ये चत्वारि यथावत् । त्रीणि वामे त्रीणि यथावत् । पट्सव्ये पड्यथावत् । पञ्च वामे पञ्च यथावत् । एवं याववात्रिंशत्सव्ये दात्रिंशद्यथावत्। त्रयस्त्रिंशद्वामे त्रयस्त्रिंशद्य- थावत् । इह दक्षिणे यादि त्रिंशत्पर्यन्तसमदिनस्त्रिकत्रिकैः पृथिव्यादि- धातुक्षयः क्रमात् । वामे एकाचूनत्रिंशत्पर्यन्तैर्विपमदिनस्त्रिकत्रिकैराका- शादिधातुक्षयः क्रमात् । तत्रैकत्रिंशदिनैः सत्त्वधातुक्षयः । द्वात्रिंशद्दिन रजोधातुक्षयः । प्रयस्त्रिंशद्दिनस्तमोधातुक्षयः । विपमलग्नजानां त्वेका- दिकमेणायं वाह इति विशेषः । इति दिनत्रयोनवर्षशतं तदूर्ध्व चतु- ·ख्रिशदिनाचारोहणम् । तत्रैकदिनं सव्ये । एकदिन चामे । एवं क्रमेण त्रयस्त्रिंशदिनानि यावदहति । ततः प्रमेण पश्चस्कन्धधातुविषयेन्द्रिय- कमन्द्रियक्रिपाणां क्षयः । ततो मध्यमायां दिनमेकं ततो धातुस्कन्धा- 'दीन् पष्ठान् शोपयित्वा भवनान्तरं गच्छति ॥ इत्यारिष्टलक्षणं ज्ञात्वा योगिनान्तरश्चनोपायमाह । अरिष्टेत्यादि । तत्र सूर्यारिष्टे सति वनपर्यत यड्वा माणयामपूर्वकं सव्ययाहुना सव्यस्तनपीडनात्पश्चमण्डल- वाहात्मकात्सच्यादाकृष्य वामे प्राणं सञ्चारयेत् । तेन सूर्यारिष्टनिवृत्तिः। तथा वामात्सव्ये चन्द्रारिष्टनिवृत्तिः । तथा पर्यवं कृत्वा चिन्दी ललाट- स्थसितपोडशदलपद्ममध्ये पाणयामपूर्वकं चितं निवेशयेत्। पाणं विन्दी निवेशयेदिति मुख्यतो धारणालक्षणमैतत् । सैव च मुख्योऽरिष्टवश्च- नोपायः। अवधूतीत्यादि ग्रन्थश्च तदभिमायेणैव योज्यः॥ तथा पर्यडू कृत्वाऽवधूतीपदं नाभिपनं पीतचतुःपष्टिदलं तन्मध्ये चन्द्रमण्डले अंकारं शुक्लोरेग्नाकारं सप्राणायामं भावयेत् । ततो वोत्थानं सदा कुर्यात् । स्वाशयसरोरुहादिना यथैन्दुर्घहिर्न भवेत्। अरिष्टहेतुचन्द्रार्क- गतिभक्षकत्वात् । अस्योपायस्य प्राधान्यमाह । अन्यथा नेत्यादि। ऊर्धारिष्टं सवञ्चनमुक्त्वाऽधोऽरिटमाह । अपानोऽधश्च शङिन्यामिति न केवलं शहिन्यां नाड्यामधश्चेति त्रिमूत्रवाहिन्योरपानाख्यो वायु- चहतीति शेषः । अजस्रं विण्मूत्रवाहितया तस्याः प्रवेशतोऽपि मरणंम् । सर्वारिष्टवञ्चनोपायव्याजनानन्दानरिटेत्यादिनोद्दिश्य निर्दिशति । शुक्र- त्यादिना चतुर्दलोणीपपद्ममध्यात् पौडशदलललाटाजमध्ये शुक्रस्य, नन्दाभद्राजयारिक्तापूर्णाख्यपञ्चकलस्यागमनमुभयव्याप्तिः नन्दम्। तस्मात्कण्ठे हृदि परमानन्दम्। द्वात्रिंशद्दलकण्ठाव्जादष्टदल- हृत्पद्मे पूर्णवद्यासिः परमानन्दम् । विरमानन्दं ततो भवेत् । चतुःपष्टिदलनाभिपद्मावात्रिंशद्दलगुह्याब्जे व्याप्तिर्विरमानन्दम् । तच विविधरमणं गाढालिङ्गनशीत्कारकण्ठकूजनादिलक्षणं नाभी गुह्ये तु बहिरुल्लेखविमुखे सुखं भुज्यते मयेत्युल्लेखलक्षितं सुख- संवेदनमात्रं विरमानन्दं पर्यन्तजम् । न तु विगतं रमणं सुखम् ततो गुह्यपद्मादष्टदलवनमण्यन्तर्गताजं पावत् पोडशकलस्येन्दोरागमनं प्रथमा- ·सहजानन्दम् । धारणाया बलेन वाह्यगतेरभावादच्युतम् । विरागादा- गविगमादुष्णीपस्थं यत्सौख्यं शुकं तत्मतिष्ठितम् । यत्तु वज्रमणोश्युतं तन्निर्वाणम् । अयं तु सुखराज उष्णीपवज्रमण्यन्तरालव्यापित्वाद- प्रतिष्ठितनिर्वाणः । अत एव महारागोऽक्षरश्च प्राधान्यात्प्रभुस्त्रधातु केश्वरः । सर्वेपां तत्पदावाप्तिवाञ्छयाऽभिमतत्वात् । शुक्रमेवेन्दुरमृत- त्वात् । तस्य शुक्रेन्दोरुष्णीष उद्यः । शुक्लप्रतिपद्यावद्गुह्ये तृतीया पूर्णा । इत्थमानन्दादिभेदेन त्रिपूर्ण गते बोधिचित्ते तु गुह्ये विरमान- न्दाद्या पोडशी कला सा मणिपने वज्रमूर्धगा वनानकोटिस्था भवति। तस्मादूर्व कृष्णप्रतिपदागमे विरागप्रवेशकाले च्युतिकालः स्यात् । च्युतिकाल एव कृष्णाप्रतिपदित्यर्थः । सा च रागनाशात् कृष्णपक्षे रजोरूपरवेराद्या कला मण्यग्रे ततो विरागतो रविरूण- पदं ललाटं याति ललाटेऽमावसीत्यर्थः। तस्य सूर्यस्य षोडशी कलोष्णीपकमले गता सैव नष्टचन्द्र इत्याख्यातः । सूर्येण रजोरूपेणा- च्छादितत्वात् । रागसौख्याद्विरक्तिश्च सैव । अधश्चन्द्रामृतं यातीति । मरणे मरणकाले सर्वदेहिनां देवासुरमनुष्यादीनां चन्द्रामृतं बोधिचित्त- मुक्तक्रमेणाधः शुक्रमार्गेण याति च्युतिरागाभ्यासात् । तथा सूर्यरजो अर्वे याति राहुरज्ञानमविद्यावासनासहायं प्राणसवलितं विज्ञानं भावलक्षणशुभाशुभकर्मनिर्मितं जन्म याति । यत एवमतः कारणाच- न्द्रामृतस्य शुक्रधातोरूर्ध्व उपरिगमनमुक्तमार्गभावनया। अधोऽरजसो गमनं राहुलक्षणस्य विज्ञानस्याक्षरे सुखे गमनं कर्तव्यम् । एतच भगव- तापि पूर्वमाचरितमित्यादि दर्शयति । ऊर्णेत्यादि । बुद्धानां तु चन्द्राम- तस्य पूर्णिमा पश्चदशकला परिपूर्णत्वमूर्णान्जे ललाटे भवति । अर्कर- जसोऽमावसी गुह्ये भवति । तयोश्चन्द्रार्कयोः पोडशी कला यथाक्रमे- णोष्णीपे च वज्रमणौ च वुद्धानामिति । तदुक्तं नामसङ्गीत्याम्- एकपादतलाक्रान्तमहीमण्डतले स्थितः। ब्रमाण्डशिखराकान्तः पादाङ्गुष्ठनखे स्थितः ॥ इति । इत्युक्तं वज्रपदम् । पद्यते गम्यते येन तत्पदं ज्ञानमक्षरं पद- स्याराघनं नित्यं शिरसा पादवन्दनेत्यभेद्यज्ञानं शास्तुः । सर्वदेहिना- मिति सर्वसंसारिणां विपरीतमप्रतिष्ठितम् । अस्मादप्रतिष्ठितनिर्वा- .

·स्त्रिंशदिनाचारोहणम् । तत्रैकदिनं सव्ये । एकदिनं वामे । एवं फ्रमेण त्रयस्त्रिंशद्दिनानि यावदहति । ततः फ्रमेण पञ्चस्कन्धधातुविषयेन्द्रिय कर्मेन्द्रियक्रियाणां क्षयः । ततो मध्यमायां दिनमेकं ततो धातुस्कन्धा- 'दीन् पप्ठान् शोपयित्वा भवनान्तरं गच्छति ॥ इत्यरिष्टलक्षणं ज्ञात्वा योगिनान्तद्वचनोपायमाह । अरिष्टेत्यादि । तत्र मूर्यारिष्टै सति वनपर्यत बड्डा प्राणयामपूर्वकं सव्ययाहुना सव्यस्तनपीडनात्पश्चमण्डल- वाहात्मकात्सव्यादाकृष्य वामे प्राणं सञ्चारयेत् । तेन सूर्यारिष्टनिवृत्तिः। तथा वामात्सव्ये चन्द्रारिष्टनिवृत्तिः । तथा पर्यवं कृत्वा यिन्दी ललाट- स्थसितपोडशदलपद्ममध्ये प्राणयामपूर्वकं चित्तं निवेशयेत्। प्राणं विन्दी निवेशयेदिति मुख्यतो धारणालक्षणमेतत् । सैव च मुख्योऽरिष्टयश्च- नोपायः। अवधूतीत्यादि ग्रन्थश्च तदभिप्रायेणैव योज्यः॥ तथा पर्यडू कृत्वाऽवधूतीपदं नाभिपद्मं पीतचतुःपष्टिदलं तन्मध्ये चन्द्रमण्डले अंकारं शुक्लोर्ध्वरेग्याकारं सप्राणायाम भावयेत् । ततो वोत्थानं सदा कुर्यात् । खाशयसरोरुहादिना यथेन्दुर्यहिर्न भवेत्। अरिष्टहेतुचन्द्रार्क- गतिभन्नकत्वात् । अस्योपायस्य प्राधान्यमाह । अन्यथा नेत्यादि। अर्धारिष्टं सवश्चनमुक्त्वाऽधोऽरिष्टमाह । अपानोऽधश्च शडिन्यामिति न केवलं शड्डिन्यां नाड्यामधश्चेति विण्मूत्रवाहिन्योरपानाख्यो वायु. चहतीति शेषः । अजस्रं विण्मूत्रवाहितया तस्याःप्रवेशतोऽपि मरणम्। सर्वारिष्टवश्वनोपायव्याजनानन्दानरिष्ठेत्यादिनोद्दिश्य निर्दिशति । शुक्रे- त्यादिना चतुर्दलोणीपपद्ममध्यात् पोडशदलललाटाब्जमध्ये शुक्रस्य नन्दाभद्राजयारिक्तापूर्णाख्यपश्चकलस्यागमनमुभयव्यातिः नन्दम्। तस्मात्कण्ठे हृदि परमानन्दम्। द्वात्रिंशद्दलकण्ठाम्जाटदल- हृत्पद्मे पूर्णवद्व्यासिः परमानन्दम् । विरमानन्दं ततो भवेत् । चतुःपष्टिदलनाभिपमावात्रिंशद्दलगुह्याब्जे व्याप्तिर्विरमानन्दम् । तच विविधरमणं गाढालिङ्गनशीत्कारकण्ठकूजनादिलक्षणं नाभी गुये तु पहिरूल्लेखविमुखे सुखं भुज्यते मयेत्युल्लेखलक्षितं सुख- संवेदनमात्रं चिरमानन्दं पर्यन्तजम् ।न तु विगतं रमणं सुखम् ततो गुद्यपद्मादृष्टदलयनमण्यन्तर्गताजं यावत् पोडशकलस्पेन्दोरागमनं प्रथमा.

