·No text on this page.

·खोपन दिक्प्रदा'वृत्तिसमन्वितः सूरिपुरन्दरश्रीहरिभद्रसूरिविरचितः शास्त्रवार्तासमुच्चयः। थपुप्रसिद्धिकारकी-नगीनभाईसुत-भाईचंदभाई मोतिलालसुत-मणिलालभाई इत्येतो गोडीजी-जैन-उपाश्रय-कार्यवाहको पायधुनि मुम्बापुरी. , इत्यनेन निर्णयसागरयन्त्रणालये कोलमाटवीथ्यां २६-२८ तमे मन्दिरे रामचंद्र येसु शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । सने १९२९. वीरसंवत् २४५५. प्रति-१०००] विक्रमसंवत् १९८५ पण्यम् रु०-10 DIEOS [Rs-2-0-0 11 ·न्यायाम्भोनिधि-सद्धर्मोद्धारक-सूरिचक्रचूडामणि श्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपट्टप्रभावक- सद्धर्मरक्षक श्रीमद्विजयकमलसूरीश्वरपट्टालङ्कार-व्याख्यानवाचस्पति श्रीमद्विजय- लब्धिसूरीश्वरोपदिष्ट, श्रीविजयदेवसूरिसंघसंस्था श्रीगोडीजीजैनउपाश्रय- कार्यवाहकाभ्यां नगीनभाईसुत-भाईचंदभाई मोतीलालमुत-मणि- लालभाई-इत्येताभ्यामिदं अन्थरनं प्राकाश्यं नीतम् ।। ब न

·CHERRR
***
BERKEERXXBXB**###
ŚASTRA VĀRTĀ-SAMUCHCHAYA
BY
Śri HARIBHADRA SŪRI
WITH
His own Commentary named Dikpradā.
Copies 1000]
Price Rs. 2-0-0.
[ A. D. 1929.
KERKEERRRRRRRRSFERREXRBERRRRRRRRRRRRR***SERR*

·Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya-sagar Press, 26-28, Kolbbat Lane, Bombay. Published by Bhaichandbhai Naginbhai and Manilalbhai Motilal Managing Trustees of the Shri Vijaydevsurasangh sanstha Godiji Jain Upashraya, Paydhouni Bombay. 3 [ All rights reserved by the Managing Trustees of the Shri Vijaydevsurasangh sanstha Ġodiji Jain Upashraya. ) 121 ·शास्त्रवासिमुच्चयस्योपक्रमः। इह हि मनीपिणाऽवाप्तविवेकेनावेक्ष्य चातुर्गतिकसंसारस्य दुःखबहुलतां तदुच्छेदाय यतितव्यमेवेति विवादशून्यो मार्ग आस्तिकानां, तथापि तत्र तत्रास्तिकशास्त्रेषु तदुच्छेदमार्गस्य नानात्वमवेक्ष्यानिपुणमतीनां स्यादेवाबाधितेऽपि तदुच्छेदोपाये प्रवृत्तिव्याघातकारिण्यारेकेति न नूतनं, प्रेक्ष्य चेदं जगद्वृत्तं श्रीमन्तो हरिभद्रसूरयो विधायाप्यनेकानि नन्द्यनुयोगद्वारावश्यकजीवामिगमप्रज्ञापनागमवृत्ती निर्माय निर्मायं पञ्चाशकपश्चवस्तुपोडशकाष्टकविंशिकादीनि असाधारणानि विधिप्रकरणानि शास्त्राणि धर्मसंग्रहणीललितविस्तरानेकान्तजयपताकादीनि चान्य- यूथीयमतखंडननिपुणानि विरचय्य सर्वपार्पदं शास्त्रं रचयितुकामाः प्राक् तत्वदर्शनमतपदार्थमात्रप्रतिपादनपरं षड्दर्शनसमुच्चयलोकतत्त्व- निर्णयौ विनिर्माय निखिलमतैदम्पर्यदर्शनपुरस्सरंतत्तन्मतपरीक्षापर निबंधमेनं शास्त्रवा समुच्चयाख्यमनुपममातेनुः, तथाच यथा षड्दर्शन- समुच्चयस्य समुच्चयपदाङ्कितत्वेन सर्वदर्शनप्रतिपादकता तथाऽस्यापि सर्वयूथीयशास्दम्पर्यप्रतिपादकता स्पष्टैव, सति चैवं योगदृष्टियोग- विन्द्वादिवद् यदन परतीर्थप्रवर्तकानां तदनुसारिणां च यद्वहुमानवाचकं पदादि तन्न श्रीमतां सम्यक्त्वमालिन्यापावकं न चेतरेषाम- तथाविधानामनुकरणीयं, स्पष्टीकृतं चेदं तत्त्वं श्रीमद्भिरीश्वरवादे 'यतः केपांचिदादरः। अतस्तदानुगुण्येन, तस्य कर्तृत्वदेशना ॥ २०६ ।। सांख्यवादे च 'मूर्तयाऽप्यात्मनो योगो० ॥ २३६ ॥ एवं प्रकृतिवादोऽपि, विज्ञेयः सत्य एव हि । कपिलोक्तत्वतश्चैव, दिव्यो हि स महामुनिः ॥ २३७ ॥ इत्यादिवाक्यैः, तथाच तत्त्वतो जिनप्रणीतानुसारितत्त्वप्रथनपरतां तेपा निदर्य तदनुसारिणां तत्त्वपथेऽवतारण- ·उपक्रमः । शास्त्र समुच्चय. ॥३॥ मेव साध्यं सूरीणां, कथमन्यथा 'कुवावियुक्त्यपव्याख्या निरासेनः' २९ 'पापश्रुतं सदा धीरैर्वज्यं नास्तिकदर्शनं ११२ को विवादो नो, बुद्धिशून्येन सर्वथा' १२९ एवं वेदविहिवाऽपि हिंसा दोपाय' १५७ 'इष्टेष्टाभ्यां विरुद्धता । दर्शनीया कुशास्त्राणां' १६१ 'सर्वमयुक्तिमत् २३१ 'यदुक्तं न्यायमानिना' २६९ इत्यादीन्यनेकानि वाक्यानि परमतानामसारताख्यापकानि प्रश्नीयुरत्रैव, नहि कोऽपि विपश्चित् कमपि मान्यतया सत्यतया वा निर्धार्यानन्तरमेवंविधानि पूर्वोक्तानि वाक्यानि तत्र तत्र प्रयुंजीत, आग्रहाभावद्योतनाय तथादर्शनं तु न खस्य बाधकं, परेपां तु वेपनिराकरणेन सन्मार्गवोधदायकमिति देशनापटुभिरवश्यं विधेयमेवेत्यलं श्रद्धाहानिकराणां वार्तया । शाने चात्र विशेपेण नास्त्रिकवाममार्गभवविमोचकवैदिककालादिवादिब्रजसांख्ययोद्धाद्वैतमीमांसका निराचिकीर्पिता:, तथाच य: कोऽपि प्रालपत् यदुत श्रीहरिभद्रसूरयो यदि वेदान्तदर्शनमद्रक्ष्यन्नश्रयिष्यंस्तदेवेति निरस्तं, यतः श्रीमद्भिरत्रैवानेकान्तजयपताकादौ च यदा तस्याद्वैतवादस्य समूलकापंकपितता व्यधायि तदा कथं ते तं नाद्राक्षुरिति वक्तुमपि पार्यते कोविदैः । आत्मश्रद्धामूलकत्वादास्तिकतायाः २९ तः ११२ पर्यन्तैः श्लोकैनिराकृतः नास्तिका, खनिःश्रेयसप्राप्तये बन्धज्ञानस्यावश्यकत्वाद् पुण्यपापबंधहेतूनां १४१ पर्यन्तैः तज्ज्ञानं ख्यातं रागद्वेपयोर्मवकारणयोः परिहारमालंव्य कूटपथप्रवृत्तानां वाममार्गानां १४९ पर्यन्तैर्निरासः कूटदयाख्यायिनां भवविमोचकानां १५६ पर्यन्तः पशुविशसनजन्यवर्गवाविनां वेदिकानां १६३ पर्यन्तैः कालखमावादिवाविना १९३ पर्यन्तैः ईश्वरकर्तृत्ववादिना २१० पर्यन्तैः सांख्यानां २३७ पर्यवसानः धर्मकीर्त्यादिबौद्धानां क्षणक्षयज्ञानमात्रासत्कार्यवासनादीनां ३७४ अन्तैः विज्ञानवादस्य ४१३ पर्यन्तैः क्षणिकवादस्य ४६६ अवसानैः शून्यवादस्य च ४७६ पर्यन्तैर्निरास:, उत्पादादित्रयवत्तायाः सिद्धिः ५४२ पर्यन्तैः कृता, ब्रह्माद्वैतनिराकृतिः ५५२ पर्यन्तैः मोक्षस्य सिद्धिः आगमस्य वाच्यवाचकमावस्य ज्ञानक्रियोभयस्य मुक्तेश्च साधनं ६९८ पर्यवसानैः श्लोकः कृतं, तथाच । - . - ·यथार्थमिदं शास्त्रं शास्त्रवार्चासमुच्चयाख्यमिति प्रत्येष्यन्त्येव प्रतिभापारावाराः प्राज्ञाश्चेत्ते निष्पक्षतया अवबोद्धारो मन्थरहस्यस्य, एवं चावश्यकमुन्मुद्रणमस्य, यद्यपि न्यायाचार्यकृतं विवरणं मुद्रितपूर्व देवचंद्र लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडनाश्या संस्थयाऽस्यैव पूर्वभागतया तथापि खोपज्ञां विवृत्तिमुपलभ्य स्थाद्विदुषां कर्तुर्विवक्षाया यथार्थतयाऽववोधः इत्युदीक्ष्य खोपज्ञया वृत्त्याऽलंकृतोऽयमुन्मुद्रितोऽधुना तयैव, परं श्रीदेवसूरसंघकार्यवाहकागुहादाविर्भावितस्तयातेषांद्वारेति । करिश्चास्य खोपज्ञस्य श्रीमन्तो हरिभद्राचार्याः इति प्रसिद्धतम, श्रीमदभयदेवीयपश्चाशकायुक्त्या विरहांकितत्वाच तत्कृततयाऽनिश्चयोऽपिस्य, सत्तासमयस सिद्धौ चैषां यतितमनेकैर्विद्वद्भिः अस्मामिश्च पञ्चाशकयोगदृष्ट्युपमितीनामुपोद्धाते, परमद्यापि न यथावन्निश्चितं कैश्चिदपि प्रोक्तं, परं प्रागुदितमेव वयमधुनापि मन्महे यदुत वैक्रमीय- पश्चाशीत्यधिकपञ्चशतीमिते वर्षे एव खर्जग्मुः पूज्याः, श्रीमद्भिर्नन्दीसूत्रव्याख्याने पूर्वश्रुतस्य सर्वथाऽव्यवच्छिन्नता परिकादेश्च सर्वथा व्यवच्छिन्नतां ब्रुवद्भिः खसत्तासमयः पूर्वश्रुतकालनैकट्येन स्पष्टमाटंकितः, तदेवं प्राचीनतमं विलोक्य निवन्धमद्वितीयं भव्या भाव- यित्वाऽऽत्मानं यथार्थागमवाक्यैः सफलीकुर्वन्तु जन्मान्यावाधपदप्रापकानुष्ठानैरित्याशासते- + १९८४ श्रावण शुलनृतीयायां राजनगरे. आनन्दसागराः ·देवचंद लालभाई जैनग्रंथो। . ॥४॥ शेठ देवचंद लालभाई जैन पु० फंडना हाल मळतां ग्रंथो. अंक. किमत. ६७ तत्त्वार्थाधिगम्सूत्र भाग १ लो ४३ आनंदकाव्य मौ०६१ ०-१२-० ६८ नवपदप्रकरण लघुवृत्ति ५४ जंबुद्धिपप्राप्ति उत्तरार्ध २-०-० ६९ पंचवस्तुक सटीक ५६ श्रीपालचरित्र (संस्कृतं) ०-१४-० ७० आनंदकाव्य मौ० ८ मुं ५७ सूक्तमुक्तावली २-०-० ७१ आचारप्रदीप ५८ प्रवचनसारोद्धार भाग १ लो ३-०-० ७२ विचाररत्नाकर ३-०-० ५९ चंदुलवैतालीपयन्ना १-८-० ७३ नवपदप्रकरण बृहवृत्ति ४-०-० ६० विशंतिस्थानकचरित्र १-०-० ७४ लोकप्रकाश क्षेत्रलोक भाग २ जो २-८-० ६२ सुवोधासमाचारी ७५ महावीरचरित्र प्राकृत '४-०-० ६३ श्रीपालचरित्र प्राकृत १-४-० अर्थरनावली (अटलक्षी) प्रेसमा ६४ प्रवचनसारोद्धार भाग २ जो लोकप्रकाशे काललोक भाग ३ जो प्रेसमा ६५ लोकप्रकाशे द्रव्यलोक भाग १ लो तत्त्वार्थाधिगमसूत्र भाग २ जो प्रेसमा ६६ आनंदकाव्य मौ०-७ मुं १-८-० प्रेसमा प्राप्तिस्थान सुरत गोपीपुरा. प्रियंकर नृपकथा ॥४॥ -- ----- .

·खोपज्ञवृत्त्याऽलंकृतस्य शास्त्रवार्ता-समुच्चयस्य विषयानुक्रमः । १ मंगलाभिधेयादि २ शास्त्रश्रवणे फलं तद्धेतुश्च ३ पापधर्मयोरकरणकरणे ४-५ पापधर्महेतवः ६-१० धर्महेतुपु साधनानि ११-१६ धर्मस्योपादेयताऽशेषस्य शेपस्य च दुखिहेतुता १७-२८ संज्ञानयोगधर्मस्य सिद्धिस्तदुपादेयता च २९-८७ भूतवादिपूर्वपक्षयुतश्चैतन्यसिद्धान्तः ८८-८९ मनस आत्मत्वे सौगतानां पूर्वपक्षः सिद्धान्तीय- मुत्तर ९० आत्मलक्षण ९१-१०९ कर्मणः सिद्धिः शक्तिवासनापक्षनिरासश्च ११०-१११ लोकायतमतोपसंहारः ११३-१२१ पुण्यपापयोर्बन्धहेतवः ; १२२-१२९ खभावागमयोः स्वीकार: १३०-१४१ शुभादेः सौख्याधुत्पत्तौ विचारः १४२-१४९ अगम्यगमनादौ न माध्यस्थ्य १५०-१५६ भवविमोचकनिरास: १५७-१६० वेदविहितहिंसानिरासः १६१ अन्येपां कुशास्तृता दृष्टेष्टबाधश्च १६२-३ अहितप्रवृत्ती हेतुः १६४-१९३ कालवाद्यादिनिरास: SAR ·- शास्र विषयानु- क्रमा । . ॥५॥ १९४-२१० ईश्वरवादिनिरास: २११-२३७ सांख्ययादनिरासः (प्रधानादिप्रतिविवावन्धप्रकृति- मोक्षनिरासः) २३८-३७४ क्षणक्षयनिरासः ज्ञानमात्रताखंडनं सन्ताननिरास: असत्कार्यवादनिरासः धर्मकीर्तिमतप्रतिक्षेप: अ- सतः सत्त्वायोगः क्षणिकत्वे हेतुफलायोगः शा- न्तिरक्षितकथननिरासः सामग्रीनिरास: वासना- खंडनं वोधान्वयः क्षणिकत्वे शास्त्रविरोधापादनं ३७५-४१३ विज्ञानवादनिरास: ४१४-४२३ क्षणिकवादपरीक्षा ४२४-४६३ क्षणिकत्वे हिंसाहिंसादीनामनुपपत्तिः अर्थक्रियानु- पपत्तिश्च अन्यक्षयान्न क्षणिकत्वम् ४६४-४६६ क्षणिकविज्ञानवादयोर्हेतू ४६७-४७६ शून्यवादनिरासः सुगतमतोपसंहारः ४७७-५४२ उत्पादादित्रयं, तत्र पूर्वपक्षः, संसारिमुक्तयोः माना- मानयोश्च स्याद्वादः, द्रव्यपर्याययोर्भेदाभेदी, अन्व- यव्यतिरेकयोर्मेदाभेदयोर्नित्यानित्ययोरपि स्याद्वादः ५४३-५५२ ब्रह्माद्वैतवादनिरास: ५५३-५७९ मोक्षे पूर्वोत्तरपक्षी ५८०-६२६ सर्वज्ञत्वसिद्धौ मीमांसकपूर्वपक्षः सिद्धान्तपक्षश्च ६२७-६४३ आगमसिद्धिः ६४४-६७२ वाच्यवाचकभावसिद्धिः तादात्म्यतदुत्पत्तिपक्ष- निरासः ६७४-६९१ ज्ञानक्रियावादी ६९२-६९८ मुक्तिखरूपं ६९९-७०० उपसंहारः M ·शास्त्रवार्तासमुच्चयमूलश्लोकानामकारादिसूची। . आयपादः . अगन्धजननव्या- अगम्यगमनादीनाम् अग्निज्ञानजमेतेन अन्यादिज्ञानमेवेह अचेतनानि भूतानि अज्ञो जन्तुरनीशोऽयम् अत एवागमज्ञस्य अत: कालादयः सर्वे अतः प्रत्यक्षसंसिद्धः श्लोकांक: आद्यपादः श्लोकांक: आद्यपादः श्लोकांक: आद्यपाद: लोकांक: अतत्स्वभावात् तद्भावे १७२ अत्र चोक्तं न चाप्येषाम् ३१२ अत्राप्यभिधत्यन्ये ४८० ३३० अतद्ब्रहणमावश्च ३८३ अनापि पुरुषस्थान्ये २३२ अत्राप्यमिद्धत्यन्ये ५८० १४२ अतस्तत्रैव युक्तास्था २८ अत्रापि प्राज्ञ इत्यन्य: ६२७ अत्राप्येवं वदन्त्यन्ये ५४६ ३४२ अतस्तभेद एवेति ५२७ अत्रापि ब्रुवते केचिदि० ५९१ अथ कथञ्चिदेकेन ३४३ ३४८ अतीताजातयोऽपि ६४८ अत्रापि अवते केचित् १३१/अथ भिन्नखभावानि ५३ ३१ अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु ६१९ अत्रापि ब्रुवते वृद्धाः ६२९ अथान्यत्रापि सामर्थ्यम् ३१३ १९६ अतीन्द्रियार्थसंवादः ६४१ अत्रापि वर्णयन्यन्ये ५५.६ अथामिन्ना न संक्रान्तिः ३२७ ६८६ अतीन्द्रियेषु भावेषु १३५ अत्रापि वर्णयन्त्येके ८८ अथासंनिधिभावेन १९१ अतोऽपि शुक्लं यद्वन्तम् ५८९ अत्राप्यमिदधत्यन्ये ४७० अदृष्टाकाशकालादित .८७ अत्यन्तासति सर्वमिंन् २७८ अत्राप्यमिद्धत्यन्ये २४१ अदृष्टं कर्म संस्काराः ११५ : .

·शास्त्र अकारादि- सूची। समुच्चय. 4 456 : अधिकार्यपि चास्पद अनन्तधर्मकं वस्तु अनन्तरं च तदाका अनभिव्यक्तिरप्यस्याः अनभ्युपगमानेर अनादिकर्मयुक्तत्वात् अनादिभव्यभावस्य अनित्यः प्रियसंयोगः अनित्याः संपदरतीत्र० अनुभूतार्थविपयम् अनेकान्तत एवातः अन्ते क्षयेक्षणादादी अन्ते क्षयेक्षणं चाद्य० अन्तेऽपि दर्शनं नास्य ६४२ अन्यत्वेऽन्यस्य सामर्थ्यम् ४४० अन्ये त्वभिदधत्यत्र १९७ अप्रवृत्त्यैव सर्वत्र ६६५ अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते ५५२ अन्ये त्वभिदधत्येवम् ४६४ अबुद्धिजनकन्या २८४ अन्यथा दाहसंवन्धात् ६६७ अन्ये त्वभिधत्येवम् ६४४ अभिन्नदेशतादीनाम् ३५/ अन्यथाऽनियतत्वेन १७३ अन्ये त्वभिदधयेवम् ६५२ अभिप्रायस्तततेपाम् ६५८ अन्यथा योग्यता तेषाम् ३८१ अन्ये त्वाहुरनायेव ४७७ अभ्रान्तजातिवादे तु १६३ अन्यथा वस्तुतत्वस्य ११८ अन्ये पुनरिदं श्राद्धाः १३४ अमूर्ताः सर्वभावज्ञा ५५८ अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यम् ६६६ अन्ये पुनर्वदन्येवम् ५५३ अयमेवं न वेत्यन्य० १२/अन्यदोपो यदन्यस्य ६६१ अन्ये व्याख्यानयन्त्येवम् ५५० अर्थक्रिया यतोऽसौ वा १३ अन्यस्त्वाहेह सिद्धेऽपि १३० अन्येपामपि बुद्ध्यैवम् १६२ अर्थक्रियासमर्थत्वम् २४२/अन्यादृशपदार्थेभ्यः ३५४ अन्योऽन्यमिति यद्भेदम् ५०९ अर्थग्रहणरूपं यता ६०० अन्ये तु जन्यमाश्रित्य ४३२ अन्वयो व्यतिरेकञ्च ५०७ अशुभादप्यनुष्ठानात् ४५३ अन्ये तु ब्रुवते ह्येतत् २१४ अपरीक्षापि नो युक्ता ११९ अशेषदोषजननी ४५२ अन्ये त्वद्वैतमिच्छन्ति ५४३ अपोहस्यापि वाच्यत्वम् ६६९/असतः सत्त्वयोगे तु २६५/अन्ये त्वभिधत्यत्र ९७/अपौरुषेयताप्यस्य ६२० असत्यपि च या बाह्ये १४६ ३१८ २९४ २०९ ६५१ ६.९७ ६२८ ४३८ ४३७ ३८६ १३८ ९ २७६ ४०९ ·४८१ ४८८ ३५७|उत्पादोऽभूतभवनम् २९ उत्पादोऽभूतभवनम् १११ उत्पादव्ययबुद्धिश्च ६६८ उपकारी विरोधीच ३७० उपदेशः शुभो नित्यम् ४६९ ४१९ ९१/इत्येवमन्वयापत्तिः ८६ इदानीं तु समासेन ८४ इन्द्रप्रतारणायेदम् २२७ इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि ६४० इन्द्रियेण परिच्छिन्ने २०१ इष्टापूर्तादिभेदोऽस्मात् ४५२ इष्यते च परैर्मोहात् २२० ५८५/ईश्वर परमात्मैव १७/ईश्वरः प्रेरकत्वेन असत्यामपि संक्रान्ता ३२८|आत्मत्वेनाविशिष्टस्य असत् स्थूलत्वमण्वादो ४५ आत्मनाऽऽत्मग्रहे तस्य असदुत्पत्तिरप्यस्य २९८ आत्मनात्माहोऽप्यत्र असदुत्पत्तिरप्येवम् ३०१ आत्मा न बध्यते नापि असदुत्पद्यते तद्धि २७७ आत्मा नामी पृथकर्म असाध्यारम्भिणस्तेन ६८५ आदिसर्गेऽपि नो हेतुः अस्येव सा सदा किन्तु ९९ आदी क्षयस्वभावे च अस्त्वेतत् किन्तु तद्धेतु० ४१०|आप च धर्मशावं च अस्थानपक्षपातश्च ४२२ आह चालोकवद् वेदे अप्रत्ययप्रत्यक्षेऽपि ८२ आह तत्रापि नो युक्ता आ. आगमाख्यात् तदन्ये तु ११४/इत एकनवते कल्पे. आगमादपि तत्सिद्धिः ५९४ इत्थं न तदुपादानम् आगमैकत्वतस्तच. ११७/इत्थमालोचनं चेदम् ४९१ उपलब्धिलक्षणमा ई. उपलब्धिलक्षणप्रा० २०४ उपादानादिभावेन १९४ उपादेयविशेपस्य उपादेयश्च संसारे ४७३ उभयोर्महणाभावे २० ३९५/ऋत्विग्भिर्मत्रसंस्कारैः ३७७ ३७८ ३१५ ५६८ ११ ३३१ ३६१/उक्तं विहाय मानं चेत् ७४ उच्यत एवमेवैतत् ५३० उच्यते सांप्रतमदः ५८७

·अकारादि-
सूची।
समुच्चया
एफफालपहे तु स्यात्
--
॥७॥
.
ए.
एतेनाहेतुकत्वेऽपि
३६९/एतेनैतत् प्रतिक्षिप्तम्
एकत्र निश्चयोऽन्यत्र २६२/एतेनैतत् प्रतिक्षिप्तम्
एकत्रवेकदेवतत् ४९० एतेनैतत् प्रतिक्षिप्तम्
एकमर्थ विजानाति
३३२ एवं गुणगणोपेतः
एकस्तथा परो नेति
• ६१/एवं च न विरोधोऽस्ति
एकान्तेनैकरूपायाः २२० एवं च वरतुनस्तत्त्वम्
एकान्तैक्ये न नाना यद् ५३४ एवं च व्यर्थमेवेह
एतच नोक्तवद् युक्त्या ३०२/एवं च शून्यवादोऽपि
एतदप्यसदेवेति ४५४ एवं चालणादेव
एतदप्युक्तिमात्र यत् १४५/एवं चैतन्यवानात्मा
एतदप्युक्तिमात्रं यत् २४७|एवं तत्रापि तद्धावे'
एता वार्ता उपश्रुत्य ६९० एवं तजन्यभावत्वे
एतेन सर्वमेवेति ५०.१/एवं तत्फलभावेऽपि
.२७१/एवं'न यत् तदात्मानं ३९६ कर्माविपरिणत्यादिक ५५४
२६९/एवं न्यायविरुद्धेऽस्मिन् ५१० कर्मादेस्तत्वभावत्वे
२०२
५१९/एवं प्रकृतिवादोऽपि २३७ कल्पितश्चेदयं धर्मः २८७
६२९/एवं वेदविहितापि १५७ काठिन्याबोधल्पणि
१० एवं व्यावृत्तिभेदेऽपि ३२१ कादाचित्कमदो यस्मात् २५३
३७१ एवं शक्त्याविपक्षोऽयम् १०५ कारणत्वात् स संतान० ४२६
६७१/ एवं सति घटादीनाम् ५२ कालः पचति भूतानि १६६
४२४ एवं सुबुद्धिशून्यत्वम्
१२९ कालादीनां च कर्तुत्वम् १६४
४.७६ एवं ह्युभयदोषादिक. ५१८ कालाभावे. च गर्भादि १६८
३८५ एप स्थाणुरयं मार्गः
६१३ कालोऽपि समयादियेत् १८९
कर
किन्च कालाहते व १६७
६३५ कायमिति तद्वाक्ये
२०.६ किंश्च तत्कारणं कार्य०
२८३
२५६ कञभावात् तथा देश० ५९/किश्च निहतुके नाशे ४२५
१६० कर्मणो मौतिकत्वेन ३ ९५/किञ्च विज्ञानमात्रस्वे
७८
॥ ७॥

·किश्च स्याद्वादिनो नैव २२९/क्षणिकाः सर्वसंस्काराः किश्चान्यत् क्षणिकत्वे वः ३६० क्षीरनाशश्च दध्येव किश्चित् निवर्ततेऽवश्यम् ५२५ ग. कृत्वा प्रकरणमेतत् ७०१ गुर्वी मे तनुरित्यादौ केवलज्ञानभावेच ६७७ गृहीतं सर्वमेतेन क्रियातिशययोगे च ६८१ ग्रहणेऽपि यदा ज्ञानम् क्रियाहीनाश्च यल्लोके ६७९/ घ.. क्रियैव फलदा पुंसाम् ६७८/घटमौलिसुवर्णार्थी क्रियोपेताश्च तद्योगात ६८० वटादिज्ञानमित्यादि किष्टं विज्ञानमेवासौ ४०६ घदाद्यपि कुलालादि० किष्टं हिंसाधनुष्ठानम् १६२/घटायपि पृथिव्यादि० छिष्टाद् हिंसाधनुष्ठानात् १२१ क्षणस्थितौ तदेवास्य २५२ चन्द्रसूर्योपरागादेः क्षणिकत्वे यतोऽमीपाम् ३६८ चारित्रपरिणामस्थ ६७० चित्तमेव हि संसारः ४०४ शानयोगस योगीन्द्रः ४४८ चित्रं भोग्यं तथा चित्रात् १८० ज्ञानयोगादतो मुकि: चिन्तामणिखरूपज्ञः ६८७ ज्ञानवन्तश्च यद्वीर्यात ज. शानहीनाश्च यलोके ६७५ २६१ जन्ममृत्युजराव्याधि० ५६३ ज्ञानादेव नियोगेन ४५९/जन्माभावे जरामयोः ६९४ ज्ञानेन गृह्यते चार्यः ४५८ जात्यन्तरात्मकं चैनम् ५२४ ज्ञायते तद्विशेषस्तु ६६२ ४७८ जात्यन्तरात्मके चास्मिन् ५१४ शेयत्वेवत् स्वभावोऽपि २१८ ३८७ ज्ञानं हि फलदं पुंसाम् ६७४ त. २१८ ज्ञानमप्रतिघं यस्या १९५/त आहुः क्षणिक सर्व २३९ ३१३ ज्ञानमात्रं च यलोके २४०तं प्रतीय तदुत्पादः २९० ज्ञानमात्रे तु विज्ञानम् ३८८त आहुर्मुकुटोत्पादो ४८५ ११५ ज्ञानयोगस्तपः शुद्ध० २१ तं प्राप्य तत्स्वभावत्वात् ४३१ ५७७/ज्ञानयोगस्तपः शुद्धम् ५७४/तचास्तु लोकशास्त्रोक्तम् १४९ SSSSSSSSSSS -- च.

·शास्त्र अकारादि- सूची। ॥८॥ . सन्जानं यद् न वै धूम० ३३९ तत्सत्त्वसाधकं तद् न ततः स सर्वविद् भूत्वा ५७३ तथागतेरमावे च ततच दुष्करं तद्न ५६९/तथाग्रहस्तयो त० तनश्चानेकरूपत्वात् ११४ तयामहे च सर्वत्र ततश्चरकर्तृत्व० २०३ तथा च भूतमात्रत्वे ततस्तस्याविशिष्टत्वात् १८७/तथा चित्रसभावत्वात् ततो व्याधिनिवृत्यर्थम् १६९/तथा तुल्येऽपि चारम्भ ततोऽसत् तत् तथान्यायात् ५१३ तथान्यदपि यत्कल्प० तक्रियायोगतः सा चेत् .९८ तथापि तु तयोरेव तत्तजननभावत्वे ३५५/तथास्वभाव एवासो तत् तजननखभावम् ३३० तथेति हन्त कोऽन्वर्थः तत्तकालादिसापेक्षः १८८/तथेदममलं ब्रह्म तत् तद्विधखभावं यद् २५९ तथैतदुभयाधार- तत्रापि देहः कर्ता चेत् २१९/वदग्रहणभावैश्व २७९ तदनन्तरभावित्व० ४५६ तदनासेवनादेव ३३४ तदन्यग्रहणे चास्य ३३५ तदन्यहेतुसाध्यत्वे ६० तदन्यावरणाभावात् ४६३ तदभावेऽन्यथाभावः ९२ तदर्थनियतोऽसौ यत् ३६६/तदाकारपरित्यागात् ३५९/तदात्मकत्वमात्रत्वे ४१७/तदाभूतेरियं तुल्या ३४० वदित्थंभूतमेवेति ५४५ तदेव न भवत्येतत् ४८९/तदैव न भवत्येतत् १७१ तदर्शनमवाप्नोति २९३/तद् दृष्ट्वा चिन्तयत्येवम् ५६२ २०५/तद्देशना प्रमाणं चेत् ३६५ ३८९ तद्भिन्नभेदकत्वे च १८४ १५५/तद्पशक्तिशून्य तत् ३५८ १०० तद्विपर्ययसाध्यत्वे १५४ ३४१ तद्वैलक्षण्मसंवित्तः ४५५)तनिवृत्तौ न चोपायः ६०३ ३४९/तन्नीतिप्रतिपत्त्यादेः ५८/तमन्तरेण तु तयोः २४ २५४ तयाहुन शुभात् सौख्यम् १३२ ४९३ तयाहुर्मुकुटोत्पादः २२९ २७४ तस्माच जायते मुक्तिः २८ ४४७ तस्मात् तदात्मनो मिन्नम् १०६ ५५९ तस्मादधर्मवत् त्याज्य: '. १९ + . . - , - ·तस्मादवश्यमेष्टव्यः २५/तस्यैव चित्ररूपत्वात् ५५५/दुष्करं सर्व(क्षुद्र)सत्त्वानाम् ५६७ धर्माधर्मक्षयाद् मुक्तिः २६ तस्मादवश्यमेष्टव्यं ९३ तस्यैव तत्स्वभावत्व० २९२ दृश्यमानेऽपि चाशङ्का ६१६ धर्माधर्मव्यवस्था तु ५८४ तस्मादवश्यमेष्टव्यम् २६७ तस्यैव तत्खभावत्वात् २१६/दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिः ४०२ न. तस्मादवश्यमेष्टव्या ३५२ तस्यैव तत्वभावत्वात् ४६० दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाच १४१/न कालव्यतिरेकेण १६५ तस्माद् दुष्टाशयकरम् ११२ तस्यैव तु तथाभावे ५२९ देहभागेन नैवास्य २२० न च तत्कर्मवैधुयें १७९ तस्माद् यथोदितात् सम्यक् १२० वस्यैव तु तथाभावे ५३५ देहस्पर्शादिसंवित्त्या न च तन्मात्रमावादे २३५ १८२ तस्माद् व्याख्यानमस्येदम् ६१२ तानशेपान प्रतीत्येह न च पूर्वखभावत्वात् २२४ तस्मान्न चाविशेपेण ६०८ तेन तद्भावमावित्वम् २२५ ६९ न च प्रकाशमानं तु ४०१ तस्या एव तथाभूतः दोषाणां हासदृष्ट्येह १८५ तेनाग्निहोत्रं जुहुयात् ६०५ न च बुद्धिविशेषोऽयं ८१ द्रव्यपर्याययोर्मेंदे ५२० तस्याप्यशून्यतायां च ४७४ न च भेदोऽपि बाधाये ५३१ तस्याश्चानेकरूपत्वात् २३३ दग्धे बीजे यथाऽत्यन्तम् ६९३ घ. न च भ्रान्तापि सद्वाधा ५३८ तस्यां च नागृहीतायाम् २६४ दर्शनं मुक्तिवीजं च ५५७ धर्मस्तचात्मधर्मत्वात् ५७६ न च मूर्वाणुसंघात. ४९ तस्येति योगसामर्थ्यात् ५२६ दिव्यदर्शनतश्चैव ४२ धर्मस्तदपि चेत् सत्यम् २२ न चर्ते नियति लोके १७५ तस्यैव च तथाभावे ५०४)दुःखं पापात् सुखं धर्मात् ३/धर्मादयोऽपि चाध्यक्षा ५९३/न च लावण्यकार्कश्य: SEEKERALLER ३०० देहात् पृथक्त्व एवास्य ·शाख समुछय. अकारादि- सूची। . . न च संखेदजाये। ७३/न चास्य दर्शनेऽप्ययः ६३३ न तद् भवति चेत् कि न २५२/नरकादिफले कांचित् १९८ न नागमेन यदसौ ५८२/न चेल्लावण्यसदावः ६७/न तयोस्तुल्यतैकस्या ३३७ न लौकिकपदार्थेन. ६०१ न चातीनस सामर्थ्यम् ४४३/न चेह लौकिको मार्ग: .६६ न तस्यामेव संदेहात .७१/न विनेह खभावन १७१ न गाध्यक्षविरुदत्वम् ४३५/न चैकैकत एवेह १९२/न तादात्म्य द्वयाभाव० ६४५न विविक्तं द्वयं सम्यक ६९० न चापि खानुमानेन ४६१/न चैतदपि न न्याय्यम् ४६६/न धर्मः कल्पिनो धर्मः २८८/न वृद्धसंप्रदायेन ५९९ न चाप्यतीन्द्रियार्थत्वात् ६२५/न चैतद् दृश्यते लोके १३३/न नास्ति ध्रौव्यमप्येवम् ४८७/न सरखभावजनका ४३३ न पाप्यपीरुपेयोऽसो ६१४ न चैतद् वाध्यते युक्त्या ५५१/न पुनः क्रियते किञ्चित् ४१८/न खभावातिरेकेण १६९ न चायसस्य बन्धस्य १८ न चैवं भूतसंघातक :५१/न पूर्वमुत्तरं चेह ३४५/न स्वसंधारणे न्यायात् ४३९ न चाववानिवृत्येह १७८/न चोत्पादव्ययौ न स्त: ४८६/न प्रतीत्यैकसामर्थ्यम् ३१० न स्वसत्त्वं परासत्त्वम् ४९८ न चासदेव तहेतुः ४११/न चोभयादिभात्रस्य ४३४/न प्रत्यक्ष यतो मावा. ३७६ न हिंस्यादिह भूतानि १५८ न चासो तत्स्वरूपज्ञः ६८८/न जलस्यैकरूपस्या. १८३/न प्राणादिरसामानं ६८न हेतुफलभावश्च २८६ न चासौ वत्स्यरूपेणे '३६/न तज्जननखमावाचे .४८/ने भोक्तृव्यतिरेकेण १७७ न युक्तवत् स्वहेतोस्तु ६५७ न चासौ भूतमिन्नो यत् ३०/न. तथाभाविनं हेतु ४५/न मानं मानमेवेति - ४९६ नाक्षाविदोपविज्ञानम् न चास्यावत्स्वभावत्वे ४२१/ना तद्गतेगेतिस्तस्स २.३६न युज्यते च सन्यायात ५३३ नाल्मापि लोके नो सिद्धः ॥९॥ 565 .

·4 ASSISR नानात्वाबाधनाचेह ३२४|नार्थापत्त्यापि सर्वोऽर्थः ५८३ निवर्तते च. पर्याय: १२२ परचित्ताविषमर्माणाम् ३४३ नाना योगी विजानाति ५३९ नासतो विद्यते भाव: : ७६ निष्पन्नवादसत्वाव ६५६/परमानन्दभावश्च ६९५ नानुपादानमन्यस्य २१७/ नासत् सज्जायते जातु ४४९ नेत्यं बोधान्वयामावे ३४७ परमार्थकतानत्वे ६४७ नानुत्तिनिवृतिभ्याम् ५२८ नासत् सज्जायते यस्मात् ५४१ नैकान्तमायभावं.तत् ३९१ परमार्थकतानत्वे ६६० नान्यप्रमाणं. संवादात् ६११ नासत् स्थूलत्वमण्बादौ २३ नैकोऽपि यद् द्विविज्ञेयः ३७२ परमैश्वर्ययुक्तत्वात नान्योन्यव्याप्तिरेकान्त० ५०८ नासत्, स्थूलबमण्वादौ ४६/नैतद् दृश्यविकल्पार्थ० . ६५३ पराभिप्रायतो खेतत् २८२ नाप्रवृत्तेरियं हेतु: १४८ नाहेतोरस्य भवनम् २५६ नैवं दृष्टेष्टबाधा यत् १०९/परिकल्पितमेतश्चेत् - ४९९ नाभावो भावतां यातिः २४० नित्यत्वापौरुपेयत्वा० ६०२ नोत्पत्त्यादेतयोरैक्यम् २६८ परिणामोऽपि.नो. हेतु: ५४४ नाभावो भावमानोतिः ७. नित्यमर्थक्रियाभावात् ४६८ न्यायात् खलु विरोधो यः ५११/पापं तद्विनमेवास्तु १०१ नाभेदो भेदरहितः ५१५ नित्यस्यार्थक्रियायोगः प. पापादत्रेदशी बुद्धिः ६१.७ नाभ्यास एवमादीनाम् ६.२१ नित्येतरदतो न्यायात् ४५०पञ्च बाह्या द्विविध्या: १६७ पुनर्जन्म पुनर्मुत्यु १४ नामूर्त मूर्ततां याति २३४ | नित्यैकयोगतो व्यक्ति० १३६ पश्चमस्यापि भूतस्य ४७ पुरुषस्योदिता मुक्तिः २३३ नाना विनापि तत्वेन २६१/नियतेनैव रूपेण १७ पञ्चविंशतितत्त्वज्ञ २० पुरुपोऽविकृतात्मैव २२ नान्तरगमो यस्मात् ४५५ लियतेनियतात्मत्वात. १८१/पयोव्रतो न दध्यत्तिः ४७९) पूर्वस्यैव तथाभावा २८९ ४६२

·अकारादिः
समुच्चय.
सूची।
प्रसव तथाभूतम्
१
पृथिचादिमहाभूत ३०प्रत्यक्षाभासभावेऽपि
प्रकाशेकस्यभावं हि
३९३ प्रत्यक्षेण प्रमाणेन
प्रकसमुन्दर वम् १५/प्रत्यभिज्ञावलातत्
४०८/प्रत्येकं तस्य तद्भावे
प्रणम्य परमात्मानम्
प्रत्येकमसती तेपु
प्रतिक्षिप्तं च यत् सत्त्वा० २७२
प्रदीपादिवदिष्टश्चेत
प्रतिक्षितं च यद् भेदा० ५२३
प्रदीर्घाध्यवसायेन
प्रतिक्षिप्तं च तद् हेतोः २९९
प्रधानाद्' महतो भावः
प्रतिपक्षस्वभावेन १२४
प्रतिपक्षागमानां च १४०
प्रधानोद्भवमन्ये तु
प्रतिविम्वोदयोऽप्यस्य
प्रतीत्या वाध्यते यो यत् १२५ प्रमाणपञ्चकावृत्तिः
प्रत्यक्षस्यापि तत्त्याज्यम्
८९/प्रमाणमन्तरेणापि
प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्याम् ३४४ 'प्रवर्तमान एवं च
५४१ प्रातिमालोचनं तावत् ६३४ ब्रह्महत्लानिदेशानु० १३९
५८१/प्रामाण्यं रूपविपये ६०० युवते शून्यमन्ये तु ४६७
५३२
फ.
भ.
३११/फलं ज्ञानक्रियायोगे ६८२ भावमानं तदिष्टं चेत्
४९२
४४ फलं ददाति चेत् सर्वम् २००भावस्याभवनं यत् तत् २७३
६०६
ब:
भावेऽपि च प्रमाणस्य
५४८
३५१/बठरश्च तपस्वी च ६९१ भावे चास्या बलादेकम् ४५७
२१२ बन्धादृते न संसार २२६ भावे ह्येप विकल्प: स्यात् २७०
२११ वहूनामपि संमोहः ६१८ भूतानां तत्वभावत्वा० ९४
३०६ बुद्धावर्णेऽपि चादोपः
६७२/भूतिर्येषां क्रिया सोका ४४२
५९७ बुद्धवं भवनैर्गुण्यम् ।
५६६ भेदे तदद्ल यस्मात् ५०
४७२ बोधमात्रस्य तद्भावे १०४ भोगमुक्तिफलो धर्मः २३
५७२वोधमात्रातिरिकं वत् १०शमोग्यं च विश्वसत्त्वानां १७८
२२३/प्रभूतानां च नैकत्र
॥१०॥

·. भ्रान्ताचाभ्रान्तिरूपान ३९९/मुक्तौ च तस्य भेदेन ४०७ यच्चेदमुच्यते ब्रूमः भ्रान्तोऽहं गुरुरित्येषः ८० मुक्त्वा धर्म जगद्वन्धम् १६ यञ्चोकं दुःखबाहुल्य० म. मूर्तयाऽप्यात्मनो योगः २३६ यच्चोक्तं पूर्वमन्त्रैवं मतिज्ञानविकल्पत्वात् ५४२ मृतदेहे च चैतन्य ६५ यज्जायते प्रतीत्यैक० मत्रादीनां च सामर्थ्यम् ६२३ मृत्यादिवर्जिता चेह ६९२ यत एकं न सत्यार्थम् मन्यन्तेऽन्ये जगत् सर्वम् २३८ मृद् द्रव्यं यद् न पिण्डादि ५१२ यतश्च काले तुल्येऽपि ममेतिहेतुशक्त्या चेत् । ३६४ मे मयेत्यात्मनिर्देशः ३६२ यतश्च तत् प्रमाणेन माध्यस्थ्यमेव तद्धेतु० १४४ मैत्री भावयतो नित्यम ८ यतो मिनखभावत्वे मानं तन् मानमेवेति ४९७ मोक्षः प्रकृत्ययोगो यत् २२९ यथाऽऽस्ते शेत इत्यादी मानाभावे परेणापि य. यथा विशुद्धमाकाशम् मुक्तिः कर्मक्षयादिष्टा १५६ यं बुद्धं बोधयन्तः ७०१ यदि तेनैव विज्ञानम् मुक्तिः कर्मक्षयादेव १५१ यं श्रुत्वा सर्वशानेपु २ यदि नाम कचिद् दृष्टः मुक्त्यभावे च सवैव ४१२ यः कर्ता कर्मभेदानाम् ९० यदि नित्यं तदात्मैव मुक्तिश्व केवलज्ञान० ६८९ यः केवलानलपाहि० ३३८'यदीयं भूतधर्मः स्यात् ४४६।यद् यदेव यतो यावत् १७४ १३६ यन्निवृत्तौ न यस्येह ५२१ ४१४ यस्मात् तस्याप्यदस्तुल्यम् ४२३ ३०९ यस्मिन्नेव तु संताने २४६ ६३९ या च लूनपुनर्जात. ५४० १९० याऽपि रूपादिसामग्री ३०३ ५१७ यावतामस्ति तद् मानम् ४७५ ३०८ यावदेवंविधं नैतत् १४७ ३९४ युक्त्ययोगश्च योऽर्थस ३९० ५४४ युक्त्या तु बाध्यते यस्मात् २१५ ३१७ युवैव न च वृद्धोऽपि ५०६ ११६ येनाकारेण भेदः किम् ५१६ ८९ योग्यतामधिकृत्याथ ३८० ३२ योऽप्येकस्यान्यतो भाव: २९५

·अकारादि-
सूची।
समुच्चय.
॥ ११॥
र-
वस्तुस्थित्या तना तद् यत् २८०./विज्ञानमात्रमप्येवम्
रागाविऐशवर्गो यत
१०५/वस्तुखिया योजत्यो ३१३ विज्ञानमात्रवादोऽपिः
स्पं येन स्वभावेन ३१६ वस्तुस्थियापि तत् ताडक् ६३७ विज्ञानमात्रवादोऽयम्
रूपालोकादिनं कार्यम् २०५ वः शीतत्वमस्येव १२६ विद्या विद्यादिभेदाच
वाच्य इत्यमपोहस्तु ६४९/विपरीतप्रकाशश्च
लजते बालचरिनेः ६०५ वापीकूपतडागानिः ५६०/विपरीतास्तु धर्मस्या
लोकायतमतं प्रातः
११० वायुसामान्यसंसिद्धे ७० विभक्तेढक्परिणतौ
लोकेऽपि नैकतः स्थानात् :१६ वासका वासना मिन्ना ३२६/विभिन्नकार्यजनन
वासनाप्यन्यसंवन्धमा ९१२ विरोधाद् नोभायाकारः
चक्राच्यापारभावेऽपि ६.१५ वासनाहेतुकं यत्रः
१९४. विशिष्टं वासनाजन्मा
वन्ध्येतरादिको भेदः
६५४वास्यवासकभावश्चा' ३२९/विशिष्टपरिणामामा
वर्णाश्रमव्यवस्थापि ५९०वास्थवासकभावावेत्ता । ३२५/विसभागक्षणस्याथ
वस्तुनोऽनन्तरं सचा...
२९७ विकल्पोऽपि तथा न्यायात् ३४३ वेदान् धर्मादिसंस्थापि
वस्तुनोऽनन्तरं सत्ता : २०६२ विज्ञानं यत् स्वसंवेद्याम् ३८४ वेदेऽपि पठ्यते होषः
४६व्यक्तिमानस एवंपाम् । '५७
३७/व्यवस्थापक
किमस्यैवम् ३९८
४२३ व्यवस्थाऽभावतो होवम् १२०
५४९ व्यवस्थितौ च तत्त्वस्य ३९७
१०७ व्याख्याप्यपौरपेयस्य ६१०
५)च्याधिप्रस्तो यथाऽऽरोग्यं ५५०
सर२
३२२ शक्तिचैतन्ययोरैक्यम्। '३४
३२९२ शक्तिरूपं तदन्ये - ९६
६५५ शक्तिरूपेण सा तेषु
"३३
३७ शतानि सप्त लोकानाम् ६९९
४३.८ शब्दात् तद्वास सनावोधः
६५४
५१८ शाखकारा महात्मान: २०८
६२४ शाखादतीन्द्रियगते ।
J
॥ ११॥

·- ६ 'शून्यं चेत् सुस्थितं तत्त्वम् ४७१/सति चास्मिन् किमन्येन ६५०/सर्वत्र दर्शनं यस्य १३७ साधकत्वे तु सर्वस्य २८२ शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यम् ४८२ सति चास्मिन्नसौ धन्यः ५६० सर्वत्र दृष्टे संवादात् ६३६ साधुन वेति संकेतः ६०९ स. सतोऽसत्त्वं यतश्चैवम् २७५/सर्वथैव तथा भावी २९१ साधुसेवा सदा भच्या स एव भावस्तद्धेतुः २५७ सतोऽसत्त्वे तदुत्पादः २४९ सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ताः ६९६ साध्यमर्थ परिज्ञाय ६८३ सदा भावेतरापत्ति० ४९५/सतोऽस्य किं घटस्येव ७९/सर्वभावाः खभावेन १७० सामग्रीभेदतो यश्च संक्लेशो यद् गुणोत्पादः ४३० सत्त्वेऽपि नेन्द्रियज्ञानम् ४३० सत्त्वेऽपि नेन्द्रियज्ञानम् ३७३ सर्वमेतेन विक्षिप्तम् ३७४ |सामग्र्यपेक्षयाप्येवम् संतानापेक्षयास्माकम् २४५ सत्यामस्यां स्थितोऽस्माकम् ३५३ सर्ववाचकमावत्वात् ६६४ सिध्येत् प्रमाणं यद्येवम् ६३८ संतानापेक्षयैतचेत् ३६३ सदाभावेतरापति, रू४ सर्वार्थविषयं तचेत् ५९ सुखाय तु परं मोक्षः ५६४ संसारमोचकस्यापि १५० सपश्यत्यस्य, यदूर रूपम् प६१ सर्वेषां बुद्धिजनने ई०४ सुदूरमपि गत्यह संसारव्याधिना प्रस्त: ५७१ समनन्तरवैकल्यम् ३१३,६सहकारिकृतो हेतों ४२० सैवाथाभेदरूपापि ५४७ संसाराद् विप्रमुक्तो यत् ५.०३ समयापेक्षणं चेह. ६६३: सहार्थेन तजनन ३७९ सोऽन्तेवासी गुतं सोऽयम् संसारी चेत् स-एवेति ५०२ समारोपादसौं नेति २६० स हि व्यावृत्तिभैदैन ३१९ स्तस्तौ मिनामिनी का रंट संसार्यपि नःसंसारी ४८४ सम्यक् प्रवृत्तिः साध्यस्य ६८४ सांवृतत्वा: व्ययोत्पादः ४२७ स्यादेतद्भूतजस्वेऽपि २५० सर्वशेन सभिव्यक्तात. सादृश्याज्ञानवो न्याय्या ५३७ स्थकाले भिन्न इस्वेक FEESE ·अकारादि- सूची। समुच्चय. ॥१२॥ खकृतस्योपभोगस्तु : खकृताध्ययनस्यापि. खधर्मोत्कर्षावर्षणा)देव खभाव एष जीवस्य खभावक्षणतो झूर्ध्वम् खभावो नियतश्चैव स्वभावो भूतमात्रत्वे २४४ खयं रागादिमान नार्थमू ६०४ ह. ६२२ खयमेव प्रवर्तन्ते १९९ हन्म्येनमिति संक्लेशात १४३ हविर्गुडकणिकादि० खरूपमात्रभेदे च ५५ १२२ हिंसादिभ्योऽशुभं कर्म खसंवेदनसिद्धृत्वात् २६३ हिंसाधुत्कर्षसाध्यत्वे १९३ खहेतोरेव तज्जातम् . २५५ हिंसांद्युत्कर्षसाध्यो वा ५४ स्वो भावश्च खभावोऽपि १४६/हिंसानृतादयः पञ्च हिमस्यापि खभावोऽयम् - १२७ ४२९ हृद्वाशेषसंशीतिक ५९५ ५६ हृद्वाशेषसंशीतिः ६३२ ११३ हेतवोऽस्य समाख्याताः १०८ १५३ हेतु प्रतील यदसौ ४१६ १५२ हेतुर्भवस्य हिंसादिः ४।हेतोः स्याद् नश्वरो भावः ४१५ ३५० ॥ १२॥ SR ·अहम् । खोपज्ञवृत्तिसमन्वितःश्रीमद्धरिभद्रसूरिविरचितः श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः। AR स्वपरोपकाराय शास्त्रवार्तासमुच्चयाख्यस्य प्रकरणस्य विवरणमारभ्यते, तत्र चाचार्यः शिष्टसमयप्रतिपालनाय विक्ष- विनायकोपशान्तये प्रयोजनादिप्रतिपादनार्थ चादावेवेमं श्लोकमुपन्यस्तवान्- प्रणम्य परमात्मानं, वक्ष्यामि हितकाम्यया । सत्त्वानामल्पबुद्धीनां, शास्त्रवासिमुच्चयम् ॥ १॥ तत्र शिष्टानामयं समयो यदुत शिष्टाः क्वचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमानाः सन्त इष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं प्रवर्तन्ते, अय- मप्याचार्यों न हि न शिष्ट इत्यतस्तत्समयप्रतिपालनाय, तथा-"श्रेयांसि बहुविनानि भवन्ती"त्युक्तं, यतः-"श्रेयांसि बहु- विघ्नानि, भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि प्रवृत्तानां, कापि यान्ति विनायकाः ॥१॥” इति, इदं च प्रकरणं सम्यग्ज्ञा-

·मंगलादि
शास्त्र
हारि०
.
॥१॥
नहेतुत्वाच्छेयोभूतमतो मा भूद्विन्न इति विघ्नविनायकोपशान्तये, तथा प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रयोजनादिशून्ये न प्रवर्तन्त इति
प्रयोजनादिप्रतिपादनार्थ चेति, तत्र 'प्रणम्य परमात्मान'मित्यनेनेष्टदेवतास्तवमाह, अस्य च भावमङ्गालत्वादत एव विघ्न-
विनायकोपशान्तिः, 'वक्ष्यामि हितकाम्यया। सत्त्वानामल्पवुद्धीनां, शास्त्रवा समुच्चयम् ।' इत्यनेन तु प्रयोज-
नादीति श्लोकसमुदायार्थः, अवयवार्थस्तु-प्रणम्य-सम्यग मनोवाकायैर्नत्वा, कमित्याह-परमात्मान' परमश्चासावात्मा
च परमात्मा तं, सकलकर्मरहितं देवाधिदेवमित्यर्थः, तं प्रणम्य, किमित्याह-वक्ष्यामि' अमिधास्ये 'शास्त्रवातास-
मुचयं शास्त्रोदेशानां सङ्ग्रहमिति योगः, कथमित्याह-हितकाम्यया' हितबुद्ध्या "सत्त्वाना प्राणिनाम् . 'अल्पबु-
द्धीनां तत्त्वबुद्धीनां विशिष्टबुद्धीनां वा, प्रेक्षावतस्तेषु हितकाम्यया प्रवृत्तेः, तेषां माध्यस्थ्यप्रमोदविषयत्वात् , “मैत्रीप्र-
मोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेष्वि (तत्त्वा० अ०७ सू० ६)ति वचनात्, ततश्च बालबुद्धि-
हितकाम्यया (काम्या) कर्तुरनन्तरप्रयोजनं, परम्परप्रयोजनं तु कर्मक्षयान्मुक्तिः, अभिधेयं शास्त्रवार्ता, क्रियाऽऽन-
न्तर्यलक्षणः सम्बन्धः, व्यासक्रियातः समासक्रियायाः क्रियानन्तरत्वात्, श्रोतॄणां तु तदर्थपरिज्ञानाद्येव प्रयोजनादीति
कृतं विस्तरेण ॥ १॥ किंविशिष्टं शास्त्रवार्तासमुच्चयमित्याह -
श्रुत्वा सर्वशास्त्रेषु, प्रायस्तत्त्वविनिश्चयः । जायते द्वेषशमनः, वर्गसिद्धिसुखावहः ॥२॥
'य' शास्त्रवार्तासमुच्चयं 'श्रुत्वा' समाकर्ण्य 'सर्वशास्त्रेषु' न्यायशास्त्रादिषु 'प्रायो' बाहुल्येन 'तत्त्वविनिश्चयः
यं
॥१॥

·CHA
उपादेयतावावगमो जायते, किंविशिष्टः? इत्याह-द्वेषशमनः' मत्सरनाशनः, स एव विशेष्यते-खर्गसिद्धिसु-
खावहः' ज्ञानोपशमाभ्यां शुद्धप्रवृत्त्यादेवा मुक्तिसुखप्रापकमित्यर्थः ॥२॥ सर्वशास्त्रसमुच्चयमाह-
दुःखं पापात्सुखं धर्मात् , सर्वशास्त्रेषु संस्थितिः। न कर्त्तव्यमतः पापं, कर्तव्यो धर्मसञ्चयः ॥३॥
'दुःखं' पापलक्षणं तत् 'पापात्' अधर्माद्भवति, 'सुखम्' आहादलक्षणं तद् 'धर्मात्' प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपाद्भवति, इयं
सर्वशास्त्रेषु 'संस्थितिसम्यग्व्यवस्था, यत एवं न कर्त्तव्यमतः पापं, किं तर्हि १, कर्तव्यो 'धर्मसञ्चयो, यथाशक्त्या
प्रभूतो धर्म इत्यर्थः॥३॥ पापधर्महेतुपरिहारासेवनाभ्यां तदकरणादीति तद्धेतूनाह-
हिंसाऽनृतादयः पञ्च, तत्त्वाश्रद्धानमेव च । क्रोधादयश्च चत्वारः, इति पापस्य हेतवः ॥ ४॥
विपरीतास्तु धर्मस्य, एत एवोदिता बुधैः । एतेषु सततं यत्नः, सम्यकार्यः सुखैषिणा ॥५॥
'हिंसाऽन्तादयः पञ्च' हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहार, आदिशब्दादवरोघेऽप्यनृतग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ, 'तत्त्वा-
श्रद्धानमेव च' मिथ्याभिनिवेश इति भावः, "क्रोधादयश्च चत्वार' क्रोधमानमायालोभाः 'इति' एवं त एवंप्रकारा
वा पापस्य हेतवः, अशुभकर्मवन्धजनका इत्यर्थः॥४॥ 'विपरीतास्तु' अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मापरिग्रहतत्त्वश्रद्धानक्षा-
त्यादयः धर्मस्यैत एव 'उदिताः' उक्ताः 'बुधैः' पण्डितैः हेतव इति, न्यायेन एवम् अत एव “एतेषु' धर्महेतुषु 'सततम्
अनारतमेव 'यत्न' प्रयासः 'सम्यग् विधिना कार्यः, केनेत्याह-'मुखैषिणा' कल्याणकामेनेत्यर्थः॥५॥

·. शास्त्र हारि० सफल समुच्चयः धर्मपाप- हेतुश्च ॥२॥ . सम्यक्करणोपायमाह- साधुसेवा सदा भक्क्या, मैत्री सत्त्वेषु भावतः। आत्मीयग्रहमोक्षश्च, धर्महेतुप्रसाधनम् ॥६॥ 'साधुसेवा' गुणवृद्धोपासना 'सदा सर्वकालं 'भक्त्या बहुमानेन, तथा 'मैत्री' प्रत्युपकारनिरपेक्षा प्रीतिः 'सत्त्वेषु' प्राणिषु 'भावत' परमार्थेन, तथा आत्मीयमिति ग्रहणमात्मीयग्रहः तदन्यस्वीकारस्तन्मोक्षश्च, बाह्यसङ्गत्याग इति भावः, एतत्रितयं धर्महेतुप्रसाधनं हिंसादिनिवर्त्तकप्रसाधनमिति च, एकवचननिर्देशः कात्स्न्न समस्तप्रसाधनत्व- ज्ञापनार्थः ॥ ६ ॥ साधुसेवादिफलमाह- उपदेशः शुभो नित्यं, दर्शनं धर्मचारिणाम् । स्थाने विनय इत्येतत्, साधुसेवाफलं महत् ॥७॥ मैत्री भावयतो नित्यं, शुभो भावः प्रजायते । ततो भावोदकाजन्तोद्देषाग्निरुपशाम्यति ॥८॥ अशेषदोषजननी, निःशेषगुणघातिनी । आत्मीयग्रहमोक्षेण, तृष्णाऽपि विनिवर्त्तते ॥९॥ उपदेशः 'शुभा' कुशलसाधको नित्यं, तथा दर्शनं 'धर्मचारिणां' पवित्रसाधूनामेव, तथा स्थाने विनय इति तद्वन्दनादिनेति, एतत्-एवंभूतं साधुसेवाफलं महत्, धर्माङ्गसाधनमिति ॥७॥ 'मैत्रीम्' उक्तलक्षणां भावयत' अभ्यस्यतः 'नित्यं सर्वकालं 'शुभो भावः प्रजायते' प्रशस्तमन्तःकरणं भवति, ततो 'भावोदकात् परमार्थोदक- ॥२॥ ।

·हूँ भूतात् 'जन्तोः प्राणिनः द्विषाग्निः' मत्सरानलः 'उपशाम्यात' निर्वाति ॥८॥ हिंसानृताज्ञानादिदोषमाता 'निःशेषगुण- घातिनी उपशमादिगुणनाशिनी 'आत्मीयग्रहमोक्षण' वाह्यसङ्गत्यागेन तृष्णापि लौल्यपरिणतिरपि निवर्त्तते ॥९॥ एवं गुणगणोपेतो, विशुद्धात्मा स्थिराशयः। तत्त्वविद्भिः समाख्यातः, सम्यग् धर्मस्य साधकः ॥१०॥ 'एवम् उक्तेन प्रकारेण गुणगणोपेतः सन् 'विशुद्धात्मा' अत्यन्तापायहेतुमलरहितः 'स्थिराशया' स्थिरचित्तः 'तत्त्वविद्भिः सर्वज्ञैः 'समाख्यातः कथितः 'सम्यग' आगमोक्तेन विधिना धर्मस्य साधकः, नियमभावित्वेन, धर्महेतु- साधनेऽपि धर्मसाधकः, कारणे कार्योपचारादिति ॥१०॥ उपादेयहेत्वाराधनादि न्याय्यमित्याह- उपादेयश्च संसारे, धर्म एव बुधैः सदा । विशुद्धो मुक्तये सर्व, यतोऽन्यद् दुःखकारणम् ॥ ११ ॥ अनित्यः प्रियसंयोग, इहेाशोकवत्सलः । अनित्यं यौवनं चापि, कुत्सिताचरणास्पदम् ॥ १२ ॥ अनित्याः सम्पदस्तीवक्लेशवर्गसमुद्भवाः । अनित्यं जीवितं चेह, सर्वभावनिबन्धनम् ॥ १३ ॥ पुनर्जन्म पुनर्मुत्युहीनादिस्थानसंश्रयः। पुनः पुनश्च यदतः, सुखमत्र न विद्यते ॥ १४ ॥ प्रकृत्यसुन्दरं ह्येवं, संसारे सर्वमेव यत् । अतोऽत्र वद किं युक्ता, क्वचिदास्था विवेकिनाम् ? ॥१५॥ मुक्त्वा धर्म जगद्वन्द्यमकलकं सनातनम् । परार्थसाधकं धीरैः, सेवितं शीलशालिभिः ॥ १६ ॥ 'उपादेयश्च' ग्राह्यश्च 'संसारें भवनिधौ धर्म एव प्रधानपुरुषार्थरूपः 'बुधैः' पण्डितैः, सदा दुःखदभोगादिकाल- ·. शास्त्र हारि० SSSS धर्मस्योपा- देयता ॥३॥ व्यवच्छेदेन, किंविशिष्टः? इत्याह-'विशुद्धः' निरतिचारः, 'मुक्तये सर्वत्राशंसाऽभावेन मुक्त्यर्थ, विशुद्धग्रहणेनास्य गतत्वेऽपि प्राधान्यख्यापनार्थ भेदेनोपादानं, किमित्येतदेवम् ? इत्याह-सर्वं यतोऽन्यत्-प्रियसंयोगादि 'दुःखकारणं' दुःखनिमित्तम् ॥ ११॥ तथा चाह-अनित्ये त्यादि, 'अनित्यः' अशाश्वतः 'प्रियसंयोगः प्रियसमागमः 'इह' संसारे, स एव विशेष्यते-ईर्ष्याशोकवत्सलः' प्रतिपक्षाभ्युच्चयजनितो मत्सरविशेष ईर्ष्या, तदत्ययादिचिन्ताप्रभवो दुःख- भेदः शोका, एतद्वत्सल इति-एतत्प्रियः, अनेन प्रकृतिदोषं सम्बन्धदोषं चाह, 'अनित्यं यौवनं चापि, कुसुमसारं, 'कुत्सिताचरणास्पदं' असद्व्यवहारनिदानं, दोषद्वययोजना पूर्ववत् ॥ १२॥'अनित्या' इत्यादि, अनित्याः सम्पदः, तडिद्विलसितोपमाः तीव्रक्लेशवर्गसमुद्भवाः, दुःखोपादाना इत्यर्थः, दोषद्वयं पूर्ववत् , 'अनित्यं जीवितं चेह', नित्यमनश्वरं, सर्वभावनिबन्धनम्, सकलव्यवहारकारणमित्यर्थः, दोषद्वयं पूर्ववदेव ॥ १३ ॥ तथा-'पुने'त्यादि, पुनर्जन्म पुनर्मुत्यु- हीनादिस्थानसंश्रयः, आदिशब्दाद्धीनहीनतरपरिग्रहः, 'पुनः पुनश्च यदतः सुखमत्र न विद्यते', संसारे इति ॥१४॥'प्रकृत्ये त्यादि, 'प्रकृत्यसुन्दरं स्वभावाशोभनमेव 'एवम् उक्तेन प्रकारेण संसारे सर्वमेव 'यत्' प्रियसंयोगादि, अतोऽत्र संसारे वद किं 'युक्ता? साध्वी कचिद् 'आस्था' परिग्रहबुद्धिः 'विवेकिना' पण्डितानां !, नैवेत्यर्थः ॥१५॥ अपवादमाह-मुक्त्वेत्यादि, मुक्त्वा धर्म, किंविशिष्टमित्याह-'जगद्वन्धं त्रैलोक्यवन्दनीयम्, 'अकलङ्क अध्या: त्मकल्याणकलङ्कवर्जितं, 'सनातन' नित्यं, 'परार्थसाधकं', तीर्थकरादिभावहेतुत्वेन, 'धीरैः सेवितं' स्थिराशयैराचरितं शीलशालिमिरिति ॥ १६॥ पराभिप्रायमाह- -

·CHES
आह तत्रापि नो युक्ता, यदि सम्यग् निरूप्यते । धर्मस्यापि शुभो यस्माइन्ध एव फलं मतम् ॥१७॥
न चायसस्य बन्धस्य, तथा हेममयस्य च । फले कश्चिद्विशेषोऽस्ति, पारतच्याविशेषतः॥१८॥
तस्मादधर्मवत्याज्यो, धर्मोऽप्येवं मुमुक्षुभिः । धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्मुनिभिर्वर्णिता यतः ॥ १९ ॥
आह परः तत्रापि धर्मे नो युक्का आस्था यदि 'सम्यक सूक्ष्मनीत्या 'निरूप्यते' पर्यालोच्यते, किमित्यत आह
'धर्मस्यापि उक्तलक्षणस्य 'शुभा' सत्ता(साता)दिहेतुर्यस्माद्बन्ध एव फलं मतं,लोक इति ॥१७॥ न च शुभबन्धहेतु-
त्वेनात्रास्था, अन्योऽप्याह-'न चेत्यादि, न चायसस्य बन्धस्य-लोहनिगडादेः तथा हेममयस्य च-कनकङ्गलादेः
फले कश्चिद्विशेषोऽस्ति, कस्मात् ? इत्याह-पारतत्र्याविशेषतः, उभयोरपि ॥१८॥ उपसंहरन्नाह-तस्मादित्यादि, यस्मा-
देवं तस्मादधर्मवत्त्याज्यो धर्मोऽप्येवं 'मुमुक्षुभिः' मोक्तुमिच्छुमिः, उपपत्त्यन्तरमाह-धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्मुनिमिर्वर्णिता
यतः, तेषु तेषु शास्त्रेष्विति ॥ १९॥ अत्र परिहारमाह-
उच्यते एवमेवैतत्, किन्तु धर्मो द्विधा मतः। संज्ञानयोग एवैकस्तथाऽन्यः पुण्यलक्षणः ॥ २० ॥
ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमाशंसादोषवर्जितम् । अभ्यासातिशयादुक्तं, तद्विमुक्तेः प्रसाधकम् ॥ २१ ॥
धर्मस्तदपि चेत् सत्यं, किं न बन्धफलःस? यत्। आशंसावर्जितोऽन्योऽपि, किं नैवं?चेत् न यत्तथा ॥२२॥

