·FORCITORD. Shortly after the annotation of the Panjab, Babu Sgam& Olarina Basu vent to, and settled in, Labore ; and after serving a couple of years as Zleadmaster of the American Mission School there, entered Government Service. When the Educational Department was established in the Panjab, ho was selected to fill the important post of Head Clerk. It was in that capacity that he had to organise that department, and worked hard for the spread of Education in that province. Ile zealously promoted tho causo of Female Education to which Sir Robert Montgomery, ou the eve of his retirement from the office of Lieutenant-Governor of the Panjab, bore testimony as follorys -- "Baboo Syim i Charan of the Educational Department has always zealously supported the cause of l'emale Education. In testimony of which I give liim this. I trust he will rise still higher in his own depart mont. This certificate has been unsolicited by him. January 9th, 1805 (Sd.) R. MONTGOMERY." Sir Donald DicLeod, who succeeded Sir Robert Montgomery, was a ronowned Oriental Scholar, Ile wanted to orientalise Education in the Panjab and wrote a letter to that effect to the Director of Public Instruction. It tras due to Babu Syami Charan's influence, that the Panjab was saved that calamity. The Lieutenant-Governor's letter was, however, at his suggestion, forwarded to thio Anjuman-i-Panjab, a literary Society that was, tlırough his and Dr. Leitner's exertions, brought into esistence. It was at a meeting of this Socioty, that lo suggested the formation of an institution which took the shape of the Panjab Unirersity. On liis death, which occurred in August 1867, at the early ago of forts, the Indian Public Opinion, which tras, at that time, conducted by Sir Lopel Griffin and Dr. Leitner, paid a tributo to his momory as follows:- "To deeply regret to hour of the death of Baba ásamCharan (se, one of tho most enlightened and prospectablo members of thacsrellent Bengali Colony, which we have in gar midst at Labore. The deceased gentleman took considerable faterest in all 1. 'antivo country and topolder with other Brogatie · which some time a reflected credit on this S.12.11 Rai Bahadur Sris Chandra Basu, District and Sessions Judge, U. P., and Major B. D. Basu, I.J S. (Retd.), hare started the present Scrics of Sanskrit texts, and inscribed the same to the memory of their father. Tho publication has been entrusted to the Piņini Ollice. VISSER, PAxixi OFFICE.

·विज्ञापनम् । च तस्य पुरा पंचनदेषु इंग्लंडाघीश्वरेण विजितेषु तत्र प्रतिष्ठिते च तदुदारशासने, प्रजानामु पचिकीर्षया प्रधाननगरे लवपुरे शिक्षाविस्ताराप राजकीयो शिक्षाविमाग आस्थापितः। महती धूर्महाधुरंधरे गुणशालिने श्रीश्यामाचरणवसुमहोदये निविक्षिपे गुणपक्षपातिभीराजपुरुषैः । तेन व महामागेन शिक्षाविभागं सर्वथैव संवर्धयता पंचनदेषु विश्वविद्यालयस्थापनस्य प्रस्तावः समुत्थापितः तस्मिंश्च प्रदेश देवभाषासमुन्नति-स्रोशिक्षाविस्तार-मारतीयधर्मप्रवृद्धि-तत्परः सफलप्रयासश्च, स्वप. मपि चेदान्ततत्त्वनिष्णात-निर्मलहृदयः वहुनुपाकरोत् । मनस्विनश्च तस्य पितृचर यानुरागिणास्तद्गारवानुप्राणितयोः पुत्रयाः ज्यायान् वाणीशोऽपि श्रीमान्-श्रीशचंद्रः बहु- भाषाभिशः शास्त्रपारंगतः स्वगुणप्रामाज्जितरायपहादुरोपाधिः अधुमा बदायूँस्थप्रादेशिक न्यायासनमलंकरोति परमवैदान्तिकः। कनीयाँश्च पाई-पम्-एस-पदभूपितः संलग्यमेज- रोपाधिका समाप्तराजकार्यकालः सानुवादहिन्दूशास्त्रप्रन्यसम्पादको ज्ञानप्रांशुः श्रीमान् धामनदासः । स धाधुना महता प्रयत्नेनामुद्रातिनानि दुर्लभप्रायाणि हस्तलिखितानि गीर्यायवाणीपुस्तकाने संगृहीत्य श्रीश्यामाचरण-सस्कृत-ग्रंथावलि-माना मु- द्रापयितुप्रकाशयितुच समारग्यवान् । तस्याः श्रीश्यामाचरण संस्कृत ग्रंथावले- रयं द्वितीयो प्रन्या- व्यवस्थापक पाणिनिकार्यालया।

·उपोद्घातः अन मुद्रितस्य प्रन्यस्य द्वे पुस्तके मया समुपलधे । एकम्प्राचीन तालपरस्पं. मैथिलश्रोत्रियकुलोत्पन्ननैयायिकश्रीमणीश्वरशर्मणो सकाशादन्यच मैथिलथोत्रिय. तार्किक श्रीनीलाम्बरशर्मणां समहात् । यद्यपि द्वयमध्यवच्छुद्धमायं तथापि यत्र कुप्रचित लेखकप्रमादात् प्राचीनपुस्तकस्य च फेचित् स्थलेषु कीटमक्षितत्वात् सम्यतया समी बीन पाठं निर्धारयितुमशक्त पवाभवम् । एतया दुर्घटनया हतोत्साहोप्यहम् अन्धस्योपादे- यतया तत्प्रकाशने प्रवृत्तोऽभूवम् । पंदनखडखाद्यस्य टोकानिर्माणानन्तरमयं शङ्कर मिश्रेण रचित इति याकुत्र- विद्युत्युदायनप्रकारायतुर्थे चालासे प्रश्नपराघातप्रणालीप्रदर्शनापायगम्यते । उद्देश्य मध्यस्य मन्यस्य खंडनोद्देश्यसदृशमेव । शब्दार्थनिधनपंडमया नपन्तः सर्वत्र निर्वचनमावमत्रर्वगर्वान् । धीरा यथोक्तमपि कीरषदेतदुता लोकेषु दिग्विजयकौतुकमातनुनम् ।। इति बहनकारस्योदयम् । तथाव कथातः प्रश्नतः प्रश्नशानात्प्रश्नपराहतेः । प्रश्नानुत्तातः क्यापि पराहङ्कारशातनम् ।। इति घ धादिविनोदस्याहोदयम् । प्रायेषु विपूलासेषु नानादुरुहदासनिक विषयविवेचनपराः कथाप्रकारादर्शिताः । प्रसङ्गेन च नामाविषयवास्तिकनास्तिक दर्शनमतभेदा पनि सुगमतया पूर्यरूपेण सूचिताः । धतुर्षावास प्रतिमानुसारेणे. दायितं मन पराहत्येव विजयलाभः प्रदर्शितः । पयं पंचमे चालाले प्रश्नस्योत्तरमदयेय यथा प्रतिष्ठा लभ्येत तथा सूचितम् । प्रस्य अन्यस्य रचयिता प्रसिद्धपांडित्यः श्रीमान् किरमियः। अद्याप्यस्थ महा. मनः साक्षाशजा दशमस्यानोपा पर्तन्ते । संवरसरस्य च पातकस्यान्त्ये मागेऽयं मिथिलामदीमंडलं मंयामासेति रसायनामकन्यामिप्राचिनानिदचीयरे। पतप्राधेयं लोकः समुपलभ्यते- ·सम्याश्चेत्प्रतियन्ति कामपि कथामावेदयामा ययं वीरश्रीपुरपोत्तमक्षितिपते तत्रावधानङ्कुरु । त्वत्प्रत्यर्थिमहीभुजाम्मुगदृशो वक्षोजकुम्भवया- चप्टम्भादपि सन्तरीतुमधुना वाञ्छन्ति पारानिधिम् ॥ इति श्रीपुरुषोत्तमः गहडनारायणापरनामकः मिथिलाराज्यं १५८५ संवत्सरादन- न्तरं शशासेति महामहोपाध्यायश्रीपरमेश्वरशर्माणाम्मतम् । विहारप्रान्तान्तर्गत. मिथिलादेशावयवदर्भानगरायोजनद्वयं पूर्वतः स्थिते सरिसवाख्ये प्रामेऽस्य वास प्रासीदिति सुप्रसिद्धमेय मैथिलानाम् । अनेनैव स्थापिता स्थनिवासादक्षिणतः श्रीसिद्धेश्वरीदेव्यद्यापि तद्ग्रामदेवतात्वेन सम्पूज्यते । तेनैव खानित पको जलाशयोऽपि तनिवासात्पूर्वमावे वरीवति । एतस्य जलाशयस्य चतुर्दिकस्थितायभूमिः शङ्करमिश्र- निवासस्थानमिति नाम्नाऽधुनाऽपि प्रसिद्धा । अस्य जलाशयस्य पश्चिमे भागे तस्य निवासः प्राच्याञ्च बटुसंख्य काना तस्यान्तेवासिनान्निधासो विद्यालयश्वासीत् । अस्मि- न्नेव विद्यालयस्थाने एका संस्कृतपाठशालेका चाललपाठशालाऽधुना स्थापिता भूतपूर्व- मिथिलेशमहाराजलक्ष्मीश्वरसिंहानां ज्येष्ठया धर्मपल्या । मिथिलायामुचनाह्मणकुलेषु प्रसिद्धमेकं 'सिंहासमय' नाना कुलम् । तस्यादिपुरुपो हलायुधमिश्रः । हलायुधमिश्रस्य वृद्धातिवृद्धप्रपात्रः सुरेभ्यरमिधः सादरपुरनामकं प्राम समुपाजितवान् । ततःपरं सादरपुरनाम्नैवैतत्कुलं प्रसिद्धिमगात् । सुरेश्वर मिश्रस्य प्रानो भवनाथमिश्रो दुवेमिश्रनाम्नापि प्रसिद्धः । कदापि कमपि किमपि नायं ययाचे । अतः अयाची इत्यस्योपाधिः । प्राय भवनाथमिश्रो मीमांसा- न्यायव्याकरणशास्त्रेषु प्रसिदपांडित्य आसीत् । यद्यपि दुर्दैववशादधुना एक पय प्रन्यो व्याकरणविषयकः प्रयोगपल्लवनामकः समुपलभ्यते तथाऽध्यस्य मानादर्शन. शास्त्र पु बैदुष्यन्तस्य पुषस्य समुल्लेनादेव ज्ञायते । तथाहि- याभ्यां वैशेषिके तंत्र सम्यग्व्युत्पादितोऽस्म्यहम् । कणादभवनाधाभ्यां ताभ्यां मम नमासदा ।। इति भवनायक्तिगुम्फनमिह खंडनखाधठीकायाम् । धीश करेण विदुषा विदुपामानन्दवर्धनं क्रियते ॥ इति स्वम्रातुर्जयनाथस्य व्याख्यामाख्यातयान् यनः । मपिता भवनायोग्य सामिहालिखमुग्ज्यलम् ॥ इति च बहनखवाघटीकादिषुपलभ्यन्ते । भयनाथमिश्रो यदा पुत्रपौत्रसमन्धितो पृद्धो बभूष सदा तस्य पुत्रः शङ्करमिधः पितृसमीहितजिज्ञासुरेतत्पधाई गृहभिती लिलेख ।

·प्रीतमध्यापितमर्जितं यशो न शोचनीय किमपोइ भूतले । इति पतदुत्तरार्धमेवं भवनाथमिश्रः पर्यप्रयत् । प्रतः परं धीभवनायशर्मन मना मनोहारिष जावीतटे। ततः परं एनप्रस्थानो गंगातीरे कानिचिहान्युपिन्वा भवनापत्रिः परसदार- सायुज्यमगमत् । श्रोशङ्करमिश्रसम्बन्धिन्यो बयः कशः प्रथिता मायनेषु । जस इनटे तद्ग्रामस्थ वर्मकाराणां गृहेषु भयः स्वयमेर सदायमानाः सा महान सम्भाव्यमानं जन्म सूक्याम्बमूवुः । तमुवा चारो केटा पहनात- वेदनाया भवनाथमिश्रपल्या साहाय्यकरबाय प्रेषयामास । सालक परमाNिE- ब्राह्मणवृत्तित्वाद् गृहं सर्वया निर्धनमसीदनो बालाननानन्तरं मादागवलियन समुपार्जयिष्यति तत्तवैव भविष्यतीति चमारपन्य प्रतिशुभाइ ! बल्लादारानेर पालकोकुण्ठितमतिम पासीत् । पकलिन्दिने नहेगन राहा मानयादिना नाच गच्छन् रात्रौ तलिन्न व ग्राम पावसयंत्रधार । वासालामुम्चन्टेन माया पंचवर्षदेशीयो राजानं इष्टु अगाम | दर्शनीय चार दृष्ट्वा किसी पयं पति- राजा समादिदेश । ननिम्तिमन्यनिर्मितं या पठानोति बालकः परवरि पयं रचयितुं शक्लोपीति पृष्टो बाटक औचरयन् - पालाई जगदानन्द न में बाटा सरस्वती। अपूर्ण पंचमे पर्ने पर्नयानि जात्रयम् ॥ इति एतदुत्वा सम्मुग्धा राजा स्वीयमन्यदीय व प पटेति मनादिदेश मंत्र- पर्जन्यस्य कस्यापि पद्यस्यालायलाइवयमसहमाना शटक पाट- । चालतक्लिाउन प्रयाच नब भूले। सहनशी पुरुषः समाः सनगन् । न एमसुन्या प्रसन्नो राजा यावद्विरयं वं म्पयं नैर्नु र लायन्प मा कोपा गृहात गाद ! वाला बदनादाय अपर मुखमंत्रण कान्त सुनमायान्तं दृष्ट्या माता सहसोयाय बारम्ममा गत पास तात्तिष्ठ । सुवर्परागी गृहे माया एतद समाधान मन साहाय्यक प्रतिभुतास्त इलि। अपना बन्धकीय मा युदर दम दौ । धानकारियपि पुण्यशाला समस्लेन देन यो मन ·अयं जलाशयोऽद्यस्वेऽपि श्रीसिद्धेश्वरीमन्दिरादुत्तरलो वर्तमानश्चर्मकारिण्यास्तडाग इति प्रसिद्धः । बालकेनानीतं धन दृष्ट्वा याचनयता भवनाथमिश्रः परकीयद्व्यवन्त पते गृहा मम निवासोचिता नैवेति निश्चित्य ततः परमन्यत्र गत्वा तस्था। श्रीमान् शङ्करमिश्रः स्वपितुरेय नानाशास्त्राण्यधीत्यानुपमपाण्डित्याप्राप । समस्तं च निजं समय बहुसंख्यकविद्यार्थिनामध्यापनेनैव यापितवान् । एतच्छामाणामेतावती संख्याऽऽसीद्यदेकस्यामेव रात्री समग्नं हरिवंशपुस्तके तैलिखितम् । एतत्पुस्तकमद्यापि धर्तते यस्यान्न एतवृत्तसूचकान्यक्षराणि लिखितानि सन्ति । अनेन निर्मिता ग्रन्था यथा- (१) वैशेषिकसूमोपस्कारः (मुद्रितः) (२) कणदरहस्य (वाराणस्या मुद्रियते) (३) धादिविनादः (अनव मुद्रितः) (४) खण्डननण्डखाद्यटीका (मुद्रिता) (५) कुसुमाञ्जलिटीका आमादनानी (६) आत्मतत्त्वविवेकटीका (७) भेदरतम् खण्डनखण्डबाघखण्डनपरो प्रन्या (अप्रत्यः प्रतिशाश्लोको यथा- भेदरनपरिवाये तार्किका पय यामिकाः। अनावेदान्तिनःस्तेनान् निरस्यत्येप शङ्करः॥इति) (९) रसाय:-निजनिर्मिनसुभाषितसंमः ।। (१०) अनुमानमयूखः। (११)गारीमहसनम् (मुद्रितम्) (स्वपितुराशयातेन निर्मितं बाल्यावस्थायां तेनैव शिक्षितम्पद्यं नान्दोदलोकं कृत्वा रचितम्) , महताश्यासेन संशोधितेऽप्यस्मिन्मन्थे पुस्तकयापि कलाङ्गतया पहुषु स्पलेषु स्खलितानि सन्स्येय तदर्थ विदुषां सहदयानो क्षमा प्रार्थयते . प्रयागे। पैशामभाप्टम्याम् विद्वजनानुवरी गङ्गानाथः ·अथ वादिविनोदः महामहोपाध्यायसन्मिश्रश्रीशङ्करकृतः । जयति रतिविलासे सागस: शङ्करस्य स्मरनिगडनिबन्धः काञ्चनः शैलपुत्र्याः । गरलक्वलकालीभूतभूतेशकण्ठ- स्थलजलधरविद्युद्विभ्रमा बाहुवल्ली ॥१॥ उपकर्तु विजिगीषूनपकर्तुमहंगतान् विदुपः । वादिविनोदः क्रियते शङ्करकृतिना विविध्य तन्त्राणि ॥२॥ . (१) कथातः (२) प्रश्नतः (३) प्रश्नज्ञानात (४) प्रश्नपराहतेः। (५) प्रश्नानुत्तरतः क्वापि पराइकारशातनम् ॥३॥ , कथातः पराहकारशातनन्तावत् । तपादा कयास्वरूपनिरुपणम् । तत्र नानाप्रपा तका साधनदूषणविषया चाफ्यसन्दृग्धिर्न कथा, यत्र मिडिवैमेहुभिपिचार। क्रियते तपातिव्याप्ते, साधनदूषयानुयादे चातिव्याप्त दूपणस्यापि साधननया तमिधानान. 'प्रमरनिगइकन्धः । ३1३ भीषि' । दिग्धिः । * एत एवं पञ्च मकारा ययाक्रममा मन्ये पञ्चमूल्लासेषु निरूपिताः ।

·२ .. चादिविनादे फ्यप्रसंगाच, धादिसाधनानन्तरमेव प्रतियादिनाऽप्रतिभया कापर्यवसानेऽव्याप्त साधनवचनस्य दूपणवचनस्य चैकस्य नानाप्रवस्तृकरयामायादसम्भवाश्च ।। नापि कथाशक्तिलिङ्गवद्वाफ्यत्वम् कथात्वम्, कथयैव कथानिरूपणे आत्माश्रयात् ॥ न च जाति- विशेष एव कथात्वम्, पूर्व (पूर्व) वर्णानुभवाहितसंस्कारसध्रीचीनचरमवर्णभिव्यय चाफ्यार्थाभिव्यपंच पा । जातेः प्रत्येकवर्णवृत्तित्वे प्रतिवर्स कथाव्यवहारापत्तेः । एकवर्ग- वृत्तित्ये वर्णन्तरवहिर्भावेन कथाव्यवहारापत्तः ॥ किन्तु धादिप्रतिवाद्यन्याभिधाना. वृत्तिस्थापनाचादिसाधनाभिधानप्रतिवादिदूपणभिधानवृत्तिवाश्यत्वाधिकरणनिष्पादनाई. शप्रवृत्तवादिप्रतिवाद्यन्यतरसाधनदूषणाभिधानान्यतरत्वम् कथात्यम् ।। कथा च वादजल्पवितण्डाभेदात् त्रिविधा । नतु तत्त्ववभत्सुरप्येकः स्थापनामेव करोति अन्यस्तादृश एव दूषणमानम्प्रयुके तत्र वितण्डा तावत्कथान्तरम्, इति सानातनि. मतमुपादेयम् ।नया 'बादवितण्डाविजिगीपुतत्त्वमाननिर्णीतीषु कथा चतुर्थी,' इति-रतकोप- कारमतमुपादेयम् । न वा 'अत्रैकैव कथा, वादादयो न प्रकारभेदाः सम्भवन्तीति' कस्यचिन्मतमुपादेयम्।तत्त्यबुभुत्सुना स्वपक्षस्यापि साधनोयत्यात् एकस्यैकदा बुभुत्साविजि- गीपयोरभावात् , वादादीनां व्यापारफलभेदेन भेदस्य प्रामाणिकत्वात् । न च जयतस्व. निर्णयाभ्यां फलान्तरमपि कथायाः सम्भवति यदर्थं वादवितण्डा पृथक स्यात् । अनुत्पन्न तत्त्वनिर्णयस्योत्पादनम् उत्पन्नस्य पालनम् पालितस्याभ्यासः परव्युत्पदनञ्च इति कथात्र- यपर्यवसानमेव फलम् । किञ्च कथायामधिकारिसमावेशादपि त्रित्वमेव । ते हि तत्त्वनि. यार्थिनी विजयार्थिनः सर्वजनीनानुभयसिद्धान्तानपलापिनः ध्रवणादिपटपोऽकलह- कथापयिकव्यापारफला विसंवादनसमर्था अत्यन्तावहिता दूपणहवानः वादकधाधिकारिणस्तु प्रकृताक्तिका अविप्रलम्भका यथाकालस्फूर्तिका अनाक्षेपका युक्तिसिद्धमन्येतारः तत्त्वबुभुत्सवश्च । एतादृशाश्चैतादृशैरेव वक्तुमर्हन्ति, तथैव फल- सिद्धेः । न हि युयुत्सुरिरंसू सम्भूयार्थं साधयतः । उताधिकारिविपरीतास्त्वन- धिकारिण पव। तदेवं कथात्रयनियमे सिद्ध तत्वयुभुत्सुकथा वादः। सोचम्मवर्तते। प्रतिपन्नतत्त्वेन गुरुणा सह तत्त्ववुभुत्साः शिष्यस्य चुभुत्सावतो. शिष्ययोरेव घानुविधेय- युभुत्सामनुरुध्य था, 'शब्दोऽनित्य' इत्येकेनामिहिते, 'शब्दो निस्य' इत्यपरो प्रयात् । इयमेव विप्रतिपत्तिरित्यभिधीयते । यद्वा 'शब्दो नित्यो ऽनित्यो या, शब्दो नित्यो न या, शब्दवन्नित्यत्ति न घा, अनित्यत्वं शब्दचि न घा, अनित्यत्वं शब्दत्वसमानाधिकरणन कारका 1 स्पापनीयवात् । २ पृथकथा । ३ सिडामपजापिनः 11 एकेन वादिना।

·३ -- वादनिरूपणम् था, शम्दत्वमनित्यत्वसमानाधिकरणन्न वा इति यस्यां कस्यांचिद्विप्रतिपत्ती मायल्य- कृतायां शब्दालस्यत्वसिद्धिपर्यवसायिनं कश्चित् प्रयोग कुर्यात् । न त्यर्थान्तरत्व. शंकया विप्रतिपत्तिसामानाधिकरण्येनैव प्रयोगः । पक्षधर्मताबललभ्ये ऽर्थे ऽर्थान्तरा. भावात् । न छु तरकारिकालु विप्रतिपत्तिषु शब्दानित्यत्वन्न पर्यवसनम्, येन 'शब्दो- इनित्य' इति प्रतिशाफलन्न निर्वहेत, उद्देश्यसिद्धिविरोधिसंशयस्यैवानुमानाङ्गरवात् , पक्षविशेष्यकस्यातन्त्रत्वात् । तथा च 'शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् , यद्यत्कृतकन्तदनित्यम् , यथा घटः, अनित्यत्यव्याप्यकृतकत्ववाश्चायम्, तस्मादनित्यः इति प्रयुज्य संक्षेपतो विस्तरता वा कण्टकानुद्धरेत् । संक्षेपतो यथा-नार्य हेतुराभासा, नायं दुष्टो, नात्र हेती हेत्वाभासाधकाशी, नानासाधकत्यलिङ्गम् किञ्चिदपि, नात्र मयभिचारपञ्चकम् तलक्षणरहितत्वात् ,-नत्यायन्यतमः । विस्तरता यथा-कृतकत्वन्न व्यभिचारि साध्या- भाषासामानाधिकरण्यात् , प्रत पय न विरुद्धत्वम् , नाप्यसिद्धम् व्याप्तिपक्षधर्मताभ्याम् अमितत्यात्, न सत्प्रतिपक्षितम् अनुपस्थितविरोधिसाधनत्वात् , घ बाधितविषयम् ममित साध्याभावयदगामित्वात् । ततोऽपि विस्तरो यथा भायमसाधारणः सपक्षविप. क्षोभयनिष्ठाभावप्रतियोगित्यात् , न साधारणः विपक्षास्पर्शित्वात् , नानुपसंहारी पक्षा- दन्यत्र घटादी साध्यवत्युपसंहतत्वात् , न विरुद्धः साध्यानधिकरणानधिकरणत्वात् , नाश्रयासिद्धः सन्दिग्धसाध्यमिणि गतत्वात् , न व्याप्यत्वासिद्धः निरूद्व्याप्तिकत्वात् , नस्वरूपासिद्धासाध्यमिणि अमितत्वात् , न प्रकरणसमः अनुपस्थिततुल्यबलविरोधित्वाद, न बाधितविषयः प्रमितसाध्याभावबदगामित्यात् । एवं दृष्टान्तकण्टका अपि साध्य- साधनविकलत्यादयो यथास्फूर्ति निरसनीयणः । समयबन्धादेव कण्टकेद्धार इत्येके । पवं कण्टकोद्धारानन्तरं विरते धादिनि प्रतिवादी दूषणीयांशमात्रमनूध दूप- पम्पयुज्यात् । अनुवादपूर्वको दूपणमयोगी यथा कृतकत्वादिकं हेतुकृतम्, तत्र 'कृतकत्वमसाधकम् असिद्धत्वात्' इति । न चात्र पञ्चावयवापेक्षा, व्याप्यादेखमय- सिद्धतया तदुपदर्शकावयवानर्थयात् पक्षधर्मतामाप्रोपदर्शकस्यैव तायतैव सिद्धत्वात् । दूपणस्यासाधकतालिङ्गत्यमुपदर्शनीयम् । तच व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्टरम् । न वैषम् "उभयसिद्धतया कृतकत्यानित्यत्वयोप्प्युपदर्शनमपि न कर्तव्यम्" इति धान्यम्, हेत्वा- भासानामसाधकतान्याप्यत्वे विप्रतिपन्नम्प्रति पञ्चाययप्रयोगः कर्तव्य पब, तुल्यन्याया। समयन्याधीनं पक्षधर्मतामात्रोपदर्शनं इत्यत्रापि पञ्चावयवप्रयोग एवेति केचित् । कथासम्प्रदायविरोधात पञ्चाषयवप्रयोग इत्यन्ये । असायकत्वञ्च स्वज्ञानदशायां पक्षे सायप्रत्ययाजनकत्वम् । तथा चासिदस्वादि शानदशावतीदं पक्षे साध्यमत्य- १ नागासाधारणस्वादि । २ साध्यामावसमानाधिकापवाभावात् ! ३ वृत्तिचात् । प्रयुजीत ।

·४ वा .. घादिविनादे याजनकम् असिद्धत्यादिति प्रयोज्यम् । अनुमितिप्रतिबन्धकवायच्छेदकरूपयत्त्वं असाधकत्वम् । तथा चेदमिदानीमनुमितिप्रतिबधकतापच्छेदकरूपवत् अनेकान्ति. कत्यासम्मतवदिति प्रयोज्यम् । “अनुमितिप्रतिकथकतावच्छेदकरूपत्वमनैकान्तिकरया- दिकमेव, इति तेनैव तत्साधने साध्याविश" इति चेत्, न, उपाधिविशेषावच्छेदकस्यानु. मेयत्वात् । तोयत्वेन पिपासापशमनसामध्यं यथा पर्यवसनम् तोयत्वमेवानुमीयते, न पिपासोपशमनसामर्थ्यन्तोयत्वादन्यत् ! केचित्तु,-'अनैकान्तिकबाधितविरुद्धेषु व्याप्य- त्वरहितत्वं, व्याप्यत्वासिद्धचानकान्तिकत्वं स्वरूपासिद्धसत्प्रतिपक्षासाधारणेपु दशा. विशेपेऽनुमितिप्रतिबन्धकशानविपयत्यमेवासाधकत्वमनुमेयम्'-इत्याहुः वस्तुतस्तु असाधकत्योक्त्यैव तत्साधनीयम्। तच्चोभाभ्यामपि वादिभ्यामनतिप्रसक्तमवश्यमङ्गोकार्य- मिति न विकल्पावकाशः। इदमनैकान्तिकज्ञानमेतत् साध्यवत्तयैतत्पुरुपस्यैतत्पक्षकानुमिति- प्रतिवन्धकम्, एतदनैकान्तिकशानयादेतदन्यज्ञानदित्यादिप्रकारेणसाधकत्यमनुपादेयम्, एतत्साध्यकैतत्पक्षकानुमितेर प्रसिद्धत्वात् ; लिङ्गभ्रमेण कदाचित्तत्प्रसिद्धावपि एतत्काली. नैतत्पुरुषाधिकरणतया प्रसिद्धः । स्थापनादूपणानन्तरं प्रतिवादी "शब्दो नानित्यो नित्य एव, आकाशमात्रधर्मत्यात्, यो य आकाशमात्रधर्मः स नित्य एव, यथा तदेकत्वम्' इति-स्वपक्षे स्थापना कुर्यात् । मीमांसकस्यान्वयव्यतिरेकयो योरपि दर्शनीयतया एवकारान्तर्भावेन प्रयोज्यम्-'यो य आकाशमानधर्मः स नित्यो यया परममहत्त्यम् , यो न नित्यः स नाकाशमावधर्मः यथा घट" इति वा । तन्मते उदाहरणान्तावयवमेव प्रयुज्य प्रतिवादिनि विरते वादी स्वपक्षदोषमुद्धरेत्। तथा हि "शब्दे कृतकत्यं नासिद्धम्, यत इदानीमुत्पनो गकार इत्यनुभूयते, उत्पन्नत्यमेव च . कृतकत्वम्"। यद्वा "मार्दङ्गिकेन कृतः शब्दः, पारण- विकेन कृतः शब्दः, इति कृतकन्वानुभवात् । यच्च त्वया हेतुक्तम् आकाशमात्र- धर्मत्वादिति तदसाधकम् सोपाधित्वात् । एवं स्वपक्षदोपोद्धारपरपक्षदोपाद्भावनानन्तरं विरते घादिनि पुनः प्रतिवादी चतुर्थ- कक्षायां स्वपक्षदोपमुद्धत्य परपक्षदोपंद्रढ़यति। परपक्षदूपणं वा दायित्वास्वपक्षदोपमुखरेत्। द्वयोरपि निर्वाहनीयत्वेन प्रधानतया नात्र पार्षापर्यनियमः । स्फुरणमेव प्रयोजकम् प्रथमो- पक्रान्तपरपक्षपणस्थिरीकरणं प्रथमता यद्यचितं तदा स्वपक्षानुरागेण तद्दोपासहिष्णुतया तदुद्धार एव प्रथमतः कथनोचित इति विनिगमकस्यान्यस्याभावात् स्फुरणमेव नियामक मिति । तथा चैवं चतुर्थी कक्षा प्रवर्तते । “आकाशमानधर्मत्वादित्यत्र यत्सोपाधिकरव- विशेषता । २ साधकता साधकत्वम् । ३ विनिगमकम् । ४ वृत्ति ।

·५ वादनिरूपणम् मुकम्, तद्योन्यस्योपाधेोग्यानुपलम्स्या निरस्तम् । अयोग्योपाधिनिरालपकारस्तु इयो- गपि पक्षयोः समानः । अन्यथा स्वव्याघातकतया त्वदुक्तांसाधकत्यानुमानमपि न प्रवर्तेत । कनकत्वञ्च मार्दङ्गिकेन कृतः शब्द इत्यादिप्रतीति बलात् यत् समर्थितन्तदनुपपन्नम्, प्रतीतेरभिव्यक्तिविषयकत्रे नान्यथासिद्धत्वात्" इति । अत्र पुनः स्थापनावादी पञ्चर्मी कक्षामारमते-"प्राकाशमात्रवृत्तिये इतो अजन्यत्वस्योपाधेपलम्भात् न योग्यानुपलब्ध्या तद्व्युदासा । कृतकत्वं च नाभिव्यक्तत्वम् , प्रतीतेरुल्लिखितप्रकारान्यथाकरणस्य बाधकाधीनत्वात्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । बाध. कञ्चमकृते नास्त्येवेति", ततः प्रतिवादिनः पष्टी कक्षा | "आकाशमात्रवृत्तित्वे मदुपत्यस्तै हेता नाजन्य- त्वमुपाधिः, पूर्वसाधनव्यतिरेकतया उपाधेराभासत्यात् । प्रकृते च स्वीयहेता 'मालिकेन कृतः शब्द' इति प्रतीताल्लिखितकृतकत्यप्रकारे बाधकामाय इति यदुक्तम्, तष स पवायंग फार इति पूर्वापरगकाराभेदप्राहि प्रत्यभिज्ञ व बाधिकेति कृतमत्वं स्वरूपासिद्धमिति" सप्तमी कक्षा स्थापनावादिनः । उपाधी पूर्वसाधनयतिरेकत्यमेव नाभासत्य- प्रयोजक किन्नाम दूपकतावीजविरहः ? तच साध्ययापकत्वे सति साधनायापकत्वम् । तदिहानुपहतम् तदाऽऽकाशमात्रवृत्तित्वस्य त्यती: सोपाधित्वं ध्रुवम् । मद्धता कृतकत्वे यत् प्रत्यभिज्ञानम् बाधकमुक्तम् तत्सोऽयं घट इत्या प्रत्यमिताने सत्यपि कृतकत्वं दृष्टमिति न बाधकम्' इति । अहमी कक्षा प्रतिवादिनः यथा पक्षे तरत्वस्यानुमानमात्रोच्छेदकतया नोपाधित्वम्, तथा सत्मतिपक्षोच्छेदकतया पूर्वसाधनव्यतिरेक साध्याव्यापकत्वानोपाधिः । यच प्रत्य- भिज्ञाने सत्यपि रुनकत्व दृष्टम्, अतः प्रत्यभिज्ञानं कृतकत्वे बाधकं न मक्तीति यत्व योक्तम् तन्न, घटादो विनाशकारणसानिध्यम् स्वोत्पत्त्यनन्तरक्षण एव नावश्यकमतः कृत- कोऽपि घटादिरविनाशदशाया प्रत्यभिज्ञायते । शब्दस्य तत्स्वपश्यनन्तरक्षण पव विनाश- कारणसानिध्यनौव्यम् त्वदभ्युपगतम्,ततिरस्कृत्यापि चेत् प्रतिभिज्ञानं तदा तबलात् स्पैर्य सिद्ध तावत्कालं स्थिरज्चैन का पश्चानाशयिष्यति' इति न्यायात् कृतकत्वम् बाघकन- घतीत्युच्यते इति । . दुरूसा । २ कृतम्वे च त्वदीयहेती । ३ सप्तमकवायाम्पुनः स्थापनावादी व यात् । ५ म्यतिरेकस्यापि नापाधित्वम् । १ सामप्रीधौव्यम् ।

·वादिविनादे नयमकक्षायां स्थापनायादी ग्यात् । यत्तावदुक्तम् 'पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य सकल. प्रतिपक्षोच्छेदकतया नोपाधित्वम् तदनुपपन्नम् । यत्र स्थापनानुमान व्यभिचारि तत्र सत्प्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्यतिरेकः साध्याव्यापकत्वानोपाधिः । यथा 'शब्दोऽनित्या गुणत्वात्' इति स्थापनायां सत्प्रतिपक्षे 'शब्दो नित्या व्योमैकगुणत्यात् -त्यत्र गुणत्वस्य जलपरमाणुरुपादी साघ्याव्यापकत्वात् अनुपाधित्यम् , अनस्तय सत्प्रतिपक्षताक्षता । प्रहते तु न तथेति स्यादेय पूर्वसाधनव्यतिरेकोपाधिरजन्यत्वम् । यच्चोक्तम्, 'विनाश- सामग्रीसानिध्येऽपि जायमानम्प्रत्यभिज्ञानं कृतकत्वबाधकामिति तन्न, न केवलम्प्रत्यभिमान कृतकत्ववाधकं किन्तु न्यायोपटम्मेन' इति-तत्राभिधीयतामयं न्याया-'प्रत्यभिज्ञान- मुपटम्मि' इति । पुनः प्रतिवादी दशमों कक्षामवतारयेत् । 'व्यभिचारिणि स्थापनानुमाने सत्प्रति पक्षावसर' इति यदुक्तम् तदनुपपन्नम् , सत्प्रतिपक्षोपस्थितिदशायामेय पूर्वसाधनव्यति- रेकोपाघिस्फुरणदीनमवलत्वेनाप्रतिबन्धकत्वम्, तदनन्तरं व्यभिचारस्फुरये व्यभि. चारेणैव पिते स्थापना हेतो किं सत्प्रतिपक्षेति कस्यामपि दशायां न सत्प्रतिपक्षायसरः । कृतकत्ववाधकप्रत्यमित्रानोपष्टम्मकश्वायमेव न्यायो यदुक्तम्--'शब्दोन विनाशी, विनाश कत्वाभिमतसन्निधाने सत्यपि अघिमाशित्वात्, यद्यत् विनाशकत्वाभिमतसन्निधाने सत्यप्यविनाशि तदविनाशि, यथाहि द्वित्वरित्यादि'-लस्य विनाशकोऽपेक्षाबुद्धिविनाश- स्तवाभिमतस्तत्सन्निधानेऽपि प्रत्यभिशामलात् अग्रिमकाले द्वित्वादिविशिष्टप्रतीतिदर्शनात् तदविनाशः सिद्ध इति तम्प्रतिसाध्यस्यैव दोषत्वम्, तस्यां दशायांदोपान्तरस्यास्फुरणात् । महि सत्तामात्रेण दोषाः, किन्तर्हि मायमानास्तथासति कदाचिदेव प्रकृते प्रत्यभिज्ञानं कृतकत्यबाधकम्, पतन्न्यायोपष्टग्मादिति । अत्रैव स्थापनावादिन एकादशी कक्षा- न हि सत्प्रतिपक्षोत्यापनानन्तरमेव पूर्वसाधनव्यतिरेकत्यस्योपाधित्वस्फुरणप्रीव्यम् येनायितमाघ एव सत्प्रतिपक्षो हीनबलः स्यात् । पञ्चायययस्य पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्ययापकन्यसाधनाम्यापकत्रफुरणम् । तदातत्प्रतिबन्धकतया दोषत्व सरपि न सत्प्रतिपक्षायसरः । यत्र न्यायाभिधीयते तत्र विनाशकरपामिमतसनिधावपि अविनाशिन्य हेतुः स्वरूपा सिख इति न न्यायो येन प्रत्यमिशानभुपष्टम्मीयात् इति ॥ अथ प्रतियादिनो द्वादशी कक्षा-पूर्वसाधनव्यतिरेकप्रयुक्तमनुपाधित्वमजन्यत्व- स्य माऽस्तु, किन्तहि साधनव्यापकत्वादेव नासावुपाधिः प्राकाशा तित्वस्य साधन- - हेतोः। ३ स्वास्फुरण ·वादनिरूपणम् स्याजन्यत्व घ्यापकमेव गृहीतम् तद्तपरममहत्त्वादाविति । या च विनाशकत्वाभिमतसन्नि- धानेऽपि अधिनाशित्वादितिहेत: स्वरूपासिद्धिरुक्ता भवता, सा भवेद्यदि तत्काले शब्दस्य विनाशोभवेत् नत्वेवम् । किन्तहि प्रत्यभिज्ञानेनाविनाशित्वस्यैव तत्कालावच्छेदेन महात् । प्रत्यभिशा हि सर्वकालाविनाशित्वेऽकुण्ठा सती न्यायोपष्टम्भमपेक्षते । न तु तत्काला- धिनाशिवग्रहेऽपीति । अथ पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वे नोपाधिविधूनमम् प्रतिवादिना न शङ्किन मिति तस्य न दोया, केनचित्प्रकारेण उपाधिविधूननमात्रस्य निर्वाह्यत्वात् इति । अत्र स्थापनावादिनत्रयोदशी कक्षा-प्रतिभिज्ञानबलात् तत्कालाविनाशित्वम् यतः श्रुतपूर्वो गकारो नास्तीति प्रतीतिबलात् तत्काल विनाशित्वमिति विरोधिमत्ययकवलिता प्रत्यभिज्ञा कृतकत्ववाधिका न भवति, अन्यथासिदिशंकाकलङ्कितत्यादजन्यत्वस्योपाधेः पक्ष शब्दपव साधनाव्यापकत्वात् । न हि पक्षीकृतस्य शब्दस्याजन्यत्वं सिद्धम् येन साधनव्यापकता स्यात् इति । अन्न प्रतिवादिनश्चतुर्दशी कक्षा---प्रत्यभिज्ञानस्य प्रामाण्ये कृतकत्वहेतौ मदुद्भावित स्वरूपासिद्धिनिर्वाहात् । उत्पादविनाशप्रत्ययप्रामाण्ये त्वदुद्भाविताजन्यत्वोपाधेः साधनाव्यापकतया स्थिरीकरग्यमतः प्रतीत्योरेव बलाबलमुचितम् । तत्र चैत्रेणाहम- - नुवाकमध्यापतितः स एवायं गकारः सैवेयं गायेत्याधनेकप्रत्ययभ्रमत्वकल्पनमनुचित- मित्युत्पादविनाशप्रत्ययस्य दुर्बलत्वकल्पनमुचितमिति । अत्र स्थापनाधादिनः पञ्चदशी कक्षा-उत्पादविनाशप्रत्ययविलक्षणप्रत्ययविशेषदर्शने सर्याप जायमानं प्रत्यभिज्ञान तजात्यभेदविषतयाऽभ्युपपद्यते । यथा तानेव शालीनुपभुक्त- वानहम् तानेय तित्तिरीनिति उत्पादविनाशप्रत्ययस्त्वन्यथाऽनुपपद्यमानो बलीयान - अत्र प्रतिवादिनः षोडशो कक्षा-प्रत्यभिज्ञाया जास्यभेदविषयतया समर्थने व्यक्तय- भेदे तस्याः कूटसाक्षितया न तबलात् स्थैर्यसिद्धिः, क्षणिकत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञोपपतेः, नारमनेाऽनादिनिधनत्यमिति साधु तवास्तिक्यम् , उत्पादविनाशप्रत्ययस्त्वभिव्यक्तयन- भिव्यक्तिभ्यामन्यथासिद इति ।। अत्र स्थापनावादिनः सप्तदशी कक्षा-उत्पादविनाशप्रत्ययस्याभिव्यनयनभिव्यक्ति- भ्यमन्यथासिद्धौ घट पटाद्युत्पादविनाशप्रत्यमयस्यापि सैव गतिः स्यादिति सत्कार्यवादाप- लम्बनम् । प्रत्यभिज्ञायास्तु व्यक्तिभेदमाहिणि प्रत्यक्षे सति यत्रोत्पादस्तव जाति- विषयवम् न तु सर्वत्रेति विशेषः । तथा च स्वोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरक्षण पप घटो मष्ट इति प्रत्यक्षस्याभावात् । स एवायं घटइति व्यत्यभेदात् साऽपि निराधाधैव ' तत्कालावसि । २क।

