·ܚܝ ܀

·GAEKIPAD'S ORIENTAL SÈRIÉS
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.

·No text on this page.

·भट्टवादीन्द्रविरचितं
महाविद्याविडम्बनम्
मानन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृवटीकाभ्यां समन्वितम् ।
तथा
कुलार्कपण्डितविरचिता दशरलोकी
विवरण-विवरणटिप्पणसमेता।
MAHAVIDYA-VIDAMBANA
OF
BHATTA VÁDÎNDRA
WITH THE COMMENTARIES OF
ÁNANDAPURŅA AND BHUVANASUNDARA ŜURI
AND
THIE DAS'A-SLOKI OF KULA'RKA PAXDITA
WITHI VIVARAXA AND VIVARANA TITPAXA:
EDITED WITH INTRODUCTIOX AND APPENDICES
MANGESH RAMAKRISHNA TELANG
RETICO HEAD SURASTIDAR OF THE BOLBAY EicCorni.
AD
Ep.705 OF SAXCT RATSAEAR &c.
PUBLISHED VÄXDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNTENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAEKIVAD OF BARODA,
CEXTRAL LIBRARY
BARODA.
1820.

·Pablished by Jagardan Sakharam Kudalkar, 21. A., LL. B., Carator of State Librarios, Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Manilal Itcharam Desai, at The Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildinga, Circle, Fort, Bombay. Price Rs. 2-8-0 ·INTRODUCTION. In täis 12ti Volare of the Gaektrái's Oriental Series four different books are published together as all of them treat the same topic riz. Mahavidya. They are as follows:- 1 महाविद्याविडम्वन oi श्रीनहादेववादीन्द्र with tro corumentaries, 1 महाविद्या. विडवनव्याख्यान of मानन्दपूर्ण and ? व्याख्यानदीपिका of भुवनसुन्दरसूरिन्, 9 लघुमहाविद्याविडम्वन of भुवन्सुन्दरसूरिन् । 3 दशतोकीमहाविद्यासूत्र of कुलार्कपण्डित. 4 महाविद्यादशलोकीविवरण of an unknown author with the correntary महाविद्याविवरणटिप्पन of भुवनसुन्दरलूरिन. Of these the frst two are refutations of the method of labbridge in. ferences o: syllogists. The third is the origical text of Rules laid down to frame Waláridys spilogisms and the fourto is Viraraga i. e, erposition of those rules. What is Mahavidya--before attempting to give an accoart of the life, date and place &c. of the attuors ci the abore rocks, it would be prope: to introduce the reader to the subjec:-atte: of ihese books riz. Icháriara spilogises. The rorü 'Mahaviar origizcür nennt gezi science,' Seconds it mesas according to l'Scraspatya of Proi, Teránátha Tarkarchases, the tea goddesses beginning Tith Káli &c. I çuote bere the portion of Váchaspatya so fares mates to tie mond Vazávicra:- महाविधा-सी कर्म०-"काली तारा महाविद्या पोडसी नुवनेवरी। भैरवी छिन्नमस्ता च विधानावती तथा ।। पगला सिद्धविद्या च माही कमलालिका। एना दश महाविद्याः।" इह काल्यादिपु मानु देवीए । Unioncteis ke amec:he book where onese Teoses se çucted is not mentierea by Pei. Tiribs. Sccordiagiotis recityorerer, the recitalsricrestere goicesses amis ise Tou Shesim. No other caingcerdis gresia that great cistische la the scii22743 Terse ci conse: BMC (abas, D. 1552) is ergigihe ceresce be wees en werd ·ii 1 says that the incantation of a inale deity is termed a Mantra and that of a female dcity & Vidya.' Thus according to Tantra Shastra, Vidya means an incantation of a female deity. And Mahavidya inay therefore mean a great or important incantation in as much as it is able to grant all the gratui: to its devotee. But the word Mahavidyú as used in the works pot published bas quite a different meaning. Vádîudra, the author of Mahavidya-vidambana explains it as follows: केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानबलादन्वयव्यतिरेकिसा- ध्यविशेष वाद्यभिमतं साधयन्महाविद्येत्युच्यते । तस्य च महाविद्यात्वमसिद्धत्वादिसकलदोषविरहः । महाविद्याविडम्बन पृ. ३ Thus, "a positive probans which being present in the subject proves the positive-negative probandum as desired by a disputant by force of the circum. stance that the pervader (59197) would not be established, is termed 'Mahávidya.' It is called Mabávidya because it is free from all fallacies beginning with 'unproven probans' &c." It is quite natural for any one to be curious to know how the word Mahavidya which originally meant a female deity or a great incantation according to the Tantra Shastra came to denote Kevalánvayi-hetu i.e. a purely positive probans in logic or Nyaya Shastra. This can be answered only on the assumptiou that Kulárka Pandita who is the reputed author of the Hallangan tentang must have used the word Mahavidya symbolically to denote the Kevalányayi-betu, as the number of the Mahavidya syllogisms is Shodasha, that is, 16 which corresponds with Shodashi wuich is also one of the names of the female deity (of the Tántrikas) specially worshipped by him. Thus it appears that Kulárka Pandita being himself a great Tántrika may have specially made use of the numbers ten and sixteen symbolically in consideration of his great devotion and reverence for the female deity. As far as I know there is no other explanation forthcoming. References to Mahavidya in ancient Sanskrit Books--Now let us see what information we can collect about Mahavidya and Kulárka Pandita from n cient Sanskrit works. The Mahavidya syllogisms have not been mentioned in the Vaiſeshika .. of Kanada, its Bhashya of Prasastapáda and its commentary Nyáyaof Sridharacharya (A.D. 991). Similarly we do not find any trace the Mahavidyá syllogisms in the Nyayasútras of Gotama, its Bhashya of Tatsyayana, its Vártika of Uddyotakara and its commentary Nyáyavártika. tátparyatika of Váchaspatimishra (Samvat 898, A.D. 842). 1 पुंदैवत्या मन्त्राः स्त्रीदेवत्या विद्या इति मन्त्रविद्ययोर्लक्षणभेदेऽपि अस्याः शिवशक्तिसामरस्यरूपत्वादुमयात्म- तेति योतनाय मन्त्राणां मध्ये विद्येत्युक्तम् । ललितासहस्रनाम पृ.६ (निर्णयसागर - ·hi Vadindra, author of the Jaharidya-vidambara, bim says that te Vabávidya syilogistis harc cot been ucatioaed by the Sibakarak (Kacáts) and Bbáslrakára (Prasastapääa). Nor do te fiad any allusios made to these silogisms ir tie publiei works of Ucayarécharia (A.D.984) such as ráczas mácjali; Simzaltra viveka sad Kiragávali. An indirect rcfcrcace to Nakávidya silosas sons to Esto hac hy Surilizosha in his cal controversial wool Khacdaca Konya Ju this work whilc cftitias the argumc.: oi carosaberya ia crio diffcrcncc', Shribatsha bas the follorier parare: गन्ये गन्थान्तरप्रसाशिका न च युनिस्ति । नवन्ति वा का नोहनिया कि oziran Ticic is to argument to talk at cccc các : "mcil. And if there be any ruch aucht.ro reder? have got to iclutc thc s.110." The commentator Aurorapia is the concret" attini &c. in tlic clovexecutes to their thic cxistcucc cii furtlic: cols 1.:!" cvidcats fraccialet the Milvirri.ic--- ་་ ༤ ༽ T'༌ས༑༑སྣང༌ཡi : ), , " ་་ - - Ho the brave latcr , ! ! ! pics were 1.100 SH 1.*; 1902.07?), *Thier::ic ::::(... YES!! Si iniz Asmilioni 11: Cuisi Cli: 1:2 :trik. - . ܘܝ - 2, ·iv gisus is Amalduauda alias Vyåsásravia (about A. D). 1247-1260), the author of (1) Vedant Kalpataru, a countricutary on thc well-kuown Blåmati of Váchaspati Miśra aud (2) Sastra-darpaņa," an original treatisc Adhikaranas of Bramha Sutras. Thc uext refercuce to Malıávidya is by Áuandajnána better tuown as Ánandagiri (A. D. 1260-1320) in his able work Tarkasangrala which is a refutation of the various definitions of the categories &c. current in the Vaiseshika aud Nyáya systems of pbilosopby.? For the sake of the convenience of the rcader, full quotations from this as well as other works referring to Maliávidya, Kulárka Paudita and Vádiadra are given in a scparatc statement after this Introduction, The next author who refers to Mahavidya, Vadiadra and his Mahavidya Vidamban is the great Rámáuuja Philosopher Srivenkatanátha well known by the epithet Vedântâcharya. He lived between A. D. 1267–1369.' In his two works on the system of Rámánuja's philosophy viz. Nyáyaparishuddhi' and Tattva-Mukta-Kalapa,“ Veukatanatha refers to Mabávidyâ syllogisuus. In the latter work lie further mentions Vádindra and his (Mahavidya) Vidambana also. He has refuted vadindra's view that the Kevalanvayi-letu is entirely untenable. He agrees that the method of Mahavidyâ is not sound but holds that the Kevalâuvayi-betu with a Kevalaavayi-sadhya is sound and can be logically established. The next reference to Mahavidya-vidambana under the name of Dasa: sloki-vidambana and to its author Vâdîudra is made by ſesha Sârngadhara in his Nyâya-Muktavali' which is a commentary on the Lakshanavali of the celebrated Naiyâyika Udayanacharya. Śesha śárngadhara flourished about A. D. 1450. Further we find that Pratyagripabhagavân has mentioned Kulárka' 1 एवं सर्वा महाविद्यास्तच्छाया वान्ये प्रयोगाः खण्डनीया इति । वेदान्तकल्पतरुः अ. २ पा. २ सू. ३७ (पृ.५६७ नि. सा.) 2 महाविद्याश्चतद्विषया वेदान्तकल्पतरी निर्भसिताः । शाखदर्पणः अ. २ पा. २ अधि ७ (पृ. १३७ वाणीविलास) 3 Vide Anandajnana's Tarkogangrala p. 22 published as No. III of this series (Gackwad's Oriontal serios.) 4 Vide the preface of car 98104 Vol I (Vani Vilês Edition) 5 Vide Nyâyaparishuddhi, pages 125, 126, 273 to 276 and 278, (Choukhamba Edition). 6 Vide Tattwamukti-Kalapa with Sarvärtha-siddhi, pages 478, 485, and 486 to 491 (Reprint from Pandit, Benares). 7 Vide Lakslisaivali pages 6, 28, and 42. (Reprint from Pandit, Benares). 8 Vide Introdadtion to Tarkasangraha of Anandajaana p. xviii (Goekwad's oriontal scrics), Dr. Arthur Venice in his bibliographical note on Lakabanatali pla009 Śesha Sharngadkera between the 15th and 17th centuries. 9 See Tattrapradipika p. 304. (N. S. Edition). " ·Pandita only once, and Nabavidyat and ridindra? sereral times in his commentary. Naravaprasadini oa Chitsukháchârra's Tativapracipiká. Thus from the foregoing reſercaces we find that the Vabâvidvå syilo. gisins tere first kuota in the 12ti ceatury and siace then they hare beea referred to by some authors till the 15th ceatury of the Christian era. But it is ratüer curious that aone of the Vaithila aad Beagal Xaişågiks of the Jodem school such as Gangesopáchrara, Raghunatha siromani, Vathurâzâtba, Jagadisa, Gadachan and others weatioa Vahavidya, Kulärka Pandita Vädindra and his Malariara-vidambana in the discussioa of the Keraldarayi. actu in their works. Date of Mahavidya-From ail the above ericeace we can desaitely say that the metiod of Vabaridrá syllogismis had its origia before the 12th century. From the statements made by Vâdicdra and Bhuwanasundara in tacir Forks, it is certain that one Kalirka Paadita tas the author of tóc tea Vabaridyâ Karikas (resses) or can het laaign. Who is Kulárka Pandita-ds regaris the die and date of Kala:ka Panaita very little can be gathered. Tae oziy mauscript of Dasasioki-labavidya Sutra that Tas iurcisle to nie does to give asy informatios about the author of the rock either in the beginning or end. It contains ro 38:1:11: verses. To: do tretcu renes possess any internal cricesce to ceterice file nazie of its action. The authorstip of these verses is ascribe to Susika Paudita on the authority of the statements made by Vecinco, Bassaccara aud Pratyagrara-blagavad in their works. Jy learze ksieaa T. X. Tripati Esq. B. A. o Boiboy in his Isticiuc tion to the Tarkassegrata oi ágazdacias F. xix says "Kult:k. Perdita docs cot secar to be more See lit origizals coepitterical Derdie Kak:ka (i, e. the sun in the assemblage of leares es) missker : pioner tacle or selecting the Ers: Teri Pasaita ori trasposing it." Teis tiap perears be so bat i gires es 20 clue Se ci tie iedenec Katika Pascita. Whether Kulárka Pandir: is identical with sivácity. Hier vadinita at ibe begiszicg the thin chante: o: Lis Vascambios says as ficas:--- Sizce Sivacity: otte: ispicines the ring that to positive-segativa matarsis aliteilylii (accide!) bave prisimi ibe Mavica spilgsnis. 1, Vicino aius couc: ci sia Srisimliavocec these cookie per I See Iztirmisitare: .:.::,151, 1527:48:12:::::...SITE • Sec 1:37:54. 11. :$1. 157. ༔ ཡ་ནྟེ ༤ ངརེསཨ ： विधा: शिक्षादिया। 3 1. भोलिंगम ·vi This statement may lead one to think that śivaditya hiniself may be Kulárka, as he is said to have proclaimed Mahavidyå syllogisms. But this is not sufficient to identify Kulárka Paudita with Śivaditya Misra. For, Vadîndra, Pratyagrúpa-bhagavau;and Bhuvansuudara have all separately mentioned the names of Kulärka Pandita and Sivaditya Miśra in their works. Vådindra mentious Rulárka? Pandita only once and Sivaditya" Miśra four times separately. Pratyagrûpa-bhagavân, the commentator of Chitsukhi, also mentions the name of Kulárka' Pandita only once and that of Sivadityasome ten times separately. Bhuvanasundara in his commentary on Mahavidya. vidambana also mentions Kulárka Pandita and śivaditya Miśra separately. Had both of them been identical Bliuvanasundara would bave explained it accordingly in the commentary. Besides, wherever the name of Kulárka Pandita appears in the above books, it is invariably mentioned in connection with the Mahavidya syllogisms only and not in connection with any other topic. But the name of Sivaditya Misra is mentioned in connection with the definitions of Guņa, Jati, Satpratipaksha &c. No doubt śivaditya Misra seems to lave made use of the Mahavidya syllogisms of Kulárka Pandita and written either a commentary on the Dasaśloki-Mahavidya-sâtra or an original work in support of the same as may be inferred from a verse of Śivaditya's quoted by Vádîndra in his Mahavidyavidauibana, Iu commenting on this verse Bhuvanasundara says that the verse is quoted hy Vádindra from another treatise on Mahavidya.“ Many Authors Wrote Works on Mahavidya Before Vadindram Many learned men wbo preceded Vádîndra seem to have written works cither in refutation or support of the Mahavidya syllogisms. For, Vádîndra 1 कुलार्कपण्डितैग्नु केनाभिप्रायेण स्वेतरपदं प्रयुक्तमिति चिन्त्यम् । महावि० वि० पृ. १७ 2 यदाहुः शिवादित्यमियाः। महावि० वि० पृ. ७४ उदिनमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः ।। पृ.९९ मन्प्रतिपक्ष एवायं न विन्द्धो न हेत्वाभामान्तरमिति शिवादित्यादितार्षिकाः। 9.90$ शिवादित्यमिक्षास्तु पूर्वोकन्यायेन साध्याभावप्रसिद्धिं कृत्वा । पृ. ११७ 3 Vide Chiteckhi p. 304 (N. S. Edition). # Fide Ditto pp. 180, 183, 190, 192, 200, 237, 310 and 323 (N. S. Edition). 5 ददातुः शिदादित्यमियाः- पक्षादिनसित्वरहितलानुरक्षितः। धर्मः साम्यवतःसाध्यो मेयत्वात्यतिभाक्षये ॥ इति alifo fào g. 18 Cइच कारिका महाविद्याग्रन्थान्तरस्थिता अत्र मन्थे भयं शन्दः स्वस्वेतरेत्यादिप्रथममहाविद्यार्थसंग्रह प्रतिपादिकावन्दव्या । Hello fão g. 64 ·reproduces some arguments of an older autlior in refutation of diaharidrát and also some argument of another author ia support of Maharidys.: Bhurana. sugðara ia his commentary on the former portion of this text has a note that the author (Váaîndra) reproduces ga objection pat forvard by another Vidambazakára (i.e. another critic who had written a Vidambaua or refutation of Maharidra) and on the latter portion he sdds a note that the author reproduces a syllogism explaineà hy aa Ekadesi i. e, an author who partially supports Matáridrá. Voreorer Vádindra ia the second chapter of the Mabávidra-vidambang quotes a verse from an older author in refutation of the Keralanrayi-hetu. The author of Habáriayi-viraraña at the end of the Fork, states that although the tea rerses oí Vaháriayi had been annotated by the ancieats, he has explained there for the ecification of the dull-mitted, It must be noted here that Mr. S. Etppusrémi Śástri of Madras has recentis acquired to differeat Commeataries on Jaháridyá, oce of them by Purushottamarana, and another by Purma-prajaz. Venkatanaha Tedantichira (A. D. 1267-1269) in his Nrayapstituddhi says that the "crooked syllogisms' set forth in Matsridya, Rena-Varohara, Pranízaradjari &c. are fallcioas. Śrinirösécharya in his commeatis Xrirasın 03 Xráraparisudaki ia explaining the abore passage says "Valériayi, Mizamacobar, azd Promisa. Maajani are the names of books. There are macy sech books. Tie icrooked syilogisms' Fluich are set forth is all those books and rich are common to the aatagoaistic party are incidei under the fallacs fermed "Lapscores probacs." 1 पारन तिं सलेतरतिदानाकान्तवं नाम x x x x प्रन्या इति। महादिकवि०.६-७ तु सरासरतिदयतिरिवानिपनियनविकरणनिति प्रतिबनते टेनिसान सान। मानन्द नपान धर्मत्व सम्मतिर मादिदि.१.६ Ilcraszaina gires ebe come rese is bis comme sy opnirematigabit it is loomberork o sucet.cburts, नादिसाटो विसरि दिने। मन्दीइसिमियर निरदेने परमनन् । मावि.वि.इ. १८८ 5 सविर मनमोहनदिकिवा मानवी (कडकन्)। बालिदि. २५८ (ः) 6 नरसिमानननोरममा इन्दननिशाबन्दीपनि। तापनि निरापरून कमानाकापोरारमिदान्ट। काहीर इ .८ (0) ·- x syllogisus against the Buddhists, just as Játis (futile rejoinders) are employed when oue fails to duly detect faults (in the arguments of his opponent). But at the end of the third chapter Vádîndra raises a question "What is the object of refuting the Mahávidya syllogisms which can be used to prove anything desired by oneself ?" He answers this question as follows:-"The object of refuting the Mahavidya syllogisms is to demonstrate that they are fallacious like Jatis i, e. futile rejoinders. Otherwise the pupils who may be employiug the Mahavidys syllogisms in a controversy) will be defeated on account of the faults previously pointed out by the opponent.13 It may be observed here that both Venkatanátha Vedántáchárya and Pratyagrûpa-bhagaván style the Mahavidya syllogisms as "Vakránumánas" (वक्रानुमान) i. e. crooked syllogisms." Why Mahavidya syllogisms became obsolete—The Mahavidyá syllogisnis seen to have aroused a keen interest among the Pandits of the 11th to 15th centuries and therefore they have been referred to in several works composed during that period as shown above. Many books were written in support as well as in refutation of Mahavidya. But none of them seem to have lived after Vadîndra wrote his Mahavidya-vidambana and completely exploded the theory of Mahavidyá syllogisms by proving them to be fallacious. Hence none of the authors after the fifteenth century refer to these syllogisms, The modern Bengal school of Nyáya has not at all recognized them. Vadindra and his Mahavidya-vidambana-So far we have tried to explain what is meant by Mabávidya and given an account of its author Kulárka Pandita and his work Daśaśloki-Mahavidya Satra. Now we shall turn to Vídîndra and his work Mahavidya-vidambaua. Like many other Sanskrit authors very little is known of the life, time and place of Vádîndra. Whatever information we can gather from his own work and from the works of other authors who have noted his name or works will form the materials for the outline of his life-sketch. 1 इति गूढमहाविद्याव्याख्याकौतूहलच्छलात् । दरे निरस्तमस्मामिरज्ञानं प्रतिवादिनः ॥ ४ ॥ यद्वा सम्यमाघनापरिपूर्ती सौगतादीन्प्रति महाविद्याः प्रयोक्तव्याः, सम्यग्दृषणापरिस्फूती जात्यादिव- ति तयाख्यानं नानुपयोगि । महाविद्यावि० पृ. ७४ 2 सय किमर्थ स्वाभिमतसकलप्रमेयसाधकमहाविद्या निराकरणम् । महाविद्यावि० ०१.१४९ 3 जातीनामिद तामामाभासत्वठ्यापनार्थम् । अन्यथा महाविद्याप्रयोक्तृणां शिष्याणां प्रतिवाद्युदीरितप्राचीन- पराजयादिति। महाविद्यावि० पृ. १४९ दकानुमानं सर्वमपि स्वमाध्यमिद्धेरनहत्वादप्रयोजकमेव । ...... अतो वक्रानुमानं केवलान्वयिरूपमपि जाति व्यापावात् । तत्त्वमुक्ताकलाप पृ. ४८५, ४८६ (पंडित मु. पु.) बेतु करीति रोचयन्वे टान्यति महाविद्याभिरपि सायप्रसिद्धि मुलगयति । तत्त्वप्रदीपिकाटीका पृ. १३ (नि. सा.)

·a. The name Vádindra is not a proper noun as it is added as au epithet to the name of a learned man tho has beea at the same time a great contro. versialist. In the colophons at the end of all the three chapters of the Nahavidya-vidambana, Vadiadra prefixes the epithets Harakinkara, Nráyacharya, Paramapandita and Bhatta. In rerse 2 on p. 2 of the Maharidssvidambana le styles himself as Sankara-kinkara which is synonymous with Harakinkara.. Jidharárra bas quoted a rerse under the name of Sankarakirkara in his Satyadarshana-saagraha." Vädindra may have used this epithet to express his derotica to the deity Sira hom alone he praises in the Mangala verses at the commencemeat of all the chapters of Mahavidya-vidambana. Ms learned friend Mr, T. M. Tripathi B. A. of Bombay is of opinion that as vadindra tas a pupil of Yogiśrara alias Sankara, he styles himself Sankara-kinkara. This rierr also is possible. For Vadindra mentions his preceptor as Yogiśrara at the end of Mahavidya-vidambana." But I have not been able to find any authority to identify Yogišrara with Sankara. Vidinara's other cpithets siz. Nyayicharya, Parama-papaita and Bhatta signify that he vas a great logician, Mimaasaka, and rell-versed in the sistras. Vadindra's real name-Vadiadra's real name seems to have beca Mahadera. For, his papil Bhatta Riguara in the beginning of his coche mentary Nyáyasira-vichita on Blásarvajoa's Vyávasára las the following verse: महादेवमहं वन्दे गुरु सर्वज्ञमादरात् । अन्धनन्यिपु शैथिल्ये शक्तिलाइभन्मम ॥ 1 इति श्रीहरतिरन्यायापारमान्विनवादीन्द्रविरचित महाविधाविन्दने महाविपावि०३.३५,९८,६४९ 2 नाति पादीन्दचन्देशहरविहरे। उन्नीलन्ति महाविदोदोकः॥२॥ महाविटवि.३.२ त्या निरहिरकिरेन- दक्तेन त सताये सति सापने। साध्यास्तानात नराधिसंभवः। संन्त्रः पृ. ९८ (आनन्दाम) 4 See Irirodceticz io erordenizi's Israegsb: çi: (Guestra's Criccis: scries), योगीभोः सन्ददिशामासार तत्वतः। पपत मा.दीन्दोमादिसविन्दन्न । मावि दि. ३. १४. This rose is coeciliibe esiste cibe las 09S:-::cripsi Ps fricca !:. I. M. Iris iki ristica cos is 52: 1:23:12: (i: thisEEEEEEET BETASTYLE * Vagisa, Disinis: Ksi. T :::: :::::::::::: begiazi asisitte eisers :: Te kur is. Id I co? :: :: -- ·- xi and the colophon of the aforementicned commentary rurs as foilows: इति सारङ्गसुतवादीन्द्रलिप्यन्यायनिपुणतर्कविचारचतुरमट्टराघवविरचिते न्यायसारविचारे तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः । From these statements it is clear that Vádiudra was the preceptor of Bhatta Raghava and that Vádîndra's proper name was Mahadeva. He was also called 'Sarvajna' well-versed in all the śástras, Vadindra's date-~-Bhatta Raghava, Vadindra's pupil, at the end of the aforementioned conimentary gives the Saka year of its composition in the following verse:- शके चतुःसप्ततिसंख्यके शतैः शताधिकरभ्यधिके च पञ्चभिः । द्विघातितस्तत्र बभूव वत्सरः ध्रुवं विचारः परिसाधि राघवः ॥' Now this verse can be interpreted in two ways:- 1 पञ्चभिः शतः द्विघातितः शताधिकैः अभ्यधिके चतुःसप्ततिसंख्यके शके 500x2-31000+100+74%3D Shaka 1174 (A. D. 1252). 2 पञ्चभिः शतैः शताधिकः द्विघातितः अभ्यधिके चतुःसप्ततिसंख्यके शके -500+100 = 600x2%3D1200+74= Shaka 1274 (A. D. 1352). The above two interpretations create a doubt as to the exact date of Bhatta Righava. My learned friend Mr. T. M. Tripathi has provisionally accepted the second interpretation and fixed Bhatta Rigbavi's date as A. D. 1352 relying on the circumstance that "Jayasimha sûri (who has also written a commentary (about A. D. 1366) on the Nyayashra of Bhāsarvjna) is described by lis pupil Nayacliaudra-sûri (in his Hammira Kávya) to have defeated in a debate Sáranga who was a great logician and who can be safely identified - versc in the manuscript. Bat on going through the existing portion I found Vadindra referred to in the following pageages: 1 मानमेयानुसारेण पञ्चधा न्यायदर्शनात् । यादीन्दादिमतेनापि व्याख्यातं तन्मयेदृशम् ।। Manuscript leaf 33 2 वादीन्दशिष्यान्स्वाहुः | Ditto leak 39 3. तदुत्तं वादीन्दः- यत्र यत्रास्मदादिदगोदारसंभवः । तं तं पन्थानमाश्रित्य व्यतिरेकी समर्थ्यताम् ।। Dittoleat 44 1 This is quoted by Mahimalopadlısága Satischandra” Vidgábhusana M. A. Ph., D. in his latrodaction to Dbásarrajan'a Nyáyagára from a manuscript of Nyáyagára-vichára in the Queen's College Library, Benares. • Scal. I, Satischscdra's Introduction to Nrásneira p. 7 (Billio, Indica Edition). .

·riti mith the father of Riguara."? He has deducted 27 years from Bhatta Righara's date A. D. 1552 on account of the difference betreen the ages of the pupil and his preceptor and hela Tiaindra to have flourished about A.D.1325. But oving to some fresh evidence terealed in Viidindra's Vahavidyaridambaua itseif tre shall have to accept the first interpretation of Bhatta Righara's verse mentioned abore and push back Righarra's date to A.D.1252. For, Vädiadra says that he was a religious councillor of the king Srisimha. Now, we do not find any king of this name among the several Dynasties of the North or the South bettreen A. D. 1250-1350, But from the history of the Dynasty of the lädaras of Devagiri (Modern Douiatab:id) we find that king Singhana (Reigned A.D. 1210 10 1247) of that Dynasty ras also named Simba." The very name Śrisimba pentioned by Vidindra occurs as the name of king Singlana in a rerse (ealogizing his coaquests) in the first out of the ttro Rijaprašastis composed and included in his Chaturtarga-Chintimaņi by Hemidri trio as the miaister or ſiaghana's grandson Nahidera (A, D, 1260- 1271). Te quote the verse here:- यद्रभागिरिकतरी विनिहतो लक्ष्मीधरः नापतिः यद्वाहावलिभिः प्रसह्य रुधे धारापराधीश्वरः । बल्लालक्षितिपालमालितभुवां सपिहारश्च यः श्रीसिंहस्य महीपतेर्विजयते तवाललीलायितम् ।। ४४ ॥' Again the name Simba as another name of singiana is mentioned by Jahlana in his Suktinukirali. Jalilana as the commander of troops of clephants in the reign of King Krishna (A. D. 12+7-1269) who ras a grandson of Siagoana and occupied the throne after him. In tue following verses oi liis Suktimuktavali Jablana says that Janardana, 3 commacder of troops of elephants taught Simla i, e. Singhaga the art of managicg elephants:- तत्यामवल्लूनुररनूनतत्तो जनार्दनाव्हः करिवाहिनीशः । सन्द्रद्यो भुवनं यभार सह त्रिया चिनमापनेवत् ॥ १९ ॥ सिंहोऽप्यप्यापिवत्तेन गजशिक्षा तदइनन् । मृत्तिनुशवलि I Vide Iciresectica to Ánsdiacs's T:::.-05: F. Irur (G:crea's Oriental scrics Ye. I1). देवाने विकनिरासनमः । धोसिंहयांची विधीयते ॥३॥ मनिषादिः १.६१ S Tide Bas Gazchicer T... 1. L'&: II F22.. Tide Bowler G::::ce: Vol. I, I':: II .. 5 These rerses sro quchisite Hisi:: cit. Diss. ISPIT G.: pc? Psri II, 8 ·xiv Thus we find that Śrisimlia or Simha was another name of kiug singkaņa of the Yadava Dynasty of Devagiri. He reigned at Devagiri from A.D. 1210-1247. Now wc slall state some reasons to prove that Vidindriis date suggested by Mr. Tripathi as A. D. 1325 is incompatiblc willi tlic following fact. We have already stated that Venkatanatha Vedinticharya who flourished between A.D. 1267-1369' has mentioned Vidindra by his name and referred to his work Mahavidya-vidanıbava in bis Tattva-lluktá-Kalipa. Supposing Venkatauátha wrote this work in his 50th year if not carlier, the year of its composition would be A. D. 1317. Then we shall have to hold Viidindra to have beeu a contemporary of Venkatanítha. But Venkatanatha mentions Vadindra's name along with that of Udayanacharya (A. D. 984). He must have therefore mentioned Vidîndra as an old author and not as a contemporary one. He has refuted Vidindra's view that the Kevalánvayi-betu is entirely untenable.3 Sanskrit authors when they criticize the views of coutemporary writers do not generally mention their names in their works.. Had Vádîndra been a contemporary author, Venkatanátha would not have referred to him by his name. For these reasons Vidîndra must be placed before Veukatánatha, that is, before A. D. 1267. If we accept the first interpretation of the above quoted verse of Vídíudra's pupil Bhatta Raghava, we get the year A, D. 1252 as his date and deducting 27 years there from on account of the difference in the ages of the pupil and the preceptor we get A. D. 1225 as Vadîndra's date. If we place Vádîudra about A. D. 1225 it suits well with the period of King Śrisimba alias “inghaņa of Devagiri, A. D. 1210–1247, mentioned in the History of the Dekkan, and with the mention of Vädindra's name by Venkatanatha. ſinghaņa seems to have been a great patron of learning. For Śárngadeva, the author of Sangita-Ratnakara, an important work on Indian Music was patronized by ſinghaņa. It is therefore likely that Vidindra also was patronized by Singhaņa by conferring upon him the appointment of his Religions Councillor (HHTETET) as stated by him in his Mabúvidya-vidambana p. 99. Thus if we fix Vidîndra's date as A. D. 1225, it does not affect any of the established dates of other authors. On the other hand, if we accept A. D. 1325 as the date of Vídîndra we are unable to satisfactorily explain Venkatanáthás reference to Vídîndra, as the former was born earlier i. e, in A. D. 1267. Besides we cannot find any King of the name of Śrisinha between A.D. 1267-1350, to identify him with the Srisimha mentioned by Vidindra. For See Rajagopálicbárság life of Venkatapátha in the Vanirilas edition of Yadará. bhyudaya p. XVII. 2 अन मतभेदेन लक्षणद्वयमाह-साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तो धर्मः उपाधिरिति उदयनः । साध. तपापे सति साध्यव्यापकः इति समशब्दप्रतिक्षपेणे वादीन्द्रः। तत्वमुक्ताकलाप:पृ. ४७८ 3 तत्वमुक्ताकलापः पृ.४९१ 1 ·all these reasons the most conclude that Viidindra lived during the reign of the ring Sisinha alias Singhana of Deragiri about A. D. 1210 to I247. Vádindra's Works-Xot let us make au enquiry as to that sorks Tere written by Vidinám. He has not referred to any of his other rorks by name in his Nabaviárá-vidambana. But at the end of the book he obserres Mother kinds of faults falling under the heading of particular Arthintatatá affecting particular Nab:viara spilogisms will be set forth in another place."! Bhuvanasundara in his commentary on this passage says that "in another place" mesas "in another book.". Tias it is clear that tadindra had also written another work criticiziag the Vabiriari syllogisms in detail. But it cannot be tracea. Vidinäris papil Bhatta Righara was quoted the following terse under the name of Vädindra in the commentary of Xrarasira of Bhasaryjna without mentioning the name of the pork from thich it was ertracted: तदुकं वादीन्द्रः- चत्र यत्रालदादिष्दूपणोद्धारतंभवः । तं तं पन्थानमात्रित्य व्यतिरेकी समर्थ्यताम् ।। Jancscript of Yayasira-richaras leaf 44. As this rerse is aot focad ia tie labiridy:i-ridambana, it must have been taken from some other work of Tsdinara on logic. I पेतु महाविधाविरोपनिटाः भनिदिशेन यांन्दरताविशेषाः, तेन्यत्र सादविष्यन्ते इति । महावियादि० पृ. १४५ 2 ये तुमहाविद्येति । बन्यत्र प्रत्यान्तरे दी महाविपावि० टी.१४६ S The following informatica from the contecript of Ssssssirrichsra is girea bere as it is of bistorical interest. In his cozzentary Bbsits Rsgesra Ess ike following FIsssss:- एतेन बननाडनरीक्षवादे पर मुदितं तपरिहनन् । एवं हि तब-इदिनयां बजनित्यत्र रजनहाने पदरज प्रतिभाति दस्तविश्वा मनीपा दानपजत्यति न वा । नायः, अनिसरतविरले दानपाननीपाया सपास्वगात् । नेतरः, इन्दिरबन्दैव बहना जलप्रसंगादिति । Usrescriç: ci sarasasriclors, les! 6. Herette Kherisasecialcdea to is Stricts the st:rc Rhenderst the 'Térstrice' esatis Sb-ibandi's 'ierszábbiscuiti' rbich is rectiezei iz Khasass by Shritists First in End Fisees. The irrers.s' certicard Exhits Rágtsrs is zot:he Sia Psziekbeis c: Kissz:. bosse cosce :: TES: it sisted in the shore assesse is to be icca: iz th:: Psiebieis. Itis ifrazábbisszaic! Stritssyke seems to bsre teca mellettoras: Ristors's tis: (4. D. 19:2). W:: 10 Yosesorii c! it Ess sei come to ligh:. व ईराभितन्यो स्त्रकारदेवियानः । सदन इ. ७ (रैरन्दः) एक्नीवरामितन्यादी तत्त्वान नमान्दरबन्दनं दयन् । सन. १०४: (देख्दा) ·xvi Madhavírya (A. D. 1398) in the Akshapadadarśana of his Sarvadarśana. sangraha quotes the following verse under the name of Shankara-kinkara bo is no other thau Vadindra as has been stated before:., तथा निरटकि शङ्करकिकरण- अनुकूलेन तर्केण सनाथे सति साधने । साध्यव्यापकताभङ्गात्पक्षे नोपाधिसंभवः ।। सर्वदर्शनसंग्रहः पृ. ९८ (आनंदाश्रम) This verse too is not found in Mahavidya-vidambana. It must have also been quoted from some other logical work of Vádîndra, Śesha śárngadhara, author of the commentary Nyáya-muktívali on Udayavicharya's Lakshaſúvali and Pratyagrûpa-bhagavin, author of the Nayana-prasadini commentary on Chitsukhichirya's Tattvapradîpika, also quote some definitioos under the name of Vídîndra. All these quotations are not to be found in the Mali vidya-vidanıbana. Itrom all tlie above information it is evident that Vidindra must have written several other works on logic besides the Mahavidya-vidambana. Ilis other known work is (2) Rasasára, a commentary on Guņa-kiranávali of Udayan: chórya, a manuscript of which is said to be in the Library of the Penares Sanskrit Colloge.' A third work by him, styled Fugefaara has been recently discovered and secured for the Madras Government Oriental Library liy the well-known Pandit S. kuppusvámi śástri. If these works be published they may perhaps throw some more light on Vidîndra and his works. The scheme of Mahavidya-vidambana---Vádîndra has divided his Bahavidya-vidambana into three chapters called Farichhedas. Io Chapter I after the usual Jlangala le has defined Mahívidya and after answering certain onations raised by others against Mahavidya syllogisnis, has given 70 Stogins to prove the poll-eternity of sound adding explanatory notes to gimst all of them. Thus in the first Chapter he has supported these syllogisms erite the criticisms of other old authors. In Chapter II de las commenced tie refutation of the Mahavidya Syllogisms by criticizing • s definitions of Kevalánvayi-hctu. In Chapter III he has pointed C tur tiese abirida syllogisms are subject to Upadhi (accident) Som ey cock be achionstrated to be fallacies such Č: Contradictory proba:s), Anaikintika (Inconclusive probans), and Supr. (=eri 2'ized probans). Then he has shown how these syllocartricted by other syllozisnis of the same kind. Subsequently Cock in the Salicy syllogisms such as Siddhanta- 21:72 (set to the theories accepted by one's own school of : $ 1:12:01, 73-1': Tarkarangrala p. XI (Caekyad's Oriental as Viric ·xvii philosophy), Sra-trighitakatra (self-contradiction) and Anhantarata (pror. ing something thich is not intended). In conclusion he has stated that these Jahi vidya syllogisms caduol prove the non-eternity of sound. He has therefore condemned the Vabariäris as useless in a controversy. Vädindra's preceptor-la the last rerse of his Mahiriäri-vidambana Viadra mentions the game of his preceptor as Togishvara'. It is already suggested that his name might bare beea Śankara as Vidiadra styles himself as Sankara-Kiakara (serrant of Sankara). But no further information is availabic about him. Authors Nientioned by Vádindra-tadindra bas referred to sutrakira, Bhashyakira aná Tikikira without meatiocicg their names. But the authors Deant by these epitheis are Kanada, author of the Vaisesuika sätras, Prasastapica, author of the Prasastapida Bhushiya ca Vaiścsbika-süitas azd Udayanachara and środharichátya, authors of Kiracávali and Kazdali respectively raich are commentaries oa Prasastapida's Dhishya. The authors mentioned by Váciadra by a direct recreace to their cases are Ddayas.ichirya and śivácitya Miśna. luntar-He pas a great Xaiyáyika of the old school. He seems to have been a Vaithila Brabmana. His date is šaka 905 (4. D. 954). His koma frorks are (1) Vrvaktsumáajali, na origiani rok psorieg ise eristence of God according to the Nayayika theory (2) átma tava-vizes of Bouddha-chikkina, ickutation of Buddhistic Philosopkr.-(3) Kirurg cond:catan 0:1 Posastapica-hiskra.-(4) Titanya-kaisesti, conmneatasy on Vichosati Viskos Vygarritanyak-(5) L-. lazivali, a small treatise containing cessitieas oi the categories AS cc (6) Sriramasisisita c: trichi.prekercca. : Frailer - It is saiei beieze the viders certok 9 minge tachesries or Sivaditya 53: Xarica. Serang besar and cried lis views in the third Parelheca e: the Vicaba, Siricity c: Średitvamise as te is eztiese lyhelmesidir bhagoriin, is said: have area betirees the cisse ei ee ceny: ike crois hennirs ch the cerce comme is about D. 973-625. Tisi, Gyte identifs Sis:dira milyon T. : ? Vyom... 6 Cyc Cz: : : : 11::1 19.29 Ai+cis! L ..:: Tira: grek 2: * =:::::::: STTO S See seuns? V:14.-. {S: !!. :::::::::::::::::

·xviii authority of a colophon of only one manuscript of Sapta-pndairthi belonging to the Betuares Sanskrit College which runs as follows:-"इति श्री न्योमशिवाचार्यविरचिता 375€ Tolera't TATETUT CATAT" |? But Rama-Š:istri Tailanga, Assistant l'rfessor, Benares Sanskrit College who first attracted notice to this coloplion in his perface to the Sapta-padárthî lias expresscd his doubt as to wlicthcr tlic copyist may not have written the name wrongly. Besides, Pratyagripa-bliagavin (author of the Nayana-pras:idiui commentary on thc Tattva-pradipika of Chitsukliichirya), has alluded to śividitya Miśra and Vyomaćivacbirya separately. He has mentioned the former by luis name some ten times: but the latter only once*. Vallabhichirya (A. D. 984–1178) in his Nyaya-liliyati mentious one Vyomáchirya. Perhaps he may be the same as Vyomasivacharya. But Vallabha does not mention Shivaditya. Rájasekhara, a Jain author of the commentary Panjiká on Prasastapáda Bhashya,' says that one Vyonaśiváchirya wrote a commentary named Vyoma. vati on the Praśastapáda Bhashya. But no copy of this Vyomavati is yet available. If a manuscript of it be found, it may perhaps throw some light on this point. We must therefore wait for further proof to identify ſiváditya Misra with Vyomasiváchárya. śivaditya's Works-1 Feref-As regards the works of ſivaditya Miśra, his Sapta-padúrthî is well known and and was published with the commentary Mitabáshiņi of Madhava Saraswati in the Vizianagaram Series in Benares in 1893 and with the conimentary Padártha-chandriki of ſesha Ananta, by Prof Ghate in Bombay in 1909. 2 GETUTHOT--This work is mentioned in several books on logic. The definition of correct knowledge viz tarafa:SHT, has been criticized by Śriharsha (A. D. 1187) in his Khandana-khanda-khidya and Sankaramiśra (A. D. 1529), commentator of Khandana in explaining this portion of the text states that this is the first definition in the Lakshanamálá of Nyáyáchárya' (i. e. Śivadiya Miśra). Varadaraja (Between A, D. 1097-1200 ) in his Tirkikarakshi quotes the definition of Linga? from the Lakshanamálá. It may be observed here that 1 See Prof, Gháte's Introduction to Sapta-padárthi p. X (Bom Edn of 1909) 2 See Sapta-padárthi, prefaco p. 1 (Vijaya, S. Series 1893) 9 See pages 180, 189, 190, 192, 195, 200, 287, 295, 310 and 329 (Tattra-pradipi N. S. Edition) 4 See page 133 (Ditto) 5 See Introduction to Pragagtapáda-bhashya p. 19 (Vizia. Series) 6 न्यायाचार्यकृतलक्षणमालाग्रन्ये प्राथमिकं प्रमालक्षणं खण्डयितुमुपक्रमते-तत्त्वानुभूतिरिति । खण्डनखण्डखाद्य पृ. १४३-१४४ (Lazarns Edition, Benares A. D. 1888) निरुपाधिकसाध्यसंबन्धशालि लिममिति लक्षणमालायाम् । तार्किकरक्षा पृ. १७९ (काशी) ·Malliuátha iu his commentary of Tarkikarakshi in giving the source of the said definition says that it is from Udayana's work. He seems to hare mistaken Lakshanamälä for Udayana's Lakshapirali. For, the said definition is not to be found in Lakshanarali. 3 è evi-This ork of Śivaditya Wiśra tras so long unkaon. My friend Nr. T. M. Tripathi kindly sent his manuscript of it to me for reference. It consists of S leares but unfortunally the first leaf is lost. The colophon ruas as follows:- Tin fosfati i 3451 Fall". The manuscript is almost uaintelligible owing to rery bad mistakes committed by the copyist from the begianing to the end. The subject of the book seems to be the refutation of the vier of the Mimasakas about Her (cause). Had not the first leaf been lost, the Maunscript would have perhaps furnished some more information about ſiraditya. In this book śividitya has alluded to two of his prorks Thich Tere zot hitherto known eren by name. They are Upadhivärtika' and Arthipatti-virtika. Tihether these tiro treatises are separate books or form parts of a larger tork cannot be decided at present, as the manuscripts of these works have got yet come to light. It may also be mentioned here that śirácitya Wiśra quotes a rerse under the name of Niyanaadanikira (ainaadiai-kára ?) in the Hetukhancana. Nothing is at present know about this author or his ork from ruich the verse bas been quoted by sir.dity. It is likely that the copyist may hare committed a muistake cren ia transcribing the camc of the author as it sounds rather strange to the ear. The following rerse is quoted by Vädiadra under the name of ſirsaitya Jisra:-- पज्ञानिनवृत्तिवरहितत्वानुरसितः । soft साध्यवतः साध्यो मेयत्वाप्रतिभाशये ॥" महाविद्यावि.पृ. ७४ 1 व्यतिरेकस्य रेलमायोपाधिनत्तत्पादित्यादि माई (१) रादित (1) इत्योपान उपाधि- वात्तिके। Vapescriçc! Icicle::d::: lcg! ? तथा वलदांपत्तिवार्तिक- रोति पवादविरुद्धमान सामान्यमनस्तरको विरोपः ।। W:::::::c! He:cassing!! सहि मायानन्दनिझार- W::::c7Citize!

·- - But it is not found either in the Saptapadarthi or Hetukhandata of Śivaditya. As the verse treats of Mahavidyả Syllogisms, it must have been taken by Vádîudra from some work of Sivaditya on Mabávidya Syllogisms. Sividitya has been alluded to by Gangeshopadhyaya (A.D. 1178 ?) in his Tattva-chintamani? and by Jánakîpátha (A. D. 1400?) in his Nyáyamanjari without mentioning the name of his work. Mahāmahopadhyāya Gokulanātha (A. D. 1588) of Mangroni in Maithila country quotes a verse froni Sivaditya Miśra's work in the following passage of bis Pada-vákya-ratnákara to explain the difference between Višeshana and Upalakshana:- विशेपे साक्षात्संसृष्टं विशेषणं, परंपरयोपलक्षणम् । यथाह शिवादित्यः- "व्यावर्तनीयमधितिष्ठति यद्धि साक्षा- देतद्विशेपणमतो विपरीतमन्यत् । दण्डी पुमानिति विशेपणमत्र दण्डः पुंसो न जातिरनुदण्डमसौ च तस्य ॥" पदवाक्यरत्नाकरः पृ. ५१ (Shastra M. Edition 1904) This verse is not seen in any of the known forks of ſividitya Miśra. We must therefore infer that he must have written many works on logic. Let us hope that some of them may be discovered in future. Short-notices of authors who have mentioned Mahavidya, Vádindra and his Mahavidya-Vidambana- 1 चित्सुखाचार्य--It has already been mentioned that Chitsukhacharya has alluded to the Mahavidya syllogisms. He was a grent Vedintin and lived about A. D. 1200. His published works are (1) Tattvapradipiki (Chitsukhi) (2) A commentary on Anandabodhacharya's Nyayamakaranda. He has also written (3) a commentary on Sriharsha's Khandana which is not published": His other works recently discovered and secured by Mr. S. Kuppusvámi 1 मच मंयोगसमवायस्वरूपसंवन्यसाधारणो ज्ञाने विषयस्याधिकरणे अभावस्य संवन्धिनि समवायस्य अस्तीति देषामपि विशेषगात्वमिति शिवादित्यमिधाः। त. चिं. प्रत्यक्षरखण्ड पृ. ८३० 2 शिवादित्यमिधास्तु करणांद्याकारानुगतमतेःकरणत्वादिकमखण्डोपाधिरूपसामान्यमङ्गीचक्रुः । न्यायसिद्धान्तममरी पृ. १४ १ तत्त्वचिन्तामणिटीका चकरश्मिः, २ दिशा, निदान, ३ मिथ्यात्वनिवनम् , ४ कुमुमाअलि विरणम्, ५ काव्यप्रकाशटीका, ५ ट्रैटनिवदीका ८ कादम्बरीप्रभोनाभि, ९ एकावली, १० कादम्बरीकीर्तिश्लोकाः; ११ शिवस्तुतिः, १२, बोदवनाटकम्, १३ पदवाक्यरत्नाकरः, १४ लाघवगौरवरहस्यम् इत्यादि Preface to Padayákyaratnákara p. 2. He the Ec:: e Vidxisridhi, Eas also written (न्याय) गिद्धान्ततत्त्ववियक. 54 Xtandard F.22 luctante (C'Loukhamba) 3 ६ कुण्डकादम्बरी.

·Fri Ś:istri are (4) Bh: slıya-bhiva.prakisika (a commentary on the Brahmiasútra Bhashya of Sankaracharya) (5) Viraranatátparya-dipiki, (6) a commentary on the Bralna-siddhi of Sureśrarichirya, (7) a commentary (Ten) ou the Pramiņamila of Anandabodkáchirya and (8) Adhikarana-lanjari Sangati?). His preceptor Tas Jnánottama (Tina), a Sannyisi who is said to bare written two works oa Vedanta by name Nyayasudha and Jnánasiddhi'. This Joinottama is quite different from the Juknottama, author of the commentary Chandrika on Sureśraracharya's Naishkarmya-Siddhi. For, the former is describeå as an Acharya of the King of the Goudas. (Bengal) and an ascetic by his pupil Chiisakhichirya, thereas the latter describes himself as a resident of the village Jangala in the Chola country (Southern India), and adds to his name the epithet 'Vishra'' which signifies that he was a grilasiha arà not a sangyásio. 2 heining-He is also named ETF13TH. He lived in the reign of Krishna Raja of Deragin, A. D. 1247-1260. It is already stated that he rote two works on Vediata viz. 1 Vecinta Kalpataru and 2 Sastra Darpaņa. He was a pupil of Anabbaránanda and his Vidyaguru was Sukhaprakisha who was a pupil of Chitsukbacharya. He is said to have written bis l'edinta Kalpataru at Xisik. 3 Catu amala-He was a Brabimana beloagiag to the Srivaishňava sect. He was a great poet, philosopher and a follower of the Vishistadvaita schooi o? Rimuiaujáchirra. He tas born at Truppil bear Kinchi (Conjeeremam) ia the Madras Presidency it September 1. D. 1267. His fatie: tas Ananta Susi and mo:ber Totaranbi. He is also known by the names of l'edintácharya and Desiikichárra and was a contemporary and friead of Vidyárazyä, He composed macy poems and wrote several toks on region and philosophy of the Rácránuja School. He has also writtea sereral siceras ază minor poems. His prizcipal rorke are:- Poems-1 orang naipicu liie o: Śsikrisaa. 2759TEE? poem cozsisting of 1090 resses is praise of tae Padukas (ssacals) of the certy Seriga. Ece Cliszki azd its commentary F. 83 (05. S.) तिमीमाराचा परमरिमानावर 4 . Caicp broc! Chiszti r. (X. S.) 3 चोलेपुमालनिति विज्ञानान्नि मने पलविरोरनियापनः । एनेतनः सकलदरनारा (1) नेपासिरिदिति पुरयापद : * इति धोनोपानोनममिरिदिने दरदिर .. Tiercieet: 5: Test 5:33: Tei. 1,5; 135:19:. Series. Dezirest, 1 ·xxii 3 सुभापितनीवी. 4 taria314 a poem in imitation of Kalidasa's Meghadûta. Drama-5 Suica a religious drama in imitation of Krishnamishra's Prabodha-chandrodaya. Philosophy 1 6 Farafa a treatise on the Višishtádvaita philosophy. and Logic 7 तत्त्वमुक्ताकलाप with सर्वार्थसिद्धिटीका Ditto 8 Tregut a refutation of Anirvachauîyatáváda. 9 न्यायपरिशुद्धि (logic) 10 HTHİF1YT&T a treatise on Mimánsá. Besides the above works in Sanskrit, he wrote many yorks in Tami. He is said to have died in A. D. 1369 having lived 102 years." 3. आनन्दज्ञान or आनन्दगिरि He has mentioned Mahávidyá syllogismis. He lived between A. D. 1260-1320. For the details of his life and works &c. see Mr. Tripathi's Introduction to his Tarkasangraha No. III of the Gaekwad's Oriental Series. 4. ftarer-He appears to have been the pupil of Venkata. nátha Vedantáchárya from the statement in the colophon of his Nyáyasára, a commentary on Venkatanátha's Nyáyaparisuddhi. He must have therefore lived in the 14th century somewhere near Kánchi in the Madras Presidensy. His father's name was Deyarájáchárya of the Bháradvája Gottra. He seems to have written commentaries on Venkatanáthá's Satadůsbani, Pádukásahasra and on some other works. In the commentary on Nyayaparishuddhi he says that he has explained the methods of Mahavidya syllogisms in the first Chapter on Pratibandha: (in the Nyáya-parishuddhi). Thus it seems that the Mahavidyá syllogisms were keenly studied in Southern Iudiz in the 14th century. It is not known whether he wrote any original works, 3. TEST-He is the author of Nyåya Muktávali, a commentary or Udayanáchárya's Lakshanávali. He has also written a brief commentas on Śivaditya Miśra's Saptapadárthi. He seems to have flourished about A. D. 1450. His son Śesha Ananta too has written a commentry on See the life of Vedánta Deshika in the 1st rolame of Yádatábhyndaya (Vári Vilás). १ इति श्रीमद्देदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धानविशदप्रतिबोधेन भरद्वाजकुल जलधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्य- मनना श्रीनिवामदामन विरचितायां न्यायपरिशुदिव्याल्यायां न्यायसारसमाख्यायां प्रत्यक्षाध्याये प्रयममान्दिकम् । न्यायपरिशुद्धिः पृ. ५३ (चौखम्या) 3 महाविद्यारीतयश्च प्रतिवन्धाद्यान्हिकेस्माभिः प्राञ्चितास्तन द्रव्याः। न्यायपरिशुद्धिटीका पृ. १९९ (चौखम्या) See Iatrodcstion to Aniadajnáss's Tarka332graba pp. xvii sod stiii." 1. * ·- Igii Shiraditya's Saptapadárbi aad also one. cu tie Nyáya-sigahanta.dípa of Śaśadbaráchárya (A. D. 1155). 6. प्रत्यगृपभगवान् or प्रत्यकृत्वदनभगवान-15 he has mentioned Tadindra, author of Mahavidya-vidambana (A. D. 1225) in his commentary Xayaaa. prasádini oa Chitsukhácháryi's Taitraprakipika, he canzo: bare lirea earlie: tbah A. D. 1225. He has so: dieationed aas atthors of the 15th 0: 165 centuries. The India Office Manuscript of his work bsa:s the date Sanitat 1546 (4. D. 1990). He may therefore be piacei in the interral betree: A. D. 1300-1400. His preceptor was a Sasarási by name Pratyakprakáska. In the Nayasaprasadini re has alluded to a number of ancicat authors and their works on Xyáva, Vedanta, Mimarsá &a.' The poct Bhavabhūti's another name is Umbcka.--iroogte auibors the name of Umbaka or limbeka is meaticaea by Pratyagrupabraçarás. As he is not generally know it rould be better to make as inquiry about his aci liis troiks. On page 235 of his Nayaaaprasadini, Pratyagrupa-5 ark this i commenting upon the portion of the text of Chits :khi which criticires the des nition of Avinábhara (invariable concomitance), mentions the amoc!!!: author Umbaka aac quotes his interpretatio: o: idcirco frentang PT"' from Kurzatila-Bhatta's ślokavátika (295: rigene 205 in cxplaining the text width="&c,' he states that locais na: Bhavabluti. 1. I liste collected the fames siter cercie: pereszich :1 e mira să çire :27: here for the clormatice ci rescarolers $£ thies igat lie toe! ir. doise 68:1: ricams of the authors. The face che rition accrdic &r: srgü 777, 973. . ear, si, si, ST, SEST SEN, 55, Sam essa rant, , * : Fathi, 72, 73, 74, 75777, C, E, ET .: 3-3, , (i), na porta : hiriame !! t.com.ersante ཨཱས པ ས ཝ• པྤཡྻ༔ { པ༌ཡཏྟ“ལབ༌， པཎཎས. :སམྦྷཝཔ བ༌ ་ ༤. STA, ES Esit, **:a. , rir *). *,. ༤. ས་གབ་, ཚཀལ༔ -- :. སཱ༔ ཙཡུ་མ་ཡ, -, - S, E, ST. TV. + ; ES: $

·No text on this page.

·rriter on Vimsasá also. Perhaps his commentary ou siokarártika fell in the back ground after the composition of the commentaries by Sucharitamishra, Párthasarathi Misbra and others, So far tre have giren an account of lidindra and his trorks and the authors mentioned by him and of the authors who have referred to him. Te shall not turn to the authors of the tiro commentaries oa Vahiridri-Vidambaaa. Commentator Anandpůrna- The author of the 1st commentary published with the text ia this edition is Anandapûrņa. Only one incomplete Vanuscript' of it was furnished to me as copies of it appear to be extremely rate. The Manuscript coasists only of a portion of the commentary on the first out of the three Parichhedas. Heace there are tiro gaps ia the printed commentary of Anandapûma viz. one from page 1 to 6 at the commencement and the other ia the middle from page 26 to 45. Áaandapurna's commentary appears to be rather brief when compared with that of Bhuranasundara. Xo information about the time and place of Ánandapurna can be gathered from the fragment of his commentary on Mahavidya-viganibana published in this volume. Even the colophon at the end of the first Chap:er does not give any particulars of the author except his name: But I think we can safely identify this Anandapurna rith the Standapůrna, anthor of the Viaráságari commentary on Khandasa. For the latter has quoted a Maba vidya syllogisms in the Vidyasagari as stated before. Anandapura was well-rersed in the Nyaya aná o:hez Sástras as is evident from the profound scholarship shown by him in the Vidyasagas. As this commentary discloses that its author Anandapunza tras rell-scacaiated with Mahavidya syllogisms, I thick we can safely identify hir: trith the Ananda. purna, author of the commeatary on Mahavidya-vidambaaa. Ee has aiss written (3) a commentary on Sureshtarachiyas Bombasicaicatre 479. His other works are (4) commentary cabe stato ETTET, 5) ESTEETTST, (6) mad å finne feta con est oTTTT:(!) V:. S. Kuprustami Sastai tas lately ebicineá a copt o: (7) bis 2 To: on the Vashesh.ika system. Oze o:be: cokoro rok s: his is a ti calicct referred to by Václava i sis commentary on P: - bacha-chardrocaya Sátaka (7.20; X. S. Ed.)-SERIE पादारपमा भाद farma) 1 See the descripticas! itemszeriple sizezea ks: ??!i:s. • The celebbon is as lernt Fri 7:: लद गन्यो गन्यमतिपत गरपान । ESTE":6() { y trica : ..!!. This is: '.. Horror Sic: sirs I:s secorriser?* T. u. :: is 2:1 :::::: Torsi Asistis Susieire? Bez Ce:::::.

·xxvi - The Vidyasagari furnishes the following information about Anandapûrņa, His Vidyáguru was a sarnyasi by name svetagiri,? The name of his spiritual preceptor was Abhayánanda. Anandpůrna also was a saunyási which fact can be inferred from the epithet Bhagavat prefixed to his name. His name in the Parváshrama i. e. as a house holder seems to have been Vidyaságata which has supplied the popular name Vidyasagarî to his comnientary on Khandana, the real title of it as stated by bimself in the colophon being Khaudana. fakkiká-vibhajana." Again the colophon of the India office Manuscript of gaan entitat ruus: " इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकचार्याभयानंदपूज्यपादशिप्यस्यानन्दपूर्णमुनीन्द्रस्य विद्यासागरापरनामधेयस्य कृती पञ्चपादिकाटीका समाता ॥" Madhusudana Sarasvati (A. D. 1700) has quoted in his Advaitasiddhi a syollogism under the name of Vidyasagara. It is not to be found in the conimentaries on Khandana and Mahávidya-vidambana. Perhaps it may have been extracted from some unknown work of Vidyasagara. As to Vidyaságara other than the author of the commentary on Khandana is know in Sanskrit Philosophical literature, I think the Vidyasagara mentioned b5 Madhusûdana Sarasvati must be the author of the Vidyúságari. Ánandapurna's date-Now as regards the date of Anandapurna neilker of his two commentaries supplies any information. But as mentioned before, his वृहदारण्यवार्तिकटीका is referred to by Nadinla (Nandilla) Gopa in his com mentary on Prabodha-chandrodaya. Nândilla Gopa flourished about A. D. 1520. He was governor of Kondvidu in the reign of King Krishnariya Vijayanagara. There is a pillar inscription of his at Kondvidu iti Guntur District dated śaka 1442 (A. D. 1520) (See Ep. Ind. Vol VI). Again tlie copy of his समन्वयसूत्रविवृति (at the Government college, Benares) is said to bear the date of its transcription Samvat 1461 (i. e. A. D. 1405). (see F. E. Hall's Bibliography p. 96 and 204). From these circumstances, Ánando pûrņa seems to have flourished somewhere between A. D. 1252 and 1400. However I have found one circumstance which will help us to assign sopie 1 अवोधपङ्काविलबोधनीरे यदीयवाचः कतकायमानाः । वन्देमुनीन्दान्मुनिन्दवद्यान् श्रीमद्गुरुन् श्वेतगिरीन्वरिष्ठान् ॥ खण्डन टीका पृ. २ (चौखम्बा) श्रीमच्छेतगिरिं वन्दे शिष्यधीपद्मभास्करम् । यत्पादस्मरणं लोके भवरोगस्य भेपजम् ॥ खण्डन टीका पृ. १३४४ 2 इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्याभयानन्दपूज्यपादशिष्यस्य भगवदानन्दपूर्णस्य कृतौ खण्डनफक्षिकाविभजने निग्रहानिरुक्ति म तृतीयः परिच्छेदः । खण्डन टीका पृ. १०२७ See the colophon of the Vidyaságari commentary at the end of each chapter. 4 एवं च विमतं ज्ञानव्यतिरेकेण अमत् , ज्ञानव्यतिरेकेण अनुपलभ्यमानत्वात् स्वप्नादिवदिति विद्यासागरो- अद्वैतसिद्धि पृ. ३२५ (नि. सा.) of 8 तमपि साधु।

·riiܨܨ . particular period to husacapárna. He seems to bare fourished after Sankara Miéra (A.D. 1529), author oi the Śsakari commentary co Kherdana. Te mect viti the follorias passage in the refutation of a definition of Pratyaksha (circct perception) ia Sabarsha's Khazdada;- अब यदनन्तरं न विजातीयनमिल्ला तनावस्त्यात्वम् । तन्न । तल्लाजामानवतो तद्विजातीय. वानवातेः, अरिसंपदि अनुमानादिविषयायां प्रत्यज्ञचिनुननिष्य। GUER E. 18+ (ies Editico} Ditto g. 169 (tai? Sankaria in coalneatins uppe this passage sans that 15:edias water Targi is gramatically inaccurate and accepts as 48 correct reading. But ágerepirna in iis Vioresgari :ecites som: chicction of Sacko: śrs against the reading cocos:- the chicction by stating ressous in smp4 ci io sia :-*... F:- this circonstance it is clear thai insceipurna rhils cotici: S:TE: Mis:a's victus: izare lived afic: tine i.c.ctc: V.D. 1339. Ye: statca pre tant Vackosüdaun vio lived in the 17th century 21:52: 10 daima uzde: the 26110 oi Vievis iem! daudziigs between 1. D. 153? srå 100.. The Commentator Bhuvanasundara-1'cor::::::: Siri author o ile second commentary publica rii:12:: venster the present volume. Fiori :c verses at the conne::cc:::C:;t creu ::: "Te gather the tailoriririomstic. 91: 1:21;Karáct::-* ci Sri Samostanra susi iconging Tapec.b. sess. Dit :: caiary nii!'c comard vihisarcons. Resnoring til (author : Shri-icinos muchaya-1:. nisiymo: Wic! 1:8 cc y ***** jake icoS: T... Yart, .' Sk. *, J::::::::::::: “བཀསཟས༌ ཟླ༌བ་ ༤ ནས པོ པ ས༌ལ་ Ort:: 27. 75T ---- - 1 “ཀཆས པས༌ མ ཁ ཆ་པ༴ ：：:སྶ་ ཙམ་བཏྭཱ གནས Giratinin ·xviii ch of got the first fair copy of it made and placed on record.' This is all that 52 can know about Bluvanosundara from his own commentary. Bluvanasundara lias said that lic was a pupil of Sonnsundara sûri belong. ing to the Tapigachilia. We shall explain iriint is meant by Tapigachha. The Jains have two Sampradayas (schools) viz Svetimbara and Digambarı, Amoug thc Suctámbaras gencrallythere are 84 Gachlias or sccts, althouge the number las incrcased. A Gachla' means a group i. c. a congregation. Some of these Gachhas reccived their names from the village or tourn where oue of the great Acharyas flourished, some were manied after their founde: and others bore their names from some distinguishing quality (fafarago) their founders. Tlie tradition regarding the name Tapagachha is as follows: One Jagatchandra sûri took the vow of observing Achamia (in Gujarati State) tapa. Vhen he successfully performed the impa for 12 years, the king Medapáta (Mewid) conferred in Samiyat 1285 (A. D. 1229) the Biruda (title) of Tapa on him and since then the Gachha, trlich was successively knows as Vatagachcha and Brihadagachcha came to be called Tapá-gachha. At present the principal Gachhas among the śvetambara Jainas are Tapi, Khara. tara and Anchalika. The Harshapur mentioned by Bhuvanasundara cannot be identified with any modern village of town for want of sufficient particulars. There was å town called Harshapura, from a former Acharya of which place one Gachha came to be called Harshapurîya Gachha. But the present uame of tha tofa is not known. However there are two Villages in the Jodhpur Territory, one called Harasor (16 miles from Degana), and one called Harasoli (4 miles from Gothana). There is another Harshapur the Modern Harsol, which is a village in the Prantij subdivision of the Ahmedabid District and situated 30 miles North-West of Ahmedabid. All these three contain Jaina temples, but as the temples at the last two places are modern, and the temple at the first place Harasor is old, it is probable that this Harasor is the Harshapura of Bhuvanasundara. From a Jain Work named Gurvivali in Sanskrita verse, we can trace Bhuvansundara as follows: Devasundara sûri (A. D. 1340-1385) was the 50th head of the Tapágachha sect. He had five pupils, Jnápaságara, Kulamandana, Gunaratna, Soma- 1 षट्तीपरितर्ककर्कशमतिश्चारित्रराजो यति- विद्योत्तमरत्नशेखरमुनिर्वादीन्द्रवृन्दाग्रणीः । एतौद्वावपि शुद्धबुद्धिविभवो टीकामिमां सादरं संशोध्य प्रथमप्रतौ गुणयुतौ संस्थापयामासतुः॥ महाविद्यावि० टीका पृ. १५० 2 The definition of a Gachhs is “#lafaasta: :1" 3 See Munisondara's Garrafali, pages 69 to 98. 4 He is the author of the Shad-darshana-samachaya-Yritti and Kriya-ratnasamacbaya (A. D. 1409), ·su WALA WA .. Isis ta sandara and Sidhuratna. Joisaságara (A.D. 1349–140+) became the 51st head of the Tapagachla sect and Somasundara succeeded him as the 52nd head in A. D. 1404. Somasundara had fire pupils, Munisundara,' Jayachandra, Bhuranasundara, Jinasundari, and Jiaakirti. Nom Bhurapasundara being a pupil of Somasundara mar be considered to have been younger than his preceptoz by 25 years. And thus tre can fix the approximate date of Bhuvanasundam as A.D. 1399 to 1460. Junisundars who was a co-student with Bhuvanasundara bas praised him in the following áryá in his Gurtárali:- श्रीभुवनसुन्दरा अपि वाचकवर्या न कस्य हर्षाय । सत्यपि चेषां वाणी प्रतिचतुरं लीयते हृदये ॥२३॥ गुर्वावली पृ. ९७ (काशी) Bhuvanasundara's Works-As regards Bhuranasundara's trorks, three of them hare beea published in this rolume. They are:-1 Nahariasa-vidambana-Vyakhyana, (pages 1 to 150), 2 Laghu-mahavidya-vidambana, a very briel refutation of Vabariära syllogisms in imitation of Vädināra (pages 152 and 153); and 3 Nabiiriärä-virarana-tippana (pages 157 to 189). A tork of the same oí (4) Parabrambotthapana-sthala is mentionå ia a Gujarati ork entitled Jaina-granth:irali (Fhich is a list prepared from a oumber of catalogues belonging to Jain Bhandars) as being written br Bhuvansundara. But as the book is not available, nothing, cau be saià about it. One of his pupils Ratnasekhan, in his Śrurakapratikramanasůtra-tika (A.D. 1440), mentions one more pork of his called (5) Vr: khyana-dipiki.: Mahavidya-vivar22--Lastir se come to the author of the Maraviarsvivaraa which is a short commentary on the 10 resses of the Vabarianssutra. The autho: has zoretioceà his same eithes in the introdoctor o: concidding verses. Xo: is it mentioned in the colopho thich is "STATI F 1", It seems that eren Bhuvaasaacsn dia 30: KOT the author's tane as ve does aof neation it is the Tippana. Ii ke tas maze of it le touiä bare stated it is te iztrocactioa s ce cas coze ia the case of Vaasana in his commentary on the Habáricy-ricabana. Taustiere is no means to ascertaia ice cane of the aribo:cí VanaričnarirarF:07. tác puport of toe Vaagaz verse at the cornescedes: ci tie viramo. 29 seems to bave bees a l'edactis, aozga el ressec is Xraya. For the 1 He is the catte: 0! Gertirsli spominsist ei saa siihe Gorosc: :: preceptors clibe Tapissekbs is sccessiss. The last i tesk. Jsico-Tec riiaya scries s: Bez:505. 2 वां दिनाना भानुदनदराच.पाः। पर महाविपतिवरल. १८८ युतिमपतन देबिदेविदानन्द दिनलिवन हे चचिदम्पन् । अभिपति पदे तमनानीह न स्थितियारिसपरन्नई वाराहामिद बा.९५. * ·XXX word 'swarûpa' which signifies 'Bramha' would not be used in saluting God by a follower of any other school of philosophy except a Vedantin. Besides while explainivg the relation of Upalakshana he has alluded to the relation of Máyá with Bramha. At the end of the Vivarana he states that the Mahavidya verses were explained by older authors before him.. So he may have flourished after śividitya (A. D. 975-1025). Bhuvansundara mentions a Brihadvritti (a larger commentary) on the Mahavidyásâtra,3 But nothing is known about it. Thus we have tried to give a short account of the authors and their works published in this volume together with a few historical notes on other authors connected with those works in one way or other, hoping that they may be of use to researchers in Sanskrit literature. I must now sincerely acknowledge the valuable assistance rendered to me by my friend Mr. T. M. Tripathi, B. A. of Bombay by making a loan of his two manuscripts and by furnishing information about Bhuvanasundara's date, place &c. In conclusion I take this opportunity to thank His Highness the Alaba. Tájé Sảyaji Rao Gaekwid on behalf of Sanskrita loving public for the liberal patronage extended to ancient Oriental Literature. In the absence of such patronage the valuable and hitherto unknown works now published in this series would have remained sealed to the general public. 3 NOTE ON THE MANUSCRIPTS. Following is the description of the Manuscripts used for collation is preparing this edition: of Belongs to the Central Library at Baroda. This is the first copy Mahavidya-vivarna, Folios 1 to 15. Size 9x 4 inches, with 9 lines on each side. It is written on old rough paper. The writing is indifferent. It does not contain the 3 Mangala verses at the comie mencement. There are many omissions and mistakes made by the copyist. It begins with ॐ नमो गणेशाय and ends with श्रीरस्तु । शुभं भवतु । लेखकपाठक्रयो कल्याणं भूयात् । 1 ननु उपलक्षणत्वमपि कदाचित्संवन्धिनि भवति । विपक्षसपक्षयोस्तु पक्षत्वेन संवन्धाभावात् कथं तदिति चेत् । न । यद्रजतममात् सैषा शुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्वबदुपपत्तिः, लिप्यक्षराणां वर्णोपटक्षकत्वमित्र, वेदान्तिमते मायाया ब्रह्मोपलक्षखमिवेति । महाविद्या विवरण पृ. १६१-१६२ 2 महाविद्या दशश्लोकी विवृतापि चिरन्तनः । मन्दधीवृद्धिमिधर्थ विवृतेयं यथागमम् ॥ महाविद्याविवरण पृ. १८८ 3 एपाच महाविद्या अनेक दोषदुष्टत्वेन चिन्तयेत्युक्तं महाविद्यावृहद्वृत्तिकृता । महाविद्याविवरणटिप्पन पृ. १८९ ·مع البحوح لهدء- -This is also from the Ceritral Library at Baroda. This manuscript forms tile second copy of Mabávidpá-viraraña and first copr of its commeatary called Jahavidya-viraraña-tippana. Folios 2 10 6, size 10114 inches. The Srst folio or leal is lost. The manuscript is beautifuils and neatir Frittea ia rery small bari oa Ahmedabad paper. The text is writtes ia 6 to 10 lines in the middle of each page aua the commentary is written in 9 lines above and before the text on caci page. This manuscript is generalis correct escepting some omissious. I: eacs mith 55197 ETTEI! azd the fords "yucce" are written in the margin of the last page. 7-This belongs to the Pitskrarália Birdára Poias ara tras sufried by the Ceatral Library. Baroda. This is the frst copy of Malaricrivicambaga, Folios 1 to 20 with 14 lines ce cach page. Sire 12 inches. It is writica ou old Ahmccand paper auc is seccially correct, excepting a fer omissious and copyists siistakes. It corias witu PETS 15: and ends with 1. 5--This belongs io the Trat.??:ccre Sac L:1709 Tarzand was supplied by the Ceutral Library, Baroda. This is a descripta oi Haavidya-vidambana rith the commentary cá cecar. It is in book.com ccatairs folos 1 10 92 with writing ozcee side cuir. Size 13. Sinches. It is incomplete. It begins with the 23:0 mesc! the 1st Parichieda and ends with a portion of the 3: Parides begiading with the words are from (priatca pace 144, lize 21). The concniacy oiknancaſúrna as found is as voorsing is as part of the Isi Parichheda oy. The foloriag 2010 is rich cu 30 derage : 158 cm in Scuski cadia English: Tariferich EITE STATTETTE GIZĒik: रन्द नृतीयपरिन्देवगतः । महानिमाविहन्मानाचारमा बन्दा विचिना प्रमपन्दिमात्रः । तत्रापि कादवियोशन भानोमः ! ६२ मन्द महम्मद नन्दावदपान त्यताम्य स्यात्न्यः इति प्रतिभाति । "This T5250:13 miscarici Oris - 6:27) Val Ch6:ike me: 9:::::.a :: IVR: 17:45 eriti in the exigit:!**n. crisis:--:5 5.499,-4-55." - 3**.:.::-.2::::::: priciyi"C:1, TriBert > ·caci page. This is the 3rd copy of Natividya-vivarana-tippana of Bhuvana! F. Folios 1 to 8 with 18 lines on each page. This is generally correc 5--This belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Patan (in Gujarat with 15 lines on each page, size 101 X4 inches, This is a carefull Far!' and ends with the Prashasti verses printed in the presei xxxii manuscript but tlic first 6 leaves and the oth leat are written on ner paper. Tlic old Icaves appear to luzve licen lost. The muscript has been carefully corrected and triere are tmarginal notes. The mauus cript begins with 78: nim" and ends with "*FTI." 53—This bclongs to the Jain: Mardina Jerine Library at Chhani (mi). and was supplicd by the Contral Library, Baroria. This is a second copy of Malávidya-vidambana-vritti. liolios 1 to 68 with 14 lines of Size 107x45 inches. The colour of the paper slows it to be a receņtly madc copy. This is generally correct. This begins wit "ॐनमः सर्वज्ञाय" 57-This belonged to the late Pandil Jyeshthiram Mukundaji of Bombay. He presented it to Mr. T. M. Tripathi of Bombay who made a loza of it to the cditor for use in preparing this cdition. This is the second copy of Malávidya-vidambann. Folios 1 to 14 with 18 lines on each page. Size 104x44 inches. The writer has given consecutive paging to the leaves of the manuscript but from the context and comparison with the other manuscripts it seems tha two leaves were wanting in the original manuscript from which this copy was prepared. It is generally correct and appcars to be very 2—This also was lent by my friend Mr. T. M. Tripathi B. A. of Bombay, sundara. The writer of this seems to be the same as that of manuscript excepting a few omissions and copyists mistakes. It begins with "as an inry." There is a marginal note at the end as follows:- "Ito Goo." This is an old manuscript. and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Mahavidya-vidambana. Folios 1 to 17 it! 16 lines on each page, size 104x44 inches. This is written neat! in a beautiful hand on Ahmedabad paper. Leaves 3 to 9 are worn ou and torn in some places. It begins with "H: Party" and ends wit "Tº Hell Priorarea!!! There are a few omissions and copyist's mistakes This also belongs to the Sanghvi Pádá Bhandara at Patan and ma supplied by the Central Library, Baroda. This is a third copy of Mahavidya-vidambana-vritti. Folios 1 to 6 written manuscript and generally accurate. It begins with "**** old. edition on page 151.

·Ifxiii This too belongs to the Sargir Páca Biardára at Pátar, and was supplied by the Central Library, Barda. This is the 4th copy of Vabávidra-ritaraña-tippana. Folios 1 to 9 with 18 lines on each page, size 103x4 inches. It is a neatly and carefully written Manuscript. It is generally correct excepting a ferr omissions. It begins with "Hi". *This and canå i belong to the Sarcia's Bhardara ai Pál, Tas supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Vabiridy-Tiraraza. This is generally correct. The writing is indifferent. It ends with 'fa FETEST-STui TatfvETviT finn *This is the only copy of Laghu-Jab: vids:-Vidambana of Bhuvana- Sandara. It is not carefully written. *5- This is the only copy of Vahavidya or Dashasbloki-Vahavidya-suttra. This contians Marginal notes. -This belongs to the Ceritral Library ał Baroda. This is the 5th copy of Wabávidya-Tiraraca rith the Tippana of Bhutana-Sundara. It is carefully Frities and almost correct. Folios 1 to 12 with is liaes on each page. It ends with the words "PUT {888". 7. Sazási forn ose Userscrip: coasisitas of 1 to i iclics. Size 104X4? ir.cbes with 16 to 18 lines ca each page. It cads sith a Gece 28 पत्ता भन्दु ।" ... r

·No text on this page.

·Extracts from the Forks of ancient Sanskrit authors tho have mentioned Alaharidra, Kulárkapandita and Tadindra:- तत्त्वप्रदीपिका-(चित्सुखी-चित्सुखाचार्यकृता) अथवा जयं घः एतवान्यले सति वैधत्वानधिकरणान्यःरदायवालम्वदित्यादि- महाविद्याप्रयोगैरप्यवेद्यत्वप्रसिदिरप्यूहनीया ! देवं जातो व्यञ्जकप्रमाणपोरसंभवेन आकाशवृत्तिसत्ताध्यायजातियोगि निवासमाना- धिकरणसत्तावान्तरजातियोगि संयोगवत्तिसत्तावान्तरजातियोगि द्रब्यमित्येवना- दीनि जातिपुरत्कारप्रवृत्तानि महाविद्यालणानि निरत्तानि वैदिवसानि। पृ . . तत्त्वप्रदीपिकाटीका नयनप्रसादिनी-(प्रत्यपभगवत्कृता) दे रीति रोचपन्ते तान्यति महाविद्याभिरपि साध्यसिदि सुलभपति- अपवेति। . अवीवपदमाचारकार्यन्वयगोचराः । महाविद्याः पुनर्दिव्या दबन्यत्रानिवारिन् । त्याहि विमत शानमेवब्दानविज्ञानविषयले सति देवत्वरहिवाशानविषयः पद- दिश्यत्वात् पश्वदित्पादिमहाविद्यानिरपि सननी कारवन् । पृ. १८० पानि च महाविद्यानुमानानि द्रव्यत्वज्ञानी प्रवन्ने सन्परि परनामुनिराकरलाई निवेदनीपटूपन्दूपिवानीवि नोदाहतानि आचार्येन। पृ. १८१ महाविद्यालयमानीति-महाविद्यारीला प्रवृतानीत्यर्थः । वाड़ीन्द्रस्तु एतानि लगानि दूषिता त्वमवेन कालको द्रन गुमायो द्रश्य. मित्यादिलक्षपान्दाहार । टनिच तत्रै निरवादि वादीन्द्रल पल्वाना संहानाम: नंदीगर को स्टे विननिरंकार- त्वरहितो गु. स्वादि पवादीन् । ल ! संजय पर्णनात्। पद्वादीन्द्र तदुपपदर नकोदन को मले इटावा नधिसमिति निर्वचनं ए... रटन : दगदीन्द्र दते दद दरदिन । पदाचिदिनु पन्त खटिरः : . ऐन दिवार उमदिहार. ६ कादीन्दादिभिरका पनि ! जीवादीन्दर नाविध पुरमा ! चम:- भिवः तन्न: जवान र महाविधानिःस्वार:. -- ·पृ. २२१ ५. २८४ १. २८९ पृ. ३०४ वादीन्द्रन नाभिमानामानोऽनामिमिलाई । पनास मन्दिरमा प्रतिरोऽति TETTET मातीपिरिति ग- वादीन्द्रोऽसि निमानिनः। पाउनेन महाविधाजीमान करिता मानगिनि गापो मामानो तो मामलामा नाग- मिगतं सामन्दि महावियो । सामानासानामिनी तासामयनित: दमसारं ने वादीन्द्रमान गाविवानिमिति ना- माभितझस्मीमा संरगते । महाविधानुमानमवाद----- पट इति । तथा निरवाल सलेतरसिमानाकारणानिधारदिशानिमाधिकरणनं मे. यत्वात् श्यादि महाविगाभिलायत: सत्प्रतिपक्षता केन मार्यते । एवं हि महाविद्याकोनिदाः प्राहुः अमानुपरमेऽपि न दोष इति । तदित्य स्वपरपक्षाणामेषां पारिशवावा । आरादेव परित्याज्या महाविद्याभिसारिका ॥ एवं प्रत्यक्षं जाती प्रत्याख्याय कुलार्कपण्डितोनीतमनुमानमुद्भावयति दूपयितुं- तहीति। वेदान्तकल्पतरु:-( अमलानन्दयतिकृतः ) एवं सर्वा महाविद्यास्तच्छाया वान्ये प्रयोगाः खण्डनीया इति । शास्त्रदर्पण:-( अमलानन्दयतिकृतः ) महाविद्याश्चैतद्विपया वेदान्त कल्पतरौ नित्सिताः । तर्कसंग्रहः-( आनन्दज्ञानविरचितः ) आत्मत्वं स्पर्शवदवृत्तिज्ञानवदृत्तिजात्यन्यत् जातित्वादिति आभाससमानता इति चेत् । तर्हि सर्वास्वेव महाविद्यासु एवमाभाससमानतासंभवादुच्छिन्नसंकथास्ताः त्युः । न्यायपरिशुद्धिः-( वेङ्कटनाथवेदान्ताचार्यकृता) अत एव महाविद्यादिरूपकेवलान्वयिनामप्यनवकाशः । अव्याहतसाध्यविपर्ययत्वात् । अन्यथा तेषां सर्वसाधकत्वसामर्थ्याभ्युपगभङ्गप्रसङ्गात् । अत एव हि दृप्तमहाविद्यादिरीतीनां प्रयोगोऽभ्युपगम्यत इति । तत्र यद्यप्यस्मिन्नुदाहरणे लक्षणमसंभवि तथापि महाविद्यादिप्रस्थानेषु केपाश्चिद्धे- तूनां साध्यतदभावयोः समानाकारतया संभवं पश्यामः । प्रमाणान्तरबलात्त सिद्धयत: साध्यविशेषस्य विपर्यये बाधकमप्यस्तु, न पुनः महा- विद्यादिहेतुभिरप्रयोजकैः सिद्धयतः । तस्मादव्याप्तभेद एवायमप्रयोजकः । तत्स्वभावानतिलङ्घनाच श्रीमहाविद्या-मान- मनोहर-प्रमाणमर्यादिपठितवक्रानुमानत्यापि तथात्वम् । पृ. ५६७ पृ. १३७ पृ. २२ पृ. १२५ पृ. १९९ पृ. २७२ पृ. २७५ पृ. २७८ ·३७ १. २७८ पृ. ४८६ न्यायपरिशुद्धिटीका न्यायसारख्या-(श्रीनिवासावार्यकत्ता) अनाहतसाप्पावपर्ययवादेव कुदृष्टिभिः त्वाभिमतसाधनलेनोमेक्षितानि महाविद्या- नुमानानि आमातीहतानीत्याह-अत एवेति । पृ. १९९ महाविद्यारीतीनानिति । महाविद्यारीतयश्च प्रतिवन्याधान्हिकेऽल्लाभिः माञ्चि तालबद्रयाः। क्या च नानान्तरात्ताव्यतितौ महाविद्यायाः साधनवं न पुरतापमित्यप्रयोजिक. महाविद्या इति भावः । श्रीमहाविद्या मानमनोहर प्रमाणमजरीति अन्यनामयेयानि एवंजातीयका अन्येऽनि अन्याः सन्ति । तत्र तत्र पठिनानि परपशनधारणानि कानुमानान्यायोजक- तथा ब्यायवासिद्धान्दतान्नेवेत्यर्थः । तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमाख्यटीकायुतः-(श्रीवेटनायवेदान्ताचार्यकृतः) मन मनभेदेन लसपनाह । साधनावापरत्वे सति सापसातो धर्म धिरित्युदपनः । साधनाव्यापफत्वे सति सापव्यापक इति समगन्दप्रतिक्षेने- नवादीन्द्रः। असो वानुमानं केवलान्वपिल्पमपि तापनमातिरेय, समाचावात् । जाहिद्विविधा, साधनजातिपणजातिध । तत्र साधनानिमहाविद्या, दूप जातिः प्रविधर्मसमा- पिरिति विचक्षणानां निदः । एतत्सर्व विटन्बने बिल्डर द्रटनन् । अतो पदानुमानत नानुमानत्वासङ्ग इति । कुमारिलादयोतिकिपंनित्यन्ति, वादीन्द्रादयोऽन्वपिनमिति विस दर्शयति । एवं केवलान्वङ्गीकारे महाविद्यापहीकार, कला कमि केवलपित्तात् । पाच पूर्वोतं तनिराकरण न पुल । किस काहनि: केवलान्ददी महाविधेनुच्छडे । य न भवति । मनेपवानिवेपत्यादीनां पये त्वाम. पनि वृदिलदार, तदभावे देशलान्यपिलाना दिदि चोदपटे-ल इति! इत्य विधायक महाविद्यानुमान ने प्रतिवाद-त्र च विक साविति । यातंभ विरताना पवादलप: इमोश देवरा- महाविद्यादिपिमान विधान, या पहिरिन्दनन- रेत्या-तोड ! न देसुला भिगवानं न स्विप नदि। . भिमानः-महाविद्या क्षेत्र वनदिन मा कि, अभी- दलदुल པར་ པས་ ,पने पो भन्न पुन्महाविद, विन्दकर नन्दादरी, सरकार नर' ६. ४८९ । 6 ·३६ पृ. २२१ पृ. २३५ पृ. २४३ पृ. २८४ पृ. २८९ पृ. ३०४ वादीन्द्रस्तु बाधितत्वात्यन्ताभावोऽबाधितत्वमित्याह । एतेनास्य वन्दिविशेषस्य पूर्व प्रतीतत्वेऽपि एतत्सर्वतनिष्ठतया पूर्वमप्रतीतिरिति वद- न्वादीन्द्रोऽपि विद्रावितः । पक्षधर्मताखण्डनेन महाविद्याजीवनमपि खण्डितं वेदितव्यम् । केवलान्ययिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानबलादन्वयव्यतिरेकिसाध्यविशेष वाद्य- भिमतं साधयन्दि महाविद्येत्युच्यते । तथा च व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानानिरुक्ती तासामप्यनिरुक्तेः दग्धसारं चेदं वादीन्द्रदावानलेन महाविद्याविपिनमिति ना- स्माभिस्तद्भस्मीभावाय संरभ्यते । महाविद्यानुमानमध्याह-अयं घट इति । तथा निरवयवत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणमूर्तनिष्ठत्वरहितनिष्ठधर्माधिकरणत्वं मे- यत्वात् इत्यादि महाविद्याभिरैवार्थत: सत्प्रतिपक्षता केन वार्यते । ..... एवं हि महाविद्याकोविदाः प्राहुः श्रमादुपरमेऽपि न दोप इति । तदित्य स्वपरपक्षाणामेपां पारिप्लवावहा । आरादेव परित्याज्या महाविद्याभिसारिका ।। एवं प्रत्यक्षं जातौ प्रत्याख्याय कुलार्कपण्डितोन्नीतमनुमानमुद्भावयति दूषयितुं- तहीति। वेदान्तकल्पतरु:-( अमलानन्दयतिकृतः ) एवं सर्वा महाविद्यात्तच्छाया वान्ये प्रयोगाः खण्डनीया इति । शास्त्रदर्पण:-( अमलानन्दयतिकृतः) महाविद्याश्चैतद्विपया वेदान्त कल्पतरौ निर्भसिताः । तर्कसंग्रहः-( आनन्दज्ञानविरचितः) आत्मत्वं स्पर्शवदवृत्तिज्ञानवदृत्तिजात्यन्यत् जातित्वादिति आभाससमानता इति चेत् । तर्हि सर्वास्वेव महाविद्यासु एवमाभाससमानतासंभवादुच्छिन्नसंकथास्ताः स्युः । न्यायपरिशुद्धि:-( वेङ्कटनाथवेदान्ताचार्यकृता) अत एव महाविद्यादिरूपकेवलान्वयिनामप्यनचकाशः । अव्याहतसाध्यविपर्ययत्वात् । अन्यथा तेषां सर्वसाधकत्वसामर्थ्याभ्युपगभङ्गप्रसङ्गात् । अत एव हि दृतमहाविद्यादिरीतीनां प्रयोगोऽभ्युपगम्यत इति । तत्र यद्यप्यस्मिन्नुदाहरणे लक्षणमसंभवि तथापि महाविद्यादिप्रस्थानेषु केपाञ्चिद्धे- तूनां साध्यतदभावयोः समानाकारतया संभवं पश्यामः । प्रमाणान्तरवलात्त सिद्धयत: साध्यविशेषस्य विपर्यये बाधकमप्यस्तु, न पुनः महा- विद्यादिहेतुभिरप्रयोजकैः सिद्धयतः । तस्मादव्यातभेद एवायमप्रयोजकः । तत्स्वभावानतिलचनाच श्रीमहाविद्या-मान- मनोहर-प्रमाणमर्यादिपठितवानुमानस्यापि तथात्वम् । पृ. ५६७ पृ. १३७ पृ. २२ पृ. १२५ पृ. १९९ पृ. २७२ पृ. २७५ पृ. २७८ ।

·पृ. १२६ न्यायपरिशुद्धिटीका न्यायसारख्या-(श्रीनिवासाचार्यकृता) अन्याहतताप्यविपर्यत्वादेव कुष्टिभिः स्वाभिमतताघनत्वेनोमेक्षितानि महाविद्या- नुमानानि मामातीकृतानीत्याह-अव एवेति । महाविद्यारीतीनानिति । महाविद्यारीतयश्च प्रतिबन्धाद्यान्हिकेऽत्माभिः प्राञ्चि वालनद्रव्या.. पृ. ९७६ १. २७८ । पृ. ४७८ ५.४८६ तया च मानान्तरात्ताप्यसिद्धौ महाविद्यायाः साधन न पुरस्कायमित्यप्रयोजिके. महाविद्या इति भावः। श्रीमहाविद्या मानमनोहर प्रमाणमञ्जरीति ग्रन्यनामधेयानि एवंजातीयका अन्यऽपि अन्याः सन्ति । तत्र तत्र पग्विानि परपज्ञताधारणानि कानुमानान्यमयोजक- त्या व्यायवासिद्धान्त'नान्येवेत्यर्य: तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमाख्यटीकायुतः-(श्रीवेङ्कटनायवेदान्ताचार्यकृतः) अत्र नवभेदेन लादपनाह । साधनावापकले सति साध्यतमन्नातो धर्म उपा. पिरित्युदयनः । साधनाव्यापकत्वे सवि सापव्यापक इति समगन्दप्रवि- जवादीन्द्रः। अनो वानुमान केवलन्वपिलमपि साधनजातिव, त्वमाधानात् । जातिदिविधा, साधनहानिर्दूषणाविश्च । तत्र साधनजातिहाविद्या, दूपनजातिः प्रदिपसमा- पिरिति विचक्षणानां निर्मवः । एतत विटन्यने विलरेन द्रटनन् । बदो पक्रानुनानल नानुमानत्वासङ्ग इति । कुमारिलाइयो पतिरफिनं निरत्पन्ति, वादीन्द्रादयोऽन्वपिननिति विशेषं दर्शयति । एवं केवलान्वङ्गीकारे महाविद्यापीका कत्ला अपि केवलान्तपित्तात् । क्या च पूर्वोतं तनिराकरण न युखो ! किस सकलतात्तिः केवलन्दनी महाविद्येच्यो । त्य न भवति । प्रनत्वनिषेवलादीनां सर्वत्पत्वे वाम पनि टिम्सङ्गात् , ददनावे केवलपिवानाकादिति चोदपति-त्य इति । इत्यं बपिधार्ककर्क महाविद्यानुमानं न प्रतिदिलीपदत्र 4 विक- सादिति । पपतंभवं विकलान परवदितः । दसवेशा केवल निकम महाविद्यादिविभाग विषानुन, या अन्तरतिरकिन्द्रावधानिन- हरेलाह-दीदि । न पेलुल्ला दिनविनं न दिपकमिति । जन- ममिनापा-महाविद्या चेत् त्वमदिनः र दृष्टि, अभिपददि- पृ. ४८९ करिनारद विकल्ट्रंगरोदर ! भान पुन्महाविद्या हिन्दयन् न लादी, मनन्द : 6 ·-- पृ. सर्वदर्शनसंग्रहा-(मानानार्यकृतः) ९८ एन नगर्नुशास्तवितासमकारक मागणकासालमा ति स्पूलः प्रमाः । तमा निरटाकि शहरकिरण-" अनुन तण मनाने सति साधने । माITRAINRIT नोगान" इति । लक्षणावलीटीका न्यायमुक्तावली-(शेषशायरकता) केवलान्वयितलेन सत्प्रतिपालारामाः । गलान्नागिलौलापासंभगा। देश- लोकीविडम्बने तदनिकाला। २३ वादीन्द्रातु प्रसरेणुः सालपवावरतो महसे सति नापलाई परादित्याः । वादीन्द्रारत्येयमातुः-मालार्थत्वं तु अनाशनीयमेन, गुणले नेपामभ्युपगमा परत्वापरत्ववत् । पृ. ६ पृ. . ४२ .

·महाविद्याविडम्बनग्रन्थस्थविषयानुक्रमणी । प्रथमः परिच्छेदः । विषयः पृष्टम् ... २ ३ ... ... ... ११ ... ... १ ... ... अन्यकर्तुः महाविद्यादूपगोलाउनकौशलवर्णनन् महाविद्यागब्दसार्यनिरूपणम् केवलन्वपिहेतोः असिद्धत्वादिसकलदोगविरहान्महाविद्यात्वन् महाविद्याप्रकारकथनन् मथ पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविचाभेदाः १ नहाविद्या २ महाविद्या ३ महाविद्या ४ महाविद्या ५ महाविद्या ६ महाविद्या ७ महाविद्या ८ महाविद्या ९ महाविद्या १. महाविद्या ११ महाविद्या १२ महाविद्या १३ महाविधा १४ महाविद्या १५ महाविधा १६ महादिन :::: :: ... ... :: ... २६ २० ... :: ... ... ... ... ... " १८ नाविता ... ... : ... ... ... २० माविया २३ नरविका २२ नाविधा ... ... ... ...

·::: ::: ... रे ३ ३ ३. ... ... ... :: ... ... ५० विषय: २४ महानिना २५ महाविना २६ महाविना २७ महानिगा २८ महाविता २९ महाविना ३० महानिना अब सपशं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविगामेवाः ता १ महानिया २ महाविना ३ महाविता ४ महाविद्या ५ महाविधा ६ महाविधा ७ महाविद्या ८ महाविद्या ९ महाविद्या १० महाविधा ११ महाविद्या १२ महाविद्या १३ महाविद्या १४ महाविद्या १५ महाविद्या १६ महाविद्या १७ महाविद्या १८ महाविद्या १९ महाविद्या २० महाविद्या २१ महाविद्या २२ महाविद्या मथ विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या २ महाविद्या ३ महाविद्या ४ महाविद्या ... ... :: ... ... ... ... ... , ... ... ... ... ... ... :: ... ... ५६ ... ... ... :: . . ... ... ::: ... ...

·.......... विषयः पृष्टम्. ५९ ६० ... ६३ ... ... . ... ... ६४ ... ... ... ... ६५ ... ... ... ... ... ६७ ... ५ महाविद्या ६ महाविद्या ७ महाविद्या ... ८ महाविद्या ९ महाविधा १० महाविद्या ११ महाविद्या १२ महाविद्या अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १महाविद्या २ महाविद्या मूलानुमानपझं पक्षीकृत्य प्रवृत्तमहाविद्याभेदानां साध्यमपि पक्षीकृत्य प्रयोगाः १ महाविद्या स्य साध्यामावं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ मूलानुमानं पक्षीकृत्य प्रवृत्तमहाविद्यानां साध्याभावमपि पक्षीकृत्य प्रयोगा. १ महाविद्या ज्य पक्षनिष्टधर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तनानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ सपक्षनिष्टं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ विपक्षनिष्टं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अन्यकर्तु: महाविद्यानुमानभावीप्यवर्णनन् . महाविद्याताटनप्रवृत्तत्वापि अन्यकर्नु: महाविद्यावाख्यानप्रपलसमर्थनन् द्वितीयः परिच्छेदः। ... ... ६८ .. ... ६९ . ... ... ... ... ... ... ७२ तत्र ... ... " :: ... ... ... केवलान्यपिहेतुल्लमहाविद्यालधनारम्न: सकल्वलनिटत्वं केवलन्वयित्वमितिलशनतन्डनन् अलन्ताभावप्रतियोगित्वपिरहः केवलन्वपित्वनिति लपलप्डनन् अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वलन्टनन् अभावाभावखडनन् अप्रामाणिकाभावसमर्थनन् पोन्पानुपलब्धेरभावप्रमानवनिराकरपन ... ... ... ... ... ... ८४ ... ... ... ८७ ... ... ... - ·... ९२ ... ... ... ९८ ... ... ... ... ४२ विषयः पृष्ठम् अन्योन्याभावः अत्यन्ताभावश्चेति अभावैविध्यस्थापनम् निष्प्रमाणकाभावसमर्थनम् केवलान्वयिधर्मे बाधकोपन्यासः केवलान्वयिधर्मेण कस्यचिदपि व्यातिनास्तीति निरूपणम् ९३ साध्याभावववृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्यात्यभावसमर्थनम् अनौपाधिक: संबन्धः व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्याप्त्वभावसमर्थनम् व्याप्यत्वस्य साध्यगतत्वस्वीकारे व्याप्यत्वपक्षधर्मतयोभिन्नाधिकरणत्वात् केवलान्ययिनि व्याप्त्यभावनिरूपणम् ९६ यद्वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः साध्यस्य तत्त्वं व्याप्यत्वमिति व्यासिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्याप्त्यभावसमर्थनम् अविद्यमानविपक्षत्वे सति सपक्षे सत्त्वं मेयत्वादीनामभिधेयत्वादिव्याप्यत्वमिति भूषणमतनिराकरणम्... ९७ केवलान्वयिनि व्याप्यत्वासिद्धिसमर्थनमू तृतीयः परिच्छेदः। मङ्गलम् शिवादित्यादितार्किकैः अन्वयव्यतिरेकिहेतुमुपाधिदूपितं मत्वा केवलान्वयित्वेन महाविद्याः श्रिताः, तन्नि. राकरणाय ग्रन्थकर्तुर्वादीन्द्रस्यैप यत्नः इति निरूपणम् मेयत्वादिकेवलान्वयिहेतौ अश्रावणत्वोपाधिदोपोद्भावनम् अश्रावणत्वोपाधेर्दोषत्वे बीजम् अश्रावणत्वोपाधेः पक्षेतरत्वदोपादूपितत्वनिरूपणम् . न केवलं पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु महाविद्यासु अश्रावणत्वमुपाधिः, किंतु सपक्षविपक्षादीन् पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यास्वपि अयमुपाधिरिति समर्थनम् महाविद्यासंशितकेवलान्वयिहेतौ विरुद्धहेत्वाभासोद्भावनम् १०७ महाविद्याख्यकेवलान्वयिहेतौ अनैकान्तिकहेत्वाभासोद्भावनम् महाविद्याख्यकेवलान्वयिहेतौ सत्प्रतिपक्षहेत्वाभासोद्भावनम् महाविद्यानुमानेनैव महाविद्यायां दोपोद्भावनम् महाविद्यानां सिद्धान्तविप्लावकत्वदोपग्रस्तत्वसमर्थनम् सिद्धान्तविप्लावकत्वत्य पृथग्दूपणत्वं, अथवा प्रतिबन्धामन्तर्भावः इति निरूपणम् सिद्धान्तविप्लावकत्वस्य प्रतिबन्धतर्भावसमर्थनम् महाविद्यायाः स्वव्यायातकत्वसाधनम् महाविद्याया अनैकान्तिकानुमानस्य अनेकान्तिकत्वानुमाने, तन्न्यायन अनैकान्तिकत्वानुमानात् मूलमहा- विद्यानुमानानैकान्तित्वस्य तादवस्थ्यप्रतिपादनम् महाविद्याया अर्थान्तरतादोपोद्भावनम् धूमानुमाने महाविद्यावादिन: अर्थान्तरतापूर्वपक्ष: निरुतपूर्वपक्षनिरास: प्रोढिवादेन पुनरपि प्रकारान्तरेण महाविद्याया अर्थान्तरतादोपस्थापनम १०२ ... ... ... १२२ १२८ १२९ ... १३२ ... ... ... ... ... :: १४१ ...