·शास्त्र हारि० SSSSSSSS पुण्यसंज्ञा- ने धर्ममेदौ ॥४॥ भोगमुक्तिफलों धर्मः, सप्रवृत्तीतरात्मकः । सम्यग्मिथ्यादिरूपश्च, गीतस्तत्रान्तरेष्वपि ॥ २३ ॥ तमन्तरेण तु तयोः, क्षयः केन प्रसाध्यते ? । सदा स्यान्न कदाचिद्वा, यद्यहेतुक एव सः॥ २४ ॥ तस्मादवश्यमेष्टव्यः, कश्चिद्धेतुस्तयोः क्षये । स एव धर्मो विज्ञेयः, शुद्धो मुक्तिफलप्रदः ।। २५ ।। धर्माधर्मक्षयान्मुक्तिर्यञ्चोक्तं पुण्यलक्षणम् । हेयं धर्म तदाश्रित्य, न तु संज्ञानयोगकम् ॥ २६ ॥ अतस्तत्रैव युक्तास्था, यदि सम्यग् निरूप्यते । संसारे सर्वमेवान्यद्दर्शितं दुःखकारणम् ॥ २७ ॥ तस्माच्च जायते मुक्तिर्यथा मृत्यादिवर्जिता । तथोपरिष्टावक्ष्यामः, सम्यक् शास्त्रानुसारतः ॥ २८ ॥ उच्यत एवमेवैतद् यदुक्तं भवता, किन्तु धर्मो द्विधा मतः इष्टः शास्त्रकारैः, सज्ञानक्रियारूप एवैका, आत्मस्वभावा, 'तथाऽन्यः' पुण्यलक्षणः, पुण्येन-सातादिना लक्ष्यत इति पुण्यलक्षण:-पुण्यहेतुराशंसावान , हेयं इत्यर्थः ॥ २० ॥ 'ज्ञाने त्यादि, 'ज्ञानयोगः' ज्ञानक्रियारूपस्तपः 'शुद्धम् अविध्यासेवनमलरहितम् आशंसादोषवर्जितं देवादिफला- मिसन्धिरहितं, प्रधानमलत्वादस्य भेदेनामिधानम् , अभ्यासातिशयादुक्तं सर्वज्ञैस्तदेव मुक्त प्रसाधकमिति, तच्चोपरिष्टा- द्वक्ष्यामः ।। २१॥ 'धर्म इत्यादि, धर्मस्तदपि चेत्तपा, एतदाशङ्कयाह-सत्यं धर्म एवेत्यर्थः। प्रच्छक आह-किन्न वन्ध- फलः सा-तपोलक्षणो धर्मः, गुरुराह-'यद्' यस्माद् आशंसावर्जितः, अन्योऽपि-पुण्यलक्षणः भोगफल शुद्धतपोंरूप ·किं नैवम्-अवन्धफलः? चेदत्राह-न यत्तथा-आशंसावर्जित इति ॥२२॥ एतदेव धर्मद्वैविध्यं तन्त्रान्तराभ्युपगमंतोऽपि दर्शयति-'भोगे'त्यादि, भोगमुक्तिफलो धर्मः-पुण्यलक्षणो भोगफलः शुद्धतपोरूपो मुक्तिफला शैवानां, स एव प्रवृ- तीतरात्मकः, प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्वैविधवृद्धानाम्, सम्यग्मिथ्यादिरूपश्च शाक्यविशेषाणाम् , आदिशब्दाद्धेयोपादेयाम्यु- दयनिःश्रेयसपरिग्रहः, एवमर्थभेदादेव गीतस्तन्त्रान्तरेष्वप्ययं द्विभेद इति ॥ २३ ॥ उपचयोपपत्तिमाह-तमित्यादि, तमन्तरेण तु ज्ञानक्रियायोगलक्षणं धर्म विनैव, 'तयोः' संसारफलयोर्धर्माधर्मयोः क्षयः केन प्रसाध्यते !, नान्यो हेतु- रस्तीत्यभिप्रायः, अहेतुत्वे दोपमाह-सदा स्यान्न कदाचिद्वा स्यात् यद्यहेतुक एव सः-तयोः क्षय इति ॥ २४ ॥ उपसंह- रनाह-तस्मादित्यादि, यत एवं तस्मादवश्यमेष्टव्यः कश्चिद्धेतुस्तयोः-धर्माधर्मयोः क्षये, स एव धर्मो विज्ञेय उकल- क्षणः शुद्धो मुक्तिफलप्रद इति ॥ २५ ॥ चोद्यशेष परिहरति-धर्मे त्यादि, धर्माधर्मक्षयान्मुकिर्यच्चोकं मुनिभिस्तत्र पुण्यलक्षणं 'हेयधर्मम्' आशंसावन्तं तदाश्रित्योक्तं न तु 'सज्ञानयोगकम्' उपादेयधर्म, सज्ञानयोग एव संज्ञानयो- गकः, सञ्ज्ञायां कन् । यतश्चैवम्-'अत' इत्यादि, अतस्तत्रैव-उक्तलक्षणे धर्मे युक्तास्था यदि 'सम्यम् अविपरीतं निरूप्यते, किमिति? अत आह-संसारे सर्वमेवान्यत्' प्रियसंयोगादि दर्शितं दुःखकारणमिति ॥२७॥ तस्माचे- त्यादि, तस्माच्च धर्माज्जायते मुक्तिः 'यथा' येन प्रकारेण 'मृत्यादिवर्जिता' मृत्युरोगादिरहिता तथोपरिष्टाद्वक्ष्यामः, 'तथैव ज्ञानयोगस्येत्यादिना, 'सम्यकशास्त्रानुसारतः सदागमानुसारेणेत्यर्थः ॥ २८ ॥ SE ·। चेतना- सिद्धिः " . हारि० १चार्वाक- स्तबका : चार्वाकाधिकार-१(स्तबकः १) इदानीं तु समासेन, शास्त्रसम्यक्त्वमुच्यते । कुवादियुक्त्यपव्याख्यानिरासेनाविरोधतः ॥ २९ ॥ 'इदानी मित्यादि, इदानीं तु 'समासेन' सङ्केपेण 'शास्त्रसम्यक्त्वमुच्यते आगमस्याविपरीतार्थाभिधायकत्वमु- च्यते, कथमित्याह-'कुवादियुक्त्यपव्याख्यानिरासेन' कुवादिप्रणीतयुक्तिनिरासेन अपव्याख्यानिरासेनाविरोधत:- सर्वशास्त्राविरोधेन ॥ २९॥ एतदेव शास्त्रवादोपन्यासेनाह- पृथिव्यादिमहाभूतमात्रकार्यमिदं जगत् । न चात्मादृष्टसद्भावं, मन्यन्ते भूतवादिनः ॥३०॥ "पृथिव्यादी त्यादि 'पृथिव्यादिमहाभूतमात्रकार्य-पृथिव्यप्तेजोवायुमात्रकार्यमिदं-प्रत्यक्षत उपलभ्यमानं 'जगत् चराचरं, न चात्मादृष्टसद्भावं मन्यन्ते, "चैतन्यविशिष्टकायः पुरुषः" इति वचनाद्, अदृष्टप्रतिपादकप्रमाणाभावाच्च, क एवं मन्यन्ते ? इत्याह-भूतवादिनः लोकायताः ॥ ३० ॥ तथा- अचेतनानि भूतानि, न तद्धर्मो न तत्फलम् । चेतनाऽस्ति च यस्येयं, स एवात्मेति चापरे ॥३१॥ अचेतनानि भूतानि, अध्यक्षतस्तथोपलब्धेः, अतो 'न तद्धर्मों न भूतस्वभावो, 'न तत्फलं' न भूतकार्य, चेतना- ऽस्ति चेयम् अनुभवसिद्धत्वात्, यस्येयं धर्मः फलं वा स एवात्मेति चापरे-आत्मवादिनो मन्यन्त इति च ॥ ३१ ॥ ॥ ५॥ SONG ·त एवमाहुः यदीयं भूतधर्मः स्यात्, प्रत्येकं तेषु सर्वदा । उपलभ्येत सत्त्वादिकठिनत्वादयो यथा ॥३२॥ यदीयं-चेतना भूतधर्मः स्यात् भवेत् ततः प्रत्येकं 'तेषु भूतेषु 'सर्वदा सर्वकालमुपलभ्येत, किंवदित्याह-सत्त्वा- दिकठिनत्वादयो यथा, सत्त्वादयः सामान्यधर्माः कठिनत्वादयो विशेषधर्माः, न चासौ धर्मों भवन् प्रकारद्वयमतिरिच्य भवति ॥ ३२॥ पराभिप्रायमाह- शक्तिरूपेण सा तेषु, सदाऽतो नोपलभ्यते । न च तेनापि रूपेण, सत्यसत्येव चेन्न तत् ॥ ३३ ॥ शक्तिरूपेणादृश्येन 'सा' चेतना तेषु सदा 'अत:' अस्मात्कारणान्नोपलभ्यते, न च तेनापि रूपेण तथाभूतेन 'सती' विद्यमाना 'असत्येव' अविद्यमानैव, चेदिति पराभिप्रायसंसूचकः, यद्येवं मन्यस इति, अत आह-न तत्-नैतदेवमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ कथमित्याह- शक्तिचेतनयोरैक्यं, नानात्वं वाऽथ सर्वदा(था)। ऐक्ये सा चेतनैवेति, नानात्वेऽन्यस्य सा यतः ॥३४॥ शक्तिचैतन्ययोः 'ऐक्यम्' अभेदः 'नानात्वं वा' भेदो वाऽथ सर्वथा, किं चातः? इत्याह-ऐक्ये सा शक्तिश्चेतनैवेति उपलब्धिप्रसङ्गा, नानात्वेऽन्यस्य सा-चेतना प्रामोति यतः, न भूतानां, तदन्यशक्तिरूपत्वात्तेपामित्यतो न तदिति योगः ॥ ३४ ॥ सैवानभिव्यक्ता शक्तिरित्येतन्निरासार्थमाह- ·। . शास्त्र हारि० १चावोंक- स्तवका आवृत्त्या भाव: . . ॥६॥ . अनभिव्यक्तिरप्यस्याः, न्यायतो नोपपद्यते । आवृत्तिर्न यदन्येन, तत्वसङ्ख्याविरोधतः ॥ ३५॥ अनभिव्यक्तिरप्यस्याः-चेतनायाः 'न्यायतो' नीत्या नोपपद्यते, कथमित्याह-आवृत्तिर्न यदन्येन, अन्यस्यैवाभावात् , अभावश्च तत्त्वसङ्ख्याविरोधतः, पृथिव्यतेजोवायुरिति वचनेन तदतिरिक्कावरणाभावादिति ॥ ३५ ॥ न चासौ तत्स्वरूपेण, तेषामन्यतरेण वा । व्यञ्जकत्वप्रतिज्ञानात् , नावृत्तिय॑ञ्जकं यतः॥ ३६ ॥ न चासौ-आवृत्तिः 'तत्स्वरूपेण' भूतस्वरूपेण 'तेषां भूतानामन्यतरेण वा केनचित्, कुत इत्याह-व्यञ्जकत्वप्रतिज्ञा- नाद् भूतानां, ततः किमित्याह-नावृत्तिः' नावारकमेव व्यञ्जकं यतो भवति ॥ ३६ ॥ विशिष्टपरिणामाभावेऽपि ह्यत्रावृतिर्न वै । भावताऽऽतेस्तथा नाम, व्यजकत्वप्रसङ्गतः ॥ ३७ ॥ 'विशिष्टपरिणामाभावेऽपि' प्राणापानवाकायाकारपरिणामाभावेऽपि हि 'अत्र' भूतचेतनायामावृतिः 'न वै' नैव, कुत इत्याह-भावताः, तस्या भावश्च(त्वस्य) आप्तिश्च, तुच्छस्याव्यप(स्तद)योगात्, तथा नाम 'व्यञ्जकत्वप्रसङ्गत', परिणामस्येव व्यञ्जकत्वप्रसङ्गात् ॥ ३७॥ दोषान्तरमाह- न चासौ भूतभिन्नो यत् , ततो व्यक्तिः सदा भवेत्। भेदे त्वधिकभावेन, तत्त्वसङ्ख्या न युज्यते ॥३८॥ न चासौ-परिणामो भूतभिन्नो 'यत्' यस्मात् 'ततः' तस्माद् व्यक्तिः सदा भवेत् , चैतन्यस्य, भेदे तु परिणामस्यांभ्यु- पगम्यमानेऽधिकभावेन तत्त्वान्तरापत्त्या तत्त्वसङ्ख्या न युज्यते "चत्वार्येव तत्त्वानि इति ॥ ३८॥ , . . . ६॥ S ·पराभिप्रायमाशय परिहारमाह- खकालेऽभिन्न इत्येवं, कालाभावे न सङ्गतम्।लोकसिद्धाश्रये त्वात्मा, हन्त! नाश्रीयते कथम् ?॥३९॥ 'स्वकाले तथाविधपरिणामभवनसमयेऽभिन्नोऽसावित्येतत् कालाभावे न सङ्गतं, नच कालो नाम तत्त्वान्तरमिष्यते परैः, 'लोकसिद्धाश्रये' लोकसिद्धस्य कालस्याश्रये पुनः क्रियमाणे आत्मा हन्त ! नानीयते कथं ?, तस्यापि लोकसिद्धत्वा- दित्यभिप्रायः ॥ ३९ ॥ एतदेवाह- नात्माऽपि लोके नो सिद्धो, जातिस्मरणसंश्रयात् । सर्वेषां तदभावश्च, चित्रकर्मविपाकतः ॥ ४०॥ नात्माऽपि लोके नो सिद्धः, किन्तु सिद्ध एव, कुत इत्याह-जातिस्मरणसंश्रयात्, लोकेनाङ्गीकरणात्, 'सर्वेषां' प्राणिनां तदभावश्च' जातिस्मरणाभावश्च जात्यन्तरादागमने सत्यपि चित्रकर्मसामर्थ्यात् ॥४०॥ एतदेव समर्थयबाह- लोकेऽपि नैकतः स्थानादागतानां तक्ष्यते । अविशेषेण सर्वेषामनुभूतार्थसंस्मृतिः ॥ ४ ॥ लोकेऽपि नैकतः 'स्थानात्' नगरादेः आगतानां प्राणिनां तथेक्ष्यते-दृश्यते अविशेषेण सर्वेषामनुभूतार्थसंस्मृतिः, यथा कस्यचिजातिस्मरणप्रत्यक्षस्य पटुमते, तथाऽपि तेषामविशिष्टा सा ईक्ष्यत एवेति चेत्, न, नष्टचित्तादिमिव्यभिचारात्, ·शास्त्र हारि० १ चार्वाक- तवका शक्ती आत्म- सिद्धिः कार्ये प्रत्ये- कासत्त्वं ॥७॥ स्तोकास्तथाभूता इति, सम्भवस्तावत्सिद्धः, ते तु कर्मदोषतो बहव इति को दोषः१, कृतं प्रसङ्गेन, गमनिकामानत्वात् प्रयासस्य ॥४१॥ उपपत्त्यन्तरमाह- दिव्यदर्शनतश्चैव, तच्छिष्टाव्यभिचारतः। पितृकर्मादिसिद्धेश्च, हन्त नात्माऽप्यलौकिकः ॥ ४२ ॥ दिव्यदर्शनतश्चैव, कचिदमानुषोपलब्धेश्च पात्रावतार रादौ, 'तच्छिष्टाव्यभिचारतः' तत्कथिताविसंवादात्, तथा लोके दर्शनात', 'पितृकर्मादिसिद्धेश्च' पितृकर्मदेवदर्शनाच्च लोके हन्त ! नात्माऽप्यलौकिका, हन्त सम्प्रेक्ष(प)णे, किन्तु लौकिक एव, उक्तः शतिपक्षः॥ ४२ ॥ कार्यपक्षमधिकृत्याह- काठिन्याबोधरूपाणि, भूतान्यध्यक्षसिद्धितः । चेतना तु न तद्रूपा, सा कथं तत्फलं भवेत् १॥४३॥ काठिन्याबोधरूपाणि, काठिन्यग्रहणं ग्रा(द्र)वोष्णाद्युपलक्षणं, 'भूतानि' पृथिव्यादीनि 'अध्यक्षसिद्धितः' तथाप्रत्यक्षो- पलब्धेः, चेतना तु न तद्रूपा' काठिन्याबोधस्वभावा, सा कथं 'तत्फलं' भूतकार्य भवेत् ?, नैवेत्यभिप्रायः ॥ ४३ ॥ दोषान्तरमाह- प्रत्येकमसती तेषु, न च स्याद्रेणुतैलवत् । सती चेदुपलभ्येत, भिन्नरूपेषु सर्वदा ॥ १४ ॥ प्रत्येकमसती चेतना 'तेषु भूतेषु न च स्यात्तत्समुदायेऽपि, रेणुतैलवत् , सती चेत् प्रत्येकमिदमुपलभ्येत तेषु मिन्न- रूपेषु सर्वदा ॥४४॥ पराभिप्रायमाह- . ८ ॥७॥ J ·TOTKE असत्स्थूलत्वमण्वादो, घटादौ दृश्यते यथा । तथाऽसत्येव भूतेषु, चेतनाऽपीति चेन्मतिः ॥ ४५ ॥ नासत्स्थूलत्वमणवादी, तेभ्य एव तदुद्भवात् । असतस्तत्समुत्पादो, न युक्तोऽतिप्रसङ्गतः ॥ ४६॥ पञ्चमस्यापि भूतस्य, तेभ्योऽसत्त्वाविशेषतः। भवेदुत्पत्तिरेवं च, तत्त्वसङ्ख्या न युज्यते ॥ १७ ॥ असत्स्थूलत्वमण्वादौ, आदिशब्दाद् व्यणुकादिपरिग्रहः, 'घटादौ तत्समुदये दृश्यते यथा तथा असत्येव भूतेषु प्रत्येक तत्समुदाये चेतनाऽपीति चेन्मतिः ॥४५॥ अत्राह-'नासदित्यादि, नासत् स्थूलत्वमण्वादौ, किन्तु सदेव, कुत इत्याह -तेभ्य एव समुद्भवात् स्थूलत्वस्य, केयमुपपत्तिः? इत्याह-'असतः' स्थूलत्वस्य 'तत्समुत्पाद' तेभ्योऽण्वादिभ्यः सम्भवो न युक्तः, करमादित्याह-अतिप्रसङ्गतः इति ॥४६॥ एतदेवाह-'पञ्चमे त्यादि, पञ्चमस्यापि 'भूतस्य' आकाशादेः 'तेभ्यः' अण्वादिभ्यः 'असत्त्वाविशेषतः' चैतन्यवदसत्त्वाविशेषात् भवेदुत्पत्तिरिति, एवं चाभ्युपगम्यमाने तत्त्वसझ्या न युज्यते "चत्वार्येव तत्त्वानी"ति ॥ ४७ ॥ पराभिप्रायमाह- ने तजननखभावाश्चेत्तेऽत्र मानं न विद्यते । स्थूलत्वोत्पाद इष्टश्चेत्तत्सद्भावेऽप्यसौ समः ॥ १८ ॥ 'न तज्जननस्वभावाश्चेत्ते' न पञ्चमभूतजननस्वभावाश्चेदण्वादय इत्याशङ्कयाह-अत्र मानं न विद्यते, यदुत न इत्थम्भू- तानि, स्थूलत्वोत्पाद इष्टश्चेत् अतजननस्वभावेभ्यस्तदुत्पादविरोघे न मानम्, एतदाशङ्कयाह-'तत्सद्भावेऽपि' कथश्चि- १ तजननस्वभावा नेत्योति मु. २ ०श्चेत्यत्रेति पु.

·स्थूल(त्व)सद्भावेऽपि अण्वादिषु 'असौ स्थूलत्वोत्पादः 'सम' तुल्य एव, अन्यथाऽसज्जननस्वभावेनातिप्रसङ्गानिवृत्तिः शास्त्र हारि० १ चार्वाक- स्तबका ॥४८॥ उपचयमाह कार्यपक्ष- विचार: - - । न च मूर्त्ताणुसङ्घातभिन्नं स्थूलत्वमित्यदः । तेषामेव तथाभावो, न्याय्यं मानाविरोधतः॥ १९ ॥ न च मूर्त्ताणुसङ्घातानिन्न स्थूलत्वम् , अपितु तत्सङ्घात एव, तेषां तथास्वभावत्वात् , विप्रकृष्टसन्निकृष्टेषु रेवादिष्व- नेकत्वपरिणामसिद्धेः स्वभावभेदेनोपलम्भात्, तेष्वपि तथाकल्पनाऽविरोधाच्च, रेण्वाधनेकत्वस्यापि कैश्चिदनुपलब्धेः, तेषामपि कैश्चिदुपलम्भात्, स्थूलत्वोपलब्ध्यन्यथानुत्पत्तेः, तदनिमित्तत्वे सदाभावप्रसङ्गात् इत्येवमदः-एतत् स्थूलत्वं तेषामेवाणूनां तथाभावः कथश्चिदेकत्वपरिणामो न्याय्यं-घटमानकं, कुत इत्याह-'मानाविरोधतः उक्तवत्प्रमाणावि- रोधादिति ॥ ४९ ॥ इत्यं चैतदङ्गीकर्तव्यमित्याह- भेदे तददलं यस्मात् , कथं सद्भावमश्नुते ? । तदभावेऽपि तद्भावे, सदा सर्वत्र वा भवेत् ॥ ५० ॥ भेदे अण्वादिभ्यः 'तत्' स्थूलत्वम् 'अदलम्' अनुपादानं यस्मात्कथं सद्भावमश्नुते?, नैव सत्ता प्रामोतीत्यर्थः, तद- भावेऽपि तद्भावे' तत्स्थूलत्वभावे तत्त्वतोऽनुपादानत्वेन 'सदा' सर्वकालं सर्वत्र वा क्षेत्रे भवेत् स्थूलत्वम् , असत्त्वाविशेषण नियामकाभावात्, तदाऽपि किञ्चिदसदेव भवति नियमवच्च तदित्येवमत्राप्यदोष इति चेत्, ननु किं तद्भवतीति वाच्यं, प्रत्येकमणुस्थूलत्वमिति चेत्, न तत्सर्वथाऽसत्, तेषामेव तथाभावात्, तथाभवनमपि न प्रत्येकभावेन, प्रत्येकत्वविरो-

·क्स
धादिति चेत्, न, तेषां तथास्वभावत्वेन सर्वथा नेत्यसिद्धे, तथास्वभावत्वे प्रत्येकत्ववत्तदैव सद्भावप्रसङ्ग इति चेत्, न,
तथास्वभावत्वेन विचित्रस्वभावाक्षयादिति, मूर्ताणुसङ्घात एव स्थूलत्वमिति ॥५०॥
न चैवं भूतसङ्घातमात्रं चैतन्यमिष्यते । अविशेषेण सर्वत्र, तद्वत्तद्भावसङ्गतेः ॥ ५१ ॥
न चैवम्-अणुस्थूलत्ववद् भूतसङ्घातमात्रं चैतन्यमिष्यते परैः, कुत इत्याह-अविशेषेण सर्वत्र' भूतसङ्घाते तद्वत्'
तत्सङ्घातवदेव तद्भावसङ्गतेः-चैतन्यभावप्रसङ्गात् ॥५१॥ ततः किमित्यत आह-
एवं सति घटादीनां, व्यक्तचैतन्यभावतः । पुरुषान्न विशेषः स्यात् , स च प्रत्यक्षबाधितः॥ ५२ ॥
एवं सति घटादीनां भूतसङ्घातत्वेन व्यक्तचैतन्यभावतः कारणात् पुरुषाद्यविशेषः स्यात् , ततः किमित्याह-स च प्रत्य-
क्षवाधिता, तेपामचेतनत्वेन प्रतीतेः॥५२॥ पराभिप्रायमाह-
अथ भिन्नखभावानि, भूतान्येव यतस्ततः । तत्सङ्घातेषु चैतन्यं, न सर्वेष्वेतदप्यसत् ॥ ५३ ॥
अथ मिन्नस्वभावानि प्रकृत्यैव भूतान्येव यतस्ततः कारणात्तत्सङ्घातेषु केषाश्चिदेव (चेतना, केषाश्चिदेव) तजनन-
स्वभावत्वादित्येतदाशङ्याह-एतदप्यसत्-अशोभनमित्यर्थः ॥ ५३॥ कथमित्याह-
खभावो भूतमात्रत्वे, सति न्यायान्न भिद्यते । विशेषणं विना यस्मान्न तुल्यानां विशिष्टता ॥ ५४ ॥

·S MA शास्त्र हारि० १ चार्वाक- स्तवका कार्यपक्ष- स्वभाव- भेद 'स्वभावः' तदा सत्तारूपः भूतमात्रत्वे सति तदतिरिक्तभेदकाभावेन न्यायान्न मिद्यते, कथमित्याह-विशेषणं विना यस्माल्लोके न तुल्यानां समशुक्लपटादीनां विशिष्टता, तथाऽप्रतीतेः ॥ ५४॥ स्वरूपमात्रभेदपक्षमाश्रित्याह- खरूपमात्रभेदे च, भेदो भूतेतरात्मकः । अन्यभेदकभावे तु, स एवात्मा प्रसज्यते ॥ ५५॥ स्वरूपमात्रमेदेऽपि च स्वरूपमात्रेण च भूतानां भेदेऽभ्युपगम्यमाने सति भेदो भूतेतरात्मको भवति, भेदमावस्य चैतन्यजननस्वभावेष्वपि भावात् , तदन्येषां च स्वरूपेणैव तेभ्यो भेदात्, स्वरूपस्य चोभयत्र भूतमात्रस्वभावत्वादिति । 'अन्यभेदकभावे तु' अन्यस्य भेदकस्यास्तित्वे पुनरभ्युपगम्यमाने, समानशुक्लपटेषु रागादेरिव, किमित्याह-स एवान्यो मेदक आत्मा प्रसज्यते, तदतिरिक्तस्वभावत्वादिति ॥५५॥ परामिप्रायमाह- हविर्युडकणिक्कादिद्रव्यसङ्घातजान्यपि । यथा भिन्नखभावानि, खाद्यकानि तथेति चेत् ॥ ५६ ॥ व्यक्तिमात्रत एवैषां, ननु भिन्नखभावता । रसवीर्यविपाकादिकार्यभेदो न विद्यते ॥ ५७ ॥ तदात्मकत्वमात्रत्वे, संस्थानादिविलक्षणा । यथेयमस्ति भूतानां, तथा साऽपि कथं न चेत् ॥ ५८॥ कञभावात्तथा देशकालभेदाचंयोगतः। न चासिद्धमदो भूतमात्रत्वे तदसम्भवात् ॥ ५९ ॥ तथा च भूतमात्रत्वे, न तत्सङ्घातभेदयोः । भेदकाभावतो भेदो, युक्तः सम्यग् विचिन्त्यताम् ॥६०॥ ॥९॥ .

·'हविगुंडकणिकाविद्रव्यसवातजान्यपि हविः-घृतम्, आदिशब्दाचातुजोतकादिपरिग्रहः, यथा भिन्मस्वभावानि 'खायकानि' अशोकवर्तिमरिचमार्यादीनि तयेति ॥५६॥ एवं चेद्भूतकार्याणि देहघटादीनि चेतनत्वाचेतनत्वेन भिन्न- स्वभावानीति, आह-व्यक्ती त्यादि, व्यक्तिमात्रत एवैषां-खाद्यकानां ननु भिन्नस्वभावता, रसवीर्यविपाकादिकार्यमेदो न विद्यते, तद्वत्तत्रापि स्वभावभेदो मा भूदित्यभिप्रायः ॥ ५७ ॥ पराभिप्रायमाह-तदात्मकत्वमात्रत्वे हविर्गुडकणि- कादिद्रव्यसङ्घातात्मकमात्रत्वे सति संस्थानादिविलक्षणा, आदिशब्दात्परिमाणादिपरिग्रहः, यथेयमस्ति भिन्नस्वभावता खाधकानां भूताना मिति भूतकार्याणां देहघटादीनां 'सापि भिन्नखभावता चेतनत्वाचेतनत्वरूपा कथं न?, चेत्, स्यादेवेत्यर्थः ॥५८॥ अनोत्तरमाह-क.'त्यादि, कर्बभावात् , नहि खाद्यकानामिव तदतिरिको भूतदेहघटादीनां कर्ता- ऽस्ति, तथा 'देशकालभेदाद्ययोगतः देशभेदायोगात्, कालभेदायोगात्, अदृष्टभेदायोगादिति, न चासिद्धमदः-देश- भेदाद्ययोगादि, कुतः? इत्याह-भूतमात्रत्वे विश्वस्य 'तदसम्भवात्' देशाद्यसम्भवादिति (काद्यसंभवात् न्याय०) ॥५९॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह-'तथा चेत्यादि, तथा च भूतमात्रत्वे विश्वस्य न 'तत्सङ्घातभेदयोः' भूतसङ्घातविशेषयोहघटादि- रूपयोः भेदकाभावतः कारणाद् 'भेदः' चेतनेतरादिरूपो युक्त, सम्यग् विचिन्त्यतामेतदिति ॥६०॥ तत्रापि विशेषमाह- एकस्तथाऽपरो नेति, तन्मात्रत्वे तथाविधः । यतस्तदपि नो भिन्नं, ततस्तुल्यं च तत्तयोः ॥ ६१ ॥ स्यादेतद् भूतजत्वेऽपि, ग्रावादीनां विचित्रता । लोकसिद्धेति सिद्धैव, न सा तन्मात्रजा ननु ॥ ६२॥ ANAA ·शास्त्र हारि० १चावोंक- अदृष्टादि- सामग्री . . ॥१०॥ . . , अदृष्टाकाशकालादिसामग्रीतः समुद्भवात् । तथैव लोकसंवित्तेरन्यथा तदभावतः ॥ ३ ॥ न चेह लौकिको मार्गः स्थितोऽस्माभिर्विचार्यते । किन्त्वयं युज्यते केति, वन्नीती चोक्तवन्न' सः॥४॥ 'एक' भूतसङ्घातो देहादिरूपः 'तथा' देहादिरूपत्वेन, “अपरः' घटादिरूपो नेति, 'तन्मात्रत्वे भूतसङ्घातमात्रत्वे तुल्ये सति 'तथाविधा देहादिरूपो नेति, यतः' यस्मानिमित्तं नो भिन्नं 'ततः भूतमात्रात्, अपि तु तदेव तदिति, तुल्यं च तद् भूतमात्रत्वं 'तयो' भूतसङ्घातयोर्देहघटादिरूपयोरिति वैचित्र्याभावः ॥ ११॥ 'स्यादेत दित्यादि, तथैवं मन्यसे-भूतजत्वेऽपि सति 'प्रावादीनाम्' उपलादीनां विचित्रता वर्णादिभेदेन लोकसिद्धेति, तथाप्रतीते, एतदाशङ्कयाह -सिद्धैव, न लोकप्रतीतिरपडूयते, किन्तु न 'सा' ग्रावादीनां विचित्रता. तन्मात्रप्रभवा ननु ॥ १२॥ कथमित्याह- 'अदृष्टे त्यादि, अदृष्टाकाशकालनियत्यादीनां या सामग्री ततः "समुद्भवात् उत्पत्तेनोवादिविचित्रताया, कुत इत्याह 'तथैव लोकसंवित्त' इत्थमेव सकललोकसिद्धत्वात् , 'अन्यथा' यद्येवं नेष्यते ततः 'तदभावतः' इति ग्रावादिवि- चित्रताऽभावाद्', भूतमानजत्वेन निमित्ताविशेषात् ॥.६३ ॥ किं वाऽनेन निदर्शनेन इत्याह-न चेहेत्यादि, न चेह- प्रक्रमे 'लौकिको मार्गः' यावादिविचित्रतारूपः स्थितोऽस्माभिर्विचार्यते, किमयमित्थं स्थितः ? इति, किन्त्वयं युज्यते क्वेत्ये- तद्विचार्यते, 'वनीतौ च भूतमात्रनिमित्तरूपायाम् उक्तवन्न सा-मार्गः, निमित्ताविशेषादिति ॥ ६४ ॥ पराभ्युपगमे दोषान्तरमाह- है ॥१. ।। . है ·CLES मृतदेहे च चैतन्यमुपलभ्येत सर्वथा । देहधर्मादिभावेन, तन्न धर्मादि नान्यथा ॥६५॥ 'मृते'त्यादि, मृतदेहे च 'चैतन्य' चेष्टादिहेतुरूपमुपलभ्येत 'सर्वथा' सर्वप्रकारैः, कुतः? इत्याह-देहधर्मादिभा- वेन' देहधर्मत्वेन देहकार्यत्वेन च, इदं (त्यं) चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, तच्चैतन्यं (न) 'तद्धर्मादि देहधर्मों देहकार्य वा, नान्यथा, तद्भावेऽप्यभावादिति भावः ॥६५॥ इहैव व्यभिचारमाशय परिहरन्नाह- न च लावण्यकार्कश्यश्यामत्वैयभिचारिता । मृतदेहेऽपि सद्भावादध्यक्षेणैव सङ्गतेः॥ ६६ ॥ न चेल्लावण्यसद्भावो, न स तन्मात्रहेतुकः। अत एवान्यसद्भावादस्त्यात्मेति व्यवस्थितम् ॥ ६७ ॥ न प्राणादिरसौ, मानं किं ?, तद्भावेऽपि तुल्यता। तदभावादभावश्चेदात्माभावे न का प्रमा? ॥६॥ तेन तद्भावभावित्वं, न भूयो नलिकादिना । संपादितेऽप्यतत्सिद्धेः, सोऽन्य एवेति चेद् न तत् ॥६९॥ वायुसामान्यसंसिद्धेस्तत्वभावः स नेति चेत् । अत्रापि न प्रमाणं वश्चैतन्योत्पत्तिरेव चेत् ॥ ७॥ न तस्यामेव सन्देहात्तवायं केन नेति चेत् । तत् तत्वरूपभावेन, तदभावः कथं नु चेत् ? ॥ ७१॥ तद्वैलक्षण्यसंवित्तेः, मातृचैतन्यजे ह्ययम् । सुते तस्मिन्न दोषः स्यान्न न भावेऽस्य मातरि ॥७२॥ न च संखेदजायेषु, मात्रभावेन तद्भवेत् । प्रदीपज्ञातमप्यत्र, निमित्तत्वात् न बाधकम् ॥ ७३ ॥ S ·कार्यपक्ष- विचार शाख० हारिक १चार्वाक- स्तबक: -1 ॥११॥ इत्थं न तदुपादानं, युज्यते तत्कथञ्चन । अन्योपादानभावे च, तदेवात्मा प्रसज्यते ॥ ७ ॥ नच लावण्यकार्कश्यश्यामत्वैर्देहधर्मादित्वे सति तद्भावाभावत्वेन व्यभिचारिता, कुतः? इत्याह-मृतदेहेऽपि सद्भावात, लावण्यादीनां सद्भावश्चाध्यक्षेणैव "सङ्गते' परिच्छेदात् ॥ १६ ॥ असिद्धमाशय परिहरति-नचे- दित्यादि, न चेल्लावण्यसद्भावो मृतदेहे तथाऽनुपलम्मेनेत्यत्राह-स' लावण्यसद्भावः 'तन्मात्रहेतुकः' देहमात्रनिमित्तः यदि स्याद् भवेदेव, देहभावाविशेषात्, न चैवम् , एवं चैतन्येऽपि योजनीयम्, अत एव तझावात् कारणादन्यस- भावः, यद्वैकल्याल्लावण्याभाववचैतन्याभाव इत्येवमल्यसद्भावादस्त्यात्मेति व्यवस्थितम् ॥ ६७ ॥ तदन्यस्यैवात्मत्वाच्चैत- न्यमेवाधिकृत्याह-नेत्यादि, न प्राणादिः, आदिशब्दात्परिणामग्रहा, "असौ अन्य इति, यद्वैकल्याच्चैतन्याभाव इत्यत्र मानं किं १, न किञ्चिदित्यर्थः, उत्तर आह-तद्भावेऽपि तुल्यता', प्राणादिरेवासावित्यत्रापि मानं किमिति भावः, 'तदभावात्' प्राणायभावादभावश्चेतनाया यदि मानम्, अनाह-आत्माभावे न स चैतन्याभाव इत्यत्र का प्रमा' किं प्रमाणं? ॥ ६८ ॥ स्यादेतत्-तेने त्यादि, 'तेन' प्राणादिना सह तद्भावभावित्वं चैतन्यस्य प्रमाणमित्यत्राह-न भूयो नलिकादिना, आदिशब्दाद् बस्त्यादिग्रहा, संपादितेऽपि वायौ प्राणादिरूपे 'अतत्सिद्धेः' इति चैतन्यासिद्धे, 'स' नलि- कादिवायुरन्य एवेति चेत्, न प्रमाणादि(पाणादि०)रिति, अत्राह-न तदित्यादि ॥ १९॥ 'वायु' इत्यादि, वायुसामा- न्यसंसिद्धेरिति, 'तत्स्वभावः' चैतन्यजननस्वभावः 'स' नलिकादिवायुर्नेति चेत्, अत्र हि-अत्रापि न प्रमाणं युष्मा- कम् , अप्रत्यक्षत्वादिति, चैतन्योत्पत्तिरेव चेत्प्रमाणं, प्राणादिभावे तदुत्पत्तेः, प्राणादेरेव तत्स्वभावत्वावरामात् ॥७॥ १ ॥११॥ ॐ ·नेत्यादिना परिहरति-न 'तस्यामेव' चैतन्योत्पत्तौ सन्देहात्, प्राणादिकार्यत्वेनात्मधर्मादित्वमङ्गीकृत्य चैतन्यस्य तवायं- सन्देहः 'केन' मानेन नेति चेत्, अत्राह-तस्य चैतन्यस्य 'तत्खरूपभावेन आत्मरूपभावेन-आत्मस्वरूपत्वेन, "तद- भाव' चैतन्यस्य प्राणादिसारूप्याभावः कथं नु चेत् ॥ ७१॥ अत्राह-तद्वैलक्षण्ये त्यादि, भूतवैलक्षण्येन संवेद- नात् चैतन्यस्य, पराभिप्रायमाह-मातृचैतन्यजे ह्ययं-हेतुसारूप्याभावलक्षणः, सुते 'तस्मिन् न' चैतन्येऽभ्युपगम्य- माने न दोपः स्यात्, तत्रोत्तरं-न नेति, किन्तु दोष एव, भावेऽस्य चैतन्यस्य, क? मातरि, मृद्घटवत्तज्जत्वासिद्धेः ॥७२॥ दोपान्तरमाह-'न चेत्यादि, न च 'संखेदजायेषु' यूकायेषु मानभावेन चैतन्यं भवेत् , पराभिप्रायमाशय परिहरति -प्रदीपोदाहरणमपि, भाव एव दीपाद्दीपान्तरमुत्पद्यते इत्येतदत्र-मातृचैतन्यजप्रक्रमे निमित्तत्वाद्दीपस्य तदपरदीपोत्पत्तौ न वाधकं, न च दीप एव दीपान्तरस्योपादानमिति प्रतीतम् ॥७३॥ "इत्थीमित्यादि, 'इत्थम्' एवं उक्तन्यायात् 'न तद्- पादानं न मातृचैतन्योपादानं युज्यते 'तत्' सुतचैतन्यं कथञ्चन, अथ मा भूदेष दोष इत्यन्यत्तदिष्यत इत्यत्राह-अन्यो- पादानभावे चाधिकृतचैतन्यस्य, किमित्यत्राह-तदेव' उपादानम् आत्मा.प्रसज्यते, असारूप्येण भूतेभ्योऽन्यत्वादिति ॥ ७४ ॥ न चानुपादानं किं (न) भवति? इत्याह- न तथाभाविनं हेतुमन्तरेणोपजायते । किञ्चिन्नश्यति चैकान्ताद् , यथाऽऽह व्यासमहर्षिः॥ ७५ ॥ नासतो विद्यते भावो, नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥ ७६ ॥ छन्दाप्रतिलोमताऽत्र आश्वातून दोपायेति न्यायाचायोः । तथैव १८ तमेऽपि ·4 . शास्त्र हारि० १चार्वाक- भावाभाव- निश्चलता स्तबका . - ॥ १२॥ नाभावो भावमाप्नोति, शंशशृङ्गे तथागतेः । भावो नाभावमेतीह, दीपश्चेन्न स सर्वथा ॥ ७७॥ एवं चैतन्यवानात्मा, सिद्धः सततभावतः । परलोक्यपि विज्ञेयो, युक्तिमार्गानुसारिभिः ॥ ७ ॥ न तथाभाविनं' कार्यरूपतया भवनशीलं हेतुम् 'अन्तरेण विना उपजायते 'किञ्चित् किश्चन, अप्रत्य(ती)- त्यैवासतः सद्भावविरोधात् , तथा नश्यति चैकान्तात, सतोऽसत्ताऽनापत्तेः; यथाऽऽह व्यासमहर्षिरित्यनेनायमेव शिष्टा- भ्युपगम इत्याह ॥७५॥ नासत' इत्यादि, नासतः-खरविषाणादेविद्यते भावो, नाभावो विद्यते 'सत' पृथिव्यादेः, उभयो- रपि दृष्टोऽन्तः-परिच्छेदः 'अनयोः सदसतोस्तत्त्वदर्शिभिरिति ॥७६॥ तथा परेणाप्येतदेवोक्तमित्याह-नाभाव इत्यादि, 'नाभाव' तुच्छो भावतां याति, कुतः? इत्याह-शशशृङ्गे तथागते, न हि तदसत् कदाचित्सत्त्वमापद्यते, तथा 'भाव' खल्वतुच्छः नाभावमेतीह सर्वथा,प्रकृत्यन्यथात्वायोगात्', दीपश्चेद्भा(दभा)वमेति, अनाह-न सर्वथाऽभावः, भास्वरपुद्गलानां तमस्त्वपरिणतेरिति ॥ ७७॥ उपसंहरन्नाह-एव'मित्यादि, “एवम् उक्तेन प्रकारेण चैतन्यवानात्माभूतव्यतिरिक्तः सिद्धा, स च 'सततभावत' उक्तवत्सततभवनेन परलोक्यपि विज्ञेयः, अन्वयोपपतेः, कैरित्याह-युक्तिमार्गानुसा- रिभिः', नान्यतो भिन्नजातीयमेव असद्वा सद् भवति अतिप्रसङ्गादिति तत्त्वदर्शिमिः॥ ७८ ॥ अत्राह- सतोऽस्य किं घटस्येव, प्रत्यक्षेण न दर्शनम् ? । अस्त्येव दर्शनं स्पष्टमहंप्रत्ययवेदनात् ॥ ७९ ॥ . - ॥१२॥ SONGS . -- ·SSES 'सत' इत्यादि, सतोऽस्य-आत्मनः किं घटस्येव प्रत्यक्षेण न दर्शनम् ?, अत्रोच्यते-अस्ति च दर्शनं स्पष्टं स्फुटम् 'अहंप्रत्ययवेदनात् अनुभूतेः ॥ ७९ ॥ पराभिप्रायमाह- भ्रान्तोऽहं गुरुरित्येषः, सत्यमन्यस्त्वसौ मतः । व्यभिचारित्वतो नास्य, गमकत्वमथोच्यते ॥ ८०॥ प्रत्यक्षस्यापि तत्त्याज्यं, तत्सद्भावाविशेषतः। प्रत्यक्षाभासमन्यच्चेत् , व्यभिचारि न साधु तत् ॥ ८१॥ 'भ्रान्त' इत्यादि, भ्रान्तोऽहं गुरुरित्येषोऽहंप्रत्ययः, आत्मनो गुरुत्वायोगाद्, अत्राह-सत्यम्-एवमेतत्, किन्त्वन्य- स्त्वसौ मतः, आत्मविषयोऽहंप्रत्ययः केवल एव, अनिष्टमाशङ्कय परिहरति-व्यभिचारित्वतो न 'अस्य' अहंप्रत्ययस्य गम- कत्वमथोच्यते, मेयत्वादेरिव ॥ ८०॥ अत्रोत्तरम्-'प्रत्यक्षेत्यादि, प्रत्यक्षस्यापि तद्' गमकत्वं त्याज्यं, कुत इत्याह- 'तत्सद्भावाविशेषतः' व्यभिचारित्वसद्भावाविशेपात्, द्विचन्द्रादिप्रत्यक्षस्यापि भ्रान्तत्वात्, प्रत्यक्षाभासमन्यच्चत्, प्रत्यक्षादर्थान्तरभूतं, 'व्यभिचारि, न साधु तत्' न प्रत्यक्षं तदित्यर्थः॥ ८१॥ अनोत्तरमाह- अहंप्रत्ययपक्षेऽपि, ननु सर्वमिदं समम् । अतस्तद्वदसौ मुख्यः, सम्यक् प्रत्यक्षमिष्यताम् ॥ ८२॥ 'अहमित्यादि, अहंप्रत्ययपक्षेऽपि मयोपन्यस्ते ननु सर्वमिदं 'सम' तुल्यं, न साधुरसावन्यः-तदाभासोऽहंप्रत्ययः, यतश्चैवमतस्तत्प्रत्ययवद् 'असौ' अहंप्रत्ययो मुख्यः, किं? सम्यक् प्रत्यक्षमिष्यताम् , आत्मपरिच्छेदक इति भावः ॥२॥ स एवमन्यो नेतरः इत्येतदाह- स.३ ·शास्त्र हारि० १ चार्वाक- स्तवका RSS अहंप्रत्य- यादात्म- सिद्धिः ॥ १३ ॥ गुर्वी मे तनुरित्यादौ, भेदप्रत्ययदर्शनात् । भ्रान्तताभिमतस्यैव, सा युक्ता नेतरस्य तु ॥ ८३ ॥ 'गुर्वी त्यादि, गुर्वी मे 'तनुरित्यादौ, आदिशब्दागौरी चेति परिग्रहः, अत्र भेदप्रत्ययदर्शनाच्छरीरे, यतश्चैवमतः भ्रान्तताऽमिमतस्यैव-अहं गुरुरित्याग्रहप्रत्ययस्य 'सा' भ्रान्तता युक्ता, नेतरस्य तु-तद्भेदप्रत्ययनिबन्धनस्य केवलाप्र- त्ययस्य ।। ८३॥ न चास्य स्वसंविदितश्च (स्य) विरुध्यत इत्येतदाह- आत्मनाऽऽत्मग्रहोऽप्यत्र, तथानुभवसिद्धितः । तस्यैव तत्खभावत्वात्, न तु युक्त्या न युज्यते ॥४॥ 'आत्मनेत्यादि, आत्मनाऽऽत्मग्रहोऽप्यत्र कर्तृकर्मभावेन तथाऽनुभवसिद्धितः अहंप्रत्ययवेदनादित्यर्थः, 'तस्यैव' आत्मनः 'तत्वभावत्वात्' स्वग्रहणस्वभावत्वात्, न तु युक्त्या न युज्यते, किन्तु युज्यत एव, स्वभाववैचित्र्यादिति ॥८४॥ परामिप्रायमाशय परिहरति- न च बुद्धिविशेषोऽयमहङ्कारः प्रकल्प्यते । दानादिबुद्धिकालेऽपि, तथाऽहङ्कारवेदनात् ॥ ८५ ॥ 'न चेत्यादि, नच बुद्धिविशेषोऽयमहङ्कारः प्रकल्प्यते, नीलादिबुद्धिवत् , कुतः? इत्याह-दानादिबुद्धिकालेऽपि तथा- ऽहङ्कारवेदनात्, तथेति अहं ददामि करोमीति, अतः सामर्थ्यवेदनादिति ॥ ८५ ॥ अनिष्टान्तराप्तिं परिहरन्नाह- आत्मनाऽऽत्मग्रहे तस्य, तत्खभावत्वयोगतः। सदैवाग्रहणं ह्येवं, विज्ञेयं कर्मदोषतः॥ ८६ ॥ 'आत्मने त्यादि, आत्मनाऽऽत्मग्रहे सत्यपि तस्य' आत्मनः 'तत्वभावत्वयोगतः' आत्मना ग्रहणस्वभावत्वयो- ॥१३॥ Reck

·गात्, सदैवाग्रहणं स्पष्टम् , आत्मन एव एवं विज्ञेयं 'कर्मदोषतः तथाप्रतिवन्धकज्ञानावरणापराधेनेति ॥ ८६ ॥ उप-
संहरनाह-
अतः प्रत्यक्षसंसिद्धः, सर्वप्राणभृतामयम् । स्वयंज्योतिः सदैवात्मा, तथा वेदेऽपि पठ्यते ॥ ८७॥
'अत' इत्यादि, अतः प्रत्यक्षसंसिद्धा, अहंप्रत्ययग्राह्यत्वेन, सर्वप्राणभृतामयमात्मा, स्वयंज्योतिः सदैवात्मा, तथा वेदे-
ऽपि पठ्यते-"आत्मज्योतिरेवायं पुरुषः" इति वचनात् ॥ ८७ ॥ वार्त्तान्तरमाह-
अत्रापि वर्णयन्त्येके, सौगताः कृतबुद्धयः । क्लिष्टं मनोऽस्ति यन्नित्यं, तद्यथोक्कात्मलक्षणम् ॥ ८८॥
'अत्रापी'त्यादि, अत्रापि' आत्मविचारे वर्णयन्त्येके 'सौगताः' बौद्धाः 'कृतबुद्धयः परिताः (परिष्कृतमतयः),
किमित्याह-क्लिष्टं मनोऽस्ति यन्नित्यमालयादिरूपं तद्यथोक्कात्मलक्षणं, तत एवेत्थं व्यवहारः सिद्धः॥४८॥ अन्यस्त्वाह-
यदि नित्यं तदाऽऽत्मैव, सज्ञाभेदोऽत्र केवलम् । अथानित्यं ततश्चेदं, न यथोक्तात्मलक्षणम् ॥ ८९॥
यः कर्त्ता कर्मभेदानां, भोक्ता कर्मफलस्य च । संसा परिनिर्वाता, स ह्यात्मा नान्यलक्षणः ॥१०॥
आत्मत्वेनाविशिष्टस्य, वैचित्र्यं तस्य यद्वशात् । नरादिरूपं तच्चित्रमदृष्टं कर्मसज्ञितम् ॥ ९१ ॥
तथा तुल्येऽपि चारम्भे, सदुपायेऽपि यो नृणाम् । फलभेदः स युक्तो न, युक्त्या हेत्वन्तरं विना ॥१२॥

·बौद्धखण्ड-
शास्त्र
हारि०
१ चाक-
कर्मसिद्धि
LADA
स्तनका
॥१४॥
तस्मादवश्यमेष्टव्यमत्र हेत्वन्तरं परैः । तदेवादृष्टमित्याहुरन्ये शास्त्रकृतश्रमाः ॥ १३ ॥
भूतानां तत्वभावत्वादयमित्यप्यनुत्तरम् । न भूतात्मक एवात्मेत्येतदत्र निदर्शितम् ॥ ९४ ॥
कर्मणो भौतिकत्वेन, यद्वैतदपि साम्प्रतम् । आत्मनो व्यतिरिक्तं तत् , चित्रभावं यतो मतम् ॥१५॥
'यदी'त्यादि, यदि नित्यं क्लिष्टं मनः तदाऽऽत्मैव तत्त्वतः, सज्ञाभेदोऽत्र केवलं मन आत्मेति च, अथानित्यमिष्यते तत-
चैतन्मनो न यथोकात्मलक्षणं, लक्षणमेदादिति ॥८९॥ एतदेवाह-यः कर्त्ता 'कर्मभेदानां' ज्ञानावरणादीनां, भोका
कर्मफलस्य च, नाभोगादेः, अन्वयीति भावः, एतदेवाह-संसो संसरणशीलः, परिनिर्वाणशीला, स एवात्मा, न
अन्यलक्षण:-इत्येकान्तनित्यादिलक्षणः ॥९०॥ अदृष्टप्रतिपादनायाह-आत्मत्वेनाविशिष्टस्य-एकरूपस्य सतः वैचित्र्यं
तस्य 'यद्वशात् यत्सामर्थ्येन, किम्भूतमित्याह-नरादिरूपं नरनारकादिलक्षणं तचित्रं, स्वभाववैचिच्याद्, 'अदृष्टं
कर्मसज्ञितमिति ॥९१॥ एतदेवोपपत्तितो दर्शयति-तथेत्यादिना, तथा तुल्येऽपि चारम्भे वाणिज्या)दौ सदुपायेऽपि
चित्रज्ञानादिना यो नृणां 'फलभेदः' सम्पदवाप्त्यादिरूपः स 'युक्तो' घटमानो न युक्त्या हेत्वन्तरं विना, तयोरभिन्न-
स्वभावत्वादिति ॥ ९२ ॥ यस्मादेवं-तस्मादिति, तस्मादवश्यमेष्टव्यम् 'अत्र' फलभेदे हेत्वन्तरं 'परैः चार्वाक,
'तदेव' हेत्वन्तरमदृष्टमित्याहुः 'अन्ये वादिनः, किंभूताः? इत्यत्राह-शास्त्रकृतश्रमाः' अधीतागमा इत्यर्थः ॥ ९३ ॥
पराभिप्रायमाशय परिहरति-भूताना'मित्यादिना, 'भूतानां राजादिपरिणतानां तत्वभावखात्' तथा फलदानादि-
॥१४॥

·स्वभावत्वाद्.'अयं फलभेदः इत्यप्यनुत्तरं, कुत इत्याह-न भूतात्मक एवात्मा येनेतदेवं भवतीति, एतद् अत्र' प्रकरणे निदर्शितं प्राक् ॥ ९४ ॥ न चैवमपि दोष इत्याह-कर्मण' इत्यादिना, 'कर्मणः' ज्ञानावरणादेः 'भौतिकत्वेन पौगलि- कत्वेन 'यद्वैतदपि' भूतानां तत्सभावत्वात्फलात्यादि 'साम्प्रतं' शोभनमेव । एतदेव स्पष्टयति-आत्मनो व्यतिरिक्त 'तत् कर्म 'चित्रभावं' नानास्वभावं यतः 'मतम्' इष्टमिति ॥ ९५ ॥ वातान्तरकथनायाह- शक्तिरूपं तदन्ये तु, सूरयः संप्रचक्षते । अन्ये तु वासनारूपं, विचित्रफलदं मतम् ॥ ९६ ॥ अन्ये त्वभिदधत्यत्र, खरूपनियतस्य वै । कर्तुर्विनाऽन्यसम्बन्ध, शक्तिराकस्मिकी कुतः १ ॥ ९७ ॥ 'शक्ती'त्यादि, शक्तिरूपं तत्-कर्म अन्ये तु सूरयः' पण्डिताः सम्प्रचक्षते, अन्ये तु वासनारूपं तदेव विचित्रफलदं तथा सम्प्रचक्षत इति ॥ ९६ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अन्ये वित्यादिना, अन्ये त्वभिदधति अत्रैव-काभ्युपगमे 'खरूप- नियतस्य वै' आत्मरूपनियतस्यैव 'कर्नुः' आत्मनो 'विनाऽन्यसम्बन्धम्' अर्थान्तरभूतकर्मसम्बन्धमन्तरेण शक्तिरा- कस्मिकी कुतः?, तत्तत्त्वाविशेपादिति ॥ ९७ ॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरति-तक्रियेत्यादिना, तक्रियायोगतः सा चेत् , तदपुष्टौ न युज्यते । तदन्ययोगाभावे च, पुष्टिरस्य कथं भवेत् ? ॥९८॥ 'तक्रियायोगतः कर्तक्रियासम्बन्धेन सा चेत्-शक्तिः, अत्राह-'तंदपुष्टौ' आत्मनोऽपुष्टौ सत्तानुपचये सति न युज्यते, तत्तथा(त्त्वा)विशेपात्, अथ मा भूदोप इति पुष्टिरिष्यत इत्यत आह-तदन्ययोगाभावे च' क्रियया कर्माणु- h RE

·R
शास्त्र
हारि०
१चार्वाक-
स्तवक
कर्मसिद्धौ
शक्तिवा-
सनारूप.
त्वखण्ड-
नम्
॥ १५॥
[धादि] सत्तासम्बन्धाभावे च पुष्टिः 'अस्य' आत्मनः कथं भवेत्?, नैवेत्यभिप्रायः॥ ९८॥ अत्रैवाक्षेपं परिहारं चाह
-'अस्त्येवेत्यादिना,
अस्त्येव सासदा किन्तु, क्रियया व्यज्यते परम्। आत्ममात्रस्थिताया न, तस्या व्यक्तिः कदाचन ॥१९॥
तदन्यावरणाभावाद्भावे वाऽस्यैव कर्मता । तन्निराकरणाद्व्यक्तिरिति तद्भेदसंस्थितिः ॥ १० ॥
पापं तद्भिन्नमेवास्तु, क्रियान्तरनिबन्धनम् । एवमिष्टक्रियाजन्यं, पुण्यं किमिति नेष्यते? ॥ १०१॥
अस्त्येव 'सा' शक्तिः कर्मसज्ञिता सदा, किन्तु 'क्रियया' अनुष्ठानरूपया 'व्यज्यते परफलप्रदानयोग्या क्रियत
इत्यर्थः, अत्रोत्तरमाह-आत्ममात्रस्थितायाः, केनचिदनावृताया इत्यर्थः, 'न' नैव 'तस्याः' शकेर्व्यक्तिः कदाचन, तल्ल-
क्षणायोगात् ॥ ९९ ॥ एतदेवाह-तदन्येत्यादिना, तदन्यावरणाभावात्, अभावश्चात्ममात्रस्थितत्वात्तस्याः, भावे वाड-
ऽवरणस्याभ्युपगम्यमाने 'अस्यैव' आवरणस्य कर्मता प्रामोति, 'तन्निराकरणात् कर्मनिराकरणाद् व्यक्तिः उक्तल-
क्षणायाः शक्तरिति तद्भेदसंस्थितिः आत्मन आवरणस्येति ॥१००॥ अत्राह-'पाप'मित्यादि, पापं तदावारकं भिन्नमेव
'अस्तु' भवतु, किंविशिष्टमित्याह-'क्रियान्तरनिबन्धनम्', अशुभक्रियाहेतुरित्यर्थः, अत्रोत्तरम्-एवम् 'इष्टक्रियाजन्य
यागादिक्रियया निष्पाद्यं पुण्यं किमिति नेष्यते ? भिन्नं एवात्मयोगि कालान्तरफलदमिति ॥१०१॥ वासनापक्षमधिकृत्याह-
वासनाऽप्यन्यसम्बन्धं, विना नैवोपपद्यते । पुष्पादिगन्धवैकल्ये, तिलादौ नेक्ष्यते यतः॥ १०२॥
॥ १५॥

·STRESUSUSIL
'वासनेत्यादि, वासनाऽपि 'अन्यसम्बन्धम्' अर्थान्तरभूतवस्तुसम्वन्धं विना नैवोपपद्यते, निदर्शनमाह-पुष्पादि-
गन्धवैकल्ये तिलादौ 'नेक्ष्यते' न दृश्यते यत इति ॥ १०२॥
बोधमात्रातिरिक्तं तद्, वासकं किञ्चिदिष्यताम्।मुख्यं तदेव वः कर्म, न युक्ता वासनाऽन्यथा ॥१०॥
वोधमात्रस्य तद्भावे, नास्ति ज्ञानमवासितम् । ततोऽमुक्तिः सदैव स्याद्, वैशिष्टयं केवलस्य न ॥१०॥
एवं शक्त्यादिपक्षोऽयं, घटते नोपपत्तितः । बन्धान्यूनातिरिक्तत्वे, तद्भावानुपपत्तितः॥ १०५ ॥
'योधे'त्यादि, यस्मादेवं बोधमात्रातिरिक्तं 'य(तोत्' तस्माद्वा (सक) किञ्चिदिष्यतां 'मुख्यं वस्तु सद्, अवस्तुना वास-
नाऽयोगात्, 'तदेवं वासकं (वः) कर्म, इत्थं चैतदङ्गीकर्त्तव्यं, न युक्ता वासनाऽन्यथा, अतिप्रसङ्गादिति ॥ १०३ ॥
एतदेवाह-'योधे'त्यादिना, वोधमात्रस्य तद्भावे, वासनास(व)त्त्वे सति, किमित्याह-नास्ति ज्ञानमवासितं, सर्वत्र तद्भावात्,
यतश्चैवं ततः अमुक्तिः सदैव स्याद्, वासनायोगेन, अथ विशिष्टबोधमानं वासनेत्यत्राह-वैशिष्ट्यं 'केवलस्य बोधमात्रस्य
'न' नैव, तन्मात्रत्वात्, तद्भेदमात्रस्याविशिष्टेष्वपि भावादिति ॥ १०४॥ उपसंहरन्नाह-एवं'मित्यादि, 'एवम् उकेन
प्रकारेण शत्यादिपक्षो 'यद्' यस्माद् घटते न 'उपपत्तितः युक्तितः, बन्धान्यूनातिरिक्तत्वे सति तन्मात्रत्वेन, 'तद्रा-
वानुपपत्तिता' वन्धनाभावेन बध्यवन्धनीयभावानुपपत्ति(त):॥ १०५ ॥
तस्मात्तदात्मनो भिन्नं, सच्चित्रं चात्मयोगि च । अदृष्टमवगन्तव्यं, तस्य शक्त्यादिसाधकम् ॥१०६ ॥

·कर्म- पर्यायाः । शास्त्र हारिक १ चार्वाक- स्तवक ॥१६॥ अदृष्टं कर्म संस्काराः, पुण्यापुण्ये शुभाशुभौ।धर्माधर्मों तथा पाशः, पर्यायास्तस्य कीर्तिताः॥१०७॥ हेतवोऽस्य समाख्याताः, पूर्व हिंसाऽनृतादयः । तद्वान् संयुज्यते तेन, विचित्रफलदायिना ॥ १०८ ॥ नैवं दृष्टेष्टबाधा यत्सिद्धिश्चास्यानिवारिता । तदेनमेव विद्वांसस्तत्त्ववादं प्रचक्षते ॥ १०९ ॥ 'तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्मात्तत्-कर्म आत्मनो भिन्नं, सदिति वस्तु, न कल्पनामात्र, 'चित्रं च नानाप्रकार च, "आत्मयोगि च' आत्मसम्वन्धि च 'अदृष्टं कर्मावगन्तव्यं तस्य' आत्मनः शक्त्यादिसाधक, तदभावेनोक्तयुक्त्या (शक्तया)द्यभावादिति ॥ १०६ ॥ दर्शनाङ्गीकरणेनास्यैव पर्यायशब्दानाह-'अदृष्ट मित्यादिना, 'अदृष्ट मिति वैशेषिकाः, 'कर्मे ति जैनाः, संस्कारा इति सौगताः, पुण्यापुण्ये इति वेदवादिनः, शुभाशुभे(भौ)इति गणकाः, धर्माधर्माविति साङ्ख्या, तथा पाश इति शैवाः, सर्व एव वा सर्ववानिति, पर्यायाः 'तस्य' अदृष्टस्य कीर्तिता इति ॥ १०७ ॥ के पुनरस्य हेतवः ? इत्याह हेतवः 'अस्य अदृष्टस्य समाख्याताः, 'पूर्व प्रारम्मे 'हिंसाऽनृतादयः पञ्चे'त्यभिधानात्, यतश्चैवमतः 'तद्वान् हिंसादिमान संयुज्यते 'तेन' अदृष्टेनं, किंविशिष्टेन ? इत्याह 'विचित्रफलदायिना' (चित्रा) शुभफलदेनेति ॥१०८॥ अयमेव सद्वाद इत्याह-'नैव'मित्यादि, नैवमभ्युपगम्यमाने दृष्टेष्टवाधा उक्तेन प्रकारेण 'यद्' यस्मात्स्यात्, सिद्धिश्च 'अस्य' अदृष्टादेः 'अनिकारिता' न्याय्यैव, 'तत् तस्माद् एनमेव' आत्मादृष्टवाद 'विद्वांसः' पण्डिताः 'तत्त्ववादं परमार्थवादं प्रचक्षते, न तद्विपरीतवादमिति ॥ १०९॥ एतदेवाह-'लोकायत मित्यादिना- । ॥ १६॥ . S S

·लोकायतमतं प्राज्ञैर्जेयं पापौघकारणम् । इत्थं तत्त्वविलोमं यत्तन्न ज्ञानविवर्द्धनम् ॥ ११० ॥
इन्द्रप्रतारणायेदं, चक्रे किल वृहस्पतिः । अदोऽपि युक्तिशून्यं यन्नेत्थमिन्द्रः प्रतार्यते ॥ १११ ॥
तस्माद्दुष्टाशयकरं, क्लिष्टसत्त्वविचिन्तितम् । पापश्रुतं सदा धीरैर्वज्यं नास्तिकदर्शनम् ॥ ११२ ॥
'लोकायतमतं नास्तिकदर्शनमतोऽपरमार्थतत्त्ववादत्वात् प्राज्ञैज्ञेयं 'पापौघकारणं' पापसङ्घातनिमित्तम्, एतदेव
भावयति–'इत्थम् उक्तेन प्रकारेण 'तत्त्वविलोमं परमार्थप्रतिकूलं यत् तथा ज्ञानविवर्द्धनं न, न तत्त्वसंवेदनो(नानु)-
पकार्येव, अपि तु प्रतिपक्षवृद्धिकारकमित्यर्थः॥११०॥ अस्य मूढजनविकल्पितविपयविभागनिराकरणायाह-इन्द्रे'त्यादि,
'इन्द्रप्रतारणाय' वृत्रदानवव्यापत्तये 'इदं लोकायतमतं 'चक्रे' कृतवान् किल 'बृहस्पतिः' देवगुरुः, 'अदोऽपि तदपि
'युक्तिशून्य' युक्तिविकलं, 'यतों यस्मान्नेत्यमिन्द्रः प्रतार्यते, दिव्यबुद्धित्वात्तस्य ॥ १११॥ तस्मादित्यादि, यस्मादेवं
तस्माद् दुष्टाशयकरमज्ञानवृद्ध्या, 'क्लिप्टसत्त्वविचिन्तितम्' असमञ्जसत्वेन पापश्रुतमत एव हेतोः, यतश्चैवमतः सदा
'धीर: महासत्त्वैः 'वयं वर्जनीयं नास्तिकदर्शन मिति लोकायतमतेनात्मवा॥११॥वार्त्तान्तरमाह-हिंसे'त्यादिना-
हिंसादिभ्योऽशुभं कर्म, तदन्येभ्यश्च तच्छुभम्।जायते नियमो मानात् ,कुतोऽयमिति चापरे? ॥११३॥
आगमाख्यात्तदन्ये तु, तच्च दृष्टायवाधितम् । सर्वार्थविषयं नित्यं, व्यक्तार्थ परमात्मना ॥ ११४ ॥

·शास्त्र
हारि०
१ चार्वाक-
स्तवकः
हिंसाहिंसा-
दिभ्यः
पापपुण्य-
यो सिद्धि
॥१७॥
चन्द्रसूर्योपरागादेस्ततः संवाददर्शनात् । तस्याप्रत्यक्षेऽपि पापादौ, न प्रामाण्यं न युज्यते ॥ ११५॥
'हिंसादिभ्यः' हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यः, किमित्याह-'अशुभं कर्म दुःखफलदं, 'तदन्येभ्यश्च' अहिंसादि-
भ्यश्च तत्' कर्म 'शुभं सुखफलदं 'जायते' निष्पद्यते, नियमात् तदेवमेवेत्येवंरूपं मानात्कुतोऽयमिति च 'अपरें-
सन्देहवादिन इति ॥ ११३ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'आगमाख्या दित्यादिना, 'आगमाख्यात्' मानात् तदन्ये तु' असन्देह-
वादिनो, बुवत इति वाक्यशेष:, 'तच' आगमाख्यं मानं 'दृष्टाद्यबाधितं दृष्टेष्टाविरुद्धमित्यर्थः, तथा "सर्वार्थविषयं'
सर्वपदार्थगोचरं नित्यं, प्रवाहरूपेण, व्यक्तार्थ 'परमात्मना' सर्वज्ञेन अप्रत्यक्षेण ॥ ११४ ॥ प्रामाण्यमाह-'चन्द्रे'त्या-
दिना, चन्द्रसूर्योपरागादेः 'ततः' आगमाख्यान्मानात् संवाददर्शनाद्धेतोः 'तस्य' आगममानस्याप्रत्यक्षेऽपि पापादौ विषये
न प्रामाण्यं न युज्यते, किन्तु युज्यत एव ॥११५ ॥ पराभिप्रायमाह-'यदी त्यादिना-
यदि नाम क्वचिदृष्टः, संवादोऽन्यत्र वस्तुनि । तद्भावस्तस्य तत्त्वं वा, कथं समवसीयते ? ॥ ११६ ॥
आगमेकत्वतस्तच्च, वाक्यादेस्तुल्यतादिना । सुवृद्धसम्प्रदायेन, तथा पापक्षयेण च ॥ ११७ ॥
अन्यथा वस्तुतत्त्वस्य, परीक्षैव न युज्यते । आशङ्का सर्वगा यमाच्छद्मस्थस्योपजायते ॥ ११८॥
अपरीक्षाऽपि नो युक्ता, गुणदोषाविवेकतः। महत्सङ्कटमायातमाशङ्के न्यायवादिनः ॥ ११९ ॥
॥ १७ ॥

·तस्माद्यथोदितात्सम्यगागमाख्यात्प्रमाणतः। हिंसादिभ्योऽशुभादीनि, नियमोऽयं व्यवस्थितः॥१२०॥ यदि नाम 'कचित्' चन्द्रोपरागादौ दृष्टः संवादस्तथाऽप्यन्यत्र वस्तुनि-पापादौ तद्भावः' संवादभावः तस्य तद- भिधायकस्यागमस्य तत्त्वं (अविसंवादिस्वरूपत्वं ) वा 'कथं समवसीयते' कथं ज्ञायत इत्यर्थः॥ ११६ ॥ अत्रोत्तरमाह- 'आगमें'त्यादिना, आगमैकत्वं प्रत्यागमिकत्वेन समवसीयत इति, 'तच' आगमैकत्वं 'वाक्यादेः' वाक्यपदगाम्भीर्यादे- स्तुल्यतादिना समवसीयते, एक एवायमागम इति, तथा 'सुवृद्धसंप्रदायेन' सम्पूर्णाभिव्यज्यमानोपलब्धसम्प्रदायाविच्छे. देन, तथा पापक्षयेण च सत्क्षयोपशमवद्भिः समवसीयत इति ॥११७॥ एतदेव समर्थयति-'अन्यथेत्यादिना, अन्यथा यद्येवं नेष्यते ततो वस्तुतत्त्वस्य परीक्षैव न युज्यते, उपायाभावात्, एतदेवाह-आशङ्का-संशयलक्षणा सर्वगा यस्मात् छद्मस्थस्य प्रमातुरुपजायते, असदभिनिवेशेन ॥११८॥ एवं च सति-अपरीक्षाऽपीत्यादि, अपरीक्षाऽपि वस्तुतत्त्वस्य नो युक्ता, कुतः? इत्याह-गुणदोपाविवेकतः, को जानाति मानानामपरीक्षैव दोषवत् स्यात्, एवं महत्सङ्कटमायातमेतेन, कस्येत्याह-'आशके न्यायवादिनः' पापादौ विशेषवाची अत्यन्तभिन्नो वाऽयमागम इति संशयवादिन इति ॥ ११९ ॥ निगमयन्नाह-तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्माद्यथोदितात्सम्यगागमाख्यात्प्रमाणतः, किमित्याह-हिंसादिभ्योऽशुभा- दीनि नियमोऽयं 'व्यवस्थितः प्रतिष्ठित इत्यर्थः ॥ १२०॥ एतदेव भावयति-क्लिष्टादित्यादिना- क्लिष्टाविंसाद्यनुष्ठानात् , प्राप्तिः क्लिप्टस्य कर्मणः । यथाऽपथ्यभुजो व्याधेरक्लिप्टस्य विपर्ययात् ॥१२१॥ S

