·कणादकृतं
वैशोषिकदर्शनम्
अविज्ञातककपाचोनव्याख्यया समलंकृतम्
मिथिलाविद्यापीठप्राध्यापकेन ठक्कुरोपाइन
श्रीमदनन्तलालदेवशर्मणा संस्कृतम्
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशितम्
शकाब्दः १८७६, विक्रमाच्दः २०१३, ऐशधोयाब्दः १६५७

·the
Copies of this Volume, poslage paid,
can be had of
Director, Mithila Institute Darbhanga, on receipt of
Ro. 6.50 by M. O. or
Postal Order Cash,
ot
Priated by Bina Prasad for Darbhanga Press Company (Pri.) Limitec
Darbhanga, and Published by Dr. P. L. Vaidya, Director, Mithil
Institute of Post Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning
Darbhanga.

·SOOS 1999 The GOVERNMENT OF BIHAR established the]. Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga in 1951 with the object, inter-alia, to promote advanced studies and research in Sanskrit learning, to bring together the traditional Pandits with their profound learning and the modern scholars with their technique of research and investigations, to publish works of permanent value to scholars. This Institute is one of the five others planned by this Government as a token of their homage to the tradition of learning and scholarship for which ancient Bihar was noted. Apart from the Mithila Institute, three others have been established and have been doing useful work during the last three or four years-- Nalanda Institute of Research and Post-Graduate Studies in Buddhist Learning and Pali at Nalanda, K. P. Jayaswal Research Institute at Patna, and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for research and advanced studies in Hindi at Patna. In the establishment of the Mithila Institute the State Government received a generous donation from the Maharajadhiraja of Darbhanga for construction of the building on a plot of land also donated by him. As part of this programme of rehabilitating and re-orientation of ancient learning and scholarship, the editing and publication of this Volume has been undertaken with co-operation of scholars in Bihar and outside. The Government of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholarship and learning would bear fruit in the fulness of time.

·INTRODUCTION The Manuscript The commentary on the Vaiśeşkasūtras of Kaņāda, presented in the following pages, is based upon a transcript from a single Malayalam manuscript prepared and supplied to us by the late lamented scholar, V. A. Ramaswami Šāstrin, Professor of Sanskrit, Travancore University (Retired ) and lately of the Dictionary Department, Deccan College, Poona. The manuscript was first described in the Journal of the Oriental Institute, Baroda, Vol. I. 1952, pp. 225-7, by Mahopādhyāya Pandita V.Venkatarama Sharma, Vidyabhuşana, Department of Sanskrit, Travancore University. The transcript shows that the manuscript ends with the first Āhnika of the 9th Adhyāya while the Vaišeşikadarśana consists of ten Adhyāyas of two Āhnikas each. The name of the author or of the commentary does not appear anywhere. We have called it the Vyākhyā for the sake of convenience. The manuscript appears to be full of lacunae and occasional mistskes. Sometimes big passages seem to have been omitted through carelessness of the scribe. Paucity of ancient Commentaries But inspite of the defects the commentary is important from various points of view. The Vaišesika philosophy is supposed to be pre-Buddhistic. The treatment of the 'atomic theory' by the Ajivakas seems to uphold this supposition. Again mention of Kanada and the Vaibesika tenets in old Buddhist works like the Lankāvatārasūtral also is to be con- -sidered in this connection. But the regular commentary on these Sūtras, available in print, belongs to the fifteenth Century A. D. Sankara Miśra, 1. The Lanka' seems to refer to V. S. III, i 20, III, i 13-16 and 10. 1. I. Vide Lanka', Kyoto Edo. 1966, pp. 177, 356 and 333 etc.

·its author, also had no good commentary before him to depend upon. There are of course some modern commentaries belonging to the nineteenth and twentieth centuries A. D. But they are not of much importance from the textual or exegetic point of view. The present commentary is much older than the Vaišeşikasūtropaskāra of Sankara Miśra, just mentioned. Approximate date of the Commentary Though its date cannot be exactly fixed, this Commentary seems to belong to about the twelfth or thirteenth century A. D. It mentions Udayana among the Northern authorities. Vādī Vāgīśvara of the South also has been referred to. Dr, Raghavan places the latter between c. 750 and c 1100 A. 1.2 No author however prominent and later than this date, has been referred to. The nature place of the Commentator The Commentator must have been a southerner because of his acquaintance with the views of a southern author who is not known to scholars in northern India The syllogistic style adopted also points out to the same conclusion. The sūtrapātha followed here is much different from that current elsewhere. But it agrees with the sūtra tradition followed by Bhatta Vādındra of the South. A preliminary study of the available portions of the Kanādasūtranıbandha of Vādīndra has convinced us that the present commentary is an abridged version of this 'nibandha. The exact character of this relation will be treated separately. The south was a stronghold of the Varšeșika system as we find southern scholars like Sarkarabhagavatpāda, Citsukha and others takıng much pains to refute the Varseșika tenets. 1. PA250 sta tagasista ngat रोसेजसम्ममाप्यय साहस सिदिमेष्यति । V.S Upaskāra, p 1. 2 The works of Vadi Vāgiśvara, Brahmavidyā Vol. VI. p. 35-40 ·The Sutra text The commentary gives the sūtra-text also. But the manuscript does not distinguish the sūtras from the commentary. The commentary in its turn, generally does not give any introduction to, or a word for word explanation of, the sūtras. Hence it was sometimes found very difficult to ascertain the sūtrapātha followed. The lacunae were also formidable hurdles. It is at times felt that some sūtras have been covered by them in the manuscript. Moreover, some sūtras have only been referred to while many others are found untouched. The Sūtrapātha in the present edition should not be regarded as the exact version followed by our commentator.. Thus we have not changed abhāvas tamaḥ into bhā 'bhāvas tamaḥ in V. ii. 19 though the commentary suggests it. The frequent use of brackets both in the sūtras as well as in the commentary will show that we had to take liberty in many cases wherever the manuscript was found defective. Sometimes we thought ourselves fortunate as the word or words lost in the sūtra-text were suggested by the commentary. In others, we had to follow Sankara Miśra for want of a better authority. But no sūtra has been accepted here the existence of which was not somehow suggested either by the commen tary or by direct mention in the manuscript. The Problem of the Vaiseşikasūtras The problems of the Vaiseşikasūtras are numerous and they may be classified into textual and exigetical. The Vaiseşikasūtras did not undergo any critical edition like the Nyāyasūtras of Gotama, the form and extent of which were fixed up by two eminent scholars of Mithila. Vācaspati Miśra I (976 -7 A. D.) and Vācaspati Miśra II ( 15th cent A. D. ) compiled the Nyāyasūcinibandha and the Nyāyasūtroddhāra respectively. The exact method adopted by them is not known to us. But the works point out that they must have collated important ·( 10 ) manuscripts and consulted commentaries on the sūtras to finalise their Sūtrapāthas. But the Vaišesikasūtras were less fortunate. Vācaspati Mišra I, who commented upon the works of all other important orthodox philosophical systems, is silent regarding the Vaišeşikadarśana. Paradoxically enough, Prasastapāda's Padārthadharmasamgraha, a digest of the Vaišeșika sūtras, proved to be the worst enemy of the Sūtra-text inasmuch as it carried away the attention of the later Vaišeşikas from these sūtras. It was studied and commented upon by eminent scholars and the sūtras were comparatively neglected. Thus the Vaišeşika system does not present a connected history as we find in the school of Akşápāda Gotama. As a result, the Sūtrapātha must have been vitiated in course of time. Interpolations and omissions have been detected in the current Vaišesika Sūtra tradition. MM. Dr. Gopinath Kaviraja and Pt. T. Viraraghavacarya, Siromani have shown many irregularities in the available text of these sūtras. The former has suggested the means of determination of a more correct sūtra-text by a careful study of all the commentaries and glosses on the sūtras. An npt to edit the sūtras critically An attempt according to these suggestions has yielded some important data. But fresh difficulties also have cropped up. The first commentary available in print, as we have noted above, is only five hundred years old. Others are still younger. This led us to search for the commentaries and glosses available in manuscripts. The publication of the present commentary is a result of this attempt. We had to utilize still another source. The importance of the Vaišeşikadarśana was felt in almost all the speculative systems of India, and we find Vaiseșika sūtras and tencts referred to in numerous works sometimes with a view to refutation and sometimes in support of the contention of the authors themselves. Here also, he texts thus using the ·( 11 ) are not Vaišeşıhasūtras are not always available in print and some Buddhist texts using the V.Ss are found only in translations The printed texts also are not often very dependable as the editors generally present Sankara Miśra's readings to the neglect of what the manuscripts offer. But these quotations, however important, cannot decide the exact form of the sūtras which may be taken as the nearer approach to Kanāda's text The known manuscripts of the Vaišesikasūtras numerous They generally represent the Maithila version just mentioned Our critical edition of these sūtras will therefore depend upon all the sources mentioned above including those that are in course of publication. Of all these, the quotations in other texts supply us with comparatively older materials But they present some difficulties also. (1) Sometimes the quotations are from memory and the words are changed though the sense remains the same. Thus the sutra- सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेपस्मृतेश्च सशय [II 11. 17] seems to be handed down without any serious change as ancient authorities like Uddyotakara supports this reading, Only the Prameyakamalamārtanda adds ubhayaº before visesa But Jõānaśrımıtra replaces pratyaksāt by darśanāt in both cases. (Vyāpticarcā manuscript f. 763) (2) The quotations are sometires partial For instance the sūtra- अस्येदं कार्य कारण सयोगि विरोधि समवायि चेति लैङ्गिकम् । [ IX. 11 1, Maithila version ] also does not present murh difficulty Here the order of the words kārya, kārana, samyogi and virodhi has only teen 1. Nyayavārttıka, Cal p 253 ·( 12 ) changed in the texts like the Nyāyakumudacandra (p.460), the Vyomavati (p.572), the Kiranāyali (p.302), the Syādvādaratnākara (p.531), the Nyāyaratnamāla p.325) etc. and sambadhy ekārtha° is added before samavāyi in the last two works. But the Prakaranapañcikā reads- तस्येदं कारणं कार्यमिति (pp. 68 & 96) and the Nyāyamañjari of Jayanta gives कार्य कारणं संयोगि समयायि विरोधि चेति लैङ्गिकमिति (Pt. I,p.106) (3) Some quotations have been found wrong on verification. Thus we find Devabhadra, who is otherwise highly wellinformed to mistake a sentence from the Padārthadharmasamgraha? for a Vaišeşikasūtra. Cf. अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः संबन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः इति वैशेषिकसूत्रे (Nyāyāvatārațippanaka, p.1). Instances may be multiplied in each case. There are sūtras in Sankara Miśra's text which have no counterpart in any of the texts consulted by us. Cf. II. i. 30 (Maithila version). And there is at least one sūtra accepted by reliable authorities like Prasastapāda, Vyomaśiva, Sridhara and Udayana but not touched by Sankara Mišra. It runs as follows- द्रव्यारम्भे तथा भवतीति सापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति वचनात् ।' Ushonld be onted in this comestion that the wyd 'vacana' in the Vaišeşika literature means Kaņāda-vacana i.e. Vaiśesikasūtra. Our commentary largely differs from Sankara's text with Tegard to the Sūtrapātha as will be evident from a glance at 1, PDS, Viz. Skt. Series, p. 14 ... POS. Vize Skt. Series, p. 139, Vyoma p. 486, Kand p. 142 and Kira P. 221.

·( 13 ) the appendix No. 2. But there are reasons to suppose that it gives a better sūtra-text at least in a few instances. Thus the two sūtras अनित्यश्चायं कारणत: &न चासिद्धं विकारात् [ II. ii. 28-29] of Sankara Miśra's version form one sūtra in this text. Cf. कारणवतो विकारात् [ II ii 28 ] Uddyotakara also gives the latter reading with of course karanatah for karanavatah. (N. Var. p. 278) Again, our commentary suggests that after महत्यनेकद्रव्यवत्वाद् रूपाचोपलब्धिः [IV.i.5] there is another sūtra like अद्रव्य द्रव्य त्वात् परमाणावनुपलब्धिः [IV.i.6] This is also supported by Uddyotakara when he says अयं चार्थः सूत्रकारेण सूत्रद्वयेनोक्तः , अद्रव्यद्रव्यत्वात् परमाणावनुपन्धिः । रूपसंस्काराभावाद् वायोरनुपलब्धिरिति ।। [N. Var. p. 490] Here the second one forms a part of IV. 1. 7 in Sankara Miśra's text. Kamalaśila in the Tattvasamgrahapañjikā also accepts it. C. यथोक्तम् , महत्त्वादनेकद्रव्यवत्त्वाद् रूपाचोपलब्धिः। अद्रव्यवत्त्वात् परमाणावनुपलब्धिः । रूपसंस्काराभावाद् वायोरनुपलब्धिः...॥ [TSP. p. 41] The Nyāyāvatara [Banaras Edn. P. 231] and the Vakyapadiyatika of Punyaraja [ Vol. II, p. 180 ] follow suit. M. R. Bodas expresses grave doubts as to the authenticity of the Sūtra ·( 14 ) धर्मविशेपप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां सावयं- चैधाभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसम् ( Maithila Version, I.i.4)1. Curiously enough neither our commentary nor the Kanādasūtra-nibandha mentions this at all. The existence of another sutra like- अभूतमभूतस्य has been accepted by our commentary (III. i. 16 ) and the Syādvādaratanākara (p. 532 ) though it is wanting in the Maithila version. Our commentary is one with the Nyāyakandali (p. 216) and the Kiranāvali (Benaras Ed. p. 115) in accepting a sütra like स वा अस्मद्बुद्धिभ्यो[ बुद्धधन्यो ? ] लिङ्गमृषेः । [ The present Edn., VI. i, 2] Again there are some aphoristic sentences attributed to Kanāda scattered in the philosophical literature, both Vaiśeşika and non-Vaišeşika, the authenticity of which is supported neither by our commentary nor the Maithila version. Thus the Nyāyakandali accepts one Sūtra like- कारणे दिक् Cf. Kandali, p. 68. Vyomaśiva quotes the following in the Vyomavati- भूयस्त्वान् रूपवत्त्वाच रूपज्ञाने प्रकृतिः कारणं तेजः ।। p. 257 भूयस्त्वात् स्पर्शवत्त्वाच स्पर्शज्ञाने प्रकृतिर्वायुः ।। p. 272 []विभुनि द्रव्ये समानेन्द्रियग्राहाणां विशेपगुणानामसंभयात् ।। p. 220 स्मृतिर्वासनाख्यादिति || p. 408 . अद्रव्यं द्रव्यमनेकद्रव्यमिति || p. 231 रूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वादनित्याः ॥ p. 449. भूयस्त्वाद् रसवत्त्वामोदकं रसज्ञाने प्रकृतिः।। p. 246. परमपरं चेति बुद्धयपेक्षम् ।। p. 517 1. Intro. Tarkasamgraha, BSS, No. LV, p. XXXVII, ·( 15 ) All these appear like Vaišeşıha sūtras though not accepted as such by any other authority cousulted by us. In some cases Vyomaśiva offers his explanations also Both Vyomaśiva and Udayana are of opinion that there was a Vaiśesika sūtra declaring that only positive (bhāva ) categories will be explained in the Vaišeşıka-darśanal. But no such sūtra is known to exist, though the non-rejection of abhāva ( non-existence ) is generally supported in the Nyāya-Vaišesika literature on the ground that the Rşi explained only bhāva-categories in his sūtras, Cf. अमावस्य पृथगनुपदेशो भावपारतन्त्र्यात् । Kandali p. 7. अभावस्तु स्वरूपवानपि नोद्दिष्ट प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् , न तु TE5E17 I Kirº. Cal ed. p 38, was a faraghfirana 7984997 | Nyāyalīlāvatī, NSP, p. 1. One may compare in this connection what the Nyāyabhāsya says about abhāva सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयतीति । [N D. Cal. Sans, Series, p. 27.] Uddyotakara makes the point clearer when he adds भावप्रपश्चवदभाषप्रपञ्चोऽप्युद्दिष्टो वेदितव्य इति । भावापदेशादभावप्रपञ्च gigt afa fa 1 an dara 11 Ibid. p 28. This assertion of Uddyotakara might have influenced the views of Sridhara, Udayana and Śrīvallabha as shown above. It should be noted that the question of counting abhāva as a category arises when धर्मविशेषप्रसूतात् (Maithila Version, I. 1 4) is accepted as a sūtra We have already noted that at least two southern cammentaries are not aware of its existence, But it is curious to note that our commentary knows Udayana who has given a distinct place to abbāva in the Vaiśesika system and yet is silent on this problem I Cf afasta HEITUT CHEQ TE JA{1771621A Vyoma p 492 and alaala fa da, aq R1969 TL RATAISIA ETA Kirºp 227. R.

·(16) Vaiseșika Schools The above discussion suggests that there were at least two sūtra traditions in the Vaiśesika system on both sides of the Vindhyas The Yaśastılakacampū of Somadeva mentions two classes of Vaišesikas, the Saiddhāntikas and the Tārkıkas and they are said to differ on the means of the attaimment of liberation1 Gunaratna identifies the Varšeşikas with the Pāśupatas. The relation between the Vaišesikas and the Pāśupatas is noted by other authorities also. Kaņāda along with Gotama and Kapıla are counted as Pāśupatas in the Purāņas'. But there are strong grounds to hold that there was a school of the Vaišeşikas which did not accept the existence of God The Sāmkhya work Yuktıdīpikā clearly asserts that the introduction of the supreme God-head in the Vaišeşika system is due to the influence of the Pāśupatas Cf. STOICAHET statia utaghaq 1( Yuktiº. p. 88 ] All the extant Vaišesika texts posterior to the sūtras including the present commentary however, are in favour of Iśvara. The Padārthadhadharmasamgraha, the oldest among them, introduces Maheśvara in the section on creation and dissolution His classification of inference into Drşta and Samanyatodrsta bears striking resemblence with that in the Pañcārthabhāsya of Kaundinya on the Pāśupatasūtras (p 7) Kaundinya's classification of perception into indrıyapratyaksa and ātmapratyaksa (P 7) may equally be compared with the ordinary perception ( asmadādinām pratyaksam ) and the perception of the Yogin (Yogipratyaksam ) of Praśasta The Pāśupatas according to Kaundinya accept three means of knowldge, viz. perception, inference and authority and we find a similar classification in the Vyomavati, though the Vaišesikas generally accept the first two only. 1 Vide & K Handıqui-Yasastılaka and Indian Culture Ch VIII & II 2 Intro Pasupatasūtra P 3.

·( 17 ) It may be suggested that there were many Vaišeşika schools differing from one another. But at the present state of our knowledge we cannot assert that all the schools had different sūtra traditions. The sharp differences between the Northern and Southern texts also do not seen to be based on any fixed principles. When the Vaiśeşikasūtras themselves are in an unenviable plight as pointed out above, it is easy to infer that their interpretation presents much more difficulty. Ancient commentaries are all lost. The attention of the Vaibesika authors in the middle age, as already pointed out, was fixed upon the Padārthadharmasamgraha of Prasastapāda to the comparative neglect of the sūtras References to the Rāvanabhāşya and the Bhäradväjavrtti have been made and we hear that Udayana was a follower of the Rāvanabhāsya. We have shown elsewhere that Uddyotakara in the Nyāyavārtika notes the explanations of a few Vaišeşikasūtras after refuting the views current at his time. The existence of an Atreyabhāsya on these sūtras is proved by quotations and references in the Syādvādaratnākara, the Saddarśanasamuccayavrtti and the Nyāyaviniscayaţikā. It is also well-known that Sankara Miśra quotes and refutes a Vrtti which has not as yet been traced. The Vaišeşila views of ſālikanātha, the famous acărya of the Prābhākara school of Pūrvamımāmsā, though available in fragments, deserve more than a passing notice as some of these have been refuted by Udayana. We learn on the authority of Chinnam Bhatta that Sālıkanātha commented on the Padārthadharmasamgraha. This, considered along with the fact that Udayana 1. Uddyotakara as a Vaišeşika, Proceedings and Transactions AIOC, Bombay, 1949, p. 327 ff. 2. Thakur,-- Atreya-The Bhăşyakāra, Indian Culture, Vol. XIII, Pp. 185-8, Dr. V. Raghavan--Works and Authors Cated in Srideva's Syadvādaratnākara-JKHRS and A. N. Pandeya-Atreya and His Bhāşya on the Vaiśeşıka Sūtras–AIOC, Ahmedabad, 1953. 3. Tarkabhāsā, BSS, LXXXIV 1937, p. 211, ·(18) differs from śridhara cn vital issues, makes the conclusion irresistible that there were two sub-schcols of the Vaišęsikas in Bengal and Mithila. That śālikanātha and Sridhara hailed from Bengal is well-known. The Bengal school gradually made room for the Maithila one and took shelter in Gujarat where it was popular for a long time,1 It may not be out of place to point out that the Vaišeşika tenets underwent various modifications in the hands of the commentators. The word Yutasiddhi in the present commentary gives a meaning quite opposite to that accepted in the Northern schools. Again some concepts seem to acquire new meanings in the later texts. The word adşşta offers an interesting example here. It is used several times in the sūtras of Kaņāda in the sense of 'unseen', 'unknown', or 'unexperienced.” But Praśastapāda makes it a 'known' entity equating it with merit and demerit and all the latter Vaišeşikas follow him. The new meaning seems to be incongruous with the sūtras for the words adīşta, darśana, drșțânta, dịşti etc. are connected with one another and all are concerned with experience. Thus in the old texts like the Nyāyabhāşya we hear that अस्त्यात्मा इत्येक दर्शनम् । नास्त्यात्मा इत्यपरम् । [1.1. 23] The expression miccha-dițſhi, often found in Pali Buddhist texts and śivadęsti, a title of a Kashmira Śaiva work point out to the same meaning. The phenomena of the universe seem to be divided into two classes by Kanāda-drsta and adrsta. He has offered explanation of those known to him while left 1. We are glad to know that Dr. J. S. Jetly, Nyāyācārya, M. A., has undertaken an edition of the Nyāyakandali with the sub-commentary of Naracandra Sūri. 2. My Professor Dr. S. N. Das Gupta first drew the attention of scholars to this fact. Vide bis History of Indian Fhilosopby, Vol. I, P. 291 f.

·( 19 ) others with the remark that they are 'adſşta-kārita.' Thus the upward motion of fire and the zigzag course of air were adȚsta-kārita-caused by unknown factors to him. But in the eyes of the later commentators Kaņāda was cm.niscient and they would allow nothing to go beyond the purview of his knowledge, though the Sūtra अस्मधुद्धिभ्यो (बुद्धचन्यो) लिङ्गमपेः [ VI. i. 2] appears to suggest that Kanāda himself does not accept Rși-hood or omniscience attributed to him. It may be added that dharma and adharma are no doubt adſşta as they cannot be directly experienced like a table or its colour. But the emphasis in the Vaišeşikasūtras lies elsewhere and the modern meaning is not in keeping with the philosophic attitude at all. Let us take another instance. In the very first sūtra, अथातो धर्म व्याख्यास्यामः Kanāda promises that he would explain 'dharma' in the treatise. And this dharma according to all the commentators means 'merit'. But the subject matter of the treatise shows that 'merit occupies an insignificant position in it and the entire work is devoted to the explanation of the 'characteristics of the six categories. Under the circumstances it seems more probable that the word 'dharma' in this sūtra means 'characteristick. And this meaning is also sanctioned by the Koşas. That the characteristics of the categories form the subjectmatter of the Vai esika Šāstra is clearly declared by Praſastapada in the opening verse of his work : पदार्थधर्मसंप्रहः प्रवक्ष्यते महोदयः।। It may be added that this removes the scope of the attack on the Vaišeşikas as embodied in the verse 1. Wi-Vaišeşika Philosophy, p. 167. 2. Cf. also ga waar ufáulget: : PDS, Vız. Skt. Series, p, 15.

·( 20 ) धर्म व्याल्यातुकामस्य पटपदार्थोपवर्णनम । समुद्र गन्तुकामस्य हिमवद्मनोपमम् ।। The problems noted above can best be solved if more manuscripts of ancient corr mentaries come to light. We are glad to note that under the auspices of the Oriental Institute, Baroda, Jaina Muni Śrī Jambuvijayajı has undertaken an edition of the Vaišesikasūtras along with the hitherto unpublished commentary of Candrānanda. We hope that this commentary will throw much welcome light on the problems of the Vaiseșika system Authorities quoted in the Commentary We have already mentioned the probable date and some peculiarities of the commentary under discussion Brief and syllogistic in form, it does not generally quote from other works and seems to be reluctant to mention the names of the authors quoted. But there are a few cases where the names of some reputed authors have been mentioned and Atreya heads the list. We have pointed out above that so long Atreya was found known to Jaina scholars like Vādideva, Vādırāja and Gunaratna. But it is here that he has been quoted in an orthodox work We also find this author quoted in the available portions of the Kanādasūtranibar dha of Bhatta Vādindra and these quotations will be treated separately. In the present commentary, Atreya's view has been quoted on 1 1 5, where rūparasagandhasparśah has been taken as a compound word. Here Ātreya is said to hold the opinion that colour, taste smell and touch have permanence, impermanence and being subject to chemical action etc. for their common characteristics. And it is because of this that the four components have come together to form a compound leaving asıde the other items mentioned in the sūtra (p 3). In I, 11 6 the word antya according to Atreya is used in the sense of vašesa ( p 15) Aga n ātreya is said to hold the opinion that, ·( 21 ) कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्याम् and पाकजाच । [ VII. 1, 5-6) are two separate sūtras with which our commentator also seems to agree. The former according to Atreya and Prasastapāda propounds that colour etc. in the earthly bodies depend upon the colour etc. of their components, while the latter ( probably with the preceding word vahnisamyogāt added to it) shows that colour etc. in earthen aņus are subject to change due to contact with fire, ( P. 65). There are four more references to a Bhāsyakāra (pp. 20, 21, 40 & 53 ). But it is difficult to identify this Bhāşyakāra with Atreya Chough the possibility cannot be ruled out. Next comes Vādi Vagiśvara who has been quoted as an authority on the Nyāya-Vaišeșika philosophy by different authors. His Mānamanohara, a Vaiseșika treatise, is preserved in Mss. One Nyāyalakşmivilāsa also has been attributed to him. A commentary on the Nyāyasūtras by this famous scholar has also been preserved in a Ms. The present commentary informs us that Vadi Vāgiśvara along with the Buddhists holds that a syllogistic reasoning should consist of two component sentences (p. 36). The Nyāyabhūsaņakāra has been identified with Bhāsarvajña, the author of the Nyāyasāra. The Nyāyabhūsana is the auto-commentary on this work. Our commentary observes that the author of the Nyāyabhūşana and the Prābhākaras do not accept 'Guņatva' as a universal. Udayana's view on classification has been mentioned (p. 2) and 'sattā' the highest universal, according to him, has also been alluded to. 1. Dr. V. Raghavan- The Works of Vādi Vagiśvara, loc. cit. 2. Thakur-Bhūşanakāra o Bhūşanamata-Vangiya Sāhitya Parişat Patrikā, 1351, pp. 22-32.

·(22) Acknowledgments Before concluding, it is my pleasant duty to acknowledge my indebtedness to- 1) Mahopādhyāya Pt. V. Venkatarāma Sarma, Vidyā. bhūşana, Sanskrit Department, Travancore University for publishing the description of the only Ms of the work; 2) The Late Professor V. A. Ramaswami Šāstrin for preparing the transcript and sparing it for our use for about three months; and 3) Pt. Sašinātha Jhā, Prādhānacārya, Mithila Institute, for kindly going through the press copy and suggesting improvements. I am especially indebted to Dr. P.L, Vaidya M.A., D. LITT, Director, Mithila Institute. It was through his good offices that the transcript from the original Malayalam Ms was available to me. In subsequent stages also his encouragement and active help made things easier for me. Anantalal Thakur Mithila Institute Gurupurnimā, 1879. 1. It is a matter of great regret to us that he could not see the volume in print.