·सहजानन्दम् । धारणाया बलेन वाह्यगतेरभावादच्युतम् । विरागाद्रा- गविगमादुष्णीपस्थं यत्सौख्यं शुक्र तत्प्रतिष्ठितम् । यत्तु वज्रमणोश्युतं तन्निर्वाणम् । अयं तु सुखराज उष्णीपवनमण्यन्तरालव्यापित्वाद- प्रतिष्ठितनिर्वाणः । अत एव महारागोऽक्षरश्च प्राधान्यात्मभुस्त्रैधातु- केश्वरः । सर्वेषां तत्पदावाप्तिवाञ्छयाऽभिमतत्वात् । शुक्रमेवेन्दुरमृत- त्वात् । तस्य शुक्रेन्दोरुष्णीष उदयः । शुक्लप्रतिपद्यावद्गुह्ये तृतीया पूर्णा । इत्थमानन्दादिभेदेन त्रिपूर्ण गते बोधिचित्ते तु गुह्ये विरमान- न्दाद्या पोडशी कला सा मणिपने वज्रमूर्धगा वज्राग्रकोटिस्था भवति। तस्मादूर्ध्वं कृष्णप्रतिपदागमे विरागप्रवेशकाले च्युतिकालः स्यात् । च्युतिकाल एव कृष्णाप्रतिपदित्यर्थः । सा च रागनाशात् कृष्णपक्षे रजोरूपरवेराद्या कला मण्यग्रे ततो विरागतो रविरूण- पदं ललाटं याति ललाटेऽमावसीत्यर्थः। तस्य सूर्यस्य पोडशी कलोष्णीषकमले गता सैव नष्टचन्द्र इत्याख्यातः । सूर्येण रजोरूपेणा- च्छादितत्वात् । रागसौख्याद्विरक्तिश्च सैव । अधश्चन्द्रामृतं यातीति । मरणे मरणकाले सर्वदेहिनां देवासुरमनुष्यादीनां चन्द्रामृतं बोधिचित्त- मुक्तकमेणाधः शुक्रमार्गेण याति च्युतिरागाभ्यासात् । तथा सूर्यरजो अर्वे याति राहुरज्ञानमविद्यावासनासहायं प्राणसवलितं विज्ञानं भावलक्षणशुभाशुभकर्मनिर्मितं जन्म याति । यत एवमतः कारणाच- न्द्रामृतस्य शुक्रधातोरूर्व उपरिगमनमुक्तमार्गभावनया। अधोऽरजसो गमनं राहुलक्षणस्य विज्ञानस्याक्षरे सुखे गमनं कर्तव्यम् । एतच भगव- तापि पूर्वमाचरितमित्यादि दर्शयति। ऊर्णेत्यादि । बुद्धानां तु चन्द्राम- तस्य पूर्णिमा पञ्चदशकला परिपूर्णत्वमूर्णाजे ललाटे भवति । अर्कर- जसोऽमावसी गुह्ये भवति । तयोश्चन्द्रार्कयोः पोडशी कला यथाक्रमे णोष्णीपे च वज्रमणौ च वुद्धानामिति । तदुक्तं नामसङ्गीत्याम्- 'एकपादतलाक्रान्तमहीमण्डतले स्थितः।। ब्रह्माण्डशिखराकान्तः पादाङ्गुष्ठनखे स्थितः ॥ इति । इत्युक्तं वज्रपदम् । पद्यते गम्यते येन तत्पदं ज्ञानमक्षरं पद- स्याराधनं नित्यं शिरसा पादवन्दनेत्यभेद्यज्ञानं शास्तुः । सर्वदेहिना- मिति सर्वसंसारिणां विपरीतमप्रतिष्ठितम् । अस्मादप्रतिष्ठितनिर्वा- ·णाख्यमहासुखसम्झकशुद्धकायाहातवः धृथिव्यादयो विपरीत निरावर- णतां यान्त्यन्ये ते धातवोऽभयाः । धारणायलेन सरसप्रवृत्तायाश्चण्डा- त्या ज्यालयाऽऽनन्दादिभेदेन शिरसोऽवलम्बितानां फायवाचित्तज्ञान- यिन्दूनामूज़ क्रमेण बहिर्निर्गमाभावादक्षरसुग्बपरितानां चतु:कायवि- शुद्धिमाह मंणावित्यादि महासुग्वादिति। महासुखसम्झंकशुद्धकायादि- परीतेन य: कायविन्दुः स तुर्यावस्थाक्षयतः शुईकायः । स च वज्राने स्थितः । तस्मान्मणी चित्तं सुपुप्तक्षयतः । गुखे वाक् स्वमक्षयत: नामी कायो जाअवस्थाक्षयन इति । एते च धर्मसम्भोगनिर्माणकायाः शुद्ध- कायात्स्फुरन्ति । अधोपायस्येति । अधो ववाग्राद्यतः स्फरणमतेपां धर्म- कायादीनां तदुपायभागस्य व्यवस्थाप्यते । प्रज्ञायाः पुनरू तो भवेत् । तदर्शयति ललाटे इत्यादि । अस्याः प्रज्ञाया निर्माणाख्यः कायो ललाटे। पूर्ववविपरीतेनैवं कण्ठे हुन्नाभिपङ्काज यथाक्रमेण वाञ्चित्तज्ञानवजाणि सम्भोगधर्मसहजकायाः । प्रज्ञाभागस्य व्यवस्थाप्यन्ते । एवं प्रज्ञोपाया. मकवज्रसत्त्वकायात्स्कन्धादीनां वैरोचनादिस्वरूपत्वेनं सत्त्वार्थाय स्फर- णम् । एतेनाथगत्यानुस्मृत्यङ्गमुद्दिष्टमिति । फलमुद्दिश्य तत्साधनमाह । कर्ममुद्रेत्यादि। कर्ममुद्रा स्तनकेशयती कामधातुसुखस्य हेतुः। कर्म चुम्बनालिङ्गानगुह्यस्पर्शवमास्फालनादिव्यापारात्मकं तेनोपलक्षिता मुद्रा प्रत्ययकारिणी प्रत्ययोऽनं क्षरसुखलक्षणः । मुदं सुखविशेष रतिं ददर- तीति मुद्रा। ज्ञानमुद्रा स्वचितपरिकल्पिता। विश्वमातादिदेवीस्वभावा पूर्वानुभुक्तति यावत् । रूपधातुसुखस्य हेतुज्ञानं पूर्वहसितरसितभा चादिभावनालक्षणं प्रत्ययोऽत्र स्पर्शसुग्वलक्षणः । महती चासौ मुद्रा च महामुद्रा महत्वं पुनरस्याः सर्वाकारचरोपेतत्वं न प्रादेशिकत्वम् । मुद्यतेऽनेन योधिचितवणति मुद्रा प्रत्ययोऽत्र स्वचित्तंपरिकल्पना- धर्मरहितो धूमादिनिमित्तपूर्वक स्खचित्तप्रतिभासो' योगिगम्य प्रतिसनावदिति । फलमुद्रा तु महामुद्रामुदं परमाक्षरसुखंज्ञानलक्ष- णम् । रति सर्वकालमादत्ते पूर्वावस्थायाऽचलनयोगेनेति मुद्रा महत्वं चास्याः प्रहाणमहत्वेनाधिगममहत्त्वेन च तत्र प्रहाणमहत्वं सर्वा- सनसर्वावरणप्रहाणलक्षणस्वभाविकाख्यमभास्वरसाक्षात्करणलक्षणम् । अधिगममहत्वं . तु . परिशुद्धसर्वयुद्धात्मकयुगनहायकायसाक्षात्का- ·रस्वभावम् । यन्मनस्तमस्तुहिनाद्यखिलमलापगतगगनसन्निभशून्यै- करसप्रभास्वरसाक्षात्कार एव सकलवुद्धधर्माधिगमः। अशेषविश्वार्थ- सम्पादनशक्तिरूपेण तत्र सर्वबुद्धधर्माणां विद्यमानत्वात्। अत एव धर्माणामाश्रयः कायो धर्मकाय इत्याचक्षते तत्र चाप्रतिभासनेऽप्यवगम- व्यवस्थायां घटप्रतिभासे पटायधिगमप्रसङ्गो दुर्निवारः। किं च संख्या- दर्शनमदूषणमेव. स्यात् । अपि च मायास्वमगन्धर्वपुरप्रतिसेनादिवद्- कल्पितमशेपस्कन्धधात्वायतनादिदर्शनं संवृतिसत्यदर्शनं स्वाधिष्ठान चोच्यते। संवृतिसत्यमेव च परमार्थसत्यात्मकप्रभाखरपरिशुद्धमादर्श- ज्ञानादिरूपवैरोचनाद्याधेयदेवतावृन्दं कुटागाराद्याधारमण्डलं च तदेव लोकोत्तरमण्डलतया सर्वतन्त्रराजेपु गीयते । समस्तवुद्धधर्मस्वभावतया चैतदेव च सत्यद्वयाद्वैधीभावस्वभावं युगनद्वाख्यमुच्यते । तस्माद्यु- गनहकाय एव धर्मकायः । साम्भोगिकस्वाभाविकाभ्यां पृथग्भूतो योगिप्रत्यात्मवेद्यः । उक्तं चार्यमञ्जुश्रीपादैतन्त्रोत्तरे- यत्राभूतेति सत्यं सितकुशलगणो धर्मकायो जिनानां धर्मात्सम्भोगकायः सकलरुतगणो लक्षणव्यञ्जनानाम् । राशिर्निर्माणकायोऽक्षरपरमसुखो धर्मकायो न तस्मात् कायानां लक्षणं यत्तदिह सुखगताचार्यनागाह्वयेन ॥ यो नैको नाप्यनेकः स्वपरहितमहासम्पदाधारभूतो नैवाभावो न भावः खमिव समरसो दुर्विभाव्यस्वभावः। निर्लेपं निर्विकारं शिवमसमसमं व्यापिनं निष्पपश्चं वन्दे प्रत्यात्मवेद्यं तमहमनुपम धर्मकार्य जिनानाम् ।। लोकातीतमचिन्त्यं सुकृतशतफलामात्मनो यो विभूति पर्यन्मध्ये विचित्रां प्रथयति महतीं धीमतां प्रीतिहेतोः। बुद्धानां सर्वलोकमसृतमविरतोदारसद्धर्मघा वन्दे सम्भोगकायं तमहमिह महाधर्मराज्यमतिष्ठम् ॥ सत्त्वानां पाकहेतोः कचिदनल इवाभाति यो दीप्यमानः सम्योधौ धर्मचक्रे कचिदपि च पुनदृश्यते यः प्रशान्तः । नैकाकारमवृत्तं त्रिभवभयहरं विश्वरूपैरुपायैर- वन्दे निर्माणकार्य दशदिगनुगतं तन्महा मुनीनाम् ।। ८ से.

·५८ त्रैलोक्याचारमुक्त गगनसमगतं सर्वभावस्वभावं शुद्ध शान्तं विविक्तं परमशिवमयं योगिनामेव गम्यम् । दुधिं दुर्विचारं स्वपरहिततम व्यापिनं निनिमित्त वन्दे कार्य जिनानां सुखमसमसमं निर्विकल्पकमूर्तिम् ॥ जिता मे पापका धर्मा तेनोपगजिनो घयमिति वचनाद् विजित- चतुर्मारस्वाग्जिना:सम्यक्सम्युद्धास्तेपां सुखं कायं वन्दे महासुखसज्ञ- कमाकाशवत्सर्वावरणरहितत्वेन प्रभाखरम् । परमाक्षरसुखज्ञानलक्षणं चतुर्थ कार्य नमस्फरोमीत्यर्थः। असमसममिति निष्पन्दादिक्रमेण प्रकर्ष- पर्यन्तप्राप्तवैमल्यफलरूपत्वादसममसाधारण श्रावकमत्येकयुद्धयोधिस- त्वसुखैः सर्वधर्मकरसत्वात्समम् । त्रैलोक्याचारमुक्तमिति त्रैलोक्या- चारो हसितेक्षणादिलक्षणं सुखं तेन मुक्तं परित्यक्तम् । अन्यथा दिव्यमपि सुखं तत्त्वं भवेत् । उक्तं मूलतन्त्रे- सुखं द्वीन्द्रियजं तत्त्वं देवानां रागिनां स्मृतम् । त्रैलोक्याचारनिर्मुक्तं बुद्धानां मुखमक्षरम् ॥ इसितेक्षणादिनिर्मक्तं सर्वदन्दविवर्जितम् । कार्यकारणनिर्मुक्तं त्रैलोक्याभासमद्वयम् ॥ हसितेति पाण्याप्त्पालिङ्गनयन्टसम्भवैर्लोकाचारसुखै स्पन्दैवर्जितं परमाक्षरमिति । गगनसमगतमिति । गगनेन समा सहशी गतिरव. धोधो यस्य स तथा। यथा गगनं व्यापित्वेन सर्वगतमपिन कचिदरतुनि संसक्तं लक्षणवर्जितं च तथा भगवतोऽपि निःशेषज्ञेयविषयमपि ज्ञानं न कस्मिंश्चिद्धर्मप्रतिष्ठित लक्षणवर्जितं चेत्यर्थः । यथोक्तमागमे- अनाश्रितेन ज्ञानेन सर्वक्षेत्राणि पश्यसि । सर्वसत्वचरीं चैव निरालम्ब नमोऽस्तु ते ॥ ज्ञानसिद्धौ इन्द्रभूतिपादेश्व- *अप्रतिष्ठं यथाऽऽकाशं व्यापि लक्षणवर्जितम् । उक्तं तत्परमं तत्वं वनज्ञानमनुत्तरम् ॥ इति । अन्यत्र च- *Cp. Jhanasidditi (G.O.S.)P. 36, verse 47.