·शास्त्र
हारि०
• १चार्वाक-
स्तवक:
स्वभावयो
शरणता
॥१८॥
खभाव एष जीवस्य, यत्तथापरिणामभाक् । बध्यते पुण्यपापाभ्यां, माध्यस्थ्यात्तु विमुच्यते ॥१२२॥
सुदूरमपि गत्वेह, विहितासूपपत्तिषु । कः स्वभावागमावन्ते, शरणं न प्रपद्यते ? ॥ १२३ ॥
'क्लिष्टात् सक्लेशवहुलात् हिंसाधनुष्ठानात् सकाशात् प्राप्तिः क्लिष्टस्य कर्मणः-ज्ञानावरणादेः, निदर्शनमाह-यथा
'अपथ्यभुजा अपथ्यभोजनात् सकाशाद् व्याघेःप्राप्तिः, अक्लिष्टस्य कर्मणो 'विपर्ययात् अहिंसाधनुष्ठानादिति ॥१२॥
किमेतदेवमित्याह-'खभाव' इत्यादि, स्वभाव एष जीवस्य यत् यतः स्वभावात् तथापरिणामभाक्-हिंसादिपरिणाम-
भाक् वध्यते पुण्यपापाभ्यां यथायोग्य, माध्यस्थ्यात्तु विमुच्यते, सामायिकपरिणामादित्यर्थः॥१२२ ॥ न च स्वभावपक्षो
न ज्यायानित्याह-'सुदूरमपी'त्यादिना, 'सुदूरमपि' पर्यन्तमपि गत्वेह मार्गे 'विहितासु' कृतासु आहितासु वा उपप-
त्तिषु को वादी बौद्धमीमांसकादिः स्वभावागमावन्ते, स्वहेतोरेव क्षणस्थितिधर्माज्जातः, सोऽपि तत्स्वभाव एव, अन्तर्वे-
दीहिंसायामदोप आगमादित्येवं शरणं न प्रपद्यते?, सर्व एव प्रपद्यत इत्यर्थः॥ १२३ ॥ चोदक आह
प्रतिपक्षखभावेन, प्रतिपक्षागमेन च । बाधितत्वात्कथं ह्येतो, शरणं युक्तिवादिनाम् ? ॥ १२४ ॥
प्रतीत्या बाध्यते यो यत्, खभावो नस युज्यते।वस्तुनः कल्प्यमानोऽपि, वलयादेःशीततादिवत्॥१२५॥
'प्रतिपक्षेत्यादि, प्रतिपक्षस्वभावेन वाचि(वाघ)केन प्रतिपक्षागमेन च तद्विरुद्धेन बाधितत्वात् कारणात्कथं हि एतौ'
स्वभावागमौ शरणं युक्तिवादिनाम् ?, नैवेत्यभिप्रायः ॥ १२४ ॥ अत्रोत्तरमाह-'प्रतीत्येत्यादिना, 'प्रतीत्या' अनुभवेन
net
H॥ १८॥

·है बाध्यते यः स्वभावो 'यत्' यस्मात् स तथाविधः स्वभावो 'न युज्यते' न घटते "वस्तुनः' सर्वस्यैव कल्प्यमानोऽपि, किंवदित्याह-वयादेः 'शीततादिवत्', शीतत्वादिव(द् नावस्तु) भूतः शरणमितियोगः ॥ १२५ ॥ अत्रैव तथा तथा पराभिप्रायमाशंक्य परिहरनाह- वह्नः शीतत्वमस्त्येव, तत्कार्य किं न दृश्यते ? । दृश्यते हि हिमासन्ने, कथमित्थं ? खभावतः ॥१२६॥ हिमस्यापि खभावोऽयं, नियमावह्निसन्निधौ। करोति दाहमित्येवं, वहयादेः शीततान किम् ? ॥१२७॥ व्यवस्थाऽभावतो ह्येवं, या त्वबुद्धिरिहेदृशी । सा लोप्टादस्य यत्कार्य, तत्त्वत्तस्तत्वभावतः ॥ १२८ ॥ 'यह रित्यादि, स्यादेतद्-वहे शीतत्वमस्त्येव, विषमारणत्वात्,मृगतृष्णिकावद्वावद (वद्,मा भूद) इत्यत्राह-तत्कार्य शीतत्वकार्य किं न दृश्यते?, स्यादेतत्, दृश्यते हि हिमासन्ने, रोमाश्चादिभावात् , अत्राह-कथमित्थम् । इति कथ- मेतदेवम् ?, इतर आह-इत्थं स्वभावतः, तस्यैतत्स्वभावत्वादित्यर्थः ॥ १२६ ॥ हिमस्यापि स्वभावोऽयम्-एवंभूत-एव, येन नियमावह्निसन्निधी-अग्निसमीप एव करोति दाहं, स्वकार्यदेशविप्रकर्षेणैव, अयस्कान्तवनागदमनीवद्वेति, एवं यहयादेः शीतता न किम्?, अस्त्येवेत्यर्थः ॥ १२७ ॥ अत्रोत्तरमाह-व्यवस्थेत्यादिना, व्यवस्थाऽभावतो ह्येवं सर्वत्र नियमाभावादेतदपि स्यात, यदुत या स्वदुद्धिरिहेदृशी-स्वभावान्यथात्वपकल्पनात्मिका सा लोष्टादेव, यद् 'अख'

·-
---
--
शास्त्र
हारि०
१ चाक-
हिंसादेर-
शुभादि
॥ १९ ॥
-
लोप्टस्य 'यत्कार्यम्' अभिघातादि तत् त्वत्तः-त्वत्सकाशाद्, कुत इत्याह-तत्वभावतः, प्रक्रमादुभयोस्तत्स्वभावत्वादिति
भावः ॥ १२८ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-
एवं सुबुद्धिशून्यत्वं, भवतोऽपि प्रसज्यते । अस्तु चेत्को विवादो नो, बुद्धिशून्येन सर्वथा ? ॥१२९॥
'एवं' मित्यादि, 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण सुबुद्धिशून्यत्वं भवतोऽपि प्रसज्यते, अपिशब्दाल्लोष्टस्यापि बुद्धियुक्तत्वमिति,
अस्तु चेत्-न्यायानुगतत्वाद्भवत्वेतदेवमेवेत्याशङ्कयाह-को विवादो 'ना' अस्माकं 'बुद्धिशून्येन' उक्तबुद्धिविकलेन
सर्वथा !, अचेतनेन विवादायोगादिति ॥ १२९॥ वार्त्तान्तरमाह-
अन्यस्त्वाहेह सिद्धेऽपि, हिंसादिभ्योऽशुभादिके । शुभादेरेव सौख्यादि, केन मानेन गम्यते ?॥१३०॥
अन्यस्त्वाह-इह न्यायेन लोके प्रसिद्धेऽपि हिंसादिभ्यः सकाशाद् 'अशुभादिके कर्मणि शुभादेरेव सकाशात् सौख्यादि
न तु व्यत्ययेनेत्येतत् केन मानेन गम्यते ?, नात्र किञ्चिन्मानमित्यभिप्रायः॥१३०॥ वार्तान्तरमाह-'अनापी त्यादिना-
अत्रापि ब्रुवते केचित्, सर्वथा युक्तिवादिनः। प्रतीतिगर्भया युक्त्या, किलैतवसीयते ॥ १३१ ॥
तयाहुन शुभात्सौख्यं, तबाहुल्यप्रसङ्गतः। बहवः पापकर्माणो, विरलाः शुभकारिणः ॥ १३२ ॥
न चैतद् दृश्यते लोके, दुःखबाहुल्यदर्शनात्।शुभात्सौख्यं ततः सिंद्धमतोऽन्यच्चाप्यतोऽन्यतः॥१३३॥
'अत्रापि एवंविघे पूर्वपक्षे वुद्धिव(म)न्तः केचित् कुशाग्रीयबुद्धयः 'सर्वथा युक्तिवादिनः आगमनिरपेक्षाः, किमि-
॥१९॥

·त्याह-प्रतीतिगर्भया' अनुभवसङ्गतया 'युक्त्या किलैतदवसीयते यदुत-शुभादेरेव सौख्यादीति ॥ १३१॥ तन्मता- मिधित्सयाऽऽह-त आहुरित्यादि, त आहु शुभात्सौख्यं, किन्तु शुभादेव, कुत इत्याह-तहाहुल्यप्रसङ्गतः सौख्य- बाहुल्यप्रसङ्गात् , अत्रैवोपपत्तिः-बहवः पापकर्माणः प्राणिनः, असत्प्रवृत्तेः, विरलाः शुभकारिणः, तथा दर्शनादिति ॥ १३२ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-न चैत'दित्यादि, नचैतत्-सौख्यवाहुल्यं दृश्यते लोके, कुतः इत्याह-दुःख- वाहुल्यदर्शनात् , प्रतीतिसिद्धेः, यत एवं शुभात्सौख्यं ततः सिद्धं, तत्कार्याल्पत्वेन तदल्पत्वोपपत्तेः, अतोऽन्यच्चापि- दुःखं चाऽन्यतः, अन्यतः अशुभात् सिद्धं, तत्कारिवहुत्वेन तद्बहुत्वसिद्धेरिति ॥ १३३ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अन्ये पुन'- रित्यादिना- अन्ये पुनरिदं श्राद्धा, ब्रुवते आगमेन वै । शुभादेरेव सौख्यादि, गम्यते नान्यतः क्वचित् ॥ १३४॥ अतीन्द्रियेषु भावेषु, प्राय एवंविधेषु यत् । छद्मस्थस्याविसंवादि, मानमन्यत् न विद्यते ॥ १३५ ॥ यच्चोक्तं दुःखबाहुल्यदर्शनं तन्न साधकम् । क्वचित्तथोपलम्भेऽपि, सर्वत्रादर्शनादिति ॥ १३६ ॥ सर्वत्र दर्शनं यस्य, तद्वाक्यात् किं न साधनम् ?। साधनं तद्भवत्येवमागमात्तु न भिद्यते ॥ १३७ ॥ अन्ये पुनः 'इदं वक्ष्यमाणलक्षणं 'श्राद्धाः' श्रद्धावन्तः ब्रुवते-आगमेन वै' स्वा(आ)गमेनैव, किमित्याह-शुभादेरेव सीख्यादि गम्यते, आदिशब्दादशुभात् दुःखमिति, नान्यतः क्वचित्, नान्येन मानेनेत्यर्थः ॥ १३४ ॥ किमेतदेवमित्याह

·शाख०
हारि०
चार्वाक-
हिंसादेर-
शुभादि
स्तवका
॥ २०॥
-'अतीन्द्रियेष्वि'त्यादि, अतीन्द्रियेषु 'भावे' पदार्थेषु प्राय एवंविषेषु शुभादेः सौख्यादीत्येवंप्रकारेषु 'यत् यस्मात्
छद्मस्थस्याविसंवादि-इदमित्थमेवेति नियमवत्-मानमन्यत् न विद्यते, आगमं विहाय, साक्षाददर्शनादिति ॥१३५॥ पर-
युक्तिदूपणमाह-'यचोक्त'मित्यादिना, यच्चोक्तं परेण दुःखबाहुल्यदर्शनं शुभात्सौख्यसिद्धौ, एतन्न साधकं, कुत इत्याह
'कचिद्' भरतादौ 'तथोपलम्भेऽपि दुःखवाहुल्योपलम्मेऽपि सर्वत्रैवादर्शनादिति भावः ॥ १३६ ॥ परामिप्रायमा-
शङ्कय परिहरन्नाह-सर्वत्रेत्यादिना, सर्वत्र दर्शनं 'यस्य सर्वज्ञादेः तद्वाक्यात् किं न साधनं ?, दुःखवाहुल्यदर्शनं, स हि
दृष्ट्वैवमाहेति, अनोत्तरं-साधनं 'त' दुःखबाहुल्यदर्शनं भवत्येव, शुभादेः सौख्यादीत्यस्य, आगमात्तु न मिद्यते, आप्त-
वचनत्वात्तस्य, ततस्तथाप्रतीतेरिति ॥ १३७ ॥ अधिकृतोपयोग्येव किञ्चिदाह-
अशुभादप्यनुष्ठानात्सौख्यप्राप्तिश्च या कचित् । फलं विपाकविरसा, सा तथाविधकर्मणः ॥ १३८ ॥
ब्रह्महत्यानिदेशानुष्ठानाद्वामादिलाभवत् । न पुनस्तत एवैतदागमादेव गम्यते ॥ १३९ ॥
'अशुभा दित्यादि, अशुभादप्यनुष्ठानात्-चौर्यादेः सौख्यप्राप्तिश्च या क्वचित् लोकसिद्धा, फलं विपाकविरसा सौख्य-
प्राप्तिः 'तथाविधकर्मणः' तत्प्रकारफलदायिनः, अशुभानुबन्धिनः शुभस्यैवेत्यर्थः ॥ १३८॥ निदर्शनमाह-'ब्रह्महत्ये'-
त्यादिना, 'ब्रह्महत्यानिदेशानुष्ठानात्' ब्राह्मणं व्यापादय ततस्तं (स्त्वा) ग्राम दास्यामीत्याज्ञासम्पादनात् प्रामादिलाभवत्,
स हि तत्प्रकारफलदायिकर्मण एव भवति, न पुनः 'तत एवं ब्रह्महत्याऽनुष्ठानात, "एतत् एवंप्रकारं वस्तु आगमादेव,
A
॥२०॥

·गम्यते, नान्यतः कुतश्चिद्, अविषयत्वादिति ॥१३९॥ यदुक्तं-"प्रतिपक्षागमेन चे"(१२४)ति तत्परिजिहीर्षयाऽऽह प्रतिपक्षागमानां च, दृष्टेष्टाभ्यां विरोधतः । तथाऽनाप्तप्रणीतत्वादागमत्वं न युज्यते ॥ १४०॥ दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाच्च, तेषां नासप्रणीतता । नियमाद्गम्यते यस्मात्तदसावेव दयते ॥ १४१ ॥ 'प्रतिपक्षे त्यादि, प्रतिपक्षागमानां अधिकृतार्थवाधकानां दृष्टेष्टाभ्यां विरोधतः कारणात्, तथा अनासप्रणीतत्वादिति हेत्वन्तरतः, आगमत्वं न युज्यते, तल्लक्षणाभावादिति ॥ १४०॥ 'दृष्टे'त्यादि, दृष्टेष्टाभ्यां विरोधाद्धेतोः 'तेषाम् आग- मानामनातप्रणीतता नियमाद्गम्यते यतो यस्मात् तत्-तस्मादसावेव-दृष्टेष्टविरोधः दर्यत इति ॥ १४१॥ एतदेवाह- अगम्यगमनादीनां, धर्मसाधनता कचित् । उक्ता लोकप्रसिद्धेन, प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ १४२ ॥ खधर्मोत्कर्षा(र्षणा)देव, तथा मुक्तिरपीष्यते । हेत्वभावेन तद्भावो, नित्य इष्टेन बाध्यते ॥ १४३ ॥ माध्यस्थ्यमेव तद्धतुरगम्यगमनादिना । साध्यते तत्परं येन, तेन दोषो न कश्चन ॥ १४४॥ "अगम्ये'त्यादि, 'अगम्यगमनादीनां' भगिन्यादिगमनमांसभक्षणादीनां धर्मसाधनता क्वचित् मण्डलतवादी 'उक्ता प्रतिपादिता सा लोकप्रसिद्धेन-आविद्वदङ्गनादिसम्मतेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते, प्रतीत्या वाध्यत इति भावः ॥ १४२ ॥ उत्को लोकदृष्टविरोधः, इष्टविरोधमाह-खधर्मोत्कर्षादेव' अगम्यगमनादिप्रकर्षादेव तथा मुक्तिरपीष्यते, SE ·aa मण्डलत- बनिरास: शास्त्र हारिक १चार्वाक- तवकः -- - ॥ २१॥ अधिकृतागम्यगमनादिमिः, यदि नामैवं ततः किमित्याह हेत्वभावेन' अगम्यगमनाद्युत्कर्षाभावेन तद्भावः' मुक्ति- भावः 'नित्यः शाश्वतः इष्टेन बाध्यते, हेत्वभावेन तत्प्रकर्षाभावे परममाध्यस्थाभाववत्तदभावादिति ॥ १४३ ॥ पराभि- प्रायमाह-माध्यस्थ्य'मित्यादिना, माध्यस्थ्यमेव 'तद्धेतुः मुक्तिहेतुः परो वर्त्तते, किन्त्वगम्यगमनादिना साध्यते तत्परं, गम्यागम्यादिषु तुल्यतया प्रवृत्तिः येन प्रकारेण, नैतदेवं, तेन दोषो न कश्चन प्रतिभाति, परममाध्यस्थ्यादेव मुक्तिसिद्धिरिति ॥ १४४॥ अत्रोचरम्- एतदप्युक्तिमात्रं यदगम्यगमनादिषु । तथाऽप्रवृत्तितो युक्त्या, माध्यस्थ्यं नोपपद्यते ॥ १४५ ॥ अप्रवृत्त्यैव सर्वत्र, यथासामर्थ्यभावतः। विशुद्धभावनाभ्यासात्, तन्माध्यस्थ्यं परं यतः ॥ १४६ ॥ 'एतदपी त्यादि, 'एतदपि' अनन्तरोदितमुक्तिमात्रं यत् यस्मात् 'अगम्यगमनादिषु' अनन्तरोदितेषु 'तथाऽप्रवृ- त्तितः' तुल्यतयाऽप्रवृत्तेः 'युक्त्या' न्यायेन माध्यस्थ्य नोपपद्यते परमिति ॥ १४५ ॥ यथोपपद्यते तथाऽऽह-'अप्रवृत्त्यै- 'त्यादि, अप्रवृत्त्यैव 'सर्वत्र' गम्यागम्यादौ, 'यथासामर्थ्यभावतः' यथासामर्थ्यभावेनाप्रवृत्त्या, "विशुद्धभावना- भ्यासात्' यथोचितं भावनाऽभ्यासात् जायते तन्माध्यस्थ्यं परं सर्वत्राप्रवृत्तिरूपं यतः, अतोऽन्यथा नोपपद्यत इति भावः ॥ १४६ ॥ पराभिप्रायमाह- यावदेवंविधं नैतत्प्रवृत्तिस्तावदेव या। साऽविशेषेण साध्वीति, तस्योत्कर्षप्रसाधनात् ॥ १४७ ॥ ॥२१॥ P .

·नाप्रवृत्तेरियं हेतुः, कुतश्चिदनिवर्त्तनात् । सर्वत्र भावाविच्छेदादन्यथाऽगम्यसंस्थितिः ॥ १४८॥ 'या'दिति, यावदेवंविधं परमं न 'एतत् माध्यस्थ्यं प्रवृत्तिस्तावदेव या कचित् पुंसां सा 'अविशेषेण' गम्यागम्या- दिषु सामान्येन साध्वीति, कुत इत्याह-तस्य' अविशेषस्य 'उत्कर्षसाधनात् माध्यस्थ्योत्कर्षसाधनादिति गर्भ: ॥ १४७ ॥ अत्रोत्तरम्-'नाप्रवृत्ते रित्यादि, नाप्रवृत्तेः 'इयस्' अविशेषप्रवृत्तिः 'हेतुः' कारणं, कुतः, इत्याह-कुतश्चि- दनिवर्त्तनात् , तथाहि-नेयं कुतश्चिदत्यन्तं निवर्त्तयति, यथालाभं सर्वत्र प्रवृत्तेः,एतदेवाह-सर्वत्र भावाविच्छेदात् सर्वभोग्येष्वविशेपेणाभिसन्धेरित्यर्थः, 'अन्यथा' क्वचिद्भावविच्छेदेन क्वचिदेव प्रवृत्तौ 'अगम्यसंस्थितिः' भावविच्छेदात् यदितरसिन्(अ)प्रवृत्तिः, तस्यैवागम्यत्वादिति ॥ १४८॥ अधिकृतोपचयायाह- तच्चास्तु लोकशास्त्रोक्तं, तत्रौदासीन्ययोगतः। संभाव्यते परं ह्येतद्भावशुद्धेर्महात्मनाम् ॥ १४९ ॥ 'तचे'त्यादि, 'तच' अगम्यम् अस्तु 'लोकशास्त्रोक्तं' भगिन्यायेव, तत्र 'औदासीन्ययोगतः' अरक्ताद्विष्टतया प्रवृ- त्तियोगात्, संभाव्यते परं हि सर्वत्र निःस्पृहतया प्रवृत्तिरूपम् एतत् माध्यस्थ्यं, कुत इत्याह-भावशुद्धेः' एकान्तवि- हितानुष्ठानरूपायाः सकाशात् 'महात्मनां महासत्त्वानामिति ॥१४९॥आगमान्तराभिप्रायावलम्बितोऽप्येषः? इत्याह- संसारमोचकस्यापि, हिंसा यद्धर्मसाधनम् । मुक्तिश्चास्ति ततस्तस्याप्येष दोषोऽनिवारितः ॥ १५० ॥ 'संसारे'त्यादि, संसारमोचकस्यापि, न केवलं मण्डलतन्त्रवादिन एव, हिंसा यद्धर्मसाधनं दुःखमोक्षणेन, मुक्ति- ·RESS हारि० १ चार्वाक- स्तबका संसार- मोचक निरास: दल ॥ २२॥ आस्ति, यदि नामैवं ततः किमित्याह-ततः तस्यापि संसारमोचकस्य एष दोषो-मुक्तेरनित्यत्वलक्षणः अवारितः, तुल्य एवेत्यर्थः ॥ १५० ॥ एतदेव भावयन्नाह- मुक्तिः कर्मक्षयादेव, जायते नान्यतः क्वचित् । जन्मादिरहिता यत्तत्स एवात्र निरूप्यते ॥ १५१ ॥ 'मुक्तिरित्यादि, मुक्ति कर्मक्षयादेव, पुण्यापुण्यक्षयादित्यर्थः, सा जायते न 'अन्यतः' दानादेः कचित्, जन्मादि- रहिता मुक्तिनित्येत्यर्थः, 'यत्' यस्मादेवं तत् तस्मात् ‘स एवं कर्मक्षयो निरूप्यत इति ॥ १५१ ॥ निरूपयन्नाह- हिंसाद्युत्कर्षसाध्यो वा, तद्विपर्ययजोऽपि वा । अन्यहेतुरहेतुर्वा, स वै कर्मक्षयो ननु ? ॥ १५२ ॥ 'हिंसादी'त्यादि, 'हिंसाधुत्कर्षसाध्यो वा' हिंसोत्तरदुःखापनयनोत्कर्षसाध्यो वा तद्विपर्ययजोऽपि वा अन्यहेतु' अवि- वक्षितोऽपरहेतुः 'अहेतुर्वा' निर्हेतुक एव स वै कर्मक्षयो नन्विति विकल्पाः ॥ १५२ ॥ एतेषु दोषानाह- हिंसायुत्कर्षसाध्यत्वे, तदभावे न तत्स्थितिः।कर्मक्षयास्थितौ च स्यान्मुक्तानां मुक्तताक्षितिः ॥१५३॥ 'हिंसादी'त्यादि, हिंसाधुत्कर्षसाध्यत्वे कर्मक्षयस्य तदभावे' हिंसाधुत्कर्षाभावे 'न तस्थितिः न कर्मक्षयस्थितिः, एकाधारक्रियाफलत्वात् , यदि नामैवं ततः किम्? इत्याह-कर्मक्षयाऽस्थितौ च सत्यां स्यान्मुक्तानां मुक्तताक्षितिरिति ॥ १५३ ।। तथा- तद्विपर्ययसाध्यत्वे परसिद्धान्तसंस्थितिः। कर्मक्षयः सतां यस्मादहिंसादिप्रसाधनः ॥ १५४ ॥ . - . -- . ॥ २२॥ FES * ·'तद्विपर्यये त्यादि, 'तद्विपर्ययसाध्यत्वे' अहिंसाधुत्कर्षसाध्यत्वे कर्मक्षयस्य, किम् ? इत्याह-परसिद्धान्तसंस्थितिः' अन्या- भ्युपगमसिद्धिः, एतदेवाह-कर्मक्षयः 'सतां' साधूनां यस्माद् अहिंसादिप्रसाधनोऽन्येषां प्राणिनामिति ॥१५४॥ तथा- तदन्यहेतुसाध्यत्वे, तत्वरूपमसंस्थितम् । अहेतुत्वे सदा भावोऽभावो वा स्यात्सदैव हि ॥ १५५ ॥ 'तदन्ये त्यादि, तदन्यहेतुसाध्यत्वे कर्मक्षयस्य 'तत्स्वरूपम्' अन्यहेतुस्वरूपम् 'असंस्थितं' सम्यक् न सिद्धम्, उक्क- व्यतिरेकेणाभावादित्यभिप्रायः। चतुर्थपक्षमधिकृत्याह-अहेतुत्वे कर्मक्षयस्य सदाभावः, अहेतुत्वाविशेषात्, अभावो वा स्यात्कर्मक्षयस्य सदैव हि, तत एव हेतोरिति ॥ १५५॥ तदत्र द्वितीयविकल्प एव न्याय्य इति दर्शयति- मुक्तिः कर्मक्षयादिष्टा, ज्ञानयोगफलं स च । अहिंसादि च तद्धेतुरिति न्यायः सतां मतः॥१५६ ॥ 'मुक्तिरित्यादि, मुक्तिः कर्मक्षया 'इष्टा' अभ्युपगता, ज्ञानयोगफलं च कर्मक्षय इष्टः, अहिंसादि च 'त तुः ज्ञान- योगहेतुरिति न्यायः सतां 'मतः' इष्टः अविरोधी च ॥ १५६ ॥ वार्तान्तरासारतामाह-एवं'मित्यादिना- एवं वेदविहिताऽपि, हिंसाऽपायाय तत्त्वतः। शास्त्रचोदितभावेऽपि, वचनान्तरबाधनात् ॥ १५७ ॥ एवं यथा संसारमोचकस्य हिंसा तद्वद् वेदविहिताऽपि 'श्वेतं वायव्यमजमालभेत भूतिकाम' इति चोदिताऽपि हिंसा 'अपायाय' प्रत्यपायार्थमेव 'तत्त्वतः परमार्थतः शास्त्रचोदितभावेऽपि' शास्त्रचोदितत्वेऽपि सतीत्यर्थः, कुतः? इत्याह- 'वचनान्तरवाधनात्' स्वशास्त्रप्रसिद्धेनैव वचनान्तरेण विरोधात् ॥ १५७ ॥ एतदेव भावयन्नाह- SSSSSSSSCR SSES

·.
हारि०
१चार्वाक-
स्तनका
चैदिकमत-
निरासः
॥ २३ ॥
न हिंस्यादिह भूतानि, हिंसनं दोषकृन्मतम् । दाहवद्वैद्यके स्पष्टमुत्सर्गप्रतिषेधतः॥ १५८॥
'न हिंस्या दित्यादि, 'न हिंस्यादिह भूतानि' इत्यत्र इहशब्दोऽन्यस्थाने प्रयुक्तश्छन्दोभङ्गभयाद्, एवं तु द्रष्टव्यः, न
हिंस्याद्भूतानि 'इह' वेदे हिंसनं 'दोषकृन्मतं पापकृदिष्टं स्पष्टमिति सम्वन्धः । निदर्शनमाह-'दाहवद्वैद्यके' इति यथा
दाहो वैद्यके दुःखादिकरत्वेन दोषकृदिष्टस्तद्वदित्यर्थः । उभयत्र युक्तिमाह-'उत्सर्गप्रतिषेधतः' न दाहः कार्य इति प्रति-
पेघवन्न हिंस्याद्भूतानीति सामान्यप्रतिषेधात् ॥ १५८ ॥ यतश्चैवम्-
ततो व्याधिनिवृत्त्यर्थ, दाहः कार्यस्तु चोदिते।न ततोऽपि न दोषः स्यात्फलोदेशेन चोदनात् ॥१५९॥
'ततः' इत्यादि, ततः 'व्याधिनिवृत्त्यर्थ व्याध्युपशमार्थ दाहः कार्यस्तु एवं चोदिते सति न 'ततोऽपि' दाहकरणान्न
'दोपः' दुःखादिकरत्वलक्षणः, किन्तु स्यादेव, कुतः? इत्याह-'फलोद्देशेन' व्याधिनिवृत्तिफलोपन्यासेन 'चोदनात्'
कारणात् ॥ १५९ ॥ दान्तिकयोजनामाह-एव'मित्यादिना-
एवं तत्फलभावेऽपि, चोदनातोऽपि सर्वथा । ध्रुवमौत्सर्गिको दोषो, जायते फलचोदनात् ॥ १६०॥
एवं 'तत्फलभावेऽपि भूत्यादिभावेऽपीति भावः, चोदनातोऽपि सर्वथा ध्रुवमौत्सर्गिको दोषो जायते, पापकृत्त्वं, कुतः?
इत्याह-'फलोद्देशेन' भूत्याग्रुपन्यासेन चोदनादिति ॥ १६० ॥ एवं प्रस्तुतागमचेष्टया दृष्टेष्टविरुद्धताममिधाया-
तिदिशन्नाह-
बल
॥ २३ ॥

·अन्येषामपि बुद्ध्यैवं, दृप्टेष्टाभ्यां विरुद्धता । दर्शनीया कुशास्त्राणां, ततश्च स्थितमित्यदः ॥ १६१ ॥ 'अन्येपामपी'त्यादि, 'अन्येषामपि' एवंजातीयानामतिवादराणां 'बुद्ध्यैवम् आत्मीययैव दृष्टेष्टाभ्यां विरुद्धता 'दर्श- नीया' प्रतिपाद्या 'कुशास्त्राणाम्' आजीवकादिसम्बन्धिनां, ततश्च स्थितमित्यदः, यदुत स्वभाव एष इत्यादि पूर्ववत् ॥ १६१ ॥ आत्मन एव कर्तृत्वमित्याह-'क्लिष्ट मित्यादिना- क्लिष्टं हिंसाधनुष्ठानं, न यत्तस्यान्यतो मतम्। ततः कर्त्ता स एव स्यात्, सर्वस्यैव हि कर्मणः ॥१६॥ 'क्लिष्टं' रौद्रं हिंसाधनुष्ठानं न 'यत्' यस्मात्तस्मात् 'तस्य' आत्मनोऽन्यतः 'मतम्' इष्टं, किन्तु तत एव, यतश्चैवं 'ततः' तस्मात् कर्ता स एव स्यादात्मा 'सर्वस्यैव हिं' हिताहितादेः कर्मण इति ॥ १६२॥ स्वयमेव कर्ता सन् कथमहिते प्रवर्तते? इति- अनादिकमयुक्तत्वात्तन्मोहात्सप्रवर्त्तते । अहितेऽप्यात्मनः प्रायो, व्याधिपीडितचित्तवत् ॥ १६३ ॥ 'अनादी'त्यादि, अनादिकर्मयुक्तत्वात्कारणांन(त्तत्) 'मोहात्' कर्ममोहेन संप्रवर्त्तते, क ? इत्याह-अहितेऽप्यात्मनः 'प्रायः' बाहुल्येन, निदर्शनमाह-व्याधिपीडितचित्तवदपथ्य इति ॥ १६३ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'कालादीना मित्यादिना- कालादीनां च कर्तृत्वं, मन्यन्तेऽन्ये प्रवादिनः । केवलानां तदन्ये तु, मिथः सामग्र्यपेक्षया॥१६४॥ 'कालादीनां च' कालनिग्रतिस्वभावादीनां च कर्तृत्वं मन्यन्तेऽन्ये 'प्रवादिनः' कालादिवादिन एव केवलानां कालादीनां,

·शास्त्र.
हारि०
१चार्वाक-
कालादि-
वाद.
निरास:
स्तवक:
॥ २४ ॥
'तदन्ये तु वादिनः 'मिथ' परस्परं सामग्यपेक्षया, समुदितानामेवेत्यर्थः ॥१६४ा कालवादिमतमाह-न काले'त्याविना-
न कालव्यतिरेकेण, गर्भबालशुभादिकम् । यत्किञ्चिज्जायते लोके, तदसौ कारणं किल ॥ १६५ ॥
'न कालव्यतिरेकेण न कालमन्तरेण गर्भबालशुभादिकं यत्' यस्मात्किश्चिज्जायते लोके तदसौ-काल: कारणं
किलेति ॥ १६५ ॥ एतदेव समर्थयन्नाह-
कालः पचति भूतानि, कालः संहरति प्रजाः । कालः सुप्तेषु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः ॥१६६॥
'काल' इत्यादि, कालः 'पचति भूतानि परिणति नयतीत्यर्थः, कालः 'संहरति' प्रजाः पर्यायान्तरेण स्थापयति,
कालः सुप्तेषु 'जागति' आपदममि रक्षति, एवं कालो हि 'दुरतिक्रमः' नान्यथा कर्तुं शक्यत इत्यर्थः ॥ १६६ ॥ काल-
स्यैव सामर्थ्यमाह-'किंचेत्यादिना-
किं च कालाहते नैव, मुगपक्तिरपीष्यते । स्थाल्यादिसंनिधानेऽपि, ततः कालादसौ मता ॥ १६७ ॥
किश्च-'कालाहते' कालमनिष्ट्वैव न-नैव मुद्गपक्तिरप्यास्तामन्यत् 'स्थाल्यादिसंनिधानेऽपि' परेप्टकारणभावेऽपीत्यर्थः,
यत एवं ततः कालादसौ मता, तन्निपातनादव्यतिरेकोपपत्तेः ॥ १६७ ॥ विपक्षे दोषमाह-काले'त्यादिना-
कालाभावे च गर्भादि, सर्व स्यादव्यवस्थया । परेष्टहेतुसद्भावमात्रादेव तदुद्भवात् ॥ १६८ ॥
कालाभावे सति किम् ? इत्याह-गर्भादि कार्य सर्व स्यात् भवेत् 'अव्यवस्थया' अनियमेन, कुतः १ इत्याह-'परेष्टहेतु-
॥२४॥

·सद्भावमात्रादेव' दांपत्यसंयोगादिमात्रादेव तदुभवात् , गर्भनिवन्धनं च वालादित्वं, तदपि तदैवेत्यनवस्था ॥ १८ ॥ स्वभाववादिमतामिधित्सयाऽऽह- न स्वभावातिरेकेण, गर्भबालशुभादिकम् । यत्किञ्चिज्जायते लोके, तदसौ कारणं किल ॥ १६९ ॥ 'ने'त्यादि, 'न स्वभावातिरेकेण' न स्वभावमन्तरेण गर्भवालशुभादिकं यत्' यस्माकिश्चिजायते लोके तत् 'असौ स्वभावः कारणं किलेति ॥ १६९ ॥ एतदेवामिषित्सुराह- सर्वभावाः स्वभावेन, खखभावे तथा तथा । वर्तन्तेऽथ निवर्तन्ते, कामचारपराङ्मुखाः ॥ १७० ॥ 'सर्वे'त्यादि, 'सर्वभावाः' सर्वपदार्थाः 'स्वभावेन' आत्मीयया सत्तया स्वस्वभावे-आत्मीयात्मीये भावे 'तथा तथा' तेन तेन प्रकारेण वर्तन्ते (अथ निवर्तन्ते) स्वभावेनैव, 'कामचारपराशुखाः' अनियतभावनिरपेक्षाः ॥ १७० ॥ स्वभावस्यैव सामर्थ्यमाह- न विनेह स्वभावेन, मुद्गपक्तिरपीष्यते । तथाकालादिभावेऽपि, नाश्वमाषस्य सा यतः ॥ १७१ ॥ 'न विनेहे त्यादि, न विना 'इह लोके 'स्वभावेन' तथायोग्यतालक्षणेन मुद्गपक्तिरपीष्यते, 'तथाकालादिभावेऽपि अभीष्टकालादिसंनिधानेऽपि सति नाश्वमापकत्य-ककडकस्य सा-पक्तियंत इति ॥ १७१ ॥ विपक्षे दोपमाह- अतत्स्वभावात्तद्भावेऽतिप्रसङ्गोऽनिवारितः । तुल्ये तत्र मृदः कुम्भो, न पटादीत्ययुक्तिमत् ॥ १७२ ॥ स. ५ ब

·शास्त्र
हारिक
चार्वाक-
स्तबका
स्वभाव
नियति-
वादी
॥२५॥
'अतत्स्वभावे'त्यादि, अतत्स्वभावात्कारणात् 'तन्द्रावे' विवक्षितकार्यभावेऽतिप्रसङ्गो नाम दोपः सोऽनिवारितः,
एतदेव स्पष्टयति-तुल्ये तत्र-अतत्स्वभावत्वे मृदः कारणात्कुम्भो भवति न पटादीत्येतदयुक्तिमदिति ॥ १७२ ॥ नियति-
वादिमतामिपित्सयाऽऽह-
नियतेनैव रूपेण, सर्वे भावा भवन्ति यत् । ततो नियतिजा ह्येते, तत्वरूपानुवेधतः ॥ १७३ ॥
'नियतेनैवेत्यादि, 'नियतेनैव रूपेण' अन्यूनानतिरिक्तेन सर्वे 'भावाः' पदार्था भवन्ति यत्' यस्मात् तत्-तस्मात्
'नियतिजा तथाभूततत्त्वान्तरजा एवैते 'तत्स्वरूपानुवेधतः' नियतित्वस्वरूपानुवेषात् ॥ १७३ ॥ एतदेवामिघित्सुराह-
यद्यदैव यतो यावत्तत्तदैव ततस्तथा । नियतं जायते न्यायात्, क एतां बाधितुं क्षमः? ॥ १७४ ॥
'यद्यदैवे'त्यादि, 'यत्' वस्तु 'यदैव' यस्मिन्नेव काले 'यतः' कारणात् 'यावत्' इति यावत्परिमाणं 'तत् वस्तु 'तदैव'
तस्मिन्नेव काले 'ततः' कारणात् 'तथा' तावत्परिमाणं नियतं जायते चैव, नियतानि यतः कारणानीत्यभिप्रायः, एवं
न्यायात्कः 'एता' नियति वाषितुं क्षमो १, नैव कश्चिदिति ॥ १७४ ॥ नियतेरेव सामर्थ्यमाह-नचेत्यादिना-
न चर्ते नियतिं लोके, मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । तत्खभावादिभावेऽपि, नासावनियता यतः ॥ १७५ ॥
'न चर्ते' न च विना नियतिमुक्तलक्षणां लोके मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते, 'तत्स्वभावादिभावेऽपि' पक्तिस्वभावादिसन्निधा-
नेऽपि नासौ पक्तिरनियता यता, तदविशेषेऽपि सारूपित्वेन नियतत्यात् ।। १७५ ॥ विपक्षे दोषमाह-
॥ २५॥

·अन्यथाऽनियतत्वेन, सर्वाभावः प्रसज्यते । अन्योऽन्यात्मकतापत्ते, क्रियावैफल्यमेव च ॥ १७६ ॥
'अन्यथे'त्यादि, अन्यथा-यद्येवं नेष्यते ततोऽनियतत्वेन हेतुना सर्वाभावः प्रसज्यते, एते हि तत एष, तच्च तदन्यथा
भवतीति प्राप्तं, न चैतदेवमिति, तदन्यवदभीष्टस्याप्यभाव इति सर्वाभावः, तथाऽन्योन्यात्मकतापत्ते, अनियतहेतुत्वेन
घटपटादीनां, क्रियावैफल्यमेव च प्रसज्यते, घटार्थिनो मृद उपादानेऽपि तदभिमतत्वेन तदसिद्धेरिति, तथा नियतेन
तत्त्वान्तरेण सर्वान्वयव्यतिरेकसिद्धेरिति भावनीयम् ॥ १७६ ॥ कर्मवादिमत आह-
ल भोक्तव्यतिरेकेण, भाग्यं जगति विद्यते । न चाकृतस्य भोक्ता स्यान्मुक्तानां भोगभावतः ॥१७७॥
'न भोक्त' इत्यादि, 'न भोक्तुर्व्यतिरेकेण' न भोक्तारमन्तरेणं भाग्यं जगति विद्यते, सम्बन्धिशब्दत्वेन भोग्यत्वानुप-
पत्तेः, न चाकृतस्य-खयमनुपात्तस्य 'भोक्ता स्यात्' भोका भवेत् , कुतः? इत्याह-'मुक्तानां' निष्ठितार्थानां 'भोगभा-
वतः' भोगप्रसङ्गात् ॥ १७७॥ यदि नामैवं ततः किम् ? इत्याह-
भोग्यं च विश्वं सत्वानां, विधिना तेन तेन यत्। दृश्यतेऽध्यक्षमेवेदं, तस्मात्तत्कर्मजं हि तत्॥१७॥
'भोग्यं चेत्यादि, भोग्यं च 'विश्व' जगत् सत्त्वानां 'विधिना प्रकारेण तेन तेन यद् दृश्यते अध्यक्षमेवेदमविप्रति-
पत्तिः(त्तेः), तस्मात्तत्कर्मजमेव तदिति ॥ १७८ ॥ एतदेव समर्थयति-'न चेत्यादिना-
न च तत्कर्मवैधुर्ये, मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । स्थाल्यादिभङ्गभावेन, यत् क्वचिन्नोपपद्यते ॥ १७९ ॥

·र
कर्मवाद
शास्त्र
हारि०
१चार्वाक-
स्तवक:
॥ २६॥
न च 'तत्कर्मवैधुर्ये भोत्तृकर्मवैगुण्य इत्यर्थः, मुद्गपक्तिरपीष्यते, स्थाल्यादिभङ्गभावेन 'यत्' यस्मात् कचिनोपजायते
॥ १७९॥ विपक्षे बाधामाह
चित्रं भोग्यं तथा चित्रात्कर्मणोऽहेतुताऽन्यथा। तस्य यस्माद्विचित्रत्वं, नियत्यादेर्न युज्यते ॥ १८० ॥
'चित्र'मित्यादि, चित्रं भोग्यं नानाप्रकारं 'तथा' तेन प्रकारेण (चित्रात् कर्मणः--अदृष्टात्, अन्यथाऽहेतुता, तस्य
भोग्यस्य यस्माद् एकरूपत्वात् विचित्रत्वं) नियत्यादेः सकाशान युज्यते ॥ १८०॥ एतदेव भावयन्नाह-
नियतेनियतात्मत्वानियतानां समानता । तथाऽनियतभावे च, बलात्स्यात्तद्विचित्रता ॥ १८१ ॥
'नियते'रित्यादि, 'नियते' उक्तलक्षणायाः 'नियतात्मत्वात्' एकस्वभावत्वात् 'नियताना कार्याणां 'समानता' तुल्यता,
स्यादिति शेषः, तथा' तेन प्रकारेणासमानकार्यकारणरूपेण 'अनियतमावे च' अनवस्थितत्वे च सति नियतेरभ्युपगम्यमाने
'बलात्' सामर्थ्यादेव 'स्यात्तद्विचित्रता' भवेनियतिवैचित्र्य, हेतुभेदमन्तरेण फलभेदायोगादिति ॥ १८१ ॥ अस्त्वेवमपि
न दोष एवेत्यत्राह-
न च तन्मात्रभावादेर्युज्यतेऽस्या विचित्रता। तदन्य(त्)भेदकं मुक्त्वा, सम्यन्यायाविरोधतः ॥ १८२॥
'न चेत्यादि, न च तन्मात्रभावादे' नियतिमात्रभावपरिणामाभ्यां सकाशात् 'युज्यते' घटते 'अस्याः' नियतेः विचि.
प्रता तदन्यत्' नियतिमिन्नं 'भेदक' वस्तु 'मुक्त्वा' विहाय सम्यन्यायाविरोधता, नाबीजं किञ्चिद्भवतीति सत्या सा विरो-
वितेत्यर्थः ॥ १८२ ॥ एतदेव प्रकटयन्नाह-
-
-
.
॥ २६॥

·न जलस्यैकरूपस्य, वियत्पाताद्विचित्रता। ऊषरादिधराभेदमन्तरेणोपजायते ॥ १८३ ॥
'न जले'त्यादि, न जलस्यैकरूपस्य सतो जलत्वेन 'वियत्पातेन' विचित्रता वर्गादिभेदेन 'ऊपरादिधराभेदं ऊपरेतर-
थिवीभेदमन्तरेणोपजायते, सकललोकसिद्धमेतत् ॥ १८३ ॥ यदि नामैवं ततः किम् ? इत्याह-
तद्भिन्नभेदकत्वे च, तत्र तस्या न कर्तृता । तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं, तद्वत्तस्याप्यसङ्गतम् ॥ १८४ ॥
'त'दित्यादि, 'तदिन्नभेदकत्वे च नियतिमिन्नभेदकभावे चाभ्युपगम्यमाने 'तत्र' भेदके 'तस्याः' नियते न कर्तृता,
तद्व्यतिरेकेण सामर्थ्याभावात् , तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं तद्वत्' नियतिवत् 'तस्यापि' भेदकस्य असङ्गतं, कारणसरूपत्वं
कार्यस्येति ॥ १८४॥ परामिप्रायमाशङ्कय परिहरन्नाह-
तस्या एव तथाभूतः, खभावो यदि चेष्यते । त्यक्तो नियतिवादः स्यात्, खभावाश्रयणान्ननु ॥१८५॥
'तस्याः' इत्यादि, 'तस्या एवं' नियतेः 'तथाभूतः' विचित्रभेदकजननरूपः स्वभावः-खसत्तालक्षणो यदि चेष्यते
परेण ततः को दोपः? इत्याह-त्यको नियतिवादः स्यात्, कथम् ? इत्याह-स्वभावाश्रयणान्ननु ॥ १८५॥ केवलभेदक-
स्वभाववादस्याप्यसाधुतामाह-
खो भावश्च स्वभावोऽपि, खसत्तैव हि भावतः । तस्यापि भेदकाभावे, वैचित्र्यं नोपपद्यते ॥ १८६ ॥

·शाखा
हारि०
१चार्वाक-
स्तवका
केवलनिय-
तिवादादि-
खण्डनमू
॥ २७॥
'स्वो भाव' इत्यादि, 'स्वः' आत्मीयो भावोऽपि भण्यते स्वसत्तैव हि 'भावत' परमार्थतः, 'तस्यापि स्वभावस्य भेद-
काभावे सति वैचित्र्यं नोपपद्यते, स्वसत्ताऽविशेषात् ॥ १८६॥ यदि नामैवं ततः किम् ? इत्याह-
ततस्तस्याविशिष्टत्वायुगपद्विश्वसम्भवः । न चासाविति सयुक्त्या, तद्वादोऽपि न सङ्गतः॥ १८७ ॥
'ततः' इत्यादि, ततः 'तस्य' स्वभावस्याविशिष्टत्वात्कारणात् 'युगपत्' एकदैव विश्वसम्भवः, यावता ततो भवितव्यं,
न चासौ विश्वसम्भवः, इत्येवं सद्युक्त्या तद्वादोऽपि न सङ्गत इति ॥ १८७ ॥ परामिप्रायमाशङ्कय परिहरनाह-
तत्तत्कालादिसापेक्षो, विश्वहेतुः स चेन्ननु । मुक्तः खभाववादः स्यात्, कालवादपरिग्रहात् ॥ १८८॥
तत्तत्कालादिसापेक्षः सन् विश्वहेतुः स चेत् स्वभावो नन्वेवं मुक्तः स्वभाववादः 'स्यात्' भवेत्, कालवादपरिग्रहा-
दिति ॥१८८॥ केवलकालवादपरिजिहीर्षयाऽऽह-
कालोऽपि समयादिर्यत्केवलः सोऽपि कारणम् । तत एव ह्यसंभूतेः, कस्यचिन्नोपपद्यते ॥ १८९ ॥
'कालोऽपी'त्यादि, कालोऽपि समयादिः 'यत्' यस्मात्केवल: सोऽपि-कालः कारणं तत एव हि कालादसम्भूतेः कस्य-
चिद्वस्तुनो नोपपद्यत इति ॥ १८९ ॥ दोषान्तरमाह-'यतश्चेत्यादिना-
यतश्च काले तुल्येऽपि, सर्वत्रैव न तत्फलम् । अतो हेत्वन्तरापेक्षं, विज्ञेयं तद्विचक्षणैः ॥ १९० ॥
॥२७॥

·ए यतश्च काले तुल्येऽपि सति 'सर्वत्रैव' कर्षकादौ न तत्फलं तुल्यमतो हेवन्तरापेक्ष, न तावन्मात्र, "विज्ञेयम्' एवं ज्ञातव्यं 'तत्' फलं 'विचक्षणैः' पण्डितैरिति ॥ १९० ॥ उपसंहारमाह- अतः कालादयः सर्वे, समुदायेन कारणम् । गर्भादेः कार्यजातस्य, विज्ञेया न्यायवादिभिः ॥ १९१ ।। 'अतः' इत्यादि, अतः कालादयः 'सर्वे' अनन्तरोकाः समुदायेन कारणं, न प्रत्येकं, कस्य इत्याह-गर्भादेः कर्मजा- तस्य-फलजातेः विज्ञेया न्यायवादिभिरिति ॥ १९१॥ एतदेव द्रढयन्नाह- न चैकैकत एवेह, कचित्किञ्चिदपीक्ष्यते । तस्मात्सर्वस्य कार्यस्य, सामग्री जनिका मता ॥ १९ ॥ 'नचे'त्यादि, न चैकैकत एवेह-कालादेः क्वचित्किश्चिदपीक्ष्यते, कार्यजातं, यस्मादेवं तस्मात्सर्वस्य कार्यस्य नियम एवायं यदुत-सामग्री जनिका मतेति ॥ १९२ ॥ अत्रैव मतभेदमाह-स्वभाव' इत्यादिना- खभावो नियतिश्चैव, कर्मणोऽन्ये प्रचक्षते । धर्मावन्ये तु सर्वस्य, सामान्येनैव वस्तुनः॥ १९३ ॥ स्वभावो नियतिश्चैवेत्येतद्वयमपि कर्मणः 'अन्ये' आचार्याः प्रचक्षते धम्मौं, अन्ये तु सर्वस्य सामान्येनैव वस्तुनः, एतौ धर्माविति ॥ १९३॥ वाचोन्तरमभिघित्सुराह- ईश्वरः प्रेरकत्वेन, को कैश्चिदिहेष्यते । अचिन्त्यचिच्छक्तियुक्तोऽनादिशुद्धश्च सूरिभिः ॥ १९४ ॥ SEE

·ईश्वरवाद-
खण्डनम्
हारिक
चार्वाक-
स्तवकः
॥ २८॥
-
'ईश्वर' इत्यादि, ईश्वर आत्मविशेषः प्रेरकत्वेन हितादौ को कैश्चिदिहेष्यते 'सूरिभिः' पण्डितैरिति योगः, 'अचि-
न्त्यचिच्छक्तियुतः' अचिन्त्यज्ञानसामोपेता, अनादिशुद्धश्च, सदैवाकर्मेत्यर्थः ॥१९४ ॥ एतदेवाह-'ज्ञान'मित्यादिना-
ज्ञानमप्रतिघं यस्य, वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च, सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥. १९५ ॥
ज्ञानम् 'अप्रतिघं सर्वत्राप्रतिहतं यस्य, वैराग्यं च जगत्पतेः, अप्रतिहतमेव, ऐश्वर्य चैव-अणिमाद्यप्रतिप, धर्मश्च-प्रयत्न-
संस्काररूपोऽप्रतिषः, एतत्सहसिद्धं चतुष्टयम्, अनायेवेति भावः ॥ १९५ ॥ अस्य करी जत्वमाह-'अज्ञ' इत्यादिना,
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्, खर्ग वा श्वभ्रमेव वा ॥ १९६ ॥
अज्ञो जन्तुः-विवेकशून्यः, 'अनीशोऽयम्' अप्रभुरयमात्मनः सुखदुःखयोः कर्तव्ययोः, प्रतिकूलप्रवृत्तिदर्शनात्,
ज्ञस्य च तदयोगात, तत्त्वतो ज्ञत्वानुपपत्तेः, यतश्चैवमत ईश्वरप्रेरितः सन् गच्छेत् स्वर्ग वा श्वनमेव वा नरकं वेति
॥ १९६ ॥ वान्तिरानिधित्सयाऽऽह-
अन्ये त्वभिदधत्यत्र, वीतरागस्य भावतः । इत्थं प्रयोजनाभावात्, कर्तृत्वं युज्यते कथम् ? ॥ १९७ ॥
'अन्ये' इत्यादि, अन्ये त्वभिदधति 'अ' वस्तुनि वीतरागस्य भावतः 'इत्थं यथोकं, यथोक्तप्रेरकत्वे, प्रयोजनाभावात्
हेतोः कर्तृत्वं युज्यते कथं !, नैवेत्यर्थः ॥ १९७ ॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह-
नरकादिफले काँश्चित्काँश्चित्वर्गादिसाधने । कर्मणि प्रेरयत्याशु, स जन्तून् केन हेतुना ? ॥ १९८ ॥
P
.
॥२८॥

·'नरकादी'त्यादि, 'नरकादिफ' प्राणातिपातादौ काँश्चित् काँश्चित्स्वर्गादिसाधने-दानादौ कर्मणि प्रेरयति 'आशु' शीघ्र 'सः' ईश्वरः 'जन्तून्' प्राणिनः केन हेतुनेति ॥ १९८ ॥ पराभिप्रायमाशक्य परिहरन्नाह- खयमेव प्रवर्तन्ते, सत्त्वाश्चेच्चित्रकर्मणि । निरर्थकमिहेशस्य, कर्तृत्वं गीयते कथम् ? ॥ १९९ ॥ 'स्वयमेवे'त्यादि, 'स्वयमेव' आत्मनैव प्रवर्त्तन्ते सत्त्वाश्चेत् 'चित्रकर्मणि' प्राणातिपातादौ "निरर्थक' निष्पयोजनमि- हेशस्य कर्तृत्वं 'गीयते' शब्दयते कथ? मिति ॥ १९९॥ पराभिप्रायमाह-'फलं देत्यादिना- फलं ददाति चेत्सर्वं, तत्तेनेह प्रचोदितम् । अफले पूर्वदोषः स्यात्, सफले भक्तिमात्रता ॥ २०० ॥ फलं ददाति चेत्सर्व तत्-कर्म तेनेह प्रचोदितमीश्वरेण, एतदप्यसद्, विकल्पायोगात्, तत्त्वे(त् ते)न सफलं वा कृतं स्यादफलं वा', किं चात इत्याह-'अफले पूर्वदोषः स्यात्' चित्रफलदापनेऽवीतरागता, 'सफले भकिमात्रता' ईश्वरे, हरीतकीविरेकन्यायात् ॥ २०० ॥ आदिसर्गस्तत्कृत इति निराकुर्वन्नाह- आदिसर्गेऽपि नो हेतुः, कृतकृत्यस्य विद्यते । प्रतिज्ञातविरोधित्वात्खभावोऽप्यप्रमाणकः ॥ २०१ ॥ 'आदी'त्यादि, आदिसर्गेऽपि कर्त्तव्ये नो हेतुः कश्चित् 'कृतकृत्यस्य' ईशस्य विद्यते, प्रतिज्ञातविरोधित्वात्, कृतकृत्यस्य प्रयोजनाभावात् एवंभूत एवास्य स्वभाव इति स्वभावोऽप्यप्रमाणक एव, किश्च-(नच)कर्मसर्गयोरेवैष स्वभावो यदुते- श्वरप्रेरितमेव कर्म फलति सर्गोऽपि भवतीति ॥ २०१॥ किश्चात:- PESCRESSES

·--
4
ईश्वरवाद-
खण्डनम्
--
हारि०
१ चार्वाक-
स्तत्रका
॥२९॥
कर्मादेस्तत्वभावत्वे, न किञ्चिबाध्यते विभोः। विभोस्तु तत्वभावत्वे, कृतकृत्यत्वबाधनम् ॥ २०२ ॥
'कर्मादे रित्यादि, 'कर्मादेः' कर्मादिसर्गयोः 'तत्स्वभावत्वे' ईशानपेक्षफलदानस्वभावत्वे न किश्चिद्वाध्यते 'विभो'
ईश्वरस्य, किन्त्यनुपकारिणः कर्तृत्वमपि न सिध्यतीत्यभिप्रायः, विभोस्तु तत्स्वभावत्वे' कर्मफलदापनादिसर्गकरणस्वभावत्वे
कृतकृत्यत्वबाधन, तत्सम्पादनेनानिष्ठितार्थत्वादिति ॥ २०२।। एवं प्रत्ययादौ एव काश ( कर्तृवादोऽनवकाश) इति
गम्यमान इत्याह(इदमाह)-
ततश्चेश्वरकर्तृत्ववादोऽयं युज्यते परम् । सम्यग्न्यायाविरोधेन, यथाऽहुः शुद्धबुद्धयः ॥ २०३ ॥
'ततश्चेत्यादि, ततश्चेश्वरकर्तृत्ववादोऽयं लोकप्रसिद्धो युज्यते परं सम्यन्यायाविरोधेन, कथम् । इत्याह-यथाऽऽहु:
शुद्धबुद्धयः-साधव इति ॥ २०३ ॥ एतदेव दर्शयति-'ईश्वर' इत्यादिना-
ईश्वरः परमात्मैव, तदुक्तवतसेवनात् । यतो मुक्तिस्ततस्तस्याः, कर्ता स्याद्गुणभावतः ॥ २०४ ॥
ईश्वरः परमात्मैव, यः कश्चित्सर्वज्ञः, 'तदुक्तव्रतसेवनात्' अहिंसादिपालनादित्यर्थः, यतो मुक्तिर्भवति ततस्तस्याः-
क" स्यात् (गुणभावतः-निमत्तत्वेन कर्तृत्वोपचारात) ॥२०४॥
तदनासेवनादेव, यत्संसारोऽपि तत्त्वतः । तेन तस्यापि कर्तृत्वं, कल्प्यमानं न दुष्यति ॥ २०५ ॥
'तदेत्यादि, तदनासेवनादेव' तदुक्तवतापालनादेव यत् संसारोऽपि तत्त्वत: जीवस्य 'तेन' हेतुना 'तस्यापि संसारस्यापि
कर्तृत्वं कल्प्यमानं न दुष्यति ॥२०५॥ कर्तृत्व कल्प्यमानमपायदर्शनेन नै दुष्यतीति कल्पनागुणमाह- कत्तीय मित्यादिना-
॥२९॥

·। कर्ताऽयमिति तद्वाक्ये, यतः केषाञ्चिदादरः । अतस्तदानुगुण्येन, तस्य कर्तृवदेशना ।। २०६ ।। कर्ताऽयम्-ईश्वर इति तद्वाक्ये यतः 'केपाश्चित् तथाविधविनेयानामादरो भवति अतः तदानुगुण्येन तयाविष- विनेयानुगुण्यतः 'तस्य' परमात्मनः कर्तृत्वदेशनैति ॥ २०६॥ अस्यैव वादस्य निबन्धनान्तरमभिषित्सुराह- परमैश्वर्ययुक्तत्वान्मत आत्मैव चेश्वरः । स च कति निर्दोषः, कर्तृवादो व्यवस्थितः ॥ २०७ ॥ 'परमे'त्यादि, 'परमैश्वर्ययुक्तत्वात्' केवलश्रियमधिकृत्य मत आत्मैव चेश्वरः, स च कर्तेत्येवं निर्दोषः कर्तृवादो व्यव- स्थित इति ॥ २०७॥ एवं सर्वत्र शास्त्रकाराभिप्रायो मृग्य इति तत्स्तवमाह-शास्त्रे'त्यादिना- शास्त्रकारा महात्मानः, प्रायो वीतस्पृहा भवे । सत्त्वार्थसंप्रवृत्ताश्च, कथं तेऽयुक्तभाषिणः१ ॥२०८ ॥ शास्त्रकारा महात्मानः 'प्रायः' बाहुल्येन लोकायतादीन विहाय वीतस्पृहा 'भवें संसारे 'सत्त्वार्थसंप्रवृत्ताच' परोपका- रिण इति कथं तेऽयुक्तभापिणो ?, नैवेत्यर्थः ॥ २०८॥ यतश्चैवमतः- अभिप्रायस्ततस्तेषां सम्यग् मृग्यो हितैषिणा । न्यायशास्त्राविरोधेन, यथाऽह मनुरप्यदः ॥ २०९ ॥ 'अभिप्रायः' इत्यादि, अभिप्रायस्ततस्तेषां-शास्त्रकाराणां सम्यग्मृग्यो हितैषिणा आत्मनः, कथम् । इत्याह-न्याय- शास्त्राविरोधेन', न्याय्यमिदं, यथाऽऽह मनुरप्यदः ॥ २०९॥ एतत्किमाह ? इत्याह- आपं च धर्मशास्त्रं च, वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते, स धर्म वेद नेतरः॥ १० ॥ USeek

·शाख
हारि०
१ चाक-
रतबका
सांख्यवा-
दखण्डनम्
-
'आप'मित्यादि, आप च-चेदादि धर्मशास्त्रं च-पुराणादि 'वेदशास्त्राविरोधिना' एतत्प्रामाण्ये सति परस्पराविरोधिना
यस्तर्कणोहेत, तत्र(त्र) युक्तिलक्षणेन 'अनुसन्धत्ते' तदुक्तानुसन्धानं करोति स धर्म "विन्दते' जानाति, 'नेतरः' ऊहरहित
इति ॥ २१०॥ वार्त्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-
प्रधानोद्भवमन्ये तु, मन्यन्ते सर्वमेव हि । महदादिक्रमेणेह, कार्यजातं विपश्चितः ॥ २११ ॥
प्रधानात् महतो भावोऽहङ्कारस्य ततोऽपि च । अक्षतन्मात्रवर्गस्य, तन्मात्राद्भूतसंहतेः ॥ २१२ ॥
घटायपि पृथिव्यादिपरिणामसमुद्भवम् । नात्मव्यापारजं किञ्चित्तेषां लोकेऽपि विद्यते ॥ २१३ ॥
'प्रधाने त्यादि, प्रधत्ते प्रधीयते वाऽधिकारा अस्मिन्निति प्रधान-सत्त्वादिसामान्यावस्थादिलक्षणं तदुद्भवमन्ये तु साक्षा-
न्मन्यन्ते सर्वमेव हि लोकान्तर्गतं, महदादिक्रमेणेह वक्ष्यमाणलक्षणेन कार्यजातं 'विपश्चितः पण्डिता इति ॥ २११॥
एतदेवाह-प्रधाने त्यादिना; प्रधानात सकाशात् 'महतः' तत्त्वस्य बुद्धितत्त्वस्य भावः अभिव्यक्तिरूपः, अहङ्कारस्य-वैका-
रिकादेः 'ततोऽपि च महतः, यद्वा ततोऽपि-अहङ्काराद् 'अक्षतन्मात्रवर्गस्य' अक्षाणि-एकादशेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रिया-
दीनि तन्मात्राणि-पञ्च शब्दतन्मात्रादीनि, तन्मात्रेभ्यो भूतसंहतेः-आकाशादिलक्षणाया इति ॥ २१२ ॥ स्थूलं कार्यमधि-
कृत्याह-'घटाद्यपी'त्यादि, घटाद्यपि कार्यजातं पृथिव्यादिपरिणामसमुद्भवं, परिणांमात्परिणामान्तराः, सर्वथा नात्म-
व्यापारजं किञ्चित्तेषां-साङ्ख्यानां लोकेऽपि विद्यते, अकर्तृत्वादात्मन इति ॥ २१३ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अन्येत्यादिना-
॥३०॥

·AR अन्ये तु ब्रुवते ह्येतत् , प्रक्रियामात्रवर्णनम् । अविचार्यैव तद्युक्त्या, श्रद्धया गम्यते परम् ॥ २१ ॥ युक्त्या तु वाध्यते यस्मात्, प्रधानं नित्यमिष्यते।तथात्वाप्रच्युतौ चास्य, महदादि कथं भवेत् ? ॥२१५॥ तस्यैव तत्वभावत्वादिति चेकिं न सर्वदा? । अत एवेति चेत् तस्य, तथात्वे ननु तत्कुतः? ॥२१६॥ नानुपादानमन्यस्य, भावेऽन्यज्जातुचिद्भवेत् । तदुपादानतायां च, न तस्यैकान्तनित्यता ॥ २१७ ॥ घटायपि कुलालादिसापेक्षं दृश्यते भवत् । अतो न तत्पृथिव्यादिपरिणामैकहेतुकम् ॥ २१८ ॥ तत्रापि देहः कर्त्ता चेन्नैवासावात्मनः पृथक् । पृथगेवेति चेद्भोग, आत्मनो युज्यते कथम् ? ॥ २१९ ॥ देहभोगेन नैवास्य, भावतो भोग इष्यते । प्रतिबिम्बोदयात्किन्तु, यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ २२० । पुरुषोऽविकृतात्मैव, खनिर्भासमवेतनम् । मनः करोति सान्निध्यादुपाधिः स्फटिकं यथा ॥ २२१ ॥ विभक्तेहपरिणतो, बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते। प्रतिबिम्बोदयः खच्छे, यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥२२२॥ प्रतिबिम्बोदयोऽप्यस्य, नामूर्त्तत्वेन युज्यते । मुक्तैरतिप्रसङ्गाच्च, न वै भोगः कदाचन ॥ २२३ ॥ न च पूर्वखभावत्वात् , स मुक्तानामसङ्गतः । खभावान्तरभावे च, परिणामोऽनिवारितः ॥ २२४ ॥ शा. स.६ ड ·. E हारिक १चार्वाक- प्रकृतिवादे सांख्य- वात्तों देहात्पृथक्त्व एवास्य, न च हिंसादयः कचित्।तदभावैनिमित्तत्वात्, कथं बन्धः शुभाशुभः ? ॥२२५॥ बन्धाहते न संसारो, मुक्तिर्वाऽस्योपपद्यते । यमादि तदभावे च, सर्वमेव ह्यपार्थकम् ॥ २२६ ॥ 'अन्ये तु सौगतादयो ब्रुवते ह्येतत्-अनन्तरोदितं प्रक्रियामात्रवर्णनं, न तात्त्विकमेव, यस्मादेवमविचार्यैव तत्- तस्माद् युक्त्या श्रद्धया गम्यते परं, नान्य उपाय इति ॥२१४॥ एतदेवाह-'युक्त्या वित्यादिना युक्त्या तु बाध्यते, कथमित्याह-यस्मात्मधानं नित्यमिष्यते तैर्वादिमिः, तथात्वाप्रच्युतौ च अस्य-प्रधानस्य महदादि कथं भवेत्, न युज्यत इत्यर्थः ॥ २१५ ॥ पराभिप्रायमाह-तस्यैवेत्यादिना-तस्यैव' प्रधानस्य तत्वभावत्वात्' सन्निधानमात्रेण महदादि- जननवभावत्वादिति, एवं चेन्महदादि भवेत्तत्राह-किंन सर्वदाभवति?, तत्स्वभावत्वाविशेषात् , अत एव-तस्यैव तत्स्व- भावत्वात्-कदाचिदेव सविधानमात्रेण महदादिजननस्वभावत्वादिति चेदत्राह-तस्य प्रधानस्य तथा स्वरूपनिय- तत्वेऽविकृतत्वे सति ननु 'तत् महदादि 'कुतः' कस्मादुपादानातू!, नास्ति उपादानमित्यर्थः ।। २१६ ॥ उपचयामि- घित्सयाऽऽह-न अनुपादानं तथाभाविकारणविकलम् 'अन्यस्य' सर्वथा तथाभाविव्यतिरिक्तस्य प्रधानस्य भावे सति 'अन्यत्' एकान्ताविद्यमानं महदादि 'जातुचित् कदाचित् भवेत्, सर्वथाऽसतः सत्ताऽयोगात्, तदुपादानतायां च महदादेरभ्युपगम्यमानायां न तस्य' प्रधानस्य एकान्तनित्यता, तस्यैव तथाभवनादिति ॥ २१७ ॥ स्थूलमपि सकर्तृक मिति प्रतिपादयना-घटायपि कार्य कुलालादिसापेक्षं सत् दृश्यते 'भवत् उत्पद्यमान, यतबैवमतो न.पटावि राषि PLES द ·व्यादिपारिणामैकहेतुकं, किं तर्हि १, कर्तृहेतुकमपि ॥ २१८ ।। अत्रैवाक्षेपपरिहाराभिषित्सयाऽऽह-तत्रासादि, 'तत्रापि' घटादौ देहः कर्ता चेत्, मात्मा, अनोत्तरं-नैवासौ-देहः आत्मनः पृथक्, सर्वगतत्वादात्मनोऽसमतत्वाब देहस्य पृथगेवेति चेत्, अत्रोत्तरं-भोग आत्मनो युज्यते कथं', सर्वथा देहभेदेऽस्य मुक्तकल्पत्वादिति ॥ २१९॥ परस- भिप्रायमाह-'देह' इत्यादिना, देहेन भोगो देहभोगस्तेन नैव 'अस्य' आत्मनः 'भावत' परमार्थतः भोग इष्यते, प्रतिविम्बोदयेनेष्यते यथोक्तं पूर्वसूरिभिः-विन्ध्यवास्यादिभिरिति ॥२२०॥ यदुक्तं तदाह-पुरुषः' इत्यादि, 'पुरुषः आत्मा 'अविकृतात्मैव' नित्य एव, स्वनिर्भासं' स्वाकारम् 'अचेतन' चैतन्यशून्यं 'मनः करोति' अन्तःकरणं करोति 'सान्निध्यात्' संनिधानमात्रेण, निदर्शनमाह-'उपाधिः' पद्मरागादिः 'स्फटिकम्' उपलविशेष यथा स्वनिर्भासं करोति तद्वदिति ॥ २२१॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-विभक्ते'त्यादि, विभक्ता चात्मन ईदृक्परिणतिश्चेति विग्रहः तस्यां 'बुद्धी' अन्तःकरणलक्षणायां भोगः 'अस्य' पुरुषस्य कथ्यते आसुरिप्रभृतिभिः, किंवदित्याह-प्रतिबिम्बोदयः' प्रति- विम्वपरिणामः 'खच्छे' निर्मले चन्द्रमसः वास्तवस्य "अम्भसि उदके तद्वदिति ॥ २२२॥ उत्तरमाह-'प्रतीत्यादि, प्रतिविम्वोदयोऽपि 'अस्य' आत्मनः नामूर्त्तत्वेन हेतुना युज्यते, मुक्तैरतिप्रसङ्गाच्च, तेषां प्रतिबिम्वाभावात्, न वै भोगः कदाचन, सर्वदैकस्वभावत्वात् ॥ २२३ ॥ दोषान्तराभिधित्सयाऽऽह-'नचेत्यादि, न च नित्यत्वेन पूर्वस्वभाव- त्वात्कारणात् 'सः' प्रतिविम्बोदयनिमित्तस्वभावो मुक्तानामसङ्गत एव, नित्यत्वक्षतेः, एवमपि न वै भोगः कदाचन, किन्तु सर्वदैव, स्वभावान्तरभावे च मुक्तानामिष्यमाणे परिणामोऽनिवारितः, अमुक्तस्वभावत्यागतः स्वभावान्तराशीक- ·प्रकृतिवादे सांख्या हारि० १ चार्वाक- वार्ता ॥ ३२॥ रणाई, अभ्युपगमे चाविप्रतिपत्तिः ॥२२४॥दोपान्तरमाह-दहा दित्यादिना, देहात्पृथक्त्व एवास्य-आत्मनः न च हिंसा- दयः, आदिशब्दादनुग्रहादिपरिग्रहः, क्वचिद् यत्रापीष्यते, 'तदभाचे हिंसाद्यभावेऽनिमित्तत्वात्कारणात्कथं बन्धः शुभो- ऽशुभो (वा), नैवेत्यर्थः ।। २२५ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-बंधे'त्यादि, बन्धाहते न संसार:-देवादिरूपा, मुक्ति- ऽस्य-पुरुपस्योपपद्यते, अवद्धत्वात, यमादि अनुष्ठानं तदभावे च' मुक्त्यभावे च सर्वमेव ह्यपार्थकं, (केशफलत्वात्) साध्यार्थशून्यत्वाच्च ।। २२६ ।। पराभिप्रायमाह-'आत्मेत्यादिना- आत्मा न वध्यते नापि, मुच्यतेऽसौ कदाचन । बध्यते मुच्यते चापि, प्रकृतिः खात्मनेति चेत् ॥२२७॥ एकान्तेनैकरूपाया, नित्यायाश्च न सर्वथा । तस्याः क्रियान्तराभावाइन्धमोक्षौ तु युक्तितः ॥२२८ ॥ मोक्षः प्रकृत्ययोगो यदतोऽस्याः स कथं भवेत् ? । खरूपविगमापत्तेस्तथा तन्त्रविरोधतः ॥ २२९ ॥ पञ्चविंशतितत्वज्ञो, यत्र तत्राश्रमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वापि, मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३० ॥ पुरुपस्योदिता मुक्तिरिति तत्रे चिरन्तनैः । इत्थं न घटते चेयमिति सर्वमयुक्तिमत् ॥ २३१ ॥ आत्मा न वध्यते, पुण्यपापाभ्यां, नापि मुच्यतेऽसौ कदाचन, अवद्धत्वादेव, किं तर्हि ?, वध्यते मुच्यते चापि 'प्रकृतिः' सत्त्वादिसाम्यलक्षणा 'स्वात्मना' बन्धात्मनेति चेदत्राह-एकान्तेने त्यादि,एकान्तेनैकरूपायाः प्रकृतेर्नित्यायाश्च न सर्वथा तस्याः क्रियान्तराभावात् बन्धनाभावाच्च बन्धमोक्षौ तु युकितः ॥ २२७-२२८ ॥ दोपान्तरमाह-'मोक्ष' इत्यादिना- ॥ ३२॥ .