·पृष्ठम्. १४२ ... : : १४३ १४५ ... १४९ ... ... १५२-१५४ - १५५-१५६ विषयः पुनर्भयन्तरेण अर्थान्तरतासमर्थनम् बाबातबलादपि महाविद्यानुमितिः शब्दानित्यवसाधनामेति प्रतिपादनन् प्रवीतापर्यवत्तानलादपि महाविधानमितिः शब्दानित्यवसिद्धावसमेति प्रतिपादनन् प्रन्योपसंहारः टीकाकारभुवननुन्दरदूरिमति. १ परिशिष्टम्- श्रीनवननुन्दरदरिविरचितं लघुमहाविद्याविहन्दनन्... २ परिशिष्टम्- श्रीकुलार्क नडितप्रणीतं पोडशानुमानात्मकनूल्दारलोकीमहाविद्यासूत्रम् ३ परिशिष्टम्- महाविद्या विवरण श्रीभुवननुन्दरदरिविरचितटिपनतमेतन् ... तत्र अभिधेपपरिपाठीवर्णनन् संन्यप्रयोजनाभिधानानावशासनाधानम् तत्र प्रथनानुमानन् हितीवानुमानन् तृतीपानुमान्न चनुपानुमानन पवनानुमान पद्यानुनानन्द सनानुमानन १५७ ... ... १६२ ... ... ... ... ... ... ... ::: ... ... ... .. ... नवनानुमान ... ... १८६ ... ... ... ... ... पोलानुन ... -

·(सूचीपत्राणि)
...
1 মাখানেনশীগিরিমাণ অ্যাসোনা না
II. भुवनसन्दरमरिकतमदाविधाविटमनटती उशिशितानां पन्या दिनानां मूत्रम्
III भुवनउन्दरमरिणा महावियाविष्टम्पनहत्ती प्रभूतानां लक्षणादीनां संपहः
IV महाविधाविदम्मानमन्यगतानां परिमापिकशदानां सुचीपत्रम
v महाविधाविद्यमानादिनन्यचतुष्टयगतचोकानां वांउक्रमणी.
VI शुद्धिपत्रम्.
...
...
...
...
.
•-

·ॐ श्रीवादीन्द्रपण्डितविरचित महाविद्याविडम्बनम् । वाक्षायचेतःप्रभवापराधप्रबन्धसम्वन्धतमःप्रकाश । उन्मुद्रितज्ञानसुधानिधान गौरीपते त्वां शरणं प्रपद्ये ॥१॥ श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचिता महाविद्याविडम्बनवृत्तिः । श्रीगौर्यस्य विभोलिपचापि पर्युक्ता पर्यय- द्रव्योद्यनयन्वयाप्यय नयानन्तेक्षणप्रेक्षणा । लोकालोक.ममेयगोचरमिता स्थावाददादं रनं दत्ते शाश्वतसोल्य स जयतामायाक्षरेक्ष्यो जिनः ॥ ६ ॥ यां कन्दप्रभवन्मृणालविलसत्तन्वालना मूर्तगां शक्ति पुण्डलिनी समुचलनवाचाराः किन्न्ती पचन्द्ररपि विचिन्त्य कविता वाचन निर्दन्ति हरेनु सा भावती श्रीशारदादेवता ।।२।। तादिनन्धविपचे पविधियाय मया ! तत्र श्रीगगरलारपुरुष वानिन्निनम् ।। ३ ।। श्रीमत्सपागमनमोऽभानुकल्पनीसोन्मुन्दरी प्रकोपदेशन जासाघमारसनि नियते नवान् तिमदासविचमान ! १ !! जय व्यास्वायते विधिमाविधाविकमनन् । साझापानलारण मन्दधीविया ॥ ५ ॥ (मपन) -नाहिलातादिनमा पाइप्वापरलारनामोदनमा श्रीभावान्दोमादिधान्यान ཡམ༌ ༌ རེ་ཝཡ ར སེམས་པ་ཡཔེ་རྟེ ཨམ་ཨཱ། གཏམཁས༌ महाविवाजिनमाना किसान कवि SHTR ·२ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं शिष्टाः कचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्तमानाः स्वाभीष्टदेवतानमस्कारपूर्व प्रवर्तन्ते इति पूर्वपुरुषमार्गानुवर्त- नाय निर्विघ्नं शास्त्रपरिसमाप्तये स्वपरयोमङ्गलाभ्युदयाय चादौ नमस्कारमाह-बाकायचेतः प्रभवे. त्यादि । हे गौरीपते महेश, त्वामहं शरणं प्रपद्ये । गौर्याः पतिः गौरीपतिरित्युक्तेऽन्योऽपि पुरुषवि- शेपः स्यादित्याशङ्कयाह-उन्मुद्रितेत्यादि । उन्मुद्रितं प्रकटीकृतं ज्ञानमेव सुधानिधानं येन सः । तथा तस्य संबोधनं हे उन्मद्रितेत्यादि । एतावत्युक्ते कियज्ज्ञानशाली पुरुषविशेषोऽप्येवंविषः स्यात् । तव्यवच्छेदायाह-वाकायचेत इत्यादि । वाकायचेतोभ्यः प्रभवो योऽपराधो दुष्टभाषणकरणचिन्त नादिरूपस्तस्य प्रवन्धः सातत्यम् । तस्य यः संवन्धः, तद्रूपमेव यत्तमः तिमिरं, तस्मिन्प्रकाशः प्रका- शरूपः । यथा हि भान्वादिप्रकाशेन तमःपटलं विलीयते, तथा महेशोपासनया वाचिककायिकमान- सदोपसंततिरपीत्यर्थः। एतावता एवंविधविशेषणविशिष्टत्वं महेश्वरस्यैव जाघटीति नान्यस्येति कर्तुर- भिप्रायः । इति प्रथमपद्यार्थः ।।१।। समुल्लसति वादीन्द्रचन्द्रे शङ्करकिङ्करे । उन्मीलन्ति महाविद्यादोषकैरवकोरकाः ॥ २ ॥ (भुवन०)-अथ ग्रन्थकारः स्वस्य महाविद्यादूपणोद्धोपणायां कौशलं प्रचिकटयिपुराह- समुल्लसति वादीन्द्रचन्द्रे इत्यादि । वादीन्द्र एव चन्द्रः । तस्मिन्समुल्लसति दोपकैरवकुड्मला उन्मी- लन्ति विकसन्तीत्यन्वयः । यश्चन्द्रः स भगवतो भालोपासनलालसतया शङ्करकिङ्करः स्यात् । तथा तदुदये कैरवकोरकोल्लासः स्यादेवेति युक्त एवायमर्थः ॥२॥ अथ महाविद्या कथं समुत्पन्नेतिवाच्यमार्याद्वयमुच्यते-- भाट्टा नित्यं शब्दं योगाद्या वादिनस्त्वनित्यं च । प्रतिजानते ततोऽयं जातस्तेषां विवादोऽत्र ॥१॥ तत्तस्यानित्यत्वं प्रतिपादयितुं तु भाट्टवादीन्द्रान् । योगांचायाँ वर्यः कृतवानेतां महाविद्याम् ।। २ ।। अनाद्यपरिच्छेदे महाविद्यानुमानानि वादीन्द्रेण प्रोक्तानि । तत्र महाविद्यास्वरूपमज्ञात्वा महा विद्या दुरधिगमेत्यतो महाविद्यारहस्यं पद्यत्रयेण प्रकाश्यते । तथा हि- अन्वयिव्यतिरेकित्वोपेतमूलानुमाविधौ । महाविद्यानुमानं तु प्रयोज्यं केवलान्वयि ॥३॥ यत्र मूलानुमानं मुख्यानुमानमन्वयव्यतिरेकि स्यात् तत्र महाविद्यानुमानं प्रयोज्यम् । विं विशिष्टं, केवलान्वयि । तथाहि-अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत् इत्यत्रान्वयव्यतिरेकिणि मूला नुमाने महाविद्यानुमानं यथा-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणेत्यादि । इदं च केवलान्त्रयि एवेत्यर्थः ॥ महाविद्यानुमानेषु सर्वप्वेते भावा विचार्याः । तथाहि- शब्दस्यास्थिरतोपलक्षणमिदं साध्यं तु चित्तेप्सितं दृष्टान्ताय च केवलान्वयितया स्थाप्याः पदार्थाः समे। १ योगाचार्यो 'इति च पुस्तकपाठः। - ·महाविद्याविडम्वनम् । ३ सर्वत्रैव यथार्थसिद्धियुगलावृत्तिर्विचार्या विधे- त्याचं सर्वमवेक्षणीयमखिलप्रौढानुमानेप्विह ॥ ४ ॥ जन महाविधानुमानेषु यत् शन्नानित्यता साध्यते तदुपलक्षणम् । तेनानेन प्रकारेण स्वचिते- प्सितं नित्यत्वानित्यत्वतत्त्वासत्त्वपौरुषेयत्वापौरपेयत्वसकर्तृकत्वाकर्तृकवादि सर्व साधनीयम् । तत्र शब्दस्यानित्यतासाधनावानुमान नियते । तथाहि-अयं शन्नः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणानित्य- निष्ठधर्मवान् , मेयत्वात्, घश्वत् । अयानेनैवानुमानेन श्रुतेः पौरपेयले सान्यते । तवाहि-श्रुतिः स्वस्वेतरवृत्तिवरहितपौरपेयनिष्टाधिकरणं, मेयत्वात् , घटादिवत् । एवमनेन प्रकारेणान्यदपि सर्वा. नुमानः सबै साधनीयम् । दृष्टान्ताय च केवलान्वयीति । अत्र नहाविद्यानुमानेपु सर्वे नित्या अनि- त्याञ्च पदार्थातद्धर्माच दृष्टान्तीकार्याः । पझं पझतुल्यं च वर्जविता पझतुल्यानां पक्षवत्सन्दिग्वसा- ध्यवत्वात् । पक्षे च स्वसाध्यसाधने तदेव । पझतुल्येबपि तत्ताप्यसिद्धेः । अत्र च सर्वेऽपि सपक्षाः कुत इत्याशङ्कायां केवलान्ववीयुक्तम् । महाविद्याहेतोः केवलान्वयित्वात् , केवलान्वयिनि विपक्षा- भावान्, तऽपि पदार्थाः सपक्षा एव । सर्वत्रैवेत्यादि । सर्वत्रै नहाविद्यानुमानेषु प्रायो युगलावृत्ति- विचार्या त्रिधा । तथाहियो धर्मः स्वस्मिन्नेत्र वर्तते न स्वेतरस्मिन् , सोऽपि स्वंतररूपे युगले न वर्तते । तया चः त्वेतरस्मिन्नेव वर्तते न त्वस्मिन् , सोऽपि स्वस्खेतरयुगले न वर्तते । तथा यः स्वस्मि- न्त्वेतरमिंश्च न वर्तते, सोऽपि स्वस्वेतरयुगले न वर्तते । अत्र चानुनाने शन्दे विचार्यमाणो धर्मः शब्दत्वादिः त्वमिन्नेव वर्तते न स्वेतरलिन् , ततः स युगलावृत्तिरुच्यते । त्या दृष्टान्ते घटादौ विचार्यमाणाः परसादयः वेतरस्मिन्नेव वर्तन्ते न स्वस्मिन् , तथा क्षाप्युभयत्राप्यवर्तिनो भवन्ति, तेऽपि युगलावर्तिन उच्चन्त इत्यर्थः । इत्यादि सबै यथार्थसिद्धि अर्थसिद्धयनविक्रमेण विचार्यमिति काव्यार्थः ।। एवंविधं साध्यानित्यतां पिता शब्दस्य नोलयत एव तत्मान् । शब्दोऽस्थिरः सादिति पारिशेप्यात्तर्वानुमानेष्विह साध्यसिद्धिः ॥ ५ ॥ एवंवियं स्वस्वेतरवृत्तिवानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मानित्यादिन्यं महाविद्यासाव्यं शब्दस्य पक्षी- कृतत्यानित्यतां विना नोत्पचते । तत्माच्छन्नोऽनित्यः त्यादित्येवंविधारिशेप्यासर्वनहाविद्यानुमा- नेपु अनित्यत्वादिल्लत्ताध्यसिद्धिर्विधया । यतः प्रायेन हि नहाविधानुनाने पारिशेयेर शिव- क्षिततान्यसिद्धिविधीयते । परिशेपलझणं वेदन-प्रसततिपयेऽन्यत्राप्रसंगाच्छिवमाणे संप्र- त्ययः परिशेषः !" इति पद्यार्थः ।। केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकतीत्यपर्यवसान- बलादन्वयव्यतिरेकिसाध्यविशेपं वाचभिमतं साधयन्ननावियेत्युच्यते । तस्य च महाविद्यात्वमसिद्धत्वादिसलदोषविरहः । प्रमेयत्वादीनां निणांतपक्षवृत्ति- त्वेन पक्षधर्मत्वासिद्धेरसम्भवात् । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धौ साध्या- । । 'सर्वमहा' इति च पुस्तकपाटः। • 'पिचर इतिच पुत्तरपाटः।३."तिहादिन इनिज प्रत्तकपाः।

·श्रीवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं - । भावाधिकरणविपक्षरूपव्यावयांसम्भवेन यस्य कस्यचिदुपाधित्वेनाभिधीय. मानस्यावश्यकपक्षेतरत्वदोषग्रस्तत्वेनोपाधित्वानुपपत्ती व्याप्यत्वासिद्धेरपि निरस्तत्वात् । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धत्वेनैव च साध्याभाववन्मा- वृत्तित्वसाध्याभावववृत्तित्वसाध्याभावसाधकसमानवलसाध्याभावसाधका- धिकवलरूपाणां विरुहत्वानकान्तिकत्वप्रतिपक्षयाधानामप्यनुपपत्तेः । विप- क्षाभावेन च विपक्षवृत्तित्वशङ्कासंभवेन तन्निवृत्त्यं तर्काकाङ्क्षाभावेन तर्कविर- हादीनामप्यदूषणत्वादिति । (भुवन०)-खण्डनीयस्वरूपानिरूपणे खण्डनरूपविडम्वनं निस्पयितुं न शक्यम् । मतो ग्रन्थकारः प्रथमं महविद्यां विवक्षुस्तल्लक्षणमाह-केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुरित्यादि। हेतुर्महाविद्या उच्यते । किं कुर्वाणः । प्रवर्तमानः । कस्मिन् । केवलान्वयिनि व्यापके । महाविद्यासाव्ये इत्यर्थः । किं कुर्वन् । साधयन् । किं कर्म । अन्वयव्यतिरेकिसाध्यविशेषम् । अन्वयञ्च व्यतिरेकचा- न्वयव्यतिरेको । तौ विद्यते यस्य सोऽन्वयव्यतिरेकी, अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यादेर्मूलानुमानस्य हेतुः । तस्य साध्यविशेषमनित्यत्वादि । तच्च किंविशं, वाद्यभिमतम् । कस्मात्सायन् । पक्षे व्यापकेति । पक्षे शब्दादौ घटात्मादौ वा महाविद्यासंवन्धिनि । व्यापकं साध्यं महाविद्यायाः । तस्य प्रतीतिः परिज्ञानं, तस्या अपर्यवसानमनुपपत्तिः, तबलात् । इदमत्र हृदयम्-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वान- धिकरणानित्यनिष्ठधर्मवान् इत्यत्रैवविधं महाविद्यासाध्यं शब्दे तदैव त्याद्यदि शब्दस्यानित्यत्वं भवेत् । नान्यथा । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वं स्वीकर्तव्यमित्येवमनुपपत्तिबलात् वादिनोऽभिमतमनित्यत्वादिरूपं साध्यं साधयन् हेतुर्महाविद्योच्यते इति संटङ्कः । महाविद्याहेतोर्महाविद्यावं किमुच्यते इत्याकांझा- यामाह-तस्य च महाविद्यात्वमिति । तस्य महाविद्याहेतोर्महाविद्यात्वमसिद्धत्वविरुद्धत्वादिसकल- दोपविरहः । असिद्धत्वादिदोपविरहे हेतूनाह-प्रमेयत्वादीनामिति । मेयत्वादयो महाविद्या- हेतवो हि निश्चितं पक्षे वर्तन्ते इति तेषां पक्षधर्मत्वासिद्धरसंभव एव । एतावता महाविद्याहेतोः पक्षधर्मत्वासिद्धत्वमसिद्धस्याद्यो भेदो निराकारि । अथासिद्धद्वितीयभेदो व्याप्यत्नासिद्धत्वं, तदु- त्यापनाय हेतुमाह केवलान्वयिनीति । केवलान्वयिनि महाविद्याहेतौ साध्यं महाविद्यासाध्य, तत्य योज्भावस्तस्याप्रसिद्धौ । कोऽर्थः । महाविद्यासाध्यस्य केवलान्वयित्वेन काप्यभावो नास्ति । ततः साध्याभावाप्रसिद्धौ सत्यान् । साध्याभावाधिकरणेति । साध्यं महाविद्यासाध्यं, तस्य योऽभाव, तस्याधिकरणं यो विपक्षः, तद्रूपत्र्यावर्त्यस्यासंभवेन यस्य कस्यापि दीयमानत्योपाधेरवश्यभावी यः पक्षेतरत्वदोपः, तद्वस्तत्वेन । अयमाशय:- 'साधनाव्यापकः साध्यव्याप्तिक उपाधिः' इत्युपाधिला. णम् । स चोगाधिः सपक्षे दीयते, तथा पक्षे विपक्षे चावर्तमानो विलोक्यते, यथा-विमता हिंसा अधर्मसाधनं, हिंसात्यात् , म्लेच्छहिंसावदित्यत्र म्लेच्छहिंसायां निपिद्धत्वमुपाधिः । अयं च साधना १ "वश्यप' इति ज पुस्तकपाठः। २ 'तरत्वादिदों इति ज पुस्तकपाट । ३ ‘साध्याभावववृत्तित्व' पति पदं स पुलके नाति । ४ वसत्प्रतिपक्षत्ववा' इति ज पुस्तके ६ 'त्याशदायामाइ इति च पुस्तकपाठः ।

·महाविद्याविडम्वनन् । ५ । । व्यापकः सायन्यापकन्चास्ति । तया पझे विनतहिंसात्पे विपझे देवपूजादौ च स उपाधिन वर्तते । । पक्षविपश्योधिवत्वेन निपिद्धताभावात् । एतावता चोपाधेः पक्षविपक्षी व्यावलों भवतः । यत्र चोपाधेः पक्ष एव व्यावलः त्यान्न तु विपक्षः, तत्रोपायः पक्षेतरत्वं दोषः । यतः पझेतरत्योपायित्वे अग्निमान्यं पर्वतो धूनबत्तादित्यत्रापि पर्वतेतरत्वनुपाथिः त्यान् । तया च सर्वानुमानोच्छेदः प्रस. ज्येत । तलाइन महाविद्यानुमाने विपक्षस्यैवाभावात् विपक्षल्पव्यावासंभवेन यः कञ्चनोपाधि- ल्यायिष्यते स पक्षेतावदोषप्रतो भविष्यतीति महाविद्यानुमानोपाधेल्पाधित्वानुपपत्तौ सत्यां किमित्याह-व्याप्यत्वासिद्धरपि निरस्तत्वादिति । इमत्र तत्त्वम्-औपाधिकव्यातिको व्यायः लासिद्धः। स चासिद्धभेद एव । अत्र चौपाधेरभावाव्याप्यत्वासिद्धरयभाव एवेति महाविद्याया असि- द्धता निरस्ता । अथाविरुद्धत्वादिदोपनिरासाय हेतुमाह- केवलान्वयीत्यादि । केवलान्वयिनो महा- विद्यानुमानत्य यल्लाघ्यं तदभावत्य यदप्रसिद्धत्तम् । अयं भावः-साध्याभावो हि विपझे भवति । मत्रच बलान्वयित्वेन विपक्षाभावात्सायाभावाप्रसिद्धिः । तेन हेतुना किमित्याह-साध्याभाव- वन्मानत्तिवेति । अत्र मात्रशब्दोऽरव्यवच्छेनी । ततः साध्याभाववति विपक्षे एव यो वर्तते न तु सपक्षे, एतावता विरुद्धः । पक्षविपक्षमात्तिविस्तः इति तल्लक्षणान् । साध्याभाववत्तित्वेति । साध्याभाववति विपके वर्तते । अत्र मात्रशन्नाभावात्लपक्षेऽपि वर्तते । तथा चानशान्ति, पक्ष- त्रयवृत्तिानकान्तिकः इति तहागान् । नाध्याभावनाधकसमानवलेति । साधाभावनायकः सन पूर्वहेतोः समानवल. एतावता सत्यतिपक्षापरपर्यायः प्रकरणसमः, 'तुल्यदलहेतुसादितसाम्यन्यतिरेका प्रकरणतमः' इति तल्लक्षणात् । साध्याभावसाधकाधिकवलेति । एतावतानुमानवाधितकाला त्वयार- दिष्टः । यत्र पूर्वलाइनुमानादुत्तरननुमानं समानवलं स्थान तत्र प्रकरणननवन, पत्र व पूर्वानुमानाद- परकृतानुमानमधिकरलं स्यात्तत्रानुमानवाधितकालात्ययापदिप्रत्वम्, इति प्रकरणसमानुमानयापित कालालयापदियो दः । प्रतिपक्षमाधानामिति । प्रतिपक्षः प्रकरणसनः । वायः कातत्यादि। एकादता असिद्धत्वादिहेत्वाभासपञ्चकं महाविद्यायां निराले । ननु दयारि सकलदोषिव्हः क तर्कविहादीनामपि दूपत्यादित्या पाह-विज्ञाभादेनेति । भत्र हि. विज्ञानादन हनीचा विपशवृत्तिबाराका तत्वा अन्यभावः एव, तन कारन । तन्नित्यमिति । विशनिवागहानि- वृत्त्यर्थम् । तशिवाभावनेति । ताकाहाणभावलेन । तदिहेत्यादि । जसमादाय अनेक हेतु वटु, महाविद्या कामी साना मृत्. किस रिकारम् । विवाहायां दिलो- पदते यथा-भिमान तो धनवन्यात् मानना दिल्या भूमपन्न भवन, पहिनन् भूत. विझे किंगारनियामा विपक्षमा प्रपोयः । वाद-पदनभिः स्थान दिन प्रसज्येत, दया जलाप्रमादि-इति विश्वास भूनमयदे तो विनिमय गिनः बन च विशालकाय पानामा, तनवटा सा नमाना किसान दिल्ली ला देयं महाविद्या बहुप्रकारा-सानिदन्वयम्वनिरिमा पनीर प्रवर्तते, काचिस कानिहिपतं. काफिलाध्य. काचिन्तामानावनिन्दादि । (वन)- रोनाविकार मनि नागनार-मा ३६ - . - ·६ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं विद्या बहुमकारेति । काचिदन्वयव्यतिरेकिण इति । अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यादेर्मुख्यानुमान- स्यान्वयव्यतिरेकिणः पक्षं शब्दादिकं पक्षीकृत्य प्रवर्तते इत्यर्थः । साध्याभावमित्यादि । साव्यं विवक्षितमनित्यत्वादि, तस्याभावः साध्याभावः । अनित्यत्वादिविपरीतं नित्यत्वादिसाध्यमित्यर्थः । अत्र चादिशब्देन पक्षमात्रनिष्ठं धर्म, सपक्षमात्रनिष्ठं धर्म, विपक्षमात्रनिष्टं च धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्या गृह्यन्ते । १ तत्राद्या यथा-शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्रान्वयव्यतिरेकिणि अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वालधिकरणानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वाद्धवदिति। १ (भुवन०)-तत्र ‘पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वृत्तिपक्षगम्' इति कुलार्कपण्डितनिर्मित- महाविद्याग्रन्थस्थं कारिकार्यमुद्दिश्य पक्षं पक्षीकृत्य या महाविद्या प्रवर्तते प्रथमं तामाह-अयं शब्दः स्वस्वेतरत्तिवेत्यादि । स्वशब्देन पक्षीकृतः शब्दः परामृश्यते, स्वेतरशब्देन च पक्षीकृतशब्दादन्ये सर्वेऽपि पदार्थाः । स्वश्च स्वेतर च स्वस्खेतरे । तेषु वृत्तिर्वर्तनं येषां धर्माणामभिधेयत्वप्रमेयत्वादीनां, ते स्वत्वेतरवृत्तयः । तेषां भावः स्वस्वेतरवृत्तित्वम् । तेन अनाकान्तस्तेनानाश्रितः । अनित्ये निष्टा अवस्थानं यस्य सोऽनित्यनिष्टः । स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तश्चासौ अनित्यनिष्ठश्च तस्य धर्मस्यावि- रणनाश्रय इति विग्रहः । शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते शब्दत्वनित्यत्वाद्यधिकरणत्वसिद्धया अर्थान्तरता म्यान, तन्निवृत्त्यर्थमनित्यनिष्टेत्युक्तम् । शब्दोऽनित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते च मेयत्वादिना अर्थान्तरता ग्यात् । अत उक्तं स्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठाधिकरणमिति । एवमप्युक्ते चाप्रसिद्ध विशेषणता । पन्नमात्रनिष्टानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमेवंभूतार्थस्य पक्षादन्यत्र घटादौ दृष्टान्तीभूतेऽसंभवेनाप्रसिद्धिः, अत उक्तं स्वेनि । पनव्यतिरिक्तयु पक्षतदितरवृत्तित्वरहितो धर्मः पक्षान्योन्याभावः सर्वत्रारतीति नाम- सिद्धविशेषगता । शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्येतावत्येवोच्यमाने व्याघातः । बन्य कन्यचिदपि शब्दधर्मस्य शब्दतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वस्यासंभवात् । यस्य कस्यचिदपि शब्दस्य शब्दत्वाश्रयत्वेन शब्दत्वान । शब्दान्तगपेक्ष्या च शब्देतरत्वात् । अत उक्तं अयमिति । तथा च न व्यापात: । एतच्छन्दमात्रवृत्तेर्यस्य कस्यचिदपि एतच्छन्दत्वादेर्धर्मस्यैतस्मिन्नेव शब्दे पक्षीकृते वर्तना. दन्यत्र चावर्ननादिति । तस्माच्छन्दविशेषस्य अनित्यत्वं प्रसाध्य सर्वशब्दानामपि तदृष्टान्तावष्टम्मेन तामायनीयमिति । स्वन्दनावृत्तित्वानाकान्ताऽनित्यनिष्टश्च धर्म एतच्छब्दत्वादिः पक्षेऽनित्यत्वं विना न नमवस्येव, तेन शब्दानित्यवसिद्धिः । सपझे च सर्वत्र पक्षान्योन्याभावादिधर्मो शेयः ।। यमुनरत्र कैश्चिदुक्तं स्वस्तरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वं नाम स्ववृत्तित्वविशि- उत्पनरनित्वात्यन्नाभावः । विशिष्टं च न विशेषणविशेष्याभ्यामन्यकि- चित् । विशिष्टाभावोऽपि विशेषणामावविशेष्याभायोभयाभावयेभ्यो न व्य. निरिः कश्चित् । तेन स्ववृत्तित्वविशिष्टस्वनरवृत्तित्वाभावास्ववृत्तित्वाभावो वा स्यात् न्वेनरवृत्तित्वाभावो वा, उभयोरभावद्रयं वा। आये स्ववृत्तित्वा- नामान्तवनात्यनित्यनिष्ठधर्मवान्पक्षः इति प्रतिज्ञायः स्यात् । नया च व्या. पातः । नहि पक्षकृतित्वहितः पक्षे वर्तते इति संभवति । द्वितीये च स्वं. ।

·महाविद्याविइन्वनम् । तरवृत्तित्वानाक्रान्तस्ववृत्त्यनित्यनिष्टधर्मवान्पक्ष इतिप्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा चामसिडविशेषणत्वम् । न हि पक्षेतरवृत्तित्वरहितः पक्षेत्तिरनित्यनिटो धर्मः पक्षनिष्ठानित्यत्वसिजे पूर्व शक्योऽधिगन्तुम् । तृतीये च स्ववृत्तित्वानाक्रान्त- स्वेतरवृक्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मवान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा च पूर्वोपपादिनव्याघानामसिडविशेषणत्वे दुवार । एवं महाविद्यान्नरवपि व्या- घाताप्रसिद्धविशेषणत्वादयो द्रष्टव्या इति । श्रीमदानन्दपूर्णविरचिता महाविद्याविडम्बनटीका । (आनं०)-x x *नन्यदूत सर्वत्रोहनीयमित्याह-एवमिति । (नुवन)-विडन्धनकामन्तरगविनाविनं दूषः प्रस्तावयति-पुनरिति । स्ववेतन्य- तित्वानाक्रान्तत नामेति । यः ऋयनानित्यवती धनः शब्द साधयितुममिततन्य स्वस्तात. तितानानान्तर विद्यते। तम स्वकृतित्वविशिटं यत्वेकरवृत्ति तत्वात्पन्नानानन । विकि चन विशेषारिशेप्याभ्यानन्यनिति । अत्र वत्तित्वविशिष्ट खेतित्वमुन्न् । नत्र विशिष्टनिदि भावामानमानिदेशन्य विशिष्ट सेवा । तद विशेष विनयन्तम् । न नतोऽन्यादि। विशिष्टाभावोऽपीति । विभिनयाभावापि विवाभावी का, विदयामागे . नया- वियोगभादूचं २, न अतिरिक्त प्रक्रिन् । साना वितिटानल मानन्न 1 अप सन्तिम विनिम्नतिनमान्य विकल बुलेननकानी वादि मोर- भावयं वेति । यति माग्वृनिकामा वोल्माका ! दरले पनिदर- आद्य इति । ब्यालेनादकताकलिन बनि-नया देवि मानन्दादी-नईति नदि इब्दादिमनिमीत: नानादिनिनिलनिटी : महावित इन्दिर वति । केन पनिवारी कन्द पाउनकार : अब हिनः पल्ला प्रेमाकालिका कनीय चति । पनिरको पनि ६ - निरनिटी को बहन म र द्वितीय कंद माने-दिन का नामानिमी पानिन्टेनरल ... नकारी - ·८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तृतीये चेति । तमेव दूषयति-तथा चेति । पनवृत्तिवरहितः पक्षे वर्तते इति व्याघातः । पक्षेतरवृत्तित्वरहितः पक्षवृत्त्यनित्यनिष्ठो धोऽसिद्ध इत्यर्थः । उक्तं दूषणमन्यत्रापि ज्ञेयमित्यति दिशति-एवमिति। तयुक्तम् । यथा पक्षवृत्तिधर्मपु पक्षवृत्तित्वं धर्मः, यथा च पक्षेतरवृ- त्तिधर्मेबु पक्षेतरवृत्तित्वं धर्मः, एवं ये पक्षे तदितरस्मिश्च वर्तन्ते धर्माः तेषु पक्ष- तदिरवृत्तित्वं नाम धर्मः । तदत्यन्ताभावश्च स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वम् । त- द्वांश्च स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तः । स चासावनित्यनिष्ठश्च । तेन स्वस्वेतरवृत्ति. त्वात्यन्ताभाववदनित्यनिष्ठधर्मवान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा च न व्या- घातः । पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मसिद्ध्यापि प्रतिज्ञावाक्यार्थस्योपपन्नत्वादिति। न चाप्रसिद्धविशेषणत्वम् । पक्षमात्र निष्ठधर्मात्यन्ताभावपक्षान्योन्याभावयोः पक्षव्यतिरिक्तनित्यानित्यनिष्ठयोरुक्तरूपयोरुभयवादिसिद्धत्वादिति । एवं महा- विद्यान्तरेष्वपि व्याघताप्रसिद्धविशेषणत्वे परिहरणीये। (आनं०)-समाधत्ते-तदिति । स्ववृत्तित्वेन विशिष्टं स्वेतरवृत्तित्वं, तदत्यन्ताभावः स्वस्वेतर- वृत्तित्वानाक्रान्तत्वमिति न विवक्षितं, किन्तु स्ववृत्त्या विशिष्टा स्वेतरवृत्तिः, तदभावः स्वस्वेतरवृत्तित्वं, तदत्यन्ताभावस्तथा विवक्षित इति सदृष्टान्तमाह-तथेति । प्रतिज्ञापर्यवसानमाह-तेनेति । एवमपि व्याघाततादवस्थ्यं विशिष्टवृत्तिनिष्टधर्मनिपेधस्य विशेषणीभूतस्ववृत्तिनिषेधेन वाच्यत्वादित्य आह- तथा चेति । विशेष्यभूतस्वेतरवृत्त्यभावेनापि विशिष्ट वृत्तिनिष्ठधर्मविशेषोपपत्तेरिति हेतुमाह-पक्षमा- बेति। तथा च पक्षस्यानित्यत्वसिद्धिः, अपरथा पक्षमात्रवृत्तेरनित्यनिष्ठधर्मत्वासिद्धेरिति भावः । पक्ष- स्यानित्यत्वसिद्धेः प्रागेवभूतधर्माप्रसिद्धया अप्रसिद्धविशेषणत्वमन्त्राह-न चेति । (भुवन०)-उक्तदूपणपरिहारमाह-तदयुक्तमिति । स्ववृत्तित्वेन विशिष्टं यत् स्वेतरवृत्तित्वं तदत्यन्ताभावः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वमिति न विवक्षितं, किन्तु स्ववृत्त्या विशिष्टा या स्वेतर- वृत्तिः तदत्यन्ताभावस्तथा विवक्षित इति । यथेत्यादि दृष्टान्तोपन्यासपूर्वकं दान्तिकमाह-एवं ये पक्षे तदितरस्मिश्चेति । अयमभिप्रायः केवलं स्ववृत्तित्वानाक्रान्तत्वं केवलं स्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वं च यस्यानित्यवृत्तेधर्मस्य स्यात् स शब्दे न निपिध्यते, किन्तूभयवृत्तिर्निपिन्यते । स च सत्त्वप्रमेय- त्वादिः । प्रतिज्ञापर्यवसानमाह-तेन स्वस्वेतरवृत्तित्वात्यन्ताभावेत्यादि । स्वस्वेतरयुगले वृत्तियेंपों धर्माणां सत्त्वप्रमेयत्वादीनां तेपु स्वस्वेतरवृत्तित्वं नाम धर्मः, तस्य योऽत्यन्ताभावः, तद्वान् यः कश्चनानित्यनिष्टो धर्मः श्रावणत्वकृतकत्वादिः, तद्वान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्थः स्यादित्यर्थः । तथा च न व्याधातः । अत्र हेतुमाह-पक्षमात्रेति । पक्षमात्रवृत्तियोंऽनित्यनिष्ठो धर्मस्तत्साधनेनापि प्रतिज्ञावा- क्यार्थस्योपपन्नत्वादित्यर्थः । अप्रसिद्धविशेपणत्वमप्यत्र पक्षे न स्यादित्याह-न चेति । अत्र हेतुं ब्रूते- पक्षमात्रनिष्टधर्मात्यन्ताभावेति । पक्षनाननिष्ठा ये धर्माः शब्दत्वश्रावणत्वादयः, तेपामत्यन्ताभावश्च १ था पहें इति ग पुस्तकपाठः। २रताल्पोपपनयोरभ' इति ज पुस्तक पाठः। । , ·महाविद्याविहन्वनम् । ९ पझान्योन्याभाव । तयोः किंविशिष्ट्योः । पश्यतिरिक्षनित्यानित्यनिष्टयोः । पक्षः शलः, तच. तिरित चे नित्या लालाइयोऽनित्यान्य घटाइयः, तनिष्टयो. तवर्तितोः । पुनः किल्पयो । उक्त रूपयोः पत्तेतरवृतित्वानानान्तानित्यनिष्ठयोः । वाविप्रतिवादिनोत्भयोरपि तिद्धवादित्यर्थः । ये तु सामान्यतः शब्दः शन्दतदितरवृत्तित्वानानान्तानित्यनिष्ठाधिकरण- मिति प्रतिजानते. तेषां स्पष्टो व्यायातः । रस्य कस्यचिदपि शब्दधर्मस्य शब्द- तदितरवृत्तित्वेन शब्दतदितरवृत्तित्वानानान्तरल्यासंभवात् ।यस्य कस्यचिदपि शब्दस्य शब्दत्वानयत्वेन शब्दत्वात्, शान्तरापेक्षया च शन्नेतरत्वादिति । (जानं०)-अचमिति पक्षविशेषगं हित्वा शमनानं धावत्य प्रदुल्यता लाववादित्यत लाह-ये विति । जाकाशविशेषगलादः शानमात्रवृत्तेः शक्तदितरवृत्तिवाभावाच्यं व्यायातस्त- बाह-वस्य कस्यचिदिति । शब्दत्वाधिकरणतियोगितरेतराभावाधिकरणनिष्टलाभावात् कर्य शदेन्तरवृत्तित्वमत्राह-पत्य कल्पचिदपि शब्दस्येति । (भुवन०)न्नु पझमात्रनिष्टधर्मात्यन्तामावरज्ञान्योन्याभाववत्तयोः त्याने यथानुन पझ- भावनिष्टधर्मान्योन्यासावपज्ञात्वन्ताभावयोरपि ग्रहणे को दोषः। उच्यते। पक्षमात्रनिटधर्नान्योन्यामा- पत्य वैज्ञपिकानां मते धधनिगोभिन्नत्वेन शदेऽपि वर्तमानत्वात् वरदेवरवृनिवेन तद्दत्तिवान- विकरणत्वानुपात्तिः । पात्यन्तामारस्य चाकाशाऽवृत्तित्वेन स्टान्तलानुपपत्तेः केबलावधित्वन्या. पातच त्यादिति न तयोर्ग्रहणन् । एक्सप्रेऽपि सर्वत्र महाविद्यानुनानादो पक्षमात्रनिर्मात्यन्तामा- पज्ञान्योन्याभावयोमहजे कारण क्षेयम् । तेषां स्पष्टो व्यायात इति । अपनः । अत्रापमितिम दिन सामान्दैन झन इल्लुचना नेऽनित्यवृत्तित्वेन सिकायपिषितस्य महलवानवादः सर्वधर्मत्य पलिन्मानिधिति - त्यादिरूपे पक्षीश्वराई पसीजमनादितरहिन पटलदत्यादि शब्दान्टरे २ - नत्वेन शतदितरवृत्तित्वेन तानाशान्त नोपप । सत्र चानिवृत्तिवन तिनदितिः शन्नतादिः समदनः शदतदितरवृत्तिलानानन्तो विलोस्यो । रूट एक व्याकरः । अचनियुचनाने तु एकदमादिरेव ६ः अनियसिन विशितः निकायपिदिन! स चैतन्छन्द एक पतन पोतिन तत्र यायद इति । स 'पन्य करिता इत्यादिना सध्यति-पत्य कस्यचिदशीति । सत्याला कामाविमला दान। तलाइकैकमेव शब्दादिकं धर्मिनं निप्प पीकृत्य सर्वमहाविद्यार योगो द्रष्टव्यः । पहा मादः शदशकदलिन्टियानानालानित्यनिटदि. करणमिति सामान्यतः प्रयोत्तेच्या प्रनित। (आन)-जामविशेषलानिय प्रसाद दाम्न स्टार दान करने - किन निसिप उगाना ! .

·१० मानन्दपूर्ण-भुनगुनारागिनी कागुन प्रयोगः सर्वशब्दानित्यत्ववियः इदात गाह-यदेति । शब्दशकदेतरेति । शन्दशन शब्दलानिकरणल्य तदितरशब्देन शदवानशिकरणस्य विशक्षितत्याना प्रारमनदोगनु प्रति भावः । (भुवन० )-तस्मादेकै कामिति । अयं विवक्षिनो पटपटादिशल इत्ये मिला शव पृथक् पक्षीय विवक्षितानित्यायसाधनेन तहमान्तावयम्भेन राशियानामनित्यवं प्रमाणमिति भावः। 'सर्वशब्दानामनित्यत्वप्रसाधनाय प्राह- यदा शब्दः शब्दशन्दलेति । शयः शदनाभिकरणं सर्वशदः शब्दत्वरहितं शनवानविकरणं सर्व मित्रां, न यत् निमत्वं तेन आनाकान्तो यः कन- नानित्यनिष्ठो धर्मस्तथानिकरणं शद इत्यर्थः । अत्र शासन शवतावितरणल, शत्वर- हितशब्देन च शमत्वानाधिकरणस्य विवक्षितत्वास प्रागीनदोगानुयभिप्रायः । ये तु अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तिव्यतिरिक्तानित्यनिधर्माधिकरणमिति प्रतिजानते, तेषां सिद्धसाधनं स्पष्टम् । स्वस्वेतरवृत्त्यभिधेयत्वादिव्यतिरिक्तस्व- स्वेतरवृत्त्यनित्यनिष्टप्रमेयत्वादिधर्माणां पक्षनिठत्वेन वादिप्रतिवादिभ्यासगीकृत- त्वादिति । तस्मात्सर्वत्र तव्यतिरिक्तादिपदस्थाने तत्त्वानाकान्तत्वादिपदं प्रयोक्त- व्यमिति। (आनं०)-एकदेशीयधयोगमनुवदति-ये विति । स्वस्मिन्स्वेतरेषु च वृत्तिर्यस्य स स्व. स्वेतरवृत्तिः, तस्माध्यतिरित्तोऽनित्यनिष्ठो यो धर्मस्तदाय इत्यर्थः । कृत्यं पूर्ववत् । दूपयति- तेपामिति । तदुपपादयति-स्वस्वेतरेति । (भुवन० )-एकदेशीयप्रयोगमनुवदति-येतु अयं शब्द इति । स्वस्मिन् स्वेतरेषु च वृत्ति- यस्य स स्वस्वेतरवृत्तिरभिधेयत्वादिः, तद्व्यतिरिक्तोऽनित्यनिष्टो धर्मः सत्त्वप्रमेयत्वादिः तदाश्रय इत्यर्थः । अत्र तत्त्वानाक्रान्तपदस्थाने तद्व्यतिरिक्तति पदं प्रयुक्तमित्येतदेव वैचित्र्यम् । शेपं तु पूर्वव- देव ज्ञेयम् । अनूद्य दूपयति-तेपामित्यादि । सिद्धसाधनतामेवाह-स्वस्वेतति । स्वस्वेतरवृत्तिरभि- धेयत्वादिधर्मः, तस्माद्व्यतिरिक्ता ये स्वस्वेतरवृत्तय एवानित्यनिष्ठाः प्रमेयत्वादयो धर्मास्तेषां पक्षनिष्ठ- त्वेनोभयोरपि सिद्धत्वात् स्पष्टेव सिद्धसाध्यतेत्यर्थः । अत्र च विवादपदापन्नः पक्षमात्रनिष्टत्वे सत्य- नित्यनिष्ठ एव धर्मो न तु सत्त्वप्रमेयत्वादिः, तस्य घटाद्यनित्यनिष्ठत्वेनानित्यनिष्टत्वात्पक्षमात्रनिष्ठ- त्वानुपपत्तेः । तस्मादनिष्टार्थापत्त्या व्यतिरिक्तेति पदं न प्रयोज्यम् । तत्त्वानाक्रान्तेति। शब्दतदितर- वृत्तित्वानाकान्त इत्येवं पदं प्रयोज्यम् । अयं च प्रमेयत्वादिहेतुः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मवत्त्वं व्यापकं पक्षे गैमयन्ननित्यत्वमन्तर्भाव्य गमयति । न हि पक्षेऽनित्यत्वमनधि- गम्य पक्षमात्रनिष्ठधर्मस्यानित्यनिष्ठत्वं शक्याधिगमम् । नापि पक्षे पक्षमात्र- १ महाविद्याविडम्बनग्रन्थस्यादर्शपुस्तकेपु तथा भुवनसुन्दरविरचितमहाविद्याविडम्बनवृत्तौ शब्दशब्दव- रहित' इति पाठो दृश्यते । २ निछाधिक इति ज पुस्तकपाठः। ३ वादिहे इति ग पुस्तकपाठः। ४ पो साधय इति ज पुस्तकपाठः।

·महाविद्याविडन्वनन् । ११ निष्टानित्यनिष्ठधर्मदत्त्वमनधिगन्य पक्षतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मव- त्वं शक्याधिगमम् । पक्षन्यतिरिक्तमात्रवृत्तिधर्मस्य पक्षे व्याघातेनोपसंहर्तुम- शक्यत्वात् । तदिदं व्यापलमतीतेरनित्यत्वादिकमनालन्च्यातुपपत्तित्पमपर्यव- सानमाहुः। (आनं०)-यनप्रयोगात्सझमात्रनिष्टधर्मसिद्धावपि कयमनित्यत्वसिद्धिवाह-अयं चेति । स्वस्वेतरवृत्तिवानाकान्तानित्यनिष्टत्ववृत्तिरहितो वा स्वमात्रवृत्त्यनित्यनिष्टो वा । यो व्याहत इति द्वितीयः लिध्येन् । नत्यानित्यत्वं विना कानुपपतित्राह-नहीति । पक्षमात्रनिष्टयमात्यन्ताभाव. स्वोचल्पत्वेऽपि न तेन साध्यपर्यवत्तानं शक्यानित्याह-नापीति । हनुमाह-रक्षेति । प्रमेयता. विक पझे वयापकं साधयन्तापर्यवसानेन वाद्यभिमतं साधयतीति महाविद्यावादिनः सहिरन्ते । स्वया पुन पिकातीतरनित्यत्वादिकमनालन्व्य अनुत्तिरन्यैवोत्तेत्यत आह- सविवमिति । (मुक्त०)-प्रथमप्रयोगात्मज्ञमात्रनिधर्मसिद्धावपि कपंनिचत्वमिनिस्वाह-अयं चेति। स्वस्वेतरवृत्तिवरहितानित्यनिष्ट स्ववृत्तित्वरहितो(वा )स्वमात्रवृन्दनित्यनिती का प्रपनो पिरन्तः पक्षे व्याहत इति द्वितीयः सिध्येन् । जनित्यानं विना तय कानुपपत्तिरित्या आह-- हीति । पझेश नित्यत्वमहात्वा पइमाननिष्टत्य शब्दत्वादे नित्यनिष्टत्वं शादं शायनियर्थः। पूर्वनिः विनाऽनिलनिष्टत नोपयुक्त, दानी पदमावत्तिय त्यानित्यनिय मिना पाहिलाह- तित्यानाहान्तानित्यनिष्ठत्वनापि नोपपद्यत इत्याह-नारि पो पक्षमात्रेति । पइनानियो धर्म: मदत्वादिनित्यनिष्ट इत्येवनहावा पातदितरवृत्निवानामान्त नियनिक पई मैत्र सत्यमादिगन्तमित्यदः । न्नु समावृत्तीनां पत्यादिधर्माण सपनातिन युगल निवान को परमाना संभकाने एव पझे साधयिष्यन्ने, वि पत्रनिहानिचनियमादिपिन्नाव रेउमा-पाव्यतिरित्तेति ! फेबलतपतिमाद पत्यासातवादः ! पक्षे डाई । म निति । उपमादपिनुमायलादितिभावःतदिवमित्यादि।बदलत्पादेवाय बन्द कनिद- वादिकमनालय सनिरव दिना । अपर्यवसानमामिति । साना किन देशमा विभान्ति भनीतिमाः ।।६।। २ अयं शब्दः अनित्यत्वात्पन्नानापन्देकरून त्यानागनाचित्र मेषत्वादिनि । अत्यं पनामा नाविधान घोटान्नः । मनमानि त्पत्वात्पन्नाभायनयों ये लखमाननियन्य नाम धनः । नत्रनामावान् धर्मः पते माते ! धिगन्य न शक्योऽधिगन्तुन । मानवानियतीनले मन RE(:) : नीती..

·28 १२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं र्माणामनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतहमत्वेन तदनाक्रान्तत्वानुपपत्तेः । पक्षेनि- त्यत्वाभ्युपगलमात्रेण प्रकृतसाध्यार्थस्योपपन्नत्वेन न व्याघातः । पक्षवृत्तित्वा- भावेन अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तिपक्षवृत्तित्वरहितयोः पक्षमात्रनिष्ठात्यन्ता- भावपक्षान्योन्याभावयोः पक्षव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठयोरुक्तरूपोपपन्नयोः प्र- सिद्धत्वेन नाप्रसिद्धविशेषणतापि। एवं महाविद्यान्तरेष्वपि यथासंभवं पक्षमा- त्रनिष्ठात्यन्ताभावपक्षान्योन्याभावावुपादायाप्रसिद्धविशेषणत्वं निरसनीयम् । २ (आनं०)-प्रयोगान्तरमाह-अयमिति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो यस्य सोऽनित्यत्वात्य. न्ताभाववान् , तत्र वृत्तियेषां तेऽनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तयः, ते एवैतत्पक्षीकृतशब्दधर्माः अनित्य- त्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धर्मास्तेयु तथात्वं धर्मः तदत्यन्ताभाववान्, तदनाक्रान्तः तत्याधिकरणमाश्रय इत्यर्थः । शब्दः उक्तसाध्यवानित्युक्तपक्षान्योन्याभावस्य पक्षवृत्तित्वाभावादनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्ये- तद्धर्मत्वानाक्रान्तत्वमस्ति, तदधिकरणं च शब्दान्तरमिति भागे सिद्धसाधनता, अत उक्तम्-अयमिति । अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते प्रमेयत्वादिना अर्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्धमत्वानाक्रान्तेति । तथोक्ले व्याघातः स्यादत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धमत्वानाक्रान्तेति । अनित्यत्वात्यन्ताभाव- वद्वृत्तित्वानाक्रान्ताधिकरणमित्युक्तौ नित्येषु साध्यासिद्धिः । नहि नित्यानामुक्तधर्माधिकरणत्वं, नित्य- त्वस्यैवानित्यत्वात्यन्ताभावत्वादत उक्तम्-एतद्धर्मानाक्रान्तेति। अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धर्मत्वा- नाकान्त एतद्धर्मवरहितो वा अनित्यत्वात्यन्ताभा भाववद्वृत्तित्वरहितोवा। आद्यः पक्षे व्याहतो, द्वितीय- स्त्वनित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । पक्षस्यानित्यत्वाभ्युपगममात्रेण प्रतिज्ञार्थत्योपपत्तेरिति महाविद्यार्थः । संक्षेपतोव्याचष्टे-अत्र चेति । तथापि कथमनित्यत्वमत्राह-स एवेति । एतदेव कुतोऽत्राह-शब्दस्येति । एतद्धर्मत्वानाक्रान्तस्यैतस्मिन्साधने व्याघातोऽत्राह-पक्ष इति । पक्षस्य नित्यत्वे पक्षनिष्ठस्यानित्यत्वा- त्यन्ताभाववद्वृत्तित्वाभावेन तद्विशिष्टैतद्धर्मत्वानाक्रान्तत्वमुपपन्नमित्यर्थः । शब्दस्यानित्यत्वसिद्धेः प्रागु- क्तरूपधर्मासिद्धेरप्रसिद्धविशेपणताबाह-पक्षेति । पक्षवृत्तित्वाभावे सत्यनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येत- दृत्तित्वं नास्ति । विशेष्यैतद्धर्मत्वाभावेऽपि विशिष्टाभावसाध्यसिद्धिरित्यर्थः । तथापि कथमप्रसिद्ध- विशेषणतापरिहारोऽत्राह-पक्षवृत्तित्वरहितयोरिति । शब्दो नित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरण- मित्युक्ते पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठधर्मात्यन्ताभावस्यानित्यत्वव्यतिरिक्तत्वादेतद्धर्मत्वराहित्याच शब्दान्त. रतदधिकरणमिति भागे सिद्धसाधनतापरिहारायोक्तमयमिति । २ (भुवन०)-अथ महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । इयं च महाविद्या 'विच्छिद्य वाभाववदन्वितेन' इति कारिकापदं महाविद्यास्थितं समाश्रित्य पक्षपक्षीकर- णेन प्रवृत्ता । अनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तद्विद्यते यस्य सोऽनित्य- त्वात्यन्ताभाववान् नित्यपदार्थः, तत्र वृत्तियेषां तेऽनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तयः, त एवैतत्पक्षीकृतशब्द- १ न्योपपत्तेन च्या इति ज पुस्तकपाठः । २ ‘स एवेति' इत्येतत्प्रतीकं मूलमहाविद्याविडम्बनादर्भ- पुस्तकेषु न विद्यते। .. .

·ਜਹਿੜੇ !
***
ਨਵ ਨਿਰਮਾੜਵਵੇਦ ਧੁ ਜਪਤ ਹ:, ਨਟ: ਪਦ •
ਦੇਹ ਦੁਰ: ( - ਵਾਰ ਫੋਨ 2.
ਕਰਦਰਦ : : : : : :: ੧ ਚ ਵਾਤ ਦੋ-
ਰੋ
ਰਹੇ ਹਨ ! ਸਰਦf 27 - :
737 ਹੋਰ ਟ: ਤ ਸ ਵਰਤੰਡਾਰ ਵਾਰ ਪੰ
2 ਧਰਨੇ ਨf qਦਿਤਾ :
: ਕਰਤ ਤ 7, ਵਾਦ - ਦ (ਕਿ : 1 ਛਡ
{: { : : : : : : : ; 32, ਨ ਰੂ :::::: :::
ਰੂ : : : : : fਨ ਦਾ ’ri. 7.: --
:::: : : :
- 5ft = 37 3 ::: : : : : : :
{73 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :
: : : : : :ੜ ਨੂੰ
-ਖੋ ਦੋਵੇਂ : ੨੩ ? - ::::::::::::::
ਦਾ ਨਜ਼ , ਕ : : : : : : : : :
੨:੩ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੈ । 3. : : : :
: : : : : {• ਵਰਨf ੨੨ ਨੂੰ,,: ਨੰ. : : : : : : : : : : *
' ;
? : : : ਵਾ: ਵਰ : { ੧,੫ | :: ::: : : : :
ੴ ) : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :
ਕਰ ਹੈ : -- ! ;-", "
::
ਕੇ

·. आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तद्धर्मत्वानाक्रान्तत्वं विद्यते एव । शब्दे तयोरवर्तनात् । तथा च सति एवं विधाभावयोः सर्वसपने वर्तनादप्रसिद्धविशेषणत्वमपि परिहृतमित्यर्थः ॥ २ ॥ ३ अयं शब्दः अनित्यत्वव्यतिरिक्तैतधर्मत्वरहिताधिकरणं सेयत्वादिति । अत्र चानित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मेषुअनित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वं नाम धर्मः, तद्र हितश्च पक्षावृत्तिर्वा अनित्यत्वं वा । तत्र प्रथमः पक्षे नोपसंहतुं शक्यः । पक्षा वृत्तिः पक्षे वर्त्तते इति व्याघातात् । तस्माद्वितीयमनित्यत्वं पक्षे सिध्यति ॥ ३ (आनं० )-अयं शब्दः एतद्धर्मत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते वाघोऽत उक्तम्-अनित्यत्व व्यतिरिक्तेति । अनित्यत्वव्यतिरिक्ताधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्ध पत्वरहितेति । अनित्यत्वस्यानित्यत्वन्यतिरिक्तत्वाभावादनित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्येतद्धर्मत्वरहितत्व मस्ति, तेन प्रमेयत्वहेतुरनित्यत्वं पक्षे गमयतीति भावः । अनुमानार्थमाह-अत्रेत्यादिना । ३ (भुवन०)-प्रयोगान्तरमाह-अयं शब्दः अनित्यत्वेत्यादि । इयं च ‘पक्षोऽयव साध्यविनाकृतेन ' इति कारिकापदमुद्दिश्य प्रवृत्ता । अनित्यत्वव्यतिरिक्ता ये एतद्धर्माः शब्दधर्माः तेष्वनित्यत्वव्यतिरिक्तैद्धर्मत्वं नाम धर्मः । तत्त्वेन रहितानां धर्माणामधिकरणमाघार इत्यर्थः । अह च कथमनित्यत्वसिद्धिरित्याह-तद्रहितश्चेति । अनित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहितश्च पक्षावृत्तिर्वा ऽनित्यत्वं वा । तत्र प्रथमः पक्षावृत्तिर्घटत्वपटत्वाकाशत्वादिः पक्षे शब्दे व्याघातेन नोपसंहत शक्यः तस्मादनित्यत्वं शब्दे सिध्यतीति भावः ।। ३।। ४ अयं शब्दः संप्रतिपन्नतद्धर्मत्वानाक्रान्ताधिकरणं मेयत्वादिति । अव च संप्रतिपन्नतद्धर्मेषु संप्रतिपन्नतद्धर्मत्वं नाम धर्मः । तेनाक्रान्तश्चैतच्छन्दवृत्तित्व. रहितो वा विप्रतिपन्नमनित्यत्वं वा । प्रथमो व्याहतत्वान्न पक्षे सिध्यति । तेन पक्षे विप्रतिपन्नानित्यत्वसिद्विरिति ॥४॥ ४ (आनं० )-अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्धर्म- त्वानाक्रान्तेति । एतद्धर्मत्वानाक्रान्ताधिकरणमित्युक्ते व्याघातपरिहाराय संप्रतिपन्नेति विशेषणम् । संप्रतिपन्नतद्धर्मत्वानाक्रान्तश्च पक्षावृत्तिर्वा विप्रतिपन्नमनित्यत्वं वा । प्रथमो व्याहत इति द्वितीयम नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः। ४ (भुवन०)-अथ 'पक्षेषु ये सन्ति विवादहीनाः, विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः ॥' इति कारिकार्धमाश्रित्य प्रवृत्तां महाविद्यामाह-अयं शब्दः संप्रतिपन्नेति । अत्र संप्रतिपन्नाः शब्दधर्माः शब्दत्वप्रमेयत्वादयः, तेषां भावः तत्त्वम् । तेनाकान्तानां धर्माणामाश्रयः इत्यर्थः । शब्दानित्यत्व- सिद्धिमाह-तदनाक्रान्तश्चेत्यादिना । सुगममेवैतत् ॥ ४ ॥ ५ अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्ततनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वरहितात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति । अत्र चानित्यत्वात्यन्ताभाव- व्यतिरिक्ताश्च ते एतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्चेति विग्रहः । तेषु चानित्य- ·महाविद्याविडम्बनम् । १५ स्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिषु अनित्यत्वात्यन्ताभाव- व्यतिरिक्तैतनिष्टात्यन्तासावप्रतियोगित्वं नाम धर्मः । तदहितश्च पक्षवृत्ति; स्यात्, अनित्यत्वात्यन्ताभावो श । आचस्यात्यन्ताभावः पक्षे व्याहतः, तेन अनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्तासादः पक्षे लिध्यति । स चानित्यत्ववेत्यनि- त्यत्वं पोसिध्यति ॥५॥ ५ (आनं० ) अयं शब्दः इत्यादि । अनियत्यत्त्यात्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभावः तत्मा- व्यतिरिक्तच पक्षनिष्टो योऽत्यन्ताभावः, तलतियोगिवरहितच, जनित्यतात्यन्ताभावयतिरिक्त- मिष्टात्यन्ताभारप्रतियोगिवरहितो वो धर्मतत्त्यन्ताभाराधिकरणनित्यर्थः । मेयत्वाविनार्यान्तरता परिहर्तुमत्यन्ताभावाधिकरणनित्युत्तम् । तथापि गन्धग्लादीनानत्यन्ताभावाधिकरणतया सिद्धता- धनता, जत उक्तम्-एतन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितेति । एतनिष्टात्यन्ताभावातियोगित्तर- हितात्यन्ताभावाधिकरणनियुक्त व्याघातपरिहारायोचन्-अनित्यत्वालन्ताभाव्यतिरिक्तेति। नै व्यापातः । अनित्यत्वात्यन्तामावत्य अत्यन्ताभावाविकरणतया लाव्यसिद्धेरिति भावः । अनु- मानार्थान्तरमाह-अत्र चेति । ५ (मुक्न०)- असाव्यान्ववियुलान्यव्यावृत्ति प्रताध्यते । एतत्कारिकार्यमात्रित्व पलं पझयित्वा या प्रवृत्ता तानाह-अयं शब्दः अनिलत्वेति । यः एतनिष्टः शब्दनिष्टोऽयन्ताभावः, तस्य प्रतियोगिनो विश्वपदार्याः । ते किंविशिष्टाः । अनित्यनत्य अत्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ता- भावः नित्यत्वं, तनाव्यतिरिक्ता भिन्ना इत्यर्थः । तेपां भावस्तत्वन् । तेन रहितोऽनित्यत्वात्वन्ताभा- वन्यतिरितिनिटात्यन्ताभावप्रतियोगिलरहितो यो धनों नित्यत्वादिः ददत्वन्ताभावापिकरण- नियर्थः । मेयत्वादिनाऽर्थान्तरतापरिहाराच अत्यन्ताभावाधिकरणमित्युतम् । तथापि पटवादी- नामत्यन्ताभावाधिकरणतया सिद्धसाप्यता । तदुक्तानिहायन्ताभावातियोगिवरहितति । एन. निटात्यन्ताभावप्रतियोगितरहितात्यन्ताभावाधिकरणमित्यु के व्यापातः स्वात् । ततलवोहान- नित्यत्वात्यन्ताभावयतिरिति । न मै व्यापात: । अनित्यत्वात्यन्तामावर अत्यन्ताभावा- विकरणतया पझे शब्दे साध्यसिद्ध इति व्यात्तिचिन्ता ॥ जयनारायः मानवनिरिक विश्वत्व जत्यन्ताभावःशक्ति । अतत्वलतियोगित्वं विश्वत्वैवास्ति । तेन महिनं नित्यलोक । तत्य जनित्यतात्यन्तामान्यतिरिक्ततिरहेन विशात् परवान. त्यानका विकरण जनित्यत्वाधिकार शब्द इत्यर्थः । आचस्वात्यकाभावः पो दान इति । मतिः शब्दत्वादिधों चयनित्यतात्यन्ताभावयतिरिग मनिटापन्न कारदिपोतिनदिन रेस वस्यात्यन्तामा शनाये सापमान व्यायातः स्वान ! बन्नाकामियान्य शन्दे ताव्यते इति भाव समात्तिादवादीनानासन्तानासनमाई, ६ अयं शब्दः केरानित्यनित्यतिवरहिताने नित्यनिवातिनात । अनित्येकासार नमानुमाने का सपना २ . अनेकनिलनिवानि 'तिरंगो सलि। - H !

·१६ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्धारारिकतटीकायुतं निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति । अनित्यवृत्तित्वे सति नित्यवृत्तयो ये धास्तेष्व- नित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितस्तदत्यन्ताभाववान् । अनेकेषु वर्तन्ते ये ध. मस्तेिष्वनेकनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितस्तदत्यन्ताभाववान् । अनेतन्निष्ठः पक्षीकृतशब्दान्यनिष्ठः । अनित्यनित्यत्तित्यरहितश्चासाबनेकनित्यवृत्तित्वर- हितश्च स चासावनेतन्निष्ठश्च । तदधिकरणं तदाश्रय इत्यर्थः। ६ (आनं०)-स्वेतरानित्यनित्येत्यादि । पक्षीकृतशब्दादितरं येऽनित्याः नित्याा तेपु वृत्तिर्यस्य धर्मस्य तस्य स्वेतरानित्यनित्यत्तित्वं धर्मः, तात्यन्ताभावनांश्च अनेकेषु नित्येपु वृत्तित्वर हितन्य, अयमेतन्निष्ठः पक्षीकृतशब्दादन्यनिष्ठश्चेति स्वेतरानित्यनित्यत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वा- हितानेतन्निष्ठस्तस्याधिकरणमित्यर्थः । अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते पक्षीझतशब्दव्यतिरिक्तत्वात्यन्ता- भावेन पक्षमात्रनिष्ठेन अर्थान्तरता, अत उक्तम्-अनेतनिष्ठेति । अनेतन्निष्टाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वा. दिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-नित्यत्तित्वरहितेति । नित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्टाधिकरणमित्युक्ते आकाशव्यतिरिक्तनित्यान्यत्वेन शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेन आकाशव्यतिरिक्तनित्येषु वृत्तिहीनेन अर्थान्तरता, अत उक्तम्-अनेकनित्यत्तित्वरहितति । पक्षीकृतशब्दनित्यवे तस्यानेकनित्यवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपतिः । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठाविकरणमित्युक्तौ नित्यत्वेन अर्थान्तरता, अत उक्तम्-अनेकनित्यत्तित्वरहितेति । स्वेतरेति पदं स्पष्टीकरणार्थम् । अनित्यनित्यवृत्तित्वर- हितानेकनिष्ठश्वानित्यमेव पक्षे पर्यवत्यतीति भावः । पक्षव्यतिरिक्त सर्वत्र स्वान्यत्वाधिकरणप्र- तियोगिकः एकैकधर्मिकोऽन्योन्याभावोऽस्तीति व्याप्तिसिद्धिः । अनुमानविवरणप्रन्यो व्या- ख्यातार्थः। ६ (भुवन०)-अथ 'अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधा- ऽस्ति पक्षिते' इति कारिकामाश्रित्य या प्रवृत्ता तां दर्शयति-अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्य- त्तित्वरहितेति । स्वस्मादितरे येऽनित्या नित्याश्च तेषु वृत्तिर्यस्य धर्मस्य तस्य स्वेतरानित्यनित्य- त्तित्वं, तदत्यन्ताभाववांश्वासौ, अनेकेपु नित्येयु वृत्तित्वरहितश्चायम् , अनेतन्निष्ठः पक्षीकृतशब्दान्य- निष्ठश्चेति स्वेतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठः, तस्याधिकरणमित्यर्थः । न एपः अनेपः । अनेतस्मिन् पक्षीकृतशब्दादन्यस्मिन्निष्ठा यस्य सोऽनेतभिष्ठः। नन्वेवंविधविशेषणविशि- टोऽपि शब्दे सिपाधयिपितो धर्मों यद्यनेतन्निष्ठः, कथं तद्येतस्मिन् शब्दे साध्यते, व्याघातप्रसंगात्, पटादौ घटत्वादिसाधनवत् इति चेत् । न । अर्थापरिज्ञानात् । अनेतन्निष्ठ इत्यस्य ह्ययमर्थः, शब्दे सिपाधयिपितोऽनित्यत्वादिको धर्मो घटे घटत्ववन्न केवले शब्दे एवं वर्तते, किन्तु शब्दे शब्दादन्यत्र घटादौ च स वर्तते एव । तस्मात्तस्यानेतन्निष्ठत्वमुपपन्नमेवेति भावः । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठाधिकरणमित्युक्ते पक्षीकृतशब्दव्यतिरि- क्तनित्यत्वात्यन्ताभावादिना अनेकनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठेन शब्दनित्यत्वे. ऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम्।

·Sear- Nuttorrent--- महाविद्याविडम्बनम् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावादीनामनित्य- नित्यवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठाधि- करणमित्युक्ते नित्यानित्यवृत्तित्वरहितेन अनेतन्निष्ठेन नित्यत्वादिनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनेकनित्यकृत्तित्वरहितग्रहणम् । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहि- सानेकनित्यवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते पक्षीकृतशब्दमाननिष्टैः पक्षीकृतश- ब्दान्यत्वात्यन्ताभावादिभिरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनेतन्निष्ठयणम् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तत्रानेतन्निष्ठो घमों भवत् अनेतदनित्यनिष्टो वा, अनेत- नित्यनिष्ठो वा । आये नित्यानित्यवृत्तित्वरहितत्वव्याघातः। द्वितीये अनेक- नित्यत्तित्वरहितत्वव्याघातः । तेन पक्षे नित्यत्वाभावस्पानित्यत्वसिद्धि- रिति । स्वेतरानित्यवृत्तित्वरहितेत्यत्र स्वेतरग्रहणस्य प्रयोजनं न पश्यामः । कुलार्कपंडितैस्तु केनाभिप्रायेण स्वेतरपदं प्रयुक्तमिति चिन्त्यम् । अत्र चैकैकनित्यनिष्टकैकानित्यनिष्टनित्यत्वानित्यत्वादीन्युपादाय साध्यप्रसिडेरप्र- सिडविशेषणत्वं निरसनीयम् ।। ६॥ (नानं०)-आद्य इति । अनित्यनिष्टो धर्मः पक्षीकृतशब्दे भवन् । अव नित्यत्वेऽनित्यानि- त्यवृत्तिरिति तद्रहितत्वयाघात इत्यर्थः । (भुवन०)-अथ पश्चानुपूर्त्या व्यावृत्तिचिन्तामुखेन अनुमानार्थ व्याल्यानपनाह- अनेकनित्यत्तित्वेत्यादि । पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तेति । पशीलवादान् व्यतिरित्ता शादयः तेषु यन्नित्यत्वं तस्यात्यन्ताभावः तेन । अनेकनित्यत्तित्वरहितनेति । नित्यत्वात्यन्त्रमा पत्य नित्येपवर्तनात् । अनेतन्निष्टेनेति । पीशवराव्यतिरित्तनित्यत्वात्दन्ताभावस्य अनियति वर्तमानत्वेन फेरले शब्द एव अवर्तनादनलमिटलमितिभावः । शब्दनित्यत्वेऽप्युपश्यमानेनेति । शब्दनित्यत्वेऽपि साध्येऽत्य धर्मत्योपयमानत्वात् अर्थान्तरतेति सापदिनुननित्यत्वाकान्तम् । कनया च दुच्या नित्यत्वमप्युपपद्यते । तस्मादन्तिरता । अनित्यनित्यत्तित्वेन तदहितत्वाहा- पत्चेरिति । पझीकृतशब्दनित्यत्वे पक्षीमादल्यतिरिवानिपतात्पन्नानानत्य बनियु डादित नित्ये शन्दे च वर्तमानत्वात् अनित्यनित्यनिवरहितसं न स्वादिल्पः । पानेरनिनिका हितेति पदं त्यस्ता व्यावृति करोति-अनित्यनित्यत्वादि ! कथा च पुगन्तिकादनिया चित्तरहितेन नित्यत्वादिना रूपान्तरं त्यात्. जोऽननित्यनियरदेतिया । कन्वं विशेषण परित्वञ्च व्यावृति करोति-अनित्यनित्येत्यादि । पीजलमानि पहनादा- न्यत्वात्यन्ताभावादिभिरिति । जीवनमाइदिसं. दर पसाहान्दा कम , तत्यान्ताभावः स एवास्ति । तेनो पोकामानिगिले परिवार - दीनाननिस्वनि' इतिगतरा।

·, १८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यत्वम् । एवं चोभयोरप्यविवादापन्नाः शब्दान्यत्वात्यन्ताभावादयोऽपि सिध्यन्तीत्यर्थान्तरता । अत्र शब्दस्य अनित्यत्वसिद्धिमाह-पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तत्रानेतन्निष्टो धर्मों भवन्नित्यादि । पक्षीकृतशब्दस्य यदि नित्यत्वमङ्गीक्रियते तदाऽनेतदनित्यनिष्ठ इत्याचे विकल्पे नित्यानित्यवृत्तित्वर- हितत्वव्याघातः । तस्य धर्मस्य नित्ये शब्देऽनित्ये च घटादौ वर्तनात् । द्वितीयेऽनेकनित्यत्तित्वर- हितत्वव्याघात इति । अनेतनित्यनिष्ठ इति द्वितीये कल्पे तस्य धर्मस्य नित्ये गगनादौ नित्ये एव च शब्दे वर्तमानत्वेन अनेकनित्यवृत्तित्वात् तद्रहितत्वव्याघातः स्फुट एवेति । तेन पक्षे नित्यत्वेति । तेन कारणेन पक्षे शब्दे नित्यत्वाभावरूपस्य अनित्यत्वस्य सिद्धिः । एवंविधश्च धर्मः शब्दे विचारितः सन् अनित्यत्वं वा, विश्वप्रतियोगिको घटशब्दान्योन्याभावादिर्वा । पूर्वोक्तसर्वविशेपणैः सह तस्य संवादात् । तस्य च शब्द नित्ये स्वीक्रियमाणेऽनित्ये घटे नित्ये च शब्दे वर्तनात् नित्यानित्यवृत्ति- त्वरहितत्वं न स्यात्। तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वं स्वीकार्यमेवेति । कुलार्कपण्डितैस्तु केनाभिप्रायेणेति । सोऽभिप्रायः कुशलतरैश्चिन्त्यः । एतच्च महाविद्याविवरणटिप्पनेऽस्माभिरेव सप्रपञ्चं प्रपञ्चितमिति नात्र प्रपश्यते । यद्वा स्वेतरेति पदं स्पष्टीकरणार्थमेवेति ज्ञेयम् । अत्र चैकैकनित्यनिष्टकैकानित्य- निष्ठेत्यादि । एकैकनित्याः आकाशपरमाण्वादयः, तन्निष्ठास्तन्नित्यत्वाकाशत्वपरमाणुत्वादयः । एक- कानित्या घटपटादयः, तन्निष्ठास्तदनित्यत्वघटपटत्वादयः। ते च युगलावृत्तित्वेन नित्यानित्यवृ. त्तित्वरहिताः नानानित्यावृत्तयश्च, तथा अनेतन्निष्ठाः शब्दादन्यत्र वर्तमानाश्च विद्यन्त एवेति तेषां सपक्षे प्रसिद्धत्वादप्रसिद्धविशेषणत्वमपि नास्तीति भावः । नित्यत्वानित्यत्वादीन्युपादायेति । अनादिपदेन तत्तन्नित्यमात्रनिष्टतत्तदनित्यमात्रनिष्ठाकाशत्वघटत्वादिधर्मग्रहः ॥ ६ ॥ ७ अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहितानेक- निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति । अनेतन्निष्ठपदस्थाने अनेकनिष्ठपदमेव पूर्वमहा- विद्यावलक्षण्यम् । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्येपु व्यभिचारः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितस्य अनित्य- मात्रवृत्तेनित्यपु व्याहतत्वात् । नित्यमात्रवृत्तेरनित्येषु व्याहतत्वात् । नित्य- मात्रवृत्तेश्च अनेकनिष्ठस्य अनेकनित्यवृत्तित्वग्रहणेन निरस्तत्वात् । एकैकनित्य- वृत्तेश्चानेकनिष्ठग्रहणेन व्युदासात् । अतो नित्यानां विपक्षत्वव्युदासेन पक्ष. तुल्यत्वार्थ स्वेतरग्रहणम् । शेषं पूर्ववत् ॥ ७ ॥ ७ ( आनं० )-अयं शब्दः स्वेतरानित्यत्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्यत्रापि नित्यत्वात्यन्ताभावरूपमनित्यत्वं पक्षे सिध्यतीति भावः। ध्वनिभागेषु सिद्ध- साधनत्वनिवृत्त्यर्थमयमित्युक्तम् । पक्षमात्रनिटेन अर्थान्तरत्वं वारयति-अनेकनिष्ठेति । नित्य- वनाथांन्तरवनिरासाय-अनेकनित्यत्चित्वरहितति । पक्षव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावेनार्थी- न्तरतां वारयति-नित्यानित्यत्तित्वरहितेति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तस्य नित्यानित्यवृत्तित्वेन १'नित्यानित्यनित्वरदित नि प्रतीक मूलमहाविद्याटम्बने नोपलभ्यते ।

·महाविद्याविडम्बनम् । १९ - तद्रहितत्वानुपपत्तिः । नित्येषु साध्यसिद्धयये वेतरेत्युक्तम् । शब्देतरनित्यानित्यवृत्तिवरहितानका निष्टोधर्मः एकैकस्मिन्नित्ये "शन्फेकनित्यान्यत्वात्यन्ताभावशन्दैकैकनित्यवृत्तिरनेकनिष्ठोऽस्तीति भावः । खेतरविशेषणकृत्यमुपपादयति-नित्यानित्पचित्लेत्यादिना । ७ (भुवन०)-न्य पुनरप्येतदेवानुमानं सनेतशिष्टपदत्याने अनेकनिष्ठपदग्रहणेनाह- अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्यत्चित्वेत्यादि । तत्रापि नित्यत्वात्यन्ताभावल्पमनिवतं पले सिष्यतीति भावः । मन चानित्यपदायें वनित्यत्वादिना साष्यसिद्धिर्द्रष्टव्या, न त्वैकैकानित्यनिष्ठ- घटत्वादिना । तत्यानेकनिष्टत्वाभावात् । नित्यानां च पझतुल्यत्वार्य स्खेतरपदसाफल्यं दर्शयति- अनित्यनित्यत्तित्वरहितेत्यादिना ! अनित्यमात्रत्तेरिति । अनित्यत्वादेर्मत्य नित्येषु व्याह- तत्वात् । नित्यमात्रटवेश्चेति । नित्यत्वादेर्मत्य । एकैकनित्यत्वेश्चेति । आत्मत्वाकाशनाम- स्येति । पमतुल्यत्वार्थमिति । पनः शब्दः तत्तुल्याः तत्समाः । सर्वेऽपि नित्या इत्ययः । अयं भावः । यया शदं पक्षीहत्य एवमेतदनुमानं प्रयुज्यते, तया नित्यं गगनादिकमपि विपक्षं पशील्य प्रयो- कन्यम् । लत एवं विपक्षपशीकरणप्रवृत्तालु महाविद्यासु एतदनुमानं दर्शयिष्यतीति ॥ ७ ॥ ८ अयं शब्दः एतदाकाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्य- त्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । एतस्मिन्ना- काशे च वर्तन्ते ये धर्मास्तेषु एतदाकाशवृत्तित्वं धर्मः । नित्यत्वव्यतिरिक्तनि- त्यत्वव्याप्येषु नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वं धर्मः । नित्यत्वाव्याप्यनि- त्यनिष्ठेषु च नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । एतनकाशवृत्तित्वरहितश्वासौ नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्च । स चासो नित्यत्वाव्याप्यनित्य- निष्टत्वरहितश्च, तवाय इत्यर्थः । ८ (जानं०) महाविद्यान्तरमाह-एतदाकाशति । एतस्मिन्ना बाकाशे च दृचिर- हित एतनाकाशवृत्तिरहितः, स चायं नित्यत्वन्यतिरिकत्वे सति नित्यत्वन्यान्यवरहित, स चातौ नित्यत्वाव्याप्यत्ने तति नित्यनिष्टत्वरहित इत्येतदाकाशचित्तरतिनित्यत्वयतिरि- नित्यलव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्टत्वरहितः, तत्यापिकरणानियः । अयं सोऽधि- करणनियुक्ते नेयत्वादिनान्तिरतात नाह-नित्यनिष्टत्वरहितेति । नित्यनिटवरहितापित्रात नियुके व्याप्तिमः, नित्येषु साध्यासिद्धरत जाह-नित्यत्ताव्याप्यति । नित्यत्वं निलयोति पश्यति । तेन नित्यत्वत्य नित्यनिष्टवाहितलाभावेऽपि नित्यताव्याप्य नदि पनियनिक कास्तीति नित्यनने नित्येतरूपमस्तीति साम्यनितिः । नित्यकामापनित्यनिवाधिका- मियुक्त नित्यत्वेन बान्तरता, त साह-नित्यत्वाच्याप्पतरहिवेति । निलयायतरहित- नित्यवान्यायनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरजनित्युचे पुनरापे नित्येषु सत्यासिद्धिः । निलवन्द नि त्यवच्याप्यत्वानियतव्याप्यत्वरहितले सनीति विकतानात काह-निन्यतयतिरिति । १'निरूलानिलतिले' इति न न न उसने ।। :.

·२० आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यत्वस्य नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति यन्नित्यत्वाव्याप्यत्वं तन्नास्तीति नित्येषु साव्यसिद्धिः । नित्यत्वन्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्तौ नित्यत्वे- न अर्थान्तरता, तां वारयति--आकाशत्तित्वरहितेति । आकाशवृत्तित्वरहितेत्यादि साम्योती व्याप्तिभङ्गः । नित्येषु तदभावादत उक्तम्-एतदाकाशेति । शब्दस्य नित्यत्वसंदेहान्नित्यत्तस्यैत- दाकाशवृत्तित्वं निश्चितं नास्तीति नित्येषु नित्यत्नमुक्तरूपमस्ति । अनित्येषु पुनरनित्यत्वमेवोक्तरूप- मिति व्याप्तिसिद्धिः । पक्षस्य नित्यत्वे पक्षमात्रनिष्ठधर्मस्य नित्यत्वव्याप्तत्वान्नित्यत्वव्याप्तत्वरहित. लव्याघातादनित्यत्वं पक्षे सिध्यतीति भावः । विवृणोति-एतस्मिन्नित्यादिना । ८ (भुवन०)-महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः एतदाकाशत्तित्वरहितनित्यत्वन्यति- रिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति । अतः परं च पक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्तानां महाविद्यानामर्थसंग्राहिकाः कारिका महाविद्यान्तरेभ्यो ज्ञातव्याः । एप चाकाशश्च एतदाकाशौ । तयोर्युगलत्वेन वृत्तिर्येषां धर्माणां ते एतदाकाशवृत्तयः, तेषु तद्वृत्तित्वं नाम धर्मः, तेन रहितः । नित्यत्वेन व्यतिरिक्ता नित्यत्वव्यतिरिक्ताः । नित्यत्वेन व्याप्यन्ते इति नित्यत्वव्याप्याः । नित्यत्वव्यतिरिकाश्च ते नित्यत्वव्याप्याञ्च । तेषु नित्यत्वव्यति- रिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वं धर्मः । तद्रहितश्च । नित्यत्वेन अव्याप्याः नित्यत्वाव्याप्याः । नित्येषु निष्ठा अवस्थानं येषां ते नित्यनिष्ठाः । नित्यत्वेनाव्याप्याश्च ते नित्यनिष्ठाञ्च । तेषु नित्यत्वाव्याप्यनित्य- निष्टत्वं नाम धर्मः । तद्रहितः । अत्र विशेषणत्रये पूर्वप्राच्यविशेपणद्वयस्य द्वन्द्वः । ततो द्विपदः कर्मधारयः । एतद्विशेषणत्रयविशेपिता ये शब्दत्वश्रावणत्वादयः तेषामाश्रयः पक्षीकृतः शब्द इत्यर्थः । अथैतस्यानुमानस्य व्याख्या । एतस्मिन् पक्षीकृतशब्दे आकाशे च या वृत्तिः तत्त्वेन रहिताः पझे शब्दत्वश्रावणत्वादयो व्योग्नि अवर्तनात् शब्दे वर्तनाञ्च युगलावृत्तयो विद्यन्ते एव।इष्टान्ते च घटादौ स्वस्वनिष्टा घटत्वादयः शब्दाकाशद्वयावर्तित्वात् युगलावर्तिन एव । नित्यानां च पक्षतुल्यस्वं वक्ष्यति । न तेन तेपु साध्यप्रसिद्धिर्विचार्या । अथ द्वितीयं विशेषणं व्याख्यायते । नित्यत्वेन व्याप्या आत्मत्वाकाशत्वपरमाणुत्वादयः। 'व्याप्यं गमकमादिष्टं व्यापकं गम्यमिष्यते । व्यापकं तदतन्निष्टं व्याप्यं तनिष्ठमेव हि ॥' इति वचनात्, यत्र यत्र आत्मत्वादयः, तत्र तत्र नित्यत्वम् । एवमात्मत्वादीनां नित्यत्व व्याप्यत्वोपपत्तेः । अत्र नित्यत्वं व्यापकम्, आत्मत्वादयो व्याप्याः, यथा अग्निापको धूमश्च व्याप्यः । एवं नित्यत्वमपि यत्र यत्र नित्यत्वं, तत्र तत्र नित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तित्वरहितत्वमिति व्यात्या नित्यत्त्रव्याप्यमस्ति । परं नित्वत्वव्यतिरिक्तेति ग्रहणात् कैवलनित्यनिष्टधर्मेभ्यस्तत्पृथक्कृतम्। नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहिताश्च केवलानित्यनिष्टा घटत्वपटत्वादयः, साधारणाश्च सत्त्व प्रमेयत्वादयो, नित्यत्वस्य पृयकृतत्वात् नित्यत्वं च । अथ तृतीयं विशेषणं व्याख्यायते । नित्यत्वा. व्याप्यनित्यनिष्ठेति । नित्यनिष्ठा धर्मा द्विधा-नित्यत्वव्याप्या नित्यत्वाव्याप्याश्च । तत्र नित्य- १ यो बर्तन्ते एवं इति छ पुस्तकपाठः।

·महाविद्याविडम्बनम् । २१ वन्याप्या नाकाशवादयः । नित्यत्वान्यायाञ्च सत्त्वादयः । तत्र बाधा द्वितीयविशेषणेन निपिद्धाः । सत्त्वादयश्चानेन विशेषणेन निपिद्धाः । तेषां नित्यत्वान्याप्यनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वा- ' नुपपत्तेः । नित्यत्वान्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताश्च जनित्यमाननिष्ठा घटत्वादयो, नित्यमात्रनिष्टा नानाशवादयश्च । तत्र नाकाशनादयो द्वितीयविशेषणेन निरस्ता एव । उद्धरिताच घटलपटवा- दयो धर्मा घटादिष्टान्तोपयोगिनः । शब्दघटान्यतरत्वादयः पझीकृतशब्दोपयोगिनः । अत्र च द्वितीयतृतीयविशेषगदपविशिष्टं नित्यत्वमप्युद्धरितमस्ति । परं शब्दनित्यत्वेऽङ्गीक्रियमाणे तत्य एचदाकाशवृत्तित्वरहितलं न त्यात् । शन्दे चानित्येऽङ्गीक्रियमाणे विशेषणत्रयविशिष्टं तदाकाशादौ दृष्टान्ते उपकारकृत् ज्ञेयम् । एवंविधाश्च धर्मा अत्र घटशब्दान्यतरवाड्यो नित्यत्वाच्याप्यनित्यनि- हत्वाइयो रहिताः शन्दे तदैव घन्ते, यदि शब्दत्यानित्यत्वमट्टीनिन्येत । तस्माच्छन्नत्यानित्यत्व- मङ्गीकार्यम् । व्यावृत्रिन्यकृतैव कृतेति न क्रियते । अनुमानार्थमाविष्करोवि-एतस्मिन्नित्या- दिना । एतस्मिन्निति । पझीकृवशन्दे । नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वर- हिताधिकरणमित्युक्ते नित्यत्वेनार्थान्तरता स्यात् । नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्य- : त्वेऽपि नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति यन्नित्यत्वव्याप्यत्वं तद्रहितत्वात् । नित्यत्व- स्य नित्यनिष्ठत्वेऽपि नित्यत्वव्याप्यत्वेन नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति यन्नित्यनिष्ठत्वं तद्रहितत्वाच । न च व्याप्यव्यापकभावस्य भेदाधिष्टानत्वात्कयं नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वमिति युक्तम् । नित्यत्वस्य नित्यत्वभेदाभावेऽपि नित्यत्वात्य- न्ताभावववृत्तित्वरहितस्य नित्यत्वव्याप्यत्वस्योपपत्तेरिति । अतो नित्यत्वेना- धन्तरतापरिहारार्थमेतदाकाशवृत्तित्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतशब्दस्य नित्यत्वे नित्यत्वस्यैतदाकाशवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (मानं०) विशेषणकृत्यमाह-नित्यत्वव्यतिरिक्तेति । नित्यत्वत्य नित्यत्वब्यान्यवरहि- नेते विशेषणाभावान्नान्वरतत्यत बाह-नित्यत्वस्येति । सन्बन्धलाया व्यालेमिनाविकरण- नाकलिनतन्मन इत्यत जाहन चेति। हेतुमाह-नित्यत्वस्येति । दत्यन्ताभावनिष्ठात्य- ताभावप्रतियोगित्वं दयाप्तत्वन् । धूनत्यापि धूमबजात्यन्वाभाववन्निटात्यन्तामावतियोगिवन्त्र व्याप्यत्तमिति भारः।लनेन विशेषणेन कपनीन्तरतानिरातोऽत्राह-हीवेति । (भुवन०)-जय प्रथम विशेषगं परित्यन्न व्यावृत्त्वचिन्तां करोदि-नित्यत्वव्यतिरिक्त- त्यादि । क्यान्तरता त्यादित्याह-नित्यत्तस्य नित्यत्वच्याप्येत्यादि । पनि नित्यत्वं नाम पनों नित्यत्वन्यायो भवति, तथापि नित्वबन्यतिरिक्वे सति पनियमावलं हिदीयु. पचव एव । नित्यत्वन्यतिरिक्षतिविशेषणेन दत्य नित्यवसायमा पदयात् । न्वर्जन च र १भत्र च इतके दररिता इति तपाछ, इ. तापी सरित इति पाने माने कति सनाधीन पाम संभापते!

·२२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं का रमेन तत्यावर्जनात् । नित्यत्वत्य नित्यत्वन्यतिरिक्तेत्यादिविशेषणविशिष्टत्वमुपपाद्य नित्यत्वाच्या चलादिविशेषणविशिष्टत्वमाह-नित्यनिष्ठत्वेऽपीत्यादि । यद्यपि नित्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वरहिता नास्ति, तथापि नित्यत्वान्याप्यत्वे सति यत् नित्यनिष्ठत्वं, तद्रहितत्वगस्त्येव । केन हेतुना । नित्य- वल्याप्यनेन । नित्यत्वस्य नित्यत्वेन व्याप्यत्वादित्यर्थः । संवन्धरूपाया व्याप्तेमिनाधिकरणतात. या नित्याय तेनैव नित्यत्वेन व्याप्यत्वासंभव इत्यत आह-न च व्याप्यव्यापकभावस्येति । शानुमाह-नित्यत्वस्य नित्यत्वभेदेत्यादि । नित्यत्वात्यन्ताभाववत्सु अनित्येषु वृत्ति- को मात्रा से सथा । तेषां भानो नित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वम् । तेन रहितत्वस्य यत् नित्या. माय पोपपतेः । नित्यत्वं व्यापकं, नित्यत्मात्यन्ताभायवदृत्तित्मरहितत्वं व्याप्यम् । गया दिया या नित्यपात्यन्ताभावपत्तिलरहितत्वं तत्र तत्र नित्यत्वम् । यथा आत्माकाशादिषु । पाहामारेऽपि शादमात्रदर्शनप्रकारेण नित्यत्वस्य व्याप्यव्यापकभावोपपत्तिः । पदाकामवृतित्वरहितनित्यत्याच्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणमि- गुन पसीन्दमाननिष्ठेन पक्षीकृतशब्दान्यत्वात्यन्ताभावादिना अर्था. नाता ग्यान । तम्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तित्वेन पक्षीकृतशन्दाकाशत्तित्यर. लिया पक्षालगन्दनित्यत्वेऽपि तन्मात्रनिष्टानां नित्यत्वव्याप्यत्वोपपत्या ল্যানিকিলাম। ধন: বালাননিলি- प्रतापनि निन्यायव्यतिरिनित्यत्वव्याप्यत्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतश. मियाने नमाननिष्टानां नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्ययाण. नित्याननः। Fort) िनत्यान्विाय नियनिष्ठावरहिननाभावान तनानाi. यी कहानियवानि । नागि मनिरामप्रकारमान-पक्षीनि । { अपरिमाण मानिदिनां मोनि-नानि निदि नियन्यदनादि । श्रीमान सय लिय नया .. * ! मानाय पीनदयात्रेयादि । म . समान मादानामुनि ! : माय Fिrfanfafaatी. किम ! it पनि frefer Farmers - PATEL को * :- -: * InHIRE .-.. - ·महाविद्याविडम्बनम् । । नित्यत्वयाप्यत्वरहिततिविशेषगप्रणम् । तथा च सति पक्षीहतशद्धनित्यत्वपक्षे शब्दवत्रावण- वनान्यत्वात्यन्ताभावादीनां नित्यत्वयाप्यत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तिः । एतदाकाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनि- ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेषु साध्याभावः । यदि नित्यपदार्थधर्मपु नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नित्यनिष्ठत्वरहितत्वेन, तदा नित्यनि- ष्ठत्वनित्यनिष्ठत्वरहितत्वयोव्यातः । अथ नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदानित्यत्वव्याप्यत्वरहितत्वनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वयोर्व्याचातः । तस्मा- नित्यत्वव्याप्यत्वरहितो नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितश्च धर्मो नित्येषु न संभवत्येवेति व्याप्तिभङ्गः । तन्निवृत्त्यर्थं नित्यत्वव्यतिरिक्तग्रहणम् । एतदा- काशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगनान्यत्वेनोक्तरूपोपपन्नेनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं नित्यत्वाव्याप्यनि- त्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम् ।गगनान्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वात् नित्यत्वाव्याप्यत्वाच तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (जान.) विशेष्याभावाद्वा विशेषणाभावाद्वा विशिष्टाभादो वाच्यः । तथा च नित्यत्वाच्या- प्यनित्यनिष्टवरहितनं किं नित्यनिष्टत्वाभावेन नित्यत्वाव्याप्यत्वाभावेन वेति विकल्प्य दूषयति- यदीत्यादिना । फलिमुपसंहरदि-तस्मादिति । नित्यत्वान्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणेन गग- नान्यत्वनिरासः कुतोऽत्राह-गगनान्यत्वस्येति । नित्यानित्यत्तकलवस्तुपु गगनातिरिषु गग- नान्यत्वत्य सत्वान्नित्यनिष्टत्वान्नित्यत्वान्याप्यत्वाच नित्यत्वन्याप्यने सति नित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नालीत्यर्थः। (नुवन०)-जय द्वितीयविशेषगत्यं नित्ववन्यतिरिक्षेविपदं नुक्त्वा व्यावृत्तिं चिन्तयति. एतदाकाशचितरहितेत्यादि । नित्यपदार्येषु साध्याभाव इति । दृष्टान्तीकृतेयु नित्यपदायें साव्यत्यानुपपत्तिः । विशेष्याभावाद्वा विशेषणाभावावा विशिष्टाभावो वाच्यः । तया च नित्यत्व व्याप्यनित्यनिष्टनरहितत्वं किं नित्यनिष्टत्वाभावेन वा, नित्यच्याप्यत्वाभावेन वा, इति विकल्याभ्यां तृतीयविशेषगविचारणया नित्यपनार्येषु साध्यानुपपचिनेव दर्शयति-यदि नित्यपदार्येत्यादि । सत्र तृतीयविशेषणविशिष्टा द्वये धर्माः युः । एक केवलानित्यनिष्टा घटत्वादयः । अपर केवल- नित्यनिष्टा आनाशवारनाशुलाइयः । ते च द्वयेऽपि विकल्पद्येन नित्येयु निवितव्याः । तत्र प्रयमविकल्पेन केवलानित्यनिष्टान् घटत्वादीनिवर्तयति-पदीत्यादिना । यदि नित्यनिष्टवनेषु निलवायाप्यनित्यनिष्टत्वरहिततं विद्यते, केन प्रकारेणेत्याह-नित्यनिष्टत्वरहिवत्वेनेति । नित्यवृत्तिवरहितत्वेन । तदा नित्यनिष्ठत्वनित्यनिष्ठत्वरहितत्वयो-यात इति । निलचित्व- नित्यवृत्तिवरहितत्त्रयोळयातः । नयनः वान्तीपु नाशाशादिनित्येषु वर्तनानन्य यस्य कस्यापि धर्मत्य नित्यनिहवेन नित्यनिष्टनरहिवतं न त्यादेवेति ला एक व्यापातः । 'विरुद्ध. - । - 1 - ।

·२४ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं समुच्चयो व्याघातः' इति तल्लक्षणात् । अथ केवलनित्यनिष्ठानाकाशत्वादीनिवर्तयति-अथेत्यादिना। अथ नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेनेति विकल्पोऽनीक्रियते, तदा द्वितीयविशेषणोक्तस्य नित्यत्वव्या- प्यत्वरहितत्वस्य एतद्विशेषणायातनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वस्य च व्याघातः । नित्यत्वव्याप्यत्वर- हितो हि नित्यत्वाव्याप्यः स्यात्, न तु नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितः । नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितोऽपि च नित्यत्वव्याप्यः स्यात्, न तु नित्यत्वव्याप्यत्वरहितः । तेन व्याघात एव । अयं भावः-नित्यत्वन्य- तिरिक्तेति पदं विना नित्यपदार्थधर्मस्य यदि द्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं स्यात् , तदा तृतीयविशेषण- विशिष्टत्वं न स्यात् । यदि च तृतीयविशेपणविशिष्टत्वं, तदा न द्वितीयविशेषणविशिष्टत्वमिति । ततो द्वितीयतृतीयविशेषणविशिष्टो धर्मों नित्यत्वव्यतिरिक्तेतिपदं विना नित्येषु न संभवत्येव । तेन तेषु व्याप्तिभङ्गः । तन्निवृत्त्यर्थं नित्यत्वव्यतिरिक्तग्रहणम् । तथा च सति नित्यपदार्थेषु नित्यत्वमेव धर्मः । अय तृतीयं विशेपणं त्यक्त्वा व्यावृत्ति विधत्ते-एतदाकाशत्तित्वरहितेत्यादि । गगनान्यत्वेनो- तरूपोपपन्नेनार्थान्तरतेति । गगनान्यत्वस्य हि गगनावृत्तित्वेनैतच्छन्दवृत्तित्वेन चैतदाकाशवृत्ति त्वरहितत्वादनित्येष्वपि वर्तमानत्वेन नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितत्वाच एतद्विशेषण द्वयोपपन्नेन तेनार्थान्तरता स्यात् , तन्निरासार्थ तृतीयविशेपणग्रहणम् । अनेन विशेषणेन कयमर्था- न्तरतानिरासः, अत्राह-गगनान्यत्वस्येति । गगनान्यत्वस्य गगनातिरिक्तेषु सकलनित्यानित्येषु विद्यमानत्वेन नित्यनिष्ठत्वात् नित्यत्वाव्याप्यत्वाच । तद्रहितत्वेति । नित्यत्वान्याप्यनित्यनिष्ठत्व- रहितत्वानुपपत्तेरिति भावः । नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितं नित्यत्वं वा स्यानित्यत्वाव्या- प्यं वा । तत्र नित्यत्वं तावत्पक्षे न सिध्यति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वपक्षे नित्य- त्वस्यैतदाकाशवृत्तित्वेन एतदाकाशवृत्तित्वरहितत्वव्याघातात् । नित्यत्वाव्या. प्यमपि नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितं यदि नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदा नित्यत्वाव्याप्यं नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितं चेति व्याघातादेव तथारूपस्य पक्षेऽनुपसंहारः । तेन नित्यत्वाव्याप्यस्य नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नित्यनिष्ठत्वरहितत्वेन स्वीकर्तव्यम् । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः पक्षीकृतशले धर्मोऽधिगन्यमानो नित्यत्वप्रतिक्षेपरूपमनित्यत्वमन्तव्य अधिगम्यते इति अनित्यत्वसिद्धिः। (आनं० ) तथापि कथं शब्दस्यानित्यत्वसिद्धिरत्राह-नित्यत्वेनि । नित्यत्वव्यतिरिक्तला. भावान्नित्यत्वव्यतिरिकनित्यत्वव्याप्यत्वहिननित्यत्वमेवास्तु, अत आह---अत्रेति । द्वितीयेऽपि नि- त्यत्वाव्यानित्यनिष्टत्वरहिनं नित्यत्वाव्याप्यवाभावेन नित्यनिष्टवाभावेन वेति विकल्याचमनुवति. निलवाव्याप्यमपीनि । अपददति-तदेति । द्वितीयः परिशिष्यत इत्याह-तेनेति । किमतरत- वाद-तन नित्यति । (मुवन)-पवनन्यत्र कथं शब्दस्यानित्यवसिद्धिरत्र प्राह-नित्यत्वव्यतिरिक्तत्यादि। ।

·महाविद्याविडम्बनम् । नित्यत्वव्यतिरिक्तेत्यादिविशेषणेन धर्मद्यमायाति, नित्यत्वं वा नित्यत्वाच्याप्यं वा । तत्र नित्यत्वं तावत्नयमविशेषणेन एतदाकाशेवादिना विचार्यमाणं न जावटीति व्याघातादिति दर्शयति- तत्र नित्यत्वं तावदित्यादिना । अय नित्यत्वाच्याप्यमित्येवल्पे द्वितीये धर्मान्तरविकल्पे पूर्वव- नित्यत्वाच्याप्यनित्यनिष्टत्वरहितं नित्यत्वाच्याप्यत्वाभावेन वा नित्यनिष्ठत्वाभावेन वा इति धर्माभ्यां विचारयति-नित्यत्वाव्याप्यमपि नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितमित्यादि । द्वितीयविशेप- णोद्धरितं नित्यत्वाच्याप्यमिति द्वितीयं धर्मान्तरं नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्टत्वरहितं सत् यदि तृतीय- विशेषगायातनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदा नित्यत्वाव्याप्यं नित्यत्वान्याप्यत्वरहितं चेति व्याघातः । व्यापातादेव च तयाभूतस्य धर्मत्य पझे शब्दरूपेऽनुपसंहारोऽनवतारः । मघ तृतीय- विशेषणायातं नित्यनिष्टत्वरहितं द्वितीयं धर्मान्तरं परिशिष्टमभ्युपगच्छन् शब्दस्यानित्यत्वं दर्शयति- तेन नित्यत्वाव्याप्यस्येत्यादिना । तेन नित्यनिष्ठत्वरहित इत्यादि । तेन नित्यनिष्टत्वरहितः घटान्यतरत्नादिर्धर्मः पक्षीकृतशब्देऽविगन्यमानः । नित्यत्वप्रतिक्षेपरूपमनित्यत्वमन्तर्भाव्यति । नित्यत्वतिरस्कारल्पमनित्यत्वं पक्षे सिद्धं कृत्वा अधिगन्यते ज्ञायते इत्यर्थः । पूर्वोक्तविशेषणनयेण नित्यधर्माणा प्रतिक्षेपात् शब्दत्वानित्यत्वं विनैवंविधविशेषणविशिष्टाः शब्दघटान्यतरत्नाइयः शब्द- धर्मा नोपपचन्ते । तस्माच्छन्दत्यानित्यत्वमङ्गीकरणीयमेवेति । यद्वा अत्र शब्दत्वश्रावणवाइयोऽपि पक्षे साव्यधर्मा ज्ञेयाः । ते च नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वच्याप्यत्वरहितात्तदैव, यदि शब्दस्यानित्यत्रं त्यादिति द्वितीयविशेषणेनापि परिशेषाच्छन्दत्यानित्यवमुपपाद्यमिति । ननु नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितो नित्यत्वव्याप्यनित्यनि- निष्ठत्वरहितश्च धर्मो नित्येषु नित्यत्वमेव । तस्य च पक्षीकृतशब्दाकाशवृत्ति- त्वरहितत्वं शब्दानित्यत्वसिद्धः पूर्वं दुरधिगममिति कथं नित्यानां सपक्षतेति चेत् । न । नित्यानां पक्षतुल्यत्वेनास्माभिः सपक्षत्वानङ्गीकारात् । अत एव चैनां महाविद्यां मूलानुमानविपक्षं गगनादिकं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु गणयि- ष्यामः । तदा च मूलानुमानपक्षस्य पक्षतुल्यत्वं सपक्षस्य च सपक्षत्वमिति॥८॥ (सानं०)-नित्यपदार्थानां साध्यतमानधर्मवाभावेन सपझवासिद्धौ व्याप्तिभङ्ग इति चोद- पति-नन्विति । शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्व नित्यत्वत्य एतनाकाशवृत्तिवाहित्यतंदेहान्नित्यानां - दिग्धसाव्यसमानधर्मतया पक्षतुल्यत्वमिति परिहरति-नेति । न च पक्षतुल्ये व्यभिचारः । अय- मग्निरविष्टातीन्द्रियतामान्यन्निफियात्रयः, कारणत्वात् , गुरुवात्रयवदित्यादौ गगनादिपु व्यमि- चारापत्तेरिति भावः । पझतुल्यत्वे लिङ्गमाह-अत एवेति । लिङ्गत्वों (भुवन० )-नित्यवस्तूनां सान्चसमानपर्नवत्ताभावेन तपस्वासिद्धौं व्याप्तिभङ्ग इत्या. भिपति-जनु नित्यत्वव्यतिरिक्तेत्यादि । नित्यत्वन्यतिरिक्तनित्यत्वयाप्यत्वेत्यादिद्वितीयतृतीय- विशेषगरिशिष्टं नित्येषु दृष्टान्तीक्रियमाणेषु नित्यत्वमेव । तस्य च पहीशब्दाकाशेत्यादि । । १चरितमिति स्यार ?। २ 'टिहत्त्वा' इत्यतः परमादर्शमन्ये १० पानि रमानीति विजन हिते। १ महाविशः ·Putamang-Mar- 15 . hans stort न आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं दल निलवा मानिनोकाविशेषणानिशिएवं विलोक्यते । तग प्रयमनिशेषणशिएं मानि यः विशिष्तं तना अस स्यात्, गदि शबस्यानित्य सिलं सात्। मानिमालि । मोनापि तहा साथमानलात् । मसिझे नानिमले निपलल Tante पहीशदे माकाशे च वर्तनात् । तस्मादपान्ता प्रकृतस्य निर. पानिलराहिमसंदेहालियानां संदिग्पसागरामानविनमा २. गे रिहारगाह-न नित्यानां पक्षालयलेगेत्यादिना । +3 tी कार्या:, निया गानाशादयः । तेषां संदिग्भ- व पोपनिमारः। हि पो पालो वा ब्यभिचार:' इति ! हे मा...71 महावियामिति । शमो नित्यः पकवान पर 2.! { for: गिः, गंगा-पितामिलाः । तदा त्पादिता ३. पारे । गुल्मनमानसरोति । शाम लगाए । FATE. | निगा। रापक्षलगिति । सामान में........... पिणः । च गिलानां पातुगत 77. ! Asian Infanfifion || ८॥ "ratiमानिनियाहिताभिसरण मेग. दाग पायनियनिक परीः । नहितार एतदन्यो- Air Farkari या माता: पी गावाताना for iTER: लदन्यामानावरहित शुनने Raiनाबालिगनिमांग fail, !! . ..............! ५७ - १४१५.: .... प्रायः पनामा .. + Raft.१४.सा. . . . . . . . . { #frings * ...1: it ... : . !! ................: " !!! ...................: nire. ..--:-... "........................... ..: * ·महाविद्याविडम्वनम् । २७ । नित्यनिष्ठत्वरहितो वेति । घटत्वपटवादिधर्मः, शन्दे नित्यत्वे चाङ्गीक्रियमाणे शब्दत्वश्रावणत्वादिः । मायः पने व्याघातादित्यादि । न घेतन्योन्याभावव्याप्यो नित्यधर्मों वा नित्येतरघमों वा तन्मा- अनिष्टः एतस्मिन् शब्दे तान्योन्याभावरहिते साधयितुं शक्यते । असंभवात् । शब्दान्योन्याभाव- व्याप्यो हि धर्मः शब्दान्योन्याभाववत्येव घर्मिणि साधयितुं शक्यो नान्यत्रेत्यर्थः । द्वितीयविकल्पेन शब्दानित्यत्वसिद्धिमाह-तेन नित्यनिष्ठत्वरहितो धर्म इत्यादि । नित्यनिष्ठत्वरहितोऽपि धमों योतविशेषगोपपन्नो द्वेषा, पक्षनिष्ठः शब्दत्वादिः, सपक्षनिष्ठो घटत्वादिश्च । तत्र घटत्वादिरन्य- मात्रधर्मत्वेन पझे व्याघातादेव साधयितुमशक्यः । शब्दवादिश्च नित्यनिष्टत्वरहितस्तदैव स्यात्, यदि शन्दत्यानित्यत्वं स्यात् । तलादनित्यः शब्दः स्वीकर्तव्यः । तचलदार्थमात्रनिष्ठं घटत्वगगनत्वा- दिधर्ममात्रमादाय सर्वत्र नित्यानित्यपदायेंषु साध्यप्रसिद्धिष्टव्येत्यर्थः ॥ ९॥ १० अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावाच्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । अत्र च पक्षीकृतशब्दान्योन्याभावतुल्यः शब्दत्वात्यन्ताभावः । शेषं पूर्ववत् । एवं पक्षीकृतशब्दनिष्ठयत्किञ्चिद्धर्मविशेपात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृतशब्दधर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥१०॥ १० (भुवन०)-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावाव्याप्येत्यादि । शब्दत्वत्यात्यन्तामावः सदत्वात्यन्ताभावः इति कार्यम् । यादृशः पाश्चात्यानुमाने शब्दान्योन्याभावः तादृशोऽत्र शब्दत्वा- त्यन्ताभवः । शेषं पूर्ववत् । अत्र जयमितिपझविशेषणत्य कार्य न दृश्यते । शन्दमावत्यापि शन्दता- त्यन्ताभावरहितत्वेन शब्दैकदेशे सिद्धसाधनत्वाद्यभावात् । अतः केरलं स्ट्रीकरणार्यनयमितिविशेष- पम् । यद्वा पक्षतुल्ये चत्र कापि शन्दे साध्यसिद्धेर्निपेधाय अपमिविपदम् । नत्रापि पूर्ववत् शब्द- वात्यन्ताभावाव्याप्यनित्यनिष्टत्वरहितो धर्मः शब्दत्वात्यन्ताभावव्याप्यो वा नित्यनिष्टत्वरहितो वा। पूर्व पक्षे व्याहत इति, द्वितीयः पक्षे सिघ्यन्ननित्यत्वनन्तर्भाव्य सिष्यतीति शब्दानित्यवसिद्धिरि- त्यर्थः । एवं पक्षीकृतशब्दनिष्टपत्किञ्चिदित्यादि । चथा अचं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावाव्याप्येत्या. दिमहाविद्या प्रयुत्ता, तथा पक्षीझवशदनिष्टा ये कंचन धर्मविशेषाः श्रावगत्वानाशविशेषगुनवा- इयतिरिचान्यत्वादयः तेषां योज्ज्यन्ताभावः तमादायान्या अपि महाविद्याः प्रयोत्तयाः । तया. हि जयं शब्दः नाफाशविशेषगुणत्वात्यन्ताभावान्याप्यनित्यनिष्टत्वरहिताधिकरण मेयत्वान् । एन. मत्या जापि ज्ञेयाः॥ १० ॥ ११ यहा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावाश्याप्यनित्यनिष्ठ- त्वरहिताधिकरणं सेवत्वादिति । एतनिष्ठत्यात्यन्ताभावः एतन्निप्वात्यन्ता- भावः। शेषं सुगमम् ॥ ११ ॥ ११ (मुक्न०) यहा सामान्यतः अयं मन्दः एनन्विष्टात्पन्नामावत्यादि । एलनिन् पक्षी ते शन्दे निष्टा यत्य स एतनिष्टः। एतनिटत्व अत्यन्तामा एसितारन्तामाः । तेन . -- --- १ पूर्व इति च पुलक.पाः।

·। २८ श्रीभुवनसुन्दरसरिकृतटीकायुतं अव्याप्या ये नित्यनिष्ठाः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो धर्मः, तद्वान् शब्दः । शेषं पूर्ववदेव । पूर्वमहाविद्यायां हि यथानामग्राहं शब्दत्वादिधर्मविशेपो निर्दिष्टः, इह पुनरेतन्निष्टपदेन सामान्येन यः कश्चन धर्म इति सामान्यत इत्युक्तम् । एवमग्रेऽपि शब्दत्वादिधर्मविशेषस्थाने सामान्येनैतन्निष्ठपदं झे. यमिति ॥ ११ ॥ १२ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं मेयत्वादिति । एतच्छब्दान्योन्याभावव्यतिरिक्तत्वे सति, अनित्यत्वव्यतिरिक्तं यत् तदत्य- न्ताभावः । एतच्छन्दान्योन्याभावानित्यत्वान्यतरत्वमुभयानुगतम् । तेनैतच्छ- व्दान्योन्याभावानित्यत्वयोरन्यतरत्वमनुगतं निर्वस्तुमशक्यमिति खण्डनं निर- स्तम् । एवमन्यत्राप्यन्यतरत्वं विवेचनीयम् ॥ १२॥ १२ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्योन्याभावेत्यादि । एतस्य शब्दस्य अन्योन्याभावश्च अनित्यत्वं च एतदन्योन्याभावानित्यत्वे । तयोर्यदन्यतरत् तस्याधिकरणं शब्द इत्यर्थः । एतदन्यो. न्याभावानित्यत्वयोः अन्यतरो हि धर्म एतदन्योन्याभावो वा स्यात्, अनित्यत्वं वा स्यात् । आय: पक्षे व्याहत इति द्वितीयमनित्यत्वं शब्दे सिध्यतीति भावः । एतदन्योन्याभावानित्यत्वयोरन्यतरस्य धर्मस्य अन्योन्याभावरूपत्वे व्याघातः, अनित्यत्वरूपत्वे च च्यात्यसिद्धिः, नित्येषु तदभावात् । तेन एकानुगतत्वादन्यतरत्वमुभयानुगतं नोपपद्यते इति शास्त्रान्तरस्थमन्यतरत्वखण्डनमाशङ्कय तद्व्यवच्छे. दायाह-एतच्छन्दान्योन्याभावव्यतिरिक्तत्वे सतीत्यादि । एतच्छब्दस्यान्योन्याभावः एतच्छ- व्दान्योन्याभावः । तस्माब्यतिरिक्तत्वेऽन्यत्वे सति यत् अनित्यत्वव्यतिरिक्तत्वमनित्यत्वादन्यत्वमेतह- यव्यतिरिक्तसर्वविश्वनिष्ठम् , तदत्यन्ताभावः एव एतच्छब्दान्योन्याभावानित्यत्वान्यतरत्वमुच्यते । तच किंविशिष्टम् । उभयानुगतम् । एतदन्योन्याभावानित्यत्वलक्षणं यदुभयं तत्रानुगतमनुप्राप्तम् । एतदन्योन्याभावानित्यत्वव्यतिरिक्तत्वात्सन्ताभावस्य एतहये एव वर्तमानत्वात् । तेन एतच्छब्दान्यो- न्याभावेत्यादिखण्डनं निरस्तम् । एवमन्यत्राप्यन्यतरत्वं विवेक्तव्यमित्यर्थः ॥ १२॥ १३ अयं शब्दः एतच्छन्दत्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं मेयत्वा- दिति । शब्दत्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतरः शब्दत्वात्यन्ताभावो वा, अनित्य- त्वं वा, आद्यः पक्षे व्याहतत्वान्न सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः । एवं पक्षीकृत- शब्दमात्रनिष्ठधर्मविशेषात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृते शब्दे धर्मा- स्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥ १३ (भुवन०)-अयं शब्दः एतच्छन्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । एतच्छन्दत्वस्य अत्य- न्ताभाव इति तत्पुरुषः कार्यः । एवं पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्टेत्यादि । यथा अयं शब्दः एतच्छ्रावण त्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं प्रमेयत्वादित्यादि ॥ १३ ॥ १ अस्याने 'अनित्यत्वव्यतिरिक्तले सति' इत्यधिकं ग पुस्तके विद्यते । २'ध्यात्यासिदिः इति । पुस्तकपाः । ३ शन्दे विशेषयाः इति ज पुस्तकपाठः ।

·महाविद्याविडम्वनम् । २९ १४ यहा सामान्यतः अयं शब्दः एतनिष्ठात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतरा- धिकरणं मेयत्वादिति ॥ १४ ॥ १४ (भुवन०)-पदा सामान्यतः इत्यादि । एतन्निष्टः शब्दवत्रावणत्नादिवर्मविशेषः, तत्यात्यन्ताभावः एतनिष्टात्यन्ताभावः ॥ १४ ॥ १५ अयं शन्नः एतदन्योन्याभावात्यन्ताभावानित्यत्वात्यन्ताभावान्यत- ररहितः मेयत्वादिति । अत्र चैतदन्योन्याभावात्यन्ताभाववति पक्षे तद्रहितत्वं व्याहतमित्यनित्यत्वात्यन्ताभावरहितत्वं पक्षे सिध्यनित्यत्वमन्तर्भाव्य सि- ध्यतीत्यनित्यत्वसिडिः ।। १५ ॥ १५ (भुवन० ) अयं शब्दः एतदन्योन्याभावेत्यादि । एतस्य शब्दत्यान्योन्याभाव- एतदन्योन्याभावः । नत्य अत्यन्ताभावश्च अनित्यत्वात्यन्ताभावश्च नित्यत्वम् । तयोरन्यतरण रहित इत्यर्थः । अयं शब्दः अनित्यत्रात्यन्ताभावरहित इत्युक्ते नित्येपु साध्यासिद्धिः। निरासाय एतद- न्योन्याभावात्यन्ताभावेत्युक्तम् । एवमपि नित्ये साध्यासिद्धिरेव । तेपामेवदन्योन्याभावात्यन्वाभाव- रहितत्वेन जनित्यत्वात्यन्ताभावरहितत्वेन चैतहयरहितत्वासंभवान् । तेन तेषु सायसिद्धपमन्य- रेति गृहीतम् । जवानित्यत्वसिद्धिमाह-अत्र चैतदन्योन्याभावात्यन्ताभावेत्यादिना । तदहि- तत्वमिति । एतदन्योन्याभावात्यन्ताभावरहितत्वमित्यर्थः ॥ १५ ॥ १६ अयं शब्दः शब्दत्वानित्यत्वात्यन्ताभावान्यतररहितः मेयत्वादि- ति॥ एवं पक्षनिष्ठं यं कन्चन धर्मविशेषमुपादाय यावन्तः पक्षे धर्माः, तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥१६॥ १६ (नुवन०)-अयं शब्दः शन्दवेत्यादि । जनित्यत्वत्य जयन्ताभावः बनियत न्वाभावः नित्यत्वम् । शब्दत्वं चानित्यत्वात्यन्ताभावश्च । तयोरन्यवररहितः व्योरन्यवरात्पन्नामा- मात्रयः इत्यर्थः । वं कश्चन धर्मविशेषामिति । पाचकदवानरबाकामाविकोपगुणवत्रावदि. शिष्टसामान्यरत्नादिकमित्यर्थः ॥ १६ ॥ १७ यहा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्निटानित्यत्वात्यन्ताभावान्यतार- हितः मेयत्वादिति ॥ एतन्निष्टश्वानित्यत्वात्यन्ताभावश्वनि हन्दसनानः ॥ १७ ॥ १७ (नुन० )-पना सामान्यत इत्यादि । सुगने पूर्वन् !! १७ ॥ १८ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तनित्यनिहत्याहिताविकरण मेयत्वादिति ॥ एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तनित्यनिटेषु तदन्योन्यानायव्य- तिरिक्तनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । तत्रहिनश्चैतदन्योन्याभावी वा स्यात्, नित्यनिष्ट- वरहितो वा । आद्यः पने व्याहतः । तेन निन्दनिटत्वरदिनः पो नियति त्यत्वमन्तर्भाग्य सिध्यतीत्यनित्यत्वसिडिः ॥ १८ ! पिता इति जलपाइपहर ।

·-- ३० । श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं १८ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तेत्यादि । एतदन्योन्याभाव- व्यतिरिक्ताश्च ते नित्यनिष्ठाश्च । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणं शब्द इत्यर्थः । नित्यनिष्ठा धर्मा आकाशत्वप्रमेयत्वास्तित्वादय एतदन्योन्याभावश्च, तेषु । एतदन्योन्या- भावव्यतिरिक्तपदेन एतदन्योन्याभावो नित्यनिष्ठेभ्यो वहिष्कृतः । तस्य च पक्षे साधने व्याघात स्यात् । अतो यथोक्तविशेपणोपपन्नः एतदन्योन्याभावो दृष्टान्ताथै सर्वत्र ज्ञेयः । नित्यनिष्ठत्वरहितश्च धर्मः शब्दत्वादिः पक्षे ज्ञेयः । व्याख्यानं तु सुगममेव ॥ १८॥ २९ अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥व्याख्यानं पूर्ववत्। एवं पक्षीकृतशब्दनिष्ठयत्किञ्चिद्धर्मविशेषात्य न्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृतशब्द्धर्माः, तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः॥१९॥ १९ (भुवन० )-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । शब्दत्वस्यात्यन्ताभावः शब्द. त्वात्यन्ताभावः इति तत्पुरुपसमासः कार्यः । शेपं पूर्ववत् ॥ १९ ॥ २० यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावव्यतिरिक्तनित्यनि- ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति॥ एतनिष्ठस्य अत्यन्ताभाव इति समासः॥२०॥ २० (भुवन०)-यद्वा सामान्यतः अयं शब्दः एतनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतनिष्ठस्य शब्दत्वादेर्मस्य अत्यन्ताभावः एतनिष्ठात्यन्ताभाव इत्यत्रापि तत्पुरुषसमास एवं कर्तव्यः ॥ २० ॥ २१ अयं शब्दः शब्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय. त्वादिति ॥ शब्दत्वव्यतिरिक्ततद्धर्मपु शब्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वं नाम धर्मः। तद्रहितश्चानेताहर्मो वा, शब्दत्वं वा । आद्यः पक्षे व्याहतः। तेन शब्दत्वमनि- त्यनिष्ठत्वविशेपितं पक्षे सिध्यतीति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । एवं पक्षमात्रनिष्ठ यत्किश्चिद्धर्मविशेपव्यतिरिक्तत्वमुपादाय यावन्तः पक्षमात्रनिष्ठा धर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥ २१ ॥ २१ ( भुवन० )-अयं शब्दः शब्दत्वव्यतिरिक्ततद्धर्मत्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणमिति । शब्दवान व्यतिरिक्ताः भिन्नाः शब्दत्वत्र्यतिरिक्ताः । ते च ते एतद्धर्माश्च शब्दत्वव्यतिरिक्तद्वमाः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहिनश्चासौ अनित्यनिष्टश्च । तदाश्रयः शब्द इति भावः । शब्दत्वव्यति गिनतद्धर्मत्यरहितोऽनित्यनिष्टश्च धर्मः शब्दान्यनिष्टः पक्षीकृतशब्दान्योन्याभावादिष्टान्तीभूतेषु संपदायु पश्यनिरिने निन्यानित्यपु ज्ञानव्यः । अनित्ये घटपटादौ च घटत्वपटत्यादिकोऽपि धो देवः । आकाशवादिकन्तु धर्मोऽनित्यनिष्टो न भवतीनि नित्येषु न तेन साध्यसिद्धिः, किन्तु पक्षान्दोया भावादिनव ! पत्रे च शब्दत्वव्यनितिद्धमत्ररदिती धर्मः शब्दत्यमेव । तच अनित्य- निष्ट देव न्यान, बदि शब्दो नित्यः म्यादित्यत्र शब्दानित्यत्वसिद्धिः । नित्यत्येनार्यान्तातापरि. हागाननित्यनितिपदा । प्रयवादिन्यावृत्यर्थमनर्मवादिनति ग्रहणम् । व्याधावपरिहाराय 'पूर्वदेव इदि द स्ना पाटः । Naawar ·महाविद्याविडम्बनम् । ३१ । शब्दत्तव्यतिरिक्तेतिपदोपादानम् । तथा च पक्षे अनित्यनिष्टेतिविशेषगविशिष्टशब्दलसिद्धया व्या- पातपरिहारो बोद्धव्यः । एतदेवानुमानं शब्दव्यतिरिक्तेत्यादिना व्याख्यानयति-अनेतद्धर्म इति । मशब्दधर्म इत्यर्थः । अनित्यनिष्ठत्तविशेषितमिति । शन्दत्वस्य शब्दमात्रनिष्ठत्वादनित्यनिष्ठेति द्वितीयविशेषणविशिष्टतं शब्दत्यानित्यले सत्येव स्यात्, नान्यवेत्यर्थः । एवं पक्षमात्रनिष्टयकि- श्चिद्धर्मविशेषव्यतिरिक्तमिति । अयं शन्दः श्रावणवन्यतिरिकैवद्धर्मवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्नादित्यादिका महाविद्येत्यर्थः ।। २१ ॥ २२ यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्माननिष्ठव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहि- तानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ २२ ।। २२ (भुवन०) यहा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठन्यतिरिक्तेत्यादि । एतन्मात्रनिष्ठाः पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्टाः एतच्छन्दत्वैतच्छ्रावणत्वादयः । पक्षीकृतशब्दे एव तेषां वर्तमानत्वात् । तद्यतिरित एतद्धर्मा अस्तित्वप्रमेयत्वाद्याः, तेषां पक्षीकृतशब्दमात्रादन्यत्रापि वर्त- नात् । तत्त्वेन रहितो योऽनित्यनिष्टत्तत्याधिकरणमित्यर्थः । विशेषणसाफल्यं पूर्ववदेव ज्ञातव्यम् ॥२२॥ २६ अयं शब्दः एतदन्यत्वव्यतिरिक्तैतदन्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिक- रणं मेयत्वादिति ॥ एतदन्यत्वव्यतिरिक्ता ये एतदन्यवृत्तयः तेषु एतदन्यत्वव्य- तिरिक्तैतन्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चैतदन्यत्वं वा, एतवृत्तिर्वा, एतन्मात्र- वृत्तिर्वा । आद्यौ पक्षे व्योहतौ । तेन पक्षमात्रनिष्टो धर्मोऽनित्यनिष्टत्वविशे- षितः पक्षे सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥ २३ ॥ २३ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्यत्वव्यतिरिक्तदन्यचित्वरहितानित्यनिष्ठाधि- करणमिति । एतस्मात्पनीकृतशब्दात् यत् मन्यत्वं भिन्नत्वं, तव्यतिरिकाः एतजिन्नाः । एतस्मा- लक्षीकृतशब्दादन्ये घटपटात्माइयः, तत्र वृत्तियेषां ते एतदन्यवृत्तयः । एतदन्यत्तव्यतिरिक्ताश्च ते एतदन्यवृत्तपञ्च एतदन्यन्यतिरिक्तदन्यवृत्तयः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो योऽनित्यनिष्टो धन: वत्याधिकरणं शब्द इत्यर्थः । एतदन्यत्वं वेति । एतदन्योन्याभावो वा । एतदचिति । घटत्वपनत्वात्मत्वादिर्वा । एतन्मात्रवृत्तिवति । शब्दत्वत्रावणत्वादि । आयाविति । आयौ धौं पक्षे व्याघातादेव साधयितुनशक्यौ । तृतीपश्चानित्यनिष्टतदेव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यः स्यादिति सन्दानित्यवसिद्धिः । अत्रानुमाने सर्वत्रापि यान्ते एतदन्यत्वं धनोऽधिगन्तव्यः । तजिनानां पामप्येतदन्यवृत्तिवरहितपदेन निषिद्धत्वात्, एतदन्यत्तव्यतिरिक्षति पहेन एतदन्यत्वत्यैव मह- पाच । स चानित्ये घट्पटादौ वर्वमानत्वाइनित्यनिष्ट एवेति सर्व सनसभवति ॥ २३ ॥ २४ अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैतदन्यवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अत्र चैतदन्योन्याभावपदस्थाने शब्दत्वात्यन्ता- १ वा मति' इति पुस्तकपाः पाहतो प्याघातार । तेन' इति ज इतकमाः। ३ दि. हत बितें इति गपुस्तकपाः।