·अप्रतिष्ठं यथाऽऽकाशं व्यापि लक्षणवर्जितम् । अनिर्देश्यमरूपं च एतत्तत्त्वस्य लक्षणम् ॥ इति । अथवा गगनेन समगतिरवस्थाऽस्येति गगनसमगतिर्महा- सुखकायः । वर्णसंस्थानरहितत्वाद्गगनवत् सर्वाभासरहित इत्यर्थः । उक्तं च- सर्ववुद्धेषु यः कायो निराभासो निराश्रयः । अजातोऽकृतकः शुद्धो भावाभावादिवर्जितः । इति । श्रीतन्त्रे स्फटिकमणिरिव ज्ञानवनं जिनस्येति ॥ चन्द्रगो- मिपादैश्च- यद्विशुद्धमिवाकाशमज्ञानतिमिराकुलैः । चन्द्रकैरिव सञ्छन्नं वस्तुभिर्वद्यते जिनैः ॥ इति सर्वभावखभावमिति। भवन्ति हेतुप्रत्ययभ्यः साकाशादिति भावाः। स्कन्धधात्वायतनादिकायाः स्थिरचलाः पदार्थाः सर्वे च ते शेषत्रैधातुकसंगृहीतो भावश्च तेषां खभावस्तदुत्पत्तितन्निष्ठत्वाभ्यां सत्तासत्तादिसर्वप्रपञ्चवर्जितमहासुखस्वभावतथतैकरूपत्वम्। उक्तं चार्य- वज्रगर्भपादैः- निर्विकल्प मनसि नास्ति भावको न भाव्योऽस्ति । मन्त्रं नास्ति न देवताधिष्ठितो विद्यते नैव निष्पपश्चस्वभावतः । तेनैव सहजनन्दस्वभावेन प्रत्यस्तमितसकलविकल्पकलङ्करूपेनेति॥ चन्द्रगोमिपादैश्च- तथता धर्मकायोऽस्य विकल्पानामगोचरः। स्वभावः सर्वसत्वानां सत्त्वार्थानां च सोऽन्वयः ।। सत्त्वासत्वमनित्यत्वं ध्रौव्यं नानार्थमेकता। शुद्धाशुद्धी च बोधिश्च सर्वमत्र प्रकल्पितम् ॥ तरङ्गानामिवाम्भोधौ छायानामिव दर्पणे। स्वमानां मनसो वार्थ भावानां यत्र सम्भवः॥ यदिशुद्धमिवाकाशमज्ञानतिमिराकुलैः । चन्द्रकरिव सञ्छन्नं वस्तुभिर्वेद्यते जिनैः ॥

·मूर्तयो विश्वरूपस्य जगतस्तत्त्वरूपेताम् । यत्रैकरसतां यान्ति निम्नगा इव सागरे । सोऽयमेवंविधः कायो धर्मकायोऽस्य तायिनः । सर्वाकारविशुद्धायाः सम्योधेरैव गोचरः ।। इति । परिशुद्धसकलबुद्धधर्माणामाश्रयो हेतुः कायो धर्मकायः । शुद्धिरिति केशमलैरसंस्पृष्टम् । शान्तमित्यष्टादशधातुविकाररहितम् । उक्तं चार्यवयगर्भः। स्वरूपेण नास्ति रूपमित्यादि । स्वरूपं स्वसंवेदकं न द्रष्टा चक्षुर्विज्ञानम् । तथा न शब्देन श्रोता च न श्रोत्रविज्ञानम् । तथा न रसो नापि रसको न जिहाविज्ञानम् । एवं न स्पर्शो न स्प्रष्ठा न कायविज्ञानम् । एवं न धर्मधातुर्न ग्राहको न मनोविज्ञानमिति । एवमष्टदशधातुविकाररहितं तत्त्वरत्नं तत्वयोगिना भावनीयमिति । विविक्तमिति । ज्ञेयसमापत्त्याद्यावरणात्पृथग्भूतमत एव सर्वोपद्रव- विरहादत्यन्तकल्याणात्मकत्वेन कल्याणहेतुत्वेन च परमशिवमयं योगिनामेव गम्पमिति। योगः पडद्योगो लब्धोत्कर्पपर्यन्तः। स योगो येपामस्ति ते योगिनो महावज्रधरपप्राप्ताः तेपामेव गम्यम् । ततो नापरप्रत्ययाधिगमतया प्रत्यात्मवेद्यतामस्य प्रकाशयति ॥ सादर- निरन्तरमवृत्तधूमादिभार्गभावनाप्रकर्षपर्यन्ताधिगम्यत्वाद्वालयोगिनांदु- योधम् । श्रुतचिन्तामयज्ञानेनातिशयितप्रत्ययात्मानमप्यशक्यपरिच्छे. दत्वाहुर्विचारम् ।स्वपरहिततममिति।सवासनासर्वावरणमहाणिलक्षण- स्वार्थसम्पद्योगादेकान्ते न स्वहितं विनेययथाशयं यथागोत्रं च तदधि- प्ठानात्सम्भोगनिर्माणाभ्यां निःशेषपरार्थनिष्पत्तेरतीय परहितं चेत्यर्थः । प्रतिनियतदेशकालाभावाद्व्यापकं सर्वव्याप्येषु परचित्तादिवस्तुविति च्यापिनम् । कर्मज्ञानमुद्राहेतुरहितत्वान्निनिमित्तम् । ग्राह्यग्राहकसंस्थान- कल्पनाबन्दवर्जितत्वानिर्विकल्पा । परमार्थसत्यैकरूपत्वादेकाऽद्वितीया द्वितीयस्य संवृतिसत्यस्याभावादत्रेति निर्विकल्पैकमूर्तिः । आर्यपुण्ड- रीकपादेश्व- सर्वाकारवरोपेतः कायो नानाधिमुक्तितः । दृश्यते स्वस्वभावेन, सत्त्वैर्निर्माणलक्षणः ॥

·सर्वसत्त्वरुतैडिमात्मनो यः प्रकाशते । सत्वाशयवशेनैव कायः सम्भोगलक्षणः ॥ नानित्यो नापि नित्यो यो नैको नानेकलक्षणः । न भावो नाप्यभावोऽसौ धर्मकायो निराश्रयः ॥ शून्यताकरुणाभिन्नो रागारागविवर्जितः। न प्रज्ञा नाप्युपायोऽसौ कायः स्वाभाविकोऽपरः॥ स्वदर्शनमतोद्देशे च- रूपराशिरनन्तो मे निर्माणकाय उत्तमः । रुतराशिरनन्तो मे सम्भोगकाय उत्तमः॥ धर्मराशिरनन्तो मे धर्मकायः प्रकीर्तितः । सुखराशिरनन्तो मे सुखकायोऽक्षरः परः॥ पिण्डो राशिस्तथा कायः सञ्चयः परिकीर्तितः । अभिसमयालङ्कारादिष्वपि स्वाभाविकसम्भोगाभ्यां भेदेनैव धर्म- कायो व्यवस्थाप्यते । प्रकृतमुच्यते लब्धोपदेशस्यादावनुकुलकर्ममुद्रा। समापत्याधिमात्राधिमात्र विकल्पक्षयान्मृदुमृदक्षरसुखवृद्धिः। एवं विश्व मात्रादिदेवीज्ञानमुद्रालम्बनेनाधिमात्रविकल्पापचयान्मृदक्षरसुखवृद्धिः । उक्तं च श्रीतन्त्रे। सेव्यादौ कर्ममुद्रा जिनसहजसुखस्यास्य वृध्द्यर्थहेतोस्त- स्मादादित्यरूपा सुखकरचरणोपणीपसर्वाङ्गपूर्णत्यादि। आदिशब्दान्महा- मुद्रायाः। पूर्वरूपधूमादिपिम्बधर्ममुद्रालम्पनेन मृहक्लेशक्षयादधिमाना- क्षरसुखवृद्धिा पवादपविश्वयिम्याख्यमहामुद्राभ्यासेन मृदुमृदुसवासना- घरणापचयादधिमात्राधिमात्राक्षरसुववृद्धिः । ननु प्रक्षेपापचयोज्झितम- क्षरसुखं कथं वृद्धि यातीत्याह। पृडस्य न हि पृद्धिः स्यादिति । प्राम- भाविनी पवधीतकनकाकाशशुद्धिवदावरणप्रहाणवृद्धिः। सा च वृद्धस्य सयासनासर्यावरणपहाण्या घेमल्याख्या पूर्णावस्थात्मकलियुक्तस्य न स्यात् । पयं प्रमभाच्यावरणाय च येन पुनः क्षीयते तत्तस्प क्षीणस्य पा क्षीणता कल्प्यते सापि नास्ति नित्योदितत्वात् । एवं तर्हि पृरिक्ष. पयोरभायात्कथन मार्गादिवकल्पमित्याह । स्वभावाभावधर्माणामिति। स्वभावस्याभायो येषां पृदध्यादीनां धर्माणां ते स्यभायाभावधर्मास्नेपा ·य उत्पादः क्षयश्च स मायेव न तत्त्वात् । तथाशब्दादस्तमनोदयादि- लक्षणापि लोकसंवृतिर्मायैव ॥ तदाह । न क्षयं यान्तीत्यादि। नोत्पद्यन्ते खभावतोऽत एव । नि:स्वभावमिदं विश्वं भावाभावैकलक्षणमिति । संवृत्त्यर्थक्रियाकारित्वाझावरूपम्। तत्वतः शून्यत्वादावलक्षणम्। क्षरस्पन्दादिभावनामाह। स्वप्रज्ञेत्यादि। कर्ममुद्रादिस्वमज्ञालिनितं योधि- चित्तं वज्रमणिपद्मगतं यदा तन वज्रमणौ चन्द्रागता कर्ममुद्रयाक्षर- सुखावस्था । ज्ञानमुद्रया स्पन्दसुखावस्था। स्पन्देति स्रावसाध- र्यक्षरस्यापि संग्रहः । एते सुखावस्थे साक्षात्कृते कामरूपधात्यै- श्वर्यलक्षणलौकिकसिडिसाधने । महामुद्रया निप्पन्दाक्षरभावना तु सर्वज्ञत्वलक्षणलोकोत्तरसिन्डिसाधनी ॥ कायवाकचित्तनाडीवित्यादि- मध्यमैवानन्दचतुष्टये प्राणायामयलेन शुफ्रेन्दुव्यासचतुर्भागश्चतस्रः कायादिनाड्यो व्यवस्थाप्यन्ते । तत्र ललाटे कायभावना हृदि वाग्भा- वना गुह्ये चित्तभावना। कायादिपिन्दूनां समाहार एकत्व वज्रमणी ज्ञानभावना सार्घश्लोकम्येन समाध्यङ्गमुद्दिष्टम् । चतुर्विन्दूनां यन्धन- माह । प्रज्ञेत्यादि । प्रज्ञारागट्ठतानां चण्डालीज्ञानेन दुतानां पिन्दूनामु. कक्रमेण शिरसो ललाटात्पूर्णस्थानम् । मणिपद्मं तत्मविष्टानां मणि- पद्मगानां बन्धन परमार्थत इति पाणवन्धेनाक्षरसुखेन तत्वभावनयेति यावदुक्तकमेणाक्षरसुखस्य वृद्धिक्षयादिकमतात्विकं प्रतिपाद्य लौकिक- दृष्टान्तन तदेव दृढयति । यथोदित इत्यादि । यथोदितश्चन्द्रः प्रमात्क- लाभिः पूर्णतां याति । पूर्णचन्द्रस्य लोकस्य वासनाहरणमेव केवलं पूर्णा । न तस्य छेदः पूरणं वा स हि नित्यपूर्णोऽपि तमःपिधानापिधा. नाभ्यां क्षीणः पूर्णश्च व्यवहीयते । तथाक्षरज्ञानमपि वजमणादितं फ्रमा- निःस्पन्दादिभेदेन वक्ष्यमाणभूमिभिर्मुदिताद्याभिरूवमुष्णीपचके पूर्णतां याति ॥ क्लेशादीनि क्लेशज्ञेयसमापत्त्यावरणवासनाया हरण- मपगम एवं पूर्णशब्देन व्यपदिश्यते । न ज्ञानछेदो न च तस्य पूर- णम् । तदुक्तमागमे- . नित्योदितं तु बुद्धानां नाविद्यादुष्टचेतसाम् ।।