·मोक्षः प्रकृत्ययोगो यत् 'प्रकृतिवियोगो मोक्ष' इति वचनादतोऽस्या:-प्रकृतेः स कथं भवेत् मोक्षः', 'खरूपविगमा-
पत्तेः' प्रकृतिस्वरूपनिवृत्तिप्रसङ्गात्, तथा 'तन्त्रविरोधतः' स्वसिद्धान्तप्रकोपात् ॥२२९॥ एतदेवोपदर्शयन्नाह-'पञ्च-
विंशती'त्यादि, 'पञ्चविंशतितत्त्वज्ञा' प्रकृतिमहदादिज्ञाता यत्र तत्राश्रमे रतः, परिव्राजकादौ, जटी मुण्डी शिखी वापि
मुच्यते, वाह्यलिङ्गमत्राकारणं, नात्र संशयः, एवमेवैतदित्यर्थः ।। २३० ॥ एवं 'पुरुषस्येत्यादिना मुक्तिरिति, तत्रै()व
पूर्वाचार्यश्चिरन्तनैः, इत्थं न घटते चेयं, युक्तिविरोधादिति सर्वमयुक्तिमत् ॥ २३१ ॥ वार्त्तान्तरमाह-
अत्रापि पुरुषस्यान्ये, मुक्तिमिच्छन्ति वादिनः । प्रकृतिं चापि सन्यायात्कभप्रकृतिमेव हि ॥ २३२॥
तस्याश्चानेकरूपत्वात्परिणामत्वयोगतः । आत्मनो बन्धनत्वाच्च, नोक्तदोषसमुद्भवः ॥ २३३ ॥
'अनापी त्यादि, अत्रापि वादे पुरुपस्यान्ये मुक्तिमिच्छन्ति 'वादिनः' जैनाः, प्रकृति चापि 'सन्यायात्' सन्यायेन
कर्मप्रकृतिमेव हीच्छन्ति ॥ २३२ ॥ अत्र दोषाभावमाह,-'तस्याश्च'त्यादिना, 'तस्याश्च' कर्मप्रकृतेः अनेकरूपत्वात्,
चित्रत्वादित्यर्थः, 'परिणामित्वयोगता' परिणामित्वोपपत्तेः आत्मनो वन्धनत्वाच्च, भेदे सति तत्स्वभावत्वेन 'नोक्त-
दोपसमुद्भवः' न परपक्षोक्तदोपापत्तिरिति ॥ २३३ ॥ परमताभिधित्सयाऽऽह-
नामूर्त मूर्त्ततां याति, मूतं न यात्यमूर्त्तताम् । यतो बन्धायतो न्यायादात्मनोऽसङ्गतं तयां॥२३४॥
देहस्पर्शादिसंवित्त्या, न यात्येवेत्ययुक्तिमत् । अन्योऽन्यव्याप्तिजा चेयमिति बन्धादि सङ्गतम् ॥२३॥

·शास्त्र प्रकृतिवादे जैनवार्ता हारि० चार्वाक- स्तबका ॥३३॥ मूर्तयाऽप्यात्मनो योगो, घटेन नभसो थथा । उपधातादिभावश्च, ज्ञानस्येव सुरादिना ॥ २३६ ॥ एवं प्रकृतिवादोऽपि, विज्ञेयः सत्य एव हि । कपिलोक्तत्वतश्चैव, दिव्यो हि स महामुनिः॥ २३७॥ 'नामूर्त'मित्यादि, नामूर्त मूर्ततां याति, आकाशादौ तथाऽदर्शनात्, मूर्त न यात्यमूर्त्तता, परमाण्वादिषु तदावा- सिद्धे, 'यतः' यस्मादेवं न स्वरूपविपर्ययो भवति बन्धादि अतो न्याया-बन्धमोक्षाद्यस्मात्कारणात् न्यायेन-युक्त्या 'आत्मन:'.जीवस्यासङ्गतं तया कर्मप्रकृत्या, उभयोः स्वस्वभावनियतत्वादिति ॥ २३४ ॥ अनोत्तरममिषित्सुराह- 'देहे त्यादि, 'देहस्पर्शादिसंवित्त्या देहे स्पृष्टे ताडिते वा संवित्तिरुपजायत इति न यात्येवेत्ययुक्तिमद्, अमूर्त्तमपि कथञ्चिन्मूर्त्ततां यातीत्यर्थः, एतदेवाह-अन्योऽन्यव्याप्तिजा चेर्य-संवित्तिः, आत्मधर्मत्वात् , तस्य च स्पर्शाद्ययोगादिति, एवं बन्धादि सङ्गतं कर्मप्रकृत्यात्मनोः, कथश्चिदितरेतररूपापत्तेरिति ॥ २३५ ॥ एतदेव समर्थयनाह-'मूर्तयेत्यादि, मूर्तयाऽपि कर्मप्रकृत्या 'आत्मनः' जीवस्य 'योगः' सम्बन्धो न्याय्य एव, निदर्शनमाह-घटेन सह नभसो यथा, योग इति, दोषान्तरपरिहारायाह-उपघातादिभावश्च' उपघातानुग्रहभावश्च मूर्तीया अपि कर्मप्रकृतेः सकाशादात्मनो युक्त एव, अत्रापि निदर्शनं-ज्ञानस्येव सुरादिना, सुरयोपघातः बाहयादिनाऽनुग्रह इति लोकसिद्धम् ॥ २३६ ॥ उपसंहरन्नाह 'एवं'मित्यादि, 'एवम् उक्केन प्रकारेण प्रकृतिवादोऽपि विज्ञेयः "सत्य एव हि नानृत इति, उपपत्त्वन्तरमाहू- 'कपिलोकत्वतः (तथापि कुत) इत्याह-दिव्यो हि स महामुनिा, नानृतवादी, ततश्च तथाप्ययमभिप्राय इति गर्भः ॥ २३७ ॥ वातन्तिरामिपित्सयाऽऽह- । , SSSSS

·मन्यन्तेऽन्ये जगत्सर्व, क्लेशकर्मनिबन्धनम् । क्षणक्षयि महाप्राज्ञा, ज्ञानमा तथाऽपरे ॥१८॥
त आहुः क्षणिकं सर्व, नाशहेतोरयोगतः । अर्थक्रियाऽसमर्थत्वात्परिणामात् क्षयेक्षणात् ॥ २३९ ।
ज्ञानमात्रं च यल्लोके, ज्ञानमेवानुभूयते । नार्थस्तद्वयतिरेकेण, ततोऽसौ नैव विद्यते ॥ २४०॥
'मन्यन्ते' इत्यादि, मन्यन्ते 'अन्ये' सौत्रान्तिकाः सौगताः 'जगत्सर्वं चराचरं 'क्लेशकर्मनिबन्धन' रागादिकर्म-
निमित्तं, तथा 'क्षणक्षयि प्रतिक्षणनश्वरं, महामाज्ञा:-तेभ्योऽपि सूक्ष्मबुद्धयः ज्ञानमात्रं तथा 'अपरें' योगाचाराः
सौगता एव मन्यन्ते ।। २३८ ॥ सौत्रान्तिकमतमुपन्यस्यन्नाहु-'त आहुरित्यादि, 'ते' सौत्रान्तिका आहुः-यदुत
क्षणिकं सर्वं, कुतः? इत्याह-नाशहेतोरयोगतः, अयोगश्च नश्वरेतरविकल्पद्वारेण ज्ञेयः, तथा (अर्थ) क्रियाऽसमर्थत्वात्,
नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् , तथा परिणामात्' प्रतिक्षणमतादवस्थ्यात् , 'क्षयेक्षणात् अन्ते क्षय-
दर्शनादिति ॥ २३९ ॥ योगाचारमतामिधित्सयाऽऽह-'ज्ञान'मित्यादि, ज्ञानमात्रं च सर्वे, कथं -"यदू' यस्माल्लोके
ज्ञानमेव 'अनुभूयते चेतनत्वेन संवेद्यते, नार्थस्तव्यतिरेकेणानुभूयते, जडत्वाभ्युपगमात्, यत एवं ततोऽसौ नैव विद्य-
तेऽर्थः, अननुभूयमानत्वादिति ॥ २४० ॥ वार्त्तान्तरमाह-
अत्राप्यभिदधत्यन्ये, स्मरणादेरसम्भवात् । बाह्यार्थवेदनाचैव, सर्वमेतदपार्थकम् ॥ २४१ ॥
अनुभूतार्थविपयं स्मरणं लौकिकं यतः। कालान्तरे तथाऽनित्ये, मुख्यमेतन्न युज्यते ॥ २४२ ॥

·शास्त्र
हारि०
१चार्वाक-
स्तवका
क्षणिकवादे
ज्ञानमात्र
वादेव
पूर्वोत्तर-
पक्षी
॥ ३४॥
सोऽन्तेवासी गुरुः सोऽयं, प्रत्यभिज्ञाऽप्यसङ्गता । दृष्टकौतुकमुढेगः, प्रवृत्तिः प्राप्तिरेव च ॥ २४३ ॥
खकृतस्योपभोगस्तु, दूरोत्सारित एव हि । शीलानुष्ठानहेतुर्यः, स नश्यति तदैव यत् ॥ २४४ ॥
सन्तानापेक्षयाऽस्माकं, व्यवहारोऽखिलो मतः। स चैक एव तस्मिंश्च, सति कस्मान्न युज्यते ? ॥ २४५॥
यस्मिन्नेव तु सन्ताने, आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव संधत्ते, कर्पासे रक्तता यथा ॥ २४६ ॥
एतदप्युक्तिमात्रं यन्न हेतुफलभावतः । सन्तानोऽन्यः स चायुक्त, एवासत्कार्यवादिनः ॥ २४७ ॥
'अत्रापी'त्यादि, 'अत्रापि अनन्तरोदितमतद्वये अमिदधति 'अन्ये' जैनादयः-स्मरणादे' स्मरणप्रत्यमिज्ञानादे-
रसम्भवात्कारणात् बाह्यार्थवेदनाच्चैव-तग्रहणपरिणामवता विज्ञानेन सर्वमेतत्-क्षणिकत्वादिसाधनं परोक्तम् 'अपा-
र्थक' निरर्थकमित्यर्थः ॥ २४१ ॥ स्मरणाद्यसम्भवमाह-'अनुभूते'त्यादिना-'अनुभूतार्थविषयम्' अनुभूतार्थगोचरं
स्मरणं 'लौकिक' आगोपादिसिद्धं 'यत:' यस्मात् कालान्तरे आगामिनि, तथा 'अनित्ये' निरन्वयनश्वरेऽनुभवितरि
'मुख्य निरुपचरितम् एतत् स्मरणं 'न युज्यते' न घटत इति ॥ २४२ ॥ प्रत्यमिज्ञाऽपि न युज्यत इत्याह-सोड-
न्तेवासी'त्यादि, 'सोऽन्तेवासी' सोऽयं शिष्यः, गुरुः सोऽयं, प्रत्यभिज्ञाप्येवं या सा असङ्गता, तथा 'दृष्टकौतुर्क'
लोकसिद्धम् , उद्धेगस्तंदप्राप्तौ, प्रवृत्तिस्तदर्थप्राप्तिरेव चानिष्टस्यासङ्गतेति ॥ २४३ ॥ तथा-'खकृतस्येत्यादि, 'खकृ-
॥.३४॥

·तस्य' आत्मोपात्तस्य शुभादेः 'उपभोगस्तु अनुभवस्तु दूरोत्सारित एव हि, सुतरां न युज्यत इत्यर्थः, किमित्याह-
शीलानुष्ठानहेतुर्यः क्षणः स नश्यति निरन्वयस्तदैव यत्' यस्मात्॥२४४॥ पराभिप्रायमाह-सन्ताने त्यादिना, 'सन्ता-
नापेक्षया भूतभवद्भविष्यत्क्षणप्रवाहापेक्षया 'अस्माकं' सौगतानां व्यवहारोऽखिलो मतः, ऐहिक आमुष्मिकश्च, सच
सन्तान एक एव, न नाना, तस्मिंश्चैवंभूते सति कस्मान्न युज्यते स्मृत्यादि।, युज्यत एवेत्यभिप्रायः॥२४५ ॥ आमु-
मिकमधिकृत्याह-'यस्मिन्नित्यादि, यस्मिन्नेव तु सन्ताने-उक्तलक्षणे आहिता कर्मवासना-शुभाशुभा फलं 'तत्रैव'
सन्ताने, नान्यस्मिन् , युज्यते, कर्पासे रक्तता यथा, लाक्षारसजेति ॥ २४६ ॥ अनोत्तरम्-'एतदपी त्यादि, एतदप्यु-
क्तिमात्रं यत्' यस्मात् न हेतुफलभावतः सकाशात् सन्तानोऽन्यः, किन्तु हेतुफलभावः, स चायुक्त एव, हेतुफलभाव,
कस्य ? इत्याह-(अ) सत्कार्यवादिन इति ॥ २४७ ॥ एतदेव प्रकटयन्नाह-
नाभावो भावतां याति, शशशृङ्गे तथाऽगतेः। भावो नाभावमेतीह, तदुत्पत्त्यादिदोषतः ॥ २४८ ॥
सतोऽसत्त्वे तदुत्पादस्ततो नाशोऽपि तस्य यत्। तन्नष्टस्य पुनर्भावः, सदा नाशे न तत्स्थितिः ॥२४९ ॥
स क्षणस्थितिधा चेत् , द्वितीयादिक्षणास्थितौ। युज्यते ह्येतदप्यस्य, तथा चोक्तानतिक्रमः॥२५०॥
क्षणस्थितौ तदैवास्य, नास्थितियुक्त्यसङ्गत्तेः।न पश्चादपि सा नेति, सतोऽसत्त्वं व्यवस्थितम् ॥२५१॥
न तद्भवति चेत्, किं न सदाऽसत्त्वं?, तदेव यत् । न भवत्येतदेवास्य, भवनं सूरयो विदुः ॥ २५२ ॥

·क्षणिकपक्ष-
खण्डनं
शास्त्र
हारि०
१ चार्वाक-
स्तवका
॥३५॥
कादाचित्कमदोयस्माद्,उत्पादाद्यस्य तद् ध्रुवम्। तुच्छत्वान्नेत्यतुच्छस्याप्यतुच्छत्वात्कथं नुय(त)त?२५३
तदा भूतेरियं तुल्या, तन्निवृत्तेन, तस्य किम् ? तुच्छतातेन भावोऽस्तु, नासत्सत् , सदसत्कथम् ? २५४
खहेतोरेव तज्जातं, तत्वभावं यतो ननु । तदनन्तरभावित्वादितरत्राप्यदः समम् ॥ २५५ ॥
नाहेतोरस्य भवन, न तुच्छे तत्वभावता।ततः कथं नु तद्भाव, इति युक्त्या कथं समम् १ ॥२५६ ॥
स एव भावस्तद्धेतुस्तस्यैव हि तदाऽस्थितेः। खनिवृत्तिखभावोऽस्य, भावस्यैव ततो न किम् ? ॥२५७॥
ज्ञेयत्ववत्स्वभावोऽपि, न चायुक्तोऽस्य तद्विधः । तदभावे न तज्ज्ञानं, तन्निवृत्तेर्गतिः कथम् १॥२५८॥
तत् तद्विधखभावं यत्, प्रत्यक्षेण तथैव हि । गृह्यते तद्गतिस्तेन, नैतत्त्वचिदनिश्चयात् ॥ २५९ ॥
समारोपादसौ नेति, गृहीतं तत्त्वतस्तु तत् । यथा भावग्रहात्तस्यातिप्रसङ्गादोऽप्यसत् ॥ २६० ॥
गृहीतं सर्वमेतेन, तत्त्वतो निश्चयः पुनः। मितग्रहसमारोपादिति तत्त्वव्यवस्थितेः ॥ २६१ ॥
एकत्र निश्चयोऽन्यत्र, निरंशानुभवादपि । न तथा पाटवाभावादित्यपूर्वमिदं तमः ॥ २६२ ॥
खभावक्षणतो घौं, तुच्छता. तन्निवृत्तितः । नासावेकक्षणपाहिज्ञानात्सम्यग विभाव्यते ॥ २६३ ॥
.
,
॥ ३५॥

·तस्यां च नाहीतायां, तत्तथेति विनिश्चयः। नहीन्द्रियमतीतादिग्राहकं सद्भिरिष्यते ॥ २४ ॥. अन्तेऽपि दर्शनं नास्य, कपालादिगतेः कचित् । न तदेव घटाभावो, भावत्वेन प्रतीतितः॥ २९५॥ न तद्गतेर्गतिस्तस्य, प्रतिबन्धविवेकतः। तस्यैवाभवनत्वे तु, भावाविच्छेदतोऽन्वयः ॥ २६६ ॥ तस्मादवश्यमेष्टव्यं, तदूई तुच्छमेव तत् । ज्ञेयं संज्ञायते ह्येतदपरेणापि युक्तिमत् ॥ २६७ ॥ नोत्पत्त्यादेस्तयोरैक्यं, तुच्छेतरविशेषतः। निवृत्तिभेदतश्चैव, बुद्धिभेदाच्च भाव्यताम् ॥ २६८ ॥ 'नाभाव' इत्यादि, अभावः तुच्छः भावतां याति, अतुच्छतां प्रतिपद्यत इत्यर्थः, कुतः? इस्याह-शशशृङ्गे अभावे 'तथाऽगते.' भावत्वेनागते, तथा भावः अतुच्छः 'नाभावमेति' न तुच्छतां यातीह, कुतः ? इत्याह-'तदुत्पत्त्यादि- दोपतः' अभावोत्पत्त्यादिदोपात् ॥ २४८ ॥ कथं दोषः? इत्याह-सतोऽसत्वे' इत्यादि, 'सत्तः' भावस्य "असत्त्वे' अभावे सति, किमित्याह-'तदुत्पादः' असत्त्वोत्पादः, कादाचित्कत्वात् , 'ततः' उत्पादात् नाशोऽपि तस्य' असत्त्वस्य, कृतकत्वात् , 'यत्' यस्मादेवं तत् तस्मान्नष्टस्य ते सतः पुनर्भावः, तदसत्त्वनाशात्, सदा नाशे विवक्षिते सतः 'तस्थितिः' न विवक्षितसतः स्थितिः, सदा तन्नाशोपपत्तेरिति ॥ २४९ ॥ पराभिप्रायमाह-स क्षणस्थितीत्यादिना- 'सः' नाशः क्षणस्थितिधर्मो चेत्, भाव एव तद्विशेषणात्, अत्राह-द्वितीयाद्विक्षणास्थितौ सत्यां युज्यते ह्येतदपि-क्षण- स्थितिधर्मकत्वमस्य, तथा च-एवं च सति "उक्तानतिक्रमः' उक्तदोपापत्तिरेव ॥ २५०॥ एतदेव भावयति-"क्षणे- RSS ·क्षणिकपक्ष- खण्डन शास्त्र हारि० १ चार्वाक- स्तबका ॥३६॥ त्यादि, क्षणस्थितौ सत्यां तदैव' तस्मिन्नेव काले "अस्य' क्षणस्थितिधर्मणो वस्तुनो नास्थितिः, कुतः? इत्याह-युक्त्यस- गते, क्षणस्थितिविरोधात्, न 'पश्चादपि क्षणादूद्ध सा नेति, अस्थितिः, युक्त्यसङ्गतेरेवेति, एवं तस्यैवाभवनेन सतो- ऽसत्त्वं व्यवस्थित, तंतश्च सतोऽसत्त्व इत्यादेरनतिक्रम एव ॥ २५१ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावाह-'न त'दित्यादिना-न 'तत् असत्त्वं भवति चेत्, तुच्छत्वादित्यभिप्रायः, अनोत्तरं-किं न सदा, सत्त्वं, सत्त्वाभावात्, पर आह-तदेव' सत्त्वमेव 'यत्' यस्मान्नं भवति, निवर्त्तते अतो न सदा सत्त्वम्, अन्नोत्तरम् एतदेव' अभवनं स्ववृत्तिलक्षणं "अस्य' असत्त्वस्य "भवन सत्त्वं 'सूरयो विदुः पण्डिता जानन्ति, तदात्वेनेति भावः ॥ २५२ ॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह-कादा- चित्क'मित्यादिना-कादाचित्कमदः-एतदसत्त्वं, तत्सत्त्वकालासत्त्वे, यस्मात्कारणाद् 'उत्पादादि' उत्पादविनाशादि 'अस्य' असत्त्वस्य 'तत् तस्माद् ध्रुवनियोगो न। पराभिप्रायमाह-तुच्छत्वान्नेत्यसत्त्वस्योत्पादादि, अनोत्तरम्-अतु- च्छस्यापि सत्त्वस्य अतुच्छत्वात्कारणात् कथं नु तदु' उत्पादादि ? ॥ ३५३ ॥ पर आह-तदा भूते रित्यादि, 'तदा भूते रिति तस्मिन्नेव काले उत्पत्तेः अतुच्छस्योत्पादादि न्याय्यम्, अनोत्तरम्-'इयं तुल्या' इयं तदा भूतिः तुच्छस्यापि , तुल्या, सत्त्वक्षणानन्तरं तदसत्त्वात्, पर आह-तन्निवृत्तेर्नेति, तनिवृत्तेः-तस्यैवाभवनेनातुच्छस्य निवृत्तेने तुल्या तुच्छस्य तदा भूतिस्तस्य निवृत्त्यनुपपत्तेः, अनोत्तरं-न तस्य किमिति, न उभयत्रापि संबध्यते, तस्य-तुच्छस्य किंन निवृत्तिः, अस्ति चेत्यभिप्रायः, पर आह-तुच्छताप्तेरिति, न तु तस्य निवृत्तिः, तुच्छताऽऽ, तुच्छेन हि तुच्छतामिव तदात्मकत्वान्न तन्निवृत्तावपि तत्रान्यत्किश्चित् , तन्निवृत्तेरपि. तुच्छत्त्वादित्यर्थः, अंत्रोत्तरं-न भावोऽस्त्विति, न चैतदेवं ·यदुच्यते भवता-तुच्छतया तुच्छताप्तौ चेति न तन्निवृत्तिः, किन्तु 'भावोऽस्तु' (अ)तुच्छता भवतु, एवमेवैतनिवृत्त्युप- पत्तेरिति । पर आह–नासत्सदिति, कथं चासत्सद्भवति येनोच्यते तुच्छतानिवृत्तौ भावोऽस्त्वित्यमिप्रायः, अत्रोत्तरं- सदसत्कथमिति, एतदुक्तं भवति-यद्यसत्सन्न भवति, प्रकृत्यन्यथात्वायोगेन, ततः सदसत्कथं भवतीति ॥ २५४ ॥ पर आह-खहेतो रित्यादि, 'खहेतोरेव' स्वकारणादेरेव 'तत् सत्त्वं 'जातम्' उत्पन्नं 'तत्खभावम्' असद्भवनस्वभावं 'यतः यस्मात् तस्मात्सदसद्भवतीति न दोपः, अत्रोत्तरं-ननु यद्येवं 'तदनन्तरभावित्वात् सत्त्वानन्तरभावित्वाद् 'इत- रत्रापि' असत्त्वे 'अदः' एतत् स्वहेतोरेव जातादिकल्पनं 'सम' तुल्यमेवेत्यर्थः ॥ २५५ ॥ पर आह-नातो रित्यादि, 'नाहेतो. नाकारणस्य 'अस्य' असत्त्वस्य भवनम् , असत्त्वे नापि तथा, न 'तुच्छे' निस्वभावेऽस्मिन् (तत्) 'स्वभाव- ता' सद्भावता, यत एवं ततः कथं नु तद्भाव' असतः सद्भावो?, नैवेत्यर्थः, इत्येवं 'युक्त्या न्यायेन कथं समं !, स्वहे- तोरेव जातादिकल्पनमिति ॥२५६॥ अत्रोत्तरमाह-स एवेत्यादिना-स एव भावो योऽसौ न भवति तद्धेतुः' असत्त्व- हेतुः, कुतः? इत्याह-'अ(तस्यैव हि भावस्य 'तदा' द्वितीयसमये 'अस्थिते' अभवनाद्, एतेनासत्त्वस्य तदनन्तर भावित्वं नियमवदाह, एतच्च न तत्त्वतो हेतुफलभावाङ्गमिति, तथा स्वनिवृत्तिः-स्वामा(त्म)निवृत्तिः स्वभावो-धर्मोऽस्य -सत्त्वस्य, भावस्यैव हेतुसामर्थ्यात्, यत एवं ततो न किं युक्त्या समं स्वहेतोरेव जातादिकल्पनं ?, सममेव, न्यायस्य तुल्यत्वादभ्युपगमविचाराधिकाराच्च ॥ २५७॥ अत्रैवोपचयमाह-ज्ञेयत्वव'दित्यादिना-ज्ञेयत्ववत् यथा ज्ञेयत्वं तद्ध- स्वभावोऽपि न चायुक्तः, किन्तु युक्त एव, 'अस्य' असत्त्वस्य तद्विधा' सद्भावनप्रकारः, यथा ज्ञेयत्वमपि न तत्रेत्याह- शा.स. ७ ·44 शास्त्र हारिक १ चार्वाक- स्तवका असतस्तु च्छताया असिद्धि ॥ ३७॥ 'तदभावे' ज्ञेयत्वाभीवे न तज्ज्ञानम्' असत्त्वज्ञानं, ततः किमित्याह-तनिवृत्ते' सत्त्वनिवृत्तेः 'गतिः कथं परि च्छेदः कथमिति ॥ २५८ ॥ परामिप्रायमाशय परिहरति--तत्सद्विध' इत्यादिना-तत्-सत्त्वं, तद् वस्तु, 'तद्विधख- भावं' निवृत्तिरूपधर्मकं यत्' यस्मात् तस्मात् 'प्रत्यक्षेण वस्त्वध्यासना (सेन) तथैव हि स्वधर्मवदेव 'गृद्यते' परिच्छिद्यते, यत एवं तदतिः सत्त्वनिवृत्तिगतिः तेन कारणेनान परिहारे नैतद् यदुक्तं परेण, कुतः ? इत्याह-'कचि- दनिश्चयात् प्रतीत्यभावेन सर्वत्रानिश्चयात्, यद्वा कचित्सभागसन्ततावनिश्चयादिति ॥ २५९ ॥ परामिप्रायमाह 'समारोपा'दित्यादिना-'समारोपात् तत्तुल्यसत्त्वाध्यारोपेण 'असौ निश्चयो नेति, 'गृहीतं' परिच्छिन्नं तत्त्वतस्तु तदसत्त्वं, कुतः? इत्याह-यथाभावग्रहात् 'तस्य' प्रत्यक्षस्य, यथाभावमेवैत(वस्तु) तगृह्णाति, तद्बलोत्पत्तेः, अत्र परिहारः -अतिप्रसङ्गात्कारणात् 'अदोऽपि असद् एतदपि यत्किश्चित् ॥ २६० ॥ कुतः! इत्याह-गृहीत'मित्यादि, गृहीतं सर्व त्रैलोक्यम् एतेन' विवक्षितज्ञानेन, 'तत्त्वता परमार्थतः तत्प्रतीत्योत्पत्तेः, अत्र परिहार:-निश्चयः पुनः सर्वविषयः 'मितग्रहसमारोपात् मितग्रहणाध्यारोपेण 'इति' एवं तत्त्वव्यवस्थितेः कारणाददोऽप्यसदिति योगः ॥ २६१ ॥ अत्रै- वोपचयमाह-एकत्रे'त्यादिना-एकत्र निश्चयः सत्त्वे, अन्यत्र-असत्वे निरंशानुभवादपि-अविशिष्टानिमित्तान्न तथा- सत्त्वनिश्चयः पाटवाभावादू-अधिकृतानुभवमान्छादित्येवमपूर्वमिदं तमः, निरंशस्य पाटवापाटवायोगात् ॥२६२॥ प्रस्तु- तमेव समर्थयति-खभाव' इत्यादिना-खभावक्षणतः स्वसत्त्वक्षणात् 'ऊद्ध द्वितीयक्षणे 'तुच्छता' तदसत्त्वरूपा, कुतः? इत्याह-तनिवृत्तितः तस्य निवृत्तेः, यत एवमतो न 'असौ' तुच्छता एकक्षया(णमा)हिज्ञानात्, सन्मात्रग्रा- 1 . १ ॥३७॥ 41 PRES ·हिज्ञानादित्यर्थः 'सम्यग्विभाव्यते' न्यायतो निश्चीयते, तदालम्वनत्वात्तस्य ॥ २६३ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह- 'तस्यां चेत्यादि, 'तस्यां च'तुच्छतायां नागृहीतायां सत्यां 'तत् वस्तु तथेति क्षणस्थितिधर्मकमिति विनिश्चयो भवति, कुतः' इत्याह-नहि 'इन्द्रियं चक्षुरादि 'अतीतादिग्राहक' अतीतैष्यत्परिच्छेदकं सद्भिरिष्यते, वर्तमानार्थप्रा- हित्वात् प्रकृतेरपोहेन ॥२६४॥ प्रस्तुतोपचयमाह-'अन्तेऽपी'त्यादिना-'अन्तेऽपीति विसभागसन्तत्युत्पत्तावपि दर्शनं नास्य-घटाद्यसत्त्वस्य कचिदिति योगा, कुतः? इत्याह-'कपालादिगते' कपालादिपरिच्छेदात्कारणात्, स्यात्कपा- लायेव घटाभावः' इत्यत्राह-न 'तदेव' कपालादि 'घटाभावों घटादिनाशः घटाद्यसत्त्वमितियावत्, कस्मात्? इत्याह -'भावत्वेन प्रतीतितः सत्त्वेनानुभवात् ॥ २६५ ॥ तत एव तद्गतिरित्येतदपि नेत्याह-'न तद्गते रित्यादिना-न 'तद्गते' कपालादिपरिच्छेदाद्गतिः 'तस्य' घटाद्यभावस्य, कुतः? इत्याह-'प्रतिबन्धविवेकता' घटाद्यभावस्य कपाला- देश्च प्रतिबन्धविरहात्, पक्षान्तराङ्गीकरणे दोषमाह-तस्यैव' कपालादेः 'अभवनत्वे तु घटाद्यभवनत्वे त्वभ्युपगम्य- माने भावाविच्छेदस्यैवान्वयत्वादिति ॥ २६६ ॥ उपसंहरन्नाह तस्मादित्यादि, यस्मादेवं तस्मादवश्यम् 'एष्टव्यम्' अङ्गीकर्त्तव्यं तदूर्द्ध क्षणस्थितिधर्मणः सत्त्वादू 'तुच्छमेव तत् असत्त्वमेव व्यवस्थितं ज्ञेयं, सद्विषयतया ज्ञायते चैतद् -असत्त्वं 'अपरेणापि ज्ञानान्तरेण, 'युक्तिमत्' न्याय्यं तावद् एतत्, सत्त्वपरेणैव सर्वथा तद्वेदिना ज्ञायत इत्यनि- प्रायः॥२६७ ॥ एवमसत्त्वस्योत्पत्त्याद्यभिधायानिष्टापत्तिपरिजिहीर्षयाऽऽह-नोत्पत्त्यादे' रित्यादि, नोत्पत्त्यादेः कार- णात् 'तयोः सत्त्वासत्त्वयोः 'ऐक्यं तुल्यत्वं, कुतः? इत्याह-तुच्छेतरविशेषतः' तुच्छेतरत्वभेदात् निवृत्तिभेदत- ·शाख हारि० १ चार्वाक- स्तबका असतस्तु च्छताया असिद्धि: 4 श्चैव, सत्त्वस्य निवृत्तिः तुच्छाऽसत्त्वस्य त्वतुच्छेति वृत्तिभेदः, हेत्वन्तरमाह-बुद्धिभेदांच, तथा हिं सत्त्वे सत्त्वबुद्धिर- संत्त्वे चासत्त्वबुद्धिरिति बुद्धिभेदः, अस्माच्च भाव्यतां न तयोरैक्यमिति ॥२६८॥ एवं परपक्षप्रसङ्गमभिधाय यदनेनापा- कृतं तदुपन्यस्यन्नाह- एतेनैतत्प्रतिक्षितं, यदुक्तं न्यायमानिना । न तत्र किश्चिद्भवति, न भवत्येव केवलम् ॥ २६९ ॥ भावे ह्येष विकल्पः स्याद्विधर्वस्त्वनुरोधतः। न भावो भवतीत्युक्तमभावो भवतीत्यपि ॥ २७०॥ 'एतेने त्यादि, 'एतेन' अनन्तरोवितेन प्रसङ्गदोषेण एत् प्रतिक्षिप्तं-ज्युदस्तं यदुक्तं 'न्यायमानिना' धर्मकीर्तिना, यदुक्तं तदाह-न तत्र' वस्तुनि क्षणादूई किश्चिद्भवति वस्तुशब्दवाच्यं, किन्तु न भवत्येव केवलं तदेव न भवति, अन्यथा तन्नाशायोगात् ॥ २६९ ॥ न चास्याभवने तत्त्वान्यत्वकल्पनं युक्तमित्याह-'भावे ह्येष विकल्पः स्यात्, 'भावे वस्तुनो भवन एव 'एष विकल्प: स्यात् तत्त्वान्यत्वविकल्पः, किं कारणं ?-'विधे(घे वस्त्वनुरोधतः' विधे- वस्तुनो विधाने 'वस्त्वनुरोधता' वस्त्वनुरोधात्, अवस्तुनि सर्वथाऽप्रवृत्तिा, यदि निःस्वभावस्य नास्ति व्यापारसमावेशः कथमिदानीं भवत्यमानः शशविषाणमित्यादिव्यवहारः, अनोत्तरं-न भावो भवतीत्युक्त, भावप्रतिषेधमात्रमेवाभावो भवति इत्यपि, न तु तुच्छस्य भवनं नाम, न तत्त्वाभावो भवतीति, किमुकं भवति ?-भावो न भवति ॥ २७० ॥ पर एव प्रसङ्गादोर्ष परिहरनाह- ·एतेनाहेतुकत्वेऽपि, ह्यभूत्वा नाशभावतः। सत्ताऽनास्ति(शि)त्वदोषस्य, प्रत्याख्यातं प्रसजनम् ॥२७॥ प्रतिक्षितं च यत्सत्तानाशिवागोऽनिवारितम्। तुच्छरूपा स(त)दाऽसत्ता, भावाप्ते शितोदिता ॥२७२॥ भावस्याभवनं यत्तदभावभवनं तु यत् । तत्तथाधर्मके युक्तविकल्पो न विरुध्यते ॥ २७३ ॥ तदेव न भवत्येतद्विरुद्धमिव लक्ष्यते । तदेव वस्तुसंस्पर्शाद्भवनप्रतिषेधतः ॥ २७४ ॥ सतोऽसत्त्वं यतश्चैवं, सर्वथा नोपपद्यते । भावो नाभावमेतीह, ततश्चैतब्यवस्थितम् ॥ २७५ ॥ 'एतेने त्यादि, 'एतेन' नाशस्य निःस्वभावत्वप्रतिपादनेन अहेतुकत्वेऽपि नाशस्याङ्गीक्रियमाणे अभूत्वा नाशभावतः, नाशो हि प्रथममभूत्वा द्वितीयक्षणे भवतीत्यभूत्वा तद्भावः ततश्च ‘सत्ताऽनाशित्वदोषस्य' इत्यङ्कुरादिवत्सत्त्वानाशिव- मितरोन्मञ्जनमिति दोषस्य यत्प्रसञ्जनं तत्प्रत्याख्यातं, निराकृतमित्यर्थः, एतद्धम्मकीर्तिनोक्तम्, एतच्च प्रकरणकारेण 'सत्त्वा(तोड)सत्त्व' इत्यादिना प्रतिक्षितम् ॥ २७१ ॥ एतेनैतत्प्रतिक्षिप्तमिति मनाण्या (समायो) जयन्नाह-प्रति- क्षिसं चेत्यादि, प्रतिक्षिप्तं चैतत् 'यत्' यस्मात् 'सत्तानाशिवागो' भावोन्मजनापराध: "अनिवारितम् तदवस्थ एव, कथमित्याह-यस्मात् 'तुच्छरूपा' निःस्वभावात्मिका 'तदाद्वितीयक्षणे 'असत्ता' नाशात्मना नाशस्य, तया तन्निवृत्त्या भावाः कारणान्नाशितोदिता प्रागेव तस्याः इति ॥ २७२ ॥ तथा-'भावस्थेत्यादि, भावस्याभवनं यत्तुच्छमेव 'तत् तदेवाभावभवनमार्थीप्रतीतिमाश्रित्य 'यत्' यस्मात्तथाधर्मक एव-ज्ञेयत्वादिस्वभावे तस्मिन्नभवने 'उक्तविकल्प:' E

·का
हारि०
१ चार्वाक-
स्तवका
धर्मकीर्ति-
मतखण्डनं
अभावस्य
भावत्वा-
भाव:
-
॥३९॥
तत्त्वान्यत्वलक्षणो न विरुध्यते, भाववन्न्यायपारिति ॥ २७३ ॥ दोषान्तरमाह-तदेवे'त्यादिना-तदेव न भवति एतत्
परोदित वस्तुतत्त्वापेक्षया विरुद्धमिव लक्ष्यते, कथमित्याह-तदेव वस्तुसंस्पर्शात्, वस्तुनश्च भवनरूपत्वात् , भूयो
भवनप्रतिपेधतः-भवनं न भवतीत्यापत्तेरिति ॥ २७४ ॥ मूलमुपसंहरन्नाह-सत' इत्यादिना-सतोऽसत्त्वं यतश्चैवम्-
उक्तेन प्रकारेण सर्वथा नोपपद्यते, भावोन्मजनप्रसङ्गेन, भावो नाभावमेतीह यदु(क्त)प्राक् ततश्चैतत् - 'व्यवस्थितं' प्रति-
ठितमेव ॥ २७५ ॥ साम्प्रतं नाभावो भावतां याती'त्येतद्व्यवस्थापयन्नाह
असतः सत्त्वयोगे तु, तत्तथाशक्तियोगतः। नासत्त्वं, तद्भावे तु न तत्सत्वं तदन्यवत् ॥ २७६ ॥
असदुत्पद्यते तद्धि, विद्यते यस्य कारणम् । विशिष्टशक्तिमत्तच्च, ततस्तत्सत्त्वसंस्थितिः ॥ २७७ ॥
अत्यन्तासति सर्वस्मिन् , कारणस्य न युक्तितः। विशिष्टशक्तिमत्त्वं हि, कल्प्यमानं विराजते ॥२७८॥
तत्सत्त्वसाधकं तन्न, तदेव हि तदा न यत् । अत एवेदमिच्छन्तु, न चैतस्येत्ययोगतः ॥.२७९ ॥
वस्तुस्थित्या तथा तद्यत्तदनन्तरभावि तत् । नान्यत्ततश्च नाम्नेह, न तथाऽस्ति प्रयोजनम् ॥ २८० ॥
नाम्ना विनाऽपि तत्त्वेन, विशिष्टावधिना विना।चिन्त्यतां यदि सन्न्यायाद्वस्तुस्थित्याऽपि तत्तथा ॥२८१॥
साधकत्वे तु सर्वस्य, ततो भावः प्रसज्यते । कारणाश्रयणेऽप्येवं, न तत्सत्त्वं तदन्यवत् ॥ २८२. ॥..
॥३९॥

·. किं च तत्कारणं कार्यभूतिकाले न विद्यते । ततो न जनकं तस्य, तदा सत्त्वात्परं यथा ॥ २८३ ॥ 'असत' इत्यादि, 'असता' तुच्छस्य सत्वयोगेऽभ्युपगम्यमाने 'तत्सथाशक्तियोगता' तस्य-असतः तथा-तत्सत्त्व- भवनप्रकारेण शक्तियोगात् कारणात् नासत्त्वम् , असतः शस्ययोगात्, 'तदभावे तु तथाशक्ति(अ)भावे पुनरसत् न तद्-विवक्षितं सत्त्वं, तदन्यवत् योग्यताभावाविशेषात् ॥२७६॥ परामिप्रायं चेतस्यारोप्याह-'असदित्यादि, असदु- त्पद्यते 'तद्धि' तदेव वस्तु विद्यते यस्य कारणं, न पुनरन्यत्, विशिष्टशक्तिमत्-विवक्षितजननस्वभावं तच्च कारणं, ततः कारणात् 'तत्सत्त्वसंस्थितिः' विशिष्टसत्त्वभावना सत इति ॥ २७७ ॥ अत्रोत्तरम्-'अत्यन्तासतीत्यादि, 'अत्यन्ता- सति' सर्वथाऽविद्यमाने सर्वस्मिन् कार्यजाते कारणस्य विवक्षिते न 'युक्तितः' न्यायेन 'विशिष्टशक्तिमत्त्वं हि विव- क्षितजननस्वभावत्वमेव कल्प्यमानं विराजते, सर्वथाऽवध्यभावात् ॥ २७८ ॥ एतदेव प्रकटयति-तत्सत्त्वेत्यादिना- 'तत्सत्वसाधक' विवक्षितकार्यसत्त्वसाधकत्वं, तत्कारणस्य विशिष्टस्य शक्तिमत्त्वमिति परामिप्रायः, अत्रोत्तरं-'न' नैत- देवं, 'तदेव' विवक्षितकार्यसत्त्वं तदा' कारणकाले न 'यत्' यस्मादिति, पर आह-अत एवेदमिच्छन्तु, यत एव तत्स- स्वसाधकं तत् , (अ)सतः साधकत्वानुपपत्तेः, अत्रोत्तरं-न चैतस्येत्ययोगतः, नैवैतदेवं, सर्वथाऽसति तस्मिन् स्वसत्त्वसाधक तदित्यत्र तस्येत्ययोगात् ॥ २७९ ॥ पराभिप्रायमाह-वस्तुस्थित्येत्यादिना-वस्तुस्थित्या' आर्थ न्यायमाश्रित्य तथा तत् तत्कार्यसत्त्वसाधकं तत्-कारणं, कुतः इत्याह-'यत् यस्मात् 'तदनन्तरभावि विवक्षितकारणानन्तरभावि 'तत् विशिष्टमेव कार्य सत्त्वं, 'नान्यत्' सत्त्यान्तरं, यत एवं ततश्च नाम्नेह-अमिधानेनात्र-विचारे 'तथेति विवक्षितजननस्वk ·-- शास्त्र हारिक १चार्वाक- स्तवका आनन्तर योदिपक्षा खण्डन ॥४०॥ . भावमित्येवंभूते न-नास्ति प्रयोजनम् , अतदायत्तत्त्वाद्वस्तुसिद्धेरिति ॥ २८० ॥ अनोत्तरम्-'नाना विनाऽपि अमि- धानमन्तरेणापि तस्वेन-आर्यैव प्रतिपत्त्या विशिष्टावधिना विना भाविनं विशिष्टमवधिमन्तरेण चिन्त्यता, माध्य- स्थ्यमवलम्व्य, यदि 'सन्यायात्' सूक्ष्मन्यायेन वस्तुस्थित्याऽपि उक्तलक्षणया 'तत्' कारणं तथा तरकार्यसत्त्वसाधकं, नैव तत्तदा सर्वथाऽसदित्यसत्साधकं, तदेवं सर्वासतामविशिष्टमिति निरवधिकसाधकत्वमस्येत्यभिप्रायः॥ २८१॥ अत्र चायं दोप इत्याह-'साधके त्यादि, साधकत्वे तु तस्याभ्युपगम्यमाने निरवधिक एव, किमित्याह-'सर्वस्य' कार्यजा- तस्य 'ततः कारणात् भावः प्रसज्यते, तस्यासत्साधकत्वेनाविशेषात्, उपसंहरनाह-कारणाश्रयणेऽपि' कारणाङ्गीक- रणेऽपि 'एवम्' उक्तेन न्यायेन 'तत् विवक्षितं सत्त्वं तदन्यवत् योग्यताभावाविशेषात् ॥२८२॥ दोषान्तरमाह-'किचे- त्यादिना-किश्च-तत्कारणं पराभिप्रेतं 'कार्यभूतिकाले कार्यभवनकाले न विद्यते, क्षणिकत्वात् , यत एवं ततो न जनक 'तस्य' कार्यस्य, कुतः? इत्याह-तदाऽसत्त्वात् कार्यभवनकालेऽसत्त्वात्, परं यथा कारणवदित्यर्थः ॥ २८३ ॥ आश- काशेष परिहरति-'अनन्तरं चेत्यादिना- अनन्तरं च तद्भावस्तत्त्वादेव निरर्थकः । समं च हेतुफलयोन शोत्पादावसङ्गतौ ॥ २८४ ॥ स्तस्तौ भिन्नावभिन्नौ.वा, ताभ्यां ? भेदे तयोः कुतः? नाशोत्पादावभेदे तु, तयोर्वं तुल्यकालता२८५ न हेतुफलभावश्च, तस्यां सत्यां हि युज्यते । तन्निबन्धनभावस्य, द्वयोरपि वियोगतः ॥ २८६ ॥ .

·कल्पितश्चेदयं धर्मधर्मिभावो हि भावतः। न हेतुफलभावः स्यात् , सर्वथा तदभावतः ॥ २८७ ॥ न धर्मः कल्पितो धर्मधर्मिभावस्तु कल्पितः । पूर्वो हेतुर्निरंशः स, उत्तरः फलमुच्यते ॥ २८८ ॥ पूर्वस्यैव तथाभावाभावे हन्तोत्तरं कुतः । तस्यैव तु तथाभावेऽसतः सत्त्वमदो न सत् ॥ २८९ ॥ तं प्रतीत्य तदुत्पाद, इति तुच्छमिदं वचः । अतिप्रसङ्गतश्चैव, तथा चाह महामतिः ॥ २९॥ अनन्तरं च तद्भावः, कारणानन्तरं कार्यभाव इति गर्भः, 'तत्त्वादेव' अनन्तरत्वादेव 'निरर्थक' अप्रयोजना, 'समं च हेतुफलयो' एककालं च कार्यकारणयोर्नाशोत्पादौ 'असङ्गती' अघटमानौ ॥ २८४ ॥ एतदेवानिधित्सुराह- 'स्तस्तावित्यादि, 'स्त' स्यातां 'तो' नाशोत्पादौ भिन्नावमिन्नौ वा ताभ्यां-कार्यकारणाभ्यां , भेदेऽभ्युपगम्यमाने 'तयो' कार्यकारणयोः यथायोगं कुतो नाशोत्पादौ?, नैवेत्यर्थः, 'अभेदे तु' अभेदे पुनरभ्युपगम्यमाने 'तयोरेव(ब) कार्यकारणयोस्तुल्यकालता, तदभिन्ननाशोत्पादाभिन्नकालत्वादिति ॥ २८५ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-'न हेतु- फले त्यादि, न हेतुफलभावश्च तस्यां' तुल्यकालतायां सत्यां हि युज्यते, सव्येतरगोविपाणवत्, 'तनिबन्धनभावस्य' कार्यकारणभावनिवन्धनत्वस्य-तद्भावभावित्वादेः 'द्वयोरपि' तयोरभिन्नकालयोर्वस्तुनोः 'वियोगतः' अभावात् ॥२८६॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरन्नाह-'कल्पितश्चेत्यादि, कल्पितश्चेत् अयम्-अपारमार्थिको धर्मधर्मिभावो, यदुत कार- णविनाश इत्यादि 'भावतः' परमार्थतः, तत्रोत्तरं-न हेतुफलभावः' कार्यकारणभाव एव भवेत, सर्वथा 'तदभावत:' SAR ·शास्त्र हारि० १ चार्वाक- स्तबकः प्रतीत्यो त्पाद खण्डन ॥४१॥ . कार्यकारणभावाभावाद्, अभावश्च कल्पितत्वादिति ॥ २८७ ॥ पराभिप्रायमाह-'न धर्म त्यादिना-न धर्मः कल्पितः, कारणादि, धर्मधर्मिभावस्तु कारणं विनाशः कार्यमुत्पाद इति चेत्यादिः 'कल्पितः' अवास्तवः, किमिति ?-यतः पूर्वो हेतुरुच्यते इति योगा, पूर्वो वस्तुक्षणो हेतुः, स च 'निरंशः' एकस्वभावः, उत्तरः फलमुच्यते, निरंश एव, एवं हि पौर्वापर्यमात्रात् हेतुफलभावत्वमित्युक्तं भवति ॥ २८८ ॥ अत्रोत्तरमाह-पूर्वस्येत्यादिना-पूर्वस्यैव भावक्षणस्य तथा- भावाभावे तथा-तेन फलरूपप्रकारेण भवनाभावे सति हन्तोत्तरं कुतः, यत्फलमुच्यते, नैव तद्यत्सद्भवति, तस्यैव तु पूर्वभावक्षणस्य तथाभावे' तथा-तेन फलरूपप्रकारेण भवनेऽसतः सत्त्वम् , असत एव कार्यस्य.सत्त्वम् , अदः-एतत् न 'सत्' शोमनमित्यर्थः, ॥२८९॥ अनेन ययुदस्तं तदाह-'तं प्रतीवेत्यादि, 'तं प्रतीत्य' कारणक्षणमाश्रित्य- 'तदुत्पादा' कार्योत्पाद' इति तुच्छमिदं वचः, अनन्तरोदितोपपत्ते, हेत्वन्तरम्-अतिप्रसङ्गतश्चैव, विश्वस्य तदनन्तर- भावित्वात्, एतत्संवाद्येव पूर्वाचार्यमतमुपन्यस्यन्नाह-तथा चाहू महामतिः (संमति) कारः स्वशास्त्रे. ॥ २९० ॥ किं तत् इत्याह- सर्वथैव तथाभाविवस्तुभावाहते न यत् । कारणानन्तरं कार्य, द्रामभस्तस्ततो न तत् ॥ २९१ ॥ तस्यैव तत्वभावत्वकल्पनासंपदप्यलम् । न युक्ता युक्तिवैकल्यराहुणा जन्मपीडनात् ॥ २९२ ॥ तदनन्तरभावित्वमात्रतस्तयवस्थितौ । विश्वस्य विश्वकार्यत्वं, स्यात्तद्भावाविशेषतः ॥ २९३ ॥ ॥४१॥ . . . . ग ·S अभिन्नदेशतादीनामसिद्धत्वाद् अनन्वयात् । सर्वेषामविशिष्टत्वान्न तन्नियमहेतुता ॥ २९४ ॥ योऽप्येकस्यान्यतो भावः, सन्ताने दृश्यतेऽन्यदा। तत एव विदेशस्थात् , सोऽपि यत्तन्न बाधकः ॥२९५॥ 'सर्वथैवे'त्यादि, सर्वथैव तथाभाविवस्तुभावाद् ऋते न यत् कारणानन्तरं कार्य, आतः सत्ताऽयोगात्, 'दाग' झटित्येव 'नभस्त' आकाशात् 'ततः तस्मान्न कार्यम् , एवंवादिनः कार्याभाव एवेत्यर्थः ॥ २१॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह 'तस्यैवेत्यादि, तस्यैव कार्यस्य 'तत्वभावत्वकल्पनासम्पदपि तदनन्तरभवनस्वभावत्वकल्पनर्द्धिरपि 'अलम्' अत्यर्थ न युक्ता, कस्मादित्याह-युक्तिवैकल्यराहुणा' युक्तिवैकल्यक्रूरग्रहेण 'जन्मपीडनात्' उक्तवत्तदुत्पत्त्ययोगात् ॥ २९२ ॥ अतिप्रसङ्गमाह-तदनन्तरेत्यादिना-तदनन्तरभावित्वमात्रता' कारणानन्तरभावित्वमात्रेण तद्व्यव- स्थिती' कार्यकारणभावसिद्धौ सत्यां विश्वस्य वस्तुनः 'विश्वकार्यत्वं' सर्वकार्यत्वं स्यात्, तद्भावाविशेषतः तदनन्त- रभावित्वमात्रभावाविशेपात् ॥ २९३ ॥ विशेषकारणं विक्षिपति-'अभिन्ने'त्यादिना-'अभिन्नदेशतादीनाम्' अभिन्न: देशाभिन्नजातितादीनामसिद्धत्वात् , असिद्धत्वं च क्षणिकत्वेन तद्भेदोपपत्तेः, परिणामिन्यपि समानमेतदित्याह-'अनन्व- यात्' अनन्वयश्च तथाऽभ्युपगमेन, यत एवमतः सर्वेषां कार्याणामविशिष्टत्वात् सर्वकारणान्येव प्रति, 'न तनियमहे- तुता' न विशिष्टकारणकार्यनियमहेतुतेत्यर्थः ॥२९४॥ पराभिप्रायमाशय. परिहरति-योऽपी'त्यादिना-योऽपि क्वचित 'एकस्य' धूमादेः 'अन्यतः' इतोऽझ्यादेः 'भावः' उत्पादः सन्ताने दृश्यते 'अन्यदा' अन्यस्मिन् काले, न क्षणयोव्या- .

·हारि०
१ चार्वाक-
स्तवका
अन्वय
वादे शा-
न्तिरक्षि-
तमतनि-
॥४२॥
वहारिक ग्रहणमिति सन्तानग्रहणं, तत एव जलादेः 'विदेशस्थात् देशान्तरस्थितात् सोऽपि तत्तत्स्वभावतया यत्
यस्मात् तत् तस्मात् न वाधकोऽनियतकल्पनाया इति ॥२९५॥ एतेन प्रसङ्गाभिधानेन यद्युदस्तं तदभिधातुकाम आह-
एतेनैतत्प्रतिक्षितं, यदुक्तं सूक्ष्मबुद्धिना । नासतो भावकर्तृत्वं, तदवस्थान्तरं न संः॥ २९६ ॥
वस्तुनोऽनन्तरं सत्ता, कस्यचिद्या नियोगतः। सा तत्फलं मता सैव, भावोत्पत्तिस्तदात्मिका ॥२९७॥
असदुत्पत्तिरप्यस्य, प्रागसत्त्वात्प्रकीर्तिता । नासतः सत्त्वयोगेन, कारणात्कार्यभावतः ॥ २९८ ॥
प्रतिक्षिप्तं च तद्धेतोः, प्राप्नोति फलतां विना । असतो भावकर्तृत्वं, तदवस्थान्तरं च सः॥ २९९ ॥
वस्तुनोऽनन्तरं सत्ता, तत्तथा तां विना भवेत् । नभःपातादसत्सत्वयोगाद्वेति न तत्फलम् ॥३०॥
असदुत्पत्तिरप्येवं, नास्यैव प्रागसत्त्वतः । किं त्वसत्सद्भवत्येवमिति सम्यग्विचार्यताम् ॥ ३०१ ॥
एतच्च नोक्तवद्युक्त्या, सर्वथा युज्यते यतः । नाभावो भावतां याति, व्यवमिदं ततः ॥३०२ ॥
'एतेने त्यादि, 'एतेन' अनन्तरोदितप्रसङ्गेन 'एतत्' वक्ष्यमाणं 'प्रतिक्षिस' अप यदुक्तं 'सूक्ष्मवुद्धिना
शान्तरक्षितेन, यदुक्तं तदाह 'नासत' तुच्छस्य 'भावकर्तृत्वं वस्तुजनकत्वं, तथा 'तदवस्थान्तरं असदवस्थान्त
न 'स' भाव इति ॥ २९६ ॥ किं तर्हि ?, 'वस्तुनः' इत्यादि, 'वस्तुनः' अग्न्यादेरनन्तरं सत्ता 'कस्यचित् धूमादेर्या
CALCHECK
॥४२॥

·है 'नियोगतः' नियोगेन सा तत्फलं तस्यानन्तरस्य वस्तुनः कार्य 'मता' दृष्टा, तस्याः कथमुत्पत्तिः? इत्याह-सैव' सच्चा भावोत्पत्तिः, उत्पत्त्युत्पत्तिमतोरभेदात् 'तदात्मिका' भावात्मिकैव, नान्येति ॥ २९७ ॥ यद्येवं कथमसत उत्पत्तिः इत्याह -'असदित्यादि, असदुत्पत्तिरपि 'अस्य विवक्षितकार्यस्यैव प्रागसत्त्वात् प्रकीय॑ते, इदमेव पूर्व नेत्यसदित्युच्यते, नासतः-तुच्छस्य सत्वयोगेन' सत्त्वव्यापारेणासदुच्यते, कुतः? इत्याह-कारणात सकाशात् 'कार्यभावतः' कार्यो- त्पादाद्, भावाद्धि भावप्रसूतिरिति ॥ २९८ ॥ यथैव तत्प्रतिक्षिप्तं तथा लेशतो दर्शयति-प्रतिक्षिप्तं चेत्यादिना- प्रतिक्षिप्तं चैतत् 'तद्धेतोः' विशिष्टफलहेतोम॑दादेः 'फलतां विना' तथाभवनमन्तरेणेति योगः 'प्रामोती त्यापद्यते, किमित्याह-'असत' तुच्छस्यैव भावकर्तृत्वं, कारणस्य तत्त्वतोऽकारणत्वात्, तथा 'तदवस्थान्तरं' सदवस्थान्तरं च 'स' भावः प्रामोतीति योगः ॥२९९॥ एतदेव भावयति-वस्तुनः' इत्यादिना-'वस्तुनः मृदादेरनन्तरं 'सत्ता' घटादि. कार्यरूपा तत्तधाता 'तां विना' मृदादेरेव तद्भावमन्तरेण भवेद् 'नभःपातात्' आकाशपातेन, 'असत्त्वयोगाद्वा' असत्सद्भवनेन वा, प्रकारान्तराभावादिति, एवं नियमायोगेन 'न तत्फलं' न तस्यैव कार्यमिति ॥ ३००॥ उपन्यस्तशेष निराकरोति-'असदित्यादिना-असदुत्पत्तिरपि 'एवम्' उक्केन प्रकारेण न अस्यैव प्रागसत्त्वतः विवक्षितकार्यस्य, किंन्व- सत्सद्भवति?, न भवत्येव सदुत्पत्तिरिति सम्यग् विचार्यतां, सूक्ष्माभागेन ॥ ३०१॥ मूलोपसंहारमाह-एतचे त्यादिना -'एतच्च' असत्सद्भवनमनन्तरापादितं नोक्तवद्युक्त्या सर्वथा भावावधिशून्यं युज्यते, यतस्तच्छत्यभावेनातिप्रसङ्गात्, नाभावो भावतां याति यदुक्तं प्राग्व्यवस्थितमिदं 'ततः तस्मात् न्यायोपपत्तेरिति ॥ ३०२ ॥ सामग्रीपक्षमधिकृत्याह- शा.स. ८ ·- शाख. हारि० १ चाक- स्तवकः सामग्री- पक्षखण्डन याऽपि रूपादिसामग्री विशिष्टप्रत्ययोद्भवा । जनकत्वेन बुद्ध्यादेः, कल्प्यते साऽप्यनथिका ॥ ३०३ ॥ सर्वेषां बुद्धिजनने, यदि सामर्थ्य मिष्यते । रूपादीनां ततः कार्यभेदस्तेभ्यो न युज्यते ॥ ३०४ ॥ रूपालोकादिकं कार्यमनेकं चोपजायते । तेभ्यस्तावद्भय एवेति, तदेतच्चिन्त्यतां कथम् ? ॥ ३०५॥ प्रभूतानां च नैकत्र, साध्वी सामर्थ्यकल्पना । तेषां प्रभूतभावेन, तदेकत्वविरोधतः ॥ ३०६ ॥ तानशेषान् प्रतीत्येह, भवदेकं कथं भवेत् ? । एकस्वभावमेकं यत् , तत्तु नानेकभावतः ॥ ३०७ ॥ यतो भिन्नस्वभावत्वे, सति तेषामनेकता । तावत्सामर्थ्यजत्वे च, कुतस्तस्यैकरूपता ? ॥ ३०८ ॥ यज्जायते प्रतीत्यैकसामर्थ्य नान्यतो हि तत् । तयोरभिन्नतापत्ते दे भेदस्तयोरपिं ॥ ३०९ ॥ न प्रतीत्यैकसामर्थ्य, जायते तत्र किञ्चन । सर्वसामर्थ्यभूतिखभावत्वात्तस्य चेन्न तत् ॥ ३१० ॥ 'यापी'त्यादि, याऽपि 'रूपादिसामग्री रूपालोकमनस्कारचक्षुःसन्निधानरूपा 'विशिष्टप्रत्ययोद्भवा' स्वहेतुसन्नि- धिपरम्परोपजनितविशेषा जनकत्वेन 'बुद्ध्यादेः' कार्यजातस्योत्पत्त्यैव कल्प्यते साऽपि अर्थिका अभीष्टार्थविकलेत्यर्थः ॥ ३०३ ॥ एतदेव दर्शयन्नाह सर्वेषामित्यादि, सर्वेषां बुद्धिजनने एकस्मिन्नेव यदि सामर्थ्य मिष्यते, तत्स्वभावतया रूपादीनां, ततः किमित्यतं आह-कार्यमेदो न युज्यतें, बुद्धिव्यतिरेकेंण, को वा किमाह' इति ॥३०॥ अत्राह-रूपा- । . ॥४३॥ .

·लोके'त्यादि, रूपालोकादिकं कार्य स्वसन्तत्यपेक्षयाऽनेक चोपजायते तेभ्यो-रूपादिभ्यस्तावन्द एवेति तदैकल्यासम्भ- वात् 'तदेतत् मिन्नकार्यभवनं चिन्त्यतां कथं तुल्यसामर्थेभ्य ? इति ॥ ३०५॥ दोषान्तरामिपित्सयाऽऽह-'प्रभूता- ना'मित्यादि, प्रभूतानां च रूपादीनां नैकत्र, बुद्ध्यादौ, 'साध्वी' न्याय्या 'सामर्थ्यकल्पना' शक्तिसमर्थना, कथमित्याह- 'तेषां समर्थानां प्रभूतभावेन कारणेन तदेकत्वविरोधतः' कार्यैकत्वविरोधात् ॥३०६॥ एतदेव भावयन्नाह ताने- त्यादि, 'तान्' समर्थान् अशेषान् 'प्रतीत्य' आश्रित्य 'इह' लोके भवत्कार्यमेकं कथं भवेत?, नैव, अत्रोपपत्तिः-एक- स्वभावं सदेकं 'यत्' यस्मात् 'तत्' तु पुनः नैकस्वभावम् , 'अनेकभावतः' अनेकेभ्य उत्पत्तेः॥ ३०७॥ किमित्येतदेव- मित्याह-यत' इत्यादि, 'यतः' यस्मात् 'भिन्नखभावत्वे नानास्वभावत्वे सति तेषां रूपादीनामनेकता, ततः किमि- त्याह-'तावत्सामर्थ्यजत्वे च' एतावश्यः समर्थेभ्यो जन्मनि च कुतः 'तस्य' कार्यस्य बुद्ध्यादेः 'एकरूपता' एकस्वभा- वता? ॥ ३०८ ॥ एतदेव समर्थयशाह-'यदित्यादिना-यज्जायते तत् कार्य 'प्रतीत्य' आश्रित्य एकसामर्थ्य कारणगतं, नान्यतो हि सामर्थ्यान्तरात् तत्तदेव जायते, कुतः? इत्याह-'तयोः कारणसामर्थ्ययोः 'अभिन्नतापत्तेः' एकत्वास- गात्, भेदे सति भेदस्तयोरपि-तत्कार्ययोः॥३०९॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-न प्रतीत्येत्यादिना-न 'प्रतीत्य' आश्रित्य एकसामर्थ्य जायते तत्र' कार्ये किश्चन, कुतः? इत्याह-सर्वेभ्यः समर्थेभ्यः भूतिस्वभावत्वात् 'तस्य' कार्यस्य, चेदित्याशझ्याह-'न तत्' नैतदेवम् ॥ ३१०॥ अत्रैवोपपत्तिमाह- प्रत्येकं तस्य तद्भावे, युक्ता युक्तखभावता । न हि तत्सर्वसामर्थ्य, तत्प्रत्येकत्ववर्जितम् ॥ ३११ ॥ SE ·हारि० १चार्वाक- स्तनका अनेकस्व- भावत्व ॥४४॥ BHA 'प्रत्येक मित्यादि, प्रत्येकम्' एकमेकं प्रति 'तस्य' बुद्ध्यादेः कार्यस्य 'तद्भावे तेभ्यः समर्थेभ्य उत्पत्तौ "युक्ता' न्याय्या हि 'उक्तखभावता' कर्मसामर्थ्यभूतिस्वभावता, किमित्याह-न हि तत्सर्वसामर्थ्य नामान्यत् किश्चित् , प्रत्ये- कतैव ॥ ३११ ॥ एतच्च परिहृतमेवेति दर्शयति-'अत्रे त्यादिना- अत्र चोक्तं न चाप्येषां, तत्खभावत्वकल्पना । साध्वीत्यतिप्रसङ्गादेरन्यथाऽप्युक्तिसम्भवात् ॥ ३१२॥ अत्र च तत्प्रत्येकत्वपक्षे उक्तं यजायत इत्यादि, न चाप्येषां समग्रफलानां तत्स्वभावत्वकल्पना, सर्व एव समग्रास्त- जननस्वभावाः फलमपि सर्व तजन्यस्वभावमेवेत्येवंरूपा 'साध्वी सती, कस्मान्न साध्वीत्याह-अतिप्रसङ्गादेर्दोषात्, समग्रान्तराण्यपि तज्जननस्वभावानीत्यतिप्रसङ्गा, आदिशब्दादेक एव तजननस्वभावः शेषा उपनिमन्त्रितकल्पा इत्यादि। अत्र निवन्धनमाह-अन्यथाऽपि एवमपि यथोक्तसममान्तराण्यपीत्यादि 'उक्तिसम्भवात् वचनाविरोधात्, युकिदै- कल्यं तु साधारणमित्यभिप्रायः ॥ ३१२॥ मौलं विकल्पमधिकृत्य पक्षान्तरमाह-'अर्थ'त्यादिना- अथान्यत्रापि सामर्थ्य, रूपादीनां प्रकल्प्यते । न तदेव तदित्येवं, नाना चैकत्र तत्कुतः ॥ ३१३ ॥ सामग्रीभेदतो यश्च, कार्यभेदः प्रगीयते । नानाकार्यसमुत्पाद, एकस्याः सोऽपि बाध्यते ॥ ३१४ ॥ उपादानादिभोगेन, न चैकस्यास्तु सङ्गता । युक्त्या विचार्यमाणेह, तदनेकत्वकल्पना ॥ ३१५॥ रूपं येन स्वभावेन, रूपोपादानकारणम् । निमित्तकारणं ज्ञाने, तत्वेनान्येन वा भवेत् ? ॥ ३१६ ॥ . ॥४४॥ त ·SSCS यदि तेनैव विज्ञानं, बोधरूपं न युज्यते । अथान्येन बलाद्रूपं, द्विस्वभावं प्रसज्यते ॥ ३१७ ॥ अबुद्धिजनकव्यावृत्त्या चेहुद्धिप्रसाधकः । रूपक्षणो ह्यबुद्धित्वात् , कथं रूपस्य साधकः? ॥ ३१८ ॥ स हि व्यावृत्तिभेदेन, रूपादिजनको ननु । उच्यते व्यवहारार्थमेकरूपोऽपि तत्त्वतः ॥ ३१९ ॥ अगन्धजननव्यावृत्त्याऽयं कस्मान्न गन्धकृत् ? । उच्यते तदभावाच्चेद्भावोऽन्यस्याः प्रसज्यते ॥ ३२० ॥ एवं व्यावृत्तिभेदेऽपि, तस्यानेकस्वभावता । बलादापद्यते सा चायुक्ताऽभ्युपगमक्षतेः ॥ ३२१ ॥ विभिन्नकार्यजननखभावाश्चक्षुरादयः। यदि ज्ञानेऽपि भेदः स्यात्, न चे दो न युज्यते ॥ ३२२ ॥ सामग्यपेक्षयाऽप्येवं, सर्वथा नोपपद्यते । यद्धेतुहेतुमद्भावस्तदेषाऽप्युक्तिमात्रकम् ॥ ३२३ ॥ अथान्यत्रापि-बुद्ध्यादिव्यतिरेकेण स्वसन्ततावपि सामर्थ्य जननं प्रति रूपादीनां समग्राणां प्रकल्प्यते, अत्र दोषमाह- न 'तदेव' बुद्ध्यादिजननसामर्थ्यमेव तद् अन्यत्रापि सामर्थ्यमिति, अन्यस्यापि बुद्ध्यादित्वप्राः, एवं नाना तदित्यापा- दयति, नानात्मकानां चैकत्र-एकस्वभावे रूपादौ 'तत्' सामर्थ्य कुतः? सर्वथैकत्वविरोधादिति ॥ ३१३ ॥ परपक्ष एव दोपान्तरमाह-'सामग्री'त्यादिना-सामग्रीभेदतो यश्च तत्र परैः कार्यभेदः प्रमीयते, तस्या एव कारणत्वेन, नानाकार्य- समुत्पादः स्वसन्तत्यपेक्षया एकस्याः, सोऽपि वाध्यते, एकैककारणत्वेन ॥ ३१४ ॥ अत्रैव परिहारदोषमाह-'उपादाने- ·शास्त्र हारि० १चार्वाक- अनेकस्व- भावत्वं ॥४५॥ त्यादिना-'उपादानादिभोगे(भेद)न सभागोपादानेन, न सहकारिलक्षणेन, न चैकस्या एव सामय्याः ‘सङ्गता' न्याय्या युक्त्या विचार्यमाणेह-सन्यायमार्गे 'तदनेकत्वकल्पना' अनेकास्ताः सामग्र्य इत्येवंरूपा ॥ ३१५॥ यथा न सङ्गता तथाऽभिषित्सुराह-रूपमित्यादि, रूपं येन 'खभावेन" सामर्थ्येन 'रूपोपादानकारण सभाग, निमिसका- रणं ज्ञाने आत्मिकादौ वा तत्तेनान्येन वा भवेत् ? ॥ ३१६॥ किश्चात? इत्याह-'यदी'त्यादि, यदि तेनैव, येन रूपे- णोपादानकारणम् , अत्र दोपः-विज्ञानं बोधरूपं न युज्यते, रूपवदेव,, अथान्येन, अत्रापि दोषा, वलाद्रूपमेवं 'सति द्विस्वभावं प्रसज्यते, अनिष्टं चैतदिति ॥ ३१७ ॥ इहैव पराभिप्रायमाशय परिहरन्नाह-'अबुद्धी त्यादि, 'अबुद्धिज- नकव्यावृत्त्या' अबुद्धिजनकेभ्यो व्यावृत्त इतिकृत्वा यदि 'बुद्धिप्रसाधक' बुद्धिजनको रूपक्षण इष्यते, एतदाशङ्कयाह- रूपक्षण एवं प्रस्तुतः एवं तर्हि अबुद्धित्वात्कारणात्कथं रूपस्य साधकः ?, तस्याप्यबुद्धित्वादिति ॥ ३१८ ॥ पराभिप्राय- ममिधिरसुराह-सही त्यादि, 'स हि रूपक्षणः व्यावृत्तिभेदेन' उक्तलक्षणेन 'रूपादिजनक रूपबुद्ध्यादिसाधक: ननु उच्यते 'व्यवहाराय उभयजन्मव्यवहारसिंद्धये एकरूपोऽपि तत्त्वतः अनेकजनकोऽनेकस्वभावोऽपि परमार्थतः ॥ ३१९ ॥ अत्रोत्तरम् -'अगन्धेत्यादि, अगन्धजननव्यावृत्त्याऽयं, रूपक्षणः कमान गन्धकृत, उच्यते-व्यवहारार्थ- मेव तदभावात् अगन्धजननव्यावृत्त्यभावाद् यदि (चेत्) नोच्यते, एवं सति भावः 'अन्यस्याः' अबुद्धिजनकन्या- वृत्तेः प्रसज्यते, तात्त्विक एव ॥३२०॥ ततः किमित्याह-एवं 'व्यावृत्तिभेदेऽपि अनेकजननैकस्वभावपक्षेऽपि 'तस्य' रूपादेः 'अनेकखभावता' चित्रस्वभावता' 'बलादापचते. नियमात्मामोति, ततः किं, सा चायुक्ताऽनेकवभावता, '- है ·कुतः इत्याह-अभ्युपगमक्षते' प्रतिज्ञातविरोधात् ॥ ३२ ॥ दोपान्तरमाह-विमित्यादि, विमिनकामन स्वभावाचक्षुरादयः कारणविशेषाः यदीष्यन्ते ज्ञानेऽपि भेद स्यात्, तत्कार्यत्वात्, न चेद्रिनकार्यजननस्वभावा मेदो न युज्यते रूपबुद्ध्यादेः॥ ३२ ॥ प्रस्तुतपक्षमुपसंहरति-सामध्ये त्यादिना-सामग्यपेक्षवाऽपि 'एवम्' उक्तन्यापात् सर्वथा नोपपद्यते 'यत्' यस्मात् हेतुहेतुमझाव इति, तस्मादेषाऽप्युक्तिमात्रकं सामग्रीति ॥ ३२३ ॥ अभ्युपगम्य हेतु फलभावं दोपमाह-'नाने त्यादिना- नानात्वावाधनाचेह, कुतःखकृतवेदनम् ? । सत्यप्यसिन् मिथोऽत्यन्तं, तद्भेदादिति चिन्त्यताम् ॥३२४॥ वास्यवासकभावाचेन्नैतत्तस्याप्यसम्भवात् । असंभवः कथं न्वस्य ?, विकल्पानुपपत्तितः ॥ ३२५ ॥ वासकाद्वासना भिन्ना, अभिन्ना वा भवेद् ? यदि। भिन्नास्वयं तया शून्यो, नैवान्यं वासयत्यसौ॥३२६॥ अथाभिन्ना न सङ्क्रान्तिस्तस्या. वासकरूपवत् । वास्ये सत्यां च संसिद्धिद्रव्यांशस्य प्रजायते॥३२७॥ असत्यामपि संक्रान्ती, वासयत्येव चेदसौ। अतिप्रसङ्गः स्यादेवं, स च न्यायबहिष्कृतः ॥ ३२८ ॥ वास्यवासकभावश्च,, न हेतुफलभावतः । तत्त्वतोऽन्य इति न्यायात्स. चायुक्तो निदर्शितः ॥ ३२९ ॥ तत्तजननस्वभावं, जन्यभावं तथाऽपरम् । अतः स्वभावनियमानायुक्तः स कदाचन ॥ ३३० ॥ .