·पादिविनोद प्रत्यमिति न क्षणिकतासिद्धिरिति । शादो नित्य पयेत्युपसंहार प्रत्यमिहामात्रमनद्यम्। येन सभ्यानामनेककक्षाकुलितमतीनां झटिति पक्षनिर्णया भवेदिति । एवं स्फूर्तिमनार्यादिनोर्न कक्षानियमः, इति घादकथा दिनद्वगेऽप्यनुवर्तते । यत्र वायपि धादिनी सुशी कक्षायां तु यावता यादियचनबाधा भयति तावदेय वक्तव्यम् न तु स्फुर्तिमताभ्यधिकम् । अन्यथाऽनेकामिधाने सयटनमसमाधेयं स्यादित्ययधंयम् । अथ कानि निग्रहस्थानानि वादे पतन्ति, कानि न पन्ति, कानि पतितान्यप्यु. द्भायानि, कान्युद्भाथ्यान्यपि कथावसानिकानि-इति चिन्स्यते । अत्र प्रतिज्ञाहानिः प्रतिशासंन्यासो निरर्थकमविशातार्योऽर्थान्तरमपार्थकञ्चेति पटक न पतत्येय । स्वाशक्ति निगृहनार्थमेपाम्प्रयोगा। यादे चस्वाशक्तिनिग्रहेन तस्यप्रति- पत्तिव्याघातप्रसंगः । यद्यपि प्रतिमाहानिर्न पतति हानेयुद्धिपूर्वकत्यात्, तथाप्यनुक्तत्व- भ्रमाद्धानिः संन्यासी या पाचकवनमान्निरर्थकत्वमुपयुक्तत्वभ्रमादन्तिरत्वम्, स्फुटा- र्थत्वम्रमादविशातार्थम्, पूर्वापरान्वयम्रमादपार्थकत्व क्वचिढादे सम्मयत्यपि, तथाऽपि स्वा. शक्तिनिगूहनार्थ न सम्भवतीति । कथासाप्रदायतात्पर्यम् किञ्चित् सम्भवदप्यनुद्भाव्यम्। यथा प्रतिशान्तरं हेत्वन्तरमशानमप्रतिमा विक्षेपो मनानुशापर्यनुयोग्योपेक्षणमिति सप्तकम् । यद्यपि साधनविशेषाधीनसाध्यविशेषसिद्धय प्रतिक्षान्तरहेत्वन्तरे अयश्योन्द्राव्ये, तथा. ऽपि न यत्र विशंपसाधनमभिमतम् तत्परोऽयमिति कथासम्प्रदायः॥ ननु-'मतानुशा प्रसङ्गामासस्तदनुद्भावने तत्त्वधीव्याघात इति तदप्युद्भाव्यम् , इति-चेत् , म, मतानु- शायाः प्रसङ्गामासानात्मकत्वस्य यक्ष्यमाणत्वात् ॥ ननु-'तत्वयुभुत्सुकथायां स्यकोपीन- विवरणमनुचितम्, अतः पर्यनुयोज्यापेक्षणाद्भावनमस्तीति' चैन्न, तस्य मध्यस्थोद्भाव्यत्वेन सामयिकत्वात् । किञ्चिन्निग्रहस्थानमुद्भायनीयमानम् नतु तदुद्भावनेनैव कथाविच्छेदः । यथा विरोधो न्यूनमधिकं पुनरुक्तमयथार्थमननुभाषणमपसिद्धान्त इति सप्तकम्, एतेपामकथावसानिकानामपि कञ्चित्तत्त्यसामग्रीविरोधफलत्वात् । तद्यथा, विरोधस्य माता वन्येत्यादेरयोग्यतारूपतया तश्वव्याघातकरवम् न्यूनस्या- काक्षितासत्तिनिरूप्यतयाऽधिकस्य पुनरुक्तस्य च नाकाक्षितासतिरूपतया तदमिधानप्रयो. जनानुसरणव्यग्रः प्रतिपत्तानतत्त्वम् प्रतिपत्तुमईतीत्युद्भाव्यता। अयथार्थेऽननुभाषणे चार्था- प्रतिधानमेवोद्भाव्यता । अपसिद्धान्ते स्वीकृतस्य प्रमाणविरोध इति तत्त्वधीव्याघातकत्वात् उद्भाव्यता । ननु-'न्यूनस्थले यत्र हेत्ववययेनैव न्यूनता तत्र तत्त्वनिर्णायकत्वाभावात् तत्यविधात इत्यवश्यं कथावसानम् इति कथमुद्भायनमात्रम्-इति चेत्, सत्यम् , हत्या घययहीनतायां कथापर्यवसानमेव, अन्यावययहीनताया उद्भाधनमात्रमेय। नन्वधिकहेत्वा- ·वादनिरूपणम्। धभिधानस्य शब्दधीहतुत्वम् चेनास्ति, तदा तदुद्भावनमनुचितमेव, शादधीविच्छेदकस्ये तुकथावसानिकत्वमेवेति चेत् , न, हेत्ववयवस्य व्याप्तिपक्षधर्मतासाचिव्यचिन्ताव्यग्रस्य प्रतिपत्तुरेकोऽपि हेतुस्तत्त्वनिर्णयाय न पर्याप्तइत्यधिकमुद्भव्यान्यतरहेत्वादेः शातनं कारयित्वा कथा प्रवर्तनीयेतितदुद्भायनस्यायश्यकत्वात् । हेत्वाभासनिरनुयोज्यानुयोगयोरेय कथावसानिकत्वम् । तद्यथा-व्यभिचाराद्यनुभावानव्यभिचारादिमताहेतुना तत्वनिर्णयोनभ- वेत, हेत्यन्तरोपादाने व कथान्तरमेतदिति पूर्वकथापर्यवसानमावश्यकम्। एवमव्यभिचारा- दावेव व्यभिचाराद्युद्भावनम् निरनुयोज्यानुयोगस्तस्यानुद्भायने तत्वनिर्णायकोऽपि हेतुस्त्यक पय भवेदिति तत्त्वनिर्णयो न स्यादेवेत्यावश्यकम् तदुद्भाधनम् । मनु-'तत्रोद्भावितस्य व्यभिचारादेरनिर्वाह निरनुयोज्यानुयोगाऽपि दूषणान्तराभिधाने सैव कथा प्रवर्तताम्- इति चेत्, न स्थापनावादिप्रथमोक्तसाधनदूपणवादिप्रथमोक्तदूपणयारेच विचार: कथा । तथा च तदुभयान्यतरानिर्वाहे तत्कथाविच्छेद एव, साधनान्तरोपादानेच कथान्तरमेवेति भवति हेत्वाभासनिरनुयोज्यानुयोगयो कथावसानिकत्वम्। ननु-हेत्वाभासातिरिकनिन- हाणामस्थाने यत्रोद्भावने तत्र निरनुयोज्यानुयोगस्य न कथावसानिकत्यमुचितम, अस्थाने निग्रहान्तरोद्भावनेऽपि प्रकृतसाधनस्यानुपलयात्' इति-चैत्, न, हेत्याभासाना- मेव स्थाने यत्रोद्भावनम् तत्रैव निरनुयोज्यानुयोगस्य कथावसानिकत्वात् , अन्यत्रोद्भावना स्याप्यनावश्यकत्वात् , ननु-"असाधारणनैकान्तिकसत्प्रतिपक्षयादेशाविशेष दोपतया सदुद्भावनेऽपिकथं कथाविच्छेदः, क्रमेण विशेषग्रहदशायां तस्यैव हेतस्तस्यनिर्णायकस्य सम्भवात्"-सत्यम् , असाधारणसत्प्रतिपक्षयास्तत्रैध कथावसानिकत्वम् यत्र स्थापना- हेतीविपक्षधाधकाभावो हीनबलत्यम् या तदुनायनानुपदमेववाऽवतरति , नतु सर्वत्र, तत्कालम ताभ्यां प्रतिबन्धेऽपि कालान्तरे विशेषस्फुरणे तस्या पर कथाया अनुवृत्ति- सम्भवात् । अन्यथा तस्यापि कथावसानिकत्वम्भवेत् । व्यभिचारादौ तु तत्कालं व्यभिचार- प्रमायां व्यभिचारानुद्धारे या कथाविरामात् । न दि पर्वताऽयं धूमयान घहिमत्वादित्यादाय- योगालकादायुद्भावितस्य व्यभिचारस्य निरनुयोज्यानुयोगोद्भावनेऽभाषो न प्रमीयते येन कथाविछेदो न स्यात् । तदयं संक्षेप:--गस्य हेन्यामासस्य सत्त्वमुद्धायनानन्तरमेव प्रमीयते तदुद्भावनं कथावसानिकम्, यस्योद्भावितस्य निरनुयोज्यानुयोगदावनादभावः प्रमीयते तद्धत्वामासस्थल पर निरनुयोज्यानुयोगस्य कथावसानिकत्वम्, अन्यत्र तु यादुद्भावितहेत्वाभाससमर्थनम् यावदेवंविधहेत्वाभासाभावसमर्थनम् कथानुवृत्तिः। धाधुपन्यस्तप्राथमिकसाधनवाद्युपन्यस्तप्राथमिकदूपणान्यतरसमर्थनमेच पादस्य सीमा । तच्च तत्कालं कालान्तरे चेति न कश्चिद्विशेषः । किन्च प्रतिवायस्फुरितस्य वादिसा- धनदूपणास्य वादिना स्वयमुद्भावने पादे, अन्यथा तत्त्वनिर्णयप्रतिघात एव । पर्च घायु १ शा० १२ व्यभिचारोद्धारे' । ३ 'वनीया' । ४ बाडुपन्यस्तम्य मतियाधुपन्यदूषणोद्वारस्य प्रतिवादिना स्वयमुद्भावनम्।

·चादिविनादे। पन्यस्तस्य दुपणस्ययोद्धारी घादिना स्वयमप्युझायनीयः अन्यथा तत्त्वनिर्णयविधान एवेति ॥ ननु-'देवाभासान्तरेण दुष्टम् साधनम् प्रतियादिना दूपणान्तरंग दृप्यते, वादिना निरनुयोज्यानुयोग उद्भाव्यते, तत्र कथावसानं सम्मयति, न तु नत्यनिर्णयः, साधनस्य दुएत्वात्' इति चेत्, सत्यम् । फथायो फलायसानिकत्वनियमो धादे विशिष्य । यद्येवं, तदा अनिग्रहस्थाने पाद इत्यत्र किरमूलम् । इत्यामासपञ्चकदेत्ययययन्यूननिरनुयोज्यानु- योगवलयत्प्रमाणविरोधीपजीव्यापसिद्धान्तानां कथावसानिकत्वाभिप्रायेण इति कथासम्म दायः। सामयिकोऽयनियमहत्यन्य । कथावसानिकनिग्रहापलक्षणमाप्रमेनदित्यपरं । लक्षणन्तु तत्त्यबुभुत्साजन्यकथात्वं वादत्वम् । तत्त्वनिर्णयमानोद्देशप्रवृत्तकथात्वन्तुनलक्षणम्, उभयादेश्यत्वाभावे मानपदव्यवच्छेद्याभावात् , भान्तस्याश्यत्वसम्भवेऽपि तदनुराधन कथाव्युत्पादनस्य शास्त्र ऽभावात् । घादे च स्येयानुविधययो वयमपेक्षा । स्थैया हि मध्यस्थी धीतरागः । तस्य च कथाविशेषविषयमर्यादाव्यवस्थापनकथयतसंकलनकथक- गुणदोपविवेचनभग्नवादिप्रयोधननिष्पन्नकथाफलण्यापनानि व्यापाराः। ते च तत्वबुभुतुः तया वीतरागाभ्यां वादिभ्यामेव सम्पादनीया इति किम्मध्यस्थेन । अनुविधेयोऽपि राजादिः । तस्य लाभपूजाख्यातिसम्पादनं व्यापारः। तस्य वादिनास्तरययुभुत्सुनयाऽनप- क्षितत्वात् किमनु विधेयेनापि। देवादागतानान्तु स्थेयानान परिवर्जनम्। संवादे प्रामादिक- कथाभासशंकापनयोपयोग उन्नयः । अथ जल्पः । तत्रच समयबन्धः प्रयत्नेनकर्तव्यः निरुप्यनियमा यादिप्रतिपादिनियमः सभ्यानुविधेयसंवरणम् निग्रहस्थानसमस्यासमस्योद्भावनप्रतिपादनम् कथापर्यवसान संवेदनावधानम् । लिपिकरव्यवहारेषु लेखकोऽपि कश्चिदुमयसम्मतः करणयः । कथकी च विद्यातः सम्भावितसाम्यो न तु विदितन्यूनाधिकभावा, विशेषविज्ञान- प्रयोजनायाः कथायाश्चानर्थक्यप्रसङ्गात् । सदस्यास्तु वादिप्रतिवादिसम्मताः सिद्धान्ततः यरहस्यवेदिनी रागद्वे परहिताः पराभिहितग्रहणधारणप्रतिपादनपटीयांसो विषमसंख्यकार स्वीकार्याः। तेन बहूनां संवादेन निर्णयःस्यात् । सभापतिरपिवादिप्रतिवादिनःसदस्यानाच सम्मतो रागद्वेपाादिरहिता निग्रहानुग्रहसमर्थः करणीयः। दृष्टान्तप्रयोगे कण्टकोद्धार ऽसाधकतानुमानप्रयागे च वीप्सायो सर्वनामानुभाषण चौपनयनिगमनयोर्यथातथेति निर्देशे सिद्धासाधनोपाध्यप्रयोजकानां स्वशब्देन द्वारीभूतहेत्वाभासपदेन चौद्भावने ऽनेक- निग्रहसंकरे किञ्चिदभिधाने सकलाभिधाने वा-यत्र यत्र मताभेदस्तत्रतत्र विशिष्य १ 'छेपो'। २ 'वादिव्यापारस्तत्स। ३ 'नपेक्षतया'। ५ 'मवादेन' । 'सन्नेया, 'मन्नया' । ६ 'सभ्यानुलभ्यार्थविधेय' । ७ निग्रहसामरयोसामस्यो' । 'स्याका', 'असाधकन्यसाधनप्रयोगे'। १. 'अर्थभाषणे।। ११ 'मतभेदः।

·+ जल्पनिरूपणम्। समयबन्धाकरणीयः । अन्यथा कथापर्यवसानन्न स्यात् । सदस्यानामपि मतभेदाश्रयणे- नान्योन्यकलहापत्तः ।। जल्पप्रवृत्तिकमस्त्येवम् । पूर्ववद्विप्रतिपत्तो ‘शब्दोऽनेत्यः कृतकत्वात् यद्यत्कृत- कन्तदनित्यम्, यथा घटः । अनित्यत्वव्याप्यकृतकत्ववाश्थायम् । तस्मादनित्योऽयम्" इति प्रयुज्जान पर वादिनि प्रतिवादी उच्यमानप्राह्यान्यप्राप्तकालार्थान्तरापार्थकनिरर्थकानि चत्वारि निप्रहस्थानानि निरूपयेत् । तल्लाभे तदुद्भाव्य कृतकृत्यो नानुवदेन स्वपक्षे स्थापना प्रयुञ्जीत, न या हेत्वाभासलाभे तदुद्भावयेत् , शासन्धानसमये मूर्छितम्प्रति प्रतिघाता- न्तरानवकाशात् । अन्यथा स्वयमेव पर्यनुयोज्योपेक्षणन्निग्रहमासादयेत् । अत्र स्थापना- वादिना विरामोऽपि नापेक्षणयः । किन्तु प्रयुञान एव निग्रायः । यद्यपि न्यूनाधिकपुन- रुक्तापसिद्धान्ता अपि उव्यमानमाह्या पव, तथाऽपि पूरणादिना तत्प्रतीकारशंकया झटिति नोभायाः, किन्तु प्रतिवादिनः । प्रयोगोपसंहारोऽप्रेक्षणीयः; अन्यथा तत्प्रतीकारे प्रतिवाद्येव निरनुयोज्यानुयोगेन निगृहीतः स्यात् । तत्र न्यूने पूरणप्रतीकारोऽधिके विकल्पः पुनरुक्त प्रयो जनयत्त्वप्रतिपादनम्, अपसिद्धान्ले शेपे 'न',-प्रादिप्रयोजनमिति प्रथमकक्षायामनुप्राह्य विक्षेपमात्रं, तच तदैवाझाव्यम्, प्रतिभाहानिप्रतिज्ञान्तरप्रतिशाविरोधप्रतिशासंन्यासहेत्व- न्तराशानाप्रतिभामतानुशापर्यनुयोज्योपेक्षणाननुभापनिरनुयोज्यांनुयोगानामेकादशनिप्रह स्थानानां प्रथमकक्षायामसम्भव एव । अविज्ञातार्थसम्भवेऽपि परिपत्प्रतिवादिमिरमि- धानापेक्षया तत्काल पवोद्भाव्यता। तथा चानुक्तप्रायोच्यमानग्राह्योक्तग्राह्याण निग्रह- स्थानानामलामे कण्टकोद्धारपर्यन्तम् कृत्वा निवृत्ते स्थापनावादिनि प्रतिवादी दृष्यांशमनूय हेत्वाभासेन स्थापना दूपयित्वा स्वपक्षे साधनम् यात्, कण्टकोद्धारं च कुर्यात् । अनापि स्थापनायादिना नुक्तमाहाणामप्रतिभाननुभापणाशानविक्षेपाणां चतुर्ण निरूपणम्, तदलामे तव्यमानग्राह्याणामप्राप्तकालान्तरापार्थकनिरर्थकानाञ्चतुर्णा निरूपणम् । तदलाभेऽप्युफमाधप्रतिक्षाविरोधापातप्रतिकरणीयत्वशंकानुद्भावितन्यूनाधिकपुनरुक्तापसि- द्धान्तनिरनुयोज्यानुयोगानुयोज्योपेक्षणमतानुशानामानां निरूपणम्, प्रतिज्ञाहनितिशा- न्तरप्रतिज्ञासंन्यासहेत्वन्तराणां द्वितीयकक्षायामप्यसम्भव एव । तदेतेपामलाभे परापादितं स्यपक्षदोषमुधृत्य परसाधने दूष्यांशमनूय हेत्वाभासमाप्रमुद्राव्यम् । 'ननु-द्वितीयवादिनी द्वितीयकक्षायों कथमय क्रमः । यायत् स्वपक्षसाधनानन्तरमेव किन्न परपक्षं दूषयेत् , 'मतभेदानाध्रयणेन' इन्युभयपुस्तकस्था पाइ। किन्तु मतभेदस्य अनाश्रयणे नवान्योन्यकलहाप. तिसम्भव इति 'मतभेाश्रयणेम' इत्येव पाठ समीचीनः प्रतिभाति। २ 'सो' । ३ 'यद्यप्यन्यूना' इतिपाठ उभयपुस्तकस्थस्त्यापि 'यद्यपि न्यूना' इत्यादिपाठ एवापेखितः । अतस्यैव निवेशः । ४ 'उनु' । 'नुप्रोग मध्यस्थोडास्ति' । ६ 'मुद्भावयेत्' । . 'यावता'।

·वादिविनादे। इति चेत्, न । परसाधनदूषणं विना सति परिपन्थिनि स्वपक्षस्थापनाया अनवसरपरा. हतत्वात् । 'ननु तावताऽपि परपक्षदूपणमात्रमभिधत्ताम् स्वपक्षसाधनाभिधानमप्यस्य कुतः' इति चेत्, न ! जल्पे हि स्वपक्षस्थापनापरपक्षदूपणगोचर-शक्तिद्वयनिरूपणम् कथकयोः । अत एवायं वितण्डाता भिद्यते । तथा च पितपरपक्षोऽपि न विजयो उद्देश्य विशिष्टानिर्वाहात्, इलाध्यस्तु स्यादात्मानमरक्षन्परघातीव वीरः 'ननु भयत्वेवम् । तथापि स्थापनावादिना प्रथम स्वपक्षदापोद्धारः तदनन्तरं परपक्षदूपणं कर्तव्यमित्यत्र कि विनिगमकम्' इति चेत्, न । प्रथमापस्थितत्वात् स्वपक्षरक्षणस्याभ्यर्हितत्वात् स्वदेोपा- नुधारेऽत्यन्तापकर्षप्रसङ्गात् प्रथमस्वदोपोद्धारस्य साम्प्रदायिकत्यात् । 'मनु स्वपक्षदोपा- धारण कृतकृत्या स्थापनावादी परपक्षमपि कथं दूपयतीति' चेत् , न । यतः परपक्षमदू- पयन रक्षितस्वपक्षोऽपि न विजयी, उद्देश्यविशिष्टानिर्वाहात्, श्लाघ्यस्तु स्यात्, पञ्चितपर- प्रहार इव तमप्रहरमाणः । ननु उक्तोच्यमानग्राह्यनिग्रहलाभे तदुद्भावनेऽपि कथनस्वपक्ष- दोपाद्धारपरपक्षदूषणे कुर्यात्' इति चेत्, न । शरसन्धानकाल एव यो मूर्छितः तत्प्रयुक्त- बाणवारणस्य तस्मै] च प्रहरणान्तरस्य विफलत्वात् । एवञ्चाग्रिमाग्रिमकक्षास्वपि निग्रहस्थानानां लाभे सति स्वपक्षदोपोद्धारपरपक्षोपयोरप्रसंगः । इहेदग्निग्रहस्थानमित्यु- द्भाव्यच वादी विरमेदिति उभयपक्षसाधनवती विजिगीपुकथा जल्प इति लक्षणम् ॥ अथजल्पकक्षावृद्धिक्रमः । वायुः प्रत्यक्षो नवेति विप्रतिपची, समयबन्धे च, मीमां- सकस्थापना-"वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाधिकरणत्वात्, यद्यत् प्रत्यक्षस्पर्शाधिकरणम् तत्तत्प्रत्यक्षमैव, यथा घटः । नायं हेतुरामासः, तल्लक्षणायोगित्यात्' । अत्र नैयायिका प्रतिवादी । स चैवं द्वितीयकक्षामवतारयेत् । प्रत्यक्षस्पर्शाधिकरणत्वम् प्रत्यक्षत्वासाधकम् । प्रत्यक्षत्वव्यभिचारित्वात्। वायुरप्रत्यक्षः, नीरूपबहिव्यत्यात्, यद्यनीरूपमहिद्व्यम् तदप्रत्यक्षम्, यथाऽऽकाशः, अप्रत्यक्षत्वव्याप्यनीरूपवहिद् व्यत्यवांश्वायम्, तस्मादप्रत्यक्षः। नायं हेतुरामासः, तल्लक्षणायोगित्वात् इति ॥ अन मीमांसकस्य तृतीयकक्षा । प्रत्यक्ष. स्पर्शाधिकरणत्वस्य मदीयहेतोरसाधकत्वसाधनाय यत् प्रत्यक्षत्यव्यभिचारित्वमुक्तम् तदसाधकत्यासाधकम्, स्वरूपासिद्धत्वात् । यच्च नीरूपबहिद्रव्यत्वम् त्वदीयो हेतुः तद्वायोरप्रत्यक्षत्यासाधकम्, नि:स्पर्शत्वेनोपाधिना सोपाधित्वात् ॥ अथ नैयायिकस्य चतुर्थी कक्षा । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वे त्वदीयहेता प्रत्यक्षत्वव्याभिचारित्वन स्यरूपा- सिद्धम् । तथाहि प्रत्यक्षस्पर्शाथयवम् प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि बहिव्यत्वाव्यभिचारित्वे सति चहि व्यत्वाचच्छिन्न प्रत्यक्षत्यच्यापकोद्भूतरूपयत्त्यव्यभिचारित्यात्, यद्यद् घदिद। व्यत्याव्यभिचारित्वेसति बहिर्द्रव्यत्यावच्छिन्न प्रत्यक्षत्वथ्यापकोद्भूतरूपवत्त्वमिचारि तत् , मस्य' । ३ 'गौरव' । ३ 'तो' 'प्रत्यवस्पर्शाध्रयचं'। ५ 'स्पर्शाधिकरणम्। .

·३ जल्पनिरूपणम् । प्रत्यक्षायव्यभिचारि, यथा स्पर्शवत्वम् । यश्च नीरूपबहिव्याये मदीयहता लास्पर्शत्व- मुपाधिरुपन्यस्तः स परमाणा साध्यायापक इत्यनुपाधिः । शेषानुमानानामसाधक- तानुमानप्रपञ्चतया न पचावयवत्वादिनियमः । किंतु व्याप्तिपक्षधर्मतामानस्वरूपदर्शनीय. मिति न न्यूनता" ॥ अथ मीसासकस्य पञ्चमी कक्षा । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वस्य सद्धताः साध्यस्य व्यभिचारित्वसाधनाय बहिव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वव्यापकोद्भूतरूपवत्वयभि- चारित्वम् यद तुकृतम्, तत्र बहि व्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्यव्यापकताया उद्भूतरूपपत्त्यस्य विपक्षबाधकम् नास्तीति विशेषयासिद्धिः। यञ्च मदुपन्यस्तनिःस्पर्शत्वोपाधेः परमाणे साध्याव्यापकत्वमुक्तम् तदयुक्तम्, केवलसाध्याव्यापकत्येऽपि साधनधर्मावच्छिन्नसाध्य व्यापकत्वे नापाः सम्भवात्" ॥ अथ नैयायिकस्य पष्ठो कक्षा । बहिद्रव्यप्रत्यक्षोद्भूत. रूपवत्वयााप्यव्यापकमायेविपक्षबाधकामावेन यद्विशेषयासिद्धत्वमुक्तम् , तन्मन्दम् : यत् उभूतरूपवति महति द्रव्ये प्रत्यक्षत्वदर्शनेन तदभावयति चादर्शनेन पक्षं विदायान्वय- व्यतिरेकालेन कारणत्वसिद्धावृद्भूतरूपयत्यं विनाऽपि वहिद्रव्यप्रत्यक्षत्वशङ्कायाम कार- एककार्योत्पत्तिरेव विपक्षबाधकत्तः। यश्च नीरूपबहिन्दी व्यत्यावच्छिमाप्रत्यक्षत्वसाध्य. व्यापको निःस्पर्शत्वामुपाधित्तत्रापि नित्यद्रव्यत्वमुपाधिरिति । इतः परं निग्रहपातं विना जल्पे प्रायः कक्षा न वर्धत एवेति नोच्यते । अथ वितण्डा । अन्यतरपक्षस्थापनाहीना विजिगीपुकथा वितण्डा । न चेदम- साधकम् व्यभिचारित्वादितिदूपणोद्भावनद्वितीयसाधनप्रवेशावश्यम्भाय इति नान्यतरपक्ष- स्थापनाहीनत्वम् इति याच्यम् ! कथाहेतुविप्रतिपत्तिविषयकोटिसाधकप्रयोगस्यैव स्थापनापदयाच्यत्वात् , दूपणेद्भावनस्य च अनाहशत्वात् । ननु-एकपक्षमाप्रसाधक- तायां कथापुरूपक्तिनिरूपणम् 1 न हि साधनमा दूपणमा या शक्तिनिरूपकमन्यथा- जल्पेऽप्युभयभिधानप्रयासानश्यप्रसंगात्-इति चेत्, न । जल्पे स्वपक्षप्रत्यवेक्षायां परपक्षप्रतिधाते व प्रत्येक शक्तिनिरूपणम्, अन्न त्वेकस्य स्वपक्षप्रत्यवेक्षामात्रेऽपरस्य पर- पक्षप्रतीघातमा शक्तिनिरूपणमित्यता विशेषात्, कृतविद्यक्षत्रियद्वन्द्रयुद्धवत् दशरथ- दशाननतनयतस्विनीयुद्धपञ्चेति । भनु-वितण्डायां सत्प्रतिपक्षप्रयोगे द्वितीयपक्ष- स्थापनाअवश्यकी-इति चेत्, न। स्थापनायाः स्थापने तदनभिधानात् । किञ्च शब्दो नित्या कृतकत्वात् इति स्थापनायां कृतकत्वमसाधकम् । नित्यत्वयाप्यव्योमैकगुणत्व ६ माध्यम्यभिचारित्व १२ 'याः'१३ 'ध्या' ५ 'धित्वसम्भात्' ५ 'धत्वोद्भ'। ६ 'कभावेऽपि बाधकामेन' । ७ 'साध्य'। 'खप्रत्यक्षेच्छायो 'तपस्विनी'। 'स्था- पनास्थाने।

·यादिविनोदे , लक्षणप्रतिधर्मप्रतिहतत्वादित्यनेनैव प्रकारेण प्रतिपक्षोद्भायने कुत्र स्थापनात्वम् । कथाहेतुविप्रतिपत्तिविषयकोटिसाधकप्रयोगस्यैव स्थापनात्यमित्युकत्वात् । अन्यथा सत्प्र- तिपक्ष प्रयोगानन्तरं पुनरसाधकत्वानुमानापत्तिः । जल्पेऽपि सन्प्रतिपक्षस्यैवोवोद्भावनम् । अन्यथा प्रथमं तत्र सत्प्रतिपक्षप्रयोगस्तदनन्तरमसाधकतानुमानमनन्तरं स्वपक्ष- स्थापने प्रतिवादी कष्टान्दशामासादयत् । यद्वा जल्पे 'इदमसाधकमुच्यमानप्रतिधर्मप्रतिह- तत्यात्' इति दूपणमुद्भाव्य सत्प्रतिपक्षप्रयोगमेव स्वपक्षस्थापनां कुर्यात् । ननु-यत्र मया शब्दानित्यत्वं साधनीयम् ,परपक्षो दूपणेयः, स्वया चान्विताभिधानं साधनीयं, परपक्षो दूप्य इति समयबन्धेन कथा, तत्र न तावदियं वितण्डा, उभयप क्षस्थापनावत्त्वात् । नापि जल्पः, परस्परविरुद्धपक्षपरिग्रहाभावात्-इति चेत्, न । तस्या वितण्डाद्वयशरीरत्वात् । वितण्डाप्रवृत्तिरपि प्रतिपक्षस्थापनाभागं विहाय जल्प- प्रवृत्तिवद् द्रष्टव्या। कक्षाप्रवृत्तिस्त्येवम् । क्षितिः सकर्तृका न वा, इति विप्रतिपत्ती, क्षितिः सकर्तृका कार्यत्वात्, यद्यत् कार्यम् तत् सकर्तृ कम्, यथा घटा, सकर्तृकत्व- व्याप्यकार्यत्ववती चेयम्, तस्मात्सकर्तृका । नायं हेतुरामासः तल्लक्षणायोगात् ॥ अत्र मीमांसकोऽन्यो नैयायिको वा घेतण्डिको द्वितीयकक्षायाम्-कार्यत्यम् न सकर्तृ कत्य. साधकम्, अङ्कुरादौ साध्याभावयति गतत्वात्, अङ्कुरेऽनैकान्तिकत्यात्, अङ्कुरे साध्याभावसमानाधिकरणत्वात्, इत्यन्यतमम् प्रयुञ्जीत । ननु- अङ्कुरे सन्दिग्धानेका. न्तिकत्वात् इति, वादिनारनिश्चितत्वेन तत्र सन्देहाभायात्, तत्कालसन्दिग्धस्य विशेषणस्य स्वरूपासिद्धत्वात्। नच तत्कालविप्रतिपत्तिविषयतया तत्र सन्देहः,क्षितिमात्रस्यविप्रतिपत्ति- विषयत्वात्, अकुरस्यापि विप्रतिपत्तिविषयत्वे प्रतिझायान्तत्परीहारेऽर्थान्तरत्यापत्ते, तदपरिहारे पक्षे ऽनैकान्तिकोद्भावनानवकाशात् । पवं सन्दिग्धासन्दिग्धयोरपि सन्देह- भागमपहाय प्रयोक्तव्यम् । तहि सन्दिग्धानकान्तिकं न दोपः, किन्त्वनैकान्तिकमेव,- इति चेत्, सत्यम् । परार्थानुमाने तथैव, स्यार्थानुमाने तु तस्यादोपत्वात् । यद्वा, अरे उनैकान्तिकोद्भावनानन्तरं यदि यादी कथञ्चित् साध्यसन्देहमापादयति हेतुसदसत्त्व सन्देहं घा, तदातथाऽपिप्रकृतसन्दिग्धानकान्तिकं दोपःस्यादिति वक्तव्यम् । न चानकान्ति. कोद्भायनानन्तरं सन्दिग्धानैकान्तिकाद्भायने भव पणानन्तरं निग्रहस्थानम् प्रतिज्ञाहा- - , 'स्थपना' । २'तामाधनम' । ३ 'भंग'। ४ 'जल्पे प्रवृत्तिरम'। ५। ६ 'वनं न म्यान्' , 'सन्दिग्धोपाधिमन्दिग्धासिद्धपोरपि' ८ 'हेवन्तरवदूषणान्तरात् ।

·-- . २ वितहानिरूपणम् । निश्च"-इति वाच्यम्। सन्दिग्धानेकान्तिकस्योगायनेऽप्यनै कान्तिकस्यापरिहारात्, उक्तयुक्तया प्रकारान्तरेण सन्दिग्धानेकान्तिकस्योभावयितुमशक्यत्वात् ॥ अनेकान्ति- कत्वाभिधानानन्तरं विरते प्रतिवादिने तृतीयकक्षा पादिनः । नायं हेतुरखुरादा सन्दिग्धानकान्तिको यावता तत्रापि साध्यस्य विद्यमानत्वात् ।। अत्र चतुर्थकक्षा वैतडिकस्य । अङ्कुरे सकर्तृकत्वं कार्यत्वेनैव या साधनीयम् हेत्यन्तरेण चा । उभ- यथाऽपि क्षितायनैकान्तिकत्वप्रसङ्गः ॥ पञ्चमी कक्षा चादिनः । क्षिती कार्यत्वेन हेतुना सकर्तृ कत्वं सियतु, तुल्यन्यायतयाकुरसकर्तृ कत्वमादायापि सिध्यतीति नानेकान्ति- कता॥ पष्ठी कक्षा चैतण्डिकस्य । अनेकान्तिकेऽपहते ऽङ्कुरसाधारण्याक्तताः सिद्धय- सिद्धिः तसिद्धौ चानैकान्तिकताभन इत्यन्योन्याश्रयात् कथनानेकान्तिकत्वम्॥ सप्तमा कक्षा यादिनः । यदैव सन्दिग्धानेकान्तिकोगायनाय त्वयाऽङ्कुर उपस्थापनीयातदेव तमादायापि समूदालम्यनरूपैवानुमितिरितिमान्योन्याश्रय इति नामेकान्तिकता ॥ अमी कक्षा वैतडिकास्य। तत्किं हेतुसन्देहसाध्यसदसत्यसन्देवोऽपि न स्यात् । न्यायतोल्यात् ॥ नवमी कक्षा वादिनः । हेतुसदसत्त्वसन्देहे साध्याभावनिश्चयेत्येव सन्दिग्धानकान्ति- कत्यम् । अन्यथा पक्षे तदापत्त्याऽनुमानमामोच्छेदः॥ दशर्मा कक्षा चैतण्डिकस्य । पक्षे साध्यसन्देहस्यानुमानान्तया तद्वारा साध्यामावसामानाधिकरण्यशङ्काऽपि तो नु- मितिप्रतिकूला । नयनुक्लमेव प्रतिकूलम् । अङ्कुरादिस्तु पक्षादन्या,तत्र साध्यसन्देहस्य नानुमानाङ्गत्वम् । अतस्तदुचितं सन्दिग्धानकान्तिकन्दूषण स्यादेव ॥ एकादशी कक्षा धादिनः । अङ्करस्य पक्षादन्यत्वमित्येवानुपपन्नम्, सन्दिग्धसाध्यवत्तया तस्यापि पक्षस्यात् । न दि प्रतिक्षाविषयत्यम्पक्षत्वम्, तथा स्वार्थानुमानोच्छेदप्रसङ्गः, तत्र प्रतिक्षाया अभावात ॥ द्वादशी कक्षा वैतण्डिकस्य । एवन्तर्हि क सन्दिग्धा- नैकान्तिकदोपत्वम् भवेत् । यद्यदेव प्रतिवादिनोद्भाव्यमात्रानैकान्तिकमिति तमादायैव समूहालम्बनानुमितिसम्भयात् ॥ त्रयोदशी कक्षा पादिनः । भवत्येव यत्राविना. भावावधारणमिति ॥ चतुर्दशी कक्षा चैतण्डिकस्य । सन्दिग्धानेकान्तिकायदर्शने- ऽविवाभावभङ्गस्यावश्यकत्यात, तदभर निकान्तिकस्य दोपत्वम् इति ॥ पादशी कक्षा वादिनः । सन्दिग्धानकान्तिकत्वमवस्कन्धाद्यादानुकुलत णाविनाभायाय- धारणसम्भवात ॥ पोडशी कक्षा चैतण्डिकस्य । अनेकान्तिके सत्यपि चैदनुकूल- तर्काभावादचिनाभावनिश्चयः, सदा नानेकान्तिकत्वन्दूषणम्, किन्तु व्याप्यत्वा- सिद्धिरेव । प्रते। व्याप्तीसत्यामनैकान्तिकस्थलमप्यादाय साध्यसिद्धि, तदभायेऽनुमितिप्रति- बन्ध इति सर्वथानकान्तिकस्याकिञ्चित्करत्वात् ॥ सप्तदशी कक्षा वादिनः । 1 "निवदूपमहानिवौं । भावनस्यापहारा।

·.. वादिविनोद स्फुटं व्यभिचारस्थले ऽनुकूलतर्कावतारप्रतिबन्धादविनामावस्य निश्चय इति व्याप्यत्वासिद्धिरेच दूपणमुपजीव्यतया त्वनैकान्तिकत्वस्य हेत्याभासत्यव्ययसितेः । सन्दिग्धानेकान्तिकस्थले तु नानुकूलतर्कावतारप्रतिबन्धः सन्देहस्य तर्कप्रवृत्ति प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् तर्कानवतारदशायामनेकान्तिकसन्देहस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक- तया तद्दोषत्वाभिधानात् ॥ अष्टादशी कक्षा चैतण्डिकस्य । तरंकुरे सन्दिन्या- नैकान्तिकस्य दोपत्वमायातम् ॥ अनविंशतितमी कक्षा वादिनः । घटादा वन्वय- व्यतिरेकाभ्यामनन्यथासिद्धाभ्यां कर्तुः कार्य मात्रम्प्रति कारणत्वेऽवधृते अकारणककार्या- त्तिरेवानुकूलस्तक इति॥ अत्र सुशयोन कथाविरामः झटिति, न वा निग्रहादिपरिप्लव इति दिङ्गात्रं दर्शितम् । पवं हत्यामासान्तरेऽपि कक्षावृद्धिः । क्वचिदपिकक्षावृद्धिः कचिदपि गत्वा निग्रहलाभे कथापर्यवसानम् । यद्युद्भावितनिग्रहे विप्रतिपत्तिवदुद्भावितहेत्वाभासस्य दोपत्ये वा तदा मध्यस्थवचनानुसरणमिति कथासाप्रदायः ॥ अथोद्भावनसोकर्याय संक्षेपतः हेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां नाममात्रकीर्तनम् । तत्र हेत्वाभासत्व अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थ ज्ञानविषयत्वम् । शायमान सत् यदनुमितिप्रतिबन्धकम तत्व था । यद्विपयत्येन लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिवन्धक- त्यन्तत्त्वंवा । ते च सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च । सव्यभिचारोऽपि. त्रिविधः । साधारणसाधारणानुपसंहारिभेदात् । तत्रविपक्षवृत्तित्वं साधारणत्वम् । तन्मात्रस्यैव दूपकत्वात । विरुद्धस्यापि नियमांशाशानदशायां साधारणत्वमेव । अन्यथा तस्य हेत्वाभासान्तरतापत्तेः । इदमसाधकममुकविपक्षवृत्तित्वात् इत्यस्याद्भावनप्रकारः । अमुकेनानैकान्तिकत्वादिति सर्यसपक्षविपक्षव्यावृचोऽसाधारणः । तत्र विपक्षयावृत्तवा. शस्यादूपकत्येऽपि सर्व सपक्षव्यावृत्तत्यस्य दूषकत्वमेघ । उद्भावनीयमपि तावन्मानमेव । अन्यथा व्यर्थविशेषणतापत्तः । सपक्षत्वन्तु निश्चितसाध्ययत्वमानम् । न तु पक्षादन्यत्वे सतीत्यपि । तेन शब्दो नित्यः शब्दत्वादितिसद्ध तो पक्षस्य कथञ्चित्साध्यवत्ताज्ञान- दशायां तस्मादव्यावृत्तये सपक्षविपक्षव्यावृत्त्यानातिव्याप्तिः ॥ अनुपसंहार्यस्तु न केवलान्यायिधर्मावच्छिन्नपक्षकः । केवलान्यायसाध्यकस्य तस्यापि सद्ध तुत्वात् तपाति- व्याप्तिः । यथा 'सर्वमभिधेयम् प्रमेयत्वात्' इति । किन्तु व्याप्तिग्रहानुकूलैकवर्युप. संहाराभाचो यत्रस हेतुत्वाभिमतोऽनुपसंहारी । स चान्वयेन व्यतिरेकेण या साध्याभाव. व्याप्यत्यम् विरुद्धत्यम्, साध्यासमानाधिकरणत्वे सति साधिकरणत्वं या । पूर्वलक्षण - साधकतानुमिती नियमांशवयामिति' चेत्, न । 'इदमसाधकं विरुद्धत्वात्' इत्यत्र , 'मुज्ञयोन कथाविवरणमाहुरिति । २ दिक्' । ३ 'शौर्याय' । ४ 'सा'। ५ 'सपो' ।