·" ३२ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं भावपमेव पूर्वमहाविद्यावैलक्षण्यम् । शेषं पूर्ववत् । एवं पक्षमात्रनिष्ठयत्ति श्विद्धर्मविशेषात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षे धर्मास्तावत्यो महाविद द्रष्टव्याः ॥ २४ ॥ २४ (भुवन० )-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । शब्दत्वस्य व्दत्वात्यन्ताभावः । अत्र चैवंविधविशेषणविशिष्टो धर्मः शब्दत्वात्यन्ताभावो आद्यः पक्षे व्याहतवादृष्टान्तोपयोगी । द्वितीयस्तु पोपयोगी । - अन्यत्वपदस्थाने इत्यर्थः । अन्यत्वान्योन्याभावयोर्हि નાન્ત २५ यदा सामान्यतः अयं शब्दः दन्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं २५.(भुवन०)-यद्वा . सामान्यतः एतन्मात्रनिष्ठः शब्दत्वादिः, तस्य अत्यन्ताभावः ए... एतन्निष्ठात्यन्ताभावो वा शब्दत्वादिरेव वा । शेषं पूर्वत्र २६ अयं शब्दः आनर . त्व .. त्यत्व अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे ...१ । योनिक्ष ष्ठत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठा त्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वं धर्मः । त्व बृत्तित्वरहितश्चासौ . तद्धिकरणं सदाश्रयः इत्यर्थः । २६ (भुवन०)-अयं शब्द: ..... पनि । अनित्यत्ववन्तः अनित्यपदार्थाः । तेषु निष्ठा अवस्थानं न्ताभावश्च । तस्य प्रतियोगिनः परमाणुत्वाकाशत्वादयः वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च ते पक्षवृत्तयश्चेति ऽनीक्रियमाणे शब्दत्वश्रावणत्वनित्यत्वादयः । तेपां निष्ठा नित्यानित्योभयनिष्ठाश्च धर्माः स्युः । तत्र ये। घटत्वादयो ये चोभयनिष्ठा अस्तित्वप्रमेय सन्तो ये पक्षवृत्तयस्तत्त्वरहिता विद्यन्त तथाप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रति १ तेषु धर्म अनि इति ग ·प०१ महाविद्याविन्यनम् । । विद्यमानत्वेन अत्यन्ताभावप्रतियोगिनत्यैव अभावात् । अय द्वितीयविशेषणं व्याल्यायते-अनि- त्यत्ववन्तोऽनित्यपदार्याः । तनिष्टाच अनित्यत्वात्यन्ताभावयन्तो नित्यपदार्थाः, तन्निष्ठाश्च । तत्त्वेन रहितो यो धर्मः स तया । ततोऽनित्यत्वनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिपझवृत्तिवरहितचासौ अनि- त्यत्ववन्निष्टात्यन्ताभाववन्निष्टत्वरहितश्चेति कर्मधारयः । तत्याश्रयः शन्द इत्ययः । अत्र च द्वितीय- विशेषणेन प्रथमविशेषणोपपन्नानामप्यस्तित्रप्रमेयतादीनां व्यवच्छेदः कृतः । एवंविधविशेषणहयो- पपन्नश्च धर्मः पझे शन्दे शब्दत्वादिरेव । स च अनित्यत्नवदनित्यत्वात्यन्ताभाववचुगलनिष्ठत्वरहितो विद्यते । स चाचविशेषणोपपन्नत्तदेव त्यान् , यदि शन्नत्यानित्यवमङ्गीनीयेत । शब्दस्य च नित्यत्वे स धोऽनित्यत्ववन्निष्टात्यन्वाभावप्रतियोगी सन् पक्षवृत्तिरेव त्यात्, न तु तत्त्वरहितः । तत्मा- च्छन्द्रत्यानित्यत्वमङ्गीकार्यम् । दृष्टान्ते चैवंविधो धर्मः एकैकनित्यनिष्टो गगनवादिरेकानित्यनिष्टो घटनादिश्च ज्ञेयः। अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नि- त्यत्वतद्वान्तरधर्मेरनित्यत्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तिनिरन्तरता स्यात् । अ- नित्यत्ववन्मात्रवृत्तीनामिव अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तीनामप्यनित्यत्व- वन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्टत्वरहितत्वात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यत्ववन्निष्टा- त्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतशन्दनित्यत्वे नित्यत्वा- दीनामनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नेय- त्वाभिधेयत्वादिनिरन्तरता स्यात् । तेषां पक्षनिष्टत्वेऽप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्य. ताभावप्रतियोगित्वे सति यत्पक्षवृत्तित्वं तद्रहितत्वेन पक्षीकृतशद्धनित्यत्व- वादिनाप्यङ्गीकारात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यत्वदन्निष्टानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ट- त्वरहितग्रहणम् । मेयत्वादीनामनित्यत्ववन्निष्टानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्टत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । (भुवन०)-अर्थतनुमानं त्याचष्टे-अनित्यत्ववन्निष्टेत्यादि । जय व्यावृतिचिन्ता । शब्दः ननित्यत्ववालिटेत्यादिसाव्यवानिति शदनानाजीकरणे एकत्य भन्दत्य पन्नित्यत्वं तदनियतक- निष्टात्यन्ताभावातियोगिल्वे सति पलवृतित्वं तद्रहित, सामानां पनत्वेन तत्र वृदिदीनवान् । एननित्यत्वनिष्टले सति पदनित्यत्वात्पन्नामावलिटर दहिद च । ददाय एकः दाब्द इनि भागे सिद्धसामनता त्यात्, नत उचन शन इति । जय प्रन्यादाविशेषारिदायेन व्यानि- चिन्तामाह-अनित्यत्वात्विष्टानित्यत्वेत्यादि । निपवादकानयमित । सामन्यानियाद साध्ये निपवरूपार्यान्दरता त्यान। के निलवयान्दरः नित्यवं. तस्मान् नित्यनक- न्तरपाच दशमलादया है। अनित्यत्वात्पन्नाभाववन्नात्रवृतिभिनिति नियमादिमिलिया कृपनान्तरता जत्राह-अनित्पलश्न्नात्रेत्यादि। जान लिटले नदि पत्नी माविका ·-- घटत्वादयो ये चोभयनिष्ठा अस्तित्वप्रमेयत्वादयः, ते सर्वेऽप्यनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनः ३२ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं भावपमेव पूर्वमहाविद्यावैलक्षण्यम् । शेष पूर्ववत् । एवं पक्षमात्रनिष्ठयत्कि- श्चिद्धर्मविशेषात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षे धर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥ २४॥ २४ (भुवन० )-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । शब्दत्वस्य अत्यन्ताभावः श- व्दत्वात्यन्ताभावः । अत्र चैवंविधविशेषणविशिष्टो धर्मः शब्दत्वात्यन्ताभावो वा शब्दत्वादि । आद्यः पक्षे व्याहतत्वादृष्टान्तोपयोगी । द्वितीयस्तु पक्षोपयोगी । अन्योन्याभावपदस्थाने इति । अन्यत्वपदस्थाने इत्यर्थः । अन्यत्वान्योन्याभावयोर्हि पर्यायान्तरतैव नार्थान्तरतेति भावः ॥ २४ ॥ २५ यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावव्यतिरिक्तै- दन्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ २५ ॥ २५.(भुवन०)-या सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतन्मात्रनिष्ठः शब्दत्वादिः, तस्य अत्यन्ताभावः एतन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावः । अत्राप्येवंविधो धर्म एतनिष्ठात्यन्ताभावो वा शब्दत्वादिरेव वा । शेपं पूर्ववदेव ॥ २५ ।। २६ अयं शन्दः अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहि- तानित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति ये पक्षवृत्तयो धर्माः, तेषु अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वं धर्मः। ये चानित्यत्ववन्नि- ष्ठत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठा धर्माः, तेषु अनित्यत्ववन्निष्ठानि- त्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वं धर्मः । अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्ष- वृत्तित्वरहितश्वासौ अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहितच, तद्धिकरणं सदाश्रय इत्यर्थः । २६ (भुवन०)-अयं शब्दः अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षत्तित्वरहिता- नित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वरहिताधिकरणमिति । अनित्यत्वं विद्यते येषु ते अनित्यत्ववन्तः अनित्यपदार्थाः । तेषु निष्ठा अवस्थानं यस्य सोऽनित्यत्ववनिष्ठः । स चासो अत्य- न्ताभावश्च । तस्य प्रतियोगिनः परमाणुत्वाकाशत्वादयः । पक्षे वृत्तियेषां ते पक्षवृत्तयः । अनित्यत्व- वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च ते पक्षवृत्तयश्चेति समासः । एवंविधाश्च धर्माः शब्दस्य नित्यत्वे- ऽङ्गीक्रियमाणे शब्दत्वश्रावणत्वनित्यत्वादयः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहिता नित्यनिष्ठा अनित्य- निष्ठा नित्यानित्योभयनिष्ठाश्च धर्माः स्युः । तत्र ये नित्यनिष्ठा आकाशत्वादयो ये चानित्यनिष्ठा सन्तो ये पक्षवृत्तयस्तत्त्वरहिता विद्यन्त एव । यद्यप्यस्तित्वप्रमेयत्वादयः पक्षवृत्तित्वरहिता न सन्ति, तथाप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति ये पक्षवृत्तयस्तत्त्वरहिता एव । तेषां सर्वप्रापि १ तेषु धर्म अनि" इति ग पुस्तकपाठः।

·१०१ महाविद्याविडम्बनम् । ३५ सिध्यति । तस्यानित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति पक्षवृत्तित्वेन त- द्रहितत्वानुपपत्तेः । अतोऽनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिधर्मः पक्षे सिध्यन् अनित्यत्वम- न्तर्भाव्य सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः॥ २६ ॥ (सुवन० )-अत्रानित्यवसिद्धि दर्शयितुमाह-अनित्यत्ववनिष्ठेत्यादि । अनित्यत्वात्य- न्ताभाववन्मात्रवृत्तिति । नित्यमात्रवृत्तिनित्यत्वादिर्धर्म इत्यर्थः । अनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिति । अनित्यमात्रवृत्तिः अनित्यत्लादिरित्यर्थः । शन्दे आद्यधर्मसाधने माद्यविशेषणेन सह विरोधः स्यादि. त्याह-आद्यःपने न सिध्यतीत्यादि। पारिशेष्याहितीयधर्म शब्दे साधयति-अतोऽनित्यत्व- धन्मात्रेत्यादि । अनित्यत्वशब्दत्वत्रावणत्वादिरनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिः तदा स्यात्, यदि शब्दोऽनि. त्यः स्यादित्यनित्यत्वमन्तर्गतं कृत्वा स धर्मः शन्दे सिध्यति । स चानित्यमात्रवृत्तिर्यचपि पले वर्तन मानत्वेन पनवृत्तिवरहितो नास्ति, तथाप्यनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति यः पक्षवृत्ति तत्वरहित एवात्तीति व्याख्या ॥२६॥ २७ अयं शब्दः एतच्छन्दनित्यविषयत्वरहितज्ञानविषयः मेयत्वादिति ।। येषु येषु ज्ञानेषु एतच्छब्दविषयत्वनित्यविषयत्वे स्तः, तेषु तेषु एतच्छन्दनि- त्यविषयत्वं धर्मः। तद्रहितं ज्ञानमेतच्छन्दाविषयं वा, नित्याविषयं वा । आयं पक्षीकृतशविषयं न सिध्यति । व्याघातात् । दितीयं च पक्षशब्दविषयं सिध्यदनित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । पक्षीकृतशनित्यत्वे यस्य कस्यचिदपि तद्विषयज्ञानस्य एतच्छन्दविषयत्वे सति नित्यविषयत्वेन तद्रहितत्वानुप- पत्तेः ॥ २७॥ २७ (भुवन० )-अय प्रकारान्तरेण महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः एतच्छन्दनित्यवि- पयत्वरहितज्ञानविषय इति । एतच्छन्दश्च नित्यश्च एतच्छन्दनित्यौ । नौ विषयों गोचरो यस्य ज्ञानत्य तदेतच्छन्दनित्यविषवम् । तत्य भावः तत्त्वम् । तेन रहितं यत् ज्ञानं तत्य विषयः दान्द इत्यर्थः । येषु येषु ज्ञानेबित्यादि । येषु येषु शब्दाकाशादिज्ञानेषु । विशेषगाभावाद्वा विशेष्या- भावाद्वा विशिष्टाभाव इति न्यायेन एतच्छन्दनित्यविषयवरहितज्ञानं हि एतच्छब्दाविप वा नि- त्याविप वा । तत्राद्यत्य एतच्छन्नविषयत्वे व्याघातमाह-आयं पक्षीकृतशब्देति । यदेवतच्छ- दाविपयं वेतच्छन्नविषयमिति व्याघात इत्ययः । द्वितीयमिति । नित्याविषयम् । तच शब्द- विषयं सिध्यच्छन्नत्यानित्यत्वं साधयेदिति भावः । नित्यवसायने हेतुमाह-पसीवाद- नित्यत्वे यस्य कस्यचिदपीत्यादि । यद्यतच्छलो नित्योऽमीकीयेत, तदा यत्किभितन्छन्ददि- पयज्ञानत्य नित्यविषयत्वमेव स्यात्, न तु वदविषयत्तनित्ययः । तदहितत्वानुपपत्तेरिति । निलवि- पयलरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । जन सर्वत्र साझे एतचन्दाविषवज्ञानविस्य धर्ना मन्तव्यः ॥२७॥ । १ अनिवपन्दत इति उद इतका पास। - ·श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं भाववनिष्ठत्वं तत् अनित्यमात्रवृत्तीनाभिव नित्यमात्रवृत्तीनामपि नास्तीत्यर्थः । तनिवृत्यर्थं प्रथम- विशेषणम् । कथमनेन विशेषणेन तन्निरासोऽवाह-पक्षीकृतशब्देत्यादि । तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति । अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । अथ द्वितीयविशेषणं मुक्त्वा व्यावृत्तिचिन्तां करोति-अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । अर्थान्तरतामेवाविकरोतितेपामि त्यादिना । मेयत्वादीनामनित्येष्वपि भावादनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वहीनत्वात् अनि. त्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविशिष्टपक्षवृत्तित्वाभाव उभयसंमत इत्यर्थः । तन्निरासाय द्वितीय- विशेषणोपादानम् । कथमनेन तनिरासोऽत्राह-मेयत्वादीनामित्यादि । मेयत्वादीनां नित्यानित्य- वृत्तित्वेन । तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति । नित्यानित्यवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरिति भावः । अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वा- त्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेषु साध्याभावः । नित्य पदार्थमात्रवृत्तीनां धर्माणामनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहित त्वानुपपत्तेः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितनित्यनिष्ठधर्माणां चानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अतो नित्येषु साध्य- सद्भावसिध्यर्थं पक्षवृत्तित्वरहितग्रहणम् । यद्यप्येकैकनित्यवृत्तयो धर्मा अनित्य- त्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन न तद्रहिताः, तथाप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वे सति यत्पक्षवृत्तित्वं तद्रहिता भवन्त्येवेति नित्येषु साध्यानु- गमसिद्धिः। (भुवन०)-अथ पक्षवृत्तित्वेतिपदं त्यक्त्वा व्यावृत्ति विधत्ते-अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्तामा- वेत्यादि। तथाच नित्यमात्रवृत्तीनां धर्माणां द्वितीयविशेषणोपपन्नानामपि प्रथमविशेषणोपपन्नत्वस्या- नुपपत्तिः । अनित्यत्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितेति विशेषणोपपन्नानां च सत्त्वादीनां नित्य- निष्ठानां धर्माणां नित्यानित्ययुगलवृत्तित्वेन नित्यानित्ययुगलवृत्तिवरहितत्वानुपपत्तिश्च । तेन नित्येषु न साथ्यसिद्धिः । तदर्थ पक्षवृत्तित्वेति पदोपादानम् । तद्ब्रहणेऽपि च नित्यत्वसवान्तरधर्मा- णामनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् न नित्येषु साथ्यानुगम इत्यत आह-याध्यक नित्यवृत्तयो धर्मा इति । एकैकनित्यवृत्तयो धर्मा आकाशत्वपरमाणुत्वादयः । ते चानित्यत्ववनिष्टा त्यन्ताभावप्रतियोगिनः, एवं सति न तद्रहिताः । तथापि संपूर्णविशेषणेन विचार्यमाणाः संपूर्ण- विशेषगोपपन्ना सपि भवन्त्येवेति नित्येषु साथ्यसिद्धिः। एवं पक्षीकृतशब्दातिरिक्तानित्येप्वपि एकैकानित्यनिष्टयः साध्यान- गमो द्रष्टव्यः । अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहितः अनित्यः त्यात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तिर्वा स्यात् अनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिर्वा । आद्यः पक्षेन १'पानिरपलवभिटानित्यला इतिज पुस्तकपाठः। २ सिटेः। इतिज पुस्तकपाट (e ·महाविद्याविडस्वनम् । रिहारार्थनत्यन्ताभावग्रहणम् । अभिमतसाध्यसिद्धिं निरूपवितुमाह-एतन्निष्टानित्यवेत्यादि । एवंविधश्चात्यन्ताभावो द्वेषा त्यात्, एतन्निष्टत्वरहितोऽत्यन्ताभावो वा नित्यत्वात्यन्ताभावो वेति । तत्राद्यत्व पक्षे व्याघातमाह-आधः पक्षे व्याहत इति । आद्यः एकनिष्ठत्वरहितोऽयन्ताभावः, पक्षे शब्दे, व्याघातेन वाधितः । अयमाशयः-पक्षीकृतशब्दवर्मा ये शब्दवत्रावगलादयः तेपाम- त्यन्ताभावः शब्द्धनिष्टो नास्ति । यतः शब्दत्वादय एवं शब्दधर्माः शनिष्टाः, न तु तदत्यन्ता- भावः । तस्य शब्दादन्यत्रैव वर्तनात् । ततस्तस्मिन् शब्द साध्यमाने रकुट एव व्यायातः । तस्मादे- तनिष्टत्वरहितात्यन्ताभावः सर्वत्र सपझे क्षेत्रः । द्वितीयस्य शब्दे सिद्धिमाह-द्वितीय इत्यादि । द्वितीयोऽनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावः । एतावता नित्यत्वाचात्यन्ताभावः शब्देनाध्यते । सच अनित्यत्वमेवेतिभावः । अत्र इंतुमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावत्यादि। अनित्यत्वात्यन्तामाको नित्यत्वम् । तस्यात्यन्ताभावस्य अनित्यत्वानतिरेकादनित्यत्वस्मयादित्यर्थः । त्वलरमाह- तत्तुल्ययोगक्षेमत्वाति । तेन तुल्यौ चौ योगक्षेमी, तमाया तत्त्वं, नरान् । प्राय भावः । गया अनित्यत्वस्यात्यन्तिकनिषेधो नित्यत्वं, तथा तदात्यन्तिकनियः पुनानिवत्यने । " पाविशीने हिन प्रकारान्तरस्थितिः" इतिन्यायादित्यर्थः ।। २८ ।। २९ अयं शन्दः अनायेतदभावत्वरहिताभापप्रतियोगी मेपन्यादिनि ।। अनाघेदभावेषु अनाघेतदभावत्वं धर्मः । तद्रहितधाभावः एतदभाववाहिली चा, आदिमानेतदभावो पा। आवं प्रत्येतस्मिन्नतियोगित्वं न मिष्यति । व्याघातात् । द्वितीयस्तु प्रध्वंस एवेत्यनित्यत्वसिद्धिः॥२९॥ २९ (भुवन०)-प्रचाभिनयप्रकारान्तरेण पुन विद्यान्तरनारमादः अनाये- तदभावलेत्यादि । एतस्य पादय अभाश. एलइभावः । बना दवा ले दमक . गरभाषाः, प्रागभावान्योन्यामानालन्तामावरूपा । कलादिः तान्तः सन : दि. पेयोऽन्योन्यामा: 'बिनादिरजात संसर्गनायोऽयम. टिक सहमद ने कारः सत्त्वम् । तेन तीतो पोऽभाव: पक्षमा सादिरमायः स च एव । दिनन्दः असामानाति तनात् । तत्प प्रतिरोनी: सदसनकाय रति समापतियोगिनसिल स! F - मा. सत्य प्रतियोगिनन् । अत समातियो । रोमन र स्था. माहिती कि किसानों ནཱ 1 ', ༤ ༑ མཱ་ཎེ་དེ：ཎ' པེ ： ཎ ཏ ་ ་ जय मार लोपोन सायिक : रू.rrent -- ·नी Artist २८ अरविनानिनिमोमिन स्यन्ताभावगन मेनानि ॥ मे मीनिलामा निगेगिकारहिनाः, नेतु विनिमाविनाशिनः নিশিং লি:, চিনি-শা- মালিণ্যভিশন मामी अत्यनामाभिजामि दिनानिभान গীঘিনমিনি লালমনিতিন গণিত মামালামান সানিশাত্মাননাশাসন না। মহিমামগণ। পরিসিশনামায়নি নিষিমাঃ স লা গা, গনিশা ন্যােনানিমালিকানামা স্বা।গলা লাল। শিগনি त्वमेव । अनिहालात्यन्ताभावातावामानमानित्यवानतिरेकात् तत्तण योगक्षेमत्याहा इत्यनित्यनामिद्धिः ॥ २८ ॥ २८ ( सुगन)-अपं शब्दः एतनिष्टानित्यवात्सनाभावातियोगिकलानविकर- जायन्ताभाववानिति । अनित्यतात्पन्नाभायो नियमाप्रतियोगी या आगन्ताभावय असो জনিযলযান্যয়ন্যিয়ীfr:: নমিন বহু নিয়া যায় । বাং। নিপুণ্য अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिका पतनिष्ठात्यलाभावासानियोषितः । तस्य भावः तत्वम् । तस्य अनधिकरणं योऽत्यन्ताभावः तद्वान् शब्द इति समासः । शानियाभप्रतियोगिपहेन नित्यत्मात्यन्तामा विना सर्वेऽपि घटत्वपटत्वान्दवादिप्रतियोगिका अत्यन्ताभाया उपाता। एतनिष्ठविशेषणसहितेन च तेन पडून शब्दत्वादिशब्दवर्मात्यन्ताभावाः पूर्ववियोणायानाः पुयक्त- त्यानित्यत्वात्यन्ताभावश्च निषिद्धाः । तत्त्वानधिकरणात्यन्ताभावपन च घटापटत्वायत्यन्तामाक एतनिष्ठेतिविशेषणायाताः सर्वेऽपि निषिद्धाः । शब्दधर्मात्यन्ताभावनित्यत्वात्यन्तामात्रौ च पुनरप्यु- पात्तौ । तत्र पक्षीकृतशब्दे एतच्छन्दधर्मात्यन्ताभावसाधने व्याघात इति नित्यत्वात्यन्ताभावः पी. कृतशब्दे साध्यते इति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । अनुमानार्थ व्याचष्ट-ये पक्षीकृतशब्दधर्मा इत्यादि। पक्षीकृतशब्दधर्मा इह घटत्वाकाशत्वाधभावाः । तेषां सर्वेषामपि पक्षीकृतशब्दनिटलान् । एतापता मनुमानस्थमेतन्निष्ठेतिपदं व्याख्यातम् । अनित्यत्वात्यन्तामावति । अनित्यत्रात्यन्ताभावो नि. त्यत्वं प्रतियोगी यस्य स तथा ! तद्भावः तत्त्वम् । तेन रहिताः। पीकृतशब्दधर्माः सन्तो येऽनिर- खात्यन्ताभावप्रतियोगिकवरहिता इत्यर्थः । एतानता अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिति पदमनुः मानस्थं व्याकृतम् । शेष सुगमम् । अथ अत्यन्ताभाव विमुच्य व्यावृत्ति करोति- एतनिष्ठानित्य- त्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावप्रतियोगिकेनेति । अनित्यत्वात्यन्ताभायो नित्यत्र प्रतियोगी यस्य तेन । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तस्य अन्योन्याभावेन शब्दो नित्यत्वं न भवतीतिरूपेण शब्दनिष्ठेन सिपाधयिपितानित्यत्वविपर्ययेऽप्युपपयमानेन अर्थान्तरता स्यात्, तत्प ·५०१ महाविद्याविडम्बनम् । ३७ रिहारार्थमत्यन्ताभावभहणम् । अभिमतताध्यसिद्धिं निरूपचितुमाह-एतन्निष्टानित्यत्वेत्यादि । एवंविधचात्यन्ताभावो या स्यात्, एतनिष्टनरहितोऽत्यन्ताभावो वा नित्यत्वात्यन्ताभावो वेति । तत्रायत्य पक्षे व्याघातमाह-आधः पक्षे व्याहत इति । नायः एतनिष्ठत्वरहितोऽयन्ताभावः, पक्षे शब्दे, व्याघातेन वाषितः । अयमाशया-पक्षीकृतशब्दधर्मा ये शन्दवत्रावणवादयः तेषाम- त्यन्ताभावः शनिष्टो नास्ति । चतः शब्दवादच एव शन्दधर्माः शनिष्ठाः, न तु तदत्यन्ता- भावः । तत्य शन्दादन्यत्रैव वर्तनात् । ततत्तस्मिन् शन्दे साध्यमाने सुट एव व्याघातः । तत्मादे- तन्निष्टत्वरहितात्यन्ताभावः सर्वत्र तपझे ज्ञेयः । द्वितीयस्य शब्दे सिद्धिमाह-द्वितीय इत्यादि । द्वितीयोऽनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावः । एतावता नित्यवत्यात्यन्ताभावः शन्दे साध्यते। सच अनित्यत्वमेवेतिभावः । अत्र हेतुमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । मनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वम् । तत्यात्यन्ताभावत्व अनित्यानतिरेकादनित्यत्वरूपवादित्यर्थः । हेवन्तरमाह- तत्तुल्ययोगक्षेमत्वाइति । तेन तुल्यौ चौ योगक्षेनौ, तनावः तत्त्वं, तस्मात् । अनार्य भावः । क्या सनित्यत्वत्यात्यन्तिानियो नित्यत्वं, क्या तनात्यन्तिनिपेयः पुनरनित्यत्वमेव । " परस्परविरो हि न प्रकारान्तरस्थितिः" इविन्याचादित्यर्थः ॥२८॥ २९ अयं शब्दः अनायेतद्भावत्वरहिताभावप्रतियोगी मेयत्वादिति ॥ अनायेतद्भावेषु अनाद्येतदभावत्वं धर्मः ।तद्रहितश्चाभावः एतद्भावत्वरहितो वा, आदिमानेतद्भावो वा । आचं प्रत्येतस्मिन्प्रतियोगित्वं न सिध्यति । व्याघातात् । द्वितीयस्तु प्रध्वंस एवेत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥ २९ ॥ २९ (नुवन०)-जपाभिननकारान्तरेण पुनर्महाविद्यान्तरमाह-अयं अन्दः अनाये. तदभावत्वेत्यादि । एतत्य पक्षशब्दत्य अभावाः एतदभावः । बनाइयञ्च ते एवभावाश्च अनाये- तदभावाः, प्रागभावान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपाः । 'नादिः सान्तः प्रागभावः, 'वादात्म्यनि- पेयोऽन्योन्याभावः ''अनादिरनन्त: संसर्गाभावोऽन्यन्नामा 'इति तेषां लक्षगान् । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो योऽभावः पक्षनये सादिरभाषः, स च मम्तानाब एव । 'सादिरनन्तः प्रध्यताभावः' इति तल्लागान् । तत्य प्रतियोगी मब्द इत्वः । अयं सदः प्रतियोगीयुते श्रोने सदसनवाच इति समवायतियोगित्वेन शब्द सिद्धताब्दजा त्यान् । बनायले सति व्यावी. कस्य प्रतियोगितात् । अत उचामावतियोगीति । एवं चान्योन्याभावादियोनिल्देन निद्धसायन त्यात् , जव चमनादिवरहितेति । अनादित्वरहिवाभावावियोगान्ते च ब्यामिभदः, नित्येषु तदभावात् । नत चननादित्वरहिनेति । इविम्यावृचिचिन्ता । एतदभाववरहितो वेति । एनत्य पादत्य चोऽभावः, वन्वहितोऽनाको पनाकामालाभारः । सोमनायेदभाकन्दर- हितः । परमेवत्य शब्दः प्रतियोगी न त्यात्, वनायकाः। आदिमानेदभावो वेनि । जादिविद्यते यत्य सलादिनाद । सानाब इतन्य २ प्रतियोगिय मन्दन्द अनिलले एव स्यात्, नात्यति ममानित्यवसिद्धिरिति । नादान्वन्तु बना दियोगि सदर- समस्तवस्तूनानपत्तीति ते साझा ॥२९॥ । .. ...

·. २. आशन्नः पतविनातिनानिमोमिननिमा. त्यन्ताभाववान मेववादिति ॥ ये पी लगामी दिनTHI नियोगिकन्वरहिताः, ते पनाशिनानिनिमोमिकः, सदनाधिकरणं तदाहिनः, पनलिनिगम नाभावालिगोगियानाधिकरण सासी अत्यन्नाभाव मिरमिर्ग: । निमानियाभावात्र- तियोगितवानभिकरणानिन्गुके अनिमा लाभापानिपोगिन अनिए. মাশনশাসান বালানি:শ্বনাননাশশা । নসিমনসামায়। নয়নানগাগবাঢ়িা- নিগিললনাগাল নাবণী শা , শিক্ষা- লামামনিমীলিঝামেলা না। তাণে: { fানি- त्वमेव । अनित्यत्वात्यन्ताभावात्यलाभावस्य अनित्यत्वानतिरेशात् तत्तुल्य योगक्षेमत्वादा इत्यानित्यत्वमिधिः ॥ २८ ॥ २८ ( भुवन०)-अपं शब्दः पतनिष्ठानित्यत्वात्यामायापतियोणिकत्वानविकर- णात्यन्ताभाषयानिति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्यमप्रतियोगी यम्य अत्यन्ताभावरण अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगितः । एतस्मिन पक्षिा निष्टा यम्य म तथा । पानिष्टयासो अनित्यत्वात्यन्तामायाप्रतियोगिश्च एतन्निपात्यन्ताभावाप्रतियोगिकः । तस्य भावः तत्तम् । तर अनधिकरणं योऽत्यन्ताभावः तद्वान् शब्द इति समासः । अनियबालन्ताभायाप्रतियोगिपरेन नित्यत्वात्यन्ताभावं विना सर्वेऽपि घटत्वपटत्वशब्दत्वादिप्रतियोगिका डायन्ताभावा उपात्ताः । एतन्निष्ठविशेपणसहितेन च तेन पदंन शब्दत्यादिशब्दयात्यन्ताभावाः पूर्व विशेषणायाताः पृथात- त्वान्नित्यत्वात्यन्ताभावश्च निषिद्धाः । तत्त्वानधिकरणात्यन्ताभाषपदेन च घटत्वपटत्वायत्यन्तामात्र एतनिष्ठेतिविशेषणायाताः सर्वेऽपि निषिद्धाः । शब्दधर्मात्यन्ताभावनित्यत्वात्यन्ताभावी च पुनरप्यु पात्तौ । तत्र पक्षीकृतशब्द एतच्छन्दधर्मात्यन्ताभावसाधने व्याघात इति नित्यत्वात्यन्ताभावः पशी- कृतशब्दे साध्यते इति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । अनुमानार्थ व्याचष्ट-ये पक्षीकृतशब्दधर्मा इत्यादि। पक्षीकृतशब्दधर्मा इह घटत्वाकाशत्वाद्यभावाः । तेषां सर्वेपामपि पशी तशनिष्ठत्वात् । एतावती अनुमानस्थमेतन्निष्ठेतिपदं व्याख्यातम् । अनित्यत्वात्यन्ताभावेति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो लि. त्यत्वं प्रतियोगी यस्य स तथा । तद्भावः तत्त्वम् । तेन रहिताः । पक्षीकृतशब्दधर्माः सन्तो येऽनित्य- खात्यन्ताभावप्रतियोगिकत्वरहिता इत्यर्थः । एतावता अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिति पदमनु मानस्थं व्याकृतम् । शेपं सुगमम् । अथ अत्यन्ताभावं विमुच्य व्यावृत्ति करोति- एतनिछानित्य. त्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावप्रतियोगिकेनेति । अनित्यत्वात्यन्ताभायो नित्यत्वं प्रतियोगी यस्य तेन । मनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तस्य अन्योन्याभावेन शब्दो नित्यत्वं ने भवतीतिरूपेण शब्दनिष्ठेन सिपाधयिपितानित्यत्वविपर्ययेऽप्युपपद्यमानेन अर्थान्तरता स्यात्, । । तत्प ·भाव को "२ मेव तुर्यः गाव. वनों चा तमः एव इल्लिदार यनो अनित्यत्तस्यात्यन्तिनिषो दिल्ल... व्याचातात् । द्वितीयस्तु प्रध्वंन दिन..... रिहारार्थमत्यन्ताभावहान एवंविषश्चात्यन्ताभावो देवः वायत्य पक्षे व्यागाना-ना:- पक्षे शन्ने, व्यापातेन वावित त्यन्तभावः शन्ननिष्टो नात --- भावः । वत्व शन्दादन्यत्र वन तनिष्टनरहितात्यन्तामा द्वितीयोऽनित्यत्वात्यन्तानावाला ननित्यवनविभावः । नत्र हेना- नित्यत्वम् । तत्यात्यन्वानाव- - तत्तुल्ययोगक्षेमत्वावति । तेन कुर हि नमनारान्वरस्थितिः" इल्ल्यि २९ अयं शब्दः अनाटा अनायेदभावेषु अनाचेतदनः- वा, आदिनानेतद्भावो वा! २९ (नुवन०)-जयामिका दभावत्वेत्यादि । एतत्त्य पदावर दभावाः, प्रागभावान्योन्याभावात्यन्त पेयोऽन्योन्याभाव, , 'अनादिरनन्दः वतन् । तेन रहितो पोऽभाव. पक्षम प्रघसामावः इति तल्लनात् । तत्व सदसनकाय इति सनापतियोगिवन कस्य प्रतियोगितात् । अत उचनमा कति त्यान, बन सकतनादिरहितति । वदभावान् । त उनमनादिवराहदि एनत्य पादत्य योऽभावः दस्वादियो हितः। परनेवत्व मन्द वियोगी न स्वाद, जादिवियते पत्य समादिनान सनी व त्यान, नान्यति ममानिलयानेही तमत्तवलूनाम्यवोदि सपना नित्यः मित्यादि । इति नरः । सरसः इदि मेयत्वादिति । पीकृतवान्द- मनामौत्र- गनित्यान्य - ·३८ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ३० अयं शब्दः ध्वंसत्वरहितैतभावत्वरहिताभावप्रतियोगी मेयत्वा दिति ॥ इयं पूर्वा च महाविद्या यत्र यत्रानित्यत्वं साध्यते तत्रैव संचरति शेषास्तु सकलान्वयव्यतिरेकिसाध्यसंचारिण्य इति ॥ ३० ॥ ३० (भुवन०)-अयं शब्दः ध्वसत्वरहितैतदभावेत्यादि । ध्वंसो विनाशः । तत्र- हिता ये एतस्य शब्दस्याभावाः पूर्वोक्ता एव । तेषां भावस्तत्त्वं, तेन रहितो योऽभावः साध्यधर्मपक्षे प्रध्वंसाभाव एव, तस्य प्रतियोगी शब्द इत्यर्थः । अभावप्रतियोगीत्युक्ते शब्दस्यान्योन्याभावादि- प्रतियोगित्वं सिद्धमेव इत्यत उक्तमेतदभावत्वरहितेति । तथा च व्याघातः स्यात् । ततस्तत्परिहा- राय ध्वंसत्वरहितेति । ध्वंसत्वरहितैतदभावेपु ध्वसत्वरहितैदभावत्वं धर्मः । तद्रहितश्चाभाव एतदभाव- त्वरहितो वा ध्वंसो वा । आद्यं प्रति शब्दस्य प्रतियोगित्वं व्याहतमिति एतदभावत्वरहिताभाव- प्रतियोगित्वं सर्वसपक्षोपयोगि, द्वितीयं प्रति शब्दस्य प्रतियोगितं सिध्यच्छब्दस्यानित्यत्वं साधये. दित्यर्थः । एतन्महाविद्याद्वयमनित्यत्वसाधकमेव न साध्यान्तरसाधकमिति महाविद्यान्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं प्रतिपादयति-इयमिति । इयमनन्तरोद्दिष्टैव महाविद्या, पूर्वा चायं शब्दोऽनाद्येतदभावे- त्यादिको । शेपास्त्विति । शेपाः पक्षसपक्षादिकं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याः । सकलानि मन्वय- व्यतिरेकिणां यानि साध्यानि तत्संचारिण्यः । एतत्यकारश्च पुरापि आपातनिकायां किञ्चित्प्रप- ञ्चित इति न प्रपश्यते। ननु महाविद्याप्रकरणे किमिदं पक्षनिष्ठत्वं, किं वा सपक्षनिष्ठत्वं, किं वा विपक्षनिष्ठत्वं, किं वा उभयनिष्ठत्वमिति । उच्यते । अयं पक्षनिष्ठः, अयं स. पक्षनिष्ठः, अयं विपक्षनिष्ठ इत्याद्यबाधितवुद्धिसाक्षिकः पक्षाश्रितत्वसपक्षाभि- तत्वविपक्षाश्रितत्वोभयाश्रितत्वरूपो धर्मविशेषः । ननु नायं भावः, अभा- वेऽपि वर्तमानत्वात् । नाप्यभावः, प्रतियोगिविशेषानिरूपणात् इति चेत् । न । द्रव्यादिषडलक्षणानां ये षडत्यन्ताभावास्तद्वत्त्वस्यात्राभावत्वस्य प्रत्यक्षादिप्र- माणसिद्धत्वादिति । कः पुनरस्य प्रतियोगीति चेत् । न कश्चित् । सविस्तरं चैत- दन्यत्रोपपादयिष्यामः इति ।। (भुवन०)-अथ प्रेमयत्वादीनां हेतूनां पत्रेण सह संयोगसमवायादिसंबन्धाभावात्पक्षधर्म- वाद्यसिद्धिरिति नोदयति-नन्वित्यादि। उभयनिष्ठत्वमिति । पक्षसपक्षनिष्ठत्वमित्यर्थः । बुद्धि विशेषविषयत्वोपाधिको धर्मः पक्षनिष्ठत्वादिरित्याह-उच्यत इत्यादिना । अयं धर्मविशेषः कि भावः उत्त अभावः इति विकल्प्य नोदकः प्रथमं प्रत्याह-ननु नायमिति । अयं पक्षनिष्ठत्वादिको धर्मो न भावः । नित्यमाकाशं कृतकत्वाभावादित्यादौ पक्षनिष्ठत्वादेर्धर्मस्य कृतकत्वाभावहेतौ अभावरूपेऽपि वर्तमानत्वात् । न द्वितीयोऽपीत्याह-नाप्यभावः, प्रतियोगिविशेषानिरूपणा- १ अस्याये 'शेपं तु सुगममेव ' इति अधिक छ पुस्तके दृश्यते । २ योगिविपयानि इति घ पुस्तक पाठः । ३त्वस्य प्रत्य इति घ पुस्तकपाठः । ४ । विस्तरतवैतद इति घ पुस्तकपाठः ।

·प०१ महाविद्याविडम्वनम् । गुणः, ३ दित्यादि । अयं पक्षनिष्ठत्वादिधर्मों नाप्वभावः नाप्यभावरूपः । अयं घटादेराकाशादेर्वाऽभाव इत्येवं प्रतियोगिविशेपत्य अभावसंबन्धिनोऽनिरूपणादित्यर्थः । द्वितीयं विकल्पमङ्गीकृत्य नोदकोक्तं परिहरति-न द्रव्यादिपडलक्षणानामित्यादि । द्रव्यादयो ये षट्पदार्था द्रव्यगुणकर्मसामान्य विशेषसमवाचाल्या वैशेषिकमतप्रसिद्धाः तेषां यानि षड्लझणानि १ " गुणाअयो द्रव्यम् , " २ "कर्मातिरिक्तो जातिमात्रायो "संयोगविभागाजन्यसंयोगविभागासमवायिकारण- जातीयं कर्म, ४ "नित्यत्वे सत्येकत्वे सत्यनेकसमवेता जातिः सामान्यापरपर्याया," ५ "नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तत एव चे ते अन्त्या विशेषाः,"६ " अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः संवन्धः स समवायः," इत्येवं रूपाणि । तेषां ये पडत्यन्ताभावास्तद्वत्त्वस्य तदविकरणत्वस्य अभाव. त्वत्व प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वादभावो ऽयं पक्षनिष्ठत्वादिरूपो धर्म इत्ययः । तया हि, एवंविधो धों द्रव्यं न भवति, तल्लक्षणाभावात् । तथा गुणोऽपि न भवति । तल्लभगाभावात् । एवं कर्मसामान्या- दिरूपोऽपि न भवति । तत्तलक्षणाभावादेव । तस्माइयं पक्षनिष्ठत्वादियोऽभावरूप एव सप्तमः पदार्थः केषांचिद्वैशेषिकाणां मते प्रसिद्धः । एवं च प्रमेवत्वास्तित्वादयोऽपि धर्माः अभावरूपाः एव ज्ञेयाः इत्यर्थः । प्रतियोग्यनिरूप्यस्य अभाववानुपपत्तेः प्रतियोगी वाच्य इति शर्ते । कः पुनरस्य प्रतियोगीति । अस्य पक्षनिष्टत्वादिधर्मत्याभावरूपत्येत्यवः । अभावस्य प्रतियोगिनिरूप्यत्वनियमो नेति परिहरति-न कश्चिदिति । प्रतियोगिज्ञानकार्यवाइभावज्ञानत्य कथमनियमत्तत्राह- सविस्तरं चैतदन्यत्रेति । अत्यन्ताभावो निप्पतियोगिक इत्यन्यत्र वार्तिके क्ल्याम इति तत एवैतज्ज्ञेयमित्यर्थः । इति पझं पक्षीकृत्य प्रवृत्तास्त्रिंशन्महाविद्याः प्राददर्यन्त ॥ ३०॥ अथ सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः यथा-शब्दोऽनित्यः इत्यत्र सपक्षो घटः इति स्थिते, (भुवन०)-अथ सपक्षं पक्षीकृत्य महाविद्यादान दिदर्शयिपुराह-अध सपक्षमित्यादि । अध सपझं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा यथा सन्ति वयोदाहरिष्यन्त इति शेषः । शब्दोऽनित्य इत्यत्रेति । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् घटवदित्यत्र मूलानुमान घटः समः इति त्थिते, घटं सपझं पक्षीकृत्य प्रयुज्यते इत्यर्थः । तत्र- पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकनुवृतम् । भिन्नं साध्यक्तस्तद्वदुद्धृतावधिमेदिनः ।। इति कारिकामाश्रित्य या प्रवर्वते दामाह- १ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यः मेयत्वादिति । अत्र च वक्ष्यमाणानु महाविद्यानु चानाशो दृष्टान्तः । एतद्धपक्षीकृतशब्द- योये अन्यत्वे तदुभयवत्त्वरहितः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यः। स चामो अ- नित्यश्च । तदन्यत्वाधिकरणमित्यर्थः । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यत्वं - - - ·४० श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं चैतद्धटान्यत्वेन वा स्यात्, पक्षीकृतशब्दान्यत्वेन था। आद्यो व्याहतः । न ययं घटः एतस्माद्धटादन्य इति संभवति । द्वितीये तु शब्दानित्यत्वसिद्धिः । यदि पक्षीकृतः शब्दो न अनित्या, कथं तर्हि पक्षीकृतानित्यान्यत्वं घटे स्या- दिति ॥ १॥ १ (भुवन०)-अयं घट एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यः, मेयत्वादिति । अत्र महाविद्यानुमानापेक्षया घटः परः । यचानुमाने पक्षीकृतशब्द इत्युक्तं, तदनित्यः शब्द इत्यादि मुख्यानुमानापेक्षया । अथ व्याख्या । अयं घट इति विवक्षितः कश्चिद्भुटः पक्षः । एतद्धटन्य पक्षीकृतश- दश्चैतद्धटपक्षीकृतशब्दो, ताभ्यामन्यत् एतद्भुटपक्षीकृतशब्दान्यत् । तस्मादन्यन्यासौ अनित्यश्वेत्येतद्भुद- पक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यः तस्मादन्यो घट इत्यर्थः । अयं भावः । एतद्धटपक्षीकृतशब्दाभ्यां यद- न्यत् विश्वं तदन्यः एतद्धटो वा पक्षीकृतः शब्दो वा । तत्रैतटस्यैतद्धटादन्यत्वं ब्याहतम् । तत्माद- नित्यशब्दादन्य एतद्धटः सिध्यन् शब्दानित्यत्वं साधयेदित्यर्थः । घटः उक्तसाध्यः इत्युक्ते घटान्तरं घटान्तरादन्यदिति भागे सिद्धसाधनम् । अत उक्तमयं घट इति । अयं घटोऽनित्यान्य इयुक्ने अनित्यात्पटादेरन्यत्वं सिद्धमत माह-घटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्य इति । तथोके च घटा- न्तरान्यत्वमुक्तरूपं सिद्धमत उक्तमेतद्धटेति । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्य इत्युक्ते पक्षीकृतशब्दान्यत्वेन शब्दस्य नित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता, तदुक्तमनित्येति । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्याऽनित्यत्य घदस्यान्यत्वेन सर्वत्राकाशादौ व्याप्तिसिद्धिज्ञेया । अत्र वक्ष्यमाणेत्यादि । अत्र सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्त्तमानमहाविद्यासु पटाद्यनित्यसर्वसपक्षस्य पातुल्यत्वेनाकाशादय एव एतद्धटेत्यादि । एतद्धटपक्षीकृतशब्दयोः संबन्धिनी ये अन्यत्वे भिन्नत्वे। तदुभयेति । तयोरन्यत्वयो- रुभयमित्यर्थः । यदि पक्षीकृतेत्यादि । यदि पक्षीकृतशब्दोऽनित्यो न स्यात्, तदा पक्षीकवाद. नित्याच्छन्दाद्धटस्यान्यत्वं न स्यादित्यर्थः ॥ १॥ २ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिक- रणं मेयत्वादिति । अत्र चैतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यः एतद्धटो वा, पक्षीकृतः शब्दो वा । न च घटनिष्ठस्यात्यन्ताभावो घटे संभवति । तेन यदि शब्दोऽ नित्यः स्यात्, तर्हि शब्दनिष्ठस्यात्यन्ताभावमुपादाय प्रकृतसाध्यपर्यवसानं स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥२॥ २ (भुवन०)-अथ पूर्वमहाविद्यामेव अन्यान्यपदस्थाने निष्ठात्यन्ताभावाधिकरणपदक्षेपेग प्रकारान्तरेणाह-अयं घट एतद्धटेत्यादि । एतद्बटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्ये एतद्धटे वा पक्षी- कृतशब्दे वा निष्ठा यस्य घटत्वशब्दत्वादेर्मस्य स एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठः । तत्य यः अत्यन्ताभावस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः । अत्र घटनिष्ठत्य घटत्वादेरत्यन्ताभावो घटे पक्षीकृते १ आये व्यापातः इति घ पुस्तकपाः । २ 'कृतान्दान्यत इति घ पुस्तपाठ 1 ३ 'प्रकृतप्रतिज्ञार्थ- पर्यः इति घ पुस्तकपा दृष्टान्ता शेयाः। 1 ·महाविद्याविडम्बनम् । ४१ । साधयितुं न शक्यते । तत्माच्छन्दनिष्टस्य शदवादेरत्यन्ताभावो घटे साध्यते । शब्दत्वादिधर्मस्य चानित्यनिष्ठलं तदेव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यःत्यादिति शब्दानित्यवसिद्धिः । एतद्धटपक्षीकृत- शब्दान्यान्यानित्यनिष्ठत्य घटत्वादेरत्यन्ताभावः पनातिरिक्त सर्वत्रास्तीति न्याप्तिसिद्धिरिति ॥२॥ ३ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- ग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ इहापि यदि पक्षीकृतः शब्दः अनित्यः स्यात्, तोव पक्षीकृतशनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनं घटनिष्ठधर्ममुपादाय प्रकृत- प्रतिज्ञार्थपर्यवसानं स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥३॥ ३ (भुवन०)-अथानन्तरमहाविद्यामेवात्यन्ताभावाधिकरणत्याने ज्यन्ताभावप्रतियोग्य- धिकरणग्रहणेन भङ्गायन्तरेण दर्शयति-अयं घट इत्यादि । एतद्धटपजीकृतशब्दान्यान्यानित्य- निष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च । तस्य प्रतियोगी घटनादिर्थो धर्मः तदाधारो घट इत्यर्थः । अत्रानित्यवट- निष्टत्यात्यन्ताभावत्य प्रतियोगिनः सकलपनार्थधर्माः परत्वाकाशवादयत्तेपामविकरणं घट इति व्याघातः स्यात् । तल्लादनित्यशनिष्टो यः अत्यन्ताभावत्तत्य प्रतियोगिनो ये घटत्वायत्तेपामधि- करणं घट इति भावः । नत्रापि जनित्यनिष्टोऽत्यन्ताभावत्तदेव त्यान् , यदि शब्दत्यानित्यत्वमडी- कियते । तत्माच्छदानित्यत्तसिद्धिः। घटनिष्ठस्यात्यन्ताभावत्य प्रतियोगिनं गगनैकत्वादिकं धर्म खत्वनिष्टनुपादाय सर्वत्र गगनादौ व्याप्तिसिद्धियेति । नत्र ग्रन्थकृढ़नित्यनत्तिद्धिमाह- इहापि यदीत्यादि ॥३॥ ४ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यान्यः मेयत्वादिति ॥ अत्र चैतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छनिष्ठात्य- ताभावो विवक्षितौ । पूर्वमहाविद्यायां चैतद्धरैतच्छन्दान्योन्याभावाविति महान्भेदः । एवं वक्ष्यमाणमहाविद्ययोः प्राचीनमहाविद्याभ्यां भेदो द्रष्टव्यः । शेषं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ ४ (भुवन०)-भावमहाविद्यामेव भङ्यन्तरेणाह-अयं वट एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावत- च्छन्देत्यादि । एतदुनिष्टत्य घटत्वादेर्धनत्य अत्यन्ताभावश्च एवच्छन्दनिष्टत्व शब्दत्वादेरत्यन्ता- भावच एतदुनिष्टावन्तानावैवच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावो । तौ विद्यते यस्य स एतनिधात्यन्ता- भावैच्छिन्द्रनिष्ठात्यन्तामाक्वान् । त्त्य भावत्तत्त्वम् । तेन रहिवासावनित्यश्व तलाइन्य इत्यर्थः । बचमाशयः । एतद्धनिष्टात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावयदेतद्वयन्यतिरिक्ष विश्वम् । तत्त्वरहि- चोऽनित्य एतद्धटो वा, एतच्छन्दो वा । त्राधान्यत्वं पञ व्याहतमिति समझोपयोगि तक्षेयम् । द्वितीयान्यत्वं च तिव्यच्छन्नत्यानित्यवं गमयतीति भावः । लायन्हाविद्यातोऽत्या दमाह- भत्र चैतटनिष्ठेत्यादि । पूर्वमहाविद्यायामिति जायनहाविद्यापानित्यः । अन्योन्याभावाविति । मन्यान्यशब्दाभ्यानुपाचाविति । एवं वक्ष्यमाणमहाविद्ययोरिति । पञ्चनपश्योः । प्राचीनना- विद्याभ्यां द्वितीयतृतीयाभ्यानित्यर्थः ॥ ४ ॥ १'ताप' इति घ पुस्तकपाकर ६ महाविया - - ·७ (भुवन०)-चतुर्थ्यादिमहाविद्यात्रयमेवैतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावपदस्थाने एतद्घटान्योन्या. श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ५ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यनिष्ठात्यन्ताभायाधिकरणं सेयत्वादिति ॥ अनित्यनिष्ठस्य अत्यन्ता- भावः अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावः ॥५॥ ५ (भुवन०)--अथ पूर्ववदेव भङ्गयन्तरमाह-~-अयं घट एतद्धटनिष्ठेत्यादि । एतद्बटनि- ष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहितवासी अनित्यश्च स तया । तनिष्ठस्य शब्दत्वादे- योऽत्यन्ताभावस्तदाश्रयो घट इत्यर्थः । उक्तात्यन्ताभाववत्तरहितावेतद्वतच्छन्दौ तयोरन्यतरानि- त्यः उभयप्रसिद्धो घटः । तनिष्ठस्य घटनादेरत्यन्ताभावः पक्षादन्यत्र सर्वत्रास्तीति व्यातिसिद्धिः । घटे त्रनित्यशब्दनिष्ठस्य शब्दत्वादेरत्यन्ताभावः सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दे साधयेदिति भावः । अत्र कर्मधारयं प्रतिपेद्धमाह-अनित्यनिष्ठस्यात्यन्ताभाव इत्यादि ॥५॥ ६ अयं घटः एतदनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अनित्यनिष्ठश्चा- सौ अत्यन्ताभावश्च ॥ ६॥ ६ (भुवन०)-अथ पूर्वप्रकारान्तरेण महाविद्यान्तरमाह-अयं घट इत्यादि । यथोक्ता- त्यन्ताभाववत्त्वरहिताऽनित्यनिष्ठम्यासौ अत्यन्ताभावश्च, तस्य यः प्रतियोगी घटत्वादिस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः। यथोक्ताऽनित्य एतद्धटो वा तच्छन्दो वा । तत्रैतद्भुटनिष्टो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रति- योगिनो ये विश्वनिष्ठा धर्माः पटत्वाकाशशब्दत्वादयस्तेपामधिकरणं घट इति व्याघातः । तस्मादेत- च्छब्दरूपो योऽनित्यस्तन्निष्ठो योऽत्यन्ताभावः तत्प्रतियोगिनो ये घटत्वादयस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः । व्याप्तिस्तु तत्तन्निष्टात्मत्वाकाशत्वादिभिर्यथोक्तविशेषणोपपनैः पक्षादतिरिक्त सर्वत्रापि ज्ञेया । तत्पुरुपसमासं व्यावर्त्तयति-अनित्यनिष्ठश्चासावत्यन्ताभावश्चेति ॥ ६॥ ७ अयं घटः एतद्धदान्योन्याभावतच्छ्वनिष्ठात्यन्ताभाववत्वरहितानि- त्यान्यः मेयत्वादिति ॥ एतद्धदान्यत्ववदेतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावोऽप्येतच्छन्द- व्यतिरिक्तसकलनिष्ठ एव । एतच्छन्दमात्रनिष्ठानां तदन्यत्रासंभवात् । तेन न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । इयं चैतटान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावाचुपादाय प्रवृत्ता। प्रथमा चैतद्धटान्योन्याभावैतच्छब्दान्योन्याभावावुपादाय । चतुर्थी चैतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावावुपादाय । तेन प्रथमचतुर्थ- महाविद्याभ्यामेतस्या महान्भेदो द्रष्टव्यः ॥७॥ भावपदग्रहणेन प्राह-अयंघटः एतद्धवान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यान्य इति । एतद्धटान्योन्याभावश्च एतच्छन्दनिष्ठस्यात्यन्ताभावश्च, एतद्धटान्योन्याभावतच्छब्दनिष्टात्य- ताभावौ । तद्वत्त्वरहितो योऽनित्यस्तस्मादन्यो भिन्न इत्यर्थः । एतद्धटान्योन्यामावतच्छन्दनिष्ठात्य- न्ताभाववत्वरहितौ एतद्धटैतच्छन्दौ । तयोरन्यतरैतद्धटान्यत्वं सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धिः । घट- -- ·महाविद्याविडम्वनम् । 20 प०१ स्यानित्यशम्वादन्यत्वं च सिष्यनित्यत्वं शब्ने गमयेदिति भावः । एतद्धटान्यत्ववदिति । दैतद्धटान्योन्याभावः एतद्धटादन्यत्र सर्वत्रास्ति, तया एतच्छन्द्रनिष्टानां शन्दत्वादिधर्माणां योऽन्य- न्ताभावः सोऽप्येतच्छन्दव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्टः एवेत्यर्थः । तदन्यत्रेति । एतच्छदादन्यत्र । सर्वपदार्थेष्वसंभवात् । तेन हेतुनैदान्योन्याभाव एतद्भुटादन्यत्र सर्वत्र नास्ति । शब्दनिष्टयर्मात्य- न्ताभावस्तु सर्वत्र नास्तीत्यादिःद्रोपद्रवः कश्चिन्नाशपः । प्रथमचर्यमहाविद्याभ्यामत्या भेदमाह- इयं चैतदित्यादि ॥ ७॥ ८ अयं घटः एतद्धदान्योन्याभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ ८॥ ८ (भुवन०)-अयं घट एतहटान्योन्याभावैतदित्यादि । एतलूटस्यान्योन्यानावा एत- च्छन्दनिष्टस्य धर्मत्यात्यन्ताभावश्च । तदेतहयन्यतिरिक्त विश्वं, तद्वत्त्वरदिनी अनित्यौ तौ हाये। तत्र घटे निष्टा घटत्वादयः, शन्दे निष्टाच शब्दत्वादयः । तत्र घटत्वात्यन्ताभावान्पट इति व्याहतम् । तलादनित्यशद्धनिष्टत्य शब्दत्वादेरत्यन्ताभावान्यः । तथा च सदस्यानित्यवसितिः प्रकटवेत्यर्थः ॥ ८ ॥ ९ अयं घटः एतद्धटान्योन्याभाबतच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावयत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति। एतपोध भाचीनान्यां पूर्ववन्महान्भेदः ॥९॥ ९ (भुवन०)-अयं घटः एतहटान्योन्याभावेत्यादि । एतान्योन्यामा टनिटा. त्यन्ताभाववत्तरहितानित्यनिवासावत्यन्तामाक्य, तस्य प्रतियोगिनो पे न पटलाइटद विकरणं घट इत्यर्थः । क्षेत्र पूर्ववव । एनपोथेति । एतस्या जनन्तरोद महाविद्यालय प्राचीनमः पक्षमीपष्टीन्यां महान्मदोसातव्यः । यतः एनटनिहत्पन्ना दन्टिन्टमी कावाय ते महाविधे प्रवृत्ते । एते लेटान्दोत्याभावैदयनियन्जानाडादाय ! १० अयं घटा एतल्टनिटात्पन्नाभाईतच्छन्दान्योन्यानाववत्वरहिता- नित्यान्यः मेयत्वादिति । इयं चैल्यनिधात्पन्नानानच्छन्दान्योन्याभाया. चुपादाय प्रवृत्ता । सतनी त्वेतान्योन्यानादैनन्दनिटापन्नाभावाचा दाय । तेनैवयोनहान्दः । एवं वायनायोरपि प्राचीनन्यां नहान्नेदः ॥१०॥ १० (गुस्न- स्मानियामेव मा परम मादि पनि मार दि दिनः । समीकर । पापमोतिति । हालको । माननिय ! जिन् ।। १०॥ १६ अयं स एनल्यनिष्ठात्पन्न नित्यनिष्ठात्यन्ताभादाधिपरमेपलादिति ।।

·३ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ११ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धटेत्यादि । एतद्धनिष्टात्यन्ताभावैतच्छब्दान्योन्याभाव- वत्त्वरहितो योऽनित्यः शब्दादिस्तन्निष्ठा ये शब्दत्वादयस्तेपामत्यन्ताभाववान्वट इत्यर्थः । १२ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दान्योन्याभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १२ ॥ १२ (भुवन०)-अयं घट इत्यादि । एतद्भूटनिष्टस्य घटत्वादेरत्यन्ताभावः एतद्बटनिष्ठा- त्यन्ताभावः । एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावतच्छब्दान्योन्याभाववत्त्वरहितो योऽनित्यः शब्दादिस्तनिष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य यः प्रतियोगी घटत्वादिस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ अयं घटः एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यान्यः मेय. त्वादिति ॥ इयं चैतद्धदान्योन्याभावपक्षतत्तुल्यमाननिष्टशब्दत्वात्यन्ताभावा- चुपादाय प्रवृत्ता पक्षतत्तुल्यान्यतमे यत्र कुत्रापि शब्देऽनित्यत्वं गमयति । सप्तमी त्वेतद्धटान्योन्याभावैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावाबुपादाय प्रवृत्ता निष्कृष्य तस्मिन् शब्देऽनित्यत्वं गमयति । तेनैतयोर्महान्भेदः । एवमुत्तरयोरपि प्राची- नाभ्यां महान्भेदः ॥१३॥ १३ (भुवन०)-पुनरपि सप्तम्यादिमहाविद्या एवाष्टादशयावकिञ्चिद्भेदेनाह-अयं घट एतद्धटान्येत्यादि । शब्दत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दत्वात्यन्ताभावः । स विद्यते येषु ते शब्दत्वात्य- न्ताभाववन्तः, शब्दव्यतिरिक्ताः सर्वे पदार्थाः। ततो विशेषणविशेष्यकर्मधारयः । एतद्धटान्ये च ते शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तश्च, एतद्धदान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववन्तः । तद्भावस्तद्वत्त्वं । तेन रहितश्चासौ अनित्यश्चैतझुटो वा शब्दो वा । तस्मादन्यो घट इत्यर्थः । तत्र घटो घटादन्यो न संभवति । तस्माद- नित्यशब्दादन्यो घट इति भावः । सप्तमीमहाविद्यातोऽस्या भेदमाह-इयं चैतद्धटान्योन्याभाव- पक्षतत्तुल्यमात्रेति । पक्षो मूलानुमानापेक्षया पक्षीकृतो विवक्षितः कश्चिच्छब्दस्तत्तुल्याः । पक्षतुल्या जगनिष्ठा अपरे शब्दास्तदुभयनिष्ठं यच्छब्दत्वं तदत्यन्ताभावमुपादाय इयं प्रवृत्ता सती परतत्तू ल्यानां मध्येऽन्यतरस्मिन्यत्र कुत्रापि शव्देऽनित्यत्वं साधयति । सप्तमी त्वेतच्छब्देति भणनात्सर्व- शब्दमध्यादेकं शब्दं । निष्कृष्येति । पृथक् कृत्य । एतस्मिन्निति । विवक्षिते शब्देऽनित्यत्वं गम- यतीति ते तयोर्महान्भेदो ज्ञातव्यः । एवमुत्तरयोरपीति । चतुर्दशीपञ्चदश्योर्महाविद्ययोः । प्राचीनाभ्यामिति । अष्टमीनवमीरूपाभ्यामित्यर्थः ॥ १३ ॥ १४ अयं घटः एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यनिष्ठात्य- न्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १४॥ १४.( भुवन०)-अयं घट एतद्धदान्येत्यादि । एतद्भुटादन्ये ये शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तो विश्वपदार्थाः तद्वत्त्वरहितानित्यो घटो वा, शब्दो वा । तन्निष्ठा धर्मा घटत्वादयो वा शब्दत्वादयो वा । तेपामत्यन्ताभाववान्घटः साध्यते । तन घटत्वात्यन्ताभाववान्घट इति साधने व्याघातः तस्मा. १ प्रहत्ता यत्र इति ज पुस्तकमाठः । २ भावप्रतियोग्यधिक इति घ पुस्तकपाठः ।

·-.-:......... 12. 23. waimammooomeromeonew ५०१ महाविद्याविडम्वनम् । : - च्छन्दवाद्यत्यन्ताभाववान्यता प्रसिध्यति । शन्दनादि चानित्यनिष्टं तदैव स्यात् , यदि शब्दोऽ- नित्यः त्वादिति शम्दानित्यवसिद्धिः ॥ १४ ॥ १५ अयं घटः एतद्धदान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्वरहितानित्यनिष्ठात्य. ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतद्धटान्यस्मिन् शब्दत्वात्यन्ता- भाववति एतद्धदात्यशन्नत्वात्यन्ताभाववत्त्वं धर्मः । तद्रहितत्वमुपादायैतन्म- हाविचात्रयम् ॥ १५॥ १५ (नुबन०)-अयं घः एतद्धदान्येति । एतद्धदान्ये चे शब्दतात्यन्ताभाववन्तोच. न्वाभाववन्तो विश्वपतास्तद्वत्तरहिताजनेत्यः ताव्यपझे शब्दे एक, तनिष्ठो योज्यन्ताभावत्तल तियोगिनो चे घटत्वाइयो धर्माः, नविकरणं घट इति भावार्यः । एतन्महाविद्यायोपयोगिनं धर्म दर्शयति-एतहटान्यस्मिन्नित्यादि ।। १५ ।। १६ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानि- त्यान्यः मेयत्वादिति ॥ १६ ॥ १६ (नुवन०)-अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतद्धनिष्टत्य अत्यन्तामा. पश्च । तद्वत्त्वरहितो योऽनित्यो दृष्टान्त पझे एतट एक । साम्यवर्माक्षे तु शब्द एव । तस्माइन्यो घट इत्यर्थः ।। १६ ।। १७ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहिता. नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ।। १७ ।। १७ (नुवन०)-अयं यः एतस्यनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतइटनिष्टत्य घटवार- त्यन्ताभावश्च शब्दत्वत्यात्यन्ताभावा । तो विद्यते ना ते तथा । दूवरहितानियो एतौ द्वात्र । तनिष्टा ये धर्मास्तपां योज्यन्ताभावत्तविकरगं घटः । नानित्यशब्दनिष्टशनत्वात्पन्नाभावा- न्य इति परनार्यः ॥ १७ ॥ १८ अयं घटः एतद्धनिप्वात्यन्ताभावशब्दत्वात्पन्नाभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोन्यधिकरणं मेयत्वादिति। एतद्धनिष्टस्य अत्य- ताभावश्च शब्दत्वासन्ताभावश्च पदनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्तामा- वौ । तदुभयरहितत्वं प्रकृतमहाविद्यानयोपयोगि ॥१८॥ १८ (भुवन )-अयं घटः इत्यादि । एनिटल्यात्यन्टामा मदतात्यन्दामा व । तद्वत्तरहिवानित्यनिष्टचासो अत्यन्नाभाव । नत्य प्रतियोगिनो ६ मादयो धन नविकरणं घट स्वामयः। एतन्महापात्रपन्दिनं धनादेविति–जन्टिया-पन्ना- भान इत्यादि । पासायनहाविधानविदान्योन्यामानापमानन्। एमाले चदानदात्यन्ताभानुदायेति स्तुष्ट एव मेहः ॥ १८ ॥ भावरहित व इतरमा भानसी'लेट! :

·४४ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ११ (भुवन० )-अयं घटः एतद्धटेत्यादि । एतद्धटनिष्टात्यन्ताभावैतच्छब्दान्योन्याभाव वत्त्वरहितो योऽनित्यः शब्दादिस्तन्निष्ठा ये शब्दत्वादयस्तेषामत्यन्ताभाववान्वट इत्यर्थः । १२ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दान्योन्याभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १२ ॥ १२ (भुवन०)-अयं घट इत्यादि । एतद्भुटनिष्ठत्य घटत्वादेरत्यन्ताभावः एतद्धनिष्टा- त्यन्ताभावः । एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दान्योन्याभावत्रत्त्वरहितो योऽनित्यः शब्दादित्तनिष्ट योऽत्यन्ताभावस्तस्य यः प्रतियोगी घटत्वादिस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ अयं घटः एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यान्यः मेय त्वादिति । इयं चैतद्धटान्योन्याभावपक्षतत्तुल्यमात्रनिष्टशब्दत्वात्यन्ताभावा वुपादाय प्रवृत्ता पक्षतत्तुल्यान्यतमे यत्र कुत्रापि शब्देऽनित्यत्वं गमयति सप्तमी त्वेतान्योन्याभावतच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावावुपादाय प्रवृत्ता निष्कृष्य तस्मिन्शन्देऽनित्यत्वं गमयति । तेनैतयोर्महान्भेदः । एवमुत्तरयोरपि प्राची नाभ्यां महान्भेदः ॥१३॥ १३ (भुवन०)-पुनरपि सप्तम्यादिमहाविद्या एवाष्टादशयावकिञ्चिन्नेदेनाह-अयं घर एतद्धटान्येत्यादि । शब्दत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दत्वात्यन्ताभावः । स विद्यते येषु ते शब्दत्वात्य न्ताभाववन्तः, शब्दव्यतिरिक्ताः सर्वे पदार्थाः । ततो विशेषणविशेष्यकर्मधारयः । एतद्घटान्ये च । शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तश्च, एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववन्तः । तदभावस्तद्वत्वं । तेन रहितश्चात अनित्यश्चैतद्धटो वा शब्दो वा । तस्मादन्यो घट इत्यर्थः । तत्र घटो घटादन्यो न संभवति । तस्माद नित्यशब्दादन्यो घट इति भावः । सप्तमीमहाविद्यातोऽस्या भेदमाह-इयं चैतद्धदान्योन्याभाव पक्षतत्तुल्यमात्रेति । पक्षो मूलानुमानापेक्षया पक्षीकृतो विवक्षितः कश्चिच्छब्दस्तत्तुल्याः । पक्षतुल्य जगन्निष्टा अपरे शब्दास्तदुभयनिष्ठं यच्छन्दवं तदत्यन्ताभावमुपादाय इयं प्रवृत्ता सती परतत्तु ल्यानां मध्येऽन्यतरस्मिन्यत्र कुत्रापि शब्देऽनित्यत्वं साधयति । सप्तमी त्वेतच्छब्देति भणनात्सर्व शब्दमध्यादेकं शब्दं । निप्कृष्येति । पृथक् कृत्य । एतस्मिन्निति । विवक्षिते शब्देऽनित्यत्वं गम वतीति तेनैतयोर्महान्भेदो ज्ञातव्यः । एवमुत्तरयोरपीति । चतुर्दशीपञ्चदश्योर्महाविद्ययोः प्राचीनाभ्यामिति । अष्टमीनवमीरूपाभ्यामित्यर्थः ।। १३ ।। १४ अयं घटः एतद्धदान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यनिष्ठात्यः न्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १४ ॥ १४ (नुवन० )-अयं घट एतद्धटान्येत्यादि । एतद्भूटादन्ये ये शब्दत्वात्यन्ताभाववन्त विश्वपदार्थाः तद्वत्त्वरहितानित्यो घटो वा, शब्दो वा । तनिष्टा धर्मा घटत्वादयो वा शब्दवाइयो वा तपामत्वन्ताभादवान्घटः साध्यते । तत्र घटत्वात्यन्ताभाववान्वट इति साधने व्यापातः। तस्ना प्रयत्ता यत्र इतिज पुस्तकमाउः । २ भावप्रतियोग्यधिक इति घ पुल्लरूपाः। ।

·५०१ महाविद्याविडम्वनम् । च्छन्दत्वाद्यत्यन्ताभाववान्घटः प्रसिध्यति । शब्दत्वादि चानित्यनिष्ठं तदैव स्यात् , यदि शब्दोऽ- नित्यः त्यादिति शम्दानित्यत्तसिद्धिः ॥ १४ ॥ १५ अयं घटः एतद्धदान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतद्धदान्यस्मिन् शब्दत्वात्यन्ता- भाववति एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वं धर्मः । तद्रहितत्वमुपादायैतन्म- हाविद्यात्रयम् ॥ १५॥ १५ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धवान्येति । एतद्भुटान्ये ये शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तोऽन्य- न्वाभाववन्तो विश्वपदार्यात्तत्त्वरहिताऽनित्यः साव्यपक्षे शब्दे एव, तन्निष्टो योऽन्यन्ताभावत्तत्य. तियोगितो ये घटत्वाइयो धर्माः, तदधिकरणं घट इति भावार्यः । एतन्महाविद्याश्योपयोगिनं धर्म दर्शयति-एतटान्यस्मिन्नित्यादि ।॥ १५ ॥ १६ अयं घः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानि. त्यान्यः मेयत्वादिति ॥ १६ ॥ १६ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतदनिष्टत्व अत्यन्ताभा. कश्च । तद्वत्त्वरहितो योऽनित्यो दृष्टान्तधर्मपझे एतद्भुट एव । साध्वधर्मपक्षे तु शब्द एव । तत्माइन्यो घट इत्यर्थः ।। १६ ॥ १७ अयं घटः एतदनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववैवरहिता. नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १७ ॥ १७ (भुक्न०)-अयं घः एतदनिष्टात्यन्ताभावेत्यादि । एटनिष्टत्य पटलादेर- त्यन्तभावश्च शब्दलत्यात्यन्ताभावश्च । तौ विद्यते चेगं ते त्या । तद्वत्तरहितानित्यौ एतौ द्वार । तन्निष्टा ये घस्तिपां चोयन्ताभावस्तविकरणं घः । तत्रानित्यमदनिष्टदालतात्यन्ताभावा- न्य इति परमार्थः ॥ १७ ॥ १८ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोन्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतदनिप्यस्य अत्य- ताभावश्च शब्दत्वात्यन्ताभावश्च एतानिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभा- चौ । तदुभयरहितत्वं प्रकृतमहाविद्यानयोपयोगि ॥ १८ ॥ १८ (नुवन० )-अयं यः इत्यादि । एतद्वनित्यत्यन्वाभाका सदसन्दामा- का । तद्वत्तरहितानित्यनिष्टश्चातौ अत्यनामापत्र । वन्य प्रतियोगिनो दे पालादयो धर्मर माकरण पट इत्याशयः । एतन्महाविधात्रयसंवन्दिनं धर्मतिदिदि-तहानिष्टस्यायला- भाव इत्यादि । पाशात्यनहादियानरमेहान्योन्यामाना दाद नन् । सन्महाविशत्र. तबनिहाल्यन्ताभानुपादापति एव एव मे ॥ १८ !! १ भारद इति घातपाः। 'पानी' इपि उनमः - ·मानेन घटे च वर्तमानेन शब्दस्य नित्यत्वेऽपि साध्ये उपपद्यमानेनार्थान्तरता स्यात् । तनिवृत्यर्थमेल आनन्दपूर्ण-श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं १९ अयं घटः एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति ॥ एतस्मिन्वटे नित्ये च ये वर्तन्ते तेषु एतदनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । तद्र- हित चैतद्धनिष्ठत्वरहितो बा, नित्यनिष्ठत्वरहितो वा। आद्यः पक्षे व्याहतः। नित्यनिष्ठत्वरहितस्तु पक्षीकृतशब्दनिष्ठस्तव स्याद्यदि पक्षीकृतः शब्दो नित्यो न भवेत् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तनिष्ठस्य नित्यनिष्ठत्वेन तद्रहित- त्वानुपपत्तेः । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः पक्षीकृतशब्दनिष्ठो घटे सिध्यन पक्षी- कृतशब्दांनित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यतीति । एतद्धनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरण मित्युक्ते घटत्वादिना शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेन एतद्धनिष्ठेन अर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमेतच्छन्दनिष्ठग्रहणम् । एतच्छन्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैर्मेयत्वादिभिरेतद्धनिष्ठुरन्तरता स्यात् । तन्नि- वृत्यर्थमेतद्धनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम् । नित्यनिष्ठत्वरहितैतच्छन्दनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेषु साध्याभावः । तन्निवृत्त्यर्थमेतद्धटग्रहणम् । यद्यपि नित्यपदार्थेषु नित्यवृत्तित्वरहितो नास्ति, तथाप्येतद्धनित्यनिष्ठत्व- रहितः एतद्धटान्योन्याभावः एतच्छन्दनिष्ठोऽस्त्येवेति नित्यपदार्थेषु साध्या. नुगमसिद्धिः ॥ १९॥ १९ (आनं०)- x x धिकरणमित्युक्त व्याप्त्यसिद्धिनित्येषु तदसम्भवादत उक्तम्--- नित्यनिष्ठत्वरहितेति । घटान्तरप्रवृत्तिरहितेन स्वमात्रनिष्टधर्मेणार्थान्तरनं निवर्तयति--एतदिति । एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहित एतवृत्तिर्वा नित्यवृत्तिरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहत्तः, द्वितीयन्तु शब्दनिष्ठो धर्मः पक्षे सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य भावयेदिति भावः । व्याकरोति-एतद्धट इति । विशेषणकृत्यमाह-घटत्वादिनेति ॥ १९ (भुवन० ) अथाभिनवप्रकारेण महाविद्यान्तराणि प्राह-अयं घटः एतद्धटनित्यनि- प्रत्देत्यादि । एतद्धटश्व नित्याञ्च एतद्धदनित्याः । तेषु निष्ठा येषां ते एतद्धनित्यनिष्ठास्तेषां भाव- स्तत्त्वं । तेन रहितश्वासावेतच्छन्दनिष्ठश्च तस्याधिकरणं घट इत्यर्थः । अत्र साध्यो धर्मो विश्वप्रति- योगिको घटशब्दान्योन्याभावः । दृष्टान्तधर्मस्तु पक्षान्योन्याभावः सर्वत्र द्रष्टव्यः । अवैतां महा- विद्यां व्याचरीकरोति-एतस्मिन्नित्यादि । अथान्त्यविशेपणं विमुच्य व्यावृत्तिचिन्तां करोति- एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहितेत्यादि । घटत्वादिनेति । घटत्वादिना यथोक्तयुगलावृत्तित्वामित्येववर्त- - तच्छब्दनिष्ठेति पदग्रहणम् । अथाद्यविशेषणं परित्यज्य व्यावृत्तिं चिन्तयति-एतच्छन्दनिष्ठेत्यादि । १ "नित्यत्वे तनिध- इति ग पुत्तकपाठः । २ शब्दत्यानित्य इति ज पुस्तकपाठः । ३ आनन्द पूर्णकृता टीका आदर्शपुस्तके त्रुप्यनन्तरं पुनरित आरभ्य लब्धा ।

·है : प०१ महाविद्याविहन्दनम् । ४७ एकमपि चत्वादिभिरेतच्छदानिशचनियमलार्यन्तरता तथाविति तमिहतगुट- नित्यनिष्टेत्यादिपदोपादानम् । स्वपि नित्यपदार्येषु नित्यवृत्तिवेत्यादि । यद्यपि हटान्तीनिय- माणे नित्येषु पान्योन्याभावादियों धनों विचार्यते स नित्यत्तिवाहितो न त्यान, तथान्ये. बूढानिलस्पगलावृत्तिलेनैतह नित्यतिवरहितो भवत्येव । स च पीतवादन्यत्र सर्वत्र वः- मानवेनेतच्छनिष्टोऽन्त्येवेति तेन पक्षान्दादिना धर्नेज नित्ये सायानुगतो न्यः । घनान्त रवृत्तितरहितंन पक्षीततच्छन्दमात्रनिष्टयण यांन्तरत्ननिवनायतदिति पई न्यन् । एक- नित्यनिवरहितः एतहात्तिवी, नित्यत्तिवाहिनो वा । लायः पठे लाइनः। द्वितीयन्तु पूर्वोत. शब्द्धनिष्टो धर्मः पझेसिचन्ननियनं मलत्य सायंचदिति भारः ॥ १९ ॥ २० अयं घटः शरानित्यनित्यत्तित्वानिनिष्ठाधिकरणं लेयत्वादिति ॥ पूर्वमहाविद्यायामेनस्टहणल्य रत्नयोजन नवान माइकरा. नित्यग्रहणस्य । शेपं पूर्ववत् ॥ २० ॥ २० (आनं०) शब्देरेति । शब्दादितामिनित्य निर्वचन- स्कृचिन धर्मः, तद्रहितहासादेतच्छन्द्धनिष्टय तत्याधिकरणमित्यर्थः । निति युके नेयत्वादिनान्तरमत जाह-नित्येति । नियमिवागिरि न त्येषु साप्दसिद्धिरत उत्तम्-अनित्यनित्यत्तित्वरहिति । परिनि कि त्वं नास्ति, तथानित्यत्तिदै सति नित्यक्तित्व नामदेव । जनिति दुले घटत्वन अर्थान्तरत्वमन बार-एकच्चदनिहनि । मा. पनियुसिनसिपगलान हिमवानिवससिनियर पारी लिपनीलत उत्तम्-शव्देवति। तानिपनियमितीकवि मनित्येपु. निल्येषु च सतरानित्यान्यसमिति यामिसिरिः । दिन सनित्तात्रवृत्तिाऽनियमावति । कारकी मार पानिल गदस्य गनपतीपः । २८ (नवन)-भई परः परानियादी लानिया.. देतरानियाले निकास पारेका माद धरियाली एकतामा सार लिचोगिक पान्दोचनाबादि सरसोपान तसानिए पटेदवार देरादिः । निको सिपी བུམ་ཎནསཡས༌སག པཎ་ བ :： དཔལཀསྶ ： –-པ ན ; । हाविधापासादि . ! . -- ·४८ मानन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरियतटीकायुतं २१ अयं घटः शब्देतरानित्यनिष्ठशदेतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावमति. योगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वदिति । ये शब्द- तरानित्यनिष्ठाः शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्नाभावप्रतियोगिनश्च तेषु शब्देतरा- नित्यनिष्ठत्वे सति शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं धर्मः । तद्रहि हितश्चासौ अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी च, नदधिकरणं तदाश्रय इत्यर्थः। उभयत्र अनित्यनिष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्चेति समासः । अनित्यनिष्ठात्यन्ता. भावप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्ते स्तम्भाद्यनित्यनिष्ठात्यन्नाभावप्रतियोगिभि- घंटत्वादिभिरेतद्धटनिप्ठैः प्रकृतशब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थं शब्देतरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्व- रहितग्रहणम् । शब्देतरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- वरहिताधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरेतद्धटनिष्ठैः प्रकृतशब्दनित्यत्वेऽप्युपप. द्यमानैरन्तरतास्यात्। तन्निवृत्त्यर्थमनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिग्रहणम् । २१ (आनं०)-शब्देतरानित्यनिष्ठेति । शब्दतरानित्यनिष्टश्वासावत्यन्ताभावश्च शब्देत- रानित्यनिष्ठात्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगित्वरहितः शदेतरानित्यनिष्ठश्चासौ शब्देतरानित्यनिष्टात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वरहितश्च, स चायमनित्यनिष्टात्यन्ताभावस्य प्रतियोगी, तस्याधिकरणमित्यर्थः । अधि करणमित्युक्ते वाच्यत्वेनार्थान्तरं वारयति-अत्यन्ताभावप्रतियोगीति । अत्यन्ताभावप्रतियोग्यधिक रणमित्युक्ते नित्यनिष्ठात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिकार्यत्वेन अर्थान्तरमत उक्तम्-अनित्यनिष्ठात्य- न्ताभावेति । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्ते स्तम्भनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिघट- त्वेन अर्थान्तरमत उक्तम्---नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितति । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्र. तियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्ते व्याघातोऽत उक्तम्-शब्देतरेति । शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्ते न्या- त्यसिद्धिः । नित्यमाननिष्ठानां शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वाभावात्, अब उक्तम्-अनित्यनिष्ठेति । अनित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तन्नित्यमात्रनिष्ठं धर्मपु नास्तीति साध्यसिद्धिः । नित्येष्वनित्येष्वपि स्तम्भत्वकुम्भादीनां स्वान यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितत्वात्कार्यान्तरनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्साध्यसिद्धिः । अनि- त्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणाम- त्युक्तेऽपि प्रकारान्तरेण व्याप्तिभङ्गः । शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्व शब्दमाननिष्ठानामनित्यनिष्ठत्वा: सिद्धेः, शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितत्वासिद्धेश्च । तत उक्तं शब्देतरानित्यनिष्ठेति। शब्दमात्रधर्मस्य शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तन्ना स्तीति साध्यानुगमः । घटे च शब्देतरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितः १'शब्दे तत्तिनिष्ठा इति घ पुस्तक पाठः।

·-19.4 -RTMamme ANMENT-RE-77 महाविद्याविहन्बनम् । । सिम्यन्ननित्यनिष्ठत्वरहितो न सिध्यति । तेन शन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिविरहितः सि. येत् । स चानित्यनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगी तिव्यन्ननित्य शब्दत्व गमयति । सन्दतरानियमात्र- निष्टत्व तन्माननिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति भावः । व्याचष्टे-ये शब्देतरोति । कृत्यमाह- अनित्यनिष्टेति । २१ (भुवन० )-अयं घटः शन्देतरानित्यनिष्ठेत्यादि । शब्दादितरे शनिवाः शन्दत रानियाः, शब्दतानित्येपु निष्टा येषां ते शब्तरानित्यनिष्टाः । शब्दादितरे वेनियास्तनिवासी अत्यन्ताभावश्च श तरानित्यनिष्टात्यन्ताभावः । तस्य प्रतियोगिनः देतानित्यनिहायतामा- कातियोगिनः । शब्नेतसनित्यनिष्टाश्च ते सदेतरानित्यनिटात्यन्ताभावातियोगिना । एवंविधाय धर्मा एकजानित्यनिष्टाः परतरं सर्वेऽपि पदत्तस्तन्मत मलाइयो काः । तसं भावललं । तेन सोनाः। शब्दत्वाकासत्ताइयः परत्परत्वविवज्ञारहिता घटत्वादयोऽपि च। अनित्यनिष्ठात्पन्नामावति । भनित्यनिष्टश्चातो अत्यन्ताभावश्च, तत्य प्रतियोगिनः अनित्यनिहत्यकामाबोगिनः ! रानित्यनिष्टदेतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिवरहितवाली सनित्यनिलामालियो गीच तस्यात्रयो घट इति विमहामन प्रथम विशेपणविचारणायामानावयः पदन्ते । तत्राकाशलादयो यपरिशदेतरानित्यनिष्टात्यन्तामावतियोगिल मनाया विशतिरानित्यनिहले सति पच्छदेतरानिपनिटात्यन्ताभारतियोगिता पशदवादयतेऽपिच यद्यपि हातानित्यनिहत्पन्नाभारतियोगिनी मादेतरानित्यनिष्टत्वे सति बच्छदेतरानित्यनित्यनिछावन्तानाति निदेव पदत्यस्तम्भवादयतेऽपि परि सध्देतरानिनिता सन्नि, ताकि हालात यच्छन्दवरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि तत्वहितासाने सोमवार सति पन्छचेतरानिपनिटात्यन्ताभावप्रतियोगितलवाहिता ! विटी! बनियादनिष्टो पोऽयन्ताभावलस्य प्रतियोनी लिमिट में पदाः। पूर्व विशेषादिक्षिधमरि घालनियनिहालतमतिको.१. नित्या स्पान मानावीन नियनोनरसंकलमा सवारी निदेव पदत्यादिधर्मत्य देतानिपनि सहि होला གསལཱ་ གཱ ཀ་པེ བྱས་དུས་ཁམ་ बादलाइयो पद पदे सामने ! - नियमान साहि रासन नि ! अनित्यनियमानादि । समान :: समाति, साधु पि १. tr ·... ११ मेर :: :: :: ::* . म :: :: :: :: पनि तिमि मा Terrrrr. निEि IFEfiपोगा ४ दिनान निमाविमान :- गुमाननादि । faiना. सानिnिt Irrfaxोगनिया निशानाATriमिल, गिनिज तिमा मानिEिTTIलिया, महिला नि मायामिति: । गदनानिति अनियनियमान मित्रा দশনামাননীfirশঃ: সানিশি গা মা, তা নানিবঞ্চিাগৰমলিবাগলি । ঃশ; ! শাশ! fi বাম ন নিমনিয়ানশাসিfiv সব গা, যদি स्पात । गगनादीनां नित्यत्वात् । डान्देवगनिन्धमाश आन्दनरानिय नियात्पन्नाभावप्रतियोगित्वानुपपत्तथ । तेन शब्दानित्पन्न मितिः ॥ २१ ॥ (भान०)-नित्यपदाया सायमिद्धिगुपपादयनि-नित्यमाति। शारामिनिटा- त्यन्ताभाषप्रतियोगी नियघु नास्तीत्यर्थः । एवमिति । शब्दमानियामां सदागनियमित नास्ति, तथा शब्देनित्यगाने च विद्यानामपि तनास्तीत्यर्थः । शानगरियनियागामनियनि- टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं शब्दानित्यत्वासः प्रादुरविगामित्याह ---तव्यतिरिक्तति | ET- माननिष्टानामनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाच्छन्दतरा नित्यनियमाणे-पि न सायसिदिएवाई- यद्यपीति । कथं शब्दतदितरनित्येषु साध्यसिद्धिरत्राह-एवमिति । सामादिए शब्दमानन शद्वेतानित्यनिष्ठत्वाभावाच्छब्दे साध्यसिद्धिः । शब्देतरा नित्यानां पक्षनुल्यलात्ता सहो न दोग इत्यर्थः । घटस्थवभूतधर्माधिकरणत्वेऽपि कथं शब्दानित्यत्लमबाद-शब्देतरेति । शारानिनिष्ट- स्वरहितोऽपि तन्नित्यत्वे सति तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो भवतीत्यर्थः । शतरानित्यनि- हात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितसिद्धावपि कथं विवक्षितसिद्धिवाद-द्वितीयस्येति ! आकाशादि- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन किं न स्यादवाह-गनादीनामिति । स्तम्भादिनिष्टायाभावाति- योगित्वेन तथात् स्यादवाह-शव्देति । शब्दतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरस्तिस्य तथ त्वं व्याहतमित्यर्थः । परिशेपसिद्धमाह--तेनेति । ।

·महाविद्याविडम्वनम् । , (भुवन०)-जयाचं शब्देतरानित्यनिष्टेलिपई मुक्त्वा व्यावृत्तिं करोति-शब्तरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेत्यादि । इत्युक्ते अप्रसिद्धविशेपणत्वमाह-अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति । अस्मिन्विशेषणहये विचार्यमाणे एवंविवधर्माणां सपझे अनुपपचमानवमित्यर्थः । कयमप्रसिद्धविशेष- णत्वमित्याह-नित्यमात्रनिष्टधर्माणामित्यादि । नित्यत्वाकाशवाइयो धर्मा नित्यमात्रनिष्टास्ते- पामित्यर्थः । एवं शब्दमाननिष्टानामिति । शब्दमात्रनिष्टाः शब्दत्वश्रावणवाड्यो धर्मात्तेपाम् । शब्दनित्यमात्रनिष्टानां चेति । शब्दनित्यमात्रनिष्टा धर्माः शक्रेतरानित्यान्यवादयः । तेषामपि च शब्देतरानित्यनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति पूर्वेण संबन्धः । तयेतटन्य- तिरिक्तशब्देतरानित्येपु वान्तीनियनाणेयु साध्यप्रसिद्धिः कथं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-एतद्धटव्य- तिरिक्तेत्यादि । एतद्धटः पझीकृतो घटा, शब्देतरेति पढ़ेन पर्जितवान्नूलानुमानपक्षश्च शब्दः, तो मुक्ता अपरे ये भाश जनित्या. पदादयत्ते सर्वेऽपि पझतुल्याः । यया पक्षः सन्दिग्यतान्यः, तथा तेऽपि सन्दिग्धताच्या इत्यर्थः । इति न तन्मात्रनिष्ठेविति । एतदशब्दव्यतिरिक्तानित्यमानेषु पूर्वोत्तविशेषणोपपन्नानां धर्माणामतंभवेन न साध्यासिद्धिरन्वेषगीया । अतोऽयसिद्धविशेषगतव्य- वच्छेदाय शब्ऽतरानित्यनिष्टपदोपादानम् । यद्यपि शब्दतानित्यनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिवरहितति विशेषणेन केलेन नाकाशवाइयो धर्मा नोपपद्यन्ते, तथापि शब्हेतरानित्यनिटरदे प्रक्षिने एतद्विशे- पगचयोगे उपपद्यन्ते एव । तथैव चाह—यद्यपि नित्यमात्रनिष्टा धर्मा इत्यादि । एवं च नित्य- माननिष्टाकाशनादिना शब्द्धनात्रनिष्टशब्द्धवादिना च साव्यप्रसिद्धौ सिद्धायानाकाशादयः शन्द- यात्र दृष्टान्तीकार्याः । एवं च मृलानुमानपझं शब्दमेव पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याः परित्यज्य अन्यात सर्वात्वपि शब्दोऽपि यथायोगं दृष्टान्तीनार्यः इति व्यवयति-एवं सब्दत्वादिप्वपीति । एवं शब्दे दृष्टान्तीक्रियमाणे शब्दत्वादिना धर्मंग साध्यप्रसिद्धिद्रव्येति भावार्थः । जनित्यनिष्टशन्दे. तरानित्यनिष्टात्यन्ताभावातियोगिवरहितानित्यनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्युत्त च वादि. मतेन शळे जसिद्धविज्ञपण त्यान् । वादिनतेन दालनात्रनिटानाननित्यनिष्टत्वेन दातानित्य- निष्टात्यन्ताभावातियोगित्वेन च तद्रहितत्वासिद्धेः । तदर्थ साइतरेवि पई हेवन् । तया च शब्दमा. निष्टयनत्य शब्देतगनित्यनिष्टले सति यच्चदेवरानित्यनिष्ठात्यवाभावप्रतियोगिनं नदिन- मवेति तेन साध्यानुनमः शब्दे द्रव्य इति । घटत्यभूतपर्माधिकाजल्देऽपि कथं जानित्यवामि त्यत्राह-शव्देतरानित्यनिष्टेत्यादि । आचः पो व्याहत इति । प्रायः हदेवगनित्यनिष्टन रहितो धनः पझे घटे य: शहेनरत नितु न दर्वने तोऽनित्ये घटे कवी नि आधा तेन वाषितः । साझे पती प्रयोजरुः । यत. म धर्म कामवाजतादिका बड़े- तरानित्यनिटलरहितवन समतसनित्यनित्यवानाकतियोगिलाहितीति । व्या त्यत्तन्नादिनिष्टात्यन्तनापतियोगी चेदि ! द्वितीयत्व दु दवालिन्टियदाना तिपोनिवरहिवलदस्य लनियनिष्टायन्नामावतियोनिमान्यति १ सपल पर्न इतिवला!

·. ५२ आनन्दपूर्ण-शुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं -- स्थात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यादिति । आकाशादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्नेन द्वितीयत्यानि- त्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं किं न स्यादित्याह---गगनादीनां नित्यत्वादिति । गगना- दयो हि नित्यत्वेनोभयोरपि वादिप्रतिवादिनोः संमता: । अतस्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वेऽपि द्वितीयधर्मस्यानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्त्रं न स्यादित्यर्थः । तहि स्तम्भादिनिष्टात्यन्ता. भावप्रतियोगित्वेन अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं भविष्यतीत्याशालय द्रूते-~-शब्देतरानित्य- मात्रहत्तेश्वेत्यादि । शब्दादितरे ये अनित्याः पदार्यास्तन्मानपत्तेर्घटत्वादेभर्मस्य । शब्देतरानित्येति। शब्देतरानित्यनिष्टम्वासी अत्यन्ताभावश्च, तस्य यत्प्रतियोगित्वं तत्यानुपपत्तेः शब्देतरानित्यनिष्ठात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वरहितस्य तद्वत्त्वं व्याहतमित्यर्थः । परिशेपान्छन्दानित्यत्त्रसिद्धिमभिवत्ते-- तेनेत्यादि । तेन कारणेन द्वियीयधर्मस्य शब्दानित्यत्वं विना अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- न्यथानुपपत्तेः शब्दस्यानित्यत्वमङ्गीकार्यमिति शब्दानित्यत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ २१॥ २२ अयं घटः एतद्धटैतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वर- हितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतद्धटैतच्छन्द- व्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिषु एतद्धटैतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वं धर्मः । तद्रहितश्च एतद्धटमात्रनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी या एतच्छब्दमात्रनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी वा।आद्यः पक्षे व्याहतः। द्वितीयस्य तु अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेतच्छन्दानित्यत्वमनधिगम्य दुरधि- गममित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥ २२ ॥ २२ (आनं०)-अयमिति । एतद्धटश्चैतच्छन्दश्चैतद्धटैतच्छन्दौ, ताभ्यां व्यतिरिक्तनिष्ठोऽत्य- न्ताभावः, तस्य प्रतियोगित्वरहितः, स चायमनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, तस्याधिकरणमित्यर्थः । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थमनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीत्युक्तम् । स्तम्भाद्यनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गिघटत्वव्यावृत्त्यर्थमेतद्धटव्यतिरिक्तैतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितग्रहणम् । एतच्छन्दव्यतिरि- क्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणत्वमेतच्छन्दनित्यत्वसि- द्धेः प्रागप्रसिद्धमित्यत उक्तम्-एतद्धटेति । घटव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितः एत- टादन्यनिष्ठः एतदनित्यघटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी च, तदधिकरणत्वं घटादन्यत्र सर्वत्रास्तीति व्यात्यनुगमः । एतस्मिन्धटे एतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो नित्यनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगी सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य साधयेदित्याशयः ॥ २२ ॥ २२ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धटैतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमिति । एतद्धटश्च एतच्छन्दश्च एतद्धटैतच्छब्दौ । ताभ्यां न्य- तिरिक्तमेतद्वयरहितं सवै विश्वम् । तन्निष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च, तस्य प्रतियोगी एतद्धटैतच्छन्दव्यति- रिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी। तनावस्तत्त्वं । तेन रहितो वियुतः अनित्यनिष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगी। एतद्धदैतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितश्चासौ अनित्यनिष्ठात्यन्ताभाव- - Patna ·महाविद्याविडम्वनम् । -- प्रतियोगी च घटत्वत्लो यो धर्मत्तत्याधिकरणमाघारो घट इत्यझरायः। भावार्यत्वयम् । एतद्धद्वैत- छन्दव्यतिरिक्तनिष्टात्यन्तामावप्रतियोगिनौ हि द्वार धौं त्यातान् । एतद्धदमात्रनिष्टो घडवा. दिर्वा एतच्छन्दमात्रनिष्टः शब्दनादिर्वा । एतद्वतच्छन्नद्वयादन्येषां सर्वार्थानां व्यतिरिक्तपदेन सहीतत्वात् । तत्र साध्यधर्मपझे एतद्भुटेतच्छन्दव्यतिरिकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी शब्दत्वादि- रेक एवैवच्छन्दमात्रनिटो विकल्यते न त्वेतद्धटमात्रनिष्टो घलादिः। एततच्छदव्यतिरित्तनि- प्रात्यन्ताभावातियोगित्वेन रहिन्तु एतदनिष्टो बटलाख । तमतियोगिवरहिता यद्यपि स्तन्मत्वाकाशवादयोऽपि भवन्ति, तथापि ते पश्तेि पढे विरोधेन साधयितुं न नात्यन्ते । तल्ला- द्वदनादिरेव तत्र साप्यः । स चानित्यनिष्टात्यन्ताभावातियोगी तर त्यान, यदि मोतियः त्यान् । एतदैतच्छन्द्रद्वयान्यसपदार्थनिष्टात्यन्ताभावातियोगिवन्य मानिनेन निमित्तात् । नवशिष्टत्य घटस्य शब्दत्यैव च सनावात्तत्र घटत्वं पटरूमानित्यनिटालनामावनियोगीति व्याह- सम् । तत्माच्छब्दस्पो य: अनित्यस्तनिष्टो यः अत्यन्तामावलतियोणि पलं, तस्यायो । नया च शब्दानित्यवसिद्धिरिति । दृष्टान्तधर्मपझे त्वेतटवन्धमरिमनिटललामा निनोति पटत्वम् । तत्वरहितास्तु शब्दयाकाशवादयः । ते चैतहटरको मोऽनिमान्दाभवानि पोगिन एव । तेपानधिकरणं दृष्टान्तीभूताः शब्दाफाशादय प्रत्यर्थः । पारिजात दिलान- पात्यन्ताभावप्रतियोगीलुपात्तम् । स्तम्भाधनित्पनिटात्यन्तामावतियोगिन सिमाना- व्याहत्यमेवच्छन्नन्यतिरिक्तनिष्टात्यन्ताभावातियोगिवरहितमा जन् । स ट पनि रिहनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिलरहितानित्यनिष्टात्यन्तामावतियोपविधानियाद मानेऽसिद्धविगेपणत्वम् । एवंविधत्य धर्मस्योभरसिद्धरय सवानिमालिका मेनुर- पमानत्वादत उक्तमेतद्भुटेति । इति व्यावृत्तिचिन्ता । अपैतदनुमानन्याय यार-मच्छ न्देत्यादि । दादानित्यवसिसिमदर्शनाप देधा विजलपति-दहिननइमानिता वातियोगी वेत्यादि । पसीनपटमात्र निवासी साहाना, तय गी! निष्टान्नान्दिना शब्दसम्भालादित्तवार्यतानि मादलमान की मिनो मारल्यः । एतदमानेत्यादि । निशाले स्यामा एतत्जनात्रनिष्टान सावत्याविधान् विना निपानिया में : सोऽपि सावयः । तायद पाले-मारल्यादि । - न्तमातियोगिरपन: पीपातमी दमः सस्पते । पत्य स्वरूपधानिकता दिति र हितीपत्त्यादि । दिलीपस्य समान इट पनि एतरमशानिपदनभिगम्सादि। - aur किरा ! -- ·। आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं महाविद्याप्रवर्तककारिकास्तु निपुणैर्ग्रन्थान्तरतो ज्ञातव्याः । एवमग्रेऽपि यत्र नोक्तास्तत्र स्वयमेवाभ्यू- ह्याः । इति सपक्षं पक्षीकृत्य प्रयुक्ता द्वाविंशतिर्महाविद्या दर्शिताः ॥ २२ ।। अथ विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदाः। तद्यथा-शब्दोऽनित्यः इत्यत्र गगनादिर्विपक्ष इति स्थिते, (आनं० )-विपक्ष इति स्थिते । गगनं पक्षीकृत्य प्रयुज्यत इति शेषः । (भुवन०)-अथ विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्या दर्शयति-अयेत्यादि । महाविद्या- भेदा दर्श्यन्ते इति शेपः । तद्यथेति तदुपन्यासार्थः । शब्दोऽनित्य इत्यत्रेति । शब्दोऽनित्याकृतक- त्वात् घटवत् , यन्नानित्यं न तत्कृतकं, यथा गगनम् इत्यत्र मूलानुमाने गगनादिविपक्षः इति स्थिते, गगनं पक्षीकृत्य प्रयुज्यते इत्यध्याहारः । १ गगनं एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय. त्वादिति ॥ अव वक्ष्यमाणासु च घटो दृष्टान्तः । अनित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरनित्यनिष्ठैरेतच्छन्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैरन्तरता स्यात् , निवृत्त्यर्थमेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । एतच्छब्देतरानित्यनि- त्यवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यत्वतद्वान्तरधर्मंगगननिष्ठैरेतच्छन्देऽप्यु- पपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यनिष्ठग्रहणम् । नित्यवृत्तित्वर- हितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातः । न हि नित्यनिष्ठत्वरहितो नित्ये गगने च वर्तते इति संभवति । तन्निवृत्त्यर्थमेतच्छब्देतरानित्यग्रहणम् । यद्यपि गगने नित्यवृत्तित्वरहितो धर्मो व्याहतः, तथापि एतच्छन्देतरानित्यनित्ये च ये वर्तन्ते तेषु यदेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः, तद्रहितो धर्मो गगनेऽ- व्याहतः । एतच्छन्देतरनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्तेऽपि व्यावगतः । यस्य कस्यचिदपि गगनधर्मस्य एतच्छन्देतरनित्यगगननिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । तन्निवृत्त्यर्थमनित्यग्रहणम् । एतच्छन्देतरनित्यनिष्ठत्वर- हितधर्मस्य गगने व्याहतत्वेऽपि एतच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितधर्मस्य अव्या. हतत्वात् । एतच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते चा- प्रसिद्धविंशेपणत्वम् । न हि एतच्छन्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्व एतच्छन्देतरानित्य- निष्ठत्वरहितस्य अनित्यनिष्ठत्वं शक्यमधिगन्तुम् । तन्निवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणम् । १(आनं०) एतच्छन्देतरानित्ये नित्ये च ये वर्तन्ते तेष्वेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्र धर्मः । तद्रहितश्चासावनित्यनिष्ठश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । अधिकरणमित्युक्ते शब्दाधिकरणत्वं सिद्धं वार- १ वान्तरंगग इति ग पुस्तकपाठः । २ गगने वर्तते इति ज पुस्तकपाठः । ३"शयाधिगमम् ।। इनिज पुत्तकपाट ·महाविद्याविडम्बनम् । -- यति-अनित्यनिति । अनित्यनिष्टाधिकरणमित्युक्ते मेयत्तादिना नान्तरत्वं वारयितुमाह- नित्यत्तित्तरादितति । नित्यवृत्तिवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्यायातोऽज उत्तम्- अनित्यनित्यत्तित्वरहितेति । अनित्यानित्यवृत्तिवरहिताधिकरणमित्युक्तौ नित्यत्वेनान्तिरत्वमत जाह-अनित्यनिष्टेति । जनित्यवृत्तिवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातः स्यादित्युक्तं अनित्यनित्यत्तितरहितेति । अनित्यनित्यवृत्तिवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातः, पत्य कस्यचिदपि गगनधर्मत्यानित्यनित्यवृत्तिवरहितत्य नित्यमानवृत्तेरनित्यनिष्टलायोगादत उक्तम्-शब्दतरेति । न चैवं व्याघातः । शब्दानित्यत्वोपगमेन गगनशद्धमात्रवृत्तेर्गगनशब्दसंबन्धा- देरुपगमे प्रतिज्ञालार्थपर्यवत्तानात् । शब्देतरानित्यनित्यवृत्तिवरहितानित्यनिष्ठः तु अनित्येषु शन्दे- तरानित्यत्वमस्ति । नित्यानां पातुल्यलेन सपझलाभाव इति व्यावतुगमो द्रष्टव्यः । विशेषगकृत्य- माह-अनित्यनिष्टेति । नित्ये गगनेऽनित्यवृत्चित्वधर्मस्तथापि व्याहत एवेत्यत आह-यद्यपीति । गगनेऽन्याहत इति । सन्याहत इति च्छेदः ॥ १॥ १ (भुवन०)-तत्र प्रथम पाताध्यवहृत्तिविपक्षान्वयि यन तत् । साध्यवहृत्तिायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते ।। इति कारिकामाश्रित्य या प्रवृत्ता तामाह-गगनमतच्छन्देतरानित्यनित्येत्यादि । व्याख्या । गगनं पक्षः । एतच्छन्दादितरे नित्या एतच्छन्तरानित्याः। ते च नित्याच एतच्छन्तरानित्यनित्याः । तत्र वृत्तिपां ते एतच्छन्द्रेतरानित्यनित्यवृत्तयः, तेषां भाव- स्तत्वं । तेन रहितः । अनित्ये निटा पत्य लोऽनित्यनिष्टः । शन्देतरानित्यानित्यवृत्तित्वर- हितश्चातौ अनित्यनिष्टच, तत्यायो गगनमित्यर्थः । एवंविषश्चात्र धनों गगनाइमात्रवृत्तिर्ग- गनराब्दतंबन्यादिर्वा विश्वप्रतियोगिः शब्दाकाशान्योन्याभावादिर्श । स च नित्ये गान एव वर्तनाच्छन्दवरानिये च कलिचिदन्यवर्तनाच्छन्तरानित्यनित्यमयुगलचित्वरहित एव । स च धनोनित्यत्तित्तदेव त्यान्, यदि आन्दोनित्यः स्यात् । तत्व च धनत्य गाने वर्तनेऽपि गगनत्य नित्यत्वेनोभयवादिलनवस्नादानिततितं न स्यात् । तस्माइले पानुसन्यायेनो- भयोर्विवानापनत्वाच्छन्दत्वैवानियतनहीशार्यम् । एवंविधवात्र धर्ना भवनतत्तायनादिन य. इते । तत्य नित्यानित्यरूपयुगलवृत्तिवात् । नित्यबादिशानियवृतीति पदेन निरन्त: । अनिलता. ऋवृत्तिनित्यवादिश्च पक्षिवगगने नित्ये न तन्भवति । तत्नासूसो गगनसदसवमादिव सा. वोऽत्र ज्ञेयः । तत्र च दृष्टान्तीनियनाणेषु घटादिपु जनित्येषु पलादिः झाडेतानियता- दिर्वा धना मन्तव्यः । नित्यानां शन्नत्य पात्र पस्नुल्यन साइनानावो न दोनोपयति । क्षेत्र च प्रतिगचति-अत्र वयमाणानु चेत्यादि । घट इयुलझा । तेन पटलन्नाइयत्तद्धनांच सऽप्यनित्या प्राहा । जयाद्यं विशेरन परित्यय व्यावृतिचिन्तां करोदि-अनित्यनिष्ठेत्यादि। योने च यत्वादिभिनित्यत्वल्पाऽन्दिरता स्यात् । वनितान्यवरानियेत्यादि । या 'प्रतिभाताप इति स्वार(6)।

·५६ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटोकायुतं च मेयत्वादीनां शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वेन रहितत्वानुपपत्तेर्नार्थान्तरता । तदवान्तरिति । नित्यत्वादवान्तरर्गगनकत्वादिभिरित्यर्थः । तथाप्येतच्छन्दतरेत्यादि । यद्यपि नित्यवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघात: स्यात्, तथापि सम्पूर्णप्रथमविशेषणविचारणायां युगलावृत्ति- त्वेनैवंविधो धो गगने उपपद्यते एव । यस्य कस्यचिद्गनधर्मस्येति । गगनगतैकत्वनित्यत्वव्याप- कत्वादेर्गगनधर्मस्य नित्यनिष्टत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेयाघात इत्यर्थः । अप्रसिद्धविशेषणत्वं भावयति- नहीत्यादि । अत्र दृष्टान्ते घटादौ एवंविधस्य धर्मस्याप्रसिद्धता । यद्यपि शब्दस्यानित्यत्वे एवंविधो धर्मः शब्दानित्यत्वादिः शब्दादितरे ये भावा अनित्यास्तन्निष्टत्वरहितो विद्यते, अनित्यशब्दवृत्तिना- धिकरणं च, तथापि शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमन्यत्र घटपटादावेवंविधधर्मो नोपपद्यते । तेनाप्रसिद्ध- विशेषणत्वमित्यर्थः । एतच्छब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाप्रसिद्धत्वेऽपि, एतच्छन्दे- तरानित्यनित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठस्य एतच्छन्देतरानित्यत्वादेः सुप्र- सिद्धत्वात् । एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः ? एतच्छब्देतरा- नित्यमात्रवृत्तिर्वा, २ नित्यमात्रवृत्तिर्वा, ३ एतच्छब्दैतच्छन्देतरानित्यमात्र- वृत्तिर्वा, ४ एतच्छन्दमात्रवृत्तिर्वा, ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्र- वृत्तिा, ६ एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्वा । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमा गगने व्या- हताः। द्वितीयस्तु अनित्यनिष्ठग्रहणेन दूरं निरस्तः । षष्ठस्य तु अनित्यनिष्ठ- त्वमेतच्छन्दानित्यत्वमन्तर्भाव्यैव सिध्यति । गगननित्यत्वस्योभयवादिसि- छत्वादित्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिः ॥ १॥ ( आनं०)-शब्दानित्यत्वमन्तरेण व्यापकापर्यवसानं दर्शयितुमाह-एतच्छन्देतरानित्य- नित्यनिष्ठत्वरहितो धर्म इति । (भुवन०)--अथ पक्षशब्दानित्यत्वमन्तरेण साध्यापर्यवसानं दर्शयितुं आद्यविशेषणविचा- रणोपपन्नं धर्म पोढा विकल्पयति-एतच्छब्देतरानित्यनित्यत्तित्वरहितो धर्म इत्यादि । १ एत- च्छब्देतरानित्यमात्तिति । एवंविधो घटत्वपटत्वादिः । २ नित्यमाऋत्तिति । नित्य- त्वादिः । ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमात्रवृत्तिर्वोति । एतस्मिन् शब्दे एतच्छन्देतरानित्यमाने घ घटादौ वृत्तिर्यस्य स तथा । एवंविधश्च विश्वप्रतियोगिको घटैतच्छन्दान्योन्याभावादिः । ४ एतच्छ. ब्दमात्रवृत्तिर्वेति । एतच्छन्दत्वादिः । ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्तिति । एतस्मिन् शन्दे गगनव्यतिरिक्त नित्यमाने च वृत्तिर्यस्य स तथा । एवंविधश्च धमों विश्वप्रतियोगिक आत्मैत- च्छब्दान्योन्याभावादिः । ६ एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिति । एतस्मिन् शब्दे गगनमात्रे च वृत्तिर्व- तनं यस्यासौ तथा । एवंविधश्च धमों गगनशब्दसंबन्धादिः । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानां गगने विरु द्धत्वेन ब्याघातमाचष्टे--प्रथमतृतीयचतुर्थेत्यादि । द्वितीयस्त्विति । द्वितीयो नित्यत्वादियद्यपि १ गगनैकत्वनि इति छद पुस्तकपाठः। २ "दे: पूर्व सम्र' इति ज पुस्तकपा ३ महाविधाविद- बननन् तथा भुवनसन्दरमारिकृतटीकायां नित्यत्तित्वरहि' इति पाठो दृश्यते ।

·प०१ महाविद्याविडम्वनम् । ५७ गगने वर्तमानो नित्यमात्रवृतिर्भवति, तथाप्यनित्यनिष्ठत्वरूपद्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं तस्य नत्त्वादिवि स दूरं निरत्तः । पष्ठस्याभ्युपगमेन परिशेषाच्छन्दानित्यत्वसिद्धिमाह-पष्ठस्य तु अनित्यनि- प्रत्वं गगनत्य नित्यत्वाच्छन्दानित्यत्वं विना नोपपद्यते इति अनित्यः शब्दः स्वीकर्तव्यः ॥१॥ २ गगनं शन्दवरहितानित्यनित्यबृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मे- यत्वादिति ॥ प्राचीना महाविद्या पक्षीकृतशब्दविशेषान्योन्याभावमुपादाय प्रवृत्ता पक्षीकृतशविशेषेऽनित्यत्वं गमयति । इयं तु पक्षतत्तुल्यसाधारण- शब्दत्वात्यन्ताभावमुपादाय प्रवृत्ता पक्षतत्तुल्यान्यतमस्मिन् शब्दे अनित्यत्वं गमयति इत्येतयोमहान भेदः ॥२॥ २ (मानं०)-गगनमिति । शब्दत्वरहिते शब्दलात्यन्ताभाववत्यनित्ये नित्ये च ये वर्तन्ते तेयु शब्दत्वरहितानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चातावनित्यनिष्टश्च तत्याधिकरणमित्यर्थः । विशेषणकृत्यं साध्यपर्यवसानं च पूर्ववत् । प्राचीनमहाविद्यायामप्ययमेवार्यः साधितः इत्यत माह- प्राचीनेति । एतच्छन्देतरेतिविशेषणात्पनीकृतशब्दविशेषणान्योन्याभावमुपादायेत्ययः । इयमपि तथेति नेत्याह-इयं विति । पक्षः एतच्छन्दः । तत्तुल्याः अन्ये शब्दात्तेपां साधारणत्य शब्दत्व- स्यात्यन्ताभावमित्ययः ॥२॥ २ (भुवन०)-पूर्वामेव महाविद्यामेतच्छन्देतरतिपदस्थाने शब्दवरहिततिपद्ग्रहणेन भङ्गप- न्तरेणोदाहरति-गनं शब्दत्वरहितानित्यनित्येत्यादि । शब्दत्वेन रहिताःशब्दलात्यन्ताभाव- वन्तः । ते च तेऽनिवाञ्च शन्दवरहितानित्याः । एतावता चे शब्दवतहितातेषां सपामप्यनि- त्वेभ्यो निष्कर्षः कृतः । शेपं पूर्ववत् । प्राचीनमहाविद्यातोऽत्या भेदमावेदयति-पाचीनेत्यादि । प्राचीना महाविद्या एतच्छन्दतरेति भणनाद्विवक्षितत्यैव कस्यचिच्छन्दत्य अन्योन्याभावमुपादाय प्रवृत्ता सती शब्दविशेपे एवानित्यत्वं साधयति । इयं तु शब्दवरहिततिभणनात्मनः एतच्छन्दः, तत्तुल्या अन्ये शब्दान्तेषां साधारणत्य शब्दवत्यात्यन्ताभावनादाय प्रवृत्ता पक्षवत्तुल्यान्यतमस्मिन् शब्देऽनित्यत्वताधिका । सर्वशब्दानित्यत्वगमिकयमित्यर्थः । इत्यनयो द्रः ॥२॥ ३ गगनं एतच्छन्दतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय- त्वादिति । पूर्वमहाविद्या नित्यमात्रमुपादायप्रवृत्ता, इयं तु पक्षीकृतनित्य- विशेषमुपादायेति विशेषः । शेपं पूर्ववत् ॥३॥ ३ (मानं०)-एतच्छन्देतरेति । एतच्छन्दतरानिये गगने च ये वन्ने, तेवेवच्छब्दे. नरानित्यगगनवृत्तिवं धर्मः । तद्रहितश्चातावनित्यनिष्टश्य, तत्यानय इत्यर्थः । नित्वलन्डवान्तरधर्म- व्यावृत्य अनित्यनिष्टेत्युतम् । नेयत्वादिव्यावृत्त्व-गगनचित्वरहितति । व्यापानपरिहार्य अनित्यगगनवृत्तिवरहिवेति । जनित्यगगनचित्वरहितो नित्यनिष्टश्यानित्यमात्रवृत्तिरिति स्थित गगने न संभवतीत्य आह-वान्देवरोति । पाल्ये शापि सायानानं वारयति-एतदिति । एतच्छन्नेतरवृत्तित्वरहिताधिकरणनित्युले व्यापात. । एनन्छन्दवरानित्यवृचिवहिताधिकरणा- ८-६ महादिसा .