·भूमिका ॥ नमो गुरुभ्यः परमगुरुभ्यः परापरगुरुग्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रकदयध ॥ अथेयं वैशेषिकसुनव्याख्या नातिपरिज्ञाता खण्डिताकारा समुपहियते वैशेषिकशास्त्ररसिफेभ्यः । अत्रालम्बनं मलयलिपिनिबद्धा वालीपत्राधिलिखिता प्रन्य- पातबहुला नवमाध्यायाधाद्विकान्ता एकैच मातृका। न मातृकान्तरोदन्तोऽन्विष्यता- मस्माकं श्रुतिपथमप्यागतः । मातृकेयम् अनन्तशयनविश्वविद्यालयप्राध्यापकचरस्य पण्डितधौरेयाय दिवंगतस्य वि० ए० रामस्वामिशानिमहोदयस्यान्तिक आसीत् । तेनैवातियत्नेनास्याः प्रतिलिपिर्देवाक्षरमयी संपाद्यास्मभ्यं समर्पिता। अस्माभिश्च पावच्छक्यं शोधन ग्रन्थयातपूरणादिकं च विहितम् । अत्र त्रुटिबाहुल्यमस्मान् स्थगयति स्म विषयगौरवं च प्रकाशन विधौ प्रेरयति स्मेत्युभयत आकृप्यमाणैरस्मामिः प्रकाशनमेवोररोकृतम् । सूत्रेषु व्याख्यायां च खण्डितयोजनमपेक्षितपूरणं वा बन्धन्या सूचितम् । केचन दीर्घमन्थपाता अशक्यसमाधानाः टिप्पण्या निर्दिश्य परित्यक्ताः । वैशेषिकसूत्राणां प्राचीनत्वे न कस्यापि विमतिः । प्राचीनटोकापन्थामावस्तु तत्र सुतरां चेदनावहः । श्रास्तां रावणप्रणीतं भाष्यं भारद्वाजीया च वृत्तिरिति श्रूयते । दृश्यन्ते च इतस्तत पात्रेयकृताद् वैशेपिकभाष्याद् अन्यतश्च कुतश्चन चरवतारणानि । फितु एतेषामेकोऽपि ग्रन्थोऽद्यत्वे नोपलभ्यते । मन्ये प्रशस्तपादाचार्यस्य पदार्थ- धर्मसंग्रहस्यातिगौरयात् सूत्रव्याख्यापराणां प्राचीनप्रन्थानां क्रमशो विलोपः संजात इति । मिष्टोये पञ्चदशे शतके वैशेषिकसूत्रोपस्कारनिर्मात्रा शङ्करमित्रेणापि प्राचीन- सूत्रव्याख्याग्रन्थानामभाषः समनुभूतः । प्रन्धारम्भश्लोरस्तस्य- सूत्रमात्रावलम्बेन निरालम्बेऽपि गच्छवः । खे खेलवन्ममाप्यत्र साहसं सिद्धिमप्यति ॥ इति स्मरणीयः । सन्ति केचनार्वाचीनाटीकामन्था वैशेषिकसूत्राणाम । सूत्रपाठ- विनिर्माणविधौ तदर्थनिर्णये च तेषां न भृशं समुपयोगः ।

·(२४) अस्माभिस्तु प्राचीनवैशेपिकस्थित्यनुसंधाननिरतैरितस्ततो ग्रन्थान्तरोद्धताना वैशेषिकसूत्राणां तथा तद्वयाख्याभागानां संग्रहः प्रारब्धः। श्रात्रेयभाष्यस्य केचन संदर्भाः, न्यायवार्तिकधृताश्च वैशेपिक्सूत्रव्याख्याभागा विमृश्य प्रबन्धाकारेण प्रकाशिताः । वैशेपिकसूत्रागां समुल्लेखस्तु दार्शनिस्मन्थेषु बहुशो दृष्टिपथमापतति । किं तु प्रामाणिकैल्लिखितानामपि वैशेषिकसूत्राणां शङ्करमिश्रग्रन्थे अनुपलम्भात् शङ्करमिनधृतानामप्यन्यत्रानुल्लेखात् वदीयसूत्रपाठस्य प्रामाण्ये सदेहो जायतेवराम् । प्रस्तुतव्याख्यामन्थादपि सूत्रसंख्यायां सूत्रपाठविधौ च शङ्करमिश्रस्वीकृतसूत्रपाठस्य भेदो बहुत्र दृश्यते । उभयोः सूत्रपाठतारतम्यं स्वस्माभिः परिशिष्टे प्रदर्शितम् । व्याख्याधृतसूत्रपाठे उद्दयोतकरादीनां प्रावीनाचार्याणामसकृत् संमतिदृष्टा । पदार्थ- विभाजकस्य सूत्रस्य सर्वथा व्याख्यायामनुल्लेम्बो विस्मयावहः । वर्तते कणादसूत्र- निबन्धेऽपि समुल्लेखामावस्तस्य सूत्रस्येति किमपि रहस्यमेतत् । एतेन तु आर्यावते. दक्षिणापथयोवैशेषिकसूत्रपाठे प्राचीन काल एव संप्रदायभेद पासीदित्यनुमानं दृढतामापद्यते । उपलभ्यमानाः सूत्रमातृकास्तु प्रायशो मैथिलपाठानुसारिण्यः । एवं ह्यसुकरे सूत्राणां मूलपाठनिर्धारणे तेपामथनिर्णयविधौ भविष्यत्यथापि काठिन्यमिति किमन चिनम् । विभिन्नानां शास्त्राणां प्रभावेण वैशेषिकसिद्धान्तेषु भृशं परिवर्तनं संजातम्। मैथिलप्रस्थाने न्यायसिद्धान्ताना क्रोडीफरणं दृश्यते । प्राचीन एव काले वैशेपिर्कासद्धान्ताः पाशुपवप्रभाविता बभूवुरित्यत्र नास्ति संदेहावकाशः। दृश्यते पुराणेपु महर्पः कणादस्य पाशुपतसंप्रदायान्तर्भावः । प्रशस्तपादस्य पदार्थ- धर्मसंप्रहे सृष्टिसंहारविधौ महेश्वरस्य कर्तृत्वस्वीकारोऽपि तदेव मतमुररीकरोति । तथैव प्रशस्तपादस्य प्रत्यक्षानुमानयोविभागः सुतरां साम्यमावति कौण्डिन्यकृतेन पञ्वार्थभाष्येणेत्यपि विमर्शमहति । प्राचीनसांख्याचार्यो युक्तिदीपिकाकारस्तु कण्ठत एव कथयति, काणादानामीश्वरोऽस्तीति पाशुपतोपज्ञमेतदिति। वैशेषिकाणां प्रमाणद्वयवादित्वे प्रसिद्ध व्योमवत्या प्रमाणत्रितयस्य स्वीकारेऽपि पाशुपतमतप्रभावो दरीश्यते । प्रमाणपतुष्टयवादिनि न्यायसप्रदायेऽपि तथैव भासशस्य प्रमाणत्रय- स्वीकारात्मकं पाशुपतमतानुगमनमल संभवेत् । पदार्थधर्मसंभहस्य प्रभावाद् वैशेषिकसूत्रेभ्यः व्याख्यातॄणामध्येतॄणां घ रष्टिवियोजितेसि प्रागेवोक्तम् । पदार्थधर्मसंप्रहमपलम्यापि प्रस्थानबाहुल्यं संजातम् ।

·( २५ ) अत्र प्राचीनतमष्टीकाकारः प्रभाकरमीमांसाचार्यः शालिकनाथ श्रासीदिति चिन्नं- भट्टेन नाममाहं संदर्भाल्लेसात् परिज्ञायते । शालिकनाथस्य तु गौडमीमांसकत्वेन प्रसिद्धिर्शिनिकेषु । इतरश्च पदार्थधर्मसंग्रव्याख्याकारः श्रीधराचार्यः। सोऽपि गोडदेशीय इति न्यायकन्दल्यामेवोल्लिखितम् । मैथिलेषु उदयनाचार्यकृता पदार्थधर्मसंमहटीका किरणावलोति विख्याता समुपलभ्यते । श्रूयते च श्रीवत्साचार्यकृता न्यायलीलावतीनाम्नो अपराप्यासीदिति । इयं केति न शक्यते वक्तुम् । श्रीवत्साचार्य उदयनस्य विद्यागुरुरिति न्याय. वार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धावुक्तम् । तस्य प्रशस्तपादग्रन्थटीका कापि भवेदिति तु न न संभाव्यते । उपलभ्यते श्रीवल्लभाचार्यकृता न्यायलीलावती। सा तु न प्रशस्तदेव- मन्थव्याख्याभृतेति द्रष्टव्यम् । प्रशस्तपादव्याख्यानेषु व्यामवती दाक्षिणात्यसंप्रदायस्थेति कथ्यते । अर्वाचीना अपि प्रशस्तपादग्रन्थव्याख्याः शश्चन भागश उपलभ्यन्ते । तत्र वनेषु पद्मनाभकृता सेतुः जगदीशकृता सूक्तिश्च प्रसिद्ध । वङ्गीयनव्यवैशेषिकाणामुदयन- कृतकिरणावलीव्याख्योपव्याख्यामन्था बवो दृश्यन्ते। तथा मैथिलेष्वपि वर्धमान- जयदेवादीनाम् । दाक्षिणात्ये पुनर्मल्लिनाथकृता प्रशस्वपादग्रन्थव्याख्या निकपनाम्नी पासीदिति श्रूयते । अर्वाचीने काले प्रायः सर्वत्र मैथिलग्रन्थानां बाहुल्येन प्रचार. संजातः । गौडप्रस्थानं तु न्यायकन्दलीमाश्रित्य गुर्जरेपु प्रसिद्धिं गतम् । तत्र कन्दल्या अपि व्याख्याग्रन्था निर्मिता बभूवुरिति न तिरोहितं विदुषाम् । परात्रिंशतिकावृत्तौ अभिनवगुप्तकृतायाः पदार्थप्रवेशनिर्णयटोकायाः समुल्लेखो दृश्यते । पदार्थप्रवेशशब्देन च पदार्थधर्मसंग्रहस्यासकृदभिधानं न्यायकन्दल्यादौ अतोऽयमपि अभिनवगुनगदकृतो प्रन्थः पदार्थधर्मसंग्रहव्याख्यारूप एव संभवेद्- इत्याभाति । अत्रेदमवधेयम्। न्यायादिसंप्रदायवत् वेशेषिकाणां प्रस्थानं नाविच्छिन्नम्। अत्र सूत्रेषु पाठतारतम्यम् , सिद्धान्तेषु वैषम्यम् , भिन्नदर्शनानां च प्रभावः समुल्लिखितानि । प्राचीन ग्रन्था केचन विलुप्ताः। केचन प्राप्ताः प्रकाशिताश्च । मातृकागताश्च केचन प्रकाशनमपेक्षन्ते । भारतीयदर्शनप्रबन्धेषु इतस्ततो वैशेषिकमतानां सूत्राणां चावतरणं ·भृशं दृश्यते । यावदुपलम्भमेतेषां सर्वेषां विमर्शेन संकलनेन च प्राचीनवैशेषिकस्थिति- निर्णयः कथंचित् संभवेदिति कृत्वा तदर्थ चेष्टमानानामरमाकं श्रमो भद्रे काले सफलो भविष्यतीत्याशा वरीवति। प्रस्तुतेयं व्याख्या शङ्करमिश्रकृतोपस्कारतः प्राचीनत्यत्र नास्ति संदेहलेशोऽपि । उत्यनस्त्वत्र विमृष्टः । तथैव न्यायभूपणकारो भासर्वज्ञः। दाक्षिणात्यो मानमनोहरकर्ता वादि-वागीश्वरोऽपि नामग्राहमुल्लिखितः । नावरः कोऽपि ग्रन्थकार । वादि वागीश्वरस्तु दाक्षिणात्यप्रसिद्धः सिष्टीयाष्टमाद् द्वादशशतकान्नति श्रूयते । तदनुसारेणास्माकं व्याख्याकारोऽपि दाक्षिणात्यो त्रयोदशशतके या तदनन्तरं वा लब्धोदय इति संभाव्यते । त्रयोदशशतकस्थितस्य शङ्करकिरापरनाम्नो भट्टयादीन्द्रस्य करणादसूत्रनिबन्धेन प्रस्तुतस्य ग्रन्थस्य दृढ़ः संबन्धो विहङ्गमदृशा अवलोकिवोऽस्माभिः। इयं हि व्याख्या विषयसाम्येन भाषासाम्येन च ताय निबन्धस्यैव सारसंग्रहरूपा इत्याभाति । अनास्माकं दुष्करे कर्मणि येभ्यः प्रत्यक्ष वा परोक्षं वा साहाय्यमुपलब्ध तेभ्यः साञ्जलि कृतवेदिता विज्ञाप्यते । मुद्रणविधौ प्रमादा बहवः संजाताः। शोधनकर्मण्यपि उपकरणापर्याप्त्या अनवधानतया वा खलनं नासंभवम् । तत्र मालिन्यप्रोन्छनी घिदुपां दृष्टिरेवेमां विमलीकरिष्यतीत्याशास्ते वादारतः श्रीगुरुपूर्णिमायाम् ॥ १९७६ ॥ विद्वज्जनविधेयः श्रीमदनन्तलालदेवशमा मिथिलाविद्यापीठस्थः। -cood ·श्रीः ॥ वैशेषिकदर्शनम् ॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ॥१॥ अथशब्द भानन्तर्ये । आनन्तर्यमात्रवचनेनाप्यनेन यत्किंचित् पूर्ववृत्तं [न] समर्पणीयम् , तस्य धर्मव्याख्यानानुपयोगात् । किं त्वीश्वरप्रणामः पूर्व- वृत्ततया समर्पणीयः, ईश्वरप्रणामादेव चिकीर्पितकार्यपरिपूरणोपपत्तेः। न तदानन्तर्य वचनीयमिति चेत् ? शिष्यशिक्षार्थत्वात् । इष्टदेवतानमस्कारानन्तरमेव ग्रन्था- द्यारम्भः कर्तव्य इति । कृतमङ्गलेनारब्धं कर्म समाप्यते प्रचीयते च । आगममूलत्वा- चास्यार्थस्य व्यभिचारो न दोपाय । तस्य कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यहेतुकत्वात् । साद्गुण्येऽपि विघ्नहेतूनां वलीयस्त्वात् । न चैवं सति किमनेनेति वाच्यम् । प्रचितस्यास्यैव बलवत्तरविनवारणेऽपि कारणत्वात्। न हि घनमुक्तमुदकमेकस्तृणकदम्बो वारयितुं न समर्थ इति तदर्थ नोपादीयते । सजातीयप्रचयसंवलितस्य तस्य शक्तत्वात् । न च विघ्नहेतुसद्भावनिश्चयामायाद् वारणकारणमनुपादेयम् । तत्संदेहेपि तदुपादानस्य न्याय्यत्वात् । अन्यथानुपस्थितपरिपन्धिभिः पार्थिवैद्विरदयूथपतयो नाद्रियेरन् । अत इति हेती । यतोऽधीतसागवेदावगतस्वर्गापवर्गार्थिनः तत्साधन- जिज्ञासयो ग्रहणधारणादिसमर्थाः वेदाच तत्साधनमधिगच्छन्तः पृच्छन्ति अत इत्यर्थः । न च त्रिदिवामिलापी यजताम् इत्यादेखिदिवसाधनं धर्माऽवगम्येत इति युक्तम् । प्रकृत्यर्थस्य यागादेः प्रत्ययार्थस्य च भावनायाः क्षणिकत्वेन कालान्तरीय. फलसाधनत्वयोग्यतारहितस्य तद्बोधनासिद्धः । अव्यवहितपूर्वापरभावनियमो हि साध्यसाधनभावो योग्यता ! कतर्हि त्रिदिवेति वाक्यस्य प्रामाण्यम् ? धर्मसाध्ये विदिवे लत्साधने यागे च । त्रिदिवेत्यस्यार्थः- त्रिदिवाभिलाषी यागं कुर्यादिति । यागस्य निदिवासाधनत्वेऽपि स्वर्गसाधनधर्मसाधनत्वात् स्वर्गकामानुष्ठेयस्वम् । धमः पुनः वैशेषिकशास्त्रप्रतिपादितानुमानगम्य एव ।

·२ वैशेपिग्दर्शने यतो न वेदाद् धर्मावगतिरतो धर्म व्यारयास्याम । विशदो विशेपे । विशेषच प्राधान्यम् । तेन विशेपत प्राधान्येन धर्म व्याख्यास्याम । द्रव्यादि- पदार्थास्तु तदगतयेति सिध्यन्ति ! यद्वा विशदो विविधत्वे । प्रवर्तकनिवर्तकादिभेदेन अनेकप्रकारमित्यर्थ । आइ अभिनिधो । न मर्यादायाम् । परिवर्जनीयाभावात् । व्यायास्याम इति रया प्रकथने [पाणिमायधातुपाठे १०६०] इत्यस्य धातो रूपम् । प्रकृष्टनिर्दुष्टधर्मप्रमाणत्वप्रतिपादकत्वम् । तच न शास्त्रान्तर। तत्प्रतिपादितधर्माणा यथास्थान दापाभिधानात् । अवाकारपश्लेपणावर्मव्यारयाप्रतिज्ञापि द्रष्टव्या । यतो वेदाद्यगतनरकादि- जिहासवरत साधनजिन्नासन पृच्छन्ति, अतोऽधर्म व्यारयास्याम इत्यर्थ ।। यतोऽभ्युदयनि श्रेयमसिद्धिः म धर्मः ॥२॥ अभ्युदय स्वर्गादिमुखम् । निश्नेयस मुक्ति । तयो सिद्धि उत्पत्तिर्यत । उत्पत्तिमत कारणसन्धाव्यभिचाराद् यत इत्युक्तम् । स्वर्गापवर्गावस्मत्प्रत्यक्षानष्ठ गुणत्वावान्तरजातिरहितगुणजन्या जनिमत्त्वात् । यदित्य तत्तथा । यथा पतनम । तथा चेमो । ततस्तथा।। तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् ॥३॥ तयो स्वर्गापवर्गयो वचनात् प्रतिपादनात् प्रमितिजननात् आम्नायस्य श्रुतिस्मृतीतिहासादे प्रामाण्यम् प्रमितिकारणत्वम् ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ॥४॥ इह दयगुणर्मसामान्यविशेषसमवायाभावारय प्रमेय प्रतिपादनीयम् । अपरथा व्याप्त्याद्यसिद्धायनुमानाप्रवृत्तेस्तदधीनधर्मनिर्णयायोगादिति प्राप्त नद्विभागा- र्थमिद सूरम । भानाभायभेटाद् द्वेधा प्रमेयविभाग प्रथम सूनकृतोऽभिप्रेत । तता द्रव्य गुण कर्म सामान्य विशेष समवाय इति भावविभाग सनरतो. ऽभिमत , अमे द्रव्यादिभावपटकप्रतिपादनात् । इद तु सूत्र द्रव्यविभागपरम् । द्रव्यमित्युक्ते प्रथिव्यादिविणेपानवगमात् । विशेपावगमो हि विभागफलम् । उदयनादयस्तु न्यूनाधिकसरया यान्छेदार्थ विभागरचनमित्याहुः । - ·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निकम् ३ ननु पृथिव्यादिशब्दः पृथिवीत्वादिजात्यायव्यक्तयोऽभिधीयन्ते पृथिवीत्यादि- जातयो वा । श्राद्येऽप्येकैकतव्यक्तिरुच्यते, समस्ततद्व्यक्तयों वा ? प्रथमे विभाग- न्यूनत्वम्, एकैकपृथिवीत्वाद्याश्रयव्यक्तिव्यतिरिक्तपृथिवीत्वाद्याश्रयव्यक्तीनामविभज- नान् । न द्वितीयः, पृथिवी तेज इत्याद्येकवचनानुपपत्तः। पृथिव्यादिप्रतिपादितानामनन्त- व्यक्तिरूपत्वात् । नापि द्वितीयः, विभागन्यूनत्वाधिकत्वापत्तेः। पृथिव्यादिपदानां पृथिवीत्यादिजातिपरत्वे तव्यक्तीनामप्रतिपादनाद् विभागन्यूनत्यम् । अद्रव्याणामपि पृथिवीत्वादीनां विभजनाद् विभागाधिक्यमिति । तन्न -पृथिव्यादिपदानां सकल- तजात्याश्रयव्यक्तिपरत्वेऽपि पृथिवीत्वादिजात्यैकत्वप्रतिपादय त्वेनैकवचनोपपत्तेः । जातेरपि व्यक्तिवत् प्रातिपदिकार्थत्वात् । अप्रातिपदिकार्थत्वे योपलक्षणभूतया जात्या प्रत्ययार्थस्यैकत्वस्यान्वयो भविष्यति । अयं घट इत्यादौ देशकालयोरुपलक्षणयो. रन्वयदर्शनात् । इतिशब्दः समाप्ती । समानानि द्रव्याणि । इतोऽतिरिक्तानि न सन्तीत्यर्थः । द्रव्यत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगि जातित्वात् , गोत्ववत् । अत्र समुदाय- प्रसिद्धथा नाप्रसिद्धविशेपणता ॥ . रूपरसगन्धस्पर्शाः संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागी परत्यापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेपो प्रयत्लश्च गुणाः ॥५॥ रूपरसगन्धस्पर्शाइति समासस्यकपद्यप । एकैकेन्द्रियार्थकत्वमेकविभक्तिकत्वं च प्रयोजनम् । आत्रेयाचार्यास्तु रूपरसगन्धस्पर्शानां नित्यत्वानित्यत्वपाकजल्वादिसाधर्म्य- प्रतिपादनं प्रयोजनमित्याहुः । संग्या इति बहुवचनं संख्यात्वावान्तरैकत्व द्वित्व- त्रित्वादिपरिग्रहार्थम् । एकत्वसमुञ्चविशेपा एवं द्वित्वादय इति चेत् , न । द्वित्यादि- जातिव्यतिरेक्ण तत्समुञ्चविशेषानिरूपणान् । परिमारणानीति बहुवचनं परिमाणता- वान्तगगुत्वमहत्वहस्वत्वदीर्घत्वस्यापनार्थम् । पृथक्त्वमित्येकवचनं पृथक्तत्वावान्तर- द्विपृथक्तत्वादिजातिनिरासार्थम् । द्विपृथगित्यादिव्यवहारस्य द्वित्वाद्यवच्छिन्नपृथक्त्वा- देवोपपत्तेरिति केचित्-तन्न, एकैकनिष्ठपृथक्त्वव्यावृत्तानां द्वित्रिनिष्ठपृथक्त्वत्यादिजातीनां जात्यन्तरसमानन्यायेन सिद्धत्वात् । तस्मादेकवचनं पृथक्त्वत्वजातेरेकत्वरयापनार्थम् । क्वचिदेकत्वख्यापने समानन्यायतया रूपत्वाद्येकत्वस्यापि शक्यावगमत्वान्न सर्व- त्रैकवचनप्रसङ्गः । ज्ञानत्वव्यतिरिक्ता ज्ञाननिष्ठप्रमात्वसाक्षात्वानुमितित्वसंशयस्व- विपर्ययत्वजातयो न सन्तीवि गुरुमतनिरसनार्थ बुद्धय इवि बहुवचनम् । प्रयत्नश्चेति ·४ वैशेषिकदर्शने चकारोऽनुक्तगुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दसमुच्चयार्थः । तस्मात् कण्ठोक्ताः सप्तदश चशब्दसमुचिता गुरुत्वादयः सप्तेति चतुर्विशतिर्गुणाः ॥ उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुश्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि ॥६॥ उत्क्षेपणत्वं जातिविशेषः । तदाश्रय उत्क्षेपणम् । एवमवक्षेपणादयो निर्वाच्याः। भ्रमणरेचनोव॑ज्वलनादोनां गमनान्तर्भावान्न विभागन्यूनत्वम् । भ्रमणादयो गमनत्ववन्तः उत्तेपणत्वादिरहितकर्मत्वात् संप्रतिपन्नवत् ॥ सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः ॥७॥ सदिति भावप्रधानो निर्देशः । सत्वमित्यर्थः । एवमनित्यमित्यादौ । सामान्यविशेषवदिति सामान्यवत् विशेषवदिति विवेचनीयम् । अविशेषः साधर्म्यम् । सत्त्वानित्यत्वद्रव्यवत्त्वकार्यत्वकारणत्वसामान्यवत्त्वविशेपयत्त्वानि द्रव्यगुणकर्मणां साधाणीत्यर्थः । इतिशब्द एवंविधाभिवेयत्वप्रमेयत्वादिपरिग्रहार्थः । सत्त्व- मस्तित्वं विधिप्रत्ययविपयत्वं प्रतियोग्यनपेक्षनिरूपणीयत्वमिति यावत् । अभिधेयत्व- मभिधानयोग्यता, शब्देन संगतिलक्षणः संबन्धः । ज्ञेयत्वं ज्ञानयोग्यता ज्ञाप्यज्ञापक- संबन्धः। अस्तित्वं जातिः सत्तारूपा सामान्यादाक्प्यस्ति । सामान्ये सामान्यस्वीकारे नानवस्थादोषः, दृष्टपरंपरात्वेन मूलक्ष्याभावात् । अनित्यत्वं नाशप्रतियोगित्यं कार्यद्रव्यगुणकर्मणामविशेषः । द्रव्यवत्त्वं द्रव्याश्रितत्वम् । कार्यत्वं प्रागभावप्रति- योगित्वम् । कारणत्वं जनकत्वं सकलपदार्थनिष्ठो धर्मः । ज्ञानेतरकार्य प्रति कारणत्वं तु द्रव्यादीनां त्रयाणामेव । सामान्ययत्त्वमनुवृत्ताश्रयत्वम् । विशेषवत्त्वं व्यावृत्तान- यत्वम् । सामान्यविशेपवत्त्वमनुवृत्तव्यावृत्ताश्रयत्वम् । द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते ॥८॥ अन्त्यावयवित्वरहितानि स्पर्शवन्ति द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते । सामान कार्यद्रव्यमारभन्ते । आरभ्यारम्भकद्रव्ययोर्भदप्रतिपत्त्यर्थमन्तरपदम् । सांख्या हि कार्यकारणयोरभेदमिच्छन्ति । प्रमाणयन्ति च वन्तवः पटान्न भिद्यन्ते पटकारणत्वात् । यत् पटाद् पद्यते न तत् पटकारणम् । यथा घट इति । तन्न । पटाद् भिन्नत्वेन निश्चिते कुविन्दादी व्यभिचारात् । न च पटोपादानत्वं हेतुः । तत्समवायित्वस्य .

·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निकम् -तन्तौ परस्यासिद्धः, तदाकारपरिणामित्वस्यास्माकमसिद्धः, तदुभयानुगतसाधारण- रूपानिरूपणाच । श्रारभ्यारम्भकयोमेंदः प्रत्यक्षानुमानविषयः । अयं तन्तुः एतस्मात् पटात् भिद्यते तन्तुत्वात् तन्त्वन्तरवत् । अयं पटः एतस्मात् तन्तोभियते पटत्वात् पटान्तरवदिति ॥ गुणाश्च ॥8॥ गुणान्तरमारभन्त इत्यनुपङ्गः । चारस्य द्वो विलासविषयो । तत्रैकः-न केवलं द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते, किंतु गुणा अपि, द्रव्यारम्भकसंयोगेश्वरज्ञानादीनां पटादिद्रव्यजनकत्वाद् इति । अन्यस्तु गुणः गुणान्तरं चेति ॥ कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते ॥१०॥ कर्म साध्य कार्य यस्य तत् कर्मसाध्यम् । कर्मजन्यं कर्म नेति कर्मणः कर्मजनकत्व- निषेधः। विद्यते तत्र प्रमाणमस्तीत्यर्थः। कर्म न फर्मजनकं, कर्मत्वादन्त्यकर्मवदिति ।। कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि च ॥११॥ कार्यमविरोधि अनाशकं यस्य तत् कार्याविरोधि । कारणमविरोधि अनाशकं यस्य तत् कारणाविरोधि । तदनेन कार्यकारणाविनाश्यत्वं द्रव्याणं साधयमुक्तम् । आश्रयनाशादसमवायिनाशाद् वा द्रव्यनाश इति नियमात् । कारणपदेन समवाय्यसमयायिनी विवक्षिते ।। उभयथा गुणः ॥१२॥ कार्यविरोधी कारणविरोधी च । नतु कार्याविरोधी कारणाविरोधी चेति । कार्याविरोधित्वस्य प्रथमादिशब्दे ज्ञानादिजनकज्ञानादौ च बाधात् । कारणा. विरोधित्वस्य चोपान्त्यशब्दविनाश्यान्त्यशब्दे बाधात् ॥ कारणाभावात् कार्याभावः ॥१३॥ समवाय्यसमवायिकारणनाशात् कार्यद्रव्यनाशः। समवायिनाशोऽसमवायि. नाशो निमित्तनाशो गुणान्तरं च गुणविनाशहेतुः। समवायिनाशः संयोगश्च कर्म- विनाशहेतुरिति विवेकः।

·. ६ वैशेषिकदर्शने ननु समयायिनाशोऽसमवायिनाशो निमित्तनाशो वा द्रव्यनाशायेत्युक्तम । [ तत्र समवायिनाशो न द्रव्यनाशकारणम्, कितु असमवायिनाश एव, प्रमाणं च तत्रानुमान तच्च,-] विमतो द्रव्यविनाशोऽवयवसंयोगनाशजन्यः द्रव्यनाशत्वात् ,. तन्तुसंयोगनाशजन्यपटनाशयन् इति चेत्-न, तन्तुविनाशात् पटविनाश इति प्रत्यक्षविरोधात् । अविरोधे वा सर्वत्रावयवसंयोगविनाशस्यैव द्रव्यविनाशहेतुत्व. न तु कार्याभावात् कारणाभावः ॥१४॥ इतरत्र शङ्का व्यावर्तकशङ्का च, यथा कारणनाशे द्रव्यनाशः, तथा कायनाशे कारणद्रव्यनाशोऽस्तु विशेषाभावादिवि । कार्यद्रव्यनाशो न कारणद्रव्यनाशहेतुः, पटनाशेऽपि तन्तूनामुपलम्भादिति भावः ।। क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥१५॥ क्रियावदित्यादिनिर्देशो भावप्रधानः । क्रियावत्वं गुणवत्त्वं समवायिकारणत्व- मित्यर्थः। क्रियायत्त्वं न द्रव्यलक्षणम् , गगनादावव्यापकत्वादिति चेत्न, मूर्तद्रव्य- लक्षणत्वात् । क्रियावत्त्वेन मूर्तानां द्रव्यत्वमापाद्य तन्निदर्शनेनाकाशादीनामपि तदनुमानात् । यद्वा, क्रियाशब्देनात्र न कर्माभिमतम् । कि तूत्पत्तिविनाशी धात्वर्थ- त्वात्। धात्वर्थो हि त्रिया। धात्वर्थत्वं च उत्पद्यते विनश्यतीति प्रयोगदर्शनात् । उत्पत्तिश्च प्रागभाव एव । क्रिया विद्यतेऽस्मिन्निति सप्तम्यर्थे प्रत्ययः । तेन क्रियादिति प्रागभावाधिकरणं प्रध्वंसाधिकरणं चेत्यर्थः स्यात् । तथा च प्रागभावाधिकरणं प्रटमाधिकरणं च द्रव्यमिति लक्षणद्वयं सिध्यति । न चानयोरव्यापरत्वम् । सर्व द्रव्याणां संयोगादिनागभावनध्वंसाधिकरणत्वात् । नातिन्यापरत्वम्, प्रागभाव- प्रध्वंसयोः समचायिकारणमात्रनिष्ठत्वात् । संवन्धमात्रस्य वत्यर्थत्वात् । गुणवत्त्वं गुणत्वेऽतिव्यापकमिति चेत्-न। न हि शुक्लो घट इतिवत् शुक्लं गुणत्वमित्यनुभवः। कायाश्रयत्वं समवायिकारणत्वम् । इतिशब्द एवंविध- लक्षणान्तरपरिग्रहार्थः। तद्यथा-संरयाश्रयो द्रव्यम् । परिमारणाश्रयो द्रव्यम् । संयोगाश्रयो द्रव्यम् । विभागाश्रयो द्रव्यमिति ।

·प्रथमाध्याये प्रथमादिकम् ७ ननु लक्षणप्रयोजनं कि द्रव्यत्वज्ञानं द्रव्यशब्दवाच्यत्वज्ञानं वा [द्रव्यार्थप्रवृत्ति प्रयोजकद्रव्यशब्दप्रयोगतज्जन्यज्ञानं वा इतरभेदज्ञानं वा] गुणत्वादिरहितत्व- विशिष्टद्रव्यज्ञानं वा ? नाद्यः, द्रव्यत्वसाक्षात्कारस्येन्द्रियादेवोपपत्तेः । द्रव्यत्वानुमितेश्च लिङ्गादेवोपपत्तेः । द्रव्यलक्षणमेव द्रव्यत्वलिङ्गमिति चेत्-न। द्रव्यत्वासिद्धाव- प्रसिद्धविशेषणत्वात् । सिद्धौ वा साधनयर्थ्यात् । [नापि द्वितीयः, द्रव्यत्वज्ञाना- भावे तज्ज्ञानासंभवात् , ] द्रव्यशब्दवाच्यात् द्रव्यत्वात् व्यावृत्तत्वेनासाधारणत्वाच । द्रव्यत्वमपि पक्ष एवेति चेत्-न, तत्र गुणवत्त्वस्यासिद्धत्वात् । वृद्धव्यवहारादेव द्रव्यशब्दवाच्यत्यसिद्धेश्च । न तृतीयः, द्रव्यत्वज्ञानादेव द्रव्यार्थिनः प्रवृत्तिसिद्धेः। द्रव्यशब्दवाच्यत्यज्ञानादेव द्रव्यशब्दप्रयोगतजन्यज्ञानोपपत्तेः । न चतुर्थः, इतरशब्देन द्रव्यलक्षणवतामपि उपादाने न्याघाताद् बाधाच । द्रव्यलक्षणरहितोपादाने च द्रव्यलक्षणरहितरसादिव्यावृत्तिमतो रूपादेः सपक्षादपि व्यावृत्तत्वेन द्रव्यलक्षणस्या- साधारण[व] प्रसङ्गात् । द्रव्यलक्षणरहितपदेन सर्वद्रव्यलक्षणरहितं विवक्षितमिति चेत्-- न, सर्वशब्देन त्वदाधिगतद्रव्यलक्षणरहितव्यावृत्तिमतोऽस्मदाद्यधिगत- द्रव्य लक्षणरहितात् सपक्षादपि व्यावृत्तत्वेन द्रव्यलक्षणस्यासाधारणत्वप्रसङ्गात् । स्वदधिगतविशेषणत्वाच्च द्रव्यलक्षणरहितं सर्व मयावगम्यते इति चेन्न, असन्नि- कृष्टे त्वदिन्द्रियाप्रवृत्तेः । अननुसंहितलिङ्गे च तवानुमित्यनुदयात् । न च पञ्चमः, गुणत्वकर्मत्वजातित्वविशेपत्वसमवायत्वाभावत्वविरहाभावानां गुणत्वादीनामेकत्रा- भावेन साध्याभावस्य साधनाभावेन व्याप्त्यसंभवात् । गुणत्यकर्मत्वजातित्वविशेषत्व- समवायत्वाभावत्वप्रतियोगिकपडत्यन्ताभाववत्त्वविरहस्य च गुणत्वादिव्यतिरेकिरणः अभावस्य प्रसिद्धिमन्तरेण ग्रहीतुमशस्यत्वेन साधनाभावे व्याप्तिग्रहणासंभवादिति । मैवम् , केवलव्यतिरेकिणो द्रव्यलक्षणत्वात् द्रव्यसिद्धः । न चाप्रसिद्धविशेषणनम्, साध्याप्रसिद्धरनुमानाङ्गवैकल्यरूपत्याभावात् , अनुमानाद्वैकल्यानापादकत्वाच । साध्याप्रसिद्धिः साध्यसंदेहं विघटयन्ती पक्षधर्मताभङ्गे पर्यवस्यति संदिग्धमाध्यस्य पक्षत्वादिति चेत्न, साध्यसंदेहस्यानुमानानङ्गत्वात् साध्यानिर्णयादेवानुमानोप- पत्तेः, अनिर्णीतसाध्यस्यैव पक्षत्वात् । अन्यथा व्युत्पन्नविपर्यस्तयोरनुमित्यनुदय- प्रसङ्गात् । साध्यामसिद्धौ साध्याभावस्य साधनाभावेन व्याप्त्यनभ्युपगमात् व्यतिरेक्य- 'प्रवृत्तिरिति चेत् - साध्याभावनिष्ठसाधनाभावव्याप्तः साधनानिष्ठत्वेन साध्यानुमित्यजनकत्वात् । साधननिष्टसाध्यव्याप्तेरैव साध्यानुमितिजनकत्वात् । . न, ·. स च वैशेषिकदर्शने व्यतिरेकच्याप्त्यनवगतावुपायाभावात् गुणवत्त्वस्य द्रव्यत्वेन व्याप्तिग्रहणासंभव इति चेत्-न, प्रत्यक्षस्यैवोपायत्वात् । यद्वा द्रव्यशब्दवाच्यत्वस्य सिद्धेविशेषणत्वं द्रव्यपदं वाच्यवत् पदत्वात् गोपदवत् इति विशेपणप्रसिद्धः। न चैवं विद्यमानसपक्षत्वात् द्रव्यलक्षणस्यासाधा. रणता, सपक्षाद् व्यावृत्त्यनिश्चयात् । नाप्यन्वयसंभवेन केवलव्यतिरेकित्वमङ्गः । सपक्षे हेतोवृत्त्यनिश्चयात् । नापि व्यतिरेकिवैयर्थ्यम् , पक्षे द्रव्यशब्दवाच्यत्वस्य विशेषणसाधकानुमानेनानिश्चयात् । नापि वृद्धव्यवहारादेव द्रव्यशब्दवाच्यत्वसिद्धे. [रनुमानस्य वैयर्यम् , एकसाधनेनान्यसाधनस्य वैयर्थ्याभावात् , अन्यथा अनुमानेन द्रव्यशब्दवाच्यत्वप्रसिद्ध] $द्धव्यवहारवैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वात् । ननु पृथिव्याद्यष्टद्रव्यगुणादिव्यावृत्तात्मसाक्षात्कारो मुक्तिहेतुः । पृथिव्याद्यष्टद्रव्यगुणादिव्यावृत्तात्मनिदिध्यासनजन्यः। तच पृथिव्याधष्टद्रव्यगुणादि- व्यतिरिक्तात्ममननजन्यम् । तचात्मलक्षणादेवेति व्यर्थ द्रव्यलक्षणमिति चेत्न, गुणादिष्यतिरिक्तात्मस्वरूपनिदिध्यासनस्योपपत्तेद्रव्यलक्षणस्यार्थयत्त्वादिति ।। द्रव्याश्रयी न गुणवान् संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम् ॥१६॥ द्रव्यमाश्रयो यस्यासी द्रव्याश्रयः। द्रव्यगुणकर्मवृत्तिसामान्यादिव्यावृत्तार्थ- त्यापरपर्यायः सामान्यपदार्थः, य उदयनादिभिः सत्तेत्युच्यते । द्रव्यानयोऽस्मिन्न- रतीति द्रव्याश्रयी अर्थत्ववानित्यर्थः । न गुणवानित्ति गुणशब्देन गुणविशेपाः संख्या- परिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागा गृह्यन्ते । संयोगविभागप्वकारणमनपेक्ष इति संयोग- विभागानपेक्षकारणत्वरहितत्वं विवक्षितम् , कारणपदस्यानपेक्षपढ़ेनान्वयात् । असमवायिकारणमनपेक्षकारणं सामनीतुल्यरूपत्वात् । विभागानपेक्षकारणत्वरहितत्वेनैव कर्मण्यतिव्याप्तेरीश्वरेच्छाज्ञानप्रयत्नादृष्टेष्व- व्याप्तेश्च परिहाराद् व्यर्थ संयोगकारणत्वग्रहणमिति चेत्-न, शरीरफुड्य. भागजनकहस्तफुझ्यविभागाव्याप्तिपरिहारार्थत्वात् । तस्मादर्थत्याश्रयः संख्याधनाश्रयः संयोगकारणत्वे सति विभागानपेक्षकारणत्वरहिवो गुण इति लक्षणं सिध्यति । इति- शब्दः सूने उत्तेपणावृत्तिसंयोगासमानाधिकरणसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमान् गुण इत्येवं लक्षणान्तरपरिग्रहार्थः ।।