·हेतुफलं-
भावेऽदोषः
शास्त्र
हारि०
१ चार्वाक-
स्तबकः
॥४६॥
उभयोर्महणाभावे, न तथाभावकल्पनम् । तयोाय्यं न चैकेन, योर्महणमस्ति वः॥ ३३१ ॥
एकमर्थं विजानाति, न विज्ञानद्वयं यथा । विजानाति न विज्ञानमेकमर्थद्वयं तथा ॥ ३३२ ॥
वस्तुस्थित्या तयोस्तत्त्वे, एकेनापि तथाग्रहात् । नो बाधकं न चैकेन, द्वयोर्ग्रहणमस्त्यदः ॥३३३ ॥
तथाग्रहस्तयोर्नेतरेतरग्रहणात्मकः । कदाचिदपि युक्तो यदतः कथमबाधकम् ? ॥ ३३४ ॥
तथाग्रहे च सर्वत्राविनाभावग्रहं विना । न धूमादिग्रहादेव, ह्यनलादिगतिः कथम् ? ॥ ३३५ ॥
नानात्वाबाधनाचेह भवन्मते कुतः स्वकृतवेदन, सत्यप्यस्मिन्-हेतुफलभावे 'मिथ' परस्परम् “अत्यन्त' सर्वथा
'त दात्' कर्तृभोक्तृभेदादिति चिन्त्यतामेतत् ॥ ३२४ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारामिपित्सयाऽऽह-वास्यवासके'त्यादि,
वास्थवासकभावाचेत् स्वकृतवेदनं, तद्वासककर्तृत्वेन, नैतत्, तस्याप्यसम्भवात्, वास्यवासकभावस्थासम्भवः कथं न्वस्य।
इति परः, विकल्पानुपपत्तित इत्याचार्यः ॥ ३२५ ॥ एतत्प्रकटयन्नाह-वासके'त्यादि, वासकात्सकाशाद्वासना मिना
अमिन्ना वा भवेदिति द्वयी गतिः, यदि मिन्ना ततोऽयं दोषः-स्वयं तया शून्यो वासका नैवान्यं वासयत्यसौ, अतदात्म-
कत्वात् ॥,३२६ ॥ प्रस्तुतमेवाह-'अथे त्यादि, अथामिन्ना वासकाद्वासना, ततोऽयं दोषः न सङ्क्रान्तिः तस्याः, वास-
करूपवत्चदव्यतिरेकेण, वास्ये सत्यां च सङ्कान्तौ सिद्धिः नियोगत एव द्रव्यांशस्य प्रसज्यते, तस्यैव तथाभवनात् ॥३२७॥
अत्रैवाह-'असत्या मित्यादि, असत्यामपि सङ्कान्तौ कथञ्चिद्वासयत्येव घेदसौ वासका अतिप्रसङ्ग स्यादेवं, तदन्यवा-
15
.
॥४६॥

·सनप्रसङ्गात्, सङ्क्रान्तिभावाविशेषात् , स च न्यायवहिष्कृतः अतिप्रसङ्गा, असमञ्जसत्वाद्यवस्थानुपपत्तेरिति ॥ २८ ॥ अनुपन्यसनीयश्चायमित्याह-वास्ये'त्यादिना-वास्यवासकभावश्चायं भवत्कल्पितः न हेतुफलभावतः सकाशात्तत्त्वतो. ऽन्य इति, किन्तु स एव न्यायात्, स चायुक्तो निदर्शितः पूर्वमपि ॥ ३२९॥ परामिप्रायमाह-'तत्त'दित्यादिना-तंत्' कारणं मृदादि तज्जननखभावं' घटादिकार्यजननस्वभावं यत् यस्मात्, जन्यभावं तथा 'परं' घटायपि मृदादिजन्य- स्वभावं यद् अतः खभावनियमादेव हेतुफलयो युक्तः सः कदाचन, हेतुफलभावः ॥३३०॥ अत्रोत्तरमाह-'उभयों- रित्यादिना-'उभयोः हेतुफलयोहणाभावे सति न तथा भावकल्पनं तजननस्वभावादिकल्पनं 'तयोः हेतुफल- योन्याय्यं, बीजाभावात् । न चैकेन ग्राहकेण 'द्वयोः' मिन्नकालयोर्ग्रहणमस्ति 'व' युष्माकम् ॥ ३३१ ॥ एतदेव दर्श- यति-'एक'मित्यादिना-एकमर्थ विजानाति न विज्ञानद्वयं भिन्नकालं यथा क्षणिकत्वेन विजानाति न विज्ञानमेकमर्यद्वयं मिन्नकालमेव 'तथा' क्षणिकत्वेनैव ॥३३२॥ परामिप्रायमाह-वस्त्वि'त्यादिना-'वस्तुस्थित्या' पौर्वापर्यभावेन 'तयो' हेतुफलयोः 'तत्त्वे' तजननादिभावत्वे एकेनापि ग्राहकेण 'तथाग्रहात् स्वरूपेण ग्रहणात् 'नो बाधक न पीडाकर, किमित्याह-न चैकेन द्वयोर्ग्रहणमस्त्यदः, एतदुक्तं, तथा ग्रहणमन्तरेण तदग्रहणप्रसङ्गादित्यभिप्रायः ॥ ३३३ ॥ एतत्प- रिजिहीर्पयाऽऽह-तथेत्यादि, 'तथाग्रहः' तजननादिभावग्रहः 'तयो' हेतुफलयोः 'न' नैव, किंभूतः? इत्याह- 'इतरेतरग्रहणात्मका' अन्योन्यग्रहणरूपः कदाचिदपि युक्तो, यत् अन्योन्यावधिकत्वेन, अतः कथमबाधकं न चैकेने- त्यादि पूर्वोक्तं १, बाधकमेव ॥ ३३४ ॥ दोपान्तरमभिषित्सुराह-'तथाग्रह' इत्यादि, 'तथाग्रहे च' तज्जननादिभावग्रहे PUR SSES ·, शास्त्र हारिक १चार्वाक- स्तबका तुल्यानन्त- रत्वविचार ॥४७॥ चान्योन्यावधिके सति सर्वत्र वस्तुनि, किमित्याह-अविनांभावग्रहं विनां नालिकरद्वीपवासिनोऽपिन धूमादिग्र- हादेव केवलादनलादिगतिः कथम्?, अनलादिजन्यस्वभावेन तैरपि नीत्या तब्रहणात्, कोऽत्रापवादहेतुरिति भाव: ॥३३५ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावभिधातुकाम आह- समनन्तरवैकल्यं, तत्रेत्यनुपपत्तिकम् । तुल्ययोरपि तद्भावे, हन्त ! कचिददर्शनात् ॥ ३३६ ।। न तयोस्तुल्यतैकस्य, यस्मात्कारणकारणम् । ओघात् तद्धेतुविषयं, नत्वेवमितरस्य च ॥ ३३७ ।। यः केवलानलग्राहिज्ञानकारणकारणः। सोऽप्येवं न च तद्धेतोस्तज्ज्ञानादपि तद्गतिः ॥ ३३८॥ तज्ज्ञानं यन्न वै धूमज्ञानस्य समनन्तरः । तथाऽभूदित्यतो नेह, तज्ज्ञानादपि तद्गतिः ॥ ३३९ ॥ तथेति हन्त! कोऽन्वर्थः, तत्तथाभावतो यदि । इतरत्रैकमेवेत्थं, ज्ञानं तग्राहि भाव्यताम्॥३४०॥ तदभावेऽन्यथा भावस्तस्य सोऽस्यापि विद्यते । अनन्तरंचिंरांतीतं, तत्पुनर्वस्तुतः समम् ॥ ३४१ ॥ अग्निज्ञानजमेतेन, धूमज्ञानं स्वभावतः । तथा विकल्पकृन्नान्यदिति प्रत्युक्तमिष्यताम् ॥ ३४२ ॥ अथ कथञ्चिदेकेन, तयोरग्रहणे सति । तथाऽप्रतीतितो न्याय्यं, न तथाभावकल्पनम् ॥ ३४३ ॥ प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां, हन्तैवं सांध्यते कथम् ?.। कार्यकारणता तस्मात्तदावादेरनिश्चयात् ॥ ३४४ ॥ ४७॥

·न पूर्वमुत्तरं चेह, तदन्याग्रहणाद् ध्रुवम् । गृह्यतेऽत इदं नातो, न त्वतीन्द्रियदर्शनम् ॥ ३४५ ॥ विकल्पोऽपि तथा न्यायाद्, युज्यते न ह्यनीदृशः। तत्संस्कारप्रसूतत्वात् , क्षणिकत्वाच्च सर्वथा ॥३४॥ नेत्थं बोधान्वयाभावे, घटते तद्विनिश्चयः । माध्यस्थ्यमवलम्ब्यैतत् , चिन्त्यतां स्वयमेव तु ॥ ३४७॥ 'समनन्तरे'त्यादि, स्यात्-समनन्तरवैकल्यं तत्र नालिकेरद्वीपवासिनि इत्येतत् 'अनुपपत्तिकम्' अयुक्तिमत्, कुतः! इत्याह-तुल्ययोरपि समनन्तरयोः 'तद्भावें धूमादिग्रहभावे हन्त ! 'कचित् अगृहीताविनाभावे नालिकेरद्वीपवा- सिनि समुद्रदर्शनानन्तरधूमग्रहादप्यदर्शनात्, गृहीताविनाभावस्यैव दर्शनादनलादिगतेरिति ॥ ३३६ ॥ अत्राह-'न तयो रित्यादि, न 'तयोः गृहीताविनाभावनालिकेरद्वीपवासिसमनन्तरयोस्तुल्यता, कुतः ? इत्याह-'एकस्य' गृहीता- विनाभावसमनन्तरस्य यस्मात्कारणकारणं-दीर्घपारम्पर्येण 'ओघत' ओघेन सामान्येन 'तद्धेतुविषयं गृह्यमाणधूमहेत्व- निविषयं, नत्वेवमितरस्य तु-नालिकेरद्वीपवासिनः, तेन सदा तदग्रहणादिति ॥ ३३७ ॥ उत्तरमभिधातुकाम आह-'यः केवले त्यादि, 'या' कचिन्नालिकेरद्वीपवासिसमनन्तरः 'केवलानलग्राहिज्ञानकारणकारण' दैवाद् अयोगुडागारायग्नि- ज्ञानकारणः 'सोऽप्येवम्' इत्योघात्तद्धेतुविषय एव, न च 'तद्धेतोरपि' एवं निमित्तसमनन्तरहेतोरपि, (तद्) 'ज्ञानात्' नालिकेरद्वीपवासिधूमज्ञानाद् अपि, अपिशब्द उभयथाऽपि संवध्यते, 'तद्गतिः' अनलादिगतिरिति, एतदवहितैः ॥ ३३८ ॥ 'तज्ज्ञान'मिति, तज्ज्ञानं 'यत् यस्मात् न चैव धूमज्ञानस्य तदुत्तरकालभाविनः 'समनन्तर उपादानहेतु- RSAX

·शास्त्र
हारि०
१ चार्वाक-
स्तबका
तुल्यानन्त
रत्वविचार
॥४८॥
स्तथाऽभूत् (अतः नेह धूमज्ञानादपि अनलगतिः) ॥३३९ ॥ (अत्रोत्तरं) 'तथेती'त्यादिना तथेति हन्त कोऽन्वर्थः
यदुक्तं न तथाऽभूदित्यत्र, 'तत्तथाभावतः' इत्यग्निज्ञानस्यैव धूमज्ञानभावेन भावो यदि, मा भूदित्ययमर्थः, इत्येतदा-
शङ्कयाह-इतरत्र' अविनाभावग्राहिणि प्रमातरि एकमेवेत्थं ज्ञानं, तत्तथाभावेन, धूमानलग्राहि भाव्यतामेतद्, अन्यथा
विशेषासिद्धेः ॥ ३४० ॥ पक्षान्तरोपन्यासेनाधिकृतमेव समर्थयन्नाह-तदभाव' इत्यादिना-तदभावें अग्निज्ञानाभा-
वेन अन्यथा यदि तत्तथाभावो नेष्यते ततः भावः तस्य' धूमज्ञानस्याभ्युपगतो भवति, प्रकारान्तराभावात् , ततः
किमित्याह-स' तदभावे भावः 'अस्यापि' विवक्षितनालिकेरद्वीपवासिधूमज्ञानस्य विद्यते, यथोक्ताग्निज्ञानाभावात्,
स्थादेतत्-तच्चिरातीतमस्य तदित्याह सः, तदस्यानन्तरमिति, एषामन्ययमेव भेदः, इत्याशझ्याह-'अनन्तरचिरातीतत्वं
पुनरतीतत्वेन समं धूमज्ञानभवनकाले, तदभावाविशेषादित्यभिप्रायः॥३४१॥ एतेन यत्प्रत्युक्तं तदाह-'अग्नी'त्यादिना
-अग्निज्ञान(ज)म् एतेन' तत्तत्स्वभावतापरिज्ञानप्रतिपादनेन धूमज्ञानं स्वभावतः तथा 'विकल्पकृत्' अग्निजन्योऽयं
धूम इति विकल्पकरणशीलं 'नान्यत्' धूमज्ञानम् 'इति' एतत् 'प्रत्युक्तं' परिहृतमिष्यताम्, अविशेषादिति ॥ ३४२ ॥
प्रस्तुतं नियमयति-अतः कथश्चित् 'एकेन' ग्राहकेण तयोः' हेतुफलयोरग्रहणे सति न्यायत:, किमित्याह-'तथाऽप्र-
तीतितः' तदितरावधिकत्वेनापतीतेः 'न्याय्यं न' युक्तिमन्न, किमित्याह तथा भावकल्पनं' प्रक्रमात् हेतुफलयोस्त-
जननवभावत्वादिकल्पनमित्यर्थः ॥ ३४३ ॥ एवं च सति किमित्याह-'प्रत्यक्षेत्यादि, प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां परोदि-
ताभ्यां हन्तैवं 'साध्यते' ज्ञायते की, कार्यकारणता न साध्यत इति भावः, कुतः? इत्याह-तस्मात्कारणात् 'तदा-
॥४८॥

·वादे कार्यभावादे, आदिशब्दादन्यतोऽभावादिग्रह इति, अस्याऽनिश्चयात्, अनिश्चयश्च सर्वथोभयानुपलम्भाविति
॥ ३४४ ॥ एतदेव स्पष्टयन्नाह-'न पूर्वमित्यादि, न पूर्वमुत्तरं च 'इह' परदर्शने 'तदन्याग्रहणात् प्रतियोग्यमह-
णाद्धेतोः 'धुर्व' निश्चितं गृह्यते, अतः किमित्याह-अत इदम् अग्न्यादेधूमादि, नातो जलादेरेव, न त्वतीन्द्रियदर्शन मिति
॥ ३४५ ॥ एवं च सति किमित्याह-'विकल्पोऽपी'त्यादि, 'विकल्प' निश्चयात्मकः, कुतः इत्याह-तत्संस्कारम-
सूतखात्' अपूर्वोत्तरसंवेदनसंस्कारोपजातत्वात् , उपपत्त्यन्तरमाह-क्षणिकत्वाच' सर्वथा निरन्वयनश्वरत्वेन, तथारू-
पानुभूयमानतदात्मभूतान्वयाभावादित्यर्थः ॥ ३४६ ॥ उपसंहरन्नाह-नित्यमित्यादि, न 'इत्थम् उक्केन प्रकारेण
वोधान्वयाभावे सति घटते 'तद्विनिश्चयः' तत्तजननादिभावनिश्चयः, माध्यस्थ्यमवलम्व्य 'एतत् अनन्तरोदितं चिन्त्यतां
स्वयमेव तु ॥ ३४७॥ पराभिप्रायमाह-'अग्न्यादी'त्यादिना-
अग्न्यादिज्ञानमेवेह, न धूमज्ञानतां यतः । बजत्याकारभेदेन, कुतो बोधान्वयस्ततः? ॥ ३४८ ॥
तदाकारपरित्यागात्तस्याकारान्तरस्थितिः। बोधान्वयः प्रदीर्धकाध्यवसायप्रवर्तकः ॥ ३४९ ॥
खसंवेदनसिद्धत्वात्, न च भ्रान्तोऽयमित्यपि । कल्पना युज्यते युच्या, सर्वभ्रान्तिप्रसङ्गतः॥३५०॥
प्रदीर्घाध्यवसायेन, नश्वरादिविनिश्चयः। अस्य च भ्रान्ततायां यत्तत्तथेति न युक्तिमत् ॥ ३५१ ॥
तस्मादवश्यमेष्टव्या, विकल्पस्यापि कस्यचित् । येन तेन प्रकारेण, सर्वथाऽभ्रान्तरूपता ॥ ३५२ ॥

·-शास्त्र हारि० अग्न्यादि ज्ञानात क्षणिकता- निरास: ॥४९॥ सत्यामस्यां स्थितोऽस्माकमुक्तवन्याययोगतः । बोधान्वयोऽदलोत्पत्यभावाचातिप्रसङ्गतः ॥ ३५३ ॥ अन्याहशपदार्थेभ्यः, खयमन्याहशोऽप्ययम् । यतश्चेष्टस्ततो नास्मात्तत्रासन्दिग्धनिश्चयः ॥ ३५४ ॥ तत्तजननभावत्वे, ध्रुवं तद्भावसङ्गतिः । तस्यैव भावो नान्यो यजन्याच्च जननं तथा ॥ ३५५ ॥ एवं तज्जन्यभावत्वेऽप्येषा भाव्या विचक्षणैः । तदेव हि यतो भावः, सः चेतरसमाश्रयः ॥ ३५६ ॥ इत्येवमन्वयापत्तिः, शब्दार्थादेव जायते । अन्यथा कल्पनं चास्य, सर्वथा न्यायबाधितम् ॥ ३५७ ॥ तद्रूपशक्तिशून्यं तत्कार्य कार्यान्तरं यथा । व्यापारोऽपि न तस्यापि, नापेक्षाऽसत्त्वतः क्वचित् ॥३५८॥ तथाऽपि तु तयोरेव, तत्वभावत्वकल्पनम् । अन्यत्रापि समानत्वात् , केवलं ध्यान्ध्यसूचकम् ॥३५९॥ अश्याविज्ञानमेव कारणभूतमिह लोके न धूमज्ञानता 'यता' यस्मात् 'बजति' गच्छति, केन हेतुनेत्याह-आकारभे- देन, स्वाकारात्मनो तयोराकारभेदात्, यत एवं कुतो बोधान्वयस्ततः-तथाभावरूपात तत इति ॥ ३४८ ॥ अत्रोत्तरमाह 'तदाकारेत्यादि, तदाकारपरित्यागात् अग्राह्याकारपरित्यागेन "तस्य' बोधिसत्त्वस्य 'आकारान्तरस्थितिः' धूमाधाकारेण स्थानं बोधान्वयः, सर्वथाऽसत्सनावविरोधात, स च प्रदीर्घाथैकाध्यवसायप्रवर्तका,, तस्यैव. तथाभवना- दिति ॥ ३४९ । धान्तोऽयमिति परिहरति-स्वसंवेदनेत्यादिना-खसंवेदनसिद्धत्वात् तथाऽऽलोचनानुभवेन न च + ॥४९॥.

·SUSAGE धान्तः 'अयं अन्वयः 'इत्यपि' एवम्भूताऽपि कल्पना 'युज्यते घटते युक्त्या, कृतः इत्याह-सर्वम्रान्तिप्रसक्तः' तदन्यानुभवस्थापि, अविगानानुभवनाविशेषात् ॥ ३५० ॥ एतदेव स्पष्टयति-'प्रदीर्धेत्यादिना-प्रदीर्घाध्यवसायेन' सर्वधा क्षणमेदानुभवात् 'नश्वरादिविनिश्चया' क्षणिकत्वादिपरिच्छेदस्तथाऽनुभूते, 'अस्य च' प्रदीर्घाध्यवसायस्य धान्ततायां तथा अतत्परिच्छेदात्मकतायां यत् यस्मान्नश्वरादि 'तत्' अवसितं तथेति न युक्तिमत्, भान्तबोधावसित- त्वात् द्विचन्द्रवत् ॥ ३५१ ॥ यत एवम्-तस्मादित्यादि, यस्मादनन्तरोदितो दोषस्तस्मादवश्यम् एष्टव्या' स्वीक- र्सव्या विकल्पस्यापि 'कस्यचित् नश्वरादिविषयस्य येन तेन प्रकारेण-तथाविधसंस्कारोत्पादादिना सर्वथा 'अभ्रान्तरू- पता' स्वविपयनिश्चयरूपा साधयिन्येवेत्यभिप्रायः ॥ ३५२ ॥ एतदमिधातुमाह-'सत्या'मित्यादि, सत्याम् 'अस्याम् अचान्ततायां स्थितोऽस्माकं तत्र 'उक्तवत् यथोक्तं प्राक्, 'न्याययोगता' तथाऽनुभवसम्बन्धेन, का स्थितः इत्याह- 'योधान्वयः' बोधाविच्छेदः, उपपत्त्यन्तरम्-अदलोत्पत्त्यभावाच न यसत्सत्संभवति, कुतः? इत्याह- अतिप्रसरता असतः सद्भावे तद्वत्तदन्यभावापत्तेरिति ॥ ३५३ ॥ अनोपचयममिधित्सुराह-'अन्यादृशे त्यादि, अन्याशेभ्यः पदा- र्थेभ्यः-अनित्यत्वादिरूपेभ्यः स्वयमन्यादृशोऽपि 'अयं नित्यत्वादिग्रहरूपः यतश्चेष्टस्ततो न 'अमात् अप्रत्ययिताद्विक- ल्पात् तत्रासन्दिग्धनिश्चयः, अनित्यत्वादौ, व्यभिचारांशकाऽनिवृत्तेरिति ॥ ३५४ ॥ परिहारमूलमधिकृत्याह-तत्तदि- त्यादि, 'तत्तजननभावखे तस्य-कारणस्य मृदादेः घटादिकार्यजनस्वभावत्वे, किमित्याह-'ध्रुवं तद्भावसङ्गतिः' निश्चित कारणभावपरिणतिः कार्ये, कुतः? इत्याह-तस्यैव भावो नान्यो यत्' तस्यैव-कारणस्यैव भावा-खसत्तालक्षणः ·शाख. हारि. अन्यादि- ज्ञानाद क्षणिकता- निरास ॥५०॥ . नान्यो-नार्थान्तरभूतोऽसत्त्वप्रसङ्गात् यत्-यस्मात्, 'जन्याच जननं तथा' तथा जन्याच्च-कार्यात् जननम्-उत्पत्ति- लक्षणं, नान्यदिति, अयमत्र भावार्थ:-मृद् घटजननस्वभावेति मृद एवायं स्वभावा-आत्मीया सत्ता यदुत घटजन्म, यदा च तस्या एवेयमात्मीया सत्ता तदा सैव तथाभूतेति तद्भावसंगतिः ॥ ३५५ ॥ कार्यमधिकृत्याह-एवं'मित्यादि, 'एवम्' उक्तेन न्यायेन 'तजन्यखभावत्वेऽपि मृदादिकारणजन्यस्वभावत्वेऽपि घटादिकार्यस्य 'एषा' तद्भावसङ्गति- र्भाव्या विचक्षणः' न्यायज्ञैः, एतदेवाह-तदेव हि यतो 'भाव' जन्यत्वमेव यस्माद् घटादेः स्वभावतः खंसचालक्षणा, स च 'इतरसमांश्रया' मृदादिकारणसमाश्रयः, एतदुक्तं भवति-मृदो मृजन्यस्वभाव इति मृजन्या मृत्कार्या सत्ता घटस्य, क्रियत इति च कार्या, ततश्च मृदादिक्रियेति मृगता, तदव्यतिरिक्ता तक्रियेति ॥ ३५६ ॥ तस्या एव तथाभावमुपसंह- रनाह-'इत्येव मित्यादि, 'एवम् उक्केन प्रकारेण 'अन्वयापत्ति' भावाविच्छेदलक्षणा शब्दार्थादेवोपजायते, तजन- नभावमित्यादिलक्षणात्, अन्यथा कल्पनं चास्य-शब्दार्थस्य तज्जननस्वभावमिति, किमुक्तं भवति -तदनन्तरं तद्भाव इत्येवमादि, सर्वथा न्यायबाधितं, यथाऽऽलोच्यते त्वादि न तथा तथेति ॥३५७॥ एतदेव भावयति-तद्रूपेत्यादिना- 'तद्रूपशक्तिशून्यं मृदादिकारणरूपशक्तिशून्यं 'तत्कार्य घटादि तदनन्तरभावित्वेऽपि कार्यान्तरं, यथा पटायन्वयी- भावो न परनीत्या तथा व्यापारोऽपि न कारणस्य कार्ये कश्चित्, निर्व्यापारत्वात्सर्वधर्माणां, तथा 'तस्यापि' कार्यस्य नापेक्षा स्वसत्त्वप्रतिपत्तिं प्रति, 'असत्त्वतः तुच्छत्वात् 'कचित् विवक्षितकारणेऽन्यत्र वा, तथाशक्त्ययोगादिति ॥३५८॥ इहाप्येतत्सम्बद्धमेवाह-तथापिवि'त्यादिना, 'तथाऽपि तु तद्रूपशक्त्यादिवैकल्येऽपि स्वदर्शनन्यायेन तयोरेव' विव- K ॥५॥ RSS k

·क्षितयोर्हेतुफलयोः 'तत्खभावस्वकल्पन' तत्तज्जननादिखभावत्वसमर्थनं वामात्रेण, "अन्यत्रापि' अनमिप्रेतहेतुफल-
भावपक्षपिण्डघटादौ समानत्वात्, वाड्यात्रामिधानेन किमित्याह-केवलं 'ध्यान्ध्यसूचकम्' अज्ञानसूचकं तत्स्वभावत्व-
कल्पनं परस्येत्यमिप्रायः ॥ ३५९ ॥ अत्रैव दोपान्तरमाह-'किं चेत्यादिना-
किश्चान्यत् क्षणिकत्वे व, आर्षार्थोऽपि विरुध्यते। विरोधापादनं चास्य, नाल्पस्य तमसः फलम् ॥३६०॥
इत एकनवते कल्पे, शक्या मे पुरुषो हतः। तेन कर्मविपाकेन, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः ! ॥३६॥
मे मयेत्यात्मनिर्देशस्तद्गतोक्ता वधक्रिया । खयमातेन यत्तद्वः, कोऽयं क्षणिकताऽऽग्रहः? ॥ ३६२ ॥
सन्तानापेक्षयैतच्चेदुक्तं भगवता ननु । स हेतुफलभावो यत्तन्मे इति न सङ्गतम् ॥ ३६३ ॥
ममेति हेतुशक्त्या चेत्तस्यार्थोऽयं विवक्षितः । नात्र प्रमाणमत्यक्षा, तद्विवक्षा यतो मता ॥ ३६४ ॥
तद्देशना प्रमाणं चेत्, न साऽन्यार्था भविष्यति । तत्रापि किं प्रमाणं चेदिदं पूर्वोक्तमार्षकम् ॥३६५॥
तथाऽन्यदपि यत्कल्पस्थायिनी पृथिवी कचित् । उक्ता भगवता भिक्षुनामज्य स्वयमेव तु ॥ ३६६ ॥
पञ्च वाह्या विविज्ञेया, इत्यन्यदपि चार्षकम् । प्रमाणमवगन्तव्यं, प्रक्रान्तार्थप्रसाधकम् ॥ ३६७ ॥
क्षणिकत्वे यतोऽमीषां, न द्विविज्ञेयता भवेत् । भिन्नकालग्रहे ह्याभ्यां, तच्छब्दार्थोपपत्तितः ॥३६८॥

·शाखा
हारि०
बौद्ध-
सिद्धान्तः
क्षणिकता-
निरासा
॥५१॥
एककालग्रहे तु स्यात्तत्रैकस्याप्रमाणता । गृहीतग्रहणादेवं, मिथ्या ताथागतं वचः ॥ ३६९ ॥ .
इन्द्रियेण परिच्छिन्ने, रूपादौ तदनन्तरम् । यद्पादि ततस्तत्र, मनोज्ञानं प्रवर्त्तते ॥ ३७० ॥
एवं च न विरोधोऽस्ति, द्विविज्ञेयत्वभावतः । पञ्चानामपि चेन्न्यायादेतदप्यसमञ्जसम् ॥ ३७१ ॥
नैकोऽपि यद् द्विविज्ञेयः, एकैकेनैव वेदनात् । सामान्यापेक्षयैतञ्चेन्न तत्सत्वप्रसङ्गतः ॥ ३७२ ॥
सत्वेऽपि नेन्द्रियज्ञानं, हन्त ! तगोचरं मतम् । द्विविज्ञेयत्वमित्येवं, क्षणभेदे न तत्त्वतः ॥ ३७३ ॥
सर्वमेतेन विक्षिप्तं, क्षणिकत्वप्रसाधनम् । तथाऽप्यूई विशेषेण, किञ्चित्तत्रापि वक्ष्यते ॥ ३७४ ॥
किचान्यत्-क्षणिकवे कः-निरन्वयनश्वरत्वे 'वो' युष्माकम् 'आर्षार्थ' सिद्धान्तार्थो विरुध्यते, विरोधापादनं च
'अस्य' आर्थिस्य नाल्पस्य 'तमसः' अज्ञानस्य फलं, किन्तु महापायहेतुत्वान्महत इति ।। ३६०॥ विरोधमेवाह-
इत्यादिना, बुद्धकण्टकवेघे अपरिणतमिभूणां मिथ्यात्वं, कथमयं कण्टकमप्यपश्यन् सर्वज्ञ इति, तदपोहायोक्तम्-
एकनवते कल्पे' इति, 'इत्ता' वर्तमानात्कालादेकनवते कल्पेऽतिक्रान्ते सति "शक्त्या मे पुरुषो हता' शक्त्या-पहरण-
विशेषेण मया पुरुषो व्यापादितः, तेन कर्मविपाकेन' यत्तस्मिन् इते कर्मोपनिबद्ध तदनुभावेन पावे विद्रोमि भि-
क्षक, पश्यन्नपि कण्टकं तस्य कर्मणो नियसवेदनीयत्वाव, नयेतत् ममापि फलमदत्त्वा निवर्तत इति विदितमस्तु भव-
SECRECE
॥ ५९॥

·. ताम् ॥३५॥ एतदेव स्पष्टयति-'मे मयेत्यादिना-मे मयेत्यात्मनिर्देशोऽयं व॑ते वक्तः, तहतोका वधक्रिया मया हत इति स्वयम् 'आसेन' बुद्धेन यत् तत् तस्मात् 'व' युष्माकं कोऽयं 'क्षणिकताऽऽग्रहा' अनित्यताऽमिनिवेचो, बेना- तोऽप्यप्रमाणीक्रियत इति ॥ ३२॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावाह-सन्ताने त्यादिना-सन्तानापेक्षयतचेत् “हत एकमवत" इत्याधुक्तं भगवता' बुद्धेन, अनोत्तरं-ननु स हेतुफलभावः यत् यस्मात्सन्तानः 'तत् तस्मान्मे इति न सङ्गतं, तडा. वेऽपि कर्तृभोक्रोर्मेदादिति ॥ ३६३ ॥'ममे त्यादि, ममतया हेतुपरम्परया तच्छन्त्या हत इति-यदैव 'तस्य बुखार्यों वतुमिष्टः, अत्रोत्तरं-नास्ति अत्र-अर्थे प्रमाणं किञ्चिद्, अप्रत्यक्षा बुद्धविवक्षा यस्मादिष्टेति ॥ ३६४ ॥ तदेशोत्यादि, कि वुद्धविवक्षया?, वुद्धदेशना प्रमाणमन 'क्षणिकाः संस्कारा' इत्यादि, इह समाधिः-न, साउन्यार्था भविष्यति, आखानि- वृत्त्येत्यर्थः, तत्रापि किं प्रमाणं चेत्?, यदुतास्थानिवृत्त्यर्थेति, इह समाधिः-इदं पूर्वोक्तमार्षम्-'इत एकनवत' इत्यांचेव, सविषयत्वमप्येवं द्वयोरपि ॥ ३६५ ॥ किश्च-तथे त्यादि, तथा 'अन्यदपि' आर्ष "यत् यस्मात्कल्पस्थायिनी पृथिवी 'कचित्' सूत्रान्तरे उक्ता 'भगवता' बुद्धेन मिथुनामन्त्र्य, अनेन तद्देशनामात्रमाह, स्वयमेव तु, “कप्पड्वाइ पुहइ अमि- क्खाया" इत्यादिवचनात् ॥ ३६६॥ पञ्च'त्यादि, पञ्च वाह्यस्वरूपा रूपादय इन्द्रियमनोविज्ञानग्राह्या इत्यन्यदपि वाऽऽर्ष- मेतदेव, किमित्याह-प्रमाणमवगन्तव्यं, तंत्रयुक्त्या प्रक्रान्तार्थपसाधकं, कथञ्चिन्नित्यत्वप्रसाधकमित्यर्थः ॥ ३६७ ॥ कथमेतदेवमित्याह-क्षणिकत्व' इत्यादि, क्षणिकत्वे यतः 'अमीषां रूपादीनां न द्विविज्ञेयता भवेत् , कथमित्याह- मिन्नकालग्रह एव 'आभ्याम्' इन्द्रियमनोविज्ञानाभ्यां स्यात्, 'तच्छब्दार्थोपपत्तितः' तद्विज्ञेयत्वशब्दार्थोपपत्तेः ॥३६८॥ ।

·बाद
शास्त्र
हारि०
सिद्धान्तैः
क्षणिकता-
निरास
॥५२॥
कथमेतदप्येवम् ? इत्याह-'एककाले त्यादि, एककालग्रहे विन्द्रियमनोविज्ञानाभ्यासात् तत्र "एकस्य इन्द्रियविज्ञा-
नादेरप्रमाणता, कुतः इत्याह-गृहीतग्रहणाद्धेतो, एवं सति मिथ्या ताथागतं वचः 'पञ्च बाह्या दिशेयाः' इत्येतत्
॥३६९ ॥ परामिप्रायमाह-इन्द्रियेणे त्यादिना-'इन्द्रियेण इतीन्द्रियज्ञानेन परिच्छिन्ने सरूपादौ विषये तदनन्तरं
इन्द्रियपरिच्छेद्यरूपाद्यनन्तरं यदूंपादि तज्ज्ञानसमानकालभावि 'तत' इति तत इन्द्रियपरिच्छेदात्समनन्तरात् 'तत्र
तज्ज्ञानसमानकालभाविनि रूपादौ मनोविज्ञानं प्रवर्चते, यथाऽऽह न्यायवादी-"स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रिय-
ज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं मनोविज्ञानम्" ॥३७०॥ एतदेव निगमयति-"एवेत्यादिना-एवं च' अनन्तरोदित-
न्याये सति न विरोधोऽस्ति वचनस्य, कुतः ? इत्याह-द्विविज्ञेयत्वभावतः' इन्द्रियमनोविज्ञेयत्वयोगात् पश्चानामपि
रूपादीनां न्यायात् उकलक्षणात्, अत्रोत्तरम्-'एतदप्यसमञ्जसम्' अयुक्तिमत्, न्यायादेव ॥३७॥ न्याय-
मेवाह-नैकोऽपीत्यादि, नैकोऽपि पञ्चानां 'यत् यस्मादेव द्विविज्ञेयः, कुतः? इत्याह-एकैकेन' इन्द्रियज्ञानादिनैव
वेदनात्, एकैकरूपादिग्रहणात्, न केषुचिद् द्विविज्ञेयत्वमस्तीत्यर्थः, 'सामान्यापेक्षयैतचेत्' रूपादिसामान्यापेक्षयैत-
द्विविज्ञेयत्वं यदि, अनोत्तरं-'न' नैतदेवं, कुतः इत्याह-तत्सत्त्वप्रसङ्गतः सामान्यसत्त्वप्रसङ्गाद्, असतीन्द्रियादिज्ञा-
नायोगात् ॥ ३७२ ॥ दोषान्तरमाह-सत्त्वेऽपी त्यादिना-सत्त्वेऽप्यस्य नेन्द्रियज्ञानं यथोदितं च मनोविज्ञानं च तद्गो-
चरं सामान्यगोचरं मतं, स्वलक्षणविषयत्वात्, उपसंहरनाइ-द्विविज्ञेयत्वमिति “एवम् उक्तेन प्रकारेण क्षणमेदे न
पश्चानां तत्त्वत इति ॥३७३ ॥ उक्तफलमाह-'सर्व'मित्यादिना-सर्वमेतेन विक्षिसं नाशहेत्वयोगादि क्षणिकत्वप्रसाधन
तथाऽप्यूई विशेषेण, एकैकमधिकृत्य, किञ्चित्तत्रापि वक्ष्यत इति ॥ ३७४ ॥ विज्ञानवादमधिकृत्याह-
॥५२॥

·विज्ञानमात्रवादोऽपि, न सम्यगुपपद्यते । मानं यत्तत्त्वतः किञ्चिदर्थाभावे न विद्यते ॥ ३७५ ॥
न प्रत्यक्ष यतो भावालम्वनं न तदिष्यते । नानुमानं तथाभूततल्लिङ्गानुपलब्धितः ॥ ३७६ ॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थों यन्नोपलभ्यते । ततश्चानुपलब्ध्यैव, तदभावोऽवसीयते ॥ ३७७ ॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिस्तद्धत्वन्तरसंहतिः । एषां च तत्वभावत्वे, तस्यासिद्धिः कथं भवेत् ? ॥ ३७८ ॥
सहार्थेन तजननखभावानीति चेन्ननु । जनयत्येव सत्येवमन्यथाऽतत्वभावता ॥ ३७९ ॥
योग्यतामधिकृत्याथ, तत्वभावत्वकल्पना । हन्तैवमपि सिद्धो वः, कदाचिदुपलब्धितः ॥ ३८० ॥
अन्यथा योग्यता तेषां, कथं युक्त्योपपद्यते ?।न हि लोकेऽश्वमाषादेः, सिद्धा पत्त्यादियोग्यता ॥३८१॥
पराभिप्रायतो ह्येतदेवं चेदुच्यते न यत् । उपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थस्तस्योपलभ्यते ॥ ३८२ ॥
अतद्रहणभावैश्च, यदि नाम न गृह्यते । तत एतावताऽसत्त्वं, न तस्यातिप्रसङ्गतः ॥ ३८३ ॥
विज्ञानं यत्स्वसंवेद्यं, नत्वर्थों युक्ति(क्य)योगतः । अतस्तद्वेदने तस्य, ग्रहणं नोपपद्यते ॥ ३८४ ॥
एवं चाग्रहणादेव, तदभावोऽवसीयते । अतः किमुच्यते मानमर्थाभावे न विद्यते ? ॥ ३८५ ॥

·शास्त्र हारि० विज्ञानवा- दनिरास: अर्थग्रहणरूपं यत्तत्वसंवेद्यमिष्यते । तद्वेदने ग्रहस्तस्य, ततः किं नोपपद्यते ? ॥ ३८६ ॥ .. घटादिज्ञानमित्यादिसंविचेस्तत्प्रवृत्तितः। प्रातेरर्थक्रियायोगात्, स्मृतेः कौतुकभावतः ॥ ३८७ ॥ ज्ञानमात्रे तु विज्ञान, ज्ञानमेवेत्यदो भवेत् । प्रवृत्त्यादि ततो न स्यात् , प्रसिद्धं लोकशास्त्रयोः ॥३८॥ तदन्यग्रहणे चास्य, प्रद्वेषोऽर्थेऽनिबन्धनः । ज्ञानान्तरेऽपि सदृशं, तदसंवेदनादि यत् ॥ ३८९ ॥ युक्त्ययोगश्च योऽर्थस्य, गीयते जातिवादतः । ग्राह्यादिभावद्वारेण, ज्ञानवादेऽप्यसौ समः ॥ ३९ ॥ नैकान्तग्राह्यभावं तब्राहकाभावतो भुवि । ग्राहकैकान्तभावं तु, ग्राह्याभावादसङ्गतम् ॥ ३९१ ॥ विरोधान्नोभयाकारमन्यथा तदसद् भवेत् । निःखभावत्वतस्तस्य, सत्तेवं युज्यते कथम् ? ॥ ३९२ ॥ प्रकाशैकखभावं हि, विज्ञानं तत्त्वतो मतम् । अकर्मकं तथा चैतत् , खयमेव प्रकाशते ॥ ३९३ ॥ यथाऽऽस्ते शेत इत्यादौ, विना कर्म स एव हि । तथोच्यते जगत्यस्मिंस्तथा ज्ञानमयीष्यताम् ॥३९४॥ उच्यतेऽसाम्प्रतमदः, स्वयमेव विचिन्त्यताम् । प्रमाणाभावतस्तत्र, ययेतदुपपद्यते ॥ ३९॥ एवं न यत्तदात्मानमपि हन्त ! प्रकाशयेत् । अतस्तदित्यं नो युक्तमन्यथा न व्यवस्थितिः ॥ ३९६ ॥ Anca

·--
व्यवस्थितौ च तत्त्वस्य तथाभावप्रकाशकम् । ध्रुवं यतस्ततोऽकर्मकत्वमस्य कथं भवेत् १ ॥ ३९७ ॥
व्यवस्थापकमस्यैवं, भ्रान्तं चैतत्तु भावतः । तथेत्यभ्रान्तमत्रापि, ननु मानं न विद्यते ॥ ३९८ ॥
भ्रान्ताचाभ्रान्तिरूपान, युक्तियुक्ता व्यवस्थितिः। दृष्टा तैमिरिकादीनामक्षादाविति चेन्न तत्॥३९९॥
नाक्षादिदोषविज्ञानं, तदन्यभ्रान्तिवयतः। भ्रान्तं तस्य तथाभावे, भ्रान्तस्याभ्रान्तता भवेत् ॥ ४००॥
न च प्रकाशमानं तु, लोके क्वचिदकर्मकम् । दीपादौ युज्यते न्यायादतश्चैतदपार्थकम् ॥ ४०१ ॥
दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिस्तदत्यन्तविधर्मिणः। न च साध्यस्य यत्तेन, शब्दमात्रमसावपि ॥ ४०२ ॥
किञ्च विज्ञानमात्रत्वे, न संसारापवर्गयोः । विशेषो विद्यते कश्चित्तथा चैतद्वथोदितम् ॥ ४०३ ॥
चित्तमेव हि संसारो, रागादिक्लेशवासितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं, भवान्त इति कथ्यते ॥ ४०४॥
रागादिक्लेशवर्गों यन्न विज्ञानात् पृथग् मतः । एकान्तैकखभावे च, तस्मिन् किं केन वासितम्? ४०५
क्लिष्टं विज्ञानमेवासौ, क्लिष्टता तस्य यदशात् । नील्यादिवदसौ वस्तु, तद्वदेव प्रसज्यते ॥ ४०६-॥
मुक्तौ च तस्य भेदेन, भावः स्यात्पटशुद्धिवत् । ततो वाह्यार्थतासिद्धिरनिष्टा संप्रसज्यते ॥ ४०७ ॥

·विज्ञानवा- दनिरास: हारि० प्रकृत्यैव तथाभूतं, तदेव क्लिष्टतेति चेत् । तदन्यूनातिरिक्तत्वे, केन मुक्तिर्विचिन्त्यताम् ॥ ४०८ ॥ असत्यपि च या बाह्ये, ग्राह्यग्राहकलक्षणे । द्विचन्द्रभ्रान्तिवद्धान्तिरियं नः क्लिष्टतेति चेत् ॥ ४०९ ॥ अस्त्वेतत्किन्तु तद्धेतुभिन्नहेत्वन्तरोद्भवा । इयं स्यात्तिमिराभावे, न हीन्दुद्वयदर्शनम् ॥ ४१०॥ नचासदेव तद्धेतुर्वाद(बोध)मात्रं नचापि तत् । तदैव क्लिष्टतापत्तेरिति मुक्तिर्न युज्यते ॥ ४११ ॥ मुत्यभावे च सर्वैव, ननु चिन्ता निरर्थका । भावेऽपि सर्वदा तस्याः, सम्यगेतद्विचिन्त्यताम् ॥४१२॥ विज्ञानमात्रवादो यत् नेत्थं युक्त्योपपद्यते । प्राज्ञस्याभिनिवेशो न, तस्मादत्रापि युज्यते ॥ ४१३ ॥ 'विज्ञाने त्यादि, विज्ञानमात्रवादोऽपि परपरिकल्पितः न सम्यगुपपद्यते, कुतः इत्याह-मानं यत्तत्त्वतः किश्चित् , स्वतन्त्रनीत्यैव अर्थाभावे न विद्यते ॥ ३७५ ॥ एतदेवामिधित्सुराह-न प्रत्यक्ष मित्यादि, न प्रत्यक्ष मानमत्र, 'यतः' यस्मादभावालम्बनं न तत्प्रत्यक्षमिष्यते परैः, एवं नानुमानमर्थाभावे मानं, कुतः? इत्याह तथाभूततल्लिङ्गानुपल- धितः' अर्थाभावप्रतिबद्धसाधुलिङ्गादर्शनात् ॥३७६॥ परामिप्रायममिधातुकाम आह-उपलब्धी त्यादि, 'उपलब्धिलक्ष- णप्रातः सन्नर्थः परनीत्या यन्नोपलभ्यते ततश्चानुपलब्ध्यैव-अदर्शनरूपया 'तदभावः' अर्थाभावोऽवसीयत इति ॥३७७॥ अत्रोत्तरमधिकृत्याह-'उपलब्धी'त्यादि, उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरिह परेषां स्वमते तद्धेत्वन्तरसंहतिः, (एषां-घटादीनां च RSSSSSSCREESH SAMSURes ॥ ५४॥ ।

·तत्स्वभावत्वे-उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वे तस्य) रूपोपलम्भ(न्धस्यार्थस्य 'असिद्धिः' अनुपलब्धिः कथं भवेद् ?, उपलम्भ- जननस्वभावे हेतुसाकल्यविरोधात् ॥ ३७८ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावाह-सहार्थेने त्यादिना-सहार्थेन' भवत्परिकल्पि- तेन 'तजननखभावानि' अर्थोपलम्भजननस्वभावानि प्रत्ययान्तराणि, यदाह न्यायवादी-"स्वभावविशेषच या स्वभावस्तत्शून्येपूपलम्भप्रत्ययेषु सत्प्रत्यक्ष एव भवती"ति चेत्, यद्ययमभिप्रायः, अत्रोत्तरं-ननु 'जनयत्येव सस्येव- मिति यद्यर्थेन सह तजननस्वभावानि ततोऽर्थव्यतिरेकेण तदनुपपत्तेस्तद्रूपत्वाजनयन्त्येवेति सूक्ष्मधिया भावनीयम्, 'अन्यथाऽतत्वभावता' यद्येवं नेष्यते न तर्हि सहार्थेन तज्जननस्वभावानि, तमन्तरेणैव तेषां भावादिति ॥ ३७९ ॥ अत्रैव विशेषमाह-योग्यता'मित्यादिना-योग्यतामधिकृत्याथ तेषां प्रत्ययान्तराणां 'तत्खभावत्वकल्पना' जननस्व- भावत्वकल्पना, यद्यर्थो भवति जनयति तेन सह तदुपलम्भ, नान्यदा, अत्रोत्तरं-हन्तवमपि-योग्यतासमाश्रयणेऽपि सिद्धोऽर्थः, सामान्येन, कुतः? इत्याह-कदाचित् यस्मिन् कस्मिंश्चित्काले उपलव्धेः कारणात् ॥ ३८०॥ एतदेव सम- र्थयति-'अन्यथेत्यादिना-'अन्यथा' यद्येवं कदाचित्कार्यों नेष्यते ततो योग्यता 'तेषां प्रत्ययान्तराणां कथं युक्त्यो- पपद्यते?, कार्यगम्यैव सा, एतदेव द्रढयति-न लोकेऽश्वमाषादे' काङ्कडुकाकाशादीनां सिद्धा 'पक्त्यादियोग्यता' पक्तिमूर्त्तत्वयोग्यता, आकालं तथाविधसहकार्यभावात् ॥ ३८१ ॥ अधिकृतशेषमाह-'पराभिप्रायेत्यादिना-'पराभि- प्रायतः' वाद्यार्थवाद्यभिप्रायेणैतदेवं चेद् उच्यते यदुतोपलब्धिलक्षणप्रायोऽर्थों नोपलभ्यत इति, अत्रोत्तरम्-'न' नैत- देव, 'यत्' यस्मादुपलब्धिलक्षणप्राप्तोऽर्थः 'तस्य' परस्योपलभ्यत एवेति ॥ ३८२ ॥ अतत्स्वभावत्वपक्षमाह-अते त्या- शा.स.१०

·शास्त्र
हारि०
विज्ञानवा-
दनिरास:
॥ ५५ ॥
दिना-'अतग्रहणभावैश्च' अवाह्यार्थग्रहणस्वभावैश्च प्रत्ययान्तरैः यदि नाम न गृह्यते-वाद्यार्थग्रहणस्वभावविज्ञानं
जन्यते, तत एतावता कारणेनासत्त्वं न 'तस्य' बाह्यार्थस्य, "अतिप्रसङ्गता' पीतासंवेदनत्वस्वभावेन तदसंवेदने पीत-
संवेदनाभावप्रसङ्गात् ॥ ३८ ॥ परामिप्रायेण मानमाह-विज्ञान मित्यादिना-विज्ञानं यत्स्वसंवेद्यं, तथाऽनुभूते, नतु
अर्थः स्वसंवेद्यः, कस्मादित्याह-'युक्ति(क्य)योगतः' समूह्याद्यसिद्धेः, अतः 'तवेदने' विज्ञानानुभवे 'तस्य' अर्थस्य ग्रहणं
नोपपद्यते, न्यायतः॥ ३८४ ॥ एतदेव निगमयति-"एवं चेत्यादिना-एवं चाग्रहणादेव कारणात् तदभावोऽवसीयते,
अर्थाभावः, यत एवमतः किमुच्यते-मानमर्थाभावे न विद्यते, विज्ञानस्वसंवेदनस्यैव मानवादित्यभिप्रायः॥ ३८५ ॥
सिद्धान्तवादिमतम्–'अर्थग्रहणे त्यादि, 'अर्थग्रहणरूपं वाह्यार्थपरिच्छेदात्मकं 'यत्' यस्मात् 'तत् तस्माद्विज्ञानं
संवेद्यमिष्यते, विच्छिन्नार्थग्रहणरूपतयाऽनुभूते, 'तवेदने' एवंभूतविज्ञानानुभवे ग्रहः तस्य' अर्थस्य, 'ततः' तस्मात्
किं नोपपद्यते ?, अधिकृतवेदनस्यैवार्थमन्तरेणायोगात् ॥ ३८६ ॥ एतदेव भावयन्नाह–'घटादीत्यादि, घटादिज्ञान-
मित्यादि 'संवित्ते' ज्ञानमात्रस्यान्यमुखस्यावेदनात् 'तत्प्रवृत्तिः' घटादावेव प्रवृत्तेः, प्रासे, घटादेरेव 'अर्थक्रियायो-
गात्' जलाद्यानयनादिसिद्धे, 'स्मृतेः' गृहीतकस्य 'कौतुकभावत' तत्रैव कौतुकयोगात् ॥३८७॥ विपक्षे दोषममिधातु-
माह-ज्ञानमात्र' इत्यादिना-ज्ञानमात्रे त्वभ्युपगम्यमाने विज्ञान-ज्ञानमेव घटादि इत्यदो भवेत्-एतत्स्यात्, परिच्छे-
द्यान्तराभावात् , ततः किमित्याह-प्रवृत्त्यादि ततो न स्याद्, अनन्तरोदितं, किं भूतमित्याह-प्रसिद्ध लोकशास्त्रयोः,
नियमतस्तथाविधविज्ञानोदयो न ॥ ३८८ ॥ दोषान्तरममिपित्सुराह-'तदन्ये त्यादि, तदन्यग्रहणे च 'अस्य ज्ञानस्या-
॥ ५५॥

·. भ्युपगम्यमाने 'प्रद्वेप:' मत्सरः अर्थे 'अनियन्धनः' अनिमित्तः । कथमित्याह-'ज्ञानान्तरेऽपि सन्तानान्तरवृत्तिनि सदृशं तदसंवेदनादि, विज्ञानान्तरासंवेदनात्तत्सत्तादि यस्मात् ॥ ३८९॥ उपन्यस्तदोषतुल्यतामुपदर्शयन्नाह-'युत्त्य- योग' इत्यादि, युक्त्ययोगश्च योऽर्थस्य परैर्महता प्रपञ्चेन गीयते 'जातिवादतः' अनुभवविरुद्धवादेन 'ग्राह्यादिभावद्वा- रेण' वक्ष्यमाणलक्षणेन ज्ञानवादेऽप्यसौ समः, समता तु ज्ञानजातिवादमात्रख्यापनादिति ॥ ३९० ॥ समतामभिधातु- माह-नैकान्ते'त्यादि, ज्ञानं हि ग्राह्यस्वभावं ग्राहकस्वभावम् उभयस्वभावमनुभयस्वभावं वा स्यादिति, अत्राह-नको न्तग्राह्यभावं तत्' न सर्वथा ग्राह्यत्वभावं ज्ञानं, कुतः इत्याह-'ग्राहकाभावतो भुवि' पृथिव्यामपि ग्राहकस्वभाव- स्याभावात् , 'ग्राहकैकान्तभावं तु' ग्राहकैकत्वमित्यर्थः, ग्राह्याभावादसङ्गतम्, एवं हि न पृथिव्यामपि ग्राह्यस्वभावं किश्चित् , सम्बन्धिशब्दौ चैताविति भावनात् ॥ ३९१ ॥ तृतीयं पक्षमधिकृत्याह-'विरोधा'दित्यादि, विरोधात् 'नोभ- याकारं' नोभयस्वभावम्, अन्यथा तदसद्भवेत्, यद्यनुभयस्वभावं, कुतः? इत्याह-निःस्वभावत्वतः कारणात् 'तस्य' विज्ञानस्य, सत्ता 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण युज्यते कथं ?, नैवेत्यर्थः ॥ ३९२ ॥ परामिप्रायमाह-'प्रकाशे'त्यादिना- 'प्रकाशैकस्वभावं हि' गगनतलवृत्त्यालोककल्पं विज्ञानं 'तत्वतः' परमार्थतः 'मतम्' इष्टम् 'अकर्मक' कर्मरहितं, तथा चैतज्जातं स्वयमेव प्रकाशते, किं प्रकाशते?, विज्ञानं प्रकाशत इति, कर्मणोऽश्रवणात् ॥ ३९३ ॥ अत्रैव दृष्टान्तमाह- 'यथे'त्यादिना-यथाऽऽस्ते शेत इत्यादौ प्रयोगे विना कर्म स एव हि-क" देवदत्तादिः तथोच्यते आस्ते शेते, न तु यथा कटं करोति, जगत्यस्मिन्नेव यथैव, तत्र तथा ज्ञानमपीष्यतां, अकर्मकं प्रकाशत इति ॥ ३९४ ॥ अनोत्तरमाह-

·शास्त्र
हारि०
विज्ञानवा:
दनिरास:
.
'उच्यते' इत्यादिना-उच्यते सांप्रतमदः-एतदभिनिवेशत्यागेन स्वयमेव 'विचिन्यताम्' आलोच्यता, प्रमाणाभावतः
'तत्र' अविशिष्टप्रकाशकमाने विज्ञाने यद्येतदुपपद्यते ॥ ३९५ ॥ एवं च तत्त्वस्थापनं यथा येनोपपद्यते तथाऽऽह-एवं
नेत्यादिना-एवं' गगनतलवालोककल्पनायां न यत् यस्मात्तदात्मानमपि प्रकाशयति, प्रकाशैकमात्रस्वभावत्वा-
दिति, 'अतः अस्मात्कारणात् तदित्थं-प्रकाशमात्रम् 'अन्यथा नेति सकर्मकमिति न विज्ञानव्यवस्थितिः, तस्य तद-
ग्राह्यस्वभावत्वादिति-॥ ३९६ ॥ एतदेव समर्थयति-'व्यवस्थिता' वित्यादिना-व्यवस्थितौ च विज्ञानात् तत्तथातायाः
'तत्' विज्ञानं व्यवस्थापकं 'तस्य व्यवस्थाप्यज्ञानस्य 'तथाभावप्रकाशकम्' अकर्मकप्रकाशमात्रद्योतकं ध्रुवं यतस्ततो-
ऽकर्मकत्वम् 'अस्य व्यवस्थापकसन्तानस्य कथं भवेत् ?, नैव, सति चास्मिन् सर्वमित्थं स्यादित्यभिप्रायः॥ ३९७ ॥
पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरन्नाह-(व्यवस्थापक-व्यवस्थाकारि विज्ञानमस्य परपरिकल्पितस्यार्थस्य एवं यत् भ्रान्तं चैतत्तु
भावतः, अकर्मकप्रकाशने किमित्याह-तथेत्यभ्रान्तं, अत्रापि) परिहारविज्ञाने ननु मानं न विद्यते, अस्यापि सविषयत्वेन
भ्रान्तत्वादित्यर्थः ॥ ३९८ ॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह-'भ्रान्ता'दित्यादि, भ्रान्ताच्चास्मात्परिहारविज्ञानाद् अधा-
न्तिरूपा न साध्वी-न युक्तियुक्ता व्यवस्थितिः, व्यवस्थापकस्येदं धान्तमित्यादिरूपा, परामिप्रायमाह-दृष्टा तैमिरिका-
दीनामक्षादाविति चेत्, तैमिरिकादयो हि धान्तिज्ञानवन्तोऽपि नैव द्विचन्द्रादिज्ञानेनाक्षदोषादौ व्यवस्थितिं कुर्वन्तीति च,
अनोत्तरं नैतत् 'नैतदेवम् ॥ ३९९ ॥ कथमित्याह-'नाक्षादी'त्यादि, 'अनक्षादिदोषविज्ञानं तिमिरादिगोचरं 'तद-
न्यन्नान्तिवत्' विचन्द्रादिभ्रान्तिवत् यतो भ्रान्तं, किन्त्वभ्रान्तमेव, 'तस्य तथाभावे' इत्यक्षादिदोपविज्ञानस्य
।
॥५६॥

·भ्रान्तत्वे, किमित्याह-'भ्रान्तस्य' द्विचन्द्रादिज्ञानस्याधान्तता भवेत्, निर्दोषहेतुत्वादित्यर्थः ॥ ४०० ॥ दोपान्तरम- मिधातुमाह-'न चे'त्यादि, न च प्रकाशमात्रं तु सर्वथैकस्वभावमेव लोके क्वचित् 'अकर्मकम्' अनवलम्बनं दीपादौ युज्यते न्यायात, प्रकाशकत्वेनोपलब्धेः, अतश्चैतद् अपार्थकं, विज्ञानाकर्मकत्वकल्पनमिति ॥ ४०१ ॥ दृष्टान्तमपि- कृत्याह-'दृष्टान्ते'त्यादि, दृष्टान्तमात्रतः सिद्धिः, आस्ते शेते इति परिभाषिताद् अस्मात् अत्यन्तविधर्मिणः-बोधात्मनो, न च 'साध्यस्य विज्ञानस्य, तद्धि विज्ञानत्वादेव, किश्चिद्विज्ञानं नान्यथा, 'यत्' यस्मादेवं तेन कारणेन शब्दमात्रम- सावपि दृष्टान्तो, न तु लक्षणयुक्त इति ॥ ४०२ ॥ अत्रैव प्रधानदोपमाह-'किंचे'त्यादिना-किञ्च 'विज्ञानमात्रत्वे', तदन्यविकल एव, न संसारापवर्गयोः विशेषो विद्यते कश्चित्, तन्मात्रस्योभयत्राविशेषात् , तथा चैतद्बथोदितं भवतामा- गम इति ॥ ४०३ ॥ यदुदितं तदाह-'चित्त'मित्यादिना-चित्तमेव हि विज्ञानमेव संसारः, किंभूतं चित्तमित्याह- रागादिक्लेशवासितं, युक्तं, तदेव चित्तं रागादिक्लेशैर्विनिर्मुक्तं सत् भवान्त इति कथ्यते, अपवर्ग इत्यर्थः ॥ ४०४॥ यथैतद्वथा तथाऽऽह-'रागादीत्यादिना-रागादिक्लेशवर्गों यत्तस्मान्न विज्ञानात्पृथर मतः, किन्तु वोधमात्रं, तत एवं एकान्तेनैकस्वभावे वोधात्मना तस्मिन् विज्ञाने किं केन वासितं ?, वासकाभावात् ॥ ४०५॥ पराभिप्रायमाशझ परि- हरति-क्लिष्ट'मित्यादिना-क्लिष्ट' मलिनं विज्ञानमेव 'असो' रागादिक्लेशवर्ग इति, आह-क्लिष्टता 'तस्य' विज्ञानस्य 'यद्वशात् यत्सामर्थेन, नील्यादिवत्पटादिक्लिष्टताकारि 'असौ' रागादिक्केशवर्गः 'वस्तु' अपरिकल्पितः 'तद्वद्वेव' विज्ञा- नात्मकबोधवदेव प्रसज्यते, उभयजत्वात् क्लिष्टताया इत्यभिप्रायः ॥ ४०६ ॥ प्रसङ्गदोपमाह-'मुक्तो चेत्यादिना-मुक्ती ·. शास्त्र हारि० विज्ञानवा- दनिरास: च तस्य रागादिक्लेशवर्गस्य 'भेदेन' चेप्टेत (नाशेन) भावः स्यात् सचा भवेत् पटशुद्धिवत्, यथा पटशुद्धौ नील्यादेः, यत एवं ततो 'बाह्यार्थतासिद्धिः वाद्यार्थताऽवस्थितिरनिष्टा संप्रसज्यति, विज्ञानमात्रवादिन इति ॥४०७॥ परामि- प्रायमाशय परिहरति-प्रकृत्ये त्यादिना-'प्रकृत्यैवं स्वभावेनैव 'तथाभूतं' मलिनं 'तदेव' चित्तं क्लिष्टता न ततोड- न्यत्कारीति चेत्, अनोत्तरं-तदन्यूनातिरिक्तवे[चित्तमात्रा] चित्तमात्रभावे सति केन मुक्तिस्तस्य चेतसो ?, विचिन्त्यतामेतदिति ॥ ४०८॥ परामिप्रायमाह-असत्यपी त्यादिना-असत्यपि च 'बाह्ये' वस्तुनि ग्राह्यग्राहकलक्षणा एतद्रूपा द्विचन्द्रभ्रान्तिवद्धान्तिरनुभवसिद्धा इयं नः-इयमेव भ्रान्तिरस्माकं क्लिष्टतेति चेत् ॥ ४०९ ॥ अनोत्तरमाह- 'अस्त्वे'त्यादिना-'अस्त्वेतत्' भवत्वेतत्.एवं, किंतु अत्रापि तद्धेतुमिन्नहेत्वन्तरोद्भवा' एकचन्द्रबोधकारणाक्षादि- व्यतिरिक्ततिमिरादिकारणान्तरोद्भवा यस्मादियं द्विचन्द्रादिभ्रान्तिर्भवेत्, एतदेव स्पष्टयति-तिमिराभावे नेन्दुद्वय दर्शनं, शङ्खपीतादिदर्शनहेतुकामलाग्रुपलक्षणमेतत्, इत्थं यथा तिमिरादि एकचन्द्रादिबोधहेतुभ्योऽन्यदधिक, तथा बोधमात्रादपिकस्तक्लिष्टताहेतुरित्यैदम्पर्यम् ॥ ४१० ॥ एतत्प्रकटनायैवाह-'न चासदित्यादि, न चासदेव-तुच्छं 'तद्धेतुः' क्लिष्टताहेतुः, 'बोधमात्र' अन्याननुविद्धं न चापि तत्, हेतुः, कुत इत्याह-सदैव क्लिष्टतापत्ते, वोधमात्रा- विशेषादिति, मुक्तिर्ने युज्यते परमार्थेन ॥ ४११॥ ततः किमित्याह-'मुक्त्ये त्यादि, मुक्त्यभावे च सति सर्वैव तप- स्विनां ननु चिन्ता 'निरर्थिका निष्प्रयोजना, स्यादेव वोधमात्रभावे सदैव मुक्तिरित्यत्राह-भावेऽपि 'सर्वदा' सदा 'तस्याः' मुक्तः चिन्ता. निरर्थिकैवेति' सम्यगेतद्विचिन्त्यतां, प्रधानफलत्वादिति ॥ १२ ॥ उपसंहरनाह-विज्ञाने- . ॥ ५७॥ है .