·, हेत्वाभासनिरूपणम् । वैयोगायनस्याशस्यत्वात् । न हि विरुद्धत्यमेव चाप्रसिद्धम् । येन तद्विवरणेऽर्थगत्या चैयथ्य भवेत् । लक्षणपर्यालोचनया हेती धैयर्थ्यापादने सर्व मनुमानमाकुल स्यात् । तथाहि कृतकत्यादिति प्रागभावप्रतियोगित्वादिति व्यारव्येयम् । तदपि प्रतियोग्यन्यूना- नतिरिक्तकाली नायधिकलामयिकयावत्परत्याश्रयसमानकालीनकदाचित्काभावप्रतियोगि. त्वादिति व्यारव्येयम् । तत्र कदाचित्काभावप्रतियोगित्वादित्यस्यैव सामध्ये व्यर्थविशेषणात्य स्यादेव । तथा च विरुद्धत्येनैवासाधकताव्याप्यत्यमिति धैयर्यम् । यद्वा साध्यामाव- ध्यापकाभावप्रतियोगित्वम् वृत्तिमतः साध्यवदवृत्तित्वम् साध्यववृत्तित्वानधिकरण- धर्मत्वंया विरुद्धत्यम् । न च चा; निश्चितानन्ययत्येन विरुद्धत्वमपार्थकम् निरहस्यानम् प्रतिक्षाविरोधी अपा र्थकत्वे हि विरोधप्रतिसन्धानमावश्यकम् इत्युपजी व्यत्यादयमेव दोपः । व्याप्तिमप्रतिसन्धाय विरोधप्रतिसन्धाने प्रतिज्ञाहेतुविरोधी निग्रहस्थान, तत्प्रवि- सन्धाने तु हेत्वाभासतेति विशेषात् साध्यव्यापकाभावयाप्यत्वात् साध्यविरुद्धोपलम्भाच । विरोधिसाधने विविधप्रतियोग्युपलम्भात् साध्यव्यापकाभावोपलम्भात् साध्यव्यापक- विरुद्धोपलम्भाच । निषेधसाधनेऽपि त्रिविधः । बाधाश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धयसाधारणाने कान्तिकसाहचर्यमस्य काचित्कम् व्याप्यत्वासिद्धिसायम्, सर्वत्रधात्य चोपजीव्यापादिति दिका प्रकृतसाध्यहेत्वा किन्तसमिति जिज्ञासाजनिका व्याप्तिपक्षधर्मतीपस्थितिः प्रकरण- सम इत्याचार्याः । विरोधिधर्मद्वयविषयसंशयानुमितिजनकत्यं प्रकरणसमत्वमिति रनकोपकता । एकधर्मनिष्ठतद्वयाप्यत्वप्रकारकविषयत्वपक्षधर्मताप्रकारकविषयत्वप्रति- योगिज्ञानसमानदेशसमानकालीनत्वे सत्येकधार्मनिष्ठतदभावयाप्यत्यप्रकारफविषयताद्वय- प्रतियोगिसाधनत्वम्प्रकरणसमत्वमिति मणिकण्ठमिश्राः । साध्यविरोभ्युपस्थापनसमर्थ- समानवलेोपस्थित्या विरुद्धकार्यकलिङ्गत्वं तदिति चिन्तामणिकृतः । विरोधियोधकान्यत- मगमकतापयिकरूपसम्पत्तिमत्तया ज्ञायमानेन प्रतिरुद्धकार्यत्वंवा तत् । केवलान्ययिन्यपि- 'शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्' इति प्रयुक्त अभिधेयत्व घटनिष्ठात्यत्ताभावप्रतियोगिघटत्य- प्यापकान्यत्वात् पटचता यद्वा घटनिष्ठात्यन्ताभावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिक घनिष्ठसदातना- भावत्यात अभिधेयत्वान्योन्याभावदिति कथञ्चित् प्रयोसम्भवात् । केवलाय. यित्वप्रहफाले द्वनिवर्तते। मतपय दशाविशेषदोषोऽयम् । साध्यव्याप्यत्यप्रकारकप्रमाव्यतिरेकपक्षधर्मताप्रकारकप्रमाव्यतिरेकान्यतरत्वमसिद्ध- त्वम्। अन्यतरत्वन्तदन्यान्यत्वम्। अतो य कमात्रव्यतिरेकस्तवनाव्याप्तिः । व्याप्तिपक्ष धर्मताभ्यामन. मिताऽसिमः। स चायंव्याप्त्यप्रमायां पक्षधर्मतानमायो उमयाप्रमायो चानुगत इत्येक । तामझायमाना ऽप्यसिद्धिहत्यामासः । आश्रयासिद्धिष्पाप्यत्यासिद्धि-. 1 not in B३ 'तर' । ३ 'साध्याभावच्याप्यत्वात् । ४ धर्म । ५ 'ज्ञानव', ·- 'घादिविनोदे स्वरूपासिद्धयः प्रत्येकमेव हेत्वाभासाः। प्रत्येकज्ञानादुन्नापनाचानुमितिप्रतिबन्धात् । न च विभागव्याघातः असिद्धत्व नैकेन रूपेण त्रयाणामुपसंग्रहस्य महर्पिण कृतत्वात् इति चिन्ता- मणिकृतः । तत्राश्रयासिद्धिराश्रयस्वरूपासिया तद्विशेषणासिद्धया था । यथा गगन कमलं सुरभि कमलत्वात् । द्वितीयासिद्धिसाधनस्थले सन्देहस्य सिसाधयिपायास्तदु- भययोग्यताया या पक्षविशेषणस्य विरहात् ।स्वरूपासिद्धिः साधनस्वरूपविरहात् । यथा गगनमनित्यं कृतकत्वात्, गगनमनित्य क्रियायत्त्वे सति निःस्पर्शत्वात् मनेावत् । ध्याप्यत्वासिद्धिरपि व्याप्तिविरहात् । तत्रासमर्थविशेषणासमर्थविशेप्यासमर्थोमय- सन्दिग्धासमर्थविशेषणसन्दिग्धासमर्थविशेप्यसन्दिग्यासमर्थोमयभेदादनेकप्रकारिका । उपाधितत्सन्देहाहा भयोजकादीनामप्यनिबन्धनान वानुप्रवेशः । व्यभिचारविरोधयोरपि द्वारं व्याप्यत्वासिद्धरुपजीव्यत्वाच पृथगुद्भावनम् । तलिङ्गातिरिक्तप्रमाणेन पक्षे साध्या- भाषप्रमाषाधः । विरोधिस्थले कचित् साध्याभावप्रमा तेनैव लिनेनेति न तपातिव्याप्तिः । सायामायवत्तया निश्चितपक्षकत्वम् प्रमितसाध्याभावयद्गामित्वम् प्रमिताभावप्रतियोगि. साधकत्वं या असाधकतालिङ्गम् । यद्वा घाधितत्वम् । तथाहीदमसाधकम् बाधितत्वात्, साध्यामावयत्तया निश्चितपक्षकत्वात्, इति प्रयोज्यम् । षाधश्च स्वरूपसन्नेवानुमितिप्रतिबन्धको न तु शाता, विरोधिज्ञानस्य स्वरूपसत पव प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । नेदं रजतमितिशाने सति रजतमिदमिति सानानुदयात् । शमशुचयनुमानामन्तरमपि यत्पीतिमशानम् तानुमानन्न प्रत्यक्षविरोधि किन्तु साक्षा- स्कारपय दर्शनबलेन, तथैव विरोधकल्पनात् । न चैवंसति साधारण पवायन्दोपः इति न हेत्वाभासः । स्वार्थानुमाने तथैव परार्थानुमाने घाधित विषयत्वस्य हेतुगतत्येना- पसंहारादसाधारण्यमेव । पाधवत् सिद्धसाधनस्य हेत्वाभासान्तरत्वमनाङ्कनीयम् । सिद्धेः सिद्धान्तरम्प्रति स्वरूपता प्रतिबन्धकत्वाद्वाधावधारणदर्शनात् । तेनास्य पक्ष- ताविघटनमेव द्वारम्, न तु स्वातन्त्र्यम् । वाधे पक्षधर्मताविघटने सत्यपि स्वातन्त्र्येण सामर्थ्यादुपजीव्यत्याय । स्वातभ्यम् प्रमितसाध्याभाववपक्षकत्वम् पक्षनिष्ठप्रमाविषय- त्यप्रकारामावप्रतियोगिसाध्यकत्वं देवि विवक्षितविवेकेन साध्याभाषप्रमैव दोषः । साध प्रमात्वेन झाता न स्वरूपसती हेत्याभासत्वात् प्रमात्यशानंविनाऽधिकबल- स्थामायेनादोषत्वात् अप्रमायामपि प्रमात्यझानेऽनुमितिप्रतिबन्धाच्चेति मणिनः । गन्धप्रागमायावधिना पृथिवी गन्धरती पृथिवीरयात् त्यसंकीर्णयाधस्थलम् । साध्या- स्यन्ताभावसामामाधिकरण्यस्यव्यभिचारित्वे प्ररने तदभायात् इत्यपि तपय । सचायम् बाधा दशविधः। धर्मिग्राहकप्रमाणवाधितम् । घटो व्यापकः सत्या- दिति प्रत्यक्षेण, परमाणयः सापयवाः मूतत्यादिश्यनुमानेन, मेरु पापाणमयः पर्वतत्या. , 'पापिमहाना।२ गामस्ता Badds शब्दोऽयावयः गुपचादित्यनुमानेन ।

·हेत्वाभासनिरूपणम् दिति तनुवर्णमयत्वबोधकागमेन ! साध्यप्रतियोगिग्राहकवाधिनम् । यथा घहिर- नुषण कृतकत्वादिति प्रत्यक्षेण, शब्दोऽश्रावणः गुणत्यादित्यनुमानेन, गश्यत्वन गषयपद- प्रवृत्तिनिमित्तम् जातियादित्युपमानेन । सायग्रहबाधितम् यथा शुचि नरशिरा प्राण्यङ्गत्यादित्यागमेन । हेनुग्रहधाधितम् जलानिलावृष्णो पृथिवीत नाविपरीतस्प- र्शत्वात् तेजावदिति प्रत्यक्षेण, मनो विभु ज्ञानासमवाय्याधारस्यात् इत्यनुमानेन' 'राजसूय माहाणकर्तयम् स्वर्गसाधनत्यात्' इति राजसूयकर्तव्यतावोधकागमेन । एते च हेत्वाभासा, निग्रहस्थान हत्यामासाश्च यथोक्ता इति सूत्रात् । अत्र चकारोऽनु- तसमुच्चयार्थः । तेन विरोधादिनिग्रहस्थानोत्तोर्णस्य साधनप्रयोगस्य चतुर्धा दुष्पत्यम् सम्भ- यति। हेतुते.यथाऽनैकान्तिकादि । हटान्ततो पथा साध्यविकलसाधनयिकलाश्रयविकलाभ- यविकलाः ततो यथा आरमाश्रयान्योन्याश्रयचककानयस्याः । तदितरानिएप्रसंगभेदात्। उक्तितो यथा अनुपदर्शितान्ययविपरीतोपदर्शितान्ययानुपदर्शितव्यतिरेकविपरीतापदर्शित- व्यतिरेका संगृह्यन्ते । एतेषां च यथायथं हेत्वाभासेऽनन्तर्भूय निग्रस्थानत्यमित्याचार्याः । स्वातन्त्र्येणैव दपकत्यममीषामित्यन्ये ॥ तत्र साध्यविकलो यथा-'पर्वती धूमवान् घहिमत्त्वात् प्रयोगलिफयत् । साधनविकलो यथा-पर्वता पहिमान् धूमपत्यादयोगाल- कषत् । प्राश्रयविकलो यथा-शशशृङ्गयदिति । उभयविकलस्वत्रच यथा जल- हृदयदिति । अनुपदर्शितान्चयो यथा-पर्वतो वह्निमान धूमवत्स्यात् महानसपदिति । अनुपदर्शितव्यतिरेको यथा--कृषियी इतरभिन्ना पृथिवीत्याज्जलपत् । विपरीतोपदशि- तान्ययो यथा-पर्वता वहिमान् धूमपस्यात्, यो यो वहिमान् स धूमधान इति । विपरीतेपदर्शितव्यतिरेको यथा~पृथिवी इतरभिन्ना पृथिवीत्वात्, यन्न पृथियो तन्नेत- रभिन्न यथा जलम् । तत्वन्तु हानत्यावान्तरजातिविशेष पव सर्कयामीत्यनुगतमतिसाक्षिकः । च्याप्यारोपवावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यताथयव्यापकारोपवत्त्वमेव त्वम् । तत्र व्यापकारोपभागस्तपर्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या तर्को व्यापकारोपमागा भावव्युत्पन्नस्तरणमितितर्फः । सम्भावनात्मकन्तु शान न तर्फः, किन्तहि दीन- कोटिकः संशय एघ । व्याघाताऽपि न तर्कविशेषः किन्तु विरोधनिग्रहस्थानान्तर्भूतः । आत्माश्रयादयोऽप्यनिष्टप्रसङ्गान्तर्भूता एव, न तु तर्कस्य पन्चविधत्वमिति केचित् । तत्र स्वाव्यवहितापेक्षणमामाश्रयः, स्वस्य स्थापेक्षणमिति यावत् । तदयमुत्पचो स्थिती शप्ती च प्रवर्तते । यद्ययं घट एतद्घदजन्यः स्यात् एतद्घटायकालवृ तिर्न यद्ययं घट पतवटजनका स्यात् एतद्धटपूर्वकालवृत्तिः स्यात् । उत्पत्ती सितौ च यदीदं रूपमेतद्रूपाधिकरणं स्यात् तदेतद्घटा स्यात् द्रव्यं या स्यात् गुणा न स्यादिति । सप्तौ च तर्क- स्याता अथवा 1 प्राहक । २प्राहक।

·२० यादिविनादे घटे तज्ज्ञानं यदि घटे तज्ज्ञानजनक स्यात् तदा घटे तज्ज्ञानोत्पत्तिकालोत्पत्तिकंन स्यादिति । एयमन्योन्याश्रयोऽपि स्थापेक्षापेक्षित्वम् । तच्चैवमापद्यते । यद्ययं दण्ड पत. दण्डजन्यास्यात् तदा नैतदुत्पत्तिकालवृत्तिः स्यात् । यद्वा यद्ययं घट एतद्घटजनकजन्यः स्यात् एतद्घटजनकपूर्वकालपूर्ववर्ती स्यात् । एवं स्थितिशप्त्योरप्येतदपादानमूह्यम् । स्वापेक्षापेक्षापेक्षित्वं व्यवस्थितान्तरितस्वापेक्षित्वं वा चकम् । तच्च प्रवर्तते-यद्यय घट एतद्धटजन्यजन्यः स्यात् एतद्घटोत्पत्तिकालवृत्तिन स्यात् ; एवं यधेतघट एतद्घट. जनकजनकजनकः स्यात् पतघटजनकजनकवर्ती स्यादित्यादि । अनवस्थापादनमने वक्ष्यते । आत्माश्रयान्योन्याश्रयचफ्रकानघस्थाय्याघातप्रतिबन्दिभेदात् केचित् पटतर्काना- चक्षते । प्रविनिगमकादिकम् वक्ष्यते ॥ अथ छलम् । स दूपणापरिस्फूर्ती विजिगीपयाऽस्य प्रयोगो बुद्धिपूर्वकः । क्वचि- तात्पर्यभ्रमादस्य पातः । प्रथमकक्षायामिदन्न सम्भवति । द्वितीयकक्षास्वस्य सम्भवः । तृतीयकक्षासद्भावनम् । परतात्पर्यविपये शब्दतात्पर्यसञ्चारेण दूपणयचनं छलमिति सामान्यलक्षणम् । यादिनाऽन्यथाभिप्रायपूर्वकम् वाद्यन्तरेण दूपणाभिधानं वा कल्पितदूष्य. दूपण छलमित्याचार्याः । तत् त्रिविधम्-चाक्छलम्, सामान्यच्छलम् , उपचारच्छलञ्च । तत्र मुख्यार्थतात्पर्येण प्रयुक्त मुख्यार्थसञ्चारेणाभिधानम् वाक्छलम् । तदपि विविधम्- धर्मिपदसञ्चारात धर्मपदसञ्चारात् उभयपदसञ्चाराच। तदपि प्रतिज्ञातुदृष्टान्त भेदानवविधम् । तत्र प्रतिज्ञायां धर्मिपदसञ्चाराद्यथा-'भूभृदयम् समरप्रिया महा- बलत्वादिति प्रयुक्त', भूभृति पर्वते समरप्रियता बाधितेति मदाबलत्वादिति हेतुः स्वरूपा- सिद्ध इति । धर्मपदसञ्चाराद्यथा, 'ब्राह्मणेाऽयमक्षर रहितो महाकुलत्वात्' इत्यत्राक्षरा. दिराहित्यमिन्द्रियराहित्यमस्य बाधितम् इति। उभयपदसञ्चाराद्यथा-'भूभदयं सैन्धव- यान्' इति राजाभिप्रायेण प्रयुक्त पर्वते लवणमस्त्येवेति सिद्धसाधनम्। अथवा अजा गर्भ- घतीत्यत्र छागी अन्तर्वत्नीत्यर्थः, अजायाः प्रकृतेः गर्भोऽभ्यन्तरमसिद्धम् गर्भस्य मूर्तधर्म- त्वात् इति ।। हेता यथा-नेपालादागतोऽयं नरः कम्यलबत्त्यादिति अत्र विशेषणपदे नूतन- परे संख्यासञ्चारात् स्वरूपासिद्धयभिधानम् ।गजोऽयम्महाद्विजत्वात् इति विशेष्यपदे दन्त परे, नायम् महान् ब्राह्मण इति स्वरूपासिद्धिरिति । एवं गजोऽयं गुरुद्विजत्वात् इत्यत्रोमय- पदसञ्चारानायमध्यापको द्विज इत्यसिद्धिः इति ॥ दृष्टान्ते च साध्यमिकलसाधनविकलो- भयविकलत्वोद्भावनात् वैविध्यम् । तारकाः अस्मदादिद्वारा सदा गगनेवरत्वात् पतङ्गवत्, सूर्यपरं पतलपदम् शलभे सञ्चार्य साध्यवैकल्योगावनम् । घटो द्रव्यं सावयवत्वात् अम्बरवदिति वस्त्रपरे अम्बरपदे गगनसञ्चारेण साधनवैकल्योगायनम् । अयम्पसुर्विपाणि- त्यात् गोवदिति वायो सञ्चार्योमयवकल्योद्भावनम् । यद्यप्युभयवैकल्येपि प्रत्येकवैकल्यम् १Not in A २ द्दण्दान्य।

·- छलनिरूपणम् तथाप्यत्यन्ताशक्तिसूचकतया पृथगुपादानम् । एवन्दूपणादायपि चिन्तनीयम् । यथा- ऽन्यथासिद्धो नसिद्धोनासिद्धः कथमपि सिद्धयादित्यादि । एवं नमादावत्यन्तामाघपरे- ऽन्योन्याभावसञ्चारेणान्योन्याभावात्यन्ताभावसञ्चारणहाम् । अानन्त्यमेघात्य, दिगुप- दर्शनमात्रमेतदिति ॥ ननु 'धनु रेवायमपराधी यतो विशेषपदमन्तरेणसामान्यपदापादा- नम्' इति चेत् न, सङ्केतस्यैव ताप्यात्, प्रकरसमभिव्याहारादिवलेन सामान्यशब्दस्यापि विशेषणपरत्वौचित्यात् ॥ विवक्षितवाफ्यार्थे तात्पर्यार्थसम्धाराद दूपणनिधान सामान्य च्छलम्। तच पदयाफ्यतात्पर्यसञ्चारादिविधमपि प्रत्येकंपविधम् । तद्यथा सम्भवे नियम- तात्पर्य सञ्चार:--अयं सम्भावितविद्यः प्राह्मणत्वादित्युक्त ब्राह्मणत्व न विद्यावत्यनियतम् मात्ये व्यभिचारात् । नियमे सम्भधः 'यो धूमवान् स हिमानित्युक्त, सम्मपति धूमवति पहिर्न त्वेतायता धूमावह्रिसिद्धिरपि ! उद्देश्यविधेयत्वसम्बारः-शन्दोऽनित्य इति शब्द- मुहिश्यानित्यत्वे विधेये न हि योऽनित्यः स सर्वः शब्दः, घटादेरनित्यस्यापि प्रशब्दत्या- दिस्य शबाधः | विधेये उद्देश्यत्त्वसञ्चारो यथा-अनित्य कार्य मनित्यत्वादियुक्त कार्यरत्यं यद्विधेयम् तत्रोह श्यत्यसञ्चारात् साध्याविशिष्टत्वाभिधानम् । विशेषणे विशेष्यत्वसम्बारायथा-'द्विजशतभाजितम्' इसचेतनायाः शतसल्याया भोलि वासम्भव इति । विशेषणान्तरे विशेषणान्तरसञ्चारी यथा-'शतं द्विजातयो भाजिताः' इति । 'सनकादया भाजिताः न द्विजातय' इत्यत्र विशेष्ये विशेषणान्तर- सञ्चारादपि सप्तमी विधा सम्भवति, तथाऽपि विशेषणे विशेष्यसञ्चारस्याकृतिगणत्वेन সমঃ । কখনু দুষ্টত্বনাশ্রয়ক্ষমা চুলসমূয়াকাটা। “সন कोन्तीत्युक्तेमञ्चस्याचेतनस्य मोशनकर्तृत्वमनुपपश्चमिति। 'कथायो लक्षणयाकथाप्रयोग' इति चेत्, न, लैक्षिकलक्षणाया मुख्यतुल्यत्वात् । अस्यापि प्रतिहेतुदृष्टान्ताभयतया नय. विधाः। तत्र प्रतिक्षायाम् यथाश्यममाणयकः सिंहइत्यत्र माण्वके सिंहत्वम् बाधितम् इति । पवमयापुरुषाच्यानो गजशार्दूल इत्यादी दृष्टव्यम् । हेती यथा--अयं देशो धोपचास- योग्यः गंगावादित्यत्र मुख्यमर्थमादायविरुद्धत्वौद्भावनम् । एवमन्यदन्यूहाम् । दृशन्ते-यथा 'अयम्पुष्पः कोशनकर्ता भीतत्वात् मञ्चयत्' इत्यत्र साध्यसाधनाभयचैकल्यम् मुख्यमर्थ- मादाय । एवम् 'अपंदेश घोपवासयोग्या विस्तीर्णत्यात् गङ्गायत्' इत्पत्र मुख्यमर्थमादाय साध्यवैकल्योद्भावनम् । पयम् 'अयन्देशी महान घोपवासाधिकरणात्यात् गङ्गायत्' इति साधनवैकल्योगाधनम् ॥ नदेनेषु छलप्रभेदेषु प्रत्युत्तरमेवमूहनोयम, नव कम्बलत्यादिति- नूतनकाबलत्वम् विवक्षितम्, नतु नपसंख्यायोगिकम्पलत्वमित्यसिद्धय झायने निरनुयोज्या- नुयोगन्ते निग्रहस्थानमिति दूषणेप्यध्येयं छलमूहनीयमिति ॥ १ तात्पर्यकल्यनया । २ अयंदेशाधवकाशादिः गगा यादिपत्र मुख्यमधमादायानेकान्तिकवाभा- , बनम् ।

·घादिविनोदे अथ जातिः व्याप्तिमपुरस्कृत्यासाधकत्वसाधनामिमायेग्य प्रयुक्तमुत्तरं जातिः, साधकताप्रयोजकरूपेण परासाधकतासाधनं घा । न तु सिद्धदूपणासमर्थमुत्तरं जातिः । प्रसिद्धस्यापि दूपणासमर्थस्य जातित्वात् । यदि घटसाधात् कृतकत्वादनित्यः शब्द इति, 'नित्यसाधात् विमुत्वाग्नित्यः किन्न स्यादिति प्रत्यवस्थानसम्भवात् ।। तत्र प्रथम साध्यस्य समा। सा चैवप्रवर्तते- शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्धटवदिति स्थापनायो यदि घटसाधात् कृतकत्वादयमनित्यो, हन्त ! आकाशसाधात् प्रमेयत्वात् नित्यपव किन्न स्यादिति । इयञ्च सद्विपया, स्थापनायाः सम्यक्त्वात् । अथासद्विपया-शब्दो नित्यः थावणत्वात् शध्दत्ववदित्यत्रासमीचीनायां स्थापनायांअनित्यसाधर्म्यात् अनित्य एव किन्न स्यात् इति । असदुक्तिका तृतीया । नित्यः शब्दः श्रावणत्वादिति प्रयुक्त श्रावणत्वान्नित्य- त्वसाधाद्यदि नित्यः तदा कृतकत्वादनित्यसाधर्मादनित्य एव किन्न स्यादिति । उकिमान- मत्र दूप्यम्, न तु साधनमपि । यद्यप्यसदुक्तिकायामसद्विपयत्वध्रौव्यम् तथाऽप्युक्तदोषा- दपिजातिः सम्भवतोति प्रदर्शनार्थम् प्रकारप्रयाभिधानमकरोत् । अस्यासद् पणास्फुर- णम् प्रौदियादो वाऽवसरः। विपक्षान्वयिधर्मवत्त्वप्रदर्शनमात्र कारणम् । हेतुएंप्यः सत्प्रति. पक्षत्यमारोप्यम् तद्धान्तिः फलम् ॥.एवं वैधाये स्थापनायो साधयेण प्रत्ययस्थानम् साधर्म्यसमैव । यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् यत् नित्यन्तन्न कृतकम् यथा गगनम्' इति, प्रयुक्त नित्यवैधात् कृतकत्वात् यथाऽनित्यत्वं तथानित्यसाधात् प्रमेयत्वाग्नित्यमेव किन्न स्यात् । न चैदेयमनित्योऽपि न स्यात्, अविशेषात् । तथा च साधर्म्यवैधान्यतरोप- संहारे अपुरस्कृतनियमेन साधर्म्यण प्रत्यवस्थान साधय॑समेति लक्षणम् । एवं साधर्म्य- पैघान्यतरोपसंहारे अपुरस्कृतनियमेन धर्येण प्रत्यवस्थान वैधर्म्यसमा । यथा 'शब्दो. ऽनित्यः कृतकत्वात् घटवत्' इति प्रयुक्त, यथाऽनित्यसाधादनित्यः तथाऽनित्यवैधात् श्रावणत्वाग्नित्य एव किनस्थात् अनित्यवैधाविशेषात् । एवम् वैधय॒ण स्थापना धेधम्येण प्रत्यस्थानमूहनीयम् । एते च जाती प्रमाणान्तरेणापि सत्प्रतिपक्षदेशनया प्रव. तते । तद्यथा । 'शुक्लोऽयं शंखत्यात् इतरशंखयत्' इति प्रयुक्त, 'नायं शुक्लः प्रत्यक्षतः पीतस्यैवोपलब्ध न चेत् प्रत्यक्षमावाधकम् तदा अनुमानमपि न साधकम् अविशेषात् । एवं 'नरास्थि शुचि प्राण्यङ्गत्वात्' इति प्रयुक्त प्रत्यवतिष्ठते-पद्यनुमानाच्छुचि तदाऽऽग- मादशुच्येव किन्न स्यात्, अविशेषात् । एवम् ‘इयं व्यक्तिर्न गययपदवाच्या व्यक्तित्वात गोतियत्' इति प्रयुक्ते प्रत्यवतिष्ठते-'यद्यनुमानान गवयपदयाच्यता तदोपमनाद्गवय- • पदयाच्यतैय किन स्यात्, अविशेगत् । समबलत्वाभिधानात् सर्वत्र सत्प्रतिपक्षन्धमेवा रोप्यम् । तदनयो त्योः सर्वजातिसाधारणम् दुष्टत्यमूलम् व्याघातः । असाधारणन्तु 1 स्थासाधकप्रयोगपिणः । २९सम्बदमुत्तरं । ३ साधयसमा । ५ नित्यसाधात् श्रावण वाद नित्य एव किन्न स्यात् । भनित्यवैषम्यानचेत् नित्यस्तदा नित्यसाधम्यादनित्योऽपि न स्यात् अदिशेपात् ।

·, जातिनिरूपणम् २३ युक्तानहीनत्यम् युक्तस्याङ्गस्य व्याप्त स्नात् । अयुक्ताङ्गाधिश्यन्तु साधयं वैधम्य योरयुक्त- योरेयाङ्कत्योपगमात् साध्यसाधनान्यतरसहचारमात्रेण पक्षेऽविद्यमानधर्मासानमुत- कक्षसमः । पक्षऽसता धर्मस्य पक्षवृत्तिधर्मसहचरितस्य सहचारमात्रपुरस्कारेण पक्षे आपादनं चा। पपञ्च प्रवर्तते-यदि शतकत्वादनित्यसाधादनित्यः शब्दस्तदा तत एव उपयत्वसाधापवानपि स्यात् । न चैपवत्वं तदाऽनित्यत्यमपि न स्यादविशेगत्। एवं क्षित्यादि सकर्तृकम् कार्यन्वादितिः प्रयुक्त, कार्यत्वं शरीरकर्तु- फरवसहचरितमिति : क्षितावपि शरीरी कर्ता स्ात्, न चेच्छरीरी कर्ता तदा कर्नाऽपि न सिद्धयेदविशेशत् । एवं यथा कृतकत्वादनित्यः।तथा कृतकवादेच क्रियावानपि शब्दा किन्न स्यात्। घटी या कृतको न श्रोत्र एवं शब्दोऽप्यश्रोत्रः स्यात्। तथाच विविक्षितविपरीत साधनाद्विशेषविरुद्धो हेतुरिति, सदसद्विपयत्वाद्विधेयम् । असदुक्तिकञ्चह न सम्भवति । उत्कर्पण प्रत्ययस्थानस्यासदुत्तरनियमात् । दृष्टान्ते घटादी रूपादिनाऽऽपायेन कृतकत्वस्य हेतोसोपलग्भ एयास्योत्थानवीजम् । हेतुदण्या, प्रतिकूलतर्कपतिधाता विशेषेविरोधोवाडा- राप्य। धादिति मध्यस्थे वा भ्रान्तिः फलम्। दयाघातापादनेन व्याप्यपुरस्कारेण युक्ताङ्गहान्या घा जातिरियमुद्धर्तव्या । सम्बन्धमा पुरस्कृतव्यापकस्य धर्मस्य व्यावृत्त्या साध्यदृष्टान्तयोः सिपाधयिपितसाधनाभिमतधर्माभिमतान्यतरभावसजनमपकर्ष समा। सहचरितमान- धर्मव्यावृत्तिनिबन्धनया सहचरितयत्किंचिद्धर्मव्यावृत्त्या वाऽनिष्टप्रसजनमपकसमेत्यन्ये । एक धर्मनिवृत्त्या साध्यसिपाधयिपितहेत्योरन्यतरस्यापकर्षणमपकर्पसमेत्याचार्याः । सा चैवम्प्रवर्तते-शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इत्युक्त घटः कृतको नामूर्त इति शब्दोऽपि नामूर्तः स्यात् । पचं दृष्टान्तेऽयपकों यथा-शब्दः कृतको नीरूपः इति घटोऽपि नीरूपः स्यात् । एवं कृतकेऽपि शन्दे यथा रूपवत्वनास्ति तथा कृतोऽपिघटेऽनित्यत्वम्मा भूत, तथा साध्य. विकलो दृष्टान्तः । एवं शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इत्युक्त, शब्दः कृतकोऽपि नीरूपा दृष्टः, न च घटस्तथा, तत्साधनविकलो दृष्धान्तः ॥ एवमीश्वरानुमाने-कत्वियापकशरीरया- वृत्त्या कर्तृत्वव्यावृत्यापादनम् , तदस्थाय्यापकानुपलब्धिारा हेतु प्यः। तत्रापि साध्याप- क पक्षे बाधः साधनापक स्वरूपासिद्धिः । एवं दृष्टान्ते साध्यसाधनापक दृष्टान्त एव दृष्यः स्वव्याघातकत्वात् । व्याप्त्यपुरस्काराच्यमुद्धर्तव्या। दृधान्तवृत्तिसाध्यानुकूलधर्म- बत्तया गमकत्वमित्यभिमानेन दृष्टान्तान्तरल्यापनीयत्वापादानं वर्ण्यसमा यत्किञ्चिद्धर्मसा- म्येन सपक्षत्वापादनवा । सा चैयम्प्रवर्तते साध्यसिद्धचौपयिकसमस्तविशेषण- घद्धतुमत्तया घटो दृष्टान्तः स्यात्, नत्वन्यपासिद्धथसिद्धयोपयिकाल हेतुविशेषणानि 1 . असिद्धार्थत्व संशयसमानविपयत्वप्रवृत्तसाध्यमापनशक्तित्वम् व्याप्तिग्राहकमानविरक्षः स्वरूपविशेषश्चेति पञ्चतयो । यदि घटोऽप्यसिद्धार्थहेतुमान तदा साध्ययत्तयाध्यापनीयः सामान्य । २ विद्य १३ कपसमः सतो। . .

·२४ वादिविनोदे स्यात् । नहि साध्यविकलो दृष्टान्तो नाम । अथ न तथाऽपि पक्षविवक्षितहेतुमत्तया व्यापनीयः स्यान्नहि साधनविकलो दृष्टान्तः, वर्णत्वं ख्यापनीयम् सपक्षे पक्षत्वासजनमिति यावत् । एवं संशयसमानविषयत्वादिचतुष्टयेऽप्युदाहार्यम् । दृष्टान्त दूप्या, तद्भान्तिः फलम् ॥ किञ्चिद्धर्मेण पक्षस्य सपक्षत्वापादनमवएर्यसमा । दृष्टान्तमात्रवृत्तिसिद्धधनु- गुणधर्मयोगायोगान्यतरेण साध्यस्य ख्यापनीयत्वप्रतिपादनं वा ।सा चैवम्प्रवर्तते-शब्दोऽ. नित्यः कृतकत्वात् इति प्रयुक्त, यादृशा हेतु टान्ते ताहशएव पक्षे चकन्यः । तथा दृष्टान्ता ऽनुवर्यते, नानित्यत्वलक्षणसाध्यवत्तया इदानींच्याप्यते । तथा शब्दोऽपि न पर्यः स्यान्न पक्षत्वेन निर्देश्यः स्यादिति यावत् । दृटान्ते च हेतोः सिद्धार्थत्वमसन्दिग्धविषयत्वम् अप्रवृत्तसाध्यख्यापनशक्तित्व साध्यासाधकप्रमाणान्तरयता स्वरूपचिशेपश्चेति पञ्च विशेषणानि । एतादृशपञ्चविशेषणसम्पन्नहेतुमान् यदि शब्दः तदा कथम्पक्षत्वेन वर्ण्यते । एवमपि चेत् पक्षत्वेन वर्णनीयः तदा तादृशो हेतुस्तत्र नास्तीति स्वरूपासिद्धिः। पयमाश्रयासिद्धिव्याप्यत्वासिद्धी दर्शनीये । तदामासा चेयम् हेतुप्या स्वव्याघातत्या- दुद्धरणयः ॥ साध्यसम्यन्धिदृष्टान्तसम्बन्धिधर्मव्यभिचारवलेन हेतार्यभिचारापादनम् विकल्पसमा । किञ्चिद्धर्मव्यभिचारमूलकमकृतसाध्ययभिवारापादनंया । तत्र हेतीधर्मा- न्तररप्रतिधर्मान्तरस्य साध्यधर्मम्प्रति चा यभिचारदर्शनमस्या मूलम् । पपञ्च प्रवर्तते- शध्दोऽनित्यः कृतकत्वात् इति प्रयुक्त । मृतकं किञ्चिद्रूपवत् किञ्चिन्नीरूपम् , तथा कृतक मपि किञ्चिन्नित्य किञ्चिदनित्य' स्यात् । द्वितीयाऽनव प्रयोगे यथा-प्रमेयत्वेन समाने ऽपि किञ्चिन्नित्य किञ्चिदनित्यम् तथा काचित्कत्ये समाने ऽपि किञ्चिनित्य किञ्चिदनि त्यमिति व्यभिचारः। तृतीया-पूर्ववत्प्रयोगे यथा द्रव्यत्वसमानेऽपि किञ्चिदुष्ण किञ्चिदनुष्णम्, तथा कृतकत्वे समानेऽपि किञ्चिन्नित्य किञ्चिदनित्यम् भवेदिति यभिचारः। एवं धर्मान्तरस्य हेतुम्प्रति, साध्यधर्मस्य साध्यधान्तरम्पति पक्षे हटान्ते घा व्यभिचारदर्शनादस्या प्रपञ्च अहनीयः । अत्र च हेतुई प्यः व्यभिचार आरोप्य- स्तद्भान्तिः फलम् , स्यव्याघातत्वरदितमुद्धारप्रकारः ॥ सिद्धान्तानान्तत्प्रयोगे साध्यत्वा- पादनं साध्यसमा । एतत्प्रमासाध्ये चैतत्प्रमाणाङ्गत्वमित्यभिमानेन तदनुरूपदप णाद्भावनं पा । सा चैवम्प्रवर्तते-पक्षे हेतुदृष्टान्तधर्माण तत्स्थापनानुमानान्तर्भूतानामपि यदि नैतत्प्रयोगसाध्यता तदा तेषां सिपाधयिपितसाध्यकत्वमपि न स्यात् अविशेषात् । अथ सिपाधयिषितसाधकत्वमभिमतम् तर्हि पक्षादिसाधकत्यमभ्युपगम्यताम्, तुल्य योगक्षेमत्वात् । रिपक्षादीनामानान्तरसिद्धत्यलिङ्गस्यामयोजकत्वमसात् । तथा च सापनाप्रयोगे पक्षादिसिद्धिस्तसिद्धी स्थापनाप्रयोग इत्यन्योन्याश्रयः । पशासिद्धा. पाध्यासिद्धिः हेत्वसिद्धिः, इत्यसिद्धी स्वरूपासिद्धिा, व्यापयसिद्धी च्याप्यत्वासिद्धिः, १ साध्यधर्मान्तरं । २ व्याप्यन्यभि । ३ सिदाना। ४ मच पदा।।

·२५ जातिनिरूपणम् दृष्टान्तासिद्धी च व्याप्यत्वासिद्धिरेत्यादिकमूह्यम् । तदेवारोप्यम् , नदाभासाचेयम् । स्त्रयाघातकत्वमुद्धार प्रकार: ॥ श्रात्माभयान्योन्याश्रयचक्रकादिसकलदेशनाभासेयमिति केचित् । कारकशापकहेतुभेदेन च्याहिसमा द्विविधा । एकमप्राप्तसमाऽपि युगपद्वाहिनी चैते जाती परस्परापेक्षित्वात् । नत्र साध्यव्याप्तिमात्रबलेन विशेषापादनात् साधकदोषा- भिधानम्माप्तिसमा साध्यामाप्तिबलेनातिप्रसङ्गात् । साधनदापाभिधानमप्राप्तिसमा । पञ्च मवर्तते--सब्दोऽनित्यः कृतकत्वादिति प्रयुक्त लिङ्गमानस्य कार्यमनुमितिशामम्; तच कार्येण नामासम् जनकमतिप्रसात् । रोन प्राप्तं वाच्यम्, सच्च प्राप्यते नासदिति कारणय- दिति कार्यस्यापि सत्त्वाविशेषात् कार्यकारणभावः । नहि सदेव जन्यते । एवन्तन्तयोऽपि पटम्माप्य जनयेयुरिति न कार्यकारणभावः । किञ्चातिप्रसङ्गमयेन कारणस्य कार्यस प्राप्तिर्वाच्या। तथा सति गङ्गा सागरप्राप्ता न सागरभिभा,तथा कारणमपि कार्याद- मिश्नम् भवेत् । एवम्प्राप्तो घटः प्रतियते । भूतत्वेनाप्राप्त इति तत्र सत्प्रतिषेधानुप- पत्तिरिति अनेकप्रकारका व्याप्तिसAI | अप्राप्तिसमा चैवप्रवर्तते-कारणं झापकंवा ল না যায় অবিহগ, স্ক্যাম্যমাস্কায়ামাযমড়মড় । বথা चाप्राप्यजनकत्यम् शापकत्यम् वाच्यम् , तय न सम्भवत्यतिप्रसङ्गात् । नह्यप्राप्तोऽग्निर्द हति प्रदीपी या शापयतीति उभयोरपि हेतुर्दू प्यः । प्रतिकूलतर्कपराधातदेशनाभासे चेत् स उत्तरं स्वव्याघातकत्वमेव । अभवताभासप्रसङ्ग समातिसमा । सा चैवम्भवर्तते- यत् कारकं यय शापकम् तदुभयमपि कारकमापकाधीनमेवन्तकारकमपि तत्कारका- धीनम् तापकम्तन्नापकाधीनम् । एवं दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तो धाच्या दृष्टान्तस्य चेन्न दृष्टान्तापेक्षा, तदा दार्शन्तिकेऽपि न दृष्टान्तापेक्षा । तानेऽपि तज्ञानमित्यसिद्धन साधकम् । सिद्धिस्तत्कालीनसाधकाधीनैवेत्यभिमानो जातिवादिनः । कृतिशार्यान्वयिनि चेयं जातिः। अस्यामेर जाता सानिकानां निर्बन्धः । तथाहि घटसत्ता व्यवहरता प्रामाणिकन तत्ममा सद्भाव वाच्यः । तेन विना तत्सत्वे वैपरीत्यमेष किस स्यात् । ततश्च प्रमाणसत्ताऽपि न प्रमाणं विनाऽपिस्वीकार्या, सर्वममानिवृत्चेर्यस्तुसवानिति- নিলাদিভান্দি ঘষাঘাষকলাম । ময় তুলে নেমেষেই मात्रस्य प्रत्यवस्थानम्प्रतिदृष्टान्तसमा । सा चैवप्रवर्तते शब्दोऽनित्यः कृतकवादिति प्रयुक्त घटदृष्टान्तेन चेदनित्यत्वम् उदाऽकाशदृष्टान्तबलेन नित्यत्वमेव वितस्यात् । हेतुरमधानदृष्टान्तमात्र सिद्धयोपयिकमित्यभिमानो जातिवादिनः । समचलत्वामिमायेणा- भिधाने, सत्प्रतिपक्षदेशनामासा अधिकबलत्वाभिप्रायेणाभिधाने वाघदेशनामासा चेयं INot in B1 3 'कार्यकारणभावाभावः' । ३ 'विध्येन' । ४ Not in B1 * 'वेम' इति द्वितीयपुस्तके पादः । 'भामे चैतदुत्तर' इति समीचीनः प्रतिभाति । ६ 'म'10' सबंप्रमाणनिवृत्त । स्तत्सत्तानिवृत्ति समवलवाभिमानेन । .