·प्रथमाध्याये प्रथमाहिकम्
एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्वनपेक्षं कारणमिति कर्मलक्षणम्
॥१७॥
एकद्रव्यं एकद्रव्यमात्रवृत्ति। अगुणं गुणत्वरहितम् । कारणपदं च संयोग-
विभागाभ्यां संबध्यते । अनपेक्षं कारणमित्यनेन । कर्मपदं च त्रयेणैव संवध्यते ।
एकद्रव्यमान विभागानपेक्षकारणं कर्म। गुणत्वरहितविभागानपेक्षकारणं कर्म।
संयोगकारणत्वे सति विभागानपेक्षकारणं कर्मेति लक्षणवयं सूत्रार्थः । घटे चलति
रूपादयश्चलन्तीति प्रत्ययात् कर्मणोऽद्रव्याश्रितत्वनिषेधार्थ द्रव्यग्रहणम। तथा च
रूपादयो न कर्मवन्तः, भद्रव्यत्वात् कर्मवत् । सूत्रे इतिशब्दः संख्यादिवृत्तिरहित-
संयोगसमानाधिकरणसत्तासाक्षाद्व्याप्यजातिमत् कर्मेति लक्षणपरिग्रहार्थः ॥
द्रव्यं द्रव्यगुणकर्मणां सामान्य कारणम् ॥१८॥
सामान्यकारणप्रकरणमिदमारब्धम् । तन्त्वादिकं द्रव्यं पटादेव्यस्य
रूपादेर्गुणस्य उत्तेपणादेः कर्मणश्च सामान्य कारणम् ।
द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते [ १. १.८]
इति यहूनां द्रव्याणां द्रव्यकारणत्वमुक्तम् । अत्र त्वेकैकद्रव्यस्य द्रव्यगुणकर्मापेक्षया
सामान्यकारणत्वं प्रतिपाद्यम् । अतो न पूर्वपरप्रकरणयोः पुनरुक्तत्वं परिशङ्कनीयम् ।।
तथा गुणः ॥१६॥
यथा द्रव्यं द्रव्यगुणकर्मणां कारणं तथा गुणोऽपि । ईश्वरज्ञानेच्छाप्रयत्नधर्मा-
धमादेव्यगुणकर्मजननात् ॥
संयोगविभागानां कर्म कारणम् ॥२०॥
सामान्यमित्यनुवर्तते । उपलक्षणं चैतन् । वेगेऽपि कर्मणः कारणत्वात् ।
तेन यावन्तः संयोगविभागिवेगाः येन कर्मणा जायन्ते, तेषां तत्कारणं तजन्यत्वं
घ साधर्म्यमिति सूत्रार्थः ।।
न द्रव्याणां कर्म व्यतिरेकात् ॥२१॥

·वैशेषिकदर्शने द्रव्यगुणभावव्यतिरिक्तवादित्यर्थः । कर्म न द्रव्यजनकम् , द्रव्यत्वगुणत्व. रहितभावत्वात् । सामान्यवत् । न चात्र सामान्यसत्त्वाभाव उपाधिः, गगनादी साध्याव्यापकत्वात् ।। गुणवैधान्न कर्मणाम् ।।२२॥ कर्मणो गुणवैधयं गुणत्वाभावः । कर्म न कर्मासमवायिकारणम् , गुणत्व- रहितत्वात् घटवन् । कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते [२. १. १०] इत्यनेन कर्मत्वेन कर्मणः कर्मकारणत्वं निपिद्धम् । अत्र तु गुणवैधhणेति विभागः ॥ द्रव्याणां द्रव्यं कार्य सामान्यम् ॥२३॥ इदं कार्यसामान्यप्रकरणम् । सामान्यविशिष्टमेकमिति यावत् । तथा हि यद् द्रव्यं यैव्यैर्जन्यते तत् तेपामेकं कार्यम् । यथा द्वयणुकं परमाणुद्वयदिक्कालेश्वराणाम् । त्र्यणुकं च द्वषणुकत्रदिक्कालेश्वराणामित्यादि ।। तथा गुणाः ॥२४॥ यथा द्वथणुकादिद्रव्यं परमाणुद्वदिक्कालेश्वरादीनां द्रव्याणां समानकार्यम् , तथा दूधणुकादिरूपादयोऽपि द्वथणुकादिदिक्कालेश्वरादिद्रव्याणां समान कार्य- मित्यर्थः॥ द्वित्वमभृतयश्च संख्याः पृथक्त्वसंयोगविभागाच ॥२॥ कार्य सामान्यमित्यनुवर्तते । द्वित्वादयः संख्या द्विपृथक्त्वानि संयोगविभागाश्च द्रव्याणामनेकेषां समवायिनां समानं कार्यमित्यर्थः । तथा हि-घटपटद्वित्वं घटपटयोः कार्यम्। घटपटस्तम्भत्रित्वं घटपटस्तम्भानां कार्यम् । घटपटपृथक्त्वं घटपटयोः कार्यम् । घटपटस्तम्भपृथक्त्वं घटपटस्तम्भानां कार्यम् । संयोगविभागौ च द्वयोर्द्वयोरेय कार्यमिति । घटादिव्यतिरिकसंख्या नास्तीति चेत् -एकत्वस्याप्रे प्रतिपादनात् , द्वित्वादानां • च द्वे प्रीणीत्यादिप्रत्ययसिद्धत्वात् । द्वी घटावित्यादिप्रत्यक्षेण घटादिनिष्ठद्वित्वादेरनु- ·प्रथमाध्याये प्रथमाहिकम्, ११ भवात् , इदं द्वित्वमेतद्घटाद्भिन्नम् , एतद्विशेपणत्वात् , रूपवत् इत्यनुमानाच । न चायमसिद्धः, शुक्लो घट इतिवत् दो घटावित्यादिप्रत्यक्षस्य सर्वलोकसिद्धत्वात् । द्वित्वादयो जातयः द्रव्यगुणादिव्यतिरिक्तत्वात् , गोत्ववदिति चेत्न, असिद्धो गुणव्यतिरिक्तत्वसाधकप्रमाणाभावात् । द्वित्वादयो जातयः नित्यत्वे सत्यनेकसमवेत- त्वात् , गोत्ववदिति चेत्न, असिद्धेरैव, द्वित्वादीनां नित्यत्वे प्रमाणभावात् । संख्या न गुणसंप्रतिपन्ना गुणातिरिक्तत्वात् पटवदिति चेत्न, [न] गुण इति किं [१] गुणत्वाभाव' साध्यते, [२] गुणलक्षणाभावो वा, [३] द्रव्यत्वकर्मत्वरहित- जातिमत्त्वाभावो वा, [४] गुणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावो वा । ([५] कर्मत्वरहिता- समवायिकारणत्वाभावो चा, [६] असमवायिकारणत्वाभावो वा?) न प्रथमः, अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । प्राभाकरन्यायभूपणकारादीनां गुणत्यासिद्धस्तदभावस्या- प्रसिद्धत्वात् । न द्वितीयः, संख्याव्यावृत्तगुणलक्षणाभावसाधने सिद्धसाधनात् , संख्या- व्यावृत्तत्वरहितगुणलक्षणाभावसाधने वाधात् , अर्थान्तरत्वाश, गुणलक्षणाभावस्य गुणत्वाभावत्वविरहात , गुणत्वानङ्गीकारवादिनां गुणलक्षणाभावस्य गुणत्वाभाव- व्याप्यत्वानङ्गीकाराञ्च । न तृतीयः, अर्थान्तरत्वात् , द्रव्यत्वकर्मत्वरहितजातिमत्त्वस्य प्रत्यक्षसंख्यायां प्रत्यक्षसिद्धत्वाच । न चतुर्थः, पूर्योपपादितार्थान्तरप्रस्तत्वात् , सिद्ध- साधनाच्च । न पञ्चमः, पूर्ववदन्तरग्रस्तत्वात् गुणत्वाभावेन सोपाधित्वाच्च । न पष्ठः, पूर्ववदर्थान्तरत्वात् ॥ असमवायात कार्य कर्म न विद्यते ॥२६॥ असमवायादित्यत्रानेकेविति शेपः । न तावत् पटकर्मणोऽनेकाश्रितत्वे प्रत्यक्षं प्रमाणम् , अननुभवात् । नाप्यनुमानम् , पटकर्म पटव्यतिरिक्तसमवेतम् , कर्मत्वात् , घटकर्मवदित्यादीनां प्रत्यक्षबाधितत्वात् । पटकर्मणः संख्यात्वरहितजातिमत्त्वाभावो वा, गुणशब्दवाच्यत्वाभावो बा, गुणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावो वा ? न प्रथमः, पटश्चलतीति प्रत्यक्षेण पटकर्मणः पटमाननिष्ठत्वप्रतीतेः ।। संयोगानां द्रव्यम् ॥२७॥ १. अन किंचित् मटितमिति माति।

·१२ वैशेषिकदर्शने संयोगी व संयोगाश्च संयोगाः। तेषां द्रव्यं कार्य सामान्यम् । तथा हि- किं द्रव्यं द्वयोः संयोगयोः कार्यम् । यथा नितन्तुकं किंचित् । वहूनां यथा पटः । द्वितन्तुका. दिकं पुनरेकेनैव संयोगेन जन्यते । नन्वनुपपन्नमिदम्- तन्त्वादिव्यतिरिक्तानां पटादीनामवयविनामभावादिति सौगताः। तदयुक्तम् , पटाद्यवयविनां पटोऽयमिति प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न चात्र तन्त्यादय एवालम्बनमिति युक्तम् , परस्परासंयुक्तेषु तन्त्वादिपु पट इत्यादिप्रत्यय- प्रसङ्गातू। परस्परसंयुक्तास्तत्वादयः पटादिप्रत्ययालम्बनमिति चेत्-न, तन्तुचायवेमादि- व्यापाराभावे यथाकथंचित् संयुक्तेषु तन्त्वादिषु पटोऽयमित्यादिप्रत्ययप्रसङ्गात् । तन्तुवायवेमादिव्यापारसहिताः संस्थानविशेषवन्तः तन्त्वादयः पटादिप्रत्यया- लम्बनमिति चेत्-न, संस्थानविशेपशब्देनावयविविवक्षायामवयविसिद्धेः । तन्त्वादि- संयोगविवक्षायां च पूर्वोक्तदोपात् । अवयवी अवयवेपु कान्येन वर्तते, एकदेशेन वा ? नाद्यः, द्वितोयावयवादाव- वयविनो विरप्रसङ्गात् , प्रथमावयव एव सर्वस्यावयविनः परिसमाप्तत्वात् । न द्वितीयः, अवयवेपु वृत्त्यर्थमवयविनोऽवयवान्तरानझोकारात् । अङ्गीकारे वा तत्रापि वृत्त्यर्थमवयवान्तरानुसरणादनवस्थानादिति चेत्-न, अवयविनोऽवयवेषु कात्स्न्येन वृत्तिस्वीकारात् । न चैवमवविनः [कास्न्येनैकत्रैव वृत्तेरवयवान्तरे तदभावः स्यादिति वाच्यम् ] तत्रापि कृत्स्नस्यावयविनो विद्यमानत्वात् । यदेकत्र कात्रन्येन वर्तते तदन्यत्र न वर्तते यथा रूपमिति चेत्न, कास्न्य- प्रहणवैयर्थ्यात् । ऐकदेशेनानेकस्थूणासु वर्तमानत्वात् वंशादिव्यावृत्त्यर्थ तदिति चेत्-न, प्रति- स्थूणं कृत्स्नस्यैव वंशस्य वर्तमानत्वात् । यदेकत्र कात्स्न्येन वर्तते न तदन्यत्र वर्तते इत्येतदेवात्र बाधकमिति चेन्-ने, अत्रापि कृत्स्नग्रहणस्य वैयया॑त् । संयोगादिनिवृत्त्यर्थमिति चेत्- न, संयोगादेरपि प्रत्याश्रयं कृस्नस्यैव वृत्तः ।

·प्रथमाध्याये प्रथमाह्निकम् तस्माद् बाधकाभावात् पटोऽयमित्यादिप्रत्यक्षमवयविनि प्रमाणमिति सिद्धम् ।। रूपाणां रूपम् ॥२८॥ रूपे रूपाणि च रूपाणि । तेषामवयवगतानामवयविगतं रूपं समानं कार्यम् । उपलक्षणं चैतत् रसादीनाम् । तस्मादवयवगतानां रूपरसगन्धस्पर्शकत्वैकपृथक्त्वमह- त्वदीर्घत्वगुरुत्वद्वत्वस्नेहानामवयविगतरूपरसगन्धस्पर्शकत्वैकपृथक्त्वमहत्त्वदीर्घत्व- गुरुत्वद्वत्वस्नेहाः समान कार्यमित्यर्थः ।। गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुत्क्षेपणम् ॥२६॥ यदा हि देवदत्तः प्रयत्नेन करादिना गुरुत्ववन्तं पाषाणादिकमुक्षिपति तदोत्क्षेपणे पापाणादिगतं गुरुत्वं कारणम् । गुरुत्वरहितानां पवनादीनामुत्क्षेपणासंभवात् तथा देवदत्तप्रयत्नः । तदभावे उत्क्षेपणासंभवात् । तथा गुरुत्वाधारपाषाणादिदेवदत्तहस्त- संयोगः । द्वितीयादिकमुक्षेपणं तु प्रथमोत्क्षेपणजन्यवेगेनापि जन्यते ।। संयोगविभागाः कर्मणाम् ॥३०॥ कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणमुक्तम् ॥३२॥ कारणसामान्यं प्रतिपाद्यते यस्मिन् प्रकरणे तत् कारणसामान्यम् । तत्र कम न कर्म जनयत्तीत्युक्तम् गुणवैधान्न कर्मणाम [ १. १. २२ ] इति।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् कारणाभावात् कार्याभावः ॥१॥ न तु कार्यामावात् कारणाभावः ।।२।। सामान्यं विशेष इति बुद्ध्यपेक्षम् ॥३॥ बुद्धिं प्रमाणतया अपेक्षत इति बुद्धयपेयं सामान्य विशेप इत्येवंविधबुद्ध-थ- पेक्षमित्यर्थः । अयं गौरित्याद्यनुवृत्ताकारसाक्षात्कारिणी बुद्धिः सामान्य प्रमाणम् । अयं परमाणुः गुणकर्मव्यतिरिक्ततन्मात्रनिष्ठभाववानिति साक्षात्कारिणी बुद्धिः परमेश्वरादिनिष्टविशेपे प्रमाणम्। किंचित् -सामान्यमेव, किंचित् सामान्यविशेषः, किचिद् विशेप एवेत्युक्तम् ॥ तत्र किं सामान्यमेवेत्यपेक्षायसूत्रम्- भावः ॥४॥ भावो भवनं सत्तेति यावत् । यथा द्रव्यगुणकर्मस्वनुवृत्तत्वात् सत्ता सामान्यम् , तथा सामान्यविशेपसमवायेभ्यो व्यावृत्तत्वात् विशेषोऽपि । . तस्मात् सामान्यविशेषः सत्ता। न तु सामान्यमेवेति । तन्न, द्रव्यगुणकर्मान्यतमव्यावृत्तत्वस्य जातिमव्यावृत्त- स्वम्य वा विशेपत्वस्य सत्ताया असंभवात् । 'व्यावृत्तत्वमात्रस्य चान विशेपत्वेना- विवक्षितत्वात् ।। द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं सामान्यानि विशेपार्थ ॥५॥ नन्वनुपपन्नमेवत्- नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वस्य सामान्यलक्षणत्वात् , अनेकनिष्ठत्वरहितसत्तावदन्यसमवेतस्य विशेपलतणत्वात् , तयोश्चैकत्रासमावेशात् । समावेशे या अतिव्यापकत्वपसगादिति । मैनम् , द्रव्यत्वादी सामान्यलक्षएसवे विशेषलक्षणाभायात् विशेषपदप्रयोगस्य विशेषसादृश्यव्यावृत्त्यर्थत्वानिवन्धनत्वेन ·प्रथमाध्याये द्वितीयाह्निकम् १५ गौणत्वात् । चकारोऽनुक्तसत्तारहितसमवायवत् पृथिवीत्वादिरूपत्वाद्युत्क्षेपणत्वादि- संग्रहार्थः॥ यदि सत्तारहितसमवायवत् सर्व सामान्यविशेषस्तहि अन्त्यविशेषा अपि सामान्यविशेषाः स्युरित्याशङ्कायां परिहारार्थ सूत्रम्- अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेपेभ्यः ॥६॥ . अन्त्यविशेपव्यतिरिक्तसत्तारहितसमवायवत् सामान्यविशेष इत्यर्थः। कि पुनरन्त्यत्वं विशेषाणाम् ? अन्ते भवत्वम् । उत्पत्तिविनाशयोरन्ते वर्तन्ते इत्यन्तशब्देन नित्यद्रव्याण्युच्यन्ते । तेषु भवन्तीत्यन्त्यशब्देन विशेषा उच्यन्ते इत्यात्रेयाचार्याः । यद्वा अन्येषां विशेषाणामन्ते भवन्तीत्यन्त्याः। तथा हि- सत्तापेक्षया द्रव्यत्वं विशेषः । तदपेक्षया पृथिवीत्वादि । तदपेक्षयकद्रव्यनिष्ठो विशेपः । तदपेक्षया विशेषान्तरं नास्ति । तत्रानुवृत्तत्वानुपपत्तेः।। सन् यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ||७|| अस्ति द्रव्यम् , अस्ति गुणः, अस्ति कर्मेति प्रत्ययप्रयोगी,यतो विशेषणादुत्पद्यते सा सत्ता । उपलक्षणमेतत् । तेन द्रव्यमिति यतः पृथिव्यादौ तद् द्रव्यत्यम् । गुण इति यतो रूपादौ तद् गुणत्यम् । कर्मेति यदुत्क्षेपणादौ तत् कर्मत्वम् । एवं सर्वासु जातियु। द्रव्यव्यक्तिस्वरूपसमवायप्रमेयत्वादिभ्यो व्यतिरिक्तायाः सत्ताया न प्रमाण- मिति चेत्न, अयं घटः सन्निति प्रत्यक्षाद् घनिष्ठसत्तासिद्धे. । न चेयमेतद्घट- स्वरूपमेव, एतन्निष्ठत्वात् , घटान्तरेऽपि सत्ताभावाच । न चेयं द्रव्यं गुणः कर्म वा गुणवृत्तित्वात् । नापि विशेषः, कार्यवृत्तित्वात् । न समवायः, असंवन्धत्वात् । नाभावः, रूपादाविव सत्ताया निषेधत्वाभावाय प्रत्यक्षत्वात् । ततः परिरोपाजातिरेव । ननु तथापि न ब्राह्मणत्वसिद्धिः, क्षत्रियादिव्यावृत्तदेवदत्तादिनिष्ठब्राह्मणत्वस्य प्रत्यक्षेणाननुभवात् । आकारत एवायं मया ब्राह्मण इति ज्ञात इति ब्राह्मणत्वज्ञान- मनुव्यवस्यत इति चेत्- (न तस्याप्यसिद्धः। क्षनियादिव्यावृत्ताकारस्यासिद्धावाकारत इत्यस्यासिद्धः। ब्राह्मणलक्षणावगमसहितेन चनुरादिना तदवगम इति चेत्-ज, - ·१६ वैशेषिकदर्शने तदभावात् । ब्राह्मरणमातापितृजन्यत्वस्य तत्संयोगविभागादावपि व्यापकत्वात् । ब्राह्मणमातापितृजन्यशरीरत्वस्यापि कृतसूकरादावतिव्यापकत्वात् । तजन्यमनुष्यत्वस्य सर्गादिजातवाहाणेष्वव्यापकत्वात् । कलशसंभूतागस्त्यादौ क्षत्रियसंभूतविश्वामित्रे चाव्यापकत्वात् । ब्राह्मणत्वसिद्धौ ब्राह्मणमातापितृजन्यत्वसिद्धिः । तत्सिद्धौ च ब्राह्मणत्वसिद्धिरितीतरेतराश्रयाच । नतो न ब्राह्मणत्वं जातिरिति । तन्न, ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मणोऽयमिति प्रत्यक्षादेव तत्सिद्धेः। अन्यथा गोत्वादेरपि विलयात् । एवं क्षत्रियत्वादयः समर्थनीयाः ।। द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सना ॥८॥ गुणवृत्तित्वात् कर्मवृत्तित्वाच एकद्रव्यवृत्तित्वान्न द्रव्यम् । द्विविधं द्रव्यमेक- द्रव्यमनेकद्रव्यं च । तत्रैकद्रव्यं द्रव्यत्वावान्तरजाविरहितमाकाशादि, एकैकत्वात् । अनेकद्रव्यं द्रव्यत्वावान्तरजातियुक्तम् पृथिव्यादि, तव्यक्तीनामनेकत्वात् । तेनैक- द्रव्यवृत्तित्वादाकाशकालदिगाश्रितत्वादित्यर्थः ।। गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुणश्च ॥६॥ द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वानां द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तर त्य]प्रतिपादनार्थ पटसूत्री- [अनेकद्रव्यवत्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् ॥१०॥ सामान्यविशेपामावेन च ॥११॥ [ तथा गुणेपु भावाद् गुणत्वमुक्तम् ॥१२॥ सामान्यविशेपाभावेन च ॥१३॥]' कर्मणि मावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥१४॥ सामान्यविशेपामावेन च ॥१॥ १. पन्धनीस्थित स्वयं मातृकायामनुशिक्षितमपि प्यारपया अपेपितम् ।

·प्रथमाध्याये द्वितीयाहिकम द्रव्यत्वमुक्तं गुणत्वमुक्तं कर्मत्वमुक्तमित्यत्र द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरमिति -शेषः । शेषं पूर्ववत् ।। लिङ्गाविशेषात् विशेपलिङ्गाभावाच्चैको भावः ॥१६॥ लिङ्गं प्रमाणं सदित्यनुवृत्तप्रत्यक्षम् । तस्य सर्वत्राविशेषात् एकैय सर्वत्र सत्ता । विशेषो भेदः। प्रतिव्यक्ति सत्ताभेदप्राहिप्रमाणाभावाच । तदनेन सर्वव्यक्तिसमवेतत्वं ज्यक्तिसर्वगतत्वं सर्वकालनिष्ठत्वं नित्यत्वं चोक्तमिति ।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाहिकम् प्रथमोऽध्यायश्च ॥

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् रूपरसगन्धस्पर्शवतीं पृथिवी ॥१॥ रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाः ॥२॥ तेजो रूपस्पर्शवत् ॥३॥ वायुः स्पर्शवान् ॥ सप्तम्यर्थे मतुप न पष्टयर्थे । गन्धवतो गन्धाश्रय इति यावत् । पृथिवी गन्ध वत्त्वेन जलादिभ्यो भिद्यते रसवत्वेनानलादिभ्यो रूपवत्त्वेनाकाशादिभ्यः । तत्र रूपं द्विविधम् -भास्वरमभास्वरं च । आद्यं तेजसः। द्वितीयं द्विविधम्- स्वच्छमस्वच्छं च । आद्यमुदकस्य । द्वितीयं पृथिव्याः। तेन भास्वरत्वस्वच्छत्वरहित- रूपवती पृथिवीति लक्षणम् । तदपि सप्तविधम-शुक्लं कृष्णं नील हरितं पीतं लोहितं [ चित्रं] चेति । शुक्लत्वादयो रूपत्वावान्तरजातयः। भास्वरत्वस्वच्छत्वे शुक्लत्वावान्तरजाती । न च रूपत्वे मानाभावः, रूपं रूपमित्यनुगतबुद्धः। रसः सप्तविधः- मधुरोऽम्लो लवणस्तिक्तः कटुः कपायश्चित्रश्चेति । मधुरो द्विविधः- अव्यक्तो व्यक्तश्चेति । श्राद्य उदकस्य । अव्यक्तत्वं जातिविशेषः। द्वितीयः पृथिव्या. । तेन व्यक्तरसवती पृथिवीति लक्षणम् । व्यक्को मधुरादिभेदेन सप्तधा। चित्ररूपवत् चित्ररसो हरीतक्यादी समर्थनीयः । गन्धो द्विविधः मुरभिरसुरभिरिति । सुरभित्वासुरभित्वे गन्धयायान्तरजाती। प्रत्यतस्पर्शनिविधः उष्णः शीतोऽनुष्णाशीत इति । आद्यस्तेजसः । द्वितीय उदकस्य । अनुप्णाशीतो द्विविधः-स्पर्शान्तरव्यञ्जकोऽव्याक[श्च] इति । आद्यो वायोः द्वितीयः पृधिव्या इति । आपो द्रयाः स्निग्धा इति न युक्तम् , द्रवत्वस्नेहयोः पृथिव्यपृथिवीनिष्ठत्येन सामान्यगुणत्वात् । सासिद्धिकं द्रवत्वं विशेषगुण इति चेत्न, सांसिद्धिवस्य ·द्वितीयाध्याये प्रथमादिकम् १६ निर्वक्तुमशक्यत्वात् । नित्यं तदिति चेत्-न, कार्यजलद्रवत्वे तदभावात् । तेजः- संयोगाजन्यत्वं तदिति चेत्-न, तेजसा विलीनफरकादिद्रवत्वस्य तेजासंयोग- जन्यत्वात् । घृतादयो न स्वाभाविकस्नेहवन्तः, पार्थिवत्वात् । कथं तर्हि घृतादी -स्नेहव्यवहार इति चेत्-पृथिवीत्वावान्तरघृततैलवसामाननिष्ठजातेरिति घूमः । तेजो रूपस्पर्शवत् । तेजसो रूपं भास्वरमेवेत्याचार्याः। तन्न, अग्न्यादेररुण- कपिलरूपोपलम्भात् , बाधकाभावाच । स्पर्शोऽप्युषण एव । कथं तर्हि चान्द्रे महसि तदनुपलम्भः ? अभिभूतत्वात् । शैत्यप्रतीतिः कथमिति चेत् ? अभिभावके शीत]- स्पर्शस्य संयुक्तसमवायेन स्फटिके लौहित्यवत् प्रतीतेरिति । तेजः केपाश्चिन्मते गुरुत्ववदपि । वायुः स्पर्शवान् । स्पर्शान्तरव्याञ्जकस्पर्शो वायोः । स्नातस्य वातस्पर्शात् शीतप्रतीतेः । त्वगिन्द्रियस्पर्शात् स्पर्शप्रतीतेः।। त आकाशे न विद्यन्ते ॥॥ ते रूपादयः ।। सर्जितुमघूच्छिष्टानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम् ॥६॥ सर्जितुमधूच्छिष्टानामित्युपलक्षणम् । तैलादिद्रवत्वस्यापि । तेजासंयोग- जन्यत्वात् । अग्निसंयोगग्रहणमप्युद्भूतोष्णस्पर्शतेजस उपलक्षणम् । एवं तु [सूर्य]- तेजःसंयोगादपि घृतादिद्रवत्वोपपत्तेः । पुसौसलोहरजतसुवर्णादीनां च तैजसानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्भिः सामान्यम् ॥७॥ अग्निसंयोगादिति वर्तमाने पुनस्तग्रहणं नियमार्थम् । तेन सुवर्णादीनामग्नि- संयोगादेव द्रवत्वम् । घृतादीनां तु खरतरतपनालोकादिसंयोगादपि । सुवर्णादय- स्तैलसाः भास्वररूपत्वात् । आलोकवत् । नासिद्धः, अपसारितमलसुवर्णकृपाणा- दीनामन्धकारेऽपि भास्वररूपोपलब्धेः । सुवर्णादि पार्थिवम् , नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणत्वात् घृतवदिति चेत्न, भास्वररूपवत्त्वाभावेन सोपाधित्वात् ।