·त्यादि, विज्ञानमात्रवादो 'यत्' यस्मात् नेत्थमुक्तन्यायात् युक्त्योपपद्यते, 'प्राज्ञस्य' पुंसः अभिनिवेशो न तस्मात्कारणा- दत्रापि युज्यते विज्ञानवादे ॥ ४१३ ॥ अतिदिष्टानिधित्सयाऽऽह- यच्चोकं पूर्वमत्रैव, क्षणिकत्वप्रसाधकम् । नाशहेतोरयोगादि, तदिदानी परीक्ष्यते ॥ ४१४ ॥ हेतोः स्यान्नश्वरो भावोऽनश्वरो वा विकल्प्य यत् । नाशहेतोरयोगित्वं, उच्यते तन्न युक्तिमत्॥४१५॥ हेतुं प्रतीत्य यदसौ, तथा नश्वर इष्यते । यथैव भवतो हेतुर्विशिष्टफलसाधकः ॥ ४१६ ॥ तथाखभाव एवासौ, खहेतोरेव जायते । सहकारिणमासाद्य, यस्तथाविधकार्यकृत् ॥ ४१७ ॥ न पुनः क्रियते किञ्चित्तेनास्य सहकारिणा । समानकालभावित्वात्तथा चोक्कमिदं तथा(व) ॥४१८॥ उपकारी विरोधी च, सहकारी च यो मतः। प्रबन्धापेक्षया सर्वो, नैककाले कथञ्चन ॥ ४१९ ।। सहकारिकृतो हेतोर्विशेषो नास्ति यद्यपि । फलस्य तु विशेषोऽस्ति, तत्कृतातिशयाप्तितः ॥ ४२०॥ न चास्यातत्स्वभावत्वे, स फलस्यापि युज्यते । सभागक्षणजन्मातेस्तथाविधतदन्यवत् ॥ ४२१ ॥ अस्थानपक्षपातश्च, हेतोरनुपकारिणि । अपेक्षायां नियुझे यत्कार्यमेतद्बथोदितम् ॥ ४२२ ॥ यस्मात्तस्याप्यदस्तुल्यं, विशिष्टफलसाधकम् । भावहेतुं समाश्रित्य, ननु न्यायान्निदर्शितम् ॥ ४२३ ॥ SSSSSSS ·शाख हारि० क्षणिकवा- दपरीक्षा ॥५८॥ 'यचोक्त'मित्यादि, यच्चोतं पूर्वम् अत्रैव वार्त्ताधिकारे क्षणिकत्वप्रसाधनं, किं तत् इत्याह-नाशहेतोरयोगादि, पूर्वपक्षवादिना, तदिदानी 'परीक्ष्यते' विचार्यते ॥ ४१४ ॥ परीक्षयन्नाह-हेतो रित्यादि, 'हेतोः' स्वकारणात् स्यात् 'नश्वरो भावों' नाशशीला 'अनश्वरो वा' अनाशशीलो वा विकल्प्य यत्-यदि नश्वरः किं नाशहेतुना!, स्वत एव नाशात् , अथानश्वरस्तथाऽपि किं?, ततोऽप्यनाशादिति नाशहेतोः' मुद्गरादेरयोगित्वमुच्यते, नाशहेतुत्वेन, तत् 'न युक्तिमत् न घटमानकम् ॥ ४१५ ॥ कथमित्याह-हेतु मित्यादि, हेतुं प्रतीत्य, मुद्रादि, यद् 'असौ' भावस्तथा नश्वरः, प्रायोगिकादिनाशापेक्षया, इष्यते, तच्च हेतोरेव, निदर्शनमाह-यथैव 'भवतः' बौद्धस्य हेतुः घटादिः 'विशि- ष्टफलसाधक' कपालादिसाधकः ॥४१६॥ एतदेव साधयन्नाह-तथेत्यादि, तथास्वभाव एव 'असौं' हेतुः घटादिः स्वहेतोरेव सकाशाजायते, कीदृशः१. इत्याह-संहकारिणमासाद्य य: मुद्गरादि तथाविधकार्यकृत, विजातीयकपालादि- कार्यकृदित्यर्थः ॥ ४१७ ॥ उपचयमनिधित्सुराह-न पुनरित्यादि, न पुनः क्रियते निर्वय॑ते किश्चिदतिशयाधानं 'तेन' मुद्गरादिना 'अस्य' घटादेः सहकारिणेति, कुतः' इत्याह-समानकालभावित्वात, मुद्गरादे, तथा चोक्कमिदं तव स्वशास्त्रे ॥ ४१८ ॥ यदुत-'उपकारी'त्यादि, 'उपकारी क्षीरादि लादेः 'विरोधी नकुलादिः सादेः 'संहकारी' मुद्गरादिः कपालादेः यो 'मतः' इष्टः स 'प्रबन्धापेक्षया' सन्तानापेक्षया 'सर्वः' निरवशेषः नैककाले कथश्चन, तत्स- ताया एवोपकारादित्वादिति ॥ ४१९ ॥ तथैव चोक्तम्-‘सहकारी त्यादि, 'सहकारिकृतः मुद्गरादिकृतः ‘हेतो.' घटादेः विशेषो नास्ति यद्यपि समानकालत्वेन ‘फलस्य तु' कपालादेः विशेषः अस्ति' विद्यत एव, 'तत्कृतातिशया- RE SEX -

·सिता' सहकारिकृतातिशयातेः ॥ ४२० ॥ इदं चोक्तं तस्य यथोक्तस्वभावातिरेकेण नोपपद्यते इत्याह-न चेत्यादि, न
च 'अस्य' हेतोघंटादेः 'अतत्खभाववे' मुद्गराद्यवाप्य कपालादिजननास्वभावत्वे 'स' विशेषः फलस्थापि युज्यते
कालादेः। कुत इत्याह-'सभागक्षणजन्माप्ते' अतत्वभावत्वे घटादिक्षणोत्पत्तिप्रसङ्गात् , तथाविधतदन्यवत्, घटा-
दिजननस्वभावाद्धटादिवदित्यर्थः ॥ ४२१ ॥ एवं च परिहारान्तरमपि वृथोदितमिति दर्शयन्नाह-'अस्थाने त्यादिना-
अस्थानपक्षपातश्च अयं किल, कस्येत्याह-हेतो. घटादिजनकस्य, किंभूते? इत्याह-'अनुपकारिणि' मुद्रादौ, अपेक्षायां
नियुङ्क्ते यत्कार्य' घटादि, एतद् यथोक्तदूपणपरिहाराय वृथोदितं परेण शुभगुप्तादिना ॥ ४२२ ॥ कथमित्याह-
'यस्मादि'त्यादि, यस्मात्तस्यापि परस्यैतत् तुल्यं अस्थानपक्षपातचोदनं 'विशिष्टफलसाधक कपालादिजनक
भावहेतुं समाश्रित्य विशिष्टघटादिलक्षणं, ननु न्यायान्निदर्शितमेतदनन्तरमेव, न च तत्र जननस्वभावता विकृतेत्यदोषः,
इतरत्रापि स्वनिवृत्तिस्वभावतयाऽङ्गीकरणादिति ॥ ४२३ ॥ एवं चायुक्तमेव, अन्यदप्यत्र दूपणमित्याह-
एवं च व्यर्थमेवेह, व्यतिरिक्तादिचिन्तनम् । नाश्यमाश्रित्य नाशस्य, क्रियते यद् विचक्षणैः ॥ ४२४ ॥
किञ्च निर्हेतुके नाशे, हिंसकत्वं न युज्यते । व्यापाद्यते सदा यस्मान्न कश्चित्केनचिरक्वचित् ॥ ४२५ ॥
कारणत्वात्स सन्तानविशेषप्रभवस्य चेत् । हिंसकस्तन्न सन्तानसमुत्पत्तेरसम्भवात् ॥ ४२६ ॥
सांवृत्तत्वाययोत्पादौ, सन्तानस्य खपुष्पवत् । न स्तस्तदधर्मत्वाच्च, हेतुस्तत्प्रभवे कुतः ॥ ४२७ ॥

·शास्त्र हारि० क्षणिकवा दे हिंसक- त्वायोगा-- ॥ ५९॥ दि विसभागक्षणस्याथ, जनको हिंसको न तत् । स्वतोऽपि तस्य तत्प्राप्तेर्जनकत्वाविशेषतः ॥ ४२८ ॥ हन्म्येनमिति संक्लेशाविंसकश्चेत्प्रकल्प्यते । नैवं त्वन्नीतितो यस्मादयमेव न युज्यते ॥ ४२९ ॥ संक्लेशो यद्गुणोत्पादः, स चाक्लिष्टात् न केवलात् । न चान्यसचिवस्यापि, तस्यानतिशयात्ततः ॥४३०॥ तं प्राप्य तत्खभावत्वात्ततः स इति चेन्ननु । नाशहेतुमवाप्यैवं, नाशपक्षेऽपि न क्षतिः ॥ ४३१ ॥ अन्ये तु जन्यमाश्रित्य, सत्खभावाद्यपेक्षया । एवमाहुरहेतुत्वं, जनकस्यापि सर्वथा ॥ ४३२ ॥ न सत्खभावजनकस्तद्वैफल्यप्रसङ्गतः । जन्मायोगादिदोषाच्च, नेतरस्यापि युज्यते ॥ ४३३ ॥ न चोभयादिभावस्य, विरोधासंभवादितः । खनिवृत्त्यादिभावादौ, कार्याभावादितोऽपरे ॥ ४३४ ॥ न चाध्यक्षविरुद्धत्वं, जनकत्वस्य मानतः । असिद्धरत्र नीत्या तद्व्यवहारनिषेधतः॥ ४३५॥ मानाभावे परेणापि, व्यवहारो निषिध्यते । सज्ज्ञानशब्दविषयस्तद्वदत्रापि दृश्यताम् ॥ ४३६ ॥ 'एवं चेत्यादि, एवं च व्यर्थमेव 'इह नाशविचारे व्यतिरिक्तादिचिन्तनं 'नाश्य' घटादिमाश्रित्य नाशस्य क्रियते यद्विचक्षणैः, यथा नाशो नाश्याव्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वा, व्यतिरेके तस्येत्ययोगः, अव्यतिरेके भाव एव सा, सच वहेतोरेवेत्यादि, व्यर्थता च भावस्येव स्वहेतोः तथास्वभावस्यैव भावात् ॥ ४२४ ॥ अत्रैव दोषान्तरमाह-'किश्चेत्या- ॥ ५९॥ .

·दिना-किश्व-निर्हेतुके नाशे सिद्धेऽपि हिंसकत्वं न युज्यते कस्यचित्, कथमित्याह-व्यापाद्यते सदा यस्मानितुकनाश- पक्षे, न कश्चित् केनचित् कचिदिति ॥ ४२५ ॥ परामिप्रायमाशय परिहरति-'कारणेत्यादिना-कारणत्वात् 'स' हिंसकः 'सन्तानविशेषप्रभवस्य' विसभागसन्तानोत्पादस्य यदि मन्यसे हिंसक इति, अत्रोत्तरं-तन्त्र, सन्तानसमुत्पत्ते- रसम्भवात् ॥ ४२६ ॥ असम्भवमेवाह-'सांवृत्ते'त्यादिना-'सांवृत्तत्वात् अपरमार्थसत्त्वाद् व्ययोत्पादौ सन्तानस्य खपुष्पवत् न स्तम्-न विद्येते, 'तदधर्मत्वाच' सन्तानाधर्मत्वाच्चोत्पादस्य हेतुस्तत्प्रभवे कुत इति ॥४२७ ॥ भूयोऽपि परा- भिप्रायमाशय परिहरति-विसभागेत्यादिना-'विसभागक्षणस्याथ' सूकरक्षणात् शशक्षणादेः जनको हिंसको लुब्ध- कादिः, इह समाधि:-'न तत् नैतदेवं, कुतः ? इत्याह-वतोऽपि तस्य हिंसकस्य शूकरक्षणादेः 'तत्यासे' हिंसकरव- प्राप्तः, कथम् ?-'जनकत्वाविशेषतः तस्यापि उपादानतया जनकत्वात् ॥ ४२८ ॥ इहैवाक्षेपपरिहारावेवाह-हन्म्येन'- मित्यादि, हन्येनमितिसङ्क्लेशात् (हिंसकश्चेत् लुब्धकादिः प्रकल्प्यते तदपि न त्वन्नीतितः) तत् कथमित्याह-विग्रा- (यस्मात् संक्लेशो न युज्यत इति ॥४२९॥ एतदेवाह-संक्लेश'इत्यादिना-सड्क्लेशो 'यत्' यस्मात् गुणोत्पादः, स चाक्लि- प्टादुपादानान्न केवलात्, न च 'अन्यसचिवस्यापि' हिंस्यादिसहकारिणोऽपि, 'तस्य' उपादानस्थानतिशयात् 'तत:' सहकारिण इति । अनतिशयश्च समानोऽसमानकालकरणायोगात् ॥ ४३० ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'त'मित्या- दिना-'त' हिंसकं प्राप्य ततश्च तत्वभावत्वात्' संक्लेशजननस्वभावत्वात्तदुपादानस्य ततः सहकारिणः 'स' सङ्क्लेश इति चेत्, अत्रोत्तरमाह-ननु 'नाशहेतु मुद्गरमवाप्य एवं' स्वभावकल्पनायां नाशपक्षेऽपि न क्षतिः, तस्यापि तं प्राप्य ·शास्त्र हारि० हिंसाऽयो- गादि ज- न्यजनका- हेतुत्वादि ॥३०॥ स्वनिवृत्तिवभावत्वादिति ॥ ४३१ ॥ दोपान्तरमाह-'अन्ये वित्यादिना-'अन्ये तु' आचार्या ! 'जन्य' कार्यमाश्रित्य 'सत्वभावायपेक्षया' किं सत्स्वभावः जन्यजनकस्वभावः? उतासत्स्वभावःजन्यजनकस्वभावः? अथोभयस्वभावः जन्य- जनकस्वभावः? उताहो अनुभयस्वभावः जन्यजनकस्वभाव इत्येवंभूतया एवं नाशवज्जातिविकल्पद्वारेणाहुः 'अहेतुत्वम् अकारणत्वं जनकस्यापि सर्वथा, न केवलं नाशहेतोरेव ॥ ४३२ ॥ एतदेव स्पष्टयति-'न सदित्यादिना-'न सत्खभाव- जनक' इति न सत्स्वभावस्तु जनकस्वभावो-जनकहेतुः, कुतः? इत्याह-'तद्वैफल्यप्रसङ्गत' सत्स्वभावत्वेनैव जन्यस्य तस्य जनकस्य वैफल्यप्रसङ्गात् , सत एवाकरणात्, अनिष्ठितेः, सदा सत्त्वाविशेषादिति, 'जन्मायोगादिदोषाच' कार- णात् न इतरस्थापि अ(सत् स्वभावस्य जन्यस्य युज्यते जनक इति योगा, जनकस्वभाव इत्यर्थः, असतः अयोगात्, प्रकृत्यन्यथानुपपत्ते, भावेऽपि तुच्छत्वादिति ॥ ४३३ ॥ विकल्पान्तरदोषमाह-'नचेत्यादिना-'न चोभयादिभावस्ये- त्युभयस्वभावस्यानुभयस्वभावस्य वा, जनक इति वर्तते, कुतः? इत्याह-'विरोधासंभवादितः' उभयस्वभावजनकत्वे विरोधात् , वस्त्वविरोधेऽपि स्वमतविरोध एव, अनुभयस्वभावजनकत्वेऽसम्भवादिति तादृशस्थासम्भवस्तथानुपलब्धे- रिति । मतान्तरमाह-खनिवृत्यादिभावादी जनकत्वे कार्याभावादितः कारणात् अपरे आचार्याः, जनकस्याहेतुत्वमा- हुरिति वर्चते, एतदुक्तं भवति-स जनका स्वनिवृत्तिस्वभाव कार्यजननस्वभावः उभयस्वभावोऽनुभयस्वभावो वा ?; यदि स्वनिवृत्तिस्वभावः कुतः कार्यजननमिति कार्याभाव एव, अथ कार्यजननस्वभावः कथं स्वनिवृत्तिः, उभयस्वभावत्वे पूर्ववद्विरोधः, अनुभयस्वभावत्वे चासम्भवादिति । अथ स्वनिवृत्तिरेव कार्यजननमेवं तर्हि जननं कार्यव्यतिरिक्तमिति, ॥१०॥ S ·कार्यमेव तच्चेत्सा निवृत्तिरनिवारितोऽन्वयः कार्याभावो वेति सूक्ष्मधिया भावनीयम् , एवं हि हेतुफलभावनिषेधः कृतः स्यात् , स प्रत्यक्षवाधित इति ॥ ४३४॥ आशङ्कापोहायाह-'न चाध्यक्षेत्यादि, न चाध्यक्षविरुद्धत्वमत्र चोदनीयं, 'जन- कत्वस्य' प्रस्तुतस्य 'मानतः' मानेनोक्तत्विवत् 'असिद्धेः' कारणात्, अत्र प्रक्रमे 'नीत्या'न्यायेन 'तद्व्यवहारनिषेधता' जनकव्यवहारनिपेधात् ॥ ४३५ ॥ अयं च परेणाप्याश्रित एव न्याय इत्याह-'माने'त्यादिना-मानाभावे क्वचिद्वस्तुनि 'परेणापि' सौगतेन व्यवहारो निपिध्यते प्रधानादौ, किंभूतः? इत्याह-सज्ज्ञानशब्दविषयः' सदिति ज्ञानं सदिति च शब्द इत्येवं गोचरः, तद्वद् 'अत्रापि' जनकत्वे दृश्यतां, मानाभावाविशेषात् ॥ ४३६ ॥ युक्त्यन्तरमधिकृत्याह-'अर्थक्रिये- त्यादिना- अर्थक्रियासमर्थत्वं, क्षणिके यच्च गीयते । उत्पत्त्यनन्तरं नाशाद्विज्ञेयं तदयुक्तिमत् ॥ ४३७ ॥ अर्थक्रिया यतोऽसौ वा, तदन्या वा? द्वयी गतिः।तत्वे न तत्र सामर्थ्यमन्यतस्तत्समुद्भवात् ॥४३८॥ न खसंधारणे न्यायाजन्मानन्तरनाशतः । न च नाशेऽपि सद्युक्त्या, तद्धेतोस्तत्समुद्भवात् ॥ ४३९ ॥ अन्यत्वेऽन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सङ्गतम् । ततोऽन्यभाव एवैतन्नासौ न्याय्यो दलं विना ॥४४॥ नासत्सत् जायते यस्मादन्यसत्त्वस्थितावपि । तस्यैव तु तथा भावे, नन्वसिद्धोऽन्वयः कथम् ? ॥४४१॥ शा.स.११ ·शास्त्र हारि० अक्षण- केऽप्यर्थ- क्रिया ॥ ६१॥ भूतियेषां क्रिया सोक्ता, न चासौ युज्यते कचित्। कर्तृभोक्तखभावत्वविरोधादिति चिन्त्यताम् ॥४४२॥ नचातीतस्य सामर्थ्य, तस्यामितिनिदर्शितम्।न चान्यो लौकिकः कश्चिच्छब्दार्थोऽत्रेत्ययुक्तिमत् ॥४४॥ अर्थक्रियासमर्थत्वं क्षणिके वस्तुनि यच्च गीयते परैः-क्षणिकवादिमिः उत्पत्त्यनन्तरं नाशात् कारणाद्विज्ञेयं तदयुक्तिम- दिति ॥ ४३७ ॥ अयुक्तिमत्त्वमेवाह-'अर्थक्रियेत्यादिना-अर्थक्रिया यतः 'असो वा' पदार्थः तदन्या वा' अनर्था). न्तरभावीति द्वयी गतिः, किं चातः? इत्याह-'तत्व' इति यदि स एवार्थक्रिया, न तन सामयं तस्य, कुतः? इत्याह- 'अन्यतः स्वहेतोः 'तत्समुद्भवात् तस्योत्पादात् ॥४३८॥ एवं नास्योत्पादे सामर्थ्य, न चान्यत्रेत्याह-'न खसंधारण' इत्यादिनान स्वसंधारणे न्यायादस्य सामर्थ्य, कुतः? इत्याह-जन्मानन्तरनाशतः कारणात्, न च नाशेऽपि सद्यु- क्या सामर्थ्य, कुतः' इत्याह-तद्धेतोतत्समुद्भवात् , स्वहेतोरेव नश्वरोत्पत्तेरिति ॥ ४३९ ॥ तदन्यपक्षे दोषमाह-'अन्य- स्व'इत्यादिना-'अन्यत्वे' इति यद्यन्याऽयक्रिया न तत्र सामर्थ्यमित्याह-अन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सङ्गतं, साम- र्थ्यस्य सामर्थ्यवतः सकाशादभेदात्, स्यादेतत् 'ततः' पदार्थाद् रिक्तघटादेः 'अन्यभाव एवं' पूर्वघटोत्पाद एव 'एतत्' सामर्थ्य नान्यदित्यत्राह-न 'असौ अन्यस्य भावः 'न्याय्य घटमानका 'दलं विना' उपादानमन्तरेण ॥ ४४०॥ एत देव स्पष्टयति-नासदित्यादिना-नासत्सत् जायते यस्मात्, तच्छत्यभावेनातिप्रसङ्गात्, अन्यसत्त्वस्थितावपि, किमु तस्यापि निवृत्तौ !, तस्यैव च तु पूर्वक्षणस्य तथाभावे उत्तररूपत्वेन भवने नन्वसिद्धोऽन्वयः कथ', भावाविच्छेदस्यै- ॥ .

·वान्वयत्वात् ॥ ४४१॥ सिद्ध एव दोपान्तरमाह-भूति'रित्यादिना-भूतिः येषां भावानां क्रिया सोक्ता भवता, न
चासो-भूतियुज्यते क्वचिदन्या यतः, कथमित्याह-कर्तृभोक्तृखभावत्वविरोधात्, सा हि कर्तृस्वभावा भोक्तृस्वभावा वा!,
कर्तृस्वभावत्वे न भोक्तृत्वं, भोक्तृस्वभावत्वे न कर्तृत्वं, न च कर्तृस्वभावत्वमेव भोक्तृत्वम् , अमिन्ननिमित्तत्त्वे प्राक्कृतापनय-
नेतरेतरोत्पादयोरमेदप्रसङ्गात्, चरमस्य कर्तृत्वाभावाच्च भावे चरमत्वविरोधादिति चिन्त्यतामेतदिति सूक्ष्मधिया,
बुद्ध्या ॥ ४४२ ॥ प्रस्तुतमुपसंहरति-'न चेत्यादिना-न चातीतस्य वस्तुनः सामर्थ्य स्वहेतोरव्यतिरिक्तं 'तस्याम्'अ-
थक्रियायां द्वितीयक्षणलक्षणायाम् , 'इति' एतत् निदर्शितम् , अन्यस्य सामर्थ्यमन्यत्रेति न सङ्गतमित्यनेन, न चान्यो
लौकिकः कश्चिच्छब्दार्थः 'अन' अर्थक्रियायां सामर्थ्य मिति वाक्ये, 'इति' एवम् अयुक्तिमदर्थक्रियासमर्थत्वं क्षणिके यद्गी-
यत इति ॥ ४४३ ॥ परिणामपक्षमधिकृत्याह-
परिणामोऽपि नो हेतुः, क्षणिकत्वप्रसाधने । सर्वदैवान्यथात्वेऽपि, तथाभावोपलब्धितः ॥ ४४४ ॥
नार्थान्तरगमो यस्मात्, सर्वथैव न चागमः। परिणामः प्रमासिद्धः, इष्टश्च खल्लु पण्डितैः॥ ४४५ ॥
यच्चेदमुच्यते ब्रूमोऽतादवस्थ्यमनित्यताम् । एतत्तदेव न भवत्यतोऽन्यत्वे ध्रुवोऽन्वयः ॥ १४६ ॥
तदैव न भवत्येतत्तच्चेन्न भवतीति च । विरुद्धं हन्त किश्चान्यदादिमत्तत्प्रसज्यते ॥ ४४७ ॥
क्षीरनाशश्च दध्येव, यद् दृष्टं गोरसान्वितम् । न तु तैलायतः सिद्धः, परिणामोऽन्वयावहः॥ ४४८॥

·- शास्त्र हारि० परिणामा- दक्षणिकता ॥ ६२॥ नासत् सज्जायते जातु, सच्चासत्सर्वथैव हि । शक्यभावादतिव्याप्तेः, सत्स्वभावत्वहानितः ॥ ४४९ ॥ नित्येतरदतो न्यायात्तत्तथाभावतो हि तत् । प्रतीतिसचिवात्सम्यक्, परिणामेन गम्यते ॥ ४५०॥ 'परिणाम त्यादि, 'परिणामोऽपि वक्ष्यमाणः नो हेतुः, क? इत्याह-क्षणिकत्वप्रसाधने निरन्वयनाशसाधन इत्यर्थः, कथं न हेतुः इत्याह-'सर्वदेव'सर्वकालमेवान्यथात्वेऽपि सति कुमारवालादितया 'तथाभावोपलब्धितः देहमृदादिभा- वोपलब्धेरिति ॥ ४४४ ॥ इत्थं चैतदङ्गीकर्तव्यमित्याह-नार्थान्तरे त्यादि, न अर्थान्तरगमनं-सर्वथाऽर्थान्तरगमनं 'यस्मात् कारणात् , 'सर्वथैव न चागमा' एकान्तेन न चागमनं, परिणाम एवंभूतः 'प्रमासिद्धः प्रमाणप्रतिष्ठितः, इष्टश्च खलु पण्डितैः, 'तभावः परिणामो यत् तत्तेन तथा भूयत' इति वचनात् ॥ ४४५ ॥ अत्र परोक्तानित्यतामधिकृत्याह 'य- चेदमित्यादिना, यच्चेदमुच्यते निरन्वयनश्वरवादिभिः, किमित्याह-ब्रूमोऽतादवस्थ्यं भावानामनित्यताम् , इष्टसिद्धिरस्मा- कम् , अत्रोत्तरम्-'एतत् अतादवस्थ्यं परस्य कीदृगित्याह-'तदेव न भवति 'न तत्र किश्चिद्भवति, (न) भवत्येव केवल मिति वचनात् , 'अतः अभवनाद् अन्यत्वेऽतादवस्थ्यस्य ध्रुवोऽन्वयः, तस्यैव तथाभवनादिति ॥४४६॥ अत्र चायं दोप इत्याह-तदेवे'त्यादि, 'तदेव न भवति' तदेवेति नवम(भवन)स्वभावं न भवतीत्यभिदधतः, एतत्तच्चेन्न भवतीति च विरुद्धं, भवनस्वभावस्याभवनत्वायोगात्, 'हन्ते'त्युपदर्शने, किं चान्यदिति दोषान्तरख्यापने, तच्चेदम्-आदिमत्प्रसज्यते, अभवनं, तदाऽभवनादित्युक्तमायं च ॥ ४४७ ॥ अत्र प्रस्तुतमेव समर्थयन्नाह-क्षीरेत्यादि, 'क्षीरनाशश्च क्षीरपरिणा- ।। ६२ ।।

·a मश्च दध्येव 'यत् यस्मादृष्टं, किंभूतमित्याह-गोरसान्वितं' सत्स्वरूपानुवेधि, न तु तैलादि, तदत्यन्तमिन्न, यत एव मतः सिद्धः परिणामः, किंभूतः? इत्याह-'अन्वयावहः' अन्वयमापक इति ॥ ४४८ ॥ एतत्प्रतिबद्धमेवाभिधातुमाह- 'नासदित्यादि, न 'असत्' एकान्ततुच्छं 'सज्जायते' अतुच्छं जायते 'जातु कदाचित् , अत्रोपपत्तिः-शत्तयभा- वादतिव्यातेरिति, न हि तुच्छस्य विवक्षितातुच्छजनने शक्तिः, तदभाव(वा)विशेषात् , तद्वत्तदन्यभवनापत्तेरित्यर्थः, न वा सजायतेऽसत् सर्वथैव हि, न कदाचित् जायते, अत्राप्युपपत्तिः सत्वभावत्वहानिता, सन् हि सत्स्वभावं नासद्भ- वितुमर्हति, सत्स्वभावत्वविरोधादित्यभिप्रायः ॥ ४४९॥ प्रस्तुतानुसारेणोपसंहरन्नाह-नित्येतरदित्यादि, 'नित्येतरत्' नित्यानित्यम् 'अतः' असदादेः सदाद्यनापत्तेः 'न्यायात सद्विचारेण, 'तत्तथाभावतो हिं' तस्यैव तथाभवनेन 'तत्' वस्तु प्रतीतिसचिवात्सम्यग् न्यायात्, परिणामेन गम्यत इति ॥ ४५० ॥ पक्षान्तरमधिकृत्याह- अन्ते क्षयेक्षणं चाद्यक्षणक्षयप्रसाधनम् । तस्यैव तत्खभावत्वात् , युज्यते न कदाचन ॥ ४५१ ॥ आदौ क्षयखभावे च, तत्रान्ते दर्शनं कथम् ? । तुल्यापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भायथोदितम् ॥ ४५२ ॥ अन्ते क्षयेक्षणादादौ, क्षयोऽदृष्टोऽनुमीयते । सदृशेनावरुद्धत्वात्तद्ब्रहाद्धि तदग्रहः॥ ४५३ ॥ एतदप्यसदेवेति, सदृशो भिन्न एव यत् । भेदाग्रहे कथं तस्य, तत्वभावत्वतो ग्रहः ? ॥ ४५४ ॥ तदर्थनियतोऽसौ यद्भेदमन्याग्रहाद्धि तत् । न गृह्णातीति चेत्तुल्यः, सोऽपरेण कुतो गतिः १ ॥ ४५५ ॥ Fribe ·अन्तक्षये- क्षणात् क्षणक्षयि- तानिरास: ॥ ६३॥ तथागतेरभावे च, वचस्तुच्छमिदं ननु । सहशेनावरुद्धत्वात्तग्रहाद्धि तद्ग्रहः ॥ ४५६ ॥ भावे चास्या बलादेकमनेकग्रहणात्मकम् । अन्वयिज्ञानमेष्टव्यं, सर्वं तत्क्षणिकं कुतः १ ॥ ४५७ ॥ ज्ञानेन गृह्यते चार्थों, न चापि परदर्शने । तदभावे तु तद्भावात्कदाचिदपि तत्त्वतः ॥ ४५८ ॥ ग्रहणेऽपि यदा ज्ञानमपैत्युत्पत्त्यनन्तरम् । तदा तत्तस्य जानाति, क्षणिकत्वं कथं ननु ? ॥ ४५९ ॥ तस्यैव तत्वभावत्वात्खात्मनैव तदुद्भवात् । त(य)था नीलादि तादूप्यान्नैतन्मिथ्यात्वसंशयात् ॥४६०॥ न चापि खानुमानेन, धर्मभेदस्य संभवात् । लिङ्गधर्मातिपाताच, तत्स्वभावाद्ययोगतः ॥ ४६१ ॥ नित्यस्यार्थक्रियाऽयोगोऽध्येवं युत्या न गम्यते । सर्वमेवाविशेषेण, विज्ञानं क्षणिकं यतः ॥ ४६२ ॥ तथा चित्रखभावत्वान्न चार्थस्य न युज्यते । अर्थक्रिया ननु न्यायाक्रमाक्रमविभाविनी ॥ ४६३ ॥ 'अन्त'इत्यादि, 'अन्ते क्षयेक्षणं च' अन्ते नाशदर्शनं च, किमित्यांह-'आद्यक्षणक्षयप्रसाधनम्' आद्यस्य क्षणस्य नाशसाधनं, यत्मारब्धं, 'तस्यैव' वस्तुनः 'तत्खभावत्वात् नाशस्वभावत्वात् युज्यते न कदाचन, अतत्स्वभावत्वापत्ते- रिति ॥ ४५१॥ एतदेव समर्थयन्नाह-'आदा वित्यादि, "आदौ प्रथमक्षण एव 'क्षयखभावे च' नाशस्वभावे च तत्र वस्तुनि अन्ते दर्शनं कथं क्षयस्य,? किं नादावेव इति भावः । परामिप्रायमाह-तुल्यापरापरोत्पत्तिविप्रलम्भात् , अन्ते, ·नादावेवेति यथोदितं पूर्वसूरिमिः॥ ४५२॥ किमुदितमित्याह-'अन्त'इत्यादि, 'अन्ते क्षयेक्षणात् अन्ते नाशदर्शनात् "आदौ' उत्पत्तिकाले 'क्षया' नाशः अदृष्टः सन्ननुमीयते, अनश्वरस्यान्तेऽपि तदयोगात्, अग्रहकारणमाह-सदृशेनाव- रुद्धत्वात् तत्सदृशस्यैवोत्पत्तेः 'तबहात्' [वि]सदृशग्रहादेव 'तदग्रहः' आद्यक्षयाग्रह इत्यर्थः॥४५३॥ इहोत्तरममिधातु- माह-एतदित्यादि, एतदपि यदुक्तं परेण 'असदेवेति' अप्रभवमेव, कथमित्याह-सदृशो मिन्न एव यत् सः, नामिन्नो- ऽपि, ततः किमित्याह-भेदाग्रहे सति कथं 'तस्य' सदृशस्य 'तत्स्वभावत्वतः' भिन्नस्वभावत्वादेव 'ग्रहः' अवगमः, न हि नीलत्वे गृहीते तत्स्वभावस्याग्रहः ॥ ४५४ ॥ पराभिप्रायमाह-'तदर्थे' त्यादिना-तदर्थनियत' विवक्षितैकक्षणार्थ- विषय इत्यर्थः, असौ' ग्रहः परिच्छेदो 'यत्' यस्मात् 'भेदं' नानातालक्षणम् 'अन्याग्रहाद्धि' अन्याग्रहादेव' तत्' तस्मान्न गृह्णाति, तत्त्वतस्त्वस्त्येव स इति चेदनोत्तरं-'तुल्य' सदृशो गृह्यमाणः 'अपरेण' अतीतेनेति कुतो 'गतिः' परिच्छित्तिः१, नैवेत्यर्थः ॥ ४५५॥ अगतौ दोपमाह-तथेत्यादिना-तथागते. भेदपरिच्छित्तेः, अभावे च सति किमि- त्याह-'वचस्तुच्छं' असारमिदं ननु, यदुत सदृशेनावरुद्धत्वात्तद्ग्रहाद्धि तदग्रहः इति, आकालमेव सादृश्यागतेरिति भावः॥ ४५६ ॥ दोषान्तरमाह-'भाव'इत्यादिना-भावे च 'अस्याः' गतेलादेकं कथश्चित् 'अनेकग्रहणात्मक' पूर्वा- परग्रहणरूपम् अन्वयि ज्ञानमेष्टव्यम्, अन्यथा तथागत्यभावात्, यत एवं सर्व क्षणिकं कुतः?, यथोक्तज्ञानस्यैवान्वयिक- त्वात् ॥ ४५७॥ दोपान्तरमाह-ज्ञाने'त्यादिना-ज्ञानेन गृह्यते च 'अर्थ' रूपादिलक्षणः, न चापि 'परदर्शने' चौद्धमते स्वनीत्या कदाचिदपि सर्वकालमेव 'तत्त्वतः' परमार्थत इति योगः, कुतः इत्याह-तदभावे तु' अर्थाभाव एव तद्भावात्

·.
शास्त्र
हारि०
अन्तक्षये-
क्षणात्
क्षणक्षयि-
तानिरास:
॥ ६४॥
ज्ञानस्य, हेतुफलभावेन ॥ ४५८ ॥ अभ्युपगम्य दोषान्तरमाह-ग्रहणेऽपी'त्यादिना-ग्रहणेऽप्यर्थस्य यदा ज्ञानमपैति-वि-
नश्यत्युत्पत्त्यनन्तरं तदा 'तत् ज्ञानं 'तस्य' अर्थस्य जानाति 'क्षणिकत्वम् उत्पत्त्यनन्तरापवर्गित्वं कथं ननु?, नैवेत्यर्थः
॥४५९॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति 'तस्यैवेत्यादिना-'तस्यैव' अर्थस्य तत्स्वभावत्वात् खात्मनैव'ज्ञानात्मनैव जानाति
क्षणिकत्वं, कुतः-तदुद्भवात् क्षणिकस्वभावादादुत्पत्ते, निदर्शनमाह-यथा नीलादि जानाति 'ताद्रूप्पात् विषय-
सारूप्यादिति, अत्रोत्तरं नैतत् यदुक्तं परेण, नीत्यैव, मिथ्यात्वसंशयात् , क्षणिकत्ववोधे शुक्ले शखे पीतबोधदर्शना-
दिति ॥४६०॥ अनुमानज्ञानस्य नीत्यैतन्निराकरोति 'न चापी'त्यादिना-न चापि स्वानुमानेन जानाति क्षणिकत्वं, यथा
मदूपमनित्यमेवमयमपीति, कुतः इत्याह-'धर्मभेदस्य'चेतनेतररूपस्य सम्भवात्, अतः कथंचित्वाद्रूप्येऽपि तथा ताद्रूप्ये
न विरोधः, दोषान्तरमाह-लिङ्गधर्मातिपाताच' स्वानुमानपक्षे तदात्मन एव, कुतः? इत्याह-तत्वभावाद्ययोगत
तस्यार्थस्य न तज्जातु स्वभावो, नापि कार्य, न वाऽन्येन गम्यत इति सम्बन्धस्मरणाद्यभाव इति ॥४६१॥ दोषान्तरमाह-
'नित्यस्येत्यादिना-नित्यस्यार्थस्य क्रियाऽयोगोऽपि व्यवहारसाधनाभावोऽप्येवं सति युक्त्या न गम्यते, नित्यस्यैवाज्ञानात्,
एतदेवाह-सर्वमेवाविशेषेण विकल्पकमविकल्पकं च विज्ञानं क्षणिकं यतः, ततो न तेनार्थव्यवस्थेत्यभिप्रायः॥ ४६२॥
अक्षणिकस्यार्थक्रियाममिधातुमाह तथा चित्रखभावत्वात् तथा परिणामेन न चार्थस्य न युज्यते, किन्तु युज्यत एव,
केत्याह-अर्थक्रियाप्रयोजनं, ननु न्यायात्, कि विशिष्टा? इत्याह-क्रमाक्रमविभाविनी, जलाद्यानयनसुखदुःखज्ञान-
जननादिरूपा ॥४६३ ॥ वातान्तरममिषित्सुराह-
॥६४॥

·अन्ये त्वभिदधत्येवमेतदास्थानिवृत्तये । क्षणिकं सर्वमेवेति बुद्धेनोक्तं न तत्वतः ॥ ४६४ ॥ विज्ञानमात्रमप्येवं, वाह्यसङ्गनिवृत्तये । विनेयान् कांश्चिदाश्रित्य, यद्वा तद्देशनाऽर्हतः ॥ ४६५ ॥ न चैतदपि न न्याय्यं, यतो बुद्धो महामुनिः । सुवैद्यवद्विना कार्य, द्रव्यासत्यं न भाषते ॥ ४६६ ॥ |ब्रुवते शून्यमन्ये तु, सर्वमेव विचक्षणाः। न नित्यं नाप्यनित्यं यद्वस्तु युक्त्योपपद्यते ॥ ४६७ ॥ नित्यमर्थक्रियाऽभावात्क्रमाक्रमविरोधतः । अनित्यमपि चोत्पादव्ययाभावान्न जातुचित् ॥ ४६८ ॥ उत्पादव्ययवुद्धिश्च, भ्रान्ताऽऽनन्दादिकारणम् । कुमार्याः खप्तवज्ज्ञेया, पुत्रजन्मादिबुद्धिवत् ॥ ४६९ ॥ 'अन्ये विं'त्यादि, 'अन्ये तु' वादिनोऽभिदधत्येवं यदुत 'एतदास्थानिवृत्तये सत्त्वहिताय 'क्षणिकं सर्वमेवे'त्येवं बुद्धे. नोक्तं, न 'तत्त्वत:' परमार्थेन । ४६४॥ वादान्तरविषयप्रतिपादनायाह-विज्ञाने'त्यादि, विज्ञानमात्रमप्येवं क्वचित् बाह्य- सङ्गानिवृत्तये, सामान्येन, 'विनेयान् शिष्यान् कांश्चिदानित्य करुणयैव, 'यद्वेति विशेषप्रयोजनं तद्देशनाऽर्हतः, स्थित ज्ञानान् देशनायोग्यानिति ॥ ४६५ ॥ एतच्च युक्तमेवेत्यभिधातुमाह-'न चैतदित्यादि, न चैतदपि न न्याय्यं यदनन्तर- मुक्त, कुतः?-यतो बुद्धो 'महामुनिः' विशिष्टज्ञानवान् , यत एवमतः सुवैद्यवत् आतुरमधिकृत्य विना 'कार्य'तत्स्वेदापन- यनादि, 'द्रव्यासत्यं वितथमनुपकारकारकं न भापते, कारणाभावात् ॥ ४६६ ॥ वातान्तरमधिकृत्याह-वत'इत्यादि, HALA

·शास्त्र
हारि०
विज्ञानवा-
दनिरास:
शून्यता-
निरासश्व
॥६५॥
la
शुवते शून्यम् 'अन्ये तु' चौद्धविशेषा एव सर्वमेव वस्तु विचक्षणा' पण्डिताः, कथमित्याह-न नित्यमाक्रियाऽयोगात्
नाप्यनित्यमुत्पादाद्यभावात् यत् यस्माद् वस्तु 'युक्त्या' विचार्यमाणम् 'उपपद्यते' घटते ॥ ४६७ ॥ एतदेव प्रकटयशाह
नित्य' मित्यादि, नित्यं नोपपद्यते अर्थक्रियाऽयोगात् , अयोगश्च क्रमाक्रमविरोधत इति, अनित्यमपि च परमार्थत उत्पाद-
व्ययाभावान्न जातुचिदुपपद्यते ॥४६८॥ कथं तर्युत्पादव्ययबुद्धिः? इत्यत्राह-उत्पादे'त्यादि, उत्पादव्ययवुद्धिश्च लौकिकी,
परमार्थेन चान्ता, न वस्तुमती, निदर्शनमाह-'आनन्दादिकारणं' हर्षविपादनिमित्तं 'कुमार्याः' अननुभूतसंभोगायाः
'खमवत्' स्वम इव ज्ञेया 'पुन्नजन्मादिबुद्धिवत्' पुत्रजन्ममरणबुद्धिवद्, अनालम्बनः॥४६९॥ वार्तान्तरमभिधातुमाह-
अत्राप्यभिदधत्यन्ये, किमित्थं तत्त्वसाधनम् । प्रमाणं विद्यते किञ्चिदाहोश्चिच्छून्यमेव हि ? ॥ ४७०॥
शून्यं चेत्सुस्थितं तत्त्वमस्ति चेन्यता कथम् । तस्यैव ननु सद्भावादिति सम्यग्विचिन्त्यताम् ॥४७१॥
प्रमाणमन्तरेणापि, स्यादेवं तत्त्वसंस्थितिः। अन्यथा नेति सुव्यक्तमिदमीश्वरचेष्टितम् ॥ ४७२ ॥
उक्तं विहाय मानं चेच्छून्यताऽन्यस्य वस्तुनः। शून्यत्वे प्रतिपायस्य, ननु व्यर्थः परिश्रमः ॥४७३॥
तस्याप्यशून्यतायां च, प्रानिकानां बहुत्वतः। प्रभूता शून्यतापत्तिरनिष्टा संप्रसज्यते ॥ ४७४ ॥
यावतामस्ति तन्मानं, प्रतिपाद्यास्तथा च ये । सन्ति ते सर्व एवेति, प्रभूतानामशून्यता ॥ ४७५ ॥
॥६५॥

·मपि प्रतिपाद्यत्वात् , ' प्रभूताशून्यतासिद्धिः प्रभूतानामशून्यत्वप्रतिष्ठा अनिष्टा संप्रयुज्यते वलादेवोक्तन्यायात् ॥ ४७४ ॥ एवं च शून्यवादोऽपि, तद्विनेयानुगुण्यतः । अभिप्रायत इत्युक्तो, लक्ष्यते तत्त्ववेदिना ॥ ४७६ ॥ 'अत्रापी'त्यादि, अत्राप्यभिदधति 'अन्य' वादिनः-किमित्थं 'तत्त्वसाधनं' शून्यत्वसाधनं प्रमाणं विद्यते किश्चित् वस्तु सत् ? आहोश्विच्छून्यमेव ?, न विद्यत इत्यर्थः ॥ ४७०॥ 'शून्य मित्यादि, शून्यं 'चेत् यदि विद्यते प्रमाणं सुस्थित तत्त्वम् शून्यत्वम् , प्रामाणिकमित्युपहसति, अस्ति चेदथ प्रमाणमत्र शून्यता कथं ?, नैवेत्यभिप्रायः। तस्यैव' प्रमाणस्य ननु 'सद्भावात्' विद्यमानत्वात् 'इति' एतत् सम्यग्विचिन्त्यता, माध्यस्थ्येन ॥ ४७१ ॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावभिधातुमाह- 'प्रमाणे त्यादि, प्रमाणमन्तरेणापि व्यवस्थापकं स्यादेवं तत्त्वसंस्थितिः शून्यत्वेन, अत्र समाधिः-अन्यथा न तत्त्वसं- स्थितिः, 'इति' एवं 'सुव्यक्तं स्पष्टम् 'इदं तत्त्वेतरस्थापनम् ईश्वरचेष्टितं, प्रमाणाभावाविशेषात् ॥ ४७२॥ पुनरप्याह- 'उक्त'मित्यादि, 'उक्तं' शून्यताऽभिधायि 'विहाय' मुत्त्वा मानं चेच्छून्यताऽन्यस्य वस्तुनः प्रमेयस्य रूपादेः, अत्रोत्तर- 'शून्यत्वे' असत्त्वे प्रतिपाद्यस्य श्रोत्रादेः प्रमेयस्य असत्त्व इत्यर्थः, ननु निश्चितं व्यर्थः परिश्रमः, श्रोत्रसत्त्वात् ॥ ४७३ ॥ एवमप्यनिष्टापत्तिं दर्शयति-तस्याप्येत्यादिना, तस्य-श्रोतुः प्रश्नयितुर्वा अशून्यतायां-सत्त्वे प्रानिकानां बहुत्वतः, तेषा- किच-यावता'मित्यादि, 'यावता' प्रमाणामस्ति 'तन्मानं' शून्यताविपर्य 'प्रतिपाद्या प्रतिवादिनः, तथा च 'ये' केचन सन्ति ते सर्व एव न सन्ति 'इति' एवं 'प्रभूतानां' वस्तूनाम् 'अशून्यता' असत्तेति निगमनम् ॥ ४७५ ॥ अस्य विपयविभागाभिधित्सयाऽऽह-एवं चेत्यादि, एवं सति शून्यवादोऽपि उक्तलक्षणः 'तद्विनेयानुगुण्यतः' शून्यवादिवि- ·. शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे . उपादा धात्मकत तत्त्वानां ॥ ६६॥ नेयानुगुण्येन अभिप्रायत इत्युक्ततत्त्वाभिधानबुद्ध्या लक्ष्यत एव एकेन 'तत्त्ववेदिना' बुद्धेन इति सुगतमतवार्ताधि- कारः ॥ ४७६ ॥ वार्तान्तरमाह- अन्ये वाहुरनायेव, जीवाजीवात्मकं जंगत् । सदुत्पाव्ययध्रौव्ययुक्तं शास्त्रकृतश्रमाः ॥ ४७७ ॥ घटमौलिसुवर्णार्थी, नाशोत्पादस्थितिष्वयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्य, जनो याति सहेतुकम् ॥ ४७८॥ पयोबतो न दध्यत्ति, न पयोऽत्ति दधिव्रतः। अगोरसबतो नोभे, तस्मात्तत्त्वं त्रयात्मकम् ॥ ४७९ ॥ 'अन्ये त्वि'त्यादि, 'अन्ये तु' जैना आहुः, किमित्याह-अनाद्येव, न तु कृत्रिमं, किं तत् ? इत्याह-जीवाजीवात्मकं 'जगत्' त्रैलोक्यमेव, एतदेव.विशेष्यते-सदुत्पादव्ययधौव्ययुक्त निरुपचरितोत्पत्त्यादिमत् शास्त्रकृतश्रमाः' विपश्चितः 'अन्य' इति ॥४७७॥तन्मतमुपन्यस्यति-घटे'त्यादिना-घटमौलिमुवर्णार्थी,मौलि:-मुकुटा, नाशोत्पादस्थितिषु घट- मौलिसुवर्णानां अयं जनो, राजपुत्र्यादीति योगः, किमित्याह-शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं याति 'सहेतुकंसनिमित्तं यातीति वयात्मकं तत्त्वम् ।। ४७८ ॥ प्रकारान्तरेणैव तदेवाह-पर्य'इत्यादिना-'पयोव्रतः क्षीरभोजनव्रतः 'न दध्यत्ति' न दधि भुके, कथश्चित्त दात्, एवं न पयोऽत्ति दधिव्रतः, उक्तोपपत्तेरेव, तथा 'अगोरसवत'आरनालादिभोजनव्रतः नोभे-न पयोदधिनी अत्ति, उभयोर्गोरसात्, यस्मादेवं तस्मात्तत्त्वं त्रयात्मकं, निमित्तभेदमन्तरेण प्रयोजनभेदासिद्धेः॥ ४७९ ॥ वार्तान्तरमाद-अनापीत्यादिना- ॥६६॥ . , ·व RUA णश्च सर्वेषां घटादावविशिष्ट इत्यभिप्रायः॥ ४९४ ॥ अनिवन्धनत्वे दोपमाह-'सत्यादिना-सदा भावेतरापत्तिचित्त- वासनायां, दोपान्तरमाह-एकभावाच 'वस्तुनः' घटमौल्यादेः, 'तद्भावे' शोकादिनिमित्तचित्रज्ञानवासनाभावे 'अति- प्रसङ्गादि' विपर्ययानेकस्वभावत्वादि नियमात् संप्रसज्यते इत्यपकर्ण्यमेतत् ॥ ४९५ ॥ न मानं मानमेवेति, सर्वथाऽनिश्चयश्च यः। उक्तो न युज्यते सोऽपि, यदेकान्तनिबन्धनः॥ ४९६ ॥ मानं तन् मानमेवेति, प्रत्यक्षं लैङ्गिकं नतु । तत्तच्चेन्मानमेवेति, स्यात्तद्भावादृते कथम् ? ॥ ४९७ ॥ न खसत्त्वं परासत्त्वं, तदसत्त्वविरोधतः । खसत्त्वासत्त्ववन्यायान्न च नास्त्येव तत्र तत् ॥ ४९८ ॥ परिकल्पितमेतञ्चेन्न वित्थं तत्त्वतो न तत् । ततः क इह दोषश्चेन्न तु तद्भावसङ्गतिः ॥ ४९९ ॥ अनेकान्तत एवातः, सम्यग्मानव्यवस्थितेः । स्याद्वादिनो नियोगेन, युज्यते निश्चयः परम् ॥ ५०० ॥ दोपान्तरपरिहारमाह-'न मान'मित्यादिना-न मानं मानमेवेत्यभिसंधाय सर्वथाऽनिश्चयः पूर्वपक्षवादिना उक्को न युज्यते 'सोऽपि' अनिश्चयः, कुतः? इत्याह-यदेकान्तनिवन्धनः स इति ॥ ४९६ ॥ एतदेव स्पष्टयति-'मान'मित्यादि- ना-मानं चेन्मानमेवेत्येकान्तः, अत्र दोपः-प्रत्यक्षं लैङ्गिकं न तु, सर्वथा मानत्वात् , तत्तच्चेत्प्रत्यक्षं प्रत्यक्षमेव नानुमान नमित्याशझ्याह-मानमेवेत्येकान्तेन स्यात् तद्भावाहते' अनुमानमानत्वमन्तरेण कथं ?, नैव, प्रत्यक्षस्य स्वमानत्वेनैव मानत्वाद् अनुमानमानत्वेन चामानत्वादिति ॥ ४९७ ॥ नच स्वमानमेवेतरमानत्वमित्याह-'न खसत्व'मित्यादि, इह SE ·शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे स्थाद्वादे मानसंसा- रिमुक्तता- नेकान्त ॥६९॥ सर्वभावानामेव न स्वसत्त्वं परासत्त्वं, किं तर्हि , कथश्चिदन्यत् , कुतः । इत्याह-'तदसत्त्वविरोधतः" अभिन्नानिमित्तत्वे सत्त्वस्यैवासत्त्वविरोधात्, नास्त्येव तत्र सत्त्वमित्याह-स्वसत्त्वासत्त्ववद्, यथा स्वसत्त्वासत्त्वं नास्ति स्वसत्त्वाभावप्रसङ्गात्, एवं न्यायात् नच नास्त्येव तत्र-स्वसत्त्वे 'तत्' परासत्त्वं, तत्सत्त्वप्रसङ्गात्, एवं हि तन्न भवत्येवेतिवद्विरोधि सत्त्वं स्यादिति ॥४९०॥ अत्रैवाक्षेपपरिहारावाह-'परिकल्पिते त्यादिना, परिकल्पितमेतच्चेत्तत्र परासत्त्वम्, अनोत्तर-न वित्थं तत्त्वतो, न तत् तत्र परासत्त्वं, ततः क इह दोषश्चेत् यदि न तत्र परासत्त्वम्, अत्रोत्तरं-न तु. तद्भावसङ्गतिः परभाव- सङ्गतिरित्यर्थः॥ ४९९ ॥ स्वपक्षे निगमयति-"अनेकान्ततः' इत्यादिना-अनेकान्तत एव 'अतः अस्मात्कारणात् सम्य- ग्मानव्यवस्थिते तदतदात्मकत्वेन, स्याद्वादिनो 'नियोगेन' नियमेनैव युज्यते निश्चयः, परं नान्यस्य, उक्तवत्तन्निबन्ध- नाभावादिति ॥ ५०० ॥ साम्प्रतमात्मनः कृतार्थतामाह-- एतेन सर्वसेवेति, यदुक्तं तन्निराकृतम् । शिष्यव्युत्पत्तये किञ्चित्तथाऽप्यपरमुच्यते ॥ ५०१॥ संसारी चेत्स एवेति, कथं मुक्तस्य संभवः १ । मुक्तोऽपि चेत्स एवेति, व्यपदेशोऽनिबन्धनः ॥५०२॥ संसाराद्विप्रमुक्को यन्मुक्त इत्यभिधीयते । नैतत्तस्यैव तद्भावमन्तरेणोपपद्यते ॥ ५०३ ॥ 'एतेने 'त्यादि, 'एतेन' अनन्तरोदितेन स्याद्वादसाधनेक सर्वमेवेति यदुक्तं पूर्वपक्षवादिना तन्निराकृतं; तुल्ययोगक्षेम त्वात् , शिष्यव्युत्पत्तये, व्युत्पत्त्यर्थ, "किञ्चित् लेशतस्तथाऽप्यफरमुच्यते, स्याद्वादसङ्गतमेव ॥५१॥ एतदेवाह संसा- •॥ ६९॥ ।

·रीचेवादिना-संसारी चेत्स एवेति-संसार्येवैकान्तेन, अत्रोत्तरं-कथं युक्तस्य संभवः', अदीवत्वादिति भाषा कुमोडी चेत्स एवेति-मुक्त एवैकान्तेन, अत्रोत्तर-व्यपदेशोऽनिवन्धनः, मुक्त इति, निमित्तायोगात् ।। ५०२॥ एतदेवसापति 'संसारादित्यादिना-संसाराद्विप्रमुक्तो 'यत्' यस्मात्यायेन मुक्त इत्यभिधीयते, लौकिकमेव सत्, किमित्याह-न 'एतद' इत्यम्भूतं मुक्तत्वं 'तस्यैव संसारिणः 'तद्भावमन्तरेण मुक्तभावव्यतिरेकेणोपपद्यते, अचीजत्वादिति ॥ ५. यदि नामैवं ततः किमित्याह- तस्यैव च तथाभावे, तन्निवृत्तीतरात्मकम् । द्रव्यपर्यायवद्वस्तु, बलादेव प्रसिद्ध्यति ॥ ५०४॥ लजते बाल्यचरितैर्बाल एव न चापि यत् । युवा न लज्जते. चान्यस्तैरायत्यैव चेष्टते ॥५०५॥ युवैव न च वृद्धोऽपि, नान्यार्थं चेष्टनं च तत् । अन्वयादिमयं वस्तु, तदभावोऽन्यथा भवेत् ॥ ५०६॥ अन्वयो व्यतिरेकश्च, द्रव्यपर्यायसज्ञितौ । अन्योऽन्यव्याप्तितो भेदाभेदवृत्त्यैव वस्तु तौ ॥ ५०७॥ नान्योऽन्यव्याप्तिरेकान्तभेदेऽभेदे च युज्यते । अतिप्रसङ्गादेक्याच्च, शब्दार्थानुपपत्तितः ॥ ५०८ ॥ अन्योऽन्यमिति यद्भेदं, व्याप्तिश्चाह विपर्ययम् । भेदाभेदे द्वयोस्तस्मादन्योऽन्यव्याप्तिसंभवः ॥ ५०९॥ एवं न्यायाविरुद्धेऽस्मिन् , विरोधोद्भावनं नृणाम् । व्यसनं वा(धी)जडत्वं वा, प्रकाशयति केवलम् ५१० *

·,
-
शास्त्र
हारिक
जैनमता-
धिकारे
द्रव्यपयों-
ययो
भेदामेदौ-
॥ ७०॥
न्यायात् खलु विरोधो यः, स विरोध इहोच्यते । यद्वदेकान्तभेदादौ, तयोरेवाप्रसिद्धितः ॥ ५११ ॥
मृगव्यं यन्न पिण्डादि, धर्मान्तरविवर्जितम् । यद्वा तेन विनिर्मुक्तं, केवलं गम्यते कचित् ॥ ५१२ ॥
ततोऽसत् तत् तथा न्यायादेकं चोभयसिद्धितः । अन्यत्रातो विरोधस्तदभावापत्तिलक्षणः ॥ ५१३ ॥
'तस्यैवेत्यादि, 'तस्यैव च संसारिणः 'तथाभावे' मुक्तभावे "तन्निवृत्तीतरात्मकं निवृत्त्यनिवृत्तिस्वभावं, द्रव्यप-
र्यायवद्वस्तु स्याद्वादनीत्या बलादेव प्रसिद्ध्यति, तस्यैव तथाभवनादिति ॥ ५०४ ॥ एतदेव लोकानुभवतोऽभिधातुमाह-
'लज्जत' इत्यादि, लज्जते, 'बाल्यचरितैः' बालभावचेष्टितैश्चौरक्रीडादिभिः बाल एवैकान्तेन, न चापि यत्' यस्मात्
युवा, किन्तु पर्यायभेदादन्योऽपि, न लज्जते च अन्या, एकान्तभिन्नसन्तानान्तरो युवा 'तैः' बाल्यचरितैः, अन्यो, नान्यो-
ऽपि, तथा 'आयत्यैव' आगामिकालभाविवृद्धभावार्थ च 'चेष्टते' अर्थाधर्जनं करोति ॥ ५०५ ॥ नचाप्यमेद एवेत्याह-
'युवै।'त्यादि, युवैव, नच वृद्धोऽपि सर्वथा तत्पर्यायापन्नं एव, नच नेत्याह-'नान्यार्थ न सर्वथाऽन्यनिमित्तं चेष्टनं च
सन्तानान्तरवृद्धवत्, यद्-यस्मात् तत् तस्मात् 'अन्वयादिमयं' अन्वयव्यतिरेकवत् वस्तु, प्रतीत्यन्यथानुपपत्ते,
'तंदभावा' वस्त्वभावोऽन्यथा भवेत्, सर्वथा सद्भावविरोधादित्युक्तम् ॥५०६॥ प्रकृतमेव समर्थयन्नाह-'अन्वय' इत्यादि,
अन्वयो व्यतिरेकश्च एतौ द्वावपि 'द्रव्यपर्यायसज्ञितौ' द्रव्याघभिधौ चैतौ वा, 'अन्योऽन्यव्याप्तितः' इतरेतरानुबन्धेन
भेदाभेदवृत्त्यैव जात्यन्तरास्मिकया वस्तु, नान्यथेति ॥५१७॥ कथमित्याह-'नान्योऽन्येत्यादि, न अन्योऽन्यव्याधिः
॥ ७० ॥

·इतरेतरानुवेधरूपा एकान्तभेदेऽभेदे च युज्यते वस्तुन इति, कुतः? इत्याह-'अतिप्रसङ्गात् एकान्तभेदे सर्वभावानां व्याध्यापत्तेः, ऐक्याच्चैकान्ताभेदो, वाङमात्रत्वात्, तथा शब्दार्थानुपपत्तित इति ॥ ५०८॥ अनुपपत्तित इति तामेवा- भिधातुमाह-'अन्योऽन्ये त्यादि, अन्योऽन्यमिति 'यत्' यस्मा दमाह, तथा शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्, व्याप्तिश्चाह विप- र्ययमभेदमित्यर्थः, यस्मादेवं भेदाभेदे जात्यन्तरात्मके 'द्वयोः' द्रव्यपर्याययोस्तस्मादन्योऽन्यव्याप्तिसंभवो, नान्यथेति ॥ ५०९ ॥ उपसंहरति-'एवं'मित्यादि, एवं न्यायाविरुद्ध 'असिन्' भेदाभेदे विरोधोद्भावनं नृणामेतद्विषयं 'व्यसनं' मात्सर्य 'धीजडत्वं चा' वुद्धिजाड्यं वा 'प्रकाशयति' प्रकटीकरोति केवलं, नान्यत्किञ्चिदिति ॥ ५१०॥ कथमित्याह- 'न्याया'दित्यादि, न्यायात् खलु विरोधो 'या' तथाभवनक्षणः स विरोध इहोच्यते लोके, नान्य इति, यदेकारतभेदादौ- एकान्तभेदेऽभेदे, तयोरेवाप्रसिद्धितः, द्रव्यपर्याययोः॥५११॥ कथमप्रसिद्धिः? इत्याह-मृद्रव्य'मित्यादि, मृद्रव्यं यत् यस्मात् न पिण्डादिधर्मान्तरविवर्जितं द्रव्यमानमेव केवलं, गम्यते क्वचिदिति योगः, यद्वा पिण्डादिधर्मान्तरं तेन विनिर्मुक्तं मृद्रव्येण, केवलमाकारमात्रमेव गम्यते क्वचिन्नैव, तथा प्रतीत्यभावादिति ॥ ५१२ ॥ यतश्चैवमतः किमित्याह- 'तत' इत्यादि, 'ततः तस्मात् असत्तत् , 'तत् मृगव्यपिण्डादि तथा' परस्परनिरपेक्ष न्यायात् तथाननुभवलक्षणात्, 'एक च' एकमेव मृगव्यपिण्डादीत्येतदप्यसत्, कुतः? इत्याह-'उभयसिद्धितः' तथोभयोपलव्धेः, यत एवम् 'अन्यत्र केवलभेदपक्षेऽभेदपक्षे वा 'अतः' तथाऽनुपलब्धिलक्षणात्कारणाद्विरोधः, किंविशिष्टः ? इत्याह-'तभावापत्तिलक्षणः' द्रव्यपर्यायाभावापत्तिलक्षण इति ॥ ५१३ ।। प्रसङ्गनिराकरणार्थमाह- 15543 ·हारि० जैनमता- घिकारे भेदामेदे- ऽनवस्था- दिवारणं जात्यन्तरात्मके चास्मिन्नानवस्थादिदूषणम् । नियतत्वाद्विविक्तस्य, भेदादेश्चाप्यसम्भवात् ॥ ५१४ ॥ नाभेदो भेदरहितो, भेदो वाऽभेदवर्जितः । केवलोऽस्ति यतस्तेन, कुतस्तत्र विकल्पनम् ? ॥ ५१५॥ येनाकारेण भेदः किं, तेनासावेक ? किं द्वयम् ? । असत्त्वात्केक्लस्येह, सतश्च कथितत्वतः ॥ ५१६ ॥ यतश्च तत्प्रमाणेन, गम्यते खुभयात्मकम् । अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादिकल्पनम् ॥ ५१७ ॥ एवं झुभयदोषादिदोषा अपि न दूषणम् । सम्यग्जात्यन्तरत्वेन,, भेदाभेदप्रसिद्धितः ॥ ५१८ ॥ एतेनैतत्प्रतिक्षितं, यदुक्तं पूर्ववादिभिः। विहायानुभवं मोहाज्जातियुक्त्यनुसारिभिः ॥ ५१९ ॥ द्रव्यपर्याययो/दे, नैकस्योभयरूपता । अभेदेऽन्यतरस्थाननिवृत्ती चिन्त्यतां कथम् ? ॥ ५२९ ॥ : यन्निवृत्तौ न यस्येह, निवृत्तिस्तत्ततो यतः । भिन्नं नियमतो दृष्टं, यथा कर्कः क्रमेलकात् ॥ ५२१ ॥ निवर्तते च पर्यायो, न तु द्रव्यं ततो न सः । अभिन्नो द्रव्यतोऽभेदेऽनिवृत्तिस्तत्खरूपवत् ॥ ५२२ ॥ प्रतिक्षिप्तं च यद्भेदाभेदपक्षोऽन्य एव हि। भेदाभेदविकल्पाभ्यां, हन्त ! जात्यन्तरात्मकः ॥ ५२३ ॥ जात्यन्तरात्मकं चैनं, दोषास्ते समियुः कथम् ? । भेदाभेदे च येऽत्यन्तं, जातिभिन्ने व्यवस्थिताः ॥५२॥ ॥ ७१ ॥..