·२६ यादिविनोदे। हेतुर्दू प्यः । स्वव्याघातकत्व स्फुटम् । असदयस्थायां तवृत्तित्वेन तदङ्गवैकल्योगायन- मनुत्पतिसमा । सा च धर्मि साध्यहेतुदृष्टान्ततत्तज्ज्ञानानुत्पत्तिविकल्पेन एनधा प्रवर्तते । तत्राचायाः प्रवृत्तिस्वरूपं यथा । शब्दोऽनित्यः उत्पत्तिधर्मकत्वात् इत्युक्त शब्दस्य धर्मिणेाऽनुत्पत्तिदशायां उत्पत्तिधर्मकत्वस्य हेताराश्रयमागासिद्धः, हेतुः । उत्पन्नानुत्पन्नसाधारण्येन शब्दस्य पक्षीकरणत् इत्यमिमानो जातिवादिनः । द्वितीया यथा-इदं गुरु पननवत्त्वात्-इत्युक्त पतनोत्पत्तः पूयमपतनधर्मिणः पार्थिवत्वन्याधात इति व्यभिचारदेशना । एतस्य कथम्पतन धर्म इति व्याघातपुरस्सरं स्वरूपासिसत्यम् ॥ तृतीया यथा-इदं गन्धयत् पृथिव त्यात्-इत्युक्त प्रथमक्षणे गन्धाभावात् पर्थिवत्व- व्याघात इति व्यभिचारदेशना ॥ चतुर्थी यथा-आत्मा द्रव्यं गुणवत्वात्-इत्युक्त प्रथमक्षणे निगुणा घटो न द्रव्यं इति व्याघातमुखेन साध्यवैकल्याभिधानम् । पञ्चमी यथा-धायुद्रव्यं स्पर्शवत्त्वात्-इत्युक्त, अज्ञातस्य वाया व्यत्वम् वियक्षितम् न च तत्राय हेतुरुपपद्यते, तच भागासिद्धिः । पवम्पन्चानां धंसावस्थायामापाद्यम् । केचित् विशेषान्तरविशिष्टविशेषान्तराभावसजनमुनेन प्रत्यवस्था नम् उत्पत्ति समेत्याहुः । तद्यथा-पर्वता पल्लिमान् धूमपत्त्यात्-इति प्रयुक्त पर्वतत्यविशिष्ट धर्मिणि धूमवत्त्वमसिद्धम् विशेषणांशे तदवृत्तरित्यादि । अपरे तु-उत्पद्यमानप्राकाले तत्सम्बन्धा- भावात् फारणत्वाभिमतस्याकारणत्वापादनमनुत्पत्तिसमेत्याहुः । तद्यथा-नहि कारण- मात्रात घटः किन्तु घटकारणात, तथा चानुत्पन्नो घटो न स्यकारणविशेषणमिति विशिष्टकारणाभावात् घटानुत्पत्तिरिति । संशयसामग्यू कदेशमात्रात संशयापादनम् संशयसमा । सा चैवम्प्रवर्तते- शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादियुक्त, यथा कृतकत्वं निर्णयकारणमस्तीति निर्णयः स्यात् तथा संशयकारणमप्यतीति संशयेनापि भवितव्यम् । सत्यपि वा संशयकारणे संशया- नुत्पत्तो निर्णयकारणे सत्यपि निर्णया न स्यात अविशेषात् । न च निर्णयकाभावे संशयः संशायकाभावे निर्णय इति अस्यापि वक्त सुकरत्वात , इति तत्र संशयकारणमेव द्वारम्। हेतुईयः। कृतिज्ञप्तिसाधारण चैयम्, विशेपणासिद्धिरारोप्या संशयाभावं बिना क तकत्वस्य निर्णायकत्वादित्यभिमानान् । यत्किञ्चिद्धर्ममाणबाधाभिधानम् प्रकरणसमा प्रमोपयिकरूपबत्तयाज्युपग- तोत्कग वाधाऽभिधानमित्यन्ये । अपुरस्कृताधिकवलेन बाधाभिधाने सेत्यपरे । सैयम्प्रवर्तते-शब्दोऽनित्यः कृतकत्यादिति प्रयुक्त, धावणत्वान्नित्य एघ शब्दः सिद्ध इति भावः । न चेत् श्रावणत्वं बाधकम् ‘कृतकत्वमपि न साधकमविशेषात ; प्रत्यक्षादिभिरपि 'तवृत्तित्वेन । २ पार्थिवन्चात् । ३ एवम्पंचान्तं ध्वंसावस्थामापाद्यम् । ४ उत्पत्तः। ५ मात्रेणाभिधानं। ६ वाभिधानम् ।

·जातिनिरूपणम् बाध उदाहर्तव्यः। यथाऽनव प्रयोगे प्रत्यभिज्ञानान्नित्य एव शन्दः सिद्धः-इति चाधिक- पलपुरस्कारंणक्तियुटा, उत्तरम् व्याघातकत्वम् ।। कालत्रयेऽपि साधनानुपपत्या तारसाधनत्यापादनमहेतुसमा हंतुल्वाभिमतस्य समयबन्धमाण हेतुत्वविरोधापादनमहेतुसमेत्यन्ये, कृतिशमिसाधारणी चेयम् । पवम्प्रवर्तते-कार्यकारण्याप्यिज्ञापकयोर्या सहभाऽविशंपादकारणत्यमापकत्यम्वा, पूर्वापरभावेऽपि साध्यसाधनोपहितरूपत्वात् , साध्यसाधनपारेकतराभावेन कार्यकारण- भावो ज्ञाप्यज्ञापकमायो चेति अन्यान्यपदस्यान्योन्यगर्भत्वात् । न च प्राप्त्यमाप्तिस- मसांकर्यम्, तत्र स्वरूपसतः सनिकर्षविप्रकर्ष चिन्ता इह तु कालनात्पर्य द्वारिके इयं शब्दद्वारिका, ते द्विविकल्पोपक्रमे इय' निर्विकल्पापक्रमा, तत्र सहकारशक्ति प्या १६ स्वरूपशक्ति; ते विशेषणासिद्धिदेशनाभासे इयम्प्रतिकूलतर्कदेशनाभासा । उसरं स्वव्याघातकत्वम्। अर्धापत्त्याभासात् प्रत्ययस्थानमापत्तिलमा । सा चैवप्रवर्तते । शब्दोऽनित्या' शतकत्वात् घटयदित्युने अर्थादापद्यते नित्यसाधानिन्य इति प्रतिधिः । अनुमानाद- नित्य इत्युक्ते अर्थादापना प्रत्यक्षानित्य इति बाधः । कृतकत्व' साधकमित्युक्त अर्थादापद्यते नान्यत् साधकमिति । इत्यादिक्रमेण सर्वदेोपदेशनाभासेयम् । अनुक्ताक्षेपो द्वारम् हेतु. प्यः । प्रसिद्धबाधाद्यन्यतमदारोप्यम् । स्वयाघातकत्वमुत्तरम् । यत्किञ्चिद्धर्मदर्शनाप्रकचिदविशेषादापादनमविशेषसमासा चैवम्प्रवर्तते । यदि कृतफावलक्षणधर्मोपपत्तेः शब्दघटयोरनित्यत्वलक्षणाविशेषा हेतुरतः सत्त्वलक्षणधर्मोपपत्ते- स्त्रैलोक्याविशेषा, अन्यथा त्वदपेक्षितेरऽप्यविशेषो न स्यात् । तथा च पक्षाध्यहेतुदृष्टान्ता- विमोपेणाश्रयासिद्धिः सात्याविशेपादया दोषा यथायथमापाद्याः । एवम्प्रमेयत्वेनावि- शेप त्रैलोक्यावैलक्षण्यम् । नवानां द्रव्यत्वेनाविशेष रूपवत्त्वमूर्नत्यादिभिरविशेषापादन मिति बहुप्रकारिकेयमूहनीया । नवोत्कर्पसमाप्रभेदः । तत्र विशिष्य किञ्चिद्धर्मोत्कर्षान् इह तु सामान्यत इति विशेषात् । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् । किञ्चिद्धर्मवलेन स्वपक्षसाधनापपादनात्प्रत्ययस्थानमुपपत्तिसमा, परपक्षसाध. मधलेन स्वपक्षसाधनापपादनम् दूषणाभिधानंया । सा चैवप्रवर्तते । शब्दोऽनित्यः कृतकस्वादियुक्त यद्यनित्यत्वपक्षे प्रमाणमस्तीत्यनित्यः तदा नित्यत्वपक्षेऽपि किञ्चित् प्रमाणम्भविष्यति मदुतत्वात् त्वत्पक्षमत्पक्षान्यतरत्वात् विप्रतिपत्तिविषययावत्यादि "पद्यते शन्दी न नित्यविशेषविधेः शेषनिषेधपरत्वान् तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः । अनि- त्यसाधादिनित्य इत्युक्त ऽर्थादापद्यते नित्यसाधयानित्य इति प्रतिरोधः' । २ न्यतमयदा । ३ लक्षणकधर्म'। ४ 'शेपात्'। ५ 'त्यूहनीया' । ६ 'नवेत्युभयन पाठः । परन्तु न चैति पा समीचीनः प्रतिभाति ।

·२ . चादिविनोदे। बृहस्पतिमतानुशिष्टमन्यपदमप्यनुसन्धेयम् । यदस्याः सामान्यतः स्वपक्षप्रमाणसम्मा। घना द्वारं, हेतु प्या, धाधसत्प्रतिरक्षाचारोप्यो, तदाभासा चेयम् । अाधुनिकास्त्वे. नामातिगणत्वेनोपदिशन्ति, अन्यथानुपलभ्यमानापाधिशंकाप्रस्तत्वादित्यादीनां मिन्न- जातित्यापत्तिः । विपक्षबाधकशून्यमहाविद्यानुमानानामप्यत्रैवान्तनिवेशः । तथा च प्रयोविंशतिजात्यन्यत्वमेयोपपत्तिसमत्वमिति । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् । प्रयोजकावधारणदूपणेन प्रत्ययस्थानमुपलब्धिसमा । अधूयमाणायधारणविकल्प मुखेन प्रत्यवस्थान वा ऽसी । सा चैवम्प्रवर्तते । पर्वता पहिमान धूमवत्वादिति प्रयुक्त, किम्पर्वत पर हिमानथ पर्वता वह्निमागेव? नाद्या, महानसादीनामपि तथात्यात् । न द्वितीयः, यहि विनाऽपि कदाचित्पर्वतापलब्धेः । एवम् धूमत्वादित्युक, धूमसम्बन्धः पर्वतेऽन्ययोगव्यवच्छेदनानन्ययोगव्यवच्छेदेन था ? नाद्यः, धूमादन्येपाम् वृक्षादीनां तत्रोपलब्धेः । न द्वितीया, निळू मस्यापि कदाचित् पर्वतस्योपलब्धेः । एवन्तत्र नाय. धारणमुखेन प्रत्यवस्थानन्द्रष्टव्यम् । 'साध्यनिदेशः प्रतिक्षा' इतिलक्षणप्रागेवास्या पव जातेरवतारणात् प्रतिज्ञघ साध्यनिर्देश साध्यनिर्दे शक्य या प्रतिक्षा इत्यादि स्वव्या- घातकत्वमुत्तरम्। आत्मनि तदतद्र पताविकल्पनात् प्रत्यबस्थानमनुपलब्धिसमा । इयं च विषयि- धर्मतदितरधर्मभेदात् द्विरूपा । विपयिधर्मोपलव्ध्यनुपलब्धी इच्छानिच्छे द्वपापा कृत्यती शक्त्यशकी उत्पत्त्यनुत्पत्तो व्यवहत्यव्यवहती-इत्यादयः । भावाभावा भ्यामियं द्विमुखी । उपलक्षणानुगमाभ्यामियं द्विनाम्नी, अनुपलब्धिसमा विपयिधर्मसमा चेति । एवञ्च प्रवर्तते । भूतलं घटवत् तद्वत्तयापलब्धेरित्युक्ते । उपलब्धिरुपलब्धि रूपेण स्वात्मनि वर्तते न वा ? आये इयमप्युपलब्धा स्यात् विषयवत् न तूपलब्धिरिति स्वरूपासिद्धिः । अन्त्ये स्वात्मनि स्वरूपेणवृत्तेः नासावुपलब्धिरिति । एवम् पर्वत यहिमान् धूमवत्त्वात् इत्युक्त पर्वतः स्वात्मान स्वरूपेण वर्तते न था ? आये आत्माश्रयः, अन्त्ये नासी पर्वतः, नहि स्वात्मन्यपर्वतः पर्वता, विरोधात् । एवं साध्यहेतुदृष्टान्तेषु तदतद्विकल्पनात् प्रत्यवस्थानमूहनीयम् । नदस्याः स्वात्मनि तदतद्रूप स्वानुपपत्तिमूलम्, प्रयोगमात्र दृष्यम् , प्रतिकूलतर्क प्रारोप्यः, स्वव्याघातकत्य. मुत्तरम् । घायुक्ताप्रयोजनसामान्यमात्रेण विपक्षाभिमतस्य साध्यवत्त्वप्रसजनमनित्यसमा । केवलान्यायिनि विपक्षाभावेऽपि विपक्षापेपादियम् प्रवर्तते । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्घटयत् इत्युक्त यदि घटसाधात् कृतकत्वादनित्यः तदा घटसाधादेव प्रमेयत्वात् त्रैलोक्य- १ "शिष्टमिदमनुसन्धेयम्' । २'र्भावः' । ३ 'यद्यनित्य ।

·जातिनिरूपणम् मनित्य स्यात् । तथा यद्याकाशवैधादनित्यः शब्दः त्रैलोक्यन्ताह नित्यं स्यात् । एवं यदि महानससाधार्यात् पर्वताऽग्निमान् तदा तत्साधात् प्रमेयत्वात् त्रैलोक्यमग्निमवेत् इत्यादिअधिशेषसमा त्यविशेपापादनरूपेय साधय मानापादनरूपति ततेा भेदः । एवं साधर्यसमाभेदो ऽप्युक्तोदाहरणानुसारेणानुसन्धयः । स्वयाघातकत्यमुत्तरम् । प्रस्तविवक्षितधर्मस्य यत्किञ्चिद्विरुदरूपविकल्पद्वारा धर्मिणि तद्वैशिष्ट्यपण्डनेन प्रत्ययस्थान नित्यसमा। इयञ्च द्विनाम्नी-नित्यसमा उपरजकसमा चेति, उपरजकधर्म- खण्डनद्वारकत्वात् । एवम्प्रवर्तते । शब्दोऽनित्यः कनकत्वादिति प्रयुक्त ऽनित्यधर्मयोगा. त्ताचदनित्याशब्दो भवेत् । तत्राप्यनित्यत्वानित्यन्नित्यं था ? आये ऽनित्यत्वलक्षणधर्मः विनाशात् नित्यः शब्दः प्रातः । अन्त्ये धर्मस्य नित्यत्वे धर्मिणः शब्दस्यापि नित्यत्वम्भवेत् । नहि धर्मिनिरपेक्षा धर्मस्थितिरिति, इयन्नित्यभिन्नाभिन्नकार्याकार्याधितानाश्रितसत्यासत्य- सदसस्थिरास्पिरेकानेकानुवृत्ताननुवृत्तविशेपणाविशेषणसापेक्षानपेक्षकमाकमवाच्यावा. च्यपरीक्षापरोक्षवर्तमानावर्तमानहेयाश्यसहिनासहितविरुद्वाविण्शाताजातेष्टानिए विष्टा - .दिएकताकृतशक्ताशक्तोपनानुत्पन्नव्यवहिताव्यवहिताधुपरअकधर्मेषु घटाघटसन्दिग्या. सन्दिग्धादिपुच विकल्पोपकमेण पर्तमानानेकप्रकारिका । स्वयाघातकत्वगुत्तरम् । यायुक्तदोषमाशङ्ग्य तत्परिहाराय स्योत्प्रेक्षितप्रमाणदूपणेन घायुक्तसाधना सामध्यमसम्जनम् कार्यसमा । पक्षहेतुदृष्टान्त पु यस्यकस्यचिदवसिधिमुद्भाथ्य तत्साधकनया किञ्चित् स्वयमुत्प्रेक्ष्य तद् दूपयित्वा वायुक्तसाधनासाधकरबापवर्णन कार्यसमेति पर्यवसिताऽर्थः । सा चैवम्प्रवर्तते । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् इत्युक्त शब्द कार्यत्वमसिद्धम् । अतः तत्सिद्धये प्रयत्नानन्तरीयकत्वम् त्वया वाच्यम् । तदप्यसिद्धमेव । नहि प्रयत्नानन्तरं शब्दस्योत्पत्तिदृश्यते येन तदधौनकार्यत्वसिद्धिः स्यात् । एवम् पर्यतेाऽग्निमान् धूमत्यादियुक्त , धूमवस्वमसिद्धम्। तसिद्धये चान्धनवत्व याव्यम् । न च पर्वते आन्धनयत्ताऽभ्युपलभ्यते इति । पर्वती बहिमानियुक्त पर्वत पय नास्तीत्याश्रयासिद्धिः । पर्वतसिययर्थ स्वया प्रत्यक्षमुपदर्शनीयम् । तदपि प्रायेण भ्रान्तमिति पर्यतासिद्धिरेय देोषः । कीर्ति नुसयेश्य- नुगमात् कार्य सामान्येनापि साधने सम्बन्धिभेदोक्तिर्दोषः कार्य समो मतः इत्याद । तेन तन्मते शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् घट्यत् इति प्रयुक्त, इतकत्व घटादा रूपादिसह- चरितं शब्द तु तदन्यादृशमिति न तस्य गमकत्वमिति । एतस्याश्चोपकर्षसमपञ्चवमेय 1 'साध्यधर्म' । २ 'साधादि' । ३ 'सन्दिग्धविकल्पोपक्रमेण । ४ । १ 'साम्य' । ६ 'कीति । एतत् कस्यचित् प्राचीनग्रन्थस्य नामेति प्रतिभाति । किन्नु पाट मायापि भ्रष्ट पदार- लभ्यते । ७ एत स्याप्रकर्षसमाप्रपन्चचमेव । पव- - ·३० चादिविनादे। शिवादित्यमिधास्तु 'शब्दोऽनित्यः प्रयत्नानन्तरदर्शनात्' इति प्रयुक्त, प्रयत्नानन्तरदर्शनाद्य- थाऽनित्यत्य साध्यते तथाऽभिव्यक्तिरपि किन्न साध्यते इति कार्यसमामाहुः । बहूनां सम्मनः पन्था जातीनामेव दर्शितः। एकदेशिमतेनासा प्रपञ्चो नापवर्णितः॥ अथ निग्रहस्थानानि । अखण्डिताहङ्कारिण पराहङ्कारशातनमिह पराजयः । स एव निग्रहः। स एतेषु प्रतिज्ञाहान्यादिपु वसतीति लिग्रहस्य पराजयस्य स्थानमुन्नायकमिति यावत् । अन एव कथाबाह्यानाममीषां न निग्रहस्थानत्वम्। कथानन्तर्भूतानामप्यपस्मारोन्माददशापनानां झटिति संचरणन तिरोहितायसराणां पुरस्फूर्ति कानधिस्ताद्भावितानां च न निग्रहस्या नत्वम्, असुशवलिङ्गत्वयोगात् । केचित्तु कथकाद्देश्यकथाफलमयोजककथाहेतुयथार्थ- शानाभायलिङ्गत्वम् निग्रहस्थानत्यमित्यप्रतिपत्तिर्वि प्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानमिति सूत्रानु। सारादाहुः । तानि च प्रतिशाहानिः, प्रतिक्षान्तरम्, प्रतिज्ञाविरोधः, प्रतिज्ञासन्यासः, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम्, निरर्थकम्, अविज्ञातार्थम्, अपार्थकम्, अप्राप्तकालम् न्यूनम् । ' अधिकम्, पुनरुकम्, अननुभाषणम्, अज्ञानम्, अप्रतिभा, विक्षेपः, मतानुशा, पर्यनुयोज्या- पेक्षणम् , निग्नुयोज्यानुयोगः, अपसिद्धान्तः, हेत्वाभासा निग्रहस्सानानि । तत्र स्वीकृतोक्तपरित्यागः प्रतिशाहानिः । सञ्चारणयसरे कथायां विशेषो- तस्वीकृतत्यागः प्रतिक्षाहानिरित्येके । प्रतिज्ञापदमुपलक्षणम् । तेन पक्षसाध्यहेतुदृष्टा- न्तद्विशेषणत्यागादियंपञ्चधा । यथा-अनित्ये वाङ्मनसे अत्र भागासिटरभिधामानन्तरं; अस्तु तहि धागेयानित्येति पक्षहानिः । शब्दोऽनित्य पेन्द्रियकत्वात् इत्युक्त सामान्येना. कान्तियत्वेन प्रत्युक्त, अस्तु तह नित्य एव शब्दः, इति साध्यहानिः । अत्रैव प्रयोगे तथैव दूपित-अस्तु तहि कृतकत्व हेतुरिति हेतुहानिः । अनित्यः शब्दः प्रत्यक्षगुग्ध- कत्वाद् घटयदिद्युक्ते साधनवैकल्येन प्रत्युकं तदीयं रूपमस्तूदाहरणमिति दृष्टान्तहानिः । पर्व लक्षणानुसारेण हान्यंतरमहनीयम् ॥ इयं च तृतीयादिकक्षापातिनी चतुर्थादिकक्षो. द्भाच्या जल्पवितण्डायाः कथापर्यवसाने हेतुः वादासम्भवनीया सम्मयोपेक्षणीयासत्यान पर्यनुयोज्योपेक्षणसहचारिणी, उद्भाविताच विजयहेतुः । उक्तनिर्वाहयेनतु परित्यजेदिति रहस्यम् ॥ परोक्तदूपणेद्धाराय पूर्वानुक्तविशेषणवतः पूर्वोक्तसाधनीयांशस्य प्रतिपादनम्प्रतिशा- न्तरम् । तदेतत्यक्षतद्विशेषणसाध्यतद्विशेषोक्तिभेदाच्चतुर्विधम् । ममेणदाहरणम् । पर्ण अनित्याः धावणवादित्युक्त, ध्वनिभिरनैकान्तिक इति प्रत्युक्त सन्तुध्यनय एव वर्णा अनित्या कारेण । २ तिरोहितावसुराणां' इत्येकस्मिन् 'तिरोहितासुराणाम्' इति चान्यस्मिन् पुम्स्फे पाठः। ३ 'कमिति'।

·-- निग्रहस्थाननिरूपणम् इति । तथा च पक्षे व्यभिचाए न भवतीति पूर्वपक्षिणणे हृदयम् । शब्दोऽनेत्यः कार्य- स्खादित्युके, धनिमागे सिमसाधनमिति च प्रत्युक्त वर्णकः शब्दोऽनित्यः इति पक्ष- विशेषग्गत् सिद्धसायनपरिहारः । अग्निदिदं सुरभिमलिनधूमवत्यादित्यसमर्थविशे- पणतया प्रत्युक्ते कृष्णप्रभयवसिमविदमिति साध्यान्तक्ति विवादास्यासितं बुद्धि- मत्पूर्वमित्यत्र सिद्धसाधतादायनान्तरं उपादानाद्यभिज्ञपूर्वकामिति साध्यविशेषणत्वौको सिद्धसाधनपरिहारः । दूषणान्तरपरिहारार्थमपीदम्प्रवर्तते । अवान्तरभेदानन्त्यसमस्य प्रतिशाहातिवदस्यापि परिकरशुद्धिः तत्र त्याग इह पूरणमिति विशेषः। पक्षान्तरेख विशेषयेदिति रहस्यम् ॥ एकत्र धाश्ये तदंशयारवान्तरवाश्ययाः पदयो; मियाव्याघातः प्रनिशाविरोधः । प्रतिक्षापदस्योक्तमानोपलक्षकत्वात् । पायतकवाक्यविषयत्यान् नापसिद्धान्त- सङ्करः । विपरीतय्यात्युपदर्शनाभावान विरुद्धहेत्वाभाससङ्करः। स पप पञ्चविधः । साध्यधर्मनिषेधात् यथा नास्त्यात्मेति । धर्मनिपेघावा, यथा ईदयरो न कर्ता। धर्मविधेर्वा, यथाऽतीतमस्तीति । धमि विधेर्वा, यथा परमाणवः सावयवा इति । स्वरूपता चा, या कारणयापारात् प्रागपि सत् कार्यमित्यादिवटुभकारोऽयम् । परमतप्रतिपेधदुर्वले यहा दृशान्ताभासतरलतया या प्रमादावा सभाक्षोभावास्य सम्भवः । प्रथमकक्षापाती उत्तरपक्षाधुन्नाव्यो पादेऽपि, अन्यथा तत्त्वप्रतिपत्ति- व्याघातानिमयी न्याहतम् न घदेदिति रहस्यम् । उक्तापलाप प्रतिशासंन्यासः । परदूषणानन्तरमस्फुरणदायां कश्चिदुनम् त्यजेदेय कधिद्विशैपयेदेव कश्चिदपलपेदेव-निधाप्रत्यवस्थागसम्भवः । तेन फतमेाऽपि पस्तु. त्यागे नवानवृत्तपिच्छेत् स्वीयतया विशेषणतया विशेषणेन या अपलापेन चेति नालौकिकोऽयम्मकारः । नन्वपलापरत् कपालवावित्वाद्यपि व्युत्पाद्यम् भवेदिति चेत्, न, चौरवदेय तेनाप्रतीकारात् । सोऽयञ्चतुः प्रकार । कपरमादेति वा, परपक्षोऽयम्मयो- तइति था, स्वोक्ते त्वयैयक्तिमिति वा परोक्तम्मयोक्तमिति वा । वादासम्भवोऽयम् ; अनुवादेति तयलम् । दृपणपालदम् मापलपेदिति रहस्यम् । अविशिष्टलाधनभागमनभिधाय पुनर्विशेषवत्तवचनम् हेत्वन्तरम् । तदिदं हेतुविशे- पणदुदाहरणशविशेषणपनयविशेषणात् दूषणविशेषणादिति चतुर्विधम् । तत्र प्रथमम्- शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षवादित्युक्ते सामान्येऽनैकान्तिकत्वादिति प्रत्युक्त सामान्ययत्त्वे सति प्रत्यक्षत्वादित्यस्तु हेतुरिति । द्वितीयम्-यद्यत् प्रत्यक्षम् तदनित्यमित्युक्त सामान्यवत्त्वे १ 'स्थापनावादिनो' ( २ "एकपास्य'। ३ 'क' वत्सोऽपि । 'निवृति' पिशे. परेपलपेवेति'1'यशदासम्भो वादोरखपण्या रू नापलपेदिति'। 'मपहाय'।

·३२ चादिविनोदे । सतीति पूरणात् । तृतीयम्-अनित्यत्वव्याप्यप्रत्यक्षत्वज्ञानियानयम् इत्युक्ता जातिमत्प्रत्यक्ष- त्वांश्चायं इति विशेषणत् । चतुर्थन्तु हेती प्रयुक्त, इदमसाधकम् सपक्षासत्त्वादित्यु- तरनया च परिहते, विपक्षवृत्तित्वे सतीति विशेषणत् । अन्यत् प्रतिझान्तस्यदेव ॥ प्रतं साधनं दूपर्छ चोपक्रम्य तदनाभिधानमर्थान्तरम् । तच्च स्यमतपरमः तेभियसमयाननुमतभेदाच्चतुर्विधम् । यथा शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात् गुणश्च स चाकाशस्य; तदेव चौपाधिवशात् श्रोत्रमित्यादि नेयायिकस्य स्वमते प्रकृतानुपयुक- भाषणादर्थान्तरम् । अत्रैव परमते द्रव्यं शब्द संयोगग्राह्योऽभिव्यक्तिधर्मत्यादि तथैवेर- पक्रम्यानुमानगम्यस्यानित्यत्वमनुमानञ्च प्रमाणमित्यादि, तथैवोपक्रम्य कृतकत्वादिति हेतुः। सहि हिनातेः प्रयोग इत्यादि झटित्यसमञ्जसवुद्धया समाधानमप्रतिसन्धानस्य विरोधित याऽस्योक्तिसम्भवः । उच्यमानग्राह्यश्चैतत् सकलकक्षापाति । क्वचिन्न्यूनादिसङ्करेप्येतदेवा- द्भाव्यमुद्भटदापत्वात् । तत्र च न्यूनाद्यपेक्षायामपि न पर्यनुयोज्यापेक्षणम् निग्रहः । प्रकृताप. युक्तमेवाभिधातव्यमिति रहस्यम् ॥ अयाचकपदप्रयोग निरर्थकम् । 'उक्तिसम्भवस्त्वस्य कचित् प्रमादात्, लिङ्गवचन- विभक्तिविपर्यासादी कृत्तद्धिताख्यातविपर्यासादी वाचकत्वाभिमानात् । कचिदभ्यासात्। यथा संस्कृतमुपक्रम्यापन शादौ । विकल्पिते विशेषाक्तिर्या अर्थपरताशब्दपरताप्रकार व्युदासेन स्वरूपपरतायां, यथा वाङ्मानमेतदिति, लिङ्गविपर्यासः शब्दमानत्यमिति । वचनविपर्यास्त: अनित्यः शब्दा इति । विभक्तिविपर्यासः, शन्दाः नित्य इत्यादि स्वयमहनीयम् । समानसमयेरेव पदैवक्तव्यमिति रहस्यम् ॥ परिपत्प्रतिवादिभ्यानिरभिहिनमपि दुर्योधमविशातार्थम् शास्त्रासाधारणपरिभाषया । यथा 'पञ्चस्कन्धाः' 'द्वादशायतनानि' 'चतुर्धार्थ- समत्वमित्यादि' वाहयानाम् । समिकपालपुरोडाशादि मीमांसकानाम्, शमित- योगमनपेक्षितमदिकम् , यथा कश्यपतनयाधृतिहेतुरूपम् , प्रिनयनतनययानसमा ननामधेयवान् तत्केतुमत्त्वादसनीयवदिति । समासप्रकारायभावादापादितसन्देहम् । यथा श्वेता धावतीत्यादि परिपदनयोधस्यावतारः । अनवधानमन्दप्रसिद्धविपरीतयाध- शङ्काव्युदासार्थमनभिधानत्रयापेक्षा । निरूद्रुभयप्रसिद्धार्थः पर्वक्तव्यमिति रहस्यम् ॥ यत्काले यत्रैकवाक्यताप्रयोजकरूपाभायस्तदकाले तदपार्थकम् । तत् द्विधा--पदा- पार्थकम् वाक्यापार्थकञ्च । तदपि प्रत्येकं त्रिधा-अनाकांक्षिततयाऽयोग्यतयाऽनासत्या च । आद्यं मुख्यम् , सदैवान्वययोधाभावात् कुण्डमजाजिनम् पललपिण्डम् गौरव इत्यादि । द्वितीयम्, अग्निरनुष्ण इत्यादि तृतीयम्, गच्छति पयसाऽश्येन मुक्तानगर . 'सरसवा' । २ 'वाइमनमे। ३ 'स्वरूपमूहनीयम्' । ४ 'सस्व' 'समुपा 'काले'। ६'तदानगवाग। । तञ्च क्वचिस्व - ·निग्रहस्थाननिरूपणम् । चैत्र इत्यादि । वाफ्यापार्थकम् दश दाडिमानि, पडपूपा इत्याधनाकाङ्क्षातः। अभि. रयं वृद्धस्तेन सिञ्चैत्ययोग्यतातः । देवदत्तेन गिरिऍक्तम् अग्निमानित्यायनासत्तितः । क्ववित्तदन्वितशेषानन्वयम्, यथा वाद्युक्ते सम्भचिनः प्रकारान् विकल्प्य दूपयित्वाऽन- न्विनमेवेदं वाक्यमिति सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबहिरिन्द्रियग्राह्यत्वादित्यपार्थकमेन । सामान्ययत्त्वे सतीत्यस्य पञ्चम्यन्त हेत्वनन्वयात् इति । केचित्तत्र सामान्यरत्ये सतीति सप्तमीतः सामान्यववस्यास्मदादिबहिरिन्द्रियग्राह्यत्वसामानाधिकरण्यस्योपखितौ विशि- एहेतुत्वान्वयात् । एवंविधाना प्रामाणिकप्रयोगाणां दर्शनात् सप्तम्यास्तथैव व्युत्पत्तेस्त- थैवानुभवाच । व्योमकमलं सुरभि पनत्वात् इत्यपार्थकमेवानयासिद्धिसङ्कीर्णमिति ॥ कथाप्रयाजकीभूतसमयविपयाभिधानक्रमव्युत्क्रमाचप्राप्तकालम् । आकांक्षितकम- विपर्यासो था, उद्देश्यप्रतीतिकमविपर्यासो वा । तदिद चतुर्विधम् । पादपदानां सावयवावयवाशविपर्यासभेदात् । तर स्थापनाकण्टकोद्धाराभ्यामेकम्पादः । तद्विपर्यासेन कथापादशिविपर्यासः । प्रतिवादिनश्च परपक्षदूषणस्यपक्षस्थापनाभ्यां द्वौपादौ यदि स्वपक्षस्थापना कृत्या परपक्षोपालम्भ करोति, तदा कथापादविपर्यासः । कृतकत्वात् शब्दोऽनित्य इति अपययविपर्यासः । अनित्यः शब्द इत्यवयवांशविपर्यासः॥ हीनमन्यतमेनायय येन न्यूनम् । तच्च स्वसिद्धान्तनिर्णीतप्रयोगावयवपरिमाणन्यू- नाभिधानम् । पचावयवं नैयायिकस्या, ज्यवयवम् मीमांसकस्य, व्यवयवम् सौगतस्य न्यायवाक्यम् । तदमी स्वाभ्युपेतप्रयोगन्यूनमभिदधाना निगृह्यन्ते । एचम्मानापर्णानुस्वारही- भमपि न्यूनमेव । कथापादहीनम् पादांशहीनम् न्यायावयवहीनम् अधययावयवहीनञ्च । म चैवमसिद्धान्तः स्यात् सिद्धान्तातिकमादिति वाच्यम् ; महि स्वीकृत्यान्ययाकरणम- पसिद्धान्ता, किन्तु स्वीकृत्यावीकारः, अन्यया सर्वनिप्रहस्थानानां तथास्यापत्तिः । क्वचित् साकयेऽप्यदोषः । यथा च वस्तु यथा वा सिद्धान्तः तथा घाव्यमिति नियमाया दृष्ट वेति तत्रैवास्य पातो, न च जल्पवितण्डयोरपि । तत्रापसिद्धान्त एवास्यान्तःपातः । म चैव तथासिद्धमेव कथामित्यपेक्षायो सिद्धान्तव्युत्पादने बादान्तरसंक्रान्तिः स्यात् । अन्यतरसिद्धहेत्यभिधाने यथा न तत्काल पर तत्साध्यता तथा प्रकृतेऽपोत्यदापात् । स्वसिद्धान्तवक्तव्यत्वाभ्युपगतकथामागानभिधानं न्यूनमिति या लक्षणम् । इंतूदाहरणादिकमधिकं यथासूत्रमेवाधिकम् इति प्राश्वः । अपुनरुक्तकृतकर्तव्यता- भिधानमधिकमिति लक्षणम् । तेन हैत्यधिकोदाहरणसंग्रहः ॥ अन्वितत्वमापार्थकादुपयुक्त- त्येनार्थान्तरादस्या भेदः । तत्र हेस्वधिकं यथा, पर्वतोऽग्निमान् धूमवत्वादालोकवस्याथ महानसवदिति दृष्टान्ताधिकम् , तथैव प्रयुक्त महानसयत् गोठवचति । एवन्दूपणाधि- . प्योपपचौ' । २ 'प्रयोजकसम' । ३ 'वादाण्यावरसं'।

·३४ चादिविनादे। कम् । यदि साधनान्तरदृष्टान्तान्तरादा परिपज्जिज्ञासा; यदि था यथास्फूर्ति वक्तव्यमिति समयबन्धस्तदा नायन्दोपः। तदिदन्द्वधा, सामान्यता विशेषतश्चेति । तत्र स्वशब्देन विशेषतः आदिशप्देन सामान्यतो यथा धूमपत्त्यादि इत्यधिकम् महानसादिवदित्यु दाहरणाधिकम् । अदृप्यांशानुमापणमप्यधिकमित्यन्यै । सौगतस्य प्रतिज्ञाहेतुनिगमान्य- तमावयवमयोगात्, मीमांसकस्य निगमनापनयनान्यतमप्रयोगात्, नयायिकस्य हेत्वामासासाधकतानुमानप्रयोगे, उदाहरणादिप्रयोगादाधियं द्रष्टव्यम् । शब्दार्थयाः पुनर्वचनम् पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् । प्रतिपादितस्य तत्प्रतिपादनम् पुनरुक्तमिति लक्षणम् । तच्च शब्दपुनरुक्तमर्थपुनरुक्तमर्थापन्नपुनरुक्तभेदात् त्रिविधम् । नत्र शब्दपुनरुक्त यथा-शब्दोऽनित्योऽनित्यः । अर्थपुनरुकम्-शब्दोऽनित्यो निरोध. धर्मकां । अर्थापन्नपुनरुक्तमनेकप्रकारम् । तद्यथा पूर्वपदाक्षिप्तोतिः, यथा अग्निनाध्यन युक्तः पर्वतः । उत्तरपदाक्षिप्तोतिः उगनाग्निना युक्तः । पंचम् वाक्येपिविष्याक्षिप्तनिषेधी यथा-बहिरस्ति चैत्र इत्युक्तथा गेहे नास्तीति निषेध आक्षिप्तः। पूर्ववियुक्तिर्यथा जीवन गृहे नास्तीत्युक्ता पहिरस्तीति । विशातस्य परिपदा निरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभापणम् । उचितार्थानु बादसहितदूषणमिधानव्यतिरेकोऽननुभाषणम् । असोकर्यमस्य वादिनक्तिस्य परिपदाऽ. पबुद्धस्य पुनर्वादिना परिषदा वाऽभूयस्तस्य योग्यस्वस्थेनाययोधमनाधिष्कुर्यता कथामनविच्छिन्दता यत्र प्रत्युथारणम् न क्रियते तत्रैव द्रष्टव्यम् । अनुवादयोग्यकाले तविरोधी व्यापारो ऽननुभाषणमित्येके । स्वस्थेनानुवादकाले ऽननुवादोऽननुभापमि- त्येके । तदेतत्पञ्चधा-तदित्यादिसर्वनामा वा विपरीतानुवादेन वा. एकदेशानुवादेन घा केवलपणातल्या या स्तम्भेन था । यत्रानेकम्प्रकृतं तत्रैव सर्वनाम्नाऽनुवादो दूपणम् । बहनाम्मकृतत्येन विशिष्य दूण्यानुपस्थानात् । 'स्तम्भस्थलेशानाप्रतिभयारन्यतरोदावन. मुचितम्' इति न घाख्यम् , अज्ञानाप्रतिभयारनिश्चितस्वात् । अननुभाषणस्य च शब्दाभाव. रूपतया योग्यानुपलब्धिनिश्चितस्यात् । न स्तम्भएवाशानप्रतिभयोरुनायका, स्फुरदुतर स्यापि पचनकुण्ठतया सभाक्षोमेन वा ऽननुभापणापपत्तेः, निश्चितानिश्चितयोनिश्चित. स्ययोद्भाव्यत्वात् , अनिश्चितानाघनस्यातिप्रसञ्जकत्यात् । अविज्ञातञ्चाशान, . कथायाम्प्रतविषये स्वाज्ञानाविकरणमझानम् स्वीविपर्ययाविकरणमज्ञानमित्येके । सभ्येन धादिनाऽनूद्य उत्तरदानानन्तरमबोधा. विकरणमज्ञानमित्येके । आविष्करणम् न जानामि किमनेनोकमित्यादि, मान्तोऽहमस्मिन् विषये, विपरीतम्मे एतज्ज्ञानमित्यादि था। अत एवाननुभाषणाद्भदः। 'भापणेऽप्यधिकमिति केचिन्' । २ 'तप्रतिनिदानाधिकातिपादक' । ३ 'मन्तर', ""मनुवादेन'। . . .