·वैशेषिकदर्शने नन्वेवमिन्द्रनीलादीनां भास्वररूपवत्प्रभारम्भकाणां तैजसत्वं प्राप्तम् । बाढम् । कथं तीन्द्रनीलपद्मरागादीनां पार्थिवविशेषेषु भाष्यकारादिभिर्गणनमिति चेत्-- नीलिमगुरुत्वाद्यधिकरणेन्द्रनीलादीनां पार्थिवत्वादित्यवेहि ॥ विषाणी कमान प्रान्तेवालधि: सास्नावानिति गौत्वे दृष्टं लिङ्गम् ॥८॥ वायो सामान्यतोदृष्टं प्रमापयितुमिच्छता तत्प्रामाण्यसिद्धयर्थ दृष्टं सूत्रकृतो.. च्यते । विष[]णमस्यास्तीति विषाणी। विषाणशब्देन विपाणविशेषो विवक्षितः। विषाणमात्रस्य महिध्यादिगतत्वेन गोत्वव्यभिचारात् । वालधिः पुच्छम् । प्रान्ते. वालधिरित्यलुक्समासः। इतिशब्देन नखरविशेषादेः परिग्रहः । सर्वे चैते भाव-- प्रधाना निर्देशाः । तेनायं गौर्विषाणविशेषवत्त्वात् ककुद्भत्वादित्यादि ।। वायोः स्पर्शश्च ॥६॥ न चान्येषां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः ॥१०॥ स्पर्शश्चेति चकारोऽनुक्तगुणत्वबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वत्वगिन्द्रयप्राह्यत्वसमुच्चयार्थः ।। तथा हि प्रतिपन्नस्पर्शः कचिदानितः सर्शत्वात् , गुणत्वात् , त्यगिन्द्रियमाझत्वात् , पहिरिन्द्रियग्राह्यत्वात् , घटस्पर्शवदिति ।। अद्रव्यवत्वाद् द्रव्यम् ॥११॥ द्रव्यशब्देन कार्यद्रव्यमभिमतम् , प्रकृतत्वात् । न कार्यद्रव्यमद्रव्यम्, [द्रव्य] सदृशम् कार्यगुणकर्मादि । अब्राह्मणवन्नयः पर्युदासवृत्तित्वात् । तदस्मिन्नस्तीत्य- द्रव्यवान् । कार्यालय इत्यर्थः । वायुद्देव्यम् । कार्यानयत्वात् घट्यत् ।। अद्व्यत्वेनानित्यत्वमुक्तम् ॥१२॥ आश्रयद्रव्यरहितत्यमद्रव्यत्यम् । गद्गानदी[य यरिस्थरमाश्रयद्रव्यं] तत्र नास्तीति । नापि नित्यत्वम् । अयं वायुर्न नित्यद्रव्यम् । आश्रितत्वात् घटवत् । उत्तमिति भगवतोलकवेपधारिणा महादेवेनेत्यर्थः ।। वायोपुसंमूर्च्छनं नानात्वलिङ्गम् ।।१३।।

·द्वितीयाध्याये प्रथमाह्निकम् . एकस्य वायोर्वाय्वन्तरेण संयोगी वायुनानात्वं साधयति । अयं वायुयु- तदितरत्वरहितसंयोगवान संयोगित्वात् , घटवत् । भाष्यकारास्तु संमाने वायौ भिन्नदिविक्रययोर्वाय्योः संमूर्छनमित्यामनन्नि । नोस्ति वायुत्वमिति पूर्वपक्षं सूत्रद्वयेन रचयति- वायुरिति सति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते ॥१४॥ सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः ॥१५॥ सत्यपीन्द्रियार्थसन्निकर्षे वायुरिति साक्षात्कारानुदयात् नापि दृष्टं लिङ्गम् । अतएव नापि सामान्यतोदृष्टमिति सूत्रद्वयार्थः ।। श्रथ सिद्धान्तसूत्रम्- तस्मादागमिकम् ॥१६॥ श्रागमप्रसिद्धमेय वायुत्वम् । स्पर्शविशेषमात्रनिष्टं वायुत्वमस्तीति कणादादि- वचनस्यैवागमत्वात् । न च तत्र मूलाभावः । ईश्वरप्रसादासादितकरणादसाक्षात्कारस्य मूलत्वात् । ईश्वरवाक्यस्य वा तत्र मूलत्वात् । तस्य नित्यत्वेन मूलान्तरानपेक्षणात् ॥ संज्ञाकर्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् ॥१७॥ 1 . संज्ञा कर्म विपयोऽस्येति संज्ञाकर्म, इयमस्य संज्ञेति ज्ञानम् । तदस्मद्विलक्षणानां पुरुषाणां गमकम् । इदमस्य वाचकमिति ज्ञानं वृद्धव्यवहारात् शृङ्गमाहिकया संकेताद् वा । श्राधः सृष्टयादौ न संभवति, वृद्धान्तराणामभावात् । ततः संकेतादेव निश्चीयते । न च सर्वथाऽव्युत्पन्नानामियमस्य संज्ञेति बोधोत्पत्तेः । वाय्यप्रत्यक्षेऽपि सफेतग्रहणोपपत्तमन्वादीनां किमतीन्द्रियार्थदशित्वेनेति शङ्कायां सूत्रम- प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् संज्ञाकर्मणः ॥१८॥:

·वैशेषिकदर्शने अस्येयं संज्ञेश्वरस्याभिप्रेतेत्ति ज्ञानं संज्ञाकर्म । तच्च नास्मदादीनां योगजधर्म- निरपेक्षेन्द्रियवेद्यत्यासंभवात् । नापि लिङ्गजन्यम् । सृष्टयादी मन्यादिभिः परमेश्वराभि- प्रायव्याप्तलिङ्गानवगमात् । तस्मान्महादेवप्रसादासादितयोगजधर्मसंधीचीनमनसा वाय्वादयो वाय्वादिपोद्धव्या इतीश्वराभिमतमिति मन्वादिभिनिश्चीयत इति मन्यादीनां सर्वज्ञत्वसिद्धिः । अतएवास्मद्विशिष्टानामिति बहुवचनम् ।। इदानीमाकाशे सामान्यतोदृष्टं व्युत्पादयितुं परमतं तावदाह- निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिङ्गम् ॥१९॥ यदि द्वारदेशे गगनं न स्यात् कुड्यादिदेश इव द्वारदेशेऽपि देवदत्तादेनिष्क्रमणं प्रवेशन च न स्यात् । अस्ति च तत् । तस्मादाकाशमनुमीयते इति ।। तद्पयति- तदलिङ्गमेकद्रव्यत्वात् कर्मणः ॥२०॥ न तावदेवदत्तनिष्कमणप्रवेशने गगनं समवायितयानुमापयतः। विमतं समवायिकारणजन्यम् । भावकार्यत्वादित्यस्य देवदत्तेन सिद्धसाधनत्वात् । तदतिरिक्त समवायिजन्यत्वसाधने बाधात् । बाधनेऽपि विमतं एकद्रव्याश्रितं कर्मत्वात् सम्मत. वदित्यनुमानाच ।। असमवायितया तर्हि गगनमनुमापयत इत्यत आह- कारणान्तरानुक्लूप्तिवैधाच ॥२१॥ कारणान्तरस्य प्रस्तावादसमवायिकारणस्यानुक्लूप्तिवैधादनुमिति वैधय॑म् । चिमतं गुणासमवायिकारणकं कर्मत्वात् संमतवदित्यनुमानात् । गगनस्यासमवायि- तया नानुमानम् ॥ अस्तु तर्हि निमिचतया गगनानुमानम् । अत वाह- संयोगादभावः कर्मणः ॥२सा ·द्वितीयाध्याये प्रथमादिकम् २३ . मूर्तकुड्यादिसंयोगादभावोऽनुत्पत्तिः कर्मणः । तस्मान्मूर्तद्रव्यसंयोगस्य फर्म- प्रतिबन्धकत्वं तदभावस्य कर्मकारणत्वमिति तात्सर्यम् ॥ गगनगोचरं सामान्यतोदृष्टं व्युत्पादयितुमुपक्रमते- शब्दः स्पर्शवत्तामगुण इति ॥२३॥ तत्र शब्दशब्दो लिङ्गमित्यनेनान्वीयते शब्दश्च गुणत्वादिलिगाश्रयत्वालिगम् । शब्दः कचिदाश्रितः गुणत्वात् कार्यत्वाच रूपवत् घटवत् । गुणत्वकार्यत्वे वक्ष्येते ॥ कारणगुणपूर्वक कार्यगुणो दृष्टः ॥२४॥ कार्ये शङ्खादी जायमाना रूपादयो विशेषगुणाः तदवयवगुणरारभ्यन्ते । नैवं शङ्कादिशब्दः । कार्यान्तराप्रादुर्भावात् ॥२५॥ कार्यान्तरे रूपादौ शब्दस्यानुत्पत्तः, शङ्खादाबपि शब्दो न जायत इत्यर्थः । शङ्खादयो न शब्दवन्तः कार्यत्वाद् घटवत् ॥ शब्दः स्पर्शवतामगुणः ॥२६॥ स्पर्शवन्तो न शब्दवन्तः स्पर्शवत्त्वात् घटवत् । यद् वा शब्दो न स्पर्शवद्गण इति प्रतिज्ञा। तत्र तर्कहेतुप्रदर्शनार्थ सूत्रद्वयम- परन समवायात् ॥२७॥ . प्रत्यक्षत्वाच ॥२८॥ प्रत्यक्षत्वं श्रोत्रप्राह्यत्वम्', अन्यथा रूपादौ व्यभिचारात् । शब्दो न स्पर्श- वद्गुणः श्रोत्रग्राह्यत्वात् शब्दत्ववत् । अत्र तर्कः परत्र समवायादिति । परनेति कर्णशप्कुलीदूरस्थे शङ्खादी समवायादित्यर्थः । परत्र समवायादित्यत्र श्रोत्रग्राह्यत्वा- भावप्रसङ्गादिति शेपः। स्पर्शवद्गुणत्वे शब्दस्य कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नाकाशेन सम- वायो न स्यात् , तस्य शतादिसमवेतत्वात् । नापि संयुक्तसमवायः, व्यवहित-

·वैशेषिकदर्शने
शङ्खादिना वर्णशष्कुल्याः संयोगायोगात् । न च संबन्धान्तरमस्ति । न चासंबद्धग्य
ग्रहणं संभवति । तस्माद् यद्ययं श्रोत्रेण न संबद्धस्तर्हि तेन न गृह्यतेति वर्कः।
प्रत्यक्षत्वाच॥
न [दिक]कालात्मगुणो न मनसो गुणः ॥२६॥
,
शब्दो न दिक्कालात्ममनोगुणः, श्रोत्रग्राह्यत्वात् शब्दत्ववत् । आत्मा न शब्द-
वान् अस्मत्प्रत्यक्षत्वात् , रूपवत् । पृथिव्युदकतेजोवायुदिक्कालमनांसि न शब्दवन्ति
अनौत्रत्वात् शङ्खवत् । नायमसिद्धः । न श्रोत्रं कार्यत्वात् घटवत् । नित्यपृथिव्यादयो
न श्नोत्रम् , स्पर्शवत्त्वाद्, घटवत् । दिक्कालमनांसि न श्रोत्रम् विशेषगुणरहितत्वात्।
रूपवत् । श्रात्मा न श्रौत्रम् , अस्मन्मानसप्रत्यक्षत्वात् सुखवदिति तत्सिद्धेः। अयं
शब्दसाक्षात्कार इन्द्रियजन्यः, कार्यसाक्षात्कारत्वात् रूपसाक्षात्कारवत् इति श्रोत्र-
सिद्धिः । शब्दसाक्षात्कारजनकेन्द्रियस्य श्रोत्रत्वात् । शब्दः कचिदाश्रितो गुणत्वात्
रूपवदित्याकाशसिद्धिः॥
तदिदमुक्तम्-
शब्दो लिङ्गमाकाशस्य इति ॥३०॥
.
आकाशस्य प्रत्यक्षत्वात् किमनुमानव्युत्पादनेनेति चेत्न, मानाभावात् ।
आकाशं प्रत्यक्षम् , अस्मत्प्रत्यक्षगुणवत्त्वात् , घटवदिति चेत्न, सिद्धसाधनात् ।
योगीश्वरप्रत्यक्ष व्यतिरिक्तास्मत्प्रत्यक्षत्वं साध्यमिति चेत्न, मीमांसकस्य
व्यावाभावेनास्मद्विशेषण्वैयर्यात् , मट्टानां हेत्वसिद्धेश्च ॥
द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते.॥३१॥
आकाशं द्रव्यं गुणवत्त्वात् , घटवत् । आकाशं नित्यमनाभितत्वात्, आत्म.
वदिति । यथा धर्मिप्राहकप्रमाणाद् वायुपरमाणुनां नित्यत्वं तथा आकाशस्थापि ।
एषमन्येषामपि दिक्कालादीनां द्रव्यत्वनित्यत्वे द्रष्टव्ये इति ।
तत्त्वं मादेन ॥३२॥

·२५ द्वितीयाध्याये प्रथमाहिकम् तस्य भावस्तत्त्वम् । ततो भेदाभावः। भावेनेति सत्तयेत्यर्थः। व्याख्यात- मित्यनुपगः। अनेन सूत्रेणाकाशस्यैकत्वं प्रतिपादयता अर्थानित्यत्वं सर्वगतत्वं च प्रतिपादितम् ॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥ BRICS .

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम्
पुष्पवस्त्रयोः सति सत्रिक गन्धान्तराप्रादुर्भावो वस्त्रे
गन्धामावलिङ्गम् ॥१॥
पुष्पपत्रसन्निकर्पाद् बस्ने पुष्पगन्धविलक्षणं गन्धान्तरमुत्पद्यते, पुष्पगन्ध-
सजातीयं वा । नाद्यः, तस्यानुपलम्भात् । न द्वितीयः, पुष्पगन्धव्यतिरिक्तस्य तत्सजा-
तीयस्यानुपलम्भात् । पुष्पगन्धस्यैव पुष्पादिसंयुक्तवस्त्रविशेषणतया अवमासात् ।
पुष्पगन्ध एवायमित्यनुभवात् । अयं पुष्पादिगन्धः एवं जातीयत्वात् संप्रतिपन्नवत् ।
वयं नैवविधगन्धवत् यत्रत्वात् वस्त्रान्तरवत् । न चापनीतेष्वपि पुष्पादिपु वने
तथाविधगन्धोपलम्भात् नायं पुष्पादिगन्ध इति वाच्यम् , पुष्पाद्यपनयेऽपि
तदवयवानपनयात् । तदेवं निर्गन्धत्वं वस्त्रादीनामिति स्थितम् ।।
एतेनाप्सूष्णता व्याख्याता ॥२॥
यथा न पुष्पसंयोगाद् वा गन्धादयः, तथा न वहिसंयोगादुदके उष्णस्पर्शः,
किनु वह्निगत एवोष्णस्पर्शस्तत्संयुक्त जलादाववभासत इति ।।
व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः ॥३॥
व्यवस्थितः विविधप्रकारेणावस्थितः । कचिदुद्भूतः, [यथा पुष्पादो क्वचिद-
नुद्भवः, यथा घ्राणे । कचिदभिभूतः, यथा हिङ्गसंबन्धेन व्यञ्जन इति ।
तेजासूष्णता ॥४॥
व्यवस्थितेति शेषः। कचिदुद्भूता, यया वढेः । क्वचिदनुभृता, यथा चक्षुषः ।
क्वचिदभिभूता यथा सुवर्णे ॥
अप्सु शीतता ॥शा
अपरस्मिन् परं युगपदयुगचिरं विप्रमिति काललिङ्गानि ॥६॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयादिकम् २७ . - अपरस्मिन् परमित्यत्र परस्मिन्नपरमिति पूरणीयम् । भावप्रधानो निर्देशः । सेन परत्वापरत्वयोगपद्यायोगपचिरत्वक्षिप्रवानि काललिगानीत्यर्थः । यथा परत्वा- परत्वे गुणौ प्रत्यक्षी, तथा योगपद्यादयोऽपि गुणाः प्रत्यक्षाः । न तावद् योगपद्यादयो द्रव्यारिण, नवातिरिक्तत्वात् । नापि कर्माणि, प्रत्यक्षेणैव तेषां कर्मत्वनिषेधात् । संयोगविभागाजनम्त्वाच । न सामान्यविशेषसमवायाः, कार्यत्वात् । नाभावः परत्वादिवद् भावत्वानुभवात् । योगपद्यमेककालता, अयोगपद्यं भिन्नकालता इत्यादि कालविशेपा एव योगपद्यायोगपद्यादय इति चेत् न, कालस्यैक्यात् , तेषां चानेक्त्वात् । ननु कालशब्देन कालोपाधयः सूर्यगत्यादय उन्यन्ते । श्रतो योगपद्यमेक- कालतेत्येकसूर्यगत्यवच्छिन्नता, भिन्नसूर्यगत्यवच्छिन्नत्यमयोगपद्यमित्यादीति चेत्-न, सूर्यगतीनां सूर्यनिष्ठत्वात् योगपद्यादीनां देवदत्तनिष्टत्वात् , तस्माद् योगपद्यादयो गुणाः, एतेपामपरत्वेऽन्तर्मावः । एतैः कालोऽनुमीयते ॥ योकः कालः, क्थं तर्हि युगपत्कालोऽयुगपत्कालः क्षिप्रकाल इति ? तबाह- कार्यविशेपेण नानात्वम् ॥७॥ योगपधादिकार्यभेदजनकतया काले नानात्वव्यवहार इत्यर्थः। अपरस्मिन् परं युगपदयुगपश्चिई क्षिप्रमिति ।। नित्येप्यभावादनित्येषु भावात् ॥८॥ अर्थान्तरं हि नित्यं गगनादि । अनित्य घटादि । न च तस्मिन् विपये परत्वादिप्रत्ययो जायते ।। कारणे कालाख्येति ॥ देवदत्तव्यतिरिक्तदेवदत्तयज्ञदत्तयोगपद्याद्यसमवायिकार पसंयोगसमवायिकारणे कालसंज्ञा । मूर्तान्यत्वे सति योगपद्याद्यसमवायिकारणाश्रयः काल इति ।। इत इदमिति यतस्तद् दिशां लिङ्गम् ।।१०।। अस्मादिदं परम् , अपरम् , पूर्वेण, दक्षिणेनाधस्तादूर्घमित्यादिप्रत्यया यतो विशेषणात् परवापरत्वपूर्वस्वदक्षिणत्यादेश्वद् दिशां लिङ्गम् । यथा परत्यापरत्वे

·२८
वैशेषिकदर्शने
-
गुणौ प्रत्यक्षी तथा पूर्ववक्षिणत्वादयोऽपि, तुल्ययोगक्षेमत्वात् । न च पूर्वादि-
प्रत्ययेपु मेरुं प्रदक्षिणयतः सूर्यस्य प्रथमचरमादिसंयोगा एव विशेषणमिति युक्तम् ।
मेरुसूर्यो प्रथमसंयोगाश्रयतया दिशमनुमापयतः॥
विमते घटपरत्वापरत्वे अन्यघटविभुद्रव्यसंयोगासमवायिकारणकेघ टपरत्वापर-
त्वात् संप्रतिपन्नवत् । प्रतिप्रत्ययं पूर्वादयो भिद्यन्ते नवेति सन्देहं निराचष्टे-
तत्व[] भावात् ॥११॥
यथा प्रतिप्रत्ययं सत्ता न भिद्यते तथा पूर्वादयोऽपीत्यर्थः ।।
कार्यविशेपेण नानात्वम् ॥१२॥
कार्य प्रत्ययो व्यवहारश्च तयोविशेषेण वैलक्षण्येन नानात्वं भेदो दिशामिति
शेषः।
ननु यया दिशोदयकाले सूर्यः संयुज्यते सा प्राची पूर्वा दिक् , प्रागश्चतीवि
व्याख्यानात् । यया मध्याह्नेऽवाची दक्षिणा । यया अस्तमये सा प्रतीची पश्चिमा ।
यया रात्री सोदीची । अश्चतीति गत्या तत्कार्यसंयोगलाभात् । न चोदयकालीनदिक
सूर्यसंयोगाभावान्मध्यावादौ प्राच्या व्यवहारानुपपत्तिः। तस्याप्युपलक्षणत्वेन तद्-
व्यवहारसंभवात् । अन्यथातीतैः कुरुभिः कुरुक्षेत्रमितीदानीन्तनव्यवहाराभाव.
प्रसगात् ।।
तदिदमुक्तम्-
भूतपूर्वात् ॥१३॥
भूतो वर्तमानः । तस्मात्पूर्वोऽतीतः । तस्मात् प्राचीन्यवहार इत्युपलक्षणात्
प्राचीव्यवहारोपपत्तेः।।
तदिदमुकम्-
भविष्यतः ॥१४॥
तदेतद् दूपयति-
मादित्यसंयोगाद् भूतपूर्वाद् मरिष्यतो भूताच ॥१५॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाहिकम् न प्राचीप्रत्ययव्यवहाराविति शेषः । अस्ति तायदयमस्मात् पूर्वेणेत्यादि- विशिष्ट घटादिप्रत्ययः । न चायमानुमानिकः, लिङ्गाभावात् । नापि स्मृतिः, अननु- भवात् । तस्मादिन्द्रियजः। न चात्र दिङ्मानं विषयः । अयमस्मात् पूर्वण, श्रयमस्माद् दक्षिणेनेत्यादेरविशेषप्रसङ्गात् । न चात्र सूर्यदिक्संयोगविशेपो विषयः मेघादिव्यवहितसूर्यसंयोगाप्रतीतायपि अयमस्मात् पूर्वेणेति चाक्षुषप्रतिभासात् ॥ . एतेन दिगन्तराणि व्याख्यातानि ॥१६॥ पूर्वदक्षिण-दक्षिणपश्चिम-पश्चिमोत्तरोत्तरपूर्वोधिोलतणानि दिगन्तरारिण दिगविशेपाः व्याख्याताः ।। सन्देहः साधारणधर्मदर्शनात् , साधारणधर्मिदर्शनात् , विप्रतिपत्तेरुपलब्धेर- नुपलब्धेरसाधारणधर्मदर्शनाच । नत्र प्रथमं तायदाह- सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेपस्मृतेश्च संशयः ॥१७॥ सामान्यप्रत्यक्षात् स्थाणुपुरुषसाधारणोयत्वादिधर्मदर्शनात् । विशेषाप्रत्यक्षात् स्थाणुपुरुपव्यावतकशिरःपाण्यादिवककोटराद्यनुपलम्भात् । विशेपस्मृतेः स्थिाणुपुरुप- स्मरणात् संशयः । जायत इति शेषः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः साधारणधर्मानुमिति- विशेपानुमित्यादोन समुचिनोति । विशेषौ च विशेपाश्च विशेपाः। तेषां स्मृतेः संदेहो जायते । विशेषयोः स्मृतेर्यथा-स्थाणुर्वा पुरुपो वेति । विशेपाणां स्मृतेयथा-शब्दो 'द्रव्यं गुणः कर्म वेति ॥ दृष्टमदृष्टं च ॥१८॥ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षविपयत्वेन साधारणधर्मदर्शनसंदेहस्य द्वैविध्यमित्यर्थः ।। साधारणधर्मिदर्शनात् संदेहमाह- यथादृष्टमयथादृष्टम् ॥१९॥ +- यथादृष्टम् येन विशेषणेन विशिष्टं दृष्टम् । अयथादृष्टम् अन्यविशेषणविशिष्टं दृष्टम् । संदेहं प्रसूत इति शेषः । यथा कदाचिद्देवदत्तं जटिलमुपलभ्य कदाचिच्च तं ·३० वैशेपिकदर्शने मुण्डमुपलभ्य इदानी प्रावृतशिरसं देवदत्तमुपलभमानस्य अयं जटिलो मुण्डो वेतिः संदेहः स्यात् । उभयथादृष्टत्वाच ॥२०॥ विप्रतिपत्तिमूलसंशयोऽयमनुमानद्वयेन वचनद्वयेन वा परस्परविरुद्धधर्मवत्तया जायते । यथा शब्दो नित्यः, शब्दोऽनित्यः ।। उपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां संदेहमाह- विद्योपलब्धिरविद्यानुपलब्धिः ॥२१॥ प्राभ्यां संशयो जायते । यथा दूराद् देशविशेपे जलमुपलभ्य प्रवृत्तस्य जललामात् , अयं प्रदेशी जलवानिति निणयः । इदानी देशविशेषे जलोपलब्धः [परत्र] संदेहः, किमयं जलवान् नवेति । अनुपलब्धेर्यथा-दूरानुपलब्धोदकेऽपि ' कचिदुदकाभावः क्वचित तद्भाव इति दृष्टम् । इदानी दूरात् तटाकादावुदकानुपलब्धेः सन्देहः किमयमुदकवान् न वेति ।। असाधारणधर्मात् सन्देहं दर्शयितुमसाधारणधर्ममुपलक्षणमा- श्रोत्रग्रहणो योऽर्थः स शब्दः ॥२२॥ श्रोत्रं ग्रहणं ग्राहकं यस्य स श्रोत्रग्रहणः। अर्थः अर्थत्वसामान्यवान् । श्रोत्र- ग्राह्यं, 'शब्दलक्षणमसाधारणो धर्मः शन्दे संदेहं जनयति-किमयं द्रव्यं गुणः कर्म वेति ।। एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम् ॥२३॥ एकद्रव्येति सामान्यवत्त्वसूचनार्थम् । सूत्रपदानि फरयचित् सूचकानि भवन्तीति न्यायात् । शब्दो न द्रव्यम् । सामान्यवत्त्वे सति एकाभितत्वात् , रूपयत् ।। अचानुपत्नाच प्रत्यक्षस्य शब्दो न फर्म ॥२४॥ प्रत्यक्षत्वे तस्याचानुपत्वात् रसवत्। चकारोऽनुक्तसामान्यवत्त्वसमुच्चयार्थः । शब्दो गुणः सामान्यवत्त्वे सति, अचानपत्वे सति बाहोन्द्रियग्राह्यत्वात् , रसवत् ।।

·द्वितीयाध्याये द्वितीयादिकम् ३१ शब्दो नित्योऽनित्यो वेति संदेहं निराकरोति-- गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् ॥२५॥ तस्मान्छब्दोऽनित्य इति सूत्रार्थः । अन्ये तु यदि गुणसाधर्म्याच्छब्दो गुणस्तहि कर्मसाधर्म्यादाशुतरविनाशित्वात् फर्म [शब्दः स्यादिति शङ्कायां साधर्म्यसमाजातिरियमिति प्रतिपादनार्थमिदं सूत्र 'व्याचक्षते । शब्दानित्यत्यवादिना शब्दनित्यत्वसाधनं दूपणीयम् । शब्दानित्यत्वसाधनं च समर्थनीयम् । परपक्षसाधननिराकरणपूर्वकस्वपक्षसाधनसमर्थनावधित्वाद् वादस्य । अन्यथा तत्त्वनिर्णयासिद्धः।। तत्राचार्यः परपक्षसाधनं निराचष्टे- सतो लिङ्गाभावात् ॥२६॥ न च्चारणप्रयत्नानन्तरमुपलब्धस्य :गका[ग] देरुपलब्धेः प्रागूध्वं च सत्त्वे प्रमाणमस्ति । नित्यत्वं हि सदा सत्त्वम् , अविनाशित्वं वा । न चैतदुभयं गकारादौ 'प्रत्यक्षम् । नाप्यानुमानिकम् , तदनिरूपणात् ॥ नित्यत्वे वाधकमाह- नित्यवैधात् ॥२७॥ अस्ति हि शब्दे नित्यवैधर्म्यम् , सामान्यवत्त्वे सति अस्मद्वाह्यप्रत्यक्षत्वादिति । श्राकाशमचानुपम् , अरूपिद्रव्यत्वात् , सर्वगतत्वात् , सर्वदा स्पर्शवद्व्यत्वात् । 'आत्मवत् ।। कारणवतो विकारात् ॥२८॥ उत्कृष्टापकृष्टप्रयत्नादिकारणवतो विकारादुत्कर्षनिकर्यादेः। तथा हि- केचिच्छब्दाः कुतश्चिदुत्कृष्यन्ते, केचित् कुतश्चिदपकृष्यन्ते। सुखादिवत् । न खलु नित्यमुत्कर्षनिकवत् कार्यत्वात् । कार्यत्वं प्रागभावप्रतियोगित्वमुत्पत्तिमत्त्वं वा।

·वैशेषिकदर्शने तस्माच्छब्दोऽनित्य इति। शब्दः कार्यः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मबाह्यप्रत्यक्षत्वात् , उत्कर्षनिकर्पवत्त्वाच ॥ नित्यत्वसाधनस्य प्रतिकूलतर्कपराहतिमाह- दोपात् ।।२६।। सर्वदोपलब्धिप्रसङ्गदोपात् । यदि शब्दो नित्यः स्यात सदोपलभ्येत । योग्यत्वाता संयोगाद् विभागाच्छब्दाच शब्दनिष्पतिः ॥३०॥ आद्यगकारादीनां प्रयत्नवाल्वोष्टपुटसंयोगविभागजन्यत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् । श्रयमाणशब्दस्य शब्दजन्यत्वस्य साधितत्वात् ।। लिङ्गाचानित्यः ॥३१॥ न केवलं प्रत्यक्षात् , लिङ्गाचानित्यः । शब्द इति शेषः । योग्यानुपलब्धिसहितं प्रत्यक्षं गकारस्योपलब्ध्यनन्तरक्षणे ध्वंससाधकम् । अन्यथा घटादेरपि तन्न साधयेत् ।। मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते- द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावात् ||३२॥ तुशब्दः परं व्यावर्तयति । द्वयोरुत्तममध्यमवृद्धयोः द्वे प्रवृत्ती । तयोरनुपपत्तेः । शब्दस्यास्थायित्व इति शेषः। अस्ति तावदुत्तमवृद्धस्य 'मध्यमवृद्धं प्रति शब्दप्रयोगः शब्दोचारणप्रवृत्तिः। सा च शब्दस्य स्थायित्वमन्तरेणानुपपन्ना । बाल्ये वृद्धव्यव- हारावगतसामर्थ्यात् गोशब्दादिदानीमुच्चार्यमाणगौशब्दस्यान्यत्वे योधकत्वानुपपत्ती मध्यमवृद्धप्रतिपत्तिहेतुत्वासम्मवात् । अगृहीतसङ्केताद् गोशब्दात् प्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । तथा मध्यमवृद्धस्योत्तमवृद्धोचारितगोशब्दश्रवणानन्तरं गवानयने प्रवृत्तिरस्ति । सापि ग्रहीतसङ्केतगोशब्दादुस्तमपद्धप्रयुक्तगोशब्दभेदेऽनुपपद्यमाना ग्योरेकत्वं स्थापयति ।। संख्यामावात् ॥३३॥ संख्यां भाषयतीति संख्याभावः संख्याप्रतिपादक इत्यर्थः । छान्दसमुदाहरणम् ॥

·द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्निकम् ३३ । संप्रतिपत्तिभावाच ॥३४॥ संप्रतिपत्तिः प्रत्यभिक्षा । स एवायं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञयापि वर्णात्मक- शब्दस्थायित्वसिद्धिरित्यर्थः । भावग्रहणं प्रकरणसमाप्तिसूचनार्थम् ॥ अथ सिद्धान्तसूत्रमः-- सन्दिग्धाः सति बहुत्वे ॥३५॥ उपपन्नत्वादिति शेपः । द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावादयो हेतवः शब्दस्थायित्व- साधकतयोक्ताः । स्थायित्वसाधकत्ववाधकत्वाभ्यां सन्दिग्धाः न स्थायित्वसाधक- तयोद्भावनीयाः। प्रवृत्तिद्वयस्य गोशब्दस्थायित्व इव गोशब्दाशुतरविनाशित्वेऽप्युप- पत्तेः । स्थिरे गवादी गोशब्दस्य सङ्केतमहणमिवास्थिरेऽपि ज्वालादो ज्वालाशब्द- प्रतिपाद्यम् । यथा स्थिरगोशब्दस्य गवि सङ्केतग्रहणं, तथा गोशब्दजातीयकः गोः प्रतिपादकः ।। संख्याभावः सामान्यतः ॥३६॥ इदमपि छान्दसोदाहरणम् ।। संप्रतिपत्तिमावाच ॥३७॥ सामान्ययत इत्यनुवर्तते । प्रत्यभिज्ञापि व्यक्त्यैक्याद्, यथा स एवायं गकार इति, तथा जात्यैक्यादपि भवति यथा स एवायं देवदत्त इति, 'देवदत्तस्य' प्रतिदिन- मन्यत्वेऽपि देवदत्तसामान्यात् । तस्मात् प्रत्यभिज्ञा जात्यस्यादप्युपपद्यमाना न. व्यक्त्यैक्यं साधयति ॥ ॥ इति श्रीमदैशेषिके दर्शने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् द्वितीयाध्यायश्च ॥

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् आत्मसिद्धियर्थ सूत्रम्- प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः ॥१॥ इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिति धर्मिणि क्वचिदानितत्यं साध्यम् , कार्यत्वगुणत्वादयश्च हेतव इति तात्पर्यम् । प्रयोगस्तु-प्रतीतिः क्वचिदानिता, कार्यत्वात् , गुणत्वाञ्च रूपवदिति । शरीरतदवयवा न प्रतीतेराश्रयाः गन्धवत्त्वाश्रयत्वात् , रूपवत्त्वात् । स्पर्शवत्त्वात् , , घटवत् । नेन्द्रियाणि प्रतीतेराश्रयः, करणत्वात् कुठारवत् । प्राणो न प्रतीतेराश्रयः वायुत्वात् बाह्यवायुवत् ।। इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थभ्यः ॥२॥ जायत इवि शेषः । यथा तन्तुभ्यः पटो जायत इत्यनुभवः सिद्धः, तथेन्द्रियार्थ- प्रसिद्धिरपि इन्द्रियार्थेभ्यो जायत इत्यनुभवः सिद्धः । कथं प्रसिद्धराश्रयस्य शरीरादिभ्यो भेदसिद्धिरित्यत्रापि इदमेवोत्तरम् ।। इन्द्रियार्थप्रसिद्धेरिन्द्रियार्थेम्योर्थान्तरस्य हेतुः ॥३॥ प्रसिद्धधाश्रयस्येति शेपः॥ ननु प्रसिद्धिर्भूताभिता कार्यत्वाद् गुणत्वाच घटवदित्याशङ्कयाह- सोनपदेशः ॥४॥ व्यभिचारादिवि शेपः॥ अपि च भूतगुणोऽपि प्रसिद्धिर्भवन्ती परमाणुगुणः आकाशगुणो वा। प्रथमे दूषणमाह- कारखाज्ञानाद् ॥