·५८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं मित्यपि नित्यत्वेनार्यान्तरमित्यादि स्वयमूघम् । एतच्छदेतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितो नित्यनिष्ठश्च धमा गगनान्यत्वं पक्षातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्त्यनुगमः । गगने वेतन्छन्द्रेतरानित्यगगनवृत्तित्व- रहितः एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिरनित्यनिष्ठः सिध्यननित्यत्वमेतच्छब्दस्य गमयतीति भावः । प्रयम- महाविद्यातोऽस्या भेदमाह-पूर्वेति । ३ (भुवन०)-अथ अपक्षसाध्यववृत्तिविपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यववृत्तितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् ॥" इति कारिकामाश्रित्य या प्रवर्तते तां ब्रूते--गगनमेतच्छदेतरानित्यगगनवृत्तिवेत्यादि । एतच्छन्देतरानित्याश्च गगनं च, तत्र वृत्तिर्येपां, तेपां भावस्तत्त्वं धर्मः, तद्रहितश्वासावनित्यनिष्टन्त्र- तस्याश्रयो गगनभित्यर्थः । नित्यत्रतदवान्तरधर्मव्यावृत्त्यर्थमनित्यनिष्ठेत्युक्तम् । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थ- मेतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितेत्युपात्तम् । गगनवृत्तिवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते ज्या- घातः, तन्निवृत्त्यर्थमनित्येति । अनित्यगगनवृत्तित्वरहितोऽनित्यनिष्टश्यानित्यमात्रवृत्तिरनित्यत्वादि- गंगने नित्ये न सम्भवतीत्युक्तं शब्देतरेति । पक्षतुल्ये यत्र कापि शब्दे साध्यपर्यवसानवारणाय एत- दिति । इति व्यावृत्तिचिन्ता । एतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितोऽनित्यनिष्ठश्च धर्मो गगनान्यत्वं पक्षातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्त्यनुगमः । गगने तु एनच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितः एतच्छब्द- गगनमात्रवृत्तिरेतच्छन्दगगनान्यतरत्वादिरनित्यनिष्ठः सिध्यन् अनित्यत्वमेतच्छब्दस्य साधयतीत्या- शयः । प्रथममहाविद्यातोऽस्या भेदं प्रदर्शयति-पूर्वमहाविद्या नित्यमात्रमित्यादि । पूर्वमहावि- शायां नित्येतिभणनात्सर्वे नित्यपदार्थाः स्वीकृताः । अत्र तु नित्यपदस्याने पक्षीकृतं गगनमेव न्यस्तमित्यनयोर्विशेषः ॥ ३॥ ४ गगनं शब्दत्वरहितानित्यगगनवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय- त्वादिति ॥ एतस्मिंश्च महाविद्याचतुष्टये गगनेतरनित्यानां प्रकृतशब्दादेश्च पक्ष- तुल्यत्वम् ॥४॥ ४ (आनं० )-चतुर्थमहाविद्या द्वितीयमहाविद्यावयाख्येया । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठः पक्षतत्तुल्यशब्देपु गगनातिरिक्तनित्यपदार्थे च नास्तीति व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह- एतस्मिन्निति । तृतीयचतुर्थमहाविद्ययोर्गगनान्यत्वं गगनातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धेरे- तस्मिन्प्रकरणेमहाविद्याचतुष्टये प्रथमद्वितीयमहाविद्याद्वये वक्ष्यमाणमहाविद्याद्वये चेत्यर्थः । ४ (भुवन०)-गगनं शब्दत्वरहितानित्यगगनेत्यादि । शव्दत्वरहिताः शब्दत्वात्यन्ता- भाववन्तः । ते च तेऽनित्याच शब्दत्वरहितानित्याः । ते च गगनं च, तत्र वृत्तियेषां ते तथा । शेष तृतीयमहाविद्यावव्याख्येयम् । एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठादिधर्मः शब्देषु गगनातिरिक्तनित्यपदार्थेषु च नास्तीति व्याप्तिभङ्ग इत्यत माह-एतस्मिवेति । तृतीयचतुर्थमहा- विद्ययोगंगनान्यत्वं पटादौ शब्दे च सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धेः, प्रथम द्वितीयमहाविद्याद्वये वक्ष्यमाण- महाविद्याद्वये चेत्यर्थः ।। ४.॥ १ "प्रवर्तयति इति दछ पुस्तकपाठः।२ प्रकृते' इति स्पा (१) ·। रन्यतरः इत्युपत्रोनिकालपते नोति । तेनैमिनि नानवेन बनइनि प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ५ गगनं एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहिताने- कनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतच्छन्तरानित्यनित्यवृत्तिरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्यत्वतद्वान्तरैरनेकनिष्ठैरान्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थम- नेकनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम् । एतच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानेकनित्यनि- ष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगनमाननिष्ठैरेकत्वादिभिरेतच्छन्दमात्रनित्य- त्वेऽप्युपपद्यमानैरन्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थमनेकनिष्ठग्रहणम् । अनेक- नित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते घटाकाशान्यतरत्वादिना अर्था- न्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमेतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । ५ (आनं० )-गगनमिति । शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितश्चासावनेकनित्यवृत्तित्वरहि- तोऽनेकनिष्टश्च । तत्याधिकरणमित्यर्थः । गगनमात्रनिष्ठैकत्वादिव्याहत्त्वर्थमनेकनिष्टमणम् । नित्यत्व- व्यावृत्त्यर्थमनेकनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । नित्यवृत्तिवरहितानेकनिष्टाधिकरणमित्युक्त व्याघातोऽत उक्तम्-अनेकनित्येति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्टाधिकरणमित्युक्ते गगनसंयोगयोः संबन्धे. नार्थान्तरत्वमत उक्तम्-नित्यत्तित्वरहितेति । व्याघातपरिहारार्थमेवैतच्छन्देतरानित्यग्रहणम् । अत्रैतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिः सिध्यन्ननेकनित्यवृत्तित्वरहितः एतच्छन्दत्यानित्यत्वं गमयेदिति भावः । ५ (भुवन०)-" अपक्षसाध्यवद्गृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधमोंऽस्ति पक्षिते ॥" एतां कारिकामाश्रित्य विपक्षपक्षीकरणेन प्रवृत्तामाह-गगनमतच्छन्देतरानित्यनित्य- त्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वरहितानेकनिष्टाधिकरणमिति । अनेके च ते नित्याश्च अनेकनित्याः तगृत्तित्वरहितः । एकस्मिन् गगनादौ निष्टा यस्य असावेकनिष्टः । न एकनिष्टोऽनेकनिष्टः । अनेक- नित्यवृत्तित्वरहितश्वासावनेकनिष्टश्च स तथा । एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तिवरहितश्वासावनेक- नित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्टश्च तत्वाधारो गगनमित्यर्थः । एवंविषश्च धर्मः पझे विश्वातियोगिकः शब्दाकाशान्योन्याभावादियः । स च गान एव नित्ये वर्तनादेतच्छन्दादितम्मिश्च कमिचिदप्य- नित्ये अवर्तनात् एतच्छदेतरानित्यनित्यत्तित्वरहितः एव । तपा शब्दाफाशयोर्दूयोरपि दर्दनादनेस- निष्टश्चाप्यस्त्येव । स पानेफनित्यवृत्तित्वरहितस्तदैव, यदि दादोऽनित्यः स्यादिति पारिशयाच्छदा- नित्यत्वसिद्धिरिति। अत्र च पूर्वोत्तविशेषणोपपनमतच्छन्दतगनित्यवच्छन्दतर कार्यवादिकमुपादाय जनित्येषु साप्यासिलिटव्याा गगनेतरनित्यानां शब्दत्व र पाल्पान्न तेषु माथाभावः कला- शाकरः । एवमुत्तरमहाविधाचारि पम् । नित्यत्ववदवा रेरिति । निरः च नान्नार- शि व्यापकत्वादया है । मनारमाबादौ नित्यत्वसमावेति मारकबादीनानभावापामान्दा- स्वम् । गगनमात्रनिहरकत्वादिभिरिति । गगनकाशादिभिरियर्थः । यावाशान्दतरत्यादिनेति । पटाकायोरन्परत्वं हि पटेऽन्यायाविरल एक, उभयामुगल्यगन् । यस क्षेत्रत्रयो- . तिवरहितेन पटापारेऽपि बनानन सनेनिटेन नित्यवसायानन्द ! ... है

·६०
,
आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं
च्छन्देतरानित्येत्यादि । तथा च घटाकाशान्यतरत्वादेरनित्ये घटे नित्ये चाकाशे वर्तमानत्वेनेतच्छ-
ब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः ।
एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः १ एतच्छन्देतरानित्यमात्र-
वृत्तिर्वा, २ नित्यमात्रवृत्तिर्वा, ३ एतच्छन्दैतच्छब्देतरानित्यमात्रवृत्तिा,
४ एतच्छन्दमात्रवृत्तिा, ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिर्वा,६ एत-
च्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्वा । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमा गगने व्याहताः । द्वितीयो
ऽप्यनेकनित्यवृत्तिर्वा स्यात्, एकैकनित्यवृत्तिर्वा स्यात् । प्रथमोऽनेकनित्यवृत्ति-
त्वरहितग्रहणेन निरस्तः। द्वितीयोऽनेकनिष्ठग्रहणेन निरस्तः। पष्ठस्तु एत-
च्छन्दानित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य
अनेकनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः ॥५॥
( आनं०)-एतच्छब्दस्यानित्यत्वमन्तरेण व्यापकापर्यवसानं दर्शयितुं संभावितप्रकारा-
नाह-एतच्छन्देतरानित्यमात्रयत्तिर्वेति ॥५॥
(भुवन०)-एतच्छब्दानित्यत्वमन्तरेण साध्यसिद्धेरपर्यवसानं दर्शयितुं प्रथम विशेषणोद्भूतान्
पड्यासंभावितविकल्पानाविर्भावयति-एतच्छब्देतरानित्यनित्येत्यादि । १ एतच्छन्देतरानित्य-
मात्रवृत्तिति । एतच्छब्देतरानित्यत्वादिरेकैकानित्यमात्रवृत्तिर्घटपटत्वादि । २ नित्यमात्ति-
वति । नित्यत्वादिरेकैकनित्यवृत्तिरात्मत्वादि । ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमात्तिति ।
एतच्छन्दानित्यान्यतरत्वादिविश्वप्रतियोगिको घटेतच्छब्दान्योन्याभावादि । ४ एतच्छन्दमात्र-
वृतिवेति । एतच्छब्दत्वादिः । ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिति । गगनानित्या-
न्यत्वादिविश्वप्रतियोगिक आत्मैतच्छन्दान्योन्याभावादि । ६ एतच्छन्दगगनमात्रयत्तिति ।
गनच्छब्दाकादासंबन्धादिः । अत्रापि प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानां पक्षे व्याघातमभिधत्ते-प्रथमेत्यादि ।
द्वितीयं द्विधा विकल्पयति-द्वितीयोऽप्यनेकेत्यादि । प्रथमस्य मध्यविशंपण विशिष्टत्याभावमा-
ग्यातिप्रथमोऽनेकेत्यादि । द्वितीयस्य अन्त्यविशेषणेन निरासमाचष्टे-द्वितीयोऽनकेत्यादि ।
पस्य पक्षे निद्धि खूनपष्टत्त्वेतच्छन्दानित्यत्वेत्यादि । एतच्छन्दनित्यत्वसिद्धौ दूपणमुद्रोप-
यनि-एतच्छन्दनित्यत्व इत्यादि । अयमाशयः । आकाशो नित्यत्वेनोभयत्रादिनोरपि संमतः ।
दर शब्दोऽपि यदि नित्योऽङ्गीशियन, सदा झन्दाकादासंबन्धादग्नेकनित्यनिष्टत्वमेव स्याउ, नन
न्द्रदिवलन ! अन्कन्व्यिवृनिवरहिनत्वं चात्र प्रोकम् । तस्माच्छन्दम्यानित्यत्वमाधयमेवेति ॥ ५ ॥
६ गगनं हाब्दत्वरहितानित्यनित्यनिष्ठत्वरहितानकनिष्ठत्वरहितानेक
निष्काधिकरण मेयत्वादिति । एतयोश्च महाविद्ययातिच्छन्देनरानित्यवादिक
नुनाविडोपामारपसनुवादाय माध्यमिदिष्टव्या । दोष पूर्ववत् ॥ ६॥

·महाविद्याविडन्वनम् । OM १ ६ (आनं०) उत्तरमहाविद्यायामेतच्छन् तरत्याने शन्दवरहितपई निहितम् । शेषं पूर्व- वत्। कयनत्र व्यात्यनुगमोऽत्राह-एतयोश्चेति । शब्दतानित्यत्वं शन्नेतरनित्यतं शन्देतरकार्य- त्वं च कथितविशेषणमनित्येयु सिद्धम् । गगनेतरानित्यशब्दानां शब्दत्य च पातुल्यताव्याप्त्यनुगम इत्यर्थः ॥ ६॥ ६ (भुवन०)गनं शब्दत्वरहितेत्यादि । अस्यां महाविद्यायां पूर्वमहाविद्योतच्छन्ने- तरपदत्याने शब्दत्वरहितपदं निदधे । शेष पूर्ववत् । कथमेत्तयोव्यांत्यनुगमोऽत्राह-एतयोवेति । पञ्चमीपष्टयोहाविधयोरित्ययः । एतच्छदेतरानित्यत्वादिकमिति । एतच्छमादितरे ये भावाले- पामनित्यत्वादिक धर्ममित्यर्थः । आदिशब्देन एतच्छदेतरजात्वावित्रहः । गगनेजगनित्यानां शब्दस्य च पातुल्यवान्न तत्र च्यात्यभावेऽपि दोपः ॥ ६॥ ७ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्टाधिकरणं मेयत्वा- दिति ॥ गगनेतरनित्ये गगने च ये वर्तन्ते तेषु गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्च धर्मः १ गगनेतरनित्यमात्रवृत्तिर्वा, २ गगनमात्रवृत्तिा, ३ एत- च्छदेतरानित्यगगनवृत्तिर्वा, ४ एतच्छन्दगगनवृत्तिर्वा । आयो गगने व्या- हतः। द्वितीयतृतीयौ शनिष्ठत्रणेन निरस्तौ। चतुर्यस्तु एकदानित्यन्य- मन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगतच्छनिष्टस्य गगनेनरनित्य- गगननिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरित्येतच्छदानित्यत्वसिद्धिः । एतच्छन्द- निष्टाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरेनच्छन्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरदिग्रहणन् । गगनेनानिन्य- गगनवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगननिष्टरकत्वादिमिरच्छन्दनिसन्दे ऽप्युपपद्यनानरर्थान्तरता स्यात् । तमित्यर्थमेतच्छनिष्टप्रदणम् । ७ (आनं० )-गगनेति । गगनेवानिपनि गगननि मानेनानित्यागननिर्व धर्मः । तद्रहितवालादेनच्छदानिश ततिरमित्यर्थः । मानविकन्चुिने. मलविवाद नार्यान्तरमत उचन-शब्दनिष्टेति । पाये ए.पि नाम्पासिदि व्यानिविन नियुत्तम् । तथापि मेवादिकं प्रसनप्यावयति-नचितरहितति । व्यावहान- गगनेवरनित्पचित्वरहितति । गगनेतानित्यत्तिवाहित दमदानामानिनेन्दुि- विदोरजवं, शद्धनिष्टस्य नित्यनिराहिलवस्य शालानिमामनिवदुधियाना :- गगनेतरनित्यगगनचित्वाक्षिति । गगनान्यानुन मानातिन ननलीदि मार सिक्षित ल्याशिवलादेनदानानिमानेकानियामानहानपनीट नमः पदत्य सापेदिति काल । गगने दोनदा फलानिपर हर- नया पति दर रनिरनिर (:): ने पनि साइ(:) -- ·६० आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं च्छब्देतरानित्येत्यादि । तथा च घटाकाशान्यतरत्वादेरनित्ये घटे नित्ये चाकाशे वर्तमानत्वेनैतच्छ- देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः १ एतच्छन्देतरानित्यमान- वृत्तिर्वा, २ नित्यमात्रवृत्तिा, ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमात्रवृत्तिर्वा ४ एतच्छन्दमात्रवृत्तिा, ५ एतच्छब्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिर्वा,६ एत च्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्वा । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमा गगने व्याहताः । द्वितीय ऽप्यनेकनित्यवृत्तिा स्यात्, एकैकनित्यवृत्तिवा स्यात् । प्रथमोऽनेकनित्यवृत्ति त्वरहितग्रहणेन निरस्तः। द्वितीयोऽनेकनिष्ठग्रहणेन निरस्तः । षष्ठस्तु एत. च्छब्दानित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य अनेकनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः ॥५॥ ( आनं०)-एतच्छब्दस्यानित्यत्वमन्तरेण व्यापकापर्यवसानं दर्शयितुं संभावितप्रकारा- नाह-एतच्छब्देतरानित्यमात्रयत्तिर्वेति ॥ ५ ॥ (भुवन० )-एतच्छन्दानित्यत्वमन्तरेण साध्यसिद्धेरपर्यवसानं दर्शयितुं प्रथमविशेषणोद्भुतान् पड्यासंभावितविकल्पानाविर्भावयति-एतच्छब्देतरानित्यनित्येत्यादि । १ एतच्छन्देतरानित्य- मात्रवृत्तिवेति । एतच्छब्देतरानित्यत्वादिरेकैकानित्यमात्रवृत्तिर्घटपटत्वादि । २ नित्यमात्रवृत्ति- वैति । नित्यत्वादिरेकैकनित्यवृत्तिरात्मत्वादिर्वा । ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमात्रचिति । एतच्छब्दानित्यान्यतरत्वादिविश्वप्रतियोगिको घटैतच्छब्दान्योन्याभावादि । ४ एतच्छन्दमात्र- वृतिर्वेति । एतच्छब्दत्वादिः । ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिति । गगनानित्या- न्यत्वादिविश्वप्रतियोगिक आत्मैतच्छब्दान्योन्याभावादिर्वा । ६ एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिति । एतच्छन्दाकाशसंवन्धादिः । अत्रापि प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानां पक्षे व्याघातमभिधत्ते-प्रथमेत्यादि । द्वितीयं द्विधा विकल्पयति-द्वितीयोऽप्यनेकेत्यादि । प्रथमस्य मध्यविशेषणविशिष्टत्वाभावमा- ख्यातिप्रथमोऽनेकेत्यादि । द्वितीयस्य अन्त्यविशेषणेन निरासमाचष्टे-द्वितीयोऽनेकेत्यादि । पष्टस्य पक्षे सिद्धिं ब्रूते-~-पष्टस्त्वेतच्छन्दानित्यत्वेत्यादि । एतच्छब्दनित्यत्तसिद्धौ दूपणमुरोप- यति-एतच्छन्दनित्यत्व इत्यादि । अयमाशयः । आकाशो नित्यत्वेनोभयवादिनोरपि संमतः । तत्र शब्दोऽपि यदि नित्योऽङ्गीक्रियते, तदा शब्दाकाशसंबन्धादेरनेकनित्यनिष्टत्वमेव स्यात्, न तु तद्रहितत्वम् । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितत्त्रं चात्र प्रोक्तम् । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वमास्थयमेवेति ॥ ५॥ ६ गगनं शब्दत्वरहितानित्यनित्यनिष्ठत्वरहितानेकनिष्ठत्वर हितानेक- निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ।। एतयोश्च महाविद्ययोरेतच्छब्देनरानित्यत्वादिक- मुक्तविशेषणोपपन्नमुपादाय साध्यप्रसिदिष्टव्या । शेषं पूर्ववत् ।। ६ ।। , 'आत्मगन्दा' इति च पुस्तकपाटः। । -- ·महाविद्याविडम्वनम् । " १ ६ (आनं० ) उत्तरमहाविद्यायामेतञ्चन्देतरत्याने शन्नवरहितपई निहितम् । शेपं पूर्व- वन्। कथमत्र च्यात्यनुगमोऽत्राह-एतयोश्चेति । शन्देतरानित्यवं शब्देतरनित्य शब्देतरकार्य- वं च कथितविशेषगमनित्येषु सिद्धम् । गगनेक्रानित्यशब्दानां शब्दत्य च पझतुल्यत्वाव्यात्यनुगन इत्यर्थः।। ६॥ ६ (नुवन०)-गगनं शब्दवरहितेत्यादि । अत्यां महाविद्यायां पूर्वमहाविद्यादेतच्छन्ने- तरपदत्याने शब्दवरहितपदं निदधे । शेपं पूर्ववत् । कयमेतयोच्यांत्यनुगमोजाह-एतयोश्चेति । पञ्चनीषष्टयोमहाविद्ययोरित्यर्थः । एतच्छन्देतरानित्यत्वादिकमिति । एतच्छन्नादितरे ये भावाते- पामनित्यत्वादिकं धर्मनित्यर्थः । आदिशब्देन एतच्चन्नेतरकार्यवानिग्रहः । गगनेरनित्यानां शब्दस्य च पस्तुल्यवान तत्र व्यास्यभावेऽपि दोपः ॥ ६॥ ७ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छन्द्धनिष्टाधिकरणं मेयत्वा- दिति ।। गगनेतरनित्ये गगने च ये वर्तन्ते तेषु गगनेतरनिन्यगगनवृतित्वं धर्मः । तदहितच धर्मः १ गगनेतरनित्यमात्रवृत्तिा, २ गगनमात्रवृत्तिर्वा, ३ पत- च्छन्तरानित्यगगनवृत्तिा, ४ एतच्छन्दगगनवृत्तिर्वा । आद्यो गगने व्या- हतः। द्वितीयतृतीयो शब्दनिष्ठम्रहणेन निरस्तो। चतुर्यस्तु परसदानित्यन्व- मन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छनित्यत्वे गगतच्छन्दनिष्टस्य गगनेनरनित्य- गगननिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः । एतच्छन्द- निष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरंतच्छनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानरन्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थं गगनेतरनित्यगगनवृक्तित्वरहितग्रहणन् । गगननित्य- गगनवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगननिष्टैरेकत्वादिभितच्छन्दनिलये ऽप्युपपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तेलियर्थमेनच्छन्दनिष्टग्रहणन् । ७ (आनं० )-गगनेति । गगनेटरनित्यनिये गगनन्ति मनेगनित्यानित भः । तद्रहितधातादेवमनिष्ट ददधिकरणमित्यर्थः । गगनमपिकनियुले मनाविकरा. नार्यान्तरमत उच्चन्-शब्दनिष्टेति । पाहापे पनि लाम्मतिदिव्यानदिनुवादतिकारियर भियुक्तम् । तथापि नेपवादिकं प्रसनयापिति-गगनचित्वाहिनि । व्यापारिहार- गगनेतरनित्यचित्वरहिलेति । गानेतरनित्यानिवदेनन्छनिशामिलामोनि- विशेषत्व, शानिटत्य नित्यतिवरहितत्य मानियमानः दिनयत नर- गगनेवरनित्यगगनचित्वरहितति । गगनान्यवनम्न गगननिरिने मकान - सिसिः त्यानिवदेनशानामानिनेनियमन निकाल लियानिटर पदत्य सादेदिति ताल । गगने महिलाला कान्लिन्दन भाद- १ 'कमारू इति द ला ! स्ना'मार (!)! पनि सह(:):

·No text on this page.

·महाविद्याविइन्वनम्। - ६ (आनं०) उत्तरमहाविद्यायामेतच्छन्देतरस्थाने गदतरहितरद निदिनन् । इन् । कयमत्र व्याप्त्यनुगमोऽत्राह-एतयोवेति । शन्देतानित्यन्तं शब्दतगनित्यत्वं मददरका त्वं च कथितविशेषणमनित्येपु सिद्धम् । गगनेतरानित्यशब्दानां शब्दन्यत्र पमतुल्यवाददात्यनुमान तरपदस्याने शब्दवरहितपदं निदधे । शपं पूर्ववत् । कथमेतयोव्यात्यनुगमोऽत्राह-पतयोवेति । ६ (भुवन०)-गगनं शब्दत्वरहितेत्यादि । अत्यां महाविद्यायां पूर्वमहाविद्याक्ततच्छन्द- पञ्चमीपष्टयोर्महाविद्ययोरित्यर्थः । एतच्छन्देतरानित्यत्वादिकमिति । एतच्छादितरे ये मावात- पामनित्यत्वादिकं धर्ममित्यर्थः । आदिशब्देन एतच्छन्देतरकार्यवादिग्रहः । गगनेवरनित्यानां शन्दस्य ७ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति ॥ गगनेतरनित्ये गगने च ये वतन्ते तेपु नगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः। तद्रहितश्च धर्मः १ गगनेतरनित्यमात्रवृत्तिा, २ गगनमात्रवृत्तिवा, पत- च्छन्तरानित्यगगनवृत्तिवा, ४ पतच्छन्दगगनवृत्तिर्वा । आयोगाने व्या- हनः । द्वितीयत्तीयौ शव्दनिष्ठनणेन निरस्ली। चतुरस्तु पनच्छन्दानित्यवः मन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनतसादनिष्टस्य गगननरनिर- निष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरंतच्छन्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थ गगनेतरनित्यगगनवृत्तिन्दरदिनन् । गगननिन्ध- गगनवृत्तित्परहिताधिकरणमित्युत्ते गगननिषत्वादिभिलिच्छनियन्त्र ७ (आनं० )--गगनेति । गणनेतरनित्यन्ति माननिय पनि गन्न धर्मः । तदार तमासादेलामानिमा तारिणमिनमानमाधिकरण किन दिर ६. इत्यर्थः ॥६॥ च पक्षतुल्यवान्न तत्र व्याप्त्यभावेऽपि दोपः ॥ ६॥ गगननिष्ठत्वेन नद्रहितत्वानुपपोरित्येतच्छदानित्यत्यसिद्धिः ऽप्युपपयननिरन्तरता स्यात् । नसिहत्यमेतदनिष्प्राणाम् । नार्थान्तरमन साम्-शब्दनिष्टेति । पाल्पे पापिन यास पनि भियुतम् । तथापि मेपलादिवं प्रसपान पति-नारिवाहिनि गगनेतरनित्पषित्वरलिति । गानेसनियनिक विपदनिहरर मिहारोगी सानिया मिरी नगरनियमनसिल्वररिलेति ! नरम པོ དེབ 1 'ཀཱས ས ས ལག་པ་གསར༌པ༌ ཙ ས མཱགཱ: ཨམསྶ ： ཨསཾ གནམ་ क - T. ..

·आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तद्रहितश्चेति । एतच्छब्दगगनवृत्तेः कया अनुपपत्त्या साध्यसाधकत्वमत्राह-एतच्छन्दत्व- नित्यत्वे इति । ७ (भुवन०)-गगनं गगनेतरनित्येत्यादि । गगनेतरनित्यवृत्तित्वे सति गगनवृत्तिपु गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्वासौ एतच्छब्दनिष्ठश्च, तदधिकरणं गगनमित्यर्थः । गग- नान्यत्वमुक्तरूपं गगनातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धिः । व्याप्तिवलादेतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्गग- नेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितः सिध्यन् अनित्यत्वमेतस्य शब्दस्य साधयेदिति तात्पर्यम् । अथ प्रथम- विशेषणोपपन्नं धर्मचतुष्टयमाचष्टे-तद्रहितश्च धर्म इत्यादि । १ गगनेतरनित्यमात्रवृत्तिति । आत्मत्वादिः । २ गगनमात्रवृत्तिर्वेति । गगनैकत्वादिः । ३ एतच्छब्देतरानित्यगगनवृत्तिति । विश्वप्रतियोगिको घटाकाशान्योन्याभावादिः । स च गगनेतरनित्येपु अवर्तनान्नित्ये गगने एव च वर्तनादायोक्तयुगलावृत्तित्वेन गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितो विद्यते एव । ४ एतच्छन्दगगन वृत्तिर्वति । विश्वप्रतियोगिकः एतच्छब्दाकाशान्योन्याभावादिः । अन्येपामसम्भवेन चतुर्थ पझे साधयति-चतुर्थस्त्वेतच्छन्दानित्यत्वमित्यादि । इदमत्र रहस्यम्-गगनं हि नित्यत्वेन वादि- प्रतियादिनोरुभयोरपि सम्मतम् । शब्दोऽपि यदि नित्यत्वेनाङ्गीक्रियते, तदा एतच्छब्दाकाशान्यो- न्याभावो गगनेतरनित्ये एतच्छब्दे गगने च वृत्तित्वेन तत्सहित एव स्यात् , न तु तद्रहितः । तस्मा च्छब्दस्यानित्यत्वमेवामीकार्यम् । शब्दानित्यत्वान्तर्भावसिद्धिमेवाविर्भावयति-एतच्छन्दनित्यत्वे इत्यादि । अप्रसिद्धविशेषणत्वमित्यादि । यावता शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धं नास्ति, तावता शब्द- निष्टानां शब्दत्वादीनां गगनेतरनित्यवृत्तित्वेन परैर्भाहादिभिरङ्गीकृतत्वात् गगनेतरनित्यत्तित्वरहि. नवं न स्यात् । तन्निवृत्यथै गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्यरहितैतच्छन्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्त चाप्रसिद्धविदो- पणत्वम् । एतच्छन्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमेतच्छन्दनिष्ठानां गगनेतरनित्यनि- पत्वेन परैरङ्गीकृतत्वादिति तन्निवृत्यर्थं गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्व रहितनच्छब्दनिष्ठाप्रमिद्धत्वेऽपि गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनि- प्टस्य गगनान्योन्याभावादेः सुप्रसिहत्वात् । गगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठा- विकामिन्युक्त व्याघातः। तन्निवृत्यर्थ गगनेतरनित्यग्रहणम् । गगनवृत्तित्वर- बिलम्य गगने व्याहतत्वेऽपि गगनंतरनित्यगगनवृत्तित्यरहितस्य अव्याहत ( आनंदादनियन्याश्रीशारिमने शब्दधर्मस्य गगनेनरनित्यनित्यनिहायापनि वारि दुप्पीदाबाद-गगनान्योन्यामावादेरिनि । आदिशब्देन गगनमानिष्टायन्नाभात्रो मरने । गानिमा इनि घTERTI : अमित नेत्र विस्तारमारः। A ·महाविधाविडम्बनमः। ६३ (गुगन)-यापि समिना विज्ञपगत्वारिकारः कयामत आहागनेनरनिरपक्तित्वे- न्यादि । गगनान्योन्याभावादेशिनि । आदिपदेन गगनमानिध्यात्यन्ताभावो गृाते । ततो गगनान्यांगनांनाहगनेनगनियेगु च यतनावगला गृत्तित्वेन गगनेनर नित्यगगनवृत्तित्वरहि- गन्ध, गमनमानयादेतदनित्यं च वियत एव । नरमानगनान्यत्लादेशान्ते सुप्रसिद्धत्व- मित्यर्थः । व्यापान इति । यो गानतिरहितः स गगनत्तिः कथं साध्यत इति व्याघात: प्रकट ए । नमित्य गगगानित्यमाणम् । नया च कार्य तावच्छेद इत्यत आह-गगनत्तित्वरहि- तस्येत्यादि । न्यूनविशेषगविशिष्टम्य व्यायातऽपि, सम्पूर्णविशेषगविशिष्टस्य न व्याघात त्यर्थः ॥ ७ ॥ ८ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितशन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्या- दिति । पूर्वमहाविद्यायां निप्कृप्य एतस्मिन् शब्देऽनित्यत्वसिद्धिः । अस्यां तु पत्र कापि शब्देऽनित्यत्वसिद्धिरिति भेदः । एवमन्यत्रापि निप्कृष्य शब्द- विशेषानित्यत्वसाधकत्वयत्किञ्चिच्छन्दानित्यत्वसाधकत्वाभ्यां महाविद्याभेदो द्रष्टव्यः ॥ ८॥ ८ (आनं० )-प्राचीनमहाविद्यातो भेदनास्तित्वशां वारयितुमाह-पूर्वेति ॥ ८॥ ८ (भुवन० )-गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तिवरहितेत्यादि । पाश्चात्यानुमाने एत- न्छन्दनिष्ठेत्युओरेक एव विशिष्टः शब्दो गृहीतः । अत्र तु शब्दनिष्ठेतिभणनात् सामान्येन यः पश्चिच्छब्दः इति पूर्वस्या अस्या महान्भेदः, तथैव चाभिदधाति-पूर्वमहाविद्यायामित्यादि ॥८॥ १ गगनं अनेकनित्यवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्टाधिकरणं मेयत्वादिति । अनेकनित्यवृत्तित्त्वरहितः गगनवृत्तित्वरहितो वा एतच्छन्दवृत्तित्वरहितो वा उभयवृत्तिवा । गगनवृत्तित्वरहितो गगने व्याहतः । एतच्छन्दवृत्तित्वरहितश्च एतच्छन्दनिष्टग्रणेन निरस्तः । गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य च अनेकनित्यनिष्ठत्वर- हितत्वं तथैव स्यात्, यद्ययं शब्दो नित्यो न स्यात् । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनतच्छन्दनिष्टस्य अनेकनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरेतच्छन्दानित्य- त्वसिद्धिः । एतच्छन्देतरनित्यत्वात्यन्ताभावनुपादाय एतच्छन्दघटादौ साध्य- प्रसिद्ध्या सपक्षत्वं, गगनव्यतिरिक्तनित्यादीनां च पक्षतुल्यत्वम् ॥९॥ ९ (आनं०)-अनेकेति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहित वातावनेतच्छन्दनिष्ठश्च तस्याधिकर- णमित्यर्थः। एतच्छन्ननिष्टाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्यान्तरं ज्यावर्तयति-नित्यत्तित्वरहितेति। व्याघातं परिहरति-अनेकनित्यत्तित्वरहितेति । तथापि गगननिष्ठैकत्वादिनार्थान्तरत्वमत आह-एतच्छन्दनिष्टेति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितः एतच्छन्दनिष्ठः एतच्छब्देतरनित्यान्योन्या- १ 'विः । एतस्यां तु इति घज पुस्तकपाठः। २ 'रिति महान् में' इति ज पुस्तकपाठः। ।

·। ६२ आनन्दपूर्ण-शुवनमुन्दरसूरिफराटीकायुतं तद्रहितश्चेति । एतन्छब्दगगनवृत्तेः कया अनुपपत्त्या साध्यसाभारतमताह-एतच्छन्दल. नित्यत्वे इति । ७ (भुवन०)-गगनं गगनेतरनित्येत्यादि । गगनेतरनित्यत्तित्वे सति गगनवृत्ति गगनेतरनित्यगगनगृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितशासौ एतच्छन्द निष्ठा, तदानिकरणं गगनमित्ययः । गग- नान्यत्वमुक्तरूपं गगनातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धिः । व्याप्तिवलादेतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्गग- नेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितः सिध्यन् अनित्यत्वमेतम्य शब्दस्य सानयेदिति तात्पर्यम् । अथ प्रथम- विशेषणोपपन्नं धर्मचतुष्टयमाचष्टे--तद्रहितश्च धर्म इत्यादि । १ गगनेतरनित्यमात्तिति । आत्मत्वादिः । २ गगनमात्रवृत्तिति । गगनैकत्वादिः । ३ एतच्छन्देतरानित्यगगनटत्तिति । विश्वप्रतियोगिको घटाकाशान्योन्याभावादिः । स च गगनेतरनित्येषु अवर्तनान्नित्ये गगने एव च वर्तनाद्ययोक्तयुगलावृत्तित्वेन गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितो विद्यते एव । ४ एतच्छन्दगगन वृत्तिति । विश्वप्रतियोगिकः एतच्छन्दाकाशान्योन्याभावादिः । अन्येषामसम्भवेन चतुर्थ पझे साधयति-चतुर्थस्त्वेतच्छन्दानित्यत्वमित्यादि । इदमत्र रहस्यम्-गनं हि नित्यत्वेन बादि- प्रतिवादिनोरुभयोरपि सम्मतम् । शब्दोऽपि यदि नित्यत्वेनाङ्गीक्रियते, तदा एतच्छन्दाकाशान्यो. न्याभावो गगनेतरनित्ये एतच्छन्दे गगने च वृत्तित्वेन तत्सहित एव स्यात्, न तु तद्रहितः । तस्मा- च्छब्दस्यानित्यत्वमेवानीकार्यम् । शब्दानित्यत्वान्तर्भावसिद्धिमेवाविर्भावयति-एतच्छन्दनित्यत्वे इत्यादि । अप्रसिद्धविशेषणत्वमित्यादि । यावता शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धं नास्ति, तादता शब्द- निष्ठानां शब्दत्वादीनां गगनेतरनित्यवृत्तित्वेन परैर्भाहादिभिरङ्गीकृतत्वात् गगनेतरनित्यवृत्तित्वरहि- तत्वं न स्यात् । तन्निवृत्यर्थ गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते चाप्रसिद्धविशे- षणत्वम् । एतच्छन्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमेतच्छन्दनिष्ठानां गगनेतरनित्यनि- ष्ठत्वेन परैरङ्गीकृतत्वादिति तन्निवृत्यर्थ गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्व- रहिततच्छब्दनिष्ठाप्रसिद्धत्वेऽपि गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनि- ष्ठस्य गगनान्योन्याभावादेः सुप्रसिद्धत्वात् । गगनवृत्तित्वरहितैतच्छब्दनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते व्याघातः। तन्निवृत्य, गगनेतरनित्यग्रहणम् । गगनवृत्तित्वर- हितस्य गगने व्याहतत्वेऽपि गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितस्य अव्याहत- त्वात् ॥७॥ ( आनं० )-शब्दनित्यत्वाङ्गीकारिमते शब्दधर्मस्य गगनेतरनित्यवृत्तित्वविरहस्याप्रसिद्ध तथापि दुष्परिहरमत्राह-गगनान्योन्याभावादेरिति । आदिशब्देन गगनमानिष्टात्यन्ताभावो गृह्यते ॥ ७ ॥ १ 'नित्यत्तित्वेन' इति घ पुस्तकपाठः। २ गंगननिष्ठलरहि' इति थ पुस्तकपाठः। ३ अप्रसिद्ध इति स्यात् (?)।.

·महाविद्याविन्दनन् । । (भुवनः )-यापि सतिसारावारिहारः कथनव आइ-गनेतरनित्यतिले त्यादि । गगनान्योन्याभावादेरिति । नादिपन गगनमात्रनिटत्यात्वन्नामावो राशने । तो गगनान्यत्वादेगनेऽवर्तनानगरनित्येषु च वर्तनायुगलाकृचित्लेन गगनेतानित्यगगनत्तित्वरदि- तवं, एवन्छन्दै वर्तमानतादेनन्छन्दनिट च विद्यते एव । तल्लाहगनान्यत्वादेशान्ते नुमतिद्धन्द- नित्ययः । व्यायात इति । यो गगनचिनरहित. गगनचिः साम्यत इति व्यापात प्रकट एक । कतिपदै गपनेरनित्यन् । क्या च मयं दयान्छेद इत्सव नाह-गनचित्तरहि- तस्येत्यादि । न्यूनविशेषाविरिष्ठत्व व्यापातेले, तन्नविशेषतविशिष्टत्य न व्यापात इत्यदः ॥ ७ ॥ ८ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितशनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति । पूर्वमहाविद्यायां निष्कृप्य एतस्मिन् शब्देऽनित्यत्वसिद्धिः । अत्यांतु यत्र शापि शनित्यत्वतिद्विरिति भेदः । एवमन्यत्रापि निष्कृष्य शब्द- विशेपानियत्वसाधकत्वयत्किन्निन्छब्दानित्यत्वतावकत्वान्यां महाविद्याभेदो द्रष्टव्यः॥ ८॥ ८ (नाना)मानिन्झाविद्याने नाविवाहां वाररिहनाह-पूर्वेति ॥ ८ ॥ ८ (नुवन्ना) गनं गगनेवरनित्यगगनचित्वरहिवेत्यादि । पाञ्चालानुनाने एन. छनिटेरेक व विशिष्टः मन्झे गृहीतः । न तु सदनिटेनिनननात् सामान्येन य. कश्चिन्छन्दः इति पूर्वत्या बत्या महान्छ, त्यैव चानिदवादि-पूर्वमहाविद्यायामित्यादि ॥८॥ ९ गगनं अनेकनित्यवृत्तित्वरहिततच्छदन्टिाधिकरणं मेयत्वादिति । अनेकनित्यबृत्तित्वरहितः गगनवृत्तिवरहितो वा एतच्छवृत्तिल्वरहितो वा उभयवृत्तिवी । गगनवृत्तित्वरहितो गगने व्याहतः । एतच्छब्बृत्तित्वरहितश्च गतच्छनिष्टग्रहणेन निरस्तः । गगनैतच्छनिष्ठस्य च अनेकनित्यनिष्ठत्वर- हितत्वं तद्येव त्यात्, यचयं शब्दो नित्यो न स्यात् । एतच्छनित्यत्वे गगतच्छनिष्ठत्य अनेक्षनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरेतच्छब्दानित्य- त्वसिद्धिः । एतच्छन्तरनित्यत्वात्यन्ताभानुपादाय एतच्छन्दयदादौ साध्य- प्रसिद्ध्या सपज्ञत्वं, गगनन्यतिरिक्तनित्यादीनां च पक्षतुल्यत्वन् ॥९॥ ९ (नाना)-अनेनेति । अनन्त्यिचिनहित्यासावनेवच्छन्द्रनिटश्च तस्यापिकर- पनिवः। एउमनिष्टाधिकरलनियुः नेपत्तादिनान्दिरं ब्यावयति-नित्यतितरदिवति। ज्यादात परिहदि अनेकनित्यत्तितरहिनैति । व्यापि गगनविटेवादिनार्यान्दावन जह-एतच्छन्दनिष्ठति । लनेत्रनिचिदरहित एलच्छन्दनिटः एच्छन्दवरनितान्योन्या- १"मिला इतिज पुलमा 'रिदेनहार में पति जलता।

·६४ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं भावो नित्येषु सिद्ध इति व्याप्तिसिद्धिः । नित्यानां पक्षतुल्यत्वाद्गनैतच्छन्दमात्रवृत्तिरनेकनित्यवृत्ति- त्वरहितो गगने भवन्नेतच्छब्दानित्यत्वं गमयेदिति भावः । अनेकनित्यवृत्तिवरहिततच्छब्दनिष्ठः किं गगनवृत्तिरुत एतच्छन्दवृत्तित्वरहितः, उत गगनैतच्छन्दमात्रवृत्तिरिति विकल्प्याद्यौ निरस्यति- गगनेत्यादिना । तृतीयमङ्गीकृत्याह-गगनैतच्छन्दनिष्ठस्येति । शेपं स्पष्टम् ।। ९ ॥ ९ (भुवन०)-गगनमनेकनित्यत्तित्वरहितेत्यादि । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितश्चासौ एत- च्छब्दनिष्ठश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । अनेकनित्यवृत्तिवरहितः एतच्छब्दनिष्टः एतच्छन्देतरनित्य- त्वात्यन्ताभावादिरेतच्छब्दानित्येपु सिद्धः इति व्याप्तिसिद्धिः । गगनेतरनित्यानां च पक्षतुल्यत्वम् । तेन न तेषु साध्याभावो दोषपोषकः । गगनैतच्छब्दमात्रवृत्तिर्गगनैतच्छन्दान्यतरत्वादिरनेकनित्य- वृत्तित्वरहितो गगने भवन्नेतच्छब्दानित्यत्वं गमयेदिति भावः । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितैतच्छब्द- निष्ठः किं, १ गगनावृत्तिः, २ उत एतच्छब्दवृत्तित्वरहितः, ३ उत गगनैतच्छब्दमात्रवृत्तिरिति त्रेया विकल्प्य आद्यौ निरस्यति-गगनवृत्तित्वेत्यादिना । तृतीयमङ्गीकृत्याह--गगनैतच्छन्दनिष्ठस्येति । एतच्छन्ने । शब्दस्य नित्यत्वमद्यापि विवादास्पदीभूतम् । तेनैतस्माच्छब्दादितरेपामात्मादीनां यनित्यत्वं तदत्यन्ताभावमुपादायेत्यर्थः । यतः शब्देतरनित्यत्वात्यन्ताभावः एतच्छन्दै घटादौ चाप्यस्ति । यदि च शब्देतरेतिपदेन नित्येभ्यः शब्दो वहिः कर्षितो न स्यात्, तदा भाट्टैर्नित्यत्वा- त्यन्ताभावस्य शब्देऽनङ्गीकृतत्वात् शब्दस्य दृष्टान्तत्वं न स्यात् । तस्माच्छन्दस्य दृष्टान्तत्वार्थ शब्दे- तरपदग्रहणम् ॥ ९॥ १० गगनं अनेकनित्यनिष्ठत्वरहितशब्दनिष्टाधिकरणं मेयत्वादिति ।। इयं च महाविद्या यत्र कचन शन्देऽनित्यत्वं गमयतीति पूर्वमहाविद्यातो भिद्यते ॥ १० ॥ १० (भुवन०)-गगनमनेकनित्येति । अस्या व्याख्यानं पूर्ववदेव बोद्धव्यम् । प्राचीन- महाविद्यातोऽस्या भेदाभावशङ्कामपाकर्तुमाह-इयं चेति ॥ १० ॥ ११ गगनं गगनैतच्छन्दवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्य- त्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति । अत्र च नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितं नित्यत्वं, तदेव च नित्यत्वाव्याप्य- नित्यनिष्ठत्वरहितं, नित्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वेऽपि नित्यत्वव्याप्यत्वेन नित्य- त्वाव्याप्यत्वरहितत्वात् । नित्यत्वस्य च गगनैतच्छन्दनिष्ठत्वरहितत्वं तद्देव स्यात्, यद्येतस्मिन् शब्देऽनित्यत्वं स्यादित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः । इयं च महाविद्या पूर्वमेव व्याख्याता ॥ ११ ॥ ११ (आनं० )-गगनमिति । गगन एतस्मिन् शब्दे च ये वर्तन्ते तेषु गगनैतच्छन्दवृत्तित्वं धर्मः। तद्रहितश्च नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्च, नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति नित्य- १न्दे नित्यत्वं न स्याइति घज पुस्तक्रपाठः।

·Pr- . न -ति- दिन भार नियनिर्गमा -निसान निय-- 1 । - -- म :-वागनं गानमयादि । गाने मान ने मिनिमति निमानसन, .सिभिागानमियः । गत पानीमा निगम निते मेर मातम मानेर अनियनिन । सानियत खनेर पसाही पद- को दो गानेनिया पाल्या दति न दे -भव र नियन्वयादि । र हानिक नेत्र पन्नी- रोमविल या कादयतिदिति-इयं चेति ।।११।। गगनं गगनशब्दनिन्दाहिननित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वच्यायत्वर- हिनिन्यवान्याप्यनित्यनिलवरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १२ ॥ (मुन -गगनं गगनदत्तिवेत्यादि । एतत्याः पाश्चात्याच महाविधाया. पानगावदेवदहनीपमानि विपक्षीय प्रत्ता द्वादशहाविद्या दाहियन्ता १२॥ जर माध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा दयन्ते यथा- १ अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्ततच्छन्ननिष्ठात्यन्ताभा- प्रतियोगिनिष्टत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घट्वदिति । अनित्यत्वान्योन्या- भावव्यतिरिक्तवाली एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्टश्च । तस्य धर्मः अनित्यवान्योन्याभावव्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तत्र- हिनय अनित्यत्वान्योन्याभावो वा स्यात्, एनच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावप्रतियो- गिनिष्ठत्वरहिनो वा । आद्यो व्याहतः । न हि अनित्यत्वमनित्यत्वव्यतिरिक्त मिति नभवति । एतच्छब्दनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितश्च अनित्यत्वे नहाच त्यात. यद्यनित्यत्वमेनच्छनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगि न स्यात् इत्य- मासिलिन्दनाला मानिसलर' इते पाटो हित । २ मिलिन् । तिज ܫܘܢ ·६६ आनन्दपूर्ण-श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यत्वस्यैतच्छन्दनिष्ठत्वसिद्धिः । अनित्यत्वान्योन्याभावमुपादाय घटादौ साध्यप्रसिद्धिः ॥ १॥ १ (आनं०)-अनित्यत्वमिति । अनित्यत्वान्योन्याभावप्रतियोगित्वमनित्यत्वत्य नास्तीति तनिष्ठो धर्मः प्रतियोगित्वनिष्ठत्वरहित इत्यर्थान्तरत्वमत आह-अत्यन्ताभावेति । घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणत्वेन तथाप्यन्तिरत्वं, घटेऽनित्यत्वात्यन्ताभावाभावात, अनित्यत्वं तदप्रतियोगीत्यनित्यनिष्टधर्मस्य तथात्वादत उक्तम्-एतच्छन्दनिठेति । एतच्छन्दनिष्ठात्यन्तामा- वप्रतियोगित्वाद्घटादिनिष्टधर्माः एतच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाः एवेति घटादिषु साव्याभा- वाव्याप्तिभङ्गोऽत आह-अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति । अनित्यत्वान्योन्याभावन्यतिरि- क्तत्वे सत्येतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो नित्यत्वान्योन्याभावः सर्वत्रेति व्याप्ति- सिद्धिः । एतच्छब्दानित्यत्वाभावे नित्यत्वस्यैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्तनिष्ठधर्माणामेत- च्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वात्तद्रहिताधिकरणमनित्यत्वस्य न स्यादित्येतच्छब्दानित्यत्व- सिद्धिरिति भावः ॥ १ ॥ १ (भुवन०)-अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा दयन्ते यथा-अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावेत्यादि । अनित्यत्वस्यान्योन्याभावः, तस्माद्व्यतिरिक्तश्चासौ एतच्छन्द- निष्ठो योऽत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगिनिष्ठश्च तत्त्वेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणमनित्यत्वगिति विग्रहः । इदमत्राकूतम् । एतस्मिन् शब्दे निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगिनः एतच्छन्दमात्र- निष्ठैतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ता घटत्वपटत्वादयः सर्वपदार्थधर्माः, तेषु निष्ठाः घटवृत्तित्वपटवृत्तित्वा. दयोऽनित्यत्वान्योन्याभावोऽपि च । तस्याप्यनित्यत्वं विना सर्वत्र वर्तनात्परं अनित्यत्वान्योन्याभाव- व्यतिरिक्तेति पदेन घटादिषु व्याप्तिसिद्धयर्थमनित्यत्वान्योन्याभावो घटवृत्तित्वादिभ्यः पृथक् कृतः। ततश्चानित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वेन रहिता ये धर्मा- स्तद्वदनित्यत्वमिति । एवंविधं च धर्मद्वयं स्यात्तदेवाह-अनित्यत्वेति । अनित्यत्वान्योन्याभावोवा, एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहत इति । न ह्यनित्यत्वा- न्योन्याभावोऽनित्यत्वे संभवति । भिन्नयोरेव द्वयोरन्योन्याभावस्य संभवात् । न चानित्यत्वम- नित्यत्वाद्भिन्नभिति संभवति । द्वितीयं पेक्षे साधयति-एतच्छब्देति । एतच्छब्दनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनो घटत्वादयः एतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ताः सर्ववस्तुधर्माः, तेपु निष्ठाः घटवृत्तित्वा- दयः। घटत्वादिष्वपि घटवृत्तित्वादिधर्मसम्भवात् । तद्रहितश्च साध्यो धर्मः पक्षेऽनित्यत्वे एतच्छब्द- वृत्तित्वलक्षणः । स चानित्यत्वे पक्षिते तदैव स्यात्, यद्यनित्यत्वं एतच्छन्दनिष्ठो योऽत्यन्ताभाव- स्तस्य प्रतियोगि न स्यात् । इदमन हृदयम् । यद्यनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दनिष्ठः स्यात्, तदा शब्दवृत्तित्वलक्षणो धर्मोऽप्यनित्यत्वे पक्षिते न स्यात् । अनित्यत्वस्य शब्देऽवर्तमानत्वेन शब्दवृत्ति- त्वस्य अनित्यत्वेऽवर्तनात् । ततश्चानित्यत्वात्यन्ताभावस्य शब्दावृत्तित्वेनानित्यत्वस्य शब्दवृत्तित्व- मङ्गीकार्यम् । तथा च शब्दत्वादिधर्मेषु यथा शब्दवृत्तित्वमस्ति, तथा अनित्यत्वेऽपि शब्दवृत्तित्व १ यं पक्षं साइति छ. द. पुस्तकपाठः।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ६७ ॥ मस्ति । ततो यथा शब्दत्वश्रावणवादयः शब्दधर्मास्तथा अनित्यत्वमपि शब्दधर्मत्वेन स्वीकर्तव्यम् । तथा च परिशेषादनित्यत्वं शब्दस्यायातमेवेत्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिरिति । अनित्यत्वान्योन्या- भावमिति । अनित्यत्वत्य योऽन्योन्याभावोऽन्यत्र तत्य घटात्मादौ नित्यानित्ये तद्धौपु च सर्वत्र सनावाध्याप्तिसिद्धिज्ञेयेत्यर्थः ॥ १॥ २ अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तशब्दनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । इयं च महाविद्या यत्र कचन शब्देऽनित्यत्वं गमयति, पूर्वा च निष्कृष्य शब्दविशेषे इति भेदः ॥ २॥ २ ( भुवन० )-अनित्यत्वमित्यादि । व्याख्यानं पूर्ववद्रोद्धव्यम् । प्राच्यमहाविद्यातो- ऽत्या भेदमुनापयति इयं चेत्यादि ॥२॥ यावन्तश्च मूलानुमानपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याभेदाः, तावन्तः साध्यमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्याः । यथा- अनित्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितैतच्छन्दनिष्ठधर्मवत् मेयत्वादिति । शनिष्ठस्य धर्मः शनिष्टधर्मः । एवं महाविद्या प्रयोज्या सर्वत्र ॥ १ ॥ १ (मानं० )-स्वेति । स्वस्मिन्निवरसिंञ्च चे वर्तन्ते तेपु स्वत्वेवरवृत्तिवं धर्मः। तद्रहि- तन्वासावेतच्छनिष्टधर्मञ्च, तद्वत्त्वत्साधिकरणमित्यर्थः । अनित्यत्त्रमेतच्छन्द्धनिष्टधर्मवदित्युक्ते शब्द- निष्टं शब्दत्वं, वत्य धर्मो ज्ञेवत्वं, तदधिकरणमर्थान्तरमित्यनित्यत्वमत उत्तम्-स्वेतरवृत्तिवरहि- तेति । अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहाराय स्वस्वेवरेत्युतम् । पनान्योन्याभावमादाय व्यातिसिद्धिः । स्वत्वेतरवृत्तिवरहितशब्दनिष्टधर्मःस्वेतरमात्रशब्द्धनिष्टवृत्तिर्वाऽनित्यत्वमात्रवृत्तिर्वा । आद्यो व्याहतः । द्वितीयः शब्दनिष्टवर्मः सिव्यन्ननित्यत्वत्यैतच्छन्दधर्मत्वं गमयेदित्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिरिति भावः । एवं सर्वत्रेति । अनित्यत्नमनित्यत्वान्योन्याभावाच्याप्यतच्छनिष्टयर्मवन्मयत्वाइटवदित्यादा- वित्यर्थः ॥ १ ॥ १ (भुवन०) यावन्त इति । यावन्तो महाविद्याभेदाः मूलानुमानपझं शब्दं पहील्य प्रवृत्तान्तावन्तः साध्यमनित्यत्वल्पमपि पझीकृत्य प्रयोक्तव्याः । यया-अनित्यत्वं स्वस्वेतरेत्यादि । वननित्यत्वं, तेतरदनित्यत्वादन्यद्विश्वमपि । तयोः त्वत्तेवरवृत्चित्वं धर्मः, तद्रहितचासौ एतच्छन्द-. निष्टत्व धर्मश्च । तद्वत्तस्याधिकरणमित्ययः । अनित्यत्वमेवच्छब्दनिष्टधर्मवदित्युक्ते एतच्छन्दनिष्टम तच्छन्दत, वस्य धमों ज्ञेवत्वं, तधिकरणमनित्यत्वमित्ययान्तरम्। जव उ-खेवरचित्वरहितेति। अप्रसिद्धविशेषगरपरिहाराय त्वेत्यूचे । पक्षान्योन्याभावनादाय व्यातिसिद्धिः । न च पनादन्यत्र सर्वत्र वर्तमानतेन शब्दनिष्टेष्वपि वर्तनाच्छन्द्रनिष्टत्य शब्दवत्रावगलादेन एवेति । अत्र च पने साल्यो धमाऽनित्यत्वमात्रवृत्तिरनित्यत्वभिन्न विधान्यसादिः । स चानियले व वर्तनादन्यत्र चा- वर्तनात्त्ववेतरवृत्तिवरहित एव । स च शब्दनिष्टन्य धर्मस्वदेव स्यात्, यद्यनित्यत्वं शब्द्धनिष्टं स्यात् । १.इसलिन् भन्दै इति ग पुस्तकपाः। 'मापतित्व' इति छद पुन्तरताः। "नियन इति उद्पुल्लक. पाः । ।

·नित्यत्वाद्भिन्नमिति संभवति । द्वितीयं पक्षे साधयति-एतच्छन्देति । एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ता- आनन्दपूर्ण-श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यत्वस्यैतच्छन्दनिष्ठत्वसिद्धिः । अनित्यत्वान्योन्याभावमुपादाय घटादौ साध्यप्रसिद्धिः॥१॥ १ (आनं०)-अनित्यत्वमिति । अनित्यत्वान्योन्याभावप्रतियोगित्वमनित्यत्वत्य नास्तीति तन्निष्ठो धर्मः प्रतियोगित्वनिष्ठत्वरहित इत्यर्थान्तरत्वमत आह–अत्यन्ताभावेति । घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणत्वेन तथाप्यन्तरत्वं, घटेऽनित्यत्वात्यन्ताभावाभावातं, अनित्यत्वं तदप्रतियोगीत्यनित्यनिष्टधर्मस्य तथात्वादत उक्तम्-एतच्छन्दनिष्ठेति । एतच्छन्दनिष्ठात्यन्तामा- वप्रतियोगित्वाद्घटादिनिष्ठधर्माः एतच्छन्दनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाः एवेति घटादिपु साव्याभा- वाव्याप्तिभङ्गोऽत आह-अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति । अनित्यत्वान्योन्याभावयतिरि- क्तत्वे सत्येतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो नित्यत्वान्योन्याभावः सर्वत्रेति व्याप्ति- सिद्धिः । एतच्छब्दानित्यत्वाभावे नित्यत्वस्यैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्तन्निष्ठधर्माणामेत- च्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वात्तद्रहिताधिकरणमनित्यत्वस्य न स्यादित्येतच्छन्दानित्यत्व- सिद्धिरिति भावः ॥ १॥ १ (भुवन०)-अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा दयन्ते यथा-अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावेत्यादि । अनित्यत्वस्यान्योन्याभावः, तत्माब्यतिरिक्तञ्चासौ एतच्छन्द- निष्ठो योऽत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगिनिष्ठश्च तत्त्वेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणमनित्यत्वमिति विग्रहः । इदमत्राकृतम् । एतस्मिन् शब्दे निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगिनः एतच्छन्दमात्र- निष्ठेतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ता घटत्वपटत्वादयः सर्वपदार्थधर्माः, तेषु निष्ठाः घटवृत्तित्वपटवृत्तित्रा- दयोऽनित्यत्वान्योन्याभावोऽपि च । तस्याप्यनित्यत्वं विना सर्वत्र वर्तनात्परं अनित्यत्वान्योन्याभाव- व्यतिरिकेति पदेन घटादिषु व्याप्तिसिद्धयर्थमनित्यत्वान्योन्याभावो घटवृत्तित्वादिभ्यः पृथक् कृतः। ततश्चानित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वेन रहिता ये धर्मा- स्तद्वदनित्यत्वमिति । एवंविधं च धर्मद्वयं स्यात्तदेवाह-अनित्यत्वेति । अनित्यत्वान्योन्याभावो वा, एतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहत इति । न ह्यनित्यत्वा- न्योन्याभावोऽनित्यत्वे संभवति । भिन्नयोरेव द्वयोरन्योन्याभावस्य संभवात् । न चानित्यत्वम- भावप्रतियोगिनो घटनादयः एतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ताः सर्ववस्तुधर्माः, तेपु निष्ठाः घटवृत्तित्वा दयः । घटत्वादिष्वपि घटवृत्तित्वादिधर्मसम्भवात् । तद्रहितश्च साध्यो धर्मः पक्षेऽनित्यत्वे एतच्छन्द वृत्तित्वलक्षणः । स चानित्यत्वे पक्षिते तदैव स्यात्, यद्यनित्यत्वं एतच्छब्दनिष्ठो योऽत्यन्ताभाव- स्तस्य प्रतियोगि न स्यात् । इदमत्र हृदयम् । यद्यनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दनिष्ठः स्यात्, तदा शब्दवृत्तित्वलक्षणो धोऽप्यनित्यत्वे पक्षिते न स्यात् । अनित्यत्वस्य शब्देऽवर्तमानत्वेन शब्दवृत्ति- त्वत्य अनित्यत्वेऽवर्तनात् । ततश्चानित्यत्वात्यन्ताभावस्य शब्दावृत्तित्वेनानित्यत्वस्य शब्दवृत्तित्व- मङ्गीकार्यम् । तथा च शब्दत्वादिधर्मपु यथा शब्दवृत्तित्वमस्ति, तथा अनित्यत्वेऽपि शब्दवृत्तित्व- १यं पक्षं सा' इति छ. द. पुस्तकपाठः ।

·.... . ले में इनका जन्मो कदर तेन तीन ६.६ पातेल इत्यागन्नतिन रोजनिसलन्योन्या- मानित कन्वयल्योलमल्ल रूम दिले व र । अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावयतिरिक्तशब्दन्टिायन्नानार- प्रतियोगिन्टिवाहिताकिर मेयत्वानिति । इयं व महाविद्या यत्र भवन शनित्यतं गमयति. पूर्वी च निष्कृष्य शविशेष इति भवः ॥ २ ॥ २ मत :-निलवक्लिादिन योमर । हाम- इत्यादि यावन्तश्च मूलदनाना पसीहल्य मता महाविद्यानेवाः, तारन्तः साध्यानदि पक्षीकृत्य प्रयोजन्याः । यथा- अनित्यवं त्वलेतावृतित्वरहिततच्छन्टियर्नवत् नेयत्वानिति । शनिटत्य धनः वादनिष्टनः । एवं महाविद्या प्रयोज्या तत्र ।। (रू. सविसन्नेि स त्वरित धनी दह- सटिश गुलविकनि कान्दिनवननियन्वदिने मान- टेकम्मल, कदमनन्दनियनकट खेतितराहि- ही चिनिहार र नुन : इन्वयमबाहर निकले। कन्टेलिकदन्टिनमाया लवनियो दे इन्टरकनिल बन्यो एवंद ! नवनिलयोन्दनः वरवर दिलद 1 १नन्तः सतत बिन्तं महाविद्यादानुन मई सील इटलरन्स नलिनीमलसेल पर:-अनिललंबलेल्यादि। बनाल, देवलिन इन्द्रेसले सोलहेस - निलक ? खुल्ने । कतिपदाइन्टिनो दल बत लहर का निललिता देवरियाविति। कविहिर रहे। इन्न्यानरबाट ? = इन्त्र ननवेदनदिन निरस्त इनसे द६ संस्कृति कर्दनियतवसर लिनसहिता मानन्द दिला.''उहजन इन्टेड'ला ·नित्यत्वाशिन्नमिति संभवति । द्वितीयं पेक्षे साधयति-एतच्छब्देति । एतच्छन्दनिष्ठात्या आनन्दपूर्ण-श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यत्वस्यैतच्छन्दनिष्टत्वसिद्धिः । अनित्यत्वान्योन्याभावमुपादाय : साध्यप्रसिद्धिः ॥ १॥ १ (आनं०)-अनित्यत्वमिति | अनित्यत्वान्योन्याभावप्रतियोगित्वमनित्यत्वस्य न तनिष्ठो धर्मः प्रतियोगित्वनिष्ठत्वरहित इत्यर्थान्तरत्वमत आह-अत्यन्ताभावेति । घटनिष्ठा भावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणत्वेन तथाप्यर्थान्तरत्वं, घटेऽनित्यत्वात्यन्ताभावाभावात, आ तदप्रतियोगीत्यनित्यनिष्ठधर्मस्य तथात्वादत उक्तम्-एतच्छब्दनिठेति । एतच्छन्दनिष्ठात्यन वप्रतियोगित्वाद्घटादिनिष्ठधर्माः एतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाः एवेति घटादिपु सार वाव्याप्तिभङ्गोऽत आह-अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति । अनित्यत्वान्योन्याभावव्य क्तत्वे सत्येतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो नित्यत्वान्योन्याभावः सर्वत्रेति । सिद्धिः । एतच्छब्दानित्यत्वाभावे नित्यत्वस्यैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्तनिष्ठधर्माण च्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वात्तद्रहिताधिकरणमनित्यत्वस्य न स्यादित्येतच्छब्दानि सिद्धिरिति भावः ॥ १॥ १ (भुवन० )-अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा दयन्ते यथा--अनि अनित्यत्वान्योन्याभावेत्यादि । अनित्यत्वस्यान्योन्याभावः, तस्माद्व्यतिरिक्तश्चासौ एतच निष्ठो योऽत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगिनिष्ठश्च तत्त्वेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणमनित्यत्व विग्रहः । इदमत्राकृतम् । एतस्मिन शब्दे निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगिनः एतच्छन्द निष्टतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ता घटत्वपटत्वादयः सर्वपदार्थधर्माः, तेपु निष्ठाः घटवृत्तित्वपटवृति दयोऽनित्यत्वान्योन्याभावोऽपि च । तस्याप्यनित्यत्वं विना सर्वत्र वर्तनात्परं अनित्यत्वान्योन्या व्यतिरिक्तति पदेन घटादिपु व्याप्तिसिद्धयर्थमनित्यत्वान्योन्याभावो घटवृत्तित्वादिभ्यः पृथक् । ततश्वानित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वेन रहिता ये! स्तद्वदनित्यत्वमिति । एवंविधं च धर्मद्वयं स्यात्तदेवाह-अनित्यत्वेति । अनित्यत्वान्योन्याभावो एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो वा । आधः पक्षे व्याहत इति । न पनित्य न्योन्याभावोऽनित्यत्वे संभवति । भिन्नयोरेव द्वयोरन्योन्याभावस्य संभवात् । न चानित्यद vidoe भावप्रतियोगिनो घटत्वादयः एतच्छन्दत्वादिव्यतिरिक्ताः सर्ववतुधर्माः, तेपु निष्ठाः घटवृत्ति दयः । घटत्वादिष्वपि घटवृत्तित्वादिधर्मसम्भवात् । तद्रहितश्च साध्यो धर्मः पक्षेऽनित्यत्वे एतच्छ वृत्तिवलक्षणः । स चानित्यत्वे पक्षिते तदैव स्यात्, यद्यनित्यत्वं एतच्छन्दनिष्ठो योऽत्यन्ताभ स्तस्य प्रतियोगि न स्यात् । इदमत्र हृदयम् । यद्यनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दनिष्ठः स्यात्, शब्दत्तित्वलक्षणो धर्मोऽप्यनित्यत्वे पक्षिते न स्यात् । अनित्यत्वस्य शब्देऽवर्तमानत्वेन शब्दा वस्य अनित्यत्वेऽवर्तनात् । ततश्यानित्यत्वात्यन्ताभावस्य शब्दावृत्तित्वेनानित्यत्वस्य शब्दवृत्ति मद्रीकार्यम् । तथा च शब्दत्वादिधर्मेषु यथा शब्दवृत्तित्वमस्ति, तथा अनित्यत्वेऽपि शब्दवृत्ति १ मा इति छ.द. पुस्तकपाठः ।

·महाविद्याविन्दनम् । . - मलि । ततो यथा शलबागलादयः शयालया बनिवलपि शनधर्मवेन वीरयन् । तया च परिवाइनित्यतं शब्दत्तापातनवेत्येवमानित्यवतितिरिति । अनित्यत्वान्योन्या- भावमिति । ननित्यत्तस्य योज्योन्याभावोऽन्यत्र तत्य यात्माजी नित्यानित्ये तद्धधु च सर्वत्र सज्ञापयातितिविलयः ॥१॥ अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावयतिरिक्तशभनिटात्यन्ताभाव- प्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । इयं च महाविद्या यत्र ज्ञचन शन्देऽनित्यत्वं गमयति, पूर्वा च निप्कृप्य शभविशेष इति भेदः ॥२॥ २ (नुश्न -अनित्यत्वमित्यादि । व्याख्यानं पूर्वहारम् । मच्चज्ञाविद्याती- त्या मेनुजापति-इयं वेत्यादि ।।२।। यावन्तश्च मूलानुमानपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृता महाविद्याभेदाः, तावन्तः साध्यमपि पक्षीकृत्य प्रयोत्तव्याः । यथा- अनित्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्टधर्मवत् मेयत्वादिति । शब्दनिष्ठत्य धर्मः शब्दनिष्टधर्मः । एवं महाविद्या प्रयोज्या सर्वत्र ॥ १ ॥ १ (जानं० ) तेति । स्वलिनिरलिा देले तेनु स्वदेशति । तदहि- दवासावेतच्छन्दनिष्टपध, दूरदत्यादिकरमित्यर्थः । सनिपवनेत मनिटदिन्युने दान- निटं दाइत्वं. दत्य धर्मो जयवं, तदधिकरणलान्दरी नित्यत्व -सरचिन्दाहि तेति । अतितविपनवपरिहानद स्वरतालुन्न् । पशयोलामाइन काकिनिदिः । स्वन्तरवृत्तिवरहिताब्दनिट हरनावानिवृत्तिनिपल तिर्की काही व्याः । द्वितीयः दादनिष्पना सिम्पानिपलदैतन्यदधन्वंगनदेवि एवं सर्वति । जनित्य विपाः॥१॥ १ (भुवन }-पादन्त इति । पबन्ती विदर्भवाः नमनाई ई सील महास्वान्तः सामनियावरणविपकीय योदय ? पका-सनिलमदोत्यादि। बमनिपर, वेदरदानयवादन्यदिशति । कोलसिलामाद निय भन । दसवाविवरणनित ! नियनिदेला कि नन्द सपनें ऐपलं, तपरिवानाम-चिनी । सिरविािर फे। सोमवार ! - २ पत्र । -- साग्यो धनियममानिनियम समिर दादा मल्लसहित देकरदन पिता 1 :

·६८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं । -- तञ्चेच्छब्दनिष्टं जातं तदानीमनित्यः शब्दो जात एवेत्यभिप्रायः । कर्मधारयन्यावृत्तिमाह-शब्द- निष्टस्य धर्म इति । एवमिति । अनित्यत्वमेतच्छन्दवृत्तित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदित्यादिमहाविद्या सर्वत्र प्रयोज्येत्यर्थः । एतद्व्याख्या । एतच्छन्दवृत्तित्वव्यतिरिक्ता ये एतद्धर्मा अनित्यत्वधर्माः । तत्त्वरहितश्च धर्मः पक्षावृत्तिर्वा, एतच्छन्दवृत्तित्वं वा । आद्यः पक्षे व्याह- तत्वादृष्टान्तोपयोगी । द्वितीयस्तु पक्षे सिद्धयन्ननित्यत्वमेतच्छब्दस्य साधयेदिति भावः । विशेषव्या- ख्यानं त्वस्याः पक्षपक्षीकरणप्रवृत्ततृतीयमहाविद्यावद्वोद्धव्यम् ।। १॥ इति साध्यं पक्षीकृत्य प्रयुक्ता महाविद्या दर्शिताः । अथ साध्याभावं पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- ? अनित्यत्वात्यन्ताभावः अनित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्याभावव्यतिरि- क्ततच्छन्दनिष्ठाभावप्रतियोगी मेयत्वात् घटवत् इति ॥ अनित्यत्वात्यन्ताभा- वस्य चान्योन्याभावव्यतिरिक्तोऽभावः अत्यन्ताभाव एव । तस्य प्राक्प्रध्वंसा. भावविरहात् । अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चात्यन्ताभावोऽनित्यत्वमेवेत्येत- च्छन्दानित्यत्वसिद्धिः॥१॥ १ (आनं०)-एतच्छन्दनिष्टाभावप्रतियोगीत्युक्ते सिद्धसाधनम् , अनित्यत्वात्यन्ताभावा- न्योन्याभावस्यैतच्छन्देऽभावादत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति । प्रागभावादिः किं न स्यादवाह-तस्येति । अत्यन्ताभावस्यानाद्यनन्तत्वादित्यर्थः ॥ १॥ १ (भुवन०)-अथ साथ्याभावं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेददिदर्शयिपया प्राह- अय साध्याभावमित्यादि । साध्यं शब्दानित्यत्वादिकं, तस्य योऽभावस्तं साध्याभावमित्यर्थः । महाविद्यां दर्शयति-अनित्यत्वात्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । 'तत्तादात्म्यनिषेधा न्यतत्स्थाभावविरोधिता' इति कारिकार्द्धमाश्रित्येयं महाविद्या प्रवृत्ता । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं पक्षः । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं तस्य योऽन्योन्याभावः, तस्मान्यतिरिक्तो यः एत- च्छब्दनिष्टोऽभावस्तस्य प्रतियोगीति । इदमत्र तत्त्वम् । नित्यत्वप्रतियोगिनी एतच्छन्दनिष्ठी द्वावमावा सम्भवतः, अन्योन्याभावो वा, अत्यन्ताभावो वा । प्रागभावप्रध्वंसाभावी च नित्यत्वस्य न सम्भवतः । तस्य सदा स्थायित्वेनोत्पत्तिविनाशाभावात् । तत्र चानित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्या- भावव्यतिरिक्तपदेन नित्यत्वान्योन्याभावस्यैतच्छब्दनिष्टाभावेभ्यो निषेधात् नित्यत्वमेतच्छन्दनि- टात्यन्तामावस्यैव प्रतियोगि साव्यते । तथा च नित्यत्वस्यात्यन्ताभावः शब्द तदेव स्यात्, यद्य- नित्यः शब्दः स्यादित्यर्थः । व्याख्यानं तु उक्तार्थमेव -अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चात्यन्ताभाव इति । 'परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः' इति न्यायादनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभायो- ऽनित्यत्वमेवत्यनित्यत्वमिद्धिरेदच्छन्दत्येति । इह च घटाकाशादयो दृष्टान्ताः सर्वेऽपि झेयाः, सद्ध- मांश्च । तत्र च नित्यत्वान्योन्यामाबव्यतिरिक्तः एतच्छन्दनिष्ठोऽभावः स्वस्वान्योन्यामावादिः तम्य प्रतियोगिवं धर्मो ज्ञेयः । तथात्रापि शब्दः सपक्ष एव । यतः शब्दोऽपि शब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रति. rauteamine , 'थिल्लवं मति छद गुम्नकवादः ।

·महाविद्याविडन्दनम् । ६९ योन्येव । न हि शन्दे शदोति । शन्दे शब्दलादिधर्माणामेव भावात् । शन्नतादौ च शनिष्ठो ऽभावः शत्वाद्यन्योन्याभावादि, क्लतियोगितं । शन्दनादीनां व्यस्मेवेति तैपामपि सपक्षता, इति न केवलान्वयित्वभवहापि विषयेत्यर्थः ॥ १॥ यावत्यश्च महाविद्या मूलानुमानपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ताः,तावत्यः साध्या- भावमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्याः । यथा- १ अनित्यत्वात्यन्ताभावः स्वत्वेतरवृत्तित्वरहितैतच्छच्दानिष्ठधनवान् मेयत्वात् घटवदिति ॥१॥ १ (आनं०) एतच्छनिष्टो न भवतीत्येवच्छन्नानिहत्तत्य धनद्वानिययः । जनित्य- लायन्तानावत्यैवच्छन्दनिष्टने तवत्यैन्धनिष्टयनवात् एतच्छन्दनिष्टयर्मवत्तायोगात् ननि- त्यत्वात्वन्वाभावः एतच्छन्दनिष्टो न भवतीत्येवच्छन्दानित्यवतिद्धिरिति भावः । नेयत्वादिनार्या- न्तरं व्याप्तुिं स्वेरवृत्तिवरहितग्रहणन् । जातिविशेषगरिहाराय लत्तरेलुन् । पक्षा- न्योन्याभावमादाय सायानुगमः ॥ १ ॥ (भुवन)-पक्षपज्ञीकरणचन्हाविद्यानामत्राप्यविदेशं कुर्वागः प्रयनां साध्यानावं पक्षी- कृत्य प्रवृचामाह यथा-अनित्यत्वात्यन्ताभावः स्वस्वेतरेत्यादि । तं नित्यत्रं, तेवरत् नित्य- नान्यद्विश्वं दृचिवरहितः । एतच्छन्द निष्टो न भवतीत्येवदानिष्टः, तत्य धर्मः एतच्छदानिष्ट- पनः । स्वत्वेवरवृतिवरहितवातौ एतच्छन्दानिष्टयनच, न विद्यते यत्रातौ वद्वान् । निसलं त्वत्ते- दरचिवरहिवैवच्छब्दानिष्टप त्रयः इत्यर्थः । बत्र निसले पझे पज्ञान्यान्यतं धर्मः । स च पक्षे एक वर्तनात्, लन्यत्र चावनात् स्वत्वेवरवृचिवरहितोऽस्लिात चैतन्छब्दानिटत्य वनंतदेव स्यात् , यदि नित्यत्ववच्छन्दानिष्टं त्यात् । नित्यतं च यदि नैवच्छन्दनिटं, तदेवच्छन्दत्यानित्य जाव- मवेत्येवच्छन्दत्व अनित्यवसिद्धिगिति । जत्र र घटाने सर्वत्र पक्षान्यत्वं धर्मः । स च पक्षेऽजन- मानलेन पज्ञादन्यत्र सर्वत्र मानत्वेन च वववचित्वरहितो पत्तागवाड़ी वर्तमानलन वैच्छन्नानिष्टत्व पटवादवि वन एवेति टाकाशशब्दादौ तत्रापि तेन धन साध्यासिद्धि- न्यति तत्वार्यः। एकननित्यत्वात्यन्ताभावः सन्नदिपवनवानाकान्ताविकरनं भवत्वावहिल्यादयोऽपि नहाविद्याः यया सन्मदाहर्तव्या. जत्रच सदिन्द्धनवानाकान्तो धनः शामिति पनवच्छन्नानिष्टलं का । आदः पई व्याहत इदि तेन सर्वत्र वाले नाथालद्धिः । द्वितीपतु त्रिविपन्च्छनानिष्टवरूपः पझे तिरपनि बच्छन्दत गनवेदिति वाला ॥ १ ॥ इति साध्यामापासीमानहाविद्योपायः प्रहतिः । अथ पक्षनिष्पन पक्षीकृत्य प्रतिमाना महाविद्याभेना यथा- १ शत्वं शब्दत्तव्यतिरिक्तैनच्छनिष्ठत्वरहितशत्वव्यतिरिक्ता- नित्यत्वात्यन्ताभाव्यतिरिक्तवरहितान्यत् मेयत्वादिति ।। ये शब्दवत्र्यनि- १ सम्पान्नाभाई इनिजताः।

·. ष्ठत्वरहितो वा । आद्येऽन्यत्वं व्याहतम् । न हि शब्दत्वं शब्दत्वान्यदिति आन्दपूर्ण-मुक्नसुन्दरसूरिकतटीकायुत रिक्ता एतच्छन्दनिष्ठाश्च तेषु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति एतच्छन्दनिष्ठत्वं धर्मः । ये च शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्ताः, तेषु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वं धर्मः । शब्दत्वव्यतिरिक्ततच्छब्दनिष्ठत्वरद्वितश्चासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्य- न्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितश्च । ततोऽन्यत् भिन्नमित्यर्थः । १ (आनं०)-शब्दत्वमिति । शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्येतच्छन्दनिष्ठरहितश्यासौ शब्द- त्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तवरहितश्य, ततोऽन्यनिनमित्यर्थः । शब्दत्वम- न्यदित्युक्ते यतः कुतश्चिदन्यत्वेनार्यान्तरमत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, अनित्यत्वात्यन्ताभावे एतदभावादत उक्तम्-शब्दत्वव्यतिरिक्तेति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, अनित्यत्वात्यन्ताभावाद्यत्किश्चिन्निष्टान्यत्वोपपत्तेरत उक्तम्-एतच्छन्दनि- तृत्वरहितैति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, निवत्वात्यन्ताभावे कथितरूपसाध्याभावादत उक्तम्-शब्दत्व- व्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्टत्वरहितेति । पक्षान्योन्याभावमादायैव साध्यानुगमः । अनेतन्निष्ठादनित्य- त्वात्यन्ताभावादन्यत्वं सिघ्यदेतस्मिन्ननित्यत्वं गमयेदिति भावः । व्याचष्टे ये शब्दत्वेति । १ (भुवन०)-इदानीं "कौचित्साध्याभावमित्यादि" इत्यत्रादिपदेन व्यखितमहाविद्या- न्तरप्रकारप्ररूपणाय प्राह-अथ पक्षनिष्ठं धर्ममित्यादि । पक्षः शब्दः, तन्निष्ठं शब्दत्वादिधर्ममि. त्यर्थः । महाविद्यामुदाहरति-यथा, शब्दत्वं शब्दत्वव्यतिरिक्तेत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्ता ये एतच्छब्दनिष्ठाः श्रावणत्वादयः, तत्त्वरहितश्चासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्यनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तद्व्यतिरिक्ता ये घटत्वाकाशत्वादयः तत्त्वरहितश्च । तस्मादन्यद्भिन्नं शब्दत्वमित्यर्थः । शब्द- त्वमन्यदित्युक्ते यतः कुतश्विदन्यत्वेनार्थान्तरत्वम् । अत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिकत्वर- हितेति । तथापि नित्यत्वान्यत्वेनार्थान्तरता व्याप्तिभङ्गन्ध, नित्यत्वे नित्यत्वान्यत्वाभावात् । अत उक्तम्-शब्दव्यतिरिक्तेति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, नित्यत्वाद्यत्किञ्चिनिष्ठादन्यत्वोप- पत्तेः । अत उक्तमेतच्छब्दनिष्ठत्वरहितेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, नित्यत्वे एव कथितरूपसाध्याभावात् । मत उक्तं शब्दत्वव्यतिरिक्तैतच्छन्दनिष्ठत्वरहितेति । पक्षान्योन्यभावमुपादाय साध्यानुगमो द्रष्टव्यः! पक्षे त्वेतच्छब्दनिष्ठत्वरहितानित्यत्वान्यत्वं सिद्धयत् एतच्छन्देऽनित्यत्वं गमयतीति भावः । महाविद्यां व्याचष्टे-ये शब्दत्वव्यतिरिक्ता इत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्तैतनिष्ठत्वरहितश्च शब्दत्वं वा स्यात्, एतच्छन्दनि- . अथैनां संभवति । तेन पक्षनिष्ठत्वरहितान्यत्वं सिध्यति । स च पक्षनिष्ठत्व- रहितः, अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तो वा, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा। मायव्यावृत्त्यर्थ शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितग्रह- १ एतद्वाक्यं भस्मिन्नेव महाविधाविडम्बनान्थे ५ पृष्टे ३२ पटौदष्टम्यम्। आशनि इति ग पुस्तकपाठः।

·महाविद्यामिन्दिनम्। x पम् । शब्दन्दच्यानिमित्वे मति यदनित्यत्वात्यन्ताभारव्यतिरिक्तवं नद्र- विनय शब्दर वा स्यात्, अनित्यत्वात्यन्नाभाचो वा । आयोऽन्यत्वं न सिध्यति । न हि शब्दत्वं शब्दत्वादन्यदिति संभवति । तेन शब्दनिष्ठत्वर- हितानित्यत्वात्यन्ताभावान्यत्वं पक्षे सिध्यति इत्यनित्यत्वात्यन्ताभावविरह- नपानित्यत्वसिद्धिः शन्दे ॥१॥ (आन)-तथापि फयं मायावताननवाह-स च पक्षनिष्टत्वरहित इति । पटत्व- व्यतिरिकाले पनि मदतगानित्यनिष्टत्वहितधानित्यनिष्टक, ततोऽन्यदित्ययः । पटत्वमन्यादित्युक्ते सुनाइन्लादिति निसायनमत उसन-अनित्यनिष्टान्यदिति । एवनाप पटलादिशनायान्त- रमन मन-शब्देनरानित्यनिष्टत्वरहिनेति । शब्दतानित्यनिष्टत्वरहितानिलनिटान्यदित्युक्ते- असिविशेषावं. दादानित्यत्वसिद्धेः प्रागे ताप्यासिद्धेत आहे x (भुन्ना)-पाविशेषणविशिष्टं धर्मयं स्यात् । ददेवाह-शब्दत्वं वा स्यात् , एत- छन्दनिष्टत्वरहितो वेति । आयोऽन्यत्वमिति । शब्दतं च ययोतविशेषगविशिष्टमयुपपद्यते, परं उलझे व्याहतम् । तत्वैव शब्दवत्य, तल्लादेव शब्दवादन्यत्वातन्भवात् । भिन्योल द्वयोरन्य- वतन्मवान् । तेन द्वितीयान्य सिद्धपति । तथापि कयं प्रत्ताप्यपर्यवसाननत्राह-स व पक्ष- निष्टत्तरहित इति । मूलानुमानापेश्या पक्षोन शब्दो प्रायः । पक्षनिष्टलरहितमपि द्वेवा विकल्प- चति-अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । जनित्यतात्यन्वाभावो नित्यत्वम् । तत्र्यतिरित्तो हि धनों नित्यत्वं विना घटत्वावगगनवादिकः तवाऽपि । द्वितीयक्किलमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावो वैति । नित्य देत्ययः । तत्राद्यस्य निरासाय द्वितीय विशेषगताफल्यमाह-आयव्यावृत्त्ययमि- त्यादि । तथा च द्वितीयविपीन पटत्वाकाशलादितर्वधर्माणां निषिद्धत्वेन अवशिष्टं धर्मद्वयमेव स्यात् । ददेव चाह-शब्दत्वमिति । शब्दों का अनित्यतात्यन्ताभावो नित्यनं वा । बाया- न्यत्वसिद्धौ संभव तेन हि शब्दत्वमित्यादि । पझे द्वितीयान्यत्वतिद्धौ एतच्छन्दानित्यत्र- सिद्धिमाह तेन शब्दनिष्टत्वेत्यादि । शनिष्टवरहितो योऽनित्यत्वात्यन्वाभावो नित्यतं, उत्सादन्यत्वं पझे शब्दत्वे सिध्यति । जयनाशयः यद्यपि पक्षिते शब्दत्वे नित्यनान्यत्वे साध्यमाने सिद्धसायनता त्यात् , तथापि शब्दनिष्टचरहितं यन्नित्यतं तलाइन्यत्र शब्दवत्य देव त्यान, यदनित्यः सन्दः त्यादित्येवच्छब्दानित्यवतिद्धिः । न च शब्दत्वान्यत्वयनमुपादाय घटपटानाशादों तडपु घटत्वादिपु साध्यातिदिष्टच्या । एवं बान्देऽपि साप्यासिद्धिज्ञेया । यतो धर्नानियो वैषिकादिनने मिनत्वेन शब्दत्वान्यवनः शब्दपि सिद्ध एवेति परनार्यः॥१॥ इति पक्षनिष्टवर्मपीकरचा महाविद्या न्यदसि । अब सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- { आपन्यते इति ज पुस्तकपाः । दाद' इति न पुन्तरमाः । ३ अादर्स पुलके चरितोऽपः।

·१ एतद्वाक्यं भस्मिन्नेव महाविद्याविडम्बनग्रन्थे ५ पृष्टे ३२ पङ्को द्रष्टव्यम्।२ आरनिट इतिग पुस्तकपाटः। ष्ठत्वरहितो वा । आद्येऽन्यत्वं व्याहतम् । न हि शब्दत्वं शब्दत्वान्यदिति संभवति । तेन पक्षनिष्ठत्वरहितान्यत्वं सिध्यति । स च पक्षनिष्ठत्व. आयव्यावृत्त्यर्थं शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितग्रह- आन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं रिक्ता एतच्छन्दनिष्ठाश्च तेषु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति एतच्छन्दनिष्ठत्वं 'धर्मः । ये च शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्ताः, तेषु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वं धर्मः । शब्दत्वव्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्ठत्वरहितश्चासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्य- न्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितश्च । ततोऽन्यत् भिन्नमित्यर्थः । १ ( आनं०)-शब्दत्वामिति । शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्येतच्छब्दनिष्ठरहितश्चासौ शब्द- त्वन्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तवरहितच, ततोऽन्यद्भिनमित्यर्थः । शब्दत्वम- न्यदित्युक्ते यतः कुतश्चिदन्यत्वेनार्यान्तरमत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, अनित्यत्वात्यन्ताभावे एतदभावादत उक्तम्-शब्दत्वव्यतिरिक्तेति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, अनित्यत्वात्यन्ताभावाद्यत्किञ्चिनिष्टान्यत्वोपपत्तेरत उक्तम्-एतच्छन्दनि- तृत्वरहितति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, नित्यत्वात्यन्ताभावे कथितरूपसाध्याभावादत उक्तम्-शब्दत्व व्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्ठत्वरहितेति । पक्षान्योन्याभावमादायैव साध्यानुगमः । अनेतन्निष्ठादनित्य- त्वात्यन्ताभावादन्यत्वं सिध्यदेतस्मिन्ननित्यत्वं गमयेदिति भावः । व्याचष्टे ये शब्दत्वेति । १ (भुवन०)-इदानी "कोचित्साध्याभावमित्यादि" इत्यत्रादिपदेन व्यश्चितमहाविद्या- न्तरप्रकारप्ररूपणाय प्राह-अथ पक्षनिष्ठं धर्ममित्यादि । पक्षः शब्दः, तन्निष्ठं शब्दत्वादिधर्ममि त्यर्थः । महाविद्यामुदाहरति—यथा, शब्दत्वं शब्दत्वव्यतिरिक्तेत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्ता ये एतच्छन्दनिष्ठाः श्रावणत्वादयः, तत्त्वरहितश्चासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्यनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तब्यतिरिक्ता ये घटत्वाकाशत्वादयः तत्त्वरहितञ्च । तस्मादन्यद्भिन्नं शब्दत्वमित्यर्थः । शब्द त्वमन्यदित्युक्ते यतः कुतश्चिदन्यत्वेनार्थान्तरत्वम् । अत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वर- हितेति । तथापि नित्यत्वान्यत्वेनार्थान्तरता व्याप्तिभङ्गमञ्च, नित्यत्वे नित्यत्वान्यत्वाभावात् । अत उक्तम्-शब्दव्यतिरिक्तेति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, नित्यत्वाद्यत्किञ्चिनिष्ठादन्यत्वोप- पत्तेः । अत उक्तमेतच्छब्दनिष्ठत्वरहितेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, नित्यत्वे एव कथितरूपसाध्याभावात्। अत उक्तं शब्दत्वव्यतिरिक्तैतच्छन्दनिष्ठत्वरहितेति । पक्षान्योन्यभावमुपादाय साध्यानुगमो द्रष्टव्यः! पक्षे त्वेतच्छन्दनिष्ठत्वरहितानित्यत्वान्यत्वं सिद्धयत् एतच्छन्देऽनित्यत्वं गमयतीति भावः । अथैनां महाविद्यां व्याचष्टे-ये शब्दत्वव्यतिरिक्ता इत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्तैतन्निष्ठत्वरहितश्च शब्दत्वं वा स्यात्, एतच्छन्दनि- रहितः, अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तो वा, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा।

·. . . x x महाविद्याविन्यनम् । णन् । शब्दत्यव्यतिरिक्तत्वे सति यदनित्यत्वात्यन्ताभावयतिरित्वं तद्र- हिना शब्दत्वं वा स्यात्, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा । आयोऽन्यत्वं न सिध्यति । न हि शब्दत्वं शब्दत्वादन्यदिति संभवति । तेन शब्दनिष्ठत्वर- हितानित्यत्वात्यन्ताभावान्यत्वं पक्षे सिध्यति इत्यनित्यत्वात्यन्ताभावविरह- रूपानित्यत्वसिद्धिः शन्दे ।। १ ।। (आनं० ) तनापि कयं साध्यपर्यवसानमत्राह- स च पक्षनिष्ठत्वरहित इति । घटत्व- व्यतिरिकले सनि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वाहितचानित्यनिष्टश्च, ततोऽन्यदित्यर्थः । पटत्वमन्यदित्युक्ते मुखादेरन्यदिति सिद्धसाथनमत उक्तम्-अनित्यनिष्टान्यदिति । एवमपि घटत्वादिशब्देनार्यान्त- रमत सम्-शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितेति । शब्देतरानित्यनिष्टत्वरहितानित्यनिष्टान्यदित्युक्ते- ऽप्रसिक्षाविदोपगत्वं, शब्दानित्यत्तसिद्धेः प्रागेवं रूपसाध्यासिद्धरत आहे x (भुवन०) अयाद्यविशेषणविशिष्टं धर्मद्वयं स्यात् । तदेवाह-शब्दत्वं वा स्यात् , एत- च्छन्दनिष्टत्वरहितो वेति । आयोऽन्यत्वमिति । शब्दतं च यथोक्तविशेषणविशिष्टमप्युपपद्यते, परं तलझे व्याहतम् । तस्यैव शब्दत्वस्य, तत्मादेव शब्दत्वादन्यत्वातन्भवात् । मिन्नयोरेव द्वयोरन्य- वसन्भवात् । तेन द्वितीयान्यत्वं सिद्धपति । तथापि कथं प्रकृतसाध्यपर्यवसानमत्राह-स च पक्ष- निष्टत्वरहित इति । मूलानुमानापेक्षया पक्षोऽत्रशब्दो ग्राह्यः । पक्षनिष्टत्वरहितमपि द्वेधा विकल्प- यति-अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वम् । तत्र्यतिरिको हि धर्मों नित्यवं विना घटत्वपटत्वगगनत्वादिकः सोऽपि । द्वितीयविकल्पमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावो वेति । नित्यत्वं वेत्यर्थः । वत्राद्यत्य निरासाय द्वितीयविशेषणसाफल्यमाह-आद्यव्यावृत्त्ययमि- त्यादि । तया च द्वितीयविशेषणेन घटत्वाकाशत्वादिसर्वधर्माणां निषिद्धत्वेन अवशिष्टं धर्मद्वयमेव स्यात् । तदेव चाह-शब्दत्वमिति । शब्दत्वं वा अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं वा । माद्या- न्यत्वसिद्धौ मसंभवं यूतेन हि शब्दत्वमित्यादि । पझे द्वितीयान्यत्वसिद्धौ एतच्छन्दानित्यत्व- सिद्धिमाह तेन शब्दनिष्ठत्वेत्यादि । शब्दनिष्टत्वरहितो योऽनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तस्मादन्यत्वं पक्षे शब्दत्वे सिध्यति । अयमाशयः यद्यपि पक्षिते शब्दत्वे नित्यत्वान्यत्वे साध्यमाने सिद्धसाधनता त्यात् , तथापि शब्दनिष्ठत्वरहितं यन्नित्यत्वं तत्मादन्यत्वं शब्दत्वत्य तदैव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यादित्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिः । अत्र च शब्दत्वान्यवधर्ममुपादाय घटपटाकाशादौ तद्धमेंपु घटत्वादिषु साध्यप्रसिद्धिन्ष्टच्या । एवं शब्देऽपि साध्यप्रसिद्धिज्ञेया । यतो धर्मधर्मिणो- वैशेषिकादिमते भिन्नत्वेन शब्दत्वान्यत्वधर्मः शन्देऽपि सिद्ध एवेति परमार्थः ॥ १॥ इति पक्षनिष्टधर्मपशीकरणप्रवृत्ता महाविद्या न्यदर्शि । अध सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- 'आरेऽन्यत्त' इति ज पुस्तकपाठः । २ 'मन्दान्य' इति न पुस्तकपाटः । ३ आदर्श पुस्तके स्तिोश्यमंशः।

·७२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं १ घटत्वं घटत्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठान्यत् मेयत्वात् घटवदित्यादयः॥ १ ॥ १ (आनं०)-घटत्वव्यतिरिक्तेति । घटत्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितश्च घटलं वा, शब्देतरानित्यवृत्तिरहितो वा । आद्यान्यत्वं व्याहतं, द्वितीयस्तु अनित्यनिष्टत्वविशेषणः सिध्य. ननित्यत्वं शब्दे गमयेदिति भावः । आदिपदेन घटरूपं स्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्टत्वरहितानि- त्यनिष्टान्यत् मेयत्वाद्बटवदित्यादिसंग्रहः । (भुवन०)-अथ सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा यथा-घटत्वं घटत्व. व्यतिरिक्तेत्यादि । शब्दादितरे च ते अनित्याश्च शब्तरानित्याः। तेषु निष्टाः पटवस्तम्भत्वादयः । घटत्वन्यतिरिक्ताश्च ते शब्देतरानित्यनिष्ठाश्च । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितः । अनित्ये पटादौ निष्ठा येपांते तथा घटत्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्टत्वरहितश्चासौ अनित्यनिष्टश्च । ततोऽन्यत् घटत्वमित्य- र्थः । घटत्वमन्यदित्युक्ते ज्ञानादेरन्यदिति सिद्धसाधनम् । अत उक्तं-अनित्यनिष्ठान्यदिति । एवमपि पटत्वान्यत्वादिना अर्थान्तरत्वम् । अत उपात्तं-शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितेति । शब्देतरानित्यनि- टत्वरहितानित्यनिष्ठान्यदित्युक्ते च अप्रसिद्धविशेषणत्वम् । शब्दानित्यत्वसिद्धेः प्रागेवंरूपसाध्या- सिद्धेः । मतो घटत्वव्यतिरिक्तेति पदग्रहणम् । इति व्यावृत्तिचिन्ता ॥ अनाद्यविशेषणेन घटत्वव्य- तिरिक्तेत्यस्य शब्देतरेत्यस्य च भणनाद्, घटत्वं शब्दत्वधर्माश्च मुक्त्वा अन्ये अनित्यपदार्थधर्माः सर्वे- ऽपि निषिद्धाः, अनित्यनिष्ठेति द्वितीयविशेषणेन च नित्यधर्मा अपि । इति विशेषणद्वयेन घटत्वशब्द- निष्टव्यतिरिक्तनित्यानित्यनिष्टसर्वधर्मनिपेघे सति द्विधा धर्मा अवशिष्यन्ते घटत्वं वा शब्दमान- निष्टाः शब्दत्वादयो वा । तत्र घटत्वं घटत्वादन्यदिति न संभवति । तस्माच्छब्दमात्रनिष्ठाच्छन्द- त्वादेर्घटत्वमन्यदिति सिध्यति । शब्दत्वादेश्वानित्यनिष्टेतिद्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं तदैव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यादितिशब्दानित्यत्वसिद्धिरिति । इह च पक्षघटत्वान्यत्वमादाय घटादौ सर्वत्र साध्यप्रसिद्धिरन्वेपणीया । घटवदित्यादयः इत्यत्रादिपदेन १ 'घटरूपं स्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनि- टवरहितानित्यान्यन् मेयत्वाद्बटवत् ' २ 'घटगन्धो घटगन्धव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहिता- नित्यनिष्टान्यत् क्षेयत्वाद्धटवत् ' इत्यादिसङ्ग्रहः ।। १॥ इति सपक्षनिष्टधर्मपक्षीकरणप्रवृत्ता महाविद्या न्यरूपि । अथ विपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- ? आकाशगतमेकत्वं आकाशगतैकत्वव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहितत. च्छब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितधर्मान्यत्, मेयत्वात् घटवदिति ।। १ ॥ १ ( आनं०)-आकाशगतकत्वव्यतिरिक्ते सति नित्यनिष्टत्वरहितश्यासावेतच्छन्दतानित्य- निष्टत्यरहित धर्मस्तन्मादन्यदित्यर्थः । आकाशगतमेकत्वमन्यदित्युक्ते गगनान्यदिति सिद्धमत उत्तम- धर्मान्यदिति । घटत्वव्यावृत्त्यर्थमनित्यनिष्टत्वरहितग्रहणम् । मुखादिव्यावृत्त्यर्थ नित्यनिष्ठत्यरहित- पट्टणम् । अत्र कचिदनित्यत्वसिद्धिनिवारणाय-एतच्छन्देतरेति । अप्रसिद्धविशेषणत्यपरिहारार्थ- 'नित्यधना इतिज पुस्तकपाटः।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । હરૂ नाकाशगतेकलव्यतिरिक्षतिग्रहणम् । एकत्वत्य स्वान्यवायोगादेतच्छन्दमात्रनिष्ठान्नित्यनिष्टनरहि- तान् जन्यत्वमेतदनित्यं गमयनिति भावः । (भुवन०)-इवानी विपक्षनिष्टं धर्म पझीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेना यथा-आकाशग- तमेकत्वमाकाशगतैकत्वव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहिततच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितधर्मान्यदिति । आकाशागतं यदेशवं एकत्वसंख्यावत्वं, तव्यतिरिक्तले सति ये नित्यनिष्टाः तत्त्वरहितचासो, एतच्छ- झादितरे येऽनित्यातन्निष्टत्वरहितश्च यो धर्मस्तत्नादन्यदित्वर्यः । आकाशगतमेकत्वमन्यदित्युक्ते गगनान्यत्वेन सिद्धलायननत उत्तं धर्मान्यदिति । तया चोच्चमाने घटत्वान्यत्वेनैवार्यान्तरत्वम् , अतस्तव्यावृत्यर्यतच्छन्तरानित्यनिष्टवरहितति पदनुपाते । आलवाद्यन्यत्वन्यावृत्तये च नित्यनिष्टवरहितत्वङ्गीकाणम् । एतावत्येव च प्रणिगद्यमाने उभयप्रसिद्धष्टान्ताभावनाप्रसिद्धवि- शेषणत्वं योभूयते । अतस्तव्यवच्छेदार्थनाकाशगतेक्वन्यतिरिक्तति पदं निदधे । इति व्यावृत्ति- चिन्ता ॥ अत्र प्रबनविशेषणेन आनाशगतेकवं विना सर्वेऽपि नित्यधर्मा निषिद्धाः। द्वितीयविशेष- पेन च शधर्मान् विना सर्वेऽप्यनित्यपर्ना निषिद्धाः । तत्रानाशगतंत्रवत्र्यतिरिक्षनित्यनिष्टत्वर- हित: आकाशगवेगवं वा, अनित्यनिष्टो वा । तत्राद्यान्यन पक्षे नोपसंहर्तुं शक्यम् । आकाशगते- कलनाकाशगतेक्वाइन्यदिति व्यायावान् । द्वितीयत्तु द्वेवा न्यान् , एनन्छन्दतगनित्यनिष्टो वा, एतच्छन्दमात्रनिष्टो वा । प्राच्यन्तु एतच्छन्नगनित्यनिष्टवाहिनेतिद्वितीयविनयनेन निरन्तः । एतच्छन्नमात्रनिष्टात्तु नित्यनिटवरहितत्याद्यविशेषगांशविशिष्टादेतच्छन्दत्वाने पात्यान्यत्र देव स्वान्, यद्यनित्य एतच्छन्नः त्यादित्येकच्छमानित्यवसिद्धिरिति भावः । नाकामगरसन्माना- न्यवर्नेन च सर्वत्र शब्दयातनादो वयु च साध्यानुगनो यः ।। १ ।। इति विपक्षनिष्टयमाझीकरणयवृत्तमहाविद्या प्रादर्शि । दराने चादिपदभूचित कवि महा- विद्या न्यल्यन्तति महाविद्यालयोगवतन्यता समाना । महाविद्यासमुद्रस्य खण्डनाखण्डलस्य च । नम नूतनमागेऽपि न च किश्चिदगोचरः ॥ ३ ॥ (बान)-महाविद्याया बालनच संबंपियन योऽविशयनाह-महाविद्यासमुद्र स्पेति ॥ १ ॥ (भुवनः)-अदालना नविषयमन्द योजदेवाय लोकनाविनाश्यति-महाविद्यालय त्यादि। महाविद्योत्थापन-नत्य वादीन्द्रस्य नूतनम ननिहाविद्या काननिधि महाविचकनाचनादिकमगोचरोऽविषय इति नंदपटना ! == विन्द ! महाविद्या- सदस्येति । परमुल्हावामागताना नाइकनाधिनाद नमान्नुहुन्छ । मन लालाकिं सलयले दमा साविकात्यायनानदे गालिन्छ का इत्यः । एतावता महाविद्यारिसनायेव मन्ति, बहलानानि = भनी मानव इति च एताः । २ किनि चना:

·७४ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं त्याशझ्याह-खण्डनेति । मम पुनः किंविशिष्टस्य । महाविद्याप्रयोगागां यत् खण्डनं तत्र आख- ण्डलस्य शक्रस्य । यथा शको वन्नेग दुर्द्धरभूधरप्रकरखण्डनपण्डितस्तया अहमपि स्वशक्तिब्यक्तिप्रयु- क्तयुक्त्युक्तिपल्या महाविद्याप्रयोगखण्डनपण्डितिमप्रचण्ड एवेत्यर्थः । आद्यविशेषणेन सर्वमहा- विद्याव्यवस्थापनविपये स्वस्य परमं कौशल्यमाविश्चके । द्वितीयविशेषणेन तु तत्प्रयोगखण्डनापाण्डित्य- मिति परमार्थः ॥ ३ ॥ महाविद्यादूषणे प्रवृत्तस्य तद्याख्यानमैसंगतमिति चेत् । न । महाविद्या- वादिना किं सभ्यविदितार्थप्रतिवादिवरधिगममहाविद्याप्रयोगानन्तरं अज्ञानेन प्रतिवादिनं निगृह्यात्मनो विजयो भावनीयः, किं वा प्रतिवादिविदितार्थमहावि- यापणाऽप्रतिभया प्रतिवादिनं निगृह्यात्मनो विजयो भावनीयः । नाद्यः यतैः। इति गूढमहाविद्याव्याख्या कौतूहलच्छलात् । दूरे निरस्तमस्माभिरज्ञानं प्रतिवादिनः ॥ ४ ॥ ( आनं० )-" उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः । " इति प्रतिज्ञाविरोधं शङ्कते- महाविद्यादूपणेति । महाविद्यावादिना प्रतिवादिन्युद्भाव्यमानमज्ञाननिग्रहं खण्डयितुं महाविद्या- व्याख्यानमसंगतमिति मत्वा परिहरति-नेति । (भुवन०)-अथ ' उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः ' इति प्रतिज्ञाविरोधं महावि. याव्याग्यातुः शङ्कते-महाविद्यादूपणेति । महाविद्यावादिना प्रतिवादिन्युद्भाव्यमानमज्ञाननिाई बाइयितुं महाविद्याव्याख्यानं सङ्गतमिति मत्वा विकल्पद्येन परिहरति-महाविद्यावादिनेत्यादि। महाविद्यावादिना पूर्वपक्षयादिना वैशेषिकादिना कि सभ्यविदितार्था ज्ञाताचीः प्रतिवादिभित्र दुर- विगमा दुईया या महाविद्यास्तासां प्रयोगानन्तरमज्ञानेन महाविद्याया अपरिज्ञानेन प्रतिवादिन नियात्मनो विजयो भाव्यः । द्विनीवविकल्पमाह-किं वेत्यादि । किं वा प्रतिवादिना विदितार्थ हातार्था या महाविद्यातासां यहूपगं तदप्रतिभया प्रतिवादिन एव तदुत्पादनाशन्या प्रनिगादिन नियन्यन्य विजयो भाव्यः । तत्र प्रथमविकल्पमुत्थापयनि-नाद्य इति । अत्र हे नुमभिवन-यन इत्यादि । यतः कारणादित्येवं प्रकारेण गृहमहावियागाम्या मुह अन्नाभिः प्रतिवादिनी महाविद्याविषयमज्ञानं दूर निम्नमित्यर्थः ।। ४ ।। यदा मम्यक्माधनापरिस्कृती सांगतादीन प्रति महाविद्याः प्रयोनल्याः; मन्यादृपमापरिस्कृती जान्यादिवत् , इनि तयाख्यानं नानुपयोगि । पदारः शिवादिन्यमिश्राः- " पक्षनन्निवृत्तिवरहिनन्यानुरद्धितः । धर्मः माध्यवतः माव्यों मेयन्यायनिभाक्षये। दनि। मग .! ;.,. 1 : 47; Txx., !मदिनु? | - ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । द्वितीयं तु पक्षं महाविद्यागोचरसुगमदूषणव्युत्पादनेन निराकरिष्यामः ॥ इति श्रीहरकिरन्यायाचार्यपरमपण्डितभट्टवादीन्द्रविरचिते महाविद्या- विडम्बने दूष्यविवेको नाम प्रथमः परिच्छेदः ।। १ ।। (आनं० )-अप्रतिभानिग्रहमात्मनः परिहतु महाविद्या ज्ञातव्या । अतोऽपि तयाख्यानमु- पयुक्तमित्याह-यदेति । पक्षे साध्यवतो धर्मिणो धर्मः केवलान्वयी व्यापकः साध्यः । पझे च तजिने तदन्यस्मिंश्च वृत्तित्वरहितेन अनुरक्षितः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्त इत्यर्थः । इति महाविद्याविडम्बनव्यायाने श्रीमदानन्दपूर्णविरचिंते प्रथमः परिच्छेदः। (भुवन०)-अज्ञाननिग्रहमात्मनः परिहत महाविद्या सातव्या । एकोऽपि नव्यायानमुपयु- तमित्याह-यद्वेति । यद्वा वादिनः सम्या साधनापरिरपती सग्या समाधनानुत्पती महा- विद्यापि प्रयोत्तव्या । अत्रार्थे इष्टान्तमाचष्टे-सम्यग्दपणेत्यादि । सयं भावः । यथा गम्नग दूपणापरिस्फुरणे जात्यादिः, आदि शब्दाच्छलादिः प्रयुज्यते । अनित्य : या पटकादि- त्यादावनुमाने सम्यक् हेत्वाभासादिदपणाप्रतिमानं यदि अनियघटनाब र अनित्यः शब्दः स्यात्तहि नित्याकाशसाधात् अमूर्त्तत्वान्नित्योऽपि कि न यातिनि समादियाति प्रतिवादिना यथा प्रयुज्यते, तद्रौद्धादीन् प्रति माविगापि प्रत्यो पनि नमार कानोति । अत्रार्थे शिवादित्यमित्रोक्तमयतारयति-यदाहुरित्यादि । पक्षः प्रकृतः शब्दादिः । तक्षिताः शब्दतरे नित्यानित्यशाः । नमो नाम नवृत्तित्वं धर्मः, तेन यद्रहितत्वं तेनानुरजितो मिशिनः सोनिया । माध्यक्तो धर्मिणोऽनित्यस्य धर्मो मेयत्वापिस्तुल्यापकः सामावनीः । पति. त्यनिष्टसाध्य इति भावः । फेन हेतुना साप्यः प्रत्यारोपवाद मानविरको . नस्याया। मेयत्वादित्युपलक्षणम् । तेन सत्त्व यादवान्यवादयोऽपि तमो न कर्मा महाविद्या प्रयोत्तल्या, यहा प्रतिवादिनः प्रतिभादेव का द्वितीयं द्विधाप्यतीकरोति-प्रतिभाशय इति । आपत पनि व्याख्येयम् । द्वितीय वादिनः प्रतिमाया सनी: रा. चिता, अन मन्थे " अयं स या माता- द्वितीयं तु पक्षमित्यादि ! .. पक्षार ! महाविधानोरखना :- '''ifའདེi 'འ：:: ༈ -- 4. ..