·निग्रहस्थाननिरूपणम् । उत्तराप्रतिपचिरप्रतिभा तदुत्तरायसरे तद्विपरीतो व्यापारी प्रतिमेति लक्षणम् । सच व्यापारः स्वसूचके मुकेशसमाचरइलोका पाञ्चराजवार्तापतरण दिरूपालोकप्रसिद्ध एव । यद्वा प्रतिपमापदेनानायकः कथकव्यापारो लक्ष्यते । तेन तदु. नायका कथकव्यापारी प्रतिमेति लक्षणम् । अनुवादानन्तरमेव तदवसर इति नावाननु. भापणम नाप्यज्ञानम् तस्य तदा सन्दिग्धन्यात्, न विक्षेपः व्याजेन कथाया अविच्छेदात् नार्थान्तरम् प्रसकानुप्रसकरभावात् । अनुमापणानन्तरमवहितायां परिपदि वादिनि चात्तरं श्रोतुकामे प्रतिवादी' उत्तरमदानः सर्वथाऽप्रतिभया निगृहाते । अनधि: कृतोलाविताऽपीयम् निहाय असत्स्थापनाया पर्यनुयोग्योपेक्षणसहचारिणीति प्राञ्चः । नव्यास्तु-सत्साधनेऽपि तया यत्र बहाने साधनान्यमिहितानि इति समुप- स्थिती प्रवृत्तायां कथायर्या साधनानन्तरसम्मवेऽप्येकतरसाधनप्रयोगः । अस्यामुनावितायो पर्यनुयोज्यापेक्षणम्, अनुद्भावितायामपि निग्रहस्थानत्वात् यथायथ' स्मितस्वेदादिना व्यञ्जितत्वात् कथायिरामे वचनान्तरातिराहितत्वाञ्च इत्याचार्यदेशीयाः । निग्रहस्थानान- न्तरपदवश्योद्भाव्यत्वमित्येके । स्वीयसन्देहाविष्करणमप्रतिभेति मणिकण्ठः ।. कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेद। विक्षेपः । उमयानुमन्या प्रवर्तितायाङ्कथायां व्याजेन कथाविच्छेदो विक्षेप इतिलक्षणम् । आवश्यकमाणिधर्मातिरिक्तव्यासनेन या कथाविच्छेदो विक्षपः। अतधाजनयतस्तथाज्ञापको व्यापारी घ्याजः । विक्षेपश्च विक्षेप- णम् प्रकृतकालान्तरं नयनम् । तेन कथादेशादपसरतोऽपि विक्षेपो लभ्यते । तत्राभिः धानामावेऽपि तथा चेष्टाया एच व्याजत्वात् । तथाऽध मया न वक्तव्यम् किञ्चिन्मे करणी यमस्ति, श्य: परश्वो वा वदिष्यामि, अद्य मया रसालया भुक्त प्रतिश्यायः कण्ठम् बाधते इत्यादिव्याजान्तरेणाशकिरनीयते--इति लोकसिद्धोऽयमर्थताम्बूलभक्षणद्विरणमनापाया. वश्यकधर्मास्तु न व्याजा, सर्वप्राणिसाधारणस्तेमशक्यसूबकस्यात् । कथोपक्रममार. भ्य तदवसानपर्यन्तमस्यावसरः । अनूद्य दूपणानन्तरं सभ्यानां निष्ठुरत्वमारमनो वा हृदयकम्पनमाकल्प्य कथादेशापसरतो विक्षेपस्य निग्रहस्थानानन्तरसांकर्यम् । अन्यत्र सांकर्येऽप्युपजीव्यत्वादशक्तिविशेषासूचकत्वात् । इति स्फुटमतीतिकवाचास्यवोझान्यता। अवश्याद्भाव्यञ्चेतत् । स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षे दोपप्रसङ्गो मतानुशा। कथायां स्वाभ्युपगमस्य दुष्टत्व- स्वीकारो या मतानुशा | स्वपक्षे देोपमनुत्य परस्य दोषापादनम्मतानुशा इत्येके। नवात्रा- प्राप्तकालत्वम्, दूपणानन्तरं स्वपक्षदोपोद्धार इति समयं कृत्या कयामवृत्तौ तदभावात । 'सच व्यापारः स्वसूचके नुकेशसमाचरणरलोकः पाठराजदावितरणा' (१)1२ 'यदि । ३ 'कथाविच्छेदात् । ४ 'असद्ध्यापनायां' ।।३ तथावस्थाया ।

·वादिबिनोदे। यत्र सन्दिग्धमुग्धावस्यायों सत्प्रतिपक्षात्यमध्यवसायावदति तपास्यान्यसङ्करः । नहि तत्र इत्यामासी नाप्यप्रतिभादि । अनिष्टभ्रमेण इटापादनम् मनानुक्षा इत्यन्ये । असङ्कीर्णता . त्येतन्मते यत्र प्रथमकक्षायां स्थापनानुकूलतयाऽनिष्टप्रमेणेटमापादयति तत्रैव सा । अपरे तु-मसङ्गाभासमा मतानुशा । तेनात्माश्रयान्योन्याश्रयचक- कानवस्याभासाना शिथिलमूलाविपर्ययापर्यवसितेष्टापादनमियोविरुद्धानाम्च मनानुज्ञात्वम् । न हि तेपामन्यत्रान्तर्भाव-इत्याहुः । दूपणबुद्धयाऽसत्मसंगो मतानुशेति मणिकण्ठः । उदाहरणम्-'भवान् चौरः पुरुषत्वात्' इत्युके, उत्तरवाद्याह-मांश्चौरस्तत एव । अन हि परोक्तन्दोप मनु त्याभ्युपगम्य च परस्येदं प्रसञ्जयति, अनभ्युपगमे तु कथापुरुपत्यं हेतुम्प्रयुञ्जीत । अत्र मतानुशाकल्पेषु कश्चित् पक्षमादाय उद्भाधनमे- तावतैव यादिनः कृतकृत्यत्यात् इति । निग्रहस्सानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । निप्रहाणामुद्भावनावसरेऽपि तदनुभावनम् पर्यनुयायोपेक्षणम् इति लक्षणम् । विजातीयनिग्रहस्थान प्राप्तापिदमिष्यते, पर्यनुयायोपेक्षणस्यादोपट्यात् । नहि पर्यनुयोज्योपेझणं याद्युद्भाव्यम्, येन तदुपेक्षमाणा निगृह्यन्ते । स्वसम्पाद्यमसम्पादयतो निग्रहः । पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य चादिनाद्भाव्यत्वे स्वकापीनविवरणापत्तेः । उद्भावनापरकीयनिप्रहस्थानामुन्द्रावन पर्यनुयोज्योपेक्षणामिति मणिकण्ठः । पादे वादिनैव तदुद्भाव्यम्, अन्यन मध्यस्थेन । ननु सदुत्तरम् पदम् मौढियादितया यदि सदस्फुरिमुपेक्षितवान् किमतायतैय निग्रहमहति । अह त्यैव, प्रतिशासंन्यासादीनामवश्याद्भाव्यत्यात् । अन्यथा पूर्वोपात्तं दुष्ट त्यजन् निह पाना था यद्यपेक्ष्यते कथमपि कथाविच्छेदो न स्यात्। अनेकनिग्रहपाते ययेस्तममुदायान्यदुपेक्षेत तदा पर्यनुयोज्योपेक्षणन्न भवति, एकाद्भाधनस्यैवाचितत्यात् । अन्यथा दूषणाधिस्येनायः मेव निगृह्य न, मृतमारपस्यानुचिनस्यात् । यत्र समस्तदोषोद्भावननियमा तत्र किञ्चिदनुद्भावने भवत्येव पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । प्राप्तन्निग्रहनोपेक्षेतेति रहस्यम् ।। अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानानुयोग निरनुयोज्यानुयोगः, अतन्निग्रहस्थाने निग्रहस्थाना द्भायनं या, अभिग्रहस्यानोभावनावसरे तन्निग्रहाद्भायनं या, अनुयोगानएनुयोगो था, भ्रमान्निग्रहस्यानोभायनवा-निरनुयोज्यानुपोग इति लक्षणम् । तदेतत्पदान द्वधा । अनिग्रहम्यान पर निग्रहाद्भावनात्, अन्यनिप्रहाद्भावनाद्वा । ततश्चतुर्विधः, उलं जातिः आभासा या अनवसरग्रहणन्च । इलजाती उक्त, ते समस्ते एव निरनुयाज्या- नुपोगप्रभेदी । आमासप्तत्र भ्रमेण हेधाभासानामनुयोगः यथाऽनैकान्तिके विरुद्धत्वम्। ' विरोधे व्यभिचारः बाधेऽसिद्धत्वम् , प्रसिद्धो वाधिनत्यम्, अहत्यामासे या हेत्वाभासा १. 'नत्र • सम्पूर्णमुक्त्वा दुष्टोऽगत्पक्ष इत्यनध्यवसायात्' । २ 'यसम्पायमसम्पादयतो' । ३ पथप्यपेक्ष्यने 1 'यनिग्रहे। निग्रहस्थाना' । .

·निप्रहस्थाननिरूपणम्। पन्यासः । निग्रहे तु अनेककल्पस्फुरणेऽनिष्टत्यागेन प्रतिज्ञाहानिः । प्रकरणापनविशेषणा- विष्करणे प्रतिशान्तरम् । तत्र प्रयोगाप्रयोगमात्रेण विरोधः । आरोपिताभ्युपगमेन संन्यासः । स्वयमगृहीतस्य विशेषणस्य पुनरुत्कीर्तन हेत्वन्तरम् । पाचक एवावावकत्वा. भिमानेन निरर्थकम् । स्वापोधेन किञ्चित् परिषदवयोधनाविज्ञातार्थत्वम् । अन्यितेऽपि स्वयमनन्वितत्वेन शानेऽपार्थकम् । अनवधानाद्विपर्ययेणामाप्तकालम् । प्यासनादश्रवणे न्यूनम् । अन्यहेत्यादियोजनेनाधिकम् । श्रुतिसाध्यमात्रेण पुनरुक्तम् । अप्रसिद्धपदानु- वादेऽननुभापणम् । जाननपि स्वावष्टम्भमात्रेणाज्ञानम् । उत्तर पदतोऽपि स्वेदादिदर्शने. नाप्रतिभा। आवश्यकप्राणिधर्मेण विक्षेपः। सिद्धसाधने मतानुशा । स्वदोषोद्भावनेन पर्यनुयोज्यापेक्षणम् । अछलजात्योदछलजात्युद्भावनयलेन निरनुयोग्यानुयोगः। अभ्य. स्तशास्त्रातिक्रमेणापसिद्धान्तः। पयमतज्जाती तजा तितरच्छले तच्छलम्-इत्याधुह्यम् । अनवसरग्रहणन्तु यधोकायसरमप्राप्यातिक्रम्य घा ग्रहणम् । यथा त्यस्यसि चेत् प्रति- शादानिः, विशेषयिष्यसि चेत् हेत्वन्तरम् । अयन्ताघदनेन दोपेण दुष्ट एव हेतुरदुष्टो पा, तथाऽपि पूर्वस्तायत् त्वया त्यक इति हेतुहानिरित्याधुक्त ग्राह्य ऽनवसरः । पचमुच्य. मानप्राधे ऽप्यूह्यम् । आपन्नमेव निग्रहमुद्भावयेदिति रहस्यम् । सिद्धान्तमम्युपेत्यालियमात् कथाप्रसङ्गोऽसिद्धान्तः । परिगृहीतसिद्धान्तविरुद्धाभ्यु- पगमापसिद्धान्त इति लक्षणार्थः । सिद्धान्तपरिग्रहश्च तत्तच्छारमाध्ययनाद्वा, कथाकाले 'नयायकोऽहँ वैशेषिकोऽहम्' इति समयबन्धविशेषाद्वा, 'शब्दानित्यत्वनित्यत्वयोः किन्त्यया साधनीयम्' इति नैयायिकमीमांसकप्रतिनियतपक्षपरिग्रहाद्वा, भौदिवादाच्छन्दस्तापत् द्रव्यमेवास्तु तथैव साधनीयमित्यवम्भाधा, त्वम् मीमांसामाश्रित्य घदेत्यनुविधेयनि- योगाद्वा विरोधनिग्रहस्थानाधसाकर्यमस्याकरे द्रष्टव्यम् ॥ हेत्वाभासाश्च यधोकाः । हेत्वाभासाना स्वरूपमुपदर्शितम् । व शब्देन साध्यविक- लसाधनविकलोभयविकलाश्रयविकलानुपदर्शितान्वयानुपदर्शितव्यतिरेकविपरीतोपदर्शि - तान्वयविपरीतोपदर्शितव्यतिरेकलक्षणहष्टान्ताभासा आमाश्रयान्योन्याश्रयचक्रकान- वस्था विलिगमकोत्सर्गकल्पनालाघवकल्पनागौरवानाचित्यार्थान्तराप्रयोजकप्रतिकूल- तकंपराधातादीनां यथायथं हेत्वाभासान्तर्गतानामपि स्वस्वशब्देनेवाझाव्यत्यम् समुशि- नोति । एते दोषाःस्वशब्देनैवोगाव्याः न तु हेत्वाभासतयेति चकारार्थ इत्युदयना. चार्याः । एते स्वतन्त्रा एव दीपाश्चशद समुचिताः निग्रहस्थानत्वेन योद्धव्या इत्यन्ये । तत्रात्माधयायुक्तम् अविनिगमादयस्तप्रतिरूपका इत्पन्ये । तर्का पवेत्यपरे । युक्तश्चैतत् , अन्यत्रान्तर्भावायतुमशस्यत्वात् । लायवादीनो तत्र तत्वेन व्यपदे- , Not in B.1 २ 'अन्योक्त' । ३ तथा 1 तब सब तकस्वेन व्यपदेश इति घेश विकल्पेनान्वयगमनायोग्य तदेकदेशनियमनिर्धारणसामध्यमविनिगमः' । .

·३८ . । धादिविनोदे। शाच्चेति । तत्र विकल्पेनान्ययगमनायोग्यनदेकान्वयनियमनिर्धारणाशक्यत्वमविनिगमः । सत्प्रतिपक्षहेत्वोरिव निर्धारयितुमशश्यान्वययाः परस्परप्रति क्षेप एव पर्यवसानात् । स चायम् प्रमाणं विशेपयितुमुद्यतस्य देोषः । नहि धूमेन वह्नी ममीयमाण तार्थत्वपार्ण- त्वविनिगमना युक्ता । तथा च यद्ययं तार्ण एवं पार्ण एव वा कथं न स्यादनेन प्रकारेणापसंहियमायोऽविनिगमकस्तच्छायामवगाहते, इति तार्थत्वपार्यत्वयारन्यनिर्णा- य्याप्रमाणं नास्तीत्यनेन प्रकारेण प्रमाणामावमापर्यवसन्न पवायदोपः इति मन. भेदनिगर्भः ॥ अविनियमकस्य दोपत्ये व्यक्तवधिनिगमानुमानमात्रे देोपः स्यादिति चेत्, न, वहिमाघमात्र एवं तत्रानुमानप्रामाण्याभ्युपगमात् । बाहुल्यदृष्टमपेक्षा बाहुल्यदृष्टत्या दुलस्यानुयोगाईतात्सर्गः। स चायाप्रमाणसहकारी तर्कविशेषएय । यथासर्गिक ज्ञानस्य प्रामाण्यमिति ; यथा वा त्सर्गिकेनार्थपरत्वम् शब्दानां क्वचिदित्यादिमिः पदैरपाद्यते । पनमेव तर्फमालम्ब्याहुः। तस्माद्बोधात्मकत्येन प्राप्ता युद्धः प्रमाणता। अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपशानादपोद्यते । [ श्लोकवार्तिक २ । ५३] । स्वभावोपाधिकत्वमुत्सर्ग इत्यपरे । संशयस्यैका बलवती कोटिरुत्सर्ग इत्यप्याहुः । सुगमासुगमस्य दुर्बलत्वं गौरवम् । पतच प्रमाणपरिपन्थिदृष्टमजातीयापेक्षयाऽदृष्ट- जातीयस्याशक्यप्रतीतिकत्वात् 'दृष्टे स्वल्पादौ सम्भवति । तद्विपरीतापरिच्छेदो गौर. चमित्यन्ये । इदं गुर्यो इति ज्ञानं तद्विपयो था गौरवम्, यथा क्षित्यादिकं सकर्तृकम् कार्यत्यादित्यादौ प्रतिकार्यम् नानाकर्तृस्वीकारे। ननु 'नानाकर्तृणां दुर्बलत्वं नानाकर्तृप- रिच्छेदो या नानाकर्तृज्ञानं वा नानाकर्तार एव या गौरवमिति मतभेदेनोक्तम् । तत्र च सर्वत्र नानाकर्तृसिद्धनानान्तरीयकत्वमिति विपरीतापत्तिः' इति चेत्, न, आरोपरूपनाना- कर्तृकज्ञाननिबन्धनप्रवृत्तिकत्वाद् गौरवस्य गौरव्यन्यतिरेक एय लाघवम् । तच्च प्रमाणा- नुकूलमिदं लम्चिति ज्ञानात्मकं नेदंगुर्विति ज्ञानात्मकं या पतज्ज्ञानविषये चा लाधयमधिका- परिच्छेदकत्वमुद्भाव्यम् । प्रमाणानां गौरवमलपपरिच्छेदक वा माव्यं कृतिलायवमिति घ. स्तुतिः। प्रामाणिकव्यवहायेत्वमसमाधेयजातीयत्वमनौचित्यम् ॥ एतद्भेदा एय प्रश्नौजा- स्यादयः। अवस्तुनि विधिनिषेधयोः किमिच्छतीत्यादि पेजात्यम् ; घटपटादिकञ्च प्रकृति जात्यम्, सन्ध्याय न्दनादिपरित्यागो व्यवहारवेजात्यम् कोपोनादिपरित्यागश्चेति । एतदेवा- श्रित्य मूकवाषद्कयोः कतरः प्रामाणिक इति । यथा लौकिकानां भाषणम्-पिशाचानु स्पो बलिरिति । तथा मनश्चेनागलोकं पश्यति नह्यातीते देवदत्तादौ कि गौरः कृष्ण वेति बैजात्यम् विना प्रश्न इत्यादिशास्त्रे तन तत्राभिधानमिति ॥ - 'मानाश्वनाग।

·स्थापनाप्रकारनिरूपणम् । ३ श्रथ स्थापनाप्रकारः। तोवरे-क्षितिः सफर्डका कार्यत्वात् , यद्यत्कार्यन्तत्तत् सफ के यथा घटा, सकर्तृकत्वव्याप्यकार्यत्ववतीयम्, तस्मात् सकतृका । यद्वा 'अदृष्टाद्वारकोपादाम- गोवरजन्यकृत्यजन्यारुतिसमयेतानि जन्यानि तत्तददृष्टमागमाचव्याप्यप्रागभावप्रतियोग्य- पादानगीचरापरोक्षशानचिकीर्पारुतिमजन्यानि समयेतत्त्वे सति प्रागभावप्रतियोगि- स्वात् , यद्यत् समयेतत्वे सति प्रागभावप्रतियोगि तत्तत् अष्टप्रागभावव्याप्य- प्रागभावाप्रतियोग्युपादानगोचरापरोक्षशानचिकीकृतिमजन्यम्, यथा घटः। अहष्ट- प्रागभावव्याप्यमागमावतियोग्युपादान गौचरापरीक्षशानचिकीर्पाकृतिमजन्यत्वव्याप्यसम- घेतत्वसमानाधिकरणागभावप्रतियोगियन्ति चैतानि, तस्माददृधप्रागभावच्याप्य- प्रागभावाप्रतियोग्युपादानगोचरापरोक्षशानविकीकृतिमजन्यानि" वादिमाय- स्थया सुमत्ये एतादृशी स्थापना कर्तव्या । तयारसुक्षत्वे तु पूर्वव । अन्यथाऽविशातार्थ- निप्रहापत्तिः । या प्रात्मन्यं नित्यविशेषगुणवत्तिविशेषगुणसमानाधिकरणम्, गन्धयद- वृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजातित्वात् जलत्ववत् । यद्वा आत्मत्वं दुःखत्वाध- च्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ताभाषसमानाधिकरणम् जातित्वात् घटवत् । संसारमात्र- समवेतजाता मानाभावान व्यभिचारः । यदा आकाशं दुःखानधिकरणाविशेषगुणाधिकरणविभुभिन्नम् मेयत्वात् घटवत् । एवं दुखानधिकरणार पानधिकरणभावनामधिकरण इत्यादि विशेषगुणपूरणादियमेव प्रतिज्ञा बहुप्रकारा। यद्वा सुखत्वम् ज्ञानलमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगितावच्छेदक विपयिभिन्न- विशेषगुणवृत्तिगुणत्यव्याप्यजातित्वात रूपत्वयत् । एवं दुखसुखधर्माधर्मत्वमावनात्व प्रक्षेपेण पक्षकरणेबहुप्रकार स्थापना योध्या । तादृशास्फुरण यत्किंचित् प्रयोक्तव्यममे यदि प्रकार स्थादेव । अत्राप्युदाहरणाद्युक्तरीत्योहम् । সাঙ্গা সমসংয়ে ব বসিয, সুনসুকিয়কেনিয়া, यद्यत् तम्मानधर्मिकसंशयकोटित्यवत् न तत्तज्ञानविषयः यथाऽप्रामाण्यम् तज्ञानविषयत्वविरहव्याप्यतज्ज्ञामधर्मि कसंशयकोटिस्ववच्चैतत् । तस्मान्न तज्ञान- विषयः। यदा घटोऽयमिति ज्ञानप्रामाण्यम न स्वाश्रयग्राह्यम् स्वाश्रयोत्पत्त्य- व्यवहितातरक्षणावधिकतृतीयक्षणवर्ति संशयविषयत्वात् । यद्यत् स्वाधयोत्पत्यव्य- वहितोत्तरक्षणावधिकतृतीयक्षणवतिसंशयविषयो, 'न तत्स्वाश्रयमाधम १ 'कार्य'। २ 'मुखा। ३ 'गुणत्वावान्ता। .

·घादिविनादे। मामाण्यम् । तथा चैत्तत् । नस्मात्तथा । यद्वा मामाण्यम् न यायज्ज्ञानप्राइक सामग्रोग्राम प्रमेयत्वात् वस्तुल्यात् धर्मत्यात् वा, घटयत् । यदा तज्ञानप्रामाण्यम न तज्ञानविषयकज्ञानाजन्यज्ञानग्राह्यम्, तज्ज्ञाननिरूपणाधीननिरूपणकत्वात् । यदेवन्तदे- घम, यथाऽप्रामाण्यम् । तथा चैतत्। तस्मात्तथा । यद्वा ज्ञानन स्वमात्रग्राहकम् प्रमेय- स्वात्, यदेवन्तदेवम् यथाम्मामाण्यम् । यथा वा घटः तथाचैतत् । तस्मात्तथा । उत्पत्ति परताऽस्तु अनित्यरमात्वम्, अनित्यज्ञानत्वायच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणताभिन्न कारणताप्रतियागिककार्यतावच्छेदकम् अनित्यज्ञानत्वमिन्नकार्यमानचिधर्मत्यात्, यो याऽनित्यशानामिन्नकार्य वृत्तिधर्मः सेोऽनित्यहानत्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिक कारणताभिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकः, यथाप्रमात्वम् । यद्वाऽनित्य प्रमात्वं कार्यतावच्छेदकम् , कार्यमात्रवृश्चिधर्मत्यात् यदेवन्तदेवम् यथा प्रमात्यम् तथा चैतत् । तस्मात्तथा । अन्धकार तमस्त्वम् तेजोऽभायवृत्ति बाह्यालोकनिरपेक्षवक्ष: यद्यवृत्तिधर्मत्वात्, यो यो बाहालोक निरपेक्षवा वैद्यवृत्तिधर्मः सतेजाऽभार- वृत्तिः, यथा तेजाध्वंसत्यम् । तेजो वाद्यालोकसापेक्षचक्षुद्यमेवेति न तेजस्त्वादी व्यभि- R चारः। सुवर्णे--सुवर्ण तैजसम् अत्यन्तानलसंयोगानुच्छ्यिमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् । यन्न तेजसम् तन्नात्यन्तानलसंयोगानुच्छिद्यमानयत्वाधिकरणम्, यथा घटः । तैजसत्या- भावव्यापकारयन्तानलसंयोगानुच्छिद्यमानानित्यद्रयत्याधिकरणञ्चैतत् । तस्मात्तथा ॥ पाया-वायुर्नप्रत्यक्षा नीरूपनहिव्यत्वात् यन्नीरूपबहिव्यम् तन्न प्रत्यक्षम्, यथा- काशम् तथा चायन्तस्मान्न प्रत्यक्षः । यद्वा वायुर्नयागजधर्माजन्यजन्यस्वविषयकसवि- कल्पकाजन्यसामान्यलक्षणाप्रत्यासत्यजन्यजन्यसाक्षात्कारविषयः नीरूपबहिद्रव्यत्वात्, यदे. चन्तदेवम्, यथाsकाशः । निर्वि कल्पक-जागराद्यविशिष्टज्ञानम् अव्यवहितविशेषणानज न्यम् जन्यविशिष्टज्ञानत्वात्, यद्यजन्यविशिष्टज्ञानम् तदव्यरहितविशेषणशामजन्यम्, यथा दण्डोति शानम्, अव्यवहितविशेपणशानजन्यत्यव्याप्याविशिष्टज्ञानत्याधिकरणञ्चैतत्, तस्मादव्यवहितविशेषणशानजन्यम् । ईता विशिष्टपदम् निर्विकल्पकत्वासिद्धिपर्यन्तम् व्यभि- धारावारकमपि येनविशेषणेन विनेत्याद्यनुसारेण सार्थकम् योद्धव्यम् । अन्यथाऽनवस्पया व्याप्तिग्रहो न स्यात् ॥ महाप्रलये-कार्यद्रव्यत्वम् कार्यव्यानधिकरणाधिकरणवंसप्रतियोगिवृत्ति कार्य- द्रव्यवृत्तिधर्मत्वात् , यद्यत् कार्य व्यवृत्तिधर्म तत्तत् कार्य द्रव्यानधिकरणाधिकरण- सप्रतियोगिवृत्ति, यथा शब्दर, तथा चैतत् । तस्मात् तथा । यद्वा कार्य द्रव्यत्वम् । मूर्तभिन्न स्वाधिकरणनधिकरणवृत्तियसप्रतियोगिऋत्ति कार्य मात्रवृत्तिधर्मत्वात्, यदे. शानस्वकार्यः। २'घटस्वम् ।

·स्थापनाप्रकारनिरूपणम् । घन्तदेवम्, यथा शब्दत्वम् , तथा चायन्तस्मात् तथा । मूर्तभिन्मेति कपालादिना आरम्भकेयान्यथासिद्धिवारणाय समयायिकारणातिरिक्तवृत्तिध्वंसप्रतियोगिवृत्ती- त्यपि पक्षविशेषणमाकाशादावान्तरवारणाय ददासि, तत्त, मन्दप्रयोजनम् , सत- स्थामाव्यस्य सर्वसिद्धत्वात् । अनुमिता झदिति तथा कालं विषयीकरोस्थिति तु कश्चित्प्रयोजन स्यात् । आचन्तिरालपे-कायद्रव्यन्वम् कार्य द्रव्यमागभावसमानकालीन मूर्तभिन्न- कार्य द्रव्यानधिकरणवृत्तियसप्रतियोगिवृत्ति कार्यवृत्तित्वात् , यद्यत् कार्यवृत्ति तत्तत् कार्यद्रव्यप्रागभावलमानकालीनकार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तिवासप्रति योगिकृत्ति, यथा शब्दत्वम् , तथा चायन्तस्मात्तथा । वरमधुद्धित्यादिना न व्यभिचारः, चरमत्वस्य प्रलयसिद्धि विनाऽप्रतीतः । तत्सिद्धौ तु व्यभिचारः किं करिष्यति ? महाप्रलये सिद्ध चामत्वसिद्धौ व्यभिचारी भविष्यतीति यति तदा प्रागभावसमानकालीमकार्यवृत्तिधर्मत्या. दिति हेतु कर्तव्यः । मुक्ती-चैत्रदुम्वत्वं विदुःसमागमाचानधिकरणाधिकरणासप्रतियोगितृत्ति का. यवृत्तिधर्मवात, या या कार्यवृत्तिधर्मः स चैवदुःखमागभावानधिकरणध्वंसप्रतियोगिवृत्तिः यथा शब्दत्वम्।। सर्वमुत्तौ-दुखित्वम् स्थाधिकरणानधिकरणवृत्ति समतियोगिवृत्ति कार्यमात्र- वृत्तिधर्मत्यात, एतत्प्रदीपत्यवत् इति। अन मीमांसकानां लीलावतीतच सर्व मुक्तरनभ्युपगमः समानाधिकरणदुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःखध्वंसी .माक्षः । दुखात्यत्तामाय पव लोधादिनिःसम्बन्धी मोक्षः। सम्बन्धत्तस्य समानाधिकरणदुःख प्रागभावासहवृत्तिदुःखध्वंस एव। तदत्यन्तविमाक्षोऽप्रवर्गहतिसूत्रस्य दुःखेनात्यन्तविमुक्तः श्वरतीति ध्रुतेश्चानुराधादित्येके । दुःखप्रागभाव पच दुःण्यासहवृत्तिमुकिरिति प्रभाकरमते चल्लभाचार्यानुमतिः । प्रागभावस्यासाध्यत्वात् प्रायश्चित्तेन दुःखप्रागभावपरिपालनवत् । नित्यसुग्याभिव्यक्तिमुक्तिरितिभहमतम्। जीवात्मनः परमात्मनिलयो मुक्तिरिति त्रिदविनः । प्रमाद्वैतसाक्षात्कार इति शङ्कराचार्याः । कर्मयाम्मामैकमास्यत्ये विवादाभ्यासितानि कर्माणि भेगकनाश्यानि अचीमायश्चित्ताकीर्तितकर्मत्यात्, यदेवन्तदेवम् , यथा साप्रतिपन्न कर्म । प्रायश्चितपदेन कर्मनाशापारगमनस्याकृतभधानाशापूर्वस्य चोपलक्षणम् इति न तयाभिचारः । तदन्यत्वेन या हेतुर्विशेषणीयः । नामुक्त क्षीयते कर्म इत्यादिस्मृतिस्ताव. देवास्य चिरं यापन्न विमोक्षयेऽथ सम्पत्स्यते कैवल्यन धुतिश्चाय मानम् । शानामिरित्यादि- कार्यव्यूहेन भोगद्वारा कर्मनाशेपलक्षणम् । भस्मसात्पदस्य उभयथा लाक्षायकत्वात् । १'लोष्ट्रादिनिष्ट'। धावाधा। ६ ·થર चादिविनादे। परलोक-प्रहं सुखदुःखीभयजनकमदीयदेहान्यदेहधान् शरीरित्यात्, यो या शरीरी स सुखदुःखभयजनकपदीपदेहान्यदेहवान्, यथा चैत्रा, सुखदुःपामयजनकमदी. यदेहान्य देहत्त्वव्याप्यशरीरत्ययश्चिादम्, तस्मात्तथा ! स्वर्ग-ग्रहम् दुःखजनकपदीयदेहोन्यदेवान् शरीरित्वात् , चैत्रवत् । नरके-प्रहम् मुखजनकदेहान्यदेहवान् शरीरित्वात् चैत्रवत् । वृक्षादेस्लात्मकत्ये-वृक्षलतागुल्मादिकं सात्मकम् प्राणवत्त्वात् , यन्न सात्मक तन प्राणतत्, यथा घटः, यथा पो मृतशरीरम् । प्रणवचनत् , तस्मात् सान्मकम् । प्रायव- वानुमाने वृक्षादिकमाध्यात्मिकमायुयत् मूलनिपक्तानामपामतर्णयनयत्वात् ; यन्नवन्त- लेवम् यथा घटः । स्वप्रजागरभेप:प्रयोगमनक्षतप्ररोहानुकूलोपगमप्रतिकूलोपगमादिक चात्र प्रत्येक हेतु कर्तव्यम् । नर्मदातीरसम्भूता इत्याद्यागमश्चात्र प्रमाणम् । धारापहने-- ग्रयं चैत्रः प्रतदीयघटोऽयमिति धानभिन्नवदन्यूनानतिरिक्तविपर्यतरसमानकालीनज्ञानवान् अनीश्वरात्मत्यात् ; योऽनीश्यरात्मास तदीयघोऽयमितिभिन्नतदन्यूनानतिरिक्तविपर्यतत्स. मानकालीनशानवान् मैत्रवत् । अनादौसंसारे-कदाचित् चैवमैत्रयोः समानविपयकशान- वत्त्यसम्मवात् न दृष्टान्तासिद्धिः । अर्थापत्यनतिरेके-परेपामर्थापतित्वेनाभिमतम् प्रमाण- नानुमानभिनम् , अनुमानाविलक्षणफलत्वात् , तदविलक्षणव्यापारवत्त्वाहा । यद्यदउमा• नविलक्षणफलपत् तदनुमानाभिन्नम् , यथाऽन्वयध्यतिरेक्यविलक्षणन्यापारवकोपलान्य- य्यनुमानाभिन्नम्, तथा चैतत् तस्मात् तथा । शब्दस्य पृशत्वे शब्दो नानुमानम्, तद्वि- जातीयफलवत्त्वात् विजातीयव्यापारपत्त्वाहा , यदेयन्तदेयम् , यथा प्रत्यक्षम् । तथा चायन्तस्मासधा । एवम् सम्भवैतिचेष्टालिपिप्रभवीनामन्तर्भावः । उपमानस्य च बहिर्भाचे पवमेव प्रयोक्तव्यम् । चक्षुस्तैजसत्वे-चक्षस्तैजसम् तेजोविशेषगुणेषु रूपमान- ग्राहकत्वात्, यद्यद् रूपमासतेजविशेषगुणग्राहक तत्तत्तैजसम्, यथा प्रभा 1 तेजस्त्यण्या- प्यरूपमात्रतेजा विशेषगुणग्राहकवचैतत् । तस्मातया । प्राणपार्थिवत्वे-प्राणम् पार्थियम् गुणेषु गन्धस्यैर ग्राहकत्वात्, यदेवन्तदेवम् विततचम्पाकमागवत् । एवम् रसनाप्यत्वे प्रयक्तव्यम् । एवं त्यगिन्द्रियम् वायवीयम्, गुणेषु स्पर्शमात्रस्य ग्राहकत्वात् । अदृष्ट देव- दत्ताद्यशरीरं देवदत्तविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकम् तद्भोगसाधनकार्यत्वात् , यदेवन्तदेयं यथा तनिर्मितकनपाचैतत्, तस्मात्तथा। शक्यभावे-वहिन दाहानुहलातीन्द्रिया- द्विधर्मसमवायो महत्यसमानाधिकरणात्मप्रतियोगिकान्योन्याभावाधिकरणत्वात्, यद्यत् महत्त्वसमानाधिकरणामान्योन्याभायाधिकरणन्तनदाहानुकूलातीन्द्रियाद्विधर्मसमवापि, यथा घटः । दाहानुकूलाद्विधर्मसमयायिवाभावव्याप्यमहत्वसमानाधिकरणामान्योन्या- मायाधिकरणम् चायम्, तस्मात् न दादानुकुलातीन्द्रियाविधर्मसममायो । घहि- द्वथणुके दाहानुफूलस्पर्शयति यभिचारपारायाधम् हेती विशेषणम् । अहष्टयत्यात्मनि ·स्थापनाप्रकारनिरूपणम् । व्यभिचारवारणाय द्वितीयम् । घटस्थैर्य-यो न स्योत्पत्त्ययवहिताचरक्षणत्तिष्य- सप्रतियोगी, तत्क्षणवृत्तितया प्रमीयमाणत्वात् । यदायक्षणवृत्तिनया प्रमीयते न तत्त. रक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगि ; यथा घट पवाद्यक्षणवृत्तितया प्रमीयमागरे नाधक्षण- वृत्तिध्वंसप्रतियोगी प्रमीयते वायं स्योत्पत्त्यव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तितया ; नस्मान तत्क्षण- वृत्तिध्वंसप्रतियोगी ॥ मनेाऽणुत्वे-प्रणुत्वं निःस्पर्शवृत्तिवृति परमाणुत्वलाक्षावयाप्य- जानित्यात् या या परमाणुल्यसाक्षाद्वयाप्यजातिः सा निःस्पर्शवृत्तिवृत्निा, यथा महत्तत्वम् । निःस्पर्शवृत्तिवृत्तिपरमाणुत्वसाक्षाद्वयाप्यजातिश्चयम् , तस्मात्तथा ॥ कञ्चिदपि स्थापनाया अस्फुरण अहं स्थापनावादीति के प्रतिपन्नम् , यावना त्वमेय कथं स्थापना न कुरुपे। यदि भवान् चैतण्डिकमतमाश्रित्य विवविपति तदा ममापि तन्मताव- लम्पनेनैव विवक्षेत्यादि चापल्लबालासनमय शरणम् । यदि च स्थेयानुविधेयाभ्यामेव त्वं स्थापनावादीति व्यवस्थाप्यते, स्थापन झटिति न परिस्फुरति तदा सर्वसाधारणीयं स्थापना-शब्दोऽनित्या तादृष्येण प्रतीयमानत्वात् , यद्यदनित्यतया प्रतीयते तदलित्यम् , यथा घटः अनित्यत्वब्याप्यानित्यत्वप्रकारकप्रतीतिविषयधायम् , तस्मादनित्यः । अत्र हत्यसिद्धी परणद्भावितायो 'शब्दो ऽनित्यः' इति ज्ञानप्रामाण्यम् साधनोयम् । तथाहि शब्दोऽनित्य इति ज्ञानम्मा अबाधितविषयत्वात् , यदेवन्तदेवम् यथा घटेोऽनित्य इति ज्ञानम्। अत्र विषयबाधव्यवस्थापनव्याकुलता परस्य महती स्यात् । यद्वा-'शब्दोऽनित्यत्यातिरिक एतद्धर्मातिरिक्तधर्मवान् , प्रमेयत्वात् , यद्यत् प्रमेयम् तवदनित्यत्वातिरिक्त एतद्धर्माति- रिकधर्मयत्, यथा घटः। अनित्यत्यातिरिक्त एनधर्मातिरिकधर्मवत्वयाप्यममेयत्याश्रय- शायम् तस्मात्तथेति महाविद्यादिशा प्रयोक्तव्यम् । पक्षधर्मवलाचानित्यत्यसिद्धिः । पक्षधर्मावललभ्य साध्येऽर्थान्तरनास्तीत्युकमेव । अप्रयुक्तत्यादेशनाव प्रतिकर्तव्या निर:- पधिसम्बन्धशालित्वात् । शब्दस्यानित्यवंचिनातदुत्पादविनाशमत्यया नस्यादित्यादि विप. क्षबाधकम् प्रपन्चनीयम् । यदा-~-प्रयापर्यतः एतत्पर्यतावितरावृत्तिहिमवृत्तिधर्मशान प्रमेयत्यात् । अयम्पर्वतः पतपर्वतातिरिक्तवाहिमदन्यः प्रमेयत्वादिल्यादिवद्धिमत्त्वसाध. नयत् साध्यान्तरेऽन्यूटनीयम् । यत्रयात्यन्तमस्फुरणम् तत्र पक्षधर्म एच हेतुलेर प्रया- तयः। यथा-'शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात्', 'क्षिति.सकन का क्षिनित्यात्', 'प्रयम्पती चडिमागेतत्पर्यतत्यात्' 'यायुर्न प्रत्यक्षः पायुयात् 'सुवर्ण तेजस सुवर्णत्यान्' इत्यादिव्य. तिरंकच्यामिरलेन प्रयोक्तव्यम्। असाधारणत्वदेशनायां विपक्ष- बाधकोपन्यासन पक्षस्य सपक्षत्यं साध्यम् । नदि यत्किञ्चित्सपश्यावृत्तिमामादसाधारण्यम् , अपि तु सफल. मपक्षव्यावृत्या । प्रहने च पक्षादेव सपक्षान हुनुयावृत्तिरिति कुतोऽसाधारण्यम् । -प्रमाविषयताप्रयरचायम्। 'अयोनकायो।३-दन्योन्या-Yotml ·चादिविनोद। पक्षस्य सपक्षन्ये निश्चिते साध्ययत्त्वेन सिद्धसाधनमेवेति वाच्यम्, आपाततस्त्वद- निश्चयमाश्रित्यानुमानप्रवृत्तेः । व्याप्तिग्राहकतर्कादिना क्रमेण त्वन्निश्चयादसाधारणयनि- वृत्तरित्यादि कण्ठडम्बरेयापि पर जैतव्यः । सर्यथा मौनमवधेयम् । भेदस्थापना भेदप्रकाश चास्माभिः प्रपञ्चिता ॥ इति महामहोपाध्याय-मैथिलस्योदरपुरवंशा. वतंस-सन्मिश्र-श्रीभवनाथात्मज-महा. महोपाध्यायसन्मिश्रश्रीशङ्कर- कृते वादिपिनादे प्रथम उल्लासः॥ अथ द्वितीय उल्लासः । प्रश्ने कृते तनोत्तरमजानतामप्यहङ्कारशातनम्-इति स्वयमुन्नीय प्रश्नविषया निगूढ़निरुक्तया निरूप्यन्ते । नित्यवृत्तिनित्यावृत्तिनित्यत्तिसाक्षाद्व्याप्यजातिव्यत्वम् । नद्योगित्वं द्रव्यलक्षणम् । नित्यवृत्तिनित्यावृत्तीति गुणत्वव्यावर्तनाय, तस्य नित्यवृत्तिः नित्य जलपरमाणुरूपादौ वृत्तः । नित्यवृत्तीति कर्मत्वव्यावर्तनाय । साक्षादिति पृथिवीत्यादिव्यावृत्त्या । नित्यवृत्तिनित्यवृतिसत्तासाक्षाद्वयाप्यजातिगुणत्वम् । नित्य- वृत्तिनित्यवृत्तीति द्रव्यत्वकर्मत्वब्युदासाय । साक्षादिति रूपादिव्युदासाय ॥ नित्यावृत्तिः धिभुवृत्त्यवृत्तिपृथिवीमाप्रवृत्त्यवृत्तिजातिः कर्मत्वम् । नित्यावृत्तोति द्रव्यत्वगुणत्यादीनां, विभुवृत्त्यवृत्तीति मुखत्वशब्दत्वज्ञानत्वादीनां, पृथिवीमात्रवृत्त्यवृत्तीति गन्धत्यस्या- ध्युदासाय ॥ अनेकवृत्तित्व सति समवायित्त्वानधिकरणत्वम सामान्यत्वम् ॥ एकमात्र- समवेतत्ये सत्यसमवायित्वम् विशेषत्वम् ॥ स्वनिष्ठपदार्थविमाज कोपाधिमात्रा- वच्छिन्नव्यापकताप्रतियोगिव्याप्यताधिकरणद्वित्वानधिकरणत्वम् समवायत्वम् । समवायः स्यैकत्वात् समवायत्वेनोपाधिना किमपि द्वित्वन्न व्याप्यते, न हि भवति द्वौ समयाविति तापर्यम् ॥ समवायित्वसमवेतसमवायत्वानधिकरणत्वमभावत्वम् । न चानधिकरणत्य- मिन्यत्र नमर्थस्याभावन्यात् तेनैव तन्निरूपणमित्यात्माश्रयः, अभाषस्य ज्ञानत्वात् । अन्यथा- लक्षणस्यैवात्रासिद्धत्वमापद्येत । नथा चोक्तम् टीकाकृता-"सर्वथाऽन्युत्पन्नम् प्रतिलक्षः रणप्रणयनानवकाशात्, अन्यथा लक्षणेऽपि लक्षणन्तरवचनेऽनवस्थापत्तेः । तेन लक्ष्य लक्षणं , वदनि । 'मत्ता'। ३ 'नित्यावृत्ति । १ 'समवायेन विभाजकोपाधिना' । ५ 'समवेत. स्वेसनि समवायिञ्चसमवायचा ।

·। द्रव्यलक्षणानि -गुणलक्षणानि । चनिशकलितं जानन्तम्प्रत्येतस्य लक्ष्यस्येदं लक्षणमिनि पक्षधर्मतामात्रप्रदर्शनार्थमेव लक्षण- वचनम्-इति न कश्चिद्दोपः। नच 'लक्षणस्थनजपदार्थात्यन्ताभावेनलक्षणगमने स्थिरा तमाश्रयः, अगमने चाव्याप्तिरिति वाच्यम् तस्य स्वरूपत एय स्वस्मिन् ययहारजनकत्वात्, प्रमेयत्वेप्रमेयवत्ययदगत्याऽऽत्माश्रयस्वीकारावा । तदुक्तम् प्रमाणं शरणम् वृत्तौ न मिला. मिन्नतेयत इति । अथ विशेषलक्षणानि । गन्धसमानाधिकरणगधासमानाधिकरणगुणासमानाधिकरण- जात्यधिकरणत्यम् पृथिवीत्यम् ॥ नित्यविशेषगुणासमानाधिकरणविशेषगुणसमानाधिकरगा. व्यवसाक्षाद्वयाप्यजात्यधिकरणात्वंया, नित्यानित्यत्तिनित्यरूपासवृत्तिरूपसहवृत्तिजा. त्यधिकरणत्वंवाउयस्पर्शासमानाधिकरणनित्यरूपसमानाधिकरजातिमत्वम् जलत्वम्। स्नेहसमानाधिकरणस्नेहासमानाधिकरणगुणासमानाधिकरणजात्यधिकरणवा ॥ रसव. दवृत्तिद्रवत्ववत्तिजात्यधिकरणत्वम् तेजस्त्वम्। निन्यरूपसमानाधिकरसत्वे सति नैमित्ति- कद्रयत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्यव्याप्यजात्यधिकरणत्वंया; गुहन्यसमानाधिकरणात्यन्ता. भावप्रतियोगिरूपसमानाधिकरणद्रव्यत्वसाक्षावयाप्यजातिमत्वंवा । रूपासमानाधिकरण. स्पर्शसमानाधिकरणजातिमत्वं वायुत्वम् ।। शन्दाश्रयत्वमाकाशत्वम् , शानानधिकरणवि. মীয়াকামিনিখিযেবা, मानासमवायिकारणमूत्यंसमानाधिकरण विशेषगुणत्वंवा । ज्ञानस्पर्शाधिकरणानधिकरणविशेषगुणवत्वंया । द्रव्यन्वव्याप्यजात्य. नधिकरणचे सति विशेषगुणवत्वंवा ॥ विशेषगुणासमानाधिकरणमहत्त्यसमाना- धिकरणादिगन्यद्रव्यत्यम् कालत्यम् । विशेषगुणसमानाधिकरणमहत्यसमानाधिक- रणकालान्यद्रव्यत्यम् दिक्त्यम् ॥ शानात्यन्ताभीयानधिकरणत्यम् आत्मत्वम् । (पर्य यनादिप्रक्षेपादपि लक्षणम् । द्रव्यन्वयाप्यजान्यधिकरणविभुत्वंया; शब्दासमानाधिकर- विशेषगुग्णसमानाधिकरणविभुत्वंवा ॥ स्पर्शानधिकरगन्ये सति मूनत्याधिकरयान्यम् मनम्त्यम्। विशेषगुणानधिकरणमूर्तत्वया ॥ अध गुणानाम् ॥रसवत्तिकपरवृत्तिद्रव्यवसाक्षास्याप्यजात्यधिकरणमात्रहिरि- न्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविपयगुरुत्वयाप्यजातिमाय स्पत्यम्, सावृित्तितेजस्वसमानाधि. करणविशेषगुणनृसिजातिमत्त्वम् था , तेजोवृत्तिवृत्तिवायुस्यवृत्तिविशेषगुणवृत्तिजातिम. स्वंया स्नेहयन्माप्रवृत्तिजात्यधिकरणन्दियजन्यनिर्विकल्पकाविषयगुग्णत्वव्याप्यजात्यधिकर- णत्वं रसत्यम्, गन्धस्नेहमयसमानाधिकरणसंयोगसमानाधिकरणद्रव्यन्यसमायोप्या जातिव्याप्यतापच्छेदकजातिमदिरोपगुणवत्यम् या ॥ तितरससमानाधिकरणद्रव्य त्वसाक्षाव्याप्यजातिमदिन्दियजन्यानेर्विकल्पकविषयगुणत्यव्याप्यजातिमात्र गन्यन्यम् स्नेहासमानाधिकरणाससमानाधिकरणजातिनिरूपितध्याप्यतावच्छेदकगुणन्यम् पागध - , 'पिरोपगुमानधिकरणमायाधिकरणमोगाधिकरणमूव ।