·किञ्चिन्निवर्त्ततेऽवश्यं, तस्याप्यन्यत्तथा न यत् । अतस्तद्भेद एवात्र, निवृत्त्यायन्यथा कथम् ॥५२५॥ तस्येति योगसामर्थ्याझेद एवेति बाधितम् । अभिन्नदेशस्तस्येति, यत्तव्याप्त्या तथोच्यते ॥ ५२६ ॥ अतस्तद्भेद एवेति, प्रतीतिविमुखं वचः । तस्यैव च तथाभावात्तन्निवृत्तीतरात्मकम् ॥ ५२७ ॥ नानुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां, विना यदुपपद्यते। तस्यैव हि तथाभावः, सूक्ष्मबुद्ध्या विचिन्त्यताम् ॥ ५२८ ॥ तस्येव तु तथाभावे, तदेव हि यतस्तथा । भवत्यतो न दोषो नः, कश्चिदप्युपपद्यते ॥ ५२९ ॥ इत्थमालोचनं चेदं, अन्वयव्यतिरेकवत् । वस्तुनस्तत्स्वभावत्वात्तथाभावप्रसाधकम् ॥ ५३०॥ न च भेदोऽपि वाधायै, तस्यानेकान्तवादिनः। जात्यन्तरात्मकं वस्तु, नित्यानित्यं यतो मतम् ॥ ५३१॥ प्रत्यभिज्ञावलाच्चैतदित्थं समवसीयते । इयं च लोकसिदैव, तदेवेदसिति क्षितौ ॥ ५३२ ॥ न युज्यते च सन्न्यायाहते तत्परिणामिताम् । कालादिभेदतो वस्त्वभेदतश्च तथागतेः ॥ ५३३ ॥ एकान्तैक्येन नाना यन्नानात्वे चैकमप्यदः। अतः कथं नु तद्भावः?, तदेतदुभयात्मकम् ॥ ५३४ ॥ तस्यैव तु तथाभावे, कथञ्चिनेदयोगतः । प्रमातुरपि तद्भावात्, युज्यते मुख्यवृत्तितः ॥ ५३५॥ SER " ·. शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे SCORRESS मेदामेदे- अनवस्था- दिवारणं ॥ ७२ ।। नित्यैकयोगतो व्यक्तिभेदेऽप्येषा न सङ्गता । तदिहेति प्रसङ्गेन, तदेवेदमयोगतः॥ ५३६ ॥ . सादृश्याज्ञानतो न्याय्या, न विभ्रमवलादपि । एतद्द्वयाग्रहे युक्तं, न,च सादृश्यकल्पनम् ॥ ५३७ ॥ न च भ्रान्ताऽपि सहाधाऽभावादेव कदाचन । योगिप्रत्ययस्तद्भावे, प्रमाणं नास्ति किञ्चन ॥ ५३८ ॥ नाना योगी विजानात्यनाना नेत्यत्र न प्रमा।.देशनाया विनेयानुगुण्येनापि प्रवृत्तितः ॥ ५३९ ॥ या च लूनपुनर्जातनखकेशतृणादिषु । इयं संलक्ष्यते साऽपि, तदांभासा न सैव हि ॥ ५४०॥ प्रत्यक्षाभासभावेऽपि, नाप्रमाणं यथैव हि । प्रत्यक्षं तद्वदेवेयं, प्रमाणमवगम्यताम् ॥ ५४१ ॥ मतिज्ञानविकल्पत्वान्न चानिष्ठिरियं यतः। एतबलात्ततः सिद्धं, नित्यानित्यादि वस्तु नः ॥ ५४२॥ . 'जोत्यन्तरेत्यादि, जात्यन्तरात्मके च 'अस्मिन्' भेदाभेदे नैसर्गिके नानवस्थादि दूषणं, यदुच्यते परैः, कथमित्याह- नियतत्वात् भेदाभेदस्य, तथा विविक्तस्यैकान्तेन भेदादेश्चापि-भेदस्याभेदस्य च असम्भवात् तत्रेति ॥५१४॥ एतदेव स्पष्ट- यते-नाभेद' इत्यादिना-नामेदो भेदरहितोऽत्र वस्तुनि भेदो वाऽभेदवर्जित एव सर्वथा-केवलोऽस्ति, यत एवं. तेन कार- णेन कुतः'तत्र'जात्यन्तरात्मके वस्तुनि विकल्पमेने(नं, कथं ने)त्यत्राह-असत्त्वात्केवलस्खेह तस्याभेदस्य (भेदस्य वा) ॥५१५॥ एतदेवाह-'येने त्यादिना येनाकारेण भेदः किं तेन 'असावेव' भेदएव, किं 'द्वयं भेदश्चाभेदश्च, कथमिदं विकल्पनं नेत्य- ॥७२॥ SH ·वाह-असत्त्वात्केवलस्येह, भेदस्याभेदस्य वा, तथा 'सतश्च' विद्यमानस्य च भेदाभेदस्य जात्यन्तरात्मकस्य कथितत्वतः कारणानिर्विपया विकल्पा इति ॥५१६॥ उपचयमाह-'यतश्चे'त्यादि, यतश्च तत् प्रमाणेन-प्रत्यक्षेणावगम्यते हि 'उभया- त्मक' अन्वयव्यतिरेकभाक् , अतोऽपि जातिमात्रं तदनवस्थादिकल्पनम् भेदादिविरोधादिति ॥५१७॥ दोषातिदेशमाह- 'एवंही त्यादिना-एवं युभयदोपादिदोपा अपि, उभयदोषः-संशय इत्येवमादयो, न दूपणं, कथमित्याह-सम्यगितरेतरव्या- त्याऽत्यन्तजात्यन्तरत्वेन भेदाभेदप्रसिद्धित इति ॥ ५१८॥ यदनेनापाकृतं तदुपन्यस्यति-'एतेने त्यादिना- एतेन' अन- न्तरोदितेन 'एतत् वक्ष्यमाणलक्षणं प्रतिक्षित निराकृतं यदुक्तं 'पूर्ववादिभिः सुबन्धुप्रमुखैः, कथमुक्तमित्याह-'विहा- य' परित्यज्य अनुभवमविगानेन प्रवृत्तं मोहात् कुतर्कोत्थात् 'जातियुक्त्यनुसारिभिः विकल्पमात्रवल्लभैरिति ॥५१९॥ यदुक्तं तदाह-'द्रव्ये त्यादिना-द्रव्यपर्याययोर्भेदे सति नैकस्योभयरूपता वस्तुनः, अभेदे अनयोरेवान्यतरस्थानं, पर्यायस्य द्रव्यस्य वा निवृत्तिरिति चिन्त्यतां कथम् ?, एकत्वान्नैवेत्यर्थः॥५२०॥ एतदेवाह-'यदि'त्यादिना-यन्निवृत्तौ, सामान्ये, न यस्येह निवृत्तिर्वस्तुनः, 'तत्' निवर्तमानं 'ततः' अनिवर्तमानात् 'यत:' यस्मात् स्थानं, निवृत्तद्रव्यस्थानं, 'भिन्नम् अन्यत् नियमतो दृष्टं, तथा प्रतीतेः, निदर्शनमाह-यथा 'कर्कः' अश्वविशेषः 'क्रमेलकात् उष्ट्रादिति ॥ ५२१ ॥ प्रकृतयोजन- माह-निवर्तत' इत्यादिना-निवर्त्तते 'पर्याय पिण्डादिः, न तु द्रव्यं मृदादि, ततो न 'स' पर्यायः अभिन्नो द्रव्यतः, किन्तु मिन्न एव, यतः अभेदे सति, किमित्याह-अनिवृत्तिः, पर्यायस्येति गम्यते, तत्स्वरूपवद्, विपर्ययो वा ॥ ५२२ ॥ एतच्च यथा प्रतिक्षितं तथाऽऽह-'प्रतीत्यादिना-प्रतिक्षिप्तं चेदं, 'यत्' यस्मात् भेदाभेदपक्षः उक्तलक्षणः अन्य एव हि, शा.स.२३ ·, हारि० भेदाभेदै- कान्तनि- रास: जैनमता- धिकारे ॥७३॥ कुतः? इत्याह-भेदाभेदविकल्पाभ्यां हन्त जायन्तरात्मकः, इतरेतरगर्भ इत्यर्थः ॥ ५२३ ॥ यदि नामैवं ततः किमि- त्याह-जात्यन्तरात्मकं चैनं-भेदाभेदविकल्पं दोषाः 'ते' एकान्तानिवृत्त्यादयः 'समियुः आगच्छेयुः कथं १, नैव, किं- भूता दोषाः ? इत्याह-भेदाभेदे च ये 'अत्यन्तं' सर्वथा जातिभिन्ने व्यवस्थिताः, नान्यदोषाः अन्यस्येत्यर्थः ॥ ५२४ ॥ अत्राह-किश्चिदि'त्यादि, किञ्चिद् यथा निवर्त्ततेऽवश्यं तस्यापि वस्तुनः, अन्यद्वा तथा न, न निवर्त्तते, 'अतः अस्मात् निवर्तमानान्निवर्तमानेभावात् तद्भेद एवात्र, इत्थं चैतदङ्गीकर्तव्यं, निवृत्तिरनिवृत्तिश्चेत्येतदन्यथा कथं ?, नैवेत्यभिप्रायः ॥ ५२५ ॥ अनोत्तरम्-'तस्ये'त्यादि, तस्येति निवर्तत इति 'योगसामर्थ्यात्' सम्बन्धसामर्थ्यात् भेद एवेति परवचनम् , अतस्तद्भेद एवेत्येतद्बाधितं, कथमित्याह-अभिन्नदेश इत्युपलक्षणम्, अमिन्नदेशकालखभावस्तस्येति, 'यत्' यस्मात् तद् व्याप्त्या हेतुभूतं तथोच्यते-तस्य निवर्तत इत्येवमभिधीयते ॥५२६ ॥ निगमयन्नाह-'अत' इत्यादि, अतस्तभेद एवेति एतत् परोदित प्रतीतिविमुखं वचः, कुतः? इत्याह-तस्यैव हि तथाभावात् , कारणात् , तन्निवृत्तीतरात्मकं यत इति. ॥५२७॥ इत्थं चैतदङ्गीकृत्यमित्याह-'नानुवृत्तीत्यादिना-न अनुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां प्रत्यक्षसिद्धाभ्यां विना यद् 'उपपद्यते' सम्यग्घटते, कः ? इत्याह-तस्यैव हि तथाभावो वस्तुन इति, सूक्ष्मबुद्ध्या विचिन्त्यतामेतदिति ॥ ५२८ ॥ उपसंहरन्नाह- 'तस्यैवेत्यादि, तस्यैव तु तथाभावे सिद्धे सति तदेव हि यतस्तथा भवति, कारणमेव कार्यरूपतया, अतो न दोषो 'न' अस्माकं कश्चिदप्युपपद्यत इति । एतदुक्तं भवति-कथश्चिदनिवर्तमानाभिन्नस्वभावं सन्निवर्तते, तथा निवर्तमानाभिन्नस्व- भावं च कथश्चिदवतिष्ठते इति, प्रतीतिसिद्धमेतदिति ॥ ५२९॥ किश्च-'इत्यमित्यादि, इत्थमालोचनं चेदं खप्रतीतिसिद्धं, ॥ ७३ ॥ ग ।

·किमित्याह-'अन्वयव्यतिरेकवत् निवृत्त्यनिवृत्त्यात्मकं, वस्तुनस्तत्स्वभावत्वात्कारणात, किमित्याह-तथाभावप्रसा- धक, तस्यैव तथाभावे प्रमाणमित्यर्थः ॥ ५३० ॥ किश्चन चेत्यादि, न च भेदोऽपि बाधायै-परमार्थतो बाधानिमित्तं, 'तस्य निवर्तमानस्येतरेण, कस्येत्याह-'अनेकान्तवादिनः' स्याद्वादिनः, कुतः? इत्याह-जात्यन्तरात्मक वस्तु-सद्, इतरेतरानुवेधात्, यिन्यनत्यं यतो मतं, न नित्यमेवानित्यमेवेति वा ॥५३१॥ एतत्समर्थयन्नाह-'प्रत्यभिज्ञेत्यादि, प्रत्य- भिज्ञावलाच 'एतत् तत्त्वमित्थं समवसीयते नित्यानित्यमिति, इयं च लोके सिद्धैव प्रत्यभिज्ञा, तदेवेदमिति, क्षिता- वित्थस्वरूपेति ॥ ५३२॥ न चेयं न्यायान्तरानुसारिणीत्यभिधातुमाह-'न युज्यत' इत्यादि, न युज्यते च सन्यायादियं- प्रत्यभिज्ञा, ऋते तत्परिणामितां, कथमित्याह-'कालादिभेदतः' कालधर्मभेदात् वस्त्वभेदतश्च कारणात् 'तथागते तदे- वेति कालादिभेदव(ख)स्त्वभेदपरिच्छित्तेः॥५३३॥ एतदेव भावयति-'एकान्तैक्य' इत्यादि, एकान्तैक्ये पूर्वापरयोर्न नाना यत् , कथश्चिदपि, नानात्वे च सर्वथा एकमप्यदो, नेति वर्तते, अतः कथं नु तद्भावः तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाभावः१, अस्ति चाय, ततस्तदेतद् 'उभयात्मकं' निवृत्त्यनिवृत्त्यात्मकं वस्त्विति ॥ ५३४ ॥ स्वपक्षे तस्याभावमाह-तस्ये'त्या- दिना-तस्यैव तु तथाभावे, वस्तुनः कथश्चिद्भेदयोगतः कारणात्, प्रमातुरपि तद्भावात्' परिणामभावात् युज्यते मुख्य- त्तितः, यथोक्ता प्रत्यभिज्ञा ॥ ५३५ ॥ अन्यस्त्वन्यथाऽभ्युपगम्यते तथा न युज्यत इत्याह 'नित्यैके'त्यादिना-नित्यै- कयोगतो नित्यैकसामान्यतो योगेन व्यतिभेदेऽपि गृह्यमाणे तदाधारे एपा न सङ्गता, प्रत्यभिज्ञा, कुतः' इत्याह-तदि- हेतिप्रसझेन' तत् नित्यमिह व्यक्काविति प्राप्तेः, तदेवेदमयोगतः ॥ ५३६ ॥ अन्वयाध्यासनेन च सादृश्यनिवन्धनेयमि- ·शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे भेदाभेदै- कान्तनि- रासा ॥ ७४॥ त्याह-सादृश्य'त्यादि, सादृश्याज्ञानतः कारणात् न्याय्या, न 'विभ्रमबलादपि भ्रान्तिसामर्थेनापि, हेतुं समर्थयति- 'एतद्द्वयाग्राहे' सहशद्वयाग्रहणे क्षणिकज्ञाने न युक्तं, न च सादृश्यकल्पनम् , अतिप्रसङ्गादिति ॥ ५३७ ॥ न चेयमविष- यत्वेन चान्तेत्याह-'नचे'त्यादिना-न च धान्ताऽप्येषा, स्वरूपत एव, सद्बाधाऽभावकारणात्, कदाचन, नान अके- शेषु केशप्रत्ययस्येव सती वाधा, पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरति-'योगिप्रत्ययस्तद्भावे' इति, योगिप्रत्ययस्य तद्बाधाभावे, प्रत्यभिज्ञानं प्रति, किमित्याह-प्रमाणं नास्ति किश्चन, श्रद्धां विहाय ॥५३८॥ एतदेव प्रकटयति-नाना योगी'त्यादि, नाना योगी विजानाति स्वप्रत्यक्षेणैव, 'अनाना ने ति न पुनरेकमित्यत्र न प्रमा, 'सर्व क्षणिक मिति देशना प्रमेत्त्यत्राह- 'देशनाया' उक्तलक्षणाया 'विनेयानुगुण्येनापि श्रोत्रनुग्रहार्थमृतेऽप्यर्थ तथा प्रवृत्तितः, ब्राह्मणभार्यामृतदेशनावत् न प्रमेति ॥ ५३९ ॥ प्रत्यभिज्ञानाभासाया अस्या भेदमाह-'या चेत्यादिना-या च लूनपुनर्जातनखकेशतृणादिष्वर्थेषु भिन्ने ब्वेव इयं संलक्ष्यते, प्रत्यभिज्ञा, साऽपि 'तदाभासा सम्यक्प्रत्यभिज्ञाभासा, न 'सैव हि सम्यक्प्रत्यभिज्ञैव ॥५४०॥ न च तथाऽपि सपरिझोकृत्वाद्दष्टेत्येतदाह-'प्रत्यक्षेत्यादिना-प्रत्यक्षाभासभावे सति नाप्रमाणं यथैव हि लोके प्रत्यक्षं, तद्व- देव 'इयं प्रत्यभिज्ञत्याडमिवगम्यतां, तद्विलक्षणेति ॥ ५४१॥ न चेयं न तन्त्रमित्यत्राह-'मतीत्यादिना-'मतिज्ञान- विकल्पत्वाद्' वानाधारणाफलत्वेन न चानिष्टिः 'इयं प्रत्यभिज्ञा जैनानां यतः, 'एतबलात्' प्रत्यभिज्ञाबलात् ततः 'सिद्धं प्रतिष्ठितं नित्यानित्यादि, आदिशब्दात्सदसद्रूपादिग्रहः, वस्तु 'न:' अस्माकमिति ॥ ५४२ ॥ वार्चान्तरमाह- 'अन्ये खित्यादिना- ॥.७४ ॥ - RECORESAR । . .

·अन्ये त्वद्वैतमिच्छन्ति, सद्ब्रह्मादिव्यपेक्षया । सतो यद्भेदकं नान्यत्तच्च तन्मात्रमेव हि ॥ ५४३ ॥ यथा विशुद्धमाकाशं, तिमिरोपप्लुतो जनः । सङ्कीर्णमिव मात्राभिर्भिन्नाभिरभिमन्यते ॥ ५४४ ॥ तथेदममलं ब्रह्म निर्विकल्पमविद्यया । कलुषत्वमिवापन्नं, भेदरूपं प्रकाशते ॥ ५४५॥ अत्राप्येवं वदन्त्यन्ये, अविद्या न सतः पृथक् । तच्च तन्मात्रमेवेति, भेदाभासोऽनिबन्धनः ॥ ५४६ ॥ सैवाथाभेदरूपाऽपि, भेदाभासनिवन्धनम् । प्रमाणमन्तरेणैतदवगन्तुं न शक्यते ॥ ५४७॥ भावेऽपि च प्रमाणस्य, प्रमेयव्यतिरेकतः । ननु नाद्वैतमेवेति, तदभावेऽप्रमाणकम् ॥ ५४८ ॥ विद्याऽविद्यादिभेदाच, स्वतत्रेणैव वाध्यते । तत्संशयादियोगाच्च, प्रतीत्या च विचिन्त्यताम् ॥ ५४९ ॥ अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं, समभावप्रसिद्धये । अद्वैतदेशना शास्त्रे, निर्दिष्टा नतु तत्त्वतः ॥ ५५० ॥ न चैतद्वाध्यते युक्त्या, सच्छास्त्रादिव्यवस्थितेः । संसारमोक्षभावाच्च, तदर्थ यत्नसिद्धितः ॥ ५५१ ॥ अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते, हन्त ! संसारमोक्षयोः । सर्वानुष्ठानवैयर्थ्यमनिष्टं संप्रसज्यते ॥ ५५२ ॥ अन्ये तु अद्वैतमिच्छन्ति, द्वाभ्यामितं द्वीतं द्वीते भवं द्वैतं न द्वैतमद्वैतं, कथमिच्छन्ति ? इत्याह-सद्ब्रह्मादिव्यपेक्षया, 44 - SAR ·अद्वैत- निरास: हारि० जैनमता- धिकारे ॥ ७५॥ सद्ब्रह्म पुरुषब्रह्म जलब्रह्मेत्यादि, सद्ब्रह्माधिकृत्याह-सतो यत् मेदकं नान्यत, येन सत्सदन्तराद्विशिष्यते इति, तन्वस्ति नीलादीत्याह-तच्च तन्मात्रमेव हि, न नीलादि भावतोऽन्यद्, असत्त्वप्रसङ्गादिति सन्मानं तत्त्वं, नीलादिभेदश्च भ्रान्त इति ॥ ५४३ ॥ तदाह-'यथेत्यादिना-यथा विशुद्धमाकाशम्-असङ्कीर्ण केनचित्, तिमिरोपप्लुतो जनः स्वदोषसामर्थ्येन सङ्कीर्णमिव 'मात्राभिः केशंमक्षिकादिरूपामिः भिन्नाभिरभिमन्यते, उपप्लवानिश्चिनोति ॥ ५४४ ॥ दान्तिकयोजना- माह 'तथेत्यादिना-तथेदम् 'अमलम्' अत्यन्तशुद्धं 'ब्रह्म' सल्लक्षणं निर्विकल्पं निरवयवम् 'अविद्यया' द्वैताभ्याध्या)- सरूपया कलुषत्वमिवापन्नं नीलादिरूपेण भेदरूपं प्रकाशते, एकरूपमपि सदिति ॥ ५४५ ॥ वार्तान्तरामिपित्सयाऽऽह- 'अत्रापी' त्यादि, 'अनापि अद्वैतपक्षे 'अन्ये वादिनः वदन्त्येवं, कथमित्याह-"अविद्या' उक्तलक्षणा न “सत': सन्मा- त्रात् 'पृथक् अन्यैव, 'तच्च' सत् 'तन्मात्रमेव' सन्मात्रमेव 'इति' एवं भेदाभास: नीलादिरूपः 'अनिबन्धनः जन- कविषयाभावादकारण एवेत्यर्थः॥ ५४६ ॥ परोक्तिपरिहारायाह-सवेत्यादिना-सैव' अविद्या एव अथैवं सन्यसे अमे- दरूपाऽपि सन्मात्रतया “भेदाभासनिबन्धनम्' अविद्यमाननीलादिप्रतिभासकारणम्, एतदाशकवाह-प्रमाणमन्तरेण अस्थार्थस्य निश्चायकम्, 'एतत् अन्यथाभूते जनकविषयेऽन्यथा प्रतिभासनमिति अवगन्तुं न शक्यते, युक्त्या यत् तत् स्यादित्यभिप्रायः ॥ ५४७ ॥ दोषान्तराभिधित्सयाऽऽह-भावेऽपी' त्यादि, भावे(पि ) च प्रमाणस्य यथोक्तनिश्चयकर्तुः प्रमेयव्यतिरेकता, अन्यथा तत्तथाऽयोगात्, ननु नाद्वैतमेवेति, प्रमाणप्रमेयाद्वैतात्, तदभावेऽप्रमाणकं, प्रमाणा- भावे, अद्वैतमिति ॥ ५४८ ॥ दोषान्तराभिघित्सयाऽऽह-वियेत्यादि, विद्याऽविद्यादिभेदाच, आदिशब्दात्प्रमाणप्रमेय- ॥ ७५॥ S

·RECE
भावग्रहः, स्वतन्त्रेणैव वाध्यते तदेतत् सदद्वैतं, 'तत्संशयादियोगाच' - तदद्वैतसंशयनिर्णयविपर्ययभावाच प्रतीत्या च
विचिन्त्यताम्, अद्वैतं वाध्यत इति ॥ ५४९ ॥ वार्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-'अन्य'इत्यादि, अन्ये व्याख्यानयन्त्येवं
जैनादयो, यदुत समभावप्रसिद्धये मुमुक्षूणां सर्वेषु अद्वैतदेशना 'शास्त्रे' श्रावकप्रज्ञते वेदे निर्दिष्टं, नतु तत्त्वतोऽद्वै-
तमेवेत्यभिप्रायः॥ ५५ ॥'नचैत'दित्यादि, न च एतत् व्याख्यानं वाध्यते युक्त्या, कुतः? इत्यत्राह-सच्छात्रा-
दिव्यवस्थिते.' सच्छास्त्रादि-प्रमाणादिव्यवस्थानात्, व्यवस्थितिश्च संसारमोक्षसद्भावात् एवं व्याख्यातो, मोक्षार्थ यल-
सिद्धितस्तत्साफल्येन ॥ ५५१॥ विपक्षे वाधामाह-'अन्यथे'त्यादिना-अन्यथा तत्त्वतोऽद्वैते सति, कयोः इत्याह-हन्त
संसारमोक्षयोरेव, किमित्याह सर्वानुष्ठानवैयर्थ्य, फलाभावेन, अनिष्टं संप्रसज्यते यमादिविधानादीति ॥ ५५२॥-
अन्ये पुनर्वदन्त्येवं, मोक्ष एव न विद्यते । उपायाभावतः किं वा, न सदा सर्वदेहिनाम् ? ॥ ५५३ ॥
कर्मादिपरिणत्यादिसापेक्षो यद्यसौ ततः । अनादिमत्त्वात्कर्मादिपरिणत्यादि किं तथा ? ॥ ५५४ ॥
तस्यैव चित्ररूपत्वात्तत्तथेति न युज्यते । उत्कृष्टा या स्थितिस्तस्य, यजाताऽनेकशः किल ॥ ५५५ ॥
अत्रापि वर्णयन्त्यन्ये, विद्यते दर्शनादिकः । उपायो मोक्षतत्वस्य, परः सर्वज्ञभाषितः ॥ ५५६ ॥
दर्शनं मुक्तिबीजं च, सम्यक्त्वं तत्त्ववेदनम् । दुःखान्तकृत्सुखारम्भः, पर्यायास्तस्य कीर्तिताः॥५५७॥
अनादिभव्यभावस्य, तत्खभावत्वयोगतः । उत्कृष्टाद्याखतीतासु, तथा कर्मस्थितिष्वलम् ॥ ५५८ ॥

·. मोक्षसिद्धि . शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे - तदर्शनमवाप्नोति, कर्मग्रन्थि सुदारुणम् । निर्भिद्य शुभभावेन, कदाचित् कश्चिदेव हि ॥ ५५९ ॥ सति चास्मिन्नसौ धन्यः, सम्यग्दर्शनसंयुतः। तत्त्वश्रद्धानपूतात्मा, रमते न भवोदधौ ॥ ५६० ॥ स पश्यत्यस्य यद्रूपं, भावतो बुद्धिचक्षुषा । सम्यकशास्त्रानुसारेण, रूपं नष्टारिक्षोगवत् ॥ ५६१ ॥ तदृष्ट्वा चिन्तयत्येवं, प्रशान्तेनान्तरात्मना । भावगर्भ यथाभावं, परं संवेगमाश्रितः॥ ५६२ ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोकायुपद्रुतः । क्लेशाय केवलं पुंसां, अहो ! भीमो भवोदधिः ॥ ५६३ ॥ सुखाय तु परं मोक्षो, जन्मादिक्लेशवर्जितः। भव्यशक्त्या विनिर्मुक्तो, व्यावाधावर्जितः सदा ॥ ५६४ ॥ हेतुर्भवस्य हिंसादिषुःखाद्यन्वयदर्शनात् । मुक्तेः पुनरहिंसादिाबाधाविनिवृत्तितः॥ ५६५ ॥ बुद्धेवं भवनैर्गुण्यं, मुक्तेश्च गुणरूपताम् । तदर्थं चेष्टते नित्यं, विशुद्धात्मा यथाऽगमम् ॥ ५६६ ॥ दुष्करं क्षुद्रसत्त्वानामनुष्ठानं करोत्यसौ । मुक्तौ दृढ़ानुरागत्वात्, कामीव वनितान्तरे ॥ ५६७ ॥ उपादेयविशेषस्य, न यत्सम्यक् प्रसाधनम् । दुनोति चेतोऽनुष्ठानं, तद्भावप्रतिबन्धतः॥ ५६८ ॥ ततश्च दुष्करं तन्न, सम्यगालोच्यते यदा । अतोऽन्यदुष्करं न्यायाद्धेयवस्तुप्रसाधकम् ॥ ५६९ ॥ SCREENA - . 4 -- ·व्याधियस्तो यथाऽरोग्यलेशमाखादयन् बुधः । कप्टेऽप्युपक्रमे धीरः, सम्यक् प्रीत्या प्रवर्तते ॥ ५७० ॥ संसारव्याधिना ग्रस्तस्तद्वज्ज्ञेयो नरोत्तमः । शमारोग्यलवं प्राप्य, भावतस्तदुपक्रमे ॥ ५७१ ॥ प्रवर्त्तमान एवं च, यथाशक्ति स्थिराशयः। शुद्धं चारित्रमासाद्य, केवलं लभते क्रमात् ॥ ५७२ ॥ ततः स सर्वविद् भूत्वा, भवोपनाहिकर्मणः। ज्ञानयोगात् क्षयं कृत्वा, मोक्षमाप्नोति शाश्वतम् ॥५७३॥ ज्ञानयोगस्तपः शुद्धमित्यादि यदुदीरितम् । ऐदम्पर्येण भावार्थस्तस्यायमभिधीयते ॥ ५७४ ॥ ज्ञानयोगस्य योगीन्द्रः, परा काष्ठा प्रकीर्तिता । शैलेशीसज्ञितं स्थैर्य, ततो मुक्तिरसंशयम् ॥ ५७५॥ धर्मस्तच्चात्मधर्मत्वान्मुक्तिदः शुद्धिसाधनात् । अक्षयोऽप्रतिपातित्वात्सदा मुक्तौ तथास्थितेः ॥५७६॥ चारित्रपरिणामस्य, निवृत्तिनं च सर्वथा। सिद्ध उक्तो यतः शास्त्रे, न चरित्री न चेतरः ॥ ५७७॥ न चावस्थानिवृत्त्येह, निवृत्तिस्तस्य युज्यते । समयातिक्रमे यदत्सिद्धभावश्च तत्र वै ॥ ५७८ ॥ ज्ञानयोगादतो मुक्तिरिति सम्यग् व्यवस्थितम् । तत्रान्तरानुरोधेन, गीतं चेत्थं न दोषकृत् ॥ ५७९ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अन्य' इत्यादिना-अन्ये पुनर्नास्तिकमाया वदन्त्येवं-यदुत मोक्ष एव परमार्थतो न विद्यते, कथ- 14 SEX ·मोक्षोपाय: हारिक जैनमता- धिकारे ॥ ७७॥ मित्याह-उपायाभावतः कारणात्, सत्युपाये किं या न "सदा सर्वकालमेव उपायः सर्वदेहिनामेवेति ? ॥५५३ ॥ प्रस्तुतवाद्येव पराभिप्रायमाशय परिहरति-कादीत्यादिना-कर्मादेः, आदिशब्दात्प्रधानादिग्रहा, परिणत्यादिसा- पेक्ष इति, आदिशब्दाद्विवर्त्तग्रहा, 'यत् यस्मा (यदि-चे) दुपायस्ततः अनादिसवात्तत्कर्मादेः उक्तलक्षणस्य "परि- णत्यादि' उक्तलक्षणमेव किं तथा', कादाचित्कहेत्वन्तराभावादिति ॥ ५५४ ॥ एतदेव स्पष्टयति 'तस्यैवे'त्यादिना -'तस्यैव' कर्मादेश्चित्रस्वभावः (ततः) 'तत्' परिणत्यादि तथा' कादाचित्कमिति, एतन्न युज्यते नीत्या, कुतः? इत्याह-'उत्कृष्टा' या स्थितिरुत्कृष्टा ग्रन्थ्यवाप्तिरूपा च 'तस्य' कर्मादेः 'यत्' यस्मात् जाता 'अनेकशः' बहुशः, किलेत्याप्तवचनमेतदिति ॥ ५५५ ॥ वार्त्तान्तराभिधित्सयाऽऽह-'अत्रापी' त्यादि, 'अत्रापि' मोक्षाभाववादे वर्णय- न्ति 'अन्य' मोक्षवादिनो जैनाः, विद्यते 'दर्शनादिका दर्शनज्ञानचारित्ररूपः "उपायः' प्राप्तिहेतुः, कस्येत्याह- मोक्षतत्त्वस्य अधिकृतस्य, किम्भूतः?-परः सर्वज्ञभाषितो, नान्यभाषितोऽभाषितो वा ॥५५६ ॥ किमिदं दर्शनमित्याह- 'दर्शन' मित्यादि, 'दर्शन' सम्यग्दर्शनं, मुक्तिबीजं च तदेव, तथा सम्यक्त्वं तदेव, तत्त्ववेदनं, श्रद्धानमाश्रित्य, दुःखा- न्तकृत् ग्रन्थिभेदात् सुखारम्भोऽत एव पर्यायास्तस्य कीर्त्तिता यत इति ॥ ५५७ ॥ किं वा-"न सदा सर्वदेहिना" मिति यदुक्तमत्राह-'अनादी'त्यादि, अनादिभव्यभावस्य तत्र जीवसम्बन्धिनः तत्वभावत्वयोगता, प्रकृतिवैचित्र्येण, किमित्याह-'उत्कृष्टाद्यासु' उत्कृष्टग्रन्ध्यवाप्तिरूपास्वतीतासु, तथा कर्मस्थितिष्वलं, तेन तेन द्रव्यलिङ्गाद्यवाप्तिप्रकारेण ॥ ५५८ ॥ किमित्याह-तद्दर्शन' मित्यादि, तद्दर्शनं सम्यग्दर्शनमवामोति, कथमित्याह-कमग्रन्थि' मोहनीयदलं ॥ ७७॥ PRESS ·SAL 'सुदारुणं' रौद्रं निर्भिद्य 'शुभभावेन' अपूर्वकरणादिना 'कदाचित् कस्मिंश्चिदेव काले कश्चिदेव हि सवा, तथा- विधभव्यभावत्वे हेत्वन्तरादिति ॥ ५५९॥ ततः किमित्याह-'सती'त्यादि, सति चास्मिन् सम्यग्दर्शनसंयुक्तः सन् प्रचलितक्लिष्टकर्मा तत्त्वश्रद्धानपूतात्मा, तेन पवित्रीकृतः, किमित्याह-रमते न "भवोदधौ' संसारसमुद्रे ॥५६॥ अरमणकारणमाह-स पश्यती' त्यादिना-स पश्यति 'अस्य' भवोदधेः 'यद्रूपं जन्मादि "भावत' परमार्थेन 'बुद्धि- चक्षुपा' मतिलोचनेन, कथमित्याह-'सम्यक शास्त्रानुसारेण' सदागमनीत्या, रूपं नष्टाक्षिरोगवत् ॥ ५६१ ॥ कर्मदोषा- पगमे तद्रष्टा यत्करोति तदाह-त'दित्यादिना-तद् दृष्ट्वा, भवोदधिरूपं, चिन्तयत्येवं-वक्ष्यमाणं प्रशान्तेनान्तरात्मना, क्रोधाद्यनाकुलेन, कथमित्याह-'भावगर्भ उपयोगसारं 'यथाभावं' यथापदार्थ, न विपर्ययेण, परं 'संवेगं' मोक्षाप्तिवी- जभूतम् 'आश्रितः' प्रतिपन्नः सन्निति ॥ ५६२ ॥ यञ्चिन्तयति तदाह-'जन्में' त्यादिना-जन्ममृत्युजराव्याधिरोगशोका- धुपद्रुतः, अत्र व्याधिः-क्षयादिः, रोगो ज्वरादिः, क्लेशाय केवलं पुंसामहो । भीमो भवोदधिः, क्लेशो-दुःखं, पुंसामिति प्राण्युपलक्षणम् ॥५६३॥ तथा- 'सुखाय लि' त्यादिना-सुखाय तु परं मोक्षः, प्राणिनां, जन्मादिक्केशवर्जित इतिकृत्वा, भव्यशक्त्या विनिर्मुक्तः, कार्याभावेन, व्यावाधावर्जितः सदा, औत्सुक्याभावात् ॥ ५६४ ॥ तथा 'हेतु' रित्यादिना- हेतुः भवस्य' संसारस्य 'हिंसादिः' हिंसाऽनृतमिथ्यात्वक्रोधादिः, कुतः? इत्याह-दुःखाद्यन्वयदर्शनात्, भवसंसरणे वितथाऽभिनिवेशाद्युपलम्भात, मुक्तेः पुनरहिंसादिर्हेतुः, अहिंसासम्यक्त्वक्षान्त्यादिः, कुत इत्याह-व्यावाधाविनिवृ- त्तित्ता, अहिंसाद्यन्वयादेव मुक्तरित्यर्थः ॥ ५६५ ॥ बुद्धवं-विज्ञाय सम्यचिन्तया "भवनैगुण्यं' संसारनिर्गुणत्त्वं प

·मोक्षोपाय:
शास्त्र
हारिक
जनमता-
धिकारे
॥ ७८॥
मुक्तेश्च गुणरूपतामेकान्तेन, 'तदर्थ' मुत्यर्थ चेप्टते नित्यं, सर्वत्र तत्फलारम्भिस्वात् , विशुद्धात्मा, पापरहितः यथाऽऽ-
गर्म, यथैवागमो व्यवस्थितः शत्याद्यपेक्षया तथैव चेष्टत इत्यर्थः ॥ ५६६ ॥ 'दुष्कर' मित्यादि, दुष्करं 'क्षुद्रसत्त्वानां'
संसाराभिनन्दिनामपरमार्थदर्शिनामनुष्ठानं करोत्यसौ, अहिंसादिपालनाय परीषहादिजयरूपं, किमित्याह-मुक्ती दृढानु-
रागत्वात्, पारमार्थिकाभिलापभावाद्, अन्यथा तत्प्रसिद्धेः, त्यनिदर्शनमाह-कामीच वनितान्तरे, अयं हि तदनुरक्तस्त-
दाप्तये प्रवर्त्तमानो न शीतादि गणयतीत्येतावता निदर्शनं, क्षुद्रसत्त्वानामिदं दुष्करं तत्त्वत इति ॥ ५६७ ॥ एतदाह-
'उपादेयेत्यादिना-उपादेयविशेपस्य चिन्तामणिरतादेः, तथैवागतस्यार्थितायां सत्यां, किमित्याह-न 'यत् यस्मात्
'सम्यक् प्रसाधन' तत्माप्त्यव्यभिचारि 'दुनोति' उपतापयति 'चेत:' अन्तस्करणम् 'अनुष्ठान' गमनादि, कुतः? इत्याह-
'तद्भावप्रतिबन्धतः तस्मिन्-उपादेयविशेषे भावप्रतिवन्धेनान्तराहादभावादिति ॥५६॥ चित्तपीडाऽभावे च न दुष्क-
रता इत्याह-'ततश्चेत्यादि, ततश्च दुष्करं तन्न, तद्विषयनुष्ठान, सम्यगालोच्यते यदा, अनर्थत्यागार्थाप्तिद्वारेण, अपि
स्वतः 'अन्यत्' विपरीतमनुष्ठानं दुःखदं दुष्करं 'न्यायात् न्यायेन, किंभूतमित्याह-हेयवस्तुप्रसाधनं (क), तदात्वे (सुन्द-
रत्वेऽपि) आयत्यामसुन्दरत्वादिति भावः ॥५६९॥ एतदेव समर्थयति-व्याधीत्यादिना-व्याधिग्रस्तः व्याध्यभिभूतः
यथाऽऽरोग्यलेशं कुतश्चिदुपक्रमात् 'आखादयन्' अनुभवन् , हिताहितज्ञः, किमित्याह-कष्टेऽप्युपक्रमे-निःशेषव्याधिधा-
तसमर्थे 'धीर' सात्विक सम्यक् प्रीत्या प्रवर्तते, तथा भव्यतयाऽऽरोग्यकामत्वात् ॥५७०॥ अत्र दान्तिकयोजनामाह-
'संसारेत्यादिना-संसारख्याधिना प्रस्तः, जन्मादिरूपेण, तद्वत् ज्ञेयो 'नरोत्तमः' आसन्नभवः, शमारोग्यलवं प्राप्य
-
॥ ७८॥

·कथञ्चिद्भावतः तदुपक्रमें संसारख्याध्युपक्रमे प्रवर्तत इति ॥ ५७१ ॥ 'प्रवर्त्तमानेत्यादि, प्रवर्त्तमान एवं च' उकेन प्रकारेण यथाशक्ति स्थिराशयः, कुशलमार्गे, शुद्धं चारित्रमासाद्य, क्लिष्टकर्मविगमेन, केवलं लभते 'क्रमात् क्षपकणि. कमेण ॥ ५७२ ॥ तत' इत्यादि, 'तत: केवललाभात् 'स' भगवान् सर्वविद् भूत्वा, स्वकालेनैव, 'भवोपग्राहिक- मण' सातवेदनीयादेः 'ज्ञानयोगात् वक्ष्यमाणरूपात् 'क्षयम् आत्मनः पृथग्भावमापाद्य 'मोक्षमामोति' अपवर्गमा- सादयति 'शाश्वतं नित्यं, पुनरनुत्पत्तेः ॥ ५७३ ॥'ज्ञानयोग' इत्यादि, ज्ञानयोगस्तपः शुद्धं, सर्वथा श्रेष्ठमित्यादि, यदु- दीरितं पूर्वमुपन्यासग्रन्थे, 'ऐदंपर्येण एकवाक्यतया 'भावार्थ' गर्भरूपः 'तस्य' उदीरितस्यायमभिधीयते साम्प्रतमिति ॥ ५७४ ॥-ज्ञाने'त्यादि, ज्ञानयोगस्य शुद्धतयोक्तलक्षणस्य 'योगीन्द्रैः तीर्थकरैः 'परा काष्ठा' उत्कृष्टा कोटिः 'प्रकी- तिता' प्रतिपादिता 'शैलेशीसज्ञित' परमयोगनिरोधलक्षणामिधानं 'स्थैर्य परमशुभयलरूपं, 'ततः स्थैर्यात् मुक्तिरसं- शयं, इस्वपञ्चाक्षरोगिरणमात्रेण कालेन ॥५७५॥ इदं च धर्म इत्येतदाह-'धर्म' इत्यादिना-धर्मस्तच्च स्थैर्य, कुतः इत्याह- 'आत्मधर्मत्वात् आत्मस्वभावत्वात् , मुक्तिदोऽसौ 'शुद्धिसाधनात्' परमशुद्धिकारणत्वेन, 'अक्षया' शाश्वतः, अप्रति- पातित्वात् कारणादिति, अप्रतिपातित्वं च सदा 'मुक्ती मोक्षे 'तथास्थिते स्थैर्येणैव भवनात्, न चैतदनापम् ॥ ५७६ ।। यत आह-'चारित्रे त्यादिना-चारित्रपरिणामस्य विशिष्टस्य शैलेश्यवस्थाभाविनः निवृत्तिने च सर्वथा, किन्तु कथ- चित्कर्मापगमनस्वभावत्वेन, कथमेतदेवमित्याह-सिद्ध उको यतः 'शास्त्रे' प्रवचने प्रज्ञापनादौ न चरित्री न घेतरा, 'नोचरित्ती नोअचरित्तीति वचनप्रामाण्यात् ॥ ५७७ ॥ इहैवाक्षेपपरिहारावाह 'नचे' त्यादिना, न चावस्थानिवृत्त्येह, शा.स.१४ ·हारिक जैनमता- धिकारे मोक्षोपायः सर्वज्ञवादे पूर्वपक्षः कर्मापगमस्वभावलक्षणया, निवृत्तिस्तस्य युज्यते, तथाविधस्थैर्यपरिणामस्य । निदर्शनमाह-समयातिक्रमे यदु-यथा सिद्धस्य प्रथमसमयातिक्रान्ती सिद्धभावश्च तत्र वै, सिद्ध एव, न सिद्धत्वनिवृत्तिस्तथाभावत्वादिति ॥ ५७८ ॥ इदानीं निगम- यति-ज्ञाने त्यादिना-ज्ञानयोगात् 'अतः' अस्मात्कारणात् मुक्तिः इति एतत्सम्यग् व्यवस्थितमुक्तवत् , तन्त्रान्तरा- नुरोधेन वेदान्तवाद्यनुसारेण गीतं चेत्थं न दोपकृत, प्रतीतार्थाविरोधादिति ॥ ५७९ ॥ वार्तान्तरामिपित्सयाऽऽह- अत्राप्यभिदधत्यन्ये, सर्वज्ञो नैव विद्यते । तद्वाहकप्रमाऽभावादिति न्यायानुसारिणः ॥ ५८० ॥ प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सर्वज्ञो नैव गृह्यते । लिङ्गमप्यविनामावि, तेन किञ्चिन्न दृश्यते ॥ ५८१ ॥ न चागमेन यदसौ, विध्यादिप्रतिपादकः । अप्रत्यक्षत्वतो नैवोपमानेनापि गम्यते ॥ ५८२ ॥ नार्थापत्त्याऽपि सर्वोऽर्थस्तं विनाऽप्युपपद्यते । प्रमाणपञ्चकावृत्तेस्तत्राभावप्रमाणता ॥ ५८३ ॥ धर्माधर्मव्यवस्था तु, वेदाख्यादागमास्किल । अपौरुषेयोऽसौ यस्मा तुदोषविवर्जितः ॥ ५८४ ॥ आह चालोकवद्वेदे, सर्वसाधारणे सति । धर्माधर्मपरिज्ञाता, किमर्थं कल्प्यते नरः॥ ५८५ ॥ इष्टापूर्तादिभेदोऽस्मात्सर्वलोकप्रतिष्ठितः । व्यवहारप्रसिद्ध्यैव, यथैव दिवसादयः ॥ ५८६ ॥ ऋत्विग्भिर्मत्रसंस्कारैर्ब्राह्मणानां समक्षतः । अन्तर्वेद्यां तु यदत्तमिष्टं तदभिधीयते ॥ ५८७ ॥ . ॥७९॥ . , .

·वापीकूपतडागानि, देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमित्येतत्पूर्तमित्यभिधीयते ॥ ५८८ ॥ अतोऽपि शुक्लं यद्वृत्तं, निरीहस्य महात्मनः। ध्यानादि मोक्षफलदं, श्रेयस्तदभिधीयते ॥ ५८९ ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थाऽपि, सर्वा तत्प्रभवैव हि । अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तन्नास्ति किञ्चित्प्रयोजनम् ॥ ५९० ॥ 'अनापी त्यादि, 'अनापि मोक्षवादे अभिदधति 'अन्य' मीमांसकाः सर्वज्ञो नाम नैव विद्यते कचिदिति, कुतः? इत्याह-तद्राहकप्रमाऽभावात्' सर्वज्ञग्राहकप्रमाणाभावाद्' इति न्यायानुसारिणः' एवं वक्ष्यमाणन्यायानुसारिण इति ॥ ५८०॥ न्यायमभिधातुमाह-प्रत्यक्षेत्यादिना, प्रत्यक्षेण प्रमाणेन, सकललोकसिद्धेन, सर्वज्ञो नैव गृह्यते, तथाप्रती- त्यभावात् , 'लिङ्गमपि तद्गमकत्वाभिमतम् अविनाभावि 'तेन' सर्वज्ञेन किञ्चिन्न दृश्यते लोक इति ॥ ५८१॥ 'नचे- त्यादि, न चागमेन सर्वज्ञो गृह्यते, यद् 'असौ' आगमः 'विध्यादिप्रतिपादक: विधिप्रतिषेधवाचको, न चायं विधिवि- पयः, तथा अप्रत्यक्षत्वतः कारणानैवोपमानेनापि गम्यते सर्वज्ञः, तस्य सादृश्यविपयत्वाद्, अनेन दृश्यमानेन पदार्थेन सहशः तदीयो गीरिति प्रवृत्तेः॥ ५८२॥ तथा-'नार्थे'त्यादि, नार्थीपत्त्या सर्वज्ञो गृह्यते, यतः सर्वोऽर्थः धर्मदेशनादि: 'तं'सर्वज्ञं विनाऽप्युपपद्यते-घटत एव, यत एवमतः 'प्रमाणपञ्चकावृत्तेः' भावोपलंभकप्रमाणपञ्चकाप्रवर्तनात् तत्र' सर्वज्ञेऽभावप्रमाणता, अभावेन सर्वज्ञाभावगतिरित्यर्थः ॥ ५८३ ॥ यथैनमन्तरेणापि धर्मदेशनाद्युपपत्तिस्तथाऽऽह-'धर्मे- त्यादिना-धर्माधर्मव्यवस्था तु लोके घटत एव, कुतः? इत्याह-वेदाख्यादागमात्किल, किलेति परोक्षाप्तागमसूचका, कुतः। ॐ

·शास्त्र
हारि०
जैनमता-
विकारे
सर्वज्ञवादे
पूर्वपक्षः
॥८॥
इत्याह-अपौरुषेयोऽसौ यस्माद्, वेदाख्य आगमः, हेतुदोपविवर्जितः-रागादिमत्प्रणीतत्वापराधशून्यः ॥ ५८४ ॥
एतदेव स्फुटयति-आह चेत्यादिना-आह च कुमारिलादिः आलोकवद्वेद प्रकाशतुल्ये सर्वसाधारणे 'सति विद्यमान
एव धर्माधर्मपरिज्ञाता, साक्षात्करणेन, किमर्थ कल्प्यते नरः१, वेदादेव तसिद्धेः॥ ५८५॥ यथा सिद्धिस्तथाऽऽह-इप्टे-
त्यादिना-इष्टापूर्तीदिभेदा वक्ष्यमाणः 'अस्मात् वेदात् सर्वलोकप्रतिष्ठितः अविगानेन, कथमित्याह-व्यवहारप्रसिद्ध्यैव,
अन्यथा व्यवहाराभावात्, निदर्शनमाह-यथैव दिवसादयः, इति सुप्रसिद्धताभिधायीति ॥५८६॥ इष्टादिस्वरूपमाह-
'ऋत्विगि'त्यादिना-ऋत्विरिभा' यजमानसहायैः मन्त्रसंस्कारैः पूतं सत् ब्राह्मणानां समक्षतस्तदन्येषां 'अन्तर्वेयांतु'
वेदीमध्य एव यहत्तं हिरण्यादि इष्टं तदभिधीयते, शास्त्रसिद्धमेतत् ॥ ५८७ ॥ तथा-वापी'त्यादि, वापीकूपतडागानि
देवतायतनानि च लोकसिद्धान्येव तथा अन्नप्रदानमित्येतत्सर्वमेव पूर्तमित्यभिधीयते, भोगफलत्वात् ॥ ५८८॥ 'अतोऽ-
पी'त्यादि, 'अतोऽपि' इष्टापूर्तात् शुक्लं यद्वृत्तं, शुद्धमित्यर्थः, निरीहस्य 'महात्मनः योगिनः कस्यचित् , किं तदित्याह-
ध्यानादि मोक्षफलदं, तत एवंविधं वृत्तं यत् श्रेयस्तदभिधीयते, श्रेयोहेतुत्वात् ॥ ५८९ ॥ 'वणे'त्यादि, वर्णाश्रमव्यव-
स्थापि लोकप्रसिद्धा सर्वा 'तत्प्रभवैव हिं' वेदप्रभवैव, यत एवम् अतीन्द्रियार्थद्रष्ट्रा 'तत् तस्मात् पुरुषेण 'नास्ति
किश्चित्प्रयोजनम्' अफला तत्कल्पनेति ॥ ५९० ॥ वार्तान्तरमाह-
अत्रापि ब्रुवते केचिदित्थं सर्वज्ञवादिनः । प्रमाणपञ्चकावृत्तिः, कथं तत्रोपपद्यते ? ॥ ५९१ ॥
।
॥८॥

·सर्वार्थविषयं तच्चेत्, प्रत्यक्षं तनिषेधकृत् । अभावः कथमेतस्य ? न चेदत्राप्यदः समम् ॥ ५९२ ॥
धर्मादयोऽपि चाध्यक्षा, ज्ञेयभावाद घटादिवत् । कस्यचित्सर्व एवेति, नानुमानं न विद्यते ॥ ५९३ ॥
आगमादपि तसिद्धिर्यदसौ चोदनाफलम् । प्रामाण्यं च खतस्तस्य, नित्यत्वं च श्रुतेरिव ॥ ५९४ ॥
हृद्गताशेषसंशीतिनिर्णयात्तगहे पुनः। उपमाऽन्यग्रहे तत्र, न चान्यत्रापि चान्यथा ॥ ५९५ ॥
शास्त्रादतीन्द्रियगतेरापत्त्याऽपि गम्यते । अन्यथा तत्र नाश्वासश्छद्मस्थस्योपजायते ॥ ५९६ ॥
प्रमाणपञ्चकावृत्तिरेवं तत्र न युज्यते । तथाऽप्यभावप्रामाण्यमिति ध्यान्ध्यविजृम्भितम् ॥ ५९७ ॥
वेदाधर्मादिसंस्थापि, हन्ताऽतीन्द्रियदर्शिनम्। विहाय गम्यते सम्यक्, कुत? एतद्विचिन्त्यताम् ॥ ५९८॥
न वृद्धसंप्रदायेन, छिन्नमूलत्वयोगतः । न चार्वाग्दर्शिना तस्यातीन्द्रियार्थोऽवसीयते ॥ ५९९ ॥
प्रामाण्यं रूपविषये, संप्रदाये न युक्तिमत् । यथाऽनादिमदन्धानां, तथाऽत्रापि निरूप्यताम् ॥ ६००॥
न लौकिकपदार्थेन, तत्पदार्थस्य तुल्यता । निश्चेतुं पार्यतेऽन्यत्र, तद्विपर्ययभावतः ॥ ६०१ ॥
नित्यत्वापौरुषेयत्वाद्यस्ति किञ्चिदलौकिकम् । तत्रान्यत्राप्यतः शङ्का, विदुषो न निवर्त्तते ॥ ६०२ ॥

·शास्त्र
हारि०
जैनमता-
धिकारे
सर्वज्ञवादे
उत्तरपक्षा
.
॥८१॥
तन्निवृत्तौ न चोपायो, विनाऽतीन्द्रियवेदिनम् । एवं च कृत्वा साध्वतत्कीर्तितं धर्मकीर्त्तिना ॥ ६०३ ॥
स्वयं रागादिमानार्थ, वेत्ति वेदस्य नान्यतः। न वेदयति वेदोऽपि, वेदार्थस्य कुतो गतिः? ॥ ६०४ ॥
तेनाग्निहोत्रं जुहुयात्वर्गकाम इति श्रुतौ । खादेत्ख(त् श्व)मांसमित्येष, नार्थ इत्यत्र का प्रमा? ॥६०५॥
प्रदीपादिवदिष्टश्चेत्तच्छब्दोऽर्थप्रकाशकः । खत एव प्रमाणं न, किञ्चिदत्रापि विद्यते ॥ ६०६ ॥
विपरीतप्रकाशश्च, ध्रुवमापाद्यते क्वचित् । तथा हीन्दीवरे दीपः, प्रकाशयति रक्तताम् ॥ ६०७॥
तस्मान्न चाविशेषेण, प्रतीतिरुपजायते । सङ्केतसव्यपेक्षत्वे, स्वत एवेत्ययुक्तिमत् ॥ ६०८ ॥
साधुर्न वेति सङ्केतो, न चाशङ्का निवर्त्तते । तद्वैचित्र्योपलब्धेश्च, स्वाशयाभिनिवेशतः ॥ ६०९ ॥
व्याख्याऽप्यपौरुषेयस्य, मानाभावान्न सङ्गता । मिथो विरुद्धभावाच्च, तत्साधुत्वायनिश्चितेः ॥ ६१० ॥
नान्यप्रमाणसंवादात्तत्साधुत्वविनिश्चयः। सोऽतीन्द्रिये न यन्न्याय्यस्तत्तद्भावविरोधतः ॥ ६११ ॥
तस्माद् व्याख्यानमस्येदं, स्वाभिप्रायनिवेदनम् । जैमिन्यादेन तुल्यं किं, वचनेनापरेण वः? ॥ ६१२ ॥
एष स्थाणुरयं मार्ग, इति वक्तीह कश्चन । अन्यः वयं ब्रवीमीति, तयोर्भेदः परीक्ष्यताम् ॥ ६१३ ॥
STAGSRLMS
॥८१॥

·MA न चाप्यपौरुषेयोऽसौ, घटते सूपपत्तितः । वक्तृव्यापारवैकल्ये, तच्छब्दानुपलब्धितः ॥ ६१४ ॥ वक्तृव्यापारभावेऽपि, तद्भावे लौकिकं न किम् ? । अपौरुषेयमिष्टं वो, वचो द्रव्यव्यपेक्षया ॥ ६१५ ॥ दृश्यमानेऽपि चाशङ्काऽदृश्यकर्तृसमुद्भवा । नातीन्द्रियार्थद्रप्टारमन्तरेण निवर्त्तते ॥ ६१६ ॥ पापादत्रेदशी बुद्धिर्न पुण्यादिति न प्रमा । न लोको हि विगानत्वात्तबहुत्वाद्यनिश्चितेः ॥ ६१७ ॥ वहूनामपि सम्मोहभावान्मिथ्याप्रवर्त्तनात् । मानसङ्ख्याविरोधाच्च, कथमित्थमिदं ननु? ॥ ६१८ ॥ अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु, पुमान् कश्चिद्यदीष्यते । संभवद्विषयाऽपि स्यादेवंभूताऽर्थकल्पना ॥ ६१९ ॥ अपौरुषेयताऽप्यस्य, नान्यतो ह्यवगम्यते । कर्तुरस्मरणादीनां, व्यभिचारादिदोषतः ॥ ६२० ॥ नाभ्यास एवमादीनामपि कर्ता विगानतः । मर्यते च विगानेन, हन्तेहाप्यष्टकादिकः ॥ ६२१ ॥ खकृताध्ययनस्यापि, तद्भावो न विरुध्यते । गौरवापादनार्थं च, तथा स्यादनिवेदनम् ॥ ६२२ ॥ मत्रादीनां च सामर्थ्य, शावराणामपि स्फुटम् । प्रतीतं सर्वलोकेऽपि, न चाप्यव्यभिचारि तत् ॥ ६२३॥ वेदेऽपि पव्यते ह्येप, महात्मा तत्र तत्र यत् । स च मानमतोऽप्यस्यासत्त्वं वक्तुं न युज्यते ॥ ६२४ ॥ । G ·शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे सर्वज्ञवादे उत्तरपक्ष न चाप्यतीन्द्रियार्थत्वाज्यायो विषयकल्पनम् । असाक्षाद्दर्शिनस्तत्र, रूपेऽन्धस्येव सर्वथा ॥ ६२५ ॥ सर्वज्ञेन ह्यभिव्यक्तात्सर्वार्थादागमात्परा । धर्माधर्मव्यवस्थेयं, युज्यते नान्यतः क्वचित् ॥ ६२६ ॥ 'अनापि सर्वज्ञनिषेधाधिकारे ब्रुवते केचिदित्थमेव सर्वज्ञवादिनः जैनादया-प्रमाणपञ्चकावृत्तिः प्रतीता कथं 'तत्र सर्वज्ञे उपपद्यते?, नैवेति भावः ॥ ५९१॥ एतदेवाह-सर्वार्थे त्यादिना-प्रत्यक्षं सर्वार्थविषयमसर्वार्थविषयं वेति चेतसि समाधायाह-सर्वार्थविषय' सर्वार्थपरिच्छेदकं तच्चेत्, तत्प्रत्यक्ष प्रमाणं, 'तनिषेधकृत्' सर्वज्ञनिपेधकरणशीलम्, अत्रोत्तरम्-अभावः कथम् एतस्य सर्वज्ञस्य ?, तथाविधप्रत्यक्षवत एव सर्वज्ञत्वात् , न चेत्सर्वविषयं प्रत्यक्षं तन्निपेधकृ- दिति, अत्र समाधिः-अत्रापि 'अदः समम्' एतत्तुल्यं, यदुताभावः कथम् , एतस्य निषेधस्य सर्वत्र प्रवृत्तेः सतोऽप्यग्रह- णादिति ॥ ५९२ ॥ एवं प्रत्यक्षमवाधकम् , अनुमानं तु साधकमेवेत्याह 'धर्मादय' इत्यादिना-धर्मादयोऽपि च ये परस्य चोदनागम्या स्वतन्त्रसिद्धा वा अजीवकाया इत्येते धर्मिणा, “अध्यक्षा' प्रत्यक्षा इति साध्यो धर्मः, 'ज्ञेयभावात्' ज्ञेयत्वादिति हेतुः, घटादिवदिति दृष्टान्तः, सामान्येनाभिधीयमाने प्रत्यक्षादिविरोधिनी प्रतिज्ञेत्यत आह-कस्यचित् केव- लिन एव, न सर्वस्य, तेऽप्यपरैः सर्वज्ञवादिभिः केवला एवेष्यन्ते, 'दूरं पश्यति वा मेत्यादिवचनादित्यत आह-सर्व एव, टीका(कीटा)दयोऽपि, इत्येवं नानुमानं न विद्यते सर्वज्ञे, किन्तु विद्यत एव ॥ ५९३ ॥ आगमादपि तत्सिद्धिरित्याह- 'आगमादित्यादि, आगमादपीति-आगमाख्यात्प्रमाणात् 'तत्सिद्धिः सर्वज्ञसिद्धिः, कथमित्याह-यदू 'असौ' सर्वज्ञः ·चोदनाफलं, स्वर्गादिवत् , (प्रामाण्यं च स्वतः चाक्षुपाद्यध्यक्षवत् तस्य नित्यत्वं च) स्वर्गकेवलार्थिनाऽपि 'श्रुतेरिव' वेदस्येवेत्यर्थः॥ ५९४ ॥ उपमानादपि तत्सिद्धिमभिधातुमाह-'हृद्गते त्यादि, हृद्गताशेपसंशीतिनिर्णयात् सकाशात् 'तर' सर्वज्ञग्रहे सति पूर्व पुनरुपमा-उपमानं प्रवर्त्तते 'अन्यग्रह इति' तथाविधान्योपलब्धौ सत्यां तत्र गृहीते सर्वज्ञे, अनेन सदृशोऽसावित्येवमुपमानं, न चान्यत्रापि च गोगवयादावन्यथेति, अन्यथोपमानासंभवः, उभयदर्शनाभावाद् ॥ ५९५ ॥ अर्थापत्त्यापि तदहं प्रतिपादयितुमाह-शास्त्रे त्यादि, 'शास्त्रात्'वेदात् 'अतीन्द्रियगतेः' धर्मादिपरिच्छेदात् अर्थापत्या- ऽपि परमार्थनीत्या गम्यते सर्वज्ञो, नहि तद्वाच्यवाचकभावसाक्षात्कारिव्यतिरेकेण सम्यक् शास्त्रादतीन्द्रियार्थगतिरित्य- त्तित्सिद्धिरिति, इत्थं चैतदङ्गीकर्तव्यम्, अन्यथा तत्र' अतीन्द्रियार्थे नाश्वास:-इदमित्थमेवेत्येवं 'छमस्थस्य' प्रमातु- रुपजायते, व्यभिचारसम्भवादिति ॥ ५९६ ॥ यतश्चैवमत:-प्रमाणे त्यादि, 'प्रमाणपश्चकावृत्तिः' भावोपलम्भकप्रमाण- पञ्चकावर्त्तनं 'एवम्' उक्तेन प्रकारेण 'तत्र' सर्वज्ञे 'न युज्यते' न घटते, 'तथापि एवमपि व्यवस्थिते अभावप्रामाण्यं तत्रेति 'ध्यान्ध्यविजृम्भितम् अज्ञानविलसितमेतत् ॥ ५९७ ॥ एवं सर्वज्ञं प्रसाध्य परोदितं धर्माधर्मव्यवस्थानिमित्तं विचारयति-वेदादित्यादिना-वेदाधर्मादिसंस्थाऽपि पुरोदिता हन्त 'अतीन्द्रियदर्शिन' प्रमातारं विहाय गम्यते 'सम्यक् यथावत् कुतः एतत्, विचिन्त्यतामिदमिति ॥ ५९८ ॥ एतदेव भावयति-'न वृद्धे'त्यादिना-न वृद्धसंप्रदायेनैव वेदाद्धर्मादिसंस्था ज्ञायते, कुतः ? इत्याह-'छिन्नमूलत्वयोगता' आदावेव तत्त्वतः केनचिदज्ञानात् न 'अर्वाग्दर्शिना' छास्थेन प्रमात्रा 'तत्र' वेदस्य 'अतीन्द्रियार्थः धर्मादिप्रतिपादनशक्तिलक्षणः 'अवसीयते' ज्ञायते ॥ ५९९॥ ततश्च- Phy ·सर्वज्ञवादे. उत्तरपक्ष हारि० जैनमता- पिंकारे . 'प्रामाण्य मित्यादि, 'प्रामाण्यं रूपविषये' नीलपीतविषये नीलपीतादिव्यवस्थाकारिणि सम्प्रदाये कथञ्चित्प्रवृत्तेऽपि 'न युक्तिमत् न घटमानकं प्रामाण्यं यथा, केषामित्याह-'अनादिमदन्धानां सदा जात्यन्धानां, तूला(तना)संभवात्, तथा अत्रापि वेदाधर्मादिसंस्थायाः सम्प्रदाये निरूप्यतां, यदुत प्रामाण्यं न युक्तिमदिति ॥ ६०० ॥ लौकिकपदार्थतु- ल्यतया प्रसिद्धशब्दार्थत्वमेव वेदपदानाम्, अतो नात्र वृद्धानामकल्पनेत्याशङ्क्याह-'न लौकिके'त्यादि, न 'लौकिकप- दार्थेन' अश्यादिना सह तत्पदार्थस्य 'तुल्यता' एकत्वं निश्चेतुं पार्यते स्वतन्त्रनीत्या परेण, कुतः? इत्याह-'अन्यन्त्र' नित्यत्वादी 'तविपर्ययभावतः' लौकिकपदतुल्यताविपर्ययभावात् ॥ ६०१॥ एतदेवाह-नित्यत्वेत्यादिना-'नित्य- खापौरुषेयत्वादि नित्यत्वमपौरुषेयत्वमतीन्द्रियार्थाभिधायकत्वमित्यादि अस्ति किश्चिद् 'अलौकिक' लोकातीतं 'तत्र' वेदे, यतश्चैवम् 'अन्यत्रापि पदार्थादौ 'अतः' अस्मात्कारणात् शङ्का-किं लौकिकपदार्थतुल्य एवास्यार्थः किं वा नित्यत्वा- दिवद्विलक्षण इत्येवंरूपा 'विदुपः' पण्डितस्य (न) निवर्त्तते, शङ्काबीजभावे सत्युपायाभावात् ॥ ६०२॥ अत्रोपचयमाह- 'तन्निवृत्ता'वित्यादिना-'तनिवृत्तौ' यथोदितशङ्कानिवृत्तौ न चोपायोऽन्यः कश्चिद् विना 'अतीन्द्रियवेदिनं' प्रमातारं, स च वो नास्ति, एवं च कृत्वा साध्वेतद् वक्ष्यमाणं कीर्तितं धर्मकीर्तिना आचार्येण ॥६०३॥ यदुत-'खय'मित्यादि, 'खयम्' आत्मना रागादिमान पुरुषः नार्थ 'वेत्ति' जानाति, वेदस्यापौरुषेयत्वात् , न 'अन्यतः' अन्यस्मात् पुरुषात् । तस्यापि रागादिमत्त्वात् , 'न वेदयति' न ज्ञापयति वेदोऽपि, भो ब्राह्मण! ममायमर्थः इत्येवम् , अप्रतीते, एवं च सति 'वेदार्थस्य' अग्निहोत्रादेः कुतो गति परिच्छित्तिः !, नैव ॥६०४॥ यतश्चैवम्-तेने त्यादि, तेनाग्निहोत्रं जुहुयातू-भूत- ॥८३।। + ·विशेपे घृतादि प्रक्षिपेत् स्वर्गकामः पुमान् , इत्येवंभूतायां श्रुतौ "स्वादेत् श्वमांसं स्वर्गकामः" इत्येष नार्यः किंी, तर्हि भव- दभिप्रेत एवेत्यत्र का प्रमा?, न किञ्चित्प्रमाणमित्यर्थः ॥ ६०५ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरति-'प्रदीपे'त्यादि, 'प्रदीपा- दिवत् प्रदीप(सामान्यादिवत् इष्टश्चेत् 'तच्छब्दः श्रुतिशब्दः 'अर्थप्रकाशका' स्वार्थवाचकः स्वत एव, तत्स्वाभाव्यात्, एतदाशक्याह-प्रमाणं न किश्चित्-प्रत्यक्षादि "अन्नापि' एवंभूतस्वभाववादे विद्यते तत्र, अतीन्द्रियत्वादस्य ॥ ६०६ ॥ अत्रैव दोपान्तरमाह-'विपरी'त्यादिना-विपरीतप्रकाशश्च अर्थान्तरवाचकत्वं चेति भावः भुवमापाद्यते'कचित् विषया- न्तरे, प्रदीपादिदृष्टान्तेन, एतदेवाह-तथाहि 'इन्दीवरें नीलोत्पले दीपः प्रकाशयति रक्ततां, तथोपलब्धेः, एवं-चन्द्रः पीतवाससि शुक्लतामिति ॥ ६०७ ॥ दोषान्तरमाह-'तस्मादित्यादिना-'तस्मात् श्रुतिपदान्न चाविशेषेण प्रदीपादिवत् रूपादी प्रतीतिरुपजायते, इष्टवाच्यविषयादिना, सङ्केते सत्युपजायत इति चेदत आह-सङ्केतसव्यपेक्षवे, प्रतीतौ कर्त- व्यायामभ्युपगम्यमाने, किमित्याह-'खत एवेत्ययुक्तिमत्' यदुक्तं शब्दोऽर्थप्रकाशकास्वत एव, तदशोभनमित्यर्थः॥६०८॥ किश्व-साधु'रित्यादि, साधुः यथार्थों नवेत्ययथार्थो वा सङ्केत इति च नाशकैवंभूता निवर्ततेऽत्रेति, तथा 'तद्वैचित्र्यो- पलब्धेश्च' सङ्केतवैचित्र्यदर्शनाच्च, कुतः? इत्याह-खाशयाभिनिवेशतः' तथा तथा व्याख्याभावात् ॥ ६०९ ॥न चेयमपौरुषेयीत्याह-व्याख्येत्यादि, व्याख्याऽप्यपौरुषेयी स्मृता केवलजैमिन्यादिभिरिति 'अस्य वेदस्य, मानाभावा- कारणात, सरणकरणयो, 'न सङ्गता' न युक्ता, 'मिथा' परस्परं विरुद्धभावाच्च, साङ्ख्यादिभिरन्यथा व्याख्यायमान- त्वात, तत्साधुत्वाद्यनिश्चितेः, व्याख्यासाधुत्वकल्पितत्वाधनवगमादित्यर्थः ॥ ६१०॥ एतदेवाभिधातुमाह-'नान्य'इ.