·सरहपादैश्व- जयति सुखराज एकः कारणरहितः सदोदितो जगताम् । यस्य च निगदनसमये वचनदरिद्रो बभूव सर्वज्ञः ॥ पूरणे दृष्टान्तमुक्ता छेददृष्टान्तमाह । यथा मध्येत्यादि । यथा मण्डलमध्यगतः सबीजभूताङ्करूपेण शशेन झमवर्धमाणेन पूर्णायां न स्थिरः शशी न नित्यपूर्ण इत्यर्थः । तथा संसारवासना या क्षरसुख- लक्षणा तस्याः क्रमवृद्धया चित्तमप्यक्षरे सुखे न स्थिरम् । रागविरागं जन्मनिरोधादेरभावाद्यमक्षरसुखम् । बाह्याध्यात्मश्लेपव्याजेन दृष्टा- न्तं दर्शयन्नाह । उत्पत्तिरित्यादि। यथेन्दोः प्रतिपत्कलानां क्रमेणोत्पत्तिः शुक्लपक्षः । कलानां क्रमेण हानिः कृष्णपक्षः । तौ प्रतिष्ठितौ लोक- गम्यौ तन्मध्यगा तु पोडशी कला। एकक्षणोदयान्न तथा । तथा शुकेन्दोः। यदा तु योगिनां बोधिचित्तमणिः पूर्णायामेकक्षणेऽक्षरमभि- सम्बुद्धं सततन्निश्चलं भवेत् । तदा तचित्तवज्र वज्रमणौ निष्पन्देन सर्व- क्षणपूरकमिति दययुतदयष्टशतश्वासक्षणानां पूरकमविच्छेदवाहि । उक्तं च परमार्थसेवायाम्- नक्तन्दिनं ध्यानवशात्क्रमेण चित्तं यदा तिष्ठति मध्यनाड्याम् । अनन्तमूर्तिः सुविशुद्धमद्वयं तदेकशूलं कुलिशं नमामि ॥ एवमस्य चित्तवज्रस्य न शुक्लपक्षे रागे स्थितिर्न च गमन- मसिते पक्षे विरागे रागारागान्ताभ्यामपगतत्वात् । अत एव पक्षद- यस्य मध्यस्थं पूर्णायां गतमध्यमप्रतिष्ठितम् । तदुक्तं नामसङ्गीत्याम्- एकक्षणाभिसम्बुहः सर्वक्षणविभावकः । अकलः कलनातीतचतुर्थध्यानकोटिगिति ।। हेवोऽपि- आइ ण अनन्त मज्झणाहि नउ भव नउ निव्याण । ए सो परममहासुहउ न पर नउ अप्पाण ॥ संसारिकमामामाह । तस्येति थीजभूतस्यन्दोः पोटशानां फलानां पूर्णत्वायत्रमणी पूर्णा । किंत्यनुपायेन स चिरागाद्रागनाशोगात् फलाहानिः पयशानां कलानां नाशः वनादारभ्य हाने रजोरूप. - ·रवेमष्णीपे प्रपूर्णता ॥ भूयः पुनः पुनः कर्ममुद्रादियोगेनोप्णीप उदयः । पुनर्वञमणी पूर्णता स विरागात्कलाहानिर्ज्ञानहानिर्न देहिनां ज्ञानं पोडशी कला तस्यास्तु न हानिः । उक्तं च तथागतज्ञानगर्भाः सर्वसत्वा इति । किं च ज्ञानहान्या मरणमेव स्यात् । पूर्णाशब्दस्यार्थमाह। महा- सुग्वेत्याद्यस्य पोधिचित्तस्य महासुखस्वभावो यः स पूर्णा भण्यत इयमेव योगिभिः स्थिरीकरणीया। महासुखस्थिरीकरणं विहायान्य- भावान्तरं तस्य महासुखस्योत्पादव्ययलक्षणसृष्टिसंहारहेतुकं देहिनां पुर्णायामस्थिरीकृतो घसौ सुखेन्दुः पुनः पुनरुत्पद्यते नश्यति च । अत्र दृष्टान्तमाह । स्वपक्षाभ्यामित्यादि यथा शुक्लकृष्णपक्षाभ्यां चन्द्रः । उत्तरदक्षिणायनाभ्यां रविः । दिवा घृद्धिक्षयरूपरविवृद्धिक्षयदर्शनात् । भावनावलेन तु पूर्णायां स्थिरस्यास्य महासुस्वस्य क्रमेणोष्णीपे दादश- भूमिभिः परिपूर्णता गुह्यादुष्णीपान्तं प्रतिचक्रेऽक्षरक्षरणनिरुद्धपट- त्रिंशच्छतश्वासैदिदिभूमिलाभः। तदक्षरं यदोदयरूपरागविरागपक्ष ध्यातिकमात् । पक्षद्वयोज्झितं तदा भूमिभिः पूर्णम् । द्वादशाकार- सत्यार्थम् । पोडशाकारम् । तं निर्दिशति । भूमिभिरित्यादि। भू- मिभिः । समन्तप्रभा। अमृतप्रभा । वज्रप्रभा । रत्नप्रभा। पद्मप्रभा । बुद्धकर्मकरी। अनुपमा । उपमा । प्रज्ञा । प्रभा । सर्वज्ञता। प्रत्यात्म- घेद्यानामिति द्वादशाकारं मेपवृपादिदादेशसङ्क्रान्तिनिरोधात् दादश- भूमिलाभतः। परमाद्रयम् । प्रज्ञोपायलक्षणस्याभावात् । न प्रज्ञा ना- प्युपायः । सहजतनुरियमिति श्रीतन्त्रेऽभिधानात् । पोडशाकारमक्ष- रम् । सांसारिकपोडशकलाक्षयतः । इदं समन्तात्कलाभिः पूर्ण वित्त- मेकार्थादि यथार्थदर्शनात्मकं यदयधर्म तदेकार्थमुभयपक्षाभावात् । विरागादिमहारागमिति सेकक्षणश्चतुर्थः । तदुक्तं नामसङ्गीत्याम्- विरागादिमहारागो विश्ववर्णी ज्वलमभः । स युद्धो वनपर्यो युद्धसङ्गीतिधर्मधृक् ॥ इति । तच रागविरागपक्षद्वयवासनाभिरसंकिष्टम् । तस्मिन्नक्षरे प्रविष्टो भावग्रामोऽक्षर इति । अक्षरविद्याधरशास्तरि सुखमयसर्वाका- रसर्वभावप्रतिभास इत्यर्थः । यथेति दृष्टान्तः स्पष्टोऽपरोऽपि दृष्टा- न्ताधः । यथानकादिधातुग्रामो रसभक्षितो रसतां याति । स्वर्णादि- ·६५ बीजैश्च जीर्णैर्वीजताम् । अष्टलोहवेधलक्षणफलकाले जारिताधिकको. व्यादिवेधत्वेन मानोज्झितमेवमिति दान्तिकमेवं भावसमूहोऽपि स्थिरचलात्मकः परमाक्षरभक्षित: परमाक्षरत्वं प्रकृतिप्रभास्वरगगनामल- महासुखैकरसतां याति । ततश्च सर्वाकारस्वरूपधृग्भवति । सर्वभावप्र- तिभासरूपत्वात् । विपदृष्टान्तेन निर्विकल्पमहासुखस्य व्यापित्वमाह । न दंश इत्यादि । पूर्णावस्थां. व्यापित्वं गते विपे दष्टको दंशस्थाने वेदनादुःखं न वेत्ति न चान्यत्रापि कुत्रचित्कायस्थाने न च विपयान रूपादीनिन्द्रियद्वारैवेत्ति । एवं चित्ते पूर्णकलां गते व्यापित्वं गते न योगी वज्रमणौ वेत्ति सत्सुखं नान्यत्रापि । न विपयानिन्द्रियद्वारिति । एकदेशस्थितमपि रोमकृपसन्धिपर्यन्तं क्रमतीति सिद्धरसं लोहदृष्टान्ते- नाह । एकदेशे वज्रमणौ स्थिरीकृतं सुखं कर्तृकर्ममुद्रादियोगेन ज्वलि- तचण्डालीज्वालया सन्तप्तं चित्तं कायसर्वतो वेधयेत् । तन्मयत्वांपाद- नात्। यथेत्यादिश्लोकद्वयं स्पष्टम् । वासनारागादिकेशानां यथेति ।अस्ति कश्चिन्महामणिर्यत्स्पर्शात् शिला प्रदीप्ततां प्रभास्वररनतां याति । दा- टन्तिकस्य स्पष्टं वै निश्चितं कथं वालजनसाधारणोऽपि शुक्रधातुषु- द्वत्वसाधनमित्याशङ्कानिरासार्थमाह । किमत्रेत्यादि । किं पुनः परमा- तः परमार्थसत्यतो ज्ञानस्य सद्भावः। प्रभावो वितयों विचार- नीयश्चित्तस्यावेधनं प्रतिमलागन्तुकलिप्तस्य नैवेत्यर्थः । क्लेशादीनां तात्विकतां नेत्यादि श्लोकत्रयेण निषेधयति । ते तावन्नागन्तुकाः । चीतरागस्यापि रागित्वप्रसङ्गात् । नापि चित्तात्माग्भाविनः। हेतोर- भावात् । चित्तविठयिता हि क्लेशाद्यो नाप्यहेतुकाः खकुसुमादि- वकिञ्चित्करत्वात् । नापि स्वभावभूताः क्लेशा अविनाशप्रसङ्गा- त्महाणी वा प्रदीपवनिर्वाणप्रसङ्गात् । अत्र ताम्रदृष्टान्तेन योधयति । यद्ययमागन्तुको मलस्ताने तदा पूर्व तानं कलकरहितं यदा चिरकालिकमला पश्चात्ताम्रस्य सद्भावस्तदा मलस्य तस्य कुतः कस्मात्सम्भवः । अथ ताम्रण विना जातस्तदाकाशकुसुमस्यापि सम्भवः । अथ तानेऽव्ययत्वेन संस्थितस्तदा सिद्धरसेनाप्यपनेतुं न शक्यते तस्मात्सर्वमेतद्युक्त्या न सद्गच्छते तस्मादिदमत्रार्थसत्यम् । 'तानेण सद्दोत्पन्नोऽयं फलको रससंयोगानश्यति न पूर्व न पश्चान ९.

·तद्रहित इति निर्मलत्वेन स्वर्णत्वेन स्थिता सत्वता । एवं चित्तस्यापि दर्शयति । तदित्यादि । शुन्यताधुमादिमार्गज्ञानतामत्यात्मपेद्यत्वम् । उक्तं चार्यनागार्जुनपादैर्धर्मधातुस्तवे- निर्मली चन्द्रसूयौं ह्यावृती पञ्चभिर्मलैः । अभ्रनीहारधूमेन राहुवक्त्ररजोमलैः॥ एवं प्रभास्वरं चित्तमावृतं पञ्चभिर्मलैः। कामव्यापादमिद्धेन औडत्यविचिकित्सया ॥ अग्निः शौचं यथा वस्त्रं मलिनं विविधर्मलैः। अग्निमध्ये यथाक्षिप्तं मलं दग्धं न वस्त्रता ॥ एवं प्रभास्वरं चित्तं मलिनं रागर्मलैः । ज्ञानाग्निना मलं दग्धं न दग्धं तत्मभास्वरम् ॥ शून्यताहारकाः सूत्रा ये कैचिङ्गापिता जिनः । सर्वैस्तैः केशव्यावृत्ति व धातुविनाशनम् ॥ पृथिव्यन्तर्हितं तोयं यथा तिष्ठति निर्मलम् । कैशैरन्तर्हितं ज्ञान तथा तिष्ठति निर्मलम् ॥ उक्तं आर्यदेवपादैश्च । तमोऽपगतं क्षणात्मभास्वरमतिस्वच्छं सततालोकस्वभावं परमार्थसत्यलक्षणम् ॥ ज्ञानचक्षुपा पश्येदिति । ज्ञानस्वभावं प्रभास्वरमिति च ॥ रसेत्यादिश्लोकेन मुक्तस्य पुनः संसाराभाव उक्तः। नेत्यादि । पापं रागविनाशत: प्रियतमादेपो यतो जायते। देषान्मोह इतः स्ववज्रपतनाचित्तस्य मूर्छः सदाऽन्यस्मिन्विपये प्रवृत्तिरखिलासखानपानादिके। चित्तं तेन चिडम्प्रितं. हतसुखं पड्ज- न्मसु भ्रश्यते । पापं रागविनाशतः करुणाक्षयात्मकत्वात् । एतदेव कस्मादेतो यस्मात्प्रियतमायां सत्कामिन्यां देपः प्रेमनाशो मैत्रीक्षया. त्मको जायत इति प्रत्येकमभिसम्बध्यते। बेपान्मोहः संहर्पनाशो मुदि- ताक्षयात्मको मूर्छा सुखनाशलक्षणा । उपेक्षाक्षयात्मिकेति चतुर्बल- विहाराभावात्पापमेव कुतः पुण्यमिति । ननु रागवृद्धिलक्षणा करुगा देपनाशात्मिका मैत्री मोहक्षयात्मिका मुदिताऽक्षरसुवात्मिकोपेक्षेति किमेतदप्यस्ति . बुद्धकपाले यथादृष्टियुक्ता भवेत्करुणामैत्र्यालिङ्ग- नस्य च । संघृष्टियोगात्मा मुदिता वराङ्गनायास्तथा । उभयमेलापके

·यदक्षणमुपेक्षा सा स्मृता मया । एवं भवयोगयुक्तस्य कथं रागेण
वध्यत इति । वैशनीयमिति मार्गभावनया । वाक्पथातीतत्वमक्षरसु-
खस्याह । वक्तुं नेत्यादि यौवने सुरतं प्राप्य स्वयमेव वेत्ति । समाधि-
रहितैः । शून्यतासमाधिरहितैर्विरागे मनसोऽसुखम् । असुखाइतोर्वि-
रागो न कर्तव्यः । च्युतिरेव परम्परया संसारहेतुरिति दर्शयति । च्यु-
तेरित्यादि । एवमित्युक्तक्रमेण सत्त्वानां विरागसम्भूतिः। नान्यथेति ।
यदि तेषां च्युतिहेतुका विरागसम्भूतिर्न भवति । तदा नान्यप्रकारेण
तेषां भवः संसारः । तस्मानच्युतिरेव कारणमित्यर्थो यत एवं तस्मा-
च्च्युतिरागं विवर्जयेत् । यथा पञ्चलक्षाभिधाने-
क्षराविद्यानिरोधन संस्कारस्य निरोधनम् ।
संस्कारस्य निरोधेन विज्ञानस्य निरोधनम् ॥
विज्ञानस्य निरोधेन नामरूपनिरोधनम् ।
नामरूपनिरोधेन पडायतनरोधनम् ॥
पडायतननिरोधेन स्पर्शस्य निरोधनम् ।
स्पर्शस्य च निरोधन चैदनाया निरोधनम् ॥
वेदनाया निरोधेन तृष्णायाश्च निरोधनम् ।
तृष्णायाश्च निरोधेनोत्पादस्य निरोधनम् ॥
उत्पादस्य निरोधेन भवस्यापि निरोधनम् ।
भवस्यापि निरोधेन जातेरपि निरोधनम् ॥
जातेरपि निरोधेन जरामरणरोधनम् ।
निरोधः स्कन्धधातूनां सैवोपशमनं स्मृतम् ।।
एवं कायनिरोधेन प्राणस्यापि निरोधनम् ।
प्राणस्य च निरोधन योधिचित्तनिरोधनम् ।।
पोधिचित्तनिरोधेन च्यवनस्य निरोधनम् ।
च्युतिक्षणनिरोधेन बुद्धत्वं सर्वदेहिनाम् ॥
एवं केशनिरोधेन कर्मणोऽपि निरोधनम् ।
कर्मणश्च निरोधेन दुःखस्यापि निरोधनम् ॥
केशोत्पादो भवेन्न । स:-
केशोत्पादं विनोत्पादः कर्मणां नव जायने ।
तस्पोत्पादं विनोत्पादो दुग्यस्यापि न जायते ॥