·त्वम् घादिविनादे। अनित्यमाप्रवृत्तिगुणत्वसाक्षाव्याप्यजातिमन्मूर्तविशेषगुणत्वम् बा ॥ नोरूप- मूर्तहिरिन्द्रियमानजन्यनिर्विकल्पकाविषयजातिमत्त्वम् स्पर्शत्वम्, पासवृत्तिमूयि- शेपगुणवृत्तिगुणत्वयाप्यजातिमत्त्वं वा ॥ एकवृत्तिवृत्त्यनेकवृत्तिवृत्त्यवधिनिरूप्यावृत्ति गुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वंसंख्यात्वम् ; एकमात्रवृत्त्यनेकवृत्तिवृत्तिपरिमाणासमयायिकारण- वृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् वा । एकमात्रवृत्तिकालवृत्तिवृत्तिगुणत्वसाक्षाव्याप्यजाति- मत्वम् परिमाणत्वम्, द्रव्यत्वाचच्छिन्नव्याप्यताप्रतियोगिकव्यापकतावच्छेदकैकवृत्ति- मात्रवृत्तिगुणत्यव्याप्यजातिमसम्वा ॥ कर्मासमयायिकारणमात्रवृत्तिपरिमाणसमयायि- कारणवृत्तिकालगुणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याव्यजातिमत्त्वम् पृथक्त्वम् ॥ द्रव्यासमवायि- कारणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्वम् संयोगत्वम्॥शब्दासमयायिकारणवृत्तिद्रव्यसम- वायिकारणवृत्त्यनेकवृत्तिवृत्तिजातिमत्वम् विभागत्वम् ॥ विभुसंयोगासमवायिकारणक वृत्तिविभुवृत्त्यवृत्तिस्याप्रयोत्पत्त्यव्यवहितानन्तरोत्पत्तिकायधिनिरूप्यमात्रवृत्तिजातिमत्त्व - म् कालिकपरत्वम् ॥ चिभुसंयोगासमवायिकारणकवृत्तिमूर्तमानवृत्तिसमानाधिकर गा- वृत्तिस्वाश्रयप्रागभावसमानकालीनायधिमानिसप्यज्ञातिमत्त्वमपरत्यत्वं सामयिकम् ॥ विभुवृत्त्यवृत्तिविभुसंयोगासमवायिकारणकवृत्तिप्रमातृस्याश्रयान्तरालावधिनिरूप्यमा. त्तिजातिमत्त्वम् दैशिकपरत्वम् ॥ दिकसंयोगासमयायिकारणकवृत्तिमूर्तवृत्तिमान- वृत्तिप्रमावृत्तिरवाश्रयान्तरायधिनिरूप्यवृत्तिजातिमत्त्वम् दैशिकमपरत्वम् । प्रत्यक्ष मूर्तवृत्त्यप्रत्यक्षमात्रवृत्तिगुणत्वसाक्षाव्याप्यजातिमत्वम् गुल्यम् । प्रत्यक्षवृत्ति यद- प्रत्यक्षम् तन्मात्रवृत्तिर्या गुणत्वसाक्षाव्याप्यजातिस्तद्वत्यमित्यर्थः । मतपदम् धर्मा- धर्मव्युदासाय । मात्रपदम् भावनास्थितिस्थापयार्यावर्तनाय । रसनामधिकरणान. धिकरणकावृत्यतीन्द्रियगुणत्यव्याप्यजातिमत्यं वा गुरुत्वम् ।। रूपानधिकरणाधिकरणावृत्ति- रमानधिकरणाधिकरणवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् द्रयत्वम् ॥ गन्धसनानाधिकरण- गुणावृत्तिरससमानाधिकरणगुणवृतिगुणत्वसाक्षाव्याप्यजातिमत्त्वं स्नेहत्यम् ॥ नित्य- विभुविशेषगुणवृत्तियत्नसाक्षात्कारणावृत्तीच्याजनकवृत्तिजातिमत्वम् बुद्धित्वम् ।। स्याश्र- गायत्त्यव्यवहितात्तरक्षणात्यत्तिकसाक्षात्कारविपयनाच्याप्य जातिमत्त्वे सति द्वैपाजनक- त्वम् सुखत्वम् ॥ स्वाश्रयोत्पत्त्ययवहितातरक्षणात्पत्तिकसाक्षात्कारविषयताच्याप्यजाति- मस्ये सति द्वेपजनकत्वम् दुःखत्यम् ॥ प्रयत्नसाक्षात्करणगुणत्यम् इच्छात्वम् ॥ ईश्वग्गुणावृत्तिदुःखजन्यमात्रवृत्तिजातिमत्त्वं उपत्यम् ॥ इच्छाक्षानावृत्तिनित्यात्म विशेषगुणवृत्तिजातिमत्त्वम् प्रयत्नत्वम् ॥ अतीन्द्रियात्मविशेषगुणमात्रावृत्तिगुणत्व. साक्षाव्याप्यजातिमत्त्वे सति सुषजनकत्वम् धर्मन्यम् || अतीन्द्रियात्मविशेषगुणमात्र- १ Not in A. २ 'एक वृत्ति' । ३ 'द्रव्या'। तरावधि'। ५ 'प्रमा' | ६ Not in B ·तृतीय उल्लासे साधर्म्यवैधयनिरूपणम् । वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्य जातिमत्त्वे सति दुःखजनकत्वमधर्मन्यम् ॥ मूर्तवृत्त्यवृत्तिगुणत्य- व्याप्यजातिमदात्मविशेषगुणत्वम् भावनात्वम् ।। भानासमानाधिकरणविभुविशेषगुणव शब्दत्यम् । स्वनिष्ठगुणत्व साक्षाव्यायजातिविजातीयविशेषगुणासमानाधिकरणयिभुविशेष. गुणासमानाधिकरणविशेषगुणत्वम् वा शब्दत्वम् ॥ अथ कर्मविशेषलक्षणानि ॥ स्वाश्रयविभागपूर्व कोर्धदेशसंयोगजनककर्मन्यम् उत्तो- पणत्यम् ।। अभिघातजन्यत्वे सति अघासंयोगजनककमन्वम् अवक्षेपणन्वम् ॥ अविनश्य- इद्रव्यायान्यावयवामिमुखसंयोगफलककर्मत्वमाकुम्चनत्यम् ॥ अयिनश्यद्रव्यान्योन्यावय- वानभिमुखभूयादेशाभिमुख संयोगफलककर्मत्वम् प्रसारणत्यम् ॥ पतत्तयकर्मान्यकर्मन्यम् गमनत्वम् । अतएव भ्रमणरेननादीनां गमनेऽन्तनिवेशः। इति महामहोपाध्यायलमधीभवनाधामज- महामहोपाध्यायन्मिनश्रीशङ्कराने धादिविनोदे द्वितीय उल्लासः ॥ अथ तृतीय उल्लासः वादिना प्रश्ने सते झटिति प्रश्नविषयमाने सति प्रष्टुरहङ्कारशातनम् इति प्रश्न विषयो विविच्यते ॥ मनु-'कस्य कि केन साधर्म्यम् किं वा वैधय॑म् १" । उच्यते । सम्पदार्थानाम्न मेयत्वम् । तन्वेश्वरप्रमासभ्यन्धः । एवं शानत्वम् परमरासम्बन्ध-तत् । एवं शेयत्यमपि । तथा वाच्यत्यम्: यचनकर्मत्यम् । स च सनसम्यन्धः । सङ्केतश्च इदम. दमस्य धात्रकम्' पतादृशीश्वरेच्छा । एतदेव च पदार्थत्वम् अभिधेयत्वञ्च । पवम् विशे- पणत्वं विशेष्यत्वम्, धर्मत्वम् धर्मित्वम्, गुणत्वम् प्रधानत्यम्, पक्षयम्, दृष्टान्तत्यम्, सत्यम्. परत्वम् भिन्नत्यम्, इतरत्यमित्यादि गवन् केवलान्ययि वायत् सप्तपदार्थसाध- र्म्यम् । पने च धर्माः स्वात्तयः, तथैवानुभवात् । तदुक्तम्--"प्रायशरणम् गृप्ती न मिना. भिन्नते यतः"-इति। नात्मायो दोपोऽपि ॥ मताम्भायत्यम्। तनिधिमुषप्रत्ययवंशत्यम. सत्तासम्यन्धित्यमिति यायत् । सत्तासम्बन्ध द्रव्यगुणकर्मा समयायलमा सामान्य- विशेषयोरकार्यसमपायलक्ष माशयस्य सत्तायाः स्वरूपमेय भियतीह समयायः सन् सत्ता सतीति प्रतीतिरिति । नित्यद्रयाणि विहाय यस्यामेवाधितत्वम् नणाधारस्यम् समराये यति ननु नित्योपु भयीहरूपसमयायो विदाकारामिति प्रद्रयगुप- फर्गसामान्यविशेषाणाम पञ्चानो समयायमिनमायन्यम् । सामान्यानां समवायित्वम् Yot inb, २'पदारपत्यम्।

·४८ - वादिविनोदे। अनेकत्वञ्च अनेकवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमन्यम् , स्वाश्रयान्योन्याभावसमानाधिक- रणपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वं या ॥ गुणकर्मसामान्यविशेषसमंवायाभावानां निर्गुणत्वं निष्क्रियत्वम् । तत्र निर्गुणत्वम् गुणत्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ताभाववत्त्वम् । निष्क्रियत्यन्तु कर्मासमानाधिकरणपदार्थविभाजकोपाधिमत्वम् ॥ समयायिकारणवशू. न्यत्यम्, द्रव्यत्यात्यन्ताभावयत्त्वम्, संयोगशून्यमावत्यम्--इत्यायुधम् ॥ द्रव्यगुणकर्मण सत्तावत्त्वम् सत्ताव्याप्यजातिमत्त्वम् वैशेषिकपरिभाषार्थशब्दाभिधेयत्वम् । धर्मम् विहाया- धर्मकर्तृ त्वम् अधर्मम् विहाय धर्म कर्तृत्वं च । गोत्यादीनां न धर्माधर्मकर्तृत्वमा गान्दद्या. दित्यादी जातेरवच्छेदकमावत्यात्, "अरुणयकहायन्या पिलाक्ष्या सामं झोणाति" "इचेतं छागमालभेत''--इत्यारुण्यश्चैत्यादीनां विशेषणत्वेन धर्मजनकत्वात् । यद्यपि सर्वव्यगुगा कर्मणां न धर्माधर्महेतुत्यम्, तथा ऽपि तदुभयजनकतिपदार्थविमाजोपाधिमत्त्वन्तत्।। कार्यत्यमनित्यत्वं च प्रयाणाम् ॥ सामान्य विशेषसमवायानां सत्ताशून्यतायत्वम् बुद्धि- मात्रप्रमाणकत्वम् नित्यत्वम् अकार्यत्वम् अकारणत्वं ज्ञातृधर्मातिरिक्तकार्यजनकत्यन्च । बुद्धिप्रमाणकत्यन्तु सामान्येऽनुगतबुद्धिविशेषव्यावृत्तबुद्धिा, समवाये चेहेतिबुद्धिः प्रमाणम् यथा न तथाऽन्यत्र ॥ विशेषातिरिक्तानामनित्यवृत्तिन्यम् , तच्चानित्यवृत्तिपदार्थविमाजको. पाधिमत्त्वम् ॥ फर्मातिरिक्तानाम नित्यवृत्तित्वम् ; तच नित्यवृत्तिपदार्थविभाजपाधि- ॥ द्रव्यगुणकर्म सामान्यविशेषसमवायानां लोकिकप्रत्यक्षवृत्तिपदार्थविभाज. कोपाधिमत्त्वं । गुणकर्मणारसमयायिकारणवृत्तिपदार्थविभाजकेपाधिमत्त्वम् । नित्यद्रव्य समवाययोरसमयेतभावन्यम् साधर्म्यमित्याग्रुह्यम् ॥ पृथिव्यादीनां नवानां द्रव्यत्यम् स्यसमवेतकार्यारम्भकन्वम् समवायिकारा त्यम् गुणवत्यम् स्वकार गाविनाश्यत्यम् स्वकार्याविनाश्यत्यम् एतदुभयं जानिमाये सति इति विशेप्यम् । अनित्यद्रव्याणि विहाय अन्त्यविशेषयत्वम अनाधिनत्यम् नित्यद्रव्यत्यं च नित्यद्रव्याण विहाय अन्त्यविशेषशून्यद्रव्यत्यम् आश्रितद्रव्यत्यम् अनित्यद्रव्यत्वञ्च । पृथिव्युदकनेजम्पयनात्ममनसा पप द्रव्यन्यव्याप्यजातिमत्त्यम, स्याश्रयान्योन्याभाव- समानाधिकरणद्रयविभाजोपाधिमत्त्वम संस्कारयत्त्वञ्च । पृथिव्यपनेजायायुमनसा कियापत्यम् मूर्तत्यम् परत्यम् अपरम्यम् वेगवत्यम् । आकाशकालदिगात्मनां सर्वगतत्यम् परममहत्यम् सर्वसंयोगाश्यत्यम् क्रियाशून्यद्रव्ययम परत्यापरत्ववेगान्यन्य घाधिय्य. प्ते जायाफ्याकाशानां भूतत्वम् । तच बहिरिन्द्रिप्राधविशेषगुणयबृत्तिद्रव्यविमाजकोपा. धिमत्त्वम् । उपाधिर्भूतत्वम् न तु जातिः, मूनत्वेन सह परापरमायानुपपत्त । ननु-भून- त्यमेयोपाधिरस्तु, पिनिगमनाविरहात् । यहिरिन्द्रियव्ययम्या। हेतुगुण्यवृत्तिद्राधमाज. कोपाधिमरयम् या भूतत्वम् ; इन्द्रियप्रतिव्यमिन्द्रियोपादानवृत्तिद्रव्यविमाजकोपाधि , 'प्रभाव' Kot in B. २ 'निम्यतित्ति' । मत्वम् .

·४९ साधयनिरूपणम् । मत्त्वम् । नमसोऽयच्छिन्नानच्छिन्नभेदकल्पनया चैतत् समाधेयम् । वहिरिन्द्रियवृत्ति. द्रव्यविमाजकोपाधिमत्त्वम् । बाहेयकेन्द्रियप्राहरगुणववृत्तिद्रव्यविभाजकोपाधिमत्त्वञ्च भूतानां साधर्म्यम् । पृथिव्यप्तेजोवायूनां द्रव्यारम्भकत्यम् ।तय द्रव्यसमयायिकारणवृत्ति द्रगविभाजकोपाधिमत्वम् स्पर्शायम् ; नच्च स्पर्शात्यन्ताभावशून्यत्वम् । अवान्ताणुन्यम् अवान्तरमहत्यम स्थितिस्थापकवत्त्वम् शरीरारम्भकत्यम् इन्द्रियारम्भ कल्वम् विषयारम्भ- कत्यन्च { सर्वञ्चतत् दयविभाजकोपाधिमत्तया विशेष्यमिति नाव्याप्तिः। पृथिव्यप्तेजसा प्रयाणां बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वम् रूपवत्यमद्रवत्यवचम् च । एतदपि पूर्ववद्विशेष्यम् ॥ पृथिव्युदकाः गुरुत्ववत्वम् रसपत्वम् पतनवत्यम् अभास्वररूपवरयञ्च । पृथियो । जावावाकाशात्मनां विशेषगुणवत्त्वम् || क्षियुदकात्मनां चतुर्दशगुणवत्त्वञ्च । संख्यामा- श्रेण चैतत्साधर्म्यम् । न तु य एवक्षिता त एवोदकात्मनारपि । प्रारमा चार क्षेत्रज्ञः । प्राका शात्मनाराशुतरविनाइयविशेषगुणवत्वम् आव्याप्यवृत्तिविशेषगुणवत्त्वच 1 दिकालया: पञ्चगुणवत्त्वम् सर्वोत्पत्तिनिमित्तकारणत्यम् । सर्वपदश्च दिकालसमवेतगुगान्योत्प- तिपरम्। नत्र तयोः समयायिकारणत्यात् स्वरूपसतः समायिकारणत्यमुपहितयोनि- मित्तकारणत्यम् । अतस्सर्वपदमसङ्कुचितमेव वा । सर्वोत्पत्तिमानिमित्तत्यन्न तयोरधिकरण- तया तेनेवघराहटायसंग्रहः । परत्वापरत्वानुमेयत्वञ्च ॥ शितितेजसो नैमित्तिकद्रयत्य- यत्त्वम् । तथ नैमित्तिकद्रवत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्यव्याप्यमातिमत्यम् । पृथियो भिमद्य- समष्टानाम् । एवं जलाभिन्नत्यापि तथा मनाविहायानन्ताकरणद्रव्यत्यम् । अम्भोधिहाय निःस्नेह्त्वमह दवत्वन्त्र । तेजाविहाय अनुप्णत्वम् अदाहकत्यय-त्यादि ॥ जल. ज्योतिरनिलाना अपाकजस्पर्शयत्त्यम् । जलयोतिपारपाकजरूपयस्यम्। दियालमनसा विशेषगुणशून्यत्यम्। घाय्याकाशदिकालमनसामतीन्दियन्यम् । प्रारममनसाः शरीरा- पच्छेदेन वृत्तिलाभः । वाय्यादीनां मोकपत्यम् । माकाशादीनां निस्पवित्यम् । कालादीनां प्रभूतरयमित्यादि ॥॥ अथ गुणानां साधर्म्यम् ॥ तत्र सपा गुणानां गुणत्याभिसम्बन्ध, सघ समवायः, द्रव्याधितत्वञ्च, ता पदार्थविमाजकजात्ययच्छिन्नद्रव्यानधात्यन्तामाया- प्रतियोगित्यम् । निस्कियत्यम् अगुणवत्यम् इति द्वयम् पूर्वसाधर्म्यद्वयनिर्यादकम् । परसगन्धस्पर्शपरत्यापरत्वगुरुत्वाद्यवस्तहवेगाना दशानां मूर्तगुणत्यम्। म मूर्य- समानाधिकरणगुणतिगुणत्वयाप्य जातिशून्यगुणत्यम् । घुदिमुघप्रेमापन- धर्माधर्मभावनाशम्दानी दशानां प्रमूर्तगुरत्यम् । तथ राममदत्यासमानाधिकरणगुण- तिगुरुत्ययाप्यजातिशून्यगुणत्वमा संख्यापरिमागसंयोगविभागपनाना उमयगुणत्यम् । तश कालगृत्तिगुणत्वयाप्यजातिमत्त्वम् । संयोगविभागद्वित्यपृथनादीनाम् प्राधि. Not in B. विति' । - - ७ ·५० वादिविनादे। तत्यम् । तच्च स्वाश्रयप्रतियोगिकान्यान्याभावसमानाधिकरणगुणत्यम्, नानकत्वसमाना- धिकरणगुणत्वं पा । रूपरसगन्धस्पर्शकत्वैकपृयत्तापरत्वापरत्वद्वत्वगुरुत्यस्नेहसंस्कार बुद्धिसुखदुःनेच्छाद्वेषप्रयतधर्माधर्मशब्दानामेककाश्रितत्यम्। तच स्वाश्रयान्योन्यामाव- व्यापकात्यन्ताभावप्रतियागिगुणत्यम् ॥ रूपरसगन्धस्पशस्नेहसांसिद्धिकद्रयत्वयुद्धिसुख दुःखेच्छाद्वेषप्रयतधर्माधर्मभावनाशब्दाना पोड़शानां वैशेषिकगुणत्वम् । तच्च मनेागुणा- वृत्ति गुरुत्वनैमित्तिकद्रवत्वान्यगुणवृत्तिजातिमत्त्वम् । एतच यदि मनसि स्थितिस्थांपकालो- कारः, अन्यथा स्थितिस्थापकान्यत्वेनापि विशेप्यम् । संग्ग्यापरिमाणपृथात्यासंयोगविभाग- परत्वापरत्व गुरुत्वनैमित्तिकद्रवत्ववेगाना दशाना सामान्यगुणत्वम् । तञ्च विशेषगुणभिन्नगुण- त्वम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां बाझेकैकेन्द्रियग्राह्यत्वम् । तच्च बहिरिन्दियव्यवस्थापक गुणवृत्तिगुणत्वव्यापकजातिमत्त्वम्। संख्यापरिमाणपृथत संयोगधिमागपरत्यापरन्चस्नेहद्रय त्ववेगानां दशानां द्वीन्द्रियग्राह्यत्वम् । अत्र वेगशब्दः स्वमपात्रपरः पूर्वत्र स्पितिस्थापक परोऽपि। तच जन्यनारसयायदिन्द्रियजन्यनिर्विकरपकविषयगुणत्वय्याप्यजातिमत्त्वम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाना पाणामन्तःकरणमाहात्यम् । तच्च मनोजन्यनिर्विकल्पकवि- पयात्मविशेषगुणवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्वम्, प्रत्यक्षात्मविशेषगुणत्वव्याप्यजातिमत्वम् या गुरुत्यधर्माधर्मभावनानामतीन्द्रियत्त्वम्, तश योगजधर्माजन्यजन्यस्वविषयसविकल्प- काजन्यसामान्यलक्षाप्रत्यासत्यजन्यजन्यसाक्षात्काराविषयजातिमद् णत्वम् । भावना- पदं स्थितिस्थापकमपि संगृह्णाति । अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणकत्वैकपृथक्त्वगुरुन्य- दवत्वस्नेहवेगाना कारणगुग्णपूर्वकत्वम् । तच्च पाकजावृत्तिस्याश्रयसमवायिकारणनिष्टस. जातीयगुणासमयायिकारणैकमावृत्तिगुणत्वायान्तरजातियोगित्यम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दानाम् अकारणगुणपूर्वकत्वम् । तत्र विभुविशेषगुणत्यमेव । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दतूलपरिमाणात्तरसंयोगनैमित्तिकद्रवत्वप रापरत्वपाकजानां संयोगजत्यम्। तच्च संयोगासमवायिकारणावृत्तितदितरासमवायि. कारणावृत्तिजातियोगित्वम् । संयोगविभागवेगानां कर्मजत्वम् । तच्च कर्मासमयायिकार: णकगुणमात्रवृत्तिजातिमत्त्वम् । वेगपदं स्थितिस्थापकमपि गृहाति ॥ ननु-"कानि कियंतीन्दियाणि,काः कति च प्रत्यासत्तयः" उच्यते । प्राणरसन्न चक्षुस्त्यश्रोत्रमनांसि पड़ीन्द्रियाणि ॥ तत्र प्राणम् पार्थिवम्, रसनमाप्यम् चक्षुस्तैजसम्, त्वगिन्द्रियम् वायवीयम्, श्रोत्रमनसी नित्ये; श्रोत्रान्तानि भौतिकानि, मनः सर्वविषयम् । सर्वाणि चातीन्द्रियाणि । स्मृत्यजनकझामकारण मनस्संयोगाश्रयत्वम् शब्बेतरोगत गुणनाश्रयत्वे सतिशानकारणमनस्संयोगाश्रयत्वम् या सर्व साधारणं लक्षणम् । वक्तञ्च रश्मितेजान्तरमेन तु चक्षुः । संयोग संयुक्त समवाय संयुक्त समे घेतसमावायसंयुक्त !'भावा' । २ 'धर्माध' । ३ Not in BIR Not in B.1 ·इन्द्रिय-तत्मत्यासत्यादिनिरूपणम् । समवेतसमचायविशेष्यविशेपणभावाः पडेय प्रत्यासत्तयः । तत्र संयोगो द्रव्यग्रहणे, संयुकसमवायो द्रव्यगतजातीनां फर्मगुणानाञ्च प्रहणे, संयुकसमवेतसमवायो गुग्य- कर्मगनजातीनां प्रणे, समवायः शब्द ग्रहणे. समवेतसमवायः शब्दत्व-कत्वादिग्रहणे, विशेषणविशेष्यमायः समवायाभावयोहण-प्रत्यासचिन तन बहिद्रव्यम् उद्भूतरूपर- महच्च द्वौन्द्रि पनाथम् । संख्यापरिमाणपृथक्तसंयोगविभागद्रवत्वपरवापरत्वकर्माणि योग्यद्रव्यवृत्तीने द्वीन्दियामाह्याणि । गन्धरूपस्पर्शशब्दज्ञानसुप्रदुःखेच्छामयनाः एके. केन्दियग्राह्याः। गुणत्वसत्ये सर्वेन्द्रियग्राह्य । द्रव्यत्वग्राहकश्च संयोगी मूलावयवाय. च्छेदेन ध्यसरेणुमात्मानञ्च विदाय तयाः संयोगमाख ग्रहात् । महाययविग्रहे चतुर्विधा सनिकपः । सर्वेन्द्रियेणर्थस्य इन्द्रियायययेनार्थस्य इन्द्रियावययेनार्थाययवाना इन्दिये- शाययवानाच इति । महत्ववदनेकद्रव्यत्यमप्यवयविग्रहे कारणमिति सम्प्रदाया। अनेकद्रव्यत्वम् महत्व एवोपक्षोणमिति चिन्तामणिशनः । उद्भूतरूपवत्वञ्च विषय- गतमालोकगतच द्रव्यग्रहे सहकारि । उद्यश्च रूपादिगतो जातिविशेषः, तदभावो. अनुनय इति सम्प्रदाय द्वे अपि जाती इत्येके । अनुभवमा जातिः, तदभाव पयोद्भव' इति चिन्तामणिकृतः । बाह्यालोकश्च विषयसंस्कारकः । स च चक्षुःसयोगावच्छेदेन तदविरलदेशापच्छेदेन वा चालिनीन्यायेन विपये वर्तमानः । इन्दियाणि च मनस्संयुक्तानि स्यविषये प्रवर्तन्ते । मनश्च प्रतिशरीरमेकैकमस्पर्शम् मूर्नम् परमाणु, न तु विभु, यथा माहानाम्, न या प्रतिशरीरम्पञ्च, नया जलीकाकारम् तदयययकल्पनायर्या प्रमाणामायात् । दीर्घशाकुलीभक्षणस्थले युगपत् पञ्च मानानि न जायन्ते, येन तदनुरोधादपीयं कल्पना स्यात् योगपद्यनमस्तु कालसौम्यात् ॥ योगजधर्मः पृथगेय प्रत्यासत्तिरित्येके । योगिनः सहकारी गजो धर्मः। तेनासंस्मपि तेन न गृह्यते-हत्यारे । दिरप्यसनियविषयमानसं मानम् । शानलक्षा सामान्यलक्षया प्रत्यासत्तिविशेषणय । तर मानलक्षणा संयुक्तसमवेतविरोरणना, परमाणुमदं जानामीत्यायव्यवसाये परमाण्यादिविषयासाक्षात्कारजननात् । विशेषणना च बहुरूपा । तपथा। कोच संयुक्तविशेषग्यता, पणा द्रव्यमारसमायगड फचिन्: संयुक्तसमयेतविशेषणता, या रसाद पीतन्याचमायप्रदः । शचिन् संयुक्तासम घेतसमयेतविशेषणा, यथा अपत्यादी रसत्याधमायमहः । कवित् समयेविरोपपता. यथा ककारादी गकारत्याराभायग्रहः । दिन् समतसमयेतविशेषता, या कत्वास गत्याघमायमहः । कचेन् शुद्धय पिना, गया शदायमापदः पुनरियं विरोग्यता विशेषयनेयमाणा पर । तपणा | संपुरविरना , 'पृषि इतिइएमपर पाइः । एतीनि' इति सम्पनी र मामि ·५२ पादिपिनाद संयुनाममयेतयिदोषणता युगममयेगममयेन विशेषणना समयेनविशेषता समयेत. মাষ্টযিলসা সিবিবিৎ पत्र तत्तद्नामापनिष्टधमप्र मन्नया । प्रमाया योग्यनिशागिर: AN Pणा गायाधिकरvats, सभ्याममायो निरुप्यत इनि पचनात् । हमनमरामाये व्याया। प्रन्योन्या. भावस्न्यापानियोगिताsपि, गाग्यस्तम्गः पिशागा २ गीनि प्रतीनिदानात् । प्रमायप्रदे योग्यानुपलब्धिः माकारिणी । मायनमण्यानदिनरमपलम्मामाको सत्यनुपलब्धिः । ग्यानुपरम्मोऽधिकरण नियानिमाये विगधी, म गाण्यानुपलम्म इति कश्चित् । एकमागिना मंगामायणम्यानाsन्यथा न म्याम् इनि नेपामणिप्रायः । एवं सति पचिदनुपलांच्या प्रतियागिपश्ययिंगधिनी कांचने स्यपदकम् नवग्या- येय पक्तयन्मिस्यश्यकन्याम् य गाण्यानुपलब्धिः नत्तयाप्पकसम्बन्धीतरति पूरणीयम् ॥ मप्रेयरमानमपदाय अर्थमानत्यम् इन्द्रियमनानत्यम् या प्रत्यक्षविरोग्लक्षणम् । साक्षात्कारविमानम् प्रत्यक्षमितीयम्मानसाधारण लम् । तर इन्द्रियजन्यत्यमा सदादिमाने साक्षात्यययग्यापकम् । यर माने तु माक्षात्यम् धर्मिपादकमाननितम् । मानाकरणकं प्रानम् इति प्रण्डनकारातलक्षण चिन्तामणिनः स्वरसः । प्रत्यभिना न संस्कारय्यापारकार्यानुभयकरणिनि न तपाट्याप्तिः । संस्कारान् स्मृतिः स्मृतध प्रत्यभिज्ञानम्, अन्यया संस्कारजन्यस्मृनित्यापत्तिगिति तेषां नात्पर्यम् । पूर्वानुमय एय संस्कारद्वारा प्रत्योभनाकरणमनस्लवायातिरंय, ग्रान्तरान्टिकम्मृतिकल्पने प्रमाणामायात् । न च स्मृतित्यापत्तिः प्रमाणम्, इन्दियामहतसंस्कारजन्यत्वस्य स्मृतियत्ययम्याग्क- स्यादिति सम्प्रदायः॥ प्रत्यक्षम् द्विविधम्-निर्वियक सविकल्प च । नत्र निर्विकल्पकत्यम् निष्प- कारकन्यम् , सप्रकारकसानन्यम् सविकलाकन्यम् । सविकलो संशायैशिष्टयनानमिति निबन्धमतः । समाकरगन्तटम्पम् । तेन घोऽयमित्याचल्लेपो न तु शिश्यमपि विकल्प- गोचरः, सावकल्पे च यद्वैशिष्टयम् भासते तदव्यावृत्तिरित्याचार्याः सविकला कानन्तर- मतच्यावृत्तिमानमिति चिन्तामण। सयिकत्याच प्रकाराने निर्विकल्पकमर, तत्र निष्प्रकारकत्वात्, विशेप्याशे समकारकत्वमपि चिन्तामा उमयां सप्रकारकन्यम, जात्यंशे व्यप्रकारत्वम् व्यक्यंशे च जानेः । नदुक्तम्-जातिजातिमन्ती नियाक्रियापन्ती गुणगुणिनी घ मियःसम्यद्धायनुभूयेते-इति सम्प्रदायविदः । निर्विकल्पकम् प्रमाऽप्रमा. बहिर्मूतमिति चिन्तामणा । निर्विकल्पसविकल्पयोरपि प्रामाथ्य मति सम्प्रदायः । विशेष ज्ञानम् विशेष्येन्द्रियसम्बन्धात् । नदुभयसंमर्गानदी भ्रमप्रमासाधारणविशिएशानसाम- , 'प्येतर।। २'व्याप्यादी' । ३ तदनद्वया' ।

·पदार्थ-द्रव्यादि-विपये मतभेदनिरूपणम् । प्रोति सम्प्रदाय: । विशेषणसन्निकर्पोऽपीति केचित् । अभावप्रत्यक्षे प्रतियोगित्वाभावत्वे विशेषणेऽनन्यगतिकतयाऽशाते एव भासे । अयव विशेषणं सर्वत्र ज्ञातमेव । अनुव्यवसायस्य च यावव्यवसायविषयविषयकत्वम् व्यवसायानन्तरम् झानत्वमिति निर्विकल्पकम् । तनातजातीयव्यवसायान्तरे ज्ञानत्यवैशिष्टयग्रहः, अधात्मनि ज्ञान- वैशिष्टाग्रह इत्याचार्या ॥ ननु मतभेदेन फेषां कति पदार्थाः ? कति वा केपाम् प्रमाणम् इति ? कस्य या कासिद्धाता उच्यते-कणादगौतमीयाश्च सप्त पदार्थान् मन्यन्ते । ते च द्रव्यगुणकर्मसामा. न्यविशेषसमवायाभावाः ॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यानि चत्वार्येय पदार्था इति लोकाय- तिका ॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यसंख्यासमवायसादृश्यशक्तयोऽयो पदार्थी इति मामा- कराः॥ द्रव्याधष्ट कामोपकारसंस्काराश्व तम इत्येकादश पदार्थाः इति प्राभाकरकदेशी चन्द्रः ॥ महार्णवकारस्तु भोपादानिकेन सह द्वादशपदार्थानाद ॥ प्रकृतिपुरपा दो पदार, महतत्त्वादि प्रकृतिपरिणाम इति सारया: ॥ कार्यकारणयोगविधिदुरबान्ताः पञ्च पदार्था इति पाशुपताः ॥ ब्रह्ममात्रम् पदार्थो, व्यवहारो धर्मिधर्मभावेन पञ्च पदार्थ इति वेदान्तिनः ॥ मुरारिमिश्रा अप्येयमेव पृथिव्याजोवाययश्चत्वार एव प्रत्यक्षविषया: पदार्था इति चार्वाकः॥ पृथिव्यप्ते नावाप्वाकाशात्ममनांसि नवैध द्रव्याणि-इति प्रामाकरकाणदगीत- मीया। शब्दोऽन्धकारश्च द्वयमिदं द्रव्यमेवेत्येकादश द्रव्याणीति माहाः पृथियपतेजे. पारयात्ममनोन्धकारशब्दा अटो द्रव्याणि, नत्याकाशकालदिशां द्रव्यत्यमिति, वेदान्तिनः ॥ चतुर्विशति गुणाः इति कायादाः । एषु गुणेषु संस्याविभागपृथतद्धपानपास्य धेग- मधिकमतर्भाव्य एकविंशति गुणा इति गुरुमनतत्वोदिनः । शब्दम्याने नादम्प्रक्षिप्य चतुर्विशनि - वैशेषिकोका एक गुणा इति भाहाः । परत्वापरययधर्माधर्मयि. भागशब्दान् अपास्य नादात्म्यतिनादान त्रिगुणनाक्षिप्य विंशतिगुणा इति येदान्तिन पोढ़ा प्रत्यासत्तिरिति करणादगीतमीयाः । संयोगः सम्यायः संयुनासमयायः सम्बन्ध शेषराना चेति चतुष्यमिति माभाराः । संयोगमामिति माह बादामत्या- सत्तय इति केचित् , योगजधर्मसंस्कारात्मक्षामानजातीना पसमाधिमाभिमानान् ।। अथ चार्वाकसिदान्तः । ममाम् प्रत्यक्षमाम् । प्रो मेयमपि तदेय। पिया , 'सातिपाधियन'1३'दीनि 'नाई नदाएं । भाना 'मान ·- - वादिविनोदे एतेजोवायुरिति चत्वारि भूनानि तत्त्वम् , तदात्मको देहः । स एव चात्मा , गच्छाम्यह स्थूलोऽहम् गोरोऽहमित्यादिप्रतीतिदर्शनात् । अयउद्भदे कामाझेदवत् पूर्वजन्मसंस्कार विनाऽपि स्तनपानादौ प्रवृत्तिः । कामार्थावेव पुरुषार्थी । न परलोको, न कर्म , न धर्म- फलम् । अनुमानादि न प्रमाणम् , सम्भावनामात्रेण वह्नयादी प्रवृत्तिा, संपादन च प्रामाण्याभिमानः । 'अहंपश्यामि, अहशृणामि' इत्यादिप्रतीतियलादिन्द्रियाण्येव चैतयन्ते । तानि च गोलकादिलक्षणान्येवेति चार्वाकैकदेशिनः । अथ बौद्धमतम् । पञ्चस्कन्धात्मकं जगत् । रूपस्कन्धो, घेदनास्कन्धः, संहा. स्कन्धः, संस्कारस्कन्धः, झानस्कन्धः, इति पञ्च । तत्र घटादिभावेन यावान् विपयः स रूपस्कन्धः । सुखदुःखे वेदनास्कन्धः । विषयाणामेव घटादीनां नामानि संझास्कन्धः । रागद्वेपमाहाः क्लेशा संस्कारस्कन्धः। विषयोपलम्भी ज्ञानस्कन्धः । गन्धरूपरसस्पर्श शब्दलक्षणविषयपश्चात्मकमेय जगत् नत्वन्यत् । तत्र गन्धरूपरसस्पर्शशब्दसंघानः पृथिवी ; रूपरसस्पर्शशब्दसंघाती जलम् ; रूपस्पर्शशब्दसंघातस्तेजः । स्पर्शशब्दसंघाती वायुः । रूपादिपरमाणुपुञ्ज एवावयवी क्षणमात्रवृत्तिः । प्रमाणम् प्रत्यक्षमनुमानम् द्वयमेव । शानविषयो द्विविधः, ग्राह्याध्यवसायभेदात् । "अर्थक्रियासमर्थार्थप्राप्तिरध्यवसायकः। व्यवहाराविसंवादिमिथ्याज्ञानं च नः स्मृतिः । पररूपं स्वरूपेण यया संव्रियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या तामाहुः संवृति किल” इति । शानञ्च विण्याभिन्नम् सहोपलम्मनियमात् ; सहापलम्भनियमान्न विषया पव ज्ञानाभिन्ना । ब्रह्माद्वैतम् यथा वेदान्तिना तथा ज्ञानाद्वैतं सांगतानाम् । तत्र पैमासिकसौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकाश्चत्वारः सौगतप्रभेदाः । तत्र निराकार शानं स्वजनकायतविषयम, ज्ञानविषयी क्षाणको इति वैभासिकाः । साकार विज्ञानमाकारसामप्याच विषयो भिन्नः सिध्यति, वर्तमानश्च विषयो शाने आकारधारकार ज्ञानविषयी च क्षणिको इति सौत्रान्तिकाः । शानमात्र क्षणस्यायि, घाघमलीकमेव इति • योगाचाराः। न ज्ञानम् न च बाह्यम्, अत पय न मानमेयव्यवस्था, किन्तु शून्यमेव जगदिति माध्यमिकाः। दुःख समुदाय मार्गो निरोधश्चतस्र इति चित्तायस्थाः । नत्र फलभूता उपादानस्कन्धाः दुःखहेतुभूनाः, समुदायो नराम्यं क्षणिकता, साक्षात्कारो मार्गः, चित्तस्य ले शशून्यता निरोधः । अनादिनमपरम्परा सूक्ष्ममाषया स्थिता पासना, अहमि- त्याकारं विज्ञानमात्मा,सचालयविज्ञानप्रवाहः । अन्यस्तु प्रवृत्तिज्ञानप्रयाह इत्येके प्रवृत्ति विज्ञानान्तः पाति एघालयविज्ञानमात्मेत्येके । एकसन्तानान्तापातादेय कार्यकारणभावात्, न। २ विपयाद्रिसम्।

