·No text on this page.

·THE KUPUSWAMI SASIR
RESEARCH INSTITUTE,
A HISTORY OF
374
VEDIC
LITERATURE
(IN SANSKRIT)
BY
P. P. S. SASTRI, B.A. (Oxon), M.A. (Madras), M. R. A. S.,
Superintendent of Sanskrit Schools und Colleges, Butr.is,
Acting District Educational (ctr, Turjore
AND
PANDIT K. L V. SASTRI,
'ahopadny.za, Siromani & Proficient in Indo-European Philology.
WITH A FOREWORD BY
Mabamabopadhyaya Dr. GANGANATH JHA,
Vice-Chancellor, Allan mersi:.
PUBLISHED BY
R. SUBRAHMANYA VADHYAR,
BOOKSELLER & PUBLISHER,
KALPATHI-PALGHAT.
1927.
(Translation of Chaplers 1 IX of Professor Macdonell's
History of Sanskrit Literature)

·(All Rights Reserve l.)
PRINTERS:
ST. JOSEPI's INDI'STRIAL SCHO, PRES,
TRICHINOPOLY.
Page; 1-272: Printet at K. E. P. Works, Plii!!!.
(The rights of retranz. (20n omni riportare
are resp?2111? Ir. P.P.S. Sisir?.)

·॥ श्रीरस्तु ॥
॥ वैदिकसाहित्यचरित्रम् ॥
कविसार्वभौमनीलकण्ठदीक्षितवंशावतीर्णेन
उक्षनरण बि. ए., मद्रपुर एम्. ए., एम् . आर्. ए. एस्.
प्रभृतिविरुदमालालमृतेन मद्रमण्डलीयसंस्कृतकलाशालाध्यक्षेण
पि. पि. मुब्रह्मण्यशास्त्रिणा
महोपाध्याय-शिरोमणिविरुदभाजा
के. यल्. व्यासरायशास्त्रिणा च
विरचितम् ।
पालक्काट-कल्पात्ति
श्रीगीर्वाणवाणीपुस्तकशालाधिपतिना
आर. मुब्रह्मण्योपाध्यायेन
प्रकाशितम् ।
१९२७

·No text on this page.

·PUBLISHERS' NOTE.
T affords us great pleasure to publish this fine
and hitherto unattempted work in Sanskrit.
Till now the History of Sanskrit Literature
was known to Sanskrit Pandits only by name.
Hence we considered it a matter of pride to
undertake the publication of this work when it
was suggested to us by the learned authors.
A perusal of this excellent work would show
how very essential this is to our Pandit scholars
for a right understanding of the criticisms of
Western Sanskrit scholars on our Vedic Literature.
We are sure that Sanskrit scholars all over the
country will welcome the publication of this work.
We are unable to adequately express our
immense debt of gratitude to the authors for the
monumental work they have turned out. Being
the first attempt on the subject, the authors must
have had great difficulties to contend against.
We feel sure that the flowing and lucid style
of this work and the priceless foreword will bear
greater testimony the rare abilities of the
authors than all that we can express.
In conclusion, we hope that this will be the
first of the series of such works that will be
pubished by us one after another.
to
THE PUBLISHERS.

·PREFACE. A West. S soon as I returned from England after completing an advanced course of Research training at the University of Oxford, through the generosity of the Government of India who helped me substantially with a scholarship, I felt a huge barrier just in front of me dividing me from the indigenous orthodox Pandit-world and the high ideals of scientific criticism I had imbibed from the Being myself a scion of an illustrious family of renowned Sanskrit scholars, I was much agitated at the Pandits' contempt for and disbelief in scientific methods. As Dr. Jha has put it so well in his valuable Foreword ', the pandit was not to be blamed at all. It was his ignorance of the historic and comparative method that wils really the cause of his 'narrow' outlook and not his innate' incapacity I therefore decided that I should do something to mert the Pandit on his own ground. Rather than write an original treatise in Sanskrit embodying the results of Occidental Scholarship, I thought that the presentation in Sanskrit of standard works of merit of Western Scholars would attract the attention of Pandits ind induce them to give their full attention, for a considered repartee too, if need be, to such works.

·VII What should be the first work that is selected for such a purpose was not a difficult problem at all. As far as the Vedic portion is concerned, Professor Macdonell's History of Sanskrit Literature holds a pre-eminent place amongst such works. Personally, my humble Guru-Dakshina to my revered Guru, Professor Macdonell, gets paid. I decided therefore to translate Chapters I - IX of Professor Macdonell's History of Sanskrit Literature which deals in full with the l'edie portion. I was fortunate in securing an excellent colle horator in Pandit K. L. V Sastry. The English language has a peculiar charm. The Sanskrit language is deep and yet past the stage of daily development. To convey the spirit of the former into the latter without being grandiose or redundent is indeed a difficult task. But I have no doubt my Pandit friend and myself have achieved some measure of success which has encouraged us to place our humble e'tort before the Pandit-world for its acceptance, issimilation and enrichment of the immortal heritage of this lioly land of ours. Mr. Subrahmanya Vadhyar oi Palghat is it well-known publisher of important and rare Sanskrit works and spares neither time por money to promote the spread of Sanskrit. When we casually explained the purpose of our book, he came forward ·VIII to undertake the publication and pressed us for the manuscripts. All true lovers of Sanskrit, therefore, owe him a deep debt of gratitude for such willing and enthusiastic response in such a noble cause. To Professor Macdonell who procured for me permission from Messrs. Heinemann & Sons, London, for translating the work and to Mahamahopadhyayit Dr. Ganganath Jha who has blessed us with his 'Foreword 'we tender our heartfelt thanks. We venture to hope that this little work of ours will set the Pandit-world athinking. We shall not rest satisfied that our work is done till we get, tangible proofs in the form of Khandanagranthas from our erudite Pandit-Scholars. For then, we would know thit the scientific and comparative method has already begun to bear fruit in our own coil TASJORE, 155-8-7. P. M. S SASTRI.

·FOREWORD. HAVE been asked to write a Foreword to 'A History of Vedic Literature' by Messrs. P. P. S. Sastri and K. L. V. Sastri. It is a rendering into Sanskrit of the first nine chapters of Macdonell's History of Sanskrit Literature. There is a growing body of young Pandits trained in our indigenous Patasalas who are eager to acquaint themselves with the results of modern methods of study and research. A book in Sanskrit, therefore, on this subject has long been a desideratum. There is yet another body of Pandits who would benefit by it book like this. It is no secret that our Pandits, as a rule, do not acquiesce in the conclusions arrived at by modern scholars; but hitherto they have contented themselves by only ignoring their conclusions as based upon sheer ignorance. They have not been able to study the why and wherefore of these conclusions; and the inevitable result of this has been that whenever

·X
any one of them has attempted a criticism of these
conclusions he has made himself ludicrous. With
the present book before him the Pandit will now
be able to judge of modern scholarship at its true
value and he will also know now how to meet the
conundrums propounded by the modern scholar.
A work of this kind could not have found
a better author than Vessrs. Sustris
Both are
steeped in the traditional learning and one of them
has had the full modern training at Oxford
fervently hoped that the book will be read by at
large number of our Pandits in all Pitsalas prad
over the country.
GANGAVATI JILI,
ALL !!IABAD,
2-11-26.
llic-Chancellor,
inuery or sllahabad.

·उपोद्धातः॥ अस्ति कि चित्राद्वन्धतमले निल्लीनः संस्कृतबन्धसमुदाय . पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि किञ्चिन्नवमित्यवद्यम्" हि चिरादधतमसे निलीन: संस्कृतग्रन्थसमुदाय- विषयकश्चरित्रार्थः पाश्चात्यैर्विद्वद्भिर्महता यत्नेनान्विष्य प्रकाशतां प्रापितः । परन्तु सोऽर्थः पाश्चात्यभाषानव- बोधात् संस्कृतविदुषां भारतीयपण्डितानामद्य यावदव्यक्तरूप एवास्ते । अत एवैते पण्डितास्तेषु विषयेषु गजनिमीलिका- माश्रयन्ति, वहुतराण्यापातरमणीयानि दूषणानि चोद्घोषयन्ति । अत्र त्वालोच्यमाने वस्तुनि नैष पण्डितानां दोषः, किन्तु संस्कृत- भाषायामेतद्विषयप्रतिपादकानां ग्रन्थानामनुत्पत्तिरेव तत्रापराध्यति । तादृश्या: परिस्थितेः परिहारायैवास्माकमयमारम्भः ।। तत्र तावत् परश्शता: समुल्लसन्त्येतद्विषयपरा: पाश्चात्यानां कृतयः । तासु वैदिकग्रन्थचरित्रप्रतिपादनांशे उक्षतरणविश्व- विद्यालयसंस्कृताध्यापकेन आचार्यमगधनालेन प्रणीतो प्रन्थ : प्रतिनवतत्वालङ्कृत: सर्वकषः सर्वाभिनन्धश्च भवतीति कृत्वा तदनुकारेणायं प्रन्थो निबद्धः । प्रन्थादस्मान्-अस्माभिरदृष्टचरं सादृश्यविधिना समासादितं वैदिकग्रन्थानां चरित्रवस्तु, पाश्चात्य- विदुषां परिश्रमस्य पारमार्थिकं फलं च सुव्यक्तमव वार्यते । अपि चानेन प्रन्थेन प्रदर्यमानमार्गा: प्रतिभाशालिनो भारतीया:

·XII उपोद्धातः । पण्डिताः सयुक्तिकमनेनैव वर्मना नवनवान् हृदयग्राहिणस्तत्वार्था- नुत्प्रेक्षितुं प्रभविष्णवो भविष्यन्ति ; येनास्माकमियं संस्कृतवाणी धन्या भवेत् । येऽपि तावदिमान् विषयान् अविचारचारून मत्वा खण्डयितुमुद्युञ्जते तैरप्यवश्यमयं प्रन्थः परिशीलनीयः । यतो हि खण्डनीयान् विषयान् सम्यगवगम्य क्रियमाणमेव तत्खण्डनं क्षोदक्षम विद्वदादेयं च भवति ; अन्यथा सहयोप- हासपात्रतामवगाहेत । तस्मादभिनवविषयकोऽयं प्रन्थ: सर्वथैव भारतीयपण्डितानां मध्ये स्थेयसी प्रतिष्ठामर्हति ।। अपि च भारतवर्षेऽस्मिन् विविधामु संस्कृतपाठशालावधी- यानाः सर्वे विद्यार्थिनोऽप्यनेन ग्रन्थेन वहूपकृता भविष्यन्ति । सकुतूहला हि तेषां मति: बहो: कालादेतद्विषयावगतौ समुचित- ग्रन्थाभावात् कुण्ठीभूता सम्प्रत्यनेन ग्रन्थेन स्वेप्सितमापूरयितुं प्रभविष्यति ॥ इत्थमस्माकमयं प्रधाने कृतो यत्नः फलवान भवितुमर्हतीति धीरमाकलयामः । अवतारयिष्यामश्च यथावसरमेतत्सजातीयान् लौकिकसाहित्यचरित्रादिविषयकान् ग्रन्थान् । मन्यामहे प्रन्थे- ऽस्मिन्नस्माभिराश्रिता ललितमधुरा भाषारीति: सुमनसां मनस: प्रीतये कल्पेत । अथ त्वत्र मानुषतामुलभा: प्रमादा: सम्भवन्ति चेत् ते सहृदयैः सदयं मर्पणीया इति प्रार्थयामहे ।। शास्त्री।

·विषयानुक्रमणिका ॥ . . . . प्रथमोऽध्यायः॥ १. पाश्चात्यैः संस्कृताभ्यास: ; तत्फलं च २. संस्कृतसाहित्यस्योत्कर्षः . ३. वैदिकग्रन्थगतानां विषयाणामनन्याच्छिष्टता ४. संस्कृतग्रन्थसमुदायसम्बन्धिनश्चरित्रकालस्य द्वेधा विभाग: १० ५. वैदिकग्रन्थकाल: १० ६. लौकिकग्रन्थकाल: ७. संस्कृतसाहित्ये चरिवांशस्याभावः ; तत्र हेतुश्च १२ ८. संस्कृतग्रन्थानां चरिखस्योहैकसाध्यत्वम् ९. लौकिकसंस्कृतग्रन्थचरित्राभ्यूहे शिलालेखादीनां साहाय्यम् १०. वर्णमालाचरित्रविचार: . १८ ११. संस्कृतग्रन्थाः लेखनोपकरणानि च १२. वैदिकलौकिकभेदेन संस्कृतभाषाया द्वेधा विभागः; तस्या व्यावहारिकत्वाव्यावहारिकत्वविचारश्च २४ १३. संस्कृतप्राकृतयो: संबन्धः २८ १४. पालीभाषा प्राकृतानि च २८ . . . . .

·XIV वैदिकसाहित्यचरित्रे ३ . द्वितीयोऽध्यायः॥ १. वैदिककाले रङ्गत्रयविभाग: २. चतुर्वेदीरङ्गः ३. ब्राह्मणारण्यकोपनिषद्रङ्गः सूत्ररङ्गः . ३३ ३३ . ४. . ३९ ४९ . . तृतीयोऽध्यायः॥ १. ऋग्वेदीयदशमण्डलीसङ्घटनाचरित्रविचार: २. दशममण्डलस्यार्वाचीनताप्रतिपादनम् ३. मण्डलान्तरीयसूक्तानामवान्तरकालभेदनिर्णये लिङ्गाभाव: ४. ऋग्वेदस्य महतावधानेन रक्षणम् ५. ऋग्वेदस्यावस्थाद्वयम् ६. संहितापाठः; तदुत्पत्तिकालश्च ७. वेदरक्षार्थ प्रवृत्ता: पदपाठादयः पूर्वोपाया: ऋग्वेदीयपाठान्तरविचार: ९. उदात्तादिस्वरविचार: १०. गायत्र्यादिच्छन्दोविचार: ५२ . . ५३ . . ८. ५९ ६० ६२ . चतुर्थोऽध्यायः॥ १. वेदव्याख्यामार्गविचार:- . ६६ ·विषयानुक्रमणिका । XV . ६८ २. यास्कनिरुक्तसायणभाष्ययोः वास्तविकार्थबोधना- क्षमत्वप्रतिपादनम् ३. रोठाचार्योपज्ञस्य व्याख्यामार्गस्य साधुताप्रति- पादनम् ४. ऋग्वेदस्वरूपविचार: ५. देवतास्वरूपविचार: ६. द्यौः . ७२ . . ८३ वरुणः ८४ मित्रः ९. ८७ ८८ सूर्य: १०. सविता ११. पूषा १२. विष्णुः १३. . ९१ . उषा: ९२ १४. अश्विनी . . ९६ . . १५. १६. त्रिता, अपांनपात्, मातरिश्वा १७. १८. मरुतः १०२ . १०४ . १९. वायुः . २०. पर्जन्यः . १०७ ·XVI वैदिकसाहित्यचरित्रे आपः . . • १०९ १०९ ११० १११ . . . . ११९ १२२ १२४ २१. २२. नदीदेवताः २३. पृथिवी २४. अग्निः २५. सोमः २६. गुणदेवताः २७. स्त्रीदेवताः २८. देवगणाः । २९. अप्रधानदेवताः ३०. ऋभवः ३१. अप्सरसो गन्धर्वाश्च ३२. ऋग्वेदोक्ता ऋषयः ३३. मृगदेवताः ३४. ओषधिवृक्षारण्यदेवताः ३५. यूपादीनां देवतीकरणम् ३६. यातुधानाः ३७. प्रेत्यभावः १२६ . . . १२९ . १३३ १३४ . १३४ . १३६ पञ्चमोऽध्यायः॥ . १. यमलोकः परेताश्च २. संवादसूक्तानि १४३ ·विषयानुक्रमणिका । XVII . . १४४ १४९ . . . . . . १६० . . ३. अभिचारसूक्ताानि ४. विवाहसूक्तम् ५. और्ध्वदेहिकसूक्तानि ६. दानस्तुतयः ७. हितोपदेशसूक्तानि ८. प्रहेलिकासूक्तानि ९. विश्वोत्पत्तिसूक्तानि षष्ठोऽध्यायः ॥ १. ऋग्वेदोक्ता नद्यः २. ऋग्वेदोक्ताः पर्वता: ३. ऋग्वेदोत्पत्तिदेश: ४. ऋग्वेदवर्णिता वृक्षा: लता: मृगाः पक्षिणश्च ५. ऋग्वेदे लवणस्यानिर्देश: ६. ऋग्वेदनिर्दिष्टा लोहा: '/७. भारतवर्षीया आदिनिवासिन: आर्यवर्गाः . ९. पौरोहित्योत्कर्षः १०. जातिभेदोत्पत्तिः ११. आर्याणां साडिका धर्माः १२. आर्याणामभ्यवहारः १३. आर्याणामुद्योग: • १७८ . १८५ १८५ १८७ १८८ . ८. . १९७ १९८ . . २०१ २०२ .

·VIII वैदिकसाहित्यचरित्रे सप्तमोऽध्यायः २०९ १. सामवेदः . २. यजुर्वेदः ३. अथर्ववेदः । २१२ २०४ . अष्टमोऽध्यायः ॥ . . २४९ २५७ . ०६४ . १. ब्राह्मणारण्यकोपनिषतम्बम्पविचार: . २. ऋग्वेदब्राह्मणानि ३. सामवेदत्राह्मणानि ४. यजुर्वेदब्राह्मणानि ५. अथर्ववेदब्राह्मणानि उपनिषत्स्वरूपविचार: . उपनिषदां परम: सिद्धान्त: ८. पुनर्जन्मसिद्धान्त: १. उपनिषदन्थोत्पनिकाल: ११. ऋग्वदोपनिषदः ११. मामवदापनिपदः १२. यजुर्वेदोपनिषदः १३. अथर्ववेदोपनिषदः १४. गौडपादकारिका २. . २७७ . २९५

·विषयानुक्रमणिका।
XIX
नवमोऽध्यायः॥
• २९८
.
.
१. श्रौतसूत्रग्रन्थाः
२.
गृह्यसूत्रग्रन्थाः
३. धर्मसूत्रग्रन्थाः
प्राकालिकानि कर्माणि
५. वेदाङ्गानि .
६. परिशिष्टग्रन्थाः
प्रयोगग्रन्था: पद्धतिग्रन्थाश्च
अनुक्रमणीग्रन्थाः
९. सायणाचार्य:
३२२
३२४
.
.
३३१
.
.
३३३
.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ वैदिक सा हि त्य चरित्र म ॥ प्रथमाऽध्यायः ।। प्रस्तावना इह खलु नवीकरणात्परमष्टादशशतकाब्दस्योनराधै सम्भू- तात् संस्कृतग्रन्थममुदायोपलम्भान्नान्यः कश्चित् सावलौकिकोऽर्थः विज्ञानचरित्रे संवृत्तः । तत्र तावदलक्सान्द्राभियोगानन्तरं प्रीकाः भारतभूमावस्ति काचिद्विद्यासम्पदित्यज्ञासिषुः । मध्यकालेष्वारभा भारतवर्षीयाणि रसायनादिशास्त्राणि स्वयं माक्षादृष्टानीति पाश्चात्य- देशेष्वघोषयन् । पोडशशतकान्दादारभ्य यूरोपदेशीयक्रेस्तवधर्मोपदे- शिनः केचिन केवलं संस्कृतविद्यासद्भावमात्रमज्ञामिपुः किन्तु किश्चि- दिवास्याः प्राचीनभाषायाः परिशीलनमायकापुः । तेषु कश्चिदेवाहिं रोजराख्यः १६५१ तमे क्रिस्त्वन्दे दच्छभाषया भर्तृहरेः कृतिमन्व- वादीञ्च । हन्त! एवम्प्रायेऽपि भूतार्थे प्रायेणाष्टादशशतकाब्दीयचतुर्थ. पादारम्भं यावत कचिदपि नासीन संस्कृतग्रन्थविषयिणी विश्वासार्हा प्रवृत्तियूरोपरखण्डे । किन्तु केवलं भारतीयानां प्रतिभाविलासमा- ख्यायिकासु प्रस्तुवन् कश्चिदनिश्चितः प्रवादः परं प्रमृतः । यत्ता- वष्टादशशतकाब्दस्य मध्ये भारतवर्षादानीतां कामपि कृतिमवलोक्य तो यजुर्वेदं मन्यमानो वाल्टयराख्यः स्वकीयोपन्यासे भृशमभ्यन- न्वत् तदस्थाने तस्य श्रद्धोन्मादविजृम्भणम् । यतो हि सा ऊस्तव ·२ वैदिकसाहित्यचरित्र धर्मोपदेशिना कनचिन मतदशशतकान्दे समुन्गादिना कापि कुटर- चनेत्यनुपदमेव प्रकाशीभतम । एवंविषेन मिथ्याकल्पनेन दत्तावलम्बः पाश्चात्यानामविश्वामः ममुपस्थापितवास्तविक कृतसाहिन्यवृत्तान्त ममनन्तरगतकानांवगशतकान्देऽप्यच्छिन्नमूल एवामीत। अत एव एंगल्डस्टुवार्टाख्यो न्यायशाम्रपण्डितः न केवलं संग्कृतग्रन्थममुदाय एव किन्तु संस्कृतभाषायलकमान्द्रप्रवंशात्परं प्रीकभाषाप्रतिच्छन्द- रूपेण कपटपटुभिर्ब्राह्मणैः समुत्पादितेनि सपटाटोपमुपन्यास्थन । स एव पक्षः पश्चात उब्लिन् शाभिजनेन कनचिदाचार्येण १८५८ तमेऽपि बत्सरे महता प्रबन्धन समर्थिता ।। प्रथमतस्नावत पाधान्यानां संस्कृतभाषाभ्यसनव्यवसाय भारतायगयकार्यनिर्वहणमाकर्यार्थ पवाभन । वार गहम्निङ्गाख्य- म्तदानीन्तनो गजप्रतिनिधिर्भाग्नीयानां परिपालनं यावच्छक्यं त- दीयधर्मव्यवहागनुगंधन क्रियमाणं श्रेय कल्पतति कृतसङ्कल्पः प्राक्तनान प्रधानतमान व्यावहारिकधर्मग्रन्थान निर्मभ्य तेषां नारं मंग्रहीतुं बहन ब्राह्मणान व्यापारयति म्म । तैस्तथा सम्पादितस्य मारग्रन्थस्य पाराकभापानुवादद्वारा सम्पादितमाङ्गलीपरिवर्तनं १७७६ तम क्रिमचन्द प्रकाशितम । तदीया च प्रस्तावना संस्कृत- लिपिस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं भाग्नीयभापामाहिन्ययाविषये विश्वसनीयं वृत्तान्तमैदम्प्राथम्येन योगेपाणामधे प्राशंमीन । अथापि चारल्म- विल्किन्साख्यः पाश्चात्यप्रवर एव संस्कृतग्रन्थाभ्यसनव्यवसाये यो- रोपाणां प्रथमो मार्गदर्शी । यो हि वाराणसीमधिवसन वारणहेस्ति- ·प्रथमाध्यायः ३ ड्रेन प्रचोदितः संस्कृतवाण्यां नितिशयं शादीयं सम्पाद्य १७८५ तमे क्रिस्त्वब्द भगवद्गीता तलो वर्षव्यापर हितोपदेशं च भाषान्त- रीकृत्य प्रकट्यकापीत ॥ अन्यतश्च सर विल्लियं जोन्मः संस्कृतग्रन्धारामं प्रविविक्षणां पाश्चात्यानां पुरस्सरोऽभूत । यः किलोवलमनिः सर्वतोमुखपा- ण्डित्यः केवलमेकादश वर्षान भारनं वर्षमधिवमन्नविश्रान्तन संम्क- समकवायेन बङ्गधरायां । एष्याटिक ममिटि ममाख्यस्य सासः परिकल्पनेन च प्राची भारतीयग्रन्थानां परिशीलने जनाना- मुन्माहमुददीपयन । यश्च किलाल्पीयमा कालेन संस्कृतभाषामभ्यस्य हर्डर-गोधेप्रमुखैः प्राड्विवाः शिरमाभिनन्दितमभिज्ञानशाकुन्तळं नाम नाटकरनं भाषान्तरीकृत्य १७८९ तमे क्रिस्त्वन्दे प्राचकटन । ततः पश्चात मर्वेषां धर्मशास्त्राणां धुरि मरर्णायां मनुस्मृतिमपि भाषान्तरेणानूा प्रकाशतामनपीन । संस्कृतग्रन्धमुद्रणमूलकस्य यशसोऽप्येष एव महाभागः प्रथमपात्रीभूतः । तेन बल १७९२ तमे क्रिस्त्वन्दे कालिदासीयमृतुसंहागख्यं श्रङ्गारप्रधानं ग्वण्डकाव्यं मुद्रितम् ॥ तदनु पदमकार्षीत् संस्कृतव्यवसायभूमौ मुगृहीतनामधयो- हत्रि तोमस् कोल्बकः । यः खल्वनुत्तमेन प्रतिभावैभवेन वस्तुवि- चारदाक्ष्येण च समुघोतितः प्रथमतः संस्कृतभाषां तत्साहित्यं च शास्त्रीयरीत्या परीक्षमाणो न केवलं सर्वशाखाश्रितान् संस्कृतग्रन्था- नेव किन्तु तत्सम्बन्धिनो भाषान्तरानुवादान , तद्विषयविचारपरा- ·४ वैदिकसाहित्यचरित्रे नुपन्यासांश्च प्रकटीकुर्वन्ननुगामिनां विदुपामुपरिभूमिकाविधानानु- कुलं दृढतरं मूलशिलाबन्धं पर्यचीक्लपत ।। .. एकोनविंशशतकादम्यादी भारतवर्षमन्य संस्कृतभाषाभ्यम नप्रवृत्ते कोल्बेके. यूरोपप्रान्तेषु संस्कृतभाषायाः प्रन्यन्नानुभूनों झटिति सम्मूर्च्छितः ममरसंरम्भः कारणतां गतः । तद्यथा-- अलक्सान्द्रहामिल्तनाख्यः किल कश्चिदाङ्गलः भारतवर्षोपार्जिन- संस्कृतभाषाविभवः १८०२ तमे वर्षे स्वाभिजनं प्रस्थितो यहन्छया प्रान्सदेशमार्गेण प्रयानः । नत्रान्तरे प्रत्यग्रतया व्यग्रीभूत वैरहने निखिलानाङ्गलान लक्षीकृत्य प्रयुक्तया नेपोलियनाख्यस्य प्रचण्डबीर- स्याज्ञया हन्त ! हामिल्तनपण्डितः पार्गसनगरे बन्दीकृतः । इन देवापहतस्वातन्त्र्यम्तत्रावरुद्धः म महापण्डितः कंपाञ्चित तद्देशी- यानां विशेषतश्च प्रडिक प्लेगलाख्यम्य प्रथितयशसः शर्मण्यद- शीयस्यात्यायकाकवश्चत: समावज्यं संस्कृतभाषाभ्यमनोन्मुम्बम- काति । तत्फलत्वेन च भारतीयानां भाषां मनिप्रकर्ष चाधिकर विरचितः कश्चित्प्रबन्धः प्लेगलमहोदयन १८१८ तम वर्षे अयमसी पण्डिनप्रबर: माश्यचारित्र्यविध्योः मञ्चारणन भाषाशाम कमपि संस्कारविशेषमादधाति म्म । तदवलम्ब्य १८१६ तम व भान्सबाप्पन मंस्कृतधातूनां विकरणव्यवस्थायां ग्रीक-लेतिन-पारमी- क-शर्मण्यभाषाधातुविकरणैः सह भादृश्यवैश्य परीक्षमाणनोपनि- बद्धः कश्चिद् ग्रन्थः । एतद्प्रन्धद्वारा प्लेगलपण्डितस्य व्यवसायः सादृश्यमूलकस्य भाषाशास्त्रस्योत्पनौ निमित्ततामयासीत् । अस्यैव ·" प्रथमोऽध्यायः .. ब्लेगलपण्डितस्य व्यवसायन शर्मण्यानां तथोत्साहः प्रवृद्धः , यथा ते ततःप्रभृति संस्कृतभाषाभ्यमनकर्मण्यहमहमिकया प्रावर्तिपत । प्लेगलपण्डितेन लब्धांकुरमिदं भाषाशास्त्रं च पश्चात् तद्देशीयैरव प्रयत्नसंवर्द्धिनमुत्फुल्लमभूत ।। मंस्कृताभ्यसनारम्भकाले तादात्विकभारतीयपण्डितगोष्ठीन- सिद्धे लौकिकसंस्कृतमात्रे दत्तदृश्योऽभूवन पाश्रायाः । तम्मादेको- नविंशशतकादम्योत्तरार्धारम्भं यावलौकिकसंस्कृतग्रन्थाः परं परि- शीलिताः परिवर्तिताः प्रकाशिताच । सत्यमेव. कोल्बेकपाण्डनः पूर्व १८०५ तमे वर्ष वैदिकग्रन्धानां वृत्तान्तं सविस्तरं प्रास्तावीदेव स्वकीये वेदविषयके प्रबन्धे । ततः पश्चादुपपञ्चविंशाब्दभ्यः परं रोसनाख्यः शर्मण्यपण्डितः पौरस्त्यन्द्यावणिगगारगताम्तालपत्रग्रन्थानवलोक्य तेषां प्रकाशनेन वैदिकमाहित्यजातमनायासनैव योरोपाणां दृष्टिपथे पतिष्यतीति निश्चिन्यानम्तेषां मुद्रणे परं यत्नमधान । तेन प्रसाधितं ऋग्वेदस्य प्रथममटकं तम्याकाण्डनिधानात्परं १८३८ तमे वर्षे प्रकाशितं च । अथापि खलु वैदिकभाषाशावप्रवर्तकेन रुडाल्फ- रोटन वैदिकमाहित्यं तच्चरित्रं च विषयीकृत्य कृतायाः सुप्रसिद्धाया खण्डकृतेः प्रकाशनात्परमेव (१८४६) वैदिकमाहित्यभूमौ पाश्चात्यैः सविशेषा दृष्टिः पातिता । तदन्वेकोनविंशशतकाब्दस्योनराद्धे सर्वत- स्सम्प्रवृद्धेन पाश्चात्यविदुषामुद्यमेन वेदकालिकास्तदनन्तरकालिकाश्च सर्वे संस्कृतग्रन्था मुद्रणप्रचारणाभ्यां सुलभीकृताः ॥

·६ ३ वहिकसाहित्यचरित्र इत्थं पाश्चात्यैः सम्पादितानां कर्मणां परिमाग पर्यवनितुकार्म- रिदमेकमवउ यमवधयं यत्र क्षेत्र क्षेत्रान्नगपाया विग्लनग व्यव. मायिनः । विशालनर ग्रन्थममुद्रायः । चत्वागे बदाः पर ग्रीस्देशीयेन प्राचीन ग्रन्थ मुदायन तुल्यपरिमाणा भवन्ति । अथापि खलु ममापि संस्कृतमाहित्यज्ञानं ग्रीकगेम कामयग्रन्थसमुदाया. दप्यतिरिन्यमानमहो : आमूलाग्रं परामपं पाचायरेकेन वत्मग शतकेन । तथा हि-पश्यत. भूयांनी ग्रन्थाः ममुदिनाः । बहवः। प्रधानभूताः कर्मश्नमै पान्तरेण परिवर्तिताः । अहा पश्यन पाश्चात्यविदुषामभिनन्दनीयस्य व्यवसायम्य फलत्वेन कचिदपि भाषान्तरष्वदृष्टाश्रुतपूर्वः समुत्पन्नः काचिदनिविशाल: संस्कृतश- ब्दार्थकोशः । अपि च संस्कृतसाहित्यजातस्य नावाद मारवाय विविधाश्चर्चामहा निर्णयाः ममामादिताः. विमर्शोपकर गभूतान यान संगृह्णनीतीवपुल: मायसंग्रहबन्धः कश्चिदवश्यं मम्पादनीयोऽयां प्यत । अपरं च इण्टी-आयर्या गामग्विलान पुगवृतान्लान क्रोडीकुत्र- अनन्यसामान्या महापरिमाणःकश्रिामवार्थकोशः सम्पादितो नानाज- नपदतत्वरूपत्रिंशलोकानरः पण्डितामरमहनादरण परिपोष्यमाणः सम्प्रति स्ट्रासबर्गनगर सञ्चिकाम्पण प्रकटीक्रियते । १८९८ नमें क्रिस्त्वद नदीयप्रधानप्रसाधकम्य वियन्नाभिजनम्य विज्ञानराशेर्बुद्ध- राचार्यस्यापनतनाकालमृत्युना हन्त, महती हानिरूपस्थिता मंस्कृत- विद्यायाः । अथापि तत्कार्यशेपनिर्वहणधुरन्धरेण भारतीयविद्यावि- दुषा गट्टिञ्जनाभिजनेनाचार्यकीलहरणेन सोऽयं सर्वार्थकोशः सम्प्रति साधु सम्पूर्य प्रकाश्यत इत्याश्वसिति हृदयम् ॥