·तृतीयाध्याये प्रथमाह्निकम्
लोष्टमूलकारणपरमाणुवत् शरीरादिमूलकारणपरमाणूनामपि ज्ञानरहितत्व-
साधनात् । शरीरादिमूलकारणपरमाणवो न ज्ञानवन्तः परमाणुल्यात लोटमूलकारण-
परमाणुवदिति ॥
द्वितीये दूपणमाह-
कार्याज्ञानात् ॥६॥
शरीरादिपरमाणुकार्य न ज्ञानवत् , कार्यत्वात् लोष्टवत् ।
तृतीये दूपणमाह -
अज्ञानाच ॥७॥
भूतस्येति शेपः । श्राकाशं न ज्ञानवत् , भूतत्वात् घटवत् ॥
ननु प्रसिद्धिः किमात्मनोऽनन्या, अन्या वा ? आये नात्मनो लिङ्गमित्याह-
अन्य एव हेतुरित्यनपदेशः ॥८॥
लोकेऽन्यदेव लिङ्गं लिनिनो दृष्टम् , यथा धूमोऽग्नेः । अन्यथा लिङ्गग्रहण एव
लिगिनो निर्णयादनुमानवैययं स्यात् ॥
द्वितीये दूपणमाह-
अर्थान्तरमर्थान्तरस्यानपदेशः ॥९॥
नान्यदन्यस्य लिङ्गमिति सम्भवति, स्तम्भस्यापि कुम्भलिङ्गसापत्तः।
तस्मान्न प्रसिद्धिरात्मनो लिङ्गमिति ।।
समाधत्ते-
संयोगि समवाय्येकार्थसमवायि विरोधि ॥१०॥
कार्य कार्यान्तरस्य ॥११॥
कारणं कारणान्तरस्य ॥१२॥
विरोध्यभृतं भूतस्य ॥१३॥

·वैशेषिकदर्शने . भूवमभूतस्प ॥१४॥ भूतं भूतस्य ॥१॥ । अभूतमभृतस्य ॥१६॥ , अपदेश इति शेपः । संयोगि यथा- धूमोऽमेः । समकायि यथा- शब्द आकाशस्य । एकार्थसमवायि यथा-रसो रूपस्य । विरोधि यथा -विस्फूर्जितनकुलवत्त्वं सर्पवत्त्वस्य ।। कार्य कार्यान्तरस्य यथा चन्द्रोदयकार्य कुमुदविकासकार्यस्य ।। कारणं कारणान्तरस्य यथा शरीरकारणं चरणं शरीरकारणकरादेः ।। विरोध्यभूतं भूतस्य यथा- प्रतिबन्धकपवनसंयोगविरोधी वर्पकर्म अभूतमजातं [भूतस्य ] जातस्य पवनसंयोगस्य ।। [अभूतमभूतस्य यथा- अजातं वर्पकर्म अजातस्य मेघस्येति ॥ अत्र च संयोगित्वादिना व्याप्यत्वं लक्ष्यते, संयोगित्वेन लिङ्गत्वे बढेरपि धूमलिङ्गत्वप्रसङ्गात् । समवायित्वेन लिंङ्गत्वे गगनस्यापि शब्दलिङ्गत्वापत्तेः। प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य ॥१७॥ व्याप्तस्य पक्षधर्मतया प्रमितिः प्रसिद्धिः । तत्पूर्वकत्वात् तत्सहकृतत्वादपदेशस्य । तदभावे न ज्ञानजनकत्वमिति शेषः । तदिदमनुमानं द्विविधम्-स्वार्थ परार्थ च । [तत्र स्वार्थम्-] पश्चाक्यववाक्यनिरपेक्षमवगतव्याप्तिपक्षधर्मवाविशिष्टम् । परार्थम्- प्रतिक्षाहेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनान्यवयवाः । अवयवत्वं चैपां वाफ्यैकदेशत्वेनोप- चागत् । न च प्रविज्ञा निष्प्रयोजना । पर्वतो वह्निमानित्यस्य पर्वतो न वहिरहितो बाधादित्येवंपरत्वात् । न च हेतुवचनस्य निष्प्रयोजनत्वं, धूमवत्त्वसाधनत्व. ख्यापकत्वेन सप्रयोजनत्वात् । नापि दृष्टान्तवचनस्य निष्प्रयोजनत्वम् , व्यातिधोजन- कत्वेन सप्रयोजनत्वात् । सोगतवादिवागीश्वरादयस्तु यो :धूमवानसावनिमान् यथा महानसः धूमवांश्च पर्वतः इत्यवयवद्वयमेव प्रयोक्तव्यमित्याहुः । तद्युक्तम्-धर्मिसाध्य- साधनाद्यप्रतीतो ध्याप्तिपक्षधर्मत्वयोरखगन्तुमशक्यत्वात् ॥

·तृतीयाध्याये प्रथमाहिकम्
३७
.
लिगमभिधाय तदभासानभिधत्ते-
अमसिद्धोऽनपदेशः ॥१॥
असन् सन्दिग्धश्च ॥१९॥
असन्निति पक्षे स्वरूपतश्चेति । सन्दिग्धश्चेति । चकारात् पक्षे स्वरूपतश्च
विपर्यस्ता वेदितव्याः । तदेवं सूत्रद्वयेन सर्वेऽप्यसिद्धाः संगृहीताः।
अनुमानानन्तरं प्रत्यक्ष निरूपयति-
आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्पाद् यन्निष्पद्यते तदन्यत् ॥२०॥
श्रात्मा चेन्द्रियं च मनश्वार्थश्च सन्निकर्षश्च आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्पम् ।
तस्माद्यत् जायते तदन्यत् अनुमानाद् व्यतिरिक्तं साक्षात्कारत्वात् । तदन्यदित्यत्र
तत्साधनं प्रत्यक्षमिति शेषः। अत्र चात्मा समवायिकारणम्। इन्द्रियमनःसन्निकर्षेन्द्रिया-
र्थसन्निकर्षी याह्यार्थसाक्षात्कारे निमित्तकारणम् । इन्द्रियमनसी निमित्तकारणम् ।।
इन्द्रिय इत्युक्ते मन इति पृथग्रहणं मनसः सत्त्वं इन्द्रियत्वे च विप्रतिपत्ति-
निरासार्थम् । सन्निकर्षश्च संयोगसमवायादिरूपः ।
तद् द्विविधम्-सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति । विशिष्टविपयः साक्षात्कारः
सविकल्पकम् । तच [पश्च] विधम्-किंचिद् द्रव्यविशिष्टविषयम् , यथा दण्डी देवदत्त
इत्यादि । किंचिज् गुणविशिष्टविपयम् , यथा शुक्लो घट इत्यादि । किंचित् कर्मविशिष्ट-
विपयम् , यथा देवदत्तश्चलतोति । किंचित् सामान्यविशिष्टविषयम् , यथा गौरित्यादि ।
किंचिदभावविशिष्टविपयम् , यथा घटशून्यं भूतलमित्यादि ।
विशिष्टविषयत्वरहितः साक्षात्कारो निर्विकल्पकम् । 'यथा प्रथमं विशिष्ट-
साक्षात्कारजनकद्रव्यादिज्ञानम् । चत् पुनर्द्विविधम्-अभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं च ।
आद्यं यथा- घट इत्यादि । द्वितीयं यथा- स एवायं घट इत्यादिस्थायित्वग्राहकम् ।
पुनश्च द्विविधम्-सर्वविषयमसर्वविषयं च । आद्यमपि द्विविधम्- ऐश्वरं योगिज्ञानं
च । सर्वविषयं पुनररमदादीनाम् ॥
स्वात्मनिरूपणानन्तरं परात्मनिरूपणार्थ सूत्रम्--
प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिङ्गम् ॥२१॥

·वैशेषिकदर्शने प्रवृत्तिनिवृत्ती च शरीरगती क्रियाविशेषो, तदुत्पादकौ वा प्रयत्नविशेषौ । तो च क्रियात्वाधान्तरौ जातिविशेषौ प्रत्यनत्वावान्तरौ वा ? तत्र प्रथमपतेऽनुमानम्-पर शरीरप्रवृत्तिनिवृत्ती कार्यपुंप्रवृत्तिनिवृत्तिजन्ये प्रवृत्तित्वात् निवृत्तित्वाच, मच्छरीर- प्रवृत्तिनिवृत्तिवत् । द्वितीयेऽनुमानम्- विमते प्रवृत्तिनिवृत्ती कार्य'बुद्धिजन्ये प्रवृत्ति- निवृत्तित्वात् मच्छरीरप्रवृत्तिनिवृत्तिवत् । प्रत्यगात्मनि स्वस्मिन् । परन परात्मनि ।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने तृतीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् ।।

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् . उक्तमात्मनि साक्षात्कारजनकं मन इति । वक्ष्यति चात्मनि मनो लिङ्ग- मिति । तदुभयसमर्थनार्थमात्मप्रकरणमध्य एव मनः- प्रकरणमारभते- आत्मेन्द्रियार्थसनिक ज्ञानस्याभावो भावश्च मनसो लिङ्गम् ॥१॥ युगपदनेकज्ञानानुत्पत्तिरिति चेत्-न, युगपदनेकज्ञानासम्भवेऽपि युगपदनेक- 'विषयेकज्ञानसम्भवात् । तस्मान्नायं सूत्रार्थः । अयं तु स्यात्-आत्मबाहोन्द्रियार्थ- सन्निकर्षे सत्यपि ज्ञानस्य सुखसाक्षात्कारपटांदिस्मरणलिङ्गादिजन्यत्वाभावो भावश्च मनसो लिङ्गमिति । प्रयोगस्तु-अयं सुखसाक्षात्कार इन्द्रियज', साक्षात्कारत्वे सति कार्यत्वात् रूपसाक्षात्कारवत् । न च चतुरादिना सिद्धसाधनम् , अन्धादीनामपि -सुखसाक्षात्कारदर्शनात् । एतेन मनोवैभवं प्रत्युक्तम् । मनो न विभु मूर्तत्वात् घटवत् । नन्वयमसिद्धो हेतुः, सदा विशेषगुणरहितद्रव्यत्वात् निरवयवेन्द्रियत्वात् द्रव्यानारम्भकनित्यद्रव्यत्वात् ज्ञानासमवायिकारणाधारत्वात् सदास्पर्शरहिते- न्द्रियत्वात् नित्यगुणग्राहकेन्द्रियत्वात् अभूतत्वे सत्यरूपिद्रव्यस्वात् कालवत् , आकाशवत् , अात्मवदिति चेत् -न, धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात् मनसो मूर्तत्वेनैव सिद्धेः। असिद्धावाश्रयासिद्धः। मनः परमाणुः [अ]विभुत्वे सति नित्यद्रव्यत्वात् जलपरमाणुवत् ॥ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥२॥ यथा वायोर्धर्मिग्राहकप्रमाणादिना द्रव्यत्वम् , परमाणुलक्षणस्य च वायोरना- श्रितत्वेन नित्यत्वम् , तथा मनसोऽपीति ।। प्रयत्नायौगपद्या ज्ञानायौगपद्याचक मनः ।।३।। यदि प्रतिशरीरमनेकानि मनांसि तर्हि युगपत् सर्वेन्द्रियमनःसंयोगसम्भवात् -सर्वविपयेषु युगपदेव ज्ञानं स्यात् । तथा तद्विषयेच्छाप्रयत्नावपि युगपत् स्यावाम् । न चैवम् । तस्मात् प्रतिशरीरमेकं मनः ।।

·वैशेषिकदर्शने प्राणापाननिमेपोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराः परात्मनि लिङ्गम् ॥४॥. सुखादयश्च परात्मनि च स्वात्मनि च लिङ्गमिति भाष्यकाराः । प्रयोगस्तु- विप्रतिपन्नशरीरं किंचिनिष्ठकार्यप्रयत्नविषयः, आत्मनिष्ठकार्यप्रयन्नविषयो था। एवमुत्तरत्रापि किंचिनिष्ठपदस्थान अात्मनिष्ठपदं प्रयोक्तव्यम् । प्रारणवत्त्वात् । अपानवत्वात् मच्छरीरवत् । अतिपक्ष्मणोः संयोगहेतुः कर्म निमेषः । [तयोः]- विभागहेतुः कर्मोन्मेषः। प्रयोगस्तु- विप्रतिपन्नी निमेयोन्मेपी-किंचिन्निष्ठकार्यप्रयत्र- जन्यौ निमेषत्वात् , उन्मेषत्वात् मदीयनिमेपोन्मेषवत् । जीवनं शरीरावच्छिन्ने- नात्मना मनःपयोगविशेषः । मनोगतिमनःक्रिया।। इन्द्रियान्तरविकाराः अाम्रादिरूप. दर्शनानन्तरं रसविशेपानुमानपूर्वको रसविशेषाभिलाषपूर्वको रसनस्य विकारो लालास्रवादिः। सुखादयो द्रव्याश्रिताः गुणत्वाद् रूपवत् इति ॥ द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ||५|| निगदव्याख्यातमेतत् ॥ आत्मनि प्रत्यक्षमनुमानं च न प्रमाणमित्याह- अहं यज्ञदत्त इति सनिक प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गन विद्यते ॥६॥ सामान्यतोदृष्टाचाविशेपः ॥७॥ सत्यपीन्द्रियार्थसन्निकर्षे शरीरादिव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽननुभवात् । न तावदन प्रत्यक्ष मानम् । नापि दृष्टमनुमानम् । स्वात्मनोऽप्रत्यत्तत्वेन तद्व्याप्तलिङ्गस्याप्यप्रत्यक्ष- त्वात् । नापि सामान्यतोदष्टम् , बुद्धयादयः क्वचिदाश्रिताः गुणत्वादित्यादेः। यत्- किंचिदाश्रितत्वेन चरितार्थस्य शरीरादिव्यतिरिक्तासाधकत्वात् ।। यत एवात्मनि प्रत्यक्षमनुमानं वान प्रमाणम्, अत एवागमः प्रमाणमिति शट्टते- तस्मादागमिकम् ।।८।।

·तृतीयाध्याये द्वितीयादिकम् ४. अहमिति ज्ञानमिति शेपः॥ समाधत्ते- अहमिति शब्दव्यतिरेकेण नागमिकम् 181 शब्दश्रवणमन्तरेणापि जायमानत्वादहमिति शानं न शब्दजन्यम् ।। तस्मादह मिति मानसः प्रत्ययो द्रष्टरि स्वात्मनि प्रमाणमित्याक्षिपति- यदि च द्रष्टुः प्रत्यक्षोऽहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्तः ॥१०॥ [संदिग्धस्तूपचारः] ||१|| यद्यहं पश्यामीति दर्शनविशिष्टव्यवहारादहं पश्यामीति द्रष्टरि विपये प्रत्यक्ष स्वम् , तर्हि देवदत्तो गच्छामीति व्यवहारो नाईप्रत्ययस्य क्रियाविशिष्टविषयत्वं । साधयत्ति, किमहं गच्छामीति व्यवहारः क्रियाविशिष्टविपयः किं वा क्रियाजनक- प्रयत्नविशिष्टविषय इति संदेहात् , धातोः क्रियावाचकत्वात् , प्रत्ययस्य प्रयत्नवाचक स्वात् ।। संदिग्ध इति च कोमलोक्तिः । वस्तुतः प्रयत्नविशिष्टविषयत्वनिर्णयादा. ख्यातप्रत्ययस्य प्रयनवाचकत्वात् प्रयत्नात्य देहधर्मत्वनिपेवात् । तुशब्दः पदं च्यावर्तयति।। अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावादर्थान्तरप्रत्यक्षः ||१२|| अहमिति प्रत्ययः प्रत्यगात्मानं गृहाति । प्रत्ययाधारश्च प्रत्यगात्मा न शरीरम् । प्रत्ययाधार इत्युक्तम् , परत्राभावात् शरीरादावभावात् । इदं शरीरं नाहंप्रत्ययविषयः शरीरत्वात् , परशरीरवत् । अन्यथा परशरीरेऽप्यस्प्रत्ययापत्तेः नतु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोनिविशेषः ॥१३॥ सर्वथा अहंप्रत्ययगोचर आत्मा इति स्थितम् ।।

·४२ वैशेषिकदर्शने आक्षेपपूर्वमात्मनानात्वसमर्थनार्थ सूत्रम्- सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्ये न व्यवस्था ॥१४॥ टोऽर्थः॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयाहिकम तृतीयाध्यायश्च ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् व्युत्पादितं पृथिव्यादि । तद् द्विविधम्- नित्यमनित्यं च । तर नित्यव्युत्पाद- नार्थ सूत्रम्- सदकारणवन्नित्यम् ॥१॥ द्विविधं पृथिव्यादि-कारणवत् तद्रहितं च । तत्र यदकारणवत् पृथिव्यादि तनित्यम् । तथा च प्रयोगः-पृथिव्यादिपरमाणवो नित्याः, सत्त्वे सत्वकारणवत्त्वात् । आत्मवत् ।। आश्रयासिद्धिपरिहारार्थ सूत्रम्- तस्य कार्य लिगम् ।।२।। तस्य नित्यस्य पृथिव्यादेः कार्य पृथिवीपणुकादि लिङ्गम् ।। द्वषणुकमप्यसिद्धमत आहे- कारणाभावाद्धि कार्याभावः॥३॥ अस्वि हि व्यणुकं कार्यम् । तच्च कारणाधीनम् , कारणाभावे कार्यानुपपत्तेः । न च त्र्यणुके प्रमाणभावः, जालसूर्यमरीचिष्वप्रत्यक्षावयवस्य पृथिव्यादेः प्रत्यक्ष- सिद्धत्वात् । सरेणव एव परमाणवः तदवयवसाधकप्रत्यक्षाभावात् , लिङ्गाभावेन तदवयवसाधकानुमानामावाञ्चेति चेत्-न । त्रसरेणुः सावयवः कार्यद्रव्यवात्, महाकार्यत्वाच घटवत् । न चायमसिद्धः । ब्रसरेणुमहान कार्यश्च, मच्चाक्षुपद्रव्यत्वात् घटवत् । सरेणुः कार्यावयवः महाकार्यत्वात् पटवत् घटवञ्च । पार्थिवपरमाणुथणुकादिसिद्धिस्तु-पार्थिवस्त्रसरेणुः पार्थिवावयवः महा. पृथिवीत्वात् , घटवत । पार्थिवत्रसरेणोरवयवः पार्थिवावययः कार्यपृथिवीत्वात् घदवत् । एवं सलिलत्रसरेण्वादिपक्षीकरणेन सलिलद्वथणुकादयः साधनीयाः । परमाणवोऽनित्या: स्पर्शवत्वात्, संयोगित्वात्, घटवदित्यादेरप्रयोजकत्वम् ।

·४४ वैशेपिकदर्शने परमाणूनां सावयवत्वेनाधिकावयवपरम्परायामनवस्था । केपांचिदवयवानां निर- वयवत्वे त एव परमाणयः । तथा मेरुसर्पपयोस्तुल्यपरिमाणत्वापाव इत्यादिप्रतिकूल- तर्कपराहतत्वात् ।। न च परमाण्वादयो योम्यानुपलब्धियाधिता इत्याह- अविद्या चास्मदादीनाम् ॥४॥ अस्मदाद्ययोग्यत्वादिति शेपः ॥ का पुनः पृथिव्यादीनां प्रत्यक्षग्रहणयोग्यतेत्यत आह-- महत्यनेकद्रव्यवत्त्वाद्रूपाचोपलब्धिः ।।५।। चतुःस्पर्शनाभ्यामिति शेषः। अनेकद्रव्यमाश्रयो यस्य तदनेकद्रव्यम् । तद्वत्त्वात् तदारब्धत्वात् । रूपादित्यत्रोद्गतादिति शेपः । चकार उद्भूतस्पर्शसमुच्चयार्थः । तेनानेकद्रव्यारव्धत्वादुद्भूतरूपाच चक्षुपा घटादिद्रव्योपलब्धिः। अनेकद्रव्यारब्धत्वा- दुद्भूतरूपादुद्भूतस्पर्शाच्च त्वगिन्द्रियेण घटादिद्रव्योपलब्धिः। महतीति पदं महत्त्वस्य कारणत्वख्यापनार्थम् ।। [अद्रव्यत्वात् परमाणावनुपलब्धिः) ॥६॥ तत्र परमाणो द्रव्यारब्धत्वाभावाचनुरादिनानुपलब्धिः । द्वथणुके धानेकद्रव्या- रब्धत्वाभावात् ।। रूपसंस्कारामावाद् वायोरनुपलब्धिः ॥७॥ रूपस्य संस्कारोऽतिशयः उद्भूतत्वम् ।। एतेन रसगन्धस्पर्शपु ज्ञानं व्याख्यातम् ॥८॥ कथमनेकद्रव्यवत्त्वादेः प्रत्यक्षकारणत्वमत आह- तदमावादव्यभिचारः ॥ चाक्षुषप्रत्यत्तस्यात्मन्यभावात्-न चानुपप्रत्यक्षमनेकद्रव्यारब्धत्वरूप- विशेषी व्यभिचरति॥ वस्य ·चतुर्थाध्याये प्रथमाह्निकम् संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे कर्म च रूपिद्रव्यसमवायांचानुपाणि ॥१०॥ स्पर्शनानि चेति शेपः । चकारोऽनेकद्रव्यारब्धसमवायसमुच्चयार्थः ।। अरूपिष्वचातुपत्यात् ॥११॥ संख्यादयो न चतुपा प्रतिमासन्ते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां रूपिद्रव्यसमुदायस्य चानुपप्रत्यक्षकारणत्वम् ।। एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियं ज्ञानं व्याख्यातम् ॥१२|| एतेनेति यदिन्द्रियग्राह्यं यत् तद्धर्मा अपि त[दिन्द्रियमाथा इति]व्युत्पाद- नेनेति॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम्
तस्य कार्य लिङ्ग[४ १. २.]मित्युक्तम् । तच्च विविधम् , शरीरमिन्द्रिय
विपय इति । तत्र शरीरं चतुर्विधम् ,पार्थिवमाप्यं तैजसं वायवीयं च । पार्थिवमस्मदा.
दोनाम् । आप्यं वरुणलोके । तैजसमग्न्यादिलोके । वायवीयं वायुलोके ।।
अस्मदादिशरीरं न पृथिवीमात्रसमवायिकारणकम् , किं तु पञ्चभूतसम-
वायिकारणकमिति केचित् । तन्निराकरणार्थ सूत्रम्-
प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तरप्रत्यक्षत्वाद् वायुवनस्पतिसंयोगवत् पश्चात्मकं
न विद्यते ॥१॥
यत् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमवायिकारणकं पञ्चभूतसमवायिकारणकं वा, न तत्
प्रत्यक्षम् । यथा वायुवनस्पतिसंयोगः । शरीरं च प्रत्यक्षम् । तस्मान्न प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष-
समवायिकारणकम् । इदं शरीरं नोदकसमवायिकारण[क]म् , शीतस्पर्शादिरहित-
द्रव्यत्वात् सर्वत्राकाशवत्। इदं शरीरं नाकाशसमवायिकारण[क]म् , द्रव्यत्वाद्
घटवत् ॥
व्यात्मकमपि न ॥२॥
अपिशब्दात् चतुरात्मकमपि [न]। यथा पञ्चभूतसमवायिकोरणकं न
भवति तथा चतुस्लिभूतसमवायिकारण[कमपि न भवति ।।
आत्मसंयोगय प्रतिलिछो मियः पञ्चानाम् शी
मिथ इत्यत्र संयोग इति शेपः । पञ्चानां परस्परसंयोगश्च शरीर[1]समवायि.
कारणत्वे प्रतिपिद्धः। प्रयोगस्तु शरीरं न पृथिव्युदकसंयोगासमवायिकारणकम् ,
नाप्युदकतेजःसंयोगासमयायिकारण[क]म् , नापि तेजोवायुसंयोगासमवायिकारण-
[क]म् , नापि [पृथिवीगगनसंयोगाद्यसमवायिकारणकम् , नाप्यात्मपृथिव्यादि.
संयोगासमवायिकारणकम् , द्रव्यत्वादाकाशवदिति ॥
अणुसंयोगस्त्वप्रतिपिद्धो मिथः पञ्चानाम् ॥४॥

·चतुर्थाध्याये द्वितीयाहिकम्
अणुसंयोगोऽनारम्भकसंयोगः पश्चभूतानामनिपिद्ध इति । इदं शरीर
पाथिवम् , गन्धवस्वात् । संप्रतिपन्नवत् । एनेन द्रव्यान्तराणामपि द्वित्रिचतुःपञ्च-
भूवारब्धत्वं निरस्तम् ॥
तच शरीरं द्विविधं योनिजमयोनिजं च ||
शुक्रशोणितसनिपातो योनिः । तस्माज जातं योनिजम् । तद् द्वेधा-जरायुज-
मण्डजं च । आयं मनुष्यादीनाम् । द्वितीयं पक्ष्यादीनाम् । शुक्रशोणितनिरपेक्षम्
अयोनिजं यथा देवीण मशकादीनां च ॥
अयोनिजशरीरं नारित कारणाभावादत आह-
अनेकदेशपूर्वकत्वात् ॥६॥
धर्मविशेषात् ॥७॥
काविशेषात् ॥८॥
नविद्यन्ते एकदेशा अवयवा येषां तेऽनेकदेशाः परमाणवः । तत्रानेकदेशपूर्व-
कत्वादित्यनेन परमाणूनां परम्परया योनिजशरीरसमवायिकारणत्वमुक्तम् ।।
धर्मविशेषादिति प्रष्टधर्मस्य निमित्तत्वम्। अधर्मविशेषादित्यपि द्रष्टव्यं
मशकादिविपयम् ।।
कार्यविशेषादित्यवयवसंयोगस्यासमवायिकारणत्वम् । तस्मात नायोनिज-
शरीरानुपपत्तिः॥
समाख्यामावात् ॥६॥
समास्या यौगिक नाम । यथा- अगस्त्यः कुम्भयोनिरिति । तेन समाख्यया
कुम्भस्य योनेर्भावात् नायोनिजशरीरानुपपत्तिः। कुम्भस्य योनित्वमुपचारादिति
नायोनित्वविरोधः।।
कथमयोनिजस्य शरीरत्वम् , पृथिवीत्वादिना संकरप्रसङ्गेन शरीरत्वस्य जाति-
त्वामाचे उपाधेरप्यनिरूपणात्, अत आइ-
संज्ञादिमत्चात् ॥१०॥

·वैशेषिकदर्शने संज्ञानं संज्ञा आदिः कारणसंयोगः तदाश्रयत्वात् । तेन ज्ञानजनकात्म- संयोगाश्रयः कार्य शरीरमिति लक्षणमेवोपाधिः । सुखजनकात्मसंयोगाश्रयः कार्य शरीरमित्यादीनि सकलात्मविशेषगुणोपादानेन लक्षणानि द्रष्टव्यानि । न्यायाचार्याः पुनरिन्द्रियाश्रयः शरीरमिति लक्षयन्ति । तद्युक्तम् , इन्द्रिया- वयवेष्वतिव्याप्तः । त्वगिन्द्रियाश्रयः शरीरमित्यपि न, घटादावतिव्याप्तः । भोगायतनं शरीरमित्यपि न, भोगायतनत्वतजनकत्वे तत्साधनत्वे चानुपपत्तेः ।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिक दर्शने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् चतुर्थोऽध्यायश्च ।।

·पञ्चमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् चतुर्थेऽध्याये द्रव्यपरीक्षा वृत्ता। पञ्चमे कर्मपरीक्षा वर्तिप्यते । तत्रोत्क्षेपणा- [वक्षेपणा] कुम्चनप्रसारणपरीक्षार्थ सूत्रम्- आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म ॥१॥ उत्क्षेपणादिप्रसारणान्तेपु हस्तस्य समवायिकारणत्वमात्महस्तसंयोगस्यासम- वायिकारणत्वम् । हस्तकर्म समवायिकारणजन्यम् , भावकार्यत्वात् , घटवत् । हस्तकर्म संयोगजन्यं हस्तकर्मेति प्रत्यतत्वात् ॥ ननु मुसलार्ध्वगमने हस्तसंयोगः कारणम् । तर्हि कण्डनप्रवृत्तमुसलोलूखला- भिघातानन्तरोत्पन्नमुसलोर्ध्वगमनेऽपि हस्तमुसलसंयोगः कारणं स्यान्न वा प्रकृते अपीत्यत आह- अभिघातजे मुसलकर्मणि व्यतिरेकादकारणं हस्तसंयोगः ॥२॥ व्यतिरेकः तदभावेऽपि - जन्म । स च हस्तयुक्तमुसलोलूखलाभिघातात् मुसलोर्ध्वगमनादवगन्तव्यः । तथात्मसंयोगो हस्तकर्मणि यथा अभिघातजे मुसल- कर्मणि व्यतिरेकादकारणं हस्तसंयोगः ।। तथात्मसंयोगो हस्तकर्मणि ॥३॥ यथा अभिघातजे मुसलकर्मणि हस्तमुसलसंयोगो न कारणम् , तथा हस्त- कर्मण्यपि नात्महरतसंयोगः कारणम् , प्रमाणाभावात् ।। कथं तर्हि मुसलसंबद्धहस्तस्योर्ध्वगमनम् ? अत आह- मुसलामिघाताच मुसलसंयोगाद्धस्ते कर्म ॥४॥ मुसलहस्तसंयोगादसमवायिकारणान्मुसलोलूखलाभिघाताच निमित्तकारणात् इस्तस्योर्ध्वगमनम् ।।

·। वैशेषिकदर्शने तथा प्रात्मकर्म हस्तसंयोगाच ॥५॥ आत्मनो भोगायतनत्वात् शरीरमात्मेत्युक्तम् । तथा यथा आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्तकर्म तथा शरीरेऽपि । यथा वाभिघातहस्तमुसलसंयोगाभ्यां हस्तस्योत्पतनं तथा शरीरस्यापि ॥ संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥६॥ यदा तूत्पततो मुसलस्य हस्तसंयोगाभावः तदा गुरुत्वात् मुसलस्याधोगमनम्।। मोदनविशेपामावान्मोचन तिर्यग्गमनम् ॥७॥ नोदनविशेष ऊर्ध्वगमनतिर्यग्गमनयोः कारणम् । तयोरभावानोतिर्यग्- गमने भवतः ॥ नोदनविशेषः कि न स्यादत आह- प्रयत्नविशेषानोदनविशेषः । प्रयत्नजन्यनियाविशेपो नोदनविशेपमारभते । स चोर्ध्वगमनतिर्यग्गमने ।। नोदनविशेपादुदसनविशेषः ।।९।। नोदनविशेषस्योर्ध्वगमनादिकारणत्वमन्वयव्यतिरेकसहितप्रत्यक्षसिद्धं पापाणा- दाबुदसनमूर्ध्वगमनादि । हस्तकर्मणा दार[क] कर्म व्याख्यातम् ।।१०|| यथा प्रयत्नात्मसंयोगाभ्या हस्ते कर्म तथा प्रयत्नात्मसंयोगात्स्तनपानोन्मुख- बालशरीरेऽपि । इष्टसाधन[ताज्ञानाभावादिच्छानुत्पत्ती प्रयत्नासंभव इति चेत्-न, स्तनपानमिष्टसाधनम् , स्तनपानत्वात् , प्राक्तनवत् इतीष्टसाधनत्वानुमानातू । व्याप्ति- स्मरणाभावात् कथमनुमानमिति चेत्-पूर्वजन्मानुभूतव्याप्तिस्मरणसंभवात् । दारकस्य स्तनपानादिप्रवृत्तिरिष्टोपायधीजन्या प्रवृत्तित्वात् , अस्मत्प्रवृत्तिवत् इत्यनुमानात् । प्रथमजन्मनि का वातेति चेत्न, जन्मसन्ततेरनादित्वात् । अत एवात्मनोऽप्यना- दित्वम् ।।