·14 अथ द्वितीयः परिच्छेदः। अथ सर्वजगन्नाथं प्रणम्य करुणानिधिम् । केवलान्वयिभङ्गार्थमर्थये पार्वतीपतिम् ॥१॥ द्वितीयपरिच्छेदः । (भुवन०)-अथ द्वितीयपरिच्छेदव्याख्या प्रक्रम्यते । " आदावन्ते मध्ये च कल्पितमङ्गलानि शास्त्राणि प्रथन्ते " इति न्यायात् मध्यमङ्गलमाचरन्नाचष्टे-अथ सर्वजगन्नाथमित्यादि ॥ १ ॥ केवलान्वयिहेतुविशेषो महाविद्या इत्युक्तम् । तन्न । केवलान्वयिहेतोरेव निर्वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि, किं केवलान्वयित्वाधारो हेतुः केवलान्वयी, किं वा केवलान्वयित्वाधारव्याप्यः । नाद्यः । परमाणुः प्रत्यक्षः द्रव्यत्वात् घट- वदिति, आकाशं अभिधेयं नित्यत्वात् गोत्ववदित्यादीनामसंग्रहप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । केवलान्वयित्वस्याद्याप्यनिरुक्तेः । किं सकलवस्तुनिष्ठत्वं केव- लान्वयित्वं, उत अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः । आये दूषणमाह- " मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वे " इति । (भुवन०)-अथ महाविद्यालक्षणस्मारणपूर्व तल्लक्षणखण्डनमेव प्रक्रमते-केवलान्वयी- त्यादि । निर्वस्तुमिति । निश्चयेन वक्तुं निर्वक्तुम् । केवलान्वयिहेतोनिरुक्तरेव कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः। केवलान्वयिभङ्गाय द्वेधा विकल्पयति-केवलान्वयित्वाधारो हेतुरिति । केवलान्वयिहेतौ केवला- न्वयित्वं नाम धर्मोऽस्ति, तस्याधारो हेतुः किं केवलान्वयी, किं वा केवलान्वयित्वाधारव्याप्यः ! केवलान्वयित्वाधारो महाविद्या दिसाध्यम् । यतो यथा केवलान्धयिहतो केवलान्वयित्वं धर्मस्तथा केवलान्वयिनि महाविद्यादिसाध्येऽपि केवलान्वयित्वं धर्मोऽस्त्येव । अतः केवलान्वयित्वाधारोऽत्र महाविद्यादिसाध्यमेव । तेन व्याप्यः प्रमेयत्वादिहेतुः, स वा केवलान्वयीत्यर्थः । तत्राद्यं विघटयति- नाद्य इति । परमाणुः प्रत्यक्ष इति । अत्र परमाणुरित्युपलक्षणादन्ये चर्मचक्षुपामदृश्या व्योमा- स्मादयोऽपि पक्षतुल्यत्वेन ग्राह्याः । यथा व्योम प्रत्यक्षं द्रव्यत्वाद्धटवदित्यादि, इति तेषां पक्षतुल्य. त्वेन न तैर्व्यभिचाराशङ्कापि चिन्तनीया । अत्र च यद् द्रव्यं तत्प्रत्यक्षमिति व्याप्तिसद्भावेऽपि रूपर- सादिगुणेपु द्रव्यत्वाभावेन सपक्षैकदेशवृत्तित्वाद् द्रव्यत्वस्य केवलान्वयित्वाधारत्वम् । यतः सकलव- स्तुनिष्ठस्यैव धर्मस्य त्वया केवलान्वयित्वमभीप्सामासे । तच्च द्रव्यत्वस्य रूपादिसपक्षावृत्तित्वेन नास्ति । १ श्रीमदानन्दपूर्णविरचिता टीका प्रथमपरिच्छेदान्तवोपलब्धा । द्वितीयतृतीयपरिच्छेदयोष्टीका नोप- 2. नात्र प्रकाशिता । २ महाविद्या इत्युक्तः । नासौ गुक्तः इति घ पुस्तकपाठः। ३ 'आधे पक्षे दुप' । जपुस्तकपाठः।

·महाविद्याविडम्यनम् । तो व्यवादावृक्षल्पकवलान्वयित्वत्यासंभव इत्ययः । एवमाकाशमभिधेयमित्यत्र नित्ववत्या- मानने सपने वर्तनेऽपि पवाज्ञावनिये वर्तमानत्वेन नित्यत्वत्य सकलनिष्टत्वलक्षणं केवलान्व- यि नास्तीत्येत्योहेंतो केवलान्वयिष्वतंत्रहः प्रत्तव्येत । अयमाशयः । यदि सर्ववत्खनिष्टलं केव- लान्वयित्वं स्वीक्रियते, तदा बन्योन्यत्वनित्यत्वल्पहेलोः सपकदेशवृत्तित्वेन केवलान्वयित्वेऽपि सर्ववत्खनिष्टलाभावेन केवलान्वयिहेतु वसंग्रहः त्यान, केवलान्वयिहेतुषु च संग्रहीतावेतो हेतु इति । महाविद्यादीनां साध्यानां केवलान्वयित्वाधारतातचाप्यत्य नेयत्वादेहेंतोः केवलान्वयित्वमिति यो द्वितीयो विल्लत्तमपि प्रत्याचष्टे नापि द्वितीय इति । केवलान्वयित्वस्य अयाप्यनिरुक्तरिति । केवलावपिवत्याचापि भवता निश्चितोत्रप्रतिपादनादित्ययः । अत एव केवलान्वयि विधा विकल्पयाह-किं सकलवस्तुनिष्ठत्वमित्यादि । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरह इति । प्रमेयत्वादीनानचन्ताभावत्य यातियोगित्वं तत्य बिरहोऽभाव इति यावत् । प्रमेयत्वादीनां सर्वत्र कृत्तिवनात्यन्ताभाव शापि नातीति तद्रूपं का केवलान्वयित्वम् । जाद्यपट्टपणे प्राचीनाचार्यवच- न्हाहरति- मानं हन्त न केवलान्वयवतो धनत्य सत्वेऽपि च वलिन्दृत्तिरवर्तनेन सहिता व्यापारतंत्रासिता । साध्याभावकदात्रितत्वविहो धूनादिलब्धस्थिति- यानिःसा नहि केवलान्वयता धनगन्यते ॥ इति । हन्तत्यानन्त्र । हन्त भो. केवलान्वयरतो धनत्य सत्त्वे मानं नास्ति । मानावीनामय- सिद्धिरिति वचनाइन प्रकृतपर्ने मानाभादन प्रवरूपमेयासिद्धिरित्ययः । दोषवृनकालानं तु परिपाट्या अन्यनार वरनेव करिष्यतीति । तथाहि न तावत्प्रमेयत्वादीनांसकलवस्तुनिष्ठत्वे प्रत्यक्षं मानम् । सक- लवस्तुनिष्टत्वगोचरस्य प्रत्यक्षत्य परं प्रत्यसिद्धेः । नाप्यनुमानम् । मेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठा इत्यादेरप्रसिद्धविशेषणत्वात् । सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रमेयत्यादि निष्टमित्याश्चाभयांसि । सकलपतृनि प्रमेयत्वाधार इत्यादेश्व दृष्टान्नाभा- वग्रस्तत्वात् । एतटव्यतिरिक्ततालवनि प्रमेयत्वाधारः प्रमेयवादिन्या- देश्च साध्याविशिष्टत्वात् । एतद्धटव्यतिरिक्तनकलवनि प्रमेयत्वाधारः अ. भिवेयत्वादित्यादेश्च केवलान्वयित्वेन केवलान पादेयत्वादिति। (भुवन०)-तत्र प्रत्य प्रमनुतानने देत विश्व प्रकार नादित्यादि । परंभासादिकं प्रति तासविषय शनायान ! : मदनकादिति ! द्वितीय नाप्यनुमानमित्यादि । नेपाल कम्नुनिहाइटेना. न नरन्तुनिन . १ नेद'इतिज.प.पुर मरल वि.स.एन विजयलर मामा विप्रतिपनं प्रत्यनु- - ·। भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं यत्वादिनिष्ठमिति, किंवा सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इति, किंवैतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तूनि प्रमे- यत्वाधारः इति चतुर्धा विकल्प्य, प्रथमे दूपणमाख्याति-प्रमेयत्वादय इति । अप्रसिद्धविशेषण- त्वादिति । एवंविधसाध्यस्य दृष्टान्ते काप्यप्रसिद्धत्वेन अप्रसिद्धविशेषणो नाम पक्षदोपः स्यादि- त्यर्थः । सकलवस्तुनिष्टत्वस्याप्रामाणिकत्वादाश्रयासिद्धिर्द्वितीये स्यादित्युदीरयति-सकलवस्तुनिष्ट- त्वमिति । अयमत्र मथितार्थः । सकलवस्तुनिष्ठत्वमिति धर्मी, प्रमेयत्वादिनिष्ठमिति साध्यो धर्मः । अत्र च सकलवस्तुनिष्ठत्वरूपधर्मस्य धर्मिण एव सिद्धौ परमतेन प्रमाणाभावात् , यस्य कस्यापि हेतो. रत्र प्रदीयमानस्याश्रयासिद्धत्वं स्यादेवेति । तृतीयः सर्वस्य पझतया दृष्टान्ताभावेन स्वसाध्यासाधक पक्षमात्रवृत्तिरूपानध्यवसितदोपाक्रान्त इति भापते--सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इति । प्रमेय. त्वस्याधारः प्रमेयत्वाधारः । सकलवस्तुशब्देन सर्वस्यापि पक्षमध्ये संगृहीतत्वेन अधिकवस्त्वन्तराभावा. दन स्फुटमेव दृष्टान्ताभावग्रस्तत्वम् । तथा च मेयत्नादिहेतोः स्वसाव्यासापकत्वेन पक्षमात्रवृत्तित्वेन चानध्यवसितत्वमिति । तुर्ये विकल्पे मेयत्वं हेतुः अभिधेयत्वं वा । तत्र प्रथमं हेतुं निरस्यति । एतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । अत्र च पूर्वोक्तदोपपरिजिहीर्पया सकलवस्तुमध्यादेतद्धटो दृष्टान्तार्थ पृथकृतः । साध्याविशिष्टत्वादिति । साध्यान्न विशिष्टः साध्याविशिष्टः । यथा साध्यं सकलव- स्तूनां प्रमेयत्वाधारत्वादिकं विवादास्पदीभूतं, तथात्र मेयत्वादिति हेतुरपि साध्यरूपत्वेन विवादास्प- दीभूत एव । तेन साध्याविशिष्टत्वं नामात्र हेतोदोंपो भवत्येवेति । अथ द्वितीयं हेतुं निराचष्टे- एतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । अत्र मेयत्वादिति हेतुस्थानेऽभिधेयत्वादिति हेतुरुक्तः । तथा च न साध्या विशिष्टत्वं, तस्मिन्नेव साध्ये तस्यैव हेतोस्तथात्वात् । अत्र च तथाऽभावात् । अतो दूषणान्तरमत्राह अभिधेयत्वादित्यादि । केवलान्वयिहेतोः प्रामाण्यं विप्रतिपन्नं, प्रतिवादिनं प्रत्यनङ्गीकार्यत्वादित्यर्थः । किञ्च एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुशब्देन किं यावन्तो भवता प्रत्यक्षानु- मानाभ्यामधिगतास्तावन्तो विवक्षिताः, किंवा यावन्तो भवता अन्यैश्च प्रत्य- क्षानुमानाभ्यां ज्ञाताः ज्ञायन्ते ज्ञास्यन्ते च तावन्तः । नाद्यः । प्रत्यक्षानुमा नाभ्यां यावन्तो भवताधिगतास्तावन्मात्रनिष्ठत्वसिद्धावपि सकलवस्तुनिष्ठत्वा- सिद्धेः । नापि द्वितीयः । भवद्धिगतवस्तुव्यतिरिक्तवस्तूनां भवदनधिगतत्वेन हेतोरप्रमिताश्रयत्वादिति । (भुवन०)-दूपणान्तरं भापते-किं चेत्यादि । किं चेति दूपणान्तराभ्युच्चये । ताव- न्मात्रनिष्टत्वसिद्धावपीति । प्रमेयत्वादीनामिति शेपः । अप्रमिताश्रयत्वादिति । अप्रमितोऽज्ञातः आश्रयोऽन्याधिगतवस्तुरूपो यस्य स तथा, तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । भवदधिगतवस्तुव्यतिरिक्तवस्तूनां परैतित्वेऽपि भवदज्ञातत्वेन भवत्प्रयुक्तहेतोरपरिज्ञाताश्रयत्वं स्यादिति भावः । अस्तु वा एतद्धव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वं मेयत्वादीनामेतस्मादनु- मानात् । सकलवस्तुनिष्ठत्वापरपर्यायं केवलान्वयित्वं तु कुतः प्रमेयत्वादीनां सिद्धम्।

·महाविद्याविडम्बनम् । ७९ (भुवन०)-ममाप्रमितत्वेऽप्यन्येषां प्रमातॄणां प्रमितवादात्रयत्नोपपत्तेर्न हेतोरात्रया- सिद्धत्वमिति परोक्तं चेतसि निधायाडीलन्नप्याह-अस्तु वैतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । एतस्माद- तुमानादिति । एतद्धदन्यतिरिक्ततालबत्तूनि प्रमेयत्वाधारः अभिधेयत्वादित्यतः । सकलवस्तुनिष्ट. वेत्यादि । लकलवस्तुनिष्टत्वाख्यं केवलान्वयित्वं तु कुतः प्रमाणात्प्रमेयत्वादीनां सिध्यति । अय- मर्थः । एतद्धन्यतिरिक्त्तालवस्तूनामेतदनुमानालमेयत्वमत्त । तथापि केवलान्वयित्वं प्रमेयत्वा- दीनां न सिध्यति । एतद्धटत्व पक्षादहिष्कृतत्वेन प्रमेयत्वादीनामेतद्भुटनिष्ठत्वत्यैवासिद्धेः सकलबस्तु- निष्टत्वरूपकवलान्वयित्वासिद्धिरिति । अय एतद्धटनिष्टत्वं प्रमेयत्वादीनां प्रत्यक्षसिद्धम् । एतद्धटव्यतिरिक्त- सकलवस्तुनिष्ठत्वं तु प्रकृतानुमानात् । तेन प्रमाणव्यपर्यालोचनया प्रमेयत्वा- दीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिरिति ब्रूषे, तन्न । प्रमाणव्यपर्यालोचनया प्रमेय- त्वादीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिरिति कोऽर्थः । किं प्रत्यक्षपर्यालोचनया सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिः, अनुमानपर्यालोचनया च सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धि- रित्यर्थः, किंवा मिलितप्रत्यक्षानुमानपर्यालोचनया सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धि- रित्यर्थः । किंवा प्रत्यक्षतः एतदनिष्ठत्वसिद्धिः, प्रमेयत्वादीनामनुमानतश्चैत- छुटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिः, तेन प्रत्यक्षानुमानावगतैतद्धनिष्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसलवस्तुनिष्ठत्वात्सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादीनाम- नुमीयते इत्यर्थो विवक्षितः । नाद्यः। प्रत्यक्षस्यैतद्धदमात्रनिष्ठत्वग्राहकत्वात् । अनुमानस्य चैतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुमात्रनिष्ठत्वग्राहकत्वाचेति । नापि द्वितीयः । प्रत्यक्षानुमानयोर्मिलितयोः सकलवस्तुनिष्ठत्वप्रमाजनकत्वत्य नि- प्पमाणकत्वादिति । नापि तृतीयः । प्रमेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठाः, एतद्धट- निप्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वादित्यादरप्रसिद्धविशेषण- त्वात् । एतद्धनिष्ठत्वे सति एतद्धव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वमेव नकल- वस्तुनिष्टत्वम् , तच्च प्रकृतप्रमाणदयावसितमिति नाप्रसिद्धविशेपणतेति चेत् । न । प्रमेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्टाः सकलवस्तुनिष्टत्वादित्याः साध्याबि- शिष्टत्वात् । (भुवन)-प्रत्यक्षानुमानयोः प्रत्येक मान्टियमापवानादेऽपि मान्य माय- पलं भविपात्यागने-अथैनननिष्टन्दमित्यादि ! म विरमानइनया पोत पति- ततेति । परोयत्या वयं विवाद पति ! प्रमाणपोले । किं प्रवादिः निहि इति पर्यन्त प्रनो विकलः । देकन प्रत्यादि मानिनिति .

·८२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं प्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिसिद्धिमात्रेण अस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्त्रं कुतश्चिव्यावृत्तमित्यादिरूपस्या- नुमानस्योपपन्नत्वेन संजातत्वेन प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यावृत्तिरूपादासिपाधयिपि- तादन्यो योऽर्थः स्वस्मात्स्वव्यावृत्तिलक्षणस्तदर्थान्तरं, तेन ग्रस्तत्वाच्च । चकारी हेत्वन्तरसूचनार्थः । अयमभिप्रायः । यथा मेयत्ववाच्यत्वादयः सर्ववृत्तित्वेन भवन्मते केवलान्वयिनो वर्तन्ते, तथा खरविपाणादेरप्रामाणिकस्यात्यन्ताभावोऽपि सकलवस्तुनिष्ठत्वेन केवलान्वयित्ववानेव भवति । के- वलान्वयित्वेन विधुरस्त्वत्यन्ताभावो घटत्वादिप्रतियोगिको ज्ञेयः । तस्य घटे वर्तमानत्वेन सकलवस्तु- निष्टत्वाभावात् । तेन केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादेव केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिः सिध्यति, न प्रमेयत्वादेः । एतदुक्तं भवति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे- ऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्ववृत्तिविरोधान्नास्तीति स्वस्मादेव स्वव्यावृत्तिमात्रसिद्धौ अर्थान्तरमिति । अथ पुनरत्रैव हेतुदोष भापते-केवलान्वयिन इति । परं प्रतीति । परं प्रतिवादिनं प्रतीत्यर्थः । अथा. नुमानान्तरमाशङ्कते-अत्यन्ताभावेति । प्रमेयत्वाड्यावृत्तम् प्रमेयत्वव्यावृत्तम् । अत्यन्ताभावप्रति. योगित्वं प्रमेयत्वे न वर्तते इत्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तत्वे सति ये प्रमेयत्वनिष्ठाः प्रमेयवृत्तित्वादयस्तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । संप्रतिपन्ना वादिप्रतिवादिभ्यां प्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वा- निष्ठा द्रव्यत्वघटत्वादयस्तद्वदित्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं व्यावृत्तमित्युक्ते स्वतो व्यावृत्तत्वे. नार्थान्तरत्वं स्यात् । अत उक्तं प्रमेयत्वव्यावृत्तमिति । अथ हेतुव्यावृत्त्यचिन्ता । प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हितत्वादित्युक्ते प्रतिवादिनं भाट्टादिकं प्रत्यसिद्धिः स्यात् , तन्मतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य प्रमेयत्व- निष्टत्वात् । अत उक्तमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति । एवमुक्ते च हेतुरुभयवादिसंमतो जातः । यतः प्रमेयत्वनिष्ठाः सत्त्वप्रमेयवृत्तित्वादयो यथा सन्ति, तथा प्रतिवादिनो मते ऽत्यन्ताभावप्रतियो. गित्वमपि प्रमेयत्वनिष्टं विद्यते । तचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पदेन बहिष्कृतम् । तया चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्ता ये मेयत्वनिष्ठाः, तत्त्वरहितत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य पक्षि. तस्यास्त्येवेत्यर्थः । तुल्यवलत्वेन साध्याभावसाधकः प्रकरणसमापरपर्यायः सत्प्रतिपक्षः, तेन कलङ्कितमे- तदिति परिहरति-नेति । प्रमेयत्वे वर्तमानमित्यर्थः-अत्यन्ताभावेति । अत्यन्ताभावप्रतियोगि- लव्यतिरिक्ता ये प्रमेयत्वाब्यावृत्ताः प्रमेयत्वावर्तमानाः घटत्वपटत्वद्रव्यत्वादयः, तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । अत्रापि प्रमेयत्वव्यावृत्तत्वरहितत्वादित्युक्तेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य महाविद्यावादिनो मते प्रमेयत्वाब्यावृत्तत्वेन पूर्ववद्धतोरसिद्धता स्यात् । तत्परिहारार्थमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पद्मुरीचक्रे । संप्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वनिष्टाः सत्त्ववाच्यत्वादयो धर्मास्तद्वदिति दृष्टान्तः । अत्र संप्र- तिपन्नप्रमेयत्वनिष्टवदित्यादिनेत्यत्रादिपदेन प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्याना- क्रान्ताधिकरणं वस्तुलाहटवदित्यादीनां संग्रहः । न केवलं सत्प्रतिपक्षत्वं, प्रमेयत्वनिष्टत्वाभाव- श्वोपाधिरपीत्याह-तद्विरहेणेति । तच्छब्देन सत्प्रतिपक्षानुमाने यत्साव्यं प्रमेयत्वनिष्ठत्वलक्षणं तत्प- गमृश्यते । तस्य विरहोऽभावस्तद्विरहः । तेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वव्यावृत्तमित्यनुमानस्यो. पावित्वं, प्रमेयत्वनिष्टत्याभावोऽत्रोपाधिरित्यर्थः । स चोपाधियःप्रमेयत्वव्यावृत्तः। स प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हित इति साध्यव्याप्तिकः । तथा योज्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तप्रमेयत्वनिष्टत्वरहितः स प्रम• . १दन प्रति इति च पुस्तकपाटः।

·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । ८३ . यत्वनिष्ठत्वरहित इति लायनेन सहोपाधेातिनास्ति । यतः पक्षीकृतेऽयन्ताभावप्रतियोगिवेऽत्य- न्ताभाषप्रतियोगित्वन्यतिरिक्षमेयत्वनिष्टत्वरहितत्वमस्ति, न च प्रमेयत्वनिष्टत्वरहितत्व, तत्याचापि विवादास्पदत्तात् । तेन साधनान्यापक्रवारमुपाथिः । तयात्र यत्रमेयत्वनिष्टवरहितं नास्ति, तत्र. मेयत्वाघ्यावृत्तमपि नास्ति, यया सत्ववाच्यत्वादि, इति सत्तादेविपक्षस्योपावेवियत्वेन पक्षेतर- स्वास्यमपि दूरगनुपाये शनीयमिति प्रमेयत्वनिष्टत्वविहेणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेवत्वन्याय- त्तमित्यनुमानत्य सोपाधितं त्यादेवेति तात्पर्यायः । न च केबलात्वयित्वसिद्ध्य महाविद्यापि प्रमेयत्वादीनां प्रभवति । वक्ष्य- माणसकलदोपच्याकुलत्वादिति । एवमुदयनादीनां मनमवलम्ब्य घटादिनि- टमत्यन्नाभावप्रतियोगित्वमङ्गीकृत्य अत्यन्नाभायप्रतियोगिन्वं कुतश्चियात्र- तमित्यादिप्रयोगो निरस्तः । (मुक्न० )-अथ प्रमेयत्वादयः संप्रनिपतमित्यादिवाधिन बन्नु माहादिलादि- महाविद्यया प्रमेयवादीनां कंबलान्वयित्वं विप्रतिपन्न नापतीत्याग्य सामगि नगले. त्यादि । प्रमेयत्वादीनां पलान्वयित्व सिधै महाविनापि न मनातीनि पानमः। वय माणाः सकलदोपा: सोपाधित्वासिद्धत्वादयस्तैव्यावन्ननादिति-उदयनादीनामिति । उदयनादि- पूर्वाचार्याणाम् । ययं तु नृमः-अत्यन्ताभावमतियोगिन्दमेव नान्लि । कर पमित्वम् । अप्रामाणिवातियोगिको प्रभावोऽन्यन्नाभावः तत्ततियोगिन् नामामाणिक- मेव । न चाप्रामाणिकनिष्टमत्पन्नाभावप्रतियोगित्यं नाम धर्मादायोडातुम् । प्रमाणधिरहादिनस्लत्वात् । (अपन:)-अत्यन्ताभावप्रतियोगिददेति । सल्टन किती जि.प्रिमियर धनानियल 1: བས ན མ ་ - न *, ཨབ༔ཁམསྶ པཎཀང་ཀྑུང་པ गाजियानि मिति नातिनः सम्शेर मी ·८२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं प्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिसिद्धिमात्रेण अस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कुतश्चियावृत्तमित्यादिरूपस्या. नुमानस्योपपन्नत्वेन संजातत्वेन प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यावृत्तिरूपादासिपाधयिरि- तादन्यो योऽर्थः स्वस्मात्स्वव्यावृत्तिलक्षणस्तदर्थान्तरं, तेन ग्रस्तत्वाच्च । चकारो हेत्वन्तरसूचनार्थः । अयमभिप्रायः । यथा मेयत्ववाच्यत्वादयः सर्ववृत्तित्वेन भवन्मते केवलान्वयिनो वर्तन्ते, तथा खरविपाणादेरप्रामाणिकस्यात्यन्ताभावोऽपि सकलवस्तुनिष्ठत्वेन केवलान्वयित्ववानेव भवति । के वलान्वयित्वेन विधुरस्त्वत्यन्ताभावो घटत्वादिप्रतियोगिको ज्ञेयः । तस्य घटे वर्तमानत्वेन सकलवस्तु- निष्ठत्वाभावात् । तेन केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादेव केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिः सिध्यति, न प्रमेयत्वादेः । एतदुक्तं भवति । अत्यन्ताभावप्रतियोगिले- ऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्ववृत्तिविरोधान्नास्तीति स्वस्मादेव स्वव्यावृत्तिमात्रसिद्धौ अर्थान्तरमिति । अथ पुनरत्रैव हेतुदोषं भापते-केवलान्वयिन इति । परं प्रतीति । परं प्रतिवादिनं प्रतीत्यर्थः । अया- नुमानान्तरमाशङ्कते-अत्यन्ताभावेति । प्रमेयत्वाड्यावृत्तम् प्रमेयत्वव्यावृत्तम् । अत्यन्ताभावप्रति- योगित्वं प्रमेयत्वे न वर्तते इत्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्तव्यतिरिक्तत्वे सति ये प्रमेयत्वनिष्ठाः प्रमेयवृत्तित्वादयस्तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । संप्रतिपन्ना वादिप्रतिवादिभ्यां प्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वा- निष्ठा द्रव्यत्वघटत्वादयस्तद्वदित्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं व्यावृत्तमित्युक्ते स्वतो व्यावृत्तत्वे- नार्थान्तरत्वं स्यात् । अत उक्तं प्रमेयत्वव्यावृत्तमिति । अथ हेतुव्यावृत्त्यचिन्ता । प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हितत्वादित्युक्ते प्रतिवादिनं भाट्टादिकं प्रत्यसिद्धिः स्यात् , तन्मतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्त्रस्य प्रमेयत्व- निष्ठत्वात् । अत उक्तमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति । एवमुक्ते च हेतुरुभयवादिसंमतो जातः । यतः प्रमेयत्वनिष्ठाः सत्त्वप्रमेयवृत्तित्वादयो यथा सन्ति, तथा प्रतिवादिनो मते ऽत्यन्ताभावप्रतियो. गित्वमपि प्रमेयत्वनिष्ठं विद्यते । तचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पदेन बहिष्कृतम् । तथा चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्ता ये मेयत्वनिष्ठाः, तत्त्वरहितत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य पक्षि- तस्यास्त्येवेत्यर्थः । तुल्यबलत्वेन साध्याभावसाधकः प्रकरणसमापरपर्यायः सत्प्रतिपक्षः, तेन कलकितमे- तदिति परिहरति-नेति । प्रमेयत्वे वर्तमानमित्यर्थः-अत्यन्ताभावेति । अत्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वव्यतिरिक्ता ये प्रमेयत्वाब्यावृत्ताः प्रमेयत्वावर्तमानाः घटत्वपटत्वद्रव्यत्वादयः, तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । अत्रापि प्रमेयत्वव्यावृत्तत्वरहितत्वादित्युक्तेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य महाविद्यावादिनो मते प्रमेयत्वाड्यावृत्तत्वेन पूर्ववर्ततोरसिद्धता स्यात् । तत्परिहारार्यमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पदमुररीचक्रे । संप्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वनिष्ठाः सत्त्ववाच्यत्वादयो धर्मास्तद्वदिति दृष्टान्तः । अत्र संग्र- तिपन्नप्रमेयत्वनिष्ठवदित्यादिनेत्यत्रादिपदेन प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वाना- क्रान्ताधिकरणं वस्तुत्वाद्धटवदित्यादीनां संग्रहः । न केवलं सत्प्रतिपक्षत्वं, प्रमेयत्वनिष्ठत्वाभाव- श्वोपाधिरपीत्याह-तद्विरहेणेति । तच्छब्देन सत्प्रतिपक्षानुमाने यत्साध्यं प्रमेयत्वनिष्टत्वलक्षणं तत्प- रामृश्यते । तस्य विरहोऽभावस्तद्विरहः । तेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वव्यावृत्तमित्यनुमानस्यो- पाघिवं, प्रमेयत्वनिष्ठत्वाभावोऽत्रोपाधिरित्यर्थः । स चोपाधियः प्रमेयत्वव्यावृत्तः। स प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हित इति साध्यव्याप्तिकः । तथा योऽत्यन्ताभावप्रतियोगिलव्यतिरिक्तप्रमेयत्वनिष्टत्वरहितः स प्रभे- १न्देन प्रतिप इति च पुस्तकपाठः।

·१-...- ... -- प०२ महाविद्याविडम्बनम् । दिति । नापि प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानयदा. भावाभावेन अस्मिन् भूतले घट एतद्भूतलघटसंसों वा आपाद्यते इति युक्तम् । प्रागभावप्रध्वंसाभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानघटाभावत्य अस्मन्मते निष्पमाणकत्वेन तद्भावस्य गगनादो घटैतद्भूतलघदसंसर्गव्याप्यत्वभङ्गादिति। नाप्येतद्धटैतघृतलाश्रयायिभावो युष्माकमस्माकं वा प्रसिद्ध इति । (भुवन० )-किं च प्रागभावान्ताभावान्योन्याभावल्पाभावत्रयाभावेन नापाइकन घटः नापाद्यते, किंवा तत्रयातिरिक्तंयनानाभावाभावेनेति द्विधा विकल्य आये कल्पे आपाद्या. पादयोातिविरहाचर्कस्य प्रशिथिलमूलतेत्याह-किं च घटाभावाभावः इत्यादि । घमाग- भावेत्यादि । घटे हि घमागभावाचमावत्रयाभावसन्मवेन नामात्रयतापावाट घटाभावेन च यत्र घाभावाभावात्र घट इति व्यातिभङ्गात् । नत्र उत्तम् । अत्र घटाभावाभावः नापादकः, पन्यापायः । ततो घटे घमागभावनचंताभावान्योन्याभावामावोऽस्ति, नतु घः इति नापाद्या- पादपोामिभङ्ग इति । द्वितीयं प्रत्याह-नापीति | संचमानो भूवलेन सन्वद्धपमानो यो घटलत्याभावः । प्रागभावादिन्यतिरिक्चातौ संचमानपदाभावश्च । एवंविधवाभावयन्यति- रितो घटत्याभावोज्यन्ताभाव एव । वत्याभावेनापाद्यते किं तदित्याह-अस्मिन्भूतले घटो वा एततळघटसंसगों वा । नापि युक्षमिति सन्बन्धः । कुन इत्याह-प्रागभारेत्यादि । प्रागभावा- दिव्यतिरिक्त्य संचमानवटाभावत्य घनात्यन्ताभावत्व बमन्नते निमाणकत्वेन ददभावत्य संज्यमानपटाभावाभावत्य गगनादौ पटतंर्गतनावेन घटनवलपतंर्गश्च ताभ्यां यायल त्य महान् । जयंभावः । गगने यदा फेनापि घटो नन्नशक्या स्तन्मिवस्तदा गाने पात्यन्तामा- वाभावत्य सनावेऽपि, पवतलपटसंतभावाद्यत्र यत्र न्यायत्य घटात्यन्वाभावामावत्य नसावा, तत्र दत्रैवलस्थिपिदैवतलपटतंतगयोापश्योरभावन घतलयटनसर्गाभ्यां पात्यन्ता- भावाभावत्य व्यायवनः स्यादेवति । एक्दैनन्दलायानविभावत्य बनानातिवं नाल. त्तिद्धान्तमात्रसिद्धं, किन्तु भवतोऽपि संनतनवत्याह-नाप्येहनतलेत्यादि । इदनदेयम् । पत्य घटत्यान्यदेशस्यत्व एनवलेन सह संतों न जातो, नाप भावयति, दल्य घटदद- लेन सह संतों निपिश्यते । स च युनाममा नानानिस्त्वेन कमसिद्ध एव । प्रसिद्धले निपासिद्धरिति। अथ एततकृतलानयाअविभावस्य अमामाणिकत्वानदभावोऽपि प्रामाणिको न स्यात् । न हि अमामाणिकोऽभावः प्रामाणिको नामेत्यभिवत्से । तन्न । किमत्र अप्रामाणिकाभावत्वेन पटेललायानविभावाभावस्य अप्रामाणिकत्वन्तुनीयते, किंवा प्रामाणिज्ञानावन्वेन असामाजिकत्वमापा. द्यते । नायः। असामाणिकामाचत्य प्रनितत्वे विरोधात् । अमन्तित्वे चाया- सिद्धः । अप्रामाणिकाभावप्रतीतिमनहीकुर्वतो भरनो इन्वामितेचति । नादि ।

·८४ भुवनसुन्दरसूनिकतटीकायुतं (भुवन०) अथानादिः सान्तः प्रागभावः, सादिरनन्तः प्रध्वंसाभावः, तादात्म्यनिषेधोऽन्यो- न्याभावः, अनादिरनन्तः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः, इति चतुर्वाऽभावः। तत्रात्यन्ताभावे प्रमाणमनुभव एवेत्यारेकते-अथान्योन्यप्राक्मध्वंसेत्यादि। घटस्य यः इह भूतलेऽत्यन्तमभावः, सोऽन्योन्या- भावप्रागभावप्रध्वंसाभावत्रयाव्यतिरिक्तो भिन्नः । पुनः किंविशिष्टः-संसृज्यमानप्रतियोगिनिरूप्य इति । भूतलादिना संसृज्यमानः संश्लिष्यमाणो यो घटादिः प्रतियोगी तेन निरूप्योऽत्यन्ताभावः । तत्मतियोगित्वं चेति । तस्य अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगित्वं, तदेव चात्यन्ताभावप्रति- योगित्वम् । कुम्भादिनिष्ठमनुभवसिद्धमिति । प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धमित्यर्थः । अनुभवस्यान्यथैवोपपत्त्या परोक्तं तिरस्करोति-तन्नेति । आश्रयाप्रयिमावेति । आश्रयो भूतलम् , आश्रयी घटः, तयोर्भाव आश्रयायिभावः । एतद्वटैतद्भूतलयोर्यत्राश्रयाअयिभावः सम्बन्धस्तदत्यन्ताभावस्यैवानुभवसिद्ध- त्वात् । अयं भावः । इह भूतले एतद्धटो नास्तीत्ययं घटस्यात्यन्ताभावो न भवति, किं त्वयमाश्रया- अयिभावस्यैवात्यन्ताभावः । यतोऽत्रायं घटो न निपिव्यते, अपि तु एतद्धटैतद्भूतलयोः संसर्गो निषि- ध्यते । स चाप्रामाणिक एव । तस्य तत्रासत्त्वेन काल्पनिकत्वात् । तस्य तत्रासत्त्वं च यस्य घटस्यै- तद्भूतलेन आश्रयायिभावो न जातो, नापि भविष्यति, तस्य घटस्यैतद्भूतलेनाप्रयाअयिभावस्य निष्प्रमाणकस्य विवक्षितत्वात् । अतोऽप्रामाणिकैतद्धटैतद्भूतलाश्रयाअयिभावात्यन्ताभावस्यैव प्रत्य- क्षसिद्धत्वान्न घटस्यात्यन्ताभावोऽयमिति । अथ यदीह भूतले घटाभावाभावः, तर्हि घटः स्यादिति ब्रूषे । तन्न । किमत्र एतद्धटैतद्भूतलसंसर्गः आपाद्यते किंवा घटः । आये आपाद्यासिद्धिः । द्वितीये तु इष्टापादनम् । कचिद् घटस्याप्यङ्गीकारात् । (भुवन०)-अथ घटाभावेऽपोद्यमाने हि घटभाव एवावशिष्यते इति शङ्कते-अथ यदीहेत्यादि। घटस्य अभावो घटाभावः, तस्याप्यभावो घटाभावाभावो, घट इत्यर्थः । “ द्वौ नौ समाख्याती पूर्वोक्तमेवार्थ गमयतः” इति न्यायात् । विकल्पद्वयेन एतत्परिहरति-तन्नेति । अत्रेति भूतले । आद्य इति । आये विकल्पे आपाद्यस्य एतद्धटैतद्भूतलसंसर्गस्यासिद्धिः । यतोऽत्र भूतले यदि घटाभावाभावः स्यात्, तर्खेतद्बटैतद्भूतलसंसर्गः स्यादित्यत्रैतद्धटैतद्भूतलसंसर्गः आपाद्यः । स चासिद्ध एव । अनिष्टप्रसञ्जनार्थमेवोक्तत्वेन तत्र तस्य काल्पनिकत्वादिति । यदीह भूतले घटाभावाभावः, तर्खेतद्धटैतद्भूतलसंसर्गः स्यादित्यत्र तके आपाद्यासिद्धिर्नाम तर्कदूपणं स्यादिति न प्रथमो विकल्पो- ऽङ्गीकारार्हः इति भावार्थ:-द्वितीये त्विष्टापादनमिति | घटाभावाभावे सति कापि भूतलादौ घटस्याप्यङ्गीकारात् । किश्च घटाभावाभावः किं घटप्रागभावस्याभावः, किंवा घटप्रध्वंसस्या- भावः, किंवा घटान्योन्याभावस्थाभावः । त्रयमपि न । घटनागभावप्रध्वंसा- न्योन्याभावाभाववति घटे घटस्याविद्यमानत्वेन आपाधापादकयोाप्तिभङ्गा- १ 'योव्यायभावात् । ना' इति घ पुस्तक पाठः।

·१०२ महाविद्याविडावनम् । ८५ 1 ... ... 1. . दिति । नापि प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानवता. भावाभावेन अस्मिन् भूतले घट एतद्भूतलघटसंसर्गो वा आपाद्यते इति युक्तम् । प्रागभावप्रध्वंसाभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानघटाभावस्य अस्मन्मते निष्पमाणकत्वेन तदभावस्य गगनादौ घदैतद्भूतलघटसंसर्गव्याप्यत्वभङ्गादिति। नान्येतद्धदैतडूतलाश्रयानयिभावो युष्माकमस्माकं वा प्रसिद्ध इति । (नुवन०)-किं च प्रागभावनमंताभावान्योन्याभावल्पाभावत्रयाभावेन नापाकेन घडः नापायते, किंवा तत्रयानिरिकतंयनानाभावाभावेनेति द्विधा विकल्य जाथे कल्पे आपाद्या. पादकयोाप्तिविरहार्वत्य प्रशिथिलमूलोत्याह-किं च घटाभावाभावः इत्यादि । घटमाग- भावेत्यादि । घंटे हि घमागभावावभावत्रयानावतन्भवेन आत्मात्रयतापाताट घटाभावेन च पत्र घटाभावाभावतत्र घः इति व्यातिभङ्गात् । नत्र तत्तन् । कत्र घनाभावाभावः नापादकः, घचापायः । ततो घटे घमागमावावंताभावान्योन्याभावाभावोऽस्ति, नतु घटः इति नापाद्या- पादक्योातिभङ्ग इति । द्वितीयं प्रत्याह-नापीति । संयनानो भूवलेन सन्वद्धपनानो यो घटस्तत्याभावः । प्रागभावादिन्यतिरिचश्चातौ संमृत्यमानवताभावश्च । एवंविवश्वाभावत्रयन्यति- रिले घटत्याभावोऽयन्ताभाव एव । तत्याभावनापाद्यते किं तदित्याह-अस्मिन्भूतले बटो वा एतदूतलपटसंसगों वा । नापि युक्तमिति सन्वन्तः । कुव इत्याह-प्रागभावत्यादि । प्रागभावा- दिल्यतिरिचय संयनानपटानावत्य घटायन्ताभावत्य बत्नन्नते निधनाणकत्वेन तदभावत्य संयमानपटाभावामावत्य गगनादौ घन्तर्गतनावेन घटवैतवल्पतंतर्गश्च ताभ्यां ययाप्यत्वं दत्य मसात् । अयं भावः । गणने यदा केनानि पदो नन्त्रशच्या स्तन्मितत्तदा गगने घटात्यन्तामा- वाभावत्य सजावेऽपि, घदैतलपटसंताभावाद्यत्र यत्र व्याप्यत्व पटात्यन्ताभावाभावत्य सज्ञावा, वत्र त्रैवलविवपटैततलपटतंगपोळपस्योरभावेन पटेतलपटसंसर्गान्यां पात्यन्ता- भावनात्य व्यान्यवनः स्यादेवेति । एतदैवतलायाप्रतिभावत्व प्रामालिं ना. तिद्वान्दनारसिद्धं, किन्तु भवनोऽपि संनतनवत्याह-नाप्येतहटैवतलेत्यादि । इदमपर्यम् । यत्य पत्त्यान्यदेशत्यत्य एल्बलेन सह संतों न जातो, नापि भविन्यात, तत्य घटवैतड्द- तेन सह तंतगों निपिन्यते । स च युनावमला वा सामाजिकत्वेन सिद्ध एव । प्रनिहल्ल निपासिद्धरिति। अथ एतदैतड्तलानयायिभावस्य अमामाणिकत्वानभावोऽपि प्रामाणिको न स्यात् । न हि अप्रामाणिकोऽभावः प्रामाणिको नानेत्यभिचले। तन्न । किमत्र अप्रामाणिजाभावत्वेन एनल्लतलाया अविभावाभावल्य अप्रामाणिकत्वन्तुमीपते, किंवा जामाणिज्ञाभावत्वेन अनानारित्वमापा- यते । नायः। अप्रामाणिकताभावस्य प्रमिनले बिरोधात् । अमनिनन् चाया- सिद्धः। अमानाणिकाभावतीतिमनटीकृतो भवनो हेवानिनेनि । नापि - .

·८६ गुवनसुन्दरमरिमाटी कानुन द्वितीयः । अप्रामाणिकाभावत्याप्रामाणिकत्वयोः कचिदपि व्यास्यमिद्धेम॒लशै- थिल्यादिति । पूर्ववदापायापादकयोरप्रसिद्धेश । (भुवन०)-अब आश्रयाअयिभावस्याप्रामाणिकवात्तभावस्याप्यप्रामाणिकत्वमिति शङ्कते- अथैतद्धटैतन्भूतलेत्यादि । तदभावोऽपीति । एतद्भदैतद्भूतलाश्रयायिभावाभावोऽपीत्यर्थः । अत्र युक्तिमाह-नहीत्यादि । अप्रामाणिकस्य आअयिभावादेरभावोऽमामाणिकाभावः । अभावनि- रूपकत्वात्प्रतियोगिनः, तदभावोऽपि तत्समान एवं न्याय्य इत्यर्थः । विकल्यासहत्येन परोदितं दूपयति-तन्नेति । अप्रामाणिकाभावत्वेनेति । अप्रामाणिकस्याभावोऽप्रामाणिकाभावः, तत्व भावस्तत्त्वं, तेन । अप्रमाणिकत्वमनुमीयते इति । एतद्वटैततलाश्रयायिभावाभावोऽप्रामाणिकः अप्रामाणिकाभावत्वात् खरविपाणाभाववदित्यनुमानं मियते । किं वाप्रामाणिकेति । अप्रामा- णिकस्याभावत्वेनाप्रामाणिकत्वमापाद्यते । यः एवापाद्यते स एव तक, 'आपाद्याभिन्नत्वात्तर्कत्ये 'ति वचनादनिष्टापादनरूपस्तकों वापाद्यत इति । एतावता इदमनुमानमापाद्यरूपस्तकों वेति विकल्पी इत्यर्थः। आये विकल्पेऽप्रामाणिकाभावः प्रमितो न वेति द्वेधा विकल्य, क्रमेण दूपणोद्धोपणां विधत्ते- अप्रामाणिकाभावस्येति । अप्रामाणिकस्य अभाव इति समासः । विरोधादिति । यदि अप्रामा- णिकाभावस्तर्हि कथं प्रमितः, अप्रामाणिकस्य प्रमाणाग्राह्यत्वेन तदभावस्यापि तथात्वादित्यभि. प्रायेण विरोध इत्यर्थः । अप्रमितत्वे इति । अप्रामाणिकस्य आश्रयाअयिभावस्याभावः पक्षीकृतो यद्यप्रमितः प्रमाणेन न गृहीतः, तर्हि तस्मिन्नप्रमिते खरविपाणे इत्र प्रवर्तमानोऽप्रामाणिकाभाव. त्वादिति हेतुराश्रयासिद्धः स्यादित्यभिप्रायः । अयाप्रामाणिकाभाववादित्ययं हेतुरसिद्ध इत्याह- अप्रामाणिकाभावप्रतीतिमिति । हेत्वप्रमितेश्चेति । अप्रामाणिकाभावत्वादिहेतोर्भवन्मतेऽप्रामा- णिकत्वादप्रसिद्धत्वेनासिद्धत्वमित्यर्थः । अथ द्वितीयं विकल्पमुत्यापयति । नापि द्वितीय इति । अप्रामाणिकत्वमापाद्यते इत्येवंरूपो द्वितीयोऽपि न । अप्रामाणिकाभावेति । अप्रामाणिकाभा- वत्वं व्याप्यम् । अप्रामाणिकत्वं व्यापकम् । तयोश्च यत्र अप्रामाणिकाभावत्वं तन्न अप्रामाणिकत्व- मिति व्याप्त्यसिद्धेप्त्यनुपपत्तेः । यतो विवक्षितभूतलेऽप्रामाणिकाश्रयाविभावाभावोऽप्रामाणिको न भवत्यस्माकं मते । तस्य चाक्षुपत्वेन प्रामाणिकत्वात् । मूलशैथिल्यादिति | तर्कस्य हि मूलं व्याप्तिः, तस्याश्चात्रासिद्धेः प्रशिथिलमूलतापरपर्यायो मूलशैथिल्याख्यस्तर्कदोपः स्यादेवेत्यर्थः । तथा अप्रामाणिकाभावप्रतीतिमनङ्गीकुर्वतो भवतः आपादकादेरसिद्धिरपि तर्कदोप: स्यादित्याह- पूर्ववदापाद्यापादकयोरमसिद्धेश्चेति । व्याप्योऽप्रामाणिकाभाव आपादकः, व्यापकमप्रामाणिकत्व- मापाद्यं तयोरप्रसिद्धेरिति । आपादकादिकं हि प्रसिद्धं वाच्यम् । तच्च भवन्मतेऽप्रामाणिकत्वेनाप्र- सिद्धमिति युक्तं तदप्रसिद्धयाख्यानमित्यर्थः । ननु असति तस्मिन् कस्याभावः इति चेत् । यस्मिन् असतीति त्वयो- च्यते तस्यैव। (भुवन०)-अथ 'यदस्ति तन्मेयमिति नियमादप्रामाणिकत्वेन प्रतियोगिनः एतद्धटै- तद्भूतलाश्रयायिभावादेरसत्त्वात् अभावो न स्यान्निरूपकाभावादित्याशङ्कते-नन्वित्यादि । ।

·..+16.m.... ------...- महाविद्याविडम्यनम् । . तस्निनाश्रयाअविभावादी प्रतियोगिनि असति असते कत्याभावः त्यादित्यर्थः । पराशङ्कां मत्वा सिद्धान्ती प्रतिविपत्ते यस्मिन्नसतीति । नन्वन्तति तलिन्नित्यत्र असतीदि यस्मिन्विाये वयो। च्यते, तत्त्वैवायमभावः । एतावता असत एवायमभाव इत्यर्थः । अथ अभावविरहरूपत्वं प्रतियोगित्वम् , नचाप्रामाणिकस्य न घटते इत्युच्यते । तन्न । अभावतहादिव्यतिरिक्तस्य अप्रामाणिकाभाव इत्येत- प्रतीतिगोचरस्य अप्रामाणिकाभावप्रतियोगित्वेन सप्रामाणिकाभाववादिभिः पूर्वाचायैरीकारात् । वयं तु निष्पनियोगिकमेवान्यन्नाभावं अमः । प्रतियो- गित्वं हि धर्मविशेषः, न चालावप्रामाणिक नमानि । (भुवन० )-अथ प्रतियोगिलमयप्रणयनतामाजिकन्य नियोगिजनभावनारे अथाभावविरहरूपत्वमिति । अभावत्य ससपन्य यो विगो भावन्न निकोनियम मार- रुपत प्रतियोगित्वमिति भावः । तति । नवविध प्रतियोगित- नाटा इत्यर्थः । अभावानाश्रयत्वेऽभावादन्यत्वे च सति जमायनीतिमा प्रवीन प्रतियोगि- त्वमिति परिहाति-तन्नेति । अभावतद्धर्मादीनि । मान जम सभावतर्माः । अत्रादिपन प्रनावृतंबरः । ततिनियमादि । सामाजिनि । कामागियस्य प्रमाणामात्य दरजनोऽयममाः मलाई पनि कारः नादि- परन्त्यर्थः । अप्रामाणिकाय योऽचनभावनाद प्रतियोगिता पूर्वानाधैरह कागतीकालादिः । अब सवानिगिदिने अत्यन्ताभवरय योऽपि प्रतियोगी नातीति की निक-नियमित्र हीत्यादि। ननु पदि न अमामाणिव अभाव गिवं. क वयममाथि वोऽभायः इनि । समानापिकाम पाश्रयवादिन्यदेहि ! (सुमनः )ोगिक रिपारनु पदीयादि । दा हि पौन निरन र ... अरोमानलगियो पोनि पेर मान प्रतियोगितापनिक भावादनानिलिभर :

·८८ शिकामावस्य प्रत्यक्ष द्धटैततलोयांना भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं योग्यता नास्ति । तेन योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादप्रामाणिकाभावप्रमिते. रनुपपत्तिरिति मन्यसे, तन्न । चाक्षुषयोरप्रामाणिकाश्रयाश्रयिभावाभावस्य चाक्षुषत्वाङ्गीकारात् । एवं त्वगादिगम्ययोरप्रामाणिकाश्रयायिभावाभावस्य त्वगादिगम्यत्वात्, योग्यानुपलब्धेस्त्वभावप्रमाजनकत्वमस्माकमनभिमतमे- वेति न किञ्चिदेतत्। (भुवन०)-परः 'अथ योग्यानुपलब्धी'त्यादि 'इति मन्यसे' इत्यन्तामप्रामाणिकाभावस्य प्रमित्यनुपपत्तिमाशङ्कते-अथ योग्यानुपलब्धीत्यादि । योग्यस्य घटादेरनुपलब्धिरनुपलम्भरतया गम्यो ज्ञेयो ह्यभावः । यत्र दर्शनयोग्यस्य घटादेरनुपलब्धिस्तत्र तस्याभावः । यथा आलोकादि- सामग्र्यां सत्यां मुण्डभूतले घटादेरभावः । अत्र योग्यानुपलब्धीत्युक्तं, अतो योग्यतालक्षणमाख्याति- प्रतियोगितद्धमेति । प्रतियोगिनो घटादयः, तद्धर्माः घटत्वादयः, तेभ्यो व्यतिरिक्ता आलो- कसद्भावादिका प्रतियोगिप्रतीतिकारिणी सामग्री योग्यता इत्युच्यते । प्रतियोगितद्धर्मव्यति- रिक्ता प्रतियोगिप्रमापकसामग्री योग्यतेत्यर्थः । प्रामाणिकप्रतियोगिनः सामग्रीमुक्त्वा अप्रामाणिक- प्रतियोगिनस्तामाह-अप्रामाणिकप्रतीतीति । अप्रामाणिको निषेध्यमान आश्रयाअयिभावादिः तस्य या प्रतीतिः, तस्या या सामग्री सा पुनर्धान्तिसामग्र्येव । प्रतियोगितद्धर्मयोः प्रतियोगिप्रतीति- हेतुत्वाद्योग्यतान्तर्भावः किं न स्यादत्राह-सा च प्रतियोगीत्यादि । सा च भ्रान्तिसामग्री । प्रति- योगी अप्रामाणिकः, तद्धर्माश्च अप्रामाणिकत्वादयस्तव्यतिरिक्तवेत्यर्थः । तथापि योग्यानुपलब्धेरभा- वप्रमापकत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह-तस्यां च सत्यामिति । तस्यां भ्रान्तिसामन्यां सत्या- मालोकाद्यपेक्षणीयान्तराभावादप्रामाणिकस्यानुपलब्धिर्नास्ति, किं तु अप्रामाणिकस्य सर्वदोपलब्धि- रेवास्ति । भ्रान्तिसामन्यां भ्रान्त्युत्पत्तिनियमादित्यर्थः । यदि चाप्रामाणिकस्यानुपलब्धिरलीक्रियते, तदा किं स्यादित्यत आह-अनुपलब्धौ चेति । यद्यप्रामाणिकस्यानुपलब्धिः स्यात् , तदा तस्यां सत्यामप्रामाणिकोपलम्भसामग्रीरूपा या योग्यता सैव नास्ति । तस्यां सत्यामुपलब्धेरेव सम्भवात् । अय फलितं प्रादुश्चरीकरीति-तेन योग्यतेत्यादि । तेन कारणेन योग्यतासहितस्य अप्रामाणिकस्य या अनुपलब्धिस्तस्या असम्भवादप्रामाणिकस्य खरविपाणादेयोऽभावस्तत्र या प्रमितिः प्रमाणं, तस्या अनुपपत्तिरवटमानतति पदान्वयः । भावार्थस्त्वयम् । अप्रामाणिकं शराङ्गादि यद्वस्तु दद्यादामस्ति, तादृशं सर्वदेवास्ति, तस्य तुच्छत्वात्प्रकाशादिकारणान्तरानपेक्षत्वेन घटादि- वत्कादाचित्कोपलम्भानुपलम्भासम्भवान् । तस्य च सामग्र्यपि भ्रान्तिरूपा यानास्ति ताहक्षी मदेवास्ति । अतोऽप्रामाणिकम्य सर्वदा प्रतीतिसामग्रीसदायेन अनुपलब्धेरसम्भवात्सर्यदीपल- धिरेव स्यात् । दया प्रामाणिकस्य सर्वदोपलभ्यमानत्वेन योग्यानुपलब्धिगम्यत्वलक्षणोऽमात्र एव न स्यादिति कयं तत्राम प्रमाणमुपपद्यत इति । मन्यम इनि पर्यन्तं परोक्तमाशय अप्रामा. गभ्युपगर सिद्धान्ती प्रतिविधत्ते-ननेति । चाशुपयोश्चनुप्रायोः एन. यदीअविभावन्तदभावस्य पाशुपत्यादीकारात् । अयमाशयः । श्यया गत्वात् मना । अम्मा नु मनं ना प्रत्यक्षमेत्र प्रमाण शुमीनि - । 1 - . अप्रामाणिकामाचे ना ·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । ८९ । एवं वगादीति । त्वक् चर्म, स्पर्शनेन्द्रियमिति यावत् । नादिपदेन जिहादीनां ग्रहः । घोरान्धकार- निकर लगादिना गन्ययोयियोरेत दैतभूतलादिकयोख योऽयमप्रामाणिकः मात्रयायिभावत्तद्- भावत्य वगादिगन्यत्वात् सार्शनप्रत्यक्षज्ञेयत्नादित्यर्थः । योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादिति यदुक्तं तत्प्रत्याह-योग्यातुपलब्धेरित्यादि । अभावत्व या प्रमा प्रमितिस्तजनकत्वं योग्यानुपलब्धेरत्माकं नाभिमतमिति पूर्वोत्तं दूपणं न किञ्चिदित्यर्थः । न च कारणाभावादत्यन्तासगोचरानुभवाभावेन प्रतियोगिस्मृत्यनुप- पत्तौ तदभावप्रमानुपपत्तिरिति युक्तम् । एतद्धदैतद्भूतलाश्रयानयिभावादेर्वा- क्यादिभ्योऽनुभवात् । (भुक्न०)-प्रतियोगिनोप्रामाणिकत्व पूर्वानुभवसंस्काररूपस्चाभावात्तस्मृतेरभावेन तद- भावप्रमितिर्न त्यानाह-न च कारणाभावादित्यादि । अत्यन्तमसद्रूपं खरविषाणादि, तगोचरो योऽनुभवत्तस्याभावेन कुतत्तदभावः इत्याह-कारणाभावादिति । तथाविधं किञ्चित्कारणं नास्ति येनात्यन्तासतोऽनुभवः त्यादित्यर्थः, इत्यनुभवाभावेन प्रतियोगिनोप्रामाणिकत्य स्मृत्यनुपपत्तौ । तदभावेति । तस्यात्यन्तासतो योऽभावत्तत्र प्रमायाः प्रत्यक्षादेः प्रमितेरनुपपत्तिरिति न च युक्त- मिति संदः । अत्र हेतुनाह-एतद्धतिद्भूतलेत्यादिवाक्यादिभ्य इति । अत्र आदिपदेन लिङ्गा- भालसंग्रहः। न च एतद्धटैततलयोराश्रयायिभावस्य जातत्वाजनिष्यमाणत्वादा कथं तस्यात्यन्ताभाव इति वाच्यम् । यस्य घटस्य एतद्धृतलाश्रयायिभावो न जातो, नापि भविष्यति, तस्य घटस्य एतद्धृतलेन आश्रयायिभावो निष्पमा- णक इति तदभावस्यात्यन्ताभावत्वेन स्वीकारात् । (भुवन०)-एतद्धटैतन्तलसंयोगत्य ज्ञातवाननियमाणत्वाद्वा नत्यन्ताभावत्रिकालबर्त- मानोऽयुक्त हत्याराड्याहन चेतहटेतदित्यादि । इति न च वाच्यमिति सम्बन्धः । अयमर्थः । यतया असद्रूपं खरविषाणादि, तस्यैवात्यन्ताभावो युक्तः, विवक्षितयोरेतयोस्तु घभूनलयोरा- अयायिभाव जातो वा भावी वैति कथं तरयात्यन्ताभावो युक्तिनानिति पराशहां प्रदाय सिद्धान्तवादी गृहस्वाभिप्रायमाविर्भावचति-यस्य घटस्येत्यादि । यस्य पत्त्य एतबृतलेन सह आयात्रयिभावः सन्यन्धः कदापि न जातो नापि भावी, तस्य पढत्यैततलेन विवक्षितभूतलेना- श्रयापिभावो निममागका प्रमाणाप्राहः । प्रत्यक्षादेः प्रमागत्य तत्रानुदयादिति, नदभावत्यैत- हुँदैतन्तलाप्रमाणिकाश्यापिनावाभावत्यैव सचन्ताभावयेन स्वीकारादिति पताः । यद्वा एतदैततलयोरालयानयिभावो जातो भविष्यति बा, तदुभय- व्यतिरिक्तो यः एतद्धदैततलयोराश्रयानयिभावो निप्पमाणकः, तस्याभाची- ऽत्यन्ताभावः । यः पुनरंतरततलयोराप्रयायिभाव आसीन् , तस्येदानी- मभावः प्रध्वंसः । यः पुनरेतद्धदैततलयोराश्रयाअविभावी भविष्यति, नस्य- दानीमभावः शगमाद इति व्यवस्था । १२महावित ·८८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं योग्यता नास्ति । तेन योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादप्रामाणिकाभावप्रमिते- रनुपपत्तिरिति मन्यसे, तन्न । चाक्षुषयोरप्रामाणिकाश्रयायिभावाभावस्य चाक्षुषत्वाङ्गीकारात् । एवं त्वगादिगम्ययोरप्रामाणिकाश्रयायिभावाभावस्य त्वगादिगम्यत्वात्, योग्यानुपलब्धेस्त्वभावप्रमाजनकत्वमस्माकमनभिमतमे- वेति न किश्चिदेतत्। (भुवन०)-परः 'अथ योग्यानुपलब्धी'त्यादि 'इति मन्यसे' इत्यन्तामप्रामाणिकाभावस्य प्रमित्यनुपपत्तिमाशङ्कते-अथ योग्यानुपलब्धीत्यादि । योग्यस्य घटादेरनुपलब्धिरनुपलम्भस्तया गम्यो ज्ञेयो ह्यभावः । यत्र दर्शनयोग्यस्य घटादेरनुपलब्धिस्तत्र तस्याभावः । यथा आलोकादि- सामग्र्यां सत्यां मुण्डभूतले घटादेरभावः । अत्र योग्यानुपलब्धीत्युक्तं, अतो योग्यतालक्षणमाख्याति- प्रतियोगितद्धमेति । प्रतियोगिनो घटादयः, तद्धर्माः घटत्वादयः, तेभ्यो व्यतिरिक्ता आलो. कसद्भावादिका प्रतियोगिप्रतीतिकारिणी सामग्री योग्यता इत्युच्यते । प्रतियोगितद्धर्मव्यति- रिक्ता प्रतियोगिप्रमापकसामग्री योग्यतेत्यर्थः । प्रामाणिकप्रतियोगिनः सामग्रीमुक्त्वा अप्रामाणिक- प्रतियोगिनस्तामाह-अप्रामाणिकप्रतीतीति । अप्रामाणिको निषेध्यमान आश्रयाअयिभावादिः तस्य या प्रतीतिः, तस्या या सामग्री सा पुनर्धान्तिसामग्र्येव । प्रतियोगितद्धर्मयोः प्रतियोगिप्रतीति- हेतुत्वाद्योग्यतान्तर्भावः किं न स्यादवाह-सा च प्रतियोगीत्यादि । सा च भ्रान्तिसामग्री । प्रति- योगी अप्रामाणिकः, तद्धर्माश्च अप्रामाणिकत्वादयस्तव्यतिरिक्तवेत्यर्थः । तथापि योग्यानुपलब्धेरभा- वप्रमापकत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह-तस्यां च सत्यामिति । तस्यां भ्रान्तिसामग्र्यां सत्या- मालोकाद्यपेक्षणीयान्तराभावादप्रामाणिकस्यानुपलब्धिर्नास्ति, किं तु अप्रामाणिकस्य सर्वदोपलब्धि. रेवास्ति । भ्रान्तिसामग्र्यां भ्रान्त्युत्पत्तिनियमादित्यर्थः । यदि चाप्रामाणिकस्यानुपलन्धिरसीक्रियते, तदा किं स्यादित्यत आह-अनुपलब्धौ चेति । यद्यप्रामाणिकस्यानुपलब्धिः स्यात्, तदा तरयां सत्यामप्रामाणिकोपलम्भसामग्रीरूपा या योग्यता सैव नास्ति । तस्यां सत्यामुपलब्धेरेव सम्भवात् । अथ फलितं प्रादुश्चरीकरीति-तेन योग्यतेत्यादि । तेन कारणेन योग्यतासहितस्य अप्रामाणिकस्य या अनुपलब्धिस्तस्या असम्भवादप्रामाणिकस्य खरविपाणादेयोऽभावरतत्र या प्रमितिः प्रमाणं, तम्या अनुपपत्तिरवटमानतति पदान्वर्थः । भावार्थस्त्वयम् । अप्रामाणिकं शशशृङ्गादि यद्वस्तु तद्यादशमस्ति, तादृशं सर्वदेवास्ति, तस्य तुच्छत्वात्प्रकाशादिकारणान्तरानपेक्षत्वेन घटादि- वत्कादाचित्कोपटम्भानुपलम्भासम्भवात् । तस्य च सामण्यपि भ्रान्तिरूपा यादृक्षास्ति ताक्षी संवेदेवास्नि । अतोप्रामाणिकस्य सर्वदा प्रतीतिसामग्रीसद्भावेन अनुपलब्धरसम्भवात्सर्वदापल- विश्व स्वान् । दया भाप्रामाणिकस्य सर्वदोपलभ्यमानत्वेन योग्यानुपलब्धिगम्यत्वलक्षणोऽभाय एव न म्यादिनि कथं तत्राम व प्रमाणमुपपद्यत इति । मन्यस इति पर्यन्तं परोक्तमाशय अप्रामा• निकामावन्य प्रत्यक्षत्राभ्युपगमेन सिद्धान्ती प्रतिवियते--तन्नेति । चामुपयोगभुमीपायोः एन. दंदैनन्छयो: प्रामाणिकायर्यायिमावस्तदभावस्य चाशुपवाटीकारात् । अयमामयः । या मामानिकामाचे प्रमितेरनुपपत्तियत्ता । अस्माकं नु मते नत्र प्रत्यक्षमेव मार्ग स्कुरमीनि । - Amri ·प०२ महाविद्या विडम्बनम् । ८९ एवं त्वगादीति । त्वक् चर्म, स्पर्शनेन्द्रियमिति यावत् । नादिपदेन जिहादीनां ग्रहः । घोरान्धकार- निकरे त्वगादिना गन्ययोध्ययोरेतद्धटैतभूतलादिकयोरेख योऽयमप्रामाणिकः आश्रयायिभावस्तद- भावत्य त्वगादिगन्यत्वात् सार्शनप्रत्यक्षज्ञेयत्वादित्यर्थः । योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादिति यदुक्तं तत्प्रत्याह-योग्यानुपलब्धेरित्यादि । नभावत्य या प्रमा प्रमितिस्तन्जनकत्वं योग्यानुपलब्धेरस्माकं नाभिनतमिति पूर्वोक्तं दूपगं न किञ्चिदित्यर्थः । न च कारणाभावादत्यन्तासगोचरानुभवाभावेन प्रतियोगिस्मृत्यनुप- पत्तौ तदभावप्रमानुपपत्तिरिति युक्तम् । एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावादेर्वा- क्यादिभ्योऽनुभवात् । (सुवन० )-प्रतियोगिनोप्रामाणिकत्य पूर्वानुभवतंत्काररूपस्याभावात्तस्मृतेरभावेन तद- भावप्रमितिन त्यानाह-न च कारणाभावादित्यादि । अत्यन्तमसद्रूपं खरविषाणादि, तोचरो योऽनुभवत्तत्याभावेन कुतत्तभावः इत्याह-कारणाभावादिति । तथाविध किञ्चित्कारणं नास्ति येनात्यन्तासतोऽनुभवः त्यादित्यर्थः, इत्यनुभवाभावेन प्रतियोगिनोऽप्रामाणिकत्व स्मृत्यनुपपत्तौ । तदभावेति । तत्यात्यन्तासतो योऽभावत्तन प्रमायाः प्रत्यक्षादेः प्रमितेरनुपपत्तिरिति न च युक्त मिति संदखः । नत्र हेतुमाह-एतटैतद्भूतलेत्यादिवाक्यादिभ्य इति । अत्र आदिपदेन लिङ्गा- भाससंग्रहः। न च एतद्धटैतद्भूतलयोराश्रयायिभावस्य जातत्वाजनिष्यमाणत्वाहा कधं तस्यात्यन्ताभाव इति वाच्यम् । यस्य घटस्य एतद्भूतलाश्रयाश्रयिभावो न जातो, नापि भविष्यति, तस्य घटस्य एतद्भूतलेन आश्रयायिभावो निष्पमा- णक इति तद्भावस्यात्यन्ताभावत्वेन स्वीकारात् । (भुवन०)-एतटैतवलसंयोगत्य जातवाननिष्यमाणत्वावा अत्यन्ताभावसिकावत- मानोऽयुक्त हत्याशङ्कयाह-न चैतहटेतदित्यादि । इति न च वाच्यमिति सन्बन्धः । क्यनर्थः । चतर्वथा उतड्पं स्वरविषागादि, तत्ववात्यन्ताभावो युक्त, विवक्षितयोरेतयोतु घटभृतल्योरा- अयायिभावो जातो वा भावी वेति कथं तस्यात्यन्ताभावो युधिनानिति पराशहां प्रड्दर्य सिद्धान्तवादी गृहस्वाभिनायनाविर्भावयति-यस्य परस्येत्यादि । यत्य घटत्य एतद्धृतलेन सह आत्रचायिभावः सन्यन्धः कदापि न जातो नापि भावी, तत्य घटत्यैततलेन विवक्षितभूतलेना- अवाचिभावो निप्पमाणकः प्रमाणामाहाः । प्रत्यक्षादेः प्रमाणन्य तत्रानुदयादिति, तदभावत्यैन- दैततलाप्रमाणिकावयायिभावाभावत्यैव अत्यन्ताभावत्वेन स्वीकारादिति पदार्थः । यहा एतदैतद्धृतलयोराधयायिभावो जातो भविष्यति वा, तदुभय- व्यतिरिक्तो यः एतद्धटैततलयोराश्रयान्नयिभावो निप्पमाणका, तस्याभावो- ऽत्यन्ताभावः । यः पुनरंतद्धटतद्भूतलयोराश्रयानयिभाव आसीत् , तस्येदानी- मभावः प्रध्वंसः । यः पुनरंतदैततलयोराश्रयाअयिभावो भविष्यति, नस्ये- दानीमभावः प्रागभार इति व्यवस्था । १२ महाविधाय ·भुवनगुन्दरसूनिकलटी कागुन (भुवन०)-" सर्वव्याल्याबिकल्पानां गमिष्टं प्रयोजनम् । पूर्वजापरितोगो वा गाशिर्वा निपान्तरे ।।" इति विषयान्तरव्यात्य पशान्तरमाह-यदा एतदित्यादि । तदुभयव्यतिरिक्तो भूतभा- व्येतदाश्रयायिभावहयभिनः माश्रयायिभावो न कयापि जातो न भावी यश्च वर्तमानः सोऽपि च । तस्यापि जन्मनोऽतीतत्वेन जातत्वात् । तेन तदुभगव्यतिरिक्त्यनेन भूतभाविभवन- तिरिक्तोऽसनेवाश्रयाश्रयिभावोऽप्रामाणिक उपात्तः । ततस्तस्याभावोऽत्यन्ताभाव इति पक्षान्तरार्थः। एतस्मादनन्तरोक्तपक्षस्य निपेचमुखरचनावैचित्र्येणैव भेदो, न त्वर्यत इति भावः । कथं तप्रिया. अयिभावस्य प्रारप्रध्वंसाभारयोर्व्यवस्था इत्यत आह-यः पुनरेतदित्यादि । अथ यदि इह भूतलेऽयं घटो नास्तीत्यत्र एतन्टैतद्भूतलयोराश्रयायि- भावो निष्पमाणकः प्रतिपिध्यते, तर्हि घटोत्पत्तेः प्रागूध्वं च घटावयवेषु घटो नास्तीत्यत्रापि एतद्धटावयवतद्धटयोराश्रयायिभाव एव तत्कालीनो निष्प- माणका प्रतिपिध्यतामिति गतं प्राक्प्रध्वंसाभावाभ्यामित्युच्यते, तत्राप्यो- मित्येवोत्तरम् । दिविध एव घभावः, अन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति । यश्च कार्योत्पत्तिपूर्वक्षणे कार्यसमवायिकारणयोराश्रयायिभावो निष्पमाणकः, तस्यात्यन्ताभावः प्रागभाव इत्युच्यते । यश्च कार्योत्पत्त्युत्तरक्षणे कार्यसम- वायिकारणयोराश्रयायिभावो निष्पमाणकः, तस्यात्यन्ताभावः प्रध्वंस इत्यु- च्यते शास्त्रकारैः, न तु प्राक्प्रध्वंसाभावौ अत्यन्ताभावाद्भिन्नाविति । (भुवन०)-अथ परो व्यवस्थाभङ्गं शङ्कते-अथ यदीहेत्यादि । यद्येवंविधः आश्रयात्र- यिभावो निष्प्रमाणकः सन् प्रतिपिच्यते, तदा अतिप्रसङ्गात्प्राक्प्रध्वंसाभावयोर्व्यवच्छेद एव न स्यादि- त्याह-तहीत्यादि । घटो यदोत्पन्नो नास्ति तदा मृदूपेषु घटावयवेषु यदा घटो विनष्टस्तदा कपालरूपेषु घटावयवेषु च घटो नास्तीत्यत्राप्येतद्धटैतद्धटावयवयोराश्रयायिभाव एव तत्कालीनो घटानुत्पाद- विनाशकालिको भवद्युत्या निष्प्रमाणकः सन् प्रतिषिध्यताम् । तस्य च प्रतिपेधे प्रागभावप्रध्वंसा- भावावेव प्रतिषिद्धौ स्याताम् । अप्रामाणिकाभावस्य अत्यन्ताभावरूपत्वेन स्वीकारात् । तथाच सति गतमेव प्रागभावप्रध्वंसाभावाभ्यामित्यर्थः । इति पूर्वपक्षिणोक्ते सिद्धान्त्याह-ओमिति । यत्त्व- याभ्यधायि तदेवमेव । एतदेवोपपादयति-द्विविध इत्यादि । अन्योन्याभावात्यन्ताभावरूपी द्वावेवाभावौ शास्त्रकाराणां संमतौ । प्राक्प्रध्वंसाभावौ तु अत्यन्ताभावरूपावेव, न तु मिन्नौ । एतदेव दर्शयति-यश्चेति । घटपटादिकं यत्कार्यं तस्योत्पत्तिपूर्वक्षणेऽनुत्पत्तिक्षणे । कार्यसमवायीति । कार्यं घटपटादिकं, समवायिकारणं मृत्तिकातन्त्वादि, तयोर्य आश्रयायिभावोऽसद्भूतत्वान्निष्प्रमा- णकस्तस्यात्यन्ताभावः प्रागभाव इति । यश्चेति । कार्यस्य घटादेरुत्पत्त्युत्तरक्षणे विनाशक्षणे कार्य- समवायिकारणयोर्घटमृदादिरूपयोराश्रयायिभावस्यात्यन्ताभावः प्रध्वंस इति । १ इत्युच्येत, तत्रा इतिथ पुस्तकपाठः। २'कारणानि मृत्तिकातन्तुरूपाणित इति छ.द. पुस्तकपाठः । ।

·१०२ महाविधाविडम्बनम् । ९१ : स्तया अत्यन्ताभाव एव । . यता अनुत्पत्तिः प्रागभावः । स च निराश्रय एव। घटो नोत्पद्यते इत्येव प्रतीतेः । एवं विनाशः प्रध्वंसः । सोऽपि निराश्रय एव । घटो विनष्ट इत्या- अयानवच्छेदेनैव प्रतीतेः । यस्तु समवायिकारणनिष्ठः कार्योत्पत्तेः प्राग्वं च दहेदानी घटो नास्तीत्यभावः प्रतीयते, स तूक्तरीत्या अत्यन्ताभाव एवेति । (भुवन०)-परमतप्रसिद्धचा अभावस्वरूपं निरूपयति-यद्वा अनुत्पत्तिरित्यादि । घटादे- रनुत्पत्तिः प्रागभावः । अनुत्पत्तेरपि कार्यसमवायिकारणयोराश्रयाअविभावाभावादत्यन्ताभावतो न भेद इत्याह-स चेति । आश्रयानवच्छेदेनेति । आश्रयस्यापरिक्षानेन समवायिकारणसंसर्ग- मन्तरणेत्यर्थः । कतईत्यन्ताभावोऽत्राह-यस्विति । घटादिकार्यत्योत्पत्तौ विनाशे च समवाचि- कारणं मृल्लादि । 'स्वतमवेतकार्योत्पादकं समवायिकारणमिति तहक्षणात् । तत्र यः समवाचि- कारणनिष्टः कार्योत्पत्तेः पूर्व पश्चाचेहेदानी घटो नात्तीत्यभावः प्रतीयते, स तूता या पूर्वत्र रीति- अथ एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावाभावे प्रमाणं प्रवर्तमानं किमभावमा- त्रं गोचरयति, किंवा एतद्धदैतद्भूतलाश्रयायिभावविशेषितमभावम् । आये नाभावविशेपसिद्धिः। द्वितीयेऽपि निष्पमाणकविषयं प्रमाणं चेति व्याहतमित्यु- च्यते । तन्न । आभासप्रतिपन्ने निष्पमाणके तद्भावविशेषस्यैव प्रमाणविष- यत्वात् , स्मृते कुम्भादौ तदभावविशेषस्येव । (भुवन०) अत्यन्ताभावः प्रमीयते न वा । न चेदसिद्धः, प्रमीयते चेत्तत्र विकल्पद्वये. नाशहते-अयैतद्धटेति । एतदैतद्भूतलयोर्यः मात्रयायिभावत्तदभावे प्रवर्तमानं प्रमाणम- भावमात्रं गोचरपति, किंवा मात्रयायिभावेन विशेपितमभावम् । आत्रयाअयिभावं तदभावं च गोचरयतीत्यर्थः । पशद्वयमपि दूषयति-आये इति । एतत्प्रतियोगिकोऽयमभावः इत्येवमभाववि- शेर्पत्यासिद्धिः । अभावमानत्यैव ग्रहणात् । निष्पमाणकेति । निष्पमाणकत्याश्रयाअयिभावादेवि- पयोऽप्रमाणं चेति व्याघातः । यदि निप्पमाणकविषयं तर्हि प्रमाणं कथमिति, मन प्रतितमाधत्ते-- तन्नेति । आभासेन प्रमाणाभासेन प्रतिपन्ने निष्प्रमाणके माश्रयात्रयिभावादौ तदभावविशेषत्यैव प्रमाणविषयत्वात् । अचं भावः । संसर्गादिराभासप्रतिपन्नः संसर्गाभावविशेषश्च प्रमाणप्रतिपन्नः । स्मृते कुम्भादाविति । यथा स्मृते कुम्भादौ मनसि सद्रूपत्वेनाभावात् निष्पमागकेऽपि स्मृतकुमा- भावविशेषत्य प्रमाणविषयत्वमित्यर्थः । अथ निष्पमाणकाभावे किं प्रमाणम् । एतद्धदैतद्भूतलाश्रयायिभावो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षमेव । अनुमानं च-एतचक्षुः एतच्चक्षुर्जन्यप्रामाणिकप्रति- योगिकविषयत्वरहिताभावप्रमाजनकं, चक्षुष्ट्वात् अन्यचक्षुर्वदित्यादिकम् । इत्यलमतिविस्तरेण । १ 'विशेषणल्या इति छ पुस्तकपाः।

·९२ गुनगुन्यागारिकती केवलान्वयिनि धर्म वानकमार- ऽपिन। . स्वस्मिन्वृत्तिरवर्तनेन सहिता व्यावनिमंत्रामिता ॥' इति । (भुवन०)-एतमरित्यादि । गमगातादिविनाशिताः । प्रामाणिक प्रमाणयाशः प्रतियोगी यस्याभावस्य स प्रामाणिकप्रतियोगितः । स पियो गरमा शानस्य तत्मामाणिकप्रतियोगिक विषयम् । एतगार्जन्यं च तत्प्रामाणिकप्रतियोगिविषयं न, तस्य भावः तत्सम् । तेन रहितो योऽभावः तस्मिन या प्रमा प्रमाणं तस्या जनकम् । अत्रैवगर्जन्यप्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वरहिताभावो द्विधा स्यात् , अनेतमनुप्रायः प्रामाणिकप्रतियोगिकोऽभावो वा, एतपशुप्रयोऽनामाणिकप्रतियो- गिकोऽभायो वा । आयो यद्यपि प्रामाणिकप्रतियोगिविषयत्यरक्षितो नास्ति तथाप्येतगर्जन्यं यत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वं तेन रहितः एव । द्वितीयो यथप्येतगनुमयित्वरहितो नास्ति तया- प्येतचक्षुर्जन्यं यत्मामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वं तेनै रहितो नास्ति एन । तत्रायः पक्षः पक्षे व्याहतः। न घेतचक्षुर्यः एतरानुपा न गृायतेऽभावस्तस्य प्रमाजनकम् । द्वैतीयीकस्तु पक्षे सिध्यन्नप्रामाणिक प्रतियोगिकामावस्य चाक्षुपत्वं साधयति । आयो विकल्पश्च सपक्षे प्रयोजकः । अथ व्यावृत्त्य- चिन्ता । चक्षुरुक्तसाध्यवदित्युक्ते दृष्टान्तभागे सिद्धसाध्यता, तद्व्यावृत्त्यर्थमेतदिति । भावप्रमा. जनकत्वेनार्थान्तरं वारयति-अभावप्रमेति । अन्योन्याभावादिप्रमाजनकत्वेनार्थान्तरं पराकरोति- मामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वरहितति । अप्रसिद्धविशेषणतां दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं च परिहर्तुमे- तचक्षुर्जन्येत्युक्तम् । आदिपदेनैतच्छ्रोत्रमेतच्छ्रोत्रजन्यप्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वरहिताभावप्रमा• जनकं श्रोत्रत्वादन्यत्रोत्रवत् इत्यादिसंग्रहः । 'मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वेऽपि चेत्यादिवृत्तस्याद्यपादं व्याख्याय द्वितीयम- वतारयति-केवलान्वयिनीति । स्वस्मिन्निति । प्रमेयत्वादिहेतोः स्वस्मिन्वृत्तिरवृत्तिश्च व्याहते- त्यर्थः । इह स्वस्मिन्वृत्तीत्यादिपदे सहितशब्दः समुच्चयाभिप्रायेण बोद्धव्यः । दृश्यते हि समुचयेऽपि सहितपदप्रयोगः । तद्यथा-"रोहिणीसहितमुत्तरात्रयमिति श्रीपतिवचने । तथाहि-प्रमेयत्वादिकं स्वस्मिन् वर्तते न वा । आद्ये व्याघातः । न हि तदेव तस्मिन् वर्तते इति संभवति, माता वन्ध्येतिवत् । यथो हि या माता सा वन्ध्या न भवत्येवेति नियमः । एवं यत्प्रमेयत्वाश्रितं. अभिधेयत्वादिकं प्रमेयं, यच्च प्रसेवत्वाश्रयः, तत्प्रमेयत्वं न भवत्येवेत्येतावपि नियमौ । १ वाधकान्तरमा इति घ पुस्तकपाठः । २ तेन रहिता या अभावप्रमा तस्याः जनकम् । अत्रैतचक्षुर्ज. न्यप्रामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वरहिताभावप्रमा द्विधा स्यात् , अनेतचक्षुर्जन्याप्रामाणिकप्रतियोगिकाभावविपया वा, एतच्चक्षुर्जन्याप्रामाणिकप्रतियोगिकाभावविपया वा । आद्या यद्यापि प्रामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वरहिता नास्ति तथाप्येतचक्षुर्जन्यत्वविशिष्टं यत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वं तेन रहिता एव । द्वितीया ययप्येतचभुर्ज- न्यत्वरहिता नास्ति तथाप्येतचक्षुर्जन्यत्वविशिष्टं यत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वं तेन रहिता अस्त्येव । तत्रायः इति अधिकः पाठः च पुस्तके वर्तते । ३त् । तथा हि इति थ पुस्तकपाठः।

·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । ९३ "... . (भुवन०)-पक्षद्वयेऽपि व्याघातं दर्शयति-प्रमेयत्वादिकमिति । न हि तदेवेति । न हि प्रमेयत्वे प्रमेयत्वं वर्तत इति सम्भवति, आत्मात्रयवाचकतर्कात् । दार्टान्तिकमाह-एवं- यत्ममेयेत्यादि । अभिधेयत्वादिकं यत्प्रमेयत्वेनाश्रितं, यच्च घटादिकं प्रमेयं प्रमेयत्वधर्माश्रयः, तत्प्रमे- यत्वं न भवत्येव । अयमाशयः । अभिधेयत्वादिधर्मपु घटादिल्पप्रमेयेषु च प्रमेयनं वर्तते । परमभिधे. यत्वादिकं प्रमेयं च प्रमेयत्वल्पं न सम्भवति । तेनाभिधेयत्वप्रमेयत्नादौ प्रमेयत्ववर्तनेऽपि प्रमे- चत्वल्पनाभावात् प्रमेयत्वे प्रमेयत्वं न वर्तत एव । इत्येतावपि नियमाविति । आद्यो नियमोऽभि- धेयत्वादिधर्ममाश्रित्योपपादितः । द्वितीयस्तु प्रमेयं घटादिक धर्मिणमाश्रित्योक्त इति नियमद्ध- यस्यापि साफल्यम्। अथ या माता सा वन्ध्या न भवति, या च वन्ध्या सा माता नेत्युभय- नियमो व्याघातस्थले दृष्टः । प्रकृते तु यत्प्रमेयत्वाश्रितं न तत्प्रमेयत्वमिति नियमसत्त्वेऽपि यत्प्रमेयत्वं न तत्प्रमेयत्वाश्रयः इति प्रतिवादिनं प्रति नियमो न सिद्धः । असाधारणत्वात् । तेन न व्याघातः इत्युच्यते । तन्न । एक- नियमेन व्याघातोपपत्तो द्वितीयनियमस्य निरर्थकत्वात् असाधारणेऽपि व्याप्ते- वक्ष्यमाणत्वाचेति । द्वितीये पक्षे प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वव्याघातः । न हि स्वस्माद्यावृत्तः केवलान्वयी चेति संभवति । (भुवन०)-प्रकृते विति । यत्प्रमेयत्वाश्रितं न तत्पमेयत्वमिति सत्त्वाभिधेयत्वादौ निय- मसजावेऽपि, यत्प्रमेयत्वं तत्प्रमेयत्वत्या त्रयो नेति नियमः प्रतिवादिनं वैदोपिकादिकं प्रति न सिद्धः । असाधारणत्वादिति । पक्षमात्रवृत्तित्वेन सपनवृत्तिरहितत्वादताधारणत्वमित्यर्थः । आचार्यः प्रत्यु- त्तरयति-तन्नेति । प्रनेयत्वाश्रितस्य प्रमेयत्वाभावच्यात्या एकनियमेन व्यापातोपत्ती द्वितीयनि- चमो निरर्थक इत्यर्थः । असाधारणे इति । साधारणेऽपि नियमे व्यातिहत्तरत्र केवलव्यतिरक्य- नुमानादो वश्यते इत्यतश्च प्रमेयत्वादिकं सस्मिन् वर्तते न वेति विकल्य आयो निरन्तः । संप्रनि द्वितीयं निरस्वति-द्वितीये पक्षे इति । न हि स्वस्मादिति । एन्नास्वालादपि यो ब्यावृत्त. स केवलान्वीति न संभवति । फेवलान्वयित्वत्य सर्ववतुनिष्टत्वरूपत्वात् । एवं केवलान्वयिनं धर्म निरत्येदानी रेवलान्वपिना घमंण मत कस्यचि- दपि हेतोाहिर्न घटते इत्याद- साध्याभाववाभिनन्यविरही धृमादिलपस्थिनि- याप्तिः सा नदि केवलान्यवना पर्नेग मंगच्यते ॥२॥ इति । साध्याभाववृत्तित्वाभावो हि व्याप्ति: व्यान्चत्वं अविनामावः इति चोच्यते । नत्यैदान्वयव्यतिरेकान्यां धनादिनिष्टत्यानुमिन्यहनाचार- । माया निदलेच एनकार। 'पानीपुरार! १. - पणी ·। । ९४ भुगनगुन्दरसारिकताटी फागुतं णात् । न च केवलान्वयिना धर्मेण कस्यचिदपि हेतोः साध्याभावयत्तित्वा- भावरूपा व्याप्तिः शश्यावगन्तुम् । केवलान्वयिनि साध्याभावबप्रतीतौ तवृत्तित्वाभावस्य दुरधिगमत्वात् । (गुवन० )-सागाभागादाश्रितत्नागिरह इत्यापितसं उगाकरोति-साव्याभाववद्र- त्तिवेत्यादि । साध्यस्य गोऽभावः विपक्षः, ता तिलाभायो व्यतिरेकगाप्तिः । व्याप्यत्वमविना- भावः इत्येतो व्याः पर्यागौ। धूमादिलपस्थितिरिटयेतव्याचष्टे-तस्यैवेति । तस्यैव अविनाभाव- स्यैव । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । रात्र धूमस्तान बहिः, यत्र बदिन भवति तत्र धूमोऽपि न भवतीत्येवं धूमादिनिष्ठस्यानुमितिः अनुमानं, राङ्गतायभारणान् । 'व्याप्तिः सा न ही 'त्यादि व्याख्याति न च केवलान्वयिनेत्यादि । नच केवलान्वयिना धर्मेण महाविद्यासाध्यादिरू- पेण कस्यचिदपि प्रमेयत्वादिहेतोः, साध्याभावयन्तो महाविद्यासाध्यरहिताभावाः, तत्र गृत्तित्वा- भावरूपा व्यतिरेकव्याप्तिः संभवति । इह हेतुमाह केवलान्यायिनीति । केवलान्वयिनि हेतौ साध्यस्यापि केवलान्वयित्वात्तदभावस्यैवाभावात् साध्याभाववदप्रतीतो साध्याभाववत्सु वृत्तित्वा- भावस्य दुरधिगमत्वात् , महाविद्यायां विपक्षाभावात् साध्याभावववृत्तित्वमेव दुरधिगममिति प्रतियोगिज्ञानाभावात् कुतस्तरां साय्याभावववृत्तित्वाभावावगम इत्यर्थः । अथ न साध्याभाववदृत्तित्वाभावो व्याप्तिः, किन्तु अनौपाधिकः संवन्धः, स चाभिधेयत्वादिना प्रमेयत्वादेः शक्यावगम इति मन्यसे । तन्न। किमभिधेयत्वव्यापकः प्रमेयत्वाव्यापकश्च धर्म उपाधित्वेनाभिमतः प्रमितो न वा । आये तदभावप्रतीतिर्वाधिता । द्वितीये तद्भावप्रतीतिरशक्या प्रतियोग्य- प्रमितेरिति । यावन्तोऽभिधेयत्वादिसाध्यव्यापकाः तावत्सु प्रमेयत्वादिसा- धनाव्यापकत्वं निषिध्यते । यावन्तश्च मेयत्वादिसाधनाव्यापकाः, तावत्सु अभिधेयत्वादिसाध्यव्यापकत्वं निषिध्यते । तस्मादनौपाधिकत्वसिद्धिरित्यपि न युक्तम् । प्रकृतसाध्यव्यापकप्रकृतसाधनाव्यापकधर्माप्रतीतौ तद्भावस्य भगिसहस्रेणाप्यधिगन्तुमशक्यत्वात् । (भुवन०) उदयनमतमाशङ्कते--अथ न साध्याभावेति । यत्र साध्यसाधनयोः सम्बन्धे उपाधिन भवति, सोऽनौपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिः । स चाभिधेयत्वादिनेत्यादि । शब्दोऽभि- धेयः प्रमेयत्वात् घटादिवदित्याद्यनुमाने विपक्षाभावादनौपाधिकः संबन्धः शक्यावगमः । अत्र चाभिधेयत्वादिधर्मो यदुपात्तस्तदुपलक्षणम् । एवमन्येऽपि महाविद्यासाध्यादयः केवलान्वयिधर्मा अत्र ज्ञेयाः । तथाहि-महाविद्यायां स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिसाध्यस्य सर्व- वस्तुनिष्ठत्वात्केवलान्वयित्वेन विपक्षाभावाद्यस्य कस्याप्युपाधेरावश्यकपक्षेतरदोषग्रस्तत्वेन अनौपा- धिकसंवन्धत्वं शक्यावगममित्यर्थः । अथ दूपयति-तन्न । किमभिधेयत्वेत्यादि । साधनाव्या- पकः साध्यव्यापकः उपाधिरित्युपाधिलक्षणम् । तत्र अभिधेयत्वसाध्याव्यापकः प्रमेयत्वसाधना.

·महाविद्याविडन्यनम् । - व्यापको चः उमापिलेनाभिमतः, स प्रमित प्रमाणेन गृहीतो न वा! विल्सयमपि निलोडयति- आये तदभावेति । चदि स नायिः प्रमितस्तर्हि तदभावनतीतिर्कविता । प्रमाणगृहीवत्य बस- दृतत्वेन करीनशक्यत्वात्। द्वितीये इति। यशुपाधिरप्रमितः, कयं तर्हि तदभावप्रतीतिः कर्तुं शक्या । प्रतियोगिनः उपाधेप्रतीतः। प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानोभावः इति वचनात् । मय पुनरप्याशढ़ते- यावन्त इत्यादि अनौपाधिकास्वसिद्धिरित्यन्तेन । अयनर्यः यः उपाधिरभिधेयत्वादिसायच्या. पको भवति स प्रमेयत्वादिसायनाम्यापको न भवति । पञ्च मेयत्नादितावनाव्यापकः सोऽभिवेय- त्वादिसायचापको न भवतीत्युपायः साधनान्यापक्ताच्यच्यापलल्पसंपूर्णलक्षणाभावात्रानु- मानेषुजनोपाधिक्तंबन्मत्ततितिः।जय नाचार्य उत्तरपति इत्यपि न युक्तमिति । हेतुमाह- प्रकृतसाव्येत्यादि । प्रवननिषेयत्वादिसाध्यं तत्व व्यापकः, प्रकृतं मेयत्वादिसायनं तत्याच्याप- यो धनः उपापिल्झना, सत्याप्रतीतो प्रतियोगिज्ञानाभावात् तदभावत्य उपाविलक्षणधर्मा- भावत्य भडितहलेग प्रचारसहलेगाप्यधिगन्तुं परिज्ञातुमशस्यत्वान् । एवं सति धूमानुमानादिष्वपि अनौपाधिकत्वमशक्याधिगममिति चेत् । एवमस्तु । न नः काचित्क्षतिः । (भुवन०) अवनभिहिते परोऽविप्रतापराइयति–एवं सति धूमानुमानेत्यादि । जोपाधिकः संवत्यो व्याप्तिरित्यत्नाभिरस्त्रीकरणानाचं प्रसङ्ग इत्याह-एवमस्त्विति । अध नियमो व्याप्यत्वम्। नियमश्चायोगव्यवच्छेदः । स चाभिवेयत्वादि- साध्यस्य मेयत्वादिसाधनवन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः शक्योऽधिग- न्तुमिति मन्यते । तदपि न । अभिधेयत्वादिसाध्यनिष्टस्य मेयत्वादिसाधन- वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहत्य व्यापकत्वेन मेयत्वाद्यनिष्ठतया मेय. त्वादीनां व्याप्यत्वभङ्गस्य दुरपन्हवत्वात् । (नुवन०) जय प्रकारान्तरेण व्यातिविषयानाशड्डां कुरने-अय नियमः इति । यत्र सायनं तत्र साम्येन भायमेवेति चो नियनः, देव तापनत्य सायेन व्यान्यवन् । अयोगव्यव- च्छेद इति । साधनत्य साध्येन सह अयोगो न किन्तु योग एव । स चाभिषयति । स च ल्योगव्यवच्छेदोऽभिधेयवादितान्यत्व मेयवादितावनवन्तो घटात्माइयः, तेषु निष्टो बोयन्ता- भावः, तत्य यातियोगिवं, तदभार सन्चो नान् । बयनाशयः मेवनादिसायनवन्नु अभिधे. पत्वादिसाचत्य बनायो नास्तीत्येवारता पत्र हेतुः तत्र सान्येन भाज्यमेवेत्येवं यातिरन्तीत्यर्थः । दूपयति-तदपि नेत्यादि । नेवत्वादिसायनामु निटो योऽदन्वाभावः तन्य यातियोगित वहिरहत्य अभिषेपलादिसायनिष्टत्य । व्यापकलेनेति । अभिधेवत्वादिकं सायं ब्यापक, तकियो पोपलादिवन्निपात्यन्तामारातियोगितामावः सोऽपि दापनिवन व्यापक एवं त्यदः । मेयत्वावनिष्टतयेति । बयाः कोहि नवत्वादिनिटालन्नाभारप्रतियोगितामावोऽभि- धेरवादिसायनिष्टो ल्यापर से मेयत्वादिहचनिष्ट एन ! मेयत्नाविन्यायनिय व्यायन ।

·भुगनमुन्दरसूरिकसटी कायुनं व्यापकत्वाभावात् । यथा गैव घटे सत्तास्ति न सैव पटे इति । व्याप्यत्वमास्यति । पूर्व शाभि धेयत्नादिसाध्यस्य मेयत्वादिसाननवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावो व्यामिरुना । सा च साध्य- साधनोभयनिष्टा स्यात् । मेयत्वादिवभिष्टात्यन्ताभावातियोगित्वविरहा यः साध्यनिष्ठः स सायन- निष्ठ इति मेयत्वादीनां गयाप्यत्वं व्याप्तिः, तस्य भङ्गो दुरपन्हन एवेत्यर्थः । अथ मेयत्वादिसाधनयन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वनिरहोऽभिधेयत्वा. दिसाध्यनिष्टो व्याप्यत्वमनुमानाङ्गमिति पे । तन्न । साध्यस्यैवंरूपच्याप्यत्वा- वगमेऽपि पक्षधर्मत्वानवगमात् । अवगमे वा अनुमानवैयात् । न च साध्यगतं व्याप्यत्वं साधनगतं च पक्षधर्मत्वमनुमानाङ्गमिति युक्तम् । व्या- प्तिपक्षधर्मतयोः समानाधिकरणयोरनुमितिजनकत्वस्योभयवादिसिद्धत्वात् । (भुवन०)-अस्मन्मते साध्यगतं व्याप्यनं, न तु साधनगतमिति पराभिप्रायं प्रकटयति- अथ मेयत्वादिति । मेयत्वादिसाधनवनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहो य: एवाभिधेयत्वादि. साध्यनिष्टः तदेव साधनस्य साध्येन व्याप्यत्वमिति भावार्थः । ग्रन्थकारः परिहरति-तन्न । साध्यस्येत्यादि । साध्यस्य अभिधेयत्वादेर्यद्यप्येवरूपं केवलसाध्यगतं व्याप्यत्वमवगतं, परं तथापि पक्षधर्मत्वमवगतं नास्ति । पक्षधर्मता च विलोक्यते । यतोऽनुमानस्य द्वे रूपे व्याप्यत्वं पक्षवर्मता च । तत्रान्यतररूपानवगमेऽनुमानमेव न स्यात् । अवगमे वेति । साध्यस्य यदि पक्षधर्मता अवगता तदा अनुमानवैयर्थ्यम् । साध्यस्य पक्षधर्मताव्यवस्थापनार्थमेवानुमानकरणात् । न च साध्येत्यादि । साध्यगतं हि व्याप्यत्वं, पक्षधर्मत्वं च साधनगतमिति भिन्नाधिकरणे व्याप्यत्वपक्षधर्मते अनुमानान- मिति न च युक्तम् । हेतुमाह-व्याप्तिपक्षेति । व्याप्तिपअधर्मतयोः समानाधिकरणयोरेकाधि- करणयोरित्यर्थः । अथ यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः साध्यस्य तत्त्वं व्याप्यत्वम् । तच प्रमेयत्वादीनां घटते इति ब्रूपे । तन्न । यद्वन्निष्ठेत्यत्र यच्छब्देन, तत्त्वमि- त्यत्र च तच्छब्देन किं प्रमेयत्वादिस्वरूपं विवक्षितं, तमो वा कश्चित् । नाद्यः। हेतुस्वरूपातिरिक्तव्याप्यत्वानङ्गीकारे व्याप्यत्वासिरित्वात् । न द्वितीयः । प्रमेयत्वादिव्यतिरिक्तस्य यत्तच्छदार्थस्य निर्वतुमशक्यत्वात् । (भुवन०) महाविद्यावादी शङ्कते-अथ यान्निष्ठति । यच्छदेन प्रमेयत्नादिहेतवः, तद्वत्यु निष्ठो योऽत्यन्ताभावः तस्य यत्प्रतियोगित्वं तद्विरहो यः साध्यस्य । तत्वमिति । तस्य साथ नस्य भावः तत्त्वं व्याप्यत्वम् । साधनत्य साध्यवन्निष्ठत्वं व्याप्यत्वमित्यर्थः । विकल्पैः परिहरति- तन्न । यदित्यादि । यद्वन्निष्ठेत्यत्र यच्छब्देन, तत्त्वं व्याप्यत्वमित्यत्र च तच्छब्देन च किं प्रमेय. त्वादिस्वरूपं विवक्षितं तद्धमों वा । प्रमेयत्वादिधर्मो वेत्यर्थः । आद्यं पक्षं दूपयति-नाय इत्यादि । यद्वनिष्ठेत्यत्र यच्छन्दैन, तत्वं व्याप्यत्वमित्यत्र च तच्छब्देन किं प्रमेयत्वादिस्वरूपं विवक्षितं तद्धर्मों १ वैयर्यम् । न इति ग पुस्तक पाउः।

·--- -~- PvtnamHi-fnairnet महाविद्याविहन्वनम् । १५ - वा । प्रयत्नाविधनों वेत्यर्थः । नाचं पझं दूषयत्ति-नाच इत्यादि । हेतुखल्पादधिकं यद्या- प्यत्तं तदनङ्गीकारे व्याप्यत्वं व्याभिः तत्या असिद्धिरेव । अयमभिप्रायः-साधनत्य हि व्याप्य साप्येन त्यान् । तत्र यदि साधनमात्रखरूपमेव व्याप्यत्वं खोक्रीयेत, तर्हि हलाभासत्यापि व्याप्यत भवेदिति व्यायत्तस्यासिद्धिव । द्वितीयं पलं दूपयति-न तिीय इति । प्रमेयवादिन्यतिरि- चल्य यत्तश्छन्नार्थत्य विचागतहतेन निर्वनुत्नशक्यत्वात् । यत्तच्छदार्थो मेयत्वादिकमेव । तस्य भावः तत्त्वं व्याप्यत्वमित्यपि न । तस्य भावः किं तस्य धर्ममात्रं धर्मविशेपो वा । आचे मेयत्वस्य सर्वव्याप्यता- पत्तिः । द्वितीये तदनिन्नक्तिरिति । (भुक्नः)-चनच्छदार्थः इति । यत्तच्छदारों मेयत्वादिकमेव नापरं किमपीयर्थः । परोकं विकल्पयति-नस्य भाव इति । तन्य मेयत्वादेवः । नायविकसनत्यापयति-आये मेयत्वस्येति । यदि यवन्य तज्ञाको व्याप्यवरूनो धर्ममानिनीयते, तदा मेयवन्य सर्वधर्म- प्यतापत्तिः स्यात् । अयं भारः-तत्य भावो व्याप्यवनियुदन् । तत्र पदि व्याय भयतन्य धर्मः, तर्हि मेयत्वं व्याप्यं जातमव । पञ्च व्यावं तद्धि ब्यारेन वायते एवंति मेयत्वत्य . व्यायपत्वेन घटत्ववादितवान्दता प्रसन्दत । नानि च मेयावत्य व्यायत्वम् । तत्य त्यापकरूपत्वात् । तत्काल प्राच्यः पयः क्षोदक्षनः । द्वितीयं नित्यति-हितीय इति । तत्य मेव- त्वादिसंबन्धिनी विशेषवर्मत्य निर्मातत्य प्रतिपादनानितिः । अथ अविद्यमानविपक्षावे सति सपने सत्वं नेयत्वादीनामभिधेयवादि- व्याप्यत्वमिति मन्यसे ।तन । अविद्यमानविपक्षत्वं नाम विपक्षानावः । तया न किंदिलान्दयिनि विपक्षः प्रमिता न वा। आये दिपक्षाभावतीनेवाचितवन व्याप्यत्वालितिः। द्वितीयेऽपि विपशामिला तदभावनियाप्यत्वामिन्दिः ! (मुना )-भूपगतं नमानेभपाविद्यमानेति । विहान मद म मर पन्तदेव दवावमाननियेपनादिना पेन कापलः । भवन निगर-न्यादि। दिन्पति दो दर्गपति-आये किति ! पद विक्षः प्रभवी विमादी- निदोरनी सभा र नामा का पति.. या निरः । हिजोदि । पहिलो नमः, मदान- སེས་གསལཨ་པ༌ पद मि दनिति किश विभाभावस्थानुमित्रा देवतव्यनियन्वयव्यानिलिविंदा- मानविक्षपोरनुमितिजनमानामनाः । नारी सन्मन्द ममितिजनल सरकारतिय देवलयनिगरिजोनिनिजनतामारनाः । पन अन्दर- व्यनिरशिपति कालरापांपन्यवादुनिदिजनरलं निम्न्नन ।

·९८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०)-केवलान्वयिनि विपक्षाभावः किमप्रयोजकः प्रयोजको वा । आये पो ययूमिनिगमानविपक्षत्वे सतीत्यादिलक्षणमभ्यधायि, तस्य लक्षणत्यासम्भवः । द्वितीयेऽतिप्रसङ्ग, तमेव दर्शयति-किञ्च विपक्षेति । यदि विपक्षाभावोऽनुमानाई, तदानीं केवलव्यतिरेकिणोऽन्व गव्यतिरेकिणश्च हेतोर्विपक्षसत्त्वेनानुमितिजनकत्वं न स्यात् । अनन्तरोक्तव्याप्यत्वलक्षणेऽविग. मानविपक्षत्वं दूपयित्वा सपक्षे सत्त्वमपि दूपयति-सपक्षे इति । ननु यथान्वयव्यतिरेकिणि सपक्ष- सतम्य प्रयोजकत्वं, तथा केवलान्वयिन्यपि सपक्षसत्त्वस्य प्रयोजकत्वं भविष्यतीति पराभि मागमारागाह-एतेनेत्यादि । एतावतान्वयव्यतिरेकिण्यपि हेतौ सपक्षसत्त्वापरपर्यायस्या- नयम यदनुमितिजनकत्वं तनिरस्तम् । इदमत्र तत्त्वम् । अन्वयव्यतिरेकिणि सपक्षसत्त्वस्य प्रगोजमस्याभावात्येवलान्वयिन्यपि तस्य न प्रयोजकत्वम् । एतेन व्याप्यत्वलक्षणे सपक्षे सत्त्वमा गुमान मन्तव्यम् । तस्मात्साध्याभावववृत्तित्वविरहो व्यतिरेकापरपर्यायो व्याप्यत्वमनुमा. नीजमिति स्थिते केवलान्वयिनो व्याप्यवासिद्भिर्दुरेति । तदिदं यथेष्ट- चारिणा महाविद्यया मंमगमनुभवतः केवलान्वयिनः प्राणान्तिकं प्रायश्चि नः । ननवेशेषिकादीनां केवलान्वयिनं निराकुर्वतामपसिद्धान्तः । सूत्र काग्भाग्यकाराभ्यां कचिदपि तदव्युत्पादनात । टीकाकारादीनां चास्माभि- रनादाणात । आदरणे वा तदीयकेवलान्वयिव्युत्पादनस्य परमतत्येन यामानात् ॥ इनि श्रीदाकिन्यायाचार्यपरमपण्डितभट्टवादीन्द्रविरचिते महाविगा- विटम्पने कंवलान्यायभायो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥ २ ॥ { भवन मनिगगन मिद्धं स्वमनमुपसंहानि-तम्मान्माध्यामायति । माया का विदा विपश्वनना भायो व्याप्यत्वं व्यतिरेकच्यामिरित्यर्थ:-कवलान्वर्यानि । २ व्याय-धं व्यानिम्नन्या अमिद्धिरित्यर्थः-नदिदं यथेष्ट्रनि । अग्रानुकोऽपि मानवनिधिोपणन महाविद्याया अतुलनीयमागेरयति । नम्याश iii - प्रकाशनं ममममेव । गकारादिपूर्वा नाययुगादिनकवलान्यायिनो भंग कम बार-नच वापिकति । अन्धकली दिशापिका, नत्र योपिकादीनां कयन्त्र अति लिमिटान्द दिन च वाध्यमित्यर्थ:-नदव्युत्पादनादिनि । नस्य क... नामदन-माकागानापिदि । टीकाकाराः कन्दीकिग्णावल्यादिटीक अनी जमा पदयदय नादियान, कथं नयनादानियाद-मादी गति। मदन दाद परमानेन टया-पानयानयः । viewerment marrierfram. Mara-24TH: " Partal wa HAPP Areeramanimalsexmart ·अथ तृतीयः परिच्छेदः । नमस्यामो दूरीकृतभवनभङ्गं भगवतो वपुर्विचारम्भस्थितिलयनिदानं पुररिपोः। यदत्दृष्टं भोगैरपि दलितकामं करुणया भवानीभ्रूभङ्गप्रणयकलहेभ्यः स्पृह्यति ॥ १ ॥ (नुवन०)-केवादिनध्यमङ्गल्यश्चरनमङ्गलमाचशे-नमस्याम इत्यादि । वयं नमत्यानो ननकुलः । वि, वयुः । कत्य, पुररिपोः श्रीमहादेवत्य । किंभूतं वपुः दूरीकृतेत्यादि । भवन्मु- लत्तिः, भट्टो विनाशः । तो दूरीकृतौ चैन तत्तया । एतावता शाश्वतमित्यर्थः । पुनः कीदृशं वपुः- विश्वारम्भेत्यादि । विश्वारन्नो निर्माणम् । यिविरवत्यानम् । ल्यो विनाशः । तेषां निदान कारणम् । यद्पुभानरत्तुष्टं इलिवानमपि भवानीभूनकरणयकलहेभ्यः तृयति । न्नु यद्येवंविध पुस्तता भवानीस्ताक्षरानो विद्ध इत्याह-कल्णयेति । एवावता नीरागोऽपि सत्करणदेव गौरीनादियत इत्यर्थः ।। १ ॥ उपाधिच्याधिनिघृतमन्वयव्यतिरकिणम् । मत्वोद्भिन्नमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः ॥२॥ (नुवन० )-महाविद्यामवर्वकानां निराकरण सोच्दयेन प्रस्तावपति-उपाधीति । जन्वयन्यतिरेकिंग प्रयोगनुवाविहान्याधिना कन्नं नत्वा ज्ञात्वा गनिनाः अन्तर्भूतम्ययत्ता- वकटित महाविद्या देते उनिहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः । बजायन्तेति क्रियाव्या- हारः । कन्वयन्यतिरकिनुपाधिदतिं दावा विवादित्यादितार्किक केवलान्वयिलेन महाविद्याः त्रित इयः॥२॥ तेषामेष विशेषेण निराकरणसंनमः । श्रीसिंहधर्माध्यक्षेण वादीन्द्रेण विधीयते ॥३॥ (नुवन ) नेपामिति । तेषां शिवादित्यादिनार्किकागां वादीन्द्रेन श्रीसिंहनस्वरस्य धादिजारिणा निराकरण क्रियते इतिः ॥३॥ असिद्धविरुद्धानेकान्तिक्त्तत्प्रतिपक्षकालात्ययापदिष्टाः पञ्च हेत्वाभासाः सूत्रकारादिभिर्युत्पादिताः। अतिदोऽपि वेधा, पक्षधर्मत्वासिदो व्याप्यत्वासिश्च । तत्र न यद्यपि महाविद्याहेतुः पक्षधर्मवासिः, तथापि व्यायवासिडो भवत्येवेति व्युत्ता- दितं द्वितीयपरिच्छे । नमुनमः इति च पुलपाः सादिकम्पनलेवादि चरममाटमा इस्पनो यांनी २६ पुत्लस्पोनालि ! ३ ' रिने' इति ६ पुलासाः ।

·FrrN.4.4-... १०० भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं किञ्च, अथ नृतनतर्कज्ञमनःकुमुदचन्द्रमाः। महाविद्यातमःस्तोममुपाधिरुपढौकते ॥४॥ यो भगिस्थनिवृत्तिमत्त्वरहितो' यदर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्यादुपाधिर्भुवः । भङ्गो विनाशः । स विद्यते यस्य असौ भनी । अनित्य इत्यर्थः । तत्र स्थिता निवृत्तिरत्यन्ताभावः । तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वं । तेन रहितः इत्यर्थः । तदनेन अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितत्वं अश्रावणत्वादीनाम- नित्यत्वरूपसाध्यव्यापकत्वं दर्शितम् । यदर्जिते मेयतेति । येन अश्रावणत्वेन वर्जिते अश्रावणत्वात्यन्ताभाववति शब्दत्वादौ मेयतेत्यर्थः । तदनेन मेयत्व वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमश्रावणत्वादीनां मेयत्वादिसाधनाव्यापकत्वं दर्शितम् । सः श्रुतिगोचरत्वविरहः श्रवणेन्द्रियग्राह्यत्वात्यन्ताभावः । मेयत्वे साधनाभिमते, उपाधिर्भवेदित्यर्थः । (भुवन०)-असिद्धोऽपि द्वेधेति । पक्षस्य यो हेतुधों न स्यात्स पक्षधर्मत्वासिद्धो, यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वात् घटवदिति । व्याप्यत्वासिद्धश्च साधनस्य साध्येन यद्याप्यत्वं तेनासिद्धो व्याप्तिशून्य इत्यर्थः । औपाधिकन्यौप्तिकञ्च व्याप्यत्वासिद्धः । यद्यपि महाविद्याहेतुः मेयत्वादिः पक्षे शब्दादौ वर्तनान्न पक्षधर्मत्वासिद्धः-तथापीति । तथापि व्याप्यत्वासिद्धो व्याप्तिशून्यो भवत्येवेति द्वितीयपरिच्छेदे प्रत्यपादि । व्याप्तिशून्यो व्याप्यत्वासिद्ध इति पुरापि प्रादर्शि। औपाधिक्रव्याप्तिकोऽपि व्याप्यत्वासिद्धो भवतीति तदुपपादनायाह-किंच । अथेत्यादि । उपाधिरुपढौकते । कं । महाविद्यारूपतमःस्तोमम् । किंविशिष्टः उपाधिः-नूतनेति । नूतना ये तर्क- ज्ञास्तेपां मनांस्येव कुमुदानि तत्र चन्द्रमाः । वादिप्रयुक्तमहाविद्यानुमानादिखण्डनाचित्ताहादक इत्यर्थः । उपाधेश्चन्द्रत्वारोपणान्महाविद्यातमःस्तोमनिराकरणं युक्तमेव ॥ ४ ॥ अथोपाधिदोषोद्भावनाय पद्यमाह-यो भङ्गिस्थेत्यादि । पूर्वार्धे व्याचष्टे-भङ्गो विनाश इति । तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वमिति । नन्वत्र तद्वत्त्वं तत्प्र- तियोगित्वं कथं, यतो भङ्गिस्थनिवृत्तिमन्तोऽनित्याः पदार्थाः । कथं तर्हि तेषां प्रतियोगित्वम् । पत। सर्व वस्तु हि खनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगि । न हि घटे घटोऽस्ति आत्माश्रयात् । तस्माद्बटो " स्यादेवेति तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वं समीचीनमेव । तेन रहित इति। .: उपाधेरत्यन्ताभावो नास्तीति परमार्थः-तदनेनेति । अनित्यत्ववन्तोऽनित्य- १ रहिते यं इति घ पुस्तकपाठः। २ धिर्धवम् । इति घ पुस्तकपाठः। ३ 'व्याप्तिकोऽपि व्या छ तत्र न यद्यपीति । । नटार.. . पुस्तकपाठः।

·---+mmuN-anema महाविद्याविडयनम् । पदार्थाः, तेषु निष्ठो योऽयन्ताभारत्तत्य यत्प्रतियोगिलं, तेन यद्रहितत्व, तनावणवादीनानुपावी. नामनित्यलपसाव्यत्य ल्यापलं दर्शितम् । इदमत्र हृदयम् । यत्र यत्रानिलवं तत्र तत्रात्रावण यथा घटानावित्येवमुपाधेः साध्ययापकत्वम् । तदननेत्यादि । तत्तत्मात्कारणात् बनेन अनन्तरो- तेन मेयत्ववन्तो मेयभावः तेषु निष्टो योऽत्यन्ताभावः तत्य चन्द्रतियोगितं तत्रावणबादीनां मेववादिताधनत्याच्यापालमित्ययः । एतावता मेयत्ततावनैवत्वपि जत्रावणतोपाधिर्नास्ति । तया च यत्र यत्र मेयत्र तत्र तत्र नत्रावण नास्ति, शब्द्धवादो मेयत्वतत्त्वेऽपत्रावणवाभावादित्य- त्रावणवत्य साधनान्यापकत्वम् । श्रवणेन्द्रियेति । जाणत्वमित्यर्थः । अयमभिप्रायः । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम् । साध्यं च तदेव यन्प्रितिपन्नं प्रति पक्षे मेयत्वेन बोधयितुमभिप्रेतम् । अयं शन्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणं इत्यत्र अनित्यत्वं च परं प्रति पक्ष मेयत्वेन बोधयितुमभिप्रेतम् । तस्मानित्यत्वरूपसाध्यव्यापको मेयत्वादिसा- धनाव्यापकः श्रोत्रग्राह्यात्यन्ताभावः उपाधिर्भवत्येव । (नुवन)-अत्रावणवं नोपाधिः, नित्ये गगनादो सत्रावणवोपाधिसज्ञावऽप्यनित्यत्व- सायाभावेन सनच्यातिनलाभाचादित्याशङ्कयाह-अयमभिप्रायः इति । अत्र समन्यातिर्न विवक्षिततिभावः । किं तत्ताव्यं यत्र व्यापक उपाधिरत्राह-साध्यं चेति । पझे मूलानुमानपक्षे शब्बे इत्यर्थः । अयं शन्दः वसंतरेत्यादि । उपलक्षणं चेहम् । तेनात्र बन्यान्यपि पूर्वोतनहावि- द्यानुमानानि मन्तज्यानि । अथ साध्यव्यापकः साधनाव्यापक इत्यत्र साध्यपदेन व्यापकत्वाभिमतं विवक्षितम् । प्रकृते च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकर- णत्वं व्यापकम् । न च तस्य श्रावणत्वात्यन्ताभावो व्यापकः । पक्षीकृतशब्द- तदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वदत् शब्दत्वादिनिष्ठात्यन्ताभावप्र- तियोगित्वात् । तेन साध्यव्यापकताभावान्नायनुपाधिरिति मन्यसे । तन्न । किं व्यापकत्वाभिमतव्यापक साधनाव्यापक इत्युपाघिसामान्यलक्षणं, किंवा प्रकृतसाध्यसाधनसंबन्धोपाधिलक्षणम् । नायः । व्याघातात् । यत्किभिवाप- कॉभिमतव्यापकस्य स्वात्मादितिनित्सायनव्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वानु- पपत्तेः । नापि द्वितीयः । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकर- णत्वव्यापकमेयत्वच्यापकस्य भवभिनङ्गीकारालश्यलक्षणयोरप्यसिद्धः, सिद्धी वा सोपाधित्वत्य दुवारत्वादिति । 'सापन मा ति उद इला!मा नि वल्लरपाः।३'तसादार- कते सति प्रतिसापनामापरवनावि इति व पुन्ताः! ४ 'सापकलामि' इति च पुन्तरपार, ·यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वात् घटवदिति । व्याप्यत्वासिद्धश्च साधनस्य साध्येन यद्याप्यत्वं व्याप्यत्वासिद्धो व्याप्तिशून्यो भवत्येवेति द्वितीयपरिच्छेदे प्रत्यपादि । व्याप्तिशून्यो व्याप्यत्रासिद्ध भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं किञ्च, अथ नूतनतर्कज्ञमनाकुमुदचन्द्रमाः । महाविद्यातमःस्तोममुपाधिरुपढौकते ॥४॥ यो भनिस्थानिवृत्तिमत्त्वरहितो' यदर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्याडुपाधिर्धवः । भङ्गो विनाशः । स विद्यते यस्य असौ भनी । अनित्य इत्यर्थः । तत्र स्थिता निवृत्तिरत्यन्ताभावः । तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वं । तेन रहितः इत्यर्थः । तदनेन अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितत्वं अश्रावणत्वादीनाम- नित्यत्वरूपसाध्यव्यापकत्वं दर्शितम् । यदर्जिते मेयतेति । येन अश्रावणत्वेन वर्जिते अश्रावणत्वात्यन्ताभाववति शब्दत्वादौ मेयतेत्यर्थः । तदनेन मेयत्व वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमश्रावणत्वादीनां मेयत्वादिसाधनाव्यापकत्वं दर्शितम् । सः श्रुतिगोचरत्वविरहः श्रवणेन्द्रियग्राह्यत्वात्यन्ताभावः । मेयत्वे साधनाभिमते, उपाधिर्भवेदित्यर्थः । (भुवन० )--असिद्धोऽपि द्वधेति । पक्षस्य यो हेतुधमों न स्यात्स पक्षधर्मत्वासिद्धो, तेनासिद्धो व्याप्तिशून्य इत्यर्थः । औपाधिक्रव्याप्तिकञ्च व्याप्यत्वासिद्धः । यद्यापे महाविद्याहेतुः मेयत्वादिः पक्षे शब्दादौ वर्तनान्न पक्षधर्मत्वासिद्धः-तथापीति । तथापि तत्र न यद्यपीति। इति पुरापि प्रादर्शि। औपाधिकव्याप्तिकोऽपि व्याप्यत्वासिद्धो भवतीति तदुपपादनायाह-किंच । अथेत्यादि । उपाधिरुपढौकते । कं । महाविद्यारूपतमःस्तोमम् । किंविशिष्टः उपाधिः-नूतनेति । नूतना ये तर्क- ज्ञास्तेषां मनांस्यैव कुमुदानि तत्र चन्द्रमाः । वादिप्रयुक्तमहाविद्यानुमानादिखण्डनाचित्ताहादुक इत्यर्थः । उपाधेश्चन्द्रत्वारोपणान्महाविद्यातमःस्तोमनिराकरणं युक्तमेव ॥ ४ ॥ अथोपाधिदोपोद्भावनाय पद्यमाह-यो भझिस्थेत्यादि । पूर्वार्ध व्याचष्टे-भङ्गो विनाश इति । तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वमिति । नन्वत्र तद्वत्त्वं तत्र तियोगित्त्रं कयं, यतो भनि स्थनिवृत्तिमन्तोऽनित्याः पदार्याः । कथं तर्हि तेषां प्रतियोगित्वम् । उच्यते । सर्व वस्तु हि स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि । न हि घटे घटोऽस्ति आत्माश्रयात् । तस्माद्बटो पटनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगी स्यादेवेति तद्वत्तं तत्प्रतियोगित्वं समीचीनमेव । तेन रहित इति । अनित्यपदार्थेषु उपाघेरत्यन्ताभावो नास्तीति परमार्थः-तदनेनेति । अनित्यत्ववन्तोऽनित्य- । 'रइिते य इनि व पुलकपाटः। २ निर्धवम् । इति घ पुस्तकपाठः । ३ 'ध्याप्तिकोऽपि व्या छ पृन्दवनाः।