·प्रथमाऽध्यायः इत्थमपरिमितानां ग्रन्थानां प्राकाशन निष्पन्न ऽपि ग्रन्थमू- चीपरीक्षायामप्रकाशिताः परम्मह ाः खण्डकृतयः समुपलभ्यन्ते भारतीयेषु यूरोपीयेषु च ग्रन्थागारेषु ।। नूनमितोऽप्यधिकतग्मादरणीचा भवनि मम्कृतविद्याव्यामङ्गः पाश्चात्यदेशेषु । कुत इति चेत-पां वदिकग्रन्थनां व्यालोडनन तादात्विकी भाषागतिः. वाश्रिमधर्मानुमारिणी लोकयात्रासरणिः. प्रतिभाप्रभावचमत्कृता नषां कल्पना तिरित्यादयो विषयास्तत्राव्य- क्तरूपेण निलीना व्यक्तीभविष्यन्ति । किं बहुनानन. भाग्नवर्षस्य भूयांसं भागमभिव्याप्य वर्तमानानां हिन्दूनामादितः सव एव नाग- रिकपरिष्कारविशेषास्ततः प्रतिभास्यन्ते । अपि च खल, प्राक्तनग्र- न्यसमुदायानां धुरि कीर्तनीयमिदं संस्कृतसाहित्यं गुणगणदेदीप्य- मानमनघु शोभातिशयं पुष्णाति । लोके च ग्रीकसाहित्यादनन्तरं स्थानमिदमेवाहति । मानुष्यकपरिणामप्रकारप्रबोधने त्वम्यैव प्रथम स्थानम् । ग्रीकसाहित्योत्पत्तरतिदूर पूर्वकाले प्रादुर्भूतम्यास्य ग्रन्थस- मुदायस्य बाल्यवस्थायामेव निरतिशयाः प्राकृतजनाचिता वासनाविशे- पास्तन्मूलकाः पृथिव्यामन्यत्राश्रुतपूर्वा मतधर्मोपचयप्रकाराश्च स्फुटी- भवन्ति । अपि च यथा संस्कृतभाषोपलब्ध्या शब्दसादृश्यनिवन्धनं भाषाशास्त्रमारब्धं तथा वैदिकसाहित्योपलव्ध्या अडाल्बर्टकुइ-मोक्षमू- लराभ्यां देवतोपाख्यानसादृश्यनिबन्धनं देवताशास्त्रमुपक्रान्तम ।। यद्यपीदं संस्कृतसाहित्यजातं सर्वास्वपि शाखास्वात्मनः प्रकर्ष- माविष्करोति तथापि वर्णाश्रमधर्म तत्वविद्यायां च अनन्यलभ्यं लोको- ·८ वैदिकसाहित्यचरित्र पदमध्यास्त । इण्डो-योगेपवंशीयासु नानाशाग्यामु भारतीय केवलमकैव शाग्या स्वाराज्यधर्मानुवान ब्राह्मण्यं निग्विललोकायन बुद्धमतं च फलति म्म । शाबान्तरीवास्तु बायां कल्पनाशनिम- नुपयुञ्जानाः केवलं मनान्तरेषु कृतप्रत्ययास्तम्थुः । प्रतिभाप्रभावा- नुगृहीता हि भारतीयानां लोकयात्रा सर्वकालं मनधर्मकपरायण ववृते । गानयामनधर्मनविटयोः म्वारम्यं तदुपार्जितषु फलो किन्तु नद्विपरिणामप्रकारेषु । दृश्यन्त हि संस्कृततत्वविद्यायाः परि क्रमणमार्गे तम्याग्लनद्भट्टागहलाम्य निहानि पद पदे प्रस्फुटाभि व्यक्तानि ॥ भारतवयिर्वेदिकमाहिन्यज्ञातम्य ममुन्कर्षम्तावत प्राधान्य नकल्पनाविशेषागामनन्यान्टिनामूलकः । उनरम्यां दिशि महा च्छायशालिना पर्वनप्राकारण पृथककृतोऽयं भारनीपः कश्चिदा- याणां प्रवेगा-परं लोकान्तरवदवास्थिन: नवतः प्रमृनयाऽऽर्यपरिष्का ग्भामा सुनगमुहिदीप । नवादारम्भात्पूर्व चतुर्थशतकान्दम्यान्न यदा श्रीकाः पश्चिमानरं भागं प्रविष्टाम्नदा भाग्नवर्षीयाः परेग्नाभि- भूनायां स्वगीयविद्यायामतिमात्रमहिना गभूवुः । अपि पश्चादुनगनरमुदिनान पानीम-ग्रीक-मिथिय-महाम्मदाम्यान फवलीकरणान्मुग्वान महातरङ्गानप्य धर्गकृतवतामिण्डो-आयाणां जी विनवृनः साहित्यम्पनत्र ऋमिकाभिद्धिगगलाधिष्ठानारम्भ याव- दप्रनिहनेवामीन । नविना मूलविकामयनान्तः कापि अयं इण्टायाँगेपवंगायेषु गान्यान्नगए । न ग्बर, कभिदपि जानाति ·प्रथमोऽध्यायः चीनदेशवर्जमन्येषु देशेषु प्रायेण त्रिसहस्रवत्सरीतः पूर्व कीदृश्यो भाषा भाषिताः, कीदृशाश्च ग्रन्थास्तदानीमुत्पन्नाः. मतधर्माश्च कीड- शास्तेषां, गृह्याचाराः साचिकनियमाश्व किंविधाः, कुत्र कुत्र कया कया विधया विपर्यासस्तेषु सञ्जात" इति ।। कतिपयैरेवोदाहरणैर्विशदीभविष्यति विचित्रतरो भारतीयानां पूर्वाचारानुवृत्तेः प्रकारः । पश्यत, संस्कृतभाषा ओस्तवान्दारम्भा- द्वहुभ्यः शतकादेभ्यः प्रागिवाद्यापि परम्सहस्रनाह्मणैर्विद्वद्भाषेव भाष्यते । तथा ग्रन्थनिर्माणकार्येऽपि न खल्वेषा नोपयुज्यते पुरेवाधुनापि । अनुदिनमवतार्यन्ते ह्येतद्भाषामयाः परश्शता ग्रन्थाः पत्रिकाश्च । अपि चाहो ! सत्यपि सुलभसाध्ये मुद्रणविधौ यथापुर- मस्मिन् वर्तमानशतकाब्देऽपि हस्तलेखनमेवाद्रियते परश्शतेषु ग्रन्थागारेषु । अलक्सान्द्राभियोगात् प्रागिवाद्यापि चत्वारो वेदाः कण्ठगताः पठ्यन्ते । तालपत्रग्रन्थानां मुद्रितपुस्तकानां च मूलतो नाशे जातेऽपि ते वेदाः सुश्रुतानां मुखात्प्रत्यानेतुं शक्याः । अना- दिरेकः मवितृदेवताको मन्वः प्रत्यहमद्यापि जायत सन्ध्योपासना- वसरे । त्रिसहस्रवत्सरीतः : प्रभृत्यागध्यमानस्य विष्णोरुपासकाः सम्प्रति मङ्ख्यातिगाः संवृत्ताः । पुराकल्प इवाद्यापि यज्ञीयोऽमि- ररणिभ्यामेव मथ्यते । अद्यतनाः सर्वे विवाहादयः साहका वि. धयोऽपि कैस्तवान्दारम्भात् प्रागेवारब्धाः । साविकधर्मानुवृत्तिवि- षये पर्याप्तमिदमेकमेवोदाहरणम् । कनु खलु भारतवर्षादन्यत्रोप- लभ्यते पूर्वाचारानुवृत्तेरीदृशः प्रकारः ॥ 2 ·१० वैदिकसाहित्यचरित्रे भारतवर्षीयसंस्कृतप्रन्थसमुदायसम्बन्धी चरित्रकालः प्राधा- न्येन द्वधा विभज्यते । तत्राद्यो वैदिककालः । स च प्रायेण क्रिस्त्वब्दारम्भात्पूर्व पञ्चशतोत्तरसहस्रवत्सरीतः ममारभ्य तत्रैव द्वितीयशतकाब्दपर्यन्तं व्याप्रोति । वैदिककालम्यास्य पूर्वार्द्ध प्राप- शिकवस्तुवर्णनोद्युक्तानां पद्यमयानां वैदिकग्रन्यानामुत्पत्तिः । ते च सिन्धुनद्यास्तच्छाखानां च तीरावस्थितेषु पञ्चापजनपदेषु जाताः तस्यैवोत्तरार्द्ध ब्रह्मविद्योपपादकानां गद्यमयानां वैदिकग्रन्थानामावि र्भावः । ते च गङ्गातीरप्रदेशेषु समुत्पन्नाः । एवमासिन्धुनदीम- खमा च गङ्गामुखाद्विस्तृतायां विन्ध्यहिमागयोमध्यपतितायामार्याव- तभूमौ वैदिककाल एवार्याणां नागरिकपरिष्कारमयूग्वाः ममन्ता- द्विसमुः। द्वितीयस्तु लौकिकसंस्कृतकालः । म च वैदिककालम्या- न्तिमे भागे समुत्पन्नान कांश्रिीयमो प्रन्धानात्मसात्कुर्वन्नाग्न्धः क्रिस्त्वन्दारम्भात्परं महमवत्सरीतः पश्रात् मम्भूतं महाम्मदीया कमणं यावयाप्नोति । अपि नाद्यत्वेऽपि मंस्कृरभाषायाः प्राधान्यन व्याख्यानार्थे वान्यथा वा यथाकञ्चिदुपयोगदर्शनादेतल्भणपर्यन्तोः पिकालो लौकिकसंस्कृतकालव्यपदर्शन योजयितुं शक्यः । द्वितीय- काल एवास्मिन ब्राह्मणप्रगपिता ब्रह्मविद्यांकुगे भारतवर्षम्य दक्षिण- भागं नीत्वा तत्रादरेण संवर्धितः शाग्योपशाग्वामञ्चयैराक्रान्तदिगन्त. समभूत् । द्वयोरनयोः कालगोरुगावचानि परमोज्वलानि ग्रन्थर- जान्याविभूतानि प्रायेण मास्वपि शाखामु । तत्र वैदिककाले पाकनमीककालविलक्षणतया मतधर्मविषयका ग्रन्थाः परमुत्पन्नाः । बामणादिप्रन्येषु कचिन कचिदतिविरलतया गाप्रस्थानस्य मनागा- ·प्रथमोऽध्यायः विर्भावे सत्यपि वैदिककालेऽस्मिन प्राधान्यन गानयोग्या पंद्यमरणिरेव व्यजम्भत ॥ लौकिकसंस्कृतकालस्तु भूयस्तरामहिकफलेविषयेरुपगूढः पुराणतिहासमहाकाव्यखण्डकाव्यनाटकाख्यानकाख्यायिकाकथादिषु नानाशाखासु रसवन्ति बहूनि फलान्यसोष्ट । नूनमिह सर्वत्राप्यनु- भूयत एव पारमार्थिकः कविताविलासः । परन्तु क्लिष्टतया भाषा- शैल्याः, अविस्पष्टतया चार्थानामुपहता तदीया शोभा । समतामा- धुर्यादिगुणोत्कृष्टाः दोषलेशास्पृष्टाः कृतयस्तावदेतत्कालिक्यो दुर्लभा एव । नैव भारतीयसाहित्यप्रबन्घृणामेतादृशदोषापनयने कदापि श्रद्धोदयिष्ट । तेषां हि वासना सर्वत्राप्यतिशयकल्पनेकप्रवणा ता- मेवातिशयेन प्रचारयितुमयतिष्ट । तथा हि-प्रत्ययानहः साङ्गोपाङ्गः क्रियाकलापप्रपञ्चः, प्रकृतिविरुद्धो वैराग्यातिरेकः, शिल्पकलया देवतानामसङ्गताकारण प्रतिरूपणं, पदे पदे वर्णनेष्वत्यारोहः, पुरा- णेतिहासानामपारिमित्यं, गद्यवाक्योपगुम्फने शब्दानामतिसङ्कोचः, तत्राप्यनुपदमतिदर्घिसमासानामुपयोगः, इत्येते भारतीयानां नैस- गिकवासनोपस्थापिताः पुरस्फुरन्तोऽतिशयकल्पनामूलका दोषाः ।। शिक्षाव्याकरणगणितज्योतिषवैद्यकैहिकधर्मव्यवहारादिशा- सार्थेष्वपि भारतीयाः परमोत्कृष्टानि फलान्यासेदुः । एषां केषुचि- द्विषयेष्वहो ! आश्चर्य प्रीकेभ्योऽप्यधिकतरमक्रमिष्ट भारतीयानां ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे নমন: चरित्रांमः परं भारतवर्षीयसाहित्ये सत्वविकलोऽर्थः नास्तीत्येव वा मुवचम् । हन्त ! सर्वथैव तहीपम्तम्भाभावन मं. साहित्यपरिक्रमणमार्गस्य गाढान्धकारकवलीकरणान् नत्र मञ्चरन्न कृतधियोऽप्यनितिप्रघट्टविशेषाः पग्मुिह्यन्ति । अहो ! पश्यन भारतवर्षीयकविकुलमर्धाभिषिक्तम्य कालिदामम चरितम । यम्य हि कालविशेष विचार्यमाणे महमवत्सर्गपरिमिन कालो विवादविषयतां गतः । अगायकमनकादावगाही जान येव दुरुस्छेदः मन्देशः । तादृशम्य का प्रम्य गनिर्गदशी चंय कथेनग्धां कर्यानाम । तथाहि प्रायणह मामंत्र मंकनकीन मालविशेषाः प्रमगावगादन्यनान्यदीवानाधान्यनगनुमन्धान भाषा-गेनिकृती विषयांम न्यवमादिम्पः कागकुशायमानः कवर. नान्तलिङ्गः साधनाचा वर्नन्ने । द्वित्रः कवरमात्मनः कालविशण देकं वग्रन्थेषु शृङ्गाहिकया निर्दिष्टमुपलभ्यते । इयमत्र पुर भारतवर्ष चरित्रार्थम्यानुत्पना कारणद्यमुपदयातः-प्रथम नम्ना. नव भाग्नर्ना याः कदापि चारित्रिकागि वारकमाण्यकार्पः । नया है ग्रीकाणां पाकिमंध्राम यथा न गमकाणां पुनिकमम्पगः तथैव यदि भाग्नीयानामपि मार्ग दाम्णा निमीताः पगपतिष्यता 1 इवैत पि महीभृय वीरपुरुबान र प्राय नेपां विक्रमचेष्टिता- युपनियनन्नवग्त्रिवस्तु ममपाययन । द्वितीयत महतामय दानानि वर्णनीयानि ते व्युत्पन्नमतयों ब्राह्मणाः मुतगमेव ब्रामति पावासनाशवलिनान्तरङ्गाः अगारः मंमारः कर्माणि न मण्यम्म ·प्रथमोऽध्यायः दीयानि पापायतनानीन्याकलयन्ता, मन्यामहे . चरिघ्रार्थसंरक्षणा- विमुखा बभूवुः ॥ एवंविधवाद्वस्तुनः क्रिम्त्वदीयपञ्चमशतकपर्यन्तास्तत्तद्प्र- न्योत्पत्तनियताः कालविशेषा दुर्शाना एव । तत्रापि वैदिकप्रन्थ- सम्बन्धिनः कालविशेषा आन्तरलिङ्गमात्रमाध्यत्वादनुमानैकशरणाः। तथा च नत्र भाषायां गनी मनाचारेषु साङ्गिनियमेषु च नत्तत्प्र- घट्टोपनतान स्वभावभेदानवलम्ब्य बदकार रङ्गत्रयं विभाव्यते । सत्रैकैकस्मिन्नभि रङ्गे दृश्यमानम्नादृशः म्वरूपोंदा नूनं नाल्पोयसा कालेन निम्पन्नः । किन्तु तनाहगभेदापनावपभिनेन महतंत्र कालेन । इह नावकैकस्यापि रङ्गस्य कालपरिमाणं शतकान्दपरि- गणनामात्रेण व्यवस्थापद्धिरम्माभिः प्रायोवादः परमुपस्थापयितुं शक्यः । नत्र द्वितीयरङ्गस्यावमानसमा किम्तोः पूर्वस्मान् पञ्चम- शतकाब्दादुनरत्र कल्पयितुमशक्य एवं । यतम्नत्राविर्भूनानां सिद्धान्तानां बुद्धमुनिना पूर्वपक्षीकरणायनव तां तन्यूर्वभाविता । नस्य तु मुननिर्याणं क्रिम्नोः पूर्व ४८० तमे वन्मर इनि बहुषु बौद्धसभासु परिकल्पितैलेखप्रमाणेग्वधार्यते । अनम्तां रेमामति- क्रम्य द्वितीयरङ्गावसानसीमापरिकल्पनमन्याय्यमेव स्थान । वेद- कालस्यारम्भविषये भित्रमचया विद्वांमः । अम्ति हि संस्कृता- भिमानिषु तदारम्भस्यात्यन्तिकपूर्वकालिकनास्थापनपक्षपातः । क्रिस्तोः पूर्व २००० तमवत्सरात्तस्यारम्भ इति भूयांसः । नैष पक्षः क्षोदक्षमः । यतो हि तदारभ्य द्वितीयरझावसानपर्यन्तमायतः ·१४ वैदिकसाहित्यचरित्रे पश्चशतोत्तरमहसवत्सरीपरिमितः कालो भाषायां कल्पनायां चाप- नतानां स्वरूपभेदानामुत्पत्तावपक्षितादधिकतर व दृश्यने । उप- लभ्यते हि पारदेशीयहोमरिकात्तिकयोरप्येतादृशः स्वरूपभेदः योऽयमेतदपेक्षयाल्पायसा कालेन निप्पन्नः । नद्वदिहापि नावरीघः कालस्तादृशभेदोत्पत्तो नैवापेक्षितः । तम्माद्योऽमी मालमृलराचा- योपदिष्टः प्रथमः सिद्धान्तः क्रिम्तोः पूर्व द्विशतोत्तरमहन- तमाद्वसरात्तस्यारम्भ इति मोऽयं यद्यप्यमापनत्वार्थम्नथापि तद. न्तिकभुवमुपगतो दृश्यते । तथा हि यदि त्रिशतोत्तरसह तमा- सरात्तस्यारम्भ इत्याम्थीयते तहि प्रथमायाणां प्राचीनतमध्वा- चीनतमेषु च मन्वषूपलभ्यमानानां क्षुद्रतरतादशभेदानामुत्पत्नी त्रयः दातकादाः पर्याप्रा भवन्ति । अपि चहान्यदप्यवगन्तव्यं यन्- प्राक्तनावस्तभापाया वैदिकभाषायाश्च मिया दश्यतेतगमनपलपनीय- मन्यादृशं सादृश्यम् । केवलं वर्णविकारनियमानां लक्ष्येषु सञ्चा- रणन सर्वाण्येवावस्तीयवाक्यानि पदशः पग्वियं न कंवलमर्थनः किन्तु कविताभङ्गयापि वदात्मकतां प्रापयितुं शक्यन्त । कि बहुनाक्तन । यदि तावद्वयं वैदिकभाषामिवावम्तभाषामपि प्रथमर- अगतामवाप्म्याम तर्हि नामेनदभिन्नम्पामद्रक्ष्याम । एवं चार्यभार- तीया वैदिकसाहित्यारम्भकालान किश्चिदव पूर्वमराणियेभ्या विशिष्ट भवितुमर्हन्तीति पर्यवम्यति । अतश्र ते प्रायः स्तवान्दारम्भान प्राक् १५०० वत्सरेभ्यः पूर्व भारतवर्षस्य पश्चिमोत्तरं भागं प्रावि- भनित्यशक्यमेवोत्प्रेभितुम्' इति । सर्वानिमान् सिद्धान्तानेकपदे विदलयअन्यः कश्चिन् बोन्नपुरवास्तव्यो जाकोपिनामा पण्डितः- - ·प्रथमोऽध्यायः भारतीयवैदिकग्रन्थसमुदायः क्रिस्तोः पूर्व चतुस्सहस्रवत्सरीतः पूर्वस्मात् कालादारब्ध इत्युपन्यास्थत् । किन्तु नम्यायमभ्यूहो ज्योति- विद्यामूलकः । कमपि ऋतुपरिवर्त वेदकालारम्भसीम्नः समारब्ध- माकलयता तेन कस्यचिद्वैदिकशब्दम्य वेदकालारम्भसूचकत्वरूपम- पार्थ परिकल्प्य सिद्धान्तोऽयमासादितः । तम्मादयं न रमणीयो नादरणीयश्च । वादकालाहलेऽस्मिन्मस्माभिरलब्धगाथैः सर्वथैव तदारम्भकालस्य ग्रीकसाहित्यारम्भकालादनिपूर्ववर्तित्वमवधारयद्भिः परं मन्नोष्टव्यम् । लौकिकसंस्कृतप्रन्थकालविशेषनिर्णीती न केवलमान्तराण्येव किन्तु वैदेशिकागन्नुकोपहतानि बाह्यान्यपि कतिचिद्विमर्शोपकरणानि सहाभिवन्ति । कानि नान्युपकरणानि ? निरूपयामम्तावत् । तत्र प्रथमतोऽलक्मान्द्रस्य भारतवर्षप्रवंशः क्रिस्तोः पूर्व ३२६ तमे वर्षे । नदारभ्य हि बहवो ग्रीकास्तदा तदाभ्येत्य कश्चित्कालमिह स्थिताः । तेष्वेकः सविशेषस्मरणाहों मेगस्तिनमान्न्यः । यो हि प्रायेण क्रिस्तोः पूर्व ३०० तमे वर्षे प्रविष्टः पाटलिपुत्रराजधान्यां लब्धास्पदस्तदात्वे स्वयं साभादृष्टाया भारतवर्षीयाणामवस्थितेरपूर्ण- मप्यमूल्यं वृत्तान्तं प्रस्तौति । ततः पश्चात कतिपयशतकान्दापगमे तीर्थयात्राप्रसङ्गेन फ हियान् . हियान त्सा ऐ त्मिा, समाख्या- सयश्चीनदेशीयाः क्षपणकाः समागताः । तत्सम्पादिताश्च तत्तत्ती- थक्षेत्रभ्रमणविषयका लेखाः सुरक्षिताः साम्प्रतमांगल्या परिवर्स प्रकाशिताश्च भारतीयानां साक्किनियमेषु मताचारेषु बौद्धशिलाले- .

·१६ वैदिकसाहित्यचरित्र खादिषु च तदात्वे धानवम्थाविशेषानावेदन्ति । भारतवर्षीयग्र. न्थसमुदायविषयका बहवाऽस्तिनः मंग्रहातुं शक्याः । विशेषत- स्तत्र 'हियान साङ् महाभागन नदानीन्तनान संस्कृतकनिधिकृल सारवत्तरा विषयाः सम्भृताः । न च नवागमनान पूर्वपामकस्यापि कवेनियतः कालविशेषः परिन्छनुं शक्यः । विभिन्योतिषिकः पर स्वर्जावितवत्सराणां स्वस्वग्रन्थेषु निर्देगान न त्रयोऽपि क्रिसोः पर पञ्चमषष्ठशतकाब्दयोरवर्तार्णा इत्यसन्दहं जानीमः । प्रामागनाग चैनक्षपणकाभ्यामुपक्षिमा वृनान्त एव भारतवर्षीगिन्याशास्त्राधि. गमस्य वीजम् । तेनैव च बुद्धमुनरभिजनः कपिलवस्त्वनि १८९६ तमवत्सरीयदशम्बरमास निग्धारि । लोकिकमम्कृतका- लावसाने महाम्मदीयाक्रमणतरवागनन अन्याणि ममाग्यनारभ- कविना १०३० तमायां ममायामुपनिबढे 'इण्टिय समाम्य ग्रन समुदृङ्किताः सन्ति बहवो विशेषाः ।। ततः एतावतातन यदम्माभिः पूर्वमन्याधायि लौकिकर्मकृतग्रन्थ समुदायविषयेऽपि क्रिम्वदीयपश्चमशनकपर्यन्तः कविकालनिर्णः परम्पराश्रिनलिकमाध्य एनि नदिदानी स्पष्टीभुतम् । भाषागति-मनाव्यापागणांम्वभावभंदन. पूर्वयां कवीनां नामनिर्देशन प्रीकाणामन्यषां वा विश्रुतचरित्राणां राज्ञामनुतिनन. नवनवोदि. तानां ज्यातिइशाखसिद्धान्तानां परामर्शन वा यथासम्भवमुपस्थित सत्तल्लिन कवीनां पोपियं निश्चीयत । तदात्व नियिताति विमोंपकरणान्यस्मिन् विषये महदुपकुर्वन्ति । अपि च नाणकानां ·प्रथमोऽध्यायः ताम्रशासनपत्राणां, शिलालेग्वानां. म्तम्भाक्षगणां च परीक्षयदानी बहुभिः पण्डितैर्विचार्यमाणेन पुरातनराजकीयचरित्रार्थन. मन्यामह . संस्कृतसाहित्यचरित्रमार्गेऽपि महान प्रकाशो भविष्यति । तथा विचार्य निर्णीयमानाश्च विपयाः प्राक्तनभारतीयरहस्याविष्करणो- द्यतासु कोर्पस् इन्स्क्रिण्टियोनं इण्डिकर'. 'यपिग्राफिय इण्डिक', इत्येतास्वन्यासु च बह्वीपु पत्रिकासु प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च । किञ्चाद्यत्वे सम्पादितः शिलाशासनादिव्यवसायः कतिपयपामाचां संस्कृतकवीनां तत्तत्कालविशेपनिर्धारणेन मताचाराणां तादात्विक- स्वरूपाभिव्यञ्जनेन संस्कृतसाहित्यस्य सर्वाङ्गप्रकाशनेन च माहित्य- मतधर्मयोश्चरित्रस्य गुरुतामापादयति । अपि च केचित् पद्यवद्धाः शिलालेखाः कृच्छानुवाचिताक्षराः कानिचिन संस्कृतमयानि प्राकृत- मयानि च काव्यानि क्रिस्त्वदारम्भकाल एव स्थितान्यनुमापयन्ति । नैवायमर्थो जातु ज्ञातपूर्वः ॥ तत्र प्राचीनतरा अपि शिलालेखाः संस्कृतसाहित्यचरित्रान्वे- षिणां महत्साहायकमाचरन्ति । यतो हि ते प्राक्तन्याः सस्कृतभा- षालेखनपद्धतेः स्वरूपं तदानीन्तन्या भाषागतेरवस्थाविशेषं च सम्य- गवधारयन्ति । तेषु प्राचीनतमः क्रिस्तोः पूर्व २५९ तमात् २२२ तमं वत्सरं यावदुत्तरभारतवर्षे राज्यं कृतवतो बुद्धमतानुगस्याशोकमहा- राजस्य काले समुत्कीर्णः शिलालेखः स्तम्भलेखश्च । यस्य हि रा- ज्यकाले प्रचलितायां तृतीयस्यां बौद्धशास्त्रचर्चासमित्यां बौद्धसिद्धान्ताः 3 ·वैदिकसाहित्यचरित्र प्रतिष्ठापिताम्तन: सम्भाव्यन्त । व्यनमवतः यम्नदानीन्ननाना गजकार्यानां मनानागणां व्यावहारिकमापाणां च म्वरूपविशेषा सम्यगवगम्यन्त । न च बहुलवनया प्रतिमपिताः कनियवाग. लगनगिरिनगगहारभ्यात्कटगतलिपचन्न काय ना नगगागन- कपर्दगिरंगरभ्य र्याल्मपर्यन्तं च विम्तीर्ण भारतवर्षीयभूभाग सर्वत्र विप्रकीर्णाः समुपन्ट भ्यन्न । ने सर्वे:पि महता मंचनानुवाचिता मम्प्रति भाषान्तरणानुदिनाः । नवकः स्तम्भलग्यो बुद्धम्य जन्म- भूमः म्मारकनयाऽशाकमहागजन निग्यानः कवलं. १८५६ नः वत्सर एवापर व्यः ।। एनयाकीया. गिलान्या एव भारायलखनप्रकागभिव्यत्र- कानि प्राचीननमानि प्रमाणानि । चिरं हि मंडायग्रम्ना भारतीयानः टग्वनपद्धतर्गादमा गनिगरम्भकालत्र सम्प्रन्याचार्यबुहगेपज्ञाने: लिपिविद्याविमापकरण: प्रकाशनां प्रापा। नत्र तावदयं निर्णयः- पुग भाग्नवर्षे द्विविधा वर्णमाला बभूव । नत्रका म्यगष्ठीममारय क्रिम्तोः पूर्वम्मान चतुर्थशतकाब्दात क्रिम्ताः परं द्वितीयशनकाब्दपर्यन गन्धाग्यपयुक्ता । मा चपा किम्ता. पूर्व पञ्चमगतकाब्द ममिनिक- गाग्वागतायाः ‘आग्मंग वर्णमालायाः परिगृहाता । अत एव नम्याम्नन्मृलभाषायामिवात्रापि लग्यनपद्धतामा गनिः । अपरांच वाभीममाल्या भागीयानां राष्ट्रीया वर्णमाला । अद्यत्व दृश्य- माना विम्पाः सम्पाच मा अपि वर्णमालाम्तन्मूलका एव ! दक्षिणा च नहवनपद्धनगतिः । बुहगचार्यम्नावदवायवमानिप्रत- ·प्रथमोऽध्यायः १९ नैष नवनपद्धतगदियः सम्प्रदायः । यता हि क्रिम्नाः पूर्व चतुर्थ शतकानोत्पन्ने कम्मिंश्चिनाणके चमुपलभ्यत नहवनम्य वामा गतिः । तम्मादेपापि वर्णमाला पुरातनवनिग्थिानां नालपु क्रिम्ताःपूर्व ८९, तमवर्षे उट्टडितायां मायवेट गिलायां वा हटायाः उनर. देशीयसमितिकलेखनपद्धतः प्रतिकृया परिजापता । ना चपा क्रिस्नाः पूर्व ८०, तमवनगन्यन्तर ननामियादागिननागत- रिह पिना सम्भाव्यत इति ।। अद्धैव भानी पल बन पद्धभियत्रकान्यनिविग्लान्यन्या- चीनानि ! र खलु सर्वथापि जिम्नाः पवमान चतुर्थगतकादशाक कालाद्वा प्राक्तनानि शिलालेग्वादिविन करवान्युपक यन्त । नात्र विषय नदभावान्तदभाव इनि व्यनिकव्याप्रियदातुं शक्या । यता ह्यतिमहनः कालादारब्धेऽपि लेग्वनतामयीमकिये भारतीयानामध्य- यनरीतिरद्याप्यनूचानपथैनैव वर्गन्यते । श्रुतयः शास्त्राणि च सर्वत्र गुमाग्वादव श्रयन्ते न पुनर्गन्थात । एवं प्रन्थापेक्षया मुग्य- पाठ एवातिशयेनादृता भारतीयः । अयमेव च वैदिकमाय- जाते ग्रन्थस्य लेखनस्य वा नाम्नाऽप्यनिर्देश हेतुरिल्याकलयामः । इदानीन्तनाः कवयोऽपि खलु यथा स्वकृतीनां लाकैम्द्गारण तुष्टा भवन्ति न तथा तैरवलोकनमात्रेण । अपि च स्मृतिपथातिगान कालात् प्रवृत्तोऽयं सम्प्रदायः- क्वचिदनभिज्ञातलेखनोपाये काले भारतीयानि च्छन्दांसि शास्त्राणि चारब्धानात्यनुमापयति । ऋग्वदो- पक्षिप्तः परम्परापाठसम्प्रदायोऽपि लेखनोपकरणोपयोगारम्भात पूर्व- ·वैदिकसाहित्यचरित्र मेवाभिवृद्धः । अतश्चैषां लेखनप्रकाराभिव्य जकानां शिलालेग्वादी- नामुत्पत्तेः प्रागेव जनर्लेग्वनोपायः परिज्ञातः प्रयुक्तनि निश्चीयते । अशोकीयाशिलालेखाम्दानामनगगां ममीक्षायामप्यनदवावधार्यन यद्-नेप लखनसम्प्रदायः क्रिन्तोः पूर्व तृतीयगतकाव्द नच्छिला खाङ्कनकाले नन्नतयारब्ध इति । यता दि नत्र वहृत्यक्षा: बहुधा विकृतानि. कानिचिन्नवधा बाधा वा भिन्नम्पतया लिचितानि च दृश्यन्तं । अपि च तावत ममिनिकगाखावटम्धिन्याः कव: द्वाविंशत्यक्षगन्मिकाया वर्णमालायाः पटवन्याम्हिादनगमक.नागाव- णमालावन परिणतावपश्यन एवानिदीर्यः कारः । शिक्षाशास्त्र- विचक्षगंबामणः परिकल्पिनेचा पगावयवा वर्णमाला बुहरकतारबा- दानुसारेण क्रिन्नाः पूर्व पत्रमान काद एवाप्रित्यवगम्यते । एव क्रिम्ताः पूर्व प्रायेण चतुर्थात कान्हा पन्ने पणिनीयमहाव्याकरण : नुम्मृता ततः पश्चादविकतानिनमवतन । किं न कंवलनयां वर्गमालायां संस्कृतभाषावधानि मायाणि यथाकञ्चिन ग्र थितानि किन्तु शास्त्रीयरीन्या मन्निचिनानि । नत्रायं रचनाक्रम - प्रथमं मृलम्बग दम्बा दायाश्च । ततः मन्यनगण. पत्राद व्यवनानि चति । व्य जनान्यपि नेपां स्थाननाम्यानुगधन वर्गी- कृतानि । नथा हि-7 . य . द . . न . इति दन्यानि . प . फ. . व .. म . रोयानान्यवरमा पृथग्वर्गतया विन्यम्नानि । अओ वन' योगपाम्नु अनिकालयपि पत्रानामह वन्म विविधयाखालोकममुद्रामिपि दिगन्लग पच्यनादावर तदीयभाषागतानां सामग्राणां बनानामधिकरणसमर्थामपूर्ण ·प्रथमोऽध्यायः वर्णमालानाश्रयन्त । या बल त्रिमहमवत्मरीन: पूर्व प्राक्तनममि- तिकादुपादाय ग्रीकागो संयोन्यमाना यथा तथैवाद्यापि संकुलीभूत- स्वरव्यञ्जना संस्कारहीना च अहो ! यथा जानावस्थामनुभवति ।। क्रिस्तोःपूर्व तृतीयशतकाब्दोत्कीर्णषु शिलालेग्वषु दृश्यमाना ब्राह्मी वर्णमाला उदीच्यावाच्यभेदेन दुधा विभागमहति । तत्तिराहा वर्णमालाममुदायः सर्वोऽप्युट्टीच्यशाग्वानः सम्भूतः पश्चात क्रमणा- यभाषाप्रभवाणां प्राकृतानां मध्ये प्रनिष्ठां गतः । नत्र प्रधानतमा देव- नागरीत्युच्यमाना नागरीवर्णमाला । तचैव संस्कृतग्रन्थाः सर्वेऽपि लिखिताः । तयंत्र च पश्चान संस्कृतहिन्दीमगठीपुस्तकानि नियमेन मुद्रितानि । वर्णानामुपरिष्ठादायताभिः समरेखाभिस्तस्याः स्वभावविशेषो व्यावृत एव । तत्समुत्कीर्णः शिलालेग्यस्तु स्तवा- ष्टमशतकाव्दीयः । तन्मयः प्राचीनतमो ग्रन्थञ्च क्रिस्तोः परमेका- दशे शतकाब्दे लिखितः । अवाच्यशाग्वायां तु पञ्चविधा वर्णमालाः प्रादुर्भूताः । ताः सर्वा अपि दक्षिणेन विन्ध्यादिमुपयुज्यन्ते । कर्णाटकान्ध्रदेशीया अपि वर्णमालास्तत्प्रभवा एत्र ।। आचिरस्थायितया लेखनोपयुक्तवस्तूनां क्रिस्त्वदीयचतुर्दशशत- कात् पूर्वं लिखिता ग्रन्थाः परिमिता एवा । भूर्जत्वचा खण्डानि तालपत्राणि च परं भारतीयलेखनार्थमुपयुक्तानि । तत्र भूर्जत्वचा- मुपयोगः प्रथमं पश्चिमोत्तरभागे भूर्जवृक्षबहुले हिमाद्रेः कटकदेशे समारब्धः पश्रात् क्रमेण भारतवर्षस्य मध्यभागे पूर्वपश्चिमप्रान्तयोश्च ज्याप्तः । इह तावदवधेयम्। यदायद्योपलभ्यमानः प्राचीनतमो भूर्ज- ·२ वैदिकमाहित्यचन्त्रि .. न्थस्तत: प्राक्तनत्रः त्वङ्मयः संस्कृतग्रन्थः क्रिम्तोः परं पञ्चमे शतकालिंग्वित : नः क्रिस्तोः परं १८५७ तमे वर्षे प्रातः खरोष्ठीनिवद्धः कश्चित्पाला किञ्चित नथापि नेपामुपयांगम्तन तितरां प्रागवारब्ध इति । निवाधिताच वयं क्विण्ट कर्टियमाग्व्यन यथा-पर्वमलकमान्द्रप्रवंशकाल व भारतीय न्युपयुक्तानीनि । अपि च लौकिक संस्कृतग्रन्थानां पगमगगन अः रुगर्वचनेन च मध्यकालारम्भ भूजयक्षाणां पत्रापयपि भार पत्रिकालंग्वनाथ बाहुल्यनोपयुनानानि निश्रीयत ॥ अम्माभिर्गधगतः प्रापिरम्नालपत्रमया ग्रन्यः किम्ना: पष्ठ शतकाब्द त्रिग्यितः । स च जापानिकपुस्तकान्तावा .. रक्ष्यते । तस्यक प्रतिमपं बादलीयन पुस्तकालय लम्नि हियान लाइनाम्न उर्चनक्षपण कम्यतया क्रिम्तोः परं र प्रमं का काब्द तालपत्राणि भारतभूमी साधारण्यनापयुक्तानान्यवगम्मने किञ्च तपामुपयोगम्ततः मुनान प्रागवायियमर्थ. क्रिम्नाः :- प्रथमंशतकाब्द नालपत्राकृत्या निर्मिनन नाम्रशासनपत्रणानुमायने काकलानि तावत्रयात्रागर्नमहाम्मदीयंगनिनानि पत्र टेग्यनकार्यपु तान्येवानिशयनोपयुक्तानि । प्राथमिकं च काकसमा पुम्नकं क्रिम्तोः परं त्रयोदशशतकान्दम्य पार्थे मम्पातिं गुत- दशादधिगतम । काकलप्रवेशान पूर्वमवानरभारतवर्पलंग्वनाथ मध्य उपयोगान ततः परं तालपत्रादीनां कथा मन्दसञ्चाग मममन ·प्रथमोऽध्यायः २३ दक्षिणभारतवर्षे तु बाहुल्येन नागचम्योपयोगादद्यापि क्वचिद् क्वचिद् ग्रन्थानां पत्रिकाणां च लेग्यन तालपत्राण्यवापयुध्यन्न । लिग्वितानां भूर्जवल्कलानां तालपत्राणां वा मध्य रन्ध्रमकमुपाग्रयाम्तथाविधं रन्ध्रद्वयं वा ममुत्पाद्य तदन्तः प्रवेशित मूत्र पुटक्रमण तानि संग्रथ्य तेन बध्यन्ते। एवंरीत्या ग्रथनादेवपां ग्रन्थव्यपदेशः सिद्धः ।। यज्ञकर्मणामपवित्रतापत्तिभिया भारतीयन जातु मृगाणां चर्म लेखनार्थमुपायुज्यत । शासनलेग्वनाथ नावदादौ ताम्रपत्राण्यवोपयु- तानि । तानि च नियमेन तालपत्राकृन्या भूर्जवल्कलखण्डाकृत्या वा समुत्पादितानि ॥ मध्या उपयोगो भारतभूमौ क्रिम्तोः पूर्व द्वितीय शतकाब्देऽ वर्तिष्टेति बुद्धमुनेः खननस्थाननिर्मितेन मपीन्यम्ताक्षरण वप्रेण, ततः पूर्व चतुर्थशतकादेऽप्यवर्तिष्ट्रति नीयार्कम-क्विण्टस्कर्टियसोः युक्तिवचनैश्चावधार्यते पत्रात्मकाश्चैते ग्रन्थाः प्रतनुभ्यां फलकखण्डाभ्यामाच्छाद्य सूत्रेणाबध्यन्ते । क्वचिल्लोहितैः पट्टवस्त्रैश्च परिवेष्टयन्ते । तथावि- धाश्च ते ग्रन्थाः सम्प्रत्यपि संरक्ष्यन्ते देवालय-मठ-विद्यालय-रा- जभवनादिग्रन्थागारेषु विशेषतः केषुचिद् गृहेषु च । अतिविशाल: कश्चिद् ग्रन्थागारः पुरा क्रिस्तोः परमेकादशे शतकाब्दे धाराधिनाथेन भोजराजेन स्वराजधान्यां परिकल्पितः स्थितः । तर्कयामश्च पुराबहवो

·२४
दिकमाहित्यचरित्र
ग्रन्धागारास्तत्र तत्र परिरक्षिता अभूवन्निति । यतो हि बाग
कास्मिंश्चिद् ग्रन्थागारे ग्रन्थानुवाचनपदवीमल नकारति हारिन
गम्यते । अदात्वेऽपि बहवा ब्राह्मणाम्नत्र नत्र वहन मंस्कृतः
ल्यान श्रद्धया परिपालयन्तो दयन्त ।।
संस्कृतभाषा तावत नइतनन्धसमुदायम्वभावविगपानु
वैदिकी लौकिकी चति द्वेधा विभा गति । यथा होमारिक
पश्चात्कालिकग्रीकमापातः. यथा च मालिकलोकना तिनः
वागभापातच मिटान तथा वैदिका वाग्लोकिकानापि । अपरं
दिकभापायानपि नानावस्थाः मासाक्रियन्त । सर्वात्मना :-
नतापनः प्रागेपा रङ्ग रह नवनवानवन्याधिश माननुव भूव । नत्र
यमरङ्गऽन्येपा नैव पण्टुिनपामरसाधारणा व्यावहारिकी सम
किन्तु कंवलपिभिः म्बकपाटकल्पिता पुगहि तवंडापरम्पगमात्र
ष्टिता च बभूव । विषयेऽन्मिन भाषागनिग्य बहुतगणि लिद
पम्यापनि नत्र नावद्भिन्नकालिकानां दाम्पाणां पा
प्रयोगः किनिदिङ्गम. । किन्तु नायमों हामभाषायामिवार
मन्याम्दा ट्यन हन्यन्यदनन । अनाव द्रष्टणां व्यावहारिका म
वैदिकभापापक्षया विद्यापनाचान्दावन्नगहता आपकल्पना
च स्थितनि शक्यवचनम । वस्तुनम्तु वद काट पि काचिदन्यवान
व्यावहारिकी भाषा । अव्यभिचारनााप आ वार:-यत्र र
ग्रान्यिकी भाषा नत्र नत्र काचिदन्या व्यावहारिकीति ।मएप:
चार: मविशेषः ममपनयन भारतवर्ष ।

·प्रथमाऽध्यायः २५ । अथा- बढावं वैदिकभापत्र न सर्वमाधारणी किन्तु पण्डितगोष्ठी- मात्रप्रमिद्धत्याथीयते तर्हि का वा स्यात्कथा लौकिकमंस्कृतभाषायाः । सत्यमेषा लौकिकी बदिकाता भिद्यत एव । परन्तु नैते विकारा नैसर्गिकभापासाधारणाः । प्रायेण हि लौकिकसंस्कृतऽपि वैदिकभाषा- ध्व वर्णानां परिस्थितिः । शब्दरूपाण्यपि भूयसा तान्येव प्यनुभूयतेतरां महदन्तरमुभयोः । कोनु स्यादत्र हेतुः ? सत्यं नैप भेदः प्रत्योदितः शव्दम्पैरुपननः किन्तु कालक्रमागतैः प्रत्ययादि- लोपैः । तथाहि पश्यत. लेटः प्रचार: संकृतभाषातः परिभ्रष्ट एव । उपद्वादशाश्च तुमुन्नर्थकाः प्रत्ययाः संकृतभापायामेकमात्रावशिष्टाः । एवं समानार्थकानि नानाविधानि विभक्तिम्पाण्यपि प्रयोगपथान प्रच्युतानि । एवं च वेद्रष्टणां व्यावहारिकी भाषा मन्वभाषापेक्षया संस्कारविशेषसहिता सङ्करीभावरहिता चांशतो लघुतापादनद्वारा लौकिकसंस्कृतभाषायाः सृष्टौ कारणतामगान् । विकाराश्च प्राधान्येन शब्दशास्त्रकृताः । निरतिशयो हि भारतभूमावादितः प्रभृति शब्द- शास्त्रे व्यासङ्गः । तन्नियमैकमूलकाः खलु संस्कृतभाषायां पदान्ते पदमध्ये वा संहितादशायां जायमानाः प्रयनकल्पिता नानाविधाः सन्धिविशेषाः ॥ लौकिकसंस्कृतभाषायाः शब्दकोशोऽपि सुदूरं विपर्यस्तः । सर्वभाषासाधारणोऽयं विशेषः, न तु वैयाकरणकल्पितः । न खल्वेवंविधा विषयाः वैयाकरणकुलायत्ताः । तस्मात् सोऽयं विपर्यास; भाषाशास्त्रानुमतेनैव पथा निष्पन्नः । तथा हि क्वचि- 4 ·२६ वैदिकमाहित्यचरित्रे च्छब्दान्तरप्रवशेन क्वचित प्रकृतिप्रत्ययसंप्रेषण च शब्दकोशोऽयं सर्वतोमुखः सम्प्रवृद्धः । अन्यतश्च केचन शब्दाः प्राचीना एवं सन्तो नवीना इवाभान्ति । ते तु यादृच्छिकाः न तु वैदिकभाषा- स्थिताः । अपरे च पिनीचभापानम्ना नदोपादाय संस्कृत संयाजिनाः । अपरं च वैदिकभाषामदा एध भूयांमः शब्दा अर्थान्तरवाचिनः परिणताः ।। एषा च लौकिकी भाषा महावैयाकरणन पागिनिमुनिना क्रिनोः पूर्व चतुर्थशनकादम्यान्तिम पाद दृढबद्ध मावयवा भयो- विकारानुगमान्निवारिता । तनवमम्याः संन्कृतन्या कृतव्यपगा. सिद्धः । न चैप संस्कृतशब्दः प्राचां बयाकरणानां पर्गिचनः । आदिकाव्य गमायण परं प्रथमप्रयुक्तो दृश्यत । मन्यामह मंस्कृत- मिन्ययं व्यपदशः प्राकृतमित्यम्य प्रतिद्वन्द्रितया कल्पितः । दर्शित- आयमवाभिप्रायः क्रिम्नाः परं पठशतकान्दा-पन्न काव्यादर्गे । इदमत्रावधयं यद-क्रिम्ताः पूर्व पञ्चमातकाव्दादारभ्य याम्का- चार्यप्रभृतयः प्राञ्चा वैयाकरणा वैदिकीता व्यावर्तयन्त इमां भाषा- शब्दन निदिशान्ति । व्यावहारिकत्वमात्रमुलभान बहृन विशपान प्रदिशान्ति च । भाष्यभाषी भगवान पतलिग्मिा लौकिकर्कान्याह । आचार्यः पाणिनिर्गप व्यवहारमात्रापयुक्नान वहन कार्यविशंपाननु- याम्नि । तथाहि दृगद्धृत . प्रत्यभिवाद. प्रश्नानग्यांश्च पुतविधिरम्या व्यावहारिकत्वमन्नग नापपदान । अपरं च नपा कवलं ग्रन्थ- मात्राश्रया विद्याशालामात्राधिगम्या वा बभूव । यतो ह्यम्यामपि ·THE KUPPSWAV! CASIR RESEARCH INSTITUTE. MADRAS. प्रथमोऽध्यायः प्राकृतभाषाम्विव बहवः म्वरूपभेदाः नमभूवन्निति प्राचीनतररेव लिङ्गनिधीयते । तथा हि याम्कपालिनी मुनिप्रवगै प्राचामुदीचां च मतभदानिर्दिशनः । नत्रभवान कान्यायनोऽपि दशमंदन प्रयोगदान दर्शयति । भगवान पनजनिश्च ननंयन्याटवर्थभदेन प्रयुध्यमानान् विशेषान भल्याहिकया निर्दिनि । एवमग्न्यैश्च कारणरेषा क्रिमः पर्व बिलीव शनकान्द विन्ध्यहिमाचल्यारन्तगलवर्तिन्या- यावर्त नवना व्यवहागर्थमुपयुना बभूवन्यवधार्यते । किन्तु करपा नत्र भापिता ? ब्राह्मणः परम । यता हि संस्कृतभाषिणो जानान शिष्टानाह पतञ्च भगवान शिष्टा नाम शब्दप्रयोगकुशलाः। न च नेयमन्त्राह्मणैरप्युपयुक्तः । उदयने हि महाभाष्य मृतः कश्चित मनगदव्युत्पनी कनचिंद्वै वाकरन मह कलहायमानः । एवं चन्नाटकंम्वनुभूयमाना नीचपात्राणां प्राकृतभाषाव्यवहारः मङ्गच्छते । नत्र हि गजानः कचिदुत्कृष्टवर्गीयात्र केवलं मंस्कृतव्यवहारिणः । खिया नीचपात्राणि च प्राकृतानि नापन्त । किञ्च नाटकेषु प्राकृत- भापिभिः मह संस्कृतन व्यवहारदर्शनात संस्कृतवाक्यप्रयोगेऽस- मर्था अपि ते तदर्थज्ञानकुशलाः ममभूवन्निन्यध्यवयिते । एवं नाटकप्रेभितार: पुगणश्रोताग्ध मर्च स्त्रीशूद्रादयोऽपि संस्कृतभाषा- ग्रहणपटव एवाभूवन् । एवमेपा संस्कृतभाषा यद्यप्यादितः प्रभृति केवलं ग्रान्यिकी कृत्रिमा चावतिष्ट तथाप्यस्या व्यावहारिकभाषा- साधारणः स्वभावविशेषो दुरपह्नवः । तथा हि पूर्वमेवोक्तमस्माभिर्यथा भारतवर्षे पररशतैाह्मणैरयाप्येषा सविशेष व्यवहारार्थमुपयुज्यते. दिने दिने ग्रन्थाश्चैतद्भपामयाः प्रणीयन्त इति । इत्थमेषा ज्यूव- ·वैदिकाहिय चरित्रे गंमध्यप्रसिद्धया हावभाषया. मध्यकालिक्या लगिनभाषया च ममानयोगक्षम दशाविशेषमन्वभूदनुभवति च । तम्माद्या यः कृताभिज्ञः न माऽप्यन्यां ....ामान्या- मेकामनंकां वा प्राकृतभापां बभाप । कुतः प्रादुरभूवनिमातित प्राकृतानीन्ययं प्रश्नः संस्कृतप्राकृतयोमिथःसम्बन्धनम्पादन पर्य- वस्यति । तथा हि वन्यैगदिनिवामिभिरुपयुक्ताः काश्चिद्भापा अपहाय विन्ध्यहिमाचलान्तःपातिन्यार्यावर्ने गावाधिष्टिनपाटगीम. राज्यपर्यन्नं मुम्बामण्डले च भाप्यमाणानि गर्वाण्यपि प्राकृतानि प्राचीनसंस्कृतादुत्पन्नानि । अनेन हि व्यक्तीभवति किं प्रयोजन- मिदानीन्तनानां भारतीयानां संस्कृतभाषाचरित्रान्वेषणप्रयासेनति तानि च प्राकृतानि प्रथमं भारतवर्षम्य पश्चिमानरभागे लब्धजन्मानि क्रमण तनः प्रस्थाय पूर्वदक्षिणप्रान्नव भारतवर्षस्य समग्रं भाग. मभिव्यापुः । नेपामुद्भवाऽप्यनीव मागेव । वस्तुनश्च वेदमन्व- प्रादुर्भावकालेऽपि सर्वसाधारणी विदश्मणवर्णमाला काचिदन्या भाषा स्थितन्यनुमायन । यता हि वैदिका व शब्दाः कचिद्धापा- नरमंमगवशाद्विकृतवर्णाः संनभ्यन्त । न चात्र कश्चिदन्या हेतु- मद्धार्वायतुं शक्यः ॥ अपरं च जानीमः-क्रिम्नाः पूर्व पण शतका वुद्धमहर्षिः म्वकीयं मतं सर्वेषां मुग्वधोधाय विश्वजन नया कयाचिद् देश्यभाषया प्रचारयामासनि । अपि च क्रिम्ताः पूर्व चतुर्थ पञ्चमं च शतकाद ·प्रथमाध्यायः २९ " समुत्पन्नाः सर्वे : वादग्रन्या तन्मना पनिम्थान भूत भगधंदग प्रसिद्धया प्राकृतनापयापनिवाः । दिनभापात्पन्नायां गतालि- क्यामिव मागल्यामपि संयुक्ताक्षगगां : झोचनं हलन्नादानामज- न्तवापार व विद्यापनाउनुभूयन । नथा रि-सूत्रं. धर्म. इन्यता संस्कृताः सन धन्म. इतिः विगुन . इत्ययं गन्दा विज इति व मागगां विपरिमाना । एवमेव सर्वनाधारणी काचिदन्या मामा दाक्षिणामवादः पवित्रत्वन परिगृाता पार्लसमाग्यया प्रया । नायगु निम्थानमगार्यानीतम । किन्तु क्रिम्नाः पूर्व ननीय शनकार मा प्रचार स्थितन्यताब परमशाकीयैः गिलालग्वैः न्तम्भवैश्च नियंत प्रभवामः । मैव क्रिमा पूर्व तृतीय शतकाद मिहलदीपं प्रापिता तत्रागन्य चरन्या: निलभाषायाः प्रभवतां गना । इत्थं युद्धमनप्रचागर्थमादलवालयनिष्टानि मध्यकालि- कानि प्राकतानि गजभा वापद भिवा नवागाककालात्प्रभृति सर्वाणि शासनपत्रांग व्यवस्थापनादि जमपादिपति शिलाले- ग्वप्रामाण्यादवधायन । 'पाकृतभाषाम्याप गिलालग्यपु संस्कृत- भोलिवितानां गिनान्नां दर्शनाद यदापि संस्कृतभाषायाः प्रचार- न्नदात्वेऽग्य कुण्ठित एवाभूदि गनुमायने तथा यमंशयं नाभूत्तस्याः प्रवशा गजर्काया न्यायाधिकरण' । यता यादी भर्वे बौद्धा जैनाधा- नाधानमंस्कृतगन्धा अभूवन । अनम्तदानीन्तना गजानम्ते केवलं. प्राकृतान्यत्रापायुवत राज कार्यपत्र गयं नाभीयान बादः ।