·पश्चमाध्याये प्रथमाहिकम् 43201 शरीरकर्मणः प्रयत्नजन्यत्वे सुप्तस्य पतनं न स्यादित्यादौ पाह सूत्रत्रयम्- प्रयत्नाभावे पुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम् ॥११॥ तृणे कर्म चायुसंयोगात् ॥१२॥ मणिगमनं सूच्यभिसर्पणमित्यदृष्टकारितानि ॥१३॥ प्रयत्नाभाव इति प्रत्येकमभिसंबध्यते । न ह्यस्माकं प्रयत्न एव कर्मकारणम्, गुरुत्ववेगवद्रव्यसंयोगादृष्टवदात्मसंयोगानामपि कारणत्वात् । मणेञ्चुम्बकादेर्लोहा- द्यभिमुखगमनं मणिगमनम् । सूच्यादेराकर्षकपाषाणायभिमुखगमनं सूच्यभिसर्पणम् । इतिशब्दः एवंविधकर्मान्तरपरिग्रहार्थः ।। इपावयुगपत्संयोगविशेपाः कर्मान्यत्वे हेतुः ॥१४॥ कर्मान्यत्वं कर्मभेदः। हेतुः प्रमाणम् । धनुर्मुक्तबाणस्याप[त]नं [यावन्तो गगना]दिसंयोगाः तावन्ति कर्माणीत्युपगमनीयम् । विमतः संयोगः कर्मनाशकः कर्मजसंयोगत्वात् संमतवत् । विशेषग्रहणं तत्तत्कर्मजन्यसंयोगलाभार्थं संयोगविशेष- हेतुरिवेदं प्रमाणमितिवदुपपद्यते ॥ सन्तु नामानन्तकर्माणि । तानि धनुानोदनादेव भविष्यन्तीति कथं वेगसिद्धिः ? काथ] च द्वितीयादिकमणां वेगजन्यत्वम् ? अत आह- नोदनादाद्यमिपोः कर्म तत्कर्मकारिताच संम्कारादुचरं तथोत्तर- मुत्तरं च ॥१॥ द्वितीयादिकर्मणि न नोदनस्य कारणत्वम्। तस्मिन्नतिवृत्ते द्वितीयादिको- दयादव्यवहितपूर्वक्षणवर्तिनः कारणत्वात् । तस्माद् वेगाख्यः संस्कारो हेतुः । तस्य च

·वैशेषिकदर्शने
-
अस्ति तावन्मूले निपिक्तानामपां सफलवृक्षाधिरोहणम् । न च तन्नोदनादि
जन्यम्, नोदनाभिघातादेरभावात् । तस्माददृष्ट्वदात्मसंयोगजन्यमेव मण्यादि-
कर्मवदिति निश्चीयते । इतिशब्द एवंविधवनस्पतिगुल्मौपधितणादिपरिप्रहार्थः ।
अतएवादृष्टकारितानीति बहुवचनम् ॥
तेजसावष्टव्धेराप्यपरमाणुभिर्विादारभ्यते इत्यत्र कि प्रमाणमत शाह
तत्रापस्फुर्जथुर्लिङ्गम् ॥७॥
अपस्फुर्जथुर्यज्रनिर्घोपः तटतटदितिशब्दः । प्रभाविशेषसहितः प्रथमः शब्दो
निविडावयववाभिघाताद् या, तदवयव विभागाद् वा ? उभयथा वने प्रमाणम् ।
तच तेजोऽवयवोपष्टब्धोदकावयवैरारब्धः अन्यथा प्रभाविशेषानुपपत्तेः, विद्युदाहत-
मनुष्यादीनां स्फोटानुपपत्तेश्च ।।
वैदिकं च ॥८॥
लिङ्गमित्यनुवर्तते । लिङ्गं सामर्थ्यम् ।।
अपां संयोगा[द्विभागा]च स्तनयित्नुः ॥६॥
स्तनयित्नुपदं मेघवाचकम् , मेघशब्दे प्रयुक्तमुपचारात् । तेन करकादि-
रूपाणामपां संयोगात्, तदवयवविभागाद् वा जायमानः शब्दो मेघ इत्युच्यते ।।
पृथिवीकर्मणा तेजसः कर्म वायुकर्म च व्याख्यातम् ॥१०॥
निगदार्थमेतत् ॥
अग्नेरुज्वलनं वायोस्तिर्यपवनमणुमनसोश्वाचं कर्मेत्यदृष्ट-
कारितानि ॥११॥
परमाणूनां सृष्टपादो दूधणुकजनकसंयोगारम्भकं संहारे च दूपणुकारम्भक-
संयोगविरोधिविभागारम्भकं च कर्मादृष्टकारितम् ।।
[मात्मेन्द्रियमनोर्थसन्निकर्षात् सुखदुःखे] ॥१२॥

·पश्चमाध्याये द्वितीयाहिकम्
५५
तथा सृष्टयादो शरीरेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्पात् संयोगसमवायरूपात्
सुखदुःखे भवतः । तत्रात्मनः समवायिकारणत्वम् । श्रात्ममनःसंयोगस्यासमवाय-
कारणत्वम् । इन्द्रियार्थयोरिन्द्रियार्थसन्निकर्पस्य च निमित्तकारणत्वम् । आत्मेन्द्रिय
संयोगजनकमनःकर्मचिन्तायामात्मेन्द्रियमनोऽर्थसनिकर्पजन्यसुखदुःखकारणनिरूपण
प्रसङ्गोपपत्तिः। सकारणसुखदुःखोच्छेदश्च तन्निरूपणप्रयोजनम् ।।
तदनारम्भश्चात्मस्थमनसि ॥१३॥
योगिनां मनसि सक्लविषयेभ्यो नियत्तावात्मस्थे सति तयोः सुखदुःखयोर-
नारम्भः। श्रात्मस्थमनसो बाह्येन्द्रियसंयोगाभावादगनादिविषयस्मृतिसङ्कल्पयोर-
भावाचेति ॥
सशरीरस्य सुखदुःखाभावः ॥१४॥
यद्यपीटिशरीराद्युपेतो] योगी अन्नं भुक्ते, पानीयं पियति, संवध्यते च
करटकादिभिः, तथापि न तस्य सुखदुःखे भवतः, योगजधर्मेण प्रतिबन्धात् ।।
संयोगः ॥१५॥
य[मनियम]प्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिप्रकर्पजन्य आत्ममनसोयः
संयोगविशेषः स अात्मसाक्षात्कारजनकधर्म प्रसूते । ततश्चात्मश्रवणादावा]दर-
संभवः, यथेष्टचारिणः प्राणस्य स्थानविशेपे निरोधासिद्धेः।।
अव आह-
कायकर्मणात्मकर्मधर्मयोरनुपपत्तिः ॥१६॥
पूर्वसंचितधर्माधर्माभ्यां शरीरानु[प्रविष्टस्य मानसः पूर्वशरीरादवसर्पण-
मभिनवशरीरोपसर्पण भुक्तभेदान्नोदव योश्चाभिनवशरीरसंचारादिसम्भवात् संसारा-
नुवृत्तर्मोक्षानुपपत्तिः ॥
--
अताह-
अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगाः कार्यान्तरसंयोगाथेत्यदृष्ट-
कारितानि ॥१७॥

·वैशेषिकदर्शने
चकारः कार्यान्तरजन्यसुखदुःखादिसमुच्चयार्थः ।।
तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च स मोतः ॥१८॥
तमोऽपि दशमद्रव्यं [गुण]नियावदस्तीति तत्रापि चिन्तनीयम् । यदाहुः-
'तमः खलु चलं नीलम्' इत्यादि तद्] दूषयति-
द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधादभावस्तमः ॥१६॥
द्रव्यं च गुणश्च कर्मनिष्पत्तिश्चेति (1) द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्त्यः । ताभ्यो वैधर्म्य-
मालोकनिरपेक्षचतुर्वेद्यत्वम् । तस्माद्भासस्तेजसोऽभावस्तमः । निष्पत्तिश्च सामान्य-
[विशेषसमवायतेजोव्यतिरिक्ता भावाः (?) निष्पत्तिविषयत्वात् निष्पत्तेः प्रमितित्वात्।
प्रयोगस्तु-भाभावस्तमः, आलोकनिरपेक्ष चतुर्वेद्यत्वात् संप्रतिपन्नवत् इति । तमो न
भाभावः रूपित्वात् पटवदिति चेस्-न, प्रसिद्धः । अञ्जनपुञ्जनिभं तमोऽनुभूयत इति
चेतू-न, आलोकानपेक्षचक्षुषा रूपसाक्षात्काराजननात् । अन्यथा घटकृष्णरूपादेरपि
अन्धकारेऽनुभवप्रसङ्गात् ।।
दिक्कालावाकाशं च क्रियावद्भयो वैधानिष्क्रियाणि ॥२०॥
क्रियावद्भयो वैधयं अमूर्तत्वम् । मूर्तिरवच्छिन्नपरिमाणम् । अवच्छिन्न त्वं]
च परिमाणत्वावान्तरजातिः ।।
एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः ॥११॥
अमूर्तत्वेन कर्माणि गुणाश्च गगनवत् क्रियारहिता इति ।।
ननु निष्क्रियत्वं क्रियासम्बन्धविरहः। सोऽनुपपन्नः, अाकाशादिसंयुक्तघटादि.
समवेतत्वेन संयुक्तसमवायादिसम्भवादत आह-
निष्क्रियाणां समवायः कर्मभिः प्रतिपिद्धः ॥२२॥
आकाशादीनां सादाक्रियाऽसमवायो निष्क्रियशब्देनोक्त इत्यर्थः।।
दिशः सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वव्युत्पादनार्थ सूत्रम्-
गुणैश्च दिग् व्याख्याता ॥२३॥

·पश्चमाध्याये द्वितीयाद्विकम् यथा गुणानां न क्रियाश्रयत्वं तथा दिशोऽपि ॥ कारणेन काल: ॥२३॥ यूर्वापरादिप्रत्ययकारणेन दिशा कालो निष्क्रियो व्याख्यातः।। ॥ इति श्रीमवैशेषिके दर्शने पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् पञ्चमोऽध्यायश्च ॥

·पष्ठाध्यायस्य प्रथमाह्निकम्
कर्मपरीक्षानन्तरं गुणपरीक्षा करिष्यते । गुणेभ्योऽभ्यहितत्वाददृष्टपरीक्षार्थ
पष्ठाभ्यायारम्भः । तत्र धर्माधर्मसाधने वेदः प्रमाणम् । तत्प्रामाण्यमीश्वरप्रणीत-
त्वेनेति । तदव्युत्पादनार्थ सूत्रम्-
बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिर्वेदः ॥१॥
वाक्यकृति;क्यरचनाक्रम इति यावत् । बुद्धिपूर्वा पुरुपबुद्धिजन्या ।
वेदवाक्यक्रमः पुरुपबुद्धिजन्यः वाक्यक्रमत्वात् , कालिदासादिवाक्यक्रमवत् ।।
अस्मदादि[भिराकलितोऽयं क्रम इत्याशङ्का]परिहारार्थ सूत्रम्-
स वा अस्मद्धद्धियन्यो] लिङ्गमृपेः॥२॥
अस्मदादिबुद्धेर्वाक्यजनकत्वस्य वाधितत्वात् तदतिरिक्तपुरुपवुद्धौ वेदवाक्य-
[जनकत्वमिति वेदकर्ता] भगवानृपिरीश्वरः ।।
ब्राह्मणसंज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम् ॥२॥
अस्ति तावत् सर्गादावुत्पन्नेषु ब्राह्मणादिपु ब्राह्मणादिपदसंकेतकरोऽस्मदादि-
विलक्षणः, यस्य सर्गादौ ब्राह्मणत्वादिज्ञानं, इन्द्रियसन्निपातमात्रेण क्षत्रियादिव्यावृत्त-
ब्राह्मणत्वाद्यनुभवात् , व्यञ्जकान्तराभावाच्च । न तावत्र संस्थानविशेषो व्यञ्जको
ब्राह्मणत्वादेः, क्षत्रियादिव्यावृत्तसंस्थानविशेषस्य योग्यानुपलम्भनिरस्तत्वात् । नापि
ब्राह्मणभूतमातापितॄजन्यत्वम् , सर्गायेषु तदसंभवात् । नाप्यदृष्टविशेषाकृष्ट-
भूतजन्यत्वम् , अदृष्टानवगमे तस्याप्यनवगमात् । तस्मादस्ति कश्चिद् भगवान्
अस्मदाद्यतीन्द्रियव्राह्मणत्वादिसाक्षात्कारभाक् संकेतग्रहीता। सन्ति च केचित्
तत्प्रसादासादितास्मदाद्यतीन्द्रियब्राह्मणत्वादिसाक्षात्कारभाजः संकेतग्रहीवार इति ॥
सिद्धे वेदप्रामाण्ये तत्[प्रतिपाद्यधर्मसाधनप्रतिपादनार्थमुपक्रमते-
बुद्धिपूर्वो ददातिः ॥४॥

·पष्टाध्याये प्रथमाहिकम् ५६ लक्षण्या धात्वर्थे दाने ददातिप्रयोगः। बुद्धिरास्तिक्यबुद्धिः। श्रद्धापूर्वक दानं धर्मसाधनमित्यर्थः । दानं कचिदुद्दिश्य त्यागः । न च यागहोमयोरतिव्याप्तिः, देवताया अचेतनत्वादिति जैमिनिप्रभृतयः। तदयुक्तम् , देवतायाश्चेतनत्वात् ।। तथा प्रतिग्रहः ॥शा श्रद्धापूर्वकप्रतिमहोऽपि धर्मसाधनम् ॥ तयोश्च क्रमो यथानितरेतराङ्गभूतानाम् ॥६॥ तयोर्दानप्रतिमहयोः क्रमः कार्यकारणभावरहितानामपि रासभघटादीनामिव ।। आत्मगुणेष्वात्मान्तरगुणानामकारणत्वात् ॥७॥ आत्मान्तरगुणानामीश्वरव्यतिरिक्तात्मान्तरगुणानाम् , देवदत्तनिष्ठदानधर्मो न यज्ञदत्तनिष्ठप्रतिग्रहधर्मकारणं देवदत्तधर्मत्वात् संप्रतिपन्नवत् । अतो दानप्रतिग्रहयोः कार्यकारणभावे प्रमाणभावात् बाधकमप्यस्तीत्युक्तम् ।। कथं तर्हि यज्ञदत्तपुननिष्ठश्राद्धधर्मेण यज्ञदत्तनिष्ठप्रीतिजननम् , अत पाह- अदुष्टभोजनात् सममिव्याहारतोऽभ्युदयः ।। अदुष्टब्राह्मणभोजनात् तृप्तादुष्टब्राह्मणोदीरितात् पितरस्ने सुखिनो भूयासुरित्याशीर्वादात् सुखोदयः ।। तद् दुष्टभोजने न विद्यते । तदभ्युदयकारणं दुष्टभोजने न भवति ॥ दुष्टं हिंसायाम् ॥१०॥ प्रवृत्तं विद्धि इति शेषः । हिंसायामित्युपलक्षणं सुवर्णस्तेयादीनाम् । दुष्टभोजने दोप एव नाभ्युदयो जायते ।। तददुष्टे न विद्यते ॥११॥ स्वतोऽधिकगुणवति दानार्थ प्रवृत्तिः कार्य ।

·वैशेपिकदर्शने अशुचि [इति] शुचिप्रतिषेधः ॥७॥ अर्थान्तरं च ॥८॥ चाण्डालादिस्पृष्टमशुचीति द्वितीयसूत्रार्थः ।। अयतस्य शुचिमोजनादम्युदयो न विद्यते ॥३॥ अयतो यमरहितः॥ असति चाभावात् ॥१०॥ असति शुचिभोजने यमाद् विशिष्टधर्मानुदयादुभयोविशिष्टधर्मे कारणत्वम् ।। सुखाद् रागः ॥१॥ अनुभूयमानं सुखं तज्जातीयसुखान्तरे रागं जनयति । सोऽपि तत्साधने । यो यत् कामयते स तत्साधनमपि कामयत इति स्थितेः ।। न तृप्तः ॥१२॥ प्रतिबन्धकत्वादिति शेषः । भोजनसुखानुभवोन पुनर्मोजने प्रवृत्तिं जनयति, प्रतिवन्धाभावविशिष्टस्य तस्य प्रवृत्तिजनकत्वात् । सुखानुभवस्य रागकारणत्वे जात. मात्रस्य स्तनपानादौ रागो न स्यात् । तस्य सुखानुभवाभावात् ।। - अत थाह- अदृष्याच ॥१३॥ जातमात्रस्य जन्तोः पूर्वजन्मानुभूतसुखरमरणं संस्कारादृष्टाभ्यां जातराग- कारणम् ।। एतेन द्वेपो व्याख्यातः ॥१४।। निंगदव्याख्यातमेतत् ॥ यद्यदृष्टाद् रागद्वपो कथं तर्हि मनुष्यस्यान्नादौ रागः अश्वादेश्च तृणादी रागविशेषः, अत पाह- ·पठाध्याये द्वितीयाह्निकम् जातिविशेपाच रागविशेपः ॥१५॥ चकारात् जातिविशेपाद् उपविशेषः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिविशेष- स्यापि तद्धेतुत्वावधारणात् ॥ ततः संयोगः ॥१६॥ रागविशेषप्रयुक्तधर्माधर्माभ्यामपूर्वशरीरादिबन्धः ॥ विभागश्च ॥१७॥ धर्माधर्मक्षयादिति शेषः॥ यदि रागादिभ्यो धर्माधर्मी तहिं तदुत्पादनानुपरमात् न कदाचिन्मोक्षः स्यादत आहे- आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः ॥१८॥ आत्मा प्राणः । तत्कर्मसु निरूप्यमाणेषु मोक्षो व्याख्यातः । तदभावे संयोगा- भावोऽप्रादुर्भावश्च स मोक्ष इति [५.२.१८] सूत्रेण सकलात्मविशेपगुणोच्छेदश्च मोक्षः, वनेष्टरयाप्यभावादपुमर्थत्वमपीति सम[मायव्ययफलत्वमिति चेत्न, सुखापेक्षया दुःखस्य प्राचुर्येण तदभावात् पुमर्थत्वोपपत्तेः ।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने पठाध्यायस्य द्वितोयाह्निकम् पष्ठोऽध्यायश्च ॥

·सप्तमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम्
त्रिविधा शास्त्रस्य प्रवृत्तिः, उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति । चतुर्विधा वा,
उद्देशो विभागो लक्षणं परीक्षा चेति । तत्र गुणानामुद्देशयिभागी रू[परसगन्ध-
पशीः संख्या [ १.१.५] इत्यादिसूत्रेण प्रथमाध्याये कृतौ । लक्षणमपि द्रव्याश्रयी
न गुणवान् [ १. १. १६] इत्यादिसूत्रेण तत्रैव कृतम् । परीक्षा याम]प्ययं गुणो-
ऽस्मिन्नित्येवंरूपा[यो] रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी [२. १. १] त्यादिसूत्रण
द्वितीयाध्याये कृतायां, किमर्थः सप्तमोऽध्याय इत्याशङ्का परिहरन् सप्तम-
[मध्याय]मारभते ।।
उक्ता गुणाः ॥१॥
गुणलक्षणं चोक्तमिदमेवंगुणमिदमेवंगुणमिति चोक्तम् । सत्यम् । उद्देशलक्षण-
विभागान्युक्तानि । परीक्षा न कृतेति तदर्थ सप्तमाध्यायारम्भः। द्वितीये गुण-
परीक्षोक्तेति चेत्न, तस्य द्रव्यलक्षणादिपरत्वात् । पृथिव्यां रूपरसगन्धस्पर्शा
अनित्या एव । तत्रानित्यपृथिवीरूपादीनामाश्रयनाशात् नाशः अमिसंयोगाच्च ।
घटनाशे तद्रूपादीनां नाशदर्शनात् श्रापाकनिक्षिप्तघटामिसंयोगानन्तरं श्यामादि-
विनाशदर्शनाच्च । तत्राप्याश्रयनाशादेव नश्यन्तीति चेत्-न, मानाभावात् । विमता
रूपादयो घटनाशनाश्याः घटरूपादित्वात् , नष्टघटरूपादिवदिति चेत्-न,
घटान्तरनाशनाश्यत्वसिद्धयाप्यस्य चरितार्थत्वात् । श्रापाकोद्धारानन्तरं स एवार्य
घट इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । यदि वहिसंयोगान् प्राचीनश्यामादयो न निवर्तन्ते, न तर्हि
रक्तादीनामुद्भवः संभवति ।।
एतेन नित्येष्वप्यनित्यत्तमुक्तम् ॥२॥
एतेनामिसंयोगतो रूपान्तरादिप्रादुर्भावेन पार्थिवपरमाणुरुपादीनामपि
अनित्यत्वं समर्थनीयम् ॥
अप्सु तेजसि वापौ च नित्यत्वं द्रव्यनित्यत्वात् ॥३॥

·सप्तमाध्याये प्रथमाह्निकम् सलिलपरमाणुरूपरसस्पर्शाः, तेजःपरमाणुरूपस्पशी, वायुपरमाणुस्पर्शश्च एते न नश्यन्ति परमाणूनां नित्यत्वेन रूपादिनाशहेगोराश्रयनाशस्याभावात् । अमि. संयोगस्तन्नाशहेतुरिति चेत्-न, सहस्त्रशोऽग्निसंयोगेऽपि पूर्वरूपाचपरावृत्तेः ।। अनित्येष्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ॥४॥ अनित्येषु उदकतेजोवायुषु वर्तमानरूपादयोऽप्यनित्याः आश्रयनाशस्य तन्नाशहेतोः सत्त्वात् ॥ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्याम् ॥५॥ पाकजाश्च ॥६॥ द्विविधा पृथिवी। कार्या नित्या च । तत्र कार्यपृथिव्यां रूपादयः कार्याः कारणगुणपूर्वकाश्च । तथाहि- पार्थिवपरमाणुरूपरसगन्धस्पर्शेभ्यः पार्थिवद्वषणुके रूपरसगन्धस्पर्शाः। तेभ्याध्यणुके । तेभ्यश्चतुरणुके। एवमन्त्यावयविपर्यन्तम् ।। पाकजाश्चापाकनिहितकुम्भादिरूपादीनामन्वयव्यतिरेकाभ्यामग्निसंयोगजत्वावधारणात् पार्थिवाणुरुपादीनामनित्यत्वे सत्यश्रावणत्वे सति नित्यविशेषगुणत्वेन बुद्धपादिवत् संयोगजत्वानुमानात् । तस्मात् कचित् कार्यपृथिव्यां रूपादयः कारणगुणपूर्वकाः कचित् पाकजाः। पार्थिवपरमाणुपु पाकजा एव ।। आत्रेयप्रशस्तपादादयस्तु कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यामिति सूत्र कार्यपृथिवी- रूपादीनां कारणगुणपूर्वकत्वप्रतिपादकम् । वह्निसंयोग पाकीजाश्चेति सूत्रं तु परमाणुपृथिवीरूपादीनां पाकजत्वप्रतिपादकमिति व्याचक्षते ॥ प्रक्रिया तु प्रथमक्षणे वह्नयभिघातान्नोदनाद् वा आपाकनिहितकुम्भादिपरमाणुपु द्वषणुकारम्भक संयोगविरोधिविभागारम्भकं कर्म । द्वितीयक्षणे द्वथणुकारम्भक- संयोगविरोधिविभागः । तृतीयक्षणे दूधणुकारम्भकसंयोगनाशः । चतुर्थक्षणे] द्वषणुकनाशः । पञ्चमक्षणे परमाणुश्यामादीनामनिसंयोगान्नाशः, सक्रियस्य परमाणो- राकाशादिना विभागजविभागश्च । पष्ट[क्षणे भोग्यदृष्टापेक्षादात्माणु] संयोगाद् रक्तादीनामुत्पत्तिः परमाणोराकाशादिना पूर्वसंयोगनिवृत्तिश्च ।सप्तमक्षणे परमाएवन्तरेण संयोगः । अष्टमक्षणे द्विषणु]कोत्पत्तिः । नवमक्षणे कारणगुणपूर्वकक्रमेण धणुके रूपायत्पत्तिरिति । - ·वैशेषिकदर्शने तदयुक्तम् । प्रमाणभावात् , प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वाच्च ।। अप्सु तेजमि वायौ च कारणगुणपूर्वकाः ।।७।। कार्योदकादौ रूपादयः कारणगुणपूर्वकाः, उदकाद्यवयवरूपादिभिरुदकाद्य- वयविरूपाद्यारम्भस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् पाकजा न विद्यन्ते । कार्योद कादिरूपादयो नामिसंयोगजाः उदकादिरूपादित्वात् उदकपरमाएवादिरूपादिवत् । उदकपरमा एवादिरूपादयो न पाकजाः नित्यत्वात् गगनवत् ।। कर्मगुणा अगुणा: 10 द्रव्यं हि गुणानां समवायिकारणम् । न च गुणकर्मणो गुणवती अद्रव्यत्वात् । यद् गुणवत् तद् द्रव्यम् , यथा घटः । शुलः पट इत्यत्र शुक्लप्रत्ययस्तु द्रव्ये शुक्लगुणयोगात् , रूपे शुक्लत्वजातियोगात् । न तु रूपस्य शुक्लगुणवत्त्वात् । शुक्लो गच्छतीति प्रत्ययस्तु द्रव्ये शुक्लगुणकर्मयोगात् । न तु कर्मणः शुकगुणवत्त्वात् ॥ एतेन पाकजा व्याख्याताः ॥९॥ एतेन द्रव्यस्य गुणारम्भप्रतिपादनेन । एकद्रव्यत्वाच ॥१०॥ श्यामरक्तादीनां विरोधो देशभेदेन वा कालभेदेन वा परिहार्यः । न चैपां देशभेदोऽस्ति, एकद्रव्याश्रितत्वान् । तस्मात् कालभेदेन विरोधपरिहारः। तस्मात् श्यामादिनिवृत्त्यनन्तरं श्यामादिवति समवायेन रक्तादीनामुत्पत्तिः।। अणोर्महतथोपलव्ध्यनुपलब्वी नित्ये व्याख्याते ॥११॥ चतुर्थाध्याये इति शेपः । अणोरनुपलब्धिः, महत उपलब्धिः। चतुर्थे हि, महत्यनेकद्रव्यत्वाद् रूपायोपलब्धिः [४. १.५] अद्रव्यत्वात् परमाणावनुपलब्धिः [४. १.६] इति सूत्रद्वयम् ॥ कारणवहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचपविशेषाच महत् ॥१२॥ कारणबहुत्याद् यथा- अप्रचितद्वपणुकत्रयारम्यत्र्यणुके, तस्य फारणस्य महरवाभावात् प्रचयाभावाच । कारणमहत्वाद् यथा- अप्रचिवतन्तुद्वयारधद्वितन्तु- ·सप्तमाध्याये प्रथमाहिकम ६७ कादो, तत्र कारणवहुत्वप्रचयाभावात् । प्रचविशेपः कारणप्रचयः । तस्माद् यथा- प्रचित्तव्यणुकद्वयारब्धकार्यद्रव्ये। तत्र फारणबहुत्वाभावात् , कारणमहत्त्वस्य सतोऽप्य. कारणत्वात् । कारणबहुत्वमहत्त्वाभ्यां महत्त्वं यथा- अप्रचिततुल्यमहत्त्व- तन्तुत्रयारव्धत्रितन्तुकादौ । कारणबहुत्वप्रचयाभ्यां महत्त्वं यथा- प्रचितन्यणुकारब्ध- कार्यद्रव्ये कारणबहुत्वमहत्त्वप्रचयजन्याद् विपरीतम् ॥ अणुमहदिति तस्मिन् विशेषभावाद् विशेपाभावाच ॥१३॥ तस्मिन् प्रसिद्धामलकादौ अणुव्यवहारो महत्त्वप्रचयजन्याद् विपरीत अणुमहदिति कार्याभावगुणयोगात् । गगनमहत्त्वापकृष्टमहत्त्वके तस्मिन् ] महदिति व्यवहारोऽपि परमाणुपरिमाणापेक्षया उत्कर्षविशेषगुणयोगात् ।। मुख्ये वाधकमाह- एककालत्वात् ॥१४॥ अगुल्लमहत्त्वयोः विरोधपरिहारो धमिभेदात् कालभेदाद वा । नात्र धर्मिभेदः, विल्वामलकद्वयणुकादेरैकत्वात् । नापि कालभेदः, अणुमहद्व्यवहारयोरेक काल- त्वात् , एकत्र सद्भावे कथमणुत्वमहत्त्वयोर्विरोधः ।। अत आह,- दृष्टान्ताच ॥१५॥ यदणु न तन्महत् , यथाणु । यन्महत् तन्नाणु, यथा आकाशमिति परस्पर- परिहारेणैवोपलम्भाद् विरोध[:] शीतोष्णस्पर्शयोरिव ।। अणुत्वमहत्चयोरणुत्वमहत्त्वाभावः कर्मगुणैर्व्याख्यातः ॥१६॥ [अणुत्वमहत्वाभ्यां कर्मगुणाश्च व्याख्याताः ||१७|| श्रणुल्वमहत्त्वाभ्याम् । कर्मगुणा अगुणाः । गुणकर्मणी नाणुत्वमहत्त्ववती अद्रव्यत्वात् । अणुत्वमहत्ववत् ॥

·६८ वैशेषिकदर्शने एतेन दीर्घत्वहस्वत्वयोरुपलब्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते ॥१८॥ कर्मभिः कर्माणि ॥१६॥ गुणैर्गुणाः ॥२०॥ - व्याख्याता इति शेपः । कर्मभिदृष्टान्तैर्गुणैश्च दृष्टान्तैः दीर्घत्वहस्वत्वयोः कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः । दीर्घत्वहस्वत्वे न कर्मवती, नापि शुक्लादिमती, अद्रव्य- स्वात् कर्मवत् , शुक्लादिवञ्च ।। एतदनित्यम् ॥२१॥ एतदिति कार्यचतुर्विधपरिमाणाधिकरणं द्रव्यं परामृशति । ततश्चाश्रयनाशात् कार्यचतुर्विधपरिमाणनाश इति सूत्रार्थः ।। नित्यं परिमण्डलम् ॥२२॥ परमाणुपरिमाणं नित्यमविनाशि । कथमित्यत्राप्येतदेवोत्तरम् । नित्यं परिमण्डलम् । परिमण्डलमस्यास्तीति परिमण्डलं परमाणु । तेनाश्रयनाना त्वा]. भावात् परमाणुपरिमाणं नित्यम् ॥ अविद्या च विद्यालिङ्गम् ॥२३॥ अविद्या व्याप्तिस्मृतिः, स्मृतेरविद्यात्वात् । विद्या पतत्वप्रतीतिः । हस्वत्वाणु- स्वयोरिति शेषः । द्वयणुकमणुत्वातिरिक्तपरिमाणवत् द्रव्यत्वात् घटवत् ।। विभवान्महानाकाशस्तथा चात्मा ॥२४॥ बदमावादणु मनः ॥२५॥ विभवो युगपत् सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगः । चकारोऽनुदीर्घत्वादिसमुख्यायः मनोऽणु, अविभुत्वे सति नित्यद्रव्यत्वादुदकपरमाणुवत् ।।

·सप्तमाध्याये प्रथमाहिकम् ६६ गुणैर्दिग ब्याख्याता । २६॥ सवंगतपरममहती चेति शेषः॥ कारणेन कालः ॥२७॥ परत्वापरत्वपूर्वादिप्रत्ययकारणेन दिशा कालः सर्वगतः परममहांश्च व्याख्यातः॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने सप्तमाध्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥

·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वम् ॥१॥ गन्धाभावेऽप्युदकादौ रसाभावेऽपि वह्नयादौ रूपाभावेऽपि पवनादौ स्पर्शा- भावेऽप्याकाशादौ एकत्वमुपलभ्यते । तस्माद् रूपादिभ्यो भिन्नम् । एवं गुणान्तरादिभ्यः अनेकत्वस्य भेदः साधनीयः॥ तथा पृथक्त्वम् ॥२॥ यथा एकत्वं रूपादिभ्यो भिद्यते तथैकपृथक्त्वमपि । समर्थिते चैकत्वैकपृथक्त्वे अनेकत्वानेकपृथक्त्वे च । तयोनित्यत्वानित्यत्वे । तेजसो रूपस्पर्शी परमाणुपु नित्यो। अन्यत्राश्रयनाशान्नश्यतः । तथैकत्वैकपृथक्त्वे । यथा च ती कार्ये कारणगुणपूर्वको, तथैकत्वैकपृथक्त्वे च ।। एकत्वैकपृथक्त्वयोरेकत्वैकपृथक्त्वाभावोऽणुमहत्वाभ्यां व्याख्यातः ॥३॥ कर्मभिः कर्माणि ॥४॥ गुणैर्गुण ॥ गतार्थानि सूत्राणि, न्यायस्य तुल्यत्वात् ।। निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सर्वेकत्वं न विद्यते ॥६।। [गुणकर्मादिकमेकमेवेति मायावेदान्तिनः । वन्न, सर्वकत्वस्य व्याहतत्वात् । गुणकर्मादय एक्त्वसंख्यारहिता. अन्यत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा [घटः ।। एकस्यामावाद् भाक्तं न विद्यते ॥७॥ भाक्तममुख्यम् । सर्वन्यतिरित्तस्यैकस्याभावात् कथं तद्गतमेकत्वं सर्वस्मिन्ना. रोप्येत व्यवद्वियेत वा ? अन्यिदेव] गुणगुणिनोः क्रियावद्वतोरेकत्वपृथक्त्वे मीमांसकक्षपणकादयो वर्णन्ति, भेदाभेदस्वीकारात् ।।

·सप्तमाध्याये द्वितीयाद्विकम् तद् दूपयति- कार्यकारणयोरेकत्वपृथक्त्वाभावादेकत्वपृथकत्वं न विद्यते ॥८॥ कार्यकारणयोरेकत्यपृथक्त्वे न संभवतः । एकस्यानेककार्यकारणनिष्ठत्वानुप- पत्तेः । एतेन जातिव्यक्तयोरपि भेदाभेदी निरस्तौ ।। एतदनित्ययोाख्यातम् ॥६॥ अनेकत्वमनेकपृथक्त्वं चानित्ययोर्वर्तमानं व्याख्यातम् । आश्रयनाशानश्य- तीति ॥ अन्यतरकर्मज उभयकमजः संयोगजश्च संयोगः ॥१०॥ अन्यतरकर्मजः क्रियावता निष्क्रियस्य, यथा- स्थाणोः श्येनेन, विभूनां च मूः । उभयकर्मजो विरुद्धक्रिययोः, यथा- मल्लयामपयोर्वा । अगृह्यमाणविशेषत्वेनो- भयकर्मणोः संयोगकारणत्वात् । संयोगश्च संयोगजो] द्वेधा। क[]रणसंयोगजः कारणाक[1] रणसंयोग[जश्च । आद्यो यथा- तन्तुकर्मजन्यतन्त्वन्तरसंयोगात् तन्त्वन्तरसंयुक्ताकाशादिसंयोगः। द्वाभ्यां यथा- वन्त्याकाशसंयोगाभ्यां द्वितन्तुका- काशसंयोगः। द्वितीयस्तु हस्तकुड्यसंयोगाच्छरीरकुड्यसंयोगः। त्रिविधश्च संयोगः । चोऽवधारणे। विभूनामजः संयोगश्चतुर्थोऽस्तीति चेत्-न, मानाभावात् । विभू मिथः संयुज्येते द्रव्यत्वात् घटवदिति चेत्-ज, तन्तुपटादो व्यभिचारात् । प्रारभ्या- रम्भकभावविरहे सतीति विशेषणीयमिति चेत्न, हिमवद्विन्ध्यादावुत्पन्नसंयोगे नष्टपटादौ व्यभिचारात् ।। एतेन विभागो व्याख्यातः ॥११॥ संयोगवद् विभागोऽप्यन्यतरकर्मज उभयकर्मजो विभागजश्च । स्थाणो[] श्येनेन। द्वितीयो यथा मल्लयोः। कारणमात्र विभागाद् यथा वंशदल- विभागाद् वंशदलाकाशादिविभागः । []रणाकारणविभागाद् यथा अङ्गुलिकुड्य- विभागाद् हस्तकुड्यविभागाश शरोरकुड्यविभाग इति ।। संयोगविभागयोः संयोगविभागाभावोऽणुमहत्वाम्यां व्याख्यातः ॥१२॥ आद्यः ·वैशेषिकदर्शने कर्मभिः कर्माणि ॥१३॥ गुणैर्गुणाः ॥१४॥ इति सूत्रत्रयं गवार्थम् ।। युतसिद्धथभावात् कार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्यते ॥१५॥ युतौ संयुक्ताविति सिद्धिः :युतसिद्धिः संयुक्ताविति प्रतीतिः। तदभावान्न आरभ्यारम्भकयोः संयोगौ स्याताम् । संबन्धप्रत्ययोऽस्तीति चेत्, तर्हि संबन्धः स्यात् । स तु समवायः । अयं पटो नैतत्तन्तुसंयुक्तः, तदारभ्यत्वात् वन्तुरूपवत् । संयोगा- भावाच तद्विनाशकविभागाभावः। गुणत्वाच्च पटरूपादयो न विभागवन्तः गुणत्वात संयोगवत्। वाच्यवाचकयोः [संयोगः] संबन्धोऽस्तीत्यत आह- गुणे [च भाष्यते ॥१६॥ [निष्क्रियत्वात् ॥१७॥ न केवलं वाचको गुणः । गुणे च भाष्यते । शुक्लादौ संकेत्यते । तेन वाच्य- वाचकयोर्गुणत्वान्न संयोगविभागौ स्तः, उभयोगत्याधभावात् ] || न तावत् हिमवदादिपदं दक्षिण[]पथोच्चारितं यावत् हिमवन्तं गच्छति । नापि हिमवदादयो दक्षिणापथोच्चारितहिमवदादि[भिः । समं सयुज्यन्ते । योग्यानुपलम्भबाधानिष्क्रियः शब्द आकाशादयश्च । तत् कथं तेषां संयोगः ।। उपसंहरति- शब्दार्थावसंवन्धौ ॥१९॥ वस्मादिति शेपः॥ संयोगिनो दण्डात् समायिनो विपाणाच दृष्टत्वादहेतुः ॥१६॥ दण्डी पुरुपो बलोवर्दो विपाणोत्यादी विशिष्ठप्रत्ययत्वमनेकान्तिकम् । तथा प्रत्ययाभावात् सन्देहः। संवन्धपूर्यकत्व[] प्रतिज्ञाय [हतोविशि] प्रत्ययस्यो को] सन्देहः स्यात् , संवन्धपूर्वको नवेति ॥

·सप्तमाध्याये द्वितीयाहिकम् ७३ कथं तर्हि देवदत्तपदात् देवदत्ते धीन यशदत्ते इत्यत आहे-- सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः ॥२०॥ समयेन सिद्धः सामयिकः। समयः संकेतः । यत्पदं यत्र संकेत्यते तत् तस्य प्रयोजकम् , नान्यस्येति संकेतानियम इति ।। एकदिक्काम्यां सन्निकृष्टविनकृष्टाभ्यां परमपरं च ॥२१॥ एकस्यां दिशि पूर्वस्यां पश्चिमायां वा स्थिताभ्यां स्वशरीरापेक्षया संयुक्तसंयोग- भूयास्त्वाभू]यस्त्वसंयुक्ताभ्यां परत्वमपरत्यं च जन्यते । परापरशब्दयोर्गुणवचनयोः परः पटोऽपरः पट इति द्रव्ये प्रयोगः परापरगुणयोगात् ।। कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच्च ॥२२॥ कारणं परापरत्वयोरपेक्षावुद्धिः। तस्याः परत्वं संयुक्तसंयोगतपनपरिस्पन्द- भूयस्त्वविषयत्वम् । तस्याः] अपरत्वं तदल्पीयस्त्वविपयत्वम् । परत्वापरत्वे न स्त इति वक्तुं न युक्तम् , परोऽयमपरोऽयमित्यनुभवात् । विप्रकृष्टत्वं परत्वं सन्निकटत्वं चापरत्वम्। कालेऽपि परः स्थविरः, अपरो युवा इति प्रत्ययः । परत्वापरत्वे गुणो, द्रव्य. कर्मान्यत्वे सति जातिमत्त्वात् रूपवत् । विमते परत्वापरत्वे देवदत्तबुद्धिजे, सत्य- पीन्द्रियसन्निकर्पादौ यज्ञदत्ताचानुपरवे सति देवदत्तचापत्वाद् द्वित्ववत् । परत्वा- परत्वे मूर्ताभूतसंयोगजन्ये, एकद्रव्यत्वेऽस्मदादिप्रत्यतत्पे का आवरणाचनुपलब्धि- कारणाभावे मति पुरुपान्तराप्रत्यक्ष्योः पुरुपान्तरप्रत्यक्षत्वात् सुखादिवत् ।। परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाम्यां व्याख्यातः ॥२३॥ कर्मभिः कर्माणि ॥२४॥ गुणगुणाः ॥२५॥ इति सूत्रत्रयं गवार्थम् ॥

·७४ वैशेषिकदर्शने - इहेदमिति यतः कार्यकारणयोः स समवायः ॥२६॥ कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् । कार्यकारणयोर्गुणगुणिनोः, क्रियातद्वतो, जातिव्यक्त्योः, विशेषतद्वतोश्च] इहेदमिति यतः स समवायः । इह तन्तुपु पट इत्यादि । द्रव्यगुणकर्मत्वप्रतिषेधो भावेन व्याख्यातः ॥२७॥ भावः सत्ता यथा न द्रव्यं न गुणो न कर्म पूर्वोक्तहेतुभ्यः, तथा [न] समवायो- ऽपि। न चायं जातिविशेषाभावानामन्यतमः संबन्धत्वात् संयोगवत्। तस्मात् पदार्थान्तरं समवायः॥ तत्वं भावेनि] ॥२८॥ तस्य भावस्तत्त्वम् । य एव तन्तुपटयोः समवायः स एव जातिव्यक्त्योः समवायोऽ]पि । प्रयोगस्तु- जातिव्यक्त्यादिसमवायः तन्तुपटसमवायान्न भिद्यते, समवायत्वात् तन्तुपटसमवायवत् । समवायभेदसाधन[भा]वाच । तन्तुपटसमवायो भिद्यते तन्तुपटसंबन्धत्वात् तन्तुपटसंयोगवदिति चेत्-न, समवायलक्षणाभावेन सोपाधित्वात् ॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने सप्तमाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् । सप्तमाध्यायश्च ॥

·अष्टमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् अविद्यमानप्रतिपाद्यतया अनन्तराध्यायप्रवृत्तिवैयशि परिहरन् उक्त- मनुवदति- द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् ] ||१|| [ द्रव्येषु भूम्यादिनवसु द्वितीयाध्यायव्याख्यातेप्वात्मन्यतिरिक्त ज्ञानं तदाश्रय आत्मा च॥ ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्पत्तिरुक्ता ॥२॥ वागादिप्वलैङ्गिक ज्ञानमात्मन्यपरोक्षज्ञानं तृतीयाध्याये व्याख्यातम् ।। आत्ममनसी कारणे व्याख्याते ॥३॥ [कारणे समवायिकारणनिमित्तकारणे व्याख्याते य]प्रेति ज्ञाननिर्देशश्चतुर्थो- ऽध्यायः। तत्र पृथिव्यादिपरमाणुविषयं लैंगिकं स्थूलपृथिव्यादिविषयमपरोक्षज्ञानं सकारणं च्याख्यातम् ॥ संप्रत्य[वान्तरापरोक्षगुणकर्मादिज्ञानकारणप्रतिपादनार्थमष्टमोऽध्यायः आरभ्यते। गुणकर्मसु सन्निकृष्टेषु जाननिष्पत्तव्यं कारणम् ||४|| घटादिगुणकर्मसामान्यज्ञाने चक्षुगदिसन्निकृष्टघटादेः कारणत्वं चक्षुर्घट- संयोगस्य कारणत्वे चक्षुप इव घटस्यापि कारणत्वात् , कारणकारणं च मा भूयात् । चटरुपादिनाने घटस्य कारणत्वम् , संयोगेनान्यथासिद्धः कारणकारणत्वं तु स्यात , घटरूपादिजानकारणचाचपघटमंयोगकारणत्वात् ॥ द्विविध बानं सविकल्पकं निर्विकल्पकं च । तत्र सविकल्पके कारणमाह- सामान्यविशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मसु ॥२॥ . . १. एतस्य सूत्रत्वं सन्दिग्धम् ।

·.७६ वैशेषिकदर्शने विशिष्टं ज्ञानमिति शेषः । सामान्यापेक्षं द्रव्ये यथा, इदं सद् द्रव्यं पृथिवी. त्यादि । विशेषापेक्षं द्रव्ये यथा, सामान्यजातिगुणक्रियावन्तः परमाणवो व्यावर्तक- धर्मवन्त इति योगिनामपरोक्षज्ञानमस्मदादीनामानुमानिकम् । सामान्यापेक्षं गुणे यथा, इदं सद्रूपं शुकृमिति । सामान्यापेक्षं कर्मणि यथा, इदं सत्कर्मोरक्षेपणमिति । विशेपापेक्षं ज्ञानं गुणकर्मणो स्ति, तत्रान्त्यविशेषाभावात् ।। द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् ॥६॥ अपरोक्षमानुमानिक वा सविकल्पकमुत्पद्यत इति शेषः । द्रव्ये द्रव्यापेक्षं यथा, गौर्विपाणीति । गुणापेक्षं यथा, गौः शुक्ल इति । कर्मजन्यं यथा गौर्गच्छतीति ॥ गुणकर्मसु गुणकर्माभावात् गुणकर्मापेक्षं न विद्यते ॥७॥ स्पष्टार्थम् ।। समवायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धेश्च श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते ॥८॥ समवायिन इति शुक्लगुणपटसंबन्धात् । श्वैत्यादिति शुक्लगुणात् । श्वैत्यबुद्धे- रिति शुक्लगुणबुद्धे] । श्वेते शुक्लगुणविशिष्टे पटे बुद्धिर्जायते । तच्चान्यत्रापि, ते विशेपणविशेष्यबुद्धी विशेपणज्ञानविशिष्टयुद्धी च, कार्यकारणभूते अन्वयव्यतिरेक- सहितप्रत्यक्षेणावसिते, विशेपणसंबन्धविशेषज्ञानेपु सत्सु विशिष्टप्रत्ययोदयादसत्सु चानुदयात् ॥ ननु कि व्यतिरेकग्रहणेनान्वयादेव विशेपणज्ञानादीनां विशिष्टज्ञानकारणत्व- सिद्धरत आह- द्रव्येष्वनितरेतरकारणाः प्रत्ययाः ॥९॥ कारणायोगपद्यात् [कारणक्रमाच घटपटादियुद्धीनां क्रमो न हेतुफलभावात् ] ॥१०॥ [कारणानां प्रत्यया]नामयोगपद्यात् क्रमात् क्रमेण घटपटादिप्रत्यया जायन्ते। न च तेषु पूर्वपूर्वप्रत्ययानां कारणत्वम् । तस्मानान्वयमात्रेण विशेषण ·अष्टमाध्याये प्रथमाद्विकम् ७७ ज्ञानादीनां] कारणभावसिद्धिः। तथा द्रव्यगुणकर्मसु कारणविशेषात् द्रव्यगुण- कर्मस्वपि द्रव्यवत् क्रमभावि नायुगपदाविज्ञानम् । विशिष्टयुद्धयो] विशेषात् कम- वत्कारणादुत्पद्यन्ते । न पामितरेतरकारणत्वमिति नान्वयमात्रात् कारणसिद्धिरिति व्यतिरेकोऽप्यपेक्षितः]॥ अर्थज्ञानं सकारणं व्युत्पादयति- अयं त्वया भोजपैनमिति युद्धथपेक्षम् ॥११॥ दृष्टेषु भावाददृष्टेष्वभावात् ॥१२॥ त्वयेत्यत्र भोजयि]तव्य इति शेपः । अयं त्वया भोजयितव्यो भोजयन- मित्यादिवाक्येभ्यो जायमानं ज्ञानं बुद्धथपेक्षं पदपदार्थसंकेतज्ञानापेक्षम् । दृप्पु हातेपु 'पदपदार्थसंकेतेषु भावात् उदयात् अदृष्टेषु अज्ञातेपु अभावात् अनुदयात् ।। ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने अष्टमाथ्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥

·अष्टमाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् अर्थेन्द्रियव्याख्यानार्थमयमाद्विकारम्भः । अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु ॥१॥ जात्यादीनामुपलक्षणम् । [अर्थ] इति द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया- भावेषु प्रयुज्यते ॥ घ्राणरसनचक्षुस्त्वगिन्द्रियाण्यत्र व्याख्येयानि, श्रोत्रस्य मनोवत् पूर्व व्याख्यात- त्वात् । तत्र प्राणादीनि किं पञ्चभूतसमवायिकारणानि पृथिव्यायेकैकसमवायि- कारणानि वा ? तत्र प्रथम दृषयति- द्रव्येषु पञ्चकात्मकम् ॥२॥ द्रव्यनिरूपणे [द्वितीयाध्याये] पञ्चभूतसमवायिकारणानि न विस्तूनि स्वीकृता- नीति शेषः] [त्र्यात्मकानीति] द्वितीयोऽपि पक्षस्तत्रैव निरस्तः । तस्मात् पृथिव्या- येकेककारणानीति सिद्धम् ।। भूयस्त्वाद् गन्धवत्वाच पृथिवी गन्धज्ञाने ॥३॥ प्रकृतिरिवि शेपः। गन्धज्ञापकमाणे प्रकृतिः समवायिकारणं पृथिवी । न च लोष्टादी पार्थिवावयवारब्धत्वात् गन्धोपलम्भकत्वप्रसङ्गः, घ्राणत्वजातीयस्य तदुपलम्भकत्वात् । नापि तत्र प्राणप्रसङ्गः। प्राणावयवगन्धजन्यघ्राणगन्धे जाति-- विशेपस्वीकारात्, तज्जातीयगन्धवत्त्वस्य प्राणत्वव्यञ्जकत्वात् । तदिदमुक्तम् गन्ध- यत्त्वाचेति चकारोऽनुक्तघ्राणजातीयत्वसमुच्चयार्थः। अल्पसलिलाद्यवययोपष्टब्धबहु- तरपार्थिवावयया नामुपलम्भो दृश्यते । ] तदिदमुक्तं भूयस्त्वादिति । तथापस्तेनो वायुश्च ॥४॥ रसरूप स्पर्शज्ञानेपु समवायिकारणमिति शेपः । यथा घ्राणे पृथिवी [प्रकृति- स्तथा] रसने आप इत्यादि ।

·अष्टमाध्याये द्वितीयाद्विकम् रसनत्यादि] जातिविशेषाणां किं व्यवस्थापकमित्याह- रसरूपस्पर्शात् ॥५॥ रसरूपस्पर्शज्ञानाद्रसनत्वादिसिद्धिः । अ]र्थे सत्येव घ्राणादय इति चेत्न, अनुमानसिद्धत्वात्। चन्दनगन्धकार्यसाक्षात्कारश्चन्दनरूपसाक्षात्कारजनकद्रव्य. जन्यः, कार्यत्विात् जलरसकार्यसाक्षात्कार]वत् । तेषां पार्थिवत्वादी किं प्रमाणम् ? घ्राणं पार्थिवम् रूपादिघुमध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् । कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकतैलादि- वत् । सैलादेः स्वकीयरूपादेरप्यभिव्यञ्जकत्वाद् दृष्टान्तस्य साधनवकल्या- दिति चेत्न, घ्राणं पार्थिवम् , रूपसाक्षात्काराजनकगन्धसाक्षात्कारजनकद्रव्य- स्वात् कुङ्कुमवत् । रसनमाप्यम्, गन्धसाक्षात्काराजनकरससाक्षात्कारजनकद्रव्य- स्वादुदकवत् । चक्षुस्तैजसम् , रससाक्षात्काराजनकरूपसाक्षात्कारजनकद्रव्य. स्वादालोकवत् । त्वगिन्द्रियं वायवीयम् , रूपसाक्षात्काराजनकस्पर्शसाक्षात्कार- जनकद्रव्यत्वात् व्यजनानिलवत् ।। . ।। इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने अष्टमाध्यायस्य द्वितीयाहिकम् अष्टमोऽध्यायश्च ॥

·नवमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् इन्द्रियार्थावष्टमे व्याख्यातौ । इदानीं सन्निकर्पप्रतिपादनार्थमयमध्याय आरभ्यते । अभावे सन्निकर्पप्रतिपादनाथ प्रथमाडिकम् । सन्निकर्षप्रतिपादनार्थ चतुर्विधाभावं प्रतिपिपादयिपुः प्रागभावप्रध्वंसौ दर्शयति- क्रियागुणव्यपदेशामावादसत् ॥१॥ घटादिकार्य घटादेः प्रागुत्तरकाले चासत् । घटपूर्पक्षणे घटस्य प्रागभावः । घटोत्तरक्षणे तस्य प्रध्वंसः। घटपूर्वापरकाली घटवन्तौ कालत्वात घटकालवदिति चेत्न, क्रियागुणव्यपदेशाभावात् ।। असति क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् ।।२।। अभावो द्रव्यं क्रियावान् गुणवान् क्रियागुण इति व्यपदेशाभावात् । व्यपदेश उपलम्भः शब्दप्रयोगो वा। तस्माद् द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरमभावः॥ सच्चासत् ॥३॥ यद् घटादिकं कचिदेकदेशस्थितमन्यत्रासत् वस्यान्यत्राभावः ॥ यच्चान्यत्सतस्तदसत् ॥४॥ अन्यदिति भावपरो निर्देशः। यत् सतोऽन्यत्वं सदभावः। चतुर्विधः अभावः प्रत्यक्षो घटादीनाम् । अप्रत्यक्षोऽघटादीनाम् ।। तत्र प्रत्यक्षे साक्षात्कारप्रकारमाह- असदिति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेविरोधिप्रत्यक्षत्वाच्च ज्ञानम् ॥५॥ असदिति ज्ञानं पूर्वमुत्पन्नस्य पटादेः प्रत्यक्षानुपलम्भात् भूतस्य घटादेः प्रति- योगिनः स्मरणाच विरोधिनः प्रतियोगिनः प्रत्यक्षयोग्यत्वाय जायते । पकार संवन्धि- विशेषणविशेप्यभावसन्निकर्षसमुधयार्थः ॥

·नवमाध्याये प्रधमाह्निकम् तथाभावे भावप्रत्यक्षत्वाच्च ॥६॥ न केवलमभाव[स्य प्रतियोगि]स्मृतेर्ज्ञानमपि तु भावापरोक्षज्ञानादपि । यथेह भूतले घटो नास्तीति । चकारात् क्वचित् प्रतियोग्यनुमानादभावज्ञानम् । यथा- अन्त्यतन्तुसंयोगेन भविष्यत्पटानुमानादिह तन्तिी पटो भविष्यतीति ।। एतेनाघटोऽगौरधर्मश्च व्याख्यातः ॥७॥ अयमघट इति घटत्वात्यन्ताभावज्ञानं घटान्योन्याभावज्ञानं वा । अगौरित्य- त्रापि तथा। त[दिदमपरोक्षाफलम् । अधर्मोऽयमिति धर्मत्वात्यन्ताभावज्ञान धर्मान्योन्याभावज्ञानं या । तदिद[मनु]मानफलम् ॥ ॥ इति श्रीमद्वैशेषिके दर्शने नवमाध्यायस्य प्रथमातिकम् ॥ .. पत्र मातृका खपिता।

·॥ परिशिष्टम् ॥ १ व्याख्योपस्कारयोः सूत्रसंख्यायां तारतम्यम् अध्यायः आह्निकम् उपस्कारस्थसंख्या व्याख्यास्थसंख्या . १ १ २ १७ .१६ ३२ १ २ ३ १६ ४ or १२ २ ११ ५ २ २४ ६ १ २६ १६ १६ ७ १ २५ २ २८ ८ or १२ ६ २ १ ६ १५ २ ३२४५ ७ २ 1. अन्त्यमाहिकत्रयमत्र न संकलितम्, अनुपखम्भात् ।

·२ व्याख्योपस्कारयोः सूत्राठे तारतम्यम् १.१.२ १.१.३ . . उपस्कारधृतपाठः व्याख्याधृतपाठे विशेषः १.१. अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ॥११॥ १.१.१ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः ॥२॥ तद्वचनादामायस्य प्रामाण्यम ॥३॥ धर्मविशेषप्रसूताद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमक्यानां पदार्थानां साधयंवैधाभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसम् ॥४॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगारमा मन इति द्रव्याणि ॥२॥ १.१.४ रूपरसगन्धस्पशीः संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोग- विभागी परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषी प्रयत्नाश्च गुणाः ॥६॥ प्रयत्नश्च १.१.५ उत्तेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमन मिति कर्माणि जा सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेपदिांत द्रव्यगुणकर्मणामविशेपः ।।।। १.१.७ द्रव्यगुणयोः सजातीयारम्भकत्वं साधम्यम् ६|| द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् ।।१०।। १.१.८. कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते ॥१३॥ १.१.१० न द्रव्यं कार्य कारणं च वधति ॥१२॥ तुल कार्याविरोधि द्रव्यं कारणाविरोधि च ॥११॥ 0 ., गुणान्तमिति श्यनम् ।

·सुत्रपाठतारतम्यम् उभयथा गुणाः ॥१३॥ गुणः। १.१.१२ फारणाभावात् कार्याभावः।। १,१.१३. नतु कार्याभावात् कारणामायः ॥ १.१. १४२ . . कार्यविरोधि कर्म ॥१४॥ क्रियागुणवत् समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥१॥ क्रियावद् गुण° १. १. १५ द्रव्याश्रय्यगुणवान संयोगविभागेष्वकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम् ॥१६॥ न गुणवान् १. १.१६ एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागेष्यनपेक्षकारणमिति प्वनपेक्षं कर्मलक्षणम् ॥१७॥ १.१.१७ द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् ।।१८।। तुल° . १. १. १८ तथा गुणः॥१६॥ १.१.१६% १.१.२४३ संयोगविभागवेगानां कम समानम ॥२०॥ तुल १.१.२० न द्रव्यानां कर्म ॥२१॥ ४१.१.२१ व्यतिरेकात् ॥२२॥ द्रव्याना द्रव्यं कार्य सामान्यम् ॥२३॥ १.१.२३ गुणवैधान्न कर्मणां कर्म ॥२४॥ तुल १.१.२२ द्वित्वप्रभृतयः संख्याः पृथक्त्वसंयोगविभागाश्च ।।२।। १, १.२५५ असमवायात् सामान्यकार्य कर्म न विद्यते ॥२६॥ १.१.२६६ संयोगानां द्रव्यम् ॥२७॥ १.१.२७ रूपाणां रूपम् ॥ २८ ॥ गुरुत्वप्रयत्नसंयोगान्पमुत्क्षेपणम ॥ २६ ॥ १.१.२६ १, २. एतत् सूत्रद्वितयं व्याख्यामातृकानां द्वितीयाहिकेऽप्यभ्यस्तम्। उपस्कारे तु द्वितीयाहिक एवैतयोः पाठः। ३. गुणः इति बहुवचनान्तता चतुर्विशे। व्याख्यामातृकायामेकमेवैतत्सूत्रम् । ५. प्रभृतयश्चेति चकारोऽधिकः । ६. सामान्यति नास्ति। ।

·६ परिशिष्ट संयोगविभागाश्च कर्मणाम् ॥ ३० ।। कारणमामान्ये द्रव्यकर्म कर्माकारणमुक्तम् ॥३॥ १.१.३०१ १. १.३१ १.२. कारणाभावात् कार्याभावः ॥१॥ १.१.१३, १.२.१ न तु कार्याभावात् कारणाभावः ॥ २ ॥ १.१.१४; १.२.२ सामान्य विशेप इति बुद्धथपेक्षम् ।। ३ ।। १.२३ भावोऽनुवृत्तेरेव हेतुत्वात् सामान्य मेव ॥ ४॥ तुल १.२.४ द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेपाश्च ॥५॥ अन्यत्रान्त्येभ्यो विशेपेभ्यः ॥ ६॥ १.२.६ सदिति यती द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ॥ ७ ।। सन् यतो...१. २.७ द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता ॥ ८॥ गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुणः ॥ ६ ॥ गुणश्च १.२.६ सामान्यविशेषाभावेन च ।। १० ।। अनेकद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् ॥ ११ ॥ सामान्यविशेषाभावेन च ॥१२॥ १,२.११ तथा गुणेषु भावाद् गुणत्वमुक्तम् ।। १३ ॥ १.२.१२ सामान्यविशेपाभावेन च ॥ १४ ॥ १.२ १३ कर्मसु भावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥ १५ ॥ कमणि... १.२.१४ सामान्यविशेषाभावेन च ।। १६ ।। सदिति लिङ्गाविशेषाद् विशेपलिङ्गाभावान्चको भावः ॥१७॥ रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी ॥ १॥ रूपरसस्पर्शवत्य पापो द्रवाः स्निग्धाः ॥२॥ तेजो रूपरपर्शवत् ॥ ३॥ स्पर्शवान् यायुः ॥ ४॥ र: पशिया २. प्रथमश्रका परित्यातः । २.१.१ २.१.२ २. १.३ पायुः स्पर्शवान २ १.४ सिदितिमाग परिपातः ।

·C सूत्रपाठतारतम्यम साकारो न विद्यन्ते ॥५॥ सर्जितुमधूच्छिष्टानामग्निमयोगाद् द्रवत्यमद्भिः सामान्यम् ॥६॥ पुसीसलोहरजतसुवर्णानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्भिः सुवर्णादीनां च सामान्यम् ॥७॥ तेजसानामग्नि... २. १. विपाणी ककुद्मान प्रान्तेवालधिः सारनावानिति गोत्वे दृष्टं लिङ्गम् ॥८॥ स्पर्शश्च वायोः ॥६॥ वायोः म्पर्शश्च २.१.६ न च दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः ॥१०॥ न चान्येषां स्पर्श २.१.१० अद्रव्यवस्वेन द्रव्यम ॥११॥ अद्रव्यवत्वाद्... २. १. ११ 'क्रियावत्वाद् गुणवत्वाच्च ॥ १२ ।। अद्रव्यत्वेन नित्यत्वमुक्तम् ।। १३ ।। अद्रव्यत्वेना २.१ १२ वायोर्वायुसंमूर्छनं नानात्यलिङ्गम् ॥१४॥ २.१.१३ वायुसन्निक प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्ग न विद्यते ॥ १५॥ सन्निकर्प २.१.१४ सामान्यतो दृष्टाच्चाविशेपः ॥ १६ ॥ २.१.१५ तस्मादागमिकम् ॥ १७ ॥ संज्ञार्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम् ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् संज्ञाकर्मणः ॥ १६॥ प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् २. १. १८ २.१.१६ निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिङ्गम् ॥२०॥ तदलिगमेकद्रव्यत्वात् कर्मणः ॥ २१ ॥ २.१.२१ कारणान्तरानुक्लृप्तिवैधाच्च ।। २२ ।। २.१.२२ संयोगादभावः कर्मणः ॥२३॥ शब्दः स्पर्श वतामगुण इति २. १. २३ २.१.२४ कारणगुणपूर्वकः कार्यगुणो दृष्टः ॥ २४ ॥ तुल २. १.२५ तथा २६ कार्यान्तराप्रादुर्भावाच शब्दः सर्शवतामगुणः ॥२५॥ तुल २.१.२५, परन समवायात्प्रत्यक्षत्वाच नात्मगुणो न मनोगुणः ॥२६॥ २.१.२८ तथा २.१.२६ वायुरिति सति ·परिशिष्टे परिशेपालिङ्गमाकाशस्य ॥२७॥ द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ २८ ॥ तत्त्वं भावेन ॥२६॥ शब्दलिङ्गाविशेपाद् विशेपलिङ्गाभावाच ॥३०॥ तदनुविधानादेकपृथक्त्वं चेति ॥ ३१ ॥ १२.१.३० २१.३१ २, १.३२ . २.२.५ २.२ पुष्पवस्त्रयोः सति सन्निक गुणान्तराप्रादुर्भावो वस्त्रे गन्धामावलिङ्गम् ॥१॥ गन्धान्तरामा २.२.२ व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः ॥२॥ २.२.३ एतेनोणता व्याख्याता ॥३॥ एतेनाप्सूपणता तेजस उप्रणता ॥४॥ तेजःपाता २.२. अप्सु शीतता ॥५॥ अपरस्मिन्नपरं युगपश्चिरं क्षिप्रमिति काललिङ्गानि ॥६॥ अपरस्मिन् परं युगपद- युगपच्चिर' कार्यविशेषेण नानात्वम् द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥७॥ तत्त्वं भावेन || नित्येप्वभावादनित्येपु भावात् कारणे कालाख्येति ॥६॥ २. २.८ तथा २.२.६ इत इदमिति यतस्तद् दिश्य लिङ्गम् ॥१०॥ दिशां... २.२ १० द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥११॥ तत्वं भावेन ॥१२॥ भावात् ॥ २.२ ११ कार्यविशेषेण नानात्वम ॥१३॥ आदित्यसंयोगाद्भवपूर्वाद् भविष्यतो भूताच्च प्राची॥१४॥तुल° २. २. १३, २. २. १४ तथा २.२ १५२ . ० १. परिशेपादित्यत्र शब्द इति । अन्ते च इतिशब्दः । २. प्राति त्यक्तमा ·सूत्रपाठतारतम्यम ० . तथा दक्षिणा प्रतीचो उदीची च ॥१|| एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि ॥१॥ दिगन्तराणि २.२.१६ सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेपरमृतेश संशयः ॥१७॥ २.२.१७ दृष्टं च दृष्टवत ॥१८॥ तुल° दृष्टमदृष्टच... २.२.१८ यथादृष्टमयथादृष्टत्वाच ॥१६॥ अयथादृष्टम् २.२.१६ विद्याविद्यातच संशयः ॥२०॥ तुल विद्योपलब्धि- रविद्यानुपलब्धिः। २. २. २१ श्रोत्रग्रहणो योऽर्थः स शब्दः ॥२१॥ २.२.२२ तुल्यजातियेष्वर्थान्तरभूतेषु विशेपस्योभयथा दृष्टत्वात् ॥२२॥ तुल° २.२.२० एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम् ॥३॥ २.२. २३ नापि कर्माचानुपत्वात् प्रत्ययस्य' ॥२४॥ अचानपत्याच प्रत्यक्षस्य शब्दो न कर्म २.२.२४ गुणस्य'सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम् ॥२५॥ २.२.२५ सतो लिङ्गाभावात् ॥२६॥ २.२.२६ नित्यवेधात् ॥२७॥ २.२.२७ अनित्यश्वायं कारणतः ॥२८॥ तुल कारणवतो विकारात् न चासिद्धं विकारात् ॥२६॥ २. २.२८२ अभिव्यक्ती दोपात् ॥३०॥ संयोगाद् विभागाच्च शब्दाच्च शब्दनिष्पतिः ।।३१४॥ विभागाच्छब्दाच्च २.२.३० लिङ्गाच्चानित्यः शब्दः॥३२॥ २.२.३१४ द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावात् ॥३३॥ २.२.३२ संख्याभावात् २.२.३३ प्रथमाशब्दात् ॥३४॥ संप्रतिपत्तिभावाच ॥३५॥ २.२.३४,२.२.३७ सन्दिग्धाः सति.बहुत्वे ।।३।। २.२.३५ संख्याभावः सामान्यतः ॥३७॥ सामान्यवतः। २. २.२६३ . . १. प्रत्ययस्येति मुम्बापुरीमन्येऽधिकम् २. न्यायवात्तिकेऽप्ययमेव सूत्रपाठः । द्रः तव २७८ पृः ३. अमिश्यक्ताविति नास्ति । १. शब्द इति नास्ति।