·सर्वज्ञवादे
उत्तरपार
हारि०
जैनमता-
घिकारे
mui
॥४॥
त्यादि, 'नान्यप्रमाणसंवादात्' न प्रत्यक्षादिप्रमाणसंवादेन, तद्गोचरगतेनेति गम्यते, 'तत्साधुत्वविनिश्चयः व्याख्या-
साधुत्वविनिश्चयः, यदुतेयं शोभना व्याख्या नत्वियमित्येवंरूपः, कुतः? इत्याह-'सा' अन्यप्रमाणसंवादः अतीन्द्रिये
व्याख्यागोचरे वस्तुनि 'न यन्याय' न यस्माद् युक्त्युपपन्नः, कुत इत्याह-तत्तद्भावविरोधतः तस्य-अतीन्द्रियस्य
व्याख्याविषयस्य तद्भावविरोधतः, अन्यप्रमाणग्रहेऽतीन्द्रियत्वविरोधादित्यर्थः ॥ ६११॥ यतश्चैवम्-तस्मादित्यादि,
तस्माद् व्याख्यानम्' अर्थप्रकाशनम् 'अस्य' वेदस्य 'इदं भवदभिमतं, किमित्याह-'खाभिप्रायनिवेदनं' तत्त्वतो
निजाभिप्रायकथनं, कस्येत्याह-जैमिन्यादेः व्याख्यानकर्तुः, यदा चैवं तदा 'न तुल्यं किं' न सदृशं किं ?, केन?
इत्याह-वचनेन अपरेण बुद्धवचनादिना 'व' युष्माकं, तुल्यमेव, स्वाभिप्रायनिवेदनाविशेषादिति भावः ॥ ६१२ ॥
'एप'इत्यादिना, एपः 'स्थाणुः काष्ठविशेषः अयं मार्ग इति चुनादेः 'ब्रवीति' वतीत्येवं वक्ता कश्चन, वक्ता अन्यः
पुनः स्वयं ब्रवीमि यदुताय मार्गः इत्येवं वक्ति, 'तयो' द्वयोरपि वक्रोः भेदः परीक्ष्यता, स्वाभिप्रायनिवेदनं प्रति न
कश्चिझेदः, अज्ञान्येवैको योऽसंभविनमध्यारोपमाह ॥ १३ ॥ प्रस्तुत एव दोषान्तरमाह-न चापी'त्यादिना-न
चाप्यपौरुषेयः 'असौ वेदः घटते 'सूपपत्तितः' सुयुक्त्या, कुतः? इत्याह-वक्तृव्यापारवैकल्ये' वक्तृताल्वादिच्यापारा-
भावे 'तच्छब्दानुपलब्धितः' वेदशब्दानुपलब्धेरिति ॥ ६१४ ॥ पराभिप्रायमाशङ्कय परिहरति-वक्रि त्यादिना-वक्तृ-
व्यापारभावेऽपि उक्तलक्षणे 'तद्भावे' अपौरुषेयत्वे लौकिकं न किम् ?, अपौरुपेयमिष्टं वो वचनं द्रव्यव्यपेक्षया, तत्र हि
द्रव्याण्यपौरुपेयाण्येवेति गर्भः॥६१५॥ अभ्युपगम्य दोषान्तरमाह-दृश्येत्यादिना, दृश्यमानेऽपि च श्रूयमाणेऽपि च
.॥ ८४॥

·POSALSASSESE वक्तृव्यापारवैकल्ये वेदशब्दे आशङ्का 'अदृश्यकर्तृसमुद्भवा' पिशाचकर्तृविषया न निवर्तते, प्रेक्षापूर्वकारिण इति योगः, कि न निवर्तत एव', नेत्याह, अतीन्द्रियार्थद्रष्टारमन्तरेण, यदि त्वसौ भवति ततस्तद्वचने निवर्त्तत इति ॥ ६१६ ॥ पराभिप्रायमाशय परिहरन्नाह-पापादि'त्यादि, पापात् कर्मणः 'अन' वेदे 'ईदृशी बुद्धिः' विकल्पबुद्धिः, एतदाश- क्याह-'न पुण्यात्' न पुण्येनेदृशी बुद्धिरिति ?, 'न प्रमा' नात्र प्रमाणं, लोकः प्रमाणमित्याशङ्याह-'न लोको हि'न लोक एवान प्रमाण, कुतः इत्याह-विगानत्वात्, वेदापौरुषेयत्वं प्रति यद्यपि विगानं तथाऽपि वहवोऽस्मत्पक्ष एवेत्याशयाह- तद्वहुत्वाद्यनिश्चितः, सर्वस्यादर्शनादिति ॥ ६१७॥ किञ्च-बहूना मित्यादि, वहूनामपि प्रमातृणां संमोहभावात्, कुतश्चिद्धेतोः तत एव मिथ्याप्रवर्त्तनात्, पारसीकवन्मातृविवाहे, तथा मान(संख्या)विरोधाच, लोकमानत्वे सप्तमाना- पत्त्या कथमित्थमिदं ननु यदुत “पापादत्रेदशी वुद्धि" रित्यादि ॥ ६१८॥ एवं त्विदं भवेदपीत्याह-'अतीन्द्रिये त्यादि, अतीन्द्रियार्थद्रष्टा तु सर्वज्ञ इत्यर्थः पुमान कश्चिद्यदीष्यते ऋपभोऽन्यो वा, ततः किमित्याह-संभवद्विषयाऽपि स्यात्, तदुपदेशज्ञानसामर्थेन, एवंभूताऽर्थकल्पना-यदुत "पापादत्रेदशी बुद्धि"रित्यादि ॥ ६१९॥ दोपान्तराभिधित्सयैतदेवाह -"अपौरुषेयते'त्यादिना-एवमुक्तन्यायाद् अपौरुषेयताऽपि 'अस्य वेदस्य नान्यतो खवगम्यते, किन्वित एव सर्वज्ञात्, ननु चात्र हेतवः सन्तीत्येतदाशझ्याह-कर्तुः अस्मरणादीनां वक्ष्यमाणानां 'व्यभिचारादिदोषतः' अनैकान्तिकासिद्ध- त्वदोपादिति ॥ ६२०॥ एतदेवाह-'नाभ्यासे'त्यादिना, 'नेति प्रतिषेधः, अभ्यासः कर्मणां सत्यमुत्पादयति कौशलम् । धात्राऽपि तावदभ्यस्तं, यावत्सृष्टा मृगेक्षणा ॥१॥ अन्ये तु पश्चार्द्धमन्यथा पठन्ति-"मिथ्या तत् तादृशी येन, न धात्रा SAR ·अपौरुषेयां- गमनिरासः हारि० जैनमता- चिकारे निर्मिताऽपरा" इति, एवंमादीनामपि की 'विगीनता सकललोकैकवाक्यतया मर्यते न अविगानेन मर्यत इत्याह -मर्यते च विगानेन, अनेकवाक्यतया, हन्त इहापि' वेदे 'अष्टकादिका अष्टकावामकत्वह्या(टी)विरिति ॥ ३२१ ॥ एवं चापौरुषेयों वेदः कर्तुरस्मरणीदाकाशवदित्य॑साधनं, तथा आँचभिमतं हिरण्यगर्भवेदाध्ययनं गुरुमुखाधीतवेदाध्ययन- पूर्वकं वेदाध्ययनस्वादिदानतिनवेदाध्ययनवदित्येतदप्यसाधनमेवेत्यभिधांतुमाह-'खकृते त्यादि', 'खकृताध्ययनस्यापि स्वरचितपठिस्यापि ताव: अध्ययनभावो ने विरुध्यते, तदर्शनादिति । कृता(कत्र)पलापे कारणमाह-गौरवापा- दनार्थ च प्रस्तुतमन्धेस्य स्यादनिवेदन, यदुत मत्कृतोऽयं, लोकानां तथारुढत्वात् , अत एतदप्यसाधनमेव ॥ ६२२॥ तथाऽन्योऽपि हेतुरपौरुषेयत्वे मन्त्रसामर्थ्यदर्शनादित्ययमप्यसुन्दर इति प्रतिपादयशाह-मश्रादित्यादि, मन्त्रादीनां च सामध्ये विषार्पहरणांदी शावराणामपि' पौरुषेयाणामपि 'स्फुर्ट' प्रतीतं, सर्वलोकेऽपि तथा व्यवहारदर्शनात् । दोषा- म्तरमाह-ने चाप्यव्यभिचारि तत्समध्ये, क्वचिंत्तदावेऽपि फलादर्शनादिति ॥ २६ ॥ सर्वज्ञसिसंधिकारे श्रुतिपरीक्षागः तेति तेनैवीपसहरमाह-वेदेऽपी'त्यादि, वेदेऽपि पठ्यते थेषः सर्वज्ञो महात्मा तत्र तत्र यथा 'सर्वविद्यत्यादौ यत् यस्मात् 'स' वेदः मानं भवताम् , अंतोऽपि 'अस्य' सर्वज्ञस्य असत्वं वक्तुं न युज्यते, न्यायादिति ॥ ६२४ ॥ न चे हार्थवादादिकल्पनया परिहारविषयकल्पन युक्तमित्येतदाह-'न चापी'त्यादि, न चापि 'अतीन्द्रियार्थत्वात् साक्षात्त- दयोदशनाद 'ज्यायो' शोभर्न 'विषयकल्पनम्' अर्थवादादि, कस्येत्याह-जसाक्षादर्शिनः छन्नस्थल 'तन्त्र' वेके निदर्शनमाह-ह नीलादिविषये कंपनमन्धरत्येव न योग्यः सर्वथा जात्यायोज्यवस्खाल ॥१५॥ प्रकृतमुपसंहरति- 5*** . iie ।

·'सर्वज्ञेने स्यादिना-सर्वज्ञेन हि सर्वज्ञेनैव 'अभिव्यक्तात् प्रकाशितात् "सर्वार्थात् सर्वविषयात् आगमात्परा नान्या
इति, केत्याह-'धर्माधर्मव्यवस्था एवं धर्म एवमधर्म इति नीतिः इयं युज्यते; यथोकमस्माभिर, नाम्यता प्रमाणात
कपिद-भुवनेऽपि ॥ ६३६ ॥ वार्त्तान्तरमाह-'अत्रापी'-त्यादिना-
अत्रापि प्राज्ञ इत्यन्य, इत्थमाह सुभाषितम् । इष्टोऽयमर्थः शक्येत, ज्ञातुं सोऽतिशयो यदि ॥२७॥
अयमेवं नवेत्यन्यदोषो निर्दोषताऽपि वा । दुर्लभत्त्वात्प्रमाणानां, दुर्बोधेत्यपरे विदुः ॥ ६२८ ॥
अत्रापि ब्रुवते वृद्धाः, सिद्धमव्यभिचार्यपि । लोके गुणादिविज्ञान, सामान्येन महात्मनाम् ॥ ६२९ ॥
तन्नीतिप्रतिपत्त्यादेरन्यथा तन्न युक्तिमत् । विशेषज्ञानमप्येवं, तद्वद्भ्यासतो न किम् ? ॥ ३० ॥
दोपाणां हासदृष्ट्येह, तत्सर्वक्षयसम्भवात् । तत्सिद्धौ ज्ञायते प्राज्ञैस्तस्यातिशय इत्यपि ॥ ६३१ ॥
हृद्गताशेषसंशीतिनिर्णयादिप्रभावतः । तदात्वे वर्तमाने तु, तश्यक्तार्थाविरोधतः ॥ ६३२ ॥
न चास्यादर्शनेऽप्यय, साम्राज्यस्येव नास्तिता । सम्भवो न्याययुक्तस्तु, पूर्वमेव निदर्शितः ॥ ६३३ ॥
प्रातिभालोचनं तावदिदानीमप्यतीन्द्रिये । सुवैद्यसंयतादीनामविसंवादि दृश्यते ॥ ६३४ ॥
एवं तत्रापि तद्भावे, न विरोधोऽस्ति कश्चन । तद्व्यक्तार्थाविरोधांदौ, ज्ञानभावाच्च साम्प्रतम् ॥६३५॥

·सर्वज्ञोक्ता- गमनिश्चयः हारिक जैनमता- धिकारे - ॥८६॥ सर्वत्र दृष्टे संवादाददृष्टे नोपजायते । ज्ञातुर्विसंवादाशङ्का, तद्वैशिष्ट्योपलब्धितः ॥ ६३६ ॥ वस्तुस्थित्याऽपि तत्ताहम्, न विसंवादकं भवेत् । यथोत्तरं तथादृष्टेरिति चैतन्नं साम्प्रतम् ॥ ६३७ ॥ सिद्धयेत्प्रमाणं यद्येवमप्रमाणमयेह किम् ? । नोकं नास्ति सत्यार्थ, पुरुषे बहुभाषिणि ॥ ६३८ ॥ यत एकं न सत्यार्थ, किन्तु सर्व यथाश्रुतम् । यत्रागमे प्रमाणं स, इष्यते पण्डितैर्जनैः ॥ ६३९ ॥ आत्मा नामी पृथक् कर्म, तत्संयोगाद्भवोऽन्यथा।मुक्तिहिँसादयोमुख्यास्तन्निवृत्तिः ससाधना ॥६४०॥ अतीन्द्रियार्थसंवादो, विशुद्धो भावनाविधिः । यत्रेदं युज्यते सर्व, योगिव्यक्तः स आगमः ॥ ६४१ ॥ अधिकार्यपि चास्येह, स्वयमज्ञो हि यः पुमान् । कथितज्ञः पुन(मांस्तद्वैयर्थ्यमतोऽन्यथा ॥ ६४२ ॥ परचित्तादिधर्माणां, गत्युपायाभिधानतः । सर्वार्थविषयोऽप्येष, इति तद्भावसंस्थितिः ॥ ६४३ ॥ 'अत्रापि' अनन्तरोदितवार्तायां प्राज्ञः 'इति अस्माद्धेतोः 'अन्यः' सौगतः 'इत्थं वक्ष्यमाणनीत्याऽऽह, सुभापित- मित्युपहसति, इष्टोऽयमर्थः-यदुत सर्वज्ञेन ह्यभिव्यक्तादित्यादि शक्यते ज्ञातुं, सोऽतिशयो यदि, अयं सर्वज्ञः अयं तद- भिव्यकार्यः आगम इत्येवंरूपः, स तु न शक्यत इत्यभिप्रायः॥ २७ ॥ परमतमुपन्यस्यन्नाह-'अय'मित्यादि, अयमेवं- साधुः विद्वान् सर्वविद्वान् नवेति-नासाधु विद्वान्नासर्वज्ञ इत्येवमन्यदोपः सन्तानान्तरवर्तिनः, निर्दोषताऽपि वा (न) . - ॥८६॥ - ·तत्रैव, किमित्याह-'दुर्लभत्वात्प्रमाणानां' परचेतसामप्रत्यक्षत्वात् 'दुर्वाधा' दुर्ज्ञाना, इत्यपरे विदुः-अन्ये त्वेवं जानन्ति ॥ ६२८ ॥ वार्तान्तरमभिधातुमाह-'अनापीत्यादि, 'अत्रापि' अनन्तरोदितविचारे युवते वृद्धाः आगमवादिनः, किमि- त्याह-सिद्धं प्रतिष्ठितम् 'अव्यभिचार्यपि' नियमवदपि लोके गुणदोपविज्ञानम्, अन्यत्र कथमित्याह-सामान्येन प्रज्ञया न साक्षात्कारेण 'महात्मनां प्राज्ञानामित्यर्थः ॥ २९ ॥ एतदेव दर्शयितुमाह-'तन्नीती'त्यादि, 'तन्नीतिप्रति- पत्यादेः दिग्नागाचार्यनीतिप्रतिपत्तेः सम्यगुद्योतनात् सामान्येन यद्गुणज्ञानं सिद्धं तन्नीत्या जातकस्य, 'अन्यथा' यधेवं नेष्यते ततः 'तत्' नीतिप्रतिपत्त्यादि न युक्तिमत्, अप्रेक्षापूर्वकारिनीतित्वेन, एवं सामान्येन गुणज्ञानं सिद्धमित्याह, विशेषज्ञानमप्येवं गुणादिविषयमन्यत्र 'तद्वत्' सामान्यवद् अभ्यासतो न किं ?, भवत्येवेत्यभिप्रायः॥ ६३०॥ एतदे- वाह-दोपाणा'मित्यादि, 'दोपाणां' रागादीनां हासदृष्ट्येह प्रतिपक्षबलेन लोके 'तत्सर्वक्षयसम्भवात् तेषां-रागा- दीनां सर्वेक्षयोपपत्तेः, प्रतिपक्षोत्कर्षेण, 'तत्सिद्धी' सामान्येन गुणवत्पुरुषसिद्धौ ज्ञायते 'प्राज्ञैः' तदुक्तपरीक्षाक्षमैः 'तस्य' गुणवत्पुरुपस्य 'अतिशय इत्यपि' विशेषोऽपीति भावः ॥ ६३१ ॥ यथा ज्ञायते तथाऽभिधातुमाह-हृद्गते'त्यादि, हन- ताशेपसंशयनिश्चयप्रभावेन, आदिशब्दादन्यत्र दृष्टेष्टाविरुद्धोक्तिसामर्थेन च, तदात्वे द्वयादप्यतो ज्ञायते तस्यातिशयः, 'वर्तमाने तु' साम्प्रतं पुनः 'तद्व्यक्तार्थाविरोधतः तेन गुणवताऽभिव्यक्तो य आगमस्तदर्थाविरोधेन केवलेनेति ॥ ६३२ ॥ एवंभूतोऽपीदानीं न दृश्यतेऽतो नास्त्येवेत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-'नचे'त्यादिना-न च 'अस्य' अशेपसंशय- निश्चयकर्तुंरदर्शनेऽपि 'अद्य' साम्प्रतं साम्राज्यस्येव नास्तिता, किन्त्वस्तितैव, नहीदानी साम्राज्यमपि दृश्यते, तथा च ·- सर्वज्ञोका- गमनिश्चयः हारिक नमता- धिकारे तदस्तीति । स्यादेतत्-संभवति तदित्यत्राह-सम्भवोऽस्येति वर्तते न्याययुक्त एव भणितप्रकारेण, पूर्वमेव 'दोषाणां हा- सेत्यादिना निदर्शित इति समीनमेतत् ॥ ६३३ ।। अस्यैवं ज्ञानसम्भवमाह-प्रातिभेत्यादिना-प्रातिभालोचनं तांदू व्याध्यादिपरिणामविषयमिदानीमपि अतीन्द्रिये व्याध्यादिपरिणाम एवं सुवैद्यसंयतादीनां महाप्राज्ञानां केषाञ्चित् अविसंवादि दृश्यतें अर्थक्रियाद्वारेणेति ॥ ६३४॥ दृष्टान्तमभिधाय दार्शन्तिकंयोजनामाह-'एच'मित्यादिना-एवं यथा सुवेद्यानां तत्रापि' गुणवत्पुरुषे 'तद्भावें तद्विशिष्टंचेष्टोपलब्ध्या प्रातिभंगुणालीचनभावे न विरोधोऽस्ति कश्चन, अस्य साक्षाद्दर्शिनोऽपि यथार्थ संभवत्येतदित्यर्थः । तथा तद्वयक्तार्थाविरोधादौ तेन-गुणवता व्यक्तो यं आगेमा तदर्था- विरोधसम्भवाद् व्याससंवादादौ विषये 'ज्ञानभावाच' ज्ञानोत्पत्तेश्च कारणात् साम्प्रतमिदानी, न विरोधोऽस्ति कश्चन इत्यनुवर्तते ॥ ६३५ ।। यदि नाम दृष्टे संवादः अंदृष्टे किमायांतमित्यांशङ्कापोहायाह-'सर्वत्रे त्यादिना-सर्वत्र दृष्ट, तस्य- कार्थे, संवादाद्धेतोः अष्टे धर्मादौ 'नोपजायते न प्रवर्तत एंव 'ज्ञातुः प्राज्ञस्य 'विसंवादांशङ्का' किंमित्थमन्यथा वा ? इति, कुतः ? इत्याह-तद्वैशिष्ट्योपलब्धितः तस्य-व्यञ्जकस्य वा व्यक्ती वा सी माध्यस्थ्याधुपायाभिधानादिवैशिष्टयों- पलब्धेः (विधातत)॥ ६३६ ॥ प्रीतिभेन यदि नार्म नोपजायते तथाऽपि वस्तुस्थित्यां तत्पीति विसंवादकं स्या- दित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-वस्त्वित्यादि, 'वस्तुस्थित्यापि परमार्थेनापि तत्ताहिक, प्रातिभ मागानुसारि, न विसंवादक भवेत्, किन्त्वविर्सवादकमेव, कुंतः? इत्याह-यथोत्तरं क्रियांप्रवृत्ती 'तष्टेि' सुवैद्यपातिभवदविसवादकत्वेन हटेः। 'इति च एवं सति एतत् वक्ष्यमाणं 'नं सम्प्रित' न. शोभनम् ॥ ६३७॥ किं तदित्याह-सिदित्यादि ० - ·CALCC सिन्येत् प्रमाणम्-आगमाख्यं यवमेकवाक्यार्थसंवादित्वेन अप्रमाणमयेह किं ?, नैवं संन्ति किश्चिदप्रमाणे नाम, सर्व पौरुषेयवचनं प्रमाणं, कुतः ? इत्याह-नोकं नास्ति सत्यार्थ वाक्यं, किन्तु किश्चिद्भवत्यपि, पुरुषे वहुभापिणि, धुणा- क्षरवदिति सर्वेषां तद्वचनं प्रमाणमिति महाननः ।। ६३८ ॥ यथैतदसाम्प्रतं तथाऽभिधातुमाह-'यत एक मित्यादि, 'यता' यस्मादेकं न सत्यार्थ, धुणाक्षरंन्यायेन, किन्तु सर्वमेव यथाश्रुतं. यंत्रागमे इत्थम्भूत आगमो, न वचनमात्र, 'इष्यते' अभ्युपगम्यते, कै ? इत्याह-पण्डितैर्जनैः, मान्यते, आमुष्मिकसिद्धेरिति, तत्त्वज्ञैः ।। ६३९ ॥सं चेत्यम्भूत इत्यांह-'आत्मेत्यादिना-आत्मा नामी नारकादिरूपेण परिणामवान् , तथा पृथकर्म आत्मनो, वस्तुसत्वात् , 'तत्सं- योगात् कर्मसम्बन्धात् 'भव:' संसारः, 'अन्यथा मुक्ति' वस्तुसत्कर्मवियोगान्मोक्षः । तथा 'हिंसादयो हिंसानृता- दयः कर्मसंयोगहेतवः 'मुख्या: कथञ्चित्तक्रियाभाववाच्याः, तथाभणनादिति, निरुपचरिता इत्यर्थः, 'तनिवृत्तिः' हिंसादिनिवृत्तिर्मुख्या ससाधना, संदुपदेशक्षयोपशमादिना निमित्तेन ॥ ६४० ॥ तस्यैव गुणदोपमाह-'अतीन्द्रिये- त्यादिना-'अतीन्द्रियार्थसंवाद' चन्द्रोपरागनिमित्तादिसंवादः विशुद्धः संभवस्वरूपफलशुद्ध्या, 'भावनाविधिः' अनि- त्यत्वादिभावनामार्गः, यत्र 'इदम्' अनन्तरोदित 'युज्यते' सम्यग् घटते 'सर्व' निरवशेष 'योगिव्यक्तः सर्वज्ञप्रका- शितः स आगम इति, सम्यगागमलक्षणमेतत् ॥१४॥ ज्ञोऽज्ञों वाऽस्याधिकारी स्याद् ?, उभयथाऽपि वैयर्यमिति कुवा- दिनिराकरणमाह-'अधिकारी'त्यादिना-अधिकार्यपि चागमस्य 'इह' लोके खयम् आत्मना अज्ञों हि यः पुमांस्तदर्थस्य,. कथितज्ञः पुनः, नतु कवितमपि यो न जानात्येव, अत एवाह-धीमान् बुद्धिमान, 'तद्वैयथ्य आगमवैयथ्यम् , ·, -- शास्त्र हारिक बनमता- धिकारे शब्दार्थयोः वाच्यवाब- कभावे पूर्वपक्ष ॥८॥ 'अतः" प्रकारात् 'अन्यथा' अन्येन प्रकारेण, सर्वथा ज्ञोऽज्ञो वेत्येवंरूपेणैवेति ॥ ६४२ ॥ अन्यचित्तचैतसिकाद्यगतेरस- वार्थविषयोऽयमित्याशङ्काऽपोहायाह-'परचित्तादी'त्यादि, 'परचित्तादिधर्माणां चित्तालोचनसमुद्रोदकपलादिमानरू- पाणां गत्युपायाभिधानत:' तत्परिच्छेदोपायतः तपोभावनाद्यभिधानात् सर्वार्थविषयोऽपि 'एषः' प्रकान्त आगमः 'इति' एवं 'तद्धावसंस्थितिः' तत आगमात्पदार्थव्यवस्थेत्यर्थः ॥ ६४३ ॥ वार्तान्तरमाह- अन्ये त्वभिदधत्येवं, युक्तिमार्गकृतश्रमाः। शब्दार्थयोर्न सम्बन्धो, वस्तुस्थित्येह विद्यते ॥ ६४४ ॥ न तादात्म्यं द्वयाभावप्रसङ्गाद्बुद्धिभेदतः। शस्त्रायुक्तौ मुखच्छेदादिसङ्गात्समयस्थितेः ॥ ६४५॥ अर्थासंनिधिभावेन, तहृष्टावन्यथोक्तितः। अन्याभावनियोगाच्च, न तदुत्पत्तिरप्यलम् ॥ ६४६ ॥ परमार्थंकतानत्वे, शब्दानामनिबन्धना । न स्यात्प्रवृत्तिरर्थेषु, दर्शनान्तरभेदिषु ॥ ६४७ ॥ अतीताजातयोर्वाऽपि, न च स्यादनृतार्थता । वाचः कस्याश्चिदित्येषा, बौद्धार्थविषया मता ॥ ६४८ ॥ वाच्य इत्थमपोहस्तु, न जातिः पारमार्थिकी । तदयोगाद्विना भेदं, तदन्येभ्यस्तथास्थितेः ॥ ६४९ ॥ सति चामिन् किमन्येन १, शब्दात्तद्वत्प्रतीतितः। तदभावे न तद्वत्त्वं, तद्वान्तत्वात्तथा न किम् ? ६५० अभ्रान्ति(न्त) जातिवादे तु, न दण्डाद्दण्डिवदतिः। तद्वत्युभयसाङ्कये, न भेदाद् वोऽपि तादृशम् ६५१ हूँ ।

·'अन्ये त्वि'त्यादि, अन्ये तु बौद्धा अभिदधति 'एवं' वक्ष्यमाणं, किंभूताः? इत्याह-युक्तिमार्गकृतश्रमाः, जातियु- क्तिनिष्ठा इत्युपहसति । किमभिदधति? इत्याह-शब्दार्थयोः, लोके प्रसिद्धयोः, न सम्बन्धः कश्चित् 'वस्तुस्थित्या' पर- मार्थनेह विद्यते, तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावात् ॥ ६४४ ॥ एतदेवाह-'न तादात्म्य'मित्यादि, न तादात्म्य, शब्दार्थयो- रिति गम्यते, कुतः? इत्याह-द्वयाभावप्रसङ्गाच, तदेकत्वेन शब्दार्थद्वयस्थाभावापत्तेः, तथा 'बुद्धिभेदतः' शब्दार्थ- योर्विलक्षणबुद्धिभावात् । तथा शस्त्रायुक्ती' क्षुरिकानलाद्यमिधाने 'मुखच्छेदादि[]सङ्गात् वदनच्छेददाहप्रसङ्गात् तथा 'समयस्थिते.' सङ्केतव्यवस्थानादिति ॥ ६४५ ॥ न तदुत्पत्तिरपि, एतदभिधातुमाह-'अर्थे'त्यादि, 'अर्थासंनिधि- भावेन' अर्थासन्निधावपि क्वचित्तच्छब्दभावात् , तथा 'तदृष्टौ' देवदत्ताद्यर्थदृष्टौ 'अन्यथोक्तिता' यज्ञदत्तादिशब्दे- नोक्तेः, न चैतत्तदुत्पत्ती भवति, यदुत कारणाद्वा तद्भाव ? इति, तथा 'अन्याभावनियोगाच' अन्यस्मिन् घटे पटश- ब्दः (०ब्दस्य) अभावे वान्ध्येयशब्दादेर्नियोगात्-सङ्केताच्च कारणान्न 'तदुत्पत्तिरपि' अर्थाच्छन्दोत्पत्तिरप्यलं शोभते, न हि यद्यत उत्पत्तिस्वभावं तदन्यभावेऽभावे वा नियोक्तुं शक्यत इति भावः ॥ ६४६ ॥ दोपान्तरमभिधातुमाह-परमा- थे त्यादि, 'परमार्थकतानत्वे' परमार्थैकनिष्ठत्वे शब्दानामिष्यमाणे, किमित्याह-'अनिवन्धना' प्रवृत्तिनिमित्तविकला न स्यात् प्रवृत्तिः, प्रधानेश्वरादिशब्दानां वाचकत्वेन, केषु ? इत्याह-'अर्थेषु' वाच्येपु दर्शनान्तरभेदिषु' प्रधानेश्वरादिरू पेषु, अन्योऽन्यं तदभावादिति ॥ ६४७ ॥ तथा 'अतीते'त्यादिना-'अतीताजातयो' विनष्टानुत्पन्नयोऽप्यर्थयोरसत्त्वे न स्यात्प्रवृत्तिः, तथा 'न च स्यात्' न च भवेत् 'अमृतार्थता' मृपार्थता 'वाचा' कस्याश्चित् , प्रतारकसम्बन्धिन्या ८ GPRS -_- ·. हारि० जैनमता- धिकारे शब्दार्थयो वाच्यवाच कभावे पूर्वपक्ष -11८९॥ SE अपि, अन्यथा परमार्थंकतानत्वायोगात्', 'इंति' अस्मार्दोषत्रातात्. 'एषी' वाग् 'बौद्धार्थविषया' परिकल्पितबुद्धिप्रति- भासगोचरा मता' इष्टा शब्दार्थविद्भिः सौगतैः ॥ ६४८॥ एवं सति यद्भवति तदाह-वाच्यः' इत्यादिना-वाच्य' इत्थ- मपोह एवं, परिकल्पितबुद्धिप्रतिभासरूपत्वात्तस्य, 'न जाति' पारमार्थिकी, गोत्वादिरूपा, परिकल्पिती वाच्या, कुतः? इत्याह-तदयोगात्' गोत्वादिजातेरघटमानत्वात् , तथा विना भेदं स्वभावत एव गोत्वाधारस्वभावलक्षणगोव्यक्तीनों 'तदन्येभ्या अश्वादिव्यक्तिविशेषेभ्यः तथास्थिते, व्यापकत्वेऽपि गोत्वस्य गोव्यक्त्याघेयत्वेनैवावस्थानादित्यर्थः॥६४९॥ अत्र दोषमाह-सति चेत्यादिना, सति चास्मिन् 'भेदे' उक्तलक्षणे:किमन्येन-गोत्वादिना कल्पितेने, शब्दात्' गंवादि- रूपांत् 'तत्प्रतीतितः' तथाऽध्यवसायवशेन विशिष्टभेदवद्व्यक्तिप्रतीतेः । परामिप्रायमाह-तंदभावे' भेदाभावे न तद्वत्त्वं -विशिष्टभेदवत्त्वं व्यक्तिविशेषाणां, तथा हि स एव तथा स्वभावामेदो, नापर इति । अनोत्तर 'तद्धान्तत्वात् तस्य-में- दस्य प्रान्तत्वात्-कल्पितत्वात् तथा न किं ?, कल्पितमेव; तथाऽध्यवसायवशेन तद्वत्त्वं भवत्येवेत्यर्थः, वास्तवे ह्यस्मि- नयं दोषो, न पुनर्धान्त इत्यभिप्रायः॥ ६५० ॥ एतदेवाह-अभ्रान्ते त्यादिना-अभ्रान्ति(न्त)जातिवादे तु (वस्तुवाच- कपक्षे) न पुनः किमित्याह-गति परिच्छित्तिः, तद्वतीति योगः, किंवदित्याह-दण्डाहुण्डिवत् दण्डात्सकाशाद्दण्डि: नीव; नहि दण्डं छिन्द्वीत्युक्त कश्चिद्दण्डिन छिनत्ति अन्यत्र शब्दार्थानंमिज्ञातं, परामिप्रायमाश परिहरति-उभर्य- साङ्कय तु जातिव्यक्तिसाङ्कर्ये त्विष्यमाणे तदप्रतिपत्त्यापत्तिः नीत्या, ननु, 'वोऽपि युष्माकमपि जातिव्यकिवादिनी ॥८६॥ .

·. - तादृशमिति भ्रान्तमेव, तद्वत्त्वमितियोगः, कुतः इत्याह-भेदाद, जातिव्यक्त्योरिति गम्यते, न ह्यन्यथा सांकर्य भवतीति भावः ॥ ५५१॥ वार्त्तान्तरामिधित्सयाऽऽह-'अन्ये त्वि'त्यादिना- अन्ये त्वभिदधत्येवं, वाच्यवाचकलक्षणः । अस्ति शब्दार्थयोर्योगस्तत्प्रतीत्यादितस्ततः॥ ६५२ ॥ नैतदृश्यविकल्पाथैकीकरणेन भेदतः। एकप्रमात्रभावाच्च, तयोस्तत्त्वाप्रसिद्धितः॥ ६५३ ॥ शब्दात्तद्वासनावोधो, विकल्पस्य ततो हि.यत् । तदित्थमुच्यतेऽस्माभिर्न ततस्तदसिद्धितः ॥ ६५४॥ विशिष्टं वासनाजन्म, बोधस्तंच न जातुचित् । अन्यतस्तुल्यकालादेविशेषोऽन्यस्य नो यतः ॥६५५ ॥ निष्पन्नत्वादसत्त्वाच, द्वाभ्यामन्योदयो न सः। उपादानाविशेषेण, तत्खभावं तु तत्कृतः १॥६५६ ॥ न युक्तवत्खहेतोस्तु, स्याञ्च नाशः सहेतुकः । इत्थं प्रकल्पने न्यायादत एव न युक्तिमत् ॥ ६५७ ॥ अनभ्युपगमाचेह, तादात्म्यादिसमुद्भवाः । न दोषा नो न चान्येऽपि, तद्भेदा तुभेदतः ॥ ६५८ ॥ वन्ध्येतरादिको भेदो, रामादीनां यथैव हि । मृषांसत्यादिशब्दानों, तद्वत्तद्धेतुभेदतः ॥ ६५९ ॥ परमार्थकतानत्वेऽप्यन्यदोपोपवर्णनम् । प्रत्याख्यातं हि शब्दानामिति सम्यग्विचिन्त्यताम् ॥ ६६० ॥ अन्यदोषो यदन्यस्य, युक्त्या युक्तो न जातुचित् । व्यक्तवर्णं न बुद्धानां, भिक्ष्वादिः शवरादिवत् ॥ SE

·शब्दार्थ-
योवाच्य-
यात्र
हारि०
जैनमता-
घिकारे
वाचक
भावसिद्धिः
,
॥ ९०॥
ज्ञायते तद्विशेषस्तु, प्रमाणेतरयोरिव । स्वरूपालोचनादिभ्यस्तथा दर्शनतो भुवि ॥ ६६२ ॥
समयापेक्षणं चेह, तत्क्षयोपशमं विना । तत्कर्तृत्वेन सफलं, योगिनां तु न विद्यते ॥ ६६३ ॥
सर्ववाचकभावत्वाच्छब्दानां चित्रशक्तितः । वाच्यस्य च तथाऽन्यत्रं, नागोऽस्य समयेऽपि हि ॥६६॥
अनन्तधर्मकं वस्तु, तद्धर्मः कश्चिदेव च । वाच्यो न सर्व एवेति, ततश्चैतन्न बाधकम् ॥.६६५ ॥
अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यमन्यच्छब्दस्य गोचरः । शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षो, न तु प्रत्यक्षमीक्षते ॥ ६६६ ॥
अन्यथा दाहसम्बन्धादाहं दुग्धोऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन, दाहार्थः संप्रतीयते ॥ ६६७ ॥
इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि, वाच्योऽसौ न च दाहकृत् । तथाप्रतीतितो भेदाभेदसिद्धयैव तत्स्थितेः ६६८
अपोहस्यापि वाच्यत्वमुपपत्त्या न युज्यते । असत्त्वाद्वस्तुभेदेन, बुद्धया तस्यापि बोधतः ॥ ६६९ ॥
क्षणिकाः सर्वसंस्काराः, अन्यथैतद्विरुध्यते । अपोहो यन्न संस्कारो, न च क्षणिक इष्यते ॥ ६७० ॥
एवं च वस्तुनस्तत्त्वं, हन्त ! शास्त्रादनिश्चितम् । तदभावे च सुव्यक्तं, तदेतत्तुषखण्डनम् ॥ ६७१ ॥
बुद्धावर्णेऽपि चादोषः, संस्तवेऽप्यगुणस्तथा । आह्वानाऽप्रतिपत्त्यादि, शब्दार्थायोगतो ध्रुवम् ॥ ६७२ ॥
RECE
॥ ९॥

·5 'अन्ये तु जैनाः 'अभिधति अवते एवं'-यदुत 'वाच्यवाचकलक्षणः' वाच्यस्वभावोऽर्थः वाचकस्वभावः शब्द इत्येवंरूपः अस्ति शब्दार्थयोः 'योग' सम्बन्धः, कुत एतदित्याह-तत्मतीयादिनः' वाच्यप्रतीतिप्रवृत्तिप्राप्तिनिवेद- नादेः, 'ततः' शब्दादित्यागोपालाङ्गनमेतद् ॥ ६५२ ॥ (न)सम्भवश्चास्यान्यथेत्यभिधातुमाह-'नैतदि'त्यादि, न 'एतत्' तत्प्रतिपत्त्यादि दृश्यविकल्पार्थेकीकरणेन, दृश्यः-स्खलक्षणं तदेकीकरणेन विकल्प्यं, दृश्यमित्यध्यवस्येत्यर्थः, कथं नैतत् इत्याह-'भेदतः' तयोस्तत्त्वाप्रसिद्धितः इति सम्बन्धः, मेदात्कारणात् तयोः-दृश्यविकल्पार्थयोस्तत्वाप्रसिद्धितः-एकीकरण- त्वाप्रसिद्धः । अत्रैव हेत्वन्तरमाह-एकप्रमात्रभावाच, नहि क्षणिकत्वे दृश्यविकरप्यार्थयोः कालभेदेनैकः प्रमावत्येकीकर- णत्वाप्रसिद्धिरेव, स्यादेतत्-दृश्यविकल्प्यापैकीकरणं नाम वाह्यालम्बनस्य विकल्प्यस्य वाह्यालम्बनत्वेन प्रतिपत्तिः ॥१५॥ तथा पाह-'शब्दादित्यादि, शब्दादिति कारणे कार्योपचारात् तद्ज्ञानात् 'तद्वासनाबोका विशिष्टविकल्पवासनाघोषः विकल्पश्च विशिष्टः 'ततो हि तत एव विशिष्टवासनाबोधात् यत् यस्मात् तत्-तस्मात् 'इत्यमुच्यते' दृश्यविकल्प्यावर्था- चेकीकृत्येत्येवमभिधीयते अस्माभिः, विकल्पवैशिष्ट्येनेत्यर्थः, एतदाशयाह-न, 'ततः शब्दात् 'तदसिद्धि विशिष्ट- वासनावोधासिद्धेरिति ॥ ६५४ ॥ एतदेवाह 'विशिष्टे' त्यादिना-इह 'विशिष्टं तथाविधविकल्पजननस्वभावं 'वासना- जन्म वासनोत्पाद एव 'बोधः वासना, नत्वन्यः कश्चित् , 'तच' विशिष्टवासनाजन्म 'न जातुविन कदाचिद् युज्यते, कथमित्याह-'अन्यतः' अन्यस्मात् सहकारिणः तुल्यकालादेः विशेषेण तुल्यकालात् अतुल्यकालाद्वा 'विशा' वैशि- याकरणलक्षणः 'अन्यस्य' विशेष्यस्य नो यतः' यस्मात् न्यायेन ॥६५५॥ एतदेव विकल्पदोगोपन्यासद्वारेणाह-'निष्पने- शा.स.१६ ·-- शास्त्र 'वाच्यवा- चकभावः जैनमता- धिकारे ॥९१॥ त्यादि, 'निष्पन्नवादिति तुल्यकालीसहकारिणों ने विशेषा, विशेष्यस्यैवं तदानीं निष्पत्तेः' अनायातिर्शयत्वात्, विशे- पस्य चातिशयत्वादिति, असत्वाचातुल्यकालांदप्यन्यतों न विशेष, तदा तेस्यांसवाद्, असतश्चोपकारकरणायोगादिति। द्वयोद्भवोऽपर एवं विशेष इत्याशयाह-द्वाभ्यामन्योदयो न स द्वाभ्यामित्युपादांनसहकारिभ्या संकाशात् अन्यो- दय:-विशिष्टापरोत्पादोनस विशेषी, कुंतः' इत्याह-लुपादानाविशेषेण पूर्ववदविशिष्टंकार्यजननवभावत्वातिरस्कारेण, अन्योदयस्यैवासिद्धेरित्यर्थः, तदेव तत्स्वर्भावं यत्तदवाप्यान्योदयकारीत्याशक्याह-तत्खभावं तत्कुता तत्स्वभाव- मित्यनुपकारिणमपि सहकारिणमवाप्य विशिष्टांपरजननस्वभावमेव तद्-उपादानमिति कुतो', न कुतश्चिद्, वाङ्मात्रमेत- दित्यमिप्रायः॥६५६॥ परामिप्रायमाशय परिहरति-'न युक्तंच'दित्यादिना-न युक्तवत् तुल्यकालोऽतुल्यकालः सहकारी, विशेषाभावेन, 'खहेतोस्तु स्वकारणादेव तत्स्वभाववत्, तथाहि-नास्यापि स्वहेतुरविंशिष्टः सन्निदं विशिष्टं जनयति, न चान्यतो विशेषभाव इति केवलस्यैव वैशिष्ट्यमेष्टव्यम्, एवं सर्वत्रैवैतदिति प्रतीतिवैशिष्ट्याभावे तद्वासनाबोधानुपपत्ते- रिति, दोषान्तरमाह-स्थाच नाशः भवतामपि 'सहेतुकः' उत्पादव्यतिरिक्तहेतुसापेक्षा इत्थं प्रकल्पने-खहेतोरेवानुपकारि णमपि सहकारिणमवाप्य विशिष्टापरजननस्वभावमेतदित्येवं प्रकल्पने, तथाहि-एतदपि वक्तुं शक्यत एव-अकिश्चित्करमपि नाशहेतुमवाप्य निवृत्तिस्वभावमेतज्जातमिति विशिष्टोत्पादवत्सहेतुको नाशा, न्यायात् भवत्परिकल्पितादेव, अनिष्टं चैतद् अत:-अस्मात्कारणात् 'एतत्' इत्थंस्वभावकल्पनं न 'युक्तिमत् न्याय्यम् । एवं च स्वनीतितो विकल्पानुपपत्तेर्व- चनमात्रमेतत्-यदुत दृश्यविकल्पार्थैकीकरणं नाम बाह्यालम्बनस्य विकल्पस्य बाह्यालम्बनत्वेन प्रतिपत्तिः, विरुद्ध चैतद्, . ook ॥ ९१॥.

·MAA अयाह्यालम्बनस्य वाद्यालम्बनत्वेन प्रतिपत्तेः, न हि पीतालम्ब वनस्य नीलालम्वनत्वेन प्रतिपत्तिः, अव्यवस्थापत्ता, न च विषयत्वस्य प्रमाणं, नायमेव वाह्यप्रतिपत्तिरूपेण प्रवृत्तेः, न चान्यद्, अनभ्युपगमात्, तैमिरिककेशादिज्ञानस्याप्यवयवो. धमात्रवादेऽयोगात्, भावतः सामग्रीभेदाभावात् तिमिरकल्पनिमित्तासिद्धे, बोधमात्रभेदस्याप्रयोजकत्वात् , अपश्चितं च तदनेकान्तजयपताकायामिति नेहोच्यते, (संक्षेप) कामवत्त्वात्प्रारम्भस्यास्येति ॥६५७॥ उक्तदोपपरिहारार्थमाह-'अन- भ्युपगमे'त्यादि, 'अनभ्युपगमात्' अनङ्गीकरणाच 'इह प्रक्रमे 'तादात्म्यादिसमुद्भवाः तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रसूता न दोपाः 'न' अस्माकं पूर्ववर्णिताः, न चान्येऽपि 'परमार्थंकतानत्वे' इत्यादिनोकाः, कुतः इत्याह-तरेदात्' शब्दभेदात् 'तुभेदतः कारणभेदेन ॥ ६५८ ॥ एतदेवाभिधातुमाह-'वन्ध्येतरे त्यादि, 'वन्ध्येतरादिको भेदः वन्ध्याऽवन्ध्या च मत्कुणोऽमत्कुणश्चेत्यादि, 'रामादीनां स्त्रीपुरुपप्रभृतीनां यथैव हि सकललोकमतीतः, मृषासत्यादिशब्दानाम् आदिशब्दात्सत्यामृपादिशब्दपरिग्रहः, तद्वद्भेदः, कुतः? इत्याह-तद्धेतुभेदतः शब्दभेदोत्पत्तेः, सत्यादिभाषाद्रव्यवर्गणानां भेदाभ्युपगमादिति ॥ ६५९॥ यतश्चैवमतः किमित्याह-'परमार्थत्यादि, परमार्थंकनिष्ठत्वेऽपि शब्दानामन्यदोपोपवर्णन 'न स्यात्प्रवृत्तिरर्थवि'ति प्रत्याख्यातं हि शब्दानां, निराकृतमित्यर्थः "इति' एवं सम्यग् विचिन्त्यतामेतत् ॥ ६६०॥ एतदेव स्पष्टयति-'अन्य' त्यादिना-'अन्यवोगा' अर्थान्तरभूतवस्तुदोपः 'यत्' यस्मात् 'अन्यस्य' अर्थान्तरस्य 'युत्त्या युक्त' उपपत्त्या घटमानो न जातुचित्, प्रतिवस्तूपमया प्रकटयति-वक्ति अवर्णम्' अश्लाघारूपं न 'युद्धानां भगवतां 'भिक्ष्वादिः' भिक्षुरुपासको वा, शवरादिवदिति वैधर्म्यनिदर्शनं, तदत्र भिवादितुल्याः सत्यशब्दा इतरे शबरादिवहुष्टा SESS

·वाच्यवा-
चकभावः
शास्त्र
हारि०
जैनमता-
धिकारे
.
॥ ९२ ॥
.
एवेति भावः ॥६६१॥ न चैतयोर्विशेषो नावगम्यत इत्याह-'ज्ञायते' इत्यादिना-ज्ञायते प्रमातृमिः तद्विशेषस्तु' सत्येत-
रशब्दभेदस्तु प्रमाणेतरयोरिव प्रमाणतदाभासयोः प्रतिभाससाम्येऽपि सति स्वरूपालोचनादिभ्यः' दाळसंवादनिरूप-
णादिभ्यः तथा दर्शनतो 'भुवि' पृथिव्याम्, अनेन प्रकारेण तद्भेदसिद्धेः सदसदर्थप्रतिभासविशेषः, परैरपि संवादेतर-
द्वारेण तदभ्युपगमात्, न चैकान्ततुल्ययोः संवादेतराविति भावनीयम् ॥६६२॥ एवं सति समयानर्थक्यमित्येतत् परिह-
रति-समयेत्यादिना-समयापेक्षणं' सङ्केतापेक्षणं च 'इह' लोके क्वचित् तत्क्षयोपशमं उपलक्षणात् शब्दार्थसम्बन्ध-
ज्ञानावरणक्षयोपशमं विना 'तत्कर्तृत्वेन' क्षयोपशमकर्तृत्वेन सफलं सार्थकमेव, योगिनांतु' सर्वत्र तत्क्षयोपशमवतां न
विद्यते समयापेक्षणम् , असङ्केतितेऽपि स्वयं वाचकप्रयोगादिति ॥६६३॥ अन्यस्यान्यत्र समये विरोध इत्येतत्परिहरन्नाह-
'सर्वे'त्यादि, 'सर्ववाचकभावत्वात् देशाद्यपेक्षया विलम्बितादिप्रतीतिजनकत्वेन सर्ववस्तुवाचकस्वभावत्वात् 'शब्दानां
चित्रशक्तितो वाच्यस्य च तथेति तथा तथाऽनेकप्रतीतिनिबन्धनानेकशक्तित्वाच्च वाच्यवस्तुनः, किमित्याह-अन्यत्र
नागोऽस्य समयेऽपि, अस्य शब्दस्य घटादेः अन्यत्र-पटादौ समयेऽपि-सङ्केतेऽपि नाग:-नापराधः, अर्थप्रतीतिजनक-
त्वेनोभयोस्तत्स्वभावत्वादिति ॥ ६६४ ॥ अत्रैवानुक्तदोषपरिहारार्थमाह-'अनन्ते' त्यादिना-अनन्तधर्मकं 'वस्तु' घटादि
तथा तथाऽनेककार्यकरणात, एकस्वभावादनेककार्याकारणात् , एकस्वभावादनेककार्यासिद्धेः, तच्चित्रवे चैकत्वविरोधात्,
'तद्धर्मी वस्तुधर्मः कश्चिदेव हि (च) अमिषेयपरिणामरूपो 'वाच्या' अभिधेयः, न सर्व एव, सर्वथेन्द्रियान्तरग्राह्योs-
पीति, यस्मादेवं ततश्चैतत् न बाधकं वक्ष्यमाणं यदुच्यते परेण ॥ ६६५ ॥ किं तदित्याह-'अन्यदेवे'त्यादि, अन्यदेव
॥ ९२॥

·इन्द्रियग्राचं स्वलक्षणम् , अन्यच्छब्दस्य गोचरः सामान्यलक्षणं, कुतः ? इत्याह-शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षः-अन्धोऽपि घटादि, न तु प्रत्यक्षमीक्षते चक्षुष्मानिव ॥ ६६६ ॥ एतदेव भावयति-'अन्य'त्यादि, अन्यथा स्पष्टानुभवेन दाहसम्ब- न्धात् इन्द्रियार्थयोगेन दाहं स्वगतं दग्धोऽभिमन्यते, एवं पुमान्न जानाति, 'अन्यथा' स्वसष्टाननुभवतः दाहशम्देन श्रुतेन दाहार्थः संप्रतीयते श्रोत्रा पुरुषेणेत्येतत् न वाधकम् ॥ ६६७ ॥ यथा न वाधकं तथाऽऽह-इन्द्रिये'त्यादि, 'ह- न्द्रियग्राह्यतः' इन्द्रियग्राह्याद्धर्मादन्योऽपि वाच्यो धर्मः, अपिशब्दादनन्योऽपि, अतोऽयुक्तमिदं यत् शब्दात्मत्येति भिन्नाक्षो, न तु प्रत्यक्षमीक्षत इति, तदभिधेयधर्मस्य कथश्चित्ततो भेदात्, न च नेक्षत एव, कथञ्चित्तग्राह्यानुविद्रस्यैव शब्दात्प्रतीतेः, यथाक्षयोपशमं तथाऽनुभवादिति, तथाऽसौ वाच्यो धर्मो न च 'दाहकृत् दाहकरणशीला, चशब्दा दाहकृच्च, अतो युक्तमिदं यद् अन्यथा दाहसम्बन्धादित्यायुक्त, स्पर्शनेन्द्रियगम्यधर्मस्य कयश्चिदभिधेयतो धर्मतो भेदात्, न च शब्दादपि न तत्प्रतीतिरेव, अस्पष्टाकारतया प्रतीतेः। तथा दाहवेदनं वसातावेदनीयकर्मोदयनिमित्तं, न दाहसम्बन्धमात्रज, तदभावे कचिदभावात्, एतदधिकृत्याह-तथा प्रतीतितः' इत्युकवदितरेतरगर्भप्रतीतेः कारणाद्, इन्द्रियग्राह्यतोऽन्योऽपि तथाज्ञानाय, कुतः? इत्याह-भेदाभेदसिद्ध्यैव जात्यन्तरात्मिकया हेतुभूतया, 'तत्स्थिते।' अभिधेयेन्द्रियग्राह्यधर्मस्थितेरिति भावः ॥ ६६८॥ यदुकं 'वाच्य इत्थमपोह' इत्येतन्निराकरोति-'अपोहे'त्यादिना- अपोहस्यापि परकल्पितस्य वाच्यत्वम्' अभिधेयत्वम् उपपत्त्या' युक्त्या 'न युज्यते न घटते, कुतः? इत्याह-'अस- त्यात्' अविद्यमानत्वात् , 'वस्तुभेदेन' वस्तूनामन्यत्वेन, तथाहि-भिन्नानि च वस्तून्येव, तद्भेदः तद्वाच्यत्वे वा ?, अप- ·वाच्यवा- शास्त्र हारि० सम्बन्ध जैनमता- धिकारे ॥ ९३॥ रस्तुच्छोऽन्तरेऽप्रमाणका, न च तस्य वस्तुना सम्बन्ध इति, तत्मास्यर्थक एवेत्यनुघुष्य एव, विकल्पबुद्धिप्रतिभासोऽव- शिष्यते, तमप्यधिकृत्याह-वुद्धया तस्यापि विकल्पबुद्ध्याऽऽकारस्यापि भवन्नीत्यैव, असत्त्वादिति वर्त्तते, कुतः इत्याह- 'घोषतः' इत्यद्वयादोधा देनेति योगा, नहि बोधमात्रवादिनो द्वयबोधव्यतिरिक्तं किंचिदस्तीति कुत इष्टप्रतिभासा ! केशोरुकादिप्रतिभासस्तु लोके बोधमात्रसामग्रीभिन्नकम्मतिमिरापरकेशदर्शनादिजो युक्ता, न तु बोधमात्रसामग्रीतः, तस्यापरमन्तरेण वैशिष्ट्यकरणायोगादिति वस्त्वेव वाच्यं, नापोह इति ॥ ६६९ ॥ इतश्चैतदेवमित्याह-'क्षणिका' इत्यादि, क्षणिकाः 'सर्वसंस्कारा' कृतकाः, भावा इत्यर्थः, अन्यथा यदि वस्तु वाच्यत्वेन नेष्यते एतद्विरुध्यते, कथम् ? इ. त्याह-अपोहः 'यत्' यस्मात् न संस्कारः, अवस्तुत्वात् , न च 'क्षणिक' नश्वर इष्यते, अवस्तुत्वादेवेति ॥६७०॥ किश्च- 'एवं चेत्यादि, 'एवं च' अवस्तुवाचकत्वे शब्दानां 'वस्तुनः' स्वलक्षणस्य 'तत्त्वम्' अनित्यत्वादिमत्वं हन्त 'शास्त्रात् पिटकनयलक्षणात् 'अनिश्चितम् अनवगतं वस्तुनीत्या, 'तदभावे च तत्त्वनिश्चयाभावे च 'सुव्यक्तं' स्पष्टं तदेतत्' शास्त्रप्रणयनं तदनुष्ठानं च तुषखण्डनं, फलकणानासादनादिति ॥ ६७१ ॥ दोषान्तरमभिधातुमाह-'बुद्धे'त्यादि, 'बुद्धा- वर्णेऽपि च बुद्धाश्लाघायामपि चादोषः प्रामोति, 'संस्तवेऽपि तत्स्तोत्रकरणरूपे 'अगुण गुणो न प्रामोति, तथा 'आह्वा- नाप्रतिपत्त्यादि' आह्वाने सत्यप्रवृत्यादि 'शब्दार्थायोगता' शब्दार्थसम्बन्धाभावे 'ध्रुवम् अवश्यम्, आहूतार्थस्य तच्छब्देनाभणनादिति ॥ ६७२॥ वातोन्तरमाह- ज्ञानादेव नियोगेन, सिद्धिमिच्छन्ति केचन । अन्ये क्रियात एवेति, द्वाभ्यामन्ये विचक्षणाः ॥६७३॥ . - -

·ज्ञानं हि फलदं पुंसां, न क्रिया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात्प्रवृत्तस्य, फलप्राशेरसम्भवात् ॥ ६७४ ॥
ज्ञानहीनाश्च यल्लोके, दृश्यन्ते हि महाक्रियाः । ताम्यन्तोऽतिचिरं कालं, क्लेशायासपरायणाः ॥६७५॥
ज्ञानवन्तश्च तद्वीर्यात्तत्र तत्र खकर्मणि । विशिष्टफलयोगेन, सुखिनोऽल्पक्रिया अपि ॥ ६७६ ॥
केवलज्ञानभावे च, मुक्तिरप्यन्यथा न यत् । क्रियावतोऽपि यत्नेन, तस्माज्ज्ञानादसौ मता ॥ ६७७॥
क्रियैव फलदा पुंसां, न ज्ञानं फलदं मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो, न ज्ञानात्सुखितो भवेत् ॥६७८॥
क्रियाहीनाश्च यल्लोके, दृश्यन्ते ज्ञानिनोऽपि हि । कृपायतनमन्येषां, सुखसम्पद्विवर्जिताः ॥ ६७९ ॥
क्रियोपेताश्च तद्योगादुदग्रफलभावतः। मूर्खा अपि हि भूयांसो, विपश्चित्वामिनोऽनघाः ॥ ६८० ॥
क्रियातिशययोगे च, मुक्तिः केवलिनोऽपि हि । नान्यदा केवलित्वेऽपि, तदसौ तन्निवन्धना ॥ ६८१॥
फलं ज्ञानक्रियायोगे, सर्वमेवोपपद्यते । तयोरपि च तद्भावः, परमार्थेन नान्यथा ॥ ६८२ ॥
साध्यमर्थ परिज्ञाय, यदि सम्यक् प्रवर्त्तते । ततस्तत्साधयत्येव, तथा चाह बृहस्पतिः ॥ ६८३ ॥
सम्यक् प्रवृत्तिः साध्यस्य, प्राप्त्युपायोऽभिधीयते । तदप्राप्तावुपायत्वं, न तस्या उपपद्यते ॥ ६८४ ॥

·.
-
ज्ञानक्रिया-
विचार
शास्त्र
हारि०
जैनमता-
धिकारे
॥ ९४॥
असाध्यारम्भिणस्तेन, सम्यग् ज्ञानं न जातुचित्। साध्यानारम्भिणश्चेति, दयमन्योऽन्यसङ्गतम् ॥६८५॥
अत एवागमज्ञस्य, या क्रिया सा क्रियोच्यते । आगमज्ञोऽपि यस्तस्यां, यथाशक्ति प्रवर्तते ॥ ६८६ ॥
चिन्तामणिखरूपज्ञो, दौर्गत्योपहतो न हि । तत्प्राप्त्युपायवैचित्र्ये, मुक्त्वाऽन्यत्र प्रवर्तते ॥ ६८७ ॥
न चासौ तत्खरूपज्ञो, योऽन्यत्रापि प्रवर्त्तते । मालतीगन्धगुणविदर्भ न रमते ह्यलिः ॥ ६८८ ॥
मुक्तिश्च केवलज्ञानक्रियातिशयजैव हि । तद्भाव एव तद्भावात्तभावेऽप्यभावतः ॥ ६८१॥
न विविक्तं वयं सम्यगेतदन्यैरपीष्यते । खकार्यसाधनाभावाद् , यथाऽऽह व्यासमहर्षिः ॥ ६९० ॥
बठरश्च तपखी च, शूरश्चाप्यकृतवणः । मद्यपा स्त्री सतीत्वं च, राजन्न श्रदधाम्यहम् ॥ ६९१ ॥
'ज्ञाने त्यादि, ज्ञानादेव केवलात् 'नियोगेन' नियमेन 'सिद्धिं मुक्तिमिच्छन्ति केचन ज्ञानवादिनः (अन्ये) क्रियात
एवेति, 'दाभ्यां ज्ञानक्रियाभ्याम् 'अन्ये ज्ञानक्रियावादिनः विचक्षणा इति ॥ ६७३ ॥ ज्ञानवादिमतमाह-ज्ञानं ही-
त्यादि, ज्ञानं हि फलदं पुंसां सर्वत्रैव, न क्रिया फलदा मता, कुतः । इत्याह-मिथ्याज्ञानात्मवृत्तस्य सर्वस्वैव फलप्रासे-
रसम्भवात्; नहि मृगतृष्णिकाजलज्ञानप्रवृत्तस्यापि तदवाधिरिति भावः ॥ ६७४ ॥ ज्ञानाभावे केश एवं केवल इत्याह-
'ज्ञाने त्यादिना-ज्ञानहीनाश्च 'यत् यस्माल्लोके दृश्यन्ते एव 'महाक्रिया:' काष्ठवाहकादयः ताम्यन्तः सन्तः अति-
?
॥ ९४ ॥

·A चिरं कालं, किम्भूताः? इत्याह-क्लेशायासपरायणाः' फल शून्यविज्ञाधनाः, अतिदुःखवन्त इत्यर्थः॥ ६७५ ॥ प्रकृतो- पचयमाह-ज्ञाने'त्यादिना-ज्ञानवन्तश्च प्राणिनः 'तवीर्यात् ज्ञानसामर्थेन तत्र तत्र 'खकर्मणि' रतवाणिज्यादौ वि- शिष्टफलपोगेन हेतुभूतेन सुखिनो, दृश्यन्त इति वर्त्तते, अल्पक्रिया अपि सन्त इति ॥ ६७६ ॥ प्रधानमपि पुरुषार्थ- मधिकृत्य ज्ञानमेवोपयोगीत्याह-'केवले त्यादि, केवलज्ञानभावे च सति मुक्तिः, अन्यथा न 'यत्' यस्मात् क्रियावतोऽपि यलेन महता, तस्माज्ज्ञानादसी मता मुक्तिः ॥६७७॥ क्रियावादिमतमुपन्यस्यन्नाह-'क्रियेत्यादि, क्रियेव फलदा पुंसां सर्वत्र, न ज्ञानं फलदं मतं, कुतः ? इत्याह-यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञः कश्चिदपि न ज्ञानात्सुखिनो भरेत्, नहि सुख हेतुवस्तुज्ञानिनस्तत्प्राप्तावपि सर्वथा निष्क्रियस्य फलमित्यर्थः ॥ ६७८ ॥ क्रियाऽभावे न किश्चिदेत्यभिधित्सुराह-क्रिये.' त्यादि, क्रियाहीनाश्च यत् यस्मात् लोके दृश्यन्त एव ज्ञानिनोऽप्यालस्योपहताः 'कृपायतनम् करुणाभाजनमन्येषां प्राणिनां, किम्भूताः? इत्याह-सुखसम्पद्विवर्जिताः' आन्तरेण सुखेन बाह्यया च सम्पदा रहिता इति भावः॥६७९॥ प्रकृतोपचयमभिधातुमाह-क्रियेत्यादि, क्रियोपेताश्च प्राणिनः 'तद्योगात्' क्रियासामर्थन उदग्रफलभावतः सुख- सम्पदावात् मूर्खा अपि सन्तो भूयांसो दृश्यन्ते विपश्चित्वामिनः 'अनघाः' अपापा इत्यर्थः ॥ ६८०॥ प्रधानमपि पुरुषार्थमधिकृत्य क्रियैव प्रधानेत्यभिदधत् आह-'क्रियेत्यादि, क्रियाऽतिशययोगे शैलेशीलक्षणे सति पुतिः 'केव- लिनोऽपि हि' सर्वज्ञस्यापि, आस्तां तावदन्यस्य, नान्यस्मिन् काले केवलित्वेऽपि साते, तद् 'असौ' मुकिः तन्निय- न्धना' क्रियाकारणेत्यर्थः ॥६८१॥ उभयवादिमतमाह-'फल' मित्यादिना-फलं ज्ञानक्रियायोगे सति समेयोपपयते . .

·ज्ञानक्रिया- विचार: शास्त्र हारि० जैनमता- धिकारे . ॥ ९५॥ यत्किञ्चित् , 'तयोरपि च ज्ञानक्रिययोः 'तद्भावा' ज्ञानक्रियाभावः परमार्थेन, न अन्यथा-तद्योगमन्तरेणं ।। ६८२॥ एतदेवाह-साध्ये'त्यादि, साध्यमर्थ परिज्ञाय यथावत् यदि सम्यक् प्रवर्तते उपायात् ततस्तत्साधयत्येव साध्यं, तथा चाह बृहस्पतिः एतत्संवादि ॥ ६८३ ॥ सम्यगित्यादिना-सम्यकप्रवृत्तिः साध्यस्य ज्ञानोपायशुद्धा प्राप्त्युपायोड: भिधीयते निश्चयनयेन, ततश्च तदप्राप्तौ सत्याम् 'उपायत्वं हेतुत्वं न 'तस्याः सम्यक्प्रवृत्तेरुपपद्यते, अतो नांसौ सम्यक्प्रवृत्तिरेव ॥ ६८४ ॥ एतद्गर्भमाह-'असाध्ये त्यादिना-असाध्यारम्भिणः पुंसस्तेन कारणेन सम्यगंज्ञानं तत्त्व- नीत्या न जातुचित्, प्रवृत्त्यनङ्गत्वात् , साध्यानारम्भिणश्च, व्यर्थकालक्षपणातः, इत्येवं 'द्वयं ज्ञानक्रियारूपम् 'अन्यो- ऽन्यसङ्गतम्' इतरेतरानुविद्धं, परमार्थेन ॥ ६८५ ॥ अत्रैव परमागर्म घटयन्नाह-'अत एवें'त्यादि, अत एव कारणा- दागमज्ञस्य प्राणिनो या क्रिया ज्ञानपूर्विका सा क्रियोच्यते, नान्या, तथा आगमज्ञोऽपि स उच्यते यः तस्यां' क्रियायां 'यथाशक्ति' शक्त्यनुरूपं प्रवर्तते, नोपेक्षा करोति ॥६८६॥ एतदेव दृष्टान्तेन भावयति-चिन्तामणी त्यादि, चिन्तामणिः-दारियनाशनो रत्नविशेषः तत्वरूपज्ञः पुमान् परमार्थेन 'दौर्गत्योपहता' उद्वेगकारिदारियांभिभूतः सन् 'नहिं नैव तत्त्वाप्युपायवैचित्र्ये चिन्तामणिप्राप्त्युपायनानात्वे सति स्वाधीनतयाऽन्यत्र तदुपायं मुक्त्वा प्रवर्ततें, न हि, किन्तु तत्रैव ।।.६८७॥'न चासावित्यादि, न च 'असौ' प्राणी तत्खरूपज्ञः 'या' दौर्गत्योपहतः सन् 'अन्यत्रापि' अन्यत्र उपाये प्रवर्त्तते, दौर्गत्यनाशनाय, प्रतिवस्तूपमया समर्थयति-'मालतीगन्धगुणवित्' जातीकुसुमगन्धज्ञः 'दर्भ न रमते बलि' तृणविशेषे न रमत एव भ्रमर:-तिर्यक्सत्त्वोऽपि, किमुतान्यः १, एवं न भवतीत्यभिप्रायः ॥ ६८८ ॥ ॥ ९५ ॥'. १ M ·प्रधानपुरुषार्थमङ्गीकृस्योभयोपयोगमाह 'मुक्तिश्चेत्यादिना-मुक्तिश्च प्रधानपुरुषार्थरूपा केवलज्ञानक्रियातिशपजैव हि उभयनिवन्धनव, नानुभयनिवन्धनेत्यर्थः, कुतः ? इत्याह-'तद्भाव एवं' केवलज्ञानशैलेशीक्रियाभाव एव तावात् मुक्तिभावात् , तदभावे चाप्यभावतः, तदभावेऽभावादित्यर्थः ॥ ६८९ ॥ तंत्रान्तरीया अप्येवं व्यवस्थितो इत्याह-'न विविक्त' मित्यादिना-न 'विविक्तं' पृथक् पृथक् द्वयं सम्यगेतत् ज्ञानक्रियारूपम् अन्यैरपीष्यते विचक्षणः, कस्मात् । इत्याह-स्वकार्यसाधनाभायात्, नहि ज्ञानमात्र क्रियामानं वा फलदमिति, यथाऽऽह व्यासमहर्पिी, एतत्संवायेव वस्तु ॥ ६९० ॥ 'वठरश्चेत्यादिना-'चठरश्च' मूर्खश्च तपस्वी, तथा 'शूरश्चापि' प्रथमप्रहरणादिक्लैब्यहीनश्चाप्यकृतव्रणा, तथा मद्यपा स्त्री चित्तधमहेतुमद्यभोगवती स्त्री सतीत्वं च राजन्न श्रदधाम्यहम्, एतत्परस्परविरुद्धं वस्त्विति ॥६९१॥ मृत्यादिवर्जिता मुक्तिरित्युक्तं प्राक् तदुपदर्शयन्नाह- मृत्यादिवर्जिता चेह, मुक्तिः कर्मपरिक्षयात् । नाकर्मणः क्वचिजन्म, यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ ६९२ ॥ दग्धे चीजे यथाऽत्यन्तं, प्रादुर्भवति नाङ्कुरः । कर्मवीजे तथा दग्धे, न रोहति भवाङ्कुरः ॥ ६९३ ॥ जन्माभावे जरामृत्योरभावो हेत्वभावतः । तदभावे च निःशेषदुःखाभावः सदैव हि ॥ ६९४ ॥ परमानन्दभावश्च, तदभावे हि शाश्वतः। व्याबाधाभावसंलिद्धः, सिद्धानां सुखमिष्यते ॥ ६९५ ॥ सर्वद्वन्दविनिर्मुक्ताः, सर्वावाधाविवर्जिताः । सर्वसंसिद्धसत्कार्याः, सुखं तेषां किमुच्यते ? ॥ ६९६ ॥ RRESEARLEARE

·-
प
मुक्ति
शास्त्र
हारि०
बैनमता-
घिकारे
-
॥ ९६॥
.
अमूर्ताः सर्वभावज्ञास्त्रैलोक्योपरिवर्जिनः। क्षीणसङ्गा महात्मानस्ते सदा सुखमासते ॥ ६९७ ॥
एता वार्ता उपश्रुत्य, भावयन् बुद्धिमान्नरः । इहोपन्यस्तशास्त्राणां, भावार्थमधिगच्छति ॥ ६९८ ॥
'मृत्यादीत्यादि, 'मृत्यादिवर्जिता' मृत्युजराजन्मवर्जिता च 'इह लोके प्रवचने वा मुक्तिः, कुतः' इत्याह-'कर्म-
परिक्षयात्' सर्वथा कर्मविगमात्, यदि चैवं ततः किमित्याह-नाकर्मणः सत्त्वस्य कचित् 'जन्म' संमूर्छनोत्पत्त्यादिरूपं,
कथमित्याह-यथोक्तं 'पूर्वसूरिभिः' उमाखातिप्रमुखैः ॥ ६९२ ॥ किमुक्तमित्याह-दग्घेइत्यादि, दग्धे बीजे यथाऽ-
त्यन्तं शालिबीजादौ प्रादुर्भवति-न 'अङ्कुर' शाल्यकुरादिः, कर्मबीजे तथा दुग्धे ज्ञानावरणादौ न रोहति भवा-
कर नारकादिरूपः ॥ ६९३ ॥ 'जन्मेत्यादि, जन्माभावे सामान्येनैव जरामृत्योः प्रतीतयोरभावः, कुतः?-हेव-
भावतः निमित्ताभावात् , तदभावे च' (जन्म) जरामृत्यभावे च, किमित्याह-निःशेषदुःखाभावः रोगशोकादिदुःखा-
भावः 'सदैव हि' आकालमिति भावः ॥ ६९४ ॥ अयमेव च सुखरूप इत्येतदाह-'परमे त्यादि, 'परमानन्दभाव'
प्रकृष्टस्वास्थ्यलक्षणः तदभावे हि-निशेषदुःखाभावे 'शाश्वत:' अप्रतिपाती 'व्यावाधाभावसंसिद्धः सर्वथाव्याबा-
धानिवृत्त्युपजातः सिद्धानां सुखमिष्यते, परमसुखस्वरूपज्ञैः ॥६९५॥ सिद्धानामेव स्वरूपमाह-'सर्वद्वन्द्वेत्यादिना-सर्व-
द्वन्द्वविनिर्मुक्ता, द्वन्द्वानि-शीतोष्णादीनि, सर्वाबाधाविवर्जिताः, आवाधा:-धुत्तृडादिरूपाः, सर्वसंसिद्धसत्कार्याः,
सत्कार्यम्-आनन्दोपयोगि सुखं, तेषां किमुच्यते ?, यत एवमविद्यमानक्षुण्णा इति ॥ ६९३ ॥ भूयोऽप्यमीयामेव स्वरूप-
॥१६॥

·माह-'अमूर्त'त्यादिना- 'अमूर्ताः' रूपादिविकलाः सर्वभावज्ञाः ज्ञस्वभावत्वेन निरावरणाः 'त्रैलोक्योपरिवर्तिनः प्रकृष्टगुणतया लोकान्तस्थाः, क्षीणसङ्गाः, आकालं तन्निवृत्तेः, 'महात्मानः' अचिन्त्यशक्तियुक्तास्ते सदा सुखमासते, एकरूपतयैव ॥ ६९७ ॥ फलोपदर्शनद्वारेणोपसंहरन्नाह-एता इत्यादि, एता वार्ता अनेकशास्त्रगता 'उपश्रुत्य उप- सामीप्येन सम्यक्सम्प्रदायरूपेण श्रुत्वा "भावयन्' पर्यालोचयन् 'बुद्धिमान्नर' प्राज्ञ इत्यर्थः, किमित्याह-इह' प्रकरणे उपन्यस्तशास्त्रनिर्दिष्टानां लोकायतादिप्रणीतानां 'भावार्थ सोपयोगेतरादिरूपम् 'अधिगच्छति' जानाति ॥ ६९८ ॥ प्रकरणसङ्ग्याऽभिधित्सयाऽऽह- शतानि सप्त श्लोकानामनुष्टुप्छन्दसां कृतः । आचार्यहरिभद्रेण, शास्त्रवार्तासमुच्चयः ॥ ६९९ ॥ कृत्वा प्रकरणमेतद्यवाप्तं किञ्चिदिह मया कुशलम् । भवविरहवीजमनघं लभतां भव्यो जनस्तेन ७०० यं बुद्धं बोधयन्तः शिखिजलमरुतस्तुष्टुवुर्लोकवृत्त्यै, ज्ञानं यत्रोदपादि प्रतिहतभुवनालोकवन्ध्यत्वहेतुः । सर्वप्राणिखभाषापरिणतिसुभगं कौशलं यस्य वाचां तस्मिन् देवाधिदेवे भगवति भवताऽऽधीयतां भक्तिरागः ॥ ७०१ ॥ शा.स.१७ ·मुक्ति- स्वरूपं शास्त्र० हारि० जैनमता० धिकारे 'शतानी'त्यादि, शतानि सस श्लोकानां सङ्ख्ययाऽनुष्टुप्छन्दसां 'कृतः' उपरचितः, केन ? इत्याह-आचार्यह- रिभद्रेणेति कर्तुरिदं नाम, शास्त्रवार्तासमुच्चय इति प्रकरणस्य (नाम ॥ ६९९ ॥ प्रकरणं) निर्माय स्वप्रणिधानमुपदर्शय- नाह-कृत्वे'त्यादि, कृत्वा प्रकरणमेतदिति ययाख्यातं तदाह, यद् अवाप्तं प्राप्त किश्चिदिह मया 'कुशलं पुण्यं 'भवविरहवीज मोक्षबीजम् 'अनघ' श्रेष्ठं 'लभतां प्रामोतु भव्यो जनः तेन' पुण्येनेति । अनेन ग्रन्थकारो भववि- रहं प्रत्यत्यन्तानुरागं तथा सर्वेषु कल्याणाशयम् असत्यामृषाभाषाविषयज्ञतां चाहेत्येवं प्रतिपत्तव्यम् ॥ ७०० ॥ ॥ समाप्तेयं शास्त्रवार्तासमुच्चयटीका विकप्रदानानी, कृतिः सिताम्बराचार्यहरिभद्रस्येति ॥ ग्रन्थानमपि चोद्देशादनुष्टुप्छन्दसां कृतम् । द्वे सहने शंते द्वे च, पञ्चाशच्चेति लेखनम् ॥ १॥ ॥ ९७॥ *** इति सूरिपुरन्दरश्रीहरिभद्राचार्यरचितः खोपज्ञवृत्त्याऽलङ्कृतः श्रीशास्त्रवातासमुच्चयः समाप्तः। ॥९७॥ 1 ·नाम. अंक. नाम. श्रीआगमोदय-समिति तरफथी हाल मळतां ग्रंथो. अक. किंमत. किंमत. ३४ विशेषा गाथा विपयक्रम ४८ विशेषा भापांतर भाग २ जो ३५ विचारसारप्रकरण ५० जीवसमास १-८-० ३६ गच्छाचारपयनो ०-६-० ५१ शोभनस्तुति (संस्कृत) प्रेसमा ३७ धर्मविन्दुप्रकरण ०-१२-० ५२ स्तुतिचतुर्विशतिका सचित्र शोभनमुनिकृत ६-०-० ३८ विशेषा भापांतर भाग १ लो २-०-० ५३ चतुर्विशतिका सचित्र वप्पभट्टीकृत ६-०-० ३९ जैनफिलोसोफी (अंग्रेजी) १-०-० ५४ भक्तामरकाव्यसंग्रह भाग २ जो ३-८-० ०-१४-० ५५ नंद्यादिसप्तसूत्रगाथा अकारादियुतो विषयानुक्रम २-०-० ०-१२-० ५६ आवश्यक मलयगिरिकृत टीकायुक्त भाग १लो ४-०-० ४३ अनुयोगद्वारसूत्र ५७ जैनधर्मवरस्तोत्र २-८-० प्रेसमा ४४ नंदीसून २-४-० ५८ लीवडीमंडारना हस्तलिखितपुस्तकोतुं सूचीपत्र १-४-० ४५ भक्तामरकाव्य संग्रह भाग १ लो ३-०-० लोकप्रकाश गुजरातीभापांतर भाग १ लो प्रेसमा ४६ दशपयन्ना छायायुक्त २-०-० आवश्यक मलयगिरिकृत टीकायुक्त भाग २ जो प्रेसमां ४७ पंनसंग्रह प्राप्तिस्थान सुरत गोपीपुरा. ४. योग ४१ कर्म

·N
-
इति सूरिपुरन्दरश्रीहरिभद्राचार्यरचितः खोपज्ञवृत्त्याऽलङ्कृतः
श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः समाप्तः।
--
D
-

·॥शाश्वतशान्तिदायक-सफलमन्त्र-तन्त्र-यन्त्राधिराजराजेश्वर श्रीसिद्धचक्रेभ्यो नमो नमः॥
पूज्य-पन्यास-प्रवर-श्रीचन्द्रसागर-गणीन्द्र-ज्ञानभण्डार.
卐
अन्ध.
नं
.
नाम.

·No text on this page.