·. महमानरूपणम् । प्रतिसन्धानार्थ वासनाल शशून्या चित्तसन्ततिर्मुक्तिरिति वैमासिकार । चित्तनिरोधी मुक्तिरिति योगाचाराः । निर्विषया वित्तसन्ततिमु किरिति सौत्रान्तिकाः। आलोचरमेय प्रमाणम् । स एवानुभवः । सविकल्पकन्तु न प्रमाणम् । परस्परार्थसम्बन्धात् प्रवर्तक- संघादाच तत्र प्रामाण्याभिमानः ॥ अथ पाखण्डमतम् । स एव सोमसिद्धान्तः, वामकरानुसरणायमूहाः । स्वातन्त्र्यम् मोक्षः, पारतन्वयम् बन्धः; सुरासुरतसेवन मुक्तिरिति । अथ दिगम्बरमतम् । दिगम्बरा एवाहता, योसंवरणशून्यत्वादिगम्परा, जीवाजी. चाशय संदरनिर्जरबन्धमाक्षात्मका सप्त पदार्थाः । तत्रज्ञानात्मको जीयः । स च विहङ्गम. प्रकृतिः। स एवात्मा भुक्तिमुक्करादिभाजनम् । देहेनावृतत्वात् सम्यक् न चेनयन्ते इन्द्रियाणि वित्राणि । तेन तद्धर्मेण कदाचित् पश्यत्यपि ; यथा गृहस्थिता दीपो बहिरप्रकाशका कदा. चित् गवाक्षेण दर्शयत्यपि । अज्ञानरूपं यज्जड़न्तदजीयम् इत्यर्थः । प्राशयो धर्माधर्मी । संवरः समाधिः । निजरे। प्रतनियमादिः । तथ केशोलुचनमस्नानमलपकधारणम् मानम् पौरासनं तिक्तभोजनमित्याद्यात्मकम् । बन्धः संसारः , तदत्ययो मोक्षः । सच शरीराघर- गच्छेदः, तत्र सार्वशम् ॥ दिगम्बरभेदा यक्षपणकश्येताम्बराहतनीलाम्बररक्ताम्बरचर्मा- म्बरवाम्बरप्रभृतयः । सर्वेषाममीपामहिंसा परमो धर्मः सुरापानं निषिद्धम् । कीर्तिदिङ्- नागमदन्तमानश्रीप्रक्षाकरादयः सौगतमभेदाः ॥ अध भसिद्धान्तः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यकाश्चत्वारा पदार्थाःन विशेषः समवाया या पदार्थान्तरम् । शब्दो द्रव्यं सर्वगता नित्यश्च श्रोत्रप्रायः, नादस्तस्यासाधारण धर्मः । तमो द्रव्यान्तरम् । तदुकम्। "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागयत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधात् नवभ्यो भेत्तु म ति" इति । तथालोकामावसहरुनचक्षुर्वेधम् । गोलकाधिष्ठानतामसेन्दियवेद्यम् वेति तदेकर देशी मण्डनः ! प्राकाशं पयत् चभुवेद्यम् । मनो विभु । विशोरामान: रजस्स. योगः । शरीरम् पाञ्चभौतिकम् । कर्णशाकुल्यवच्छिन्नो दिग्भागः श्रोत्रम्, नत्वाकाशम् । द्रव्येण सह जातिगुरएकमणाम् भेदाभेदः । प्रत्यक्षानुमानापमानशदार्थापत्यनुपलब्धयः पट प्रमायनि । शाइसले पदार्थना करणत्यम्, पदानामवच्छेदकत्यमानम् । तेन- पश्यतः श्वेतमारूपम् हे पाशन्दं च भएयतः। पुरविक्षेपशादच श्वेताम्यो धायतीति धी"। कविकाध्ययचा हेतु संसर्गज्ञान पदारेय चिन्तायोपस्थापितः क्रियते, परसरा शाम्दान्यपयोधे पदानामुपयोगाऽपि । तदुक्तम्- 'बागकारानुसारेप', 'धायांकमतानुसारेय' । २ विष्टभोजन'। - " - ·वादिविनादे "न विमुञ्चति सामर्थ्य वाक्याऽपि पदानि नः । यज्ज्वलन्ति हि काष्ठानि नतिकमाकं न कुर्वते " ॥ पदार्थो जातिः, प्राक्ष पाल्लक्षणया या व्यक्त लाभः । तिर्थस्तु भाधना । सैब चाभिधा । तदुक्तम्- तिडोऽभिधा, संव च शब्दभावना, भाव्या च तस्याः पुरुषप्रवृत्तिः । " सम्बन्धोधः करणन्तदीयं, प्ररोवनां वातयोपयुज्यते" ॥ द्वयी भावना । पका प्रवृत्तिलक्षणा अन्या च प्रर्लिङपदेन यदभिधानम् । तथा च लिपदाभिधेया पुरुषप्रवृत्तिरेव । तथा च ऋतुप्रवृत्ति यजेनेति लिङभिधत्ते, इत्यभिधे- याभिधेययोर्भावनाभाव्ययायः सम्बन्धयोधः स प्रवृत्तिकारणम् । प्ररोचना स्तुतिः । सा च प्रवृत्तिम्प्रत्या स्तूयमान श्रद्दधीत । तेन श्रद्धोत्पादनद्वारा या स्तुतेरङ्गत्वम् । अपूर्व कल्प्यम्, न तु वाच्यम् । तच्चायोग्यरूपतया फलपर्यन्तस्थायिनो यागादिक्रियेव । न तु तदतिरिक्तपूर्व प्रमाणमस्ति । यागादिक्रियाया आशुनरविनाशित्वम् प्रत्यक्षरूपतया । अतएव तदनन्तरं तस्या एप क्रियायाः क्वचिददृश्यमानतयाऽदृष्ट्वापूर्वादिपदवाच्यत्वम् । मुक्तिस्तु नित्यनिरतिशयसुखाभिव्यक्तिः, 'प्रानन्दम् ब्रह्मणो रूपम्' इत्याद्यागमप्रामा. पयात् । वेदश्च न पौरुषेयः ; "हालाका कार्याः" इत्यादिव्यवहाराणा "मका कर्तव्या" इत्यादिस्मृतीनां च अविगीतार्थानां मूलभूताः शाखाः प्रच्छन्नाः, न तूच्छिन्नाः, न था नित्यानुमेयाः । प्रच्छन्नत्वं च सम्प्रति भारतखण्डेऽध्ययनाविषयत्वमित्यादि । अथ गुरुमतम् । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दार्थापत्तयः प्रमाणनि । प्रत्यक्षम् मितिमातृमेयाङ्गविषयम् । पतदेय त्रिपुटीप्रत्यक्षम् । तथा चाय घट इति ज्ञानस्य घटमहंजानामीत्याकारः सानस्य स्वप्रकाशत्वात् । शानापरक्तात्ममानसामग्री च मान- सामध्येय । अनुमित्यादीनामपि प्रमाशे प्रमित्यंशे च प्रत्यक्षत्वम् । मेयांशत्वे च परम. नुमानत्यम् । साक्षाधीः प्रत्यक्षम् । प्रामाण्यमपि शानवित्तियेद्यम् । तदेव च स्वतस्त्वम् । तब सर्वेपामेव ज्ञानानाम् । विशिष्टझानश्च विशेषणमानजन्यम् ; विशिएवैशिष्ट्यशानन्तु विशेषणणतावच्छेदकप्रकारकप्तानजन्यम्, प्रतपय न निर्विकल्प झानान्तरं ॥ अनुमा नन्तु व्याप्तिमानपक्षधर्मनाभानाभ्याम् विशकलिताभ्याम् जन्यते, न तु तृतीयलिङ्ग परामर्श मपम । विशिष्टनानम्प्रमाणसिद्धम् तचनकादेवानुमितिसम्मयान् । अनपच नपिनया ऽप्ययययान्तरम् । व्याप्तिध सकृदनगन्या उपाध्यमावस्याधिकरणलक्षणस्य सद्दर्शनेय शानात् । अनौपाधिसत्यमेव व्याप्तिः ; सा च धूमत्वेन प्रत्यक्षघूममा गृशते, न तु सामान्यलक्षणया धूममाने, तस्या मानाभावात् । अनुमितिापकतापच्छेदकप्रकारेण ,'प्रतएव निविकल्पकज्ञाना।

·व्याप्तिनिरूपणम् । पंझधर्मस्य भानात्, न तु व्याप्यत्वज्ञानात् ॥ शब्दों वेद पव स्वातन्ध्येण प्रमाणम्, न तु लौकिकोऽपि, तस्य पौरुषेयत्वेन प्रमादिजयत्वशंकया ऽन्वयानुपस्थापकस्यात् । एतानि पदान स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूरिख, आकाक्षादिमत्पदकदम्यकत्वात् गामभ्यालेति पद- कदम्यवदित्यनुमानात् । एवं ज्ञानावच्छेदकनयासंसर्गे सिद्ध पश्चात् सम्भृनसाममोकनया शब्दोऽनुवादक 1 उपमानन्तु सन्निकटसादृश्यानफलकं सादृश्यस्य पदार्यान्तरस्य प्रमा. पान्तरायेद्यत्यादिति प्राञ्चा, सनिकृष्टप्रतियोगिकमसनिकृष्टसाहश्यामुपमानगम्यमिति शबरस्यामिनः । सा गौरेतत्सदृशाति ज्ञानस्य प्रत्यक्षाद्यसाध्यत्वात् सप्रतियोगिकपदार्था- न्तरशानानन्तरं तत्प्रतियोगियदार्थशानमेयोपमानफलमिति तदेकदेशिनः । तेन वंशात् हस्य क्षुपिति शानानन्तरम् 'होर्यशो दीर्घ.' इत्यादिज्ञानमप्युपमानफलमेव ।। ननु का ध्याप्तिः ! कथं तद्ग्रहः । क उपाधिः १ किमस्य दूषकताबीजम् ? के चौपायामासाः कश्च न्यायः १ के तदवययाः १ किमीघरे प्रमाणम् ? का च मुक्ति। किम्प्रमाणम् । उच्यते । यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि यन्न भवति तेन सम तस्य सामानाधिकरण्यम् व्याप्तिः । तथा च यत्समानाधिकरणान्योन्यामायाप्रतियोगि यहरकत्वम् पर्य यस्यति । नहि भवति यो धूमवान् स न हिमान्, अपि त धूमयान् हिमान् एवेति । अन्योन्यामावगर्मा चेयम् व्याप्तिः । अस्या एक शानमनुमितिकरणम् । यदा प्रतियोगियधिकरणयसमानाधिकरणात्यन्ताभावमतियोगितावच्छेदकापनि पत्र भपति तेन सम तस्य सामानाधिकरस्यम् व्याप्तिः । इदं संयोगि द्रव्यमादित्यत्र सयोगात्यन्तामाघसामानाधिकरणद्रव्यावस्त्ययातः। अत उक्तम् प्रतियोगियधिकरयेति तपात्यन्ताभाव विशेषणम् । इदं संयोगि सरशदित्यत्र कर्मणि संयोगाभाषः प्रतियोगिव्य- বিষয় গুল বইন একযােয়ামাখনিশিযথিকংবাগানবিংশ ण्ययाः सम्भवात् वस्तुगत्या पसंरोगामावस्थले संयोगान्तरसत्त्यान तमायाप्ति- रिति विमोसमनुस्युकमे अछेदकारधिन्नति सामयाभारोवनाया नमारच. विशेगभावमादायासिद्धिः, यत्सम्बन्धितावच्छेदकार्यासन यस्य रूपं तस्य सा व्याप्तिः । यत्सामानाधिकरण्यापच्छेकापछि यस्य रूपमित्येके । साध्यामाययतित्यमा ঘ, মঙ্গলবামে ঘ মিঃ। নিইবিবি এম प्रसस्थात् न तहिति पायलोचनरुता । पायत्स्ययाभव रिव्योमचारिसाध्यसामाना. विकरण्यमनायाचिकत्व मिलक्षणम्। स्वं साधनं व्यभिचार येम्पः ने स्वभ- धारिणः, साधनायापका इनि पापत् , तान् व्यभिचरितुं शोले यस्य इति स्वाभिमारि- निपानि' र 'पनु' 'तेनधि।

·यादिविनोद व्यभिचारि, तेन यायसाधनायापकायाध्यसाध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । धंसी सप्रतियोगी अन्यत्वात् इत्यत्र मावत्योगधी नठहतियापकं, यायला नेत्र साधना ध्यापन स्वव्याप्यन देतोः सामानाधिकरण्यान्। अध्यमिवारित्वमनापाधिकन्यम् ।।स्थामा- विकमयिनामूनत्यम् पा तल्लक्षणम् । तस्य तस्यागेय नारपर्यम् । चर्दिव्याप्यधूमयानय- मिति परामर्शस्वरूपमिति सम्प्रदायः । धूमयापकद्धिमानयमित्याकार पर तृतीय लिपरामर्श इत्यो । पर्वते योद्धव्याप्यो धूमः इत्ययमपि परामर्श इत्यन्ये ।। ध्याप्तिप्रदश्च ध्यमिचारादर्शनसहवारदर्शनाम्याम् । दर्शनस्याविनाशिन्येऽपि तजन्यसंस्कारसहरलेनेन्द्रियण सामान्यलक्षणपन्यासत्या सनिकृष्टासभिरुष्टयावद्धमगता व्याप्तिद्यते । तथा हि यहुधा हिसाहित्येन धूमदर्शनानन्तरं कोच मे चक्षुस्सनिष्टे तत्समवेतधूमत्यविशेषणीभूनानामतीतानागतसकलधूमयकोनामुपम्पितः सर्यो धूम पहिव्याप्य इत्येव प्याप्तिः सकलधूमगता परिगृह्यते । यद्वा प्रत्येकधूमनिष्ठा प्रत्येकदि- निरुपिता एय व्याप्तयो व्याप्तिन्येन भासन्ते । व्यमिवारशङ्का नर्कापनेया, तर्कमूलभूत. व्याप्तावपीन्यमेव व्यभिचारशद्वानिवृत्तिः, यावदाराकुंनप्रवृत्तेः । केचित्तु स्यक्रियाव्या. घातादिना शङ्कच नादेतीति नानवस्या । अनादिसिद्धव्याप्तिका एव केचित्तौ इति न व्यभिचारशहा इत्येके । विपमञ्चानादिनाऽपि शड्ढानिवृत्तिरिति नानवस्येत्यन्ये । मीमांस- फास्तु समदर्शनगन्यां व्याप्तिम् मन्यने, अनीपाधिकत्यस्योपाध्यमावस्वरूपस्य धूममात्र प्रहादेव प्रक्षात् अमावस्याधिकरणानतिरेकादिति तात्पर्यादिति दिक् ॥ उपाधिस्तु पर्यग्रसितसाध्यव्यापकत्ये सति साधनाव्यापकः । पर्ययसितत्यन्तु साधनधर्मावच्छिन्नत्यपक्षधर्मावच्छिनत्वान्यतरत्वम् । यदपच्छेदेन साध्यं प्रसिद्धम् तदर्वाच्छन्नं साध्यम् पर्ययसितमित्येके । पनीयतयाऽभ्युपेतधर्मसामानाधिकरण्यं पर्यय- सितमित्यपरे । साधनध्यापकधर्मावच्छिन्नत्यं पयंत्रसितत्वमित्यन्ये । यद्वा यावृत्त्या यस्थ साधनत्यस्य साध्यम् व्यावर्तने स तत्रोपाधिः । व्यावर्तते हि प्राधनव्या वृत्त्या पढे साधनस्यायोगालके साध्ये धूमः । यद्वा यभिचारित्येन साधनस्य साध्यन्यमि- चारित्वम् स धर्मस्तत्रोपाधिरित्यके । साध्यसाधनसम्बन्धयापकत्वेसति साधनाध्यापक त्वमुपाभित्यम् । यदभायो व्यभिचारविरोधी स धर्म उपाधिरिति समव्याप्तोपाधियादिनः । यस्य साधनाव्यापकत्वामायो व्यभिचारविरोधीत्यर्थः । नहि विपमन्यातस्य प्रमेयत्यादेः साधनव्यापकत्वाभायो व्यभिचार विरुद्ध "शब्दोऽनित्योपुग्णत्वादित्यत्र विषमच्याप्तस्य प्रमेयत्यादेः साधनाव्यापकत्याभाचे जल. परमाणुरूपादी व्यभिचारसत्वात् समव्याप्तोपाध्यमावेऽपि प्रहतेयभिनास्तीति न तदभा- योऽपिन व्यभिचारविरोधी" इति चेन्न, अत्रान्तः साध्यतः साध्यमप्युपाधिः । भवति हि १ यावदित्यारभ्य व्यापकमित्यन्तं पाश्यं द्वितीयपुस्तके नास्ति । - ·- उपाधितिरूपणम् । साध्यम् साध्यस्य व्याप्यम् व्यापकम् च साधनान्यापकन्चेति । तथा चाकम् तद्धर्मन्तत्रा हिव्याप्तिः साधनत्वाभिमते चकात्याधिरसाच च्यवते एफसाध्याविनामा मिथःसम्बन्ध शून्ययोः साध्याभावाविनाभावी उपाधिर्यत्यय' इति ॥ स वायन्द्विविधा, निश्चितः सन्दि- ग्यश्च । तप्रायः साध्यव्यापकत्यसाधनाव्यापकत्वकोटिद्वयनिश्चयाधीनः । द्वितीयस्तु तदेकतरकोटिसन्देहादुभयकोटिसन्देदाता, न च भविष्यति कश्चिदनोपाधिः इत्याकारः सकलानुमानेापलायकत्वात्, स्वव्याघातकत्वेन जात्युत्तरत्वाश उदाहरणम् अनुमानमयूखे द्रष्टव्यम् । दूपत्वचास्य स्वातव्येणेघेत्येके, स्वयतिरेकद्वारा सत्प्रतिपक्षतयेत्यपरे 1 व्यापकानुपलब्धियाध इत्यपरे । व्यभिचारोभायातयेति साम्प्रदायिकाः । व्याप्तिमहप्रतिबन्धकतया व्याप्यत्यासिद्धिमुखेनेतितु सारम् व्यभिचारोनयनश्चयात्मत्वम् धूमत्वयाभवारि धूमत्वध्यापकाद्न्धनव्यभिचारित्वात् , यद्ययापकन्यभिचारि तत्तद्व्याप्यव्यभिचारीति व्याप्त्यवधारणात् । वहिमरवं धूमत्या. व्याप्यम् तव्यापकाइँन्धनाव्याप्यत्वात् , यद्धि ययापकायाप्यम् तत् तदव्याप्यम् । इत्य सिध्युन्नयनप्रकारस।पक्षेतरत्यन्तुनोपाधिःसाध्यव्यापकतासन्देहेन साध्ययापकयभिचारि. त्वस्य हेतायभिचारानुनायकत्वात् सत्प्रतिपक्षतयाचासाधारणत्वात् । सन्दिग्धोपाधिरपि न, स्वयाघातकत्वात् । बाधोनीतपक्षेतरस्य तु साध्यव्यापकत्वनिश्चयेनोपाधित्वमेव, यंत्र न पक्षवृत्तिहेतुः, यथा “पहिरनुष्यः कृतकत्वात्," इत्यादी, अन हि बाधेनानुमाने दूपितऽप्यवच्छेदकाभेदार्थमुपाधेरावश्यकत्वात् । नोकस्य कृतकन्यस्यावच्छेदकभेदं विनो- सत्याभ्यां सामानाधिरण्यं सम्भवति व्यभिचारेऽप्युपाधेरावश्यकतायामिदमेव मूलम् । तदुकम् 'उपाधिना चापाधिरुनीयताम् अन्यथा वेति न कश्चिद्विशेष', इति पर्यवसितसाध्य- ध्यापकोपाधिस्थलेऽपि विशेपणाव्यभिचारिणि विशिष्टव्यभिचारः सिायन् विशेष्यभिचार- मादाय तिष्यतीति पक्षधर्मताबललभ्येऽर्थे नान्तरायकाशः । यद्वा मित्रातनयत्वम् योमत्वयभिवारि, मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे सति श्याममित्राननय यापकव्यभि- चारित्वात् घटत्यवदिति केवलसायव्यभिचार एवं साध्यः । एतद्रहस्यञ्चानुमानमयूः- न्वेषणीयम् । अयोपाध्याभासा । असाधारणविपर्यो यथाऽन्वयव्यतिरेकिाणे सारे पापा. नुभीतपक्षेतरः । भवति पर्वते पर्वतेतरात्यत्यम् सकलसपक्षविपक्षम्यादृत्तावादसाधार. सम् मतपय तव्यावृत्यापि साध्य न व्यावर्तते इति तस्योपाध्यामाप्तत्यम् । प्रसिद्ध साध्यविपर्ययो यथा केवलान्यायसाध्ये पक्षतरादिरेय । यथा शन्दः प्रमेया गुणत्वात्,' अत्र पाउम्युटित हवामाति । प्रस्य मन्यम्यदिनीयम्त के सायदएपीपेयंश्रुटिः। ३ 'भरवमुरते देण्यष्टयम्।। ३तत्तत् । । 'लम्पोऽनुमान्तरमशः । नरपाम' । वानोडीतान्य. पदेठरः। तेषामन्या।

·इत्यत्र 4 घादिविनोदे शब्दाप्रमेयत्वसाधनायोपादीयमानः शम्देवरत्वादिः । बाधितसाध्या “यथा वहिष्णस्तेजस्त्वात् इत्यादायतकत्यादि अनोष्णव्यतिरेकस्यानोण्यस्य तेजसि बाधितत्यात् । पक्षव्यावर्तकविषयेयो यथा, 'क्षित्यादि सकर्तृ कम् कार्ययात्' इत्यत्र अगुव्यतिरिक्तम् । अणुव्यतिरिक्तत्वस्य हि व्यतिरेकः क्षित्यायेकदेशव्यांकमात्रगतत्वात् भागासिद्धः । पूर्वसाधनव्यतिरेको यथा क्षित्यादि सकर्तृ के कार्यत्वात् इति स्थापनायां 'क्षित्यादिकं न सकर्तृकम् अशरीरिकर्तृ कत्यात्' इति प्रतिरोधे अकार्यत्वमुपाधिः । अत्र साध्यव्यापकताप्राहकमानामावादिना आभासत्यम्, न तु स्वरूपत इत्यवधेयम् । पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेको यथा तत्रैव अकत कत्वानुमाने ऽनित्यत्वादिः । पक्षविपक्षोभया- न्यरान्यः प्रसिद्धानुमाने पर्वतजलहदान्यतरत्वम् । पक्षेतरसाध्यामावा, यथा प्रसिद्धानुमान पच पर्वतेतराग्निमत्वम् । तुल्यजात्यादयो यथा तत्रैव पर्वतेतरेन्धनयत्यम् । आदिपदात् पहिसामग्रीमत्यादिकमूह्यम् ॥ हेतुश्च व्याप्तिविशिष्टः पक्षधर्मः । स च त्रिविधः । केवलान्ययिकेवलव्यतिरेक्यन्वय- व्यतिरेकिभेदात् । तत्र केवलान्वयो द्विरूपः । सपक्षव्यापकः, यथा घटोऽभिधेया मेयत्वात् इत्यादि । सपकदेशवृत्तिः, यथा घटोऽभिधेया घटत्वात् इति । हेतोच केवलान्वयित्वमेतदेव यत्केवलान्यायसाध्यत्वम् । तदुभयथाऽपि सम्भवति । केवलान्य- यिनि साध्यसामानाधिकरण्यमात्रम्, अन्यत्र साध्यवदन्यावृत्तित्वम् । व्याप्तेरननुग- मेऽपि पक्षधर्मताल्पानुगतकारणादेवानुमित्यनुगमः। व्याप्त्यननुगमकत्वं त्वनुमितिद्वय वैलक्षण्यमिष्टमेवेति वदन्ति । केवलान्वयित्वञ्च सर्वधर्मिगतत्वम् । तेनाकाशाद्यत्यन्ता. भावाश्रयनाशजन्यगुणनाशात्यन्ताभावादीनामपि केवलान्ययित्वमिति सम्प्रदायः । वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वमिति चिन्तामणो । केवलान्वयिनश्च हेत.: पक्षसत्वसपक्षसत्त्वाषाधितत्यासत्प्रतिपक्षितत्वानि चत्वार्येव रूपाणि, न तु वि. पक्षासत्त्वमपि । विपक्षाभावेन तनिरूपणभावात् । केवलव्यतिरेकी तु यस्य व्यति- रेकसहचारमात्रम् प्रसिद्धम् नत्यन्वयसहचारोऽपि । तेन व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्त रेष, गृह्यते । न चातिप्रसङ्गा, प्रतियोगिकाभावस्य नियामकत्वात् इत्येके । व्यति- रेकथ्याप्तेरन्वयव्याप्तित्याप्त्या न्याय्यत्वात् । तदुक्तम्- नियम्यत्वनियन्तृत्वे यादृशी भावयोर्मते । त एवं विपरीते तु विशये तदभावयोः । इत्यपरे व्यतिरेकव्याप्तिरेवानुमापिकाऽत्रानुमितियैलक्षण्यकल्पनाञ्चनाननुगम इत्यन्ये । अतः 1 'बायकत्वानुमाने' । २ 'साध्याधारः' । ३ 'हिमत्त्वादिक'। ४ 'नाशाश्यगुण' । ५ प. सायाबाधित्वासप्रतिपरितत्वाभितत्वानि । ६ 'ने' इत्यारभ्य 'इत्येके' इत्यन्त पाठी द्वितीय पुस्तकेनाखि । 'नियो । ७ ·हेत्याभास-शब्दानुभवसामग्रोनिरूपणम् । साध्याप्रसिद्धियम्यम् व्यापितोपनयस्य व अन्वयेनैव सिद्धिश्च व्यतिरेकिणि दूषणम् इत्यपास्तम्, अन्वयारफुरणदशायां व्यतिरेकिगाः सावकाशत्वात् । साध्यप्रसिद्धिस्तु सामान्यतेऽपि सम्भवति, प्रकारमात्रार्थम् व्यतिरेक्यवतारात् । अन्यायव्यतिरेकी स यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामविनाभावनेश्चयः, यथा धूमादि । इत्यामासाश्च सव्यभिचारविरुद्धकरणसमसाध्यसमातीतकाला : प्रथमोल्लास एवोक्ताः॥ ननु बाधः कथम्पृथक , आश्रयासिद्धिव्यभिचारयोरेवान्तर्भावसम्भवः । उच्यते-उपजीव्यत्वात् बाधः पृथक, पक्ष साध्यामावग्रहणमन्तरेण हेता : साध्या- भावसामानाधिकररणामहात्, पक्षे व साध्याभावप्रमैव वाधा-इति नाश्रयासिद्धा- चन्तर्भावः । बाधस्यले पक्षनयोः सत्त्वात् । सिपाधयिपाविरहसहकृतसाधकमाना- भाचो यत्र स पक्षः । तथा च यत्र साधकमान सिसाधयिपा च तत्र पक्षत्वम् । यथाऽऽत्ममननस्थले । यत्र साधकमानं नास्ति, किन्तु सिपाधयिषामात्रम्, तत्रापि पक्षता यथा प्रसिद्धानुमाने। यश न सिपायिपान वा साधकमानम्, तत्रापि पक्षता, यथा धन. गर्जितस्थले । बाधेऽपि साधकमानाभावाधीना पक्षताऽस्त्येवेति, न पक्षधर्मतासायमित्येके। उद्देश्यसाध्यवत्यनिर्णयनिवर्यसंशयान्पत्तिप्रतिबन्धकमानत्याच्छिन्नाभायो यत्र स पक्ष पति जीवनाथमिश्रा। तन्मते च सम्भदायानुसारिणि बाधस्थले पक्षधर्मतासाङ्क प्युपजीव्यत्यादेव पृथक् बाध्रः ॥ साध्यासन्ताभावसामानाधिकरण्यं सत्यभिचारः तेन गन्धमागभावावच्छिन्ना पृथिवी गन्धयती पृधियीत्वात् इत्यत्र गन्धमागमाया. छिनायां पृथिव्यां गन्धात्यन्ताभावविरहात् सामानाधिकरण्यघटितव्यभिचारामावादय बाधा पृथक् इत्येके । साध्याभावसामानाधिकरण्यमा व्यभिचारः । किञ्च गन्ध. प्रागभावच्छिन्नपृथिव्यां गन्धास्यन्ताभाव पव इनि नायम् पन्या इति जीयनाथ- मिश्राः | सायाभावप्रसाधकममा च स्वरूपसत्ययानुमितिप्रतिवन्धिकेति सम्प्रदायः । ममापि हातवानुमितिप्रतिवन्धिका इति चिन्तामग्यो । न्यायश्चानुमितिचरमकारय. तृतीयलिडपरामर्शप्रयोजकशादशानजनक वाक्यम् । पहिच्याप्पध्मयानयमित्याप्तवाक्या- दाइत्य घरमपरामर्श एव जायत इति न तत्रातियाप्तिः । इदमपि पायसन्यायपय कएटकाद्धारस्य संक्षेपविस्ताराविय न्यायस्यापि तावित्येके । मनु का शादानुभयसामग्री ? उच्यते--) पाक्षिा तायत, सा च धोतर तदुरपाद्यसंसर्गायामप्रागभाव । इत्युदयनाचार्याः पडलो पेदोश्यतम्य इत्यादियदयास्य - 'म्यर्धतोपनयस्य' । २ मननस्पले. प्राच' पभिपार' ।। साभ्याभावममााधः प्रमा स्वरूपसप । 'प्रत्यने ।

·? यदस्य वादिविनोद पडलाध्ययनपूर्वकपदाध्ययनयमित्यवगम्यते । अर्थशानम्प्रतिशब्दज्ञानस्य कारणत्वेन व्याकरणशास्त्राध्ययनपूर्वकवेदाध्ययनं विहिनमिति सोप्यतत्वविदः प्राचीना अपि । नवीनास्तु अभिधानापर्यवसानमाकाक्षा, तच्च येन विना यस्य न स्वार्थान्ययानु- भावकत्यम् तदिति टीकाकृतः । (२) योग्यता च । सा चानन्ययनिश्चयविरह इत्येके । सजातीयान्वयदर्शनमित्यन्ये । बाधकप्रमाणभाव इत्यपरे । तरपदार्थसंसर्ग रपदार्थ- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वाभाच इति चिन्तामणिकृतः । (३) आसत्तिश्च । सा चाव्यवधानेनान्वयप्रतियोगिस्मृतिः । मनु कथं व्युत्पत्तिः कश्च नामार्थः पाख्यातार्यो था? कश्च समासार्थ: उगते व्युत्पत्तिः स्खलु शक्तिग्रहः । स च क्वचियवहारात्, यथा घट- मानयेति प्रयोजकवृद्धोदीरितशब्दश्रवणानन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य घटानयनव्यवहारमुपलभ. मानो बाल इयमस्य प्रवृत्तिः शानसाध्या प्रवृत्तित्वात्, अस्मत्प्रवृचिवदित्यनुमाय- प्रवर्तकं ज्ञानं तदेतदुदीरितशब्दजन्यम्, कारणान्तरानुपपत्ती सत्याम् एतदनन्तरभावित्यात् इति द्वितीयानुमानानन्तरम्-'घटमानय, घटेन जलमाहर, घदं पश्य' इत्या दिवास्येषु घटपदस्य कम्युप्रीवादियदनुप्रवृत्तिदर्शनादावापोद्वापा- .भ्याम् अयं बलु कम्युग्रीवादिमानर्थो घटपदयाच्यइत्युच्यते ॥ कचित् प्रसिद्धपदसामा- नाधिकरण्यात् । यया 'प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि, मधुकरः पियति,' यथा वा 'रह सहकारतरी मधुरमिको गति,' इत्यादी प्रभिन्नपदार्थकमलपदार्थमधुपदार्थेषु व्युत्पन्नस्यायं जन्तुविशेष इद मधु पिबन दृश्यते, तथा च हातमयमेव मधुकरपदार्थ इति शक्तिग्रहः । स चायमनुमानात् । या प्रभिन्नकमलादरमधुपानकर्ता स मधुकरपदार्थ इति व्यार्वाफ्यादुपस्थितेः । यहा शब्दव्यापार एवायम् । प्रभिन्न- कमलादरमधुपानकर्तृत्योपलक्षणस्य शब्दादुपस्थितः ॥ कचिदुपमानात्-'यथा गौस्तथा गवयः,' 'यथा मुद्गस्तथा मुद्दपर्णी' 'यथा मापस्तथा मापपी'-इत्यादापतिदेश. पाक्यश्रयणानन्तरं वनं गतो नागरिको गोसदृशं मुद्गसदृशम् मासदृशम् वस्तूपलभ्य गवयपदवाच्यमिदम्मुद्गपर्गीपदयाच्यमिदम्मापशब्दवाच्यमिदमिति प्रत्येति । प्रमाणान्तरञ्चान न प्रभवतीत्युपमान मिह प्रमाणम् । पदार्थान्तरस्य सादृश्यस्य प्रमाणान्तरगम्यपरिच्छेदकापमानम् प्रमाणमिति शाबरमतम् । गवयगतं सादृश्यम् प्रत्यक्षमेवाती गघयसदृशी गौरित्यसनिकृष्णसादृश्यमानमुपमानमिति नवीनमीमांस. कमतम् । तदुभयमप्यनुपपन्नम्, सादृश्यस्य तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मयस्यस्य प्रतियोगिहमरणसापेक्षचक्षुद्यतया तदर्थम् प्रमाणन्तरकल्पनानवकाशात् । असनिकृष्ट- • सजातीये दर्शन'। २ 'भावममा'। ३ 'शक्तिः साच' । ४ 'कम्बुमीवार्थाचरप्रति दर्शनात् ।। ५ तथा चन्दनमयमेव, 'तथा स्नानमयमेव । .

·--इत्यत्र यत्रवाराह- पदानामधेपुमवृत्तिः साहश्यशानस्य प्रत्यक्षफलत्वात् । किञ्चिद्विशेग्यासनिक व्ययं स इति भ्रान्त- विपरीतप्रत्यभिज्ञानयत् किञ्चिद्विशेष्यसग्निकर्यादपि प्रत्यक्षसम्भवात् । तदुक्तम्-- 'यावत्प्रत्येतव्येन्द्रिय सन्निकर्पः कारणम्' । सा गोरेतत्सदृशी, पतनिष्ठसादृश्यप्रति योगित्यात्, यत् यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगि तत्तेन सदृशम्, यथा माता भगिनी, इत्यनुमानमत्र प्रमाणयन्ति । तस्मात् संशासंशिसम्बन्धपरिच्छेद पयोपमानफलम् , करण तु ज्ञायमानं गवयगतं गोसादृश्यमित्याचार्या:1 गवय पर सादृश्यविशिष्ट- तया शायमानः फरणमित्येके । सादृश्यज्ञानं करणमित्यपरे । शब्दाशे सादृश्यशान करणम् प्रात्यक्षिकं तद्व्यापार इत्यप्याहुः । एवं धोकरभयं प्रतिदीघभावमित्यादि धोपमानादपि शक्तिमहाऽवसेयः। क्वविय याक्यादपि शक्तिमहः । यथा कम्युनोवादि. मानयमों घटपदयाच्या, यथा या सामादिमानों गोपदवाच्य इत्यादी, यथा या इन्दः सहनाक्ष : इत्यादी । कचिदर्थवादात् । यथा यन्न दुःखेन सम्मिन्नन्न व प्रस्तमनन्तरम् अभिलापेरपनीतञ्च तत्पदं स्वापदास्पदमित्यादी। फचिश्वास्यशेषात् शक्तिप्रहः । यथा ययमयश्वर्भवति, चाराही चापान, येतसे कटे प्राजापत्यं सचिनोति- चेतसशदा कंगवायसजम्नां वाचका उत दीर्घशकस्करपञ्चलाना इति ग्लेच्छार्यव्यय. हारपैविध्यदर्शनाद्विपतिपत्ती मुख्यानध्ययतायात् वेदप्रामारपसंशये पसन्ते सर्यश- स्थानां जायते परशात नम्। मोदमानाच तिष्ठन्ति ययाः काणशमालिनः,' 'पाराई गायो- अनुधायन्ति' 'अप्सुजो येतस'-इत्यादया पाश्यशेयः कंगुचायतजन्युपु म्लेच्छसिद्धिमपा. घाव्यवहारात निःपरिपन्धिनः शक्ति हयन्ति । पदानापन्चधा पदार्थेष प्रवृत्तिः । चिच्छामादिकनया, देवदत्तादिपदयन् । कचित्तटस्पोपलक्षणतया, प्राकादिशब्दवत् अत्र हि शब्दापयत्यमुपलक्षणम् तथ तटस्थम्, तटस्थत्वं चासत्पदानभिधेयत्वे सति तत्पदापछेदकत्यम्, तेमा- काशादिपदात् निर्विकल्पकमेवेत्येके । संस्कारवादयमोऽपि सदाश्रयत्वम् भासते इत्यन्ये । शम्दाश्रयत्वमप्याकाशपदयाव्यमेवेत्यपरे । विदन्त तापलक्षणे, पाय. कादिपदयत् । फचित् समचिनिमित्ता, गवादिपदयन् । प्रतिनिमित्तत्वन्तु शय. तिने स्वभितशम्यानधिकरणत्यम् । फचिन् निमित्तसंकोचानकारो स्वर्गादिपदयत् । पत्र मुखयमेष प्रतिनिमित्तम् दुःपासम्मिन्नत्यादिना संकुचितम् ॥ शकिच पदाना पदार्थमात्रेणान्विते, अन्यशिपि विकारने गरयात. सति पाक्षादिमापदकदम्पकमहिम्नशेषपितः । न चान्यो तात्पर्यम् गृति विना न नयनीति , 'महि यर'। २'शा', 'सिम्प्रति मिला। kanजार घिति 'गदा', 'पिग्मन मारता' 'दन्तर Re' 'शाप शापिसभिप्रायानपिसम ।

·- ६४ धादि विनादे अन्वयांशेऽपि वृत्तिकरूपनमिति याच्यम्, पर्वते धूमोऽस्तीति धाक्ये वही तात्पर्यस्यानुमा- नेनैव निर्वाहात् । एवं- 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्धानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भयान्'- इत्यत्र गमनस्य प्रियामरणहेतुत्वात् गमनं मया न कर्तव्यम् प्रियामरण- हेतुत्वादित्यनुमानादेव निर्वाह्यने। न चान्यगाशे लक्षणति वाच्यम्, शक्या साक्षाहा प्रमाणान्तरोत्थापनाद्वा तात्पर्यानिर्याहे लक्षाकल्पनात् । प्रकृते त्याकांक्षाद्युपेतानि पदान्येव शायमानान्याययमशक्यमपि बोधयन्तीति न लक्षणा । पदशानमन्वयवोधकम् । न तु शायमानः पदार्थः पदार्थशानं वा, भष्टानामिव । तथा सति गोकर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्र पदार्थभानादन्वयवोधापत्तिः । न च यथा 'रामो राजा बभूवे' त्यादी पदार्थज्ञानादन्ययधीस्तथा पदार्थक्षामात् प्रकृतेऽसीति याच्यम् । तत्रापि कविकाव्यस्थले मानस पय संसर्गानुभयो मनसश्चोत्प्रेझैव सहकारिणीति न बदिपिये तस्य स्वातन्योपस्थितिः, सा च नावारा सहकारिणीति । एवञ्च न पञ्चमप्रमाणापत्तिः । श्वेतोऽश्वो धावतीति धोरपि लिङ्गजन्यैवेति न पदार्थः करणम्। पदार्थश्च जातिरिति माहाः । जाती व्यक्ती चामयत्र शक्तिः जात्यंशे सा शातो. पयुज्यते, व्यक्तशे स्वरूपसतीति युक्तशक्तिरिति प्राभाकाराः । व्यपत्यारुती जातयः पदार्थ इति नैयायिकाः । एतच यत्राकृतिव्यङ्ग्या जातिस्तत्पदानामेव । आकाशादिपदानामाग्ने यादि पदानां च व्यक्तिमात्रयाचकत्वात् । व्यक्तमारुतिजातिविशिष्टस्य पदार्थत्ये विशिष्टात् केवलस्यानन्त्यात् । यत्र गौनि त्यति जातिमापरताऽपि । गामानयेति व्यक्तिमानपरताऽपि । पिष्टमय्यो गाघहत्याकृतिपरता त्र-तत्र लक्षणति चिन्तमणा । समुदाय प्रवृत्तं पदं कचि. देकदेशेऽपि प्रयुज्यते । तथा च प्रत्येकपरत्वेऽपि शक्तिरेव न लक्षणेति सम्प्रदायः । पङ्कजादिपदानामपि योगेन पङ्कजनिकर्तृत्वम् रूळ्या च पद्मत्वादिरर्थः इति नैया. यिकाः । केवलात् योगादेव पङ्कजनिक त्वम् भासते, संस्कारात्तुपनत्यमिति पङ्कजनिक- तृपद्ममिति विशिष्टयाधसम्भवात् कुमुदादियोधप्रतिमाधाच न तिरिति मीमांसकाः । तत्र मण्डशक्तियोगः समुदायशक्तिश्च सहिः, खण्डशक्तिसमुदायशक्तिभ्यामेकार्थप्रतिः पादनञ्चयोगरूढिः । धेनुपदमपि गोपु शकमेव । न तु गोत्वम् प्रयोगोपाधिर्वा न वा कर्मत्वमात्रम् पदार्थः गोत्वस्य ततो नियतापस्थित्यमावप्रसङ्गात् । नथा न न तह पान्तेन पमत्वस्य प्रयोगापाधित्वम् । सर्वनामत्वमहम्मदेवपि युद्धिस्थत्यम्बोध्यत्याच्चारयि- तृत्वादीनि शातानि न प्रयोगोपाधिः, किन्त्यहन्त्यादिमात्रशक्तव्यमादिपदे शक्तिमः। , 'तन्दासगमने । २ 'प्रयुक्त'३ 'ग्राम' । ४ 'शक्तिसहकारितया स्वरूप' ।