·३० वदिकसाहित्यचरित्र गच्छति काले बोहा नाश्च संस्कृतभाषायाः परिशीलन प्रवृत्ताः प्राकृतशब्देषु संस्कृतप्रत्ययान संयोन्य विविधानन्यांच विकारविशेषान सम्पाद्य सर्वेषां प्राकृतानां प्रकृतिवदाभासमानां मिश्रामिकामन्यां भाषाममाः । या ग्वन्दु, ललितविम्तगदिबोद्ध- ग्रन्थान्तर्गतेपु गाधाभिधानेषु पटोप्पल यमानन्वाद गाथाभापन्यन्वा- व्यायत । परन्तु नंतदम्या एन्वर्थं नामधयम् । यतो हि बौद्ध- धर्मप्रतिपादका गान्धाधान्यापनिबद्धाः ममुपलभ्यन्त ।। -- किञ्च शिलालग्यानां ममणिकया परीक्षायां- अब्राह्म- जोपजम्य मतद्वयम्य प्रचारमाधमुपयुक्नपु प्राकृतषु क्रमिकः संस्कृता- नुप्रवशः प्रकटीभवति । तथा हि मथुगनगरीयाः जनशिलालंग्याः परीक्ष्यन्ताम् । नत्र शुद्ध प्राकृतं क्रिम्तोः परं प्रथमगतकाब्दपर्यन्न- मविच्छेदन प्रवर्नमानं ददयते । ततः क्रमण संस्कृतीकरणादर: पदं चकार । अन्नं २ शुद्धं संस्कृतमवापयुक्तमुपलभ्यते । एवं बौद्धशिलालवावपि गृद्धं प्राकृतं क्रमा गाथाभापया गलहम्नितम मापि पश्चात मंस्कृतभापया : एवं पश्चिम भारतवर्ष नामिकाद- शायेषु शिलालेवपु क्रिम्नाः परं दुनीयानकादपर्यन्तं गाथाभाव कंवलमुपयुना ! संस्कृतं तु द्वितीयम्मिन शतकान्द ममारब्धम । क्रिम्तोः परं पष्टगनकान्दादारभ्य जैनगिलालग्यवर्जमन्येषु सर्वेष्वपि शिलालग्वषु प्राकृतच्छायादर्शनऽपि प्राधान्यन संस्कृतभापवाहना । एवं बौद्धग्रन्थावपि क्रमण गाथाभाषा संस्कृतभाषया निष्कामिता । अत एवात्तरदशीयाः सर्व बौद्धग्रन्थाः प्रायेण सम्कनभाषामया ·प्रथमाऽध्यायः ३१ एवाधिनम्यन्त । परन्तु नया भाषार्गतिः प्राकृतशब्दवाहुल्याद् ब्राह्मणकर्तृकाणां लौकिकदिकग्रन्थानां भापागतः मुद्रं विभिन्ना इयत । किम्ताः परं मप्रम शतकानंद बौद्धानामात्मविद्याविचार- गोष्ठीषु वादप्रतिवादाः संस्कृतनैव प्रावन्तनि मुक्तकण्ठं ब्रवीति हियान माई महाभागः । अन्त जना अपि मामना प्राकृत- भाया ममुञ्चन्नाऽपि प्राधान्यन संस्कृतमेवामिश्रियन्त । इत्थं मह- म्मदीयाक्रमणकाले भारतभूमी प्रायेण संस्कृतमकमेव ग्रान्थिकभा- पापद व्यापारिष्ट । एवं क्रमणात्मनः प्राकामवन्यां प्रतिपद्य- नानायां संस्कृतभाषायां द्विविधाः प्राकृतगुणास्तत्रोपग्रङ्क्रान्ताः । तथा कनः-बहुभिः प्राकृतगढ: परिवर्धिन: संस्कृतशब्दकोशः । अन्यतश्च-पाणिनः पवाकाल उमिन्टन प्रसना उदानादयः बग गुरुलघुवा मना परिणता. । प्राकृतभाषाप्रथमायामुत्पन्नानामशाकायपालाशलालखाना प्राथमिकबौदर्जेनग्रन्थानां च परीक्षया नदानी प्राच्या प्रतीच्या चति द्विविधा प्राकृतभाषा स्थितंत्यवगम्यते । क्रिस्त्वब्दारम्भा- प्रभृति महमवत्मपर्यन्त मध्यकाल मिश्ररूपणैव स्थिताः प्राकृत- भाषाचतुर्धा विभनं शक्यन्ते । तत्र पश्चिमम्यां दिशि-सिन्धु- नद्याम्नी उपभ्रंशः. मथुराप्रधान डायावदश शौरसेनी चाभूदित्यव- । नत्र शौरमन्याः प्रभदाः-गौर्जरी, अवन्ती. महाराष्ट्री च । तथा पूर्वम्यां दिशि--मगधदेशप्रसिद्धा मागधी. वारणसीप्रसिद्धा अर्धमागधी चाभूनाम । मंस्कृतनाटकेषु सर्वत्र गच्छामः ·३२ वैदिकमाहित्यचरित्र .. व नीचपात्ररूपयुनत्वादता मध्यकालिक्यः प्राय नमापाः संस्कृतग्रन्थ- ममुदायविचारावमरे ऽवश्यमनुसन्धया भवन्ति । ना पता: कलभाषाः सम्प्रति भारत भाग्यमानानां मामामार्यभार प्रभवन्धानानि भवन्ति । या हि. अप- श्रृंगान-सिन्धी. पतीच्या पापी. कादगिति पात्राम. नथः गौरमन्या:-माया पञ्चापी. पवार वन्नाटाकन याता हिन्दी. गुजगीति भाषात्रयं चां-पत्रम । द्विविधा या मागण्या: -एकत्र मगटी. अपरत्र नानाम्पा बहनापात्र ममता क्रिम्नः परं महनवकरीन: याद पन्ना पता: कानापा: नव मंत्रिष्टमा कादिवित्र':. शिवाट लीव सपा यादाः हि विकार दानापानः सम्भूतास गमक नापास गुप- दभ्यन्त ताटा एवानपीयांना विकाग. पाचीन कतभापान: मम्मनावताम् प्राकृतभाग समुपस्थिनाः । न कवटता: प्राकृतभाषा व्यवहाराधमयोपयुक्ताः किन्नु नायिकभाषापर्वाम- प्यागपिताः । दृटयन्न हि मंकननादिन्यः चम्बापाविनः पुष्टाङ्गा- म्ननन्प्राकृतभाषापनिबद्धाः मुविशाला ग्रन्थसमुदायाः । । एवं दक्षिणापथप्रसिद्धाः—तेलगु-कर्णाटक-मलयाल-मिलप्रभृतया द्रा- विडभाषाश्चाप्यायभाषाभिः सुदरमाकान्ता एव । नथा हि पश्य- तैनाः मंस्कृतादुपातसञ्चावचैः शब्दः परिपुष्टिं पापिनाः मंस्कृतमा- हित्यमाङ्गशाभानुकारण नम्पादितैम्तनदग्रन्थममुदायैः परिमण्डि- नाश्च विलयन्ति ॥

·। द्वितीया ऽध्या य: ।। वैदिककालः इद्द नावद्भारतवर्षीयमाहिन्यारम्भप्रघट्टमार्गहतां नः मम्मु- वीभवति प्रायण विनम्रवर्षदेशीयः छन्दोमया गानयोग्यः कश्चिद् ग्रन्थनमुदायः । इण्डो-योगपीयानां यावच्छाग्याश्रितग्रन्थ- समुदायानां मध्ये प्राचीनतमोऽप्यन्नी विषयमौन्दर्यण भाषामाधुर्येण च्छन्दावन्धनचातुर्यण च शिगेरनायमानः समुल्लमति । तदारभ्य सहस्राधिकान वन्मगन यावद् भारतभूमावुत्पन्नाः सर्व ग्रन्थाः मनधर्मकविषयकाः । वैदिककालम्य चरमावस्थायां निष्पन्नेषु ग्रन्थेषु माधान प्रतिपादनाभाव ऽपि नव नेषां पर्यवमायः । अयमों वैदिकव्यपदशनापि व्ययते । बदशब्दा हि ज्ञानार्थका- द्विधातानिप्पन्नः ज्ञानापदापगन ग्रन्थान मामान्येन निर्दिशन प्रथमं सामान्याभिधायी दृष्टः । स एव शब्दः क्रमण अन्धविशेषे निम्टः पश्चाद्विपार्थवाची परिणतः ।। वैदिककाले परम्परविलभगम्वरूपास्त्रया रङ्गाः संलक्ष्यन्ते । तत्र प्रथमरङ्गे चतुर्णा वेदानामवतारः । तेषामादिमः साहित्य- सृष्टयुपक्रमे प्रादुर्भूतः सोममवनयजनयोः घृतार्पणम्य वा काले पठनीयः सूक्तैरुपगुम्फितः स्तोत्ररूप: च्छन्दोमयश्च । चत्वरोऽमी 5 ·वैदिकमाहित्यचरित्रे वेदाः तैस्तैगचायः तनाजकिमार्थकतया पनाना ना ना विप्रकीर्णनया स्थितानां सूनानां समाहरणेन संग्रथिन का . नाव्यपदेशमवापुः । चत्वारोऽप्यन न कर निकाला. किल भिन्नगत यत्र । तत्र प्रधानतमः प्राचीनना धाका : माग्यो. पशाग्यं प्रादुन्य वैदिकग्रन्यजातन्याद गामाणः यः । लोत्रम्पाभिः ऋम्मिदितवादवा न मनः । नि ऋचन्नुनाविति थानानिपन्नः । मामवदन्तु नवं वनः प्रधान:- महति । यनम्नत्र पञ्चनप्रति मन्वान वणिचा मायन्या भाग. ऋग्वेदातुन मोमयानक्रियाक्रमानुगमन यातः । चिदान- विशीयमानः मानन्दनापादयन्न मावद मन्वाना प्राप । मामाको दि गीयर्थे ऽपि दानः । नतीयः यजर्वेदन अन्वर्याटनन्वायंगन मामवन्नु सामधिगंदनपि धान मन का- चिदंश महान्तमात्मनो विसंवाद नाविष्कगत । नया दिमजा इदम्प्रथमन या गाग्रन्धानमुपक्रान्तं दयते । अब च नामवेदव- दवापि नननागक्रियाक्रमानुगधन मन्वः व्यवस्थापिताः । तनायं यजुर्वेद इन्यायाविन्दत । यजुगलो दि य जननिष्पन्नः । अत्र प्रतिपाद्या विषयः द्वधा निवडः । एक कंववाभकानि विधिया- क्यानि परं सङ्ग्रथिनानि । अपग्त्र नाव विकिवाक्यानि दनि- कर्नव्यनावाधरर्थवादवाक्यैः सह मिश्रीकृग पनि तानि । आढावा या बदाः परं प्रामाणिकगाभ्युपगला गूगल । अत एव ब्राह्मगादिग्रन्थप यी विनि व्यवहारः ।।

·द्वितीयाऽध्यायः चतुर्थम्नावदथर्ववेदः । नन्य प्रामाण्यं तु महता यत्रन माधितम । नदीयभापागन्याः भिन्नन्वन ना अन्वीयविषय- संवादभाजां कंपाश्चिदंशानामुपलम्भन च तम्य ऋग्वेदान्यन्त- मवाचीनता गम्यते । अंदमवयन-याची भूयसा ऋग्व- दीवदाममण्डलादुनउच्छन्द मयः सूनः मटिन-बादाकारतः ऋग्वदन नमानम् यग्नथापि नमिवादितानां विषयाणामन्यन्तं पुग- तनवाद् अर्थनम्नदपश्च या मुरग विभिन्नः । ऋग्वदा हि प्रायण ननुत्कृष्टरूपाः शिष्देवनाः प्रतीति । यदन्नु रक्षःपिशाचा- दानां म्तम्भनमारगार पतंगभिचारिकनन्वैः संग्रथिनः पामर- मनुदायप्रादुर्भूतान विचाः पातिवर्तिनः जन्दादुपसान्नानाथि- चारिकानन्धविश्वामानुपन्थापयन्नन्यन्नं विलक्षण एव । इन्धमालो- च्चनाने परम्परं विभिन्नविषयातिपादकाविनः वदी चतुणी मध्ये प्रधानमूनी । इमी दिलवानपि भारतीयतरनन्धसमुदायानतीत्य ततोऽपि प्राचीनतगन नन बानुपाहरन्ती-नायर्मेपु तत्तत्काले परिगामविधया ननुमन्नान नाकारान विनातां दुरदशामत्यन्त- नुपकुरुतः ॥ एवम्प्रायमदन्तः पर्यवमितो यदानमा गकालाभिधानः प्रथम- रङ्गः । अथ द्वितीयो रङ्गः । नाम्मिन काले कणिकयाप्यवतिष्ठ देवताद्दशन नूतनस्तोत्रनिर्माणेच्छा जनेषु । किन्तु विशुद्धज्ञानैः पूर्वपूपैर्दपानां पुरोहितकुलेषु पितापुत्रपरम्परागतानां वेदानामध्यय- नमेव परमो धर्म इत्यवधारितम् । अवसरेऽस्मिन वेदाः पूर्वोक्तदिशा ·वैदिकसाहित्यचरित्रे . समाहृत्य सङ्ग्रथिताः शाश्वतिकी प्रतिष्ठामविन्दन्त । नवीन- स्तोत्रनिर्माणेच्छाविच्छेदात् पुरोहितानां व्यवमायो महामग्वानुष्ठानो- न्मुखः समजनि । तत्फलत्वेन च सर्वतोमुखः सुतरां व्यामोह- जनकोऽलोकसामान्यः क्रियाकलापः नाङ्गोपाङ्गः प्रपञ्चितः । वैदिका मन्वाश्च ततज्ञक्रियान्वयित्वन व्यवस्थापिताः । तम्मिन्नवा- न्तरे वैदिकमन्त्राणां क्रियाकलापानां च प्रन्यासन्नः कश्चिदन्या धर्म- मार्गः पुरोहितपरम्परायामाविर्भूनः । तमिमं धर्ममार्गमध्यात्मविद्या- विषयकं प्रतिपादयन्ता ग्रन्थाः ब्रह्मसम्बन्धितया ब्राह्मणव्यपदंश- मवापुः । यावद्वदाः मुग्बावगाहाः स्थिनाम्नावन्नाविरभूवन ब्राह्म- णानि । यदा च वदानां क्षितारः पुरोहिताः क्रमिकापचयन भाषाया विपर्यामात तेपामर्थावबांध कुण्ठितमतयाऽभूवम्ननानि समपीपदन । सर्वात्मनतानि गद्यमयानि क्वचिदा इव म्वचिंन्द्र- रङ्कितानि च । इण्डो-योगपवंशीयगदामरणः प्रथमादायमान- त्वादतानि विशेषतः म्मरणाहाणि । मन्यमव नपा वाक्यमगिरतीव क्लिष्टा परम्परमनन्विता च । अथापि माहित्यग्ङ्गऽम्मिन लाघवोत्कर्षः प्रकटमनुभूयन ॥ ने च ब्राह्मणग्रन्थाः वैदिकवाक्यानामन्योन्यमंत्री यज्ञ- क्रियाणामङ्गाङ्गिभावं पदानां परम्पगनुगतन्वन मनितमर्थ च बाधयान्त । नत्रापलभ्यमानानि प्रामणिकान्युपाग्यानानि हृदय- ग्राहिणः कांश्चिदाशयविंगपांश्च वर्जयित्वा नान्यो भागः माहित्य- व्यपदेशयोग्यः । यज्ञकर्मणां व्याख्यानाय प्रवृत्ताम्ने तदानुगुण्येन ·द्वितीयोऽध्यायः पदानि निब्रुवन्तम्नत्प्रसङ्गादध्यात्मविद्याजगन्मृष्टिनिद्धान्तानुपष्टम्भ- यन्तः पुगवृनानि तत्वविद्यां च प्रस्तुवन्ति । अपि चात्र पाण्डिन्या- वलेपकलुपाः प्रलापप्राया विविधाश्चर्चा: म्बकपालकल्पिनार्थम्थापन- काम्यया प्रवर्तिताः । ननादी कापि मरगिर्भाग्नवदन्यत्र कुत्रापि भूतपूर्वा । अथाप्ययौहाम्नेषां व्यवसायः मामान्यतो मतचरितचर्चकाणां परमावलम्बा भवति । विशेषतच भारतवर्गीयं चिरन्तनं चरितमन्विप्यतामी ग्रन्थाः प्रदीपकल्पाः कल्पन्न ।। एतावतानन प्रथमग्ङ्गन्द्रयाविभूतयोः वदत्राह्मणयोरन्नरं सुव्यक्तमभूत । नथा चायमत्र सग्रहः-बदाइच्छन्दाबद्धाः, ब्राह्मणानि गटामयानि वदवाक्यानामार्थाः प्रकृत्यनुगनाः परिपुष्टाश्च . ब्राह्मणवाक्यानां तु कृत्रिमाः म कुचिताश्च । वेदानां मुख्याहशो देवतोपाख्यानवर्णन. ब्राह्मणानां कर्मम्बम्पनिम्पण चयवधार्यम ।। नत्तदसम्बद्धानां ब्राह्मणग्रन्धानां प्रतिपाद्यवस्तूनि तत्तद्वेदा- 'धकृतानामृत्विजां कर्मभेदानुराधन भियन्ते । तथा हि-तत्त- क्रियासु यथायथं मन्वाणां विनियोगेन यम्य शास्त्रघटनाधिकारस्तम्य होतृनाम्नः ऋत्विजः कर्माणि परमृग्वेदब्राह्मणान्युपदिशन्ति । एवं यजुर्वेदब्राह्मणान्यध्वर्योश्च कर्माण्युपपाद- पन्ति । एतदप्यवगन्तव्यं यद्-ऋग्वेदसम्बन्धीनि ब्राह्मणानि दिमन्वपरिपाटीतो भिन्नं कियाक्रममाश्रयन्ति । सामयजुस्सम्ब- धानि तु ब्राह्मणानि तत्तद्वेदे क्रियाक्रमानुरोधेनैव मन्त्राणां सङ्- थात् तत्तद्वेदमन्वपरिपाटीमेवानुसरन्ति । तत्र सामवेदब्राह्मणानि सामवेदब्राह्मणान्युगातुः ·३८ वैदिकसाहित्यचरित्रे न अलेक मन्त्रागानानुपवर्णयन्ति । अनुदवादा गानि पुनः प्रायशः । पामपि मन्त्रागामान सदग्रहण निम्पयन्ति ।। ब्राह्मणरङ्गोऽयं भारतवर्षीय कि चरित्रच कामामत्यन्त- । अदाय हि भारतवर्षे होगनवा विनिर्माण वर्गजालस्य मृभूनचातुर्यविभागमात्र पूर्णक मनां प्रपन्ना दृश्यते । वंदकाट एव सर्वतो लब्धपदाः पुगंध : कृताया वर्गव्यवम्यायां नलोऽयुञ्चतरं पदमधिम्टाः । यथा हि भान्तीयान्नथा नान्य कदापि पांगहिलाम्बना दत्वमन्वनन्यन्न । सनिष्टतः न्य भारतीय- प्वद्यानि कुलक्रमानेषु पुदिनवर्गीयांवय वेदाध्ययनाधिकारः । न्नु विशायः पुगतजनाः राजकुमार या पायर्णए या दम्भिनाऽयमदिन लाकोलरप्रायः कथाकार भारतभूमी पुरोदिन- वयः प्राप्त इति वदति-आगाभिः प्रचंग काले पश्रिमानर- गन्ना किश्चिदक्षिनापि नमनङ्ग मान्यवनायो दम्युभिग्नुपए जनभागपु प्रबंशा परममित्यात परिश्रीगो यदा जनप्वालम्य- मुदपी पटत नदा पाटिन्यतः नपा प्रतिष्टा ममनि । एवंविधान व्यतिकरं ग कृतविद्याः पुगहिनाः नवनिमनां वागानां रहम्यानि म्वयं गागायन्ता गदानपरि विः ।। नानि च प्रामानि गच्छनि का पवित्रात्मनामविन्दन्न । अनिकाली च परिगणितानि । नतः पत्रादाविद्यापपादकानि विविनारण्ये पटिनव्यान्यारण्यकान्यदपदान्त । नान्यपि क्रमेण ·द्वितीयोऽध्यायः निय वीमागपितानि । आरण्यकालानन्तरमुपनिषदाच्या ग्रन्थाः मविशेषमान्म-तत्वं प्रकासयन्तः प्रागमन । इयमंत्र ब्राह्मागरगन्य पर्यव निभूनिः । अत्रापति विदवतावाद एय कनगापबृंहिता बहान्नमा परिणतः. यः बल्वद्यापि भारतीय- स्तत्वविद्यन्युपलायन ।। कानन वैदिकग्रन्थाः महन्यां प्रामाण्यपदन्यानभिषिक्ताः । विवादास्पद विषय श्रुनिन्मृत्योः अतंग्व प्रावन्यमन्वमन्यत । न्याय्यं चनन । स्मृनया हि प्राचार्ययः सम्प्रदायक्रनंगागतान मनधर्मान राजकीयधर्माश्च मंगायो वा चीनाः कृतयः ।। इनन्तावद वैदिककालन्यान्ने नवं तृतीवरह प्रविशामः । म चंप सूत्र कालः । अकत्र क्रियानिः, अपरत्र लौकिक- व्यवहारधर्मा सग्रहण निक्तिः । ब्राह्मगग्रन्याधिगतानां सम्प्रदायागतानां च मुविझालानां धर्मागां कर्मकलापानां च समग्रान विषयान पिण्डाकलापपानन अध्यापनाध्ययनविषयक- मतिगुरुकं भारं शिनि धतुमय लणूकतुमप मूत्रग्रन्थसमुदायः समुत्पन्नः । विशकवितानां विषयायामकीकृन्य व्यवस्थापन एव सूत्रग्रन्थानां परमादेशः । न तु पुनरतेऽभिनवान धर्मानुपदेष्टुं प्रवृत्ताः; किन्तु पूर्वैरुपवर्णितान विषयान करतलामलकायमानान कर्तुमुटाताः । तदर्थमनन्यसाधारणी संकुचिता कापि सरणिः समादता । सूत्रमिति नाम्नवैषां सूत्रग्रन्थानां स्वभावः प्रवृत्युद्देश- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे वाभिव्यज्यते । मूत्रमिति हि सीव्यतनिप्पन्नम । तेषां वाक्य- म्तोल्यमानानि ..पि तन्वी चानावाक्यानि मूत्रापेक्षया गुरुतराक्षगण्यवक्षन्त । कतिचन मूत्राणि विवरणकारणां वीज गणितसरणिमनुहरन्ति । इदमनुसरन्ता हि शब्दगाम्काग मात्रा- लाभं पुत्रलानं मन्यन्ते । अन्य चानुसन्धानम्यार्थः पुत्रात्पनदि- मावगती व्यक्तीभविष्यति । पुन्नाम्नां हि नरकात बायमाणम्य पिण्डदातुः पुत्रम्याभाव न कचिन म्बर्गनाधननमः । तम्माजान- मतामनिर्वचनीया महान प्रमोदः पुत्रलाभेन । मात्रालाभोऽपि नाशत्वनानिमनः । पश्यत. महकरण काही दृष्टिः मत्र- काराणाम ॥ यद्यपि तनदुर्गायाः मृत्रयन्याः सर्वे प्रायेण नमानरूपाम्न- थापि तपामुन्पनी कालभंदा अवश्यमभ्युपगन्तव्याः । तत्रा । लध्वनामृत्रग्रन्थाः मुनगमाचीनाः । यता हि मत्राणां होनी क्रमिकाभिवृध्या नादशी पचलिमामवम्यां प्रपन्ना भवितुमर्हति । विमर्गापकरणानि नावन नेपां कालभेदनिर्णय ऽप्रविनि दृश्यन्ने । भाषाम्बारम्यानुजन्याने तु न सर्व पाणिनंगचार्यम्य म्मकान्टिका: प्रतिभामन्त । वस्तुनम्तु काचिन ननानिप्रान्तना एव । इत्थं च क्रन्नवादारम्भान पूर्व पञ्चमगतकादाद द्वितीयशनकाब्दपर्यन्तं मूत्रग्रन्थानामाविभावम्य काल इनि निर्णयन्ना वयं. मन्यामह. नापभाषिणः म्मः ॥

·हिताकाध्यायः नायिका दिन किया-ला: नाभ्यामुपल- कान्तः कामाः निमक और परिधः । बानि च जानना बिभिन्न विभागाचार्यमुवन कर्तव्यान नहायागान नथ यन्ति । किन्तु विनिमय ननद्यज्ञानां बाप माकल्यन निधाम : मदन पून्या पाय- जनावानी भीनमा किन । मन मणि मालमतः । यानि बलु नानि नमनिता निकन प्रवादिन्ति : नवनानि पलायन कर्तगानिः किन्तु गृहपोव म्वचं नाद्विनन । कल व गदा टन कम विपकदेशहानी- सादर काका कार: करिया विधानां गृहारसूत्र- न्यानामनामनः । नायर नान गव विषयाः प्रतिपादन । न काल एक न्यः परं तनयन्त्रस- बन्धियो वः माता नावानम्ति विशेषः । याप्यते गृतानन्याः वन्यजत्रान कोरम परान्गन्तः स्वयां न-परिचयं न नयन्नि नापिनी नाबकोभवतः ॥ द्वितीयः मृतासमुदाय कापणन व्यावहारिक- माधानुशाम्नि । स एव धर्ममानन्धनमुदायो नाम । सोऽपि गृह्यसूत्रवन स्मृनिमूलकः । तेऽजी धर्ममूत्रबन्धाः भारतवर्षीयली- किकव्यवहाराणां मूलप्रमाणभूताः । यद्यपि धर्मशब्दो वर्णाश्रम- 6 ·४२ वैदिकसाहित्यचन्त्रि - धर्म-सदाचारम्पऽर्थद्वये शक्तम्तथाप्यत्र वर्गाश्रम धर्म एव प्राधान्यन विवक्षितः । तम्मात म एवह भूयम्नया प्रतिपदान अपि चंपा वः सहव माक्षात्सम्बन्धो दृश्यत । यता न बदवाक्यान्यवा- दाहरन्तन्तेषामेव परमं प्रामाण्यमनुमन्यन्ते ।। वं नारबनगन विषयाननियगिनिन: श.मंत्रिपन्ती विकता कियां च भापालगामनुसरतामा अग्रन्याः गहिसकोट निवख्य विमृश्यमानाः बाटं बाभगमन्य न्यायव म्यानमन्नि ! नदायविपर्यावचार गायां नु नार्याने विन्मानन्ति नतः । प्राक्तनेषु बन्दु, बामणादिग्रन्या विषयावनितम्नता विप्राणवा- हुर्योधा कर्मणां गतिः । सत्रग्रन्थेषु पुनः पुगतनगवा : यथानु- ष्टितानां नन प्रकर गाना मेकत्रय महहीन या विषया व्यवन्धि- नत्वान मुबाधानि कागि । अतः प्रत्यक्षतः बागानुटानागवळी- कनऽपि मूत्रग्रन्थ परिसीलनबलान नाङ्गपाशाननयागा बचावदनु- टातुं शक्याः । न एन मृत्रग्रन्थाः धर्म परित्रावपिणां परमापका- ग्माचरन्ति । नत्रापि विशिष्य गृहामृग्रन्था धर्मसूत्रग्रन्याय वैदिककालऽपि भाग्नीयानां लोकयात्रायाः निन्तुनियनमिनिका- मकमजावः कमजालंगकात्नत्वं वाधयन्तः प्राक्तनी भारतवाय- मङ्घस्थिति मीमांममानानां पुरम्नान नवार्थानुपहरन्ति । ते घर, भारतवर्षीयागां सविधानामाचागणां प्राचीनतमानि प्रमाणानि ।।

·द्वितीयाध्यायः .. मूत्ररङ्गम्मिन न केवलं धर्मकर्मोभयविषयका एव किन्व- न्येऽपि नानाविधा ग्रन्थाम्नामेव गनिमनुमगन्नः प्रादुर्भूताः । यद्यपि न ते मामाद्धर्मप्रतिपादकान्तथापि धर्ममूलका एवं स्वाध्या- यसम्बन्धित्वात्नपाम । नथा हि भाषाविपर्यामन हेतुना बदाध्ययना- थज्ञानयोः क्तशकनाध्यतां दृष्ट्वा नादाशपर्गिजर्षिया स्वाध्याय- निष्णातैरतद्वर्गीयाः मृत्रग्रन्थाः प्रीताः । अतन्ने मूत्रग्रन्थाः प्राधान्यन वदमन्वाणामध्ययनप्रकागनविशेषांश्च निम्पन्ति । तवन्यतमः मृत्रग्रन्थममुद्रायः प्रानिशाग्यममाग्यः महिनादगायां इन्दम्बरवर्णाचार गादिपु जायमानान विकारविशेषान प्रतिपादयन प्राधान्यन म्वविद्यामाश्रिनः । नत्र निपुणतरं निम्पिता एव वर- शान्त्रम्य विषयाः पाश्चात्यैगनिकैः बग्यान्त्रविद्भिपबृंहिताः । इतोऽयनितरां माननीयः मृत्रग्रन्थममुदायो व्याकरणविषयकः । म च शब्दव्युत्पनिप्रदानकोटालेन भारतीयनगन व्याकरणमार्गा- ननिशत । तत्र प्राक्तन्यः कृतयो मार्गमनं मनानव स्पृशन्ति । पाणिनगचार्यम्य कृतिरपायायी तु मर्वाङ्गीणशब्दव्युत्पादनन सर्वेषां व्याकरणग्रन्थानां धुरि प्रतिष्पामविन्दत । सूत्रकालन्य मध्यभागे समुत्पन्नाऽयमाचार्यः पाणिनिगत्मना लौकिकभापारम्भ- सीमानं परिकल्पयतीत्यवगन्तव्यम । यतो हि तस्य कालादारभ्य समुत्पन्नाः सर्वे ग्रन्थाम्नदनुशिनियमैरनुगताः सर्वात्मना लौकिकसंस्कृतभाषामया दृश्यन्ते ॥

·वैदिकसाहित्यचनि
अपिचामिन सूत्र पुनर्विकागप नर्वदान रक्षार्थनन्य
काचित सूत्रप्राया कृतिः सम्पादिना । संवामनुक्रमणिका नाम
नत्र प्रत्येक बकानामादिमाः शब्दाः. तर कारः. नटर
देवताः. तनलतानां मन्वम याः, नाटतात नन्दःगं लागा
च निश्यिन्ते । नेपामन्याना कधित ग्रमी नानाविधान विम्यान
क्राडीकुर्वन न केवलं कानां न न न नवा
शब्दानां किन्तु अबदालगतानामागमान महायो ।
नया निर्दिशति ।
4.
एवं बंदकान्दाभिनन्य रहमवन्य र मान्यता कि-
पितवन्ता बर्यामतः नविष्ठान बलकार मात्र
चचियानः ।।

·। तुदी की याद भाग्नवपीयमादिगादयान बनानान्का का प्रतीच- दशादुन्दिनन्या जनः मुनाबाद: कथित विनातिकृटान्नगन्द- वतिना दुर्गमा गाभिद्रवन्तः भारतवर्ष विनिनिहन्नाहुचरित्र- कुशलाः । ऋतप्रवानः कान-पापाच्या नियु- नदीतीरदेगावविवाद: काचिन्मन्दानी निः मनपादि। पां भाषाविज्ञानवैभवं च क्रमंग पत्राकाले भारतभूनी सर्वत्र प्रसन्न न्म । या ग्बन्द, नेपामभिनवा कुलि: पारपर्योपदेशमामा ऋवदसंहिता नाम । नत्र समानां प्रथम मानाधितः क्रन न सामयनुपारिव क्रियाक्रमनिवन्धनः किन्तु नयुक्तिकश्चारित्रिकच ! यतो हि पितृपतामहानां नृमान अनमनुध्यायन्ती महयन्तन इनो विक्षिप्रानि मृतानि नाण्यका नायथ्य तपां विकारो- त्लादाभ्यां परिरक्षणमात्रमीहमानाम्नव दनावधाना बभूवुः ! नाभूतेषां क्रियानुगुण्यन मन्वव्यवधापने चनः । अवोपलभ्यना- नशाकलपाठानुसारण तहतानां मूलानां नया-१० १७. अष्टम- मण्डले खिलांशत्वनोपलभ्यमानानां एकादशानां वालविल्यसूतानं योगे-१०२८ च भवति । सूतान्येतानि दशभिमण्डलैविभज्यो- पनिबद्धानि । अत्र प्रतिमण्डलं विभिन्नसङ्गयाकानि सूक्तानि सङ्घ- ·वैदिकमाहित्यचरित्रे टितानि । प्रथमदशमयोः परं समानमङ्गयाकान्युगल यन्ने तान्येतानि दशमण्डलीसूहानि शिष्यमाणहामर ग्रन्थन तुल्यपनिमा- पानि भवन्ति । यदागीमानि मण्डलानि मियो विज्ञानी गान्येव तथाप्यादि- दीयादामप्रमं पमण्डलानि किञ्चिमाजायं भजन्ति । तयाति नावत-पायाभपामकैकमपि मण्डटमकै गोत्रीया गामीणां कृति- ििन चितवचनः आन्तलिई श्रावधान । नानीमानि पमण्डलानि ननद्रात्री यग्य पुग्नुम पागा मतग' चरकालं परिक्षितानि पश्चादकीकृतानि । मेरी कोम्बन्याद गोत्रमण्डलवन व्यपदिश्यमान वनम् मण्डप मण्टलान्तरमान- किया गया मृतानि प्रथिनानि । प्रथमान्दामानां तावदकक- न्यापि मण्डन्दम्य नकगात्रीया बहवा उपारः । इदयन्तंगत्र मण्ड. लवयपि तनापिसम्बन्धानुगंधन विभा विकलाः माता मना- दया बहवः सूनसमुञयाः । नवममण्डल विधानं नु न ऋषि- नम्बन्धनिबन्धनं किन्तु नहतानां कानां पां सोमवता कवा दवतासम्बन्धनिबन्धनम । गगनसमुच्या मात्र गनच्छन्दो जायन- गंधन सम्पादिताः । यान्ति हिदाजातीयकन्छन्दोबद्धानि सनानि तानि सर्वाण्यपि नन नान्यनुरोधन पृथक पृथक गमुनि- तानि । गोत्रमण्डलपु पुनर्दवनासम्बन्धानुगधिनः सूक्तम मुभयाः ।।