·.... महाविद्याविडम्बनम् । व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेन पक्षीकृतशब्दे एव मेयत्वपक्षीकृतशब्दतदितरवृत्ति- त्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वयोव्याप्तिभङ्गादित्यवेदि । इदमेव चान्यत्रा- प्युपाधिदूषणत्वबीजम् । (भुवन०)-आशकते कथमिति । अत्योपाधेरित्यर्थः । आचार्यः प्रत्याचष्टे--अश्रावण- त्वति । अत्रावणवं यः उपाधियापकत्तत्य निवृत्तावनित्यत्वं साध्यरूपं व्याप्यं निवर्तत एव । तथा हि-चत्र यन्त्र अनित्यत्वं तत्र तत्र अनारणत्वं यथा घटादौ । यत्राश्रावणतं न स्यात्तत्रानित्य- त्वमपि न, यथा शब्दत्वे नित्यत्वेन वादिप्रतिवादिनोः संमते । एतावता उपाधिनिवर्तमानः साध्य गृहीत्वा निवृत्तः । किं तहीत्याह-पक्षीकृतशब्दे इति । पझीकृतशब्दे एव यन्मेयत्वसाधनं पक्षी- कृतेत्यादिमहाविद्यासायं च तयोाप्तिभङ्गात् । अयमर्थः । उपाविधमों व्याप्तिः साधने चकान्ति, अपापुष्पयो लौहित्यं स्फटिकोपल इवेत्युपाविना साध्यसाधनयोाप्तिभङ्गः । इदमेव चेति । अन्यत्राप्यनुमानेपूपाधे पणत्वमेवमेवेति भावः । यहा स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वं अनित्यत्वेन विशेष्य अश्रावणत्वमुपाधिर्वक्तव्यः । तथाहि-यत् एतच्छन्दैतच्छब्देतरनिष्टत्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वे सति अनित्यं, तत् अश्रावणमिति साध्यव्यापकत्वम् । अभ्रावणत्वं च मेयत्ववत् शब्दत्वादिनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगीति साध- नाव्यापकम् । तेन भवत्युपाधिः । न चाभिप्रेतसाध्यव्यापकस्य विशेषितसाध्य- व्यापकस्य चोपाधित्वेऽतिप्रसङ्गः । एवंविधोपाधिमतामनुमानत्वानङ्गीकारात् । तन्द्रहितेषु च स्वतः एवातिप्रसङ्गानिवृत्तिरिति । अन्यथा व्यापकत्वाभिमतसाध्य- व्यापकस्यापि उपाधित्वे प्रवर्तमानस्यातिप्रसङ्गस्य कः शास्ता इति । (भुवन०)-प्रकारान्तरेणोपाधि व्युत्वादयति-पता स्वस्वंतति । स्वत्वेतरेलादिनहा- विचाताध्यमनित्यत्वेन विशिष्टं कृत्वा मारणलनुपार्विक्तव्यः । एतदेवोपायः साध्यव्यापकत्व- दर्शनपूर्वकं दर्शयति-तथा हाति । यदेतच्छन्दत्यादिनहाविद्यासाध्यवत्त्वे सति अनित्यं तदधावणं, यथा घटादि । उपाधेः साध्यव्यापकता प्रदर्य साधनाव्यापकतामाह-अश्रावणत्वं चेति । भयत्ववचच्छन्दत्वादि तत्र निष्टो योऽत्यन्ताभावन्तत्य प्रतियोगि अनावमत्वम् । एतावता मेयत्व- साधनवति शब्दवादावत्रावणकल्पोरावरत्वन्तानावः । शनेबलतलावऽप्यत्रावणवत्व जतज्ञा- वान् । आशापूर्व परिहरति चाभितेति । अभिप्रेतसाध्यननित्यत्वम् , विशक्तिसाव्यं महा. विद्यासत्कन । हेतुमाह-एदवियति । एवंविधोपाधिनताननुमानानामित्यर्थः । तद्रहितविति । एवंविधोपाधिरहितेपु स्वयमेवातिप्रतानिवृत्तेः । अन्यथेति । एवंविधोपाविरहितानुमाने बैनि अति- प्रतहकरणे । व्यापकल्लाभिमतेति । व्यापकत्वेनाभिमतं मुख्यं यत्ताध्यमग्निनत्वादि तद्व्यापकत्या- १ अस्या' अत्र साध्यसाधनयोग्याप्तिः । सा अभावणवेन सोगराधिश इत्यधिकं च पुस्तक श्यते । पुष्पटौहि' इति च पुन्तरपाः। 'पपि अपना इति छद पुन्नक.पाठः। -- ·१०२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन० ) अत्रे महाविद्यावादी शहते-अथ साध्येति । ध्यापकत्वेनाभिमतं व्यापक स्वाभिमतभित्यर्थः । प्रकृते चेति । प्रकृते प्रस्तुते महाविद्यानुमाने पक्षीकृतत्यादिकं व्यापकं साध्य न्यस्तम् । न च तस्येति । न च तस्य महाविद्यासाध्यस्य स्वस्वेतरेत्यादिकस्य श्रावणत्वात्यन्ता- भावोऽश्रावणत्वोपार्व्यािपकः । हेतुमाह-पक्षीकृतेति । पक्षी कृतशब्देत्यादिमहाविद्यासाव्यस- हितं यच्छन्दत्वादि तत्र निष्टो योऽत्यन्ताभावरतस्य प्रतियोगित्वात् अश्रावणवोपाधेरित्यर्थः । एतावता महाविद्यासाध्यवति शब्दत्वेऽश्रावणवस्याभावाद्यत्र महाविद्यासाध्यं तत्रोपाधिरित्युपाः साध्यव्यापकत्वं नास्ति । फलितमाहतेन साध्येति । आचार्यों दूपयति-तन्नेति । व्यापक- त्वेति । व्यापकत्वाभिमतं साध्यमित्यर्थः । किंवा प्रकृतसाध्यसाधनेति । प्रकृतसाव्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापक उपाधिरिति विशेषलक्षणं वा विवक्षितमिति भावः । आद्यं दूपयति-नायः इति । व्याघातं स्पष्टयति-यत्किचियापकेति । व्यापकं च तदभिमतं च व्यापकाभिमतं सायं यत्किञ्चिदनित्यत्वादि, तद्व्यापकस्य स्वात्मादि यत्किञ्चित्सा. धनमश्रावणत्वादिरूपमेव, तस्य व्यापकत्वादुपाघेः साधनाव्यापकत्वानुपपत्तिः । स्वात्मादीत्या स्वात्मशब्दः पूर्वोक्ताश्रावणवोपाध्यपेक्षः । अयमाशयः-घटादयो नित्याः अश्रावणवादात्मादिव- दित्याद्यनुमाने नित्यत्ववादिना कृते योऽश्रावणवादिहेतुः, स एतदुपाविरूपः एवेत्यप्रावणत्वाद्युपा- धिरेतस्य साधनस्य व्यापक एवेति साधनाव्यापकत्वं नोपपद्यतेत्यर्थः । द्वितीयमुत्थापयति-- नापि द्वितीय इति । पक्षीकृतशब्देत्यादि । साध्यव्यापकस्य मेयत्वसाधनाव्यापकत्योपाधेर्भवद्भिर- स्वीकारालक्ष्यलक्षणयोः, लक्ष्य उपाधिः, लक्षणं प्रकृतसाध्यव्यापक इत्यादिकं विशेपलक्षणं, तयोरप्य- सिद्धेः । लक्षणत्वस्वीकारे तु तस्योपाधित्वमेव स्यादित्याह-सिद्धौ वेति । अथ महाविद्याविरोधिनामपि साध्यव्यापकः साधनाव्यापकः इत्युपाधि- सामान्यलक्षणं वा विरक्षितम् । उभयथापि पूर्वदोषापत्तिरिति मन्यसे । तन्न । अस्माभिः साध्यपदेन पक्षनिष्ठतया विप्रतिपन्नं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन ज्ञाप्य- स्थानित्यत्वस्य प्रकृतस्य विवक्षितत्वात् । तेन अनित्यत्वव्यापको मेयत्वाव्या. पकः इति प्रकृतोपाधिविशेषलक्षणम् । (भुवन०)-चोद्यपरिहारसाम्यरूपया प्रतिबन्धा परः शङ्कते-अथ महाविद्येति । महाविद्याविरोधिनां भवतामपि साध्यव्यापकेत्यादिविकल्पयोः पूर्वदोप: स्यादित्यर्थः । ग्रन्थकारः प्रत्युत्तरयति-तन्नेति । अस्माभिः साध्यपदेन महाविद्यासाध्यं न विवक्षितं, किन्तु पक्षे शब्दादौ नेष्टतया विप्रतिपन्न प्रतिवादिनं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन अनित्यत्वं विना साध्यप्रतीतिर्न स्यादि- अपर्यवसानेन ज्ञाप्यमनित्यत्वं विवक्षितम् । एतावता किमुक्तं भवतीत्यत आह-तेनेत्यादि । ोय उपाधिरावणत्वादिरूप इति भावः । कथं पुनरस्य दोषत्वमिति चेत् । अश्रावणत्वव्यापकनिवृत्तौ अनित्यत्व. - १ अथ महा इति च पुस्तक पाठः ।

·. .. . ... .. ५०३ महाविनाविडम्बनम् । व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेन पक्षीकृतशब्दे एव मेयत्वपक्षीकृतशब्दतदितरवृत्ति- त्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वयोव्याप्तिभङ्गादित्यदेहि । इदमेव चान्यत्रा- प्युपाधिदूषणत्ववीजम् । (भुवन० )-आवरते-कयमिति । अत्योपाधेरित्ययः । आचार्यः प्रत्याचष्टे-अश्रावण- त्वति । अधावणलं यः उपाधिापकत्तत्य निवृत्तावनित्यत्वं साध्यल्पं व्याप्यं निवर्तत एव । तथा हि-चत्र चत्र अनित्यत्वं तत्र तत्र अत्रावणत्वं यथा घटादौ । चत्रात्रावण न स्यात्तत्रानित्य- त्वपि न, यथा शन्दत्वे नित्यत्वेन वादिप्रतिवादिनोः संमते । एतावता उपाधिनिवर्तमानः साध्यं गृहीत्वा निवृत्तः । किं तहत्यिाह-पक्षीकृतशब्दे इति । पक्षीकृतशब्दे एव यन्मयत्वसाधनं पक्षी- कृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यं च तयोर्याप्तिभङ्गात् । अयमर्थः । आविधमों व्याप्तिः साधने चकात्ति, जपायुप्पैथों लोहित्य स्फटिकोपल इवेत्युपाविना साध्यसाधनयोाप्तिभङ्गः । इदमेव चेति । अन्यत्राप्यनुमानेपूपाधेर्दूषणत्वमेवमेवेति भावः । यद्वा स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वं अनित्यत्वेन विशेष्य अश्रावणत्वमुपाधिर्वक्तव्यः । तथाहि-यत् एतच्छन्दैतच्छदेतरनिष्ठत्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वे सति अनित्यं, तत् अश्रावणमिति साध्यव्यापकत्वम् । अश्रावणत्वं च मेयत्ववत् शब्दत्वादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति साध- नाव्यापकम् । तेन भवत्युपाधिः । न चाभिप्रेतसाध्यव्यापकस्य विशेषितसाध्य- व्यापकस्य चोपाधित्वेऽतिप्रसङ्गः । एवंविधोपाधिमतामनुमानत्वानङ्गीकारात् । तद्रहितेषु च स्वतः एवातिप्रसङ्गनिवृत्तिरिति । अन्यथा व्यापकत्वाभिमतसाध्य- व्यापकस्यापि उपाधित्वे प्रवर्तमानस्यातिप्रसङ्गस्य कः शास्ता इति । (भुवन० )-प्रकारान्तरेणोपाधि व्युत्तादयति यहा स्वत्वेतरेति । स्वत्वैतरेवादिनहा- विद्याताध्यमनित्यत्वेन विशिष्टं कृत्वा अश्रावणवनुपार्विजन्यः । एतदेवोपाधेः साध्ययापकत्व- दर्शनपूर्वकं दर्शयति-तथा हीति । यदेतच्छन्देत्यादिनहाविद्या साध्यवत्त्वे सति अनित्यं तनावणं, स्था घटादि । उपाये. सायच्यापरतां प्रदर्य साधनान्यापतानाह-अश्रावणत्वं चेति। नेयत्ववचच्छन्दत्वादि तत्र निष्टो योऽयन्ताभावन्तत्य प्रतियोगि अत्रावणत्वन् । एतावता मेयत्व- साधनवति शब्दवादावप्रावणवरूपोपावरत्वन्ताभावः । शब्दमेयत्वतजावेऽप्यश्रावणवत्व सतना- वात् । आशापूर्व परिहरति-न चाभिप्रेतेति । अभिनेतताध्यमनित्यत्वम्, विज्ञपिततायं महा- विद्यातत्कन । हेतुनाह-एवंविधति । एवंविधोपाधिमनाननुमानानामित्वयः । तद्रहितप्लिति । एवंविधोपाधिरहितेपु वचनेवातिनसहनिवृत्ते । अन्ययेति । एवंविधोपाधिरहितानुमानपि अति. प्रतफरणे । व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापकत्वेनाभिन्न मुल्यं यत्ताध्यमग्निमत्त्वादि तयापकत्या- १ अत्याग्ने अब साध्यसाधनयोप्तिः । सा अप्रावणवेन सोपाधिश इत्यपिकं च पुस्तक श्यते। पुप्पटौहि' इति च पुस्तकपाः। ३ 'पपि अप्रत इति छद पुन्तरूपाः ।

·. - १०२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन० ) अत्रे महाविद्यावादी शकते-अथ साध्येति । ध्यापकत्वेनाभिमतं व्यापक स्वाभिमतभित्यर्थः । प्रकृते चेति । प्रकृते प्रस्तुते महाविद्यानुमाने पक्षीकृतत्यादिकं व्यापकं सायं न्यस्तम् । न च तस्येति । न च तस्य महाविद्यासाध्यस्य स्वस्वेतरेत्यादिकस्य श्रावणत्वात्यन्ता. भावोऽश्रावणत्वोपार्व्यािपकः । हेतुमाह-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतशब्देत्यादिमहाविद्यासाध्यस- हितं यच्छन्दत्वादि तत्र निष्टो योऽत्यन्ताभावरतस्य प्रतियोगित्वात् अश्रावणत्वोपाधेरित्यर्थः । एतावता महाविद्यासाध्यवति शब्दत्वेऽश्रावणत्वस्याभावाद्यत्र महाविद्यासाध्यं तत्रोपाधिरित्युपाः साध्यव्यापकत्वं नास्ति । फलितमाह तेन साध्येति । आचार्यों दूपयति-तन्नेति । व्यापक त्वेति । व्यापकत्वाभिमतं साध्यमित्यर्थः । किंवा प्रकृतसाध्यसाधनेति । प्रकृतसाध्यव्यापक प्रकृतसाधनाध्यापक उपाधिरिति विशेपलक्षणं वा विवक्षितमिति भावः । माद्यं दूपयति-नाद्यः इति । व्याघातं स्पष्टयति-यत्किञ्चिद्व्यापकेति । व्यापकं च तदभिमतं च व्यापकाभिमतं साध्यं यत्किञ्चिदनित्यत्वादि, तद्व्यापकस्य स्वात्मादि यस्किञ्चित्सा- धनमश्रावणत्वादिरूपमेव, तस्य व्यापकत्वादुपाघेः साधनान्यापकत्वानुपपत्तिः । स्वात्मादीत्यत्र स्वात्मशब्दः पूर्वोक्त श्रावणत्वोपाध्यपेक्षः । अयमाशयः-घटायो नित्याः अश्रावणत्वादात्मादिव- दित्याद्यनुमाने नित्यत्ववादिना कृते योऽश्रावणवादिहेतुः, स एतदुपाधिरूपः एवेत्यश्रावणत्वाद्युपा- धिरेतस्य साधनस्य व्यापक एवेति साधनाव्यापकत्वं नोपपद्यतेत्यर्थः । द्वितीयमुत्थापयति- नापि द्वितीय इति । पक्षीकृतशब्देत्यादि । साध्यव्यापकस्य मेयत्वसाधनाव्यापकस्योपाधेर्भवद्भिर- स्वीकारालक्ष्यलक्षणयोः, लक्ष्य उपाधिः, लक्षणं प्रकृतसाध्यव्यापक इत्यादिकं विशेपलक्षणं, तयोरप्य- सिद्धेः । लक्षणत्वस्वीकारे तु तस्योपाधित्वमेव स्यादित्याह-सिद्धौ वेति । अथ महाविद्याविरोधिनामपि साध्यव्यापकः साधनाव्यापकः सामान्यलक्षणं वा विवक्षितम् । उभयथापि पूर्वदोषापत्तिरिति मन्यसे । तन्न । अस्माभिः साध्यपदेन पक्षनिष्ठतया विप्रतिपन्नं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन ज्ञाप्य- स्यानित्यत्वस्य प्रकृतस्य विवक्षितत्वात् । तेन अनित्यत्वव्यापको मेयत्वाच्या पकः इति प्रकृतोपाधिविशेषलक्षणम् । (भुवन०)-चोद्यपरिहारसाम्यरूपया प्रतिवन्द्या परः शङ्कते-अथ महाविद्येति । महाविद्याविरोधिनां भवतामपि साध्यव्यापकेत्यादिविकल्पयोः पूर्वदोप: स्यादित्यर्थः । ग्रन्थकारः प्रत्युत्तरयति-तन्नेति । अस्माभिः साध्यपदेन महाविद्यासाध्यं न विवक्षितं, किन्तु पक्षे शब्दादौ निष्ठतया विप्रतिपन्नं प्रतिवादिनं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन अनित्यत्वं विना साध्यप्रतीतिर्न स्यादि. त्यपर्यवसानेन ज्ञाप्यमनित्यत्वं विवक्षितम् । एतावता किमुक्तं भवतीत्यत आह-तेनेत्यादि । प्रकृतोऽधिकृतो य उपाधिरावणत्वादिरूप इति भावः । कथं पुनरस्य दोषत्वमिति चेत् । अश्रावणत्वव्यापकनिवृत्तौ अनित्यत्व. इत्युपाधि- १ अथ महा इति च पुस्तक पाठः।

·--Mara प०३ महाविद्याविडम्बनम् । - व्यापकीभूतसाध्यं महाविद्यासकं, तदभाववतो व्याव4त्वमित्यादिव्यवस्था गरीयसी निप्पमाणका। कल्पनालाघवे सति कल्पनागौरववाधकतर्कसनावात् । ननु अस्तु पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु महाविद्यासु अयमुपाधिः। सप- क्षविपक्षादीन् पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यास्तु उपाधिविधुरा एवेत्यत आह- सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतः," इति अयं घटः एतद्धदैतच्छन्दव्यतिरिक्तत्वरहितानित्यान्यः मेयत्वादित्यत्र अश्रावणत्वमुपाधिः । एतच्छन्दनिष्टनया परं प्रति साध्यस्य अनित्यत्वस्य व्याप- कत्वात् । मेयत्वसाधनाव्यापकत्वाच्च । अनित्यत्वरूपसाध्यरहितशब्दत्वादि- व्यावसत्त्वेन पक्षेतरत्वानाक्रान्तत्वाच्चेति । तथा गगनं शब्देतरानित्यनित्य- वृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणं मेयत्वादित्यत्रापि अश्रावणत्वमुपाधिः । एत- च्छन्दनिष्ठत्वेन साधयितुमभिप्रेतस्य अनित्यत्वस्य व्यापकत्वात् , मेयत्याव्याप- कत्वाच । सिपाधयिपितानित्यत्वाभाववतः शब्दत्वादेव्यावर्त्यस्य सत्त्वेन पक्षे- तरत्वानाक्रान्तत्वाचेति । एवं साध्यादीनपि पक्षीकृत्य शब्दानित्यत्वे प्रवर्तमा- नासु महाविद्यास्वंयमुपाधिष्टव्यः । ननु अस्तु नाम अनित्यत्वे प्रवर्तमानातु महाविद्यासु अश्रावणत्वन- पाधिः । अन्वयव्यतिरेकिसाध्यान्तरप्रवर्तमानासु न कश्चिदुपाधिरित्यत्राप्येत. देवोत्तरम् । सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहत इति । यत्र यत्रान्वयव्यतिरेकिणि हेतो यो य उपाधिः, तत्तत्साध्यप्रवर्तमानमहाविद्यालु स स एवोपाधिः पूर्वन्यायन द्रष्टव्यः । यः पुनरन्वयव्यतिरेकी निरुपाधिक पद, तत्साध्यमवर्तमानमहा- विद्याप्पनौपाधिकी एवाल्लु । किं न: छिन्नम् । तदप्रामाज्यस्य वक्ष्यमाणदोप- रपि सिद्धेः। (भुवन० )-तुरीयसादभागमवकारपितुं चोददति । नन्वन्चिति । इ८ जागन्य एतदेवी- तरं सर्ववमुपाघिरमतिरत इनिपापगममिति न तेजोऽपि व्यायने । ननु स म्याने भैजपुरत्वासंतिपत्रादित्यवदयातिविलिः सोऽयं मलनिसाहिदकाननियविकारः मेपलाहकारमादिवदित्वन्या महाविद्यायामप्रात्य मावि देवदेशेवनियमनुभन्दा सहपाह-पत्र पत्रान्दादि । १३ पत्र का पनि मनाने य: कि । तत्तदिति । नवपत्पतिविमानन विधानसभा मनोविदार। मालसामनार ८ मा जनिया ཙཱ་བ་ཡཱནབསམ༌པ༴ ：༌ ཁ་ ·२०४ गुजनगुन्दगरिनटी कागुतं 'युपामित्वेऽतिप्रसस्य कः शान्ता शिक्षगिता । अगमभिगम:-मिभिनुमाने सलो पानानि नाप्युद्धावितेऽतिप्रसारः कयं निमार्गः। ननु अत्र अयं क्षन्दः पक्षः। एतद्यतिरिक्तं च सर्व सपक्षः। तेन विपक्ष रूपव्यावाभावात् अश्रावणत्वस्य पक्षेतरत्वमित्यत आह "शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षेतरत्वभ्रमः" इति। यत् विप्रतिपत्र प्रति पक्षनिष्टतया वादिना साध्यते तत्साध्यम् । तदभाववांश्च विपक्षः उपाधे- ावर्त्यः । तथाविधश्च अश्रावणत्वस्य शब्दत्वादिरेव । तेन व्यावहँसत्वान्न पक्षेतरत्वभ्रान्तिः कर्तव्या। ( भुवन० )-लोकतृतीयपादावतागय आशा कुरुते-नन्वति । पक्षेतरत्वमिति । विनवा हिंसा अधर्मसाधनं हिंसात्वात् ग्लेच्छहिसावदित्यत्र निषिद्धन्त्रमुपाधिः । अस्योपाघेः संयात्र- न्दनादिविपक्षो व्यावयः। संध्यावन्दनादौ निपद्धत्वाभावात् । अत्र च महाविद्यायां विपक्षन्यै- वाभावाद्विपक्षव्यावर्तनाभावेन पक्षः एव व्यावत्योऽस्ति । तथा चोपाः पक्षेतरत्वं दोषः । शब्दत्वादीति । अत्र शब्दत्वाशुपाधेनिवर्त्यमस्ति । यतोऽत्रा श्रावणत्वमुपाधिः । स च शब्दत्वाद- विपक्षाव्यावृत्त एव, शब्दत्वेऽावणत्वाभावादित्युपाधेः शब्दत्वादिविपशी व्यावर्त्यः । तत्मात्रझे. तरत्वभ्रमो न कार्य इत्याशयः । श्लोक तृतीयपादं व्याख्याति । यत् विप्रतिपन्नमिति । विप्रतिपन्न प्रतिवादिनं प्रति यदनित्यत्वादि पक्षे शब्दादौ निष्ठतया वादिना साध्यते तत्साध्यम् । तस्य साम्य स्याभावो नित्यत्वं, तद्वांश्च नित्यो विपक्षः । उपाधेावर्त्य इति । यत्र कुत्राप्युपाधिः स्यात, ते विपक्षे पक्षे च वर्तमानो न विलोक्यते । तथा च सति तस्योपाधेविपक्षः पक्षच व्यावत्यों भवतीति सर्वत्रोपाधेः रीतिः । यत्र च विपक्षो व्यावत्यों न भवेत्तत्र केवलपक्षस्यैव व्यावर्तनादुपाधेः पोतरहवं दोपः । अत्र च तथा नाशङ्कनीयम् । शब्दत्वादिविपक्षादश्रावणवोपाधेावृत्तवादित्यर्थः । नान पाहमुपाधिव्यावर्त्यमाह-तथाविधश्शेति । यत् वादिनो व्यापकत्वेनाभिमतं तद्भाववान् विपक्षः उपाधिव्यावत्यों न त्वन्य इति चेत् । न । सर्वत्र विप्रतिपत्तिगोचरसाध्याभाववतो व्यावय- त्वम् । तथाभूतव्यावर्त्यरहितस्योपाधेः पक्षेतरत्वमित्येतावतैव सकलव्यवस्थोप- 'पत्ती, व्यापकीभूतसाध्याभाववतो व्यावर्त्यत्वं, तथाभूतव्यावर्त्यरहितस्य व पक्षेतरत्वमित्यादिव्यवस्थाया गरीयस्या निष्पमाणकत्वादिति । (भुवन०)-महाविद्यावादी शङ्कते-यद्वादिनो व्यापकेति । व्यापकत्वेन साध्यत्वेनाभि- मतं महाविद्यासाध्यं स्वस्वेतरेत्यादिरूपं तदभाववान्विपक्षः उपाधिना व्यावत्यों, न त्वन्यो भवभि मवो मुख्यानुमानसाध्यविपक्षः इति भावः । आचार्यः उत्तरयति-न सर्वत्रेति । विप्रतिपत्तिगो- चरं यत्साध्यमनित्यत्वादि तदभावो नित्यत्वं, तद्वतो नित्यस्य व्यावर्त्यत्वम् । व्यापकीभूतेति । १ "उपाधेश्या' इति घ पुस्तकपाठः।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १०७ । - लभ्यान्वयव्यतिरकिताध्ययापकत्योपाधेरनुपपत्तिः । अयमभिप्राय:-महाविद्यायां हि अपर्यवसान- : लभ्यानित्यवादिताचसजावेन तस्यापक उपाधिः सन्भवति, नान्यत्र केवलान्वयिपु । तत्रानन्तरो- क्तसाप्चासम्भवात् । तस्मात्केवलान्वयिपूपाधेरभावः इत्यर्थः । इति संक्षेपतोऽस्माभिरुपाधिरुपवर्णितः । महाविद्यानिरासार्थ तन्मूलकषणक्षमः ॥ ५॥ नूलश्लोकस्तु- यो भनिस्थानिवृतिमत्त्वरहितो यर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्यादुपाधिर्भुवः । शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षतरत्वभ्रमः सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतो नो चेन्न हेत्वन्तरे ॥६॥ (भुवन)-प्लोकः स्पष्टः॥ ५ ॥ अथ संनयतेऽभीष्टविरोधस्तकमुन्या। प्रतिवादिमहाविद्याधर्षणाय विचक्षणः ॥ ७ ॥ (भुक्त०)-उत्तरलोकतापर्यमाह-अथ संनद्यते इति । अभीष्टविरोधः संतहते सन्नद्धो भवति । क्या । तमुद्रया तर्कयुक्त्या ॥ ७ ।। धत्तेऽभीष्टविरुद्धतां निगदितो हेतुः समुन्मीलयन् इष्टाभावमभीष्टतुल्यनयतः पक्षे विचारक्षमाम् । इति यधाकधितो हेतुःमेयत्वादिः पक्षीकृतशब्दे तत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यप्रतीत्यपर्यवसानादाद्यभिमतमनित्यत्वं साधयति। तथा पक्षीकृतशब्देतत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्यत्वात्यन्ताभाववन्नि- टाधिकरणत्वं साधयन् पक्ष साध्यप्रतीत्यपर्यवसानस्पानित्यत्वसिद्धितुल्यन्या- येन वाद्यभिमतानित्यत्वात्यन्ताभावं साधयति । तेन वाद्यभिमतानित्यत्वरूप- साध्याभावसाधकत्वादयमभीष्टविरुको विशेषविद इष्टविघातकारी चेत्यु- च्यते । व्यापकत्वाभिमतसाध्याभावव्याप्यत्वं विरुदत्वम् । तज्ञ प्रकृत नास्तीति नायं विरुद्ध इत्यत आह - किञ्चिद्यापकमीप्सितं तदपरं भेदतयोः कीदृशः साध्यत्वे तदभावसाधकतया लोने विन्दस्थितिः ।। ८॥ इति । (भुवनः )-भीष्टविरुद्ध दर्शयदि-इत्तेष्टित्यादि । निगडितो हेतुयत्वादिग्भी- प्रत्य विरलता अभीविरुद्धका तं विचारजनां घने । विवन्ननलीलयन् । कम् । टानावद । इमनित्यत्वा तदभावो नित्यत्वम् । क्लात् । बाटल्यनयता नीनियनं यथा साध्या.

·भुवनसुन्दरसहिनदीका आत्मवदित्यत्र अयममात्मतामैतत्परमाणु गतिरिक्तवाहिनिलागः प्रमेपलाटाविवदितान के उपाभिरबाह- यः पुनरन्वयेति । तदप्रामाण्यम्गेति । निपानिमाविवाया अप्रामाण्यं बय- माणदोपैविरुद्धतानकान्तिकवादिभिरपि सेत्स्यतीत्यर्थः । यः पुनर्ग्युत्पादितमपि साध्यव्यापकं साधनाव्यापक चोपाधि प्रमेयत्वादी न मन्यते, तस्य अयं शब्दोऽनित्यः, सामान्यवत्वे सति अस्मंहायप्रत्यक्ष- त्वादित्यादायपि अावणत्यादिपाधिन स्यात् , अविशेषादित्याह- 'नो चेन्न हेत्वन्तरे,' इति (भुवन० )-चतुर्थपादान्त्यभागतातर्यमाह-~-यः पुनर्ग्युत्पादितमिति । य एवं पूर्वोत्यादि तमप्युपाधि न स्वीकुरुते, तस्य मयं शब्दोऽनित्यः इत्यत्रापि अश्रावणत्योपाधिन स्यात् । अस्ति चात्रोपाधिः । तथाहि । यद्यनित्यं तत्तश्रावणं यथा घटादि । यत्राश्रावणल्वाभावः तत्रानित्यः त्वाभावो यथा शब्दत्वे इति साध्यव्यापकत्वम् । तथा शब्द सामान्ययत्त्वे सति यदस्मद्वायप्रत्यक्षत्र तस्मिन्सत्यपि मश्रावणत्वोपाधेरभावात्साधनाव्यापकत्वं चोपाधेः । शब्दत्वरूपविपशव्यावर्यसत्त्वेन च न पक्षेतरत्वमिति । नो चेन्न हेत्वन्तर इति । यदि पूर्वोपपादितः उपाधिन भवति, तदा हेत्वन्तरे सामान्यवत्त्वे सति अस्मदा प्रत्यक्षत्रादित्यादिकेऽप्युपाधिर्न स्यादित्यर्थः । अथ प्रतीत्यपर्यवसानलभ्यसाध्यव्यापकः तथाविधसाध्याभाववदूपपक्ष व्यावर्त्यवांश्वोपाधिः क्वचिदपि न दृष्टः इति चेत् । न । पक्षे व्यापकीभूतसाध्य साधकं विपक्षादीन् पक्षीकृत्य पक्षे तथाभूतसाध्यसाधकमनुमानमपि क्वचिन्न दृष्टमेव । महाविद्यैव तथा दृश्यते इति चेत् । तर्हि तदुपाधिरपि तथाभूतो दृश्यते इति संतोष्टव्यम् । न चैवं सति सकलकेवलान्बधिप्रामाण्यभङ्ग इति वाच्यम् । तत्मामाण्यस्यास्माभिरनङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा सर्वत्रापर्यवसान- लभ्यान्वयव्यतिरेकिसाध्याभावेन तयापकस्योपाधेरनुपपत्तिरिति । (भुवन० )-परः शङ्कते--अथ प्रतीत्यपर्यवसानेति । प्रतीतेरपर्यवसानेन अभवनेन लभ्यं चदनित्यत्वादिसाध्यं, तस्य व्यापकः, तथाविधं यदनित्यत्वादि साध्यं तस्य योऽभावः, तद्रूपो विषक्षो व्याव_स्तद्वांश्चोपाधिन कापि दृष्टचरः । आचार्यः परिहरति-न पक्षे व्यापकेति । पक्षे विपक्षादौ व्यापकीभूतं साध्यं महाविद्यासाध्यं, तत्साधकं सत् विपक्षादीन्पक्षीकृत्य पक्षे शब्द तथाभूतसाध्यमनित्यत्वादिकं तत्साधकमनुमानमपि कचिन्न दृष्टमित्यर्थः । ननु यदि केवलान्वयी न रवीक्रियते, तदृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्षं मेयत्वाद्धटवदित्यादेः केवलान्वयित्वेन अस्वीकारार्हत्वात्सर्व- शसिद्धिः कथमित्याशङ्कापरिहारायाह--अङ्गीकारे वेति । केवलान्वयिहेतोरङ्गीकारे वा सर्वातु- मानेप्वपर्यवसानलभ्यं यदन्वयव्यतिरेकिणो मूलानुमानस्य साध्यं, तदभावेन व्यापकस्य अपर्यवसान- १ 'अस्मदादिवायेन्द्रियग्राह्यत्वादि इति घ पुस्तकपाठः । २ वणत्वमुपा' इति घ पुस्तकपाठः । ३ तथाभूताह । इति घ पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम्। १०७ - . : लल्यान्वयन्वतिरक्सिाचयापकत्योपाधेग्नुपपत्तिः । अयमभिप्राय:--महाविद्यायां हि अपर्यवसान. : लभ्यानित्यत्वादिसाध्यसनावेन तयापक उपाधिः सम्भवति, नान्यत्र केवलान्वयिपु । तत्रानन्तरो- तसाध्यासन्भवात् । तत्मात्केवलान्वयिपूपाधेरभावः इत्यर्थः । इति संक्षेपतोऽस्माभिरुपाधिरुपवर्णितः । महाविद्यानिरासार्थ तन्मूलकषणक्षमः ॥ ५॥ मूलश्लोकस्तु- यो भझिस्थनिवृतिमत्त्वरहितो यर्जिते सेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्थानुपाधिर्धवः । शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षतरत्वभ्रमः सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतो नो पेन हेत्वन्तरे ॥६॥ (भुवन)-स्टोक. स्पष्टः॥ ५ ॥ अथ संनयतेऽभीष्टविरोधस्तमुद्रया। प्रतिवादिमहाविद्याघर्षणाय विचक्षणः ॥ ७ ॥ (भुवन०)-उत्तरलोकतापर्वमाह-अथ संनद्यते इति । अभीष्टविरोधः संनहते सन्नद्धो भवति । मया । तमुद्रया तयुक्या ।। ७ ।। धत्तेऽभीष्टविरुडतां निगदितो हेतुः समुन्मीलयन् इष्टाभावमभीष्टतुल्यनयतः पक्षे विचारक्षमाम् । इति यथाकधितो हेतुःमेयत्वादिः पक्षीकृतशब्दे तत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यप्रतीत्यपर्यवसानाद्वाद्यभिमतमनित्यत्वं साधयति। तथा पक्षीकृतशब्देतत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्यत्वात्यन्ताभाववन्नि- टाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यप्रतीत्यपर्यवसानरूपानित्यत्वसिडिनुल्यन्या- येन वाद्यभिमतानित्यत्वात्यन्ताभावं साधयति । तेन वायभिमतानित्यत्वरूप- साध्याभावसाधकत्वादयमभीष्टविन्डो विशेषविल्र् इष्टविघातकारी चेत्यु- च्यते । व्यापकत्वाभिमतसाध्याभावव्याप्यत्वं विद्वत्वम् । नव प्रकृते नास्तीति नायं विरुद्ध इत्यत आह- किश्चियापकमीप्तितं तदपरं भेदत्तयोः कीदृशः साध्यत्वे तदभावसापकतया लोक विन्दन्थितिः ।। ८ ॥ इति । (भुवन० )-भीष्टविरुद्धता यावि-इत्तेऽभीष्टेत्यादि । निगदितो हेतुबत्यादिनभी- प्रत्य निरुतता नीविनता, वां विचारमा धने । किं कुर्वन्नमुन्नील्यन । कम्! इशानावन । मनित्यत्वन, दमाशे नित्यत्वम् । फलान । भीडल्यन्यत: कभीमनिल या साम्यते, । - ·१०६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं आत्मवदित्यत्र अयममात्मैतदात्मैतत्परमाणुव्यतिरिक्तवरहितनित्यान्यः प्रमेयत्वावटादिवदित्यत्र कः उपाधिरत्राह-यः पुनरन्वयेति । तदप्रामाण्यस्येति । निरुपाधिकमहाविद्याया अप्रामाण्यं वक्ष्यः माणदोपैविरुद्धतानकान्तिकत्वादिभिरपि सेत्स्यतीत्यर्थः । यः पुनयुत्पादितमपि साध्यव्यापकं साधनाव्यापक चोपाधि प्रमेयत्वादो न मन्यते, तस्य अयं शब्दोऽनित्यः, सामान्यवत्वे सति अस्मद्वाह्यप्रत्यक्ष त्वादित्यादावपि अश्रावणत्वादिरुपाधिन स्यात् , अविशेषादित्याह- 'नो चेन्न हेत्वन्तरे,' इति (भुवन० )-चतुर्थपादान्त्यभागतात्पर्यमाह-यः पुनर्ग्युत्पादितमिति । य एवं पूर्वोत्यादि तमप्युपाधिं न स्वीकुरुते, तस्य अयं शब्दोऽनित्यः इत्यत्रापि अश्रावणत्वोपाधिर्न स्यात् । आ चात्रोपाधिः । तथाहि । यद्यदनित्यं तत्तश्रावणं यथा घटादि । यत्राश्रावणत्वाभावः तत्रानिर वाभावो यथा शब्दत्वे इति साध्यव्यापकत्वम् । तथा शब्दे सामान्यवत्त्वे सति यदस्मद्वाह्यप्रत्यक्ष तस्मिन्सत्यपि अश्रावणवोपाधेरभावात्साधनाव्यापकत्वं चोपाधेः । शब्दवरूपविपक्षव्याव_सत्त च न पक्षेतरत्वमिति । नो चेन्न हेत्वन्तर इति । यदि पूर्वोपपादितः उपाधिन भवति, त हेत्वन्तरे सामान्यवत्त्वे सति अस्मद्वाह्यप्रत्यक्षत्रादित्यादिकेऽप्युपाधिन स्यादित्यर्थः । अथ प्रतीत्यपर्यवसानलभ्यसाध्यव्यापकः तथाविधसाध्याभाववद्रूपपई व्यावर्त्यवांश्चोपाधिः कचिदपि न दृष्टः इति चेत् । न । पक्षे व्यापकीभूतसा साधकं विपक्षादीन् पक्षीकृत्य पक्षे तथाभूतसाध्यसाधकमनुमानमपि क्वचि दृष्टमेव । महाविद्यैव तथा दृश्यते इति चेत् । तर्हि तदुपाधिरपि तथाभूत दृश्यते इति संतोप्टव्यम् । न चैवं सति सकलकेवलान्वयिप्रामाण्यभङ्ग इस वाच्यम् । तत्प्रामाण्यस्यास्माभिरनङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा सर्वत्रापर्यवसान लभ्यान्वयव्यतिरेकिसाध्याभावेन तद्यापकस्योपाधेरनुपपत्तिरिति । (भुवन० ) परः शङ्कते-~-अथ प्रतीत्यपर्यवसानेति । प्रतीतेरपर्यवसानेन अभवनेनल यदनित्यत्वादिसाध्यं, तस्य व्यापकः, तथाविधं यदनित्यत्वादि साध्यं तस्य योऽभावः, तद्वद्रूपो विपक्षो व्यावस्तद्वांश्चोपाधिर्न कापि दृष्टचरः। आचार्यः परिहरति-न पक्षे व्यापकेति पक्षे विपक्षादौ व्यापकीभूतं साध्यं महाविद्यासाव्यं, तत्साधकं सत् विपक्षादीन्पक्षीकृत्य पझे शः तथाभूतसाध्यमनित्यत्वादिकं तत्साधकमनुमानमपि कचिन्न दृष्टमित्यर्थः । ननु यदि केवलान्वयी स्वीक्रियते, तीदृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्षं मेयत्वाद्धटवदित्यादेः केवलान्वयित्वेन अस्वीकारार्हत्वात्स सिद्धिः कथमित्याशङ्कापरिहारायाह-अङ्गीकारे वेति । फेवलान्वयिहेतोरङ्गीकारे वा सर्वाः मानेष्वपर्यवसानलभ्यं यदन्वयव्यतिरेकिगो मूलानुमानस्य साध्यं, तदभावेन व्यापकस्य अपर्यवसा. १ 'अम्मदादिवायेन्द्रियप्राश्चत्वादि इति च पुस्तकपाटः । २ वणत्यमुपा' इति घ पुस्तकपाठ नयाभूताह । इति घ पुस्तकपाठः। ३ ·प०३ महाविद्याविडम्बनम्। लल्यान्वयन्यतिकित्सायन्यापकत्योपाधेग्नुपपत्तिः । अयमभिप्राय:-महाविद्यायां हि अपर्यवसान. : लभ्यानित्यत्वादिसाध्यसमावेन तद्भयापक उपाधिः सन्भवति, नान्यत्र केवलान्वयिषु । तत्रानन्तरो- पित्ताच्यासम्भवात् । तस्मात्केवलान्वयिपूपाधेरभावः इत्यर्थः । इति संक्षेपतोऽस्माभिरुपाधिरूपवर्णितः । महाविद्यानिरासार्ध तन्मूलकपणक्षमः ॥५॥ मृलश्लोजस्तु- यो भगिस्थनिवृतिमत्त्वरहितो यजिते सेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः ल स्थानुपाधि(वः । शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षतरत्वभ्रमः सर्वत्रवमुपाधिरप्रतिहतो नो पेन हेत्वन्तरे ॥६॥ (मुवन)-मोका स्पष्टः॥ ५ ॥ अध संनयतेऽभीष्टविरोधस्तमुद्रया। प्रतिवादिमहाविद्याधर्षणाय विचक्षणः ॥ ७ ॥ (भुवन० -उत्तरमो कतापमाह-अथ संनयते इति । जनीविरोध: सेना ने माली भवति । कया । तमुद्रया तसंयुत्तया ।। ७ ।। धत्तेऽभीष्टविरुडनां निगदिनों हेतुः समुन्नीलयन दयाभावमभीष्टकुल्यनपतः पसे विचारक्षमाम् । इनि यधाकधितो हेतुःमेयत्वादिः क्षीकृतशब्दे तत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निधाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यस्तीत्यपर्यवसानाहाद्यभिमनननियन्वं মনি। নানানলিলিদিনিন্যাশনারি घाधिकरणत्वं साधयन पक्षे साध्यभनीन्यपवनानगपानिन्वन्दनिजिन्दन्या- येन पापभिमतानित्यत्वात्पन्नाभा नाचति । दन वाभिमतानियल्प साध्याभावसायकवादयमभीविरको दिवोपदिन्द्र इष्टविकावकारी न्यु- चने । व्यापकत्वाभिमानास्पानावन्याय दिन्न । नालीतिना पिन इत्यत आर शिशिधापरीषियनंनद मंदनी: वटा जनाको विसमिति ८पनि! सायले नहर 4- -- ·१०८ लभ्यम्।न चानयोः प्रतिवादिना पक्षनिष्ठतयानगीकृतयोर्वादिना च तनिष्ठतया भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तथा नित्यत्वमपीति तत्तुल्यन्यायात् । कस्मिन् । पक्षे शब्दादौ । अनित्यत्ववन्नित्यत्वमपि साधय. विरुद्धः स्यादित्यर्थः। श्लोकाध व्याचष्टे-यथाकथित इत्यादि । मेयत्वादिहेतुः पक्षीकृतशब्दे तत्तदितरेत्यादि महाविद्यासाध्यं साधयन्पक्षे यत्साध्यप्रतीतेरपर्यवसानमनुपपत्तिः, तद्लेन यथा वाद्यभिमतमनित्यत्वं साधयति, तथैव वाद्यभिमतं यदनित्यत्वं तदत्यन्ताभावो नित्यत्वं तदपि साधयति । तथापि किं दूषणमित्याह तेन वाद्यभिमतेति । वाद्यभिमतं यदनित्यत्वरूपं साध्यं तदभावो नित्यत्वं, तत्सा- धकत्वादयमभीष्टविरुद्धः । ' हेतुमेदाभावेन तुल्यबलः साध्याभावसाधकोऽभीष्टविरुद्धः' इति संपूर्ण- तल्लक्षणस्य सद्भावात् । उत्तरार्धावताराय शङ्कते—व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापकत्वाभिमतं साध्यमत्र स्वस्वेतरेत्यादिकं महाविद्यासत्कं ! तदभावेन व्याप्यो हि हेतुविरुद्ध इत्युच्यते । अयं तु पारिशेष्य लभ्यानित्यत्वसाध्यस्य अभावेन व्याप्यो, न तु महाविद्यासाध्यत्याभावेन । ततो नायं विरुद्ध इत्यर्थः । उत्तरार्धे दर्शयति-किञ्चिद्व्यापकमिति । किञ्चिव्यापकं महाविद्यासाध्यं किञ्चित्तरमाइपरं च व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानलभ्यमनित्यत्वादि, तयोः साध्यत्वे भेदः कीदृशो, न कोऽपीत्यर्थः । वयो. साध्ययोयोंऽभावस्तत्साधको लोके तार्किकलोके विरुद्धो हेतुरुच्यते इत्यभिप्रायः ।। ८॥ प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यः प्रकृतो हेतुर्विरुद्ध इत्ययुक्तम् । प्रकृतहेतोरे- चंख्पत्वप्रमितौ विरुद्धत्वस्य दुर्वारत्वात् । अप्रमितौ अस्य लक्षणस्य स्वरू- पासिद्धत्वात् । तस्मात्साध्याभावसाधकः प्रकृतो हेतुर्विरुद्ध इत्युच्यते । (भुवन०)-श्लोकोत्तरार्धे व्याख्यातुं परोक्तं दूषयति-प्रकृतव्यापकेति । प्रकृतं व्यापकं महाविद्यासाध्यं, तदभावेन व्याप्यः प्रकृतो हेतुमेयत्वादिविरुद्ध इति भावः । प्रकृतव्यापकाभावः व्याप्यत्वं हेतोः प्रमितं न वा । आद्यं प्रत्याह-प्रकृतहेतोरिति । प्रकृतहेतोर्मेयत्वादेरेवंरूपत्वप्रमितौ प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यत्वप्रमितौ विरुद्धत्वं दुर्वारम् । द्वितीयं प्रत्याह-अप्रमिताविति । यदि प्रकृत- व्यापकाभावव्याप्यत्वं हेतोरप्रमितं, तदानीमेतल्लक्षणस्य स्वरूपमेवासिद्धम् । यतः एतलक्षणं हि विशेपलक्षणत्वेन अन्यत्राप्रसिद्धम् । तर्हि किं लक्षणमित्याह-तस्मात्साध्याभावेति । साध्यं च द्विविधम् । किञ्चियापकाभिमतं, किञ्चिद्यापकप्रतीत्यपर्यवसान- बोध्यमानयोः साध्यत्वे कश्चिद्विशेषोऽस्ति । व्यापकत्वाभिमतसाध्याभाव व्याप्यत्वं तु व्यापकविरुद्धापरपर्यायं विरुद्ध विशेषलक्षणम् । यदि पुनर्विरु- इविशेषलक्षणाभावात् नायं विरुद्धः, तर्हि अभिप्रेतसाध्यविशेषाभावसाधको विरुद्ध इति विरुद्धविशेषलक्षणाभावाद्यापकाभिमताभावव्याप्योऽपि विरुडो न स्यादिति । यदा मा भूयं विरुद्धः, तथाप्यभीष्टविरुद्धापरपर्यायं हेत्वाभा. सान्तरं भविष्यति। १ अनित्यत्वं नित्यत्व इति छ द पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविन्वतम्। (भुवन०)-लोकार्थ व्याचाल्यावि-साध्यं व द्विविधामित्यादि । व्यापकत्वेनाभिमतं महाविद्याताध्यम् । व्यापकं महाविद्याताय, तत्य या प्रतीतित्तत्याः सपर्यवसानेन लभ्यमनित्य- लादि । न चानयोरिति । सनयोः साध्ययोः प्रविवादिना महाविद्यानिराकर्ता पक्षे शब्दादौ निष्ट. तथा जनकीकृतयोदिना महाविद्यावादिना तनिष्टतथा पक्षनिष्ठतया बोध्यमानयोः न च साध्य कश्चितिशेषोऽत्ति । पत. उभयमपि साध्यतयोच्यते । प्रकारान्तरेणाशते-व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापकत्वेनाभिमतं महाविद्यासाध्यं तस्य योऽभावतेन च्याप्यत्तं हेतोत्तध्यापकविरुद्धः इत्यपरपर्याय विरुद्धहेतीविशेषलझणमित्याशयः । नाचार्यः प्रत्युत्तरयति-तहीत्यादि । अभिप्रेतः साध्यविशे. पोऽनित्यत्वादिः, तदभावसायको विरुद्ध इत्यभिप्रायः । व्यापकाभिमतेति । व्यापकं यदभिमतं नहाविद्यासाध्यमित्यर्थः। तर्हि संशयः एव त्यान्न निर्णयोऽत्राह-यना मा भूदिति । सत्प्रतिपक्ष एवायं न विरुडो,न हेत्वाभासान्तरमिति शिवादित्यमिश्राः। तन्न । साध्याभावसाधकतुल्यबलहितीयहेतावेव पूर्वाचार्याणांप्रतिपक्षव्यवहा- रात् , साध्याभावसाधकत्वमात्रेणप्रतिपक्षत्वेविरुडस्यापि प्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात् । तुल्यबलत्वाभावान्न विल्कः प्रतिपक्षो वाधवदिति चेत् । अथ तुल्यबलत्ववि- शेषणं किमर्थम् । विरुडादिनिवृत्यर्थमिति चेत् । अथ विरुदादयः किमर्थ निवाः । पूर्वाचार्याणां तत्र प्रतिपक्षव्यवहाराभावादिति चेत् । एवं तहिं प्रकृतहेत्वन्यत्वमपि विशेषणमुपादेयमेव । पूर्वाचायैतत्यैव तं प्रति प्रतिपक्ष- त्वेन अव्यवहारादित्यलनुपजीव्यैः सह कलहेन । ( नुवन० )-परन प्रकटपति-सत्मनिमम इति । नवं हेतुः प्रकरणसन एवेति विवादित्यमिश्राः माहुरिति । परमतं निरस्पति नन्न । साध्याभावति । साध्याभावनायको यः पूर्वहतोदल्यवलो द्वितीयहेत्तत्रै पूर्वाचा सलविश्वव्यवहारान् । इदं दृदयन् । पूर्वानु- मानोतहेतुना मेयत्वादिना अनित्यत्वादिसाम्पत्तादन तुल्याल, लापवादश्च यो द्विनी- यहेतुरभिधेयत्वादिः पूर्वोदानित्यवादिसायानावनायक - सानिमः । मायामाबाद- एत्दैव प्रतिपक्षवेऽतिमतमाह-साध्याभावति । नाम्यानासावर एव पदि प्रतिमा, वर्हि विरलोऽपि साध्यामावताकालतिका सन्यत । पर. इहले-तुल्यबलति । मायामा- वसाधकोपि तुल्यबल एक प्रतिषशे नाल्यात लवाना हिण्डः दिली नोचते. या पार्षः कालत्यपादितुल्यलकामा विज्ञः ! म पहिति- भय तुल्येत्यादि । सामानावनापरन्तुल्याला भरटल पल्लविशेष रिममिः । विन्दानुशाइने- नीति । परको हेतु दिक.. दलादन्योऽभिदेवत्वादिलवन् । उनका प्रदेश उत्पादनमान - रायः दिशानन्द'लेन ।

·सर्वमेव वस्तु स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीत्युक्तम् । तेन महाविद्यासाध्ये २१० भुवनसुन्दरमरिकनटी कागुन तथा प्रकृतहेवन्य इत्यपि विशेषणमुपागम् । तथा नसायाभावसानुल्याल: प्रकृतदेतन्यः प्रतिपक्ष इति प्रतिपक्षलक्षणमुक्तं भवति । प्रतिहेनन्गः इति विशेषणाङ्गीकरणे हेतुमाह- पूर्वाचारिति । तस्यैव मेयत्वादेरेत, तं प्रति मेगस्लादिसमेत प्रति प्रतिपात्येन पूर्वाचायैरव्यव- हारात् । पूर्वाचार्याणां हि पूर्वोक्तदेवन्यस्मिन प्रतिरक्षमतारोऽस्ति नतु मेयत्वादेरेव मेयत्ता- दिकं प्रतीतिभावार्थः । उपनीव्यरिति । अगमभिप्रागः । पूर्वाचार्गः प्रकृतहेवन्य इति विशेषग- मुपादायि । शिवादित्यमिश्रा नोपादयते इति यः उपजीग: पूर्वाचागः सह भवतां कलहस्तेन कृतम् । एतावता पूर्वोक्तहेतोः सत्यतिपक्षत्यमुत्यापितं, अभीष्टविकत्वं तु स्थापितं भवति । महाविद्यान्तरेष्वपि अनित्यपदस्थाने अनित्यत्वात्यन्ताभावपदं प्रक्षिप्य साध्यप्रतीत्यपर्यवसानादनित्यत्वात्यन्ताभावसाधकत्वमुपपाय अभीष्टविरुद्धता द्रष्टव्येति । (भुवन०)-उक्तमन्यत्रातिदिशति । महाविद्येति । अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानि. त्यवृत्तिधर्मवानित्यादौ अनित्यत्ववृत्तिपदस्थाने नित्यत्तिपदं प्रयुज्यत इत्यर्थः । अपि सर्वगुणोऽभीष्टविरोधेन विनश्यति । किं पुनर्दोपसंघातैर्महाविद्या समाकुला ॥९॥ (भुवन० )-अभीष्टविरुद्धतामुपसंहरति-अपि सर्वगुण इति । सर्वगुणोऽपि हेतुरभी- 'टविरोधदोपेण विनश्यति । अन्योऽपि जनः सर्वगुणोऽध्यभीष्टस्य मित्रादेविरोधेन विनश्यत्येव । महाविद्याया दोपसंघातैः समाकुलायास्तु किमुच्यते ॥ ९ ॥ अथ सव्यभिचारत्वमुन्मीलत्कुलिशंश्रियम् । महाविद्यामहाभूभृत्पक्षच्छेदाय सजते ॥१०॥ (भुवन०) अनेकान्तिकतोद्भावनाय प्रक्रमते--अथ सव्यभिचारत्वमिति । सव्यभि- 'चारत्वमनैकान्तिकत्वं महाविद्यामहाद्रिपक्षच्छेदाय सजते । किं कुर्वत् । उन्मीलत् । अन्तर्भूतण्यर्थ- त्वादुन्मीलयत् । कां कुलिशश्रियम् । यद्वोन्मीलत्कुलिशगुतीति पदमवगन्तव्यम् । तथा च सय भिचारत्वस्यैतद्विशेपणम् ।। १० ।। तत्यन्ताभाववति मेयत्वस्य गतत्वाद्नैकान्तिकत्वमिति । किञ्च, त्वत्साध्यं स्वभिदान्यमेयनिहिताऽभावान्वितत्वाश्रयो मेयत्वादिति केवलान्वयिमतेऽस्माकं तु तद्भेदतः । यदा मेयनिवृत्तताधिकरणं साध्यं त्वदीयं ततो भिन्नत्वादिति साध्यवर्जिततनौ लब्धस्थितिमयता॥ ११॥ त्वत्साध्यमिति । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिकं १ कुलिशयुति । इति घ पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविहन्वनम् । १११ विवक्षितम् । स्वभिदेति । स्वान्योन्याभावः । मेयनिहितो मेयाश्रितः । स चासो अभावश्च । तेन अन्वितः । तस्य प्रतियोगी । तस्य भावः तत्त्वम् । तस्याश्रयः तदधिकरणमित्यर्थः । प्रयोगस्तु-पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहि- तानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वा- श्रयः, मेयत्वात् घश्वदिति । पक्षीकृतलाध्यान्योन्याभावव्यतिरिक्तश्च सर्वे. पामन्योन्याभावः प्रमेयेऽत्येवेति तपां सपक्षता । प्रकृतसाध्यस्य चान्यो- न्याभारव्यतिरिक्तो नेयनिष्ठोऽभावः सिध्यन्नत्यन्नाभाव एव सिध्यति । तत्य साध्यस्य सनातनत्वेन प्राइप्रध्वंसाभावानुपपत्तः । तेन साध्याभायवति गम- नान्मेयत्वत्य सव्यभिचारत्वं अनेकान्तिकन्यापरपर्यायं दुरिम् । अयं हेतुः केवलान्यपिमामाण्यवादिनाम् । अस्माकं तु स्वान्योन्याभायव्यतिरिरामपनि ठाभावप्रतियोगित्वान्यत्वादिति हेतुः । नदिदनुत्तं तदत इति । नदन्यत्या- दिल्यर्थः । तच्छन्न र स्वान्योन्याभावयतिरित्तनेयनिष्ठाभावमतियोगिन्य पराश्यते। (भुवन० )-अनयान्तियत्वं दर्शयति-सर्वति । सई दनु प-दि नि योऽयन्तभावतत्य प्रतियोगिता ममताहतम् ।पटे यदि परमाननादोदरप्रसन: 'अव्यवधानेन स्यापेक्षणमामाश्रयः इति तामान रूहा རཱཛཱི ད་འུ ས་པ་གཀ་ པའི་ སྨི: ཡས་ – བུ འ मादियाला ये पादेयादी सम्म मह मिसाल दो नन्दति नत्र दिति । अयम:मयादियाला ये पोलमा सत्य དང༌ ལཱཎསཱཧ- •པས༴ E; दति::तितपाव དུ སུས༈ ཚ ཨཔྤཡྻ ས ས : ༌ ་ बालादि ममि. भिमा पनि स्वानासन्या :- विदोगी. हम भाप : ११ ! नि: कर मेल ག： ཝུས :མས་པས - ।

·११२ भुवनसुन्दरसूरिकलटी कागुतं सापेक्षत्वं वारयति मेगनिष्ठेतिपदेन । ननु कामना गालगमोऽनापक्षीकृतमा येत्यादि । घटान्योन्याभावः पटेऽस्ति, पटान्योन्यामाना पटे इकारण गगां पटपटादीनामन्योन्या. भावः प्रमेयेऽस्ति । ततस्तेषां पटपटादीनां सपक्षता । तेन साध्याभावातीति । अयमाशयः। अनेना- नुमानेन महाविद्यासाध्यस्य मेयेऽगन्ताभावोऽस्तीति साभितम् । मेगलतुम्नु नत्रापि मेये वर्तत इति साध्याभाववति गमनान्मेयत्वस्य अनेकान्नित्यम् । नन्वयमपि भानो हेतुमहाधिनाया इव केवला. न्वयी, ततोऽस्यापि हेतोरनैकान्तिकत्वं कार्य नेत्याह-अयं हेतुरित्यादि । अयं मेयत्वादिति हेतुः । तर्हि भवद्धिः किं हेतूक्रियतेऽत्राह-अस्माकं विति । अत्र साध्यनर्मान्यत्वादिति हेतुः । व्या- प्तिश्च यत्स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वान्या तत्म्यान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेय. निष्टाभावप्रतियोगित्वाश्रयो, यथा घटादि। अगं भावः । सर्वेऽपि भावाः परम्पगपेक्षया मेयनिष्ठी. त्यन्ताभावप्रतियोगित्ववन्तः, तथा मेयनिष्ठीत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपो यो शर्मस्तम्मादन्ये भिन्ना अपि भवन्ति । धर्मधर्मिणोभिन्नत्वात् । व्यतिरेकव्याप्तिस्तु यन्मयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाश्रयो न भवति, तन्मेय- निष्ठाभावप्रतियोगित्वान्यन्न भवति । यथा मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव, स्वात्मन्यवृत्तेः । तेन तस्मिन्नेव तदत्यन्ताभाववति मेयत्वस्य अनैकान्तिकत्व मिति परिहृतम् । ( भुवन० )-अस्यापि हेतोः केवलान्वयित्वेन कथं न व्यभिचाराशकत्याह- व्यतिरेकव्याप्तिरित्यादि । व्यतिरेकव्याप्ती मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं दृष्टान्तः । तञ्च मेयनिष्ठाः भावप्रतियोगित्वस्याश्रयो न भवति, स्वस्मिन्वस्य अवृत्तेः । नापि मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं स्वस्मादन्यद्भवति । स्वस्य स्वतोऽन्यत्वे स्वरूपस्यैव हानेः । तेन तस्मिन्निति । तेनान्वयव्यतिरेकिहे- तूकरणादिकारणेन, तस्मिन्नेव महाविद्यानुमानोत्थापकानुमानसाध्य एव स्वात्यन्ताभाववति वर्तना- न्मेयत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं परेणोद्भाव्यमानमाशङ्कय परिहृतमित्यर्थः । यद्वैवं प्रयोगः-पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाधिकरणं, मेयत्वान्यत्वे सति मेयत्ववन्नि- ष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्यत्वात् , घटवदिति । तदिदमुक्तं यदा मेयनिव- तताधिकरणं साध्यं त्वदीयं ततो, भिन्नत्वादिति साध्यवर्जिततनौ लब्ध- स्थितियता । मेयनिवृत्तता मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । ततो भिन्नत्वादिति । मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेयत्वाभ्यामन्यत्वादित्यर्थः । एवं सर्वमहाविद्यासाध्यानि पक्षीकृत्य अनैकान्तिकत्वं साधनीयम् । १ 'निष्टान्योन्याभाव इति च पुस्तक पाठः । २ निधान्योन्याभाव इति च पुस्तक पाठः ।

·प०३ , महाविद्याविडम्बनम् । (भुवन०)-उत्तराधै व्याचष्टे-यवमिति । अत्र पूर्वोक्तः एव पक्षः । पूर्वोक्तसाध्यमध्याच स्वान्योन्याभावयतिरिक्तेति पदं त्यक, अत्यन्ताभावेति चोपात्तम् । शेयं तदेव । हेतुश्चात्र यत्सायं तदन्यत्नादित्येव, परं मेयलान्यत्वे सतीत्यधिकं पदम् । तच चेन गृह्येत, तर्हि मेयत्वे मेयत्ववन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्यवरूपसाधनसत्त्वेऽपि मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाश्रयत्वरूपसा- ध्याभावेन यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यमिति व्याप्त्वभावान्मेयत्वेन व्यभिचारो भवेत् । तथ्यावृत्त्यर्थ मेयत्वान्यत्वे इत्युपादायि । मेयत्वं चाशेषलक्षणम् । अन्येऽपि वाच्यत्वसत्वादयो ये केवलान्वयिधर्मा- तदन्यत्वे सतीति मन्तव्यम् । अन्यथा वाच्यत्वादिभिरपि व्यभिचारः केन निवायेंतेति भावार्थः । यहा मेयनिहत्ततेति । मेवानिवृत्तो मेयनिवृत्तः, तत्य भावो मेयनिवृत्तता । एतावता मेयनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं प्रोक्तम् । यतो मेयनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगी मैयनिवृत्त एवेति । मेयनि- त्तताया अधिकरणं त्वदीयं साध्यं महाविद्यासत्कम् । एतावता पझीकृतेत्यादिपझे मेयत्ववान्निप्टे- त्यादि साव्यं सूचितम् । ततो भिन्नत्वादिति । ततो मेयत्ववन्निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वधर्मा- न्मेयत्वधर्माच भिन्नत्वादन्यत्वादित्यर्थः । अनेन मेयत्वान्यत्वेत्यादिहेतुरसूचि । अयं सर्वसन्यभि- चारत्वपक्षपरमार्थः-महाविद्यासाध्यं त्वत्मिवर्तते न वा । वर्तते चेत्तदा आत्माश्रयः । नो चेत्तर्हि स एव विपक्ष इति युक्त्या महाविद्यासाध्ये महाविद्यासाव्यजिते तथा पूर्वानुमानाभ्यां मेयमध्ये महाविद्यासाध्याभावसाधनात् , महाविद्यासाध्यरहिते घटादिमेये च मेयत्वस्य वर्तनान् अनेकान्ति- कत्वमित्यर्थः। न चैवं संति सकलसाध्यानि पक्षीकृत्य सर्वहेतूनामनैकान्तिकत्वस्य सा- धयितुं शक्यत्वात्सर्वानुमानोच्छेद इति वाच्यम् । महाविद्यानुमानानैकान्तिक- त्वस्य तत्साधनस्य च सकलानुमानानैकान्तिकत्वेन तत्साधनेन च व्याप्त्यभावेन ताभ्यां तयोरापादयितुमशक्यत्वात् । एवंविधानुमानानां चास्माभिः प्रामा- प्यानड़ीकारात् । महाविद्यावादिना चैवंविधानुमानप्रामाण्ये विप्रतिपत्तुमश- क्यत्वादिति। (भुवन० )-न वाच्यमित्यत्र हेतुमाचष्टे महाविद्यानुमानानकान्तिकत्वस्यनि । महाविद्यानुमानानकान्तिकत्वत्य प्राक्प्रदर्शितत्य सर्वानुमानानेकान्तिरलेन सह, तथा महाविद्यानु- मानानैकान्तिकत्वतापनत्य सर्वानुमानानकान्तिकलसाधनेन सह व्यात्यभाशत् । व्यायभावश्चात्रे- त्यम् । न हि यत्र यत्र महाविद्यानुमानानेज्ञान्तिकत्वं तत्र तत्र सकलानुमानानशान्तिस्वमिति तथा यत्र महाविद्यानुमानानैकान्तिस्त्वतानं तत्र सर्वानुमानानशान्तिकत्वलायनमिति च ब्यादिन्ति । व्यात्वभावेन किं तदित्याह-ताभ्यां तयोरापादपितुमिनि । नाभ्यां महाविद्यानुगनानकान्ति- कल्लतत्ताधनाभ्यां तयोः सर्वानुमानानेकान्तिस्त्वत्तापनयोगमाइदिनशस्यत्वात् । यतः मापाद- फेनापाद्यं तदैव जापाद्यते यद्यापाचापाकयो-तिस्यात्, न्यानिमूलवानन्द । द्वितीय हेर्नु- ६ नई सर । ति घ. जलपा ·, । - भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं एवंविधेति । यद्धेतूंनामनैकान्तिकत्वं साधयितुं शक्यते, तान्येवंविधानुमानानि महाविद्यानुमाना- दीनि तेपामस्माभिः प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते इत्याशयः । एवं पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं मेयत्वव- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरणं, मेयत्ववन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतनिष्ठत्वरहिताधिकरणत्वान्यत्वात् घटव- दित्यादिभिरपि सर्वमहाविद्यासु अनैकान्तिकत्वं साधनीयमिति । (भुवन०)-महाविद्यानैकान्तिकत्वसाधनाय तातीयिकमनुमानं दर्शयति-पक्षीकृतशब्देति। पक्षीकृतेत्यादि महाविद्यासाध्यं पक्षः । मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वब्यतिरिक्तश्चासौ एतद्धर्म- त्वरहितश्व, तदाश्रयः इत्यन्वयः । मेयत्ववति मेये निष्टो योऽत्यन्ताभावस्तस्य यत्प्रतियोगित धर्मस्तस्मादन्यः । एतद्धर्माः पक्षीकृतमहाविद्यासाध्यधर्माः, तत्त्वेन रहितश्च धर्मः पक्षीकृतमहाविद्या साध्यान्यधर्मों वा, व्यतिरिक्तपदेन कर्षितं मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्त्रं वा । आद्यो व्याहतः न हि पक्षान्यधर्मः पक्षे वर्तते इति सम्भवति । द्वितीयस्तु पक्षे सिध्यन् कापि मेये पक्षीकृतमहावि धासाध्यस्याभावं साधयति । तथा च साधनवति साध्याभावान्मेयत्वस्य व्यभिचारपिशाचर्स चारदुःसंचरत्वम् । आद्यः पक्ष: पक्षान्यधर्मरूपः सर्वत्र सपक्षे प्रयोजकः । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थ मेतद्धर्मत्वरहितग्रहणम् । एतद्धर्मत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते व्याघात:, तव्यावृत्त्यर्थ मेयत्ववन्निष्ठेत्या दिग्रहणम् । अत्र यत्साध्यं तदन्यत्वादिति हेतुरिति हेतुव्यावृत्त्यानि स्पष्टानि । इति सव्यभिचारत्वदोषेणाकुलिता सती । कुलस्त्रीव महाविद्या प्राणानुज्झति लजिता ॥१२॥ (भुवन० )-सव्यभिचारत्त्रमुपसंहरति-इति सव्यभिचारेति ॥ १२ ॥ अथ सत्प्रतिपक्षत्वं पक्षिराजस्य पक्षतिः । पराभवति दुर्वारमहाविद्याभुजङ्गमान् ॥ १३ ॥ (भुवन०)-सत्प्रतिपक्षत्वदोपायोपक्रमते.-अथ सदति । सत्प्रतिपक्षत्वं प्रकरणसमत्वं, प्रत्यनुमानवाधितत्वमिति यावत् । पक्षिराजस्य गरुडस्य पक्षतिः पक्षमूलम् ।। १३ ॥ धर्मी च त्वभीष्टसाध्यरहितः साध्यस्तदेकाश्रितैः साध्याभाववदाश्रितत्वरहितैः साध्यप्रसिद्धिः पुनः । साध्यं ते स्वभिदान्यजन्मनिधनाऽनाक्रान्तभावस्फुर- ड्रेदस्य प्रतियोगितत्त्वविरहादित्यादिभिर्जायते ॥ १४ ॥ धर्मी पक्षीकृतः शब्दः । त्वभीष्टं साध्यं, स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्य- ६ । तद्रहितः तदत्यन्ताभाववान् । साध्यः अनुमेयः इत्यर्थः । १. 'ति । यः सवीतुना इति च पुस्तकपाठः। २ सिध्यम कापि' इति द पुस्तकपाठः। . कर. - ·प०३ महाविद्याविडम्वनम् । ११५ : - प्रयोगस्तु-अयं शब्दः एतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वात्यन्ताभा. ववान्, एतदन्यत्वरहितत्वात् । यत्पुनरेतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- णत्वात्यन्ताभाववत् ने, न तदेतदन्यत्वरहितं यथा घटः । एतदन्यत्वरहितश्चा- यम् । तस्मादितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वात्यन्ताभाववानित्यादि । साध्याभाववद्वृत्तित्वरहितत्वे सति साध्यवद्धृत्तित्वं साध्यव्याप्यत्वम् । न चैत- त्मकृतपक्षनिष्ठसाध्याधिगममन्तरेण शक्यमधिगन्तुमिति व्याप्यत्वासिद्धः प्र- कृतो हेतुरिति चेत् । न । साध्याभावववृत्तित्वरहितत्वमात्रेण व्याप्यत्वेनानु- मानोपपत्तौ साध्यवद्धृत्तित्वस्य वैयर्थेन व्याप्यकोटिनिवेशाभावात् । साध्या- भावववृत्तित्वरहितत्वमात्रस्य व्याप्यत्वे गगनादीनामपि प्रकृतसाध्यव्याप्यत्व- प्रसक्तिः । तेषामप्यनाभितत्वेन प्रकृतसाध्याभाववनाधितत्वविरहादिति चेत् । एवमस्तु, को दोपः । तथा सति गगनादीनां प्रकृतसाध्यानुमापकत्वप्रसङ्ग इति चेत् । न । व्याप्यत्वेऽपि तेषामनाश्रितत्वेन पक्षधर्मत्वानुपपत्तेः । तदिद- मुक्तम्-साध्याभाववदाधितत्वरहितैरिति । (भुवन०)-सत्प्रतिपक्षतां दर्शयति-धर्मी चेति । धनों शब्दः, त्वदभीष्ट साध्यं महा- विद्यासायं, तेन रहितः साध्यः साधनीयः । कैः । तदेकात्रितः । तलिञ्यादे एवैकलिन् ये जाश्रिता धर्माः शब्दमात्रनिष्टातैरित्यर्थः ।। १४ ।। सोकं व्याचास्येति-धर्मी पक्षीकृत इति । प्रयोगेण सत्यतिपातां सत्यनि- अयं शब्द इत्यादि । अयं दशब्दः परः एतदितरेत्यादिनाविधानालस्य योज्यन्ताभावतद्वान् एतदन्यत्वरस्तित्वात् । एतस्मान्छन्दापदन्यत्वं तेन रहितत्वान् नन्छन्दत्वादिवः । व्यतिरकव्या- मिनार-पत्युनरियादि। यमराविधालायरहिनं तइतन्छदादन्यदेव दया घटादीति नाराय:। व्यातिमा न्यान्यवन्यरूपं परः रूपयति-साध्याभावति । सामाभावान्विास नत्र वृत्तिच. रहिवत्वेऽवर्तमान सति साध्यति सपझे वृत्तिा बनलायन टोचायल्लम् । न चैतमायच्या. प्प प्रस्तपसोऽयं सदा तमिदं सामाविहानामानामवन्त्र नम्बावित बिना दास्यारिनन्। त्यतिरेफिन सपनत्व सापकोऽवानुमानेऽभावात् । ज्याप्यमानित नि । त्यापर्व तेनासितोऽन्वयानित्यो भरनो निति तनमन ! सिन्ती मनाने- नासाध्याभाति । समानावान्दिप. नामनवमात्र नोयन अनुमानो- पपोत सायन्सार, तत्र सुनिबन्द बनता पायो तुमस कोटामा इदं वालप पतित्वमरिया { दादा तु .. है १ भरले. भाले घTr:- घि इलामा ·११६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं व्यर्थमिति । अतिप्रसङ्गं शङ्कते--साध्येति । यहि साध्याभावत्रवृत्तित्वरहितत्वमेव व्याप्यत्वं तर्हि गगनादीनामपि प्रकृतसाध्येन व्याप्यत्वप्रसङ्गः । हेतुमाह-तेपामपीति । तेपामपि गगनादी. नामपि । अनाश्रितेति । न आश्रिताः अनाश्रिताः, कस्यापि नाश्रिता इत्यर्थः । यतो गगनादयो नित्यभावाः निरवयवत्वेन स्वावयवानप्यनाश्रिताः एव । तेषां भावोऽनाश्रितत्वं तेन अनाश्रितत्वेन । प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्याभाववत्त्वं तदभाववान्विपक्षः, तस्य यदाश्रितत्वं तस्य विरहात् । अयमत्र तत्त्वार्थ:-विपक्षवृत्तिराहित्यस्यैव व्याप्यत्वेऽत्र गगनत्वादिकोऽपि हेतुः प्रसज्येत । गूढाभिप्रायेणा- नुवदति-एवमस्त्विति । अगृहीतपराभिप्रायः परः शङ्कते-तथा सतीति । तथा सति साध्याभाव- वदाश्रितत्वविरहात्साध्यव्याप्यत्वे गगनादीनां प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्याभाववत्त्वं तस्यानुः पकत्वं ज्ञापकत्वं तत्प्रसञ्जनमिति हृदयम् । अभिप्रायं प्रकटयन्प्रत्याचप्टेन । व्याप्यत्वेऽपीति विपक्षवृत्तिराहित्यात्साध्येन व्याप्यत्वेऽपि, तेषां गगनादीनां कस्याप्यनाश्रितत्वेन पक्षस्य शब्द पस्य धर्मत्वानुपपत्तेः । पक्षधर्मता च विलोक्यते-' व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गमिति वचनात् । तस्त त्पक्षधर्मताभावाद्गगनादीनां न साध्यानुमापकत्वप्रसक्तिरित्यभिप्रायः । एवं च साध्याभाववद्वृत्ति रहितत्वमात्रमेव व्याप्यत्वमिति सिद्धम् । तथैवानुवदति-तदिदमिति । साध्याभाववन्तं ये ६ श्रितास्तत्त्वरहितैर्विपक्षवृत्तिहीनैरित्यर्थः । एतावता व्यतिरेकव्याप्तिः सूचिता भवति । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वात्यन्ताभावा सिद्धेरप्रसिद्धविशेषणतेति चेत् । न । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित निष्टाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तप्राक्प्रध्वंसाभावत्वरहिताभाव योगित्वाश्रयः स्वान्योन्याभावंव्यतिरिक्तप्राप्रध्वंसाभावत्वरहिताभावर्मा योगित्वान्यत्वात् घटवत् इत्यादिना साध्यप्रसिद्धेः । प्राकमध्वंसाभावाभ्या र्थान्तरतानिरासार्थ प्रागभावप्रध्वंसाभावत्वरहितग्रहणम् । एवंविधार्थान्तर नङ्गीकारवादिनं प्रति तु तन्नोपादेयमेव । एवमनुमानान्तरैरपि साध्यप्रसिद्धि एव्या । तदिदमुक्तं साध्यप्रसिद्धिः पुनरित्यादिना । ते तव । साध्यं स्वरि दान्यः स्वान्योन्याभावान्यः । जन्मनिधनानाक्रान्तः उत्पत्तिविनाशरहित भावात् स्फुरन् भेदो यस्य स भावस्फुरद्भेदः अभावः, तस्य प्रतियो तत्प्रतियोगित्वाकान्तं । तत्त्वविरहः तदन्यत्वम् । शेषं सुगमम् । (भुवन०)-पक्षदोपं शङ्कते-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यात्यन्ताभा सपक्षेऽप्रसिद्धरप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति चेत् , समाधत्ते-न पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतेत्या महाविद्यासाध्यं पक्षः, स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तः प्रागभावप्रध्वंसाभावत्वेन रहितश्चाभावोऽर्था त्यन्ताभावः एव, तस्य यत्प्रतियोगित्वं तदाश्रय इति साध्यो धर्मः । इह यत्साध्यं तदन्यत्वादि १ भावयति ये आ इति च छ द पुस्तकपाठः । २ भाववष्यति इति घ पुस्तकपाठः । ३ ते रिहाराय प्राइतिघ पुस्तक्रपाठः।

·महाविद्याविडम्वनम् । ११७ - - : हेतुः । घटात्मादयो हि स्वान्चोन्याभावान्यः प्रामवंतवरहितश्चाभावः पक्षनिष्ठान्योन्याभावः, तत्प्रतियोगित्वधर्मादन्येऽपि भवन्ति तद्धर्मवन्तश्चेति तेषां सपक्षता । व्यावृत्त्यानि स्पष्टानि । अने- नानुमानेन महाविद्यासाव्यस्य अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्राइशीति साध्यप्रसिद्धिः । एवंविधार्या- न्तरतेति । ये तु महाविद्यासाव्यत्य नित्यत्वालाम्प्रध्वंसाभावौ न मन्यन्ते, तेपामेवंविधान्तिरता न स्यादिति तान्यति तलामवंताभाववत्वरहितेति विशेपणं नोपादेयमेवेत्यर्थः । एवमिति । त्वत्साध्यं अत्यन्ताभावप्रतियोगिवन्यतिरिक्तनिष्टत्वरहिताधिकरणं अत्यन्ताभावातियोगिवन्यति- रितिनिटवरहितान्यत्वात, घटवत् । अत्यन्ताभावप्रतियोगिवन्यतिरिक्षाः चे एतस्मिन्पीकते वसाध्ये निष्टाः धर्मात्वत्साध्यत्वादयः, तत्त्वेन रहितो धर्मोऽनेतनिष्टो वा लत्यन्ताभावप्रतियोगिवं वा । बाय: पक्षे व्याहतः, सपझे ३ प्रयोजकः । द्वितीयन्तु पझे सिध्यनत्यन्ताभाषप्रतियोगी पक्ष इति साक्ष्यतीत्यादिभिरनुमानान्तरिति भावः । यचे. मूलपदमवतार्य व्याचाख्यायते- नदिदमुक्तमित्यादि । उत्तत्तिविनाशरहितः प्रामध्वंसाभाववत्त्वरहितः । नदन्यत्वमिति । तदन्यत्वं तस्मात्साध्यादन्यत्वमिति हेतुः । यत्रा प्रकृतसाध्यसाधकानुमानलाध्यं पक्षीकृतशब्दनिष्टत्वेन विशेष्य तेनैव सत्प्रतिपक्षत्वं सर्वमहाविद्यानामुभावनीयम् । प्रयोगलु-पक्षीकृतशब्दत दितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तप्राकमध्वं- साभावत्यरहितपक्षीकृतशद्धनिष्ठाभावप्रतियोगिताश्रयः, स्वान्योन्याभावच्य- तिरिक्तमानमध्वंसाभावत्वरहितपक्षीकृतानिधाभावप्रतियोगित्वान्यत्वात् घटवत् इत्यादि। (मुश्न )-नीचेचत्र चारमपितमापडे-पोति । मनानं हलवियानु- मानलाय तस्क साधम्मानं नालिसिप तय नाय इन्दोलभावाचादिकं पली- फुलादनिष्टलेन शिवस्य:-मनमान्दपेन इ. महाविसमापनदयन्द्र- भावः प्रत्यादि । न देने अनुमानेन महाविधालय बन्द न. पवई प्रति. पाच सामलिलिपहिलीपानमनमपि न विश्वन मावि तेनैव समयमार मानेनैव मलविनीयमिति । प्रयोग विति-रिति । शनानि समापन ! शिवादित्यभिधास्तु दोगवादेन साध्यानावसानिदि न्या. अरे शब्दः पन्नाविधानाध्यापकानावपनिरिमयनिष्पवाहिताधिकर, मेषत्वात् प्रयत् नि समति पनि । न ! हेतु दाना एवान्तभावात् । नल्लाद शादः जन्मदि त्वनिटवरहिनाधिकार. नया सन्न निन्द प्राधिकरण अभियादिन्यादिना मति ।

·११८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन० )-मतान्तरमाह--शिवादित्येति । पूर्वोक्तन्यायेनेति । साध्यप्रसिद्धिः पुनरि- त्यायुक्तन्यायेन महाविद्यासाध्यस्य अभावप्रसिद्धिं विधाय प्रतिपक्षानुमानं कुर्वते-अयं शब्द इति । स्वस्मिशब्दे निष्ठाः स्वनिष्टाः शब्दत्वादयः । एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावव्यतिरिक्ताश्च ते स्वनिष्ठाश्च, तेषां भावस्तत्त्वं, तेन रहितो धर्मः शब्दान्यनिष्टो वा, एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावी वा । आद्यः पक्षे व्याहतः, सपक्षे च प्रयोजकः । द्वितीयस्तु महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावः एव, तदधि- करणं शब्दः इत्यर्थः । परमतं निरस्यति-तन्नेति । महाविद्यायामपि मेयत्वादिहेतुः, प्रतिपक्षानु मानेऽप्ययमेव हेतुरिति हेत्वैक्येन अस्यापि दोपस्य अभीष्टविरोघे एवान्तर्भावः इत्यर्थः । कथं ताई प्रतिपक्षणीयमित्याह-तस्मादिति । अत्र प्रयोजनव्याख्यानमनन्तरोक्तमेव ज्ञेयम् । प्रयोगान्त रचयति-तथा स्वस्वेतरेति । अत्रानन्तरोक्तः एव पक्षः । अनित्यत्वस्यात्यन्ताभावो नित्यत्वं तद्वान्नित्यः, तत्र निष्ठा यस्य । स्वस्मिन्पक्षीकृतशब्देतरस्मिंश्च वृत्तित्वरहिताश्च येऽनित्यत्वात्यन्ता भाववन्निष्ठास्तदाश्रयः शब्द इत्यर्थः । स्वस्वेत्तरवृत्तित्वरहितः स्वमात्रवृत्तिर्वा, स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । द्वितीयः पक्षे व्याहतः इति स्वमात्रवृत्तिः शब्दत्वादिः पक्षे सिध्यति । स च धोऽनित्यत्वात्यन्ता भाववन्निष्ठस्तहउँव, यहि शब्दो नित्यः स्यात् , तस्य धर्मस्य अन्यत्रावर्तनादिति शब्दनित्यत्वसिद्धिः । अन सपक्षे शब्दान्यत्वं धर्मः सर्वत्र ज्ञेयः । स चानित्यत्वात्यन्ताभाववति गगनादौ निष्ठः एव । अत्राभिधेयत्वादिति हेतुः, पूर्वत्र च मेयत्वादितीत्यस्यानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वम् । 'हेतुभेदेन साध्या- भावसाधकः समानवल: सत्प्रतिपक्षः' इति तल्लक्षणात् । यद्वैवं सत्प्रतिपक्षता । वर्तमानः कालः इदानींतनपक्षीकृतशब्दतदितर वृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितवान् कालत्वात् अतीतकालवत् इत्या दि । इदानींतनपक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहित इदानींतनत्वरहितो वा स्यात्, पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा धिकरणत्वरहितो वा स्यात् । आद्यः पक्षे व्याहतः । न हि इदानीमस्ति इदानी तनत्वरहितश्चेति घटते । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिक रणत्वरहितश्च पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तोन संभवत्येव । पक्षीकृतशब्दान्यत्वस्य पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितस्य घटायनित्यनिष्ठस्य पक्षीकृतशब्दव्यति रिक्ते सर्वस्मिन्नुपपत्तेरिति । तेन पक्षीकृतः शब्दः एव पक्षीकृतशब्दतदितर: त्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितो वर्तमाने काले पर्यवसानात्सिध्यतीति पक्षीकृतशब्दे अनित्यत्वाभावसिद्धिरिति । एवमिदानीतनत्वविशेषितसकलमः हाविद्यासाध्यवत्त्वरहितान्वितवर्तमानकालसाधनेन सर्वासामपि महाविद्यानां सत्प्रतिपक्षता द्रष्टव्या। १ प्रयोगल्या इति च पुस्तकपाठः ।

·११९ प०३ महाविद्याविडम्बनम् । (भुचन० )-सत्त्रतिपक्षतां प्रयोगान्तरेण स्पश्यति-यवमिति । इदानीन्तनं यत्पझी- कृतशब्दतदितरवृत्तिवरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वं महाविद्यासाध्यं तेन रहितो यरतद्वान्वर्तमानः कालः इत्यन्वयः । अनुमानं व्याचटे-इदानींतनेति । आद्यः पक्षे इति । आद्यः इदानीन्तनत्व- रहितल्पः पक्षे व्याहतः, सपक्षे च सार्थकः । व्याघातमाह-नहीति । वर्तमानकालधर्मत्व इद्वानी- सत्त्वादिद्वानीन्तनवरहितलं व्याहतमित्यर्थः । द्वितीयं पक्षं व्याख्याति-पक्षीकृतेत्यादि । महाविद्यासाध्यरहितः पक्षितशब्दः एवेत्यर्थः । हेतुमाह-पक्षीकृतशब्दान्येति । पक्षीकृतशब्दान्य- त्वधर्मस्य पक्षशदादन्यस्मिन्नेव वर्तनातनीकृतशब्दतदितरवृत्तिवरहितत्य तया घटादयोऽनि- त्यास्तेषु निष्टत्य पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्त सर्वस्मिन् घटात्मादौ घटनात् । तेन पक्षीकृत इति । तेन हेतु विधमहाविद्यालायरहितः पक्षितशब्दः एव । तद्वांश्च वर्तमानः काल इत्याशयः । सिद्धं दर्शयति-पक्षीकृतशब्द इति । अयमर्थः-महाविद्यासाध्यं शब्दानित्यवसायनायोपन्यन्तम् । तक्षेच्छन्न वर्तते, तर्हि शब्देऽनित्यत्वत्य चोऽभावो नित्यत्वं तत्व सिद्धिरभूदेव ! मय व्यावर्त्य- चिन्ता।बतीतकालेन भागे सिद्धतावननिवारणाय वर्तमानः काल इति प्रोक्तं । मप्रसिद्धविशे- पणतां निवारयति-इदानीन्तनेत्यनेन । व्याघातं परिहरति-पक्षीकृतेत्यादिना । अर्थान्तरता अप्रसिद्धविशेषणता च मा भूदिति रहितेतिपद्मणम् । एवमिदानीमिति । इमानीन्तनत्वेन विशेषितं यत्सकलमहाविद्यातायवत्वं तेन रहितः पनीकृतशब्दादिः, तेनान्वितो यो वर्तमानकाल. तत्साधनेनेत्ययः। न च अनिदानींतनकालत्वमुपाधिः । पक्षातिरिक्तव्यावाभावेन पक्षे- तरत्वग्रस्तत्वात् । अयं कालः इदानींतनैतनुपाधिव्यतिरिक्तैतत्साध्यव्यापक- व्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापकवान् कालत्वादित्यादिना प्रकृतोपावेः प्रकृतसाध्य- व्यापकत्वभङ्गाच । इदानींतनैतदुपाघिव्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापकव्यतिरिक्तो हि - इदानींतनत्वरहितो वा स्यात्, एतनुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्याव्यापकव्यति- रिक्तो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । एतनुपाघिव्यतिरिक्ततत्साध्याव्यापकव्यति- : रिक्तोऽपि एतत्साध्यव्यापको वा अयमुपाधिर्वा । आद्यः एतत्साध्याव्यापकपड़ेन निरस्तः । द्वितीये पुनरस्योपावरैतत्साध्याव्यापकत्वसिद्धिरिति । प्रकृतहेतुव्या- । पकाभावाव्याप्यत्वान्नायं प्रकृतहेतुप्रतिपक्षः, धूमवत्त्वादिवदिति चेत् । न । प्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वाप्रमितो, तद्भावसाधनस्य अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । अत्रैव तत्प्रमितो, तद्भावसाधनस्य वाघितत्वात् । एतयतिरिक्तस्थले च तत्पमितौ तेनैव सत्प्रतिपक्षत्वस्य दुर्वारत्वादिति । (भुवन०) उपाधिशहां निरत्त्वति-न चानिज्ञानीमिति । न चावीतचाले अनिदानी- न्तनकालन्दनुपाधिः । हेतुमाह-पक्षातिरिक्तति । पत्र अनिदानीन्तनकाललं नास्ति, तदानी- १ 'धर्मस्प इदानीन्तनतरहि इति उद पुस्तकपाः।

·त्पक्षे साधितः इत्येतस्योपाधेरेतत्साध्यव्यापकत्वं सिद्धम् । अत्रातीतकालादौ सपक्षे इदानीन्तनत्वर- यत्साध्यं साध्यते, तत्साध्यं तस्य हेतोर्व्यापकम् । कालत्वादिति प्रतिपक्षहेतुना च महाविद्याऽभावः । १२० भुवनसुन्दरसूरिकनटीकायुतं न्तनेत्यादिसाध्यवत्त्वमपि नास्ति, यया पक्षे वर्तमानकाले एवेति पादतिरिक्त यमायै विस, तदभावेन पक्षेतरत्वदोपः उपाधेरिति भावः । एतदुपाधेः साध्यव्यापकतामनुमानेन भनति- अयं काल इत्यादि । एष चासौ उपाभितदुपाभिः, तस्मागतिरिक्ताना ते एतत्साध्याध्यापकाळ, एतदुपाधिव्यतिरिक्तैतत्साध्याव्यापकाः । इदानीन्तनाश्च ते एतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साघ्याव्यापका तेभ्यो व्यतिरिक्ताश्च ते एतत्साध्याव्यापकाय, तद्वानयं वर्तमानः काल इत्यन्वयः । अथ व्या चिन्ता । अयं कालः एतत्साध्याव्यापकवानित्युक्ते एतत्साध्याव्यापकैटादिभिः सिद्धमान स्यात् । तव्यावृत्त्यर्थमेतत्साघ्याव्यापकव्यतिरिक्तेत्युक्तम् । एवमुच्यमाने च व्याघातः । न हि ए. त्साध्याव्यापकव्यतिरिक्ताः एतत्साध्यव्यापकाश्च धर्माः सम्भवन्ति । तन्निवृत्त्यर्थमेतदुपाधिव्यतिरि- क्तेत्युपात्तम् । एतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापकव्यतिरिक्ततत्साध्याव्यापकवानित्युक्ते यद्यप्येतदुः पाधेरेतत्साध्याव्यापकत्वं सिव्यति, तथाप्यतीतकालादो सपक्षे एवंविधधर्माभावात्सायन स्यात्, तदर्थमिदानीन्तनेति पदोपादानम् । अनुमान ग्रन्थकव्याचाख्यायते-इदानीमिति । एतत्साध्यं पूर्वानुमानोक्तमिदानीन्तनपक्षीकृतेत्यादिक, तस्याव्यापकाः एतत्साध्याध्यापका. इत्यर्थः । इदानीन्तनाः वर्तमानाः, एतदुपाधिः अनिदानीन्तनकालत्वरूपः, तव्यतिरिक्ता एतत्साध्यज्यापकान धर्मा घटत्वपटत्वादयः, तद्व्यतिरिक्तो धर्मो द्विधा स्यादिति परमार्थः । आद्यः पक्षे व्याहत इति । आद्यः इदानीन्तनत्वरहितरूपः साध्याव्यापकः साध्यव्यापको वाऽस्मिन्वर्तमानकाले पक्षे व्याहत इत्यर्थः । द्वितीय पक्षं व्याचष्टे-एतदुपाधीति । एतत्साध्यव्यापकोऽस्तित्वप्रमेयत्वादिरित्यर्थः । सिद्धमुपपादयति-द्वितीय इति । अयमुपाधिरेतत्साध्याव्यापकत्यन्त्यविशेषणविशिष्टः पारिशेच्या- हितो धर्मो ज्ञेयः । परः शङ्कते-प्रकृतहेविति । प्रकृतो हेतुमेयत्वादिः, तस्य व्यापकं महाविद्या- साध्यं, तस्य योऽभावस्तेन न व्याप्यते इत्यतो हेतो यं पूर्वोक्तप्रतिपक्षानुमानस्य कालत्वादिति हेतुः प्रकृतहेतोमहाविद्यासत्कस्य मेयत्वादेः प्रतिपक्षः इति पदान्वयः । अयं भावः । येन हेतुनो साध्यः । न च महाविद्यासाध्याभावेन प्रतिपक्षहेतुाप्यः, कालत्वरूपप्रतिपक्षहेतुमत्यपि काले महाविद्यासाध्याभावाभावात् । निदर्शनं दर्शयति-धूमवत्वादिवदिति । यथा धूमवत्त्वादिहेतवो महाविद्यासाथ्याभावाव्याप्यत्वान्न प्रकृतहेतुप्रतिपक्षाः, तथायमाप हेतुरित्यभिप्रायः । एतावतैव परे णानुमानं विहितं भवति । तथाहि नायं हेतुः प्रकृतहेतुप्रतिपक्षः प्रकृतहेतुव्यापकाभावाव्याप्य- मात् धूमवत्त्वादिवदिति । अत्र परानुमाने प्रकृतहेतुप्रतिपक्षोअमितो न वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह- प्रकृतेति । प्रकृतहेतोर्मेयत्वादेर्यत्प्रतिपक्षत्वं, तस्य अप्रमितौ तदभावसाधनस्य प्रकृतहेतुप्रतिपक्ष • यन, अप्रसिद्धविशेषणत्वं दृष्टान्तेऽप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । भावार्थस्त्वयम्-यत्पक्षे साध्य पते, तद्धि सपक्षे प्रसिद्ध स्यादिति हि रीतिः । अत्र च यदि प्रतिपक्षत्वं न प्रमितं, तदा प्रति :: तदभावोऽप्यप्रमितः एव । तथा च तदभावसाधनस्याप्रसिद्धत्वान्न सिद्धिः। द्वितीय प्रमितत्वमस्मिन्नेवानुमाने, अनुमानान्तरे वा । आद्यं दूषयति-अत्रैवेति । अत्रैवानुमाने १ साध्याभावात् । इति छ पुस्तकपाठः ।

·५०३ महाविद्याविहन्दनम् । १२१ ... ... निता प्रतिपक्षत्वामितौ तदभावत्तायनत्य प्रतिपरत्वानावसाचनत्य बाधितत्वम् । यतः प्रमाणेन गृहीतत्य न घभावः क शक्यः । द्वितीयं दूपयति-एतयतिरिक्तति । एतत्माध्यतिरिके सले मनुमानान्तरे त्यनिती प्रकृतहेतुप्रतिपक्षवामिनी तेनैवान्यत्वले प्रमितहेतुतिपरत्वेनैव सप्रतिपक्षनेत्याशयः । किन्च, किमिदं प्रकृतहेतुमतिपक्षत्वं, किं प्रकृतहेतुव्यापकाभावव्याप्यत्वं, किंवा प्रकृनहेतुपक्षनिष्टतया प्रकृतविप्रतिपत्तिगोचरानित्यत्वाद्यभावसायकत्वे । सति प्रकृतहेतुतुल्यबलत्वन्. किंवा प्रकृतहेतुपक्षनिष्टत्या प्रकृतव्यापकाभाव- साधकल्वे सति प्रकृतहेतुतुल्यबलत्वम्, किंवा अन्यदेव किञ्चित् । आद्याभावसा- धने साध्याविशिष्टता । द्वितीये वाधः । तृतीयेऽपि वाघ एव । पक्षे प्रकृतव्या- पकाभावप्रतीतिमन्तरेण अनित्यत्वाभावप्रतीतेरपर्यवसानादिति । न हि अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणं अनित्यत्वाभावयांनि शक्यं प्रतिपत्तुन् । चतुर्थतु अप्रसिद्धत्वादेव निपेडमशक्य इति स उपेक्षणीयः । कालात्ययापदिष्टनां पुनरने व्युत्पादयिष्यामः । (भुवन )-रोक्षानुमान प्रतिपक्ष विरूपोऽत्र विकभितः इत्यादि विपति- विश्वेलादि । प्रस्तावत्यादिः, तत्य व्या महाविद्यालाय. तन्य योऽभावः, देन व्यापलं, विका स्तोतो. प्रमेयत्वादेयः परः सदादि, हिटल्या पाइने विकिनिगोचरनित्यवादि- साध्य तदभादसायरये सति प्रतोपवादः तुल्यं यः पन्र न था, लन्यम् । शिवतोदः परः, वजिटलया प्रवल्यारक महाविद्यालय दमार रतोसल्यानम् । वि अन्यदेवेद्रिकल्पयातिरिदिः । विकल्पदृश्यन्ती मनाति- पति-भावाभाति । भारसायने अन्य जनावर यवनिना सपने ! उदाहरेतुल्याकमायादारूतिकको न भति, रेनुकसान मामलान भूमवादिदिया हो. समाविति पद । मदिराम पाला एक रेरितः । दिलीपीई निस्पति-हिनीलादि । - : पति । स य माविकका दम दिन नियम तोनिमावि कशिदीपनिबटन र पर दिया तीन दिन . : -- में ཡང་༔ ཚེཁཡོ ་ पनि हो A नयर : नयन ·निश्चयात्पक्षेतरत्वस्यानुपाधित्वमितियुक्तम् । पक्षीकृतशब्देतरत्वं स्वस्वेतर त्तित्वरहितप्रकृतसाध्यव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति प्रकृतसाध्यव्यापक (भुवन०)-उत्तरलोकतात्पर्यमाह-अथ प्रवन्धादिति । प्रबन्धो नैरन्तर्यमनन्तरमिति सपञ्चकं तस्यां वादिप्रयुक्तमहाविद्यायां प्रपश्यते विस्तार्यते । कस्मात् प्रत्युक्तमहाविद्यावलात् । प्रति सन्मुखमुक्का प्रत्युक्ता या महाविद्या प्रत्यनुमानरूपा तद्बलात् । एतावता महाविद्ययैव महाविद्या १२२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं महाविद्याहेतौ प्रादर्शि, बाधं किमिति न दर्शितवन्तः इत्याशङ्कयाह-कालालयेति । महाविद्या- हेतोरिति शेपः । अप्येकप्रतिपक्षोऽपि न क्षमः स्वार्थसिद्धये । महाविद्या तु किं नाम प्रतिपक्षशताकुला ॥ १५ ॥ (भुवन०)-सत्प्रतिपक्षतामुपसंहरति-अप्यकेति ॥ १५ ॥ अथ प्रवन्धादादिष्टं यहेत्वाभासपञ्चकम् । तत्प्रत्युक्तमहाविद्यावलात्तस्यां प्रपञ्च्यते ॥ १६ ॥ तथाहि, किञ्च स्वव्यभिचारमुल्ललयति प्रोन्मीलयत्यात्मनः सोपाधित्वमुदाहरत्यभिमतव्याप्यत्वभङ्गं निजम् । आचष्टे प्रतिपक्षमात्मविषयं बाधां समुन्मुद्रय- त्याधत्ते स्थितिविप्लवं च भजते प्रत्यर्थितामात्मनः॥१७॥ इति। तथाहि-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा: दित्यनैकान्तिकम् । एतच्छन्दैतच्छब्देतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं वा स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्व वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति व्यभिचारानुमा नात् । तदिमुक्तं किञ्च स्वव्यभिचारमुल्ललयतीति । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वे च पक्षीकृतशब्दान्यत्वमुपाधिः । न च साध्यव्यापकत्वा त्त्वानुमानात् । न च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वनिश्चयेऽपि पक्षेतरत्वा देवायमनुपाधिरिति युक्तम् । व्यापकव्यावृत्तौ व्याप्यव्यावृत्तेरावश्यकत्वेन साधनवति पक्षे एव व्याप्तिभङ्गस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा स्थलान्तरेऽपि उपा. घेषणत्वानुपपत्तेः। यावत् । अनन्तरमेव यद्धेत्वाभासपञ्चकमसिद्धविरुद्धानकान्तिकसत्प्रतिपक्षवाधरूपमुपदिष्टं तद्वेत्वाभा- दृप्यते इत्यर्थः ॥ १६ ॥ - ·महाविद्याविन्दनम्। on- (मुन्ना) लामालपत्रक लोकेनोपपादयति-किनेति । मेवादिकः पूाजो महा- विधाहेनुः स्वाभिचारमानोऽनेकान्त्यमुहल्यति पति, मोन्लीलयति प्रकाशयति, स्थितिचित- वमन्यवयामारने, बस्य प्रत्यरिन गिवित भजने ॥ १७ ॥ गोकं या-नवाहीन्यादि । अनुमिमीने-एनसति । पनवेत्यादि वो. तत्यादि का महाविद्यानाच्वं परः । वनितालियान चलटिलतभावा. तियोगिनिनि विप्राः । स्वस्मिन्पनीलमहाविद्यमाने काममहाविधानल्या. युगल निवेन निवाहितो: कान्निवा. नियत्र दिनी पडे व्या नः । नामाबमनिकापयादि पर नियनि । पदार्थ: किती दो यन्नाभावः, नन्य २ प्रतियोगी मानिया मी गाय मेबल वरिमारयन्नामावनियोग स्यात् । नायक यदि माविनामा यसमात्यनाभानि सचन्ताभावः सपत्र एव । तदा समय : हयासमितिः । नामावनिक लावातिनानि स ग लियोगिनि पान नि स : མགཡག - གཡག - प किसान विधि नदिमितिमा trent ' -२ " दि . : २१ कि. Rumar -4 RE . है Man ·दितरस्मिंश्च वृत्तित्वरहितः स्वमात्रवृत्तिर्वा स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । तत्र द्वितीयः पक्षान्योन्याभावादि. गगनमुन्दरमारिजातीय पर्वतेतरत्वोपानी उदाक्ति पाना मानानाम् । पोलोनि मनुमानांना प्रसङ्ग इत्यर्थः । गुतो न गुरामाह-यानि । म जमिः, समानता स्वर व्यावृत्तेरवश्यंभावियेन मेगनादिसामनाति पोशाने मामिलाम् । समाहि-पत्रमा तत्रोपानिया पदादी, नानोपानेगमा मालामाले शाले माइति। वर्तमानः साध्यमपि व्यावगितीसुगनिना माना गृहीतासामानयोग्यामिभङ्गा मग साफल्यमित्याशयः । विपर्यये वाभाभियो-अन्योति । यीशोऽपि नोपानि, बर्हि स्वर न्तरे अनुमानान्तरेऽयुपाने गणतं नोपपते इत्योः । किच पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वव्यापक स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्वाच्यापकनिष्ठाश्रिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति चोपाध्यनुमानम् । मेयत्वाच्यापकत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपक्षीकृतशब्दताडि तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवदि. ति चोपाध्यनुमानः। पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्व- व्यापकत्वं च मेयत्वादावेव सिद्धम् । मेयत्वाव्यापकत्वं चानुष्णत्वादी सिडमिति नानयोराश्रयासिद्धत्वादि शङ्कनीयम् । तदिदमुक्तं प्रोन्मीलयत्यात्मनः सोपा- धित्वमिति । व्याप्यत्वासिद्धं च मेयत्वम् । मेयत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपक्षी- कृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वाव्याप्यनिष्ठाधिकरणं मे- यत्वादिति व्याप्यत्वाभावानुमानात् । (भुवन०)-अथ पुनरपि पक्षेतरत्वोपाधैः साधनाव्यापकत्वं चानुमानाभ्यां दर्शयति- किं च पक्षीकृतेत्यादि । महाविद्यासाध्यव्यापकत्वं पक्षः, मेयत्वस्य अव्यापक निष्ठो मेयत्वाच्या- पकनिष्ठः, तत्याश्रितो मेयत्वाव्यापकनिष्ठाश्रितः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ मेयत्वाव्यापकनि याश्रितश्च तदधिकरणमिति पदान्वयः । स्वस्मिन् महाविद्यासाध्यव्यापकत्वे पक्षीकृते स्वत्मात्या पक्षे व्याघातान्निपिद्धः । स्वमात्रवृत्तिस्तु एतत्पशवं धर्मः पक्षे सिध्यति । स च धर्मों मेयत्वत्य अन्या- पके निष्ठो यो धर्मस्तदाश्रितस्तदैव, यदि महाविद्यासाध्यव्यापकत्वरूपः पक्षो मेयत्वाव्यापकनिष्ठ स्यात् । तथा च यहि महाविद्यासाध्यव्यापकत्वमुपाधिधमों मेयत्वाव्यापकनिष्ठो जातः, तर्हि मेयत्व रूपसाधनाल्यापकः उपाधिर्जातः एवेति पक्षीकृतशब्देरखोपाधेः साधनाव्यापकत्वम् । अत्र सपने स्वेतरमात्रवृत्तिरेतत्पक्षान्यत्वादिर्घमोऽजगन्तव्यः । स च धर्मो मेयत्वाव्यापको घटादिः, तनिष्ठ घटत्वादिर्धर्मस्तदाश्रित एवेति साध्यप्रसिद्धिः । आश्रिताधिकरणमित्युक्ते एतत्पक्षमात्रवृत्तिधर्मेणो- पाः साधनव्यापकत्वेऽप्युपपद्यमानेन अर्थान्तरम् । तन्निवृत्तये मेयत्वाव्यापकनिष्ठेति । एताव युच्यमाने च मेयत्लएदिना अर्थान्तरत्वम्, अत उक्तं स्वेतरवृत्तित्वरहितेति । तथापि सपने १ 'दृत्तिरहि इति पुस्तकपाठः । २ 'यदि महा इति छ पुस्तकपाठः। - ·१०३ महाविद्याविडवनम् । १२५ - साव्यप्रसिद्धिच्याह-क्षेति । उपायः साधनान्यापकत्वानुमाय साध्ययापकलायानुमिनर्माते- भयताव्यापकतामिति । मेयत्वलापनत्व लन्यापक्वं पक्षः। त्वं पनः । तेतरत् पझाइन्यत् । तयुगले यो न वर्तते स धनों द्विवा त्यात स्वाचिः त्वेतरमात्रवृत्तिश्च । उत्तर पझे व्याहतः । तेनायः एतलबातिपक्षेसिष्यति। सच पीरलेत्यादिमहाविद्याताध्यत्य व्यापक निष्टो यो धर्मः तात्रित: देव, यदि पक्षी मेयत्वान्यापन महाविद्यातायन्यापनिटं भवेत् । तथा च यदि भवत्वाच्यापकलनुवाधिों महाविद्यातायन्यापरनिष्टोऽजनि, तर्युपापिहाविद्याताध्ययापक. संपत एवेति साध्ययापकलं पसीवशदेवरतोपाधः सिद्धितौवमध्यात्त । नापि सर्वत्र धर्मय. यादौ सपने पज्ञान्यत्वया महाविद्यातायन्याप नेयत्नादि, तनिटनस्तिबादि, तदात्रिन • सायानुगमः । व्यापानि उत्तानार्यानि । उपाध्यतुमान इति । अनुमानशब्दो हि पुनपुंसक- , लिट्टो लिङ्गानुशासने प्रत्यपादीत्यतः उपाध्यनुमानः इत्युच्म् । महाविद्यासाव्यन्यापन मेयत्ता- व्यापक वन फपिनमितनित्यायासिद्धिरित्याह-पीछति । यत्र यत्र महाविद्यासाचं तत्र तत्र मेयत्वमिति महाविद्यासाध्यन्यापकत्वत्य भयवादी सिद्धः । गला भयनतनावश्य- सुनसामान पत्र पत्र नेदर, तत्र तत्रानुशलमिति व्यातेरभावात् नेयवान्यापस्वत्यानुवादी लिखेच बनयो हितोरात्रयासिद्धत्वादि नामपमिति भावः । एवनोपाविन्यानिकत्वेन व्यायवासिद्ध महाविद्याहतो. प्रतिपादितम् । सायन्यायवानाकवेत व्यायबासिद्धत्वनाह- : व्याप्यत्वातिवं चेति । हतार्पसायन व्यायत्वं तेन लसिद्धं नेयत्वं महाविद्यानाध्यं मयत्वहेतुं न व्याटोतोयदः । एतदेव महाविद्यानुमानेनाह-यत्वमिति । वं मेवलं, त्वनाल्चत्रादितर- सर्व जगत् । योगले दोन पर्वत धर्मः स द्वेषा स्वान्, मात्रवृत्ति देवगनातिवी । द्वितीयः पक्षान्दत्वादिः पई व्याहतवालपोपयोगी इति प्राचीन एवमलादिनः प लिपति । सपनेत्यादिमहाविद्यासाप्यन कमायो यवत्र निटले, यदि व महावि- घासाव्याल्यावं मदिति मेदवल महाविद्यासान जन्मान्य सिद्धन् । व्यापानि यथा-व- - साधिकरणमिलने देन फेनापि सन्यत्वादि मेपनत्य -यन्यायाचनानेन १ अन्दिर, समयान्यनिदि । कति पटनायायन्ति दनि अनियवादिनः पान्तरत्वं तदर्थ पसीनेत्यादि । स्वविवादिविका पूर्वदेवति पुननोच्यते । ল ও মানহানিৰিবিলাতিনিধি- प्रसिडेरातिविशेपणनेति वाच्यम् । पसीनशनलिनिवाहितानित्य- । निष्टाधिकरणलव्याप्यत्वं स्वस्वकृतित्वादिनहताश्चिद्वाननिष्टाधिकरण मेयत्वादिति नलिः । पक्षीकृतमदतदिनवृत्तिवाहितानित्यनिष्टावितरण- * त्वन्यायत्वं स्वत्वेतरवृनिवाहितनेयत्वानिनिटाविस भवन्वादिति व्याप्यत्वाभावानुमानन् । पसीनशनदिनानिवरहितानित्यनिष्टाविकर- पत्वं त्वत्वेनरवृनिस्वरहिनमेयत्वाव्यापक्षनिष्टाधिकरण नेयत्वादिति वा । अनेन पक्ष मेयत्वव्यापस्वाभानिदिन्नु भयत्वेनद्वाप्यन्वानारनिद्विलित --

·No text on this page.