·दुःखं विना सुखी योगी सत्वार्थ कुमते सदेति । यति च्युतिसुखवियर्जनेन । कामुक इत्यादिनाऽक्षरसुखे यनमाह । दुःखं रागविरागलक्षणम् । शुभेत्यादि । यस्मादाधारे शुफे च्युते आधे- यस्य सुखस्य विरागिताभङ्गस्ततः शुक्रस्यैवाक्षरत्वेन महासुखं साध्य तावचायमाधाराधेयभेदो यावदुष्णीपे न पूर्णता । पूर्णतायां चित्तमक्षरतां प्राप्तं यदा तदा नाधाराधेयलक्षणम् । वैमल्यावस्थामाह । अक्षरेत्यादीहाक्षरं परमाक्षरसुखं ज्ञानं तस्मादुद्भवतीत्यक्षरोड्यः कायः स्कन्धधात्विन्द्रियादिशरीरं यस्य तस्य परमाक्षरोद्भवकायस्योर्णाचत्रं ललाटचक्रं तद्द्वामित्वेनाप्णीपगा पोडशी कला सामर्थ्याटुक्ताऽस्याधेयः । अकारादिस्वरपरिणतश्चन्द्रः कादिव्यञ्चनपरिणतः सूर्यस्तयोः सम्पूटे- नाधार आलिकाल्यो मदक्षिणयोची समायोगी मीलनं मध्यमा- प्रवाहित्वं नापि हुँकारादिपरिणतं मण्डलनायकरूपमाधेयं किं तपणीपमणिवरटकस्थचन्द्रसूर्यावाधारः सर्वव्यापिमहासुखरूपमाधेयम् । तदुक्तं विमलप्रभायाम्- एक पदं वज्रमणौ रजोऽर्क उष्णीपशुफ़े शशिनि द्वितीयम् । अभ्यस्तं सदाऽछेद्यमभेद्यमिष्टं भर्तुस्त्रिलोकसंहितं शिरसा प्रणम्पेति॥ भर्तुधिचित्तवज्रस्य श्रीकालचकस्य । पद्यते गम्यते येन तत्पदं ज्ञानमक्षरम् । अभ्यस्तमारोपितमविद्यानिराधाय वज्रमणावप्रतिष्ठित- निर्याणभूमौ रजोः महीमण्डतले ज्ञानधातावक यद्दक्षिणमित्ये- कपादतलाकान्तः । उणीपे भवसुखातिकान्ते शुक्रे शशिनि पादा- गुष्ठनखे प्राफामकलोद्यात्मके विज्ञानधातौ द्वितीय यदाममिति । ब्रह्माण्डशिखराकान्तः सदा कालत्रये केशावरणातिकान्तत्वादविद्याs- ज्ञानकर्तिकयाऽछेद्यं विज्ञानधर्मतातीतत्वाद् ग्राह्यग्राहककोट्याऽभेद्यं. महासुखरूपत्यादिष्टं कृतकृत्यस्थले मणौ स्थितं लोकाचारोज्झितत्यात्- त्रिलोकसहितम् । संसारपरकोटायुप्णीपे स्थितमिति। एतदुक्तं भवति। पर्धाधो निरुद्धपण्णाडिकास्वभावपधातुको ज्ञानकापो भगवांस्त्र- धातुकवन्दितचरणारविन्दः शुक्लकृष्णपक्षस्य भवति भवात्मकस्य निराधरणतया दिपश्चदशशून्यताकरुणात्मकाभ्यां पादाभ्यां चन्द्रसूर्य- स्वरूपाभ्यां संसारनिर्वाणमार्गावरोधकाभ्यां पूर्णिमाममावस्यामभि- व्याप्तवाक्षगदेकभर्ता । तस्य पदं प्रणम्योति । परमाक्षरज्ञानसिद्धी ·स्वक्षरशब्देन परमाक्षरसुवज्ञानं वज्रसत्त्व इति। तथा मनस्त्राणभूतत्वा- न्मन्त्रोऽपि परमाक्षरज्ञानमुच्यते । मूलतन्त्रे - कायवाचित्तधातूनां त्राणभूतो यतस्ततः । मन्त्रार्थो मन्त्रशब्देन शून्यताज्ञानमक्षरम् ॥ पुण्यज्ञानमयो मन्त्रः शून्यताकरुणात्मकः । इति । तथाऽपराध्यात्मिका विद्या प्रज्ञापारमिता प्रकृतिप्रभास्वरा महामुद्रा सहजानन्दरूपिणी धर्मधातुनिष्पन्दपूर्णावस्था सहजतनुरित्यु- च्यते जिनैः। तौ प्रतीत्यसमुत्पन्नानामिन्द्रियाणामगोचरौ । दिव्येन्द्रिय- गोचरौ वज्रसत्त्ववुद्धमातरौ परमाक्षरसुखस्वभावो परमाणुधर्मतातीता. धादर्शप्रतिसेनास्वमतुल्यौ परमाक्षरस्वरूपाविति । अवाक्षराणि रूप- वेदनासज्ञासंस्कारविज्ञानानि । निरावरणानि पञ्चाक्षरमहाशून्यान्यु- तानि । तथा पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशधातवो निरावरणाः पञ्चाक्षरा- ण्युक्तानीति। षडक्षराणि चक्षुःश्रोत्रधाणजिह्वाकायमनांसि निरावरणानि प्रत्येकं स्वस्वविषयग्रहणविवर्जितानि । तथा रूपशब्दगन्धरसस्प- शधर्मधातवो निरावरणाश्च पडक्षराण्युक्तानीति । एतानि स्कन्धधात्वा- यतनान्येकसमरसीभूतानि । बिन्दुशून्यो भवति स च विन्दुरच्युतः सन् परमाक्षर उच्यते परमाक्षरोऽप्यकारः। अकारसम्भवः सम्यक्स- म्बुहः प्रज्ञोपायात्मको वज्रसत्त्वो नपुंसकपदं सहजकाय इत्युच्यते । ज्ञानज्ञेयात्मको हेतुफलयोरभेदत्वात् । स च कालचक्रो भगवान् परमाक्षरः सुखपदम् । उक्तं च नामसङ्गीत्याम्- सर्वमन्त्रार्थजनको महाबिन्दुरनक्षरः। पञ्चाक्षरो महाशून्यो विन्दुशून्यः पडक्षरः॥ मूलतन्त्रे च- अकारसज्ञकः प्रोक्तो धर्मधातुमहाक्षरः । वज्रयोनिर्जिनेन्द्राणां कायवाञ्चित्तकारणम् ॥ तद्यथा भगवान् बुद्धः सम्वुद्धोऽकारसम्भवः । अकारः सर्ववर्णाग्रयो महार्थः परमाक्षरः ॥ महामाणो घनुत्पादो वाक्यताहारवर्जितः। सर्वाभिलापहेत्वग्रः सर्ववासु प्रभास्वरः ॥

·कायवाकाचेत्तनिष्पत्तिस्त्रिवजाभेद्यधर्मिणी। यस्याः सा जिनकायानां वज्रयोनिः प्रगीयते ॥ सबैश्वर्यादिधर्माणां बुद्धानामुद्यो यतः । स धर्मोदय आख्यातः पुण्यज्ञानमयः परः ॥ इति । इयता च समाध्यङ्गमुद्दिश्येदानी संवृत्या हेतुफलभावमाह । पिम्वमित्यादि । शून्यादाकाशाद्भूतं विम्यं सर्वाकारलक्षणं हेतुः कारणम् । शुक्राक्षरज सुखं फलं फलेनानास्रवसुखेन मुद्रितः सुग्वरूप: कुतः। हेनोरपि सुखरूपत्वात् । हेतुना चैवंभूतेन मुद्रितम् । अना. सूचसुग्वं तस्यापि निरालम्यशून्यतात्मकत्वात् । एतवयं शून्यताका णालक्षाणमित्याह। शून्यतेत्यादि । सालम्यशून्यताविम्बञ्चितं हेतुः। अनालम्यकरुणाक्षरधृक् फलम् । अनयोः शून्यताकरुणयोर्यभिन्नल- मैकत्वलक्षणं बोधिचित्तं तदच्युतमुच्यते । नान्यत्कर्मज्ञानमुद्राजनितं क्षरस्पन्दलक्षणम् । एतचोच्छेदसंसाररहितमित्याह । निर्वाणेन तुच्छ- रूपण रहितं विम्यं संसारेण क्षरसुखलक्षणेनातीतमनास्रवमहासुख- मक्षरम् । तपोरक्षरयिम्ययोर्योगोऽदयोऽपर उत्कृष्टः । अत एवाह । शाश्वतोच्छेदनिर्मुक्तमिति । अत्रोपपत्तिमाह । अभाव इत्यादि। बिम्बस्य सर्वाकारखचित्ताभासस्याभाव उच्छेदो नास्ति कुतः। अभावोद्भूतलक्षणात् । अभावाच्छ्न्यात्केवलामलनभस्त- लादेव प्रत्यात्मवेद्यस्य व्यध्वधातुकमतिभासस्योत्पत्तेः । वक्ष्यति चात्र मूले गगनोद्भवविम्येन सेवितेन तथात्मन इति । अक्षरस्यानास्रवसुखस्य न भवोऽस्ति कुतः । भावसम्भूतलक्षणात् । प्रतिभासमानपिम्पलक्षण- भावसम्भूतत्वात् । एतच प्रज्ञाहतोरजातत्वादित्यादिना स्फुटयिष्यति । यद्वा मणेरुवंगशुमारूपभावालोकविलक्षणनिरास्रवसुखस्य सम्भूतः । अभावभावायुक्तलक्षणे शून्यताकरुणयोरनयोर्विम्यं संवृतिपरमार्थसत्य- स्वभावयोः संयोगो मीलनं वज्रयोगः। सचादयो युगनराख्योऽक्षरश्चेति। एतदेव तत्वम् । तदुक्तमार्यदेवपादः सूतके यद्भुत तत्तत्व किमेतद्भगवन् भूतं नाम । पदविसंवादकं तद्भूतम् । किमेतदविसंवादकं नाम । यो भूतनयात्मकः समाधिस्तदविसंवादकम् । क एप भूतनयात्मकः समाधिर्नाम यत्सत्य- ·७१ दयाऽद्वैधीकारलक्षणम् । स भूतनयात्मकः समाधिः । किमेतद्भगवन् सत्यदयं नाम । प्रथम संवृतिसत्यं द्वितीयं परमार्थसत्यं चेति । अत एव रूपारूपविनिर्मुक्त इत्युच्यते । प्रतिसेनायां हि दर्पणाद्युपलभ्यमानशरी- रायां न रूपलक्षणं परमाणुद्रव्यसन्दोहाभावात् । नारूपलक्षणमुपलभ्य- मानस्य दुरपक्रमत्वात् । तस्मान्न विम्यं भवं संसारमायाति निर्वाण मुच्छेदं याति नाक्षरमन्योन्यालिङ्गितम् । शान्तमविकारीन्द्रियविकाररहितत्वा- दिदमेवोभयात्मक नपुंसकपदं केवलप्रज्ञोपायपक्षयोरभावात्परमुत्कृष्टं स- कलजगदसाधारणत्वान्ननु महामुदासमुत्पन्नत्वात्सहजस्य हेतुजत्वं महा- मुद्रायाश्च हेतुत्वमेवं हि हेतुः फलं च द्वयमप्यनतिकान्तमत: कर्ममुदा ज्ञानमुद्रा च हेतुरस्तु महामुद्राया अपि को वै विशेष इत्याह। प्रज्ञेत्यादि प्रज्ञा बिम्पलक्षणा सर्वाकाराऽवयोधरूपिणी सर्वधर्मशून्यता सा च हेतोः सकाशान्न सम्मूता न जाताऽकृतत्वात्प्रकृतेः परमार्थतो यदपि- प्रज्ञाहेतूद फलं प्रज्ञाजातमित्यभिधीयते तदपि न हेतुजमिति प्रज्ञा- हेतुजं न भवति कुतः प्रज्ञाहेतीन जातत्वात्प्रज्ञाया अहेतुजत्वात्फलमपि सहजाख्यं कथमिव हेतुजं भवितुमर्हति प्रागेच हेतुकथाया निरासात् । अतोऽस्मात्करणाद्यदक्षरं ज्ञानं तत्प्रज्ञाज्ञानं न हेतुजं ततश्च हेतुफल- भावाभावात्कलेनैव हेतुर्मुद्रितो हेतुनैव वा फलमित्यन्योन्यमपि न भवति। फलेनापि हेतुर्मुद्रितो हेतुनापि फलमिति परस्परमपि न भवति कुत इत्याह । हेतुरित्यादि । यतो हेतुफले प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वात्संवृते तस्य लोकोत्तरत्वेनानादिनिधनत्वात् । अतोऽन्योन्यमुद्रितमुभयाभिन्नयुगनहा- ख्यं विम्ब नोत्पन्नं न च निर्घतमुत्पादव्ययरहितम्। उक्तं च। उत्पादादा तथागतानामनुत्पादादा तथागतानां स्थितैवैपा धर्माणां धर्मतेति । यत- श्चोभयाभिन्नविम्बस्य प्रज्ञाभाग आदिशान्तत्वान्नित्यानुत्पनः । उपाय- भागस्तु प्रत्यात्मवेद्यत्वात्सदोदित एव । ततोऽपि न हेतुफलत्वं नापि परस्परमुद्रणम् । अन्योन्यमुद्रितत्वे युक्त्यन्तरमाह । अजातस्येत्यादि । ज्ञानाकारव्यतिरिक्तस्य वाद्यस्यासम्भवात् । खचितमेव अधातुकाकार- तया बहिर्विभक्तमेवोपलभ्यते । न स्वचित्तादन्यद्योगिनस्तदानीं स्वपर- विभागकल्पाभावात् । उक्तं च हेवजे- स्वर्गमत्यँच पातालैरेकमूर्तिर्भवत्क्षणात् । खपरभागविकल्पेन बाधितु नैव शक्यते ॥