·तृतीयाऽध्यायः अपि चंपां गात्रमण्डलानां सङ्घटनाचिन्य विचार्यमाण- यदि नत्र कंपाञ्चित बक्तानां प्रक्षिप्रत्वं सम्मन्यत तर्हि गोत्रमण्डलेषु यानरमधिकाधिकमलयानां जनानां नम्भवन नन्ददयन क्रमिकः म्यून्टभावः । एवमन्यादगेन घटनाविरोपण पूर्वोकर्गन्या गोत्र- सम्बन्धमाम्यन मुक्तग्रथनमर्गणमाम्यश च गोत्रमण्डलान्ये ऋग्वेदम्य मन्टभूतो भागः. मण्डन्यान्नगणि नु पश्चान्काले संयोजि- नानीति शक्यवचनम । नत्र नावन-प्रथममण्डलन्यानगर्धात्मकाः आदीयांना नवानुवाकाः विभिन्नद्रष्टकलनसमुन्याटिना अप्यवा- नरविभागमामप्यादात्रमण्डन्टानामग्र नयोजनान्तर्यन्त ।। यन्मन्यमष्टममण्डलीयमुक्ता गोत्रमण्डलीयमुक्तवदुपलभ्यन्त एवान्यान्यसम्बन्धाः । दृश्यते हि गोत्रमण्डलबत्राप्यामूलाग्रं समानानुपूर्वीकाणां वाक्यकदेशानां चरणानां च प्रत्यावृत्तिः । अथापि नैतद्गोत्रमण्डलम्वन गणनामहति । यतो हि नैकगोत्रीया अस्य द्रष्टारः । नन्वेतदीयद्रष्टणां मध्ये कण्वगोत्रीयाणां प्राधान्यान् प्रधानव्यपदेशन्यायेनास्य एकगोत्रीयद्रष्टक वमव्याहतमिति चेदस्तु काममप्युपगच्छामः । अथायशक्यमेवाम्य गोत्रमण्डलत्वेन परि- गणनम् । यतोह्येतदीया विलक्षणा सूक्तग्रथनरीतिरस्य गोत्रमण्डल- व्यतिरिक्तरूपत्वमावेदयति । अपि चात्र पूर्वमण्डलापेक्षयाऽल्पीयस्याः मूक्तसङ्ख्यायाः दर्शनमप्यस्मदुक्तमेवार्थ समर्थयति ।। ।

·४८ वैदिकसाहित्यचरिवे प्रथममण्डलस्य पूर्वार्धात्मकानि पञ्चाशन मृक्तानि स्पष्टमेवा- ट्रमेन मण्डलेन साधयं भजन्ति । तथाहि-तेषु पञ्चाशति सूक्तेप्वर्धाधिको भागः कण्वगोत्रीयदृष्टः । अष्टमे दृष्टाः कण्वगो- त्रीयोपज्ञाताः गानानुकूलाः केचिच्छन्दोविशेषाः पूर्वार्धेऽत्र प्रयुक्ताः । अपि चात्रोभयत्राप्युपलभ्यन्त समानार्थकानि नमानरूपाणि च वहूनि वाक्यानि । एवंभूतेऽति वस्तुनि-कतरोऽनयोः प्राचीनतगे भागः ? कस्माञ्च तथानन्निकृष्टतरसम्बन्धशालिनोरनयोः दृगन्नरे विशिष्टतया मन्निवेशः ? इत्येतदुरूपपादम । मन्यामहे . भिन्न- कालिकत्वात कण्वगोत्रीयशाम्बाद्वयोत्पनन्याहा ती नया सनिव- शितः स्याताम् ॥ ? नवममण्डलं नावदष्टानां मण्डलानां निप्पत्तः परं सटिन- मिन्यसन्दहम । वस्तुतश्च नेपां निप्पनिग्वाम्योत्पनी हेतुरभून । तथाहिएतद्गतानि नामपवनानगृतानि मन्वैकदेशप्रन्यावृत्यादि- माम्येन गोत्रमण्डलद्रष्ट्यामेव मध्ये प्रादुर्भूनान्यवधार्यन्त । तानि च कम्यापि हतोत्रमण्डलवलब्धप्रवेशानि विनिमतया स्थितानि पश्चात्काल ममुचिन्य मण्डलान्तरत्वेन निवद्धानीत्युत्पश्यामः । अपि चाम्य प्रथमाष्टनगण्डलाभ्यामपि भूयम्मवाददर्शनान ततोऽप्य- र्वाचीनता व्यक्तंव । एतनैतानि पवमानमृतान्याकालोत्पन्नानीनि न भ्रमितव्यम । अत्र हि यद्यपि कतिपयानि मुक्तानि दशम- मण्डलममकालिकानि सम्भवन्ति तथापि भूयान भागो वैदिकसा- हिल्यारम्भकाल एवाविर्भूतः । यता ह्येतदुपवर्ण्यमाना बहवो विषया ·तृतीयोऽध्यायः ४९ अवस्तासंवादं भजन्ति । तथा भूयांसः क्रियाविशेषाश्च इण्डो- ऐरेणियकालिकाः । नवममण्डलीयानामेषां सूक्तानामुत्पनी काल- भेदाः सम्भवन्तोऽपि विमर्शोपकरणानामपर्याप्तत्वादद्यत्वे दुर्बोधा इतः किञ्चिदशममण्डलस्योत्पत्तिमधिकृत्य विचारयामः । तत्र तावन्न केवलमिदं मण्डलमेव पश्चात्काले विरचितं किन्त्वेत. दन्तर्गतानि सूक्तान्यपि पूर्वेषां नवानां मण्डलानां निष्पत्तेः परमा- विर्भूतानीति निश्वप्रचम् । यतो ह्येतदीयानां सूक्तानां द्रष्टारो नव- मण्डलीपरिशीलनोपचितविज्ञानाः तेषां तत्परिचयं पदे पदे व्यञ्जयन्ति । तथाहि-अत्र विंशादारभ्य षड्विंशपर्यन्तः षट्सू- क्तात्मको भागः अमिमीळे' इतिऋग्वेदीय प्रथममन्वैकदेशेनारब्धः। तेन हि तदुत्पत्तिकाले प्राथमिकानि नव मण्डलानि परिनिष्ठितान्यभू- वन्निति शक्यमेवाभ्यूहितुम् । अपि चास्य सोममण्डलादुत्तरत्र संयोजनेन प्रथममण्डलसमानसङ्ख्यानां सूक्तानां संप्रथनेन च मण्डल- स्यास्य परिशिष्टसूक्तसमुदायात्मकत्वं बोध्यते । एषां सूक्तानामिह सङ्- प्रथने समानकालिकत्वमेव सम्बन्धः । यतो हि मण्डलमिदमर्वाचीनः सूक्तैः सम्पादितम् । अथापि तावदत्रत्यानि परिशिष्टसूक्तानि पूर्वमण्डलगतेभ्यः खिलांशेभ्यः प्राचीनतराण्येव ॥ । अपि चास्य दशममण्डलस्य विषये स्वरूपे च सम्यग्वि- भाव्यमानेऽस्य अर्वाचीनतासाधकानि बहूनि लिङ्गान्युपतिष्ठन्ते । 7 ·वैदिकसाहित्यचरिखे तत्र प्रथमतो देवताख्यानं विमृशामः -अत्र हि पुरानन्यः काश्चि- देवताः अर्वाचां मन्वकृतां कल्पनाकोलाहलेषु निलीनाः निजपदात प्रच्यवमानाः संलक्ष्यन्ते । विलुपाश्च काश्चिदुपःप्रभृनयो देवताः । प्रधानतमाः केचिदिन्द्राग्न्यादयः परं म्वस्थानमाधितिष्ठन्ति । विश्व- देवास्तु समुत्कृष्टां पदवीमार्गपिता यहुशः म्नूयन्ते । अन्या काचिदभूनपूर्वा रीतिर्मण्डलेऽस्मिन्नैदम्प्राथम्येन ममारब्धा । नथा हि—कयलगुणात्मकानां भक्निको धादीनां देवतात्योपचारः अत्रैव । अपि चात्रीपवर्ण्यमानाः तत्वविद्या-जगत्मृष्टि- विवाह-प्रेनमंकार-मम्मोहनाकर्षणादयो विषयाः न केवलमम्य अर्वाचीनतामेव किन्तु विलक्षणम्पनामावदयन्ति । प्रथमारब्धः एवं भाषाम्वरूपविचारेऽपि मण्डलमिदमर्वाचीनमिनि व्यक्तीभवति । एतदीया हि भाषामरणिः पूर्वावस्था पग्न्यिन्य विकारोन्मुखीभूना दृश्यन । तथाहि-अव्यवहितयोद्वयोः स्वरयोः अमन्धिम्वभावोऽत्र प्रभीणप्रायः । स्वरमन्धयः मर्वत्र मम्पादिताः । अद्यत्व लौकिकमंस्कृतप्रन्यषु प्रमिद्धा ग्लयोग्भेद- स्तत्रारब्धः । आमम्' इत्ययं प्रथमाबहुवचनप्रत्ययो मण्डलेऽम्मिन न कुत्राप्युपयुक्नः । एवं शब्दकोशऽपि महान भंदो दृश्यते । प्राक्तना बहवः शब्दाः प्रनष्टाः । नूतनाः केचित प्रविष्टाः । सीम' इत्ययं निपाता मण्डलान्तरेषु पञ्चाशत्कृत्वः प्रयुक्तो दशमेऽस्मिन सकृदेवोपयुक्तः । किश्च लौकिकमंस्कृते प्रसिद्धाः लभ-काल- ..

·तृतीयोऽध्यायः एवं-लक्ष्मीप्रभृतयः शब्दाः ऋग्वंद दशममण्डले केवलमुपलभ्यन्ते । अथापि कचित् प्राचीनाश्चापि प्रयोगाः सुलभा एव ।। इत्थं च मण्डलमिदमाकालायोजितमित्यविवादः । पूर्वम- ण्डलेप्वपि कतिपयानि मूक्तान्या नानि भवन्तीति युक्ततरैः कारणैः माधितमन्यैर्विमर्शकः । नानि च त्रिषु पञ्चमु वा भिन्नकालेषु निर्मितानीति सोपष्टम्भमुपन्यम्नं परैः । वस्तुतस्तु पूर्वमण्डलीय- मुक्तानामवान्तरकालभेदनिर्णये विमर्शोपकरणान्यकृतार्थानि दृश्यन्ते । इदं तावदवधारणीयं यत्-सूक्तानां संग्रथनेन मण्डल- निप्पत्तः पश्चात्कालिकत्वमात्रेण सूक्तानामुत्पत्तेः पश्चात्कालिकत्वं न सिध्यतीति ॥ वहूनि वत्सराणां शतकान्यपेक्षितान्यभूवन समग्राणामृग्वेद- मुक्तानामुत्पत्तौ । अपि च भारतीयानामैरेणियेभ्यो विश्लेषान् परम् ऋग्वेदमन्त्राणामुत्पत्तेः पूर्व च मध्यपातिनि नातिदीर्घ कालेऽनभि- झयम्पाः केचिन्मन्वाः स्थिताः सम्भाव्यन्ते । ये खलु कालवशा- दुत्सन्नाः । तेषां रीतिरेव पश्चादभिवृद्धा ऋग्वेदे समाश्रिता । अत एव ऋग्वेदद्रष्टारो मुनयः स्वयं येषां मार्गः समनुक्रान्तः येषां च मन्त्राः समुद्दिधीर्षिताः तेषां पूर्वपूरुषाणां नामानि निर्दिशन्ति, पुरा कल्पीयान् मन्वानधिकृत्य व्याहरन्ति च । भाषारीतिस्तावद् दशमवर्जमितरेषां मण्डलानामवान्तरकालभेदनिर्णीतौ नैव मात्रया- प्युपकरोति । यतो हि कर्तृभेदसद्भावेऽपि भाषा तावत् प्रायेण सर्वेषु सूक्तेषु समानरूपैव व्यापारिता ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे यद्यपि तेषां शैल्यां कल्पनामरणो कविताशक्ती च भेदाव. गमः सुलभस्तथापि तेषां भाषारीती न कश्रिद्भदः प्रतिभासते । अथापि तावत् सूक्तघटना-छन्दोबन्धन-विषयोपवर्णनस्वभावविशे- षोपलक्षितायाः भाषायाः स्वरूपे सूक्ष्मदशा मर्माक्ष्यमाण नदीया- वान्तरकालभेदप्रकाशकान्यासायरन कनिपयानि लिङ्गानि ।। यद्यपि तत्कालीनतत्वनिर्णयाय तालपत्रलग्यानां साह्यमम- म्भाव्यमेव तथापि ऋग्वेदतत्वनिर्णयाय पर्याप्नुवन्तः समुपलभ्यन्न एव प्रायेण द्विसहस्रवर्षदेर्शायाः पाठभेदाः । अवलोक्यन्तामन्ये वेदाः-ये खलु भूयसा ऋग्वेदादुद्धृतैः सूक्तमन्वैर्मन्वपादेव सम्मिश्रिताः । सामान्यतो ग्रन्थान्तर्गवमर्श यथा तालपत्रलेखा- स्तथैव ऋग्वदविमर्शेऽन्ये बंदा बहूपकुर्वन्ति । याम्कनिरुकान प्रातिशाख्यभ्यश्च प्राचीननरर्वेदान्तरापस्थापितग्नेः पाठः मह परम्प- राप्राममृवंदपाठं परीश्रमाणाम्नत्वार्थ वत्स्यामः ।। तथा हि वेदान्तरीयपाठानामनेन मह तोलनायां कचिन् कचिद्विरलनया पाठभेददर्शनऽपि ऋग्वदोऽयमितरेषां त्रयाणां वेदाना- मुत्पत्तिकालावविध एवाभून् , न त्वम्य कदापि पाठान्तराण्यभूव- निनि पर्यवस्यति । यश्च खल्लूपलभ्यते वेदान्तरीयपाठानामस्य चान्योन्यभदः मोऽप्यत्यल्प एव । इत्यमवलोक्यमाने वैदिकग्रन्थ- शेखरायमाणः ऋग्वदोऽयमादिनः प्रभृति महतावधानेन विकारानु- गमान् संरक्षितः सर्वकालमनन्यरूप एवावर्तिष्ट्रनि व्यक्तीभवति ।

·तृतीयाऽध्यायः ५३ युक्तं चैतन . यद्-अन्येषां वेदानां कर्मकलापानां चोत्पत्तेः पूर्वमनूचानपरम्परागतम्य तर्कैकवेद्यात्पत्तिचरितम्य कस्यचिन् पुण्य- ग्रन्थस्य महतादरेण परिरक्षणं नाम । न चानन्तरोत्पन्नेषु सामादि- वदेषु जनानां ताहशी प्रनिपत्तिरभून । यता हि मामादयो वेदाः नूतनाविभूतयज्ञक्रियानुवृत्यौपयिकतया यथापेनमृग्वेदादुद्धृतैः अभि- नवकृतैश्च सूक्तैरुपकल्पिताः । तस्मादते वेदान्तरद्रष्टारः परमर्षयः स्वदृष्टसामवेदाद्यपेनया प्राचीन परम्पराधिगतमृग्वेदमादरातिशयन पर्यपालयन् । न्याय्यं चैतत् । यतो हि यादृशी जनानां पुरातने वस्तुनि प्रतिपत्तिः न तादृशी कापि नूनने वस्तुन्याविरस्ति । .. विमृश्यमाने च वस्तुतत्वे ऋग्वदोऽयं द्वयोः कालयोः द्विविधामवस्थामनुभवन् संलक्ष्यते । तथा हि-अयं वेदान्तरा- णामुत्पत्तेः पूर्वमसहिताङ्गचिरकालमसंहितारूपेण स्थितः । ततः पश्चाद् गच्छति काले शब्दविद्यानियमैः संहिताङ्गः संहितारूपेण परिणतः । तथा हि-आविर्भावकालादारभ्य केवलमनूचानप- थेनागतोऽयं संहिताकाले पदान्त्यवर्णविकारैः स्वरूपभेदं प्रापितः । अतिवयिसः कालात् परम्पराप्राप्लेषु अन्धसमुदायेषु सम्भाव्यमानो भाषाविपर्यासः ऋग्वेदेऽप्युपनतः । एवं च यद्यप्यनपलपनीयाः कोचिदल्पीयांसः शब्ददोषाः पुरैव परापतितास्तथापि संहिताश्रित- विकारोत्पत्तेः पूर्व प्रथमावस्थायामयमृग्वेदः महतावधानेन यथास्थि- तरूप एव संरक्षितोऽभूत् । यत्सत्यं संहितापाठो मन्त्रकृतां पाठात् परश्शतान भेदान् प्रकटीकरोति । परन्तु नैते भेदाः शब्दान्यत्व- ·५४ वैदिकसाहित्यचरित्रे । कृताः । न खलु कोऽत्र साधुशब्दः सुम्नं वा गुम्नं वेत्येवरूपः शब्दसन्देहो जायते तर्हि किन्निमित्तका इमे भेदाः ? श्रूयताम्-एते भेदाः प्राधान्येन लौकिकसंस्कृतस्थितानां सन्धिनि- यमानां सञ्चारणेन समुत्पन्नाः । तथा हि प्रथमं 'तुवं हि अग्ने इत्येवंरूपेण स्थितः पश्चात् 'त्वंह्यग्ने' इत्येवमात्मना परिणतः । सन्धिनिमित्तकोऽयमीहशो विकारः काचित्कः क्वचिदसङ्गतश्च श्रोत्रमाधुर्यसम्पादनेच्छया प्रवर्तितोऽयं सन्धिनियमश्च्छन्दोलक्षण- मनुगृह्णाति । एवं निष्पादितेऽपि संहितापाठे शक्यमेवैतदीयं पूर्व- रूपं प्रत्यभिज्ञातुम् । अपि चास्मिन् संहितापाठे मोदीयांमः प्राक्तनाः शब्ददोषाः स्वरभेदाः वैकल्पिका रूपभेदाश्च रक्षिताः । यद्यपि ते सुखापनेया अभूवंस्तथापि नापनीताः । एवमादयो विशेषाश्च प्रथमावस्थायामपि महतावधानेन ऋग्वेदस्य प्रमादान संरक्षितत्वे गमकान्तराणि । इत्थं च प्रथमावस्थोपस्थितान क्षोदी- यसः शब्ददोषान् द्वितीयावस्थाप्रविष्टान सन्धिनिमित्तकान् विकारांश्च वर्जयित्वा सर्वेष्वन्यपु विपयेष्वेप ऋग्वेदः पूर्वकालादारभ्य परम्प- रानुक्रमेणैकरूपतया परिरक्षितः लोकोत्तरामात्मनः परिशुद्धिं बोधयति ॥ तत्र तावन् ब्राह्मणग्रन्थेषु दृश्यमानानाम् ऋग्वेदविषयकवि- चाराणामनुसन्धाने ऋग्वेदपाठोऽयं ब्राह्मणग्रन्थानामुत्पत्तिकाले यजुर्वेदीयगद्यभागापेक्षया सविशेष प्रतिष्ठितोऽभूदित्यवधार्यते । यतो हि शतपथब्राह्मणे यजुर्वेदवाक्यानामंशतः पाठभेदसहत्वमभ्युपेत्य ।

·तृतीयोऽध्यायः मन्त्राणां तत्सहत्वसम्भावनामात्रमपि कैश्चिदाचार्येम्पभिनं निरा- यते । किश्च केपुचिद् ब्राह्मणग्रन्थेषु केपाश्चित् सूक्तानां मन्व- प्यास्तत्र तत्रेयत्तया निर्दिश्यमानाः साम्प्रतिकमृग्वेदपाठमनु- न्ते । ननु केचिद् ब्राह्मणग्रन्थेषु ऋमन्वाणां केपाश्चिन् त्यागेन केपाश्चित् स्थानव्यत्ययन च पाठभेदो दृश्यते । सोऽयं स्तत्र मन्त्राणामृग्वेदीयपाठान्तरादुद्धृतत्वमन्तग नोपपद्येत । च तस्मिन काले ऋग्वेदस्याप्यनुमत एवाभृत् पाठभेद इत्यनु- पत इति चेदत्रोच्यते-सम्प्रत्युपलभ्यमानादेतस्मादेव ऋग्वेद- पद् यज्ञापेक्षितमन्वमात्रस्योद्धरणेन. उद्धृतानां च मन्त्राणां पाक्रमानुरोधाय विभिन्नगत्या सन्निवेशन च तादृशभेदोपपत्ता मन्त्राणामृग्वेदीयपाठान्तरादुद्भुतत्वकल्पनमयुक्तमेव. तादृश- आन्तरकल्पनायां मानाभावादित्यवधेयम ।। तथा सूत्रग्रन्थेष्वपि पाठभेदं प्रापितत्वेनोपलभ्यमानानामृ- न्त्राणां पाठान्तरमूलकत्वं न सम्भवति । किन्तु नूतनक्रियाप- गषणार्थ तेषां तथा संयोजनमित्यवगन्तव्यम् । वस्तुतश्च सर्वे ग्रन्थाः सम्प्रत्युरलभ्यमानमेव ऋग्वेदपाठं सर्वत्राप्यनुसरन्ति । पतस्तत्र शाङ्गायनसूत्रकथिताः सूक्तस्यैकस्य मन्त्राणां स्थान- ग्माः तत्तत्सूक्तसमुच्चयेषु स्थितानां मन्त्राणां सङ्ख्याविशेषाश्च प्रत्युपलभ्यमानमृग्वेदपाठं नोलबन्ते ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे । इतस्तावन्नियमशतनियन्त्रिताङ्गःसंहितापाठः कदोत्पन्न इति विचारयामः । तत्र तावद् ब्राह्मणग्रन्थेषु तत्तत्पदगतानामक्षराणां परिगणनं कृतमुपलभ्यते । तच्चात्र केपाश्चिद्वर्णानां सन्धिनिमित्त- काल्लोपात् संहितापाठेन विसंवदति । अपि च प्राचीनेषु ब्राह्मण- ग्रन्थेषु न कचिदपि वर्णविक्रारविषयिणी वार्तापि प्रस्तूयते । अतत्र ब्राह्मणग्रन्थोत्पत्तिपरिसमाप्निं यावन्नायं वेदः संहितात्मतां प्रापद्यतनि व्यक्तम् । ब्राह्मणग्रन्थानुबन्धात्मकानामारण्यकानामुपनिषदां च गतिर्न तादृशी । अत्र हि न केवलं तत्तत्सन्धिविशेषाणां वैयाकरणः परिकल्पिताः संज्ञाविशेषा एव किन्तु वैदिकमहिनोपस्थापिताः सर्वविधा वर्णविकागश्च सविशएं प्रदिष्टाः । किश्चात्र शाकल्यमा- ण्डूक्यप्रमुखाः कतिपये शब्दविद्याविट्ठामोऽपि निर्दिष्टाः । तानी- मान्यारण्यकान्युपनिषदश्च ब्राह्मणग्रन्थानां निष्पत्तेः परं याम्कनिम्- क्तप्रातिशाख्यादीनामुत्पत्तेः पूर्वं च मध्यपातिनि काले प्रादुर्भनानि । तम्मान् संहितापाठोऽपि तस्मिन्नव काले तथा च क्रिन्ताः पूर्वं पष्टे शतकाब्दे समुत्पन्न इति शक्यमभ्युपगन्तुम ।। निष्पन्नप्राये च मंहितापाठे तादृशं दृढसहितं तं भूयोऽपि शक्यसम्भवाभ्यां विकारोत्सादाभ्यां परित्रातुमलोकसामान्याः पूर्वो- पायाः समपादिपत । वेदानां रक्षणमव तपां परमं प्रयोजनम् । तत्र प्रथमसम्पादितः पूर्वोपायः पदपाठः । यः खलु सन्धिनियमैः संहितानि पदानि च्छित्वा संहितापाठस्य प्राग्रूपं प्रदर्शयति । नेप पदपाठः संहितापाठसमकालिकः । अयमर्थः पदपाठकृतादप- ·तृतीयोऽध्यायः पाख्यानादवगम्यते । अथाप्यचं मंहितापाठनिष्पनः परमचिरणे- त्पन्नः । यताह्ययमैतग्यारण्यककृतः गाकल्याचार्यम्य परिचितो उयते । यः खलु निरुक्तं निर्दियमानी याम्काचार्यात पदपाठ- वष्टम्य प्रवृनम्य ऋग्वदप्रातिशाग्यम्य कर्तुः शौनकाचार्याच चीना विभाव्यते ॥ ऋग्वदीयमूलांशप्रक्षिप्राशयार्विवचन पदपाठस्तत्वनिकपग्रा- यते । नथा हि-पदपाठे नमुपलभ्यन्तेऽविभक्तपदाः पण्मन्त्राः । तान शाकल्याचार्यो मृलांशत्वनाभ्युपैतीनि व्यक्तमेव । आन्तर- क्ष्यपरीक्षयाप्ययमों निर्धारितः । त एते पण्मन्त्राः शाकल्याचार्यम लांशतया निज्ञानानां सूक्तानां सङ्ग्रथनान् परं पदपाठ मन्वरूप- आयलव्यावकाशानां बिलममाख्यानां मूतानां योजनान पूर्व च गम्मिंश्चिदान्तगलिक काले तत्र प्रक्षिप्राः मम्भाव्यन्ते ।। अन्यः कश्चिदुपायः संहितापाठस्य रक्षार्थमुत्पन्नः क्रम पाठः । नयमप्यनग्यारण्यककृतः परिचितन्वात पदपाठ इव प्राचीन एव । मिपाठेऽम्मिन पदपाठगतमकैकमपि पदं पूर्वोत्तरपदाभ्यां सङ्गतं द्वेझचार्यते । तथा हि-'अग्निं ईळे. ईळे पुरोहितं. पुरोहितं यज्ञस्य, यज्ञम्य देवं. देवं ऋत्विजम्' इत्येवंविधः क्रमपाठः । अपरः कश्चित् पूर्वोपायो जटापाठः । क्रमपाठमूलकोऽयमेकैकम्य पदयु- गलस्य विरुवारणं सम्पादयति । तत्र द्वितीयावृत्तौ पदयोः प्राति- लोम्येनोच्चारणम् । तथा च-आग्निं ईळे. ईळे आग्निं. आग्निं ईळे; 8 ·वैदिकसाहित्य परित्रे ईळे पुरोहितं पुरोहितं ईळे. ईळे पुरोहितं; पुरोहितं यज्ञस्य . यज्ञम्य पुरोहितं. पुरोहितं यज्ञम्यः यज्ञस्य देवं. देवं यज्ञम्य, यज्ञम्य देवं; दवं ऋत्विजं. ऋत्विजं देवं. देवं ऋत्विजम : इन्यवंविधो जटापाठः । चतुर्थः पूर्वीपायो वनपाठः । तत्र सङकुलीभावः परां कोटि- मारोहति । अयं तम्य पाठक्रन:-अग्निं इक ईल अग्निं अग्निं ईले पुरोहितं पुरोहितं ईळे अग्निं अग्निं ईळे पुरोहितं. ईळे पुरोहितं पुरोहितं ईळे ईल पुरोहितं यज्ञम्य यज्ञम्य पुरोहितं ईल ईले पुरोहितं यज्ञन्य. पुरोहितं यज्ञस्य यज्ञम्य पुरोहितं पुरोहितं यज्ञम्य देवं दवं यज्ञम्ब पुगहितं पुरोहितं यज्ञम्य देवं. यज्ञम्य देवं दवं यज्ञस्य यज्ञम्य दवं ऋत्विज ऋत्विज देवं यज्ञस्य यज्ञम्य दवं ऋविजम . इति ।। प्रातिशाख्यान्यपि संतापाठन्य रक्षार्थमवात्पन्नानि । यानि ग्बलु पदपाठ विश्वपिनानां पदानां पुनः मंत्र जायमानान वर्ग- विकारविशंपान प्रतिपादयन्ति ।। अन्ननः परिशिष्टात्मिका काचिदनुक्रमणी नाम शाग्याऽपि वंदानां रक्षार्थभवात्पन्ना । सूचीपट्टिकात्मिकपा न कंवलं संहिता- पाठगतानां मूनानां मन्त्राणां पढ़ानामक्षराणां च तांस्तान सङ्ख्या- विशंपानव निर्दिशति किन्तु तदीयविषयानुक्रमानपि बहुधा दर्शयन्ती तस्याभेद्यतां मम्पादयति च ।।

·तृतीयोऽध्यायः तम्य चवंविधम्य ऋग्वदम्य केवलमकविध एव पाठोऽम्माभि- स्दिानीमधिगम्यते । अपि नाम तम्य पुगकाल पाठान्नगण्यभूवन ? अपि नामात्र विपये वापि किमपि रिङ्गमुपलभ्यन ? गंवपयाम- म्तावत् :- मूत्रकालान्पन्नः पागराष्ट्रामकथग्णव्यूहममान्या ग्रन्थः शाकल-वाष्कल-आश्वलायन-शाङ्गायन-माण्डयाख्याः पञ्च शाग्याः मनि ऋग्वदम्यन्याह । नत्र तृतीयतु यशाग्वयाः शाकलशाग्वा- पश्नया विशेषता नाभूत पाठभेदः । गाकटः ग्विलन्वनाभ्युपगनानि यान्यकादश वालग्विल्यमूक्तानि तान्याश्वलायनः मूलांशत्वनाभ्युपग- तानि शाशायनः कतिपयमन्वपरित्यागेन म्वाकृतानि चयंतावानकि- श्चित्कगे विशेषः ममभूत । अत एव पुगणेषु शाकल-वाप्कल- मण्डूकाग्थ्यं शाग्यात्रयमेव परिगण्यते । तत्रापि माण्डू कशाग्वावलम्बी पाठभदा यहाभूत तहि म प्रथमकाल एव नामावशेपं गतः स्यात् । अत एव कापि नदीया वाताऽपि न श्रूयते । अनोऽत्र शाकल-वाष्क- लाभिधानं शाग्बाद्वयमात्रमधिकृत्य विचारः कर्तव्यः वाष्कलानां पाठे शाकलपाठापेक्षया विशेषतोऽष्टानां सूक्तानां मंयोजनं. प्रथममण्डले कम्यचिद् भागम्य स्थानपरिवर्तनं च कृत- मभूदित्यर्वाचीनदिकग्रन्थैरवबोध्यामह । मोऽयं विशेषांशः साम्प्रतिके मंहितापाठे नोपलभ्यते । इत्थं च शाकलपाठ एवैकः परमोत्कृष्टः परम्परामम्प्रापश्च सम्प्रत्युपलभ्यते । वस्तुतश्च अय- मेवैकः पाठः सर्वसम्मतः सार्वकालिकश्च ।। तत्र ·वैदिकमाहित्यचरित्रे ऋग्वदोऽयं वेदान्तराणीव शतपथब्राह्मणमिव तैत्तिरीयत्राम- णारण्यके इव च सस्वरः पठ्यते । निरतिशयोऽस्य पवित्रतागुण एव वर्णोच्चारणसौष्ठवापादनपूर्वकं स्वरसम्प्रदायं पर्यपालयन् । ग्रीकभापायामेवंविधः स्वर: सुप्रसिद्धपु प्रधानग्रन्थपु परमुपलभ्यते । नादस्य पातोत्पातावनुमृत्य प्रवर्तमानी वैदिकः म्वरः प्राक्तनग्रीक- भाषास्वर इव गानानुकूलोऽभून । मोऽयं म्बरसम्प्रदायः पाणि- निमुनेरनन्तरकालेऽपि लब्धप्रचारः स्थितः । ततः क्रमण गच्छति काले यथा प्राक्तनग्रीकभापागतोऽक्यूतादिः म्बरः कम्तवान्दारम्भान परं म्वरभारम्पण परिणतम्तथा संस्कृतभाषायामप्युदानादिः म्बरः किम्ताः परं सप्रम शतकाव्द ततः प्रागव वा विपर्यास प्रापदात । तत्र तावदर्वाचीनग्रीकभापायां म्वरभागे यथा प्राक्तनम्य गानानु- कूलम्य म्वरम्य स्थान एवान्वयव्यनिरंकाभ्यामुपलभ्यत न तथा संस्कृतभापायाम । न खलु वैदिकम्बरम्य मंस्कृतभापाम्बरभारम्य च मिथः स्थान्यादेशभावः । अद्यत्व दि संस्कृतभाषायां म्वग्भारः प्रायण लनिनभापावन पदान्ते स्थितानां द्विवाणामक्षगणां मात्रा- विशपानाश्रिन्य प्रवर्तत । तथा हि-उपधाक्षरं दीर्घ चेत म्वर- भारणापस्क्रियत. यथा-कालिदामः । उपधोपान्त्यमपि नादा चंत तदपि तथा क्रियत. यथा-ब्राह्मणः. हिमालयः । संस्कृत- भाषायामवंविधः म्वविपरिणामः प्राकृतमंमर्गादुत्पन्नः । यनो हि प्राकृतीशः म्बग्भानियमः क्रिस्ताः पूर्व बहुभ्यः शतकान्दभ्यः प्रागंव स्थिताऽवगम्यते ॥

·तृतीयाऽध्यायः ६१ ऋग्वद तथा वैदिकग्रन्थान्नग्पु च त्रिविधाः म्घगः मन्ति । तंत्रामुचम्बर उदात्नत्रयाणां प्रधानः । यः ग्वट ग्रीकभापागतन अक्यूनम्बरण तुल्यः । मृलायभाषायामयं म्यग यम्मिन वर्ण स्थितम्तम्मिन्नव वर्ण संस्कृतभाषायामपि व्यवस्थितत्वेन प्रत्यभि- ज्ञायन भाषाशास्त्रकारः । अत एव ग्रीकभापायामपि पदान्ते वर्तमानानां त्रयाणामक्षगगां मध्य बहुत्र प्राप्तावकत्र नियन्वयन्नं विशपविधिमपहायान्यत्र बत्राप्ययं संस्कृतभापाममान एव वर्ण समवलोक्यते । तथा हि-ग्रीकभापागतः 'हन इत्यादिः शब्दः संस्कृतभापाटन न इत्यादिना ममानम्पः । एवमनुदानाख्यो नीचम्बर उदानात पूर्वमक्षरं म्वरिताग्यः पतनशीलः स्वग नियम- नादानात परमारं च श्रयति ।। । तत्र चतुविधाः ममुपन्टभ्यन्ते म्वगणामङ्कनप्रकाराः ऋग्वदीया मार्गः प्राचुर्यगाद्रियते । यत्रोदात्तस्य न कापि चिह्न- रंग्या । अनुदानाऽधम्नान समग्ग्यया म्वरित उपरिणादूर्ध्वरेखया च चिह्नयंत । तथा च--- यज्ञम्य इत्यम्मिन शब्द द्वितीयमक्षर- मुद्रानं तृतीयं म्वरितं चयवगन्तव्यम् । अत्रोदात्तन्य चिह्नरेखाया अपरिकल्पनाहग्वंद नभ्य म्वरदयमध्यावन्याभाक्त्वेनाङ्गीकृतत्व- मनुमीयते ॥ *अपर विविधाः स्वराङ्कनप्रकाराः क्रमेग काठकमैत्रायणा- ख्यकृष्णयजुर्वेदीयसांताद्वये. शतपथत्राह्यणे. सामवेदे च समा- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ऋग्वेदीयेषु सूक्तेषु त्र्यवरा अष्टचत्वारिंशत्पराश्च मन्वाः सङ्ग्रथिताः । भूयांसि तु सूक्तानि दशभिदशभिश्च मन्वैः सङ्घटितानि । पद्यप्राया इमे मन्त्राः परस्परविलक्षणैः पञ्चदश- प्रकारैइच्छन्दोभिर्बद्धाः । तत्र सप्तविधानि च्छन्दांभि क्रियासमभि- हारेणोपयुक्तानि । तत्रापि त्रिविधैश्च्छन्दोभिः ऋमन्वाणां पञ्चसु चत्वारो भागाः सम्पादिताः ।। ग्रीकवैदिकच्छन्दशास्त्रयोरुपलभ्यते किञ्चिद्वैलक्षण्यमंकाम्मन विषय । ग्रीकभाषायां छन्दोवन्धः पादपण विभज्यते । वैदिक- भापायां तु पतिरूपेण न तु ग्रीकभापागतपादरूपेण । यस्तु वैदिकच्छन्दोमार्गेऽपि पतः पादशब्दव्यवहारम्नत्र हेतुम्तावदन्य एव । तत्र हि भूयम्नया मन्वाणामंशचतुष्टयटितन्वान पादशब्द- श्चतुष्पात्पादमाम्येन चतुरंशरूपेऽर्थे लाक्षणिकः । तत्रैककस्मिन्नपि पादेऽष्टावकादश द्वादश वाऽक्षराणि भवन्ति । नाशः समानारे- त्रिभिश्चतुर्भिर्वा पादः ऋचा निवध्यन्ते । ऋग्वद चतुर्विधाः पञ्चविधा वा मन्त्राः कंवलमममानाक्षरपादउच्छन्दाभिरुपनिबद्धाः ।। श्रिताः । नत्र प्रथम- उदान उपरिणादृवग्ग्यया. द्वितीये-म एवाधम्तात ममरखया चायत । तृतीय तु स्वरत्रयस्यांजैम्त्वा- द्यवस्थाविशंपाभिव्यञ्जनार्थ १. २. ३. इत्येतानि मङ्ख्याक्षगण्युप- युज्यन्त । तत्र प्रथममङ्गयाक्षरेण निर्दिश्यमान उदात्त एवाचस्वरः ।।