·प०३ महाविद्याविडन्वनम् । १२५ ... - साव्यप्रसिद्धिनेत्याह-वेति । उपाथैः साधनाच्यापकत्वन्नुमाय सायन्यापरवायानुमिमीते- मेयत्वाव्यापकत्वमिति । मेयत्वत्ताधनत्य जन्यापकलं पड़ः । त्वं पक्षः । त्वेतरत् पझादन्यत् । तयुगले यो न वर्तते स धमों द्विधा त्यात् , स्वमात्रवृत्तिः स्वेतरमात्रवृत्तिश्च । उत्तरः पक्षे व्याहतः । तेनाद्यः एतत्लज्ञवादिः पझेसिध्यति। सच पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यत्व व्यापक निष्टो यो धर्मः तनाश्रितः तदेव, यदि पक्षीकृतं मेयत्ताव्यापक महाविद्याताध्ययापकनिष्टं भवेत् । तथा च यदि : मेयत्वाव्यापकलनुपाविधों महाविद्यातायन्यापकनिष्ठोऽजनि, तर्युपाधिनहाविद्याताध्ययापकः संपन्न एवेति साध्यव्यापक पक्षीकृवशब्देतरत्वोपाघेः सिद्धिसौधमध्यास्त । अत्रापि सर्वत्र धर्मप. ादौ तपझे पज्ञान्यत्वधर्मेण महाविद्यासायच्यापर्क मेयत्नादि, तनिष्टमस्तित्वादि, तद्वात्रितेन * सायानुनमः । व्यापानि उत्तानार्यानि । उपाध्यनुमान इति । अनुमानशब्दो हि पुनपुंसक- लिङ्गो लिङ्गानुशासने प्रत्यपादीत्यतः उपाध्यनुमानः इत्युक्तम् । महाविद्यासाव्यच्यापरवं मेयत्वा. चन क्षचित्लनितमित्यानयासिद्धिरित्याह-पक्षीकृतति । चत्र पत्र महाविद्यातायं तत्र तत्र मेयत्वमिति महाविद्यासाध्यव्यापकत्वत्य मेयत्वाौ सिद्धेः । उतानो मेयत्वतजावय- नुष्णत्वाभावेन यत्र पत्र मेयत्वं, तत्र तत्रानुष्णत्वमिति त्यातेरभावान् मेयत्वाच्यापस्त्वत्यानुम्गलादौ सिद्धेश्च जनयोः पूर्वोक्तहेत्वोरात्रयासिद्धत्वादि नाशरूपमिति भावः । एक्नौपाधिकच्यातिस्त्वेन । व्याप्यत्वासिद्धत्वं महाविद्याहेतोः प्रतिपादितम् । सायन्यायवाभाववन व्याप्यत्वासिद्धत्वनाह- ; व्याप्यत्वासिद्धं चेति । हेतोयत्ताध्येन व्याप्यत्वं तेन नतिद्धं मेयत्वं महाविद्यासाध्यं मयत्वहेतुं । न व्याप्नोतीत्यर्थः । एतदेव महाविद्यानुमानेनाह-मेयत्वमिति । स्वं भेदत्वं, स्वत्लान् यत्तादितर- सर्व जगन् । तयोर्युगले यो न वर्वते धर्मः स देवा त्यान, स्वमात्रवृत्तिः स्वेवरमात्रवृत्तिा । द्वितीयः पक्षान्यत्वादिः पझे व्याहतत्वात्सपझोपयोगी इति प्राचीनः एल्पासादिनः पर्ने तिव्यति । स च पनीयतेत्यादिनहाविद्यासाध्वेन अन्यायो का तत्र निटलदेव, पदि मेवं महावि- । यासाप्याव्यानं भवेदिति मेयत्वत्य महाविद्यासाव्येन जन्याप्य सिद्धम् । न्यावानि यथा-द. १ समधिकरजनियुत्ते पेन फेनापि वाच्यत्वादिधनेंग मेयत्वस्य प्रवनायव्याप्यत्वेऽनुनयनानेन अर्यान्तरम् , लत समव्याप्पनिहदि । क्यारि घटनाव्यापति दनिटेन अभिषेयवादिना ६ अर्यान्वरत्वं तदर्थ पसीनेत्यादि । तवरत्यादिपित्यं पूर्वदेवेति पुननोच्यते । न च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरदिनानित्यनिष्टाधिकरणत्वाव्याप्या- प्रसिरप्रसिदिशेपणतेति वाच्यम् । पक्षीकृतशब्दादिरवृतित्वरहितानित्य- निष्टाधिकरणत्वव्याप्यत्वं स्वस्तरवृत्तित्वहिनकृतश्विद्याननिष्टाधिकरणं मेयत्वादिति तत्तिः । पक्षीकृतशतदितरवृत्तिवाहितानित्यनिष्टाधिकरण- त्वयाप्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिननेयत्वानिनिष्टाधिकरण मेयत्वादिति व्याप्यत्वाभावानुमानन् । पक्षीकृतशक्तिरवृनित्यादिनानित्यनिहाधिकर- । णत्वं त्वतेतरवृत्तित्वरहितनेयत्वाध्यापकनिष्टाधिकरण मेयत्वादिति वा नच अनेन पक्ष मेयत्वन्यापरत्वाभावसिदिन नेपवनदायवानाधमिद्धिमिनि ·तन्निट तनिष्ठेन साध्यप्रसिद्धिः । व्याप्यत्वं यथोक्तसाध्यवदित्युक्तेऽग्निमत्त्वव्याप्यत्वं कुतश्चिद्धटादेावं स्वमेव तन्माननिष्ठधर्मवदित्यर्थान्तरम् । तदर्थे पक्षीकृतेत्यादि गृहीतम् । पक्षीकृतेत्यादिव्याप्यत्वमधि। तार्थम् । तत्सिद्धेरिति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्याव्याप्यत्वसिद्धेरित्यर्थः । मेयत्वहेवोर्नहावि. वृत्तिरेतत्पक्षत्वं धर्मों मेयत्वावृत्तिनिष्ठः पक्षे सिध्यन्महाविद्यासाध्यव्याप्यत्वस्य पक्षितत्व मेयत्वे अवृत्तिं साधयति । तथा च मेयत्वस्य महाविद्यासाध्येन अन्याप्यत्वं सिद्धमेव । इह सपक्षे पक्षान्यत्वं धर्मोऽवसेयः । मेयत्वहेतोरेव व्याप्यत्वाभावानुमानं तृतीयमाचष्टे-पक्षीकृतेत्यादि। महाविद्यासायं क्षत्वं धर्मः पक्षे सन् सिध्यति। स च मेयत्वत्य अव्यापके निष्टस्तव, यदि महाविद्यासध्यं मेयत्वा. व्यापकं स्यात् । यदि च महाविद्यासाध्यं मेयत्वाव्यापक समजनि, तदा मेयत्वं महाविद्यासाभ्येन अप्याव्यं संपन्नमेवेति व्याप्यत्वाभावः । महाविद्यासाध्यान्यत्वधर्मेण मेयत्वाव्यापकं घटत्वं तन्निष्ठेन अनेन अनन्तरोक्तेनैवानुमानेन पक्षे महाविद्यासाध्यरूपे मेयत्वस्य यद्व्यापकत्वं तस्याभावसिद्धिः यदि महाविद्यासाध्ये मेयत्वाव्यापकत्वं सिद्धं, तदानी मेयत्वतदव्याप्यं सिद्धमेवेत्यपर्यवसाना भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं वाच्यम् । महाविद्यावदपर्यवसानात्तत्सिः। न हि प्रकृतं साध्यं मेयत्वा- व्यापकं मेयत्वं च तद्व्याप्यमिति प्रतिपत्तुं शक्यम् । तदिदमुक्तं उदाहरत्यभि- मतव्याप्यत्वभङ्गं निजमिति । अभिमतं साध्यं, तयाप्यत्वं अभिमन- व्याप्यत्वमिति । तस्य भङ्गः तदभाव इति । (भुवन०)-अत्र पंक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्याच्याप्यस्य कस्याप्यप्रसिद्धः, स्यापि सपक्षेऽप्रसिद्धत्वात् अप्रसिद्धविशेषणत्वं पक्षस्य आशङ्कमानः परिहरति-न च पीक त्यादि । महाविद्यासाध्यस्य सर्वव्यापकत्वान्महाविद्यासाध्येन अव्याप्यस्य अप्रसिद्धेः, तन्निष्ट स्याप्यप्रसिद्धत्वात्पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणः इति परमार्थः । हेतुमाह-पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतेत्याः दिमहाविद्यासाध्यव्याप्यत्वं पक्षः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ कुतश्चिद्यावृत्तनिष्टश्चेति विभइ ! स्वशब्देनैतत्पक्षग्रहः । अत्र स्खमात्रवृत्तिरेतत्पक्षत्वादिर्धर्मः पक्षेऽवसेयः । स च - कुतश्चिद्यावृत्ते निट तदैव, यदि पक्षितं महाविद्यासाध्यव्याप्यत्वं कुतश्चिद्व्यावृत्तं स्यात् । तथा च यतो महाविद्यासायच्या प्यत्वं व्यावृत्तं स महाविद्यासाध्याव्याप्यः सिद्ध एव । पक्षान्यत्वादिधर्मेण कुतश्चिद्र्यावृत्तं घटत्यादि करणमित्युक्ते स्वमात्रनिष्ठधर्मेण अर्थान्तरं, तत उक्तं कुतश्विद्यावृत्तनिष्ठति । इतरद्विशेषणं व्याख्या द्यासाध्यव्याप्यत्वं प्रयोगान्तरेण निरस्यति-पक्षीकृतेति । मेयत्वेऽवृत्तिर्यस्य स मेयत्वावृत्तिः, तत्र निष्ठा यस्य स तथा । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ मेयत्वावृत्तिनिष्ठश्च तस्याश्रय इत्यर्थः । इह स्वमा पक्षः । अत्रैवंविधो धर्मः स्वेतरमात्रवृत्तिः स्वमात्रवृत्तिश्च । तत्राद्यः पक्षे व्याहत इति द्वीतियः एतर साध्यानुगमः । व्यावानि पूर्ववद्वोद्धव्यानि । आशङ्का कुर्वनिराकरोति-न च अनेनेति । स्यात्, न तु मेयत्वे तब्याप्यत्वस्य महाविद्यासाध्यरूपव्यापकव्याप्यत्वस्य अभावसिद्धिरिति । वाच्यम् । हेतुमाह-महाविद्येति । यथा महाविद्यायायां अपर्यवसानेन साध्यसिद्धिः, तथेहापि । १ 'अपनी इति छ द पुस्तकपाठः। २ च्याप्यत्वासपक्षि इति छ द पुस्तकपाठः ।

·। .. महाविद्याविडन्वनम्। ब्वायत्वाभावसिद्धिः । एतदेव विशाइयति नहीति ! प्रच साध्यं महाविद्यातक मेयत्वत्या. व्यापकं, मेयत्वं च तेन महाविद्याताप्न व्याप्यमित्ययुच, व्याघातादित्ययः । उक्त मूलपई दर्श- पति-तदिवमिति । तदेव व्याच अभिमत्तमिति । अभिमतं साध्यं महाविद्याताय, तेन व्यायनं तद्यायलनिति। किन्न अयं शब्दः स्वत्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणमित्यत्र अयं शब्दः स्वस्खेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितः एतदन्यत्वरहितत्वा- दित्यादयः प्रतिपक्षाः । न च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणत्वरहितत्वमप्रसिद्धमितिवाच्यम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितऋतश्चिद्मावृत्तनिष्ठाधिकरणं मेय- त्वात् घश्वदिति तत्सिडेः। (नुवन)-प्रति व्यति-किवेत्यादि । नवं गन्दः स्वत्वेवरेत्यादिनहाविद्या- साध्यन रहितः एतदन्यवरहितत्वान् । एतच्छन्नाचदन्दलं तेन रहितवान् एतच्छजलान् । व्यतिरेक घवादि तो न वाच्यत्राह-पतनि । एन्हाविद्यानाध्यं पनः । स्वत्वेनावृत्तिवरहित- वाती कुन्तश्चियावृत्तनिश्चेति विग्रहः । इह वनात्रवृत्ति तन्हाविद्याताम्यत्वादिको धर्मः पने साव्यः । स च कुधियावृत्तनिष्टत्तदैव पनि पतिं महाविधानाचं कुतशिया भईन् । यतय त्यावृत्तं स महाविद्यालायरहितः संत एवेति पशितनहाविद्यातायरहिवलानिधिः । पशान्यो- न्यानारनुमादाय साध्याधिनमः । अयं शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति वा प्रतिपक्षः । न चायं पावनाऽपि सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वादसाधारण इति वाच्यम् । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरखण्डने असाधारणस्य दूपणत्वानीकारात् । व्याप्यत्वानिश्यादयनगमक इति चेत् ! न । शब्दत्वं स्वस्खेतरवृत्तित्वरहित नित्यत्वव्याप्यनिप्पाधिकरणं भवत्वान् घटवदिति व्याप्यत्वसिद्धः। नदिदमुक्तं. आचष्टे प्रतिपक्षमात्मविपयामिति । आत्मदिप प्रतिपक्षं निधारपतीत्यर्थः । (नमनः }--- चापनिति । समकवादिहेतुः जमऽति माजविमान्य व्यान- वादसाकारणानन्तर । बाटे साई साक्षी बनेर निकालिनदी का जनसासित वा । कबर नित्य साये मगनदीनार हे मोद- साकारल्लामत रहवं नर-मामिति । मानिस पनि २ स्थानिय स्पोरसाउने सात मारनरन्दिरवन्द दानवं नाग पन्त । पन्ना व्यानिककारनिवि कालिन नदिने विलेपले ति । आमने- पापति ! जया दिदि कि समका साइन-प्रदन्नति निदिदी समय i ·यितुं वाधकलक्षणं लक्षयति--पूर्वेति । पूर्वज्ञान महाविद्यासाध्यवत्त्वज्ञानं शब्दस्य, तस्माद्यद्विपरी. तप्रमितित्वं शब्दस्य महाविद्यासाध्यरहितत्वज्ञानं, तदेव वाधकत्वं, तचास्मदादिवाक्यजनितप्रमिते- रस्त्येवेति भावार्थः । एवं मेयत्वादिहेतोः कालात्ययापदिष्टता समादिष्टा । 'प्रमाणबाधितसाव्यसा. गगनाद्यः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति, पार्थिवप- पभावनावन्निष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादेः सर्वत्र सुवचत्वात् । न चैवमादी. १२८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं पक्षे शेयः । स च नित्यत्वव्याप्यनिष्ठस्तदेव, यदि शब्दतं नित्यत्वव्याप्यं भवेदिति शब्दत्त नित्यत्वव्याप्यत्वसिद्धिः । पक्षान्यत्ववर्मेण नित्यत्रव्याप्ये आत्मत्वादौ निष्ठेन साव्यानुगतिः । शब्दत्वान्यान्यत्वादिना धर्मेण अर्यान्तरपरिहाराय नित्यत्वव्याप्यनिष्ठेत्युपात्तम् । शेषं सुगमम् । किञ्च अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादि त्ययं कालात्ययापदिष्टः । अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- णत्वरहित इत्यस्मदादिवचनजनितप्रमितियाधात् । न च अस्याः प्रमितित्व मसिद्धमिति वाच्यम् । इदं ज्ञानं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितप्रमितिनिष्ठाधिकरण मेयत्वाद्धटवदिति तत्सिद्धेः । पूर्वज्ञानविपरीतप्रमितित्वमेव वाधकत्वं, नान्यत् किञ्चित् । तदिदमुक्तं बाधां समुन्मुद्रयतीति । समुद्घाटयतीत्यर्थः । (भुवन०)-कालात्ययापदिष्टतां स्पष्टयति--किञ्च अयमित्यादि । प्रमाणावादितसा- धकत्वेन नात्र हेतौ वाधासम्बन्धवैधुर्यमित्यत आह-अयं शब्द इति । अयं शब्दः स्वस्वेतरेत्या दिसाध्यरहितः इत्येवंरूपा या अस्मदादिवचनजनिता प्रमितिः आगमप्रमाणं, तया वाघः इति भावः। न च अस्या इति । अस्या अस्मदादिवचनजनितप्रमितेः प्रभितित्वमागमप्रमाणत्वमसिद्धमिति न व वाच्यम् । कुतो न वाच्यमित्यत आह-इदं ज्ञानमिति । अस्मदादिवाक्यजन्यज्ञानमित्यर्थः । एतज्ज्ञानत्वं धर्मः पक्षेऽवसेयः । स च प्रमितिनिष्टः तदानीमेव, यदि पक्षितमेतज्ज्ञानं प्रमितिरूप स्यादित्येतज्ज्ञानस्य प्रमितित्वसिद्धिः । सपक्षे एतज्ञानान्यत्वं धर्मो बोद्धव्यः । स च प्रमितिः प्रत्यः क्षादिप्रमाणं तन्निष्ठः एवेति तेन साध्यानुगतिः । घटादिज्ञानेन सिद्धसाधनता मा मित्युक्तं । तत्सिद्धेरिति । अस्मदादिवचनप्रमितित्वसिद्धरित्ययः । पूर्वमहाविद्याया वाच्यत्वं दर्श- धकत्वं कालात्ययापदिष्टत्वमिति तल्लक्षणात् । किञ्च सकलमहाविद्यानां सिद्धान्तविप्लावकत्वं नाम दूषणम् । तथाहि- रमाणुः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितनित्यरूपादिमनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति, आ प्यादिपरमाणुः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपाकजरूपादिमन्निष्ठाधिकरणं मेयत्वा दिति, ईश्वरः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नधर्माधर्मसुखदुःखरे मेयत्वादित्यादेः तत्मामाण्यप्रतिक्षेपेऽपि सुवचत्वात् । ( भुवन० )- इदानीं सिद्धान्तविष्ठावकत्वदूषणं प्रादुष्करोति--किच सकलेति । विष्टावकत्वं व्यवस्थारहितत्वम् । ननु नित्या गगनादयः, तथा चतुर्विधाः अपि परमाणवो नित्या, - भूदितीदं ज्ञान- ·प०३ महाविधाविडम्वनम् । . १२९ - पार्थिवपरमाणोः परमगन्यसाधानित्याः, वायवीयपरमाणुए स्पों नित्योऽयाकजा, बरसग- वास्तु तत्र सन्त्येव न । आप्यपरमाणोः रूपरसस्पर्शाः नित्याः, गन्धस्तु तत्र नास्त्येव । तैजसर. रमाणोः रूपरपशौं नित्यौ, रसगन्यौ तु न स्तः । तथा तेजसाप्यपरमाणुपु रूपाद्यपाकजम् । पार्थिव परमाणुपु रूपादिपाकजम् । ईश्वरमानेच्छाप्रयत्ना नित्याः । धर्माधर्मादयस्तु तत्र न सन्तीति सिद्धा- न्तमर्यादाभलाभावात्कयं विप्लावकत्वमित्यत आह-तथा हीत्यादि । गगनादयः पक्षः । आदि- पदेन आत्मपरमाण्वादिसंग्रहः । अनुमानन्याख्या पूर्ववत् । गगनादीनां सिद्धान्ते नित्यत्वं प्रत्य- पादि, महाविद्यया चाऽनित्यत्वमपि साध्यते इति सिद्धान्तविप्लवः । पार्थिवेत्यादि । नित्यं च तह- पादि च नित्यरूपादि । आदिशब्देन रसगन्धस्पर्शपरामर्शः । नित्यरूपादयो विद्यन्ते येपु ते नित्य- रूपादिमन्तः, तन्निष्टो धर्मः पार्थिवपरमाणुत्वादिः पक्षे सिध्यन्पक्षितपार्थिवपरमाणूनां नित्यरूपादि. मत्त्वं साधयेदिति भावः । सपझे अनित्यरूपादिमानाप्यादिपरमाणुस्तन्निष्ठेन पक्षान्योन्याभावेन पक्षान्यसनिष्टेन साव्याधिगमः । वैशेषिकादिमते पार्थिवाणूनामनित्यरूपादिमत्त्वं प्रतिपाद्यते, अत्र तु विपरीतसाधनाद्विप्तावकत्वम् । आप्यादीति | आदिपदात्तेजोऽशूनां ग्रहणम् , न तु वाय- वीयाणूनाम् । तेषां केवलस्पर्शवत्त्वेन स्पादिमत्त्वाभावात् । पाकजं च तद्रूपादि च तद्वत्सु निष्ठो यो धर्मः, तदात्रय इत्यर्थः । आदिशब्दाद्रसस्पर्शपरामृष्टिः । अत्र आप्यादिपरमाणुत्वं साध्यधर्मः पाकज- रूपादिमन्निष्टः पक्षे सिध्यन्पाकजल्पादिमत्त्वमाप्याद्यणूनां साधयति । पक्षान्यत्वं धर्मः सपझे ज्ञातव्यः। स च पाकजस्पादिमान्पार्यिवाणुत्तन्निष्ठोऽस्त्येवेति साध्यप्रसिद्धिः । पार्थिवाणवो हि सूर्यादिते- जसा चलितत्वात्पाकजरूपादिमन्तः उच्यन्ते । आप्याद्यणवस्तु अज्वलितत्वादपाकजरूपादिमन्तः इति सिद्धान्तस्थितिः । अत्र च तद्वैपरीत्यकरणात्त्यितिभङ्गः । ईश्वर इति । ईश्वरो हि नित्यज्ञा- नादिमान्धर्माधर्मादिरहितश्च संप्रतिपन्नः,अत्र चान्यथापि साधनाद्विप्लवः । ज्ञानं चेच्छा च प्रयत्नश्च धर्मश्च अधर्मश्च सुखं च दुःखं च द्वेपश्च भावना च, अनित्याश्च ते ज्ञानादयश्चेति विग्रहः । इहेश्व- रत्वं धर्मः उभयविशेषणविशिष्टः पने सिघ्यन्पक्षत्येवरस्य अनित्यज्ञानादिमत्त्वं साधयेत् । पक्षान्यो- न्याभावमनित्यज्ञानादिवति क्षेत्रज्ञात्मनि निष्टमादाय साध्यानुगमः । इत्यादेरिति । अत्रादिपदेन 'श्रुतिः स्वत्वेतरवृत्तिवरहिताप्रमाणनिष्टाश्रयो ज्ञेयत्वाद्धटात्मादिवत् ' तथा 'ईश्वरः स्वस्वेतरवृत्ति- वरहितजगत्कर्तृत्वरहितनिष्ठायो मेयत्वाद्धदादिवदित्यादीनां ग्रहणम् । न चैवमिति । एवमादीनां गगनाद्यनित्यत्वादिसावकानुमानानामित्यर्थः । कुतो नेत्याह-विवादेत्यादि । अत्र विप्रतिपन्नागमत्वं पक्षे साध्यधर्मः । सपक्षे च पझान्यत्वं धर्मः । स चाप्रमाणे प्रत्यक्षादिप्रमाणादन्यत्मि- निष्टः एवेत्यर्थः । शेपमनुमानमुत्तानार्थम् । तत्प्रामाण्येति । तस्य विवादपदागमस्य यत्प्रामाण्यं तत्यतिक्षेपेऽपीति भावः। अथ सिद्धान्तविप्लावकत्वं कुत्रान्तर्भवतीति पृच्छसि, तर्हि न क्वचिदित्य- वेहि । यथा असिद्धत्वादयः पृथगेव दूपणं, एवमिदमपि । यद्वा प्रतिवन्द्यामस्या- , . २सपटे च नित्य इति च पुस्तकपारः। २'ध्याधिगतिः । वै” इति च पुस्तकपाउः । प्रलयकाले ज्वति इति च पुस्तकपाठः। ३ था अप्रसिद्ध इति ग पुस्तकपाठः। . K ·१३० . - बिहान्दवितावकत्वदूषणमपि यदि नाभ्युपेयते । तर्हि यस्मिन्निति । पक्षेतरत्वस्योपाधिदूपणत्याम दादिन्यविपक्षनिः मंदिग्धानकान्तिकः' इति तल्लक्षणे सत्यपि, प्रतिवादिना संदिग्धमा भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं न्तर्भावः । यद्येवंविधैरनुमानैः शब्दानित्यत्वं साध्यते, तर्हि गगनानित्यत्वमपि कस्मान्न साध्यते इति । (भुवन०)-परः पृच्छति । अथेति । सिद्धान्त्याह तहीति । यथा असिद्धत्वविरुद्धत्वा- दिदोपाः मुख्याः एव, तथा सिद्धान्तविप्लावकत्वमपि मुख्यमेव दूपणमित्याकूतम् । स्वतन्त्रदूषणत्वका लने गौरवं वाधकस्तर्क इत्याशङ्कयाह-यद्वेति । प्रतिवन्धामन्तर्भावप्रकारमेवाविर्भाक्यति- यद्येवंविधैरिति । एवंविधैर्महाविद्यानुमानैर्यदिशब्दस्यानित्यत्वं साध्यते, तर्हि तथैव गगनाऽनित्यन- मपि कथं न साध्यते इति । एतत्तत्वम् । 'चोद्यपरिहारसाम्यं प्रतिवन्दीतर्कः' इति हि तल्लक्षणम् । ततोऽत्रापि यद्येवमित्यादिना चोद्यपरिहारसाम्यमदर्शि । यदि पुनः सिद्धान्तविप्लावकत्वं सर्वसाधनदूषणसाधारणं दूपणं नाङ्गीकि यते, तर्हि यस्मिन्कस्मिंश्चिदप्यनुमाने परेण पक्षेतरत्वेन सोपाधिकत्वेऽभिहिते संदिग्धसाध्यपक्षवृत्तित्वेन संदिग्धानकान्तिके वा अभिहिते किं वक्तव्यम् । एवं मति सर्वानुमानविप्लव इति वक्तव्यमिति चेत् । तर्हि स्वीकृतमायुष्मता सिडा न्तविप्लावकत्वस्य दूपणत्वम् । एवं वायुदीरितसाधने भवता अनैकान्तिकत्वा *दिसम्यग्दपणेऽभिहते, यदि वादी नैतस्यानैकान्तिकत्वादिकं दूपणमिति वद ति, तर्हि भवता किं वक्तव्यम् । अपसिद्धान्तः स्यादिति वक्तव्यमिति चेत् । न । पतस्य हेतोयदनैकान्तिकत्वं तस्य तेन दूपणत्वानङ्गीकारात् । एवं तर्हि मधानकान्तिकत्वस्य दूपणत्वं न स्यादिति चेत् । अङ्गीकृतं तर्हि सिद्धान्त- विधायकत्वस्य दृपणत्वमित्यलं कलहेन । (भुवन०)-पूर्वपक्षिणं शत-यदि पुनरिति । सर्वसाधनानां यानि दूषणानि अमित चन्दीनि तया माधारणं समानमित्यन्वयः । परमार्थस्त्वयं यादृशमसिद्धत्वादिदुषणं तादर्श इन्दो दिन्यः कृतकवाटवदित्यादौ यत्र फाप्यनुमाने प्रतिवादिना पक्षेतरत्वेन सोपाधिक प्रोके । कब म मंदिग्धसाध्यः, म चामो पश्नच, तत्तित्वेन हेतोः संदिग्धानेकान्निकट्य प्रसाधी, ४ि वाच्यं भवतीत्याशयः । पर: उत्तरायति-पर्व सीति । घट्टकुटयां प्रभातमिति न्यायेन पर दिलाई चाहनानि । प्रभागात सिद्धान्तविक स्वीकारयति-एवं वायु देति । निय: वर्ग: श्रादायाच्छन्दवदित्यादी प्रशाब्दिकवासुदीरित मायने ममा प्रति दिन माग नैकानिकवादिसम्यपणेऽभिदिने, यदि वादी ननस्य लाग्ने कान्तिकार मिति पनि ददा दया कि वायमित्यर्थः । पर: प्रत्याय-सिद्धान्त इति । परिहार , वाट पनि TATEST ·m- महाविद्याविहन्वतम् । ति । एतत्य हेत्तोर्वाकृतस्य यदनैज्ञान्तिक तत्यानेकान्तिकत्वत्य भवदुत्पादितत्य तेन वादिना पणत्वं नामीक्रियते इत्ययः । परः परिहारमाह-एवं तहीति । सिद्धं नः समीहितमित्याह- अङ्गीकृतमिति । अथ प्रतिबन्दी तर्कः एव । तर्कश्च आपाचपादकयोाप्तिमूलः । न च प्रमेयत्वस्य पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वसाध- कत्वस्य प्रमेयत्वस्येश्वरतदितरवृत्तित्वरहितानित्यज्ञानादिमन्निष्ठाधिकरणत्व- साधकत्वेन व्याप्तिरस्ति । अतो मूलशैथिल्यात्तर्काभासोऽयमिति मन्यसे । तन्न । प्रसङ्गच्यतिरिक्तप्रतिवन्यादितर्काणां व्याप्तिमूलत्वानङ्गीकारात् । अन्यथा सन्यक्साधनेऽपि परेण पक्षेतरत्वोपाधिपक्षनिष्ठसंदिग्धानकान्तिकत्वादिना दृपिते सन्यगनैकान्तिकत्वादौ च परेण नात्रानैकान्तिकत्वदूषणमित्युकृते भव- तोऽपि न किञ्चित्तरं स्यादिति । तदिदमुक्तं आधत्ते स्थितिविप्लवं चेति । (नुवन० )-सिद्धान्तविप्तावस्वत्य प्रतिवन्धामन्तर्भावं पूर्वोक्तमालन्य शहते-अय प्रतिबन्दीत्यादि । यद्ययमननिः त्याचर्हि निधूमः प्रसन्येत ! बत्रानग्नित्वमापादकं, नियूंमत्वमापाद्य यत्रापादकं तत्रापाद्यनिति व्याप्तिमूलत्तक । न च प्रमेयेति । प्रमेयत्वहेतोर्यतीतेत्यादिमहा- विचासाध्यसायनं तत्य न च व्यामिरस्ति । फेन सह । मेयत्वहतोरेर पदीश्वरेत्यादिमहाविद्या- साव्यसायकत्वं तेन इत्यन्वर्यः । भावार्यस्तु अयम्-चत्र पत्र मेयत्वत्य पीतेत्यादिसायसाय- कलरूपनापादक, तत्र तत्र मेपत्त्य ईश्वरेत्यादिताव्यसायकवल्पमापाद्यमित्यापाद्यापदकयो - रभावः इति । किं नहींत्याह-अत इति । व्याप्तिल्पं यन्नूलं तस्य शैथिल्यान्चं प्रतिबन्दी दत्ताभास इति नाचार्यः सनापत्ते तन्नेत्यादि । प्रतिवन्दीयाचावात्मात्रयपरसरात्रयादि- तणानियः। विपझे वाधकमभिवत्ते-अन्यथति। अन्यथा प्रतिवन्यादिताणां व्याप्तिमूलत्व- स्वीकारे धूमवादितन्यक्तायनेऽपि परेण प्रतिवादिना पक्षेवरत्वोपापिना पक्षनिष्टतया संदिन्यानका- न्तिवादिना च दूपित, क्या 'निवः शब्दः श्रावनवाच्छन्दववादित्यत्र ध्वनिनानैकान्त्यम् । यतो वैशेषितादिनते घनिरनित्यः श्रावणञ्च भवति । "भारतगुणः पारगोऽवर्गाला अनित्यः शमवादि- भवो निरिणत्यादि क्वल्पादिति ध्वनिना सन्यगकान्तिकलादावुझावितऽपि नात्रैतड्पगमित्ति परणोद्धृते च. वापि न किच्चिनुपरनियर्थः । भावत्वयम्-परेनुक्ते सति भवतात्र पक्षेवरत्व- त्योपापिले सर्वानुमानानां पज्ञेवरत्नोपामितनं त्यानित्यादि प्रतिवन्येव वाच्या । न च यत्रै- कलिन्नुमाने पक्षेतरत्वत्योपापितं तत्र सर्वानुनानेषु पक्षेतवत्योपायित्वमिति व्याप्तिरन्ति । भवदाशन तु व्यामिविलोक्यले एवेति तव न किञ्चित्तरं सादिति । पूत्रोंके मूलपदमवतारयति- तदिदामिति । विति. सिद्धान्तत्वला। किञ्च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतर- १ पतरता इति छ दलकपाः।

·यसकतन्या पक्षनिष्ठतयेत्यादि । पक्षे शब्दे निष्टतया प्रकृतन्यापक्रमत्र महाविद्यासाध्यं, तदभावसारस्वत क्षाद्विरुद्धलक्षणत्वमित्यर्थः । पूर्वोत्तमन्यत्रातिदिशति-एवं सर्वेति । अयं शब्दोऽनित्यत्वन्यविरि- तद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्वाद्धटवदित्यत्र अनित्यत्वन्यतिरिकैतद्धर्मवरहिताधिकरण मेयत्ववति दिदोषसिद्धिरिति निर्दुष्टत्वं महाविद्यायाः । द्वितीये तु अङ्गीकृतप्रमाणभावायां स्वच्यावातकत्वमेव दृष्टत्वं गमयति, किंवा उत्तरत्वसहितम् । आये महावि. १३२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं वृत्तित्वरहितपक्षाविद्यमाननिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति विद्वत्वम् । पक्षीकृत- शब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरूपप्रकृतव्यापकाभावस्य पर निष्ठतया प्रकृतहेतुनैव साधनादिति । पक्षनिष्ठतया प्रकृतव्यापकाभावसाय- कत्वमेव च साक्षाद्विरुद्धलक्षणं, न तु प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यत्वं । तस्य साक्षर द्विरुद्धावान्तरभेदलक्षणत्वादिति संक्षेपः । तदिदमुक्तं भजते प्रत्यर्थितामात्मन इति । एवं सर्वमहाविद्यास्वपि अनैकान्तिकत्वादिसावकत्वं योज्यम् । (भुवन०)-विरुद्धत्वं महाविद्याहेतोराह-किश्चेत्यादि । स्वत्वेतरवृत्तित्वरहितो की एतन्महाविद्यासाध्यत्वमेतत्पशान्यान्यत्वादिळ पक्षे द्रष्टव्यः । स च पझे शन्देऽविद्यमानो यत्ततिः स्तोव, यहि पक्षितं महाविद्यासाध्वं पोऽविद्यमानं भवेदिति विरुद्धत्तम् । पझान्यत्वेन त्याने सिद्धिः । स्वमात्रनिष्ठधर्मेणार्थान्तरता मा भूदित्युक्तं पलाविद्यमाननिष्ठेति । पक्षाविद्यमाने टादौ निष्ठेन मेयत्वादिना अर्थान्तरं वारयति स्वेतरवृत्तित्वरहितेति । अप्रसिद्धविशेषणत्वं परे: हतु-स्वेति । विरुद्धत्वे हेतुमाह-पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतशब्देत्यादिरूपं महाविद्यासायं तत्य योऽभावः, तत्व पझे शब्दे निष्ठतया प्रकृतहेतुना मेयत्वेनैव सावनात् । न्यु प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यो हि विरुद्धो हेतुर्नतु प्रकृतव्यापकाभावसायकः इत्चपराशङ्का पराकरोति साक्षाद्विरुद्धहेतुलझणं, न तु महाविद्यासाव्याभावेन व्याप्यत्वं विरुद्धहेतुलझणमित्याकूतम् । हेर्नु तस्येति । तस्य प्रकृतव्यापकाभावच्याप्यत्वस्य साक्षाद्विरुद्धत्य योज्वान्तरभेदः तहमणत्वं न तु ता. प्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्वाद्धटवदित्यनकान्त्यादिसायकत्र कारेण " किञ्च स्त्रव्यभिचारम्" इत्यारभ्य ये पूर्वमूचिरे दोपाः अनक्रान्तिकत्वसोपाधिकलादयः ते सर्वमहाविद्यालप्यूहनीयाः इति रहत्यम् । ननु महाविद्यारीतिरप्रमाणं प्रमाणं वा । आद्ये न महाविद्यायामनैकान्तिकत्वादिव्युत्पादनं व्याहतमित्यत आह- स्वव्याघातकमुत्तरं तव मते जातिस्तत्रापि किं स्वत्र्याघातकतैव दुष्टिजननी किंवोत्तरत्वान्विता । आद्ये स्यात्तव जातिसाधनमिदं पक्षे द्वितीये पुन- वैययं प्रथमं च दृषणमिह न्यायस्य तुल्यत्वतः ॥ १८ ॥ সাল: -स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरिति हि परस्य संमतम् । तत्र किं - तद्रलादनैकान्तिकवा- ·महाविद्याविन्दनम्। द्यापि स्वानकान्निकत्वादिव्युत्पादनेन स्वव्याघातकैवेनि कथं न दृष्टा । केवल- मुत्तरत्वाभावाजानिसाधनमियन् । अन्यतु जात्युत्तरनिति । द्वितीये तु उत्तरत्व- विशेषणं व्यर्थन् । स्वव्याघातकन्वन्येव वृष्टत्वोवापरपर्यायबुष्टिजनकत्वात् । दृष्टत्वबोधानुपयोगिविशेपणोपादाने च त्वच्याचानकं साधनं जातिरिति साघ- नत्यविशेषणोपादानेन इनस्यापि जानित्वं निवर्तयतः किनुतरं स्यादिति । (भुवनः )-नालोकानागय चोदयनि-नाति ! काय प्रकार-आये नति । महाविद्याथा: मन्द महाविधालन नानकन्याविकोपरिनित करनाविधान प्रति भावः । तीयकं निलोंव्यति-दिनीये ति माथि: दिली. पानुसादनं ध्यानमित्यादयः । पनवता हिनीपविकल्पना प्रमातील आत्ममिति पनि निन्दनि-प्वव्याधानका नाति । १८ !! पा स्यादुगने-अयमर्थः इत्यादि । नेपा--- पनि। अनि हामिया. जातं. सावं याद : : सरुमा । तेन ना न्यायानगुजर जाति दिया दमानतामिति माय:: ::दिय- याद छ तिमि सार - ཚུ ཙཡཔཎསཱཡ༌ པཀྑ ： པོ་ ::༌ ག་པཁམཁས་ པ་. ཡཔསྶ ག-མསཔེ; འབངས༌དཀརཱ: ：; E; མ–– པ་ ཙེ ལཱ ས ༌ པ : -: མཁe- ཙཔས ས ས ས ས བ མ པམསྶ – ''ཁཡ་ཝཔལགས་ལ པཎནས ས ས ས ས པ ： --༔ - ---ཁཡ– ལམ་མ་ཡ་ ཙམཱས :པསྶ སཱ༌… - ཨ་མས་ - IAS . शिविर In A Atro अर

·No text on this page.

·२०३ महाविद्याविडम्वनम् । -- इस भवत्येवेत्याह--समानेत्यादि । दुर्बलं वादिनं दृष्ट्वा त्वन्यायातत्वाभावमयभ्युपेत्य भड़ान्तरं भणति-यदि चेति । अत्र महाविद्यायां यदि 'विरुद्धसनुवयो व्याघातः' इत्येवल्पो व्यायातो - वाकतों न सम्भवति, तर्हि पूर्वोक्तव्यावातदोपाभावेन यथैव पूर्वमुकं तथैवानचान्त्यं महाविद्या- यानुसाव्यमिति ताळम् । अध अनैकान्तिकत्वातुमानेऽपि अनेनैव न्यायेन अनेकान्तिकत्वानुमा- नान्मूलानुमानानकान्तिकत्वपरिहार इति चेत् । न । अनैकान्तिकत्वानुमाना- नैकान्तिकत्वानुमानेऽपि अनेनैव न्यायेन अनेकान्तिकत्वानुमानान्मूलानुमाना- मैकान्तिकत्वत्य नांदवस्थ्यात् । एवमुत्तरत्राप्यनैज्ञान्तिकत्वानुमाने वक्तव्यम् । (भुवन० )-अन्यः शइते-अथ अनेकान्तिकन्येति । महाविद्यानुमानान्छेदाय यल- तिवादिनानेकान्त्यानुमानं विदधे तस्मिन-यने व महाविद्यानुमानानकान्तिरलन्यायनानेकान्ति. कल्ले कृते. मूलानुनानन्य यदनकान्तिकत्वं तत्य परिहारः । नृवानुमानतदनकान्त्यानुमानं तदनका. : त्यानुमानावं विधेयाः । तथाहि-अयं शब्दः स्वरवेटरवृचिल्वरहितानित्यनिहाधिकरवा- हटात्मादिवनिति मृलानुमानम् । तदनकान्त्याच प्रतिवादी अनुनिर्माते यथा-वस्ववानिव- रहितानित्यनिष्टाधिकरणलं स्वत्येतावृत्तिवाहितमेचत्यहितात्पन्ताभावातिचोमिनिटायो य. वाटात्मादिवदिति मूलानुमानानकान्त्वानुमानम् । अपात्यायनैरान्त्वं यथा-वन्दनानुत्तित्व महितनेयत्ववनिष्ठात्पन्नाभावप्रतियोगिनिष्टाश्रयत्वं स्वदेवरमुनिवरहितं चत्वानिनिष्टायो पियवाहयादिवदिति मृलनमानेकान्त्यानुमानानैकान्त्यान्द्रमा किया निर्दष्ट परिहादि- नत्यादि । त्वत्येतरवृत्तिवाहितमपल्लवपत्तिनिटापर्व सन्योन्यानवयतिरिमयनि- भावातियोगितात्रयः प्रमेयवाहालाविवदित्यायनुमान्न मृनुमानानन्यानुनानन्य न. पान्तिशीरराव यानुमानं प्रयुदं. तत्यायनान्ले ने मुझमहाविमापा नेकन्वं कवति - रत्वम् ! ना ललिजनतन्य महाविया जनगई सस्यत्राह-वमिति । एवं चतुर्थ. * मानानन्याय पनामाने दिना प्रकुने नत्रापि मनादावति दम्पनि । एवं सनि अनेकान्तिकर्वसमर्थनोपयुत्तानुमानपरंपानुपरमसनल इनि चेत् । न ! मृलानुमानानकान्तिरालपरिहारोपयुनानुमानमानुपानमनहा- स्वत्पन्मनेऽपि समानत्वात् । समानदुपरम इति केन । कुल्यम् । एवं मनि र भयोः समानत्या रस्यापिदियो न पदनिष्टने इनि देन । एवमन्तु । महाविशावादी नर्दन विजयते इत्पाभिमाननादनदिनः । ( :: ང )-- པ - ཙུ ག་པ་ ཡཔལ་ཡརྒྱ་འི { གནས་ . । RE::::दाद RE: :

·भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं दूपयति-न मूलेति । मूलानुमानं शब्दानित्यत्वसाधकं महाविद्यानुमानं, तदनैकान्तिकत्वस्य परिहारायोपयुक्तानुमानपरंपरापि नोपरमते इति तात्पर्यार्थः। परः आह-श्रमादिति । तस्याः पूर्वानु- मानपरंपराया उपरमः इत्यर्थः । प्रत्याचष्टे-तुल्यमिति । अस्माकमपि अमात्तदुपरम इति रहस्यम् । साधकबाधकयोरभावे संशयः परिशिनष्टीत्याह-एवं सत्युभयोरिति । आपाततः स्वीकुरुते- एवमस्त्विति । किञ्च साध्याभाववद्वृत्तित्वाभावनिश्चयोऽनुमानाङ्गमित्युक्तम् । न चा- सौ साध्याभाववद्धृत्तित्वानुमाने प्रत्यनीके सति संभवति । तेन साधनवा- दिन एव पराजय इति गुरवः । (भुवन०)-महाविद्या विडम्बनाभिमानत्तवापि गलितोऽत्राह-किञ्चेति । साध्याभाव- वान्विपक्षः, तद्वृत्तित्वाभावनिश्चयोऽनुमानाङ्गमिति पूर्वमुक्तम् । न चासौ विपक्षवृत्तित्वाभावनिश्चयः साध्याभाववान्विपक्षस्तद्वृत्तित्वसाधके अनुमाने प्रत्यनीके विपरीते सति सम्भवति । किं तहत्यिाह- तेन साधनेति । साधनवादिनो महाविद्यावादिनः एव पराजयः पराभव इति गुरवः प्रभाकरा- चार्याः प्राहुरिति संटङ्कः । अथार्थान्तरता नाम कृत्या नृत्यति सङ्गरे । सप्रपञ्चमहाविद्याग्रासकौतूहलाकुला ॥ १९ ॥ (भुवन०)-अर्थान्तरतामाविष्कत प्रक्रमते-अथार्थान्तरेति । कृत्या अनर्थकरी देवता राक्षसीत्यर्थः । सप्रपञ्चाः सविस्तराः याः महाविद्यास्तगासे यत्कौतूहलं तेनाकुला । अत्र महाविद्या- वादिप्रतिवादिनोविवादसङ्ग्रामे नानाप्रकारसारयुक्तिपतिहेतिसंहतिहन्यमाना असमानमहाविद्यानु- ·महाविद्याविडन्वनन् । व्याप्यत्वम् । स्वस्वेतरेत्यादिसायवति गगनावावनित्यनत्याभावेन यत्रोउसाव्यं तत्रानित्यत्तमिति व्याप्तेरभावादित्ययः । जनित्यत्वरहिते गगनात्मानौ कथितलायसनावेन विशेपत्य विशेषणाच्याप्त- वानापि तृतीयः इत्याह-नो सामान्यविशेपतेति । सामान्यविशेषज्ञायां हि सामान्यत्व विशे- ज्यत्वं, विशेपत्य च विशेपणलं त्यादिति । सत्र च महाविद्यासाध्याऽनित्यत्वयोर्न विशेष्यविशेषण- भावोऽस्ति । गगनादौ महाविद्यासायल्पविशेष्यसनावेऽपि जनित्यत्वल्पविशेषगाभावेन यत्र विशेष्यं तत्र विशेषणमिति व्याप्तेरभावात् । तत्मात् नो सामान्यविशेरवापीयर्थः । महाविद्यासाच्यापर्यव- सानत्य दुर्निरूपत्वेन ततः उक्त प्रकाराइनित्यत्वत्त्व बोधे प्रकारान्तरं च नास्ति । समास्कन्द्रतीति । स्कन्द्धातोरभयार्थत्वात्तमागच्छति शोषयति वेति ॥ २० ॥ सिध्यतु वा मेयत्वादेः पक्षीकृतशब्दे पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्टाधिकरणत्वम् । अनित्यत्वसिद्विस्तु कुतः। न हि प्रकृतसाध्यमेवानि- त्यत्वम् । तद्वतोऽपि गगनादेयावृत्तत्वात् । नापि तस्य व्यापकम् । तत एव । नच पक्षीकृतशब्दादितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्वव्यापकव्याप्यत्वे- नाभिमतत्य मेयत्वादेः तत्त्वव्यापकाभ्यामन्येन व्याप्तिर्भवता शक्याऽन्युप. गन्तुम् । न च अव्यापकमपि अनित्यत्वं पक्षधर्मतावलाह्यापकथर्मिसंसर्गवत्से- त्यतीनि युक्तम् । हेतोः पक्षधर्मतया व्यापकपक्षसंबन्धमानचरितार्थत्वात् । (भुवन० )-पचं व्याख्यानपति-सिध्यतु बन्यादि । पवादिहेतुतः पशिवदाई महा. विद्यासायं सिप, अनित्यत्वं तु कुतः सिष्यतीति तत्वम् । एतईब इटपति-नहानि । ऋतमाध्य महाविद्यासाप्पमेवानित्यत्वमिति तन्वार्थः । हैह-कलोभाति । सायदतो मगन हे सकाशाइनित्यत्तस्य व्याहतवान् । नापि तस्येति । तत्व प्रश्नसायात व्यायाम नायनि- त्पलं व्यापकम् । तत एक, प्रहल्लायवलोऽपि गगनादेनियलय सानदेदेति । इदं वन्दम् । पत्र ल्यावं तत्र व्यापन भादनिति हि नियमः ! सामान्य माना जाति, न दु अनित्यत्वरूपल्याकम् । लाइनित्यत्वाय महाविद्यालय र पन्दासले नि । ननु चातुरेव स्वामिल पायमनिषा पिं न गमवावर चेति । पीपादिवं र ललित निम्नन्द पनि बन्न , या मलविधासम्पनन नियमदिनः न मानियन । जन- मेवादिकालोझदवानन्द ! नानि दिन रिति । न च पारिति । पर असर देना :- सामाना समय 4 -PARAN ५. स्थान ::: : :

·१३८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं अथ पक्षनिष्ठव्यापकप्रतीत्यपर्यवसानात्पक्षे अनित्यत्वसिद्धिरिति मन्य- से। तन्न। किमिदमयं शब्दः स्वस्वेत्तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमिति प- क्षनिष्ठव्यापकप्रतीतेरनित्यत्वमन्तरेण अपर्यवसानं अनित्यत्वमनालम्ब्यानुपप- त्तिर्वा, अनित्यत्वालम्बनत्वनियमो वा। नाद्यः। अनित्यत्वमनालम्ब्य प्रतीतेरनु- पपत्तिर्नाम किमनित्यत्वानालम्बनायाः प्रतीतेः प्रागभावः, किंवा अनित्यत्वाना. लम्बनः प्रतीतेः प्रागभावः । नायः । अनित्यत्वानालम्बनत्वे तस्था विवक्षिता. नित्यत्वगोचरत्वव्याघातात् । नापि द्वितीयः । अनित्यत्वानालम्बनस्य एतत्य तीतिप्रागभावस्य एतत्प्रतीत्यनित्यत्वगोचरत्वाक्षेपकत्वे मानाभावात् । नापि द्वितीयः । पक्षनिष्ठव्यापकप्रतीतेरनित्यत्वालम्बनत्वनियमस्य असिद्धेः । (भुवन०)-परः स्वाभिप्रायं प्रादुश्चरीकरीति-अथ पक्षेति । पक्षे शब्दादौ निष्ठं यन्या. पकं महाविद्यासाध्यं तत्प्रतीतेर्यदपर्यवसानमनुपपत्तिः, तस्मादिति परमार्थः । दूपयति-तन्नेति । स्वस्वेतरेत्यादिरूपं यत्पक्षनिष्ठं व्यापकं महाविद्यासाध्यं तत्प्रतीतेरनित्यत्वं विनाऽपर्यवसानं किमिदमित्यन्वयः । विकल्पयति-अनित्यत्वमिति । अनित्यत्वालम्बनात् विना महाविद्यासाध्यस्य शब्देऽनुपपत्तिरित्येको विकल्पः । अनित्यत्वेति । शब्दे प्रकृतसाध्यसाधनेऽनित्यत्वमालम्यनीयमेव नियमेनेति द्वितीयः । आद्यं विकल्पं द्विधा विकल्प्य खण्डयति-नाद्यः इति । अनित्यत्वमना- लम्ब्य प्रतीतेरनुपपत्तिः किंरूपा, अनित्यत्वानालम्बना या प्रतीतिः तस्याः प्रागभावः । अनित्यत्वाना- लम्वना प्रतीतिनोत्पद्यत इत्यभिप्रायः । किं वेति । अनित्यत्वालम्बनं विना प्रतीतिनोंपपद्यत इति रह- स्यम् । आद्यं प्रति प्राद-नाद्यः इति । तस्याः प्रतीतेर्यदि अनित्यत्वस्यानालम्बनत्वं, तदा पक्षीकृतशब्दनिष्टं यदनित्यत्वं तद्गोचरवव्याघातः इति हृदयम् । अपरं पक्षं निराकुरुते-नापीति । अनित्यत्वानालम्बनं पक्षीकृतशब्दे महाविद्यासाध्यप्रतीतेः प्रागभावः पक्षे प्रकृतसाध्यप्रतीतेरनित्यत्व गोचरत्वं आक्षिपतीत्यत्र मानं नास्तीत्याकूतम् । पूर्वकल्पयोरौदीच्यं कल्पं निरसितुमाह-नापि द्वितीय इति । द्वितीयोऽनित्यत्वालम्बनत्वनियमरूपः । इह हेतुं वदति-पक्षनिष्ठेति । पक्षः शब्दः घटादिः, तनिष्टं व्यापकं महाविद्यासाध्यं, तत्प्रतीतिः शब्दस्यानित्यत्वमालम्बते एवेति नियमस्या- सिद्धेरिति । अथ मतं, अस्ति तावन्मवत्त्वादग्निमान् पर्वत इत्यनुमानानन्तरं पर्वत. निष्ठचन्हिविदोघे पाकार्थिनां प्रवृत्तिः तत्प्राप्तिश्च । तेन अवश्यं पर्वतो वन्हि मानित्यत्र बन्हिविशेषस्फूतिरङ्गीकर्तव्या । न च बन्दिमत्त्वमेवासौ, नापि नस्य व्यापकः । बन्दिमत्त्वयनोऽपि महानसादेव्योवृत्तत्वात् । न च अव्यापक - विवक्षित मापदी नि म पुस्तकारः । २ दिवनि पान दस्तदनित्यत्वगों :नि छद ·महाविद्याविडम्वनम् । १३९ .. मपि पक्षधर्मतावलात्साध्यपक्षसंसर्गातिरिक्तं सिध्यतीति त्वयैवोक्तम् । तत्कथं पर्वतनिष्ठवन्हिविशेषसिद्धिः । (भुवन० )-अथ धूनानुमानेऽप्यन्तरताप्रथनेन प्रतिबन्दीमुपादत्ते पर:-अथ मतमित्ति । इद मारभ्य 'तत्युतमिति यावत्पराशा । अस्ति तावदिति । वह्निविशेषः तार्णपार्णादिकः पाका- दियोन्योऽतिरित्ययः । तत्राप्तिरिति । तत्राप्तिः पर्वतनिष्ठवह्निविशेषप्राप्तिः । न च वहिमत्व- मिति । पहिमत्त्वे वा असौ वह्निविशेषो न त्यात् । वह्निविशेषत्व वह्निमत्वजामिन्नत्वान् । नापीति । नापि तत्व वन्हिमत्तत्व बतौ वन्हिविशेषो व्यापकः। वन्हिविशेषत्व वह्निमत्त्ववत्यपि म- हानतादौ अवर्तनात् । न चाव्यापकमिति । वह्निविशेषादिकं धूमवत्त्वादिहेत्वन्यापकमपि साधनत्य पक्षधर्मतावलात् साव्यं वह्निमत्त्वं, पक्षः पर्वतः, तत्संयोगादधिकं सिष्यतीति पूर्व त्वयैव महाविद्या- विडन्वनानिमानिनवोचम् । तत्कयमिति । तलासर्वते सानान्येन वह्निमत्ते सिद्धेऽपि वद्भिविशे- पसिद्धिः कथमिति भावः । अथ धूमवत्वस्य वन्दिमत्त्वं व्यापकम् , बन्दिमत्त्वं च वन्हिविशेषयदि- तमूक्तिं, तेन पर्वते बन्हिमत्त्वमधिगन्यमानं वन्हिविशेषावच्छिन्नमेवाधिगम्यते इति । एवं तर्हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वमपि व्यापकं पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषदितमूत्तौति सो- ऽपि पक्षे सिध्यत्येव । (नुवन० )-शहते-अथ धूमेति । धूनवत्वन्याप्यत्य वहिनत्वं व्यापकम् । वतिमत्त्वं चेति । "निर्विशेष हि सामान्यं भवेत् शशविषाणत् । सामान्यरहितत्वेन विज्ञवास्तदेवही ति वचनाहिमत्त्वं सामान्य वहिविशेपेन घटितमूर्तीत्यभित्रायः । फलिमाह-तनेत्यादि । यदेव वहिमत्वं ज्ञायते, तदेव वतिविशेोऽन्यवगन्यते इत्याशयः । मार्गमागतोजीत्याह-एवं : तहाँति । तोऽपि पक्षीशद्धतदितरकृतिलरहितानित्यनिष्टविशेषः पीतशब्दानित्यत्वे सति - शत्वादिरित्यर्थः । अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टविशेपसिद्धावपि पक्ष- मात्रनिष्टत्वे सति अनित्यनिष्ठः कथं पक्ष सिध्यतीत्युच्येत, तर्हि घूमानुमाने २ वन्तिविशेषतिजावपि कथं पर्वतनिष्टबन्दिविशेपसिडिरिति वक्तव्यम् । (नुवन)-जाराहने-भय पीतेति। पीतेत्यादिविनत्य घटादी सरक्षे निद्धा- वपि, पनःश, तन्नात्रनिटले सति चोनित्यनिष्ट शब्दानित्यत्वं नवि शब्दत्वादिः, न यं पक्ष शब्द लिम्चतीत्यपाल्यचर्चया परिहाति-तहीति । अब वहिविशेपो द्विविधः-अपर्वतनिटः, पर्वतनिष्टञ्च । आचः पक्ष व्याचातादिना निकः । तेन द्वितीयस्य सिद्धिरिति । एवं तर्हि पक्षीकृतश- शादिरि' इति लम्पाः। । .

·१४० भुवनसुन्दरसृरिकृतटीकायुतं व्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठोऽपि द्वेधा, पक्षीकृतशब्दानिष्ठः तन्निष्टश्च । आद्यः पक्षे व्याहत इति द्वितीयस्य सिद्धिरिति । (भुवन०)-दहनानुमाने पर्वतनिष्ठवह्निविशेषसिद्धिं शङ्कते--अथ वह्नीति । पझे पर्व इत्यर्थः । व्याघातादिनेति । विरुद्धसमुच्चयो व्याघातः । आदिपदेन प्रमाणविरोधसंग्रहः । इहानि समः समाधिरित्याह-एवं तीत्यादि । तन्निष्टः पक्षीकृतशब्दनिष्ठः । पक्षे विवक्षितशब्दे इत्यर्थः । अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं किं पंक्षा- निष्ठानित्यनिष्टघटितमूर्ति किंवा पक्षमात्रनिष्ठानित्यनिष्टघटितमूर्ति, किंवा उभयविशेषघटितमूर्ति । आये पेक्षानिष्टस्यापि पक्षे प्रसङ्गः, द्वितीये पक्षमा वृत्तेरपि सपक्षे प्रसङ्गः, तृतीये तु उभयोरपि उभयत्र प्रसङ्ग इत्युच्येत, तर्हि वन्हिमत्त्वमपि किमपर्वतनिष्ठवन्हिविशेषघटितमूर्ति, किंवा पर्वतनिष्ठवन्हिवि- शेषघटितमूर्ति, किंवा उभयविशेषघटितमूर्तीति विकल्प्य पूर्ववदोषो वक्तव्य इति । (भुवन०)-महाविद्यासाध्यं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषघटितमूर्तीति पूर्वोक्त विकल्पैः शाशति-अथ पक्षीकृतेति । पक्षे शब्दादौ अनिष्ठः, अनित्ये घटादौ च निष्ठो घटत्वा- दियों धर्मः तेन घटिता विहिता मूर्तिः यस्य तत्तथा । किं वा पक्षमात्रेति । शब्दमात्रे निष्टोऽनि- त्यनिष्ठश्च शब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिधर्मः, तेन घटितमूर्ति । किंवोभयेति । अनन्तरोक्तविकल्प यस्य पक्षेतरवृत्तिपक्षमात्रवृत्तिरूपौ उभयविशेषाविति हृदयाभिप्रायः । तृतीयं भेदं वेभिदीति- तृतीये इति । पक्षानिष्ठपक्षमात्रनिष्ठयोरुभयोरप्युभयत्र पक्षे सपक्षे च प्रसङ्गः । “एकस्मिन् ये प्रसज्यन्ते द्वयोर्भावे कथं न ते " इति न्यायात् । अथात्रापि महाविद्यावादी परप्रयुक्तयुक्तिसाम्य- मादिशति-तहीति । एतत्स्पष्टम् । अध वन्हिमत्त्वव्याप्यपर्वतनिष्ठधूमवत्त्वानुभवः एव तदनन्तरभाविनी वन्हिमत्ववन्दिविशेषावच्छिन्नपर्वतानुमितिं जनयिष्यति, किमपर्यवसानादिना इत्युच्यते, एवं तर्हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणत्व एव पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहि- ४. सति अनित्यनिष्ठविशेषावच्छिन्नपक्षी- जनयिष्यतीति संतोष्टव्यम् । (भुवन०)-अथ वीति । वहिमत्त्वसाध्येन व्याप्यं यत्पर्वतनिष्ठं धूमवत्त्वसाधनं तस्या- : एव, तस्मात्पर्वतनिष्ठधूमवत्त्वानुभवादनन्तरभाविनी वन्हिमत्त्ववन्हिविशेपाभ्यामवच्छिन्नो १ किमपक्षनि इति घ पुस्तकपाठः । २ 'येऽपक्षनि इति घ पुस्तकपाठः।

·१०३ महाविद्याविडम्बनम् । १४१ विशिष्टो चः पर्वतः तदनुमितिं जनयिष्यति, किमपर्यवसानादिना अनुपपत्त्यादिनेत्यर्थः । प्रतिवन्द्यैव प्रत्युत्तरयति एवमित्यादि । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यातायेन व्याप्यं यत्पझीकृतनिष्टं मेयत्रं साघ- नं तदनुभवः एव । पक्षीकृतेत्यादिसावं च पक्षमात्रनिष्टत्वे लति, जनित्यनिष्टविशेषश्च शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वादिरूपः । ताभ्यामवच्छिन्नत्य विशिष्टस्य पक्षीकृतशयत्य अनुमितिमिति पदान्वयः । एवं सकलमहाविद्यासु धूमानुमानसमानन्यायेन विशेषसिद्धिरुपपाद- नीयेति । तद्युक्तम् । पर्वतो वन्हिमान् धूमवत्त्वादित्यत्रापि धूमवत्त्वव्यापक- वन्हिमत्त्वावच्छिन्नपर्वतातिरिक्तवन्हिविशेषाप्रतीतेः । कथं तर्हि अविसंवादि- विशेषविषयप्रवृत्तिसाक्षिका वन्हिविशेषप्रतीतिरिति चेत् । अयं पर्वतः एत- द्वन्दिमान् एतडूमवत्त्वात् , न यदेवं न तदेवं, यथा हद इत्यनुमानादित्यवेहि । न च अनयोर्वन्हिधूमविशेषयोः पूर्वमप्रतीतेाप्तिग्रहणासंभवः इति वाच्य- म् । महानसादो धूमवत्त्ववन्दिमत्त्वव्याप्तिग्रहणसमये सकलधूमवन्दिविशेषत- निष्टव्याप्तिप्रतीत्यङ्गीकारात् । न च एतस्य वन्हिविशेषस्य पूर्वमेव प्रतीतत्वे अतुमानवैयर्यम् । अस्य वन्हिविशेफ्स्य पूर्व प्रतीतत्वेऽपि एतत्पर्वतनिष्टतया पूर्वमप्रतीतेः। (भुवन०) उपसंहरति-एवमिति । विशेषसिद्धिनित्यत्वादिसिद्धिरित्यर्थः । एवं महा- विद्यावादिनोऽभिप्रायमाशझप पराच-तदयुक्तमिति । कुनोऽयुचनबाद-पर्वत इति । धूमव- त्वतोाप वन्तिमत्त्वं, तेन सवच्छिनपर्वतादतिरिक्षस्य दिन्हिविशेषस्य अनीतगिति नंबन्धः । पाकार्थिनां विशेपप्रतीतिरनुभूयते, तन का गतिरिति नाराले कयामिति । सविसंवाही यो विशेषः पाकादियोग्यानित्वरूपः, तद्विपया या प्रवृत्तिः, तत्ताशिका वन्दिविशेषतीदिः कयमिति योजना । अयनर्थः । चया अविवादिदिदोपविपदा प्रवृत्तिजन्य सा चन्हिविदोस्तीनिरिति । गदि- माह-अयं पर्वतः इति । एतद्वाह विवक्षित: पासादियोन्योऽभिरियर्थः । नमसमुन्छिननि- नव अनयोरिति । अनपोर्विवक्षितपो भवन्हिाविदोपयो. पूर्व महानताद जारिनानादामिन संभ- पतीति न च भापीयमिति भावः । कलाल वरपमित्यत्राह-महानसादाविति । माननाद सामान्दैन भूमवत्ववन्दिमत्त्वयोद पसन्दे भूभवन्दिविशेषयोः सविता मालकी विशेषनिष्टः दा पातिः, ल्या प्रतीकालादिति पदन्टन पन्टिशिर्व प्रदीतः नदा सिमानान नरमायुनिट इकार-- ३ एतन्येति । नानसाइकित्ययः । हेतुमाच-अस्येति । अल वा वन्दिमत्त्वावच्छेदलया पर्वते यन्ति विशेषकलाकृतान्द्र- दितरवृत्तिवाहितानित्यनिहाधिराणवारच्छेदरल्या पसीना पसी- तशन्दनदिनरनित्यरहितानिन्वनिविद्रोपनिद्भिः । पक्षीकृतवादमावनिहा- -- ·१४४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०)-भङ्गान्तरं भणितुं प्रस्तावयति-किञ्च व्याघातेति । यदि राना नाभ्युपेयते, तर्हि पक्षे पक्षेतरत्वधर्मसिद्धया व्याघातः स्यादिति ब्याघातबलादियं महाविद्यानुमिति पक्षीकृतशब्दस्यानित्यत्वे विश्राम्यतीति भावः । ननु व्याघातः कः, अब्राह-व्यायात इति । द्वयोर्विरोधप्रतीतिळघातः इत्यर्थः । सा चेति । सा च विरोधप्रतीतिविरुद्धयोर्द्वयस्य या प्रमितिः तज्जन्येत्यक्षरयोजना । प्रकृते चेति । प्रकृते महाविद्यानुमानेऽनित्यत्वस्याभावो नित्यत्वं, पक्षीकृत व्दमात्रवृत्तिरनित्यनिष्ठः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिः, तौ द्वावपि विरोधिनौ । पूर्वकालीनो व्या- घातः शब्दानित्यत्वसिद्धयुपयोगी किंवा उत्तरकालीनः इति गूढाभिप्रायेण द्वैध विकल्प्य प्राचीनं प्रति आह-न चेत्यादि । पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठो धर्मः शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वाहि प्रकृतानुमितेर्महाविद्यानुमानात्पूर्व न च प्रमाणेन गृहीतः । तद्धर्मस्य पूर्व प्रतीतौ महाविद्यानुमान वैयर्थ्यात् । एतावतानुमितेः पुरा विरुद्धप्रमितेरभावात्पूर्वकालीनव्याघातासम्भवेन पौरस्त्यः पनो. ऽपास्तो भवति । उदीचीनं कल्पमपास्यते-अनुमितीति । अनुमानकरणादुत्तरकाले विरुद्धप्रतीति- श्चेव्याघातः, तदा स निरर्थकः एवेत्यर्थः । हेतुना पूर्वोक्तं द्रढयति-व्याघातेति । अनित्यत्वं विनाति च्याघाताभावेन हेतुना अनुमितेः पूर्वमेव पर्यवसितत्वादिति पदान्वयः । तात्पर्यायस्वयम्- व्याघातबलात् हि अनित्यत्वमिति भवानवादीत् । अत्र चानुमानावसरे व्याघाताभावेन शब्दस्या- नित्यत्वं विनाप्यनुमितिः पर्याप्तेत्युत्तरकालजातो व्याघातो व्यर्थः एवेति । किञ्च, किं व्याघाते एकपरिहारेण द्वितीयस्योपलम्भो बीजं, किंवा उभ योः परस्परपरिहारेणोपलम्भः, किंवा उभयोनियमेन परस्परपरिहारेणोपल- म्भः । आये घटत्वमेयत्वादेाघातापत्तिः । द्वितीये घटत्वशुक्लत्वाच्या तापत्तिः वक्ष्यमाणदोषश्च । तृतीयस्तु प्रकृते न संभवत्येव । अनित्यत्वाभावस्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्ममन्तरेणोपलम्भेऽपि अनित्यत्वाभावम- न्तरेण पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठानित्यनिष्ठधर्मस्यानुपलम्भात् । उभयोः पर- स्परपरिहारेणोपलम्भेऽपि परस्परपरिहारनियमस्य निष्प्रमाणत्वाचेति । (भुवन०)-अथ व्याघातमेव त्रिः पक्षयित्वा प्रतिक्षिपति-किञ्च किमित्यादि । एक मन्तरेणापि द्वितीयस्योपलम्भो व्याघाते वीजं कारणमिति परमार्थः । प्राचिकं पझं परास्यते- आये इति । यद्यपि घटत्वे मेयत्यमस्ति, तथापि मेयत्वे घटत्वाभावावटत्वपरिहारेण मेयत्वस्य पटा: दाबुपलम्भोऽस्ति । ततः एकपरिहारेण द्वितीयोपलब्धी चेव्याघात:, तदात्रापि व्याघातः प्रसज्येत । नास्ति व्याघातो, घटत्वे मेयत्वसद्भावादित्यादिमः पक्षो न क्षोदक्षमः । पुरःसरपझं क्षिपति द्वितीये इति । रक्ते घटे घटत्वं शुक्लत्वं विनाप्युपलब्धम् , पटादौ च शुरूत्वं घटत्वमन्तरेणाप्युपलब्यमिति परम्परपरिहारोपलम्मादेकरिमन शुल्ले घंटे घटत्वशुलत्यसंसर्गस्य व्याघाताभावेऽपिव्यायातः आर. दोनेत्ययः । वक्ष्यमाणति । परस्परपरिहारोपलम्भस्य व्याघातबीजये निःप्रमाणत्वं नाम तृतीय- पक्षस्य बक्ष्यमाणदोषश्च स्यादित्यत्र घटना ! तात्तीयीकमसम्भवेन निराकरोति-तृतीयः इति । - 'क्यापानिन्यनिदि च कपाटः । . मन्याचा इनिछद पुस्तम्पादः A ·महाविद्याविडम्बनम् । १४५ । नसन्भवनुपपादयति-अनित्यत्वाभावेति । अनिचत्वाभावो नित्यत्वं, तत्य गगनादौ पझमात्रवृत्त्य- नित्यनिष्टधर्ममन्तरेणोपलन्मेऽपि, ननित्यत्वाभावो नित्सव, तं विना पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मत्या- नुपलन्मात् । अयं मथितायः यद्यपि पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्म विनापि नित्यत्वं गगनादावुपल- भ्यते, तथापि निललं विना पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्टो धर्मः पञीकृतशब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिनोंपल- भ्यते एव । न्नु नित्यत्वं विनाप्येवंविषयोपलब्धिः पक्षीकृतशन्देऽन्त्येव । न । पक्षीकृतशन्दे ह्यचं धमोऽद्यापि व्याघातबलात्ताध्यमानोऽस्ति । व्याघातश्चात्र विकल्प खण्ड्यमानोऽस्ति व्याघातसिद्धौ च तत्सिद्धिर्मवित्रीति तद्धर्मत्य पक्षे विवादासदीभूतत्वालुत्रापि नोपलब्धिः भवति । तस्मादन परस्परपरिहारोपलन्भनियमाभावेन तृतीयभेदो न संभवत्येवेति । उभयोः परत्परपरिहारोपलम्मेऽपि तनियमत्याप्रामाणिकत्वं सडिरते-उभयोरिति । दण्डित्वकुण्डलित्वयोः परस्परपरिहारोपलन्मेऽपि देवदत्तादौ द्वयोरपि सहोपलन्भादेतन्नियमत्य निष्पमाणकत्वमितिमावना । अध व्याघातो मा भूत्, प्रतीतापर्यवसानं तु भविष्यतीति । प्रतीतं हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वमस्मादेवानुमानात्। तच पक्षीकृतशब्दानित्यत्वमन्तरेणापर्यवत्यत् तद्गमयतीति । तन्न । किमिदमनित्य- त्वमन्तरेणापर्यवसानं प्रकृतसाध्यस्य, किमनित्यत्वव्याप्यत्वं, अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वं वा । नायः । गगनादो व्याप्तिभङ्गात् । नापि द्वितीयः । तेन विनापि भवतः तेन-विनानुपपद्यमानत्वासिः । पक्षीकृतशब्दतदिनरवृत्ति- त्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वपक्षीकृतसंसर्गोऽनित्यत्वव्याप्यः, अनित्यत्वेन दिनानुपपद्यमानो वा इति चेत् । न । तस्यापि उभयसंसगिनिष्ठनया पक्षी- कृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वे नित्येऽपि वर्तमानवेन अनित्यत्वाच्याप्यत्वात्, तेन विनाप्युपपद्यमानत्वाचेति । पक्षीकृतदाब्दतदिनर- पृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वमनित्यत्वव्याप्यं, अनित्यत्वेन दिनानुपपद्यमानं वेति चेत् । न । वन्य जनाधारणत्वेन व्याप्य. त्यानुपपद्यमानत्वविरहात् । अन्यथा नस्य नित्यन्दव्याप्यन्वनित्यत्वेन-दिनानु- पपयमानत्वयोरप्यापत्तेः. पक्षीकृतशब्दव्यानिरिक्षाविशेषावयाचति । नेय- मर्थान्तरता सकलमहाविद्यान संचारपीया । तु महाविद्याविशेषनिष्टाः भनिदिशेण अर्थान्तरतादिशेपाः, तेऽन्यत्र मुकादमियन्त इति । (भुनः दिदिर. करेगने-अप सामानः इति । वीरममिति वित मोलाना दोहर-मनीलगिन्यादि । र सट्टटेटहनिया- दिसानिनिहारिक र लपति ! ना नियमित कामदार विरसा लाग्ने नरिनिनिनि ! कामानि किन ननं नाम मिमिति दोन विजी सापनीविमानादि । ।

·१४६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं किमनित्यत्वेन व्याप्यत्वं । यत्र यत्र महाविद्यासाध्यं तत्र तत्रानित्यत्वमिति भावः । अनित्यत्वे- नेति । अनित्यत्वं विना महाविद्यासाध्यं नोपपद्यते एवेत्यर्थः । प्राक्तनं प्रति जल्पति-नाव इति । गगनादौ महाविद्यासाध्यसत्त्वेऽप्यनित्यत्वस्य अभावाद्व्याप्तिभङ्गः इति हृदयम् । द्वितीयमपा दति-नापीति । युक्तिं खेटयति-तेन विनेति । तेन अनित्यत्वेन विनापि गगनादौ भवतो वर्तमानस्य महाविद्यासाध्यस्य तेन अनित्यत्वेन विना यदनुपपद्यमानत्वं तस्यासिद्धेः । अय- माशय:-अनित्यत्वेन विनापि गगनादौ महाविद्यासाध्यसद्भावान्महाविद्यासाध्यस्य अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वमसिद्धमिति । अथ परः आरेकते-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिसाध्यस्य पक्षीकृतशब्देन सह संसर्गोऽनित्यत्वेन व्याप्यः, अनित्यत्वेन विनानुपपद्यमानो वेति परारेकार्थः । पूर्वपक्षिणोक्के सिद्धान्ती आह-न। तस्यापीति। तस्यापि पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यपक्षीकृत- शब्दसंसर्गस्यापि उभयसंसर्गिणौ महाविद्यासाध्यपक्षरूपौ तत्र निष्ठतया, पक्षीकृतेत्यादिसाध्ये नित्ये शाश्वतेऽपि वर्तमानत्वेन अनित्यत्वेनाव्याप्यत्वात् , तेनानित्यत्वेन विनाप्युपपद्यमानत्वाचेति पदार- योजना । अयं तत्त्वार्थः । संसर्गस्य द्विष्ठत्वान्नित्येऽपि महाविद्यासाध्ये वर्तनादनित्यत्वस्य च तत्रा. वर्तनाद्यत्र प्रकृतसंसर्गः तत्रानित्यत्वमिति व्याप्तिभङ्गात्प्रकृतसंसर्गस्यानित्यत्वेन व्याप्यत्वं न घटाको. टिमाटीकत । तथा अनित्यत्वं विनापि प्रकृतसंसर्गस्य अनित्ये महाविद्यासाध्ये वर्तनादनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वमपि न जापट्यादिति । पूर्वपक्षी आक्षिपति-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यवत्त्वे सति यत्पनीकृत शब्दत्वं तत् अनित्यत्वेन व्याप्यं, अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानं वेत्यर्थः । अन्न हि शब्दस्यानि- त्यत्वं साध्यं, साध्येन च यो व्याप्यते स हेतुरिति पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणत्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वस्य अनित्यत्वरूपसाध्यासाधकत्वादवास्तवमपि अनित्यत्वसाध्यत्र्यो- पकत्वाद्धेतुत्वं मनसि निधाय पराचष्टे-न । तस्येति । तस्य पक्षीकृतेत्यादिसाध्यवत्त्वे सति पली- कृतशब्दत्वस्य, असाधारणानेकान्तिकत्वेन व्याप्यत्वानुपपद्यमानत्वयोविरहादित्यक्षरार्थः । भावार्थ- न्वयम्-सति सपक्षे सपक्षाप्रवेशी असाधारणानकान्तिकोऽनव्यवसितो वा अनैकान्तिकमंदो वा । तत्र अम्य हेतोः सपक्षे घटादौ सत्यपि सपक्षाप्रवेशित्वेन असाधारणानकान्तिकत्वात् यत्र पक्षी. त्यादिमाध्यवत्यै सति पनीकृतशब्दलं तत्रानित्यत्वमिति व्याप्तः कापि सपक्षे प्रसिद्धत्वाभावन अनित्यत्वव्याप्यत्वाद्यनुपपनिरिति । विपक्षे वाधकमादिशति-अन्यथेति । अन्यथा असाभारत देण्यनित्यत्वव्याप्यत्वाद्यभ्युपगमे तम्य पक्षीकनेत्यादिसाथ्यवत्त्वे सति पक्षीकृतशब्दत्यस्य नियत व्यायवाद्यपि आपद्येन, युक्तम्भयत्रापि साम्यादिति । न कंवलमस्य हतोरसाधारण्य, व्यर्थविनं. पशनापीन्याह-पक्षीकृतान्दव्यतिरिक्तेति । पक्षीनशब्दात्यव्यतिरिक्त विशेषणं तद्वैयां । दगे दोषान्दरसूचकः । एतावता पक्षीताब्दत्वमेव हेतुरम्नु, व्यर्थमन्यद्विशेषामिनि भाः । निदरदिदिशादि-संयमित्यादि । ननु भवद्भिः सामान्येन महाविद्यानिष्ठावान्ताला प्रत्य. पदि. न अन्य महाविद्या विशेषनित्यागदयाह-ये तु महाविद्यति । अन्यत्र प्रथाना इत्यर्थः। , गायन चाट:1 ...

·-- 41 १०३ महाविद्याविडम्वनन् । अथ अयं शब्दो नित्योऽनित्यो वेति विप्रतिपत्तौ यदा अयं शन्दः स्वस्वे- तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादिमहाविद्या प्रयुज्यते, तदा अस्तु नाम अर्थान्तरता । यदा पुनरयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणं न वा इत्येव विवादः, तदा कथमर्थान्तरतेति चेत् । मा भवतु तदा अर्थान्तरता, प्राचीनदोपास्तु भविष्यन्त्येव । (भुवन)-जय परारेका-अयायं शब्द इति । शब्दत्य नित्यत्वानित्यत्वविषये वि. वादे सति यहा महाविधिकोऽयं शब्दः स्वस्वेतरत्यादिकम्नुमिनीते, तदा महाविद्यासाचं शब्द सियतु, अनित्यत्वं तु कुतस्त्यमित्येवल्पार्थान्तरता भवतु । यदा पुनरिति । यदा त्वयं शब्दः त्ववेतरेत्यादिमहाविद्यासाध्यान्न वेति विवादः, तदा कौतस्कृतीयनन्तरता, अन्यत्यायित्वैवामा- वादित्वज्ञार्ययोजना । प्रत्युतरं प्राह-मा भवविति । प्राचीनदोषाः पाप्यनेकान्त्यादयः । किच, अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं न वेत्यादि- विवाद एव दुर्घटः । केवलान्वयित्वाभिमतधर्माभावत्याप्रसिद्धत्वेन न वेति पक्षानुत्थानात् । ( भुवन० )-रक्षाविवादनरीकृल्य मा भवतु तदान्तिरतत्वनिहितं, साउनुभविवादः एव न सम्भवेदित्याह-किं. चेत्यादि । किंच दृपणान्तरोत्तौ । हेतुमाह-केवलान्वयीति । पै.बलान्वदित्वेन सर्ववस्तुनिष्टत्वेनाभिमतो यो धर्मः, तदभावत्यानसिद्धत्वेन न देति परः एव नोनि. प्रति । अयमभिप्राय:-हाविद्यासाम्पत्य वन्नते केलान्वपित्वेन सर्वत्र सत्वान देदि पर एक नोदियादिति। अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिः के.. पलान्वयित्वाभिमतः पक्षनिष्ठो न वेति विवादमुद्धाट्य, अयं शब्दः स्ववेन- रवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति प्रयोगमारचयनि. नदा दुर्दा- रंवार्थान्तरता । न हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणा- त्वमेव पक्षीकृतशनिष्ठत्वम् । नापि तस्य च्यापरन् । तस्य त्वन्नते केव- लान्यरित्यात् . पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्य च गगनादेानत्वात् । अन्यथा तभावाप्रतिको तत्रापि विवादानुपपतेः। नापि प्रकृतनापवत्त्वारपाय: प्रकृतसाध्यपक्षसंतर्गः एद पक्षनिष्ठत्यन् । कृतनापत्वस्य वन्नने पक्षनिष्ठत्वात् । पक्षनिष्ठत्वत्य च पक्षनिष्ठत्वविरहान् । न च सन्य.. तसाध्यवत्त्वसिलिरपर्यपत्तानात्मकृतलायरल पकनिष्ठत्वं गोचरपतीनि युन- ২। লবনৰ মাৰ মনৰানাবেন।

·१४८ पक्षे शब्दे निष्ठमस्ति त्वन्मते । एवं च प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठवं धमों एतत्तत्वम्-यदि प्रकृतसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्टत्वरूपं स्यात् , तदा प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठत्वह प्रकृवसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्टत्वमिति । प्रकृतसाध्यपक्षसंसों यद्यपि न पक्षनिष्ठत्वं, तथाप्यपर्यवसा.. नात्पक्षनिष्टत्वं गमयेदिति महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वसिद्धिरित्याशङ्कय वक्ति न च पक्षस्येति भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०)-भयन्तरेण परः आक्षिपते-अथ पक्षीकृतेति । यदि पक्षीकृतेत्यादिसा. ध्यधर्मः केवलान्वयित्वेनाभिमतः पक्षे शब्द निष्ठो न वेति विवादं प्रकटीकृत्य, महाविद्यासाव्यस्य पक्षनिष्ठत्वारोपणाय अयं शब्दः इत्याद्यनुमिमीपे । तदेति । तदा महाविद्यासाध्यं भवतु, महानि द्यासाध्यस्य पक्षशब्दनिष्ठत्वं तु कौतस्कुतमितिरूपा अर्थान्तरता दुर्वारैवेत्यर्थः । अर्थान्तरतो. पपादनाय युक्तीः प्रयुङ्क्तेन हि पक्षीकृतेति । न हि पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यमेवपक्षी- कृतशब्दनिष्ठत्वं, किन्तु महाविद्यासाध्यस्य पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्त्रं धर्मः । धर्मधर्मिणोत्र वैशेपिकादिदर्शने भेदान्न तदेव तदित्यर्थः । नापि तस्येति । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं तत्व पक्षीकृतशब्दतदितरेत्यादिसाध्यस्य नातिव्यापकम् । कुतो न व्यापकमबाह-तस्येति । तस्य पक्षीकृतेत्यादिप्रकृतसाध्यस्येत्यर्थः । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्येति । पक्षीकृतशब्दनिष्टत्वं हि पनि तशब्दनिष्टे एव अस्ति, न तु गगनादाविति । यत्र पक्षीकृतेत्यादि साध्यं तत्र पक्षीकृतशब्द निष्ठत्वमिति व्याप्तेरभावात् पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं पक्षीकृतेत्यादिसाध्यस्य नापि व्यापकमित्यर्थः । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्य गगनादावपि वर्तमानत्वोपगमे दोपं भापते-अन्यथेति । तस्य पक्षीकृतशब्द निष्ठत्वस्य योऽभावः, तदप्रसिद्धौ तत्रापि पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वेऽपि विवादानुपपत्तिः । अयं परमार्थः-~-यदि पक्षीकृतशब्दनिष्टत्वं गगनादावपि स्यात्, तर्हि केवलान्वयित्वेन महाविद्यासा- ध्यवत् तस्य सर्वत्र सद्भावात् , महाविद्यासाध्ये पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वमस्ति न वैति विवाद: एव न भवेदिति । युक्त्यन्तरेण अर्थान्तरतामेव समर्थयते-नापि प्रकृतेत्यादि । नापि प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्यं तद्वत्त्वापरपर्यायः, प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्यं पक्षः शब्दः) संसर्गः एव महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वमित्यर्थः । हेतुमाह-प्रकृतेति । प्रकृतसाध्यं महाविद्या साध्यम् । तद्वत्वं जातः । थर्मधर्मिणोश्च तादात्म्याभावात्प्रकृतसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्ठत्वमिति न समीचीनमित्यर्थः । ननु प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठत्वरूपस्यैव पक्षनिष्ठत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाह-पक्षनिष्ठत्वस्येति। पस्य पक्षनिष्टत्वं न भवेत् । स्त्रवृत्तिविरोधात् । तस्मात्प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्टत्वं धर्मः एव, न पक्षस्य शब्दस्य, प्रकृतसाव्यं महाविद्यासाथ्यं, तद्वत्त्वसिद्धिः। अपर्यवसानादिति । पक्षे प्रल साध्यवत्त्वसिद्धिः तोब, यहि महाविद्यासाथ्यस्य पक्षनिष्टत्वं स्यादित्यपर्यवसानवलात्मकृतसाध्यय महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्टत्वं गोचरयतीति न च युक्तमित्यन्वयः । करमान्न युक्तमत्राह अपर्यवसानस्येति । अपर्यवसानं नाम किं तेन व्याप्यत्वं, तेन विनानुपपद्यमानत्वं पूर्वोक्तयुक्तिभिरपर्यवसानस्य प्रागेव प्रतिपिद्धत्वादित्यर्थः । आराध्यविरोधेनेति । आराध्या मूत्रकारभाष्यकारादयः पूर्वाचार्याः । तेथ केवलान्वयित्वाननीकारान्महाविद्यापि नोरीचके इति महाविद्यावादिनां तदभ्युपगमे आराध्यविरोधः प्रकटः एवेत्याकूतम् । १.साध्यस्य पथ' इतिच पुस्तकपाटः। तयोः - या इत्यादि।

·- प०३ महाविद्याविडम्बनम्। १४९ - इति दृषणपाषाणजर्जरीकृतमूर्तयः । महाविद्याः क्षणं स्थातुं न क्षमन्ते रणाङ्गणे ॥ २१ ॥ (भुवन)-पूर्वप्रतिपादितनिखिलदोपदूपितत्वं महाविद्याया निगमयति-इति दूपणे- लादि । दूपणान्येव पापाणा:, तैर्जर्जरीकृता मूर्तयो यासां वात्तवेति विग्रहः । वादरणामणे महा- विद्याः क्षणमपि त्यातुं न क्षमन्ते, न समर्या भवन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥ अथ किमर्थ स्वाभिमतसकलप्रमेयसाधकमहाविद्यानिराकरणम् । जा- तीनामिव तासामाभासत्वख्यापनार्थम् । अन्यथा महाविद्याप्रयोक्तृणां शि- ध्याणां प्रतिवाद्युदीरितप्राचीनदूषणैः पराजयादिति । (भुवन०) अन्वयन्यतिरस्यनुमानताप्यत्वं स्वाभिमतत्य महाविद्यया अनायासेन साघ- यितुं शक्यत्वात्तन्निरासः किमर्थमित्यारेकते-अय किमर्थमित्यादि । स्वत्य अभिमतानि यानि सकल्पमेयाणि नित्यत्वानित्यवादीनि तत्ताधिकाः याः महाविद्याः तन्निराकरणं किमर्यमित्यन्वयः। प्रश्नं मना सिद्धान्ती समायत्ते-जातीनामिवेति । यथा जातीनां दूपणाभासत्वं, त्या महावि- द्यानां हेत्वाभासवल्यापनार्थ महाविद्यानिराकरणमिति भावः । विपर्यये वाधकमभिवत्ते- अन्यया महाविद्येति । अन्यया यदि महाविद्यानामाभासत्वं न ल्याप्यते, तदा सन्या सावनवा- च्छिम्या महाविद्याः प्रयुचते । त्या च प्रतिवाचुन्नावितदुप्परिहारपूर्वोत्तानकान्तिकवादिदूपणैः शिष्याणां पराजयः प्रसज्येत । तत्मादाभासवल्यापनाय महाविद्यानिरातः समखसः एवेति हृदया- भिप्रायः । एवं च साधनाभासत्वान्महाविद्या क्यायां न प्रयोक्न्येति शिष्यानुशिष्टिरादिष्टा भवति। किन्द- यत्र यत्र परः प्रौढिप्रकर्षमवलम्बते । श्लाघ्यस्तत्तन्निरासार्थः प्रज्ञाभ्यासवतां श्रमः ॥ २२॥ योगीश्वरगुरोः शब्दविद्यामासाद्य तत्त्वतः । व्यधत्त भट्टवादीन्द्रो महाविद्याविडम्वनम् ॥ २३ ॥ इति श्रीहरकिङ्करन्याचाचार्यपरमपण्डितवादीन्द्रविरचिते महाविद्याविन्यने दूपक्विको नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥३॥ (भुवन०)-महाविद्याप्रयोचारो वयं सर्वत्र विजयिनः इति गर्वपत्रताधिद्वानां दुर- भिमानभकार्यमपि महाविद्यानिरातः कार्यः इत्याह-किंच यत्रेत्यादि । किंच प्रकारान्तरोक्तो । यत्र यत्र परः प्रोटिनकर्ष पाण्डित्यानिमानमवलन्दते तचन्निरासार्थः प्रज्ञाभ्यासवतां दुरविगमग्रन्या- दिविषयिणी या प्रज्ञा प्रतिभा गृहार्यविचारणादिल्ला तत्याः अभ्यासः पौनःपुन्येन परिशीलनं, तत्र तत्पराणां नराणां अमः ग्लाष्यो भवतीति योजना । इह यत्र यत्रेत्यत्र यच्छन्दपरा ततनियतत्यत्र तच्छन्देन परानृश्यते । एतावता महाविद्यायां परत्व प्रोविय नवा महाविद्यानिरासाय नमः माध्यः एवेत्यभिहितं भवति । क्या च महाविद्यानिरातेपरमपि प्रयोजनं प्रदस्तिमित्ययः पारस - ।

·१५० भुवनसुन्दरसूरिकतटीकागुतं . श्रीसोमगुन्दरगुरुतगपादपा- संसेविना भुवनसुन्दरसूरिणेयम् । वृत्तिः कृता स्वपरयोरुपकारहेतोः सेठ्या प्रमाणनिपुणविजयोदयाय ॥ १ ॥ हपपुरनामनगरे देवश्रीपार्श्वनाथशुभदृष्टौ । व्याख्यानदीपिकेयं समर्थिता भवतु जयलक्ष्म्यै ॥२॥ पद्तीपरितर्फकर्कशमतिश्चारित्रराजो यति- विद्योत्तमरत्नशेखरमुनिर्वादीन्द्रवृन्दापणीः । एतौ द्वावपि शुद्धबुद्धिविभवी टीकामिमां सादरं संशोध्य प्रथमप्रती गुणयुती संस्थापयामासतुः ॥ ३॥ अन्योऽयं विपमो मतान्तरगतो गूढार्थसार्यान्वितो पटुः स्फुटार्थघटने नो संप्रदायस्तथा । तस्मान्मन्दमतिप्रबोधविधये स्पष्टार्थनिष्टकिनी टीकेयं विहिता चिरं विजयतामन्विष्यमाणा बुधैः ॥ ४ ॥ इति श्रीजिनशासन-गगनाङ्गणनभोमणिपदर्शनीरहस्याभिशशिरोमणि-मुविहिताचार्य- चक्रचूड़ामणि-श्रीतपागच्छगारहारभद्वारक-प्रभुश्रीसोममुन्दरसूरिशिष्यश्रीभुवन- सुन्दरसूरिविरचितायां महाविद्याविडम्यनवृत्ती व्याख्यानदीपिकायां दुषणविवेकव्याख्यानो नाम तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः॥ व्याख्या नैव ग्रन्थश्च संपूर्णः १ इत भारम्यश्लोकञ्चतुष्टयात्मिका ग्रन्थकर्तृप्रशस्तिः छ द पुस्तकयोर्न वियते । २ 'तपोग इति 'व पुस्तकपाठः । ३ इतः परं द पुस्तके निम्नलिखितानि प्रशस्तिपद्यानि विद्यन्ते।

·No text on this page.

·तद्विरुद्धं च नित्यत्वम् । तदपि चानेन साधयितुं शक्यते एव । तथाहि-घटः शब्देतरानित्यनि- . १ परिशिष्टम् श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितं लघुमहाविद्याविडम्बनम् । स्याद्वादवादप्रबलप्रणाद- प्रणष्टदुर्वादिमदद्विपेन्द्रा। गी:सिंहका यस्य विभाति देवः स वर्षमानः श्रियमातनोतु ॥ १ ॥ इह हि केऽपि दुर्वाराहवारप्राग्भारपूरिताः श्रीसर्वज्ञोक्तहेयोपादेयविचारचातुरीदूरिताः सकलस्वाभीष्टवस्तुसाधनाय परपक्षनिषेधाय च स्वकपोलकल्पितान्येवंविधान्यनुमानानि प्रकटयन्ति । तथाहि-आत्मा शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् । अत्र पराहकारप्राग्भारतिरस्कारायोपक्रम्यते । हो वादिन् , किमेतदनुमानम् । महाविद्यासत्कभिति चेत् । मैवम् । विद्यात्वमपि सावधस्य अस्यानुमानस्य विचार्यमाणं न संजाघटीति , दूरेऽस्तु हेत्वाभासः । केवलान्वयित्वेन व्यतिरेकन्या- प्रभावात् । तथा साध्यमत्र मनित्यत्वं परमार्थतः । ततो यद्यदनित्यत्वं तत्तदश्रावणं, यथा घटपटा दयः इति साध्यव्यापकश्चायमुपाधिः । शब्दस्य चानित्यत्वमद्यापि विवादास्पदीभूतम् । व्यभिचाराभावात्सोपाधिरयं हेतुः । अथ अत्रानित्यत्वं साध्यं न भवति, किन्तु शब्देतरानित्यनित्येत्यादिकम् । तस्य चोपाधिना व्याप्तिास्ति । शब्दत्वेन व्यभिचारादिति नायमुपाधिरिति चेत् । मैवम् । अस्य लम्वस्यापि मनित्ये एव विश्रामात् । साध्यं च तदेव यद्विप्रतिपन्नं प्रति पक्षे मेयत्वेन साधयितुम- भिप्रेतम् । तत्तु अनित्यत्वमेव । अथ च विरुद्धतापिशाचीजठरपिठरीप्रक्षिप्तोऽयं हेत्वाभासः । यतोऽत्र सांध्यमनित्यत्वम् । तस्मात्तेन हनूमल्लोलला - त्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् । अपरं च अनैकान्तिकत्वदुर्धरसिन्धुरकरप्रहारविधुरोऽप्ययं हेतुर्मेयत्वादिः। तथा हि-महावि. द्यासाध्ये महाविद्यासाध्यं विद्यते नवा। विद्यते चेत् , आत्माश्रयः। नो चेत्तर्हिमहाविद्यासाध्ये मेयर हेतोर्वर्तनात् महाविद्यासाध्यस्य चावर्तनात् , तस्यैव विपक्षवेन अनैकान्तिकः एव अयं हेतुः । तदेवं, दोषत्रयत्रिपथगातरङ्गप्लाविते मुहुः । हेतुतृणे विलग्नोऽपि वादिन् मवयसि निश्चितम् ॥ २॥ किञ्चेयं महाविद्या केवलान्वयिव्याप्तिजीवितव्या । सैव चतुरचेतोभिश्चिन्त्यमाना नोपपद्यते तथाहि यद्यप्रमेयं तत्तदनित्यं दृष्टमिति नियमो नास्ति । आकाशादौ प्रमेयत्वेऽपि नित्यत्वात् । १'विद्यत्वं इति + पुस्तकपाठः। -- R ·" इति पक्षल. ल्युमहाविद्याविडम्बनम् १५३ बन्यन, नत्र जात्नतः पहननेव न संगच्छते। संदिग्धसाध्यवान्तः पम् । तचात्र नास्ति । अनित्यत्वत्य शब्दे साध्यत्वेन शब्दत्वैव संदिग्धसाध्यत्वात् । आत्मनो नित्यत्वेन उभयो सिद्धत्य तयावाभावात् । न हि जले शैत्य सान्यमाने बनलः शीतलः इति पेनाप्युन्यते । ततवालादयोऽत्र पान्वेनोपन्यन्ताः अपि लजागलखनकल्यत्वेन जसरसाः एव । एवं सपझोपि पक्षीकृतो निलयितव्यः । कुले समानत्वात् । यह साध्यं पझीक्रियते तदप्ययुतम् । नाघ्यं हि सवैरपि धर्मिणि साप्यत: न तु साये । साभ्यन्य संदिवसायवन्त्रालय पाभावात् । एवमपि साधने घटोऽपि घ, पोऽपि पटे साध्यताम् । नाविन्यप्रहारपरित्यागान् । पया साध्याभावनपि पक्षीकुरुते, तदप्यसमीचीनम् । संवा सानो निम्तायन पीई. महानयत्वान् । ससदपि चेन् पक्षीक्रियते, तदा नुहागनाम्भोदयोऽपि जीविता। एते. समानत्वात् । तुच्छे साध्याभादपि साप्यसादने दारिद्रय विमान। तत एपा महाविद्या पयासीव नविका। पाहाहन्दरमात्रण गोहे का सपना !! अपिच महाविद्याहंतः केदलान्वयी त्वया उच्यते । कवि बिहार मा यतः यंबलान्वयित्वं सफलवस्तुनिष्टलं त्वया अभ्युदेवले । सार स्तन का सारित शात्माश्रयः । न देत्तहि स्वस्मितादेव सर्वमा सापनापि सकलनिष्ट बीचमाणम् । तदात्ये च माविकालादि। विद्या पतहिं स्वापातः । न हि घटे पदो वर्तले एक किनारा मतः रद । तता नानाभरपगुनापि मगरलोड वीडित पारनियम पन्त iའུ - ན： མ་ པས༌ ：སྨཅེང : - : སམ་ མམྨཡ;- लसादिनामनीमान् भवतः सारितोविकार : --- नाराकानि शियर पद पर ས༌ས– ས་པཎ: – ལ: བགགྷ ཝ….…. सई : पोप गाजर : ले -- न - ---:::: པཎསཱཔས་ཡཔས ས མྨས༌བདག་ ----- . : : srorirrrrrr- ·भावादिनः निमा जाने सनि लिहितो नानिमाय मामिला प्रमोद गुन्यो भाता ना मादिनमा शानिमा नानुतिगालगनेऽपि नारे बादिहिरनामा कोलनी शु. । प्रतिपादिना प्रतिभाशया महाविधानियागोगेऽपि तिवादिनि ने Earnarणे गानोगत प्रयोगका गीगा ( ? ) जोगीमालित रे मालित महानिकाला गोगाः । न हि कोर- पालीपरिसरामनारासिनी योग: रोई गार्गो । ताश- अभागोऽपि निशाले महानिति गरम् । नामतमा गाण मनुनो देशराजा ॥६॥ महाविमाप्रयोगाणां क्षेपणाग लिनक्षणः । संग महाशियानिमिदं सदा ।। ७ ॥ गुपी भाग गय कण्ठपीठे लुठियति । सपियोऽमूमहाविया न हरिष्यन्ति तत्पुरः ।। ८ ।। श्रीसोगमुन्दरगुरोः शिष्यः श्रीभुवनमुन्दराचार्यः । फतवानेतत्वाशप्रक्षावृद्धगै विजयदायी ॥ ९ ॥ इति श्रीमुवनगुन्दराचार्यविरचितं लघुमहाविद्या विम्बनं समाप्तम् ॥

·--
२ परिशिष्टम् ।
श्रीकुलार्कपण्डितप्रणीतं
पोडमानुमानान्मकं
दशश्लोकीमहाविद्यासूत्रम् ।
.
--
१ अपक्षसाध्यवकृत्तिविपक्षान्ववियन नत् ।
साध्यवदृत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जित ।।? ||
मात्मा दादतरानित्यनित्यत्तित्वानविकरणानित्यवृत्तिका
२ अपक्षसाध्यववृत्ति विपने पक्षिते न चन् ।
साध्यववृत्तितायुक्तं साध्यते नसिपक्षगन् ।।
का आकारासदानित्यनित्यानधिमानि यति
३ अपक्षसाध्यवहृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः ।
नानाविपक्षस्यन्यभिधर्मोऽति पहिने !
पदः समानित्यनित्यन्वन्दनानानिमायाकन
१ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्या पदाकिन् !
गन्मान्तो गन्यमान्धात्तिानपादनः ।
५ पक्षापक्षगनादन्यत् सापनि समान ?
मकवाहपनियरि
६ तादाल्पनि
.
है
.
ऽ स्वीकृतानन्दनि
ཝ་ཧ་
ཀ༌
८ साक्षपिपलान्य
क
--

·१५६ श्रीगुलाकेपण्डितपणी ११ असाध्यान्यवियुक्तान्गल्यावृत्तिा प्रमाध्यते । হালঃ মাগনা-নাচানামিন। १२ असाध्यतदियुक्तान्यव्यावृत्ति प्रसाव्यते ॥ ८॥ शब्दः साध्याभावाहिगुक्तान्गगागृत्तिमान् । १३ पक्षे ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः । शब्दः संप्रतिपतभिष्ठान्यधर्मवान् ।। १४ पक्षोऽथवा साध्यविनाकृतेन, शब्दः साध्यव्यतिरितिद्धांतिरिकधर्मवान् । १५ विच्छिद्य वाऽभाववदन्वितेन ॥ ९॥ शब्दः शन्दनित्यागृत्तिधर्मवान् । १६ अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयि यन्न तत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकभाक् ॥ १० ॥ यथा-शब्दः शब्देतरानित्यनित्यावृत्त्याकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानविकरणाकाशधर्मवा इति पोडशानुमानात्मिकदशश्लोकीमहाविद्यासूत्रं समाप्तम् ॥ rar ·- ३ परिशिष्टम् । अर्थ महाविद्याविवरणम्। श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितटिप्पनसमेतम् । श्रुतिमयतनु केचित्केचिदानन्दरूपं विगलिततनु केचित्केचिदच्छस्वरूपम् । अभिद्धति यदेकं तन्नमामीह जन्म- स्थितिलयपरितापारम्भहीनं स्वरूपम् ॥१॥ श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितं महाविद्या विवरणटिप्पनम् । श्रियो धाम श्रीमजिनवरपदाम्भोजयुगलं गिरं देवीं चेतोऽभिमतफलदाने सुरमणीम् । नमस्कृत्यानन्दाद्गुरुचरणयुग्मं च विधिना महाविद्यावृत्तेः किमपि करवै टिप्पनमहम् ॥ १॥ प्रायष्टीकाकृतैतस्या रहस्यं न प्रकाशितम् । रहस्याख्यानपूर्व तद्वृत्तिाख्यायते मया ॥२॥ महाविद्यावृहद्वृत्तिाख्याता प्रायशो मया । विडम्बनस्य टीकायां विलोक्या सा तदर्थिभिः ॥३॥ जय महाविद्या कथं समुत्पन्नेति वाच्यमार्याद्वयमुच्यते । भाट्टा नित्यं शब्दं योगाद्या वादिनस्त्वनित्यं च । प्रतिजानते ततोऽयं जातस्तेषां विवादोऽत्र ॥४॥ तत्तस्यानित्यत्वं प्रतिपादयितुं तु भाट्टवादीन्द्रान् । यौनाचार्यों वर्यः कृतवानेतां महाविद्याम् ।। ५ ॥ युग्मम्। अथ सामान्यतो महाविद्यास्वरूपप्रकाशकं पद्यत्रयमुच्यते । तथाहि- मन्वयव्यतिरेक्लिोपेतमूलानुमाविषो । महाविद्यानुमानं तु प्रयोज्यं केवलान्वयि ॥ ६ ॥ १ भादर्शपुस्तकस्य आदौ अन्ते वा ग्रन्थकानोडेखः नोस्टम्पते । २ इत भारम्य 'डिप्राण पोपटकत्वमित्र' (पृ. १६२) इत्यन्तः ग्रन्थः ख पुस्तके नास्ति, तत्प प्रधनात्य दृप्तत्याइ । :

·... ... ... ... Prit! Pोनादि । यो । से नि: । .... 1 t: । । यो वि. ( Hifi !! b !! sirf ATTEN ने निय वासिनामोनो ११ ३.६.१२. दिसानी सामाजिमनासायनिक पी. महावि । free मानिनियनिवाधिक गतिाि यानि मानुमान पोरया मायने । तयादिमा तीतानियो पनि मंगवात पटादिवत वान प्राणायद पाएमा गई गयी । प्रशालालादि । अन्न महाविद्यानुमान गर्ने निन्या बनियाथ गदायी: नाशपातीमाया: । पापा दापिता पाल्याना पागन्दिालगायतदात पक्षे विवक्षितमायमापने पामि सा. ध्यमिश्च । अत्र च गति पक्षाकुत इलाशनाया कालावधि थे युका । मारियादेतो. कंवलावधिवात, केवलान्वयिनि च विपक्षाभावात, सर्व पदार्थाः सपक्षा: भाभा एव । सर्वत्रयेत्यादि । सर्वमहाविद्यानुमानेषु प्रायो युगलावृत्तिविचार्या बिया । तथाहियो को नित्ये एव फेवरे वर्नते, न हानित्ये, सोऽपि नित्यानित्यम्पे युगले न अर्तते, । तया अनित्ये २० फेबळे यो धर्मों वर्तते न नित्ये, सोऽपि नित्यानित्ययुगले न यतते । तथा यो नित्ये अनित्येऽपि । न वर्तते, सोऽपि नित्यानित्ययुगले न वर्तते । आत्मा शब्दतागनित्यनित्यत्तित्वरहितानित्याणि धर्मवानित्यत्र चानुमाने पीकृते आत्मनि साथ्यो धर्मः शब्दात्मान्यान्य नादिः । स च निले मात्मनि वर्तते, न शब्देतरानित्ये । ततः स शब्देतरानित्यनित्यरूपयुगलावृत्तिरुच्यते । अत्र। दृष्टान्ते घटादौ विचार्यमाणा घटत्वादयो धर्माः घटादिरूपेऽनित्ये एवं वर्तन्ते, न नित्ये । शब्देतरानित्यनित्यरूपयुगलावर्तिनः उच्यन्ते । तथा काप्युभयत्राप्यवर्तिनो ये भवन्ति तेऽपि युगल वर्तिनो भवन्तीत्यर्थः । इत्यादि सर्व यथार्थसिद्धि अर्थसिद्धयातिप्रमेण विचामति कायाई । एवंविधं साध्यमनित्यतां विना शब्दस्य नोत्पद्यत एव तस्मात् । शब्दोऽस्थिरः स्यादिति पारिशेप्यात् सर्वानुमानेप्विह साध्यसिद्धिः ॥ ८॥ १ तुल्ये तत्सा इति ध पुस्तकपाठः। २ नित्यपुग' इति ध पुस्तकपाठः। ܂ ܀ ·। महाविनाविवरणम् । एविध वादेतरानित्यनित्यत्तिवानशिकरणानित्यवृत्तिर्मवानित्यादिरूपं महाविद्यासायं नित्यानित्यतां विना पीकृत मालनि न संभवति । तत्माच्छन्दोऽनित्यः स्वीकार्यः इत्येवं. पारिदोग्याच्छन्दत्यानित्यालरूपताध्यसिद्धिः स्यादिति । परिशेपलक्षणं च " प्रसक्तप्रतिषेधे- न्यत्रामसहाच्छिन्यमाणे संप्रत्ययः परिगेषः" इति क्षेयम् । एवं सर्वमहाविद्यानुमानेषु विवक्षितसा- रसिद्धिर्विधयेति पद्यार्थः। इह हि सर्वः कोऽपि प्रत्यारन्मे बभीष्टदेवतानमत्कारपूर्व प्रवर्तते इति पूर्वपुरुषमार्गमनुल्मरन् हल्लापण्डितनिर्मितमहाविद्यावृत्ति चिकीर्घवृत्तिकारः मादावभीष्टदेवतानमस्कारमाह-श्रुतिमयत- तु केचित्केचिदानन्दरूपमित्यादि । तत्त्वरूपं परमात्मरूपं अहं नमामि । तत्किं । चदभिवति । के कर्तारः । फेचित् नित्यकोटवादिनो वैयाकरणाः । किंविशिष्टम् । श्रुतिमयेति । श्रुतयो वेदाः जा एवं रूपं यस्याः तन्वा. सा अतिमयी, तथाविधा तनुर्यत्व तत्तथा । केचिद्वेदान्ता- दिनवानुसारिणः मानन्दरूपं मानन्दः एव रूपं स्वरूपं यत्य तत्तया । केचिन्नैयायिकादयो विगलि- बन्नु जशरीरमित्यर्थः। तथा फैचित्तांल्यादयः अच्छं निर्मलमित्यर्थः । पुनः किंविशिष्टं। जन्मेत्यादि। जन्न जननं, वितिः सावधिकमवत्यानं संसारदशाचामवत्यानमित्यर्थः । लयो विपत्तिः । तैः कृतो यः परिवारः, तत्व यः भारम्भः, तेन हीनम् । एतावता जन्मत्यितिविनाशरहितमिति यावत् । एवं. विधं च प्रन्हत्वल्पं योगिनामेव गन्यं, न बमदादीनामित्यर्थः । ग्रन्थान्तरेऽपि चैवमेव परमात्म- वल्पं प्रत्यपादि । तथाहि- " नेन्दोः कला न गिरिजा न कपालशक्ति- नॉक्षा न भत्म न जटा न भुजङ्गहारः। यत्यास्ति नान्यपि किश्चिदुपास्महे त. द्रूपं पुराणमुनिशीलिवमीश्वरत्व ।।" अन्यत्रापि । "पाणिपादो घमनो ग्रहीता" इत्यादि । अपरत्र च "निर्मलनिश्चल- निफियल्पमित्यादि । इतरत्र च" न त्वं नो गन्धः” इत्यादि ॥ १॥ महाविद्यानिगूढार्थदर्शनी दीपिका मया। क्रियते धीमतामन्तस्तमोविच्छित्तिहेतवे ॥ २ ॥ (भुवन०) महाविद्यावृत्तिरीदृशी मया लारभ्यनाणास्तीति वाच्यं लोकं वृत्तिकदाह- महाविद्यानिगूढार्धेत्यादि । स्पष्टमेतत् ॥ २॥ पदाक्षेपः पूर्व तदनु परिपाटीविघटन विपक्षव्यावृत्तिस्तदनु तद्नु स्वार्थकथनम् । ततस्तेषां वृत्तिः प्रतिभटमुपान्य विरले स्थले कार्यत्येवं विवरणमिदं नः प्रभवति ॥३॥ १ 'पाटभुति इति ध पुस्तकपाः । २ दो जनो इति पारः रेतावतरोपनिदि। : है। परत्र च इति ध पुस्तकपाः। - +- ·, - Pint! (भन ) निगावतो काम friHit air मन गरि पाटीशिवरनधिमाहि: निनानि । म, नया विनय सादयनियनिता पनि नि माथि समा गति सिताना तिः । मkिe करना । ते दानां नि मानिसमाति र मालिनितिनति का काम अपिशामिलो अप ! इन stir विन तिमिमी सामः । तोपि कि यमेव -- "Agr: पदार्थः पानिमहः । नाना प्रपश्यान पाया पनिा ।। .. विवशिवायर्ग या मियामा पोद्धातः । तथा पोरा---- "चिन्ता प्रकासिद्धपी गुपोद्धात पाले" | इति ।। शेष । सुगमम् ।। ३ ।। इह मलु केभित्संपन्ययोजनाधनभिपानेन अममीचीनमाभिपनि। तथाहि-प्रकरणेनापि प्रवनमानेन किमपि प्रतिपायं संबन्धं वा कमप्यपेश्य प्रवर्तनीयम् । यतः ( भुवन० )नु मंबन्धप्रयोहानाहाभिधानाभाधन प्रकरणमेवेन स्यादिल्याशात- इह खलु केचित्संपन्नपयोगनायनभिधानेनेत्यादि । संबन्धो विषयविपविभावलाणो वाक्य- वाचकमावलक्षणो वा । प्रयोगनं अनन्तररंपरभेदभिन्न कश्रोत्रसंगन्धि, तयोरनभिमानेन अस- मीचीनप्रमाशिपन्ति उद्भावयन्ति । केऽसीति संबन्धः । तथाहि-प्रकरणेनापीत्यादि । प्रकरणे. नापि प्रतिपाद्यमभिधेयं संवन्धं वा पूर्वोक्तमपेक्ष्य प्रवर्तनीयम् । " शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः" इति हि तल्लक्षणात् । अत्र च तस्याभावादिति । तदपि न विन्मानस- मानन्दयति । तस्य सर्वांत्र सत्त्वात् । तथाहि-शास्त्रप्रतिपादितार्थैकदेशसं- क्षेपकं हि प्रकरणम् । इदमपि तथा । अतः शास्त्रीयैरेव तैरिदमपि तबत्। भिन्नोक्ती ग्रन्थवाहुल्येन प्रकरणत्वव्याघातात् । तस्मात्साधुरेवारम्भः । अत्रापि छलप्रतिवादिनः सर्वमयथावन्मन्यमानस्य प्रमाणेन पूर्व मुखमुद्रणार्थ पक्षस्य ताव नेकत्वमुदाहरणैरेव सूचितम् । १ शङ्कया इति ध पुस्तकपाठः । २ 'प्रतिरू इति ध पुस्तकपाठः। ३ अपोहा इति त ध पुस्तकपाठः। ४ 'सिद्धयर्थ मपों इति त ध पुस्तकपाठः। ५ आदितः 'प्रवर्तनीयम् । यतः' इत्यन्तः ग्रन्यांश के पुस्तके नास्ति। ६ 'न्तरपरभे' इति व पुस्तक पाठः। ७°मानतमान पदं दर्शयति । तस्य' इति क पुस्तकपाः। ८ सर्वस्यास्य स इति क पुस्तकपाठः। ९ प्रतिपादनैकदेश इति क पुस्तकपाठः । १० 'भिगोतः गन्य इति . कपुस्तक पाठः।