·त एवं पटकुलानि यथामामम् । अक्षरज्ञानादिपधातूनाम् । पचमक्षरमनआदिपडिन्द्रियाणाम् । तथाक्षर शब्दादिपविपयाणाम् । इन्द्रियोपलक्षणादक्षरदिव्येन्द्रियपाण्युपस्थपायुवापादाख्यकर्मेन्द्रिया- णां तथा विपयोपलक्षणादक्षरच्युतिः । आदानमूत्रम्रावविडत्सर्गा- लापगत्याख्यकमेन्द्रियक्रियाणामेतानि पत्रिंशम्फ्रमेण मण्टले महा- कायाख्यवनसत्त्वमहारागाक्षररत्नेशमहामोधाक्षोन्यमहामोहाल्पवरी- चनमहादेपाख्यामोधसिद्धिमहालोभाख्यामिताभाः । प्रज्ञापारमिता- पाण्डरावज्रधात्वीश्वरीलोचनातारामामक्यः । समन्तभदक्षितिगर्भ- वज्रपाणिसर्वनिवरणविष्कम्भीखगर्भलोकेश्वराः। शब्दवनारसवनाधर्म- धातुचशा गन्धवजास्पर्शवज्रारूपवजाः । शुम्भप्रज्ञान्तकोप्णीपयमान्तक- विनालकपद्मान्तकाः। महानीलाजम्मिनीरौद्राक्षीशुम्मिनीमहावीर्यामा- निन्यः । अयं च पद्मिशद्देवताव्यापकोऽचित्तचित्तवनः । सावरणरा- गादिनिरोधात्मोधरापमहाकामादिपण्मुग्वः । मृत्युमारादीनां भया- नकत्वाद्भीमः। उक्तज्ञानादिपट्कुले शोधित: काय इति कायमण्डलं गुह्ये- न्द्रियवाङ्मण्डलचित्तमण्डलमेतत्त्रयात्मकपटकुलमण्डल तन्मार्गभाव- नया शुई सहविशुद्धानां पूर्वोक्तमज्ञोपायनिवज्ञाणां वज्रसत्वत्वमचि- त्तवज्रत्वं निष्पादयेत् । इदं सेकोद्देशाख्यप्रकरणमुक्तं दशाभिपेकसा. धनं परमाक्षराभिषेकसाधनं चोक्तम् । नाडीकुलप्रकाशकं दशकवत्र- पाणेरुद्देशात्संक्षेपात्स्फुटं कथितमित्याह भगवानिति- सदर्थयोतिनी शुद्धा सर्वावृतितमोऽपहा । हरत्वंपा जगत्तापं सेकेन्दुज्ञानचन्द्रिका ॥ इति सेकोद्देशटीका समाता ।। कृतिरियं श्रीन(नारो)पादानाम् ॥ .. ४ वैशापकृष्ण ।। भाटनेभले ॥

·PREFACE. P. 34, linc la ,t but one; before 'The retention of bodhi. SEKODDEŠATĪKĀ Addenda and Corrigenda N. B.-Scholars to whom this book is dedicated, should forgive me for the unusual and rather odd sight of an ADDENDA where passa-, ges struck off the text have been restored. This is mainly due to the** fact that I was not at hand, and my freedom of movement much reduced, when the publishing was undertaken. 1. Addenda with asterisks on the General Editor's initiative. The following passages have been omitted, and some replaced TEXT Page 24 > » 25 » 26 citta... read "As I have mentioned beforc, the text prescribes: bhage lingam pratişthāpya bodhi- *cittam na cotsrjet i Bhavayed buddhabibam tu traidhātukamasesataḥ'li" Line Replace asterisks by 10 quatto 27 चूपयेत 8 भगे लिङ्ग योनौ 20 2 क्षरण. 13 मैथुने 15 बिन्दुत्त्यवन' 6 10 19 arato 22 च्यवनसुख° 23 क्षरमुख 24 खियं 24 स्वकरकमलेनोल्लालन 91 9) FATE 28 > 17 42 1 11 46 "! PREFACE Page 2. Corrigenda Line Instead of Read Nagarjuna Nagarjuna 12 Close brackets ( ) 42 and the Guru and the Guru 21 14 27 ·त एव पट्कुलानि यथाक्रमम् । अक्षरज्ञानादिपधातूनाम् । एवमक्षरमनआदिपडिन्द्रियाणाम् । तथाक्षर शब्दादिपविषयाणाम् । इन्द्रियोपलक्षणादक्षरदिव्येन्द्रियपाण्युपस्थपायुवाकपादाख्यकमेन्द्रिया- णां तथा विपयोपलक्षणादक्षरच्युतिः । आदानमूत्रस्रावविद्युत्सर्गा- लापगत्याख्यकमेन्द्रियक्रियाणामेतानि पत्रिंशक्रमेण महले महा- कायाख्यवज्रसत्वमहारागाक्षररत्नेशमहामोधाक्षीभ्यमहामोहाख्यवर।- चनमहाउपाख्यामोघसिद्धिमहालोभाख्यामिताभाः प्रज्ञापारमिता. पाण्डरावज्रधात्वीश्वरीलोचनातारामामयः। समन्तभद्राक्षितिगर्भ- वज्रपाणिसर्वनिवरगविष्कम्भीखार्भलोकेश्वराः। शब्दवजारसवनाधर्म- धातुवा गन्धवज्रास्पर्शवचारूपवजाः । शुम्भप्रज्ञान्तकोष्णीपयमान्तक- विप्तान्तकपद्मान्तकाः। महानीलाजम्मिनीरौद्राक्षीशुम्भिनीमहावीर्यामा- निन्यः । अयं च पत्रिंशद्देवताव्यापकोऽचित्तचित्तवजः। सावरणरा- गादिनिरोधात्कोधरापमहाकामादिपण्मुखः । मृत्युमारादीनां भया- नकत्वाभीमः। उक्तज्ञानादिपट्कुलैःशोधित: काय इति कायमण्डलं गुह्ये- न्द्रियवाङ्मण्डलचित्तमण्डलमेतत्त्रयात्मकपट्कुलमण्डलं तन्मार्गभाव- नया शुद्धं सहविशुद्धानां पूर्वोक्तप्रज्ञोपायत्रिवज्राणां वज्रसत्वत्वमचि- तवज्रत्वं निष्पादयेत् । इदं सेकोद्देशाख्यप्रकरणमुक्तं दशाभिपेकसा- धनं परमाक्षराभिषेकसाधनं चोक्तम् । नाडीकुलप्रकाशकं देशकवज्र- पाणेरुद्देशात्संक्षेपात्स्फुटं कथितमित्याह भगवानिति- सर्थयोतिनी शुद्धा सर्वावृतितमोऽपहा । हरत्येपा जगत्तापं सेकेंन्दुज्ञानचन्द्रिका ॥ इति सेकोद्देशटीका समाप्ता ।। कृतिरियं श्रीनह(नारो)पादानाम् ॥' PLAYAM ५४ वैशापकृष्ण ॥ भोटने हे ।।

·SEKODDEŠATĪKĀ Addenda and Corrigenda N. B.--Scholars to whom this book is dedicated, should forgive me for the unusual and rather odd sight of an ADDENDA where passa-, ges struck off the text have been restored. This is mainly due to the** fact that I was not at hand, and my freedom of movement much reduced, when the publishing was undertaken. 1. Addenda The following passages have been omitted, and some replaced with asterisks on the General Editor's initiative. PREFACE. P. 34, line last but one; before The retention of bodhicitta... read "As I have mentioned before, the text prescribes: bhage lingam pratişthāpya bodhi- *cittam na cotsrjet i Bhāvayed buddhabimbam tu traidhātukamašesataḥ'll" Line Replace asterisks by 24 10 Fotº 27 चूषयेत 25 8 377t for me 20 योनौ 26 2 मैथुने 15 बिन्दुच्यवन' "TEXT Page 21 >> 3700 13 90 >$ 22 28 FATE 42 10 19 22 23 24 24 Eraio ngaº क्षरमुख खियं स्वकरकमलेनोलालन >> 46 17 PREFACE Page 14 27 2. Corrigenda Line Inslead of Read 21 Nagarjuna Nagarjuna 12 Closc brackets ( ) 42 and tlic Guru and Ilie Guru ·29 " 6 7 35 assession possession ficrce three Close brackets ( ) TCcures recurs 35 1 TEXT 2 3 22 3 5 6 16 2 23 26 24 7 7 20 gfórar, twice स्वप्दर्य अधिपत्यमुत्तर सूर्याग्निना शन्यत्वादेव परिपर्ण. द्युत द्युतं नटोका' नमस्तु धमधाला . पूर्णिमा स्वर्या अधिात्यनुत्तर सूर्याग्नीनां शून्यवादेव •परिपूर्ण यंत चूत नाटका नमोऽस्तु धूमज्वाला सूचिवद् 23 24 40 45 4 सचिवद् 46 शन्य 47 48 8 22 29 21 6 13 29 शन्यता. " 49 6 51 53 55 57 15 14 2 7 तमोति भावये द्या. शन्यतायाः॥ दर्पणखडा निर्गच्छत्ययधृती मध्ययायो वजमणोश्रुतं धात्वायतन परमार्थ सहजनन्द वृदयादीनां संरत्यर्थ शून्यता तमेति भावयेद्ध्या शन्यतायाः॥ दर्पणसहमा निर्गच्छत्यवधूनी मध्यमाया वजमणेश्रुतं 'धात्वायतन परमार्थ. सहजानन्द वृध्द्यादीनां संवृत्यर्थ. " 8 59 61 62 19 28 5

·Gaekwad's Oriental Series
CATALOGUE OF BOOKS
1941
ORIENTAL INSTITUTE, BARODA

·SELECT OPINIONS Sylvain Levi : The Gaekwad's Series is standing at the head of the many collections now pub- - lished in India. Asiatic Review, London: It is one of the best series issued in the East as regards the get up of the individual volumes as well as the able editorship of the series and separate works. Presidential Address, Patna Session of the Oriental Conference: Work of the same class is being done in Mysore, Travancore, Kashmir, Benares, and elsewhere, but the organisation at Baroda appears to lead. Indian Art and Letters, London: The scientific publications known as the “ Oriental Series" of the Maharaja Gaekwar are known to and highly valued by scholars in all parts of the world, Journal of the Royal Asiatic Society, London: Thanks to enlightened patronage and vigor. ous management the “Gaekwad's Oriental Series" is going from strength to strength. Sir Jadunath Sarkar, Kt.: The valuable Indian histories included in the « Gaekwad's Oriental Series " will stand as an enduring monument to the enlightened liberality of the Ruler of Baroda and the wisdom of his advisers. The Times Literary Supplement, London: These studies are a valuable addition to Western learning and reflect great credit on the editor and His Highness.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published at the Oriental Institute, Baroda I. BOOKS PUBLISHED. Rs. A. 1. Kāvyamimārsa (TTTET): a work on poetics, by Rājasekhara (880-920 A.D): edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916. Reissued, 1924. Third edition revised and enlarged by Pandit K. S. Ramaswami Shastri of the Oriental Institute, Baroda, 52+314. 2-0 1934, pp. This book has been set as a text-book by several Universities including Benares, Bombay, and Patna. 2. Naranārāyaṇānanda (RTRITTA19R): a poem on the Paurânio stor Girnar, by of Dholka, cc i.e., A.D. 1221 and 1231 : edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916, pp. 11 +92+12. Out of print 3. Tarkasangraha (HUF): a work on Philosophy (refutation of Vaiśesika theory of atomic creation) by Anandajñāna or Anandagiri, the famous commentator on Sankarācārya's Bhāsyas, who ffourished in tre latter half of the 13th century: edited by T.M. Tripathi, 1917, pp. 36+142+13 Out of print. 4. Pārthaparākrama ( TUTTAR): 8 drama describing Arjuna's recovery of the cows of King Virāța, by Prahladanadeva, the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramāra king of Chandrāvati (a state in Mārwar), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvarīja in Samvat 1220 or A.D. 1164: edited by C. D. Dalal, 1917, pp. 8+29. Out of print. 6. Rāştraudhavamsa (treda): an historical poem (Mahakavya) describing the history of the Bāgulas of Mayūragiri, from Rāstraudha, king of Kadauj and the originator of the dynasty, to Nariyana Shih of Moyürngiri, by Rudm Kari, composed in Śaka 1518 or A.D. 1506: edited by Pandit Embar Krishna. macharya with Introduction by C. D. Dalsl, 1917, Pp. 24 +12844 Out of print.