·तृतीयोऽध्यायः ६३ इदं तावद्विशेषतोऽनुम्मरणीयं यद्-ग्रीकन्छन्दम्वदृष्टः टेतिनमर्णियपद्यपु दृष्टश्च नियमानायननाम्पा विज्ञपः ममुपलभ्यते दिकच्छन्दस्म । तथा हि--वैदिकच्छन्दःपादप्वन्तिमानां चतुः- पञ्चाक्षगणामेव केवलं मात्रानियमायत्तत्वात तत्पूर्वभागम्य तन्निय- मानायत्तता व्यक्तव । छन्दमामपां चरित्रनम्नुविचार क्रियमाणे- रोगियछन्द नां विकृतिभूतानि लौकिक-स्कृतच्छन्दयां प्रकृतिभूतानि वैतानि वैदिकच्छन्दांनि तयोरुभयोर्मध्यवर्निनि काले समुत्पन्नान्य- वधायन्ते । अवम्तायां हि अप्राभग एकादशाक्षराश्च पादाः मात्रा- नियमहिता अपि पद्यरूपता प्रापिता उपलभ्यन्ते । अतश्च पारसीकानां भारतीयानां च मिथो विश्भपात पूर्वमेकत्वेनावस्थितानां च्छन्दोमार्गः पादेष्वाग्मङ्ग्यानियमानात्मको बभूवेत्यध्यवर्मायते । ततः पश्वाल्लौकिकसंस्कृतकाले पुगणग्रन्थाढं श्लोकाभिधानं वृत्त- मपहाय सर्वेष्वन्येषु वृत्तषु मर्वत्र मात्रानियमः मञ्चारितः । मोऽयं नियमः प्रथमं पादानामन्त कृतपदः पश्चात् क्रमेण सर्वाङ्गीणः सम्प्रवृत्तः । वैदिकपादानामन्ते स्थितः मात्रानियमानुगतो भागः 'वर्तरे' इत्यनेन लेतिनधातुना तुल्यरूपाद् वृतधातोर्निष्पन्नेन निवर्त- नार्थकेन वृनशब्देनाभिधीयते । यश्च खलु वृत्तशब्दः शब्दव्युत्पत्ति- सादृश्या तिनभापागतेन वर्सम्' इत्यनेन संवादमर्हति ।। अष्टाक्षराः पादाः प्रायेण ह्रस्वदीर्घयुगलाभ्यां विरमन्ति । प्रथमाक्षरचतुष्टयेऽपि प्रतिद्विकं ह्रस्वदीर्घघटनासक्तिः प्रबलीभूता ·वैदिकसाहित्य चरित्र विलोक्यते । तदिदं छन्दः प्रायशो किभाषागतेन डिमीटरव्येन वृत्तेन समानाभावं भजति ।। एवंविधस्त्रिभिः पादरूपलक्षितं छन्दा गायत्रीत्युच्यने । छन्दसाऽनेन ऋङ्मन्वाणां चतुर्वको भागः (१४.५०) सङ्घटितः । अस्य चोदाहरणमृग्वदीयः प्रथमो मन्त्रः -- अग्निमीले पुगहित यज्ञम्य देवत्वज॑म । हातारं रत्नधातमम ॥ प्रवाशाश्चतुभिः पदिर्घटितं छन्दाऽनुष्टुभिन्युच्यने अम्याः प्राथमिकी द्वी पादावुनरण पाद्वयन समानलक्षणी भवतः । अनयापनिबद्धा मन्वाः गायत्रीमन्यापेक्षया व्यंगमङ्कया एव । यदा हि बदकालानन्तरं क्रमण गायीच्छन्दः प्रचारपदापगतं तदेतदनु- गुच्छन्दः म्वरूपभेदं प्राप्य लौकिक संस्कृतग्रन्थानां परमादरम्य पात्रतामगात । ऋग्वद एवाम्याः क्रमिको विपर्यामः मुनिम्पः । तथा हि-प्राचीनतमपु मूक्तपु स्थितानामतच्छन्दोबद्धानां मन्वाणां पादाः मर्वेऽपि हम्बदीर्घाभग्युगलक्रमण मङ्घटिताः । तदतन्तर- कालिकंषु सूतषु तपां प्रथमतृतीयपादौ द्वितीयचतुर्थपादाभ्यां व्यावर्तयितुं तत्र हम्बदीर्घाक्षरघटनानियमः पाक्षिकीकृतः । अन्त- तश्च दशममण्डलीयप्वर्वाचीनतमेपु सूक्तंपु नियमोऽयं प्रथमतृतीय- ·तृतीयोऽध्यायः ६५ पादयोर्विषये सर्वात्मनैव परित्यक्तः । परन्त्वत्रान्तिमऽक्षरचतुष्टये यथायथं हम्बदीर्घयोः स्थाने तनुल्यम्पो मात्रानियमः सम्पादितः । तथा चैवंरूपो भेदः पूर्वापेक्षया द्रष्टव्यः - - - - । वेदकालान- न्तरभाविनः श्लोकाभिधानस्य वृत्तम्य प्रथमतृतीयपादयोरेवविध एव विरामो नियमेनाहतः ॥ द्वादशाक्षरम्य च्छन्दमः पादस्य विरामम्त्ववरूपः एवंप्रकारेश्चतुर्भिश्चरणैः सङ्घटितं छन्दा जगतीत्युच्यते । त्रिष्टुभाख्यं छन्दस्त्वकादशाक्षरैश्चतुर्भिः पादः सम्पाद्यते । एपा च केवल- मन्त्याक्षरविकला जगत्येव । अतस्तत्रैवंविधा विरामः सम्पद्यते । समानरूपयोरनयाश्च्छन्दमाः पादा एकस्मिन्नेव मन्वे मिश्रीकृत्य प्रयुज्यते । जगत्यपेक्षया त्रिष्टुभा बाहुल्यन प्रयोगः । ऋमन्त्राणां पञ्चमु द्वौ भागावनयापनिवद्वी ।। एकैकमपि सूक्तं सामान्यतः सजातीयैरेव च्छन्दोभिः सङ्घटितम् । किन्तु प्रत्येकं सूक्तानामन्ते सूक्तविरामद्योतनाय विजातीयानि च्छन्दांस्युपयुक्तानि ।। ऋग्वदे न केवलमुक्तविधाः केवलात्मका एव किन्तु युग्म- कादिरूपा अपि मन्वाः समुपलभ्यन्ते । ते च प्रायेण गायत्री- घटितमन्वत्रयात्मका वा विजातीयच्छन्दोघटितमन्वद्वयात्मका वा भवन्ति । तत्र मन्त्रद्वयात्मकं छन्दो गानानुगुणत्वान् प्रगाथाख्यया समाख्यायते । तच्चाष्टमे मण्डले बहुलमुपलभ्यते ।। । 9 ·।। च तु र्थो ऽ ध्या यः ॥ ऋङमन्त्राः ऋग्वदगतानां विषयाणां निरूपणान पूर्व प्रश्नः कश्चिदय- मापतति-कियरमेनादशम्यकान्तात्पन्नम्य कम्यचिद् . ग्रन्थम्य वास्तविकोऽर्थः परिवातुं शक्यः ? इति । अम्य चोत्तरं प्राचीन- ग्रन्थन्य तम्य योग्यत्वेन प्रनिपनव्यम्य मयान्याप्रकारम्य प्रतिपनी पराधीनम । अनः कोही व्याख्या प्रतिपनव्यनि प्रथम विम- शामः । ऋग्वदम्य प्रथमपरिचयकाल लौकिकसंस्कृतग्रन्थममुदाय- मात्र कृतपरिश्रमाः पाश्चात्या विपश्चितः-वंदाऽयमनिप्रानन्या कयापि भापया निबद्धः । एतदुपगिता विषयाश्च लौकिकमकन- ग्रन्थपरिशीलिनेभ्यो विपयेभ्यः मुनगं विलक्षणा एवंन्यमंमत । अतश्च पाश्चात्यानां प्रथमदृष्टी तदर्थावबाधा दुइशक एवाइयत । तथापि तदेव देवयोगादनिविस्तृतं किमपि व्याख्यारनं प्रतिपदार्थ- प्रतिपादकं पुग मश्चितं महाभाग्यमिव पुरम्नादुपनतम । तन्न तत्रभवतो वैदिकांग्रमरस्य सायणाचार्यम्य भाष्यम । योऽयमाचार्यः क्रिस्तोः परं चतुर्दशशतकाब्दम्यानरभाग दक्षिणभाग्नभूमौ बल्लारि- देशप्रन्यासन्नं विजयनगरमलञ्चकार । तद्भाप्ये च चिरन्तनोक्तीनां शश्वदनुसन्धानादाचार्योऽयं पुराकालादारभ्य व्याख्यापरम्पराधिगतं यथास्थितमर्थ प्रतिपादयतीति प्रतीतं प्रथमतः पाश्चात्यैः । प्रायेण पञ्चशताब्देभ्यः पूर्व प्रचारे स्थितम्यैवार्थस्य सायणाचार्येण स्वकृती ·चतुर्थोऽध्यायः प्रतिपादनात् तद्भाप्यादन्यन्न किञ्चिद् वेदार्थावबोधार्थमपेक्ष्यत इति च तैराकलितम । इदमेवानुमन्धायोक्षनरणकलाशालायाः प्रथमेन संस्कृताध्यापकन होरम हेमन विल्सनाव्यन १८५० तमे क्रिस्त्वदे ऋग्वेदम्याङ्गलीपरिवर्तनं तद्भाप्यानुगंधन कर्तुमुपक्रान्तम् । अय- मेका व्याख्यामार्गः ॥ अन्यः कश्चिन्मार्गो वैदिकभाषाशास्रोपज्ञात्रा यशामात्रा- वशिष्टन तत्रभवता गठाचार्यण पुरस्कृतः : । यः ग्वनु, महापण्डितः प्रतिजानीने-मायणाचार्येण तताऽपि प्राचीनन यान्काचार्येण वा वेदमन्वार्थत्वेनात्यक्षितम्यापार्थम्यानुधावनमात्रपरया न भवितव्यं वेदार्थव्याख्यया; किन्तु मन्वकृतामभिप्रेतन्यार्थम्य प्रत्यभिज्ञाने यत्रवन्या भवितव्यम । न च दृश्यत तदर्थको यत्रः सायणभा- प्यादौ । तम्माहुर्लभव समीहिनभिद्धिरणां व्याख्याकृनां शुश्रूषया । एने हि पश्चात्कालाविभूतयाः वामनावलादभ्यानवशाचात्यन्तपरि- चितयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिविदायोः सम्बन्धं प्रकल्प्य तत्परत्वेन वेद- मन्वान व्याचक्षते. न तु मन्यकृतां विवक्षिनान वास्तविकानर्थान निरूपयन्ति । अतस्तेषां काले नाभून्मन्वकृतां कालादविच्छेदेन प्रवृत्ता शब्दार्थोपदेशपरम्परेत्याकलयामः । तैरधिगतस्तु तत्सम्बन्धः कुतश्चिन् पूर्वेषां व्याख्याकृतां मध्यादारब्धो न तु मन्वकृतां कालात् । न च कश्चिदन्यः सम्प्रदायः स्थितत्वेनानुमातुं शक्यः । विच्छिन्ने हि शब्दार्थोपदेशपारम्पर्ये प्रायेण व्याख्यानानि प्रवर्तन्ते । तस्मादेते व्याख्यातरो वेदमन्त्राणामन्योन्यान्वयक्लेशान् परिहरन्तः ·६८ वैदिकसाहित्यचरित्रे यथा कथञ्चित् तेषामन्योन्यसम्बन्धमानं प्रदर्शयितुं प्रवृत्ताः । अत एवैते भाषागतिमन्यथा नयन्तस्तत्प्रतिपाद्यानाधिधार्मिकानाधिदैवि- कानाधिभौतिकांश्च विषयान् प्राक्तनकालानुरोधेन प्रवृत्तानपि स्वकी- यवासनानुगुण्येन प्रतिपादयन्ति । । अत अपि च खलु वेदार्थोपवर्णने चिरन्तनेषु तनच्छाखीयेषु वृत्तिकारेष्वभूवन मतभेदा इति यास्काचार्यवचनादवधार्यते । यो हि वेदार्थविषये मिथो विवदमानान् सप्रदशाननूकान पूर्वाचार्यान निर्दिशति । तथा हि तेषामेको नासत्यावित्येतत् सत्यावेव नासत्याविति, अन्यः कश्चित् सत्यम्य प्रणेताराविति च विभिन्नगत्या व्युत्पादयतः । यास्काचार्यश्च नामिकाप्रभवौ स्यातामित्यभिप्रैति । ईदृशेन हि वैमत्येन तेषां काल एव सुदूरं विच्छिन्नाऽभूच्छब्दार्थो- पदेशपरम्परेत्यनुमीयते । एवं यास्काचार्यात् प्राचीनः कौत्माख्यः कश्चित-अविम्पष्टार्थत्वादनर्थकत्वाद्विप्रतिषिद्धार्थत्वाच विधिमन्वयोः वेदार्थप्रत्ययाय शास्त्रारम्भो निरर्थक इति मुक्तकण्ठ- माह । यास्काचार्यः पुनरीहशमाशयं-न ह्येप स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति, पुरुषापराधः म भवतीत्यादिवाचोयुक्त्या सुदूरं निरास्थदित्यन्यदतन् । यास्काचार्योऽपि ऋग्वेदस्यात्यल्पमेव भागं व्याख्याति । व्याचिख्यासितानां च मन्वाणामर्थनिर्णये शब्दनिर्वचनभङ्गीमेव प्राधान्येनाङ्गीकरोति । शब्दस्यैकस्य वैक- ल्पिकान बहुविधानर्थान निर्वृते । इत्थमर्थवैचित्र्यप्रदर्शनादसंशय- मवधार्यते नाभून तस्य काले पूर्वाचार्योपकल्पितः शरणीकरणा) ·चतुर्थोऽध्यायः ६९ वेदार्थनिर्णायकः कश्चिदवलम्बः इति । तम्यारम्भस्तु केवलमूहैक- मूलकः । न खलु कश्चिदपि मन्यत मन्वना नानार्थविवक्षावन्तो बभूवुरिति ॥ अथापि तावदयं याम्काचार्यः प्रायण द्विसहस्रवत्सरीतः पश्चादवतीर्णैः मायणाचार्यप्रमुग्वैः स्वप्नऽप्युलखितुमशक्यान बहूनां पदानामर्थान स्वकालावस्थितैम्पकरणैनिश्चतुमक्षमित्यवगन्तव्यम् । एवम्प्रायेऽपि वस्तुनि मायणाचार्यो बहुत्र याम्काचार्येण प्रहतादन्येन पथा सञ्चरते । तत्र हेतुं न जानीमः । किन्नु तावत् प्राचीनो व्याख्याता मबलितगतिः स्यादाहोस्विदर्वाचीना व्याख्याता प्रतिप- थासक्तमतिः म्यादित्युभयकोटिकः सन्देहः परापनति । अपरं चायमाचार्यो याम्काचार्यमरणिमुक्य म्वच्छन्दमेकस्यैव शब्दस्य विप्रतिपन्नाननेकानर्थान दर्शयति । यथा हि-शारद' इत्यस्य शब्दस्य कचित् 'शरद्ध्यापि' इति. अन्यत्र क्वचित् नवीनं वा शर- ध्यापि वा इनि. अपरत्र कचित् 'शरनाम्न्या राक्षस्याः सम्बद्धम इति च बहवोऽर्थाः प्रदर्शिताः । अस्य तावदाचार्यस्यायमप्येको महान् दोषः-यदयं प्रकरणविशेपानपरामृशन् केवलमेकैकस्मिन् मन्वे कृतदृष्टिस्तान मुक्तकश्लोकरीत्या विवृणोति । सायणीये भाष्ये यास्कीये निरुक्ते च सम्यग्विमृश्यमाने ताभ्यामनिर्धारितार्था बहवः शब्दा मन्त्राश्च ऋग्वेदे समासाद्यन्ते । तस्मादिदमुच्यते-युक्त्या प्रकरणेन सिद्धपदसान्निध्यादिना वा दुर्बोधानामृचामर्थो निर्णेयः । यत्र पुनस्तादृप्रीत्या निर्णयो दुरासदस्तत्र केवलमगत्या व्याख्यातॄणा- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे मुक्तयः शरणीकरणीयाः । अनया रीत्या विचार्यमाणे वेदार्थ न कापि ऋङ्मन्वेषु सन्देहाः सम्भविष्यन्ति । तस्मात् सायणाचार्य- भाष्यैकमूलकतया क्रियमाणो भाषान्तरानुवादोऽसमञ्जन एव म्यान । वस्तुतो हि प्राक्तनतस्तमन्तभाषागतानां हीब्रूग्रन्थानामर्थनिर्णये तल्मुदरबीसौ यावदुपकुरुतस्तावन्मात्रमेव वेदार्थनिर्णये सायणा- चार्योऽपि । एवंभूतेऽपि वस्तुन्येतदेकमवश्यमनुमन्तव्यं यदयमा- चार्यवर्योऽतिविशालेन भाष्येण वेदाब्धिमपारं सुतरं व्यधादिति । अथापि तावदस्मदीयेन लौकिकसंस्कृतपरिज्ञानेन सम्प्रत्युपलभ्यमा- नानां वैदिकग्रन्थानां परिशीलनेन पाश्चात्योपज्ञस्य भाषाशास्त्रस्य साहाय्येन चाम्माभिरिदानीमुत्प्रेक्षितुं शक्यान्नाधिकः कश्चिदर्थः सायणाचार्येण प्रतिपादितोऽस्ति । तम्माद् रोठाचार्यो भारतवर्षीयाणामार्याणां विशदयशःपता- कायमानस्यात्युच्छ्रितशिखराधिष्ठितस्यास्य ऋग्वेदम्य तत्वार्थविचारे भारतीयानां व्याख्यातॄणामक्षरशः प्रमाणीकरणमयुक्तमित्यनुसन्धाय नवीनं प्रस्थानमपश्यत् । तन्मतानुसारेण अप्रसिद्धानामतिगहनानां च वाक्यानां स्वतःसिद्ध एवार्थस्तात्विकः । उक्तं हि केनचिद् भारतीयेनापि व्याख्यात्रा-स्वयम्प्रकाशाः स्वतःसिद्धाश्च भवन्ति वेदार्था इति । अपरं च रोठाचार्यों वेदार्थविचारे भारतीयत्राह्मणा- पेक्षया व्युत्पन्नमतयः पाश्चात्याः प्रशस्यन्त इत्यभिप्रैति । युक्त चैतन् । न खलु भारतीयानामिव यौरोपाणां चित्तमध्यात्मविद्या- ग्रहिलम् । ते हि चरित्रार्थचर्चाचुश्चवः सर्वशास्त्रादर्शायमान- ·चतुर्थोऽध्यायः विशालमतयस्तत्वार्थावलोकन कामं प्रभविष्यन्ति । अत एव रोठाचार्या वेदार्थविचाराय प्रवृत्तः साम्प्रदायिकेपु व्याख्यामार्गेपु सञ्चारयन्नपि लेशतो दृष्टिं प्राधान्येन प्रकरणं व्याकरणं निरुक्तं चानुसन्धाय शब्दतोऽर्थतश्च संवादभाजां वाक्यानां सारूप्यवैरूपये निरूपयितुमारभत । एवंरीत्या ऋग्वदाऽयं शास्त्रीयमार्गेण चर्चा- विपयीकृतः । अपि चायं रोठाचार्यों न केवलमुक्तविधया सारूप्य- वैरूप्यनिरूपणविधेरेव किन्तु भाषाविषयाभ्यामृग्वदनात्यन्तं सन्नि- कृष्टाया अवस्तायाः, नूतनोपक्रान्तस्य भाषाशास्त्रस्य च साहायक बह्वमन्यत । अयमीदशी व्याख्यामार्गः प्राचां भारतीयाना- मविज्ञात एव ।। एवमादिविधया प्रत्येकं पढ़ानामर्थान निश्चिन्वता भूतलिङ्गा- चार्यद्वितयेन तत्रभवता रोठेन १८५२ तमवत्सरादारभ्य १८७५ तमवत्सरपर्यन्तं विरचिते सप्तखण्डात्मके विस्तृते वैदिकशब्दार्थ- कोशे शास्त्रीययुक्तिसहस्य वेदव्याख्यानस्य मूलबन्धाः परिकल्पिताः। स एप रोठीयो मार्गः सम्प्रति शास्त्रीयपथाभिलापिणा वेदाध्येत्रा सर्वत्राप्यद्रियते । परन्तु भारतीयानां व्याख्या न परित्यागयोग्येति मन्वानस्तदर्वाचीनैर्विमर्शकैः सायणीया व्याख्येव सविशेषस्तुस- न्धीयते । एवमादिरूपैः परिकरबन्धैः साम्प्रतमतिशयेनारब्धो वेदा- र्थविमर्शः सुबहून सन्देहग्रस्तानंशान निर्णयन्नत्याश्चर्यमावहति । अत्र ह्यल्पीयान् वैदिकग्रन्थव्यवसायकालः । विरलाश्च व्यवसायिनः, तत्रापि द्वित्रा 'एवाङ्गलाः । अथाप्यद्य यावत् कृतेन व्यवसायेन .

·७२ वैदिकसाहित्यचरित्रे चिरादपव्याख्यानान्धतमसे निलीनश्चरित्रार्थः, तद्वारा भारतवर्षीय प्राकालिकोऽवस्थाविशेषश्च प्रकाशतां प्राप्तः । नूनमितोऽप्यवशि- प्यन्त एवास्मद्नुगामिनां विदुषां विमर्शनीया बहवो विवादग्रस्ता विषयाः । अथापि प्राक्तनतस्तमन्तभाषाया दशामनुस्मरतामम्माकं नेदमतिखेदमावहति । तत्र ह्यसङ्ख्या हीब्रूकोविदा व्यवमायिनः । नैके च शतकाब्दा व्यवसायकालः । तथापि तत्र बहूनि गीतानि सिद्धवाक्यानि चाद्यत्वेऽप्यनिर्धारितार्थानि दृश्यन्ते । इत्थमालो- च्यमाने वस्तुनि वैदिकग्रन्थ समुदायभूमौ केवलं पञ्चाशतावरियत्कर्म कृतमिति भृशं सन्तोष्टव्यम । अपि च. मन्यामहे , सूक्ष्मया दशा सम्प्रत्यनुवाचितानि पारसीकदेशीयानि विकृताक्षराणि. भारतवर्षी- यशिलालेग्वार्पितानि गूढाक्षराणि. तत्रान्तर्हितानां भाषाणां स्वरूपाणि चाधिकृत्यंदानी पटुप्रज्ञैः पण्डिताग्रेसरैः क्रियमाणेन विमर्शेन बहवो वैदिका विषयाः विवादविनिर्मुक्ता भविष्यन्ति ।। अनेन मार्गेण वेदापवनद्वारमुपगता वयं वैदुषीसौवर्णक. श्चिकया द्वारमुद्धाट्य यावदन्तः प्रविशामः । दृश्यतां ताबन- भूयसाऽयमृग्वेदो मनधर्मविषयकमन्वः सङ्घटितः । लौकिकविषय- परा सवाः केचिद्दशममण्डल शरमुपलभ्यन्ते । ऋग्वेदीया मन्त्राः प्रधान्यन वेदोक्तविश्वदेवतान्तर्गतम्ताम्ना देवताः स्तोतुं प्रवृत्ताः तामां महिमानं महान्ति कर्माणि हितकारितां च प्रशंसन्तः पशून , पुत्रपौत्रान , श्रेयः, दीर्घमायुः, विजय चपलाः प्रार्थयन्ते । संस्कृ- ताध्ययनारम्भकाले यथा पाश्चात्यैश्चिन्तितं न तथाऽयमृग्वेदः ·चतुर्थोऽध्यायः पामराणां मध्य प्रादुर्भूतः । किन्तु ब्राह्मणग्रन्थोपपादिनकर्मजाला- पंक्षया सग्लनरप्वपि नातिमरलेषु नानाविधेषु यज्ञकर्ममु सोमवृ- नयोगहुतीकरणावमरे यथायथं पठितव्यः नयुक्तिकमुपनिवर्द्धः सूक्तम्पशाभमानः कृतधियां याज्ञिकानां मध्य लब्धादयः । तत्र सामान्यत: सर्वत्र तत्राऽपि विशेपनाऽग्निमामाख्यदेवताद्वयविषयकेषु युक्तेषु क्रियानमभिहारण यज्ञक्रियापगमाद् भृशमुपहता तीया कविताशाभा । अथान्येवंविधदापग्रस्तऽम्मिन यावनी सम्भावयितुं शक्या न तावन्यव किन्तु ततोऽधिकतग नैसर्गिकी शोभाऽनुभूयते । यतो ह्यत्र प्राकृताः पदार्था एव पुरुषविधवमागंप्य देवतात्वन म्तूयन्ते । तेन च रमणीयानां कल्पनाविशेषाणामुत्पन्नाववकाशो जातः । सूक्तानां घटनारीतिः प्रायण सरला निर्दोपा च । अत्यल्पः समस्तपदानामुपयोगः । कंबलं पदद्वयपरिमिताः खण्डसमासाः परं वैरल्येनोपयुक्ताः. न तु लौकिकसंस्कृतवीर्घदीर्घममासाः । आशयाश्चापि प्रायेण प्रकृतिमुन्दगः मरलाश्च । यज्ञदेवतापरेषु पुनः सूक्तेषु न तथाः यत्र ह्याशयाः क्लिष्टकल्पनादोषग्रस्ताः सहृदयानां वरम्यमापादयन्ति । इह वर्णनीयस्य वस्तुनः परिमित- विषयत्वादेकम्यैवार्थस्य भङ्गयन्तरेण बहुधा वर्णनीयतया मन्यामहे मन्वकाररेवं क्लिएकल्पनासरणौ पदं न्यधायि ।। अपि च. लौकिकसंस्कृतग्रन्थेषु प्रकटमनुभूयमाना वर्णना- रीतेः क्लिष्टता शब्दसङ्कोचपहिलता च ऋग्वेदेऽपि मनागारब्धा दृश्यते । या खलु रीतिः 'गहनाभिः ऋग्भिः देवास्तृप्तिमाया- .. 10 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे । कानिचित पुनः न्तीत्याचक्षाणैाह्मणवाक्यैरभिनन्दिता । किञ्च पश्चात्काले काव्य- चारताहेतुत्वेनाङ्गीकृतः शब्दाडम्बरोऽप्यत्र क्वचित् कचिदाश्रितः । अपि च निसर्गतः पश्चात्कालसम्भवयोग्यः सहृदयाह्लादी कविताविलासोऽप्यत्र बहुपु सूक्तष्वनुभूयते । तत्र कानिचिन सूक्तान्यतिमहती काव्यशोभा विभ्रति यन्ववद् दृढतरं मन्दानितानि मध्यमावस्थां भजन्ति । अथाप्य- म्योत्पनिकालमनुम्मरतामम्माकमेतदीयमाशं लावण्यं भृशमेव माघनीयं भवति । तत्तद्देवताद्दशन निर्मितानामपां मूनानां म्वर- पविशेपाः प्रायेण प्रतिमूक्तमन्तिम मन्वं प्रतिपाद्यन्ते । तथा हि- ऋषयः प्रायण म्वकीयानि मूक्तानि विदग्धन शिल्पिना त मटितेन रथनापमिन्वन्ति । कश्चिदपिः मम्यगूतन चारूणा वामसा तुलयति । अपरः कश्चिद् वगय वधूरिव म्वकीया स्तुति- रर्पितत्याह । ऋपय एत यथाशक्ति यशामति च देवताः स्तुवन्तीति ६-२१-२ अनन मन्त्रण स्वचंतनि यन प्रतिभानि तदुगिरन्तीति १०-३५-१, अनन मन्वग चावधार्यत । एवं च पश्चात्काल- प्रमिद्धा वदानादित्वमिद्धान्नः काल्पनिक एव । यद्यपि तनत्सूक्तानि तनवम्तनपिभ्या दत्नानीन्यतावन्मानं तत्र तत्रोच्यते तथापि वदानादित्वमधिकृत्य न किञ्चिदग्वद प्रम्नूयते ॥ यन्पुनरुच्यने वैदिक सूनवकार्थवर्णनागेहात्मकः कश्चिद्दोषो जागर्नाति तत्तथ्यमेव । परन्त्वयदिशा दीपः प्रतिमण्डलमकैक- देवनासम्बन्धिनां सर्वेषां सूक्तानामव्यवधाननैकत्रैव राशीकरणा- ·चतुर्थोऽध्यायः दुपनतः सर्वथा मर्पणीय एव । अपि च बादशा दापः परमा- स्कृष्टत्वनाभिमतपु 'अन्नालाजि प्रभृनिप्वाचीदपु पाश्चान्यमाहिन्य- प्रवन्धप्वपि वमन्नवर्णनादी हदयन एव । नत्र हि क्रममा विंशया त्रिंशता वा पारक एवार्थः प्रकारभेदपवण्यत । ऋग्वंद बलु देवताद्वयागेन प्रवृत्तवाग्मन्नपञ्चशतषु मुक्तप्वकर्मवार्थ बहुप्रकार- भीभेदैरुप्रक्षिनमवलोकयनां नः परमाश्चर्यमाविर्भवति ॥ । ऋग्वदीयानां मुनानां देवनान्तुतिम् पवात तत्प्रतिपाद्यो विषयः प्राधान्येन देवतातत्वभव । देवतानत्वाख्यानेऽन्यत्र नहती श्रद्धा कर्नव्या भवनि, यतो हि मादित्यान्तरदुग्वापाः प्राकालिका भावनाविशेषाम्नताऽधिगन्तुं शक्याः । अपि च येन प्राकृताः पदार्थाः देवतात्वं प्रापिताः मोऽयं चतनधर्मागपत्रकारलता व्यक्ती- भवति । इह खलु चेतनव्यापाव चटपटादिप्वचेननेषु पदार्थेषु चलनभ्रमणादिव्यापाग पनि पश्यन्ता वैदिकभारतीयाः संन्कारहीना इव प्राकृतपदार्थानामचेतनवान तन्निष्टव्यापारागां चननव्यापार- मूलकत्वमाकलयन्नम्तवन्तर्यामिनया चेतनशक्तिमुत्प्रेक्षन्ते । किञ्च ते प्राकृतपदार्थानां कर्माणि बालिशा इव साश्चर्यहृदयाः पश्यन्ति । तथा हितेषु कश्चित् ‘कम्मादमौ सूर्यो न पतत्यन्तरिक्षात्' इति. अन्यः कश्चित 'कुताम्तारा दिवा निलीयन्ते' इति. अपरः कश्चित् 'रात्रिन्दिवं स्यन्दमाना अपि नगः कदाचिन्न समुद्रं जलेन पूरयन्ति' इति चैवरूपेण विस्मयन्ते । अथापि तैः सूर्याचन्द्रमसोरविश्रान्तेन परिभ्रमणेन यथावेलमुषसः प्रत्यावर्तनेन च प्राकृताः पदार्था ·वैदिकसाहित्य चरित्र नियतकर्माणो भवन्तीत्यधिगतम् । सोऽयं नियमन: ऋनशब्दे- नोक्तः । म एप ऋतशब्दः ऋग्वदे प्रथमता यजक्रियानियमवाच- कत्वेन स्थितः पश्चात क्रमेण सत्यरूपाभिधायी परिणतः । ऋग्वेदोपवर्णितानां देवतानां मध्ये काचिदतिदवीयमः पूर्वकाला- दागताः प्रत्यभिज्ञायन्ते । तथा एवम्तीयदेवताभिः सह सादृश्य निरूप्यमाण-तब काश्चिवताः पारसीकानां भारतीयानां च मिथो विशेषात् पूर्वमाविर्भूनाः प्रन्यव नीयन्त । तथा हि-वहाक्तः परंतराड्यमः पारमीकानां मध्य वर्गाधिपतित्वन प्रसिद्धः 'इम एव । अत्र विषय मित्रा मूर्धाभिपिक्तमुद्रा हरणम । यः ग्बल पारसीकैः ‘मिध इत्युच्यमानः क्रिस्नाः परं द्वितीयशतकाव्दादारभ्य चतुर्थशतकाब्दपर्यन्तं गेमकश मनान्ताहब्धप्रचारम्नत्रयग्धःकृत- देवतान्तरैलकिकनायकत्वनागधिनः ।। अपि च सामादिशब्दानामवम्नायां हयामादिम्पंगायलम्मान मामाग्निपूजादया धार्मिकाश्चापि कचिद्विपयाः इण्डोमेणियकालिका द्रष्टव्याः । तथा गोपूजामम्प्रदायाऽपि तदानीमवारब्धः । अपि च ऋग्वेद इवावम्नायामप्यकादशाक्षरेश्चतुर्भिः पादैटितायाम्रिष्टुभः. अष्ट्राभत्रिभिः पार्दवीटताया गायत्र्याः. तथाविधैश्चतुर्भिः पादै- घटिताया अनुष्टुभश्च दर्शनात तम्मिन काले विलक्षणम्पाणि कानिचित मूनानि स्थितान्यनुमीयन्त ॥ अपरं च देवानां देवत्वेन रूपेण द्यावा दिव्यपितृत्वेन रूपेण च बोधस्तनाऽपि प्राचीनतराद् इण्डो-योरोपकालादारब्धः । यतो ·चतुर्थाऽध्यायः हि देवाः तिनायां ‘देवुम्' इत्युच्यन्त । तथा द्योस्पिनत्ययं शब्दा प्रकायां · ज्यूम्पटेर' इन्यवरुपः लतिनायां ज्यूपिटर' इत्यवंरूपश्च श्रूयते । अपि च मन्यामहे द्यावापृथिव्याः प्रपञ्चमातापितृत्व- बोधोऽभिचारक्रियावासना च तनाऽपि प्रागाविभूता ।। मन्वकारैः प्रपश्चाऽयं भूमिः अन्तरिक्षं द्यौः इति त्रेधा विभक्तव्यत्वन दृष्टः । अयमतादृशा विभागः प्राचीनानां ग्रीकाणा- मपि मध्ये स्थितः । मन्त्रकारिदमेव त्रिकमभिधाव्यञ्जनाभ्यां तत्र तत्रोपवर्ण्यते । तत्र याग्न्यिनेन मूर्यम्य स्थानम् . अन्तरिक्षमित्यनेन वायुवृष्टिविद्युतां स्थानं च विवक्षितम् । गुलोकावस्थायिनोऽपि केचिदेवाः स्वच्छन्दानुगंधन त्रैलोक्ये ऽपि कर्माणि कुर्वन्नः स्तूयन्ते । अन्तरिक्षं बहुत्र स्वर्गीयजलनिधित्वाभिप्रायण समुद्र इति व्यपदि- उयते । नत्रन्या विपुला निर्जला मंबास्तु ग्राव-वन अद्रित्वेन देव- हामसुराणां हयंत्वन चात्प्रेक्ष्यन्ते । ननिर्वोषाः मजलाश्च मेघाः पयाधारया पृथिवीपुटिकारित्वहंतुना हम्भारवयुक्ताभिर्गोभिरूप- मीयन्ते ऋग्वदोपवण्यमानाः मूवाग्निवायुप्रभृतय उत्कृष्टवगीया देवताः सर्वाः प्राकृता एव पदार्थावेतनधर्मारोपेण कल्पिताः । प्राक्कालादागताः काश्रिदपहायान्याः मर्वा अपि देवताः शरीरयुक्त- त्वन वर्णिताः । तत्र पुरुषविधत्वकल्पनायामत्यल्पमेव प्रवृत्तोऽपि चेतनधर्मारोपव्यापारः प्राकृतानां पदार्थानां नैसर्गिक स्वरूपभेदं ·७८ वैदिकसाहित्यचरित्रे स्वभावभेदं च निगृहति । वस्तुतस्तु दवीकृत्य वयमानाः पदाथा एव परम्पराभित्र्यानः मामान्यधर्मराकान्ताः । तथा हि-तजी- मयत्व-तमोहन्तृत्व-प्रभातकालातृत्वादया धर्मा उपम्पूर्याग्नित्रितया- नुगताः मन्दृश्यन्ते । तम्मान तनद्देवतासु धैर्यशीयौदार्यादयः मामा- न्यधर्मा एवोपचरिताः । विशेषधांश्च विरन्टतया वर्ण्यमाना अपि सामान्यधर्मतिराहिता न प्रकाशन्ते । इत्थमन्यान्यविलक्षणा अपि प्राकृताः पदार्थाः सामान्यधर्मागपरेकम् पता प्रापिताः । अयमी- दशोऽभिनिवगो देवनानां द्वन्दुरूपेण वर्णनादुपनतः । ऋग्वद दि काश्चिदेवता द्वन्द्वम् पण स्तृयन्ते । तत्र चकदेवनानिष्टा विशेषधाः द्वन्द्वीकृनायामिनरम्यां मक्रामन्तम्नम्याः पृथक स्तुतावपि तदनवन स्तूयन्त । तथा ह्यनऋदिन्द्रण मह द्वन्द्वीकृत्य स्तुना वृत्रहन्तृत्वादि- परिन्द्रधः संयुक्तोऽग्निः यदा तु पृथगव स्नूयते तदापि तद्धमैः संयोज्यत । इन्थंगन्या सर्वपां देवानां सर्वविधशक्तिमत्ववर्णनात नपामभंदकल्पनाऽपि मुलभग्नाध्याऽभूत । इश्यने चायमभदवाद तथा हि ऋपिः कश्चिदग्निं सम्बोधयन्नाह (५-३-१)- त्वम॑ग्न वरुणा जाय यवं मित्रो भवमि यमिद्धः । त्वं विश्व महसम्पुत्र देवास्त्वमिन्द्रो दाग माय इति ॥ बहुत्र ऋग्वद । अपि च याज्ञिकशा प्रधानभूतम्याग्नेः लौकिकाग्निरूपेण भूमी विद्युमुपेणान्तरिक्ष दिव्याग्निरूपण सूर्यो चावस्थानमधिकृत्य प्रवृत्तरविस्पष्टाथैः प्रहेलिकाप्रायैः सूक्तैरपि देवानां सर्वेषामेकदेवता- ·चतुर्थोऽध्यायः बहुत्र प्रभेदात्मकन्वमेवाभिव्यज्यते । अर्वाचीनेषु पुनः मूक्तप्वयमों व्यक्तमवाभिहितः । नथा हि प्रथममण्डलीय कस्मिंश्चिदा- चीन सून (१६४)-एक मद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मानरि- थानमाहुः' इति सर्वेषामकदेवतात्मकन्वं. तथा दशममण्डलीये कम्मिंश्चित सून (१५५)--सुपणं विप्राः कवयो वाभिरकं मन्तं बहुधा कल्पयन्नि' इति सुपर्णपदवाच्यमयंदवनात्मकन्वं चोपव- णितम् । एवं च क्रमण प्रथमारब्धो बहुदेवनाबादः ऋग्वेद- कालम्यान्निम भागे एकदवतावाद वन परिणती दपत्र्यः ।। तदनुक्रमेण न केवलं विश्वानव देवान किन्तु विश्वमवैक- देवतात्मकत्वेन प्रतिपादयन्नद्वैतवादोऽप्याविभूनः । तथा हि प्रथम- मण्डले ८९ नमे सन-द्यारन्तरिक्षं विश्वेदेवाः पञ्चजनाः जातं जनिप्यमाणं च सर्वमदितिवन्युक्तम् । तथा दशममण्डले १२१ तमे सूक्तं प्रजापतिर्न कंबलं सर्वदेवतातिशाप्येकदवतात्मकत्वेन किन्तु सर्वव्यापिन्वनाप्युक्तः । एवंरीन्या ऋग्वद सूक्ष्मरूपेणोपनि- प्रोऽयमद्वैतवादः पश्चाकालाविर्भूतषु वैदिकग्रन्थेष्वभिवृद्धि प्रापितः लौकिकसंस्कृतकालापन्न वदान्तशाने परं परिपोपं नीतश्चाद्यत्वेऽपि भारतीयेषु लब्धाम्पदा दश्यते ऋग्वेदीयेषु प्राचीनतरेषु सूक्तेषु तत्तद्देवतानां वर्णनावसरे तासामेकैकस्या अपि सर्वोत्कृष्टत्वं सर्वतन्वस्वतन्त्रत्वं च वर्णित- मवलोकयन् मोक्षमूलराचार्यः सर्वदेवतोत्कर्पवाद एव मन्त्रकाराणा- ·वैदिकसाहित्यचरित्र मभिमत इत्यातिष्टत । वस्तुतन्तु होमरिकसूनवप्युपरभ्यमानमेवं- रीत्या वर्णनं केवलमतिशयोक्तिरेव । यया नाम स्तानारः स्वयं स्तोत्रविषयीकृतां तां तां देवतां मर्वोत्कृष्टत्वेन वर्गयन्तीति स्वाभा- विकर्मवैतत् । न तु वस्तुतस्तेषां सर्वदेवतोत्कर्षप्रतिपादन तात्पर्यम । अत एव सर्वालामपि देवतानामुत्कापकाँ जानन्तम्न सोमयाग नामां तारतम्धन स्थानानि परिकल्पयन्ति ।। ऋन्वष्ट्या दवाः सर्व जनिमन्तः । तथा हि-कच- हवाः द्यावापृथिवाभ्यानपर कंचिद्दवतान्तरभ्यश्चा-पन्नन्वनापवर्ण्य- न्त । एतन तपां भिन्नवंशाश्रयत्वं ध्वन्यत । उताच तथाविध- त्वन कंचित् प्रा ना दवाः । नापि देवाः प्रथमममर्त्यधर्माणा बभूवुः. यना ह्यमन्वं नेपु पश्चादग्निमावित्रीप्रमुग्बर्देवर्लम्भितत्वन मामपानकमा म्वयं सम्पादितत्वेन च श्रूयते । अग्नीन्द्रादयः कचिद्देवा निर्जग्न्वन निर्दिष्टाः । परन्तु निर्जगत्वमिदं मन्वकार- नित्यत्वन विवक्षितमाहाम्बिदनित्यत्वनन्यत्र न किञ्चिद्गमकमुपलभ्यन ! लौकिकसंस्कृतप्रन्थेषु ताववानामपि प्रलयपर्यन्तमात्रावस्थायित्व- मभ्युपत्य तदिदं निर्जगत्वमनियमिन्युक्तम् ।। देवानामाकारः पुरुषविधः । अत एव त मनुष्याचितः शिगंमुग्यचक्षुर्भुजपाणिपादाद्यवयवः संयुक्ताः स्नूयन्त । अथापि तपां शरीरं च्छायारूपमदृश्यं च वर्ण्यते । तथा तनदङ्गान्यपि तषु कर्मकांशलसमर्थनार्थमागपितान्येव । तथा ह्यनेः केवला ·चतुर्थोऽध्यायः ८२ ज्वालेव तम्य रमनाद्यान्वन वर्यत । एवं मूर्यदेवम्य हम्ता नान तम्य किग्गा एव । नम्ब चक्षुश्च केवलं तदीयं मण्डलमेव । एवमादिरीन्या देवानां पुल्पविधन्वन्यागंपविधया कन्यिनत्यात् ननवनानु तनत्राकृतपदार्थगनानां धर्मागामेव पुरःस्फुरणाच मन्यामह मन्वकागगां देवनानु परनार्थतः पुम्पविधन्वमविव- क्षितम् । अत एव बनायतिमानां तमद्धावानुमापकानां देवा- लयानां वा नामापि न प्रन्यने । या हि देवनाप्रतिमाः सूत्रग्रन्थे- बदम्प्राथम्यन निर्दिष्टा उपलभ्यन्ते ।। कचिवाः चावा उय सन्नद्धवमागः ममावशिरस्त्राणाः करधृतकुन्नकुटानधनुर्वागायायुधाश्च श्रयन्त । ते सर्व तेजोमयै- विमानरन्तरिक्षमार्ग मञ्चरन् । प्रायणाश्वान्लेषां रथम्य वाढारः । कचिनावोऽजा हरिणा वा वहन्ति । म्वकार्यविमानम्ते सवनभूमि प्राप्य म्बम्बहविभागान गृहन्ति । अग्निवर्वा तान स्वर्गलोकं नीत्वा देवभ्योऽर्पयति । ते सर्वेऽज्यकत्रव शान्तात्मनो निवसन्ति । तेषा- मिन्द्रः परं कचिन क्वचित मनामाभिलाषी धृपश्च श्रूयते ।। फटिनप्रयत्नः सम्पूर्णमनोरथैव वैदिकभारतीयैः देवाः सर्वे महोपकारित्वेन दीर्घायुरारोग्याभ्युदयविधायित्वेन चोत्प्रेक्षिताः । रुद्रः पुनरेक एवं नेपु नृशंगात्मकः । मनुष्याणां रोगादिरूपाः क्षुद्रा विपत्तयः क्षुद्रेभ्यः अनिवृष्टयनावृणुयादयो महाविपत्तयः प्रब- लेभ्यश्च वृत्रप्रमुग्वेभ्यो राक्षमेभ्यः सम्भवन्ति । तेषां वधेन विक- सन्ति देवानामौदर्यादयो गुणाः ।। 11 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ने देवानामाचारः मात्विकः । खटु मवत्र मरलगतयः सौजन्यसौशील्यादिमहागुणानां रक्षितारश्च श्रयन्ते । परन्त्विद- मत्राबधेयं यत-तादात्यिकानां धार्मिकजनानामाचाग एव देवता- गतत्वेन वर्णिताः । अत एव च्छामि रु.पु विपक्षवर्गीयेषु परम- धार्मिकम्य वमगम्य कौटिल्यप्रयोगा न निपिध्यते नाभि दोपपक्ष परिगण्यते । वस्तुतस्तु देवानामाचारगुणाम्तयां प्रनापप्रभावाभ्या- मपकर्षिताः ॥ म्तातृभिर्देवभ्यः क्षमामनुग्रह च प्राथयमानम्नानुदिश्य हविषां सूनानां च समर्पणात नेपां देवैः सह म्वामिचित्तानुवृत्ति- लक्षणः सेवकतासम्बन्ध एव ऋन्वंद विवक्षितः । यत्किञ्चित्फल- कामनयेव नपां तन्मवायां प्रवृनिग्न्यियमर्थः यदहं ने ददामि नन्मे प्रत्यर्पय इन्यवमादिरूपः प्रार्थनावचनग्वधायन । अपि च मूल- मग्वैविशपतः मामापहारत्र देवानां गतिमपिता भवतीत्यपि ऋग्वेदकागः समामनन्ति । अपि च वैदिककाल, एवं समन्तान प्रतिष्ठां गता पुरोहितोत्कर्षकल्पना :पि ऋग्वंद एवोपभित्रा दृश्यते तदनु शुक्लयजुर्वदे-देवास्तत्वविदो बामणानामायना भवन्तीन्यु- क्तम । ब्राह्मणानि पुनम्तनोऽप्युपरि ऋमिन्वा---इह द्वयं देवाः मम्भवन्ति-एक सुगः अपर भूमग बामगाः इत्याचक्षने । अघि च ब्राह्मणानि मर्वपां देवानां विचित्रतगणां प्रकृतिव्यापाराणां च यज्ञाज्ञावशवनित्यं परिकल्प्य यज्ञानां सर्वशक्तिमत्वमातिप्रन्ते ॥