·परिशिष्टे . . प्रसिद्धा इन्द्रियार्था ॥१॥ इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्यः ॥गा इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्थान्तरस्य हेतुः ||२|| सोऽनपदेशः ॥३॥ ३.१.४ कारणाज्ञानात् ॥४॥ ३.१.५ कार्येषु ज्ञानात् ॥५॥ कार्याज्ञा अज्ञानाच्च ॥६॥ ३. १.७ अन्यदेव हेतुरित्यनपदेशः ।।७।। अन्य एवं अर्थान्तरं ह्यर्थान्तरस्यानपदेशः ।।८।। न्तरमों ३..१.६ संयोगि समवाय्येकार्थसमवायि विरोधि च ॥६॥ ३.१.१०२ कार्य कार्यान्तरस्य ।।१०॥ ३. १. ११ कारणं कारणान्तरस्य ३. १. १२ विरोध्यभूतं भूतस्य ।।११॥ ३.१.१३ भूतमभूतस्य ॥१२॥ ३. १.१४ भूतो भूतस्य ॥१३॥ ३१.१५ अभूतमभूतस्य ३.१.१६ प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य ।।१४।। अप्रसिद्धोऽनपदेशोऽसन् सन्दिग्धश्चानपदेशः ।।१।। ३. १.१८, ३.१.१६, यस्माद् विपाणी तस्मादश्वः ॥१६॥ यस्माद् विपाणी तस्माद् गौरिति चानकन्तिकरयोदाहरणम् ॥१७॥ प्रात्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यनिष्पद्यते तदन्यत् ।।१८।। 'न्द्रियमनोऽर्थः ३.१.२० प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिङ्गम् ||१६|| ३.१.२१ ३.२ आत्मेन्द्रियार्थसनिक ज्ञानस्य भावोऽभावश्च मनसो 'स्याभावो भावश्च लिङ्गम् ॥१॥ ३.२.१. . . 1. प्रसिद्धरिति पाठ २. चकारस्यक्तः। ३. द्वितीयोऽनपराशरदो नास्ति ।

·न विद्यते ॥६॥ ३. २.८३ सूत्रपाठतारतम्यम् ११ तस्य द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥२॥ ३, २.२१ प्रयत्नायोगपद्या ज्ञानायोगपद्याचकम् ॥२॥ 'वेक मनः॥ ३.२.३ प्राणापाननिमेपोन्मेपजीवनमनोगतीन्द्रियान्तर "विकाराः परात्मनि लिङ्गम् । विकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनोलिङ्गानि ॥४॥ ३.२.४ तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते |शा यज्ञदत्त इति सन्निकर्पे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्ग अहं यज्ञदत्त सामान्यतोदृष्टाचाविशेषः ॥७॥ ३.२,७ तस्मादागमिकः ॥८॥ अहमितिशब्दस्य व्यतिरेकान्नागमिकम् ॥ शब्दव्यतिरेकेण नामकम् ।। ३.२.६ यदि दृष्टमन्वक्षमहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त इति ॥१०॥ यदि च द्रष्टुः प्रत्यक्षोऽहं यज्ञदत्तः ॥ ३२.१० दृष्ट अात्मनि लिङ्गे एक एव दृढ़त्वात् प्रत्यक्षवत् प्रत्ययः॥११॥ देवदत्तो गच्छति यज्ञदत्तो गच्छतीत्युपचाराच्छरीरे प्रत्ययः ॥१२॥ सन्दिग्धस्तूपचारः ॥१३॥ ३.२.११ ३.२.१२ अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावादर्थान्तरप्रत्यक्षः॥४१॥ देवदत्तो गच्छतीत्युपचारादभिमानात् तावच्छरीरप्रत्यक्षोऽहंकारः ॥१५॥ सन्दिग्धस्तूपचारः ॥१॥ न तु शरीरविशेषाद् यज्ञदत्तविष्णुमित्रयोर्ज्ञानं विपयः ॥१७॥ निविशेषः । ३. २. १३ अहमिति मुख्ययोगाभ्यां शब्दवद्व्यतिरेकाव्यभिचाराद् विशेषसिद्ध गमिकः ॥१८॥ सुखदुःखज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्यम् ॥१॥ देकाम्ये न व्यवस्था। ३. २.२८ व्यवस्थातो नादा ॥२०॥ शास्त्रसामर्थ्याच्च ॥२॥ . ० ० ० . ० ४ सदकारणवन्नित्यम् ॥१॥ .. तस्येति नास्ति । २. तस्येति नास्ति । ३. आगमिकमिति नपुंसकनिर्देशः।

·परिशिष्टे ४.१.२ °णाभावाद्धि कार्या° ४. १.३ तस्य कार्य लिङ्गम् ॥२॥ कारणभावात् कार्यभावः ॥शा अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभावः || अविद्या ॥२॥ महत्यनेकद्रव्यवत्वाद् रूपाञ्चोपलब्धिः॥६॥ ० अविद्या चारमदादीनाम् ॥४॥ ० अद्रव्यवत्त्वात्झरमाणावनुपलब्धिः ।। ४.१.७१ . ४.१.८ ४. १.६ सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे रूपसंस्काराभावाद् वायोरनुपलब्धिः ॥७॥ अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेपाच रूपोपलब्धिः ।।८।। तेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञानं व्याख्यातम् || एतेन रस तस्याभावाव्यभिचारः ॥१०॥ तदभा संख्याः परिमारणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वा- परत्वे कर्म च रूपिद्रव्यसमवायाचानुपाणि ॥११।। अपिप्वचाक्षुपाणि ॥१२॥ चाक्षुपत्वात् एतेन गुणत्वे भावे च सर्वेन्द्रियं ज्ञानं व्याख्यातम् ॥१३॥ ४. १. ११ ४.१.१२ . तत्पुनः पृथिव्यादि कार्यद्रव्यं त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञकम् ॥१॥ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षवृत्तेरप्रत्यक्षवाद वायुवनस्पति- पश्चात्मकं न विद्यते ॥२॥ संयोगवत् पञ्चा गुणान्तराप्रादुर्भावाच न न्यात्मकम् ॥३॥ त्र्यात्मकमपि [न) ४. २. २ आत्मसंयोगश्च प्रतिपिद्धो मिथः पञ्चानाम् ॥३॥ गुसंयोगरत्वप्रतिपिद्धः ॥४॥ दुल' अणुसंयोगस्य- प्रतिपिद्धो मिथः पश्वानाम् ॥४॥ तत्र शरीरं द्विविध योनिजमयोनिज घशा तथ ५.२.५ अनियतदिग्देशपूर्वकत्वात् ॥६॥ अनेकदेश' ४.२.७ . १. सम्पपिण्याचे महाये इति भागो नास्ति।

·६३ सूत्रपाठतारतम्यम् धर्मविशेपाच ॥७॥ कार्यविशेपोत् । . ४. २.७१ ४.२.८ ४.२,६२ संज्ञादिमत्त्वात् । ४. २. १० समाख्याभावाच ॥८॥ संज्ञाया आदित्वात ॥६॥ सन्त्ययोनिजाः ॥१०॥ वेदलिङ्गाच॥११॥ . . आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कम ॥१॥ ५.१.१ तथा हस्तसंयोगाच मुसले कर्म ॥२॥ अभिघातजे मुसलादौ कर्मणि व्यतिरेकादकारणं हस्तसंयोगः ॥३॥ तथात्मसंयोगो हस्तकर्मणि ||४|| अभिघातान्मुसलसंयोगाद्धस्ते कर्म ॥५॥ मुसलाभिघाताच मुसल° ५. १.४ प्रात्मकर्म हस्तसंयोगाच ॥६॥ तथा आत्म ५. १.५ संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥७॥ नोदनविशेपाभावानो न तिर्यग्गमनम ॥८॥ प्रयत्नविशेषान्नोदनविशेषः ॥६॥ नोदनविशेपादुदसनविशेपः ॥१०॥ ५. १.६ हस्तकर्मणा दारककर्म व्याख्यातम् ॥११॥ तथा दग्धस्य विस्फोटने ॥१२॥ यन्नाभावे प्रसुप्तस्य चलनम् ॥१३॥ प्रयत्नाभावो गुरुत्वात् सुप्तस्य पतनम् ॥११॥ तृणे कर्म वायुसंयोगात् ॥१८॥ ५. १. १२ मणिगमनं सूच्यभिसर्पणमित्यदृष्टकारणकम् ॥१५॥ 'कारितानि ५.१.१३ ५ १.१४ इपावयुगपत् संयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतुः ॥१६॥ नोदनादाद्यमिपोः कर्म तत्कर्मकारिताच संस्कारादुत्तरं तथोत्तरमुत्तरं च ॥१७॥ ५. १.१५ १. २. उभयत्र चकारस्त्यक्तः।

·परिशिष्टे संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥१८॥ नाड्या नोदनाभिघातात् संयुक्तसंयोगाच्च पृथिव्यां कर्म ॥१॥ तद्विशेपेणाष्टकारितम् ।।२।। अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ||३|| ५.२.२" द्रवत्वात् स्यन्दनम् ॥४॥ ५.२.३ नाघ्यो वायुसंयोगादारोहणम् ।।५।। नोदनापीडनात् संयुक्तसंयोगाच्च ।।। वृताभिसर्पणमित्यरटकारितम् ॥७॥ कारितानि । अपां संघातो विलयनं च तेजःसंयोगात् ।।८।। तत्र विस्फूर्जलिङ्गम् ॥६॥ तत्रापस्फूर्जथु वैदिकं च ॥१०॥ अपां संयोगाद् विभागाच्च स्तनयित्नोः ॥११॥ स्तनयित्नुः। पृथिवीकर्मणा तेजःकर्म वायुकर्म च व्याख्यातम् ॥१२॥ तेजसः अग्नेरूयज्वलनं वायोस्तिर्यक्पवनमणूनों मणुमनसोश्वाचं मनसश्चाद्यं कर्मादृष्टकारितम् ।।१३।। कर्मत्यदृष्टकारितानि ५. २. ११ हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम् ॥१४॥ आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षात् सुखदुःखे ॥१|| सदनारम्भ आत्मस्थे मनसि शरीरस्य तदनारम्भश्व...मनसि । ५.२.१३. दुःखाभावः स योगः॥१६॥ सशरीरस्य सुखदुःखाभावः ॥१४ा. संयोगः॥१५॥ कायकर्मणात्मकर्मधर्मयोरनुत्पत्तिः ॥१६॥ अपसर्पणमुपसर्पणमशितपीतसंयोगाः कार्यान्तर- संयोगाश्वेत्यदृष्टकारितानि ॥१७॥ तदभावे संयोगाभावोऽप्रादुर्भावश्च मोक्षः ॥१८॥ स मोक्षः। द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधादभावस्तमः ॥१६॥ ५.२. १६२ तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच ॥२०॥ १३, १४, १५ सूत्राण एकत्रवापम्कारस्प पाहशमत्र पायतान। घा भाइमावस्तम इति पाठो व्यास्यानुमतः। ० ·सूत्रपाठतारतम्यम् ६५ दिकालावाकाशं च क्रियावद्वधानिष्क्रियाणि ||२१|| क्रियावद्भयो वैध ५. २. २० 'एतेन कर्माणि गुणाश्व व्याख्याताः ॥२२॥ ५.२.२१ निष्क्रियाणां समवायः कर्मभ्यो निषिद्धः ॥२३॥ 'कर्मभिः प्रतिपिद्धः। ५. २. २२ कारणं त्वसमवायिनो गुणाः ॥२४॥ गुणैर्दिग व्याख्याता ॥२५॥ गुणश्च दिग् ५.२.२३ कारणेन कालः ॥२६॥ .५.२.२४ 0 . 6 बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिवेदे ॥१॥ दः स वा अस्मद्बुद्धद्यन्यो लिङ्गमः॥ ६.१.२ ब्राह्मणे संज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम् ।।२।। ब्राह्मणसंज्ञा बुद्धिपूर्वो ददातिः ॥३॥ तथा प्रतिग्रहः ॥४॥ तयोश्च क्रमो यथानितरेतरागभूतानाम् ॥६॥ आत्मान्तरगुणानामात्मान्तरेऽकारणत्वात् ।।१।। आत्मगुणेष्वात्मान्तरगुणा- नामकारणत्वात् ॥६.१.७ अदुष्टभोजनात् समभि- व्याहारतोऽभ्युदयः ।। ६ १.८ तद् दुष्टभोजने न विद्यते ॥६॥ दुष्टं हिंसायाम् ॥७॥ तस्य समभिव्याहारतो दोया । सददुष्टे न विद्यते ॥६॥ पुनर्विशिष्टे प्रवृत्तिः ॥१०॥ समे होने वा प्रवृत्तिः ।।११।। एतेन होनसमविशिष्टधार्मिकेभ्यः परस्वादानं व्याख्यातम् ॥१२॥ वथा विरुद्धानां त्यागः ॥१३॥ . ० .. इदं स्त्र न्यायकन्दल्या किरणावस्यां च भूतम् । तुल अल्मबुद्धिभ्यो लिंगमपः. कन्द २१६, किर. १५ ·परिशिष्टे होने परे त्यागः ॥१४॥ समे आत्मत्यागः परत्यागो वा ।।१।। विशिष्टे आत्मत्याग इति ॥१६॥ ६. १.१४. C. दृष्टादृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोजनमभ्युदयाय ॥१॥ दृष्टानां दृष्टः ६.२.१ अभिपेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलवासवानप्रस्थयज्ञदान- प्रोक्षणदिड्नक्षत्रमन्त्रकालनियमाश्चादृष्टाय ॥२॥ चातुराश्रम्यमुपधा अनुपधाश्च ||३|| चातुराश्रम्यम् ॥२॥ उपधाऽनुपधाश्च ॥४॥ भावदोप,उपधाऽदोषोऽनुपधा ॥४॥ भावदोष उपधा-॥शा यदिष्टरूपरसगन्धस्पश प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छुचि ॥५॥ अशुचीति शुचिप्रतिषेधः ॥६॥ अर्थान्तरं च ।।७॥ अयतस्य शुचिभोजनादभ्युदयो न विद्यते नियमाभावाद् विद्यते वाऽर्थान्तरत्वाद् यमस्य ।।८॥ अयवस्य"न विद्यते ॥धा असति चाभावात् ॥६॥ ६.२.१० सुखाद् रागः॥१०॥ ६.२.११. तन्मयत्वाच्च ॥११॥ न तृप्तः॥ ६.२.१२ श्रध्दाच्च ॥१२॥ ६.२.१३. एतेन द्वेषो व्याख्यावः ॥१४॥ जातिविशेषाच्च ।।१३।। जातिविशेषाच्च रागविशेषः ।।१।। इच्छाद्वपपूर्विका धर्माधमयोः प्रवृत्तिः॥१४॥ तत्संयोगो विभागः ॥११॥ तुल ततः संयोगः।। ६.२.१६ विभागश्च ॥ . . 1. इतिराग्दा परित्यक्त ] ·सूत्रपाठतारतम्यम् आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः ॥१६ ० . का गुणाः ॥१॥ पृथिव्यादिरूपरसगन्धरपर्शा द्रव्यानित्यत्वादनित्याश्च ।।२।। एतेन नित्येषु नित्यत्वमुक्तम् ||३|| नित्येप्वप्य अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यानित्यत्वात् ॥४॥ नित्यत्वं अनित्येष्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ॥५॥ ७.१.४ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पायजाः ॥६॥ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्याम् ॥१॥ पाकजाच।। अप्सु तेजसि वायो च झारणगुणपूर्वकाः ॥७॥ कर्मगुणा अगुणाः ।। एतेन पाकजा व्याख्याताः॥६ एकद्रव्यत्वात् ॥७॥ एकद्रव्यत्वाच्च ७.१.१० श्रणोर्महतश्योपलध्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते ||८|| ७.१.११ कारणबहुत्वाच्च । तुल कारणपरत्वात् कारण- महत्त्वात् प्रचयविशेषाच्च महत् ॥१२॥ अतो विपरीतमणु ॥१०॥ अणुमहदिति तस्मिन् विशेषभावात् विशेषाभाधाच्च ॥११॥ एकालत्वात् ॥१२॥ दृष्टान्ताच्च ॥१३|| अणुत्वमहत्वयोरणुत्वमहत्त्वामावः कर्मगुणाख्यातः ॥१४॥ कर्मभिः कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याताः ॥१५॥ कर्मभिः कर्माणि ॥१॥ गुणगुणाः ॥२०॥ अगुत्वमहत्याभ्यां कर्मगुणाश्च व्याख्याताः ॥१६॥ ७.१.१५ एतेन दीर्यत्वहस्वत्वे व्याख्याते ॥१७॥ तुल ७.१.१८ ० .

·परिशिष्टे . अनित्येऽनित्यम् ॥१८॥ नित्ये नित्यम् ॥१॥ . . एतदनित्यम् ७.१०१ ७.१.२२ ७ १.२४ नित्यं परिमण्डलम् ॥२०॥ अविद्या च विद्यालिङ्गम् ॥२१॥ विभवान्महानाकाशस्तथा चात्मा ।।२२।। तभावादणु मनः ॥२३॥ गुणैर्दिन व्याख्याता ॥२४॥ कारणे कालः ॥२५॥ ७.१.२५ ७.१.२६ ७.१.२७ कारणेन ७२.२ . ० . रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वम् ।।१।। तथा पृथक्त्वम् ॥२॥ एकत्वैक्पृथक्त्ययोरेक्त्वैकपृयक्त्वाभावोऽगुत्व- महत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ॥३॥ कर्मभिः कर्माणि ॥४॥ गुरौगुग्णाः ॥५॥ निःसंख्यत्वात्कर्मगुणानां सर्वैकत्वं न विद्यते ॥५॥ भ्रान्तं तत् ॥५॥ एक्त्वाभावाद् भचिस्तु न विद्यते ॥६॥ कार्यकारण्योरेक्त्वकपृथक्त्वाभावादेकरवक्पृथक्त्वं "रेकत्वपृथक्त्वाभावा- न विद्यते ॥७॥ देकत्वपृथक्त्वं ७.२.८ एतदनित्ययोव्याख्यातम् ।।८।। अन्यतरकर्मज उभयर्मजः संयोगजश्व संयोगः ॥६॥ ७.२.१० एतेन विभागो व्याख्यातः ॥१०॥ ७.२.११ संयोगविभागयोः सयोगविभागाभायो ऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ||११|| ७.२.१२ फर्मभिः फर्माणि गुणैर्गुणा भणुत्वमहत्त्वाभ्यामिति ॥१२॥ कर्मभिः कर्माणि ॥१३॥ गुणगुणा ॥१४॥ एक्स्या""भात ७२.७ ·६६ . . सूत्रपाठतारतम्यम् युतसिद्धथभावात् कार्यकारणयोः संयोगविभागी न विद्यते ॥१३॥ ७.२.१५ गुणत्वात् ॥१४॥ गुणोऽपि विभाव्यते ॥१॥ गुणे च भाप्यते ॥१६॥ निप्कियत्वात् ॥१६॥ ७.२.१७ असति नास्तीति च प्रयोगात् ॥१७॥ शब्दार्थावसम्बन्धी ॥१८॥ संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विशेषाच ॥१६॥ विषाणाच दृष्ठत्वादहेतुः ॥१६॥ सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः ॥२०॥ एकदिकाभ्यामेककालाभ्यां सन्निकृष्टविप्रकृष्टाभ्यां परमपरं च ॥२१॥ ७. २. २१. कारणपरत्वात् कारणापरत्वाच ॥२२॥ ७.२.२२ परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ।।२३।। ७.२.२३ कर्मभिः कर्माणि ॥२४॥ ७.२.२४ गुणैर्गुणाः ॥२१॥ ७.२, २५ इहेदमिति यतः कार्यकारणयोः स समघायः ॥२६॥ ७. २.२६ द्रव्यत्व गुणत्वप्रतिपेधो भावेन व्याख्यातः ॥२७॥ द्रव्यगुणकर्मत्वन ७. २.२७ तत्त्वं भावेन ॥२८॥ ८.१ द्रव्येषु ज्ञानं व्याख्यातम् ॥१॥ ८.१.१ तत्रात्मा मनश्याप्रत्यक्षे ||२|| ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिष्पत्तिविधिरुक्तः ॥३॥ निष्पत्तिरुत्ता॥ ८.१.२ आत्ममनसी कारणे व्याख्याते ॥३॥ गुणकर्मसु सन्निकृष्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेद्रव्य कारणम् ॥४॥ ८.१.४ सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एव ज्ञानम् ॥शा सामान्यविशेषापेक्षं द्रव्यगुणकर्मसु ॥६॥ द्रव्ये द्रव्यगुणकर्मापेक्षम् ।।७।। १. एककालाम्यामिति परित्यक्तम् । श्रय ग्रन्थभ्रंशेन तपारमा मनश्चात्य इति सूत्रमपि गतमिति प्रतिभाति ।

·परिशिष्ट गुणकर्मसु गुणकर्माभावाद् गुणकर्मापेक्षं न विद्यते ॥३॥ ८.१.७ समवायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धेश्च श्वेते बुद्धिस्ते एते कार्यकारणभूते || 'स्ते कार्य ८.१.८ द्रव्येष्वनितरेतरकारणाः ॥१०॥ कारणाः प्रत्ययाः। ८.१.१ कारणायौगपद्यात् कारणक्रमाच्च घटपटादिबुद्धीनां क्रमो न हेतुफलभावात् ॥११॥ ६.१.१० ८.२ अयमेप त्वया कृतं भोजयैनमिति बुद्धथपेक्षम् ॥१॥ अयं त्वया भोजय ८. १. ११' दृष्टेषु भावाददृष्टेष्वभावात् ॥२॥ ६.१.१२२ अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु ॥३॥ ८.२.१ द्रव्येषु पञ्चात्मकत्वं प्रतिपिद्धम् ॥४|| द्रव्येषु पञ्चकात्मकम् ।। भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच पृथिवी गन्धज्ञाने प्रकृतिः ॥शा ८.२.३३ तथापस्तेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शाविशेषात् ।।६।। तथापरतेजो वायुश्च ॥४॥ रसरूपस्पर्शात् ।।शा . क्रियागुणव्यपदेशाभावात् प्रागसत् ॥१॥ भावादसत् ॥ ६.१.१ सदसत् ।।२।। असतः क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् ॥३॥ असति सचासत् ॥४॥ ६.१.३ यच्चान्यदसदतस्तदसत् ॥शा यचान्यत्सत ६.१.४ श्रसदिति भूतप्रत्यक्षाभावाद् भूतस्मृतेविरोधि- प्रत्यक्षवत् ॥६॥ 'विरोधिप्रत्यक्षत्वाच ज्ञानम् ६.१.५ तथाभावे भावप्रत्यक्षत्वाच ||७|| एतेनापटोऽगोरधर्मश्च व्याख्यातः || ६.१.६ अभूतं नास्तीत्यनर्थान्तरम् ॥ २. सूत्राद्विशयमेतत् प्रथमादिकस्यमिति प्याख्याकाराः। उपस्कारे । द्वितोपाहिले पठितम् । ३. प्रकृतिरिति नास्ति । इतः परं मातृका खपिटता। प्राष्सिमाप्तिसूचक वायं रहता पामेवोरखापते।

·१०१ सूत्रपाठतारतम्यम् नास्ति घटो गेहे इति सतो घटस्य गेहसंसर्गप्रतिपेधः ॥१०॥ मात्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम् ॥२१॥ -तथा द्रव्यान्तरेषु प्रत्यक्षम ॥१२।। असमाहितान्त:करणा उपसंहृतसमाधयस्तेषां च ||१|| तत्समवायात् कर्मगुणेषु ॥१४॥ आत्मसमवायादात्मगुणेषु ॥१॥ ६.२ अस्येदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि समवायि चेति लैंगिकम् ॥१॥ अस्येदं कार्यकारणसंबन्धश्चावयवाद् भवति ॥२॥ एतेन शाब्दं व्याख्यातम् ॥३॥ हेतुरपदेशो लिङ्गं प्रमाणं कारणमित्यनर्थान्तरम् ॥४॥ श्वस्येदमिति बुद्धयपेक्षितत्वात् ।।५।। आत्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराच स्मृतिः ।।६।। तथा स्वप्नः || स्वप्नान्तिकम् ॥ धर्माचा 'इन्द्रियदोपात् संस्कारदोषाचाविद्या ॥१०॥ तदुष्टज्ञानम् ॥११॥ अदुष्टं विद्या ||१२॥ श्राप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः ।।१३।। -- इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच मिथः सुखदुःखयोरर्थान्तरभावः ॥१॥ संशयनिर्णयान्तराभावश्च ज्ञानान्तरत्वे हेतुः ॥२॥ तयोनिष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्याम् ॥३॥ अभूदित्यपि ॥४॥ सति च कार्यादर्शनात् ॥शा - L1321

·१०२
परिशिष्टे
एकार्थसमवायिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात् ॥६॥
एकदेश इत्येकस्मिन् शिम पृष्ठमुदरं मर्माणि द्विशेषस्तद्विशेपेभ्यः ||
कारणमिति द्रव्ये कार्यसमवायात् ||१||
संयोगाद् वा ॥२॥
कारणे समवायात् कर्माणि ।।३।।
तथा रूपे कारणैकार्थसमवायाच ॥४॥
कारणसमवायात् संयोगः पटस्य ।।शा
कारणकारणसमवायाच ॥६||
संयुक्तसभवायादग्नेशेपिकम् ।
दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय ।।
तद्वचनादानायस्य प्रामाएयमिति ॥६॥

·३ विशिष्टनामसूची ६५ १२ २४ २०, २१,४०,५३ २१, २२ ७० २४,७० अन्य श्राचार्य श्राचार्य (कणाद) आत्रेय आम्नाय इतिहास ईश्वर उदयन उलूकवेपधारिमहादेव कणाद कालिदास क्षपणक गुरुमत जैमिनि न्यायभूपणकार ३१ न्यायाचार्य १६ प्रशस्तपाद ३१ प्राभाकर ३, १५, ६५ भट्ट २ भाष्यकार २ मन्वादि ५८ मायावेदान्तिन् मीमांसक २० वादिवागीश्वर २१ वेद ५८ वैशेपिकशास्त्र अति ३ सांख्य सूत्रकृत् ११ सौगत स्मृति २ १ २ ७० ४ २,२० १२, ३६ १०३

·पृ: ५०
योजनं शोधनं च
पृ: पं० अशुद्धन्
शुद्धम्
अपर्शवद
श्रूयमाण
प्रतिपाद्यत्वम्
सत्त्वे
अशुद्धम् शुद्धम्
१ १३ तत्साधनमधि तत्साधनमनधि ३१ १८ स्पर्शवद्
३ १६ नित्यादि 'त्रित्वत्वादि ३२ ६ श्रयमाण
"द्वित्वादि
'द्वित्वत्वादि
३३ १० प्रतिपाद्यम्
२१ महत्व महत्त्व
१७ जात्यक्या जात्यक्या
पृथक्तत्वा "पृथक्त्वत्वा'
३४ १ सिद्धिधर्थ सिद्धयर्थ
२२ द्विपृथक्तत्वा' 'द्विपृथक्त्वत्वा
६ २३ कायाश्रयत्वं
कार्याश्रयत्वं
१७ परमाणुकार्यगुणो वेति द्वितीय
१० १८ द्विपृथक्त्वानि द्विपृथक्त्वा दी] नि
विकल्पोऽत्र भ्रष्ट इवाभाति ।
३७ १२ सत्त्वं
११ ३ असिद्धो
प्रसिद्धः,
१६ किंचिज
१२ १ हि-कि
हि- किंचिद्
किंचिद्
३६ १६ 'नित्वत्वे
२ किंचित् । बहूनां ।किंचिद्
नित्यत्वे
४२ ३ टोऽर्थः
बहूनाम्,
स्पष्टोऽर्थः
१३ १४ कम
कर्म
"द्रव्यत्वात्
४५ ३ स्पर्शनानि
१४ ७ °निष्ठविशेपे 'निष्ठा विशेपे
२० "त्वर्थत्वानिवौं त्वर्थत्वनिव'
४७ २ पाथिवम् पार्थिवम्
४८ ६ भोगायनत्वतन भोगायतन-
१६ १५ द्रव्यवत्वेन द्रव्यवत्त्वेन
१६ १० व्याञ्जक व्यञ्जक
स्वस्य तज्ज
४६ १२.३ तथात्मसंयोगो..हरतसंयोग इति
२० २१ गङ्गानदी..नापि गगनादीनां
नित्यत्वसाधकम् ।
तत्र नास्तीति नास्य
२१ १८ आद्यः सृष्टपादौ श्राद्यसृष्टयादी ५१ २ पुरुत्वात्
२४ ४ न[दिक
५४ ६.७ अपरफुर्जधुः अपरफूर्तयः
२६ २० युगचिरं 'युगपचिरं ५७ २ ॥२३॥
॥२४॥
२७ १५ °युगपश्चिहं युगपचिरं ६८ १२ नाना त्या] 'नाशा
'पृथपत्य
२८ ४ कारणफेघ टे ‘फारणके घटे
३१ २ साधर्म्यम् साधर्म्यम्
४३ १५ द्रव्यवात्
स्पार्शनानि
व्याख्याभागः ५.१.३ सूत्रादनन्तरं
पाठयः।
गुरुत्यात्
७१ २ पृयफत्यं
७२ १६ ॥१६॥
॥१८॥