·. पदशक्तिनिरूपणम् । सहकारितया स्वरूपसदेचौशारयितृत्वादि वा नियामकम्, स्वभावानियमतस्तस्यैव वोधनादिति स्वरूपसदेवोपाधित्वम् । पनत्यन्तु न तथा कुमुदसाधारणबोधदर्शनात् । न च कुमुमतिपत्तिप्रतिबन्धार्थम् न रूटिकल्पनम् यावता कुमुदे यजपदस्यासाधुत्वा- देय कुमुदप्रतीत्यमाय इति वाच्यम् ; तत्र यद्यपि-साधुत्वन्न प्रतिपादकत्वम्, अपनशे पि गतत्वात्, नायनादिप्रयोगविषयत्वम्, 'हेरया हेलय' इति वदन्तोऽसुराः परावभू. धुरिति चेदे श्रयणादनिष्टशब्द शब्दापनशे गतत्वादतिव्याप्त, चैत्रादिसंशाराब्द. व्यापनाच । न च गत्वकत्यादिजातिरेव साधुत्वम्, जातेनि प्रतियोगिकत्येन सर्वत्र सर्वशब्दाना साधुत्यापते । नापि यज्ञकर्माहत्वम् साधुत्वम्, साधुभिर्भाषितव्यमित्यादिना साधुत्वेनेय यज्ञविधानात् । नापि व्याकरण-पाद्यत्वम्, संशाशब्दे तदभावात्-तथा अपि या शब्दो यत्रेश्वरेण संकेतितः स तत्र साधुरित्युच्यते । मीमांसकाना शब्दार्थया: स्वाभाविकसम्बन्धवदस्माकमीश्वरसंकेतस्य नियामकत्यात् । यथा या काचिदौषधी नकुट- दंष्ट्रामस्पृष्टा सा सर्पविप' हन्ति तथा प्रतिपादकत्याविशेपेऽपि ईश्वरसंकेतिता पय शब्दाः धर्मोपयोगिनः । स्वभावात् तद्विपया एच साधुभि पितथ्यम् इत्यादिविधयः । तथा च पङ्कअपदस्य पद्म साधुत्वम् सङ्केतितत्यमेव । सैप कविरिति सिद्धम् नः समीहितम् । याकरणव्युत्पाद्यत्वं साधुत्वमिति चिन्तामणिकृतः । तच पङ्कजपदे यथा पदाम् प्रति नथा कुमुदपि प्रति कुमुद्योधवाधार्थमवश्यं रूदिकल्पनम् । अपनशानां न योग न या रुढि; किन्तु साधुशब्दसारकतया ताज्यबोधः। यद्वा गामानयेति प्रयोक्तव्ये गापोमानयेनि प्रयोजकवृद्धन करणापाटयान प्रयुक्तम् मया সন্তুষ্য ভ মাহিযহাল না হবারীনি। মহিয়ান। যি নহয় बालस्य व्युत्पत्तिः । ततः सत्यारोपादपनशानां योधकत्यम् । ननु लाक्षणिकपदादपि शतधारोपादेवार्थीपस्थिताकि दक्षण्या इति चेत्, न, गङ्गापदं न तीरे शक्कमिति जानतामपि तनस्तोरोपस्थितिदर्शनात् । लक्षण घाशयस्यासहशस्यान्वयपरोपस्थितिः । यदा शस्यसम्बन्धादशश्यस्यान्वयपरोप- स्पितिः । यद्वा शस्यसम्पन्ध एय लक्षणा মহাব, ‘প্লনা: মাহালি, মিয়া খালি যায়ণি যমিথষ্টি याम् गुणविशेषविशिष्टानामचिनाभूनत्यात् । शशसम्यन्य पवापियमिताधिना- भापपो लक्षणा इत्येऊ । सशसामन्धिति तात्पर्यम् लास्टयन्ये । तात्पर्य र ताप्रतीतिमुद्दिश्योपरितत्यम् । पराये तात्पर्य समस्यापरे । स्वार्थसंपादेन पर बोधयिष्यतीति धदुभिभिमापो लक्षणेत्ययाः । यथा 'गष्टायां पाप' इत्यत्र गाय सीरे। तदुच्यते-- पः। 'समिर' 'पर'। - स सम्बन्धोऽपिनामाकप: । 'यष्टी ·- यादिविनादे "याच्यस्यार्थस्य वाफ्यार्थसम्यन्यानुपपत्तितः तरसम्यन्धमलप्राप्तस्यान्ययो लक्षणाच्यते" । सा च द्विविधा-जहरस्याऽजहरस्वार्थ च । प्रथा 'यष्टी प्रवेशय' 'मञ्चाः कोरान्ती'त्यादी अपरा च 'उत्रिणा यान्ति' 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् इत्यादी । साऽपि मत्येकं द्विरूपा, लौकिकी अलौकिकी च । तत्र लौकिकी लोकपरम्परागता निरूढलक्षणेत्याचक्षते । अलौकिकी चाधुनिक प्रयुक्ता, सा च प्रयो- जनमपेक्षते । तदुच्यते- "अस्सदायते हि शब्दप्रयोगे किमित्ययावकम् प्रयोश्यामहे" इति । लक्षणाबीजं तात्पर्यानुपपत्तिा, पदस्य वृत्ति विना लक्ष्ये तात्पनिर्वाहात न त्वन्वयानुपपत्तिः, 'यष्टी प्रवेशय' इत्यादी प्रजहरस्वार्थलक्षणयां च पदशस्यस्या श्यययोग्यत्वेऽपि लक्षणसत्त्वात् । तात्पर्यानुपपत्तिस्तत्रापि । लक्ष्येऽपि तात्पर्यम् बिना लक्षणानुदयात्-इति सम्प्रदायः । अन्वयानुपपत्तिरेय लक्षणाबीजम् , यष्टी प्रवेशय, छत्रिणा यान्तीत्यादिजहदजहस्यार्थयाः प्रवेशनविशेषगमनायोग्यत्यय यष्टिव्यत्रिणः-- इति चिन्तामणिशतः। गोपदादेः स्वपरत्वे लक्षणय न शक्तिः सम्भवात् । अन्ये तु ‘पदानामात्सर्गिकमर्यपरत्वम् , तथा गामुच्चारयतीत्यादी तु याच्याविषक्षायां पदेन शत्येय स्वार्थाभिधानम्' इत्याहुः । जयगडदशमाहेत्यादि निरर्थकस्थले शत्यसम्बन्धाभावान लक्षण , न या वृत्ति विना स्योपस्थापकत्वमिति स्वस्मिन् शक्तिरेयेत्याहुः । वस्तुतस्तु जबगडदशमाईत्यत्र समुदाये क्रियान्ययो न सम्म धति, अतः प्रत्येकवर्णमाने प्रत्येकवर्णस्य च शक्तत्वेन त्यासाधादेव स्वस्मिन् लक्षण स्थितेऽपि स्वार्थसम्वन्धान स्वरूपोस्पितिः शकिग्रहात् पदस्य स्यबोधकत्यम् वृत्ति विनैव स्यभायात् । अन्येनयन्यबोधनेऽ तिप्रसञ्चारणयवृत्तिकल्पना, स्वस्य स्वबोधकत्ये त्यति सङ्गो नास्तोति न वृत्तिकल्पनमित्यारे । लक्षणास्पले प्रथमं शक्यस्मरणम् , ततोऽन्ययानुः पपत्तिमानम्, ततः पुनः शश्यस्मरणम् , ततःस्मृतशाच तत्सम्यन्धितीराइरन्ययोधः । शक्तः शक्यस्मृती सामर्थ्याचधारणात् । अत एव लाक्षणिकं पदं नानुभाषकम् साक्षा दन्ययप्रतियोग्यनुपस्यापकत्वात् । न तु लाक्षणिकपदात् स्यशश्यसामन्येनान्वयप्रतियोग्युः पस्थितिरेय , अन्यत्र पदानां परम्परागारकत्वाकल्पनादिति प्राञ्चः ॥ गङ्गादिपदादाहत्य तीरायनुपस्थिती विभक्तधन्वयानुपपत्तः प्रकृत्युपनीतस्वार्थयोधकव्युत्पत्तेश्च विभक्कोनी नौचममः । न गङ्गापदात् साक्षाचीरोपयिती शक्तिस्वीकारापत्तिः, ता विनाऽपि परमयसम्यन्धेन तदुपस्थितिसम्भयात् । न चान्ययप्रतियोग्युपस्थापकतया लाक्षणिकपद "परम्परासम्बन्धे स्मारक'च'। स्वार्थसम्यन्धेनैव स्वार्थीपस्थिति ३ ·६७ पदशक्तिनिरूपणम् । त्यानुभावकतापत्तिः । इतरपदाथैः सह स्वशष्योऽन्वयानुभावकत्वेन समादितरपदादेय तोरानुभवसम्भवे लाक्षणिकस्याननुभावकत्वात् इति चिन्तामणिकृतः । मण्डपं भाजये- हिस्सादायपि ढिपूर्यिकालक्षणा , रूढार्थस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वात् , मण्डपानकर्तृत्वरूप- मेणार्थस्य प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थपालाचनसापेक्षप्रतिपत्तित्वात् । यत्र योगार्थ पय सम्भूत- सामग्रीकत्वात् शीनोपस्थितिकस्तान मांडयाधाऽपि कचित् । यथा 'तप्ते पयसि दध्यानयति मा पैश्वदेव्यामिक्षा भवति घातिभ्यो याजिममित्यादी' । अन हि याजिशम्देन योगाविषये. देवा अभिधीयन्ते । अस्ति हि तेपामामिक्षारूपयाजिसम्पन्धः, सा पैश्वदेण्यामिक्षा भवतीति प्रतीकेन घोधितश्च । अतो योगाढेरपदारान याजिनामदानामिहान्ययः । किम्च अग्निपं- सुभिः सोमो रहरिन्द्रो माद्भिर्यष्णयादित्यै हस्पतिविदयेदेवैरित्यत्र विश्थे प्रकृते बुदिया ये देवाः इति योगबलाइसुण्द्रमाणपतकलदेवानामुपस्थितिः, न तु पुरयो. मादयःप्रभृतीसा, मंदिवलात् प्रकरणात् रूढरपेक्षया योगस्य बलयस्यात् । अन्यत्र तु सर्वत्र मादेरेय योगापेक्षया बलयती । यथा 'पर्पसु पकार मादधीत' इरपत्र प्यकारशदात् तक्षजातिविशेषविशिष्ट प्रतीयते । नस्याधानानुकूला विद्याप्रयुकिरणि कल्यते । न तु रथं करोतीति रथकारी प्रारणदिरेव लग्धवियो योगबलात् , योगापेक्षा रुढीलपत्यात् । पचं फतुविशेषे हिरणमया माकाशायाधर्य दक्षिणा ददातीत्यत्रापि ५. पदान कदया ऋत्यिग्यिशेषस्य शीनमुपस्थितस्यैव हिरण्मयप्रकाशस्यत्पलक्षण सम्बन्धी वियोयते, न तु अधर युनतोति योगयता सपामेय प्रत्विज्ञाम। गम्भीराया मया घोपा प्रतियसतीपाश गभीरनोरल्यययधानन्तरं पापेनैप स्यमा गोमवारतीय सत्यते, याफ्यार्थगरीरमदीसम्यन्धिनातीरस्य तीरत्येम प्रनीते। मघ पापे MR. মাং যা কিনবি স কথা তুমি বাবা। যখম হব এ কথা तन्यम् , न तु सम्पन्धविशेषः शक्तिः गारपात् शाप्या शश्यसम्यग्धात पापोंsusta पायपि लक्षणेति सान्दोपाध्याय [1] 1 पाक्यस्य माध्यमेय माशि सगरपापित प्पत्यास् । पदं दि स्यार्थान्ययम् धाधयति न तु समुहम्, समूद सम्बधामापात् ! पदेनदीपदे पा दयारपि या पदयालक्षणा, न न पाये इति मपीमा मदीयाणा. বয়ংবদখল দুলাবাংঘরিয়া, সৎ থথ ফাসি নিলাম। एषमदयेकहायन्या पिताश्या गया माम मोपातीस्पगेन एकदायगी करवाया विदितत्यात सोमकामागीयमानापारी कायन्याः पाना यूपाकि, साप पहातोयनेन पालनार्थ समापदण्मुगम् । गुपामस्य दीigere. त्यामा सामन्ममिति पदयामधारय पप रामपालमा प्राध्या ११६. - . - ·. चादिविनोद यस्य तुपप्रस्फोटनस्य पुरोडाशकपालकरणकत्वम् विधीयते । तच्च न सम्भवति, कपालस्य पुरोडाशश्रयणप्रयोजनावरुद्धतयोपस्थितत्वात् तुणेपवायम्प्रति निराकक्षित्वात् पुरोडा- शकपालेनेति वाक्येन स्वतन्त्र कपालमात्रं लक्ष्यत इति प्राञ्चः । पुरोडाशपदे कपालपदे उभयत्र वा लक्षणेति नींनाः । अत्र सर्वत्र प्राचामेव मतमुपपन्नम् , ययानुपपत्तिस्तवैव लक्षणाया न्याय्यत्वात्। तथा च यत्र पाक्या?ऽनुपपनस्तत्र वाक्य एव, पदार्थमानानु. पपत्तौ च पद एवं लक्षणा । न च लक्षणाया वृत्तित्वात् वृत्तेश्च पदधर्मत्यात् नेयम्' इति वाच्यम् ; पङ्कजादिपदे वाक्यरूपेऽपिशक्तिकल्पनात् समुदायशक्तरेव तत्र रूढिपदार्थ- त्वात् , कारयाम्बभूवेत्यादी वाक्ये शशिकल्पनाच्च । बहुबोहा च चित्रग्यादिपदेऽन्यपदार्थशक्तिरेय, "अनेकमन्यपदार्थ" इत्याद्यनु. शासनस्य शक्तिमाहकत्वात् । एवं भूवादयो धातवः, चैत्रादीन् भोजय, लम्यकर्ण- मानय-इत्यादितद्गुणसंविज्ञानवहुबोहै। विशेषणस्यापि कार्यान्ययात् भूधाती चैत्रे लम्बकर्णे रुतिरिति, नत्र योग इति योगरूढिरिति प्राचः । तद्गुणसंविधाने घाबोहै। चित्रगुमानयेत्यादी भूवादयोधातव इत्यादौ च तद्गुणसंविधानबहुधीही लक्षणैय । तत्र प्रथमा जहत्स्वार्था, द्वितीया चा जदत्स्वार्था । द्वयमेव लक्षणाचास्य पवेति सम्प्रदायः। चित्रापदे गोपदे घा उभयत्र या लक्षणा न तु वाक्य इति नवीनाः । गोपदमा लक्षणा, अन्यपदार्थस्य साक्षात्सम्बन्धियात् , न तु चित्रापदे, व्यव. हितार्थवादित्यतिनवीनाः । यत्रापि यजमानपञ्चमाः ऋत्विजः प्रचरन्ति, लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति -इत्यादी नान्यपदार्थतात्पर्यम् किन्तु यजमानलाहित्ययोरेय विधित्वेन प्राधान्यम् । तत्र योगढिरेवेति माञ्चः। सत्पुरुषे राजपुरुषइत्यादौ पष्ठयर्धशक्तिरेयानुशासनबलात् इत्येके । राज. पदस्य पाठपर्थसम्यन्धत्येन निरुढलक्षणयेव राजसम्बन्धिपुरुपयुद्धयुपपत्तेन समासे शक्तिरित्येके । राजपुरुपादायन्ययप्रकारतया पटयर्थसम्बन्ध बुद्धिः, अतो न पूर्वपदे वा समासे शक्तिरित्यन्ये । रामापुरुष इति विमहे समासाभिधाने टुप्ता पष्ठयेय सम्बन्धस्मारिका, नाता लक्षण न घा शक्तिरित्यप्याहुः ॥ कर्मधारये शक्तिर्न वा लक्षणा, तेन विना विवक्षितार्यान्वययोघोपपत्तः । प्रतीयतेहि नीलोत्पलमित्यादी समस्यमानपदार्धातिरिकोऽर्थः, सामानाधिकरण्यम् घा, नोलोत्पलपदार्थयारभेदो घा, नीलगुणत्यलयोः समवाया था। स चान्वय पय, नत्वन्धय- प्रतियोगीति समस्यमानपदमहिना पाक्यार्थभानाप्न शक्तिलक्षणे । राजपुरुष इत्यत्र राजसम्बन्धी पुरुषः इति प्रतीतिः। तथ सम्पन्धस्यान्वयप्रतियोगिन्चम्, नान्वयत्वम् । अतस्तदुपस्थितये शक्तिलक्षणयारन्यतरफत्सनमावश्यकम् । एयञ्च पहुग्रोहा सर्वत्रा.

·६९ समासशक्तिनिरूपणम्। त्यपदानां षष्ठीतत्पुरुषे पूर्वपदस्य लाक्षणिकतया ताभ्यां कर्मधारयो बलवान् । अत्र सर्वेषाम् पदानां स्वार्थपरतया मुख्यत्वात् । अत एव निपासपत्ति याजयेदित्यत्र कर्मधारय एष, मुख्याथै शन्दस्वरसात् । तेन निषादश्वासी स्थपतिर्मान्यश्चेति मान्य. निपादो लभ्यते । तस्य यागानुकूलविद्याप्रयुक्तिरपि कल्प्यते । न व निपादाना. श्वपतिरिति पष्ठीतत्पुरुषेण निपादेश्वरस्य वार्ण कस्य कस्यचिल्लविद्यस्य लामोऽस्तु, किं विद्याप्रयुक्तिकल्पनया-इति वाच्यम् ; मुख्याान्वयानुरोधेन प्रमाण्वना गौरवस्यापि न्याय्यत्वात्, निषादानां स्थपतिरिति षष्ठीतत्पुरुषेणापि निपाद पव स्थपतिलभ्यते, स्थपतेः समतियागिकत्वेन प्रतियोगिधर्माफ्रान्त एव समासस्वरसात् । यधा नरपतिपदाभ- रपतेर्नरस्यैव लाभः । पष्ठीतत्पुरुषापेक्षया कर्मधारयस्य बलवत्त्वाभिधानम् नीलोत्पलादायेय मयोजकम, उत्पलस्य निष्प्रतियोगिकत्वात् । तथा चभियत्रापि समासे शक्ति, फर्मधारये सामानाधिकरयम् , पष्ठीतत्पुरपे तु सम्बन्ध इति सारम् । उपकुम्भमित्यध्ययीभावे अर्धपिप्पलीत्यादी तात्पुरुषे च उतरपदे पथ्यलक्षणेत्येके । अवापि समासे शक्तिरेवेति प्रान्चः । नासासे'अनावणमानय' इत्यन-पर्यु दास नपूर्वपद उत्तरपदार्थसहशि क्षत्रिये लक्षणा । 'अघटः पट' इत्यादी प्रसध्यप्रतिषेधे नसामानाधिकरण्यादभावयति लक्षण | असमासेऽपि 'न घटः पट' इत्यादी पुनरभाववलक्षणा न च पचतीरपादायपि फ्रियासंबन्धे लक्षणय, फियाभावति प्रसध्यप्रतिषेधे व भूतले न घट इत्यादी नो मुख्यार्थता । 'यजतिपु ये यजामहङ्करोति नानुयाजे श्वित्यनासमस्तनमोऽपि पर्युदासलक्षण्य । तेनानुयाजव्यतिरिक्तातु यजतिषु ये यजामहङ्करोतीति वाक्यार्थः । अन्यथा यज. तिषु येयजामहङ्करातीत्यनुयाजेषु न करीतीति प्रसज्यप्रतिषेधै ना यायभेदः स्यात् । नशब्दस्य निषेधवाची नास्त्येव । धवनदिरौ छिन्धीति इतरेतरयोगवादे युगपरस्मृत्यालढाभ्यां धवषदिराभ्यां द्वित्त्वान्ययान्चयानुपपरया न साहित्ये लक्षणा, अनुपपरयभायात्, धवनदिरपदाभ्याम् प्रत्येकस्यस्वस्मृतेः समूहालम्बनस्मृतिः, तती द्वित्वान्ययः, ततः हिन्धीति क्रियान्ययः । अत एव यथापि न साहित्यबोधकः समासत्तत्रापि--- 'चन्द्र कलङ्कः सुजने ददिता विकाशलक्ष्मी कमलेषु चञ्चला। मुखाप्रसादः सघनेषु सर्वदा यो विधातुः कथयन्तिपण्डितम् - यादाकस्मृतिसमारूदनानापदजनितकस्मृतिविषयेषु कलङ्कादेषु बहुत्यान्वय- पोषः। समाहारद्वन्द्वेषु-पाणिपादमित्यादी-साहित्यलक्षणा ! अतएर धमें पारित प तात्पर्यभेदात् द्वन्द्वयामदः । घटी घटा इत्यादी स्वरूपको द्वित्वबहुत्वान्वय INot in B. २ 'सम्बन्धितः ।

·समासशक्तिनिरूपणम् । त्यपदाना षष्ठीतत्पुरुषे पूर्वपदस्य लाक्षणिकतया ताभ्यां कर्मधारयो बलवान/ अत्र सर्वशम पदानां स्वार्थपरतया मुग्यत्वात् । अत एव निपादस्थपत्ति याजयेदित्यत्र कर्मधारय एष, मुख्याथै शब्दस्वरसात् । तेन निपादचासो स्थपतिर्मान्यश्चेति मान्य- निपादो लभ्यते । तस्य यागानुकूलविद्याप्रयुक्तिरपि कल्प्यते । न च निपादाना. स्थपतिरिति पष्टोतत्पुरुषेण निपादेश्वरस्य प्रैवर्णि कस्य कस्यचिल्लन्चविद्यस्य लाभोऽस्तु, किं विद्याप्रयुक्तिकल्पनया--इति वाच्यम् ; मुख्याान्वयानुरोधेन प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत्वात्, निपादानां स्थपतिरिति पष्ठीतत्पुरुषेणापि निपाद एव स्थपतिर्लभ्यते, स्थपतेः सप्रतियोगिकत्वेन प्रतियोगिधर्माकान्त एव समासस्यरसात् । यथा नरपतिपदान- रपतेर्नरस्यैव लामा । पष्ठीतत्पुरुषापेक्षया कर्मधारयस्य बलवत्वाभिधानम् नीलोत्पलादायेय प्रयोजकम, उत्पलस्य निष्प्रतियोगिकत्वात । तथा चभियत्रापि समासे शक्तिः, कर्मधारये सामानाधिकरण्यम् , पष्ठीतत्पुरुषे तु सम्बन्ध इति सारम् । उपकुम्भमित्यव्ययीभावे अर्धपिप्पलीत्यादी तत्पुरुषे च उतरपदे पष्ठवर्थलक्षणेत्येके । अत्रापि समासे शक्तिरेवेति प्राञ्चः । नसमासे'अग्राह्मणमानय' इत्यत्र-पर्युदासे नपूर्वपद उत्तरपदार्थसहति क्षत्रिये लक्षणा । 'अघटः पट' इत्यादी प्रसध्यमतिषेधे नसामानाधिकरण्यादभावयति लक्षणा । प्रसमासेऽपि 'न घटः पट' इत्यादी पुनरभाववल्लक्षणा । न च पचतीत्यादापि झियासंबन्ध लक्षणय, फ्रियाभावयति प्रसज्यप्रतिपेधे च भूतले न घट इत्यादौ नमो मुख्यार्थता । 'यजतिपु ये यजामहङ्करोति मानुयाजे स्वित्यत्रासमस्तनोऽपि पर्युदासलक्षणैय । तेनानुयाजव्यतिरिक्तासु यजतिषु ये यजामहङ्करोतीति वाक्यार्थः । अन्यथा यज. तिषु येयजामहङ्करातीत्यनुयाजेषु न करोतीति प्रसत्यप्रतिषेधे नत्रा घास्यभेदः स्यात् । नशब्दस्य निषेधवाची नास्त्येव । धवनदिरी छिन्धीति इतरेतरयोगद्वन्दे युगपत्स्मृत्यारूढाभ्यां धवसदिराभ्यो *विन्यान्यथान्ययानुपपरया न साहित्य लक्षणा, अनुपपत्त्यभावात्, धम्रदिरपदाभ्याम् प्रत्येकस्यस्पस्मृतेः समूहालम्यनस्मृतिः, ततो द्वित्वान्ययः, ततः छिन्यौति क्रियान्वयः । मन पप यत्रापि न साहित्यबोधकः समासस्तत्रापि- 'चने कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मी:कमलेषु चञ्चला। मुवामसादः सधनेषु सर्वदा यो विधातुः कथयन्तिण्डितम्'- इत्यादाकस्मृतिसमाख्दनानापदजनितकस्मृतिविषयेषु कलङ्कादिषु बहुत्वान्यय. पोधः । समाहारद्वन्द्वेपु-पाणिपादमित्यादी-साहित्यलक्षणा । अतएव धर्म मिणि तात्पर्यभेदात् इन्द्वयोर्भदः । घरी घटा इत्यादी स्वरूपैकशेपे द्वित्वबहुत्यान्वय 1Yot in B. २ 'सम्बन्धिस्मृतेः ।

·वादिविनोद यस्य तुपप्रस्फोटनस्य पुरोडाशकपालकरणकत्वम् विधीयते । तच्च न साभयति, कपालस्य पुरोडाशश्रयणप्रयोजनावद्धतयोपस्थितत्वात् तुपोपवायम्प्रति निराकांक्षत्वात् पुरोडा- शकपालेनेति वाक्येन स्वतन्त्रं कपालमात्र लक्ष्यत इति प्राञ्चः । पुरोडाशपदे कपालपदे उभयत्र घा लक्षणेति नवीनाः । अत्र सर्वत्र माचामेव मतमुपपन्नम् , ययानुपपत्तिस्तत्रैध लक्षणाया न्याय्यत्वात् । तथा च यत्र याक्यार्थोऽनुपपन्नस्तन वाक्य एव, पदार्थमात्रानु- पपत्तौ च पद एव लक्षणा । न च लक्षणया वृत्तित्वात् वृत्तेश्च पदधर्मत्वात् नैवम् ' इति वाच्यम् ; पङ्कजादिपदे वाक्यरूपेऽपिशक्तिकल्पनात् समुदायशक्तरेव तत्र ठिपदार्थ- त्यात् , कारयाम्यभूयेत्यादी वाक्ये शक्निकल्पनाच्च । बहुबोहै। च चित्रग्यादिपदेऽन्यपदार्थशक्तिरेव, “अनेकमन्यपदार्थ" इत्याद्यतु शासनस्य शक्तिमाहकत्वात् । एवं भूवादयो धातवः, चैत्रादीन् भोजय, लम्यकर्ग- मानय-इत्यादितद्गुणसंविज्ञानबहुबाही विशेषणस्यापि कार्यान्वयात् भूधाती चैत्रे लम्य कर्णे रूढिरिति, नत्र योग इति योगरूढिरिति प्राञ्चः । अतद्गुणसंविज्ञाने बहुबोहै। चित्रगुमानयेत्यादी भूवादयोधातय इत्यादी च तद्गुणसंविधानबहुधीही लक्षणैव । तत्र प्रथमा जहत्स्वार्था, द्वितीया चा जहत्स्वार्था । द्वयमेव लक्षणवाक्य पवेति सम्प्रदायः। चित्रापदे गोपदे वा उभयत्र वा लक्षण न तु वाक्य इति नवीनाः । गोपदमात्रे लक्षणा, अन्यपदार्थस्य साक्षात्सम्बन्धित्वात् , न तु चित्रापदे, व्यव- हितार्थत्वादित्यतिनवीनाः । यत्रापि यजमानपञ्चमाः ऋत्विजः प्रचरन्ति, लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति-इत्यादी नान्यपदार्थतात्पर्यम् किन्तु यजमानलैाहित्ययोरेच विधित्वेन प्राधान्यम् । तत्र योगरूढिरेवेति माञ्चः। तत्पुरुषे राजपुरुपइत्यादी पष्टयर्थशक्तिरेवानुशासनबलात् इत्येके । पदस्य पष्ठपर्थसम्बन्धत्वेन निरूढलक्षणयय राजसन्धिपुरुपबुद्धयुपपत्तेर्न समासे शक्तिरित्येके । राजपुरुपादावन्ययप्रकारतया पथ्यर्थसम्बन्ध बुद्धिः, अता न पूर्वपदे वा समासे शक्तिरित्यन्ये । राज्ञःपुरुष इति विग्रहे समासाभिधाने लुप्ता पष्टयेव सम्बन्धस्मारिका, नाता लक्षण न घा शक्तिरित्यप्याहुः ॥ कर्मधारये शक्तिर्न या लक्षणा, तेन विना विवक्षितार्थान्वययोधोपपत्तेः । प्रतीयतेहि नीलोत्पलमित्यादी समस्यमानपदार्थातिरिक्तोऽर्थः, सामानाधिकरण्यम् पा, नीलोत्पलपदार्थयारमेदो घा, नीलगुणात्पलया समवायो वा । स चान्वय पर, नत्वन्यय- प्रतियोगीति समस्यमानपदमहिना पाक्यार्थभानान्न शक्तिलक्षणे । राजपुरुप इत्यत्र- राजसम्बन्धी पुरुषः इति प्रतीतिः । तत्र सम्बन्धस्यान्वयप्रतियोगित्वम्, नान्वयत्वम् । अतस्तदुपस्थितये शक्तिलक्षणयारन्यतरकल्पनमावश्यकम् । एवञ्च बहुचीही सर्वत्रा- - राज- . न ·न समासशक्तिनिरूपणम् । न्यपदानां पष्ठीतत्पुरुपे पूर्वपदस्य लाक्षणिकतया ताभ्यां कर्मधारयो बलवान, १ सर्वेशन पदानां स्वार्थपरतया मुख्यत्वात्। अत एय निषादवपत्तियाजयेदिपत्र कर्मधारय एय, मुख्यार्थे शब्दस्वरसात् । तेन निपादश्वासी स्थपतिर्मान्यश्चेति मान्य. भादो लभ्यते । तस्य यागानुकूलविद्याप्रयुचिरपि करप्यते । च निषादानी. मपत्तिरिति पष्ठीतत्पुरुषेण निपादेश्वरस्य वर्णि कस्य कस्यचिल्लञ्चविद्यस्य लामोऽस्तु, * विद्यांप्रयुक्निकल्पनया-इति वाच्यम् ; मुख्यान्वयानुरोधेन प्रमाणपती गौरवस्यापि न्याय्यत्वात्, निपादानो स्वपतिरिति पष्ठीतापुरुषेणापि निपाद एव स्थपतिलभ्यते, शपतेः सप्रतियोगिकरयेन प्रतियोगिधर्माकान्त एवं समासस्वरसात् । यथा नरपतिपदान- रपर्नरस्यय लाभः । पष्ठीतत्पुरुषापेक्षया कर्मधारयस्य वलधत्त्वाभिधानम् नीलोत्पलादावेव मशनकम, उत्पलस्य निप्पतियोगिकत्वात् । तथा चाभयत्रापि समासे शक्ति, फर्मधारये सामानाधिकरण्यम् , पष्ठीतत्पुरुषे तु सम्बन्ध इति सारम् । उपकुम्भमित्यव्ययीमायै अर्धपिप्पलीत्यादी तत्पुरुपे च उतरपदे पष्ध्यर्थलक्षणोत्येके । प्रवापि समासे शतिरेवेति प्राञ्चः । बासमासे अनापमानय' इत्यत्र-युदासे नपूर्वपद उत्तरपदार्थसहशि क्षत्रिये सक्षणा ! 'मघटः पट' इत्यादी प्रसत्यप्रतिषेधे नसामानाधिकरण्यादभाववति लक्षण। प्रसमासेऽपि 'न घटः पट' इत्यादी पुनरभावयलक्षणा । न च पचतीत्यादावपि नियासंबन्धे सक्षय, मियाभाववति प्रसज्यप्रतिषेधे च भूतले न घट इत्यादौ नमो मुख्यार्थता । 'यजनिषु ये यजामहङ्करोति नानुयाजे' स्वित्यत्रासमस्तनत्रोऽपि पर्युदासलक्षणेय । नेमानुपाजयतिरिकासु यजतिषु ये यजामहङ्करोतीति वाक्यार्थः । अन्यथा यज. तितु येयजामहङ्कगतीत्यनुयाजेषु न करोतीति प्रसज्यप्रतिषेधे नया वाक्यभेदः स्यात् । नशदस्य निषेषधाची नास्त्येव । परमदिरौ छिन्धीति इतरेतरयोगद्वन्दे युगपरस्मृत्यारूढाभ्यां धपखदिराभ्यां 'द्वन्यान्यपान्ययानुपपत्या न साहित्ये लक्षणा, अनुपपत्यभावात्, धयदिरपदाभ्याम् प्रत्यकस्यस्यस्मृतेः समूहालन्यनस्मृतिः, ततो द्वित्वान्वयः, ततः छिन्धीति क्रियान्वयः। प्त पय ययापि न सादित्यशोधक समासस्तत्रापि- 'चन्द्र कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मीःकमलेषु चञ्चला ! मुगासादः सपनेषु सर्वदा यशो विधातुः कथयन्तिपण्डितम्'-- ज्यादाकस्मृतिसमारूदनानापदजनितकस्मृतिविषयेषु कलादिषु बहुत्वान्यय- । समाहाहन्टेपु-पाण्यादमित्यादी-साहित्यलक्षण । अतएव धर्मे धर्मिणि नामेदात् सदामेंदः । घटी घटा इत्यादी स्वरूपैकयोपे द्वित्वबहुत्लान्यय - INotin B. २ 'सम्बन्धिस्यते।

·एच . वादिविनादे यगेग्यानोपस्थितिः शक्तित तन्त्रवृत्त्या घरपदात् सामवतीति न तदर्थ Tप्रहं सम्माष्टरिया ग्रहपदात् तन्त्रवृश्या उपस्थितानैकग्रहसम्मार्गान्वयवत् । विरूपैकशेपे पितराचित्यत्र एकस्य पितृदयाभावादगन्या पितृपदे जनकदाम्पत्यलक्षणा । श्याराचित्यत्रापि पत्नीजनकदाम्पत्यलक्षण । ब्राह्मणायानयत्यत्रीपरत्वशाने ब्राह्मणपदे खोसलक्षणा, पुल्लिङ्गत्वन्तु पदार्थकदेशगतमनूयते । शिवा प्रणमेदित्यत्र श्री. नमस्यशियान्तराभावात् विरूपैकशेपेऽगत्या शिवपदेन शिवश्च शिया च लक्षणयाच्यते । भ्रातरी पुत्रादित्यत्रापि मानान्तरात् श्रीपरत्वशाने भ्रातृपुत्री स्वादुदिनाभ्यामिति विरूपैकशेपात् भ्रातृपदेन भ्रातास्यसारी पुत्रपदेन पुत्रदुहितरी लक्ष्येते, स्त्रीत्वाबाने तन्त्रवृत्त्या भ्रातृद्वयं पुत्रद्वयञ्चाच्यते । क्षीमे घसानापनी आदधीयातामित्यत्र यत् कर्तव्यम् तदनया सह' इति विधिना अग्न्याधाने सहन्येन माप्तया पल्यैव पुसी द्वितीयता न नु पुरुपान्तरण, वाक्यभेदापत्तेः । मादीनामुपसर्गाणां द्योतकत्वेन पाचकत्वम, धोतकत्यञ्च धातारवार्थविशेष तात्पर्य ग्राहकत्वम् , धातूनामनेकार्थत्यात् । उपसर्गसन्दानेन शक्तिळ द्योतकत्वम् ।.. रजिने प्रष्टजपे शक्का; इयमयोपसन्दानिकी शक्तिरित्युच्यते । प्रतिष्ठत इत्यत्र स्थाधातार्गमनमेवार्थः, प्रशब्दस्य गमनाद्यर्थत्वे आख्यातार्थभावनान्वयानुपपत्तिः । एवमभ्यागच्छतीत्यत्राभिमुख्यसामीप्ययार्धात्वर्थतैय । यद्वा प्रतिष्ठत इत्यत्र धाता विरोधि. लक्षणा, तत्तात्पर्यग्राहकः प्रशब्दः, अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् । अभ्यागच्छति प्रजयतीत्यादायपि विशेष्यवाचकस्य धाताविशिष्ट ऽर्थे लक्षणा । भुक्ता बजतीत्यादी क्वार्थः पूर्वकालत्वम् समानकर्तृकत्याच द्वयमपीति प्राञ्चः पूर्वकालत्यमा पत्यार्थः, समानकर्तृकरयमाक्षेपबललभ्यम् इति सम्प्रदायः । समानकर्तृकत्वमेव क्त्वार्थः पूर्वकालत्वमाक्षेपयललभ्यमिति मीमांसकाः । লালন पत्यार्थस्तेन भोजनानन्तरं गमनमिति प्रतीतिरिति चिन्तामणिकृतः। आख्यातार्थस्तु यत्नः । यन एव पूर्वापरीभूती भावना इत्युच्यते । तदुक्तम्-- 'कृताकृतविभागेन कर्तृ रूपव्ययस्थया यत्न एव कृतिः पूर्ण परस्मिन सैव भावना' इति । न कर्तृ कर्मग्णा, तयाराक्षेपलभ्यत्वात्, अनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् । देवदत्तः पचतीति पाकानुकूलयनवान् देवदत्त इति प्रतीयते । यत्नवत्वमेव देवदचस्य कर्तृत्वम् । एवंदेवदत्तेन तण्डुलाः पच्यन्ते इत्यत्र पाकानुकूलदेवदत्तयत्नविषयास्तण्डुला इत्यन्वयबोधः । भायनायाः भाव्यभावकान्यतराकांक्षायां तृतीयया भाषकस्य भावनायगद्धतयेवोपस्थित्या निराकांक्षस्येन शुद्धप्रातिपदिकार्थतण्डुलैरेव भावनान्ययात् । भायमानुगामिती संख्यापि १ अनोभयन्नापि कानिचिदराशिघ्रधानीवभान्ति । २ 'रजियेन' ३'ति' । भावनाश्रयात् ।

·एच Gર घादिविनोदे सम्भयति । जिज्ञासाविष्करणम् प्रक्षा | जिज्ञासा च झातुमिच्छा। साचन झाते सम्भवति, इच्छाया प्रसिद्धगोचरत्वनियमात् । नाण्याते प्रश्नः, व्याधा- तांदेव । न घशाते सगौरः कृष्णो वेति प्रश्न उपपद्यते । ईश्वरं तद्विपयञ्च प्रमाणं जानत मम त्वदुपन्याससामर्थ जिज्ञासया प्रश्न इति चैन्न । तत्रापि पूर्यवद्वयाघातात् । उपन्याससामर्थ्य ज्ञानाज्ञानयााघातापत्त। न च तत्र प्रश्न स्यायमाकारः । ननु जिज्ञासया न प्रश्नः । किन्तु विप्रतिमनस्य ममायं प्रश्नः । तथाचेश्वरे तत्प्रमाणे च विप्रतिपत्तिरिति प्रश्नानुगतिरिति चेत् मैवम् । विप्रतिपत्तिरिति हि विरुद्धा. प्रतिपत्तिः। विरोधश्चेश्वरतदभावगोचरप्रतिपत्त्यप्रतिपत्योर्वाच्यः । तथा च विरोधनिरूपक- तयैव सिद्ध ईश्वरे विप्रतिपत्तिरफला । न हि विषयविरोधमन्तरेण प्रतिपत्तिविरोधमीक्षामहे । अथाभासप्रतिपन्नमीश्वरम् विरोधनिरूपकतया मन्यसे, तर्हि ईश्वरप्रतिपत्तेराभासत्वं व्यवस्थाप्य भवता कृतमिति न वयमाद्रियामहे । अथ तदाभासत्वप्रतिपादनार्थ पवायं प्रश्ना-यनस्त्वया यत् प्रमाणम् ईश्वरे वाच्य तन्मया मासीकरणीयम् इति-तहि प्रति- पत्तिविरोधनिरूपके ईश्वरे यत्तच शानमस्ति तदाभासीकरणेनैव कृतार्थस्य भयतोऽनर्थक एव प्रश्नः । त्वदुपन्यस्यमानप्रमाणाभासीकरणादीवर एव वाधकयुक्तम्भवेदिति चेत्, ईश्वरे बाधाभिधानाभिसन्धेरीश्वरगोचरस्वकीयज्ञानवाधनादपि निर्वाहात् प्रश्नान- क्यतावस्थ्यात् । मांप्रति तदाभासत्यं सिद्धमेच, त्वांप्रति साधयितुमयं प्रश्न इति चेत्, तर्हि मदुपन्यस्तप्रमाणाभिधानादपि नेश्वरे पाधी यावता प्रमाणन्तरस्थ तस्य सम्भवात् । किं च मामाप्तमनाप्तवा जानतस्ते प्रश्नः १ यद्याद्य , तदा ईश्वरे प्रमाणमित्यु त्तरादेव निर्वृतः। मदाप्तस्यज्ञानञ्च ईश्वरगोवरयथार्थज्ञानवत्त्वज्ञानम् । तच्चेचयास्ति तद मरना व्याहतः। नहीश्वरगोचरयथार्थज्ञानयत्वशानमीश्वरज्ञानमन्तरेण सम्भवति, झान- ज्ञानस्य तद्विषयविषयकत्वात् । अथ त्वामाप्तं जानत एवायंमम प्रश्ना यतः साधुत्वमीश्वर- मुपदेष्यसि इतिचैत्, न, जिज्ञासापक्षोक्तदोपप्रत्यापत्तः । अथ त्वामनाप्तमेव जानतः प्रश्नोऽयमिति चेत्, न, तथापि प्रश्नपराहतत्वात् । नायं जानाति ज्ञात्वा पिया न • यथार्थमुपदिशतीति ज्ञात्वा प्रश्नः सम्भवति। ननु ईश्वरे किम्प्रमाणमिति न प्रश्ना, किन्तु ईश्वर प्रमाणं नास्तीत्याक्ष पोऽयम्' इति चेत्, न, तथाऽपि व्याघातात् । ईश्चरे प्रमाणं नास्तीति वाक्यार्थमीश्वरं जानताऽजानता पाउनुपपन्नमेव यतः ननु ईश्वरं जानामि त्वया यथाऽङ्गीफियते तथा न जानामीति युक्त आक्षेपः इति यथातथेति मदणीकृतप्रकारनिर्देशान्न जानामीति व्याघातात् । जानामि, न प्रमिणोमि इति चेत्, न, प्रमिणोमीति प्रमामाघनिषेधादीश्वरगोचरप्रमा. . 'द्धोत्पादकत्व'। २ 'बाधामुनम् । ३ 'मानादपि' । 'नहयेयं धन जानाति, 'नह पंधनजानाति । - चेत्, न; अथ ·७३ प्रश्नानुत्तनिरपणम्। निषेधस्य तत्प्रसिद्धिनान्तरीयकन्यात् । अपि चरशाने प्रमात्वमारोष्य सन्ममात्यनिषेध इति चेत् , तर्हि ग्रारोपित प्रमामावस्येश्वरशानस्य निषेधेऽपि न तत्प्रमानिषेधः । तत्प्रमानियधै वा मेश्वरसिद्धिः, तत्ममायास्तदन्यत्वात् । अथ यत्प्रमा नास्ति तदपि नास्ति शशविपाणवत् इति तानमानिषेधः तन्निपेथपर्यवसन इति चैत, न, यत्रमा नास्ति तदपि नास्तीति व्यारेच पाताभायेनासिद्ध शशविषागा- दोनामयस्तूनामपान्तस्यात्, दृष्टान्तये वा हेतारप्यवस्तुन्याविरोघे सर्वविधिनिषेधाना सर्थप्रापः । प्रश्न ग्वण्डनातायुक्तयश्चान संवरणीयाः ।। इति महामहोपाध्यायसम्मिश्रश्रीभवनाथात्मज-महामहोपाध्यायसन्मिश्रधीशङ्कर- सती वादिविनोदे चतुर्थ उल्लासः । अथ पञ्चम उल्लासः अथ मध्यस्थदुर्दुल्टवादिना झटिति दुःपरिकलनोयार्थगौचरप्रइने कृते गनिमी. लिकया प्रश्नावधीरणे कृते सत्प्रसाभिधाने प्रष्टुरहङ्कारस्वरानमेवान्यथा लघसम्मा- बनया सम्भावितायतरं ददतापकस्यात् । यथा त्वं गोरवपाश्रमस्य विकलान्धा. न्सलक्ष्मीम (१.) निर्भया धादिपुंगवः सततन्तवाविरोधा शाखासंगन्यम् पर्वतमान न माशां इस्तसाध्योऽसि । यशासुरभिस्त्यजननो यस्या भयानोहातनयः । पुरुषपुङ्गया प्रधान पिता यस्य परमविद्वानेयशोभाजनम्पुत्रः । किमु परम्पराते विद्या । स्वम् खलु भद्रः। किञ्च, विवादमारम्मः कथयतितरोनाम भवति, गुणना गाम्भीर्यं भवति बत.साक्षी कलकलः । पयाकुम्भापूर्ण ध्वनति न तथा वातचलिता, यथा रिक्तम्भाण्डम् ध्यानमनिभूतम्मुञ्चति मुदुर सभापतिम्प्रति- 'सभास्तारास्तारापतिघवलकोत्तर पुरा, कथंकार सारं वचनमभिधातं नु तुराः। मदो दोदामद्विपदमनदक्षाः क हरयो नृणा सध्या कार्यलघुलगुख्यध्या शशिशु'। इत्यादि समानुरअनमनुष्य वक्तव्यम् 11 " अश्त भवानीननयो भवनाथसुता भवार्चने यमः ! पतं यादिविनादं जगदुपकाराय परिकरः श्रीमान् ।। इति महामहोपाध्याय मैथिलसन्मिश्रीभवनाचारमज-महामहोपाध्यायसन्मिश्री- शङ्करहता वादिविनोदे पञ्चम उल्लासः ॥ समाप्तश्चायं प्रन्यः । 'प्रकृति'।' प्रवर्लमानो'।