·चतुर्थोऽध्यायः देवानां मङ्गया त्रयनिगदिनि ऋन्वंद एबाह । विधा विभक्तम्याम्य प्रपञ्चस्य स्थानत्रयारिवानिवविवक्षया बंधा विभक्ता- म्त देवाः बिकादग इन्यवं बहुत्र निर्दिश्यन्ते । परन्तु नेपा परिगणना निपान्मिका । यता दि त्रयविंगतोऽन्येऽपि वहयो देवाः मूक्तभाजो उयन्ते । नान्यत्र नानाविधानां मम्हणाना- मन्तर्भावः ।। नत्र यधिकः समः मन: म्यमानाः प्रधानदेवाः विंश- निमङ्ख्या अपि दुर्लभाः । तेषु २५० मूतः न्यमान इन्द्रः. २८८ मूनः म्यमानाऽग्निः . गताधिकः मनः तृयमानः सोमञ्च प्रधानतमाः । वर्षदेवः पर्जन्यः मृत्युदवा यमच त्रिभित्रिभिः सूतैः सूयन । अन्य प्रधानदेवास्तु इन्द्राद्यपेक्षया न्यूनसङ्घयैः पर्जन्यायपेक्षयाऽधिकसयश्च सूक्तः नयमानान्तदुभयमध्यगतानि नानाविधानि स्थानानि भजन्ते । इदं नावदत्रानुम्मरणीयं यद्- इदानीं भारतीयः सर्वा-कृष्टं पदमधिगपिता विष्णुशिवी त्रिसहस्र- वत्सरीतः पूर्वमन्वद विष्णुरुदत्वन व्यपदिष्टाविन्द्रादिवत् प्रधान- तमत्वेन परिगणनीयावपि तदपक्षयाज्यन्तमप्रधाने स्थाने स्थापितौ । अथाप्योव नदापि बिगुदयालुवन स्तः करालवन च वणिती दृश्यते ॥ तत्र गुम्थानभाजां देवनानां मध्ये प्राचीनतमा गोरेव तस्याः 'ज्यूस्' इत्येतया ग्रीकदेवतया सह संवाददर्शनात् । दौरेषा देवती- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे कृत्य वर्ण्यमानं व्योमैव । तत्र पुरुपविधवारोपः किश्चिदेव कृतः । यतो हि तस्यां पितृत्वमात्रमारोप्यते । नपा द्यौर्भूयमा पृथिव्या सह द्वन्द्वीकृत्य स्तूयते । तच्च द्वन्द्वं पभिः सूक्तः प्रपञ्चमातापितृ- त्वेनोपवर्ण्यते । विटार्जितवती चौधिद्वारा भुवनमाप्याययाति हेतोः हम्भारवं कुर्वन रक्तवर्णो गोरियन व्यपदिश्यते । अन्यत्र कचिन्नशैनक्षत्रैविराजमाना मा मुक्तामालभारिगाऽश्वेनोपनीयते । कश्चिदपिः विद्युन्मालाल कृतां तां दत्तार्गलाभिव, अन्यः कश्चित मेघान्तरितां तां म्मयमानामिव चात्त । बहुपु सूक्तान्तरेषु स्मिधातुरयं विद्योतनार्थे प्रयुक्तो दृश्यते । अत एव लौकिकसंस्कृ- तकवयः न्मिनं सर्वत्र चक्षुःप्रतिघातिन्या प्रभयोपमिन्वन्ति । - अन्तरिक्षम्थानानां देवतानां मध्ये वरुणः प्रधानतमः । तम्मिन पुरुषविधवागेपोऽतिमात्रं प्रवृतः । तम्मात तदीयं मूल- म्बम्पं सम्यगनभिज्ञायमानं केवलं तदीयन्वभावविशपमानादनुमयं वर्तते । ईदशोऽयं विशेपः वरुणम्य भारतीयोपज्ञत्वाभावान तन्नामधेयम्य द्योगदिवन प्राकृतपदार्थवाचकन्वाभावाचयाकल्यामः । 'वरुणम्' इन्ययं शब्दः प्रथमं व्यापनशाल गगनरूपेऽर्थ प्रयुक्त- त्वनोपलभ्यमानः वर्णविकारनियमानां दुर्घटत्वेऽपि औरणम् इत्य- नन ग्रीकशब्दन सगा विभाति । सोऽयं वरुणः यदापि इन्द्रादग्नेः मामाचाल्पतरमङ्ख्यः सूक्तः म्न्यमानम्नदपेक्षयाऽधरीभूतम्नथापि महिना वदोक्तभ्यः सर्वभ्योऽपि देवभ्य उत्कृष्टतमं स्थानमधिरूढो बादमिन्द्रेश मह समानं स्थानं भजने । तत्रन्द्रोऽप्रतिभटो वीरः ।

·चतुर्थाऽध्यायः वरुणन्तु व्यावहारिकम्य पारमार्थिकम्य च ऋतम्य धारयित- त्यतावानम्ति तयादः । तत्र वरुणन्तुनिपरा मन्त्राः मादरं नीति- धर्ममुपदिशन्ति । मोऽयमन्वदभागः सर्वथापि हाम्तुतिरिव महनी शाबामहति । प्रशान्तन तन्य शासन व युलोकवामिनः सूर्यचन्द्रनारादयो यथाकालमुदयन्तेऽन्नमयन्त चंनि तन्काइबग- च्छामः । इन्दम्य तु रन्ध्रान्वेपित्वं नमगभिन्दापि च नगनत्वेन वर्ण्यमानरनियतैग्कालभवैश्वाशनिपानादिकर्मभिरभिव्यच्यते । वर- णम्य प्रभावः स्वभावश्च मन्वकाररित्थं स्तूयतेः-वरुणम्याज्ञया द्यावापृथिव्याः पृथगात्मनया व्यवधानम । न एव लोकन्य प्रकाशाय सूर्याभिधानां मौवर्णदालां दिवि निरमात । स एव च सूर्यम्य मञ्चाराय विशालं पन्थानमकल्पयत् । अन्तरिक्षे प्रतिध्वनन् वायुम्तम्य निश्वभितम् । नवाजमा चारतरं प्रकाशमानश्चन्द्रो रात्रौ सञ्चरति । तथा नाराश्च ताबहरे न्धिताः रात्री न्फुरन्ति दिवा निलीयन्ते च । तस्यैव प्रभावानद्योऽयविरतं न्यन्दन्ते. नथा स्यन्द्र- माना अपि न जातु समुद्रं जलेन पुग्यन्ति । न व विलक्षण- रूपेण भाजनन जलमापूर्य पर्वतेषु नातेषु तेन जलेन भुवमाद्री- करोति । इम्थं वरुणाऽयमाकाशभवानां जलानामधिपतित्वेन वर्ण्यते । तम्य समुद्रेग सम्बन्ध कचिक एव ऋग्वेदे ।। सर्वज्ञत्वं च वरुणस्य नत्र तत्राभिव्यज्यते । तथा हि स नभसि पक्षिणां डयनं. समुद्रे नावां चलनं. दूरगतेर्वायोः पन्थानं च जानाति । सर्वमुत्पन्नमुत्पस्यमानं वा रहस्यं वेत्ति । स ·वैदिकसाहित्यचरित्रे । जनानां लत्यासत्ये अवगच्छति । तेन विना जन्तवो निमिपितुमपि न पारयन्ति । एवं कल्याणधर्मा भुवनस्य गोप्रा वरुणः सर्वान्कृ- एमहिमत्वेन वर्णितः । तदाज्ञाविरुद्धेन पापकर्मणा तम्य मन्युरूप- जायते । म तादृशान् पापीयमो भृशं दण्डयति । येन स पाप- कारिणो जनान बन्नाति स पाशोऽपि ऋग्वद म्नूयते । यद्यप्यय- ममत्यम्य हन्ता द्वेष्टा दण्डयिता च श्रूयते तथाप्यनुतापभाजामनु- ग्राहको भवति । न केवलमयं जनान म्वकृतेभ्य एव किन्तु पितृ- कृतभ्योऽपि पापभ्या मोचयनि । यस्तु धर्ममुटङ्घमानोऽपि तं शरणं प्रपद्यत तममा परित्यजति । अपि च येऽझानात तदाज्ञा- मतिकामन्ति तानप्यनुगृह्णाति । वस्तुता यथा ऋग्वदेऽन्यदेवताकपु सूतेषु लोकक्षमाभ्यर्थनादयो विषया अपि वर्ण्यन्त न तथा वरण- सूनेषु । एतदीयानि हि सर्वाणि सूनानि क्षमाभ्यर्थनमात्र- पगण्येव ।। पवाद्विश्वमृजः प्रजापनेर्लोकशत्वकल्पनाव्यतिकर. मन्यामहे . वरुणम्य महिमानः क्रमेण परिम्लाना अभूवन । क्रमशम्तम्य जलाधीशत्वमात्रमवापतम । अत एव पश्चादथर्ववेद तदनन्तरं पुगणादौ च तम्य जलाधीशता परमुगुप्यते । वरुणदेवताकान कम्माञ्चिन्मूक्ताद् (७-८७) अपोत्याध- म्नानिदश्यमानमन्वन्तदीयम्तोत्राणां स्वारस्यं व्यक्तीभविष्यतिः- ·चतुर्थोऽध्यायः मापु वरुण मृण्मय गृहं गजन्नहं गमन । मृळा मुंभत्र मृलय। अपां मध्य तस्थिवांम तृप्माविदजरितान्न । मृळा मुअत्र मृळय यत्किञ्चदं वरुण देव्ये जनभिद्रोहं मनुप्या : श्वगमनि । अचिनीयत्तव धर्मा युवापिम मा नम्तम्मादनमो देव गरिपः ।। ऋग्वद कर्मभेदाद्भिन्नाः पञ्च मौरदेवना: सन्ति । तामामेकः प्रार्चाननमा मित्रः, यो हि मर्यन्य कर्मणां मध्ये हितकारिताम्प- कर्मप्रवृत्तवन श्रूयते । इण्डो-ऐगणियकालावीर्णोऽयं क्रमेण ऋग्वद आत्मना रूपमपहाय वमगाभेदं प्रपन्नः । अत एव ऋन्वदे सर्वत्र वरुणेन सह द्वन्द्वीकृत्य म्नूयते । केवलमेकमेवाद्वितीयं सूक्तं (३-५९) पृथक्तया तं वर्णयति ।। सौरदेवतानां मध्ये सूर्यः प्रधानतमः . यः खलु ग्रीकभापायां 'हेलियम्' इत्युच्यते । सूर्यशब्देन तेजोमयत्वरूपम्यार्थन्याभिधानात् तस्य 'हेलियस्' इत्यनेन साजात्यमुपपन्नमेव । सूर्यस्य चक्षुरसक- ·८८ वैदिकसाहित्यचरित्रे द्वर्ण्यते । तच्च देवानां चक्षुरूपमाऽऽनीयन इति च श्रूयते । सर्वसाक्षी सूर्यः भूमण्डले सर्वत्र गूढं सञ्चग्न ममग्रं जीवजालं मनुष्याणां पुण्यपाप च पश्यति । मनुष्याः सूर्येण प्रबोधिताः स्वाभीष्टं सन्मादयन्ति कर्माणि च कुर्वन्ति । म एव नर्वपां चरा- चराणामात्मा रक्षिता च । म च सननिर्वाजिभिरामानन चिंज वाति । नायनन्ताचलमवरुटम्नान विधामयति (२-११५-५)-- यदेव युक्त हरितः नवम्था- दादात्री वामम्त नुने मिसम्म । सूर्यः चर्नेव ननः पिण्डीकरोति । तन्यादय तागधोग इव विवन्ति । स चायमुपनः क्रांडे विभ्राजने । म चोपनः पतिः । अनिरूपण तं देवा दिवि धारयन्ति । व्योमकान्त भ्रमन्नमा ग्यग इति गमन्मानिति चान्प्रेक्ष्यत । न वालगणि परिच्छिनति. प्राणिमामायुश्च दीर्घाकगेति । दूरीकरोति दुःम्वप्नान रोगांश्च । मित्रावरुणयोः पुरस्तादात्मनो निगगमः कथयितुमेनं जनाः प्रार्थ- चन्ते । सर्व प्राणितम्तेन जीवन्तीति हनोः म सर्वकर्तेत्युच्यत । यथैव सूर्याय तथैवैकादश सूनान्यन्यम्मै सौरदेवाय मवि विनियुक्तानि । म च मूर्यनिष्ठमुद्दीपकत्वांगं निर्वहति । मोड: सर्वानिशायी सुवर्णमया देवः सौवर्णहम्तभुजागुपशोभितः मौवर्ण रथाविरुदश्च । स म्वकीयान् इलिनो दिगन्तपर्यन्तचुम्बिन ·चतुथोऽध्यायः ८९ नुवर्गनवान भुनानुच्छिय ग्रीन प्रागिन उनुगृहात प्रबोधयति च । स सुवर्गमयं वनविष्टाय भुवनानि पन निन्नाशनमागाभ्यां परितो यानि । म उपनः पञ्चद धावति । हरिताः सविता मूर्यस्य किरणः सर विधातनानः प्राचीनः बनानुनयति । दुःस्वप्नान दृर्गकगनि. गझमान नाबावित - मिनप्राश्चति । देवाना- ममृतत्वं ननु गांव नियुष्यं च विकने । पंचानानं यलोकं च नळ: । अवाः नः जन्यो । नतुना इन्द्र- वाभृतयः दयात्र सम्पन्न बननं झालं च निगढुं नैव शताः । नाय दिला अतुलः समानुपन्तं दृश्यते एकन्मिन सके पर :--..) सिलचिन तूयते- मानिभियान्विचानि नृत- अपंगां दिल्यवागविता- मनुव्रतं सवितु क्यानात ।। पुनः समव्यद्विततं वयन्ती मध्या कळ्यवान कम धोरः ।। विश्वो मााण्डो व्रजमापदार्गात स्थशो जन्मानि लविता ज्याः ।। 12 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे •. ऋग्वेदीयः सुप्रसिद्धः कश्चिन्मन्वः सवितारमुदिश्य प्रवृनम्तम्य वेदारम्भकाल एवाभिमतं प्रचोदकत्वं बोधयति । स च मन्वाऽद्या- प्यास्तिकभारतीयरहरहः सन्ध्योपान्ती नियमनाचार्यते । योऽयं मन्त्रः प्रतिपाद्यदेवतानुरोधान सावित्रीति च्छन्दोऽनुगंधागायत्रीति चोच्यते-(३-६२-१०) नविनुवरण्यं भनी दवन्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।। विपतच तन्मूलघु प्रेरणाथकात सूधानानिप्पन्नान्युचाव- चानि पागि तन्नानन्वनोपयुक्तानि दृश्यन्ते ।। पृपा ऋग्वदऽष्टभिः सूक्तः स्तृयते । पृपा नाम पोषक इत्यर्थः । स च सर्वप्रधानभूमन्य मृर्यम्य पापकन्वरूपं कर्म निर्व- हति । म चाविपालानां मुख्या देवः । तम्य रथमजा वहन्ति । मोऽयं च धनि । परलोकमार्गाभिज्ञः स मृतान दविष्टे पथि परिमुयनः पितृणामन्तिकं प्रापयति । अपि च म मार्गरक्षको गोपालकच मन हन्तवृतेनाइकुशेन गाः प्रचोदयति । इह लोके म मनुष्यान मृगांश्च रक्षन परलोके मृतानां पितृलोकगामिनं पन्थानं दर्शयंश्च परमापकारी भवति ।

·चतुर्थोऽध्यायः अपरा लाग्दवता विष्णुः । यदाप्ययं मयनवितृप्पापेक्षया- ऽल्पतरः मनः स्नृयमानः सतनया गानया नदपेक्षयाऽध- गभूनः माग्दवतानां मध्य चतुर्थं स्थानमर्दनि तथापि चरित्रदशा प्रधाननमा भवति । यता ह्यचमान्य भारतीयः सन्नितं बदमा- रोपितयाद्वयार्दवनयोग्कनरः । प्रधानन्नोऽन्य कर्मविपन्बेधा पदन्या नः । इद चानन पदन्यान प्रपञ्चन्य न्यानत्रये सूर्यस्या- नुप्रवेशी विनिः । तत्र दन्यांचनतनं पदं यो:. यत्र देवाः पितरश्च निवन्ति । नन्य तलाकनिया नाननिरित्थमुपवर्ण्यते ऋपिभिः (१-१,४-५)- तदम्य प्रियमभिवार्थ इयां नग यत्र देवया मदन्ति । उस्क्रमस्य म हि बन्धुरिया विष्णोः पद परम मध्व उत्तः ।। विष्णुशब्देना दी सूर्यः नामान्यरूपो न विवक्षितः, किन्तु यः किरणलाक्यं व्याप्नुवन पादन्यामकारित्वेनोत्प्रेक्षितः स तादग्वि- शेपरूपो विवक्षितः । स एव बहुपु मन्वेषु मनुष्यत्वोपकाराय त्रीणि पदानि निदधाविति श्रूयते ।। अयमों ब्राह्मणग्रन्थेवित्थमुपाख्यायते-विष्णुर्वामनरूपेण त्रेधा पदं निदधानो राक्षसापहतां महीमुन्मोचयितुमवतीर्णः इति ।

·९२ वैदिकमाहित्यचरित्र अयमीहशोऽन्य परोपकारितागुगः पश्चात्पुरामाही वागतान्ववतार- कधासु स्पष्टीकृतः । लोकानुग्रहार्थं तिविप्लोरबनानः प्रवृत्ताः ।। । उपाः केवलमव बीदेवता. पायग ऋग्वद ग्यण्ड : स्तूयते । व कंबलनितम्बादेवनापेक्षया भूयानि मात्राणि भजने । ना कि कन्वंदे प्रावय विशया का । उया नाम कान्ति- मतीयर्थः । अयं शब्दो नितमान औगर यनेन. ग्रीक- भापागतेन न्यनन चनजानीयः । नव नां वर्णयतः कवल्यादा निहितमा निन्याः प्रकृतिन्वयम । ननु मानयागादी तम्या विभागाभावान का नाममयः प्राधान्न नुवन्तीति चंद्र- वहि-उत्तरमान्नवलकारमाननी ववमाविष्र्वचा- मन्याः सानियामिता गोभका मामृषीणां चनम्नन्या- नया वर्गनायामामध्यन । आमा । भय कालीगानन्या- दशी व मा. नलावनार कामियन्या मनग्रन्थेषु नयने । न चान नाकामना पुरहितानां वैदय व्यानिम । न व नर्गनामा नजानि शांभात तुः किवालम्बन्धीवादतः । अन्तुनवारलाई परीक्षार्थमिकलतः नाइल नी- नाप्रकागन वाचकानां पुरनादुपटरानः- मा नानम्बिनी कन्यका. ननि जाता. दिवः सुगा । सा गच्याः न्वमा कान्तिनः । किया स्ववदान्य मर्मय ।

·चतुर्थोऽध्यायः प्राजमाता विद्योतत । न च नन्याः पत्राद्वारा प्रामाती युवा युवती तामनुयानि । रक्तधः पान नीकानन नया सञ्चरने । विलासावितं वर्ष परिचय मानी जा ना बक्षः प्रकटयनि । नजी वनाना कन्यका मानानु य य नाबमावि- करानि । कृतमजनव एक जगमोटवं विवृणुन । अनुसनपावटा नमुन्या महाये वा वन्नुभ्यः नग्न । कि गोष्टय ननतः कवाट न नि । मनुः नाव: ग. निकम इबानानि । रक्षःविना पतिक नारा बिना प्रापयतः ना गच्या नीटं वालः का - पालीवान प्रापिद उधापयति. पक्षिमा नलिन । मंत्र मां प्राग आत्मा च । यदा हि ना मादी नीव नः पक्षिगः न्वनीडा- निर्गय दश दिन पनि । मनमा जैविक नाविन्यन्ति । व नजन्धिती मग काय नुवावित्री मनी- हरागां बननामाही च । न निमः म्याने समुद्भवली न जानु माना भजति । नर्वदा सा शुगनव पधा कानति । गलन का जनतो न कदापि विमुमति । यथा पुरनामोनियमनामः च ला न जानु जरसा मृत्युना वा अभिने । प्रशान्तगम्भीरायाः पुनः पुनायनान यः पनः शाश्वति- कत्वं तद्विवान मर्यानां जीवन समारत्वं च पर्यालोच-

·९४
वैदिकसाहित्यचरित्रे
यतामृपीणां चेतसि महती चिन्ता पदं चकार । आह च कश्चिष्टवि
(१-११३-११)-
ईयुष्ट ये पूर्वन गमपश्यन
व्युच्छन्तामुपसं मन्यासः ।
अम्माभिमनु प्रतिचल्याभू-
दाते यन्ति ये अपगपु पान
अन्योऽपि कश्चिदाह (१-९२-१०)-
पुनः पुन जायमाना पुगणी
मंमानं वर्णमभिशुम्भमाना
श्वनीव कृन्नुर्विज आमिनाना
मतम्य देवी जरयन्यायुः
रमगीयनमादेकम्मादुपस्मृक्तादुद्धना इमेऽधम्तना मन्त्रा
वैदिकमृक्तानां चारतातिशयं बांधविप्यन्ति (१-११३)-
इदं श्रेष्ठं ज्योतियां ज्योनिगगा-
-
चित्रः प्रकती अंजनिष्ट विश्वा

·चतुर्थोऽध्यायः - यथा प्रमृता मवितुः मवाय एवा गत्र्यपन यानिमारक ।। ममाना अध्वा म्बनोग्नन्त- न्तमन्यान्या चरना दवशिष्ट । नमधे नेन नम्थतुः समक ननोपामा समनमा विम्प भाम्वती नत्री मृनृाना- मंचति चित्रा विदुगे न आवः । प्रार्ष्या जगयुनो गयो अख्य- दुपा अजीगर्भुव॑नानि विश्रा ।। - प्पा दियो दुहिता प्रयदाश व्युच्छन्ती युवतिः शुक्रवामाः । विश्वस्येशाना पार्थिवस्य वस्व उपो अोह सुभगे व्युच्छ ।

·५६ चदिकनाहित्यचरित्र सिभिदिव आन्वि यो- दपाणां निमित दव्यावः प्रशोधयापक शिरप- ৰয়োনি सुचना । आवहन्ती पाप्या वा चित्रं केतुं कृणुन चकिताना । युपीणामुपमा शातीनां विभातीनां प्रथमोपा व्यत ।। उदावं जीयो असुन आगा- दपप्रागानम आन्यानिरनि । ऑरक पन्था या मूर्याया- गन्म यत्र प्रतिरन्त आयुः ॥ गुम्थानभाजां देवानां मध्ये मुहुः स्तूयमानी प्रातयोगिनी यमलम्पावश्विनी । नौ दिवः पुत्री नित्ययावनी सुन्दरी च । ती सूर्यम्य दुहित्रा मूर्ययाऽधिष्ठितन रशेन प्रयातः । या रथः सूर्यवद् भ्राजते. यदीयान्यङ्गानि च मुवर्णमयानि । उपःप्रकाशारम्भात् ·चतुथाऽध्यायः ९७ पूर्व तयोरुदयः, यनो दि तयोरुदयकाले लोहितानां गवां मध्ये तमस्तिष्टनीति श्रूयते । यदा नी रणं योजयतम्नदीपाः प्रादुगम्ते ।। - अश्विनीः परहितकारिताभिव्यञ्जकानि बहन्युपाख्यानानि श्रूयन्ते । नी लोकान शोकाद्विमोचयतः जनान नावा नौभिर्वा ममुद्रादुत्तारयनश्च । प्रकृल्या नौ दिविजा भिपजावन्धाननन्धान पनपगंध कुरुतः । इदमेकं नवोनिविचित्रमुपाग्व्यानं यत्- विउपन्ला नाम काचिगुवतिः कम्मिश्विदायोधने भग्नचरणा ताभ्या- मायमनाङ्गेन संयोजिता श्रूयते । तावती ग्रीकोपाव्यानप्रमिद्धाभ्यां ज्यूमपुत्राभ्यां हलनमोदगभ्यां ‘डियम्कोगय इत्येताभ्यामश्वपुरु- पाभ्यां सह माजात्यं भजतः । अथ चरित्रकारैरभ्यूहनीयमश्विनो- मृलम्वरुपं किमिति चन-सन्ध्याकाले मम्भिन्ना तमःप्रकाशौ वा मायम्ञातम्तारके वा म्यातामिति मन्यामहे ।। अन्तरिक्षम्यानभाजां देवानामिन्द्रः प्रधानतमः । अयमिन्द्रो भारतीयानामिएतमा सामाजिकी च देवता । तस्य प्रधानतमत्वं च ऋग्वेदे चतुरंशाधि कानां सूक्तानां तस्तुत्यर्थं प्रवृत्तत्वा- दवगम्यते । मोऽयमिन्द्रः वेदोक्तदेवतान्तरापेक्षयाऽधिकतरैः पुरुष- धर्मः नानाप्रकारैराण्यानश्च संयोजितः स्तुयते । अथापि तस्य नैसर्गिकाः स्वभावविशेपा एतैः कल्पनाविशेर्न बाधिताः । अतस्ते सुवोधा एव । स च प्रथमं वृत्रपदाभिधेयस्य अवग्रहस्या- न्धकारस्य वा हननेन जलमोचनं प्रकाशानयनं च कुर्वन्नशनिदेवो- 13 ·९८ वैदिकसाहित्यचरित्रे ऽभूत् । अयमेवार्थो वृत्रासुरवधादिरूपस्य तदीयोपाख्यानस्य मूल- भूतोऽशः । एतदुपाख्यानमेव तस्य पुनः पुनरावर्तमानत्वेन वर्णने ऋषीन् प्रेरयामास । इन्द्रोऽयं गृहीतवनायुधः सोमपानापूर्णितः प्राधान्येन मरुद्भिः परिवारितः साटोपं समराङ्गणं प्रविशति । तस्य समरोऽतिदारुणः । वृक्षमिव इन्द्रे वप्रेण वृत्रं पाटयति मति द्यावापृथिव्यौ भयेन कम्पेते । एवंरीत्यायमिन्द्रः सर्वदैव पदे पद समामाय प्रवर्तमानः श्रूयते । एतच्च केवलमुपाख्यानान्तर्लीनं प्रकृतिस्वरूपमेव परामृशति । अपि च इन्द्रस्य विक्रमान् वर्णयन्तः कवयो झंझावातगतान गुणान प्रस्तुवन्ति । नायमिन्द्रस्तत्र वृष्टयु- त्पादकत्वेन वर्णितः. किन्तु अपां नदीनां वा प्रतिबन्धविघातकत्वेन । अपि च विद्युद् अर्गलत्वेन. अशनिः गवां हम्भारवत्वेन व्यालानां गर्जितत्वेन चोत्प्रेक्ष्यते । मेघश्च-गौः उधः वसन्तः चरुः इत्यादिभिः शब्दैनिर्दिश्यते । किश्च मेघाः ‘अद्रयः' इत्युच्यन्ते. इन्द्रेण मोचिता गाः परिवारयन्तः स्तूयन्ते च । अपि च ते 'पर्वताः' इत्युच्यन्ते, यच्छृङ्गनिवासिनोऽसुरा इन्द्रेणाधःपात्यमानाः श्रूयन्ते च । किञ्च ते राक्षसानां 'पुराणि' इति व्यपदिश्यन्ते, यानि सङ्ख्यया नवतिरेकोनशतं शतं वा भवन्ति । तानि च- शरदिजानि, अयोमयानि, शिलामयानि, इत्यभिधीयन्ते । मन्त्र एकस्मिन् (१०-८९-७)-इन्द्रो वृत्रं जघान, पुराणि सञ्जहार, सिन्धून लिलेख, गिरि बिभेद, गाः स्वमित्रसाञ्चकार, इत्येवंरूपाणि तत्सम्बन्धीन्युपाख्यानान्युपक्षिप्रानि दृश्यन्ते । तत्र वृत्रोपाख्यानस्य प्राधान्यादिन्द्रो वृत्रहा' इति नाम्रा प्रसिद्धः । .

·चतुर्थोऽध्यायः ९९ अधम्तादुदाह्रियमाणा मन्वाः इन्द्रवृत्रयोः सागम्य वृत्तान्तं बोधयिष्यन्ति (१-३१)- इन्द्रम्य नु वीर्याणि प्रवाचं यानि चकार प्रथमानि वज्री । अहन्नहिमन्वपम्नतई प्रवक्षणा अभिनत्पर्वतानाम् ।। वृषायाणो वृणीत सोम त्रिद्रुकेष्वपिबत्सुतम्यं । आमायक मघवा दत्तवन- महन्ननं प्रथमजामहीनाम् ॥ नास्मै विद्युन्नतन्यतुः सिषेध न यां मिहमकिरदादुनिं च । इन्द्रश्च ययुयुधाते अहि- श्रोतापरिभ्यो मघवा विजिग्ये ॥ अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहितं शरीरम् ।

·१०० वैदिकसाहित्यचरित्रे वृत्रस्य निण्यं विचरन्त्यापा दीर्घ तम आशयदिन्द्रशत्रुः ।। प्रकाशसूर्ययोराविर्भावो जलभाचनकर्ममूलको वर्ण्यने । यथा-मनुष्याणां कृते जलं मोचन्निन्द्रः स्वायन बत्रेण अहि- रूपं वृत्रं विदार्य प्रत्यक्षसूर्य दिवि स्थापयामाम. यद्वा वृत्र निहत सूर्य एवात्मानं दर्शयामामेति हि श्रूयते ।। एवमिन्द्रः क्रमेण ममरप्रियो देवः संवृतः । भूमिष्टाना- मरातीनामुन्मूलन देवतान्तरापेक्षयाऽयं बहुतरं साह्यमाचग्न स्तूयते । उक्तं चकेन ऋपिणा-इन्द्रोऽयमार्यवर्णानामुन्नमायना कृष्णवर्गाना- मवनमयिता चति । अन्यत्र चान्यनोक्तम-इन्द्रः पञ्चाशत्महम्र- सयान कृष्णगाबान दिगन्तरं विद्राव्य नेपां दुर्गाणि बभञ्जति । एतदीयाः सङ्ग्रामाः गवेच्छया प्रवृत्तत्वाद् ‘गविष्टय इत्युच्यन्ते । तस्य प्रमादाश्च सङ्ग्रामविजयम्य फलवन वर्णिताः ।। अधम्नादुदाहियमाणं मन्वद्वयं तदीयमहिमानुवर्णनप्रकार विशदीकरिष्यति (२-१२)- यः पृथिवीं व्यर्थमानामदहन यः पर्वतान् प्रकुपिता अरम्णात् ।

·चतुर्थोऽध्यायः यो अन्तरिक्षं विममे वर्गयो यो घामम्नन्नान म नाम इन्द्रः ॥ द्यावाचिदम्म पृथिवी नमन शुष्मांचिदम्य पर्वता भवन्त । यः मामपा निचिनो वज्रबाहु- यो वज्रहम्नः न जनान इन्द्रः ।। अन्यन्तारोपितपुरूपधर्मोऽयमिन्द्रो नानाविधान्यधम्याणि क- र्माणि कुर्वन मन्यते । तथा ह्ययं बहुबोच्छृङ्खलं प्रवर्तमानः शिष्टाचारविरुद्धानि हिंसाकर्माण्याचपन्नाननः पितरं हन्ति. उपसो रथं च भञ्जयति । विशेषतश्चायं सोमपानरतः नग्रामाय गच्छन् विक्रमप्ररोचनार्थं प्रभूतं सोमं पिवीति श्रूयते । अघि चैकस्मि- नाध्यात्मिके सूक्तं ('.८-११०)-मोमपानोन्मत्तोऽयमिन्द्र आत्मनो महिमानं बलं च विकत्यते । यद्यपीदं सूक्तं कवितासौ- न्दयविकलत्वादप्रधान तथाप्यात्मश्लाघापवर्तकरयोन्मादमूलकम्य मानुष्यकचेतोविकारस्य विषये प्रधनकृतित्वाइत्यन्तमा रणीयं भवति । इह तावदिन्द्रस्याचाराणां गुणदोपान विवेचयद्भि स्नाभि- रिदमेकं न जातु विस्मरणीयं यन्-सोमपानजनितं उन्मादो मन्त्र- कारैर्धर्माङ्गत्वेनाङ्गीकृतः, इति ।।

·१०२ वैदिकसाहित्यचरित्रे अवस्तायामिन्द्रशब्देन कश्चिद्राक्षसोऽभिधीयते । किन्तु वेदे विशेषतः प्रयुक्तः 'वृत्रहा' इत्ययं शब्दोऽवस्तायां वरन्न' इत्येवंरू- पेणोपलभ्यमानो जिष्णुदेवतापरत्वेन प्रयुज्यते । इत्थं च पूर्वमि- ण्डो-ऐरोणियकालेऽपि वेदगतस्य वृत्रहाख्यस्य जिष्णोरिन्द्रस्य ममा- नगुणशीलः कश्चिदेवताविशेषो बभूवेति शक्यमनुमातुम ।। चरित्रदशा मादृश्यवि वारे---ऋग्वंद ममानपदवीमधिरोपि- तयोरिन्द्रावरुणयोर्मध्ये वरुणः पूर्वमिण्डा-गेणियकाले इन्द्रापेक्षयो- त्कृष्टतरं पदमारोपितोऽभूत । स एवार्वाचीने वैदिककाले इन्द्रादधः कृतः । इन्द्रस्तु प्रातिलोम्येन ब्राह्मणेतिहामादी समुत्कृष्टं पदमारो- पितः स्वर्गाधिपतीकृतः । पुगणादिप्वपि ब्रह्मविष्णुशिवानामाज्ञा- मनुवर्तमानत्वेनोक्तोऽप्ययं स्वर्गाधिपत्यान्न प्रच्याविनः ।। .. अन्तरिक्षम्थानानां मध्ये त्रिमः क्षुद्रदेवताः विद्युत्मम्बन्ध- भाजो दृश्यन्ते । तासामन्यतमा 'त्रिता' नाम ऋग्वेदे तत्र तत्र विप्रकीर्णेषु मन्वेषु म्नूयमाना । नाम्या मूलम्वरूपं मम्यगवभासते । मन्यामहे-त्रिनेत्ययं शब्दा ग्रीकभापागतेन 'त्रितोम्' इत्यनेन दृष्ट- संवादस्तृतीयमित्यर्थे शक्तः दिवि विशुद्रूपेण वर्तमानमग्नेस्तृतीयं रूपमाह । अम्या एव यौगिकं नामधयं 'आप्त्यम' इति । तम अम्मयमित्यर्थे शतम् । सैषा त्रिता पूर्वमिण्डो-प्रोणिकालेऽप्यव- तिष्ट । दृश्यते एवम्तायामप्यस्यास्तदेव रूढं यौगिकं च नामद्वयम् । तस्या इन्द्रस्य च स्वभावगुणानां साम्यान् कालक्रमेण तयोरभेदः ·चतुर्थोऽध्यायः १०३ समजनीयाकलयामः । द्वितीया च देवता 'अपांनपात्' समाख्या । अपांनपादित्यपां पुत्र इत्यर्थः । या खलु ऋग्वंदे विरलतया निर्दिश्यमानाऽपि इण्डो-रोगियकालादवी प्राचीना देवता । सैषा विद्युद्वामा निरिन्धना चाप्सु दीप्यमाना म्तूयते । तम्मा- दसंशयमेषा सजल वैः समुत्पाद्यमानो विगुद्रपोऽग्निरेव । तृतीया 'मातरिश्वा'ख्या देवता । एपाऽपि ऋग्वंदऽत्यल्पनेव प्रस्तूयते । प्रीकभाषागता 'प्रोमथियम् नमाच्या देवतवैषा स्वर्लोकाद् भुवमानीतो गूढाग्निरित्युपाख्यायन । तन्मादपाऽपि देवता रूपा- न्तरमनुप्राप्तोऽग्निदेव एव । कचिदनवारग्निमातरिश्वनोरभटो प्रयुग- वर्णितः । ऋग्वदादन्यपु वेदपु तत्पश्चात्कालाविभूतेषु ब्राह्मणादि- ग्रन्थेषु च मातरिश्वशब्दा वायुपर्यायः परिणतः ।। रुद्रविपये ऋग्वदम्य तदनन्तरकालिकग्रन्थानां च महद्वैल- क्षण्यमवलोक्यते । तथाहि-ऋग्वेदे रुद्रः केवलं चतुर्भिः पञ्चभिर्वा सूक्तैः स्तूयते । तदीयं नामधेयं च विष्णुनामापेक्षया वैरल्येन निर्दिष्टम् । प्रायेण स धनुर्वाणधारी श्रूयते । विशेषतश्च विद्युद्दण्डो वनायुधं च तदीयत्वेन स्तूयते । म च वन्यो हिंस्र इव भयङ्करो घातुकश्च वर्ण्यमानः दिविजरक्तसूकरत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । तद्विषयकाणि सूक्तानि सर्वाण्यपि प्राधान्येन तदीयदण्डस्य भयानकत्वं तस्य क्रोधा- कुलत्वं च वर्णयन्ति । सामादिवेदेषु तस्य द्रोहचिन्ताबुद्धिरपि विशे- षतः स्तूयते । इत्थमाशिवस्यापि तस्य शिव इति नामधेयं ऋग्वेद ·वैदिकसाहित्यचरित्रे एवाविर्भूतमर्वाचीनेपु वेदेषु बाहुल्येन प्रयुक्तं च दृश्यते । लौकिक- संस्कृतकाले तु तस्य तदेव नामधेयं प्रसिद्धमभून । नन्वशिवम्य तम्य शिव इति नामकल्पनं कथमुपपद्यत इति चंदवधेहि-कद्रोऽयं न गक्षमवर्गवदात्यन्तिकद्राहकारी । यता ह्ययमुद्धरति मनुष्यान मृगांश्च विपद्भयः, अनुगृहानि च तानभ्युदयदानेन । अपि चान्य व्याधिपतीकारशक्तिः प्राधान्यन निश्यिते । महाभिषगमाविनि म्तृयते च ॥ ऋग्वदीयदेवतामु मम्तोऽपि प्रधानाः । ते च त्रि:मान- मयाः त्रिप्पष्टिमङ्ख्या वा भवन्ति । ते मदम्य चित्रवर्णावा मंघधन्वाः परन्याश्च पुत्राः । जावमानाम्त ऽग्निवद् भान्ति । क्वचिन ते विद्युतः प्रहामादुत्पन्नन्वनाताः । त एते मरुतः करघृतकुन्तकुटागदिप्रहरणाः शिरस्त्रागधारिणो यूथचारिणः युवानः ममीगः । अपि च ते कगन पुगदिभिः सुवर्णाभरणरलताः श्रयन्ने । तथा हि (२-३५)- द्यावा नम्तृभिश्चितयन्त मादिना व्यभ्रियान नियन्त वृष्टयः ॥ नेऽग्निमयीं विद्वान हम्नेन धरन्तः विद्युदुज्वलेः सुवर्णमये ग्थः सञ्चरन्त (१-१३८-८)- ·चतुर्थोऽध्यायः १०५ अवम्मयन्त विद्युतः पृथिव्या यदी घृनं मरुनः प्रष्णुवन्ति ॥ मस्तम्ने चित्रवर्णेस्तुरंगविचरन्ति । क्वचित् ने वायूनश्ववद् धुरि नियोजयन्तः श्रूयन्ते ॥ मरुतः सिंहमूकराय इव कृगः करालाच । रथस्य चक्र- धारया ते पर्वतान दारयन्ति (८-७-४)- वपन्ति मरुतो मिहं प्रवपयन्ति पर्वतान् । यद्यामं यान्ति वायुभिः ते वनाधिपतीन विशृणन्तो वनगजा इव वृक्षानुन्मूल्य कवलीकुर्वन्ति (५-६०-२)- वाचिदुप्रा जिहते निवो भिया पृथिवी चिद्रेजते पर्वतश्चित् ॥ - वृष्टेरुत्पादनमेव मरुतां प्रधानतमं कर्म । तथा हि श्रूयते- वर्षवासो वसानास्ते धारासारैः सूर्यस्य चक्षुरावृण्वन्ति । क्षीरेण ते 14 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे भुवमार्दीकुर्वन्ति । घृतं वितरन्ति । स्तनितमुत्पादयन्ति । उत्म चानवरतं प्रस्यन्दयन्ति । मधुना भुवमापूरयन्ति । नभोमण्डल- गतं जलमधः पातयन्ति च (१-१-१६८)- प्रतिष्ट्रोभन्ति सिन्धवः पविभ्यो यभ्रियां वाचमुदीरयन्ति ॥ वायोर्ध्वनिना ममन एत मायकत्वनोत्प्रेक्ष्यन्ते । एवम्भूना- स्ते देवामुग्युद्धविन्द्राय महदुपकुर्वन्ति । म्वर्गीयमनामेषु ने तम्य शाश्वतिकाः महायाः ।। वातापरनामधेयो वायुः ऋग्वदे नानीव प्रधानः । यतः म केवलं त्रिभिः सूक्तः स्नूयते । तत्रात्यन्तागपिनमनुष्यधर्मो वायु- भूयिष्ठमिन्द्रण. अन्यल्पारापितमनुष्यधर्मो वातः वृष्टिदेवन पर्जन्येन च द्वन्द्वीकृतः । तयोर्वायुमनोजवा नादद्वंगश्च । अम्नि तम्या- रुणेन वाजियुगलेनाह्यमानः कश्चिद्रथः । हैमपीठालकृतेऽभ्रकले यस्मिन्निन्दम्तम्य महचगे भवति । वानः केवलवायुपर्यायत्वेनापि प्रयुक्ता दृश्यते । वाधानोनिप्पन्नोऽयं वातशब्दः बहुत्र वातिक्रियया योजितो दृश्यते । तम्य भवनऽमर्त्यधर्माणां निधीयमानत्वान म रुद्र इव रुजमुपशमयितुमायुर्दाघयितुं च प्रभवति । तमुपश्लोकयन कश्चिदपिराह (१०-१६८)- ·चतुर्थोऽध्यायः वातम्य॒ नु महिमानं ग्धम्य मजन्नति तनय॑न्नम्य घोषः । टिम्ग्या॑न्याणानि कृण्व- त्रुनो ऐति पृथिव्या रेणुमय॑न ।। न नाहः । अन्तरिम पथिभिर्गय॑मानो निविदाने कतम अपां मां प्रथमजा ऋतावा कम्विज्जातः कुन आबभूव ॥ TIF !!! HAMISASTRI. .. INSTITUTE. NDRAS. RES आत्मा देवानां भुवनम्य गों यथावशं चरनि देव ए॒षः । घोषा इम्य शृण्विर न रूपं तम्मै वार्ताय हविषा विधेम ॥ अन्यः कश्चिदन्तरिक्षस्थानः पर्जन्याख्यो वृष्टिदेवः । स च केवलं सूक्तत्रयेण स्तूयते । ऋग्वेदे तस्य नामधेयमाहत्य त्रिंशद्वार निर्दिष्टम् । केषुचिन्मन्वेष्वयं शब्दो मेघवाचको दृश्यते । अत. स्तस्मिन् झञ्झावातगतैर्धमैरेव देवतात्वमारोप्यते । सवृष्टिको मेघः- 'ऊधः, भाजनं दृतिः' इत्यभिधीयते च । अपि च बलीवर्दैनो ·१०८ वैदिकसाहित्यचरित्रे पमीयपानः स पर्जन्यः प्रकृत्या वृष्टेरुत्पादकः । तस्य कर्माणि रसिकया भङ्गया वर्णितानि (५-८३)- विवृक्षान हन्त्युत इन्ति रनमा विश्वे विभाय भुवनं. महावधात् । उता नागा ईपने वृष्ण्यावतो यत्पर्जन्यः स्तनयन हन्ति दुष्कनः ।। सीव कायाश्वाँ अभिक्षिप- नाविगन कृणुते वा ३ अह दृरात्मिहम्य॑ स्तनथा उदारते यत्पर्जन्यः कृणुत वष्य नर्भः ॥ प्रवाना वान्ति पनयन्ति विद्युत उदोपीर्जित पिन्वन स्वः । इग विश्वम्म भुव॑नाय जायते यत्पर्जन्यः पृथिवीं रेतमावति ।। अभिक्रन्द तनय गर्भमार्धा उदन्वता परिदीया रथेन ।