·2 Rs. A . an 6. Linganuśāsana (feat.): on Grammar, by Vimana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918, pp. 9+24 Out of print. 7. Vasantavilāsa (free): historical poem (Babākávyo) describing the life of Vastupala and the history of Guzerat, by Balachandrasuri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupăla, composed after bis death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1210): edited by C.D. Dalal, 1917, pp. 16+1!4+6 Out of print. 8. Röpakaşatka (599): six dramas by Vatgarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the Ist quarter of 13th century: edited by C. D. Dalal, 1918, Pp. 12+191 Out of print. 9 Mohaparăjaya (HERCHE): an allegorical drama de- Introduction and Appendices by C. D. Dalal, 1918, pp. 32+135+20 Out of print. 10. Hammīramadamardana (it ): a drama glorifya at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 edited by CD Dalal, 1920, pp. 15798 11 Udayasundarikathā (920*1): a romance (Campū, in prose and poetry) by Soudhala, a contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nāgarjuna, and Mummunitāja, successive rulers of Konkan, composed between AD 1026 and 1050 : edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishna. macharya, 1920, pp. 10+-15877 12 Mahavidyāvidambana (sifaalfama): & work on Nyárs Philosophy, by Bhatta Vādindrs who lived about A.D. 1210 to 1274: edited by M. R. Telang, 1920, pp. 44+-189+7 13 Pracinagurjarakāvysangraha ( e): collection of old Gujarati poems dating from 12th to isth centuries A.D.: edited by C. D. Dalal, 1920, pp. 140+30 14, Kumarapalapratibodha (tregatu): bio. graphical work in Prakrta, by Somaprabhachārya, composed in Somvat 1241 or A.D. 1195 : edited by Miuni Jidavijayaji, 1920, pp. 72+478 2-8 8 7-8 ·3 Oo .. Rs. A. 15. Gamakārikā (ufci): a work on Philosophy (Pāśupata School), by Bhāsarvajña who lived in the Second half of the 10th century: edited by C. D. Dalal, 1921, pp. 10+57 .. 16. Sangitamakaranda (RTR): a work on Music, by Nárada : edited by M. R. Telang, 1920, pp. 16+64 Out of print. 17. Kavindrācārya List (* 1914-RENT): list of Sanskrit works in the collection of Kavindrācārya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Ananta. krishna Sastry, with a Foroword by Dr. Ganganatha Jha, 1921, pp. 20+-34 0-12 18. Vārāhagſhyasūtra (TTTERET): Vedio ritual (domestic) of the Yajurveda edited by Dr. R. Shamasastry, 1920, pp. 5+24.. 0-10 19. Lekhapaddhati (@egfa): a collection of models of state and private documents, dating from 8th to 15th centuries A.D.: edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925, pp 11+130 2-0 20. Bhavisayattakahā or Pañcamikahā (ufagnae): a romance in Apabhramsa language, by Dhanapāla (circa 12th century): edited by C. D. Dala) and Dr. P. D. Gune, 1923, pp. 69+148+174 6-0 21, A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Important Paper Mss. in the Bhandars at Jessalmere (AUCĀCHILGT4-qarat), compiled by C. D. Dalal and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923, pp. 70+101 22. Paraśurāmakalpasūtra (973THEY ): & work on Tantra, with commentary by Ramešvara : edited by A. Nahadevs Sastry, B.H., 1923, pp. 23+390. Out of print 23. Nityotsava (farina ): a supplement to the Parasurāma. kalpasūtra by Umānandanātha . edited by A. Mahndera Sastry, B.A., 1923. Second revised edition by Swami Trivikrama Tirtha, 1930, pp. 22+252 50 24. Tantrarahasya ( Parte): a work on the Prābhākara School of Purvamimiinsa, by Rāmīnujácārya: edited by Dr. R. Shamasastry, 1923, pp. 15+81.. Out of print. 25, 32. Samarängaņa ( CHCIET): 8 work on architecture, town. (11th Ganar 1925, vol. I, pp. 39+290 (out of print), rol. II, 10-0 pp. 16+324 26, 41, Sadhanamālā (ANAHIT): A Buddhist Tantric text of rituala, dated 1165 A.D., consisting of 312 small works, composed by distinguished writers: edited by Dr. B. Bhattacharyya, Illustrated. 2 rols., 1925-1928, vol. I, pp. 23+312; vol. II, pp. 183+293 14-0 ini.

·4 Rs. A 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda (RITY queat): compiled by G, K, Shrigondekar, M.A., and K, S. Ramaswami Shastri, with & Preface by B. Bhattacharyya, Ph.D., in 12 vols., vol. I (Veda, Vedala kșana, and Upanişads), vol. I, 1925, PP. 28+264 28, 84. Mānasolläsa or Abhilaşitărthacintămaņi (FTTH- A): an encyclopædio work treating of one hundred different topice connected with the Royal household and the Royal court, by Someivaradeva, a Chalukya king of the 12th century: edited by G.K. Shrigondekar, M.A., 3 vols., vol. I, 1925, pp. 18+.146; vol. II, 1939, pp. 50+304 29 Nalaviſāsa (agfare) : & drama by Ramachandrasūri, pupil of Hemachandrasūri, describing the Paurinika story of Nala and Damayantı: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., and L. B. Gandhi, 1926, pp. 40+91 30, 31. Tattvasaógraha (T): a Buddhist philo. sophical work of the 8th century, by Sántaraksita, 7-12 Vby F by Dr B. Bhattacharyya, 2 vols, 1926, vol. 1. pp. 157-4.80+582; vol II, pp. 4+3534102 24-0 33, 34 Mirat-i-Ahmadi (HCFA- Ft): by Al Mabam. mad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarnt: edited in the original Persian by Syed Nawab Ali, M.A, Professor of Persian, Baroda College, 2 vols., illustrated, 1926-1928, vol. I, pp. 416, vol II, pp 632 19-8 35 Mänavagrhyasūtra (FFTRUK): a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhagya of Aston. Ain1 .tl ... by 0 36,68 Națyaśāstra (IT): of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir: edited by M Ramakrishna Kavi, M.A., 4 vols Fol. 1, illustrated, 1926, pp 27+397, (out of print); vol. II, 1931, pp. 23+25+-46+ 5-0 37. Apabhramsakāpyatrayi: ( quinqaat) consisting of three works, the man KĀlagvarūpakulaka, with commentaries. tion in Sanskrit by L 40 39. Nyäyapraveśa (în), Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logic of Dinnaga, with commentaries of Haribhadra Súriand Páráradera; edited by Principal A.B Dhrura, M.A., LL B , Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares, 1930, pp. 39+104 Out of print, 1-1- .

·6 Rs. A 1-8 39, Nyāyapravega (1991), Part II (Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhusekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Visvabharati, 1927, pp. 27+67 40. Advayavajrasangraha (679): consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Buddhist savant belonging to the IIth century A.D., edited by Mahāmahopādhyāya Dr. Haraprasad Sastri, M.A., C.I.E., Hon. D.Litt., 1927, pp. 39+68 42, 60. Kalpadrukośa (Pusat): standard work Sanskrit Lexicography, by Keśava : edited with an elaborate introduction by the late Pandit Ramavatara Sharma, Sahityacharya, M.A., of Patna and index by Pandit Shrikant Sharma, 2 vols., vol. I (text), 1928, pp. 64+485; vol. II (index), 1932, pp. 283, 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement (fatra-F-959&t ofcfare): by Ali Muhammad Khan. Translated into English A N. Seddon, I.C.S. M.A. Illustrated. 2-0 on 14-0 6-8 3-0 7-0 44. Two Vajrayāna Works ( autay-): comprising Prajñopāyaviniscayasiddhi of Anangavajra and Jñānasiddhi of Indrabhūti-two important works belonging to the little known Tantra school of Buddhism (8th century A.D.). edited by Dr. B. Bhattacharyya, 1929, pp. 21+118 45. Bhāvaprakāśana (Hagatna): of Śáradātanaya, a comprehensive work on Dramaturgy and Rasa, belonging to A.D 1175-1250 ; edited by His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot, and K. S. Ramaswami Sastri, Oriental Institute, Baroda, 1929, pp. 98+410 46. Rāmacarita (Thafta): of Abhinanda, Court poet of Hīravarsa probably the same as Devapāla of the Pāla Dynasty of Bengal (cır. 9th century A.D ): edited by K S. Ramaswami Sastri, 1920, pp. 29+467 47. Nañjarājayaśobhūşaņa (1990): by NȚsimba. kavi alias Abhinava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nañjarija, son of Virabhupa of Mysore: edited by Pandit E. Krishnamacharya, 1930, pp. 47+270 48. Nāțyadarpaşa (19cm): on dramaturgy, by Rāmacandra Sūri with his own commentary: edited by Pandit L. B. Gandbi and G. K. Shrigondekar, M.A., 2 rols., vol. I, 1929, pp. 23+228 49. Pre-Dlånāga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources (GAZ): containing the English translation of Satafāstra of Aryaders, Tibetan text and 7-8 5-0 4-8 1 ·6 Rs. 4. 9-0 English translation of Vigraha-vyārartani of Nagarjuna and the re-translation into Sanskrit from Chineso of Upāyahşdaya and Tarlatāstra : edited by Prof. Giuseppe Tucci, 1930, pp. 30+40+32+77+89401 .. 50 Mirat-1-Ahmadi Suppiement (feui7-7.99 afefore): Persian text giving an account of Guzerat, by Ali Muhammad Khan: edited by Syed Nawab Ali, J.A.. Principal, Bahauddin College, Junagadh, 1030, pp. 254 51,77. Tumehalá1-31-anaraqiforfor more frel. B-0 .. 51 26-0 52 Dandaviveka (<faaa): a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamana of the 15th century A.D.: edited by Ilahāmabopadhyāya Kamalo Krsna Smrtitirtba, 1931, PP 31+380 8-8 63. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja (95): the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists (3rd century A.D.): edited by B Bhattacharyya, Ph D., 1931, pp. 39+210.. Jayākhyasambitā (09164f471): An authoritative Pañcarătra work of the 5th century A.D., highly respected by the South Indian Vajenavas: edited by Pandit E. Krishnamacharya of Vadtal, with one illustration in nine colours and a Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1931, rp. 78+ 47+454 12-0 55. Kavyalankárasárasangraha (tai STATE}: of Udbhata with the commentary, probably the same as Uabhata viveka of Rajānaka Tilaka (11th century A D.): edited by K. S. Ramaswami Sastri, 1931, pp. 48-462 56 Pärānanda Sūtra (TARE): an ancient Tântric work of the Hindus in Sūtra form giving details of many practices and rites of a new School of Tantra: edited by Swami Trivikrama Tirtha with & Foreword by Dr B. Bhattacharyya, 1931, pp 30+-106 3-8 57,69 Ahgan-ut-Tatarikh (ER 97-perfi): bistory of the Safawi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Hasani-Rumlu : edited by C. N. Seddon, L.C.S. (retired), Reader in Peraian and Marathi, University of Oxford, 2 vols. (Persian text and translation in English), vol. I, 1932, PP. 38+510; vol. II, 1934, pp. 15+301 29-8 58. Padmananda Mahākāvya ( TTT): giring the life history of Raabhadeva, the first Tirthankars of the Jainas, by Amarachandra Kavi of the 13th century: edited by H. R. Kapadia, M.A., 1932, PP 99+667 14-0 ..

·7 Rs. A. .. an 59. Sabdaratnasamanvaya (TatayiT): an interesting lexicon of the Nânărtha class in Sanskrit compiled by the Maratha King Sahaji of Tanjore: edited by Pandit Vitthala Sāstri, Sanskrit Pāthaśāla, Baroda, with & Foreword by B. Bhattacharyya, Ph.D., 1932, Pp. 31-605 11.0 61,91. Saktisangama Tantra ( käegan): a voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Kāli, Tārā, Sundari, and Chhinnamastā: edited by Dr B. Bhattacharyya, 4 vols., vol. I, Kālikbanda, 1932, pp. 13+179; vol. II, Tārākhanda, 1911, pp. 12+275 5-9 62. Prajñāpāramitās (unchal): commentaries on the Prajñāpāramita, a Buddhist philosopbical work: edited by Giuseppe Tucci, Member, Italian Academy, 2 vols., vol. I, 1932, pp. 55+589 12-0 63. Tarikh-1-Mubarakhshahi (afce-5-9a|tant): authentic and contemporary account of the kings of the Saiyyid Dynasty of Delhi: translated into English from original Persian by Kamal Krishna Basu, M.A., Professor, T.N.J. College, Bhagalpur, with a Foreword by Sir Jadunath Sarkar, Kt., 1932, pp. 13+299 7-8 64. Siddhāntabindu (fakimfar): on Vedānta philosophy, by Madhusudana Sarasvati with commentary of Puruşottama: edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M., 1933, pp. 142+93 +306 11-0 65. Işțasiddhi (efef): on Vedānta philosophy, by Vimuktātmā, disciple of Avyayātmā, with the author's own commentary: edited by M. Hiriyanna, M.A., Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Mysore, 1933, pp. 36+697 14-0 66, 70, 73. Shābara-Bhāşya (THT): on the Mimarsā Sūtras of Jaimini: Translated into English by Mahāmahopādhyāya Dr. Ganganath Jha, M.A., D.Litt., etc., Vice-Chancellor, University of Allahabad, in 3 vols, 1933-1936, vol. I, pp. 16+705, vol. II, pp. 20+ 708 ; vol. III, pp. 28+1012 48-0 67. Sanskrit Texts from Ball (f): comprising a large number of Hindu and Buddhist ritualistic, religious and other texts recovered from the islands of Java and Bali with comparisons: edited by Professor Sylvain Levi, 1933, PP. 35+112 3-8 71. Nārāyana Sataka (ante): a devotional poem of high literary merit by Vidyākara rith the com. mentary of Pitambara : edited by Pandit Shrikant Sharma, 1935, PP. 16+91 2-0 72. Rājadharma-Kaustubha (1974#**): an elaborate Smrti work on Rājadharma, Rājaniti and the requirements of kings, by Anantadoça: edited by the lato Jahimahopadhyaya Kamala Krishna Smftitirtha, 1935, pp. 30+506 .. 10-0 . O.