·nuraaNAMA -. . सरजनित्यः । यतः- काव्यभिचारोन महिपान्त महाविद्याविवरणम् । १६१ (भुवन० )-शाखैकदेशसंबद्धमित्यादि । प्रमाणप्रमेयादिसर्ववस्तुमतिपादकत्य शालत्य का एकदेश प्रमाणप्रतिपादनादिरूप तेन संबद्धम् । यया प्रमाणतनेतन्यलअगादिनविपादनपरं पापसारादि प्रकरणम् । शास्त्रकायै नोज्ञादि । शावत्य मुल्यत्वेन मोझार्यत्वात् । वलाइन्यत्कार्य कासकार्यान्तरं प्रमाणप्रमेयप्रतिपादनादिरूपम् । तलिन्त्यितम् । एवं वियं प्रन्यनेदं विपश्चितो विद्वांसः प्रकरण प्रारित्ययः। तस्य सर्वस्येति । तस्य प्रकरणलक्षणत्येत्ययः । शाखीयैरव तैरित्यादि । झालीयैः सा- संवन्धिानव ते. संबन्धप्रयोजनादिभिरिदापि तद्वत् संवन्यप्रयोजनादिवत् । संबन्पश्चात्र विश्व- विपापेमावादिः । विषयो महाविद्यानुमानानि, विषयी चैतन्त्रकरणमेव, प्रयोजनं च शब्दानित्यत्वा- दिखापनल्पमत्र मन्तव्यम् । तस्मात्तद्वत्वेन प्रकरणमेवेदन । संबन्धरयोजनादीनां मिलोकी पृगुको प्रन्याहुल्पेन प्रकरणसन्यायानात् । संवन्यप्रयोजनादीनां तु पृथगुतौ शारूने त्यान्, न तु पक्षत्वं हि कचिदपि भजत्यत्र मिथ्या सपक्षः पक्षीकार्यः क्वचिदपि विपक्षोऽपि वालीक एव । पक्षः साक्षात्कचिदपि भजत्यन्यपक्षस्य पक्षा- मेवं पक्षः श्रपति बहुधा रूपभेदं नवीनम् ।। विपक्षसपक्षयोतु पक्षीकरणमव्यभिचरणार्थमेव । नयोलयानमिनि. केन् । न । उपलक्षणत्वेन अविरोधात् । (भवन)-पातं हि रुचिदपि भनत्वा मिथ्या सार: सादि ! नुन- काली पदादि शामि। वनिताल जाने के गुना कमपि पदनार हेक्न् । एपित हो : . । साल शहरूप परिद सदई प्रभा शीय बनानाविक रूपमा पद विपन्न पहा समिवरणावति। अनादिका སུ ཙྩཡེ༌་ནས༌བསད། གདོལ： पैर पर परमार को पीकरनन् ! तपाद पाहतमिति ༤.༎ སཱ' ： पनि कालिंगनिनि मदद । कान्ट Tr ·-~- १६२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । पक्षत्वेन संवन्धाभावात्कथं तदिति चेत् । न ।यद्रजतमभात् सैषा शुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्ववदुपर्पत्तिः, लिप्यक्षराणां वर्णोपलक्षकत्वमिव वेदा- न्तिमते मायाया ब्रह्मोपलक्षकत्वमिवेति । न च रजतादीनां शुत्त्यादिविशेषण- त्वात् दृष्टान्तदार्टान्तिकयोर्वैषम्यमिति वाच्यम् । विशेषणस्य विद्यमानत्व- व्याप्तत्वात्, विद्यमानत्वव्यापकनिवृत्तौ निवर्तनादिति । (भुवन०)-नोदकः आह-ननूपलक्षणत्वमपीति । उपलक्षणत्वमपि कदाचित्संवन्विनि कदाचियेन सह संवन्धः स्यात्तत्र भवति । “ कदाचित्संबद्धं व्यावर्तकमुपलझणमिति तल्लक्षणात् । कथं तदिति । तदुपलक्षणत्वं कथमित्यर्थः । आचार्यः आह-न। यद्जतमित्यादि। यत्पूर्व भ्रान्ता. वस्थायां रजतमभात् प्रत्यभात् , सैपा शुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्ववत् शुक्तिकाप्रत्यायन- मिव पूर्वोक्तोपलक्षणत्वोपपत्तेः । अयं भावः-यथा पूर्वप्रतिभातरजतेन शुक्तिकोपलक्ष्यते, तथा पक्षस्य पक्षीकरणेन विपक्षसपक्षयोरपि पक्षीकरणमुपलक्ष्यते इति । अथ पुनरपि दृष्टान्तद्वयेनैतदेव द्रढयति-लिप्यक्षराणां वर्णोपलक्षकत्वमिवेति। लिप्यक्षराणां गौर्जरकार्णाटान्नादिलिप्यक्षराणां पुस्तकादिलिखितानां श्रोतृग्राह्यज्ञानमयवर्णोपलझकत्वमिव । वेदान्तिमते इत्यादि । वेदान्तिमते संसाररूपमायायाः अविद्येति नाम्न्याः यथा ब्रह्मोपलक्षकत्वं परब्रह्मोपलक्षकत्वमित्यर्थः । अयमत्र भावः । असत्यं हि सत्याधारे भवति, शुक्तिकायां यथा रजतप्रतिभासः । एवमत्रापि मायायाः प्रपञ्चरूपायाः असत्यत्वेन केनापि तदाधारेण सत्येन भाव्यम् । सत्यं च विचार्यमाणं प्रझैव, अन्यस्य सर्वस्य प्रपञ्चान्तर्गतत्वादित्यनेन प्रकारेण मायाया ब्रह्मोपलक्षकत्वमित्यर्थः । न च रजतादीनामित्यादि । पक्षपक्षीकरणस्योपलक्षणत्वेन विपक्षसपक्षयोः पक्षीकरणं दान्तिकं, रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्वं दृष्टान्तः, तत्र च यद्रजतमभात् सैपा शुक्तिरित्येवं रजतं विशेषणभूतं सत् शुक्तिकां गमयति, पक्षपक्षीकरणं चोपलक्षणत्वेन विपक्षसपक्षयोः पक्षीकरणं गमयतीत्यतो दृष्टान्तदाान्तिकयोः वैपम्यमिति न च वाच्यम् । विशेषणस्य विद्यमानत्वव्याप्तत्वादिति । विशेषणस्य विद्यमानत्वेन व्यापकेन व्याप्तत्वात् । " सर्वदा संबद्धं व्यावर्तकं विद्यमानं विशेषण- मि"ति तरक्षणात् । व्याप्यत्वं च यद्यद्विशेषणं तत्तद्विद्यमानमिति तयोर्व्याप्तिसद्भावादित्यर्थः । विद्यमानत्वव्यापकनिवृत्तौ निवर्तनादिति । विद्यमानत्वस्य व्यापकस्य निवृत्ती विशेषणस्य ल्या- प्यस्य निवर्तनात् । विद्यमानत्वं हि व्यापकं रजतादेनिवृत्तं सत् विशेषणत्वमपि रजतादेनिवर्तयति । तस्माद्रजतादिकमुपलक्षणत्वेनैव स्वीकार्य, न तु विशेषणत्वेन । उपलक्षणं वा अविद्यमानमपि स्यात्, न तु विशेषणम् । तस्माद्रजतादिवटुपलक्षणत्वेन विपक्षसपक्षयोः पक्षीकरणं युक्तमेवेत्यर्थः । ( अथ प्रथमानुमानम् ।) तत्र प्रथमं तावत् शब्दानित्यत्वानुमानम् । तत्रापि तस्यानुमानस्य संग्रा- श्लोको यथा-अपक्षेति । ? 'पपत्तेः । लिइति क पुस्तकपाटः। : विधमानव्या इति ख पुस्तकपाठः । ३ टान्धीलिप्यं पुस्तकपाठः।४ परमत्र' इति त पुस्तकपाटः। ५ गमयति । अतों इति घ पुस्तकपाठः। - ·महाश्चिाविवरणम् । १ अपक्षसाध्यवत्तिविपक्षान्वयियन्न तत् । साध्यवदृत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते ॥१॥ आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटबन् । तस्यायमर्थः-अपक्षो यः साध्यवान् सः अपक्षसाध्यवान् । सपक्षः इत्यर्थः । तत्र सपक्षे वर्तमानं यत् तत् अपक्षसाध्यवद्वृत्ति । विपक्षे अन्वयो यस्य तत् विपक्षान्वयि । अपक्षसाध्यवहृत्ति च तत् विपक्षान्वयि च इत्यपक्ष- साध्यवदृत्तिविपक्षान्वयि । तत् यत् न भवति तत् अपक्षसाध्यववृत्तिविपक्षा- न्वयियन्न । सपक्षविपक्षावृत्तीत्यर्थः । तत्साध्यते इति संवन्धः । किंभूतम् । साध्यवद्धृत्तितायुक्तम् । साध्यवान् सपक्षः, तत्र वर्तते इति साध्यववृत्ति, तस्य भावः इति यावत् । नानं - (अथ प्रथमानुमानम् ।) वन प्रथमं तावच्छदानित्यत्वानुमानत्य साहकं लोकं व्यारिल्यासुराह-अपक्षेतीति । "अपझसाध्यवहृत्तिविपक्षान्ववियन तत् । ताध्यकत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जित " ॥ १॥ अत्यायनर्थः-अपनो यः साध्यवान् सोऽपक्षताध्यवान् सपनः इत्यर्थः । तत्र सपने पदादा यत्तत् अपरताव्यवद्वृत्ति । विपक्षे गगनादौ जन्वयो यत्य तद्विपक्षान्वयि । नासाव्यव- वृत्ति च तद्विपक्षान्वयि चेति पक्षसाध्यवृत्तिविपक्षान्वयि । तद्यन्न भवति तदपनसाध्यवहृत्तिवि. ज्ञान्वयिचन्न । सपक्षविपक्षावृत्तीत्यर्थः । दत्ताच्यते इति संवन्यः । किंभूनन् । सायचितायुकं साध्यवान्तपनः, तत्र पर्वते इति साध्यवहृत्ति । तत्य भावः साध्यवृत्तिा, त्या युतम् । ननु नप. सताव्यवहृत्तीत्यादिभणनात् महाविद्यानुमानसाध्यत्व सपशे विपक्षे च वृचिता निषिद्धा। तन- ताध्यबत्तितेत्यादिभणनात् सायकत्तिवायुक्त साध्यवर्जिते विनझे चदि साच्यते, हा सपा- विवृत्तितैव तत्व त्यात् । तथा च कारिकापूर्वाद्धोत्तरार्द्धयोर्विरोका एकापद्यते इति चेत् । न । भने सरक्षविपश्योरवृत्तिता या प्रोना सा युगलाकृचिनन । तथा च सति यो धा विसाव्या सपझे नास्ति । शब्दालान्यान्यवादः सदानन्यानन्यत्र वादिना वर्तनादिति समक्ष विष युगलावृत्तिच्यते । एवंभूता विपई साप्यते । ननु वर्हि न वी सन्नामान्यान्यवाद साध्यत्तिः कथम् । सत्यम् । लत्र शब्दालान्यान्यवर्मत्व सम्हालनोग्न्यवाचनात साध्या चिन देव, यदि शब्दः साध्ययान्त्यादिति परिवानानेन शन्दः एक नायकान् जातः । वश सधर्मः साध्यति शन्दे नानो भवतीति सायदृचिव वन्य धर्मन्यदिन ऋद्धिदिरोगायोगी बुद्धिमनिरपि शनि शस्यते इति । इदानीं लोकानुमानपदयोजनिका-अत्र शब्देतरानियेत्यनेन अ५ ·१६४ भुवनसुन्दरसूरिकृत टिप्पनसमेत । साध्यवद्वृत्तीति व्याख्यातम् । नित्यवृत्तित्वेत्यनेन विपक्षान्वयीति । अनधि- करणेत्यनेन यन्नेति । अनित्यवृत्तिधर्मवानित्यनेन साध्यवत्तितायुक्तमिति । आत्मेत्यनेन च साध्यवर्जिते इति । इति पदयोजना ॥ (भुवन० )-अधानुमानम् । मात्मा शब्देतरा नित्यनित्यत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्म- वान् मेयत्वात् घटवत् । अत्र कारिकायां यादृक्षं लक्षणमुक्तं ताहगेवानुमानेऽपि दर्शयितुं श्लोकानु- मानपदयोजनां विधत्ते-इदानीं श्लोकानुमानेति । श्लोकश्चानुमानं च श्लोकानुमाने, तयोः परस्परं पदयोजनिका । अत्र शन्देतरानित्येत्यनेनेति । वृत्तीत्यप्रेतनपदोक्तमपि द्वयोः संबन्धित्वादवापि संवष्यते । तेन शब्दादितरे ये अनित्याः तत्र वृत्तीत्येतावताऽपक्षसाध्यवद्वृत्तीति व्याख्यातम् । यतः शब्देतरानित्येपु यद्वर्तते तन्मूलानुमानापेक्षया सपक्षाः ये अनित्याः घटादयः तेषु वर्तते एव । नित्यत्तित्वेत्यनेन विपक्षान्वयीति व्याख्यातम् । यतो यन्नित्ये वर्तते तन्मूलानुमानापेक्ष्या विपक्षे गगनादौ वर्तते एवेति । अनधिकरणेत्यनेनेति । शब्देतरानित्यवृत्तित्वस्य अनधिकरणमिति भणनात् श्लोकमध्यस्थं यन्नेति व्याख्यातम् । युगलावृत्तित्वेनोभयोर्न वर्तत एवेत्यर्थः । अनित्यत्तिधर्मवानित्यनेनेत्यादि । योऽनित्यवृत्तिधर्मवान् स धर्मः साध्यं मूलानुमानापेक्षयाऽनि- त्यत्वम् । तद्वाननित्यः तत्र वर्तते एवेति भावः । आत्मेत्यनेनेति । आत्मा तदैव पक्षीकृतो साध्यमनित्यत्वं, तेन वर्जिते पक्षे साध्यं साध्यते इति योजना । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-आत्मा अनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृते सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्देतरानित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । तथा,च व्यावृत्तिः । तस्याः शब्देऽपि वर्तमानत्वात् । तथापि द्रव्यत्वेन तदर्थ नित्यवृत्तित्वानधिकरणेति प्रक्षिप्तम् । द्रव्यत्वं नित्येष्वपि चैवमनुमानं स्यात्, आत्मा तथाप्येवंभूतधर्मस्य युगलावृत्तेरात्मनि आत्मत्वस्यैव तदर्थमनित्यवृत्तीत्युक्तम् । ( भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्तेति । व्यावृत्त्यानि व्यावर्तनार्हाणि यानि मेतत्पदं किमर्थ प्रक्षिप्तमित्यादिरूपा चिन्ता व्यावृत्त्यचिन्ता । एवं सर्वत्रापि ज्ञेयम् । नित्यवृत्तिधर्मवानिति कृते सत्तया सिद्धसाधनमिति । सत्ता नित्यानित्ययोधर्म:, न्यपि विद्यते एव । आत्मनि सत्तासाधनेऽनुमानमप्ययुक्तम् । आत्मनि सत्तायाः उभयोरपि वदर्थ शब्देतरानित्येति । ये शब्दे धर्माः सन्ति तेभ्यः इतरे ये अनित्यधर्माः कृते सत्ताव्यावृत्तिः । सत्तायाः शन्देऽपि भावात् । तथापि द्रव्यत्वेन द्रव्यत्वं शब्दे नास्ति । शब्दस्य वैशेपिकादिमतेनाकाशगुणत्वात्, अनित्येष्वपि तद्वानात्मा स्यात् । तथा च सिद्धसाधनं स्यात् । द्रव्यत्वस्यात्मनि पारि द्धत्वादित्यर्थः । तदर्थ नित्यत्तित्वानविकरणेति प्रक्षिप्तम् । द्रव्यत्वं नित्येप्वपि . ग ના ·... महाविद्याविवरणम्। - एवंविधो धर्मः नित्यवृत्तिवानविकरणं विलोक्यते, द्रव्यत्वं च नित्येष्वपि वर्तते । तस्मानित्यवृत्ति- त्वाऽनधिकरणेति ग्रहणेन तन्निपिद्धमित्यर्थः । तया चैवमनुमानं स्यात् , नात्मा शब्देतरानित्यनि- त्यवृत्तित्वानधिकरणधर्मवानिति । तथाप्येवंभूतस्येति । जात्मत्वं हि नित्यवृत्त्वस्ति, न तु अनि- त्यवृत्तीति पूर्वोच्न्युगलावृत्तिप्रकारेण तत् शब्देतरानित्यनित्यवृत्तिवानधिकरणमुच्यते । अतः तेन सिद्धसाधनं स्यादेवेति । तदर्थमनित्यवृत्तीयुक्तमिति। एवंविधो धर्मः अनित्यवृत्तिविलोक्यते । आल चानित्यवृत्ति नास्ति । नित्य एव बालनि तत्य वर्तनात् । तस्मात्तन्निपिद्धमित्यर्थः । ननु आत्मा शब्देतरधर्मवानिति क्रियतामिति चेत् । न । आत्मत्वेनैव सिद्धसाधनात् । तस्य आत्मधर्मत्वेन शब्देतरधर्मत्वात् । तदर्थं नित्यवृत्तित्वा- नधिकरणेत्युक्तम् । तथापि विरोधः । आत्मवृत्तित्वे नित्यवृत्तित्वानधिकरण- पपत्तेः। तद्यमनित्यपद्ग्रहणम् । तथाप्यात्मत्वादियुगलावृत्त्यपि भवति। आत्मन्येव वर्तनात् । तदर्थमनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । स च धर्मः आत्मनि नित्ये बोधितः शब्दस्य अनित्यत्वमादाय पर्यवस्यति । सं च शब्दा- मनोरन्योन्याभावः एव । (भुवन०)-अथ नाशङ्कानुखेन प्रकारान्तरेण व्यावृत्तिचिन्तां करोति-नन्वित्यादि । आला शब्देतरधर्मवानित्यादि स्पटम् । तथाप्यात्मवादि युगलात्त्यपि भवतीति । आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानविकरणधर्मवानितिकृतेऽप्यात्मत्वमालनि नित्य वर्तते, न अनित्ये । तेन युगलावृत्तित्वेन नित्यानित्ययोरवर्तनादानधर्मचाच तेन सिद्धसाधनं स्यात् , तदर्यमनित्यवृत्ति- धर्मवानिति कृतमित्यर्यः। जयतत्यानुमानत्य व्याख्या-आत्मा पज्ञः । ननित्ये वृत्तिः यत्य सोऽनित्यवृत्तिः । चातो धर्नश्चेति । शम्नादितरे शब्यतिरिक्षा चे मनिल्या घटाइयो नित्याश्यानाशाइयः, तेषु ये पर्वले धर्माः तेषु शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वं धर्मः, तत्यानविकरणननाधारः । स वातौ अनित्य- त्तिधर्मश्चेति समातः । नत्र शब्दवरानित्यनित्ययुगल्बृत्तिः धनः सत्तावन्यप्रमेयत्वादिः शब्दतरानि- त्यनित्यत्तित्वानविकरणेतिपदेन निरतः । जय च यो नित्ये एक करले विद्यते नित्यत्तस्विरेक- स्वभाववादिः, त चानित्यवृत्तीविपन निरन्तः । जय चानिये एव केवल यो धोऽनित्यत्वादिः विद्यते, स नित्ये बालनि पाहतेऽतभावादेव निरस्तः । एतावता मान्दवरानित्यनित्ययुगल- वती एकनित्यमानानित्यनानती व धर्मः साम्यत्पत्या निषिद्धः । नवशिष्टश्च सायनों विव- प्रतियोगिक शात्नान्योन्याभावः शम्दानान्योन्यत्वादिर्वा पझे बालनि सिम्यति । ननु सिव्यतु विश्वप्रतियोगिक शब्दालान्योन्याभावादिःपक्षे, परं मानत्यानित्यवं वं नियात्याशय बाद- स च धर्म इति । स धर्मः शब्दालान्योन्याभावादिनित्ये मालनि योषितः नावित मन् शब- त्यानित्यवमादाय पर्यवत्यति वित्रान्यति । यतः सात्मनि बर्दनजी तत्व पत्यानिलक्षित तदेव त्यान् , पचनित्यः शब्दः त्यान् । जालनो नित्यत्वात्। माननिय च वादिनविवादिनीरावे १ स धर्ममन्द इति स पुलकपा ।

·१६६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतं वादात् । तस्य धर्मस्य शब्दात्मभ्यामन्यत्र घटादौ चावर्तनात् । तस्मात्पारिशेष्याच्छब्दस्यैवानित्यत्व- मायातम् । शब्दानित्यत्वे च तस्य धर्मस्य शब्दरूपेऽनित्ये वर्तनादनित्यवृत्तित्वमुपपन्नमेवेत्यर्थः । साध्यधर्ममाचष्टे स च शब्देति । स च धर्मः शब्दात्मन्यतिरिक्तविश्वप्रतियोगिकः शब्दात्मान्यो- न्याभाव एवेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । तेन शब्दात्मान्यान्यत्वशब्दात्मान्यतरत्वादिः शब्दात्ममात्र- त्तिरन्योऽपि साध्यधों बोद्धव्यः । ननु तथापि दृष्टान्ते घटे तथाभूतधर्मस्य असंभवात् साध्यविकलत्वम् । न । घटेऽपि शब्देतरीनित्यनित्ययुगले न वर्तते अनित्यवृत्त्यपि घटत्वम् । अतस्तेनैव व्याप्तिरिति न दोषः । इति प्रथमोदाहरणम् ॥ (भुवन०)-सपक्षधर्म प्रतिपिपादयिपुराशङ्कते-नन्विति । परिहरति-न घटेऽपीति । अत्र च दृष्टान्तीभूते घटेऽपि घटत्वमस्तीत्यध्याहारः । तच्च शब्देतरानित्यनित्ययुगले न वर्तते । घटरूपानित्ये एव तस्य वर्तनात् । तत एव च तत् अनित्यवृत्यप्यस्ति । अतस्तेनैव घटत्वेनैव व्या- प्तिरिति भावः । उपलक्षणं चैतत् । तेन पटादीनां दृष्टान्तत्वे पटत्वादयो धर्माः ज्ञेयाः । अत्र व्याप्ति- श्वेत्थं विधेया—यत् यत् प्रमेयं तत्तच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवत् यथा घटादि । न चाकाशादिपु मेयत्वे सत्यपि शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यधर्मवत्त्वं ना- स्तीत्यनैकान्तिकत्वमिति वाच्यम् । आकाशादीनां पक्षतुल्यत्वात् । अयमर्थः-यथा आत्मात्र पक्षी- कृतस्तथाकाशादिकमपि पक्षीक्रियते । तथाहि-आकाशं शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणा- नित्यवृत्तिधर्मवत् मेयत्वात् घटादिवत् । एवं च सति नहि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचारः । ततश्च यथा पक्षे सन्दिग्धसाध्यत्वेन व्याप्तेरभावेऽपि व्यभिचारो नास्ति, तथा पक्षतुल्येऽपीत्यर्थः । ननु यादृशो धर्मः पक्षे साध्यरूपः तादृशः सपक्षे नास्ति। मैवम् । शब्दपरावर्त विनैव आत्मा शब्देतरेत्या- दिभिरेव शब्दैः पक्षे शब्दात्मान्योन्याभावस्य दृष्टान्तीभूते घटे घटत्वस्य चोपपत्तेरिति प्रथममहा- विद्याव्याख्या ।। (अथ द्वितीयानुमानम् ।) अथ प्रकारान्तरेण शब्दानित्यत्वसाधनं दर्शयितुमनित्यत्वानुमानसंग्रा- हिकां कारिकामाह- २ अपक्षसाध्यवद्धृत्ति विपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यवद्धृत्तितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् ॥ २॥ आकाशः आकाशशब्देतरानित्यत्तित्वानधिकरणानित्यत्तिधर्मवान् । अस्य च पूर्वस्माद्यमेव भेदो यत्पक्षीकृतस्यैव विपक्षस्य व्यावृत्तिः, सर्वस्य । पूर्वस्मिंस्तु यावद्विपक्षव्यावृत्तिरिति । अयमर्थः-अपक्षो यः साध्यवान् सः अपक्षसाध्यवान् । तत्र यद्वर्तते न १. 'तरानित्यपुगं इति कख पुस्तकपाठः।

·महाविद्याविवरणम् । १६७ -- तदपक्षसाध्यववृत्ति, तचन्न भवति । विपक्षे आकाशादौ च पक्षिते पक्षीकृते यन्न वर्तते तत्साध्यते इति संबन्धः । किंभूतं साध्यते । विपक्षगं, विपक्षे इत्यर्थः । उपलक्षणपक्षीकृते इति यावत् । अथ पदयोजना-अत्र आकाशेत्यनेन विपक्षे इति व्याख्यातम् । शब्देतरानित्येत्यनेन अपक्षसाध्यववृत्तीति । अनित्यवृत्तीत्यनेन साध्यवदृत्ति- तायुक्तमिति । इति पदयोजना ॥ (अय द्वितीयानुमानम् ।) (नुवन०) जय शब्दानित्यत्वतायनायव द्वितीयानुमानवाच्यां कारिकां व्याल्यातुमाह- अपनेतीति। लपक्षसाध्यवृति विपक्षे पाक्षेते न यत् । ताप्यवद्वतितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् " ॥२॥ एतत्यार्थः पूर्ववत् । अस्य चेत्यादि । जयनर्थः । पूर्वत्मिन्ननुमाने जात्मा शन्देतरानित्यनि- त्येत्यत्र नित्यपदेन सर्वेऽपि नित्याः पदार्थाः वर्जिताः । आकाशः साकाशशब्देतरानित्यवृत्तित्तत्वत्र तु नित्यपदत्याने नाकाशपप्रक्षेपेण पज्ञीकृतत्याकाशत्यैव व्यावृत्तिर्न तु संबनित्यपदार्थानामिति । अचानुमानम्-आकाशः बानाशशब्देतरानित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृचिधर्मवान् मेयत्वात् घट- वत् । आकाशच शब्देतरानित्याश्च तत्र वृत्तिपां तनावः तत्त्वम् । वदनविकरण चासौ अनित्यवृ- त्तिवर्मश्चेति विग्रहः । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-आकाशोऽनित्यवृत्तिधर्मवानितिकृते सत्तया सिडसाधनम् । तदर्थं शब्देतरतिपदम् । तथापि घटाकाशसंबन्धः शन्देतरा- नित्यघटे एव वर्तते इति तेन सिद्धताधनम् । तद्मावृत्त्यर्थमनित्यवृत्तित्वानधि- करणेति पदोपादानम् ! तथाप्याकाशपरमाणुसंयोगः शब्देरानित्यवृत्तित्वा- नधिकरणो भवति, नित्ये परमाणावेव वर्तनात् । अतस्तेन सिद्धसाधनम् । तर्थमनित्यवृत्तीतिपद्ग्रहणम् । तेनेदृशमनुमानं स्यात्-आत्ताशः शरा- नित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवानिति । तथाप्येवंविधधर्मत्य अन्यत्र अदृष्टचरत्वाप्रतिद्धविशेषणः पक्षः । न हि अनित्ये वर्तते, शब्तरानित्ये च न वर्तते इति धर्मः संभवति । यो हि अनित्यवृत्तिः स शब्देतरानित्ये वर्तते यथा घटत्वादि । तथा च सपक्षाभावेन जन्वयित्वमेव व्यादन्यते । तदर्थमा काशग्रहणम् । तथा च न कश्चिद्दोपः । आकाशशब्दतानित्यमेलक यो। वर्तते. (स.) अनित्यवृत्तिरपि भवति । एवंभूतश्च धनों दृष्टान्त यो घटात्मा- पातिचिन्ता इति न पुस्तस्पाः।

·१६६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतं वादात् । तस्य धर्मस्य शब्दात्मभ्यामन्यत्र घटादी चावर्तनात् । तस्मात्पारिशेष्याच्छब्दस्यैवानित्यत्व- मायातम् । शब्दानित्यत्वे च तस्य धर्मस्य शब्दरूपेऽनित्ये वर्तनादनित्यत्तित्वमुपपन्नमेवेत्यर्थः । साध्यधर्ममाचष्टे -स च शब्देति । स च धर्मः शब्दात्मव्यतिरिक्तविश्वप्रतियोगिकः शब्दात्मान्यो- न्याभाव एवेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । तेन शब्दात्मान्यान्यत्वशब्दात्मान्यतरत्वादिः शब्दात्ममात्र- त्तिरन्योऽपि साध्यधों वोद्धव्यः । ननु तथापि दृष्टान्ते घटे तथाभूतधर्मस्य असंभवात् साध्यविकलत्वम् । न । घटेऽपि शब्देतरां नित्यनित्ययुगले न वर्तते अनित्यवृत्त्यपि घटत्वम् । अतस्तेनैव व्याप्तिरिति न दोषः । इति प्रथमोदाहरणम् ।। (भुवन०) सपक्षधर्म प्रतिपिपादयिपुराशङ्कते-नन्विति । परिहरति-न घटेऽपीति । अन च दृष्टान्तीभूते घटेऽपि घटत्वमस्तीत्यध्याहारः । तच शब्देतरानित्यनित्ययुगले न वर्तते । घटरूपानित्ये एव तस्य वर्तनात् । तत एव च तत् अनित्यवृत्यप्यस्ति । अतस्तेनैव घटत्वेनैव व्या- प्तिरिति भावः । उपलक्षणं चैतत् । तेन पटादीनां दृष्टान्तत्वे पटत्वादयो धर्माः ज्ञेयाः । अत्र व्याप्ति- श्वेत्थं विधेया-यत् यत् प्रमेयं तत्तच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवत् यया घटादि । न चाकाशादिपु मेयत्वे सत्यपि शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यधर्मवत्वं ना- स्तीत्यनैकान्तिकत्वमिति वाच्यम् । आकाशादीनां पक्षतुल्यत्वात् । अयमर्थ:-यथा आत्मात्र पक्षी- कृतस्तथाकाशादिकमपि पक्षीक्रियते । तथाहि-आकाशं शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणा- नित्यवृत्तिधर्मवत् मेयत्वात् घटादिवत् । एवं च सति नहि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचारः । ततश्च यथा पक्षे सन्दिग्धसाध्यत्वेन व्याप्तेरभावेऽपि व्यभिचारो नास्ति, तथा पक्षतुल्येऽपीत्यर्थः । ननु यादृशो धर्मः पक्षे साध्यरूपः तादृशः सपक्षे नास्ति । मैवम् । शब्दपरावर्त विनैव आत्मा शब्देतरेत्या- दिभिरेव शब्दैः पक्षे शब्दात्मान्योन्याभावस्य दृष्टान्तीभूते घटे घटत्वस्य चोपपत्तेरिति प्रथममहा- विद्याव्याख्या ॥ (अथ द्वितीयानुमानम् ।) अथ प्रकारान्तरेण शब्दानित्यत्वसाधनं दर्शयितुमनित्यत्वानुमानसंग्रा- हिक कारिकामाह- २ अपक्षसाध्यवदृत्ति विपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यवद्धृत्तितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् ॥ २॥ आकाशः आकाशशब्देतरानित्यत्तित्वानधिकरणानित्यत्तिधर्मवान् । अस्य च पूर्वस्मादयमेव भेदो यत्पक्षीकृतस्यैव विपक्षस्य व्यावृत्तिः, सर्वस्य । पूर्वस्मिंस्तु यावद्विपक्षव्यावृत्तिरिति । अयमर्थः-अपक्षो यः साध्यवान् सः अपक्षसाध्यवान् । तत्र यद्वर्तते . न १ 'तरानित्ययुग इति कख पुस्तकपाठः।

·--- .. • . महाविद्याविवरणम् । १६९ ते इति नानाविपक्षवृत्तिः । तस्मादन्यः नानाविपक्षवृत्त्यन्यः । अनेकविपक्षा- त्तिरित्यर्थः । भिन्नस्य धमों भिन्नधर्मः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यश्वासौ भिन्नधर्म- ति नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधर्मः । सः पक्षिते पक्षीकृते वास्तवे वा पक्षेऽस्ति ध्यते इत्यर्थः । भिन्नधर्म इति । भिन्नस्य धर्मत्वं पक्षापेक्षया बोद्धव्यम् । क्षाच्छन्दाभिन्नस्येत्यर्थः, न तु भिन्नश्चासौ धर्मश्चेति भिन्नधर्मः । एतदेवापि ध्यपर्यवसानाय भिन्नस्य धर्मः इति । (अय तृतीयानुमानम् ।) (नुवन०)-अथ पक्षमेव पहीत्य प्रवर्तनानमहाविद्यावाच्यकारिकां व्याचिल्यासुराह- स्पनेतीति। " रूपाताच्यवहृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नयमोऽस्ति पक्षिते ॥३॥ पूर्वस्मादित्यादि । पूर्वमाइनुमानादस्व अयमेव मेदो यन्त्र वास्तवः सत्यः एव शब्दः पक्षो आकाशात्मादिः । पुनरप्यनेकविपक्षव्यावृत्तिश्वेत्यादि । पुनरपि पूर्वमादनुमानायं विशेपो दनेकविपश्यावृत्तिश्च । पूर्वस्मिन्ननुमाने तु पक्षितत्यैवेत्य विपक्षत्य व्यावृत्तिरिति । नानावि- सित्त्यन्यः इति । नानाविपक्षेषु न पर्वते एकत्मिन्त वर्तते एव । भिन्नधर्मः इति। पक्षापेक्षया परो यो भिन्नः पदार्थः तत्य धर्मः । एतदेवेति । भिन्नत्य धर्मः इति एतदेव साध्यपर्यवसानाय मनित्यत्वल्पसाध्यसिद्धपै भवति इत्यर्थः । नत्यां कारिकायानयवेति वक्तव्ये महाविद्यार्तुरपक्षेति ई प्रमादात्ततितम् । " लथवा साध्यदृचिविपक्षान्वयवर्जितः" इति तु पाठो युक्तः । इदानीमनुमान-लोकपदयोजना-अत्र अपक्षसाध्यवद्वृत्तीति अशब्दा- नित्येत्यनेन व्याख्यातम् । विपक्षान्वयवर्जितः इति नित्यवृत्त्यन्येत्यनेन । नाना- विपक्षवृत्त्यन्येति नानानित्यावृत्तिरित्यनेन व्याख्यातम् । भिन्नस्य धर्मः इत्य- शब्दधर्मवानित्यनेन । इति योजना ॥ (भुवन०)-अथानुमानम्-शब्दः अशब्दानित्यनित्यवृत्त्यन्यनानानित्यावृत्त्वशब्दधर्मवान् मेयत्वात् घटादिवत् । अपनसाध्यवदृत्तीति । अत्रानुमाने जशब्देति यदुक्तं तब्यर्थमपि कारिकायां अपक्षेति भणनादुतम् । अयं भावः । पूर्वत्र अपक्षेतिकारिकायामुक्तं तदपेश्या अनुमाने शब्तरे- युक्तम् । तत्र च साध्यो धर्मो विपक्षस्य पक्षीतत्वात् शब्दात्मान्योन्याभावादिः । स च शन्देतरे- त्युक्तं यदि न त्यात, तदा नित्ये मात्मनि ननित्यै च शब्दे तत्य धर्मत्व वर्तनात् वाद्यभिप्रायेग भनित्यनित्यवृत्तिवानधिकरण न स्यात् । तेन शन्देतरति भणितम् । अलिबानुमाने साध्यो धर्मो वास्तवत्यैव पनत्य पीकृतत्वादनित्यत्वादिः । स चानित्ये एक वर्तते न नित्ये । तत्लान्नाश- देति पदं व्यर्थम् । १'एतदेव साध्य इति घ पुस्तकपाः। २२ महाविद्या ·4144 . १७० भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । अत्र शब्देतरानित्यनित्ययुगले यो न वर्तते, यो नानानित्येष्वपि न वर्तते, सः अशन्दधर्मः शब्देऽनित्यत्वमेव । तथाहि-अनित्यनित्ययुगले यो न वर्तते, तस्य प्रकारत्रयमत्र घटते । उभयत्र यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते । नित्ये वा केवले यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते । अनित्ये वा केवले यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते । अत्र च अशब्दधर्मवानित्यनेन वृत्तिसाधनेन सर्वथा अत्र अवृत्तिस्तावन्निषिद्धा । अतः एकैकवृत्तिरवशिष्यते । तत्र नानाविपक्षवृत्त्यन्येत्यनेन नित्यवृत्तिः प्रत्युक्ता। अतः परिशेषादनित्य- वृत्तिरेवावशिष्यते । तचानित्यत्वमेवेति साध्यसिद्धिः । तस्य च इदमेव अशन्दधर्मत्वं यत्सकलानित्यसाधारण्यमिति न कश्चिद्दोषः ।। ( भुवन० )-अशब्दधर्मवानित्यनेन वृत्तिसाधनेनेति । वर्तनं वृत्तिः । तत्सावनेन एवं वियो धर्मः कापि वर्तते एव । सर्वत्र न तस्य अवृत्तिरित्यर्थः । एतावता उभयत्रानित्यनित्ययोयों धों न वर्तते, तस्य प्रथमप्रकारोक्तस्य निपेयः कृतः इति भावः । यद्यशब्दधर्मः तर्हि शब्द कथं साध्यते इत्याशङ्कयाह-तस्य चेदमेव अशब्दधर्मत्वमिति । शब्दस्यैव स धमों न भवति किन्तु सम्ला- नित्यानां धर्मः इत्यर्थः। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-अन शब्दः अशब्दधर्मवानितिकृते साधारण- धर्मवानित्यर्थः स्यात् । तथा च सत्तया सिद्धसाधनं, तस्याः साधारणत्वात्। नदर्थं नानानित्यावृत्तिरित्युक्तम् । तथा चैवमनुमानं स्यात्-शब्दो नानानि- त्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् । तथा च घटशब्दान्योन्याभावेन सिद्धसाधनम् । तदर्थम- नित्यनित्यवृत्त्यन्येति प्रक्षिप्तम् । तथा सति एतावती प्रतिज्ञा स्यात्-शब्दोऽनि- त्यनित्यवृत्त्यन्यनानानित्यावृत्त्यशब्दधर्मवानिति। तथा च घटशब्दान्योन्याभा- देन सिद्धसावनता परिहता । तस्य प्रतिवाद्यभिप्रायेण नित्ये शब्द अनित्ये को च वर्तमानत्वान्न नित्यानित्यावृत्तित्वम् । एवं सति यद्यपि माध्यमनित्यत्वं सि- ध्यति, तथाप्याकाशादी तथाभूतस्य धर्मस्य असंभवात्, अन्वयित्वव्यायातः । विवशत्य संमवात् । तदर्थमशदेति पदम् । तथा सत्याकाशादी शब्दान्योन्या- भावः एवेत्यनौ यद्यपि नित्यानित्यवृत्तिन भवतीत्युच्यते, तथापि अशन्दा निन्यनियंनिभवतीति न व्यभिचाराशडापि । इति तृतीयोदाहरणम् । . 'निन्मदिन इदि क स पुन्नकपाटः। 'प्रनिरागयया नियं' इति स पुसTHE! मनोन अन्वति क. पुनपाठः ददशामान्यो तिन पुनरा!: 'निपादिनानि दिलाट::'निविदाइनिन तिन गुन्तकारः।

·- महाविद्याविवरणम् । १७१ - (भुवन०)-तथा च सत्तया सिद्धसाधन मिति । जशब्दा घटादयः, तत्र वर्तनादशब्दय- मत्वं तत्याः । ततः सिद्धसाधनं तयेत्यर्थः । तथा च घटशब्दान्योन्याभावेन सिद्धसाधनमिति । शब्दो नानानित्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् इति प्रतिज्ञायां घटशब्दान्यविश्वप्रतियोगिको यो घटशब्दान्यो- न्याभावः तेन सिद्धसाधनं स्यात् । घटशब्दान्योन्याभावत्य नानानित्येष्ववर्तनात् , घटे वर्तमानलेन नशब्दधर्मत्वात्ययः। नत्र चमनित्यत्वं साप्यो धर्मः, नया घटशन्दान्यतरत्वादिः। स च घटनन्द- चोरेव वर्तनाच्छन्दत्यानित्यत्वे नित्यत्वे वा नानानित्येषु न वर्तते । अशब्दो घटादित्तद्धर्मचास्ति, परं स धर्मः घन्शदान्यवरत्वादिः बनित्यनित्यावृचित्तदेव, यदि शब्द्धत्यानित्यत्वं त्यात् । अन्यया स धनों नित्ये शब्द अनित्ये घटेच वर्तनादनित्यनित्यवृत्तिरेव त्यात् । तत्माच्छन्दः अनित्यः स्त्री- कार्यः । अत्र दृष्टान्ताः घटाकाशाइयः तद्धर्माश्च सर्वेऽपि ज्ञेयाः । तत्र सर्वत्र च घनत्वाकाशवादीनां स्वस्वमात्रनिष्टधर्मेण सायानुगमो द्रष्टव्यः । अत्रानुमाने नानेति पमानाशादिष्टान्तार्थम् । अन्यथा नाकाझे नाकाशत्वं यदस्ति तन्नित्ये नाकाशे वर्तनान्नित्यवृत्त्येव त्यात्, न नित्यावृत्ति । नानेति पदोपानाने चाचाशत्वादि यद्यपि नित्यावृत्ति न त्यात् , क्यापि नानानित्येवनान्नाना- नित्यावृत्ति भवत्येवेत्यर्थः । इति तृतीयानुमानम् ।। ( अय चतुर्यानुमानम् ।) एवं शब्दानित्यत्वसाधनव्याजेन अभीष्टार्थसाधकप्रकारत्रयमुपदर्शितम्। इदानीं पृथिवीत्वसाधनव्याजेन अभीष्टान्तरसाधकं प्रकारान्तरं दर्शयितुं संग्रा- हकं लोकार्घमाह- ४ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यववैधर्जितम् ।। ४ ।। गन्धवन्तो गन्धवगन्धावृत्तिगन्धवट्टत्त्यन्यवन्तः ।। अयमर्थः-पक्षो वास्तवः, अपक्षो विपक्षः, तत्र मिलिते गतं गमनं यस्य तत्पक्षापक्षगतम् । तस्मादन्यत् पक्षापक्षगतादन्यत् । तदर्मान्तरं साध्यते इति संबन्धः । किंभूतम् । साध्यवदेघवर्जितम् । साध्यवान् पक्षः, तत्र यत् देघ, तत्र वृत्तिः अवृत्तिश्च तद्वर्जितम् । वर्तमानावर्तमानत्वरहितमित्यर्थः । अथ लोकपदानुमानयोजना-अब गन्धवदित्यनेन पक्षेति व्याख्या- तम् । अगन्वत्यनेन अपक्षेति व्याख्यातम् । अवृत्तीत्यनेन अन्यदिति, साध्यव- द्वैधवर्जितमिति च गन्धववृत्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः इत्यनेन, इति मियो योजना। (अथ चतुर्यानुमानम् ।) (भुवन०) जय पृथिवीत्वतापनच्याजेन लभीष्टान्तरसायकं कारवाई व्याचिषुः प्राह- पतापक्षेतीति । क्याहि- रतिया इतिख पुलकपाउः।

·१७२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । " पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवहेववर्जितम् ॥४॥ पक्षो वास्तवः इत्यादि । पक्षो धर्मी, अपक्षो विपक्षः, तत्र मिलिते गतं गमनं यस्य तस्मादन्यद्धर्मान्तरं साध्यते । अयमर्थः-नान्धवन्तः पक्षः, तदन्योऽपक्षः, तदुभयवृत्तिर्मयत्वादिः तस्मादन्यदभिप्रेतं साध्यं पृथिवीत्वं घटादौ साध्यते । साध्यवद्वैधवर्जितमिति । साव्यवान्पक्षः, तत्र यद्वैधं वृत्तिरवृत्तिश्च, तद्वर्जितं वर्तमानावर्तमानवरहितं, तत्पक्षेऽस्तीति वाक्यशेपः । यद्वा पूर्वश्लो- कगतं 'अस्ति पक्षिते ' इत्यनुवर्तते । तद्वा पक्षगमित्यतनं संवध्यते । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-गन्धवन्तो गन्धवद्धृत्तिमन्तः इति कृते तथः त्तिना धर्मेण सिद्धसाधनम् । तदर्थमगन्धवद्धृत्तिमन्तः इत्युक्तम् । एतावन्मात्रे च क्रियमाणे सत्तादिभिः साधारणैर्धर्मः सिद्धसाध्यता, असाधरणैश्च विरोधः। तदर्थमुभयपदग्रहणम् । तथापि उभयवृत्तिधर्मेण सिद्धसाधनम् । तदर्थमवृत्ति- पदग्रहणम् । तथापि घटत्वादीनां गन्धवत्त्वनिष्ठानां तथात्वात् तैः सिद्धसाध- नम् । तदर्थं गन्धववृत्त्यवृत्तिमन्तः इत्युक्तम् । तथापि स्वव्यक्तिमात्रनिष्ठानां घटत्वादीनां पटादिष्ववृत्तिरपि विद्यते । तदर्थमन्येति पदम् । गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यः न्यवन्तः इत्येतावन्मात्रे च क्रियमाणे द्रव्यत्वादिभिरेव सिद्धसाधनम् । तदर्थं गन्धववृत्तीत्युक्तम् । तथा सति विरोधः एव स्यात्पौनरुत्तयं वा । वृत्त्यवृत्त्य- न्येति पदस्य उभयार्थत्वात् । तदर्थमगन्धेतिपदप्रक्षेपः । आकाशे च गन्धवद- गन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यः शब्दः एव शंव्दाश्रयभावो वा । यतो वृत्त्य- वृत्त्यन्येति पदस्यार्थो द्वधानामुभयावृत्तित्वं विद्यते । तदर्थं गन्धवदगन्धावृत्ति वर्तते एव न वर्तते एव वा । शब्दस्तु गन्धवति न वर्तते एवेति सर्वमवदातम् । एवं तेजस्त्वाद्यनुमानमूह्यम् । तथाहि-उष्णवन्तः उष्णवदनुष्णावृत्त्युष्णव- त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः मेयत्वात् घटवदित्यादि । इति चतुर्थोदाहरणम् ।। ( भुवन०)-अथानुमानम्-गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यवन्तः मेय. त्वात् आकाशवत् । गन्धवन्तो गन्धवद्वृत्तिमन्तः इति कृते तद्वृत्तिनेत्यादि । तद्वृत्ति गन्धवदृत्ति गन्धवत्त्वं । तेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमगन्धवदृत्तिमन्तः इत्युक्तमिति । एवं च गन्धवन्तः अग न्धवद्वृत्तिमन्तः इति कृते सत्तादिभिः साधारणमः सिद्धसाध्यता । गन्धवत्सु अगन्धवत्सु च सत्ताया विद्यमानत्वात् । असाधारणरिति । असाधारणा ये जलधर्माः शीतस्पर्शवत्वादयः, धर्मा उणत्यादयः, तैर्विरोधः । गन्धवत्सु तेपामभावात् । तथापि उभयवृत्तिधर्मेण सिद्धसाधनमिति अयमर्थः । गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धवृत्तिमन्तः इति कृते उभयवृत्तिना सत्तादिना सिद्धसाधनम् । तदर्थमवृत्तिपदग्रहणमिति । अवृत्तिग्रहणे कृते च गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिमन्तः इति जातम् । ? एव शादा इति ख पुस्तकपाठः । । 'त्यन्यन्तः इति न पुस्तकपाः। ३ चनुांनुमानम् इति कख पुस्तकपाटः। -110....." तेजी- . . 1 ·प्रतिज्ञा जाता। पन्न महाविद्याविवरणम् । १७३ तथापि घटखादीनामित्यादि । घटत्वं गन्धवति घटे वर्तमानं विद्यते, मगन्धवत्सु च जलादौ अव- तमानम् । ततो युगलावृत्तित्वेन तस्य गन्धवदगन्धावृत्तित्वं विद्यते एव । तत्तेन सिद्धसाधनमित्यर्थः। तदथै गन्धवद्वत्त्यत्तिमन्तः इत्युक्तमिति । एवं चोक्ते गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धावृत्तिगन्धवहृत्त्यवृ- त्तिमन्तः इति प्रतिज्ञा जाता । एवमप्युक्ते च घटत्वादिभिरेव सिद्धसाध्यता । तेषां गन्धवद्गन्धयुग- लावृत्तित्वात् । गन्धवत्सु घटादिपु वर्तनेन गन्धवत्सु एव पटादिषु च अवर्तनेन गन्धवद्वृत्त्यवृत्ति- त्वाच, तदर्थमन्येति । तया च गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यन्यवन्तः इति सम्पूर्णा अथ गन्धवद्गन्धावृत्तीति पदं मुक्त्वा गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्वन्यवन्तः इति ग्रहणेन व्यावृत्तिचिन्तां करोति । तथा च करणे द्रव्यत्वेनैव सिद्धसाधनमित्याह-द्रव्यत्वादिभिरेव सिद्धसाधनमिति । द्रव्यत्वस्य गन्धवत्सु सर्वेषु वर्तनेन गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यत्वात् , तदर्थ गन्धवहृत्तीति । एवं च कृते गन्धवन्तो गन्यववृत्तिगन्धवहृत्त्ववृत्त्यन्यवन्तः इति प्रतिज्ञा जाता । तथा सति विरोध इति । मत्र वृत्त्यवृत्त्यन्य इति पदस्यार्थद्वयम् । यो गन्धवत्सु वर्तते एव, यश्च न वर्तते एव, तौ द्वावपि वृत्त्यवृत्त्यन्यपदेन सङ्ग्रहीतौ भवतः । तत्र यो गन्धवत्सु वर्तते एव स गन्धववृत्तिरित्युच्यमाने विरोधः पौनरुक्त्वं चैति । यश्च गन्धवत्सु न वर्तते एव स गन्धववृत्तिरित्युच्यमाने पौनरुक्त्यं । गन्धववृत्तिगन्धवहृत्त्यवृत्त्यन्यपदयोर्मध्ये एकेनैव साध्यसिद्धेः । आकाशे च गन्धवद्गन्धावृत्ती- त्यादि । साकाशे च दृष्टान्तीक्रियमाणे एवंविधः शब्दः एव । तत्य गन्धवत्सु जवर्तनेन मगन्ध- वत्सु च वर्त्तनेन गन्धवद्गन्धावृत्तित्वं विद्यते एव । तथा तत्य गन्धवहृत्त्ववृत्यन्यत्वं चाप्यस्ति । मगन्धवत्सु एव वर्तनात् । एवमात्मादिरपि गन्धवत्त्वरहितः सर्वोऽपि पदार्थो दृष्टान्तत्वेन लेयः शब्दाश्रयभावः इति । शब्दत्व आत्रयः आधारः शब्दात्रय आकाशः । शब्दात्रयत्व भावः स्वल्पं शब्दाप्रयभावः आकाशत्वमित्यर्थः । जथैतत्यानुमानस्य व्याल्या । गन्धवन्तः सवें भूभेदाः । ते च जलानिलादिपदार्याष्टक वर्ग- चित्ता सर्वेऽपि तेयाः । तेषु भूभेदेषु धनों वर्तमानः जलादिपु जवर्तमानश्च स युगलावृत्तिवेन गन्ध- बदगन्धावृत्तिः । पुनरपि च स किंविशिष्टः । गन्धवट वृत्तिरवृत्तिश्च यत्य धर्मस्व ततोऽन्यः । तो गन्धवद्गन्धावृत्तिबासौ गन्धवहृत्त्यवृत्त्यन्यश्चेति विग्रहः । एवंविधो धो गन्धवन्नु सायते । स च धर्मः पृथिवीत्वमेव । तच गन्ववत्तु वर्तनेन अगवास पार्वतन गन्धवदगन्धयुगलानि । नया गन्यवलु तत्य वर्तनावर्तनं नास्ति, किन्तु वर्तनमेव ! एवं सति मान्न जलादा जलवादि काशादौ शब्दाश्रयत्वादिश भनों शेपः । न च पन्नुरूपानुमानमाश्रित्येक महाविद्या प्रवृता - च्यते । तथाहि-पृथ्वी द्रव्यत्वावान्तरजातिम्ती मृतदव्यत्वान् जयत् इति मुल्वानुमानन् । गन्य वत्त्वेन गन्धवनिष्टससपदा गन्धयतिरिवविधातियोगिहाल्दन्तामान व मिदोगा- दियं महाविद्या कुशलतरै प्रपत्नश्चिन्तनीया । एवं नेजस्वायनुमानन्दामिति । यथा वृधि- वोत्वं तथा तेजतु तेजस्त्वं सायद । तपादि-मन्तः सदनुमाइन्यु विप्रतिपत्तौ सायम् । इति स्तुवनानन्यायान्न् । । A writerator ·-- १७४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । ( अय पञ्चमानुमानम् ) पुनरपि शब्दानित्यत्वंसाधनप्रकारमाचक्षाणं संग्राहक कारिकोत्तरा- घमाह- ५ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वृत्ति पक्षगम् ॥ ४ ॥ शब्दः शब्दाशब्दात्त्यनित्यत्तिधर्मवान् । अयमर्थः-पक्षो वास्तवः शब्दः एव । अपक्षः सपक्षविपक्षसाधारणः, तद्गतं तद्वृत्ति यद्धर्मान्तरं तस्मादन्यत् पक्षापक्षगतादन्यत् । तत्साध्यते इति संबन्धः । किम्भूतम् । साध्यवद्वृत्ति सपक्षवृत्ति । पुनः किम्भूतम् । पक्षगं वास्तवपक्षनिष्ठमित्यर्थः । ( अथ पञ्चमानुमानम् ।) (भुवन०)-अथ जातिसाधनच्छलेन अभीष्टसाधकं प्रकारं प्रदर्य पुनरपि शब्दानित्यत्वा- दिसाधकं कारिकोत्तरार्द्ध व्याकर्तुमाह-पक्षापक्षेतीति । पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वृत्ति पक्षगम्" ॥ ५ ॥ पक्षो वास्तवः शब्दः एव । अपक्षः सपक्षविपक्षरूपः, तद्वति यद्धर्मान्तरं तस्मादन्यत् । एता- वता त्रये यन्न वर्तते द्वये तु वर्तते एव, तत्पक्षगं वास्तवपक्षनिष्ठं साध्यते इति संवन्धः । अथ योजना-शब्दाशब्दावृत्तीत्यनेन पक्षापक्षगतादन्यदिति व्याख्या- तम् । अनित्यवृत्तीत्यनेन साध्यवद्धृत्तीति । एवं च पक्षसपक्षविपक्षमेलके न वर्तते, सपक्षे च वर्तते । पक्षनिष्ठं च तदनित्यत्वमेव पर्यवस्यति । (भुवन०) तथापि ध्वनिशब्दयोरित्यादि । शब्दः अशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवानिति प्रतिज्ञायां ध्वनिशब्दयोर्ध्वनिशब्दान्यविश्वप्रतियोगिको योऽन्योन्याभावः तेन सिद्धसाधनम् । तस्य अशब्दं शव्दव्यतिरिक्तं विश्वं तत्रावर्तनादनित्ये ध्वनौ वर्तनाच्च । अत्र निर्झरझात्कारचीत्कारपशुशब्दादयो गृह्यन्ते । ते चानित्या भाट्टैरप्यङ्गीक्रियन्ते । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-तत्र अनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृते सत्तादिभिः सिद्धसाधनम् । तदर्थमशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । तथापि ध्वनि- शब्दयोरन्योन्याभावः अशब्दवृत्तिर्भवति, अनित्ये ध्वनौ च वर्तते । अतस्तेन सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्देति पदं कृतम् । शब्दाशब्दावृत्तिधर्मवानित्येताव- न्मात्रे च क्रियमाणे शब्दत्वेनैव सिद्धसाधनम् । तदर्थमनित्यवृत्तिपदग्रहणम् । इति पञ्चमानुमानम् ॥ १ 'त्यत्वप्रका इति क ख पुस्तकपाठः । २ 'विपक्षसाधारणः, तद्वति इति ख पुस्तकपाठः ध्वनिशब्देनावात्मकाः ·महाविद्याविवरणम् । (भुवन०)-अय जनित्यवृत्तिपदं चिनुच्य शब्दपदं प्रक्षिप्य च व्यावृत्तिचिन्तां करोति-- शब्दाशब्दात्तिधर्मवानिति । एवं च क्रियमाणे शब्दत्वेनैव सिद्धसाधनम् । तत्य युगलावृत्तित्वेन शब्दाशब्दावृत्तिधर्मत्वं विद्यते एव । तनिवृत्त्यर्थमनित्यवृत्तिपदग्रहणम् । अथानुमानम्-शब्दः शब्दाशब्दावृत्त्वनित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् आकाशादिवद्वा । मात्र जशब्दशब्देन नित्यानित्यरूपं विश्वम् । तत्र केवले शब्दे चे धर्माः, शव्यतिरिक्त केवले नि- त्यानित्यरूपे विश्वे च ये धर्मात्ते युगलावृत्तित्वेन शब्दाशब्दावृत्तयो भवन्ति । तत्र ये शब्दव्यति- रिकानां धर्मात्तेषां शब्दे साधने व्याघातः । तत्माच्छन्दधर्माः श्रावणत्वशब्दत्वादयोऽत्र साध्याः। तेषां चानित्यवृत्तित्वं तदैव, यद्यनित्यः शब्दः त्यात् । दृष्ट्वान्तीभूतघटाकाशादौ तद्धर्मेषु च सर्वत्र शब्दान्यत्वधर्मेण व्याप्तिः । तत्य चाशब्दे वर्तनात् , शब्दे चावर्तनात्, शब्दाशब्दावृत्तित्वमनित्य- वृत्ति चास्ति । इति पञ्चमानुमानम् ।। ( अय पष्ठानुमानम् ।) एवमन्वयमुखेन अनित्यत्वसाधकप्रकारानुक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाह- ६ तत्तादात्म्यनिषेधान्यतत्स्थाभावविरोधिता। नित्यत्वं स्वप्रतियोगितान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगि। तेन नित्यत्वेन सह तादात्म्यनिषेधोऽन्योन्याभावः । शब्दस्येति ज्ञेयः शब्दो नित्यत्वं न भवतीति स्वरूपः । तस्मादन्योन्याभावात् अन्यो यः, तत्स्थाभावः संसर्गाभावः शन्दे नित्यत्वं नास्तीतिस्वरूपः, तद्विरोधिता तस्मिन् प्रतियोगिता साध्यते । नित्यत्वस्येति शेषः । इति कारिकार्थः । इदानी पदयोजना-अब स्वप्रतियोगितान्योन्याभावातिरिक्तेत्यनेन तत्तादात्म्यनिषेधान्येति व्याख्यातम् । शब्दगताभावप्रतियोगीत्यनेन तत्त्या- भावविरोधितेति व्याख्यातमिति योजना ।। (अध पटानुमानन् ।) (भुवन० )-एवमन्वयमुखेनानिदवसाधकप्रकारानुस्ता व्यतिरेकमुखन साध्यामापी हत्य प्रवर्तमानमहाविद्यावाचककारिका व्याल्यातुमाह-तत्तादाम्यतीति । " तत्तावाल्यनिधान्यतल्यानावविरोधिता" ॥६॥ एतव्याल्या वृत्तायुक्तये । किरित्सविस्टा प्रोदते । तेन नियन मह सदस्य दस्ता- न्यनिषेधोऽन्योन्याभावः शन्दो नित्यत्वं न भवतिकः । * वादाल्पनियोऽन्योन्याभार इति तल्लक्षणात् । एतावता तादाल्पनिदादन बन्योन्याभार. - । दनादन्या मा सच का इत्याह-तत्स्येति । तत्र इब्द दिटतीति तल पवारमा ल्यामः उत्तादात्म्यनिषेधान्दचासौ तस्याभावा । विश्वानरः कलह-गांभातः दनि । संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः । स च सन्दे निस्त्वं नान्दीदि कर नहिनस्तिति । दलित १रमाइतिस इस्लोगर इलर मार with ·---- १७६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । योगिता नित्यत्वस्य पक्षीकृतस्य साध्यते इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति । नित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्त शब्दगताभावप्रतियोगित्वमनित्यत्वविरुद्धस्य नित्यत्वस्य साध्यते । अथैतदनुमानम्-नित्यत्वं स्वर तियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगि मेयत्वात् घटवत् आकाशादिवद्वा । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-अत्र नित्यत्वं शब्दगताभावप्रतियोगीति कृते अन्योन्याभावेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमन्योन्याभावान्येति । तथापि घटः शब्द न भवतीति घटप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावस्तदतिरिक्तः शब्दगतोऽभावः शब्द नित्यत्वान्योन्याभावः एव भवति । तत्प्रतियोगित्वसाधने सिद्धसाधनम् तदर्थं स्वप्रतियोगिकेति पदम् । नित्यत्वं स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्त मित्युक्ते सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्दगताभावप्रतियोगीति कृतम् । श्लोकेऽन्येति पदं सामान्याभिप्रायेणेति बोद्धव्यम् । इति षष्ठानुमानम् ॥ (भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यानि । नित्यत्वं शब्दगतामांवेत्यादि । शब्दंगतान्योन्याभा प्रति नित्यत्वस्य प्रतियोगित्वात् सिद्धसाधनम् । तदर्थमन्योन्याभावान्येति । तथा च सति अन्यो न्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगीति जातम् । तथापि घटः इत्यादि । घटः शब्दो न भव तीति घटप्रतियोगिकान्योन्याभावोऽपि शब्देऽस्ति । तस्माद्धटप्रतियोगिकान्योन्याभावादतिरिक्त भिन्नः शब्दस्यो ऽभावो नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्याभावः एव स्यात् । नित्यत्वस्य तत्प्रतियोगित्वसा धने सिद्धसाधनम् । तदर्थ स्वप्रतियोगिकेतिपदम् । तथाच सति स्वप्रतियोगिकोऽन्योन्याभाव निपिद्धः । अन्ततो व्यावृत्त्यचिन्ताकृता। अथादितो व्यावृत्यचिन्तामाह-नित्यत्वं स्वप्रतियो- गिकान्योन्याभावेत्यादि । नित्यत्वे नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्याभावादन्यत्वस्य स्वयमेव सिद्ध त्वात् सिद्धसाधनमित्यर्थः । अत्र नित्यत्वस्य शाश्वतत्वात् प्रागभावाध्वंसाभावौ न सम्भवतः एवं स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तेतिपदेन चान्योन्याभावो निपिद्धः । शेषस्तु अत्यन्ताभाव एवावशिष्यते । अभावश्च प्रतियोगिनं विना न संभवति । "प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः अभावः' इंति वचनात् । ततश्च नित्यत्वस्य शब्दगतात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धम् । अत्र नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगतात्यन्ताभावप्रतियोगितलं घटाकाशशब्दादिष्वपि विद्यते एव । शब्दत्वश्रावणत्वादिपु च शब्दगतान्योन्याभावप्रतियोगित्वमिति तेषां सर्वेषां सपक्षता श्लोके अन्येतिपदं सामान्याभिप्रायेणेत्यादि । अत्र कारिकायां तत्तादात्म्यनिषेधान्येत्या अ. न्येति पदं यदुक्तं तत्सामान्याभिप्रायेण । तेनान्यपदस्थांने अतिरिक्तादयोऽपि शब्दाः ज्ञेयाः । तरमादेव स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तेति प्रोक्तमनुमाने । इति पष्ठानुमानम् ॥ . (अथ सप्तमानुमानम् ।) इदानी भेदसाधकं प्रकारं दर्शयति-स्वीकृतेति । ७ स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसंपन्नान्यत्वसाधनम् ॥ ५॥ शब्दाधिकरणं शब्दाधिकरणादन्यत् ।

·महाविद्याविवरणम् । १७७ अयमर्थः -अन्यत्र वर्तते इत्यन्यवृत्तिः। नान्यवृत्तिः अनन्यवृत्तिः । एक- - पृत्तिरित्यर्थः । तस्य भावोऽनन्यवृत्तित्वम् । स्वीकृतं च तदनन्यवृत्तित्वं चेति स्वीकृतानन्यवृत्तित्वम् । तेन स्वीकृतानन्यवृत्तित्वेन संपन्नं स्वीकृतानन्यवृत्ति- त्यसंपन्नम् । स्वीकृतं प्रतिवादिनैव । एकत्यामेवाकाशव्यक्तो वर्तनात् । तल्ला- स्वीकृतानन्यवृतित्वसंपन्नादन्यत्यसाधनं नियते इत्यर्थः । (अथ सममानुमानम् ।) (गुवन०)-दानी भेदसाधकं प्रकारं दर्शयनीति । गया:-नार दादेः पार्थत्य भई भिन्नत्वं दर्शयति कारिदान--स्वीकृतीनि । खोकतानन्यवृत्तित्वसंपनान्यत्वसारनम् ॥ ७ ॥ परमात् शब्दः आकाशे एक पत नान्यत्र, तमानपदः अनन्य वि. ::: अनन्यत्तिलम् । वीतमनन्यवृत्तित्वं चत्य सादस्य स वी लानन्य नि...... तस्मान वाहतानन्यवृत्तित्वसम्पन्नान् । अन्यत्वमालनमायामान कि रसारमानम्-शब्दाधिकरणं शयाविरणादाय मेगा अध पदयोजना -शब्दाधिकरणादिनि बनेन गंपलेति व्याख्यानन् । अन्यदित्यनेन अन्यत्मानित अकयापदोपादाने लायाहत्येन प्रतिज्ञापा नियात महत्त्वान्तरमस्ति । भेदप्रतापनप्रभारदर्शकताना. अपसिद्धान्तमसमात् । इनि सलमानमानम् ।। - ॥ (भू )-अपवान मिरे ला मादिया कि marate न ! नया -- ।

·१७८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । तस्माच्छब्दाधिकरणबहुत्वं पारिशेप्यात् सिद्धम् । आकाशे च मेयत्वं पुराप्युभयसिद्धं, भिन्नत्वं च प्रतिवादिनोऽसिद्धं अनेन अनुमानेन साध्यते । अत्राकाशं आकाशादन्यदेवमपि वदने अर्थस्य अन• न्यत्वमेव, परं महाविद्यानुमानत्वेन किञ्चिद्वक्रच्छाययोक्तम् । एवं च सर्वेपामेकत्वेन अङ्गीकृवाना- मनेकत्वं साधनीयम् । अत्र च मुख्यानुमानमिदम्-दिकालाकाशाः अनेके, द्रव्यत्वात् , घटवत् । इयं च महाविद्या पक्षं पक्षयित्वा प्रवृत्ता । इति सप्तममनुमानम् ॥ ( अथ अष्टमानुमानम् ।) अथ पुनरपि सकर्तृकत्वसाधनव्याजेन सर्वसाधकप्रकारान्तरदर्शनाय समाहक श्लोकमाह-पक्षापक्षेतीति । ८ पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकसुद्धृतम् । भिन्नं साध्यवतस्तददुद्धृतावधिभेदिनः ॥ ६ ॥ अयं घटः एतद्धटाकुरान्यान्यसकर्तृकान्यः । तस्य अयमर्थः-पक्षो वास्तवः संदिग्धकर्तृकः अङ्कुरादिः, अपक्षः सपक्षो निश्चितकर्तृको घटादिः, विपक्षोऽकर्तृकः आकाशादिः। तदन्यवर्गात्पक्षा- पक्षविपक्षान्यवर्गात् । अन्यतमवर्गादेकैकमुद्धृतं भिन्नं साध्यते इति सम्बन्धः। कस्मात् । साध्यवतः सकर्तृकात्।ततः किम्भूतात्। तदुद्धृतावधिभेदिनः । तदा न्साध्यवान् यो घटादिरुहृतः(स एव)प्रत्यवधित्वेन भेदो विद्यते यस्य साध्यवतः सतन्दुहृतावधिभेदी तस्मात्। एतेन सपक्षस्यैव पक्षत्वमिति सूचितम् । तथा च विपक्षवर्गादेकोद्धाराभावेन असङ्गतत्वं परिहृतम् । यतोऽप्यत्र अन्यत्वं अन्य तमत्वं विवक्षितम् । अन्यतमत्वं च यापेक्षया एकस्यापि भवति, द्वयोरपि भवति, व्यक्तिभेदेन त्रयाणामपि भवति । तत्र योरप्येकोडारः संभवत्येवेति न दोपः कश्चित् । एकैकेति चीप्सायाश्चरितार्थत्वात् । तथा चायमर्थः पर्यवसितः स्यात् । एतद्धटाडुरादन्यदिश्वं तस्मादन्यत्सकर्तृकम् । एतद्द्यान्यतमत् । तद न्यत्वे साध्यत्वे घटः स्वरूपाद्भिन्नः इति विरुद्धम् । अतोऽङ्कुरात्सकर्तृकादन्यः इति परिशेपादागच्छति । अथ पदयोजना-अत्र पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकमुद्धृतमिति एत- दाङरान्यान्येत्यनेन व्याख्यातम् । भिन्नमित्युद्धृतविशेषणेन उद्धृतयोरेव पक्षपक्षयोरेव प्रतियोगित्वख्यापनान्मध्यगतान्यपदवयोपादानमपि सूचित- मिति पदयोजना। . १ साध्ये घइति खपुस्तकपाठः।

·क्षेतीति । निति कृतन् । पारि सिस्ता त्यानि । अथवा प्रकारान्तरंदा महाविद्याविवरणम् । १७९ . (अधाष्टमानुमानम् ।) (भुवन०)-पुनरपि सर्तकत्वसाधनव्याजेनेत्यादि । जयमत्र सकत्वसाधनोपायो दनानोति । मनेन प्रकारेण सकलपौरुषेयत्वापौरपेयवापि सर्व साधनीयम् । पक्षाप- " पक्षापक्षविपज्ञान्यवर्गादेकैकमुद्धृतम् । भिन्नं साध्यवतत्तदुतावधिभदिनः ॥ ८॥ भिन्नं साध्यते इत्यादि । मृलानुमानापेक्ष्या पक्षाड्यो प्रायाः । कत्र पक्षमध्यावर सर. हव्यात् घश्च द्वावृद्धृतौ । तत्रानेन अनुमानेन तस्कत्वसाध्यवतः बराहटन्य भिन्नत्वं साध्वम् । तद्धृतावधिभेदिन इति । तद्वान् सककत्वसाध्यवान् यो घटादिः, न एवं प्रत्ययनियन प्रति- योगित्वेन मैदो यत्स्य अपरादेः साप्यवतः, स तद्धृतावधिभेदी, सन्मानद्दापतिमनः । एनेन सपक्षत्यैव पनत्वं चितमिति । यदि सकारात् पटो मितः मायदे, काम- मानसरहत्य पत्त्य पनत्वं सूचितमेवेत्यर्थः । अयानुमानम् । अयं घटः एकहदारान्यान्यसयतान्यः संवाददातर न्या चायमर्थः इत्यादि । अयं घटः इति परः । एतहटानादन्यदिन मनः सहकान्यतमत् । तचैतहटो वा अरो वा । तत्राचं घः एतान् साइन् रोजी स्वत्मात् भिन्नः । परापेक्ष्यैव सर्वत्य भिलवान् । तोऽग पढेर पनि पति परिसंपादागच्छति । सार्नुकाबहुरादन्यत्वं पटन्य आदि च निर: किम : एव । पुरत्योपलक्षणत्वात् । भूभूधरादेरप्यनेमानेन नाईवानी । व इश्वरतिलि। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-घटा साईशान्यः इनि बनेर सिडसाधनम् । तदर्थ सेल्टान्पलाजन्य इति का नातिल इत्यहरपदप्रक्षेपः । तथा चमनमान कान्यः । तथापि पटापन्यत्वेन सिलनानंत पतटाहारान्यायमानित साधनं, अकुरत्वेन च पानातः । किन्न्तम् । तत् लाम पक्षत्वमपि मुनि - सधैव अयं घटः एतटाहान । Maayen जो TA ·१८० । भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । (भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्ता । घटः सककादन्य इति । यदि घटः सकर्तृकादन्यः इति क्रियते, तदा घटस्य सकर्तृकात्पटादन्यत्वेन सिद्धसाधनं स्यात् । तदर्थमेतद्घटान्यसकर्डका- न्य इतीति । एवं कृतेऽपि तथैव पूर्वोक्तप्रकारेणैव सिद्धसाधनम् । एतद्घटादन्यः सकर्तृकः पटः, तस्मादन्यत्वस्य बटे सनावात् । तथापि पटाद्यन्यत्वेन सिद्धसाधनमिति । एतद्रुटाकुराभ्यामन्यो यः सकर्तृकः पटः, तस्मादन्यत्वस्य घटे सद्भावात् सिद्धसाधनमित्यर्थः । घटत्वेन सिद्धसाधनं अ. कुरत्वेन च व्याघातः इति । अयं घट एतद्भुटाकुरान्यान्यधर्मवानिति यदि क्रियते, तदैतद्धटा? राभ्यामन्यद्विश्वं, तस्मादन्यौ एतद्धटाकुरावेव । तयोधर्माः घटत्वादयोऽङ्कुरत्वादयश्च । तत्र घटत्वत्ते घटस्य साध्यमाने सिद्धसाधनम् । अङ्कुरत्ववत्त्वे च घटस्य साध्यमाने व्याघातः । अङ्कुरत्वत्त्वस्य घदे अभावात् । तदर्थमेतद्धटाङ्कुरान्यान्येत्यादि । अत्र सकर्तृकपदक्षेपेऽपि सकर्तृकत्वस्याङ्कुरेऽद्यापि विवादास्पदीभूतत्वात् यद्यपि व्याघातो न सम्भवति, तथापि सकर्तृको यो घटस्तद्धर्मवत्त्वे घटस्य साध्यमाने सिद्धसाध्यता स्यादेवेत्यर्थः । अथवा प्रकारान्तरेणान्वयः इति । अन्वयः प्रकारान्त- रेण सम्बन्धयोजनं क्रियते इत्यर्थः । एकैकमित्यादि । एकैकं उद्धृतं भिन्नं घटादि साध्यते । कि- म्भूतं । तद्वत् सकतृकत्वं यत् साध्यं तद्युक्तमित्यर्थः । पूर्व तदितिपदं — उद्धृतावधिमेदिनः' इत्यनेन समस्तं कृतम्, अत्र तूतमित्येतस्य विशेपणं कृतमिति भेदः इत्यर्थः । अथ व्याप्तिः प्रदश्यते । यद्यत् प्रमेयं तत्तदेतद्घटाङ्करान्यान्यसकर्तृकान्यत् यथा आकाशादि । घटान्यत्वस्य आकाशादौ सर्वत्र सद्भावात् । अस्या महाविद्यायाः मुख्यानुमानमिदम्-भूभूधराङ्कुरादिसकर्तृकं कार्यत्वात् , घटवत् । इयं महाविद्या सपझं पक्षयित्वा प्रवृत्ता । इति अष्टमानुमानम् ॥ (अथ नवमानुमानम् ) अस्यैवानुमानस्य पदान्तरकरणेन भङ्गयन्तरं दर्शयति- ९ तस्यैव तदवृत्तेन योगो वात्र प्रसाध्यते । अयं घटः एतद्भटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकावृत्तिमान् । अयमर्थः-तस्यैवोपलक्षणस्य पक्षस्य घटस्य । तदवृत्तेनेति-एतद्धटा कुरान्यान्यसकर्तृकावृत्तेन योगः संवन्धः साध्यते । वर्तनं वृत्तः(त्तिः)तेन वर्त- नेन इत्यर्थः । अन्त्यस्य अन्यपदस्य स्थाने वृत्तिमानिति पदान्तरकरणेनेत्यर्थः । वाशब्दो भयन्तरसूचनार्थः । अत्रापि व्यावानि पूर्वोक्तोदाहरणकथिता. न्येव । अर्धस्य अर्थ्यधीनत्वात् । इति नवममनुमानम् ॥ (अथ नत्रमानुमानम्।) (नुवन० ) तस्यवेतीति । " तत्यैव तवृत्तेन योगो वात्र प्रसाव्यते ॥ ॥९॥ 1 - ·१८१ - न -- महाविद्याविवरणम् । तस्यैवोपलक्षणस्येति । अकुरस्य मुल्यानुमानापेश्या पश्त्वेऽप्युपलक्षगत्वेन घटत्व सपा- मन्यात् पक्षीश्वत्येत्यर्थः । अयानुनानम्-अयं घटः एतद्धटाकरान्यान्यतकर्तृकावृत्तिमान् मेय- बाद काकाशादिवत् वा । एतद्वाराभ्यामन्यविश्वं, तत्माइन्यौ एतदाङरावेव सर्तृको, तत्र तद्वान् पक्षीकृतो घटः साध्यते इत्यर्थः । तत्र घटे घटावृत्तिधर्मवत्तं विरुद्धं, वल्मात् सरको यो न दर्तते स एतद्धारान्यान्यत्सककावृत्तिर्घटत्वादिधर्मः, तद्वान् घट इत्यायातम् । दया च सात अडरत्य सर्तृत्वं पारिशेप्यासिद्धम् । शेषं पूर्ववत् । इति नवमानुमानम् ॥ ( अय दशमानुमानम् ) पुनरप्येतदेवानुमानं पदान्तरोपादानेन भयन्तरेण दर्शयति- १० तवृत्त्यवृत्तिस्थवा प्रोद्धृतेऽत्र प्रसाध्यते ॥७॥ क्या-अयं घटः एतबाङरान्यान्यसककधर्मविरही। अयमय:-तवृत्तिः यो धर्मः एतद्यानुरान्यान्यसककवृत्तिरित्यर्थः । त्य घनत्य या अवृत्तिः वर्तननिषेधः । स चात्र घटे प्रसाध्यते इत्यर्थः । अत्र नया शन्दो भड्यन्तरतूचनार्थः एव । व्यावृत्त्यानि च तानि पूर्वतनान्येव । ति दशमानुमानं समातम् ॥ (अध दशमानुमानन् ।) (भुवन० )-तवृत्तीति । तहत्त्यवृत्तिरवा प्रोतेऽत्र प्रसाप्यते ॥१०॥ कथानुमानम्-जर्य घडः एतददारान्यान्यता कमदिरही पत्रात् गानादिइन् । कपडाहुरचोर्ये धर्मात्तेषां विरहो रे साम्यते । तर घटे पचनविरहतावतंत्राने नो मात्सक काहुरधर्माः अहुरत्वादयः तेया विरहो घडे प्रलायो । तथा च सति सकारधर्मदि- ही घटः तदैव, यद्यपुर तक कः स्यादित्यर्थः । देवं पूर्वपदेव हेपन । इदि दशनानुमानम् ।। (जय एकादानुमानन् ।। एवमेकस्मिनेवार्थे सर्वसाधक प्रकारवयं दर्शितन् । इदानीं पुनः दादा- त्यत्वसाधनं प्रकारान्तरं दायितुं संत्रा.पं. कारिकामाद- ११ असाध्यान्यवियुतान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते । शक्षः साध्याभावान्तान्पादिमान। असाध्यं नित्यत्वं तत्माइन्य अनित्यत्वन रत्वात् वियुक्तोऽन्यो नित्यल्पा सोनामावरिपुमान्य नियनमा ༣ ཀྱི་ ཏེ ས ་ - :- ·J १८२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । वृत्तिर्वा व्यतिरेको वा प्रसाध्यते, शब्दे इति शेषः इति केचियाख्यातवन्तः। तदसंगतम् । तथा सति आकाशादौ लपक्षे तथाभूतनित्यत्वलक्षणधर्मव्यति- रेकस्वीकारे अनिष्टापत्तिः स्यात् । अयं चार्थ:-असाध्यात् नित्यादन्यत् एत- दियुक्तं शब्दव्यतिरिक्तं विश्वं एतद्वयव्यतिरेकेण भवति । तस्मादन्यदेत. द्वयमेव । तस्माद्द्यावृत्तिमत्त्वे साध्ये शब्दः शब्दव्यावृत्तिमानित्युक्ते विरोध स्यात् । अतः परिशेषात् नित्यः शब्दो न भवतीति नित्यव्यावृत्तिरागच्छति। सति चैवमर्थे शब्दः आकाशो न भवतीति शब्दमादाय व्याप्तिः । (अथ एकादशानुमानम् ।) (भुवन०)-असाध्यान्येतीति । "असाध्यान्यवियुक्तान्यव्यावृत्तिर्वा प्रसाध्यते ॥" इति केचियाख्यातवन्तः तदसङ्गतमिति । अस्मिन्व्याख्याने नित्यव्यावृत्तिः प्रसाध्या । तथा च सति आकाशे दृष्टान्तीक्रियमाणे नित्यव्यावृत्तौ स्वीक्रियमाणायामनिष्टापत्तिः स्यात् । आका• शस्य नित्यत्वात् । ततोऽन्वयित्वव्याघातात् इदं व्याख्यानमसङ्गतमित्यर्थः । अयं चार्थः इत्यादि । अत्रानुमानमध्ये एतदः प्रोक्तत्वात् कारिकार्थव्याख्यानावसरे सोऽनुक्तोऽपि गृह्यते । एतस्माच्छब्दा. द्वियुक्तमेतद्वियुक्तं शब्दव्यतिरिक्तं विश्वम् । तत् किंविशिष्टम् । असाध्यान्यत् असाध्यात् नित्या- दन्यत् असाध्यान्यत् । ततश्च असाध्यान्यच तत् एतद्वियुक्तं च असाध्यान्यैतद्वियुक्तमिति कर्मधारयः । . एतावता नित्येन शब्देन च विरहितं विश्वं जातम् । ततोऽसाध्यान्यवियुक्तादन्यौ असाध्यान्य- वियुक्तान्यौ, तौ च नित्यशब्दावेव । तयोर्व्यावृत्तिभिन्नत्वं शब्दे साध्यते । अथानुमानम् । शब्दः साध्याभावान्यैतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिमान् मेयत्वात् घटाकाशादिवत् । अतः परिशेपानित्यव्यावृत्तिरागच्छतीत्यादि । शब्दे शब्दव्यावृत्तिर्घटते न । तस्मानित्यव्या- वृत्तिरायाति । तथा च नित्यव्यावृत्तौ सत्यां शब्दोऽनित्यो जातः एव । ननु एकस्माच्छब्दादपरः शब्दो व्यावर्तते इति शब्दव्यावृत्तिरपि शब्दे जाघटीत्येव, कस्मान्न घटते इत्युक्तम् । उच्यते । अन्न पक्षीकृतशब्दमध्ये सर्वे त्रिभुवनौदरविवरवर्तिनः शब्दाः गृहीताः । अयं शब्दः इत्यभणनात् । ततो न कश्चिद्दोपः । सति चैवमर्थे शब्दः आकाशो न भवति इत्यादि । अत्र साध्यतात्पर्य द्वयमुद्र- रितं शब्दनित्यरूपम् । तत्रान्यव्यावृत्तिरिति भणने शब्दनित्यरूपपदार्थद्वयात् यदि व्यावृत्ति- पति, तदाप्यन्यव्यावृत्तिरुच्यते । द्वयोर्मध्ये एकस्माद्यदि व्यावृत्तिर्भवति तदाप्यन्यव्यावृत्तिरुच्यते । अन्यशब्दस्य साधारणत्वात् । ततोऽस्मिन्ननुमाने आकाशे दृष्टान्तीक्रियमाणे आकाशस्य नित्यरूप- सान्नित्यव्यावृत्तिन घटते । ततः शब्दः आकाशरूपो न भवतीत्याकाशस्य शब्दान्यावृत्तिः क्रियते । एवमात्मवहादावपि ज्ञेयम् । अत्र पदयोजना सुगमैव । १ मुद्दारित' इति ख,त,घ इति संगितादर्शपुस्तकलयपि पाठो दृश्यते । स च मुर्वरित' इति संभाव्यते ।

·महाविद्याविनरणम् । १८३ (भुवनः )-अत्र पदयोजना सुगमैवेति । अत्र साध्याभावान्येत्यनेन असाधान्येति, एत- वियुच्यन्येत्यनेन वियुतान्येति च, व्यावृत्तिमानित्यनेन न्यावृत्तिः साध्यते इति च व्याख्यातनि- से पढ़योजना कार्या। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता -अयं शब्दः साध्याभाववानिति कृते विपरीत- साधनं स्यात् । तदर्थ साध्या भावान्यवानिति कृतम् । तथापि शब्दत्वेन सिद्ध- साधनम् । तदर्थ साध्याभावान्यैतद्वियुक्तवानिति कृतम् । तथाप्येतद्व्याति- रिक्तेन शब्दत्वादिना सिद्धसाधनम् । तदर्थं द्वितीयान्यपदोपादानम् । तथापि एतभयातिरिक्ताविस्मादन्यत् नित्यत्वमेव भवति । तेन सिद्धसाधनं त्यात्मतिवादिनः । तदर्थं व्यावृत्तिमानिति कृतम् । इति व्यावृत्त्यचिन्ता ।। इत्येकादशोदाहरणम् ॥ । (मुवन०) अब व्यावृत्त्यचिन्ता । तथापि शब्दत्वेन सिद्धसाधमिनति । लयमर्थः- यदि साध्याभावान्यवानिति क्रियते, तदा सायाभावो नित्यत्वं तत्माइन्यच्छन्दत्वं, तद्वान् शब्दः त्यान, क्या च सिद्धसायनम् । तथाप्येतदयातिरिक्तेन शब्दत्वादिति । यहि साध्यानावान्यत- हियुक्तवानिति क्रियते, तदापि शब्दनित्यत्वस्यव्यतिरिक्तं शब्दत्वमपि भवति । ततः शब्दत्वे शब्द साध्यमाने सिद्धसाध्यतैव । तदर्थे द्वितीयान्यपदोपादानमित्यादि । तथा च सति साध्यामा- बान्तहियुतान्यः इति जातम् । तत्र साध्याभावो निचलं, तस्मादन्यदेतहियुक्तं शब्दव्यतिरिक्त विश्वम् । एतावता एतदुभवादन्यविश्वं सिद्धम् । ततोऽन्यन्यदेवहूयमेव । तत्र शब्दः शयानिनि तु भवति न । आत्माश्रयदायकतर्कतावान् । नित्यत्ववानिति तु कृतं ताइहाल्य प्रतिवादिनः सिद्ध- साम्यतेवेत्यर्थः । तदर्थ व्यावृत्तिमानित्यादि । तथा च शब्दः सायाभावशन्तहिकान्यन्याय- चिमानिति संपूर्ण प्रतिज्ञा जाता । साधाभावान्दैतदिनान्या समोश निल का ! दाचव्यावृत्तिमत्त्वं शब्द व्याहतत्वात् पटाकावादिसलपोपयोगि । निकम्मानिनन् । शब्द तिच्या परिशेपाच्छन्दानित्यवं साधपति । अत्र अनित्य कला रवाहटवदि नया मानम् । इत्येकादशोदाहरणम् ।। (क्य वादनानुमान) पुनरप्येतदेव शब्दानित्यत्वानुमान प्रयनान्वरदान पाजानेपि भवतीति लोकार्थेन दर्शयति-असाध्येतीति । १२ असाध्यतद्रियुतान्ययावृत्तिा प्रतायते ॥ ८॥ शब्दः साध्याभावाहिकात्याक्तिमान् । अत्रापि तमन्दन पक्षपरानाः । अपनी-भनाध्यन निल्न नेन - शब्देन वियुक्तं असाध्यतहियुक्तम् । एवमानिरिक विचम् । तालावन्यन ·१८४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । द्वयमेव । तयावृत्तिमानित्युक्ते स्वव्यावृत्तिर्विरोधेन अनुपपन्ना नित्यत्वव्या- त्तिमानयति । आकाशादौ शब्देन व्याप्तिः पूर्ववदेव । व्यावृत्त्यादीनि च पूर्वी- तान्येवेति न पृथगभिहितानि । इति द्वादशानुमानम् ॥ (अथ द्वादशानुमानम् ।) ( भुवन० )-अथैतदेवानुमानमाद्यान्यपदानुपादानेन कारिकामध्येऽव्याहारितैतदः स्याने तच्छब्दं च प्रयुज्य प्रकारान्तरेण दिदर्शयिपुः शब्दानित्यत्वसाधनाय कारिका व्याख्यातुमाह-- असाध्येतीति। असाध्यतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते " ॥ १२ ॥ तघ्यायत्तिमानित्युक्ते इत्यादि । शब्दः शब्दाव्यावर्तते इति तु घटते न । ततो नित्य- त्वव्यावृत्तिः शब्दे परिशेपादागतैव । तथा च सति अनित्यत्वं सिद्धं शब्दस्य । शेपं सर्व पूर्ववत् । इति द्वादशमुदाहरणम् ।। ( अथ त्रयोदशानुमानम् ।) एवं शब्दानित्यत्वसाधकं प्रकारद्वयं प्रदर्य पुनरपि सर्वसाधकं प्रकार दर्शयितुं संग्राहकं कारिकार्धमाह- १३ पक्षेषु ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः। शब्दः संप्रतिपन्नैतन्निष्ठान्यधर्मवान् । अयमर्थः-पक्षेपु संदिग्धसाध्यवत्सु शब्दादिषु ये विवादहीनाः उभय- वादिसंमता धर्माः शब्दत्वादिलक्षणाः सन्ति, तान् धर्मान् विहाय परित्यज्य अन्यतरो विप्रतिपन्नः प्रसाध्यः साधनीयः । पक्षेष्विति सामान्यपदोपादानेन वास्तवस्यैव पक्षस्य पक्षतेति स्मृचितम् । उदाहरणं च अतिसुगममेवेति न लेश- तोऽपि व्याकृतम् । इति त्रयोदशानुमानम् ।। (अथ त्रयोदशानुमानम्।) (भुवन०)-एवं शब्दानित्यत्वसाधकं प्रकारद्वयमिति । पूर्वोक्तं हनुमानद्वयं साव्यपद- विपर्यायं विना अनित्यत्वादन्यसाध्यसाधकं न भवति । तेन शब्दानित्यत्वसाधकमित्युक्तम् । पुनरपि सर्वसाधकामिति । अप्रेतनमनुमानं साध्यपदविपर्यासं विनापि पक्षविपर्यासनैव स्वाभिम- तसाव्यसाधकं भवतीति सर्वसाधकमित्युक्तम् । एवमन्यत्रापि यथायोगं ज्ञेयम् । पक्षेवितीति । " पक्षपु ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः ॥ १३ ॥ - . . निमतममाय' इति स पुस्तकपाटः। . .

·रिकाःजन्ये घटत्वाशसमलाइका, गन पारिबादिति परमानन!! णापि अभीष्टताका कारः संभवपीति दर्शयनि-विच्च्यिति। महाविद्याविवरणम् । मनुमानं चया-शब्दः संप्रतिपन्नैतन्निष्टान्यधर्मवान् मेयत्वात् घरवत् । शब्दः पक्षः। संप्रति- ना वादिना प्रतिवादिना चाङ्गीकृताः, एतस्मिन् शब्दे निष्टाः एतन्निष्ठाः । संप्रतिपन्नाच ते एतकिटाच संप्रतिपन्नैतनिष्ठाः श्रावणलशब्दवाइयः । तेभ्यो योऽन्यो धर्मः प्रतिवादिनो विप्रति- पहलनित्यत्वलक्षणः, तद्वान् शब्दः इत्यर्थः । नित्यत्वं तु प्रतिवादिना प्रतिपन्नम् । तेन नित्यत्वं संप्रतिपन्नैशिष्टान्यों न भवति, किन्तनित्यत्वमेवेति शब्जानित्यत्वसिद्धिः । नत्र व्याप्तिरेवम्- पद्यत् प्रमेयं तत्तत्तंप्रतिपन्नैतन्निष्ठान्यधर्मवत् यया घट: आकाशं वा । शब्दे ये संप्रतिपन्नाः श्रावण- लादयः तेभ्योऽन्ये पदत्तनित्यत्वादयः, तद्वत्त्वत्य घटाकाशादिष्वपि सत्त्वात् । इति त्रयोदशो. नहरमन् ॥ (अथ अचतुर्दशानुमानम् ।) अथ पुनरस्यैव श्लोकस्य तृतीयपादेन भड्यन्तरमत्यैव प्रकारस्य कथ- यति- १४ पक्षोऽथवा साध्यविनाकृतेन । शब्दः साध्यव्यतिरिक्तैतद्धर्मातिरिक्तधर्मवान् । अथवा भङ्गयन्तरसूचनार्थः । अथवा पक्षः शब्दादिः साध्यविनाकृतेन साध्येन विनाकृतेन साध्यव्यतिरिक्तेन धर्मेण साध्यते । किन्भूतः साध्यते हत्याकाकायामेतद्धर्मातिरिक्तधर्मवानिति पूर्वार्धदनुवर्तते । लोकत्यकल्ला- दिति । अत्रापि उदाहरणं सुगममेवेति पूर्ववन्न व्याख्यातम् । इति चतुर्द- शानुमानम् ॥ (अथ चतुर्दशानुमानम् ।) (भुवन० )-पक्षोऽयक्तीति । "शोऽश साचविनाकृतेन ॥१४॥ साध्येन विनामूलनेति भजनान् सान्दव्यतिरिते.ति पदं अनन् । गहने निरिकता वानिति पूर्वााइनुवर्तते । दतः इल्मनुमानं आम्-२३ः साध्यन्यनिरि नैतमानिरिक्तवाद मेयत्वात् घटाकाशादिवत् ।। त्रानुमानपदव्याल्या-राहा पर मापननिल्या. मतिरिकाः अन् दे दी शब्दधर्माः श्रावणवतत्त्वाइस, तेभ्योऽतिरिधः सापयतिरेकादे पदेन पोलि व शब्द आयाति । इन्दु सदा नापते । सारिका भाविका दे इर्मा नपोले- पुनरत्यैव श्लोकस्य चतुर्थगन वास्तवात्य प्रतिदान

·No text on this page.

·. वाशादिरित्यर्थः। इति पञ्चदशोदाहरणम् ॥ यथा-शब्दः शब्दतरानित्यनित्याहत्याकाशान्यनियमावत्तिन्वानाधिकरणाशाम- इति दोडशानुमानानकदासोपानहाविद्यानं सनातन् ! वृत्ति च यन्न भवति, यद साध्याअपो दो दिपमा आरामः ननादन्यो या विपक्षो नित्यमानं तवृत्ति न भवति । थान्त बनान्न वास्तवे परे मायने अथ पदयोजना-अत्र शन्देदरानियेत्यनेन अपनाध्यपढनीति व्याख्यातम् , नित्येत्यनेन विपक्षान्वयीति. अवृत्तीयनन पनि. महाविद्या विवरणम् । (मुक्न० )-जय व्यावृत्त्वचिन्ता । शब्दोऽवृत्तिधर्मवानितीति । वर्तनं वृत्तिः, न विद्यते इतिः पत्त्य सोऽवृत्ति, स चातौ धर्मश्च, तद्वान् शब्द इति व्यायातः । तदर्थ नित्यावृत्तीत्यादि । व्यापावत्य पूर्वोत्यादितत्य निवृत्त्वथै नित्यप प्रक्षिप्तम् । तया सति नित्यावृत्तिधर्मवानिति जातम् । त्यापि शन्नत्वेन सिद्धसाधनम्, तदधै शब्क्षपदं प्रक्षितम् । अथ पराशङ्कानुन्नाव्य तां निराकुल्ते- त्यापि शब्दत्वमित्यादि । तथापि एवं क्रियमाणेऽपि शब्दत्वं शब्दे वर्तते, नित्ये आत्मादौ च न बढते इति युगलावृत्तित्वेन शब्दनित्यावृत्ति भवति । तस्मात्तेन सिद्धसाधनमिति न च वाच्यम् । नित्यपद्धसमानाधिकरणमित्यादि । शब्दश्चातौ नित्यश्चेत्येवं नित्यपदेन समानाधिकरणं नित्य- पदसमानाधिकरणम् । किं वदित्याह-शब्दपदम् । तत् किं करोतीत्याह-व्यावर्तयति । कां कर्म- लापताम् । खनिष्ठामनित्यताम् । अयमर्थः यदि शब्दनित्यपदयोर्विशेषणविशेष्यभावो जातः, तदा इन्दः वनाइनित्यता व्यावयत्येव । शब्दनित्ये वर्तयतीत्यादि । जन पूर्वप्रस्तुतं शक्त्वं कर्म निल्ल समानाधिकरणं शब्दपदं कर्तृ शब्दनित्ये वर्तयति । तथा च सति शब्दत्वं शब्दरूप नित्य पादे वर्तते, तदा शब्दनित्यावृत्ति तन त्यात् । अनुमाने च शब्दनित्यावृत्तीयुतम् ! तमान सिद्ध सोधनमिति सर्वमानवमित्यर्थः । अय व्याप्तिः यो यः प्रमेयः स स शब्द्धनित्यावृत्तियवान क्या घटानाशादिः । शब्द्धपो यो नित्यः, तत्र न वर्तन्ते ये धर्नाः घटत्वाकाशवाइयः, वद्वान् (अय पोडशानुमानम् ।) अध पुनरपि प्रथममेवानुमानं साध्याश्रयविपक्षव्यावर्तनेन भङ्गयन्तरेण १६ अपक्षसाध्यवद्धृत्तिविपक्षान्वयि यन्न तत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकभाक् ॥ १० ॥ या साध्यवान् समानदृनि विपक्ष इति संवन्धः। दर्शयति-अपक्षेति। धर्मवान् । अस्थायमर्थ:-अपक्षः पक्षादन्यो ·१८८ भुवनमुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । शान्येत्यनेन साध्याश्रयविपक्षान्येति । नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणेत्यने विपक्षे व्यतिरेकभागिति योजना। (अथ पोडशानुमानम्।) (भुवन०)-साध्याश्रयविपक्षेत्यादि । अत्र साध्यः पक्षीकृतः शब्दः । तदाश्रयो विष आकाशः । तस्य व्यावर्तनेन निषेधनेनेत्यर्थः । अपक्षेतीति । अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयि यन्नतत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकमाक् ॥ १६ ॥ अपक्षः पक्षादन्यः इत्यादि । अपक्षः पक्षादन्यो यः साध्यवान्, सपनो घटादिः । त विपक्षे आकाशादौ च युगलावृत्तित्वेन यन्न वर्तते । यच साध्याश्रयो यो विपक्षः इत्यादि साध्यते इति साध्यः पक्षः शब्दः । तदाश्रयो विपक्षः आकाशः । तस्मादन्यो विपक्षो नित्यमात्र तत्र व्यतिरेकभाक् अवृत्तिभाक्, न वर्तते इत्यर्थः । अत्राकाशव्यतिरिक्तात्मादिनित्येषु वृत्तिनिषेधा दाकाशवृत्तित्वमनुज्ञातमेव । विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । अत एव आकाशधर्मवानिति कारिकायामनुक्तमप्यनुमाने गृहीतम् । एवंविधं धर्मान्तरं पक्षे साध्यते इत्यर्थः । अथानुमानम् शब्दः शब्देतरानित्यनित्यावृत्त्याकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणाकाशधर्मवान् मेयत्वात् घटा काशादिवत् । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-आकाशधर्मवानिति कृते नित्यत्वेन विपरीत. साधनं स्यात् । तदर्थं नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणेति । तथापि द्रव्यत्वेन व्याघातः । तदर्थमाकाशान्येति । तथापि द्रव्यत्वेन व्याघातस्तदवस्थः एव । तदर्थमनित्यनित्यावृत्तीति । तथापि न विवक्षितसिद्धिरिति शब्देतरेति पदं प्रक्षिप्तम् । इति सर्वमनवद्यम् । इति षोडशानुमानम् ॥ महाविद्यादशश्लोकी विवृतापि चिरन्तनैः । मन्दधीवृद्धिसिद्धयर्थं विवृतेयं यथागमम् ॥ इति महाविद्याविवरणं समाप्तम् । (भुवन० )-अथ व्यावृत्त्यचिन्ता । आकाशधर्मवानित्यादि । यदि शब्दः आकाशधर्मवा- निति क्रियते, तदा साध्यमनित्यत्वं तत्र न सिद्धयति, किन्तु नित्यत्वम् । तथा च सति विपरीत. साधन स्यादित्यर्थः । तदर्थ नित्यमात्रवृत्तित्वेत्यादि । शब्दो नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणाकाश- धर्मवानिति यदि क्रियते, तदा द्रव्यत्वेन व्याघातः । यतो द्रव्यत्वं नित्यमाने एव न वर्तते, किन्तु अनित्ये घटपटादावपि वर्तते, ततो नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणम् । आकाशेऽपि वर्तनात् । आकाश धर्मश्च द्रव्यत्वम् । तचेत् शब्दे साध्यते, तदा व्याघातः स्यादेव । शब्दस्य गगनगुणत्वात् । गुणे च १त्वं तन सिं इति त ध पुस्तकपाठः ।

·महाविद्याविवरणम् । १८९ । द्रन्यनामावात् । तदर्थमाकाशान्येत्यादि । तथाच आकाशान्येति पड़े प्रक्षिते आकाशान्यनियमात्र- चिमानविकरणाकाशधर्मवानिति जातम् । एवं चोच्यनाने द्रव्यत्वेन व्याघातः तद्वत्थः एव । द्रव्यवत्य घशादिनित्येप्वाकाशेऽपि च वतर्नात् । आकाशान्यनित्यमात्रवृत्तिानविकरणवत्या- काशधर्मत्वस्य च विद्यमानत्वात् । तदर्थमनित्यनित्वावृत्तीत्युपात्तम् । तथापि न विविक्षितसिद्धि- रिति । विवक्षितमत्र शब्दानित्यत्वं, तन सिद्धयति । यतः एवंविधः शब्दाकाशान्यतरत्वादिः साप्यो धर्मः उपपद्यते । तस्य च धर्मत्य शब्दानित्यत्वे स्वीक्रियमाणे सति, अनित्ये शब्दे नित्ये चाकाशे वर्जनादनित्यनित्यावृत्तित्वं न स्यात् । तस्माच्छब्दो नित्यः एवाङ्गीकर्तव्यः स्यात् । तया च न विविक्षितानित्यवसिद्धिः । तदर्थ शब्देतरति पई प्रक्षितम् । तथा च सत्येवंविधः साच्यो धर्मः शक्षा- काशान्यतरत्नादिः । स च शब्देतरत्मिन् अनित्ये न वर्तते, नित्ये चाकाशे वर्तते । तेन तत्य शब्द- वरानित्यनित्ययुगलावृत्तिवं आकाशे वर्तनादाकाशवर्मत्वं च तत्य विद्यते एव । स च धर्मः आका- शान्यनित्यमात्रवृत्तिवानधिकरणं वदेव, यद्यनित्यः शब्दः त्यात् । शब्दत्य च नित्यत्वेऽङ्गीक्रियमाणे नत्य धर्मस्य आकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वाधिकरणत्वमेव त्यात् , न तु तदनधिकरणत्वम् । तत्य धनत्य आकाशान्यनिले शन्देऽपि वर्तनात् । तत्मालारिशेव्याच्छन्नत्यानित्यत्वं स्वीकर्तव्यम् । अत्र च घटे दृष्टान्तीनियमाणे घटशब्दाकाशान्यतरत्वादिवो ज्ञेयः । स च शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्व- रहितोऽस्ति, शब्देऽपि वर्तनात् । एतावता शब्देऽनित्ये घटे, नित्ये चाकाशे वर्तते न तु शमादि- नरदेव यदनित्यं नित्यं च तयोर्चुगले तया । स चाकाशान्यनित्यमाने एव न वर्तते, जनित्ये घटेऽपि वर्तनात् । स चाकाशे वर्तनादाकाशयमोऽपि भवति । नाकाशे चानाशत्वादिः, आत्मादौ च पशब्दाकाशात्मान्यवरत्वादिः । स च शब्देतरानित्यनित्यवृत्तिवरहितोऽस्ति, शब्देऽपि च वर्तनात् । नाकाशान्यनित्यमात्रवृत्तिवरहितोऽप्यस्ति, घटेऽपि वर्तनात् । इदनत्रान्तम्-त धर्म: आकाशादन्य- लिनियमाने एव न वर्तते, किन्तनित्ये घटेऽपि पर्वते एव । नाकाशयनत्रं च तत्य प्रकटमेव । एवं चान्यनिन्नपि दृष्टान्तीक्रियमाणे चयायोनं धर्मयोजना कार्या इति सर्व सुचौक्तिकम् । एपाच महाविद्या बनेकदोषदुष्टत्वेन चिन्त्येत्युकं महाविद्यावृहद्भुचिकृता । प्रस्तुवल्यवृत्तिकवानेनापि च साव्यधर्मष्टान्तवाद्ययनेन विशेषतो न व्याचके केनापि हेतुना । क्यारे वाचयितृविनयजनमनः- स्थिरीकरणाय अर्थमनिकामानं कृतमस्तीति ज्ञेयम् । इति पोडशोदाहरणन्याख्यानं समाप्तमिति ।। श्रीदेवसुन्दरारुप्रयितप्रतिष्ट- पट्टोदयाचलसहतकरोपनानाः । श्रीमपागणमहार्णवपूर्णचन्द्राः श्रीसोमसुन्दरगुरुप्रवरा जयन्ति ॥१॥ तेषां गुरुवमानां शिष्यः श्रीनुवनन्दरः त्रिः । तनुते स्म महाविद्याविवृतेजयकारे विपनरन् ॥ २ ॥ इति श्रीभुवनतुन्दत्रिविरचितं महाविद्या विवरणटिप्पन समानन् । १८ परंस पुस्तके न विरते।

·No text on this page.

·१
bunal
महाविद्याविन्यनग्रन्थोल्लिखितानां अन्धकारमभृतीनां
नानां सूचीपत्रम् ।
विद
...
१७
...
८३
पादोन्द्रः (महाविधावियनमता)
२,९९
कुलपण्डितः (दासोकीमहावियाफारिफारुता)
अपनः (भाचीनन्यायाचा:
यिकाः (कपादननिमगीतवैशेषिकदर्शनानुयापिनः )
कार (फपादनहर्षिः)
मामकारः (शेषिकसभापकता प्रात्तपादाचार्यः)
नकारा(कन्दलीफिरपाल्पादिटीकाकाराः)...
बादित्यः शिवादित्पनिमः (ततपदाीप्रभृदिन्यापमन्यता प्राचीनन्यापाचार्यः) ७४, ९९,१०९,१०७
पस्व सभायां वादीन्द्रः पापा जातीर त भूमतिः)
चापा (प्रशत्ववाद-शीघर-उदयनादिप्राचीनन्दापाचापाः)
९८
९८
Pam
९९

·२ II भुवनसुन्दरसूरिकृतमहाविद्याविडम्बनवृत्तौ उल्लिखितानां ग्रन्थकादीनां नामानि. पृ. १ ९२ ... ... पृ. विषय. श्रीपतिः १ शिवादित्यादितार्किकाः १ श्रीसिंहनरेश्वरः १गुरवः ... ६ प्राभाकराचार्याः हर्पपुरं ( पत्तनम् ) ९९ विषयः श्रीगुणरलः सोमसुन्दरः भट्टवादीन्द्रः महाविद्या कुलार्कपण्डित: विडम्बनकारान्तरम् वैशेषिकाः ... १३६ १५० ... ३९ रत्नशेखरमुनिः ... भाट्टाः... शिवादित्यमिश्राः ६२ महाविद्याविवरणटिप्पने ७५ महाविद्याबृहद्वृत्तिः... ९० न्यायसारः ( भासर्वज्ञकृतः) १५७ शास्त्रकाराः ·३ III भुवनसुन्दरमरिणा महाविद्याविडम्बनवृत्तौ उद्धृतानां लक्षणादीनां संग्रहः । प्रधम्. ३ ... ... २० सत्यतिधेऽन्यानमाटिप्यमान संप्रत्ययः परिसीप: सपनाया साध्यव्यापक: उपाधिः... पजविपक्षमात्तितिः... पक्षात्रवृत्तिस्नैकान्तिक: दुरुपयलनुसाधितताध्ययतिरेकप्रकरणतमः 'वान गमकमादिष्टं व्यापकं गमिष्यतेलापकं तदतनि व्याप्पं तनिष्ठमेव हि ॥ ... न हि पई पक्षतुल्ये वा व्यभिचार' इति वचनात् विशेषणामावावा विशेष्याभावाद्वा विशिष्टाभावः इति न्याय.... परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः' इति न्यायः (लापकुलुमाजली उदयनाचार्य:)... सनादि: सान्त: प्रागभावः बदाल्पनिषधोऽन्योन्याभावः सनादिरनन्त: संसर्गाभावोऽत्यन्ताभाव: सादिरनन्त, प्रध्वंसाभावः २६ ३७,६८ ... ... गुगाल्यो द्रवन् ३९ ... ... ... ३९ ... ... ... ८१ .. ... कमांतिरित्तो जानिमात्रायो गुणः संपोगविभागानन्यसंयोगविभागासमवापिकारणजातीयं कर्म नित्यत्वे सत्यनेकतमवेता जाति: सामान्यापपर्याया... नित्पेष्वेव द्रव्येप्लेव वर्तन्ते एव ये ते अन्त्या विशेषाः अयुत्तसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेनुर्वः सम्बन्धः स समवायः 'भादावन्ते मध्ये च कलिवमङ्गलानि शाखाणि प्रयन् (महाभाष्ये )... अभावनिल्पकः प्रतियोगी... 'द्वौ नौ समाख्याती पूर्वोत्तमेवार्थ गमपतः' इति न्याप: सर्वनात्याविकल्यानां दूपमिष्ट प्रपोजनन् । पूर्वापरितोपो वा व्यातिवां विषयान्तरे । खसमवेतकार्योत्पादक समवादिकारणम् 'रोहिणीसहितनुत्तरात्रयम् : इति श्रीपतिवचने सन्यवधानेन त्वापेक्षणमात्माश्रयः पक्षसपक्षविपत्तिरनेकान्तिक. শামিষনাবলি चोद्यपरिहारसायं प्रतिबन्दीतर्कः संदिग्धविपक्षति संदिग्धानेकान्तिक... खल्यापातकनुत्तरं जाति. विरुदसमुचयो व्यापात. एकस्मिन्ये प्रतज्यन्ते योभावे कर नतिलापः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १ २५ महाविशः ·महावित নানা হিমানি नाम्। . RE ... .. .. .. ए " . " १.१२ दिए ... ... ... ... ४ ... ... माधि भनुमान अनेकान्तिक अमेकान्तिकत्व... अनौमाधिक अन्योन्याभाव अन्वयव्यतिरेकि.... ওয়ান সমান अप्रतिभा अप्रमिताभयत्व... अप्रसिद्ध विशेषणत्व अप्रामाणिकप्रतियोगिक समामाणिकाभाव ... ९२,९३,९५ ... १. जाति: १.१.२ जात्युनर ५.४ २६ तमुद्रा ३,५,६,३८, ६. तर्कविरह ११,१३८,१४,१४७ तांकाचा १३० दशान्त ७४ दुन्दसमास ७८ धर्मिन ५,१२,१७ नियम ८३ / नियामक ८७ निरुपाधिक ३८ निप्पमाणक १०७ (पक्षतुल्यत्व ९५ पक्षधर्मत्व १६,२१,२२,१३६ पक्षधर्मत्वासिद्ध ९३ / पक्षनिष्ठल ९९ पक्षवृत्तित्व १२८/पक्षेतरत्व ८४ पक्षेतरवृत्तित्व ८४ । परमाणु १०५ ७९.८९ ... ---- ९६ अभाव મીણવિરોધ अयोगव्यवच्छेद अर्थान्तरता अविनाभाव असिद्ध आगमबाघ आपाधापादक... भापाद्यासिद्धि १०,३८ ... ... - , A ·पिः पात्लसरिहार पटन. १४२ ७,८,११,२४,१४३,१४४ १३९ ... प्रतियोगिन् प्रतिवादिन मीनारक्सान भीलपर्यवसान ... -- ... विषयः १४४व्यतिरेकल्पाति १३६,१४९/व्यभिचार ५,९/लच्छिन १२९:१३१ व्यायात ३८ व्यापक १०याति: १४५ व्याप्यत्व १०२,१०६,१३८व्याप्पत्वातिद ७६ व्याप्पत्वासिदि. ३७,८९ व्युदास ७९/ तकल्वलनिहत्व ८३ / तत्प्रतिपक्ष ९७ सत्प्रतिपक्षता १० सत्प्रतिपक्षत्व १३१ तत्प्रतिक्षितत्व... ८९ तरक्षता १२१ सपज्ञानिष्टल १२२,१२८/समवापिकारण... ३८/सम्माभिचारत्व.. २,७,७९,१. सन्दिन्धानकान्तिक ७७/संप्रतिपन ७७ प्रमाजविरह ११८ ११४.११९ .. ... प्रागनाव २५ वाघ ... वाघा ... ... ... महाविद्या :: ... १३२ ... मूलशेपिल्ल ८,६,१३१/संसर्ग योग्यता ... :: ८८ संसृपमानप्रतियोगि ८७.८८/ साधनादिन् १० साधनाचारकत्व ७२/त्तापमानकत्व... ९९.९६६,१३२ सिद्धान्तविशाल सोसाधित्व वरपासिद्ध ... योग्यानुपलब्धि वादिन् विपक्षनिष्ठ विरुद्ध विशिष्टाभाव विशेषणाभाव विशेष्याभाव त्यतिरेक ... १२८ ... ... .. ... ... ९८ त्वत्वेन्यूनिव... ६,८,१...

·६ ... ... ... :: :: ... ... ... ... V महाविद्याविडम्बनादिग्रन्यचतुष्टयगतश्लोकानां विषयः पृटम्. विषयः अथ नूतन १०० तदीयकर अथ प्रबन्घा १२२ तदृश्यवृत्ति अथ व्याख्या १ तर्कादिग्रन्य अथ सत्प्रति ११४ तत्यैवत अथ संना १०७ तेषां गुरू यथ सत्यमि ११० तेषामेष अथार्थान्तर ... १३६ त्वत्साध्यं त्व अन्यासाच्य १५१) दोपत्रय अन्वयव्यति २,१५७ घत्तेऽभीष्ट अपक्षसाच्य ५५,५८,५९,१५५,१५६,१६३ धर्मी च त्वद अपि सर्व ११०/नमस्यामो अध्येकप्रति १.२२ नानामरण अभूवंस्तत्व १५१ नेन्दोः कला असंभाव्ये १५४ पक्षतन्दिन्न असाध्यत १८३ पक्षत्वं हि असाच्यान्य १५६,१८१ पक्षापक्षग आप्तप्रणीत १५३ पक्षापक्षवि आद्या: श्रीमुनि १५१ /पक्षेषु ये ७४ पक्षोऽथवा १४९ प्रायष्टीका इति सव्यभि ११४ माट्टा नित्यं इति संक्षेप १०७ महाविद्या दश उपाधि ९९ महाविद्याप उपोद्धातः १६० महाविद्यास एवंविध ३,१५८मान हन्त १२२ यत्र यत्र प्रयोऽयं वि १५.या कन्दप्रभ तत एषा १५३ यो भविस्थ तनस्यानि २,१५७ वाकायचेत: तनादात्म्य १५५ वादीन्द्रबन तत्पमुकुट ... १५१ विच्छिद्य या ... ... :: ... ... ... ... इति गृढ़ इति दूषण . ... ... :: .. किव वन्य ... ...

·७ पृष्टम्. ... १५७ १५० ... :: २ ... ... विषयः शब्दत्वास्थिर शब्दे शब्द शायैकदेश सियो धाम श्रीगौर्यस्य श्रीदेवसुन्दर श्रीमचन्द्र श्रीमत्तपा श्रीवीरः श्रे श्रीसोमतुन्दर पृष्टम्. विषयः २,१५८ अतिमय १३६ पटुकीपरि १६० समुलसति १५७ सर्वव्याख्या १ सुपर्वाम १८९ त्याद्वादवाद १५१ स्वव्याघातक १,१५१ स्वीकृतानन्य १५१ हर्षपुरनाम १५०,१५४ ... :: १५४ १५२ १३२ १५५,१७६ १५० ... ... ... , :: ... -- ·८ VI शुद्धिपत्रम् पृष्टे पङ्को ३ २५ ९ २५ १३ २३ ८५ अशुद्धम् शुद्धम् प्रतिषधे प्रतिषेधे महविद्या महाविद्या धर्माणा धर्माणां "धिकरण सर्वविषयत्व सर्वविषयक तन्त्रयाति तभयाति' वरूपत्वं "वरूपत्वं द्वीतियः द्वितीयः 'उभयोः प' इत्यस्योपरि 'घ' पुस्तकमितो ऽने नोपलब्धमिति टिप्पनं पठनीयम् । हषपुर हर्षपुर १०८ १२६ २२ २१ ५ ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.