·चतुर्थोऽध्यायः दृति मुकप विपिनं न्यचं ममा भवन्तूद्व निपादाः ॥ चतुर्मिः मूतंगपी देवनावन वयन्ते । नत्र तासु मातृत्वं मुग्धजायात्वं यज्ञप्वागत्य वरप्रदातृत्वं चागप्यने । ना मातरः सत्योऽपां नपान्नामकं पूर्वोतं वैगुनमन्निं जनयन्ति । दिव्या आपः कालुप्यमपहरन्न्यो धर्मलापात हिनापापात शापादमन्याच परित्रा- यन्ते । किञ्च ता भेषजं चिकिमां दीर्घमायुप्यममृतत्वं च वित- रन्ति । परमरमणीयामु युवतीषु युवेव मोमम्तामु रमत । म ताः कामीवापमरनि । नाच युवयो यूनम्तम्याग्रे प्रणमन्ति ।। नद्यश्च नानाविधा ऋग्वेद चेतनधर्मागेपण देवतीकृत्य सूयन्ते । तथा ह्येकम्मिन सूने (१०-७५)-सिन्धुनदी. अन्यत्र कचिन् (३-३३)-स्वमृरूपे विपाट्तुद्यौ च वर्ण्यन्ते । तत्र तावत् सरस्वती समुत्कृष्टतमा नदीदेवता. यतो हि सा त्रिभिरखण्डैः सूक्तै- बहुभिस्तत्रतत्र विप्रकीर्णैर्मन्वैश्च स्तूयते । किञ्चाभ्यां नद्यन्तरापेक्षया चेतनधर्मश्चातितरामारोपितः । तथापि ऋपयोऽस्या नदीत्वसम्बन्धं न सर्वात्मना परित्यजन्ति । सैषा मातृषु नदीपु देवतासु च श्रेष्ठा भवति । अक्षयं तस्या वक्षः सर्वाणि श्रेयांसि विदधाति । सम्पद समृद्धिं पुष्टिं तुष्टिं सन्ततिं च वितरति । ऋषिः कश्चित् तस्याः ·११० वैदिकसाहित्यचरित्रे सकाशादात्मनोऽपरिचितदेशान्तरप्राप्तिाभूदित्यर्थयते । सा दिवः पर्वताग्राञ्च सवनभूमिमवतरन्ती स्तूयते । अयमीदृश एवार्थो मन्यामहे वेदकालानन्तरभवेषु देवताख्यानेषु गङ्गायाः द्युलोको- त्पन्नत्वेन ततः पश्चाद् भुवमवतीर्णत्वेन च कल्पनायां हेतुः । तथा सरस्वती च ऋग्वेदे केवलं नदीदवतात्वेन वर्ण्यमाना पश्चाद ब्राह्मणग्रन्थेषु वाग्देवतापदमारोपिना पुराणादिषु वाचां बुद्धश्चाधिदव- तात्वेनाभिषिक्ताऽन्ते ब्रह्मपत्नीभूयं प्रापिना च दृश्यते ।। पृथुतग पृथिवी मन्वत्रयात्मक कंवलमेकम्मिन्नेव मून (५-८५) दिवः पृथग्भूता म्लूयने । न चैव तत्रापि ऋषिः मर्वथा तम्याः यवा सम्बन्धमपगमृशन नमूनमुपमहतुं शशाक । तथा हि तत्रैवं मा म्नूयते- दुहाचिद्यावनम्पतीन श्मया दर्धोजमा । यन अभ्रम्य विद्युती दिवा वन्ति वृष्टयः ॥ चतनधमारोपम्तम्यामन्यल्प एवं प्रवृत्तः । सा हि केवल देवताव्यपदेशमात्रेग योजिता प्रत्यक्षरूपेव सर्वत्र वर्ण्यते ॥

·चतुर्थोऽध्यायः पृथिवीस्थानानां देवतानां मध्ये ऽग्निः प्रधाननमः । अपि च वैदिकदेवतानां मध्येऽपि इन्द्रादनन्नगेऽग्निरेव. यनः ग्बल्वयं द्विशता- धिकैः मूक्तः म्नूयते । इह नावानीवाग्निमवलम्च्य सर्वेषां यज्ञकर्मणां प्रवर्तमानत्वात् तम्मिन्नग्नौ पुरुपविधन्वागपाऽतिमात्रं कर्तव्योऽभूट- पिभिः । परन्तु लेतिनभाषागतेन ‘इग्निम्' शब्दन दृष्टगंवादम्याग्नि- शब्दस्य केवलाग्निवाचकत्वेनापि प्रयोगात नत्र नान्यन्तिकः पुरुप- विधत्वोपचारः कृतः । नत्र वर्ण्यमाना अग्नरवयवाः सर्वे यज्ञीया- ग्निना मङ्गता एव । घृतन प्रज्वाल्चमानोऽग्निः-घृतपृष्ठः. घृत- मुखः. घृतकशः. इत्युच्यने । किञ्चायं ज्वालाकेशः धूम्रश्मश्रुकश्चति व्यपदिश्यते । अन्य परपाः शुभ्राः मौवर्णा आयसा वा दन्ताः कान्तिमन्ति मुखानि च विद्यन्ते । अन्य जिह्वा एकाऽनेका वा । अयं कचिदश्वेनोपमीयते. अन्यत्र क्वचिदश्वोऽयमित्यभेदेन व्याहियते च । यज्ञीयं हविर्देवानामन्तिकं नयनयं कर्मरथस्य धुरि नियो- ज्यते । सहसोत्थाय द्रुतगत्या देवानां मविधमुत्पतनयं बहुत्र सुप- र्णेनोपमीयते । तीक्ष्णरात्मनो दन्नरयं वनानि ग्वादति । अस्य प्रभा उषसः सूर्यस्य वा भासा महशी पयोदाश्रयां विद्युतमनुक- रोति । किन्त्वस्य पदपङ्क्तयः परिधयश्च कृष्णवर्णाः । अस्य वाहा अपि कृष्णरेखोत्पादकाः । वायुना प्रेर्यमाणोऽयं वनमार्गेण गच्छति । वनानि व्याप्नुवन्नयं भूमिं मुण्डयन् नापितः श्मश्रूणीव तस्याः केशान् कृन्तति । अस्य ज्वालाः समुद्रस्योर्मय इवोच्चैः ·११२ वैदिकसाहित्यचरित्रे शब्दायन्ते । वनानि दन्दह्यमानोऽयं बलीवर्दवन्नर्दति । तृणानि भक्षयतोऽम्माद् दिवमुत्पततां स्फुलिङ्गानां रवादीता भवन्ति पक्षिणः । ध्वजं खनन्निवायं धूमेनाकाशमुत्तम्भयति । अत एवायं धूमकेतुरित्युच्यते । मोऽयमग्निर्वायुना प्रचोद्यमानधूम्रररुणाऽश्वे- मह्यमाने कम्मिंश्चिद्रथे सञ्चरनि । यज्ञमारथिरयं देवनामन्वयितुं दिवं गच्छन्नश्वान रथस्य धुरि नियोजयति ।। ऋपयोऽभ्य नानाजन्मानि नानारूपाणि नानाम्थानानि च पगमृशन्ति । ते ह्यनं काष्टग्वण्डद्वयाभिघर्षणेनाहरहरुत्पद्यमानं वदन्ति । नी काष्टग्वण्डी च सद्योजातं शिशुमिव ग्रहीतुमशक्य- मनमुत्पादयन्तावम्य प्रमूजनयितागे । शुष्कान काष्ठात मजीवो देवः समुत्पद्यत । शिशुग्यं जातमात्र एवं पितरावभाति । अस्या- त्पादकत्वन म्नूयमाना दश कन्यकाः काष्ठरवण्डघर्षणार्थमूल प्रमा- रिताः दश कगद्गुल्य एव । अपि चाम्य निष्पत्ती महत्याः शक्तपक्षणादयं महमम्पुत्रः' इत्युच्यने । होमार्थ प्रत्यहमहर्मुग्ये प्रञ्चाल्यमानत्वादुपबुंध इत्यभिधीयते । यद्यप्ययं मर्वेषां देवानां कनिष्ठम्तथापि ज्यष्टोऽपि भवति । यता ह्यनेन प्रथमो यागो निवर्तितः । अपि चायमेकम्मिन्नेव मन्वे यहोवायं पुराणस्तथाप्यभि- नव इति विरुद्धार्थविशपणेनिर्दिष्टः ।।

·चतुर्थोऽध्यायः अग्निगकागजलादण्याविर्भवति. तथा दिवः समानीनत्वेना नत्र तत्रोपवयं । इन्धं पृथिव्यामन्तरिक्ष दिवि चति त्रि म्थानेषु जायमानोऽयमग्निनिरूपवन म्न्यने नत्र नत्र । देवाम्म था विभग्य तम्य त्रिविधं जन्म त्रीणि स्थानानि चाकल्पयन नोऽयमादी .िवि नना मर्म्यषु पश्चादप्मु च जातः । इन्थमाई प्रवृनमिदमीरगं त्रित्वं पश्चादिककाले प्रादुर्भूतानां विचित्रतराण कल्पनाविगपानां मूलभूतत्वादन्यन्तमवधेयं भवति । नूनमिदमे त्रित्वमवलम्च्य ऋवदकालन्यान्निमें भाग लोकत्रयाधिवासित्वे विभक्तानां सूर्यवावग्नीनां त्रित्वं तथा ऋग्वेद ऽष्टमायनिप्राचीन त्वेनावधार्यमागं सूर्यन्द्राग्नीनां त्रित्वं च परिकन्धितम । एवं भार तीयः पश्चात्काले निद्धान्तितन्य बद्मविष्णुशिवानां त्रिचन्याप्येतदे मूलम् । इदमयाग्नेत्रित्वं नाम गग्रन्यष्वकन्यैव यज्ञीयाग्नस्त्रेताम्प विभागे हेतुः ॥ तत्तदाश्रयभदादायग्नेर्भदा वण्यते । तथा ह्ययं प्रतिगृ प्रतिवसति । किन्तु बहुत्र दीप्यमानोऽयमेक एव । तथा बहुः विप्रकीर्णत्वेन स्थितोऽयमक एव म एवायं गजा च । अन्येऽग्न वृक्षस्य शाखा इव तस्यैव विकासम्पाः । स नानाविधानि दिव्य रूपाणि धत्ते । विविधनामधेयो भवति । सर्व देवास्तस्मिन्ने लीनाः । यान् खलु परिधिररानिव म परिवष्यति । इत्थमग्नेर्नान रूपाण्यधिकृत्य प्रवृत्ता एते कल्पनाविशेषाः सर्वेषां देवानामेकदेव तात्मकत्वरूपमेकदेवतावादमुपस्थापयन्ति ।

·वैदिकमाहित्यचरित्रे आंग्नरयमनश्वरा भवति । स च नधराणा मध्ये स्वस्थान- मकल्पयत् । मानां गृहमागतमेनं अतिथिः इन्याहुः । अग- मेक एव देवो 'गृहपंति शन्न व्यपदिय ऋग्वः ।। अग्निरेप दविवादक य.. दानि निर्वाहकत्वान 'पुरोहितः' इनि चोच्यते । यथा नादिन्द्रोऽअतिभटा योधार्थ- वायमनुपमः पुरोहितः ।। अग्निरयमुपालकानामनुग्राहकः । यन्तावदर्भ हवींप्या- यति तमयं महमेगाक्षिभिर्गक्षने । म्बभनानामगीन शुष्कन्ध- नानीव भम्ममात्करोति । अशनिवृक्षानिव पापारायानयं विध्यति । वृक्षाद्विटपा इवाम्मान मर्वेऽभ्युदयाः ममुद्भवन्ति । अपि चान्मिन मर्वे निधयः सम्भृताः, धनम्य द्वाग्मयमुद्राटति । अयमेवाका- शाजलं वर्पति । अनोऽयं ममनिर्भर इवाहादजनकः । मोऽय- मग्निः गृहमम्पदं मन्तनि मर्वविधानि अयामि च वितति । इन्द्रन्तु जयलोप्वबलात्माहादीनां प्रदाना ।। अग्नेः प्राथभिकं कर्म दहनं पापात्मनामुच्छेदनं च कुहना- त्मनामिन्यवगम्यते । अनिप्राकालादागनाऽयमर्थः ऋग्वदेप्युपवर्णित दृश्यते । तथा हि श्रूयते--अभिः म्वतेजसा रक्षांसि निन्नन रक्षाहा भवनि' इति । इदमीदशं कर्म ऋग्वेदेऽध्वर्युवेदे च सवि- TETTISTने ।।

·चतुर्थोऽध्यायः ११५ मन्वकागः मोमयागारम्भान प्रभृति अनग्वि नोमन्यापि यज्ञक्रियामु प्राधान्यमन्वमन्यत । नमग्रं नवनं मण्डलमन्यत्र तत्र तत्र विप्र- कीर्णानि कानिचित मूनानि च नामदेवनामुद्दिश्य प्रवृत्तानि । इत्थं म्तोत्रपरिमाणमा-मामाऽयमृग्वदीयंदवतानां मध्ये तृतीय स्थान- मर्दति । ममिलना यान्नद्रवम्य च नर्वदेव चक्षुपारग्रे समुपस्थित- वेनान्यन्तपनिचितवान नत्र पुन्पविध बागप मन्दात्माहा अभूवन अनः मोम पुरुपवियचं पुस्पकर्माणि वा नात्यन्त- मुपवण्यने । नवममण्डले च प्राधान्यन लोमलतायाः ग्रावाभ्यां मर्दनं. पश्चादृशामन्या गोपन्या तन्याः पावनं. पावितन्य रसम्य कुण्डे पृरणं. परितन्य कुण्डन्य संन्तर निक्षेपणं. तन्य देवभ्यः समर्पणं यादया वाता: प्रतिपाद्यन्न । नादिनान विषयान् ऋपयो पूर्णकानेच कल्पनानिगः नरसीकय सविनोदं वर्ग- तथा दि.-47 दा योगाः विवन्वतो दश दुहितरा वा सामं पुनन्ती र यने । अनेन दशभिः कराङ्गुलीभिः मोमस्य शोधनमेव विवक्षितम् । मोमलनामदनोपयुक्ता ग्रावाण- श्चर्मोपरिष्टान्निधातव्या इत्यवगम्यते । पशुचर्मगालन्या पवित्री- कृतस्य सोमरसम्य कलशान्तः भरणं मरमया रीत्या वर्णयन्ति ऋषयः । तथा हि-मोमम्य धागः महिपा इव कलशारण्यं विशन्ति । देवतैषा विहङ्गम इव कलशे वन्तुकामा पतति । पक्षी वृक्षमिव पिशङ्गोऽयं कलशमाश्रयति । कलशे जलेन सह मिश्री- भवन्नयं सोमः -वृपभः स्वयूथमिव रोख्यमाणो जलोत्सङ्गं प्रवि- शतीत्येवंरीत्या वर्ण्यते । अयं सोमम्तत्र कलशेऽपो वसानः स्तोतृ- यन्ति ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे भिरुत्तेज्यमानो नृत्यति । इत्थमरण्ये परिक्रीडमानोऽयं नत्र दशभिः कन्यकाभिः पवित्रीक्रियते । मोमोऽयमपां तनुजः, ताश्चाम्य मातरः । यदा ऋत्विजस्तम्मिन श्रीरं सम्मिश्रयन्ति तदा म गव्यन वाससाऽवगुण्ठ्यमानत्वनोत्प्रेक्ष्यते ।। .. कलशान्तः क्षरतः मोमम्य ग्वाऽतिशयोक्तविषयीकृतः । तथा हि ऋपिः कश्चिदाह-मधुमत्तमः सोमस्य विन्दुः सेनानिकर इवोचैरुद्भुप्यन कलशान्तः प्रविशतीति । अपि चप रवः सर्वत्र गर्जनमिति ननमिति क्वचित कचिन तनिमिति चाच्यते । तथा मामोऽपि वृपभमहशत्वेन कचिन कचिद् वृषभन्वेन च व्यपदि- श्यते । आपश्च क्षीरण मिश्रिता अमिश्रिता वा गोशन निर्दिश्यन्तं ॥ मामस्य गौग्वर्णवान म तंजम्वित्वेन वर्ण्यने । तम्य हि किरणाम्नत्र तत्र म्लूयन्ते । मूर्यणा बनी बहुपीयने । तुष्टिजनकत्वात पुष्टिकारित्वाच मामम्य नपानममयत्वापा- दनक्षमन्वनाभ्युपगतं मन्वकारः । तथैव व्यपदिश्यते चायं ग्रीक- भाषागतम्य 'अम्रोमिय' शब्दम्य मगhण 'अमृत' शब्देन । उद्दीपनममर्थोऽयं माम एव देवानाममरत्वं व्यधान । मोऽयं मोमः म्वम्योपासकान मानमान विद्धानो नित्यालोकमानन्द- मयं च यमराजलोकं प्रापयति । एवं मामम्य म्वाभाविक औषध- गुणाऽपि वर्ण्यते । तथा ह्ययं रुग्णानाममृतायमानमौषधम् ।

·चतुर्थोऽध्यायः सर्वप्रकारानामयानुपशमर्यान । अन्धं चक्षुप्मन्नं पड़गुं गमनक्षम च करोति ॥ मामः पीयमानी गीतादाग्नुत्पादयति । नाविको नावमिव स तं प्रवर्तयति । अपि च बहुनान मनोरथान चतन्यकुश्यति । एवं हि तम्य मेविनाग अन्ति-अपाम नामं. अभूम अमृताः. आगमाम ज्योतिः. अविदाम देवानिति । नामम्ययमुन्मादकनाशक्ति- रतिमात्रमिन्द्रऽभिव्यक्तत्वन नयते । इन्द्रो हि मामपानान्मन्नचित्तो विपक्षभूतैरन्तरिक्षारिभर मुंगः ह नामाय गच्छन शृयते ।। अपि च नामः सौंपर्धानां प्रधानतमत्वादापधीनां नायक ति राजेति चाच्यते । तथा वनस्पतिरिति च व्यपदिश्यते ।। अवस्तायां हयाम इवायं मामोऽपि पर्वनवामित्वेन पर्वत- रोहित्वेन च स्तूयते । किन्तु तस्य प्रथमोत्पनिम्धानं स्वर्गः. तः स भुवमानीतत्वेन वर्ण्यने । अयमर्थः मोमम्यानेतुः श्येन- योपाख्याने संक्षिपः । तचोपाख्यानं केवलं काले विद्युतो वृष्टेश्च यूमौ पतनमानं परामृशतीत्याकलयन्ति सूरयः ।। । ऋग्वेदीयेष्वर्वाचीनेषु केपुचिन् सूक्तेषु सोमाध्यमिन्दुतुल्य- बेन, अथर्ववेदे बहुत्र साक्षादिन्दुत्वेन च वर्ण्यते । यजुर्वेदे च शेषतस्तारकाः सोमस्य पत्नीत्वेन निर्दिष्टाः । सोऽयमिन्दुमोमयो- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ग्भेदः पश्चाद्ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वत्र माधारण्य नाभ्युपगतः । तत्र हीन्दोः श्रयः पितृभिर्देवैश्च तहतम्यामृतस्य पानादुन्पामानन्वेनोक्तः । एवमेकम्यामुपनिषद्यपि-इन्दुः भोगगजा देवानामन्नं तं देवा अन्नन्तोन्याख्यानम् । अन्ततश्च लौकिकांस्कृतग्रन्थेषु मालगन्द- चन्द्रपर्यायः संवृनः । यत्र नि बन्दो देवः अन मर्षण वृद्धिं च प्राप्यमाणवेन वायत । विचिवाध्यविधः गान चन्द्रवाग्भ- इनन्दनाधारणानां दिविजन्वन्विन्त्रतमाहन्नत्वारियाणां मान- गतवन वर्णनादयन : सम्भागने । अपि च जले, नेट न्वत नोमन्य कानमारल्यन वर्णनं नद्र गिन्दारिन्दशब्दन न्यारत्र दृश्यत ऋग्वेद । मन्यामटे यमाहशाम्नम्यन्दुतुल्यन्वन माया हेतुगीन । अन एकजिन प्रवदीय मन्त्र करगस्थितः हम जलगतचन्द्रबहाभानीय स्तम । मादिप्रका : मा पर तैः कल्पनाधिग: सामगयन्द्र लाक्षणिक: नम: ऋग्वदावम्नयाः माश्ये परिभाव्यमाने-मामोऽयं पूर्व- भिण्डा-गणयकाले एव प्राधान्यन जनः आगधिताऽभून . तमधि- कृन्य बन्युपाग्यानानि च कृतानीन्यवगम्यते । तथा हि-ऋग्वेद इवावन्नायामपि पर्वतप्रगहिवं. विहङ्गमानीनत्वं. आपधिरा- जत्वं. दीर्घायुगपादनक्षमदिव्योपधिविशेपत्वं. अमर्त्यताकारित्वमि- त्यादया धर्माः मोमगतत्वेन म्नूयमाना उपलभ्यन्ते । अपि च सामम्य निष्पीडनं. निप्पीडित रसे क्षीरमिश्रणं प्रथम स्वर्गोत्पन्नस्य ·चतुथोऽध्यायः तन्य पश्चानावानयनं. मानवानन्य व्ययं दिविजय कन्य भूमिष्ठादन्यत्वनि यादयो विगपायाभयत्रापि तुल्या. । अपि च मामट पामयाः नमानम्या पनि नानधयान्वति श्रूयन्ते ।। उकाल एव क्रनंग नाना पहावा यपि देवतात्वागपः कृतः मक नया वाकय वयनाना गुणाः दशममण्डले पर नत्रतत्रोपरचमानचादवदऽतिपरिमिता एव । तत्र ह्यकन सूनन अद्धः सूनद्वयन मन्युश्च देवताकृत्य म्नूयते । ईदृशोऽयं व्यवमायः पश्चादव वीनेषु बंगु भूयम्नरा- मादतः । तथा दि-कानः प्रयननयंक बनवाकृती च्यते । यैरप कामिनां हृदयं विष्यति पनि तन्य अदरमान्यपि तत्र निर्दि- पानि । म एव कामः पश्चात कविभिः साम्राज्यनिहासनाधिरोपितः पुष्पवाणो नाम । तद्वदपर यातजापतित्रभृतयो वि सविशेष देवतीकृत्य म्नूयन्ते । न च क्रियाप्रनिमित्तका; प्रथनं प्राचीन- देवतानां विशेषणत्वेन प्रयुक्ताः पश्चाद् योगरूया पृथदेवतात्वेन परिणताः । तथा हि प्रजापनिशब्दः योगजशनिवलात् प्रथम सवितृसोमयोः विशेषणतया प्रयुक्तः दशममण्डलीयेष्वर्वाचीनेषु सूक्तेषु प्रजानामुत्पादकम्य कस्यचिदन्यन्यैव प्रजापतिनान्नो देवस्या- भिधायकः परिकल्पितः । यो हि प्रजापतिरथर्ववेदेवाजसनेय- संहितायां ब्राह्मणग्रन्थेषु च देवानामयुत्पादक इत्यास्थाय सर्वो- त्कृष्टत्वेनाङ्गीकृतः । सूत्रग्रन्थेषु पुनः वेदकालात्परमाविर्भूतस्य ब्रह्मणोऽस्य चाभेदः सम्पादितः ।। ..

·वैदिकसाहित्यचरित्रे दशममण्डलान्तर्गते कामश्वित्सून गुणानां देवतीकरण- प्रकारः विचित्रतरः प्रतिभाति । तथा हि- येन द्योमग्रा पृथिवी चं दहा येन म्वः म्नभिनं येन नाकः । यो अन्तरिक्ष रजमा विमानः कम्मदेवाय दृविपा विधेम ।। एतन्नन्वगतोऽन्तिमः पादः तम्मिन सूक्त प्रतिमन्वमावृत्ना. ऽन्तिमचरणत्वन पठ्यत । नत्र च प्रश्नार्थकन कम्म इति सर्व- नामशब्दन प्रजापतः स्वम्पन्यानिज्ञानन्यान्विज्ञाना व्यज्यते पश्चात्कालिकेपु वैदिकग्रन्थेषु पुनः 'क' इत्यम्य प्रजापतिवाचकत्वं परिकल्य 'कम्मै इत्यम्य 'प्रजापतये' इत्यर्थो व्याख्यानः ।। ऋग्वदम्य प्राचीनवर्वाचीनेषु च भागपूपलभ्यमाना का- चिदन्या गुणम्पा देवता बृहम्पतिः । ननु बृहम्पतिरिति को गुण इति चंदवहि-भक्तिरूपा गुण एव देवीकृत्य वर्ण्यमानो बृह म्पनिरिति रोठप्रभृतयः समामनन्ति । तत्रभवान मगधनालाचार्य- म्तु-वृहम्पनी प्राधान्येनाग्निगतानां गुणविशेषाणां वर्णनादग्नेर्यज्ञ निर्वहणशक्तिरेव बृहम्पतिरित्यभिप्रेति । अत एवायं पुरोहित ·चतुर्थोऽध्यायः व्यपदिश्यते । अत एव चायमग्निग्वि बटनामानं गक्षम हत्या गाः प्रत्यानयदिति इन्द्रोपाख्यान ममुपवर्ण्यन । अपि च देवानां पुरोहितम्य ब्रह्माभिधानम्य पद स्थिनाऽयं वृहम्पनिरव पुराणादिषु त्रिमूर्तीनामन्यतमम्य ब्रह्मणः स्थानीन्याकलयामः । परन्तु पश्चा- कालिकेप्वाख्यानप्वयं बृहस्पतिः मुगचार्यन्वन नक्षत्रविशेषत्वन च प्रख्यातः ।। माना दृश्य अन्या च गुगदेवता विचित्रया भणया वर्ण्यमाना अदितिः । यद्यायपा न पृथक मूतं भजन नथापि अनङ्गवशाद बहुत्र. म्लूय- नम्या द्वायव प्रधानभूती गुगविशषी । तथा हि तावदियं वरुणप्रमुखानामादित्यानां गणम्य माता । अन्यतश्च तत्सुता वरुग इवपा जनान गरामयम्पाद् धर्मातिक्रमरूपाच वन्धाद्विमायितुं प्रभवति । अत्र द्वितीयानं गुणविशेष निमित्ती- कृत्य तस्या अदितिगिति नामधयं निद्धम । अदितिाह नाम दिति- रहिता वन्धरहितत्यर्थ । अयमेव शब्दः ऋग्वद बहुत्र केवले बन्धराहित्यरूपेऽर्थ प्रयुक्तो दृश्यते । अत एव ऋषिः कश्चिदेनां वन्धान्मोचनममितापहारं च प्रार्थयते । नन्वदितिर्नाम को गुण इति विचारयामः । तत्र तावद्-'अदितेः पुत्राः इति आदित्य- परत्वेन प्रयोगः श्रूयते । स च प्रथमं मोचनक्रियायाः पुत्राः' इत्यस्मिन्नर्थे प्रवृत्तः सम्भाव्यते । तत्रादित्यानां तत्पुत्रत्वकल्पनं तेषां स्वतो बन्धरहितत्वाददितावपि बन्धराहित्यद्योतनार्थं मातृगु- णानामेव पुत्रेष्वनुवर्तनात् । ऋग्वेदेऽन्यत्रापि सुलभा एवैतादृशाः 16 ·१२२ वैदिकसाहित्यचरित्रे प्रयोगाः । इत्थं मोचनक्रियारूपऊर्थ प्रयुक्तः त्रीलिङ्गोऽयमदिति- शब्दः संस्कृतभापासाधारण्या करण्या देवनावाचकः परिणतो द्रष्टव्यः । इत्थं वरुणादीनां मातृत्वन वीमानापा अदितिः भारतीयानां मध्ये प्रादुर्भूनत्वादार्याणां भारतवर्षप्रवेशापूर्वमावि- भूतेभ्यो वरुणादिभ्यः कनीयमी भवतीनि चरित्र कागः समा- मनन्ति ।। बीदेवताः मा अपि ऋग्वंद मुतगमप्रधानं स्थानं लम्भि- ताः । नैव ताः क्वापि लोकनायिकात्वन म्न्यन्ते । स्त्रीदेवनानां मध्ये प्रधानतमा उपाः । तदनन्तग च सरस्वती. या पुनरप्रधा- नानां पुंदेवतानां समाना दृश्यते । ऋग्वद ममत्रेण मूनन म्न्य- माना पृथिवीतरा बीदवना गतिः । ना च तदीया भगिन्युपा इव नभमः मुतात्वन वर्ण्यते । बहुत्र तया मह द्वन्द्वीकृता च दृश्यने । मंपा तमोम्पा न विवचिना. किन्तु नक्षत्रविभूपिता ज्योतिष्मती । एकत्र द्वन्द्वम्पण म्नृयमानयोग्नयोरन्तरं दर्शयन्नाह कश्चिदपिः-एका नक्षत्रैर्मदुरा अपग मूर्यम्य भामा भामुग इति । गत्रिदेवतास्तुनिपरात् मूक्तान (१०-१२६) केचिन्मन्वा उदाहियन्ते ॥ रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्य पक्षभिः विश्रा अधिश्रियाऽधित ॥

·चतुर्थोऽध्यायः
१२३
आग्रा अमा-
निवाता डेव्यु: द्वनः ।
ज्यातिपा बाधत तमः ॥
..
निम्म्बारमम्कृता-
पस व्यायती ।
अपहामत तमः ॥
सा नो अद्य यम्या वयं
नित यामन्नविश्महि ।
वृक्षेन वमतिं वयंः ॥
निग्रामासो अविक्षत
निपद्वन्तो निपक्षिणः ।
निश्येनासंश्चिदर्थिनः ॥
यावया वृक्य वृकं
यवयस्तेनमूर्ये ।
अर्थानः सुतरां भव ॥