·8 Rg. A • 8 on . 80, 83 74. Portuguese Vocables in Asiatic Languages ( . wann): translated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., LL.B., Baroda College, Baroda, 1030, pp. 125+-520 12-0 commentary the 75. Nāyakaratna (Hema): - inaint. -111 hans. Rāmānuja of Ramaswami 37, pp. 69+ 346 4-8 76. A Descriptive Catalogue of MSS. In the Jain Bhandars at Pattan (+7TA114 ) : edited from the notes of the lato Mr C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. I, 1937, pp. 72-+498.. 78. Ganitatllaka (afwater): of Śripati with the com. mentary of Simhatilaka, & non-Jain work on Arithmetic with a Jain commentary: edited by H. R. Kapadia, M.A., 1937, pp 81+116 4-0 79 The Foreign Vocabulary of the Quran ( FRA): showing the extent of borrowed words in the sacred text compiled by Professor Arthur Jeffery of the School of Oriental Studies, Cairo, 1938, pp. 15+311 12-0 Tattvasangraha (): of Sãñtarakṣita with the commentary of Kamalasila : translated into English by Mahamahopadhyāya Dr Ganganath Jha, 2 vols vol I, 1937, pp 8+739; vol. II, 1939, pp. 12+854 .. 37-0 81. Hansa-vilāsa (Refer): of Hamsa Matthu: forms an elaborate defence of the various mystic practices and worship. edited by Swami Trivikrama Tirtha and Mahāmahopādhyāya Hathibhai Shastri, 1937, pp 13+331 82. Süktimuktavali ( tama) : & well-known Sanskrit work on Anthology, of Jalhana, a contemporary of King Krsna of the Northern Yadava Dynasty (A.D. 1247): edited by Pandit E. Krishnamacharya, Sanskrit Pātbaśāla, Vadtal. 1938. pp 66+463+85.. I10 85. Brhaspati Smſti (errafira fit ), being a reconstructed text of the now lost work of Bphaspati: edited by Rap Bahadur K. V Rangaswami Aiyangar, Director, Tirupati Oriental Institute, Tirupati, 1910 Shortly. 86 Parama-Samhita (fe): an authoritative work on the Pšācharātra system : edited by Dewan Bahadur $ Krishnaswami Aiyangar, of Jadras, 1910, pp. 45+208 +230 87. Tattyopaplara (es): a masterly criticism of the opinions of the prevailing Philosophical Schools by Jayarāśi, an atleistie writer:' edited by Pandit Sukhalalji of the Benares Hindu University with an introduction by Mr. R. C. Parikh of Ahmedabad, 1940, pp. 21+144 7 -- 1 ·9 Rs, A. 88, Anekāntajayapatākā (T49741): of Haribhadra Süri (8th century A.D.) with liis own commentary and Tippanaka by Munichandra, the Guru of Vadidera Sūri: edited by H. R. Kapadia, M.A , in 2 vols., vol. I, 1940, pp. 32+ 404 .. 10-0 89. Sāstradīpikā (ie): a well-known Mimāṁsā work: tho Tarkapāda translated into English by D. Venkatramiah of Mysore, 1910, pp. 39+.233 90. Sekoddeśaţikā (urete): a Buddhist ritualistic Work of Naropa describing the Abhişeka or the initiation of the disciple to the mystic fold: edited by Dr. Mario Carelli, 1941. Shortly. II. BOOKS IN THE PRESS. an 1. Nāțyaśāstra (arga): edited by M. Ramakrishna Kavi, 4 vols., vol. III. 2. Alamkāramahodadhi (KTCRETSU): a famous work on Sanskrit Poetics composed by Narendraprabha Sūri at the request of Minister Vastupala in 1226 A.D.: edited by Lalchandra B. Gandhi of the Oriental Institute, Baroda. 3. Dvādaśaranayacakra (TERIT): ancient polemical treatise giving a résumé of the different philosophical systems with a refutation of the same from the Jain standpoint by Mallavādi Sûri with a commentary by Simhasuri Gani: edited by Muni Caturvijayaji. 4. Kệtyakalpataru (Eryrkeqart): of Lakşmidhara, minister of King Govindachandra of Kanauj. edited by Rao Bahadur K. V. Rangastami Aiyangar, vols. I-V. 5. A Descriptive Catalogue of MSS. In the Oriental Institute, Baroda ( 957ETTISTATU yarat): compiled by K. S Ramastami Sastri, Srauta Pandit, Oriental Institute, Baroda, 12 vols., vol. II (Srauta, Dharma, and Gịhya Sūtras). 6. Madhavānala-Kāmakandală (F1419 TRRU): romance in old Western Rajasthani by Ganapati, a Kāyastha from Amod: edited by M. R. Majumdar, M.A., LL.B. 7. Anekāntajayapatākā (KATTUTA147): of Haribhadra Sūri (c. 1120 A.D.) with his own commentary and Tıppanaka by Munichandra, the Guru of Vadideva Sūri : edited by H. R. Kapadia, M.A., in 2 sols , vol. II 8. Satirăț Siddhānta (erfy): the well-known work on Astronomy of Jagannatha Pandit: critically edited with numerous diagrams by Pandit Kedar Nath, Rajjyotisi, Jaipur. & A ·10 Rs, A 9. Vimalaprabhā (fan): the famous commentary on tho Kalacakra Tantra and the most important work of the Kalacakra School of the Buddhista: edited with comparison of the Tibetan and Chinese versions by Giuseppe Tucci of the Italian Academy. 10. Aparajitāppcchū (fcifsarge): & voluminous work ou architecture and fine-arts: edited by Mr. P. A. Mankad, LC.E. 11. Parasurāma Kalpa Sūtra (VOCHT): a work on Hindu Tantra, with commentary by Råmnesvara: Arcond revised edition by Pandit Sakarlal Shastri, 12. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Institute, Baroda (PERIRE): compiled from the existing card catalogue by Raghavan Nambiyar Siromani, Cataloguo Assistant, 2 vols., vol I 13. Vivāda Cintāmani (fararefamafe) of l'achaspati Jusra: an authoritative Smrti work on the Hindu Law of Inheritance, translated into English by Nabāmabo. padhyaya Dr. Ganganath Jha. Tarkabhāşa ( Hr): a work on Buddhist Logic, by Moksīkars Gupta of the Jagaddala monastery: edited with & Sanskrit commentary by Pandit Embat Krishnamacharya of Vadtal. 15 Hefubindutikā (gfacetat): commentary of Arcata on the famous work of Dharmakirti on Buddhist logic. edited from a single MS. discovered at Pattan, by Pandit Sukhalalji of the Benareg Hindu University. 16 Gurjararāsăvali (sitaat): a collection of several old Gujaratı Rāsas. edited by Jeasts. B. K Tbakore, M. D. Desai, and M. C. Morli. III. BOOKS UNDER PREPARATION. I. Prajñāpāramitās ( 81 Wal): commentaries on the Frajñāpāramita, a Buddhist philosophical work; edited by Prof. Giuseppe Tucci, 2 vols , vol. II, 2 Saktisangama 'Tantra (ra): comprising four books on Kali, Tara, Sundari, and Chhinnamastă : edited by B Bhattacharyya, PhD, 4 vols, vols. III-IV. 3 Näțyadarpaņa (): introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of on Rass,' atid ·11 Rs. A. 4. Kștyakalpataru (EPHRT): one of the earliest Nibandha works of Lakşmidhara : edited by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar, 8 vols., vols. VI-VIII. . 5. A Descriptive Catalogue of MS$. in the Oriental Institute, Baroda (487TH Rat): compiled by the Library Staff, 12 vols., vol. III (Smrti MSS.). 6. Mānasollāsa ( rate ); or Abhilaşitārthacintāmaņi, edited by G. K. Shrigondekar, M.A, 3 vols., vol. III. 7. Nitikalpataru afanana): the famous Niti work of Kşemendra : edited by Sardar K. M. Panikkar, M.A., of Patiala. 8. Chhakkammuvaeso (**): an Apabhramsa work of the Jains containing didactic religious teachings : edited by L. B. Gandhi, Jain Pandit. 9. Nişpannayogāmbara Tantra (awarA(87): de. scribing a large number of mandalas or magic circles and numerous deities : edited by B. Bhattacharyya. 10. Basatin-i-Salatin (191f8a-8-1fm): a contemporary account of the Sultans of Bijapur: translated into English by M. A. Kazi of the Baroda College and B. Bhattacharyya. 11. Madana Mahārņava (Aartma): a Smộti work principally dealing with the doctrine of Karmavipāka composed during the reign of Māndhātā son of Madanapāla : edited by Embar Krishnamacharya. 12. Trişaşțiśalākāpuruşacaritra (farferana garafta): of Hemacandra: translated into English by Dr. Helen Johnson, 4 vols., vola. III-IV, 13. Bphaspatitattva (Praha): a Saiva treatise belonging to an early stratum of the Agamic literature written in old Javanese with Sanskrit Slokas interspersed in the text: edited by Dr. A. Zeiseniss of Leiden. 14. Aņu Bhāşya (THT): a standard_work of the Suddhādvaita School: translated into English by Prof. G. H. Bhatt, MA., of the Baroda College. 15. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhan. dars at Pattan (Horta oz): edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, M.A., by L. B. Gandhi, 2 vols., vol. II. 16. An Alphabetical List of MSS. in the Oriental Institute, Baroda (The): compiled from the existing card catalogue by Ragharaa_Nambiyar Siromani, Catalogue Assistant, 2 vols., vol. I.

·12 17. Nāțyaśāstra (araula): of Bharats with the commentary of Abhinava Gupta : second revised edition by K. S. Ramaswami Shastri Siromani, vol. I. 18 Nățyaśāstra (te): of Bhirata with the commentary of Abhinaya Gupta : edited by Dr. Rama. krishna Kavi, 4 vols., vol. IV. 19 Bhojanakutütala (129): on the methods of preparing different dishes and ascertaining their food valuo written by Raghunath. Sūri, disciple of Anantadora in the 16th century AD.: editod by Ananta Yajneswar Shastri Dhupkar. 20 Tattvacintimaņi (nefer4ft): with the Aloka and Darpana commentaries: edited by Dr. Umesh Blisra of the Allahabad University. 21 Rāsasangraha (TUR) a collection of 14 old Gujarati Rásas, composed in the 15th and 16th centuries : edited by A'R. Majumdar, MA, LL.B., of the Baroda College 22 Pārasikakoşasangraha (97eteriners): a collection of four Persian Sanskrit lexicons: edited by Dewan Bahadur K M. Zaveri and M. R. Dajumdar, DA, LLB 23 Dhürtasvāmi Bhāșya (ENTAIW). & commentary on the Asvalāyana Grbyasūtra : edited by A Chinna. swami Shastri 24. Kodaņdamaņdana (nova). a work on archery attributed to Dandan Sūtradhāra : edited by Mr. Rama. krishna Kavi. 25. Matangavptti (Hrefn) a commentary on the Alataiga Paramessara Tantra by Rāmakantha Bhatta: edited by Mahamahopadhyaya Jogendranath Bagchi. Upanişat-Sangraha (soft): a collection of unpublished Upanişads : edited by Shastri Gajanan Shambhu Sudhalo of Bombay. For further particulars please communicate with THE DIRECTOR, Oriental Institute, Baroda.

·13 THE GAEKWAD'S STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY. Rs. A. 1. The Comparative Study of Religions: (Contents : I, the sources and nature of religious truth. II, supernatural beings, good and bad. III, the soul, its nature, origin, and destiny. IV, sin and suffering, salvation and redemption. V, religious practices. VI, the emotional attitude and religious ideals] : by Alban G. Widgery, M.A., 1922 15-0 2. Goods and Bads: being the substance of a series of talks and discussions with H.H. the Maharaja Gaekwad of Baroda. (Contents: introduction. I, physical values. II, intellectual values. III, æsthetic values. IV, moral value. V, religious value. VI, the good life, its unity and attainment]: by Alban G. Widgery, M.A., 1920. (Library edition Rs. 5) 3-0 3. Immortality and other Essays : (Contents. I, philosophy and life. II, immortality III, morality and religion. IV, Jesus and modern culture. V, the psychology of Christian motive. VI, free Catholicism and non-Christian Religions. VII, Nietzsche and Tolstoi on Morality and Religion. VIII, Sir Oliver Lodge on science and religion. IX, the value of con. fessions of faith. X, the idea of resurrection XI, religion and beauty. XII, religion and history. XIII, principles of reform in religion): by Alban Ġ. Widgery, M.A.,.1919. (Cloth Rs. 3) 2-0 4. Confutation of Atheism : a translation of the Hadis-.. Halıla or the tradition of the Myrobalan Fruit: translated by Vali Mohammad Chbanganbhai Momin, 1918 .. 0-14 Couturviluydı Survats: bring uwution vi verses from the Viramitrodaya with their translations in English, Gujarati, and Marathi: by B. Bhattacharyya, MI.A., Ph.D. 0-6

·SELLING AGENTS OF THE GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
L'ngland
Messrs. Luzac & Co., 46, Great Russell Street, London,
W.C.1.
Megges. Arthur Probsthaia, 41, Great Ruggell Street,
London, W.C. 1.
Messrs. Deighton Bell & Co., 13 & 30, Trinity Street,
Cambridge,
Calcutta
Messrs. The Book Co., Ltd., 4/3, College Square,
Messrs. Thacker Spink & Co., 3, Esplanade East.
Benares City
Chowkhamba Sanskrit Series Onice, Post Box No. 8,
Benares
Messrs. Braj Bhusan Das & Co., 40,5, Thathari Bazar.
Lahore
Messrs. Mehrcband Lachmandass, Sanskrit Book Depôt,
Said Mitha Street,
Messrs. Motilal Banarsidass, Punjab Sanskrit Book
Depôt, Said Mitha Street.
Bombay
Messrs. Taraporevala & Sons, Kitab Mahal, Fornby
Road.
Messrs. Gopal Narayan & Co., Kalbadevi Road.
Messrs. N. M. Tripathi & Co., Kalbadevi Road.
Saraswati Pustak Bhandar, Gulalımadı, Fort.
Poona
Oriental Book Supply Agency, 15, Shukrasar Peth.
Baroda
N. C. Athavale, Bookseller, Raopura.