·१२४ वैदिकसाहित्यचरित्रे वीदेवताः सर्वाः प्रधानदेवानां पन्यः सत्यः पत्यधीनवृत्ति- त्वादम्वतन्वनां भजलि । न च नानां नामनिर्देशादन्यः कश्चि- द्विशेषः प्रस्तूयते ऋग्वद । तामां नामान्यपि पुंदेवतावाचकंपु शब्दषु पुंयोगलक्षणं म्रीप्रत्ययं मयाव्य निष्पादितानि ।। । देवानां द्वन्द्व समाविधिना द्वन्द्वीकृन्य वर्णनं वदमात्रष्टा विशेषः । प्रायणैवंविधानि द्वादश द्वन्द्रानि समग्रैः मूतः म्यन्त पट्चान्यानि विप्रकीर्णमन्वैः । एवंजान बकवधिकमङ्गयाकानि मुक्तानि मित्रावरुणावुद्दिश्य प्रवृत्तानि । नामनिर्देशन्तु दयावापृथि- व्यारव मद्यया अतिरिच्यते । एवंविधानि च द्वन्द्वानि 'प्राक्कालाग- ताद द्यावापृथिव्या. इत्यम्माद्वन्द्वादतिदशन्यायन कल्पिनानि । यन' हि द्यावापृथिव्यावित्ययं द्वन्द्वादःइण्डो-योगपकालेऽव्यवनिप्रतिनि- श्रप्रचम । तयोः ग्बन्ट निर्गतः अन्यन्तं मम्पृक्तयाः दाम्पत्ययागकल्प- नाभिगचिः प्राथमिकजनम एवावनिए । नव तावदत द्वन्द्वम्पा एव देवाः । किन्तु ननन्नायकाधिष्टिनाः कचिदवगगाश्चापि दृश्यन्त । तपां गरिष्टः अंग्रश्च मम्हणः । ये ग्बल मम्नः पद पद असुरम- ग्रामविन्दम्य साहाय्यमाचरन्तः श्रूयन्न इति पूर्वमवावाचाम मस्त एन शब्देन निर्दियमाना. बहुत्र नेपां पित्रा मंद्रग मह नूयन्ते । अपरोऽल्पीयानादित्यानां गणम्तु नत्र तत्र तपां मात्रा अदिन्या वा नपा नत्रा वगन वा सह सूयते । नेपां मझ्या मन अटी वनि ऋग्वद व्योमन्वयासपनिमम । ब्राह्मणादिग्रन्थेषु तु द्वादशति निर्णीतम । ऋग्वद अविच्छेदन अौ दश वा सूक्तानि ·चतुर्थोऽध्यायः १२५ तद्वर्णनाथ प्रवृनान्युपलभ्यन्त । तन्मध्यादुद्धृत्यायन्नादुदाहृयमा- णषु मन्त्रषु नेपामुपकर्तृवभिनवादयो गुगाः व्यक्तीभवन्ति (८-४७)- पक्षावया यथापार व्यम्मशम यच्छन परिणां वृणजन्नया दुर्गाणि गयो यथा ।। युष्म देवा अपिमान युध्यन्त इव वर्मम ॥ आदित्या अवदि ख्याता- धिकूलादिव म्पशः ॥ सुतीर्थमवतो यथा- नुनेपथा सुगमनेह तृतीयः कश्चिदप्रधानो वसुगणः । स च ऋग्वेदे भूयिष्ठ- मिन्द्रेण सह द्वन्द्वीकृत्य स्तूयते । अर्वाचीनेषु वैदिकग्रन्थेषु तावद- ग्निस्तद्गणस्य नायकत्वेनोक्तः । वस्तुतस्तु वसुगणोऽयमस्पष्टत्वादवा- ·वैदिकसाहित्यन्त्रि म्नविकः । न खल्वेतद्गणान्तर्गनानां देवानां मङ्ख्या नामानि वा कुत्रापि वेदेषु निर्दिश्यन्ते । ब्राह्मणग्रन्थेषु पुनम्नपामष्टी निर्दिष्टाः । न च तत्रापि तंपामियत्नया निर्दशः । अन्तिमश्च विश्रदवतागणः । ऋग्वेद प्रायेण पष्टिः मूनानि विश्वदेवतास्तुनिपरन्वन प्रवृनान्युप- लभ्यन्ते । सर्वदेवताद्दशन प्रवृत्तायां स्तुनावकम्यापि बहिर्भावा मा भूदिल्याकलय्य ऋपिभिः स्वाच्छन्न परिकल्पिताऽयं विश्वदवता- गणः । तत्र तावदिदं चित्रं यदयं विश्वदेवनागग: ववादिन्यादि. गणवन परिमिनदेवतागणवेनाभ्युपगतोऽन्यम्सद संम्तृयत इति । न केवलमन प्रधानभूना एव. किन्न्वप्रधानभूता अपि कंचिद् दवा ऋन्वदीयपुगवनगताः श्रयन्ते । नत समग्रान देवता- गुणान भजन्ति । तपां प्रधाननमाः ऋभवः । मङ्गयया त्रयम् एकादशभिः मृनः न्यन्न । ते च प्रकृया हस्तकौशलशालिन म्वविक्रमण देवत्वं प्रपन्नाच श्रृयन्तं । यम्न देवत्वं प्रामाः नेपा मनिविचित्राणां पञ्चानां कर्मणां मध्य प्रधानमंत्वष्टा देवगिल्पिन मह युध्यमानम्तैः तन्मृष्टम्यैकम्य देवानां पानपात्रम्य चतुर्धा परि कल्पनम् । नत्र पानपात्रमित्यनेन चन्द्रा विवक्षितः । नम्य चतुः परिकल्पनं च चन्द्रम्य श्रयवृद्धिमूलकमिनि मन्यामहे । यद्वा पान पात्रं नाम संवत्सरः । तम्य चतुर्धाकरणं ऋतुविभागमूलकमिल नयम । अपि च ऋभवम्ते म्वपित्रायौवनं प्रन्यानयन्निति श्रूयते नत्र पितृशब्दन द्यावापृथिव्यो विवक्षित म्यानाम । अनेन लोक तरण कर्मणा सहान्यदीप तेषां किश्चिदुपाख्यानमिह प्रस्तावमर्हति ·चतुर्थोऽध्यायः १२७ था हि- ऋभवो द्वादश वानगणि अगाह्यन्य (सूर्यम्य) गृहे नेवमन्तीति श्रूयते । नेपां नत्रायमदीर्घकालिको वामः मकरम- अन्क्रान्ति पगमृशीति सकयामः । तत्र हि चान्द्रयत्नगतिक- मात्परं सौरवत्सगरम्भं यावद द्वादया वानर्माण मध्यानतानि भवन्ति । चान्द्रा हि वत्मरः ३५४ दिवन: मौरः प्राया ३६६ देवसैश्च सम्पद्यत । नानि च द्वादमा वामगण्यदा दार्थाभावारम्भा- पूर्वतराणि । एवं च ऋभवो नामादी भूनिगता नभागता वा अपदेवना अभूवन ! पश्चात नेपां हम्नलायवादिसूचकानि विविधानि विचित्रतराण्युपाख्यानानि प्रवृनानि ।। ऋग्वद क्वचिदमरम्ममाव्या मलिलविहारिणी देवता गन्ध- बस्य पत्नीत्वेन निर्दिष्टा ममुपलभ्यते । ना च न्वा मायिननन्युन- तायां दिवि विराजमानं वीक्षमागा म्मयते इति श्रूयते । अप्सरमो बहुत्वेनापि तत्र तत्र निर्दिश्यन्ते । अर्वाचीनेषु वदपु तावद् भूमावपि तासां झल्लरीवल्लरीममुत्थं झाकारं प्रतिध्वननो वृक्षादा- पश्रित्य निवसन्तीत्युक्तम् । ता एताः परमरमायाः नृत्यगीता- देषु परमनिपुणाश्चेति ब्राह्मणग्रन्थेषु वर्णितम् । लौकिकसंस्कृतकाले ; एताः स्वर्लोकपण्याङ्गनाः सम्पन्नाः । एताः न गन्धवैरेव केवलं केन्तु मत्यैरपि काम्यन्ते । एतादृशी काचिदुवंशी नाम । तस्याः टीयमर्त्यलोकपतेः पुरूरवसश्च मिथः प्रवृत्तं सम्भाषणमविस्पष्टार्थे ·वैदिकसाहित्यचरित्र १२८ कस्मिंश्चिदम्वेदीयसूक्ते समुपलभ्यते (१०-९५) । नत्रोर्वशी पृष्टा प्रत्याह- यद्विरूपाचर मर्च- व रात्री: शरदश्रतम्रः ।। तन्याः जीविनेशः पुनरागमनाय ना प्रालिग्र्थयत. किन्तु तभ्यपा प्रार्थना निरस्कृतापि नया प्रदीयमानममधन्वं म शिरला वहति । गत स्थत्राह्मग च नयोः कथा नविनरं कथिता । न. यथानुश्रूयन-उर्वशी पुरुरव समनुरक्तदया नङ्गना . किन्तु नेन मह तम्याः स्थिनिः शापहतुकी । गन्धर्वा गां कपटापायन यदा म झापा निवृनः नदेव ना म्बबटभ परिन्यन्य गता । पुरुरवास्तु सम्मूढचनाम्नदन्वपगाय चिरकालं महीं पर्यटन्नन्न कम्याचिकम- लिन्यामन्याभिगमगभिः सह जलचरशकुन्तरूपेण प्लवमानां ता- मद्राश्रीन । उर्वशी च नमुपागतं वीक्ष्यान्मानं दर्शयति । नन सहागमनाय भूयाभूयः प्राय॑माना मा मंवयर एकस्मिन्ननिक्रान्त पुनम्बदन्तिकमागमिष्यामीति प्रतिज्ञाय अलक्षिनाभूत । इदमवा- पाव्यानं लौकिकसंस्कृतकाले कविकुलललामेन कालिदामेन विरचि- नम्य विक्रमोर्वशीयनाटकम्य मूलभूनं कथावस्तु । गन्धर्वम्नावदादावक एवाभूदित्यवगम्यते । ऋग्वेदे हि सर्वत्र गन्धर्व इत्यकवचनप्रयोग एवोपलभ्यते । अवम्तायामपि ·चतुर्थोऽध्यायः वैरल्यनोपलभ्यमानः 'गन्धरेव' इत्येकवचनेनैव निर्दिष्टः । ऋग्वेदो- त्यनुसारेण गन्धर्वो निरालम्बे नभमि समुच्छ्रितकायस्तिष्ठति । म च दिविजस्य सोमस्य रक्षिता । अवम्तायामिव क्वचिजलनापि मम्वद्धः श्रूयते । अर्वाचीनेषु वदपु पुनर्गन्धर्वाणां कश्चिद्गणः समु- पस्थापितः । अपि च तत्र म्वातीनां माधुतापादनार्थं तेपामास- रोभिः सम्बन्धोऽपि सम्पादितः । लौकिकसंस्कृतकाले तु लोकगायकत्वेन कल्पिताः । तेपामन्तरिक्षगृहे वासो मृगतृष्णिका- थपर्यवसायिना गन्धर्वनगरशब्देन व्यज्यते ।। ते स्व- ऋग्वेदोक्तानां प्राचां राजर्षीणां मध्ये मनुः प्रधानतमः । स च प्राथमिको यष्टा मनुष्यजातेः स्रष्टा च श्रूयते । ऋषयः त: मस्माकं पितेति, याज्ञिकान् मनुवंशजाता इति चाहुः । शतपथ- ब्राह्मणं तु मनुमिमं मनुष्योत्पत्तिचरित्रविषये पाश्चात्यदेशीयस्य नोवाख्यस्य महापुरुषस्य समानं स्थानं लम्भयते ॥ ऋग्वेदे ऋषयः कोचिद् गणरूपेण श्रूयन्ते । तत्र प्रथमोऽ- ङ्गिरसां गणः । ते च गोहरणोपाख्याने इन्द्रेण सह वर्णिताः । अपरः कश्चित्पुरावृत्तप्रसिद्धो भृगूणां गणः । तेषामर्थे ग्रीकदेशीय- 'प्रोमीथिय'देवतावन्मातरिश्वानः प्रच्छन्नमग्निं द्युलोकादानयन्तेति श्रूयते । तेषां च कर्म भुवि यज्ञीयाग्नेः प्रतिष्ठापनमभिवर्धनं च ॥ 17 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे पूर्वेपामृपिगणानां मध्ये नियतसङ्ख्यत्वेन निर्दिश्यमानः सप्तर्षीणां गणः । ते च ब्राह्मणग्रन्थेषु सप्तक्षमण्डलान्तर्गताः सप्त तारका इति आदितः प्रभृत्येव ते भल्लूकरूपा अभूवन्निति च प्रणिगदितम् । सोऽयमभेदः. मन्यामहे . उभयोः मङ्गयामाम्याद् ऋपिऋक्षशब्दयोः स्वरूपमादश्याच समुपस्थितः । ऋक्षशब्दश ऋग्वेदे भल्लूकनक्षत्रम्पयोरुभयोरयर्थयोः प्रयुक्तः ।। विविधाः प्राणिनोऽपि ऋग्वेदे प्राधान्येन पुगवृत्तेपु यज्ञप्र- करणेषु च प्रस्तूयन्ने । नेपामशः देवानां ग्यम्य वाहकत्वात् प्रधा- नतमः । विविधैः मूर्यपर्यायरेव निर्दिश्यमानोऽयं तत्तुल्यत्वेन वर्णितः । यज्ञप्रकरणेषु चायं सूर्यम्याग्नेश्च प्रतिनिधित्वेन गृह्यते । अपि च ऋग्वदम्य प्रथममण्डलान्तर्गत १६.. १६३ इन्यम्मिन् सूक्तद्वयेऽनुवाच्यमान-अश्वमेधाख्यो यागः पूर्व वैदिककालस्या- रम्भ एव भारतीयैग्नुष्ठित इति व्यक्तीभवति ।। अथापि तावद् गौरव ऋग्वदऽतिशयन वर्ण्यमाना मृग- जातिः । यम्माल्लोकानां परमं प्रयोजनमावद्दति तम्मादियं ममुत्कृष्टां पदवीमारोपिता निरतिशयं स्तूयन । उपम्सम्बन्धिन्यो भामः मेघाश्च गोत्वन व्यपदिष्टा दृश्यन्ते । तथा कालमेघोऽपि पृश्रिश- देन निर्दिश्यमानः ममता माता गौरित्युपवर्ण्यते । एवमथर्ववेदे सर्वाभीष्टपूरकत्वेन वर्ण्यमानाचित्रवर्णा गावः, लौकिकसंस्कृतकाले प्रसिद्धाः कामधेनवश्च धनधान्यादिसकलसम्पत्समृद्धिहेतवः त्याग- ·चतुर्थोऽध्यायः १३१ - शीला अमी मेघा एव । एवं पृथिव्यपि ऋग्वेदे गौरित्युच्यते । सैपा गौः पवित्रामिकाऽबुध्यत भारतीयैः । अन एव कश्चिदपिः तामदितिदेवतेति निर्दिशन तस्या अवध्यत्वं बोधयति । अपि च तस्याः 'अन्या' इति नामधेयेनाप्ययमेवार्थो व्यज्यते । अपि चावस्तागतानां ग्रन्थानां परामर्श क्रियमाण-गोरेतादशी पवित्रता पूर्वमिण्डो-ऐरोणियकालेऽप्यवर्निष्ट्रत्यवगम्यते । अथर्ववेदे गोपूजा- सम्प्रदायो मुक्तकण्ठमुपदिष्टः । शतपथब्राह्मणे च विशेषतः गोमांसाशिनो जनाः महता पापेन पच्यन्त इत्युदीरितम् । सैपा गोः पवित्रता कालेकाले प्रावल्यमुपेत्य परम्पराक्रमेणागता सम्प्र- त्यपि भारतीयानां मध्ये लब्धप्रतिष्ठा दृश्यते । पुरा भारतीयसैन्य- प्रकोपव्यतिकरे प्रवृत्तः वसावलिप्रगुलिकावृत्तान्तोऽपि भारतीवैरा- स्थितायाः गवां पवित्रतायाः प्रकारमेवावेदयति । न खलु गोभ्य इवान्येभ्यः प्राणिभ्यो मनुष्याणां महीयानुपकारः सम्भवति । तादृशमनितरसाधारणं महत्प्रयोजनं गोभ्यः प्रतिपद्यमानाः भारतीया अधमर्णीकृतास्सन्तः तादृशस्य प्रार्णस्य परिशोधनाय तासु तादृशी पवित्रतामारोपयन्ति, महती भक्तिं च दर्शयन्ति । सोऽयं भारती- यानां मनोवाकायकर्मगतो गोविषयक आदरातिशयो मानुष्यकना- गरिकपरिष्कारचरित्रप्रबन्धे सविस्तरमेकेनाध्यायेन वर्णनीयत्वान्नेह वितन्यते ॥ ऋग्वेदगतानां विपधराणां प्राणिनामहिःप्रधानतमः । इन्द्रस्य शत्रुर्वृत्रासुरोऽप्यहिरूपः श्रूयते । सोऽयमहिः क्वचिद् ‘अहिर्बुध्न्य' ·१३२ वैदिकसाहित्यचरित्रे शब्देन निर्दिश्यमानः देवतात्मत्वेन विवक्षितो दृश्यते । अहिर्बुध्न्य इत्यस्य हि अन्तरिक्षचारी त्यर्थः । स चागाधे नभम्समुद्रे वसतीति श्रूयते । अयमहिरूपस्य वृत्रस्योपकारितांशं परामृशतीति तर्कयामः । अर्वाचीनेषु वेदेषु तावत्-अहयो देवयोनित्वेन निर्दिष्टाः । सूत्र- ग्रन्थेषु विशेषतस्तेषां हविर्भागोऽपि कल्पितः । अर्वाचीनेषु ग्रन्थेषु नागप्रख्याः अयो मनुष्याकृतिविशिष्टत्वेन निर्दिष्टाः समुपलभ्यन्ते । अपि च वेदकालानन्तरं भारतभूमौ सर्वत्र सर्पपूजाऽपि समारब्धा । इह तावहग्वेद सर्पपूजायाः वार्तामात्रस्याप्यश्रवणादिदमत्राभ्यूहितुं युक्तं. यत्-आर्यैः सर्पनिवहाकुलं भारतवर्षीयं भूभागं प्रविष्टैरना- र्याणामादिनिवासिनां संसर्गेण तन्मध्यप्रसिद्धः सर्पपूजाविधिरधि- गतः म्वयमनुष्ठितश्च स्यादिति । विविधा ओपधयोऽपि ऋग्वेदे बहुत्र देवतीकृत्य स्तूयन्ते । ताश्च प्राधान्येन अद्भिः नदीभिः दवा भुवा च सह निर्दिश्यन्ते । समग्रमेकं सूक्तं (१८-९६) ओपधि- स्तुतिपरं प्राधान्येन तासां रोगापनेतृत्वं वर्णयति । अर्वाचीनेषु वेदेषु विशेषत ओषधीरुद्दिश्य हविःप्रक्षेपणं, विवाहयात्रायामतिक्र- म्यमाणानां महावृक्षाणामग्रे प्रणमनं च प्रस्तुतं दृश्यते । कृत्स्न एकम्मिन्सूक्ते (१०-१४६) चेतनधर्मारोपपुरस्सरमरण्यान्याः प्रशान्तगम्मीरतास्वभावः प्रकटीकृतः । तत्र च प्राधान्येन तस्याः भयानकत्वं तत्र समन्तादाकर्ण्यमानः करुणध्वनिश्च चेतोहारिण्या सरण्या वर्ण्यते । तिमिरावगुण्ठिते हरण्यैकान्ते-

·चतुर्थोऽध्यायः
१३३
उत गा इवादन्ति
उत वेरमेव दृश्यते ।
उता अरण्यानिः सायं
शकीरिव सर्जति ॥
गामङ्गैप आह्वयति
दाङ्गोपो अपांवधीत ।
वसन्नरण्यान्यां सायं
अनुदिति मन्यते ॥
नवा अरण्यानिहन्ति
अन्यश्चेन्नाभिगच्छति ।
स्वादोः फलस्य
जग्ध्वा
यथाकामं निपद्यते ॥
आञ्जनगन्धिं सुरभि
बह्वन्नामकृषीवलाम् ।
प्राहं मृगाणां मातर
अरण्यानी मशंसिषम् ॥
परन्तु ऋग्वेदे ओषधिवृक्षारण्यदेवतावर्णनांशः सुतरामप्रधानः ।।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे अन्यः कश्चिदतिप्राकालभवो विशेष:--मनुष्यहस्तपरि- कल्पितानां यज्ञोपयुक्तवस्तूनां यथायथं देवतीकृत्य वर्णनं पूजनं च । तथा टेकस्मिन्सूक्ते (३-८)-वनस्पतिशब्देन निर्दिश्यमानो यूपः. तथा दशममण्डलीये सूक्तत्रये मोमाभिपवार्थों ग्रावा च स्तूयते । एवं तत्र तत्र विप्रकीर्णेषु के चिन्मन्वेपु हलं. तद्वत्सूक्त एकम्मिन् (६७५) विविधानि समरायुधानि च देवतावत स्तूयन्ते । अथर्ववेदे किञ्चित्सूनं (५-२०) दुन्दुभिं शंमति ।। ऋग्वेदे क्रियाममभिहारेण निर्दिश्यमानाः यातुधानाः द्विधा विभक्तुं शक्याः । तत्र प्रथमेऽन्तरिक्षचारिणो देवानामरातयः । तत्र प्रथममेकस्य देवम्यैकम्यासुरम्य च मिथो विरोधो वर्णितः श्रूयते । ततः पश्चात क्रमेण मिथःकलहायमानानि बहूनि देवासु- रद्वन्द्वानि समुपस्थापितानि । ततः पश्चाद् ब्राह्मणग्रन्थेषु सामा- न्यता देवानामसुराणां च शत्रुत्वमुपवर्णितम् । असुरशब्दः अन्त- रिक्षचारिणां देवशतॄणां वाचकः । पश्यताम्यातिविचित्रं चरित्रं- असुरशब्दः प्राधान्येन ऋग्वेदे देवतावाचकत्वेन प्रयुक्तः । अव- स्तायामपि 'अहुर' इत्येवंरूपेणोपलभ्यमानः मर्वोत्कृष्टदेवताविशेषा- भिधायको दृश्यते । परन्तु ऋग्वेदेऽर्वाचीनेषु भागेषु पृथक्तया प्रयुज्यमानोऽसुरशब्दः राक्षसवाची दृश्यते । अथर्ववेदे पुनरय- मेवार्थः सर्वत्र विवक्षितः । इत्थं प्रथमतो देवतावाचकत्वेन दृष्ट- - ·चतुर्थोऽध्यायः १३५ .. स्यासुरशब्दस्य पश्चाद् राक्षसवाचकत्वेन परिणती को हेतुरिति चेन् तत्र केचिन्मन्यन्ते-इत्थंभूनोऽयं विशेषो राज्यद्वयविरोधमूलकः । तथा हि-भारतीयानामैरोणियानां च मिथो विरोधात् यथा वेदोक्ता देवाः अवस्तायां राक्षमत्वेनोपात्तास्तथैव भारतीयैरवस्तागतानाम सुरशब्दवाच्यानां देवानां राक्षमत्वन परिग्रहणादमुरशब्दोऽप्यत्र राक्षसाभिधायी परिणतः म्यादिनि । परे तु नाहशस्य परिणामस्य राज्यद्वयविरोधमूलकत्वकल्पनायां युक्ततरप्रमाणानुपलम्भान् प्रत्युत ऋग्वेदे प्राचीनभागेष्वसुरशब्दम्य देवतामामान्यवाचकत्वेन वरुणा- ख्यदेवताविशेषवाचकत्वन च प्रयोगदर्शनस्यानुपपत्तिप्रसङ्गाच केचिन्मतमयुक्तमेव । मोऽयमर्थभेदः मर्वथा वैदिकग्रन्थाभ्यन्तर एवोत्पन्नो भवितुमर्हति । इह तावदादितः प्रभृत्यसुरशब्दस्य 'मायाशक्ति' द्योतनतात्पर्येण प्रयोगात ताश्याश्च शक्तेः प्राधान्येन शत्रुनिष्ठत्वेनोपलम्भात् तस्य शत्रुपरतया प्रयोगः सुलभ एवाभूत् । दृश्यते च दशममण्डलीये कस्मिंश्चित् सूक्ते (१२४) तस्य देवता- परत्वेन शत्रुपरत्वेन च प्रयोगः । परन्तु ऋग्वेदकालस्यान्तिमे भागे राक्षसवर्गीयाणां देवशत्रुत्वबोधनश्रमस्य कस्यचिदन्वर्थस्याभिधान- स्यापेक्षयामुदितायामसुरशब्दस्य नघटितत्वभावनया न सुराः= असुराः इत्येवं व्युत्पत्तिं परिकल्प्य सुरशब्दस्य देवताभिधायित्वम- सुरशब्दस्य राक्षसाभिधायित्वं च व्यवस्थापितम् । अत एव सुर- शब्दः प्राचीनग्रन्थेष्वप्रयुक्तः पश्चादुपनिषद्वन्थेषु प्रथमप्रयुक्तश्चोप- लभ्यते ॥

·१३६ वैदिकसाहित्यचरित्रे अन्तरिक्षस्थानानां यातुधानानां केचिद् गणाश्चापि श्रूयन्ते । तत्र प्रथमः पणीनां गणः । पणय इत्यस्य कृपणा इत्यर्थः । तदिदं कार्पण्यं विशेषतो यज्ञीयदक्षिणाविषकतया विवक्षितम् । अमुमे- वार्थमवष्टभ्य सौवर्गिककोशोपसंहरणरूपमसुरोपाख्यानं परिकल्पि- तम् । 'दासः' दस्युः' इत्येतत्पदद्वयमव्युत्पन्नमतीनन्धकारान्तर्हि- तचरित्रानादिनिवासिनो जनानुद्दिश्य प्रयुक्तं पश्चादसुरपरतयाप्युप- युक्तम् ॥ ऋग्वेदोक्तानां प्रधानभूतानाममुराणां मध्ये वृत्रः प्रथमग- णनीयः । स च सर्पाकृतिः श्रूयते । वृत्रशब्दश्च वृत धातानिप्पन्नः केवलं परिवारकः' इत्यर्थमाह । अन्यः कश्चिदसुरः ऋग्वेद निरतिशयं स्तूयमानः वलः । म च केवलं चेतनधारापेण वर्ण्यमानं दिव्यानां गवामवरोधकत्वेनोपाख्यानं गिरिगह्वरमेव । ताविमौ वृत्रबलामुरी लौकिकमंस्कृतग्रन्थेषु मादरीकृताविन्द्रशत्रुत्वे- नाख्यानौ । अन्येषामिन्द्रशत्रूणां मध्ये भूयमा निर्दिश्यमानः शुष्णाख्योऽसुरः शोपणशीलः । अन्यः कश्चिद् वैरल्येन निर्दिश्य- मानाऽसुरः म्वर्भानुः. यः बलु लौकिकसंस्कृतग्रन्थेषु राहुव्यपदेशं लम्भितम्तदा तदा सूर्याचन्द्रमसौ तमसोपरञ्जयन वर्ण्यते ॥ द्वितीयवर्गीया यातुधानास्तु भुवमुपगन्धानाः । सुराणा- मसुरा इवैते मनुष्याणामरातयः । त एते राक्षनशब्देन व्यपदि- श्यन्ते । ते च सर्वत्र तत्तद्राक्षसानां सूदकत्वेन स्तूयमानैः ·चतुर्थोऽध्यायः १३७ तत्सूदनं प्रार्यमानैर्वा तत्तद्देवैः सहैव प्रस्तूयन्ते न तु पृथक्तया । ते विविधमृगरूपा मनुष्यरूपाश्च श्रूयन्ते । अथर्ववेदे तु ते नीलत्वेन पीतत्वेन हरितत्वेन वा वर्ण्यमाना विरूपत्वेनोक्ताः । अपि च ऋग्वेदोक्त्यनुसारेण तेऽश्वान् मनुष्यांश्च तदभीष्टपूरण- च्छद्मना समुपसृत्य पश्चान् तान् बलानिहत्य तेषां पिशितान्यश्र- न्तीत्यवगम्यते । ते च रात्रिश्चराः सन्तः सर्वत्र यज्ञकर्माण्युप- सन्धते । लौकिकसंस्कृतकाले तु राक्षसा एते यज्ञभूमिं समन्ता- दलक्षितं प्रविशन्तीति प्रत्ययः परमवशेषितोऽभूत् । ऋग्वेदेऽत्यल्पं निर्दिश्यमानाः अर्वाचीनेषु वेदेष्वतिशयेनोपवर्ण्यमानाचैतद्विलक्षणा रनोभेदाः पिशाचाख्याः । ते च शवभक्षकाः प्रेतसम्बन्धमाजश्व श्रूयन्ते ॥ . मरणं प्रेत्यभावं चाधिकृत्य ऋग्वेदेऽत्यल्पमेवोक्तम् । मन्यामहेऽनवरतोद्योगैरधिगतानुरूपफलैर्वैदिकभारतीयैः पारत्रिके विषये तदनुगामिजनापेक्षयाऽत्यल्पमेव चेतः सञ्चारितम् । सोऽयं प्रेत्यभावविषयकोऽर्थः ऋग्वेदे यत्नेनान्विष्यमाणः दशममण्डलीये- प्वौर्ध्वदेहिकसूक्तेषु परमुपलभ्यते । तत्रापि चिताग्निः खननगर्त वा शरीरमात्रं नाशयति न त्वात्मानं तस्य नित्यत्वादविनाश्यत्वा- चेत्येतावदेव प्रस्तूयते । अपि चायमात्मा न केवलं मरणावस्थाया- मेव किन्त्वप्रोधावस्धायामपि शररिद्वियुज्यत इति तैरबुध्यत --- 18 ·१३८ वैदिकसाहित्यचरित्रे (१०-५८) । ऋग्वेदेऽन्येषु वा वेदेष्वात्मनो देहान्तरप्राप्तिमधि- कृत्य न किञ्चित् प्रस्तुतम् । तद्विषयको हि सिद्धान्तः क्रिस्तोः पूर्व षष्ठे शतकाब्दे बुद्धमतप्रचारावसरे प्रसङ्गवशात् समुपस्था- पितः । ऋग्वेदेऽप्यात्मा शरीराद्वियुज्य ओषधीरापश्च प्रविशती- त्येतावन्मात्रं श्रूयते । तदवलम्बेन पश्चात्काले जीवस्य देहान्तर- प्रातिविषयकः सिद्धान्तः परिकल्पित इत्याकलयामः ॥

·॥ पञ्चमोऽध्या य: ॥ ऋग्वेदीयतत्वावद्या. वैदिकग्रन्थदृशा तावद्- आत्मा परित्यक्तजडशरीरः पितृदितामहादिभिः क्षुण्णेन पथा नित्यालोकमयं लोकं प्राप्य तत्र परेताधिराजेन यमेन सह परिक्रीडमानान् देवैः सह सम्भुञ्जानान् स्वर्गतान स्वपिसून प्रपद्यते ॥ कचिदौर्ध्वदेहिकसूक्ते (१०-१४-७) परासुरेवं सम्बोध्यते, यथा- - प्रेहि प्रेहि पथिभिः पूर्येभि- र्यो नः पूर्वे पितरः परेयुः । उभा राजांना स्व॒धया मदन्ता यमं पश्यासि वरुणं च देवम् ॥ अस्ति तत्र कश्चित् सशाखोपशाखो विशालस्तरुः । प्रच्छा- यशीतले यस्य मूले यमो देवैः सह सोमं पिबति । श्रूयते च मधुरमधुरः सङ्गीतमुरलीध्वनिः । जविस्तत्र जरामरणवर्जितः स्वच्छन्दवर्ती नित्यमानन्दमनुभवति । इदं च भौतिकपिण्डयोग्य- मीदृशं सुखजीवितं विसृष्टदेहस्य जीवस्य विषये, मन्यामहे, न ·वैदिकसाहित्यचरित्रे जातु वीराणां किन्तु पुरोहितानां मनसा सृष्टं भवितुमर्हति । अत एव सामेषु प्राणानर्पयतां वीराणां केवलं स्वर्गारोहणयोग्यत्वं. ऋतुषु पुरोहितेभ्यो महितानि वैतानदानानि प्रतिपादयतामुदराणां ततोऽप्युत्कृष्टपदारोहणयोग्यत्वं च श्रूयते ।। यद्यप्यथर्ववेदः पारलौकिकयातनानुभवस्थानं लोकान्तर- मस्तीति प्रतिपादयति तथापि ऋग्वेदे-प्रमीताः पाखण्डाः भूमे- रधस्तादुपगूढमन्धं तमः प्रविशन्तीत्येतावन्मानं श्रूयते । यदपि खल्व- पर्यानं प्रमाणम् । ऋषयो हि विषयमेनमधिकृत्यात्यल्पमेव ब्रुवन्ति । उच्यमानमप्यनवधारितार्थम् । अत एव तत्रभवान् रोठाचार्यो ऽस्यान्धं तमः श्रुतिवाक्यस्य प्रमीतानां पाखण्डानामत्यन्तोच्छेदे तात्पर्यमित्यभ्युपैति । पारलौकिकदण्डविषयकोऽयमीदृश उपक्षेपः क्रमशः सम्प्रवृद्धो वेदकालानन्तरं नानाविधानां नरकविशेषाणां प्रतिपत्तौ द्वारीवभूव ॥ केचिदृमन्त्राः परेतानां पितृपितामहादीनां मार्गस्य देवानां मार्गादन्यत्वं प्रतिपादयन्ति । अयमीहशो भेदो हवनदहनयोः भिन्नरूपत्वादुपनतो भवितुमर्हति । ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि पितृणां देवानां च भिन्नलोकाधिवासित्वमभिप्रेत्य देवपितृलोकयोः भेदः प्रतिपादितः ॥

·पञ्चमोऽध्यायः
१४१
परेतानां परमानन्दमनुभवतामधिपतिर्यमः । तमुद्दिश्य
समग्राणि त्रीणि सूक्तानि प्रवृत्तानि । म च परेतानां पालकत्वेन
जनानां सम्मेलकत्वेन च वर्ण्यते । प्राणान्परित्यज्य तदन्तिकं
प्राप्तानामसौ प्रथमतः तात्कालिकं विश्रमस्थानं प्रदर्य पश्चात् तेषां
शाश्वतिकी वसतिं परिकल्पयति । यम एव परलोकगामिनं
पन्थानमग्रे दहश्वान् (१०-१४-१)-
परेयिवांस प्रवतो महारनु-
बहुभ्यः पन्थामनुपस्पशानम् ।
वैवस्वतं मगमनं जनानां
यमं राजानं हविषा दुवस्य ॥
यद्यप्येवं मृत्युमार्गाश्रयणाद्यमो भयकरत्वेन वर्णनीयोऽभून्
तथापि नायमथर्ववेदपुराणादिवद् ऋग्वेदे तादृशमृत्युदेवतात्वेनाङ्गी-
कृतः । उलूकः कपोतश्च तदीयदूतत्वेन तत्र तत्राख्यातौ । नियतौ
तु तस्य दूतौ द्वौ सारमेयौ, यौ परेतानां गन्तव्यमध्वानमहर्निशं
पालयतः ॥
लोकान्तरं प्रस्थितो जनः तौ सारमेयावधिकृत्यैवं निबोध्यते
(१०-१४)-

·१४२ वैदिकसाहित्यचरित्रे अतिद्रव सारमेयौ श्वानौ चतुरक्षौ शबलौ साधुना पथा । अर्था पितृन्सुविदवाँ उपेहि यमेनये संधमादं मर्दन्ति ।। उरूणसाव॑सुतृपायुदुम्बलौ यमस्य दुतौ चरतो जनां अनु । तावस्मभ्य दृशये सूर्याय पुनातामसुमद्येह भद्रम् ॥ ऋग्वेदे क्वचिद्यमशब्दो यमलरूपेऽर्थे प्रयुक्तः, मन्यामहे अयमेवार्थः प्रथमसङ्केतितः । दृश्यते च परेताधिपतिरयं काव्य- गुणाकरीभूते यमयमीसूक्ते (१०-१०) यमलात्मकः । यमी नामात्र यमस्य स्वसा । सा भ्रातरि तस्मिन्नात्मनोऽनुरागमभि- व्यञ्जयति । यमस्तु तदीयमत्यारोहमेवंविधैरुपदेशवचनैः प्रत्या- दिशति- - न तिष्ठन्ति न निर्मिपन्त्येते देवानां स्पर्श इह अन्यमपु त्वं यम्यन्य उत्वां ये चरन्ति । परिष्वजाते लिवुजेव वृक्षम् ॥

·पञ्चमोऽध्यायः १४३ यद्यप्येतत्सूक्ताभिव्यञ्जितोऽगम्यागमनरूपो वृत्तान्तः ऋग्वेद- धर्मविरोधादिह प्रतिक्षिप्तः तथापि पुरावृत्तमिदं मानुष्यकसृष्टिमूल- भूतस्यादिमद्वन्द्वस्य चरितमवष्टभ्य प्रवृत्तमित्यवधेयम् । तदिदं पुरा- वृत्तं इण्डो-ऐरोणयकालादागतं ज्ञायते । यतो ह्यवस्तायामुत्तर- कालिकग्रन्थेषु यिमेह' समाख्या यमस्य स्वसा निर्दिष्टा दृश्यते । तथा यमस्य पिता विवस्वानप्यैरेणियकालादवतीर्णः । अवस्तायां हि यिमस्य पिता 'विवन्द्वन्त' इति श्रूयते । स चास्माकं विवस्वतोऽभिन्न एव ॥ ऋग्वेदीयानि सर्वाण्यपि सूक्तानि देवतानां देवीकृतानां वस्तूनां वा प्रशंसाथ प्रवृत्तानीति पूर्वमेवाबोचाम । तेषां तु मध्ये तत्र तत्र विप्रकीर्णान्युपद्वादशानि सूक्तानि पुरावृत्तविषयकाणि संवादरूपेण प्रवृत्तानि प्राधान्येन दशमे मण्डले समुपलभ्यन्ते । परन्तु तत्र पुरावृत्तान्यव्यक्तगत्या परामृश्यन्ते । मन्यामहे तानि प्रथमं गद्यवाक्यैर्निबद्धानि मन्वदृशामने स्थितानि । गद्यमयानां तेषां च्छन्दोमयेऽस्मिन् ऋग्वेदे प्रवेशयोग्यताभावात् तानि सूक्तरूपेण निबनन्तो मन्त्रकारास्तगतान् बहून् विषयान् सिद्धवत्कृत्य व्याह- रन्ति । तद्विषयकाणां सूक्तानामृग्वेदे समथनात् ते गद्यनिबद्धा मूलभागाः क्रमेण समूलनाशं नष्टाः स्युः । तत्रेन्द्रावरुणयोः संवादः (४-४२) तयोः परस्परोत्कर्षस्पर्धामाविष्करोति । अन्यः कश्चित् कवितासौन्दर्यशाली प्रस्फुटार्थः वरुणाग्न्योः पर्यायमन्वैः प्रवृत्तः ·वैदिकसाहित्यचरित्रे संवादः (१०-५२), यत्रामियज्ञक्रियायामात्मनो महता कर्मण परिश्रान्तिमावेद्य तदुपेक्षमाणोऽपि भूयस्तत्कर्मनिर्वहणमङ्गीकरोति ॥ अन्यत्किञ्चिदव्यक्तं नीरसमतिकौतुकावहं च सूक्तं (१९-८६) इन्द्राणीन्द्रसंवादरूपमिन्द्राण्याः क्रोधस्य लक्ष्यीभूतं कमपि वानर- मधिकृत्य प्रवृत्तम् । अन्यत्र कस्मिंश्चित् सहृदयचेतोहारिणि रमणीयार्थे सूक्ते (१०-१०७) सरमा नामेन्द्रस्य दूती देवशुनी पणिभिश्चोरिता गाः प्रत्याहतुं यतमाना तैः सह संवादं करोति । अपरः कश्चिदुवंशीपुरूरवसोः संवादः प्रसङ्गवशात् पूर्वाध्याये प्रदर्शितः । यः खलु संवादोऽप्सरःकुलसम्भूतयोर्वश्या मर्त्यधर्मण- स्तबल्लभस्य परित्यागकाले प्रवृत्तः । तदिदमुपाख्यानं न केवल- मतिचिरन्तनस्येण्डो-यौरोपवर्गीयस्त्रीपुंसानुरागप्रकारस्य बोधकत्वा- देव किन्तु तदवलम्बेन संस्कृतसाहित्ये महतश्चरित्रार्थस्य सभ्भूत- त्वाच महतीं माननामर्हति । पूर्वप्रस्तुतं यमयमीसंवादसूक्तं तु ततोऽपि प्राचीनं वृत्तमुपस्थापयति । पुरावृत्तविषयिण्यश्चैताः सूक्तयः पश्चात्कालोत्पन्नानां पुराणनाटकादीनां मूलभूताः ॥ ऋग्वेदेऽनधिकत्रिंशानि सूक्तानि देवतास्तोत्रादन्यत्र प्रवृत्तानि दृश्यन्ते । तत्र दशममण्डलगतान्युपद्वादश सूक्तान्याभिचारक्रिया- प्रतिपादकानि । तस्मात् तान्यथर्ववेदीयसूक्तसाजात्यमईन्ति नातिदीर्घमन्यत् सूक्तद्वयं (२-४२; ४३) अमुकामुकपक्षिणां विराव प्रस्थानकाले श्रूयमाणः शुभमावहतीत्यादिशकुनज्ञानं सम्पादयति

·पञ्चमोऽध्यायः
१४५
.
अन्यन् सूक्तं (३-१९१) विषावेगस्य, अपरं सूक्तं (१०-१६३)
यक्ष्मव्याधेश्च प्रतीकारार्थ मन्वप्रयोगमुपदिशति । अन्यत् सूक्तद्वयं
(१०-५८. ६०) मुमूर्षोः प्राणरक्षार्थ प्रवृत्तम् । तत्रैकस्मान्
सूक्तान्मन्वद्वयमुद्राहरामः (१०-६०-७, १२)-
या युगं वरत्रया
नह्यन्ति धारुणाय कम् ।
ए॒वा दाधार ते मनो जीवातवे
न मृत्यवेऽशौ अरिएतातये ॥
न्य ग्वातो ववाति
न्यक्तपति सूर्यः ।
नीचीनमध्न्या दुहे
न्यग्भवतु ते रपः ।।
अयमपरोऽल्पनिद्रासम्पादनार्थं गीयमानान् सूक्तादेको मन्त्र
उदाह्रियते (७-५५-६)-
य आस्ते यश्चरति
यश्च पश्यति नो जनः ।
तेषां संहन्मो अक्षाणि
यथेदं हयं तथा ॥
19

·वैदिकसाहित्यचरित्रे स्वापगीतस्यास्य प्राथमिकानां त्रयाणां मन्त्राणां विराम 'निपुष्वप इत्ययं शब्दः प्रत्यावृत्तो दृश्यते ।। अथाभिचारिकसूक्तानां प्रयोजनानि विचारयामः । नत्रक- तमस्य सूक्तस्य (१८-१८३) सन्ततिलाभः प्रयोजनम । अपरं सूक्तं (१०-१६२) अपत्यघातिनां राक्षमानामुचाटनार्थं प्रवृत्तम । अपरं किमपि सूक्तं (१८-१६६) शत्रूणामुच्छेदनार्थमुत्पादितम । अन्यत् सूक्तं (१०-१४५) स्त्रिया कयाचित मपत्नीपु कृतवैरया तामु पत्युवैमुव्यमापादयितुमिच्छन्न्या तद्विद्वपणाभिचागर्थ प्रयुक्तं च दृश्यते । अयेव परिशेषात्मकं किमपि मूक्तं (१०-१५९) तत्र विद्वेषणाभिचारकर्मणि लब्धविजयायाः कम्याश्चिदानन्दोगा- रात्मकम । यथा- उदमा सूर्यो अगा- दुदयं मामको भगः । अहं नद्विद्वला पनि- मभ्यमानि विपा महिः ।। मम पुत्राः शत्रुहणोऽ- थों में दुहिता विगट् । उताहमम्मि मञ्जया पत्या में श्लोक उत्तमः ॥

·पञ्चमाऽध्यायः समजेपमिमा अहं मपनीरभिभूवर्ग । यथाहमम्य वीरम्य विराजानि जनम्य च ॥ इदमन्यन् किमपि सूक्तं (७=१०३) मण्डूकस्तुतिपरं कंवललौकिकविपयप्रतिपादकम । किन्तु मन्वकारैम्तम्य कीदृशं प्रयोजनमुद्दिष्टमिति न व्यनीभवति । तथा हि-वर्षारम्भे भारत- भूमावनुभूयमानं मण्डूकानां ग्टनं सूक्तंऽम्मिन विचित्रया भङ्गया वर्णितम् । तत्र च मण्डूकानामाघोपाः सोम्पानोन्मत्तानां पुरो- हितानां गीतघोपैः. अध्ययनशालायामाचा3रक्तमनुत्रुवाणानामध्ये- तृणामध्ययनयोपैश्चोपमिताः । यथा संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्य जिन्वतां प्रमण्डूका अवादिपुः ॥ यदेषामन्यो अन्यस्य वाच शाक्तस्यैव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेपां समृधैव पर्व यन् सुवाचो वदथानाध्य॒प्सु ॥

·१४८ वैदिकसाहित्यचरित्रे ब्राह्मणासोऽतिराने न सामे मरो न पूर्णमभितो वदन्तः । संवत्सरस्य तदहः परिष्ट यमण्डूकाः प्रावीण बभूव ॥ ब्राह्मणासः मोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्मर्गणम । अध्वर्यवो घर्मिणः सिविदाना आविर्भवन्ति गुह्या न कंचित ॥ देवहिति जुगुपुादशम्य ऋतुं नगे न प्रमिनन्त्यंत । मंवत्मरे प्रवृप्यागतायां तमा घर्मा अंभुवन विमर्गम ॥ सूक्तमिदं ब्राह्मणानामुपहामाय प्रवृनमित्यपरे विमर्शका मन्यन्ते । तत्रेयमाशङ्का जायत-योतन नदुद्देशेन प्रवृत्तं स्यात तर्हि संहितायामस्य प्रवेशः कथं घटते । यद्यपि खलु सूक्तमिदं ब्राह्यणानुपहमितुं ब्रह्मणेतरैः प्रणीतमिति मम्भाव्येन तथाप्यस्य संहितायां मन्निवेशो याज्ञिकैाह्मणैरैव कृत इति भवताप्यभ्युप- गन्तव्यं ब्राह्मणाधीनत्वान संहितायाः । सूक्तस्यास्य वास्तविक- मर्थमज्ञात्वा याज्ञिकैरेनन् संहितायां सन्निवेशितमित्यपि सम्भाव्य- ·पश्चमोऽध्यायः १४९ मानमयुक्तमेव स्यात । तस्मादिदं ब्राह्मणानामुपहामाय प्रवृत्तमि- व्येतदश्रद्धेयमेव । वस्तुना हि-तत्र तादृशमुपमालङ्कारं घटयतः ऋपेन तावदूरमभिनिवेशः । ऋषयो हि बहुत्र महृदयवरस्यापा- दकानेवंविधानुपमाद्यलङ्कारानुपनिवघ्नन्तो दृश्यन्ते । अपि च सूक्तस्यास्यान्तिमे मन्वे मण्डूका देवा इव द्रविणमह्ना दैापादनं च प्राय॑न्ते । तस्मादिदं वर्पोत्पादनक्षमत्वेन प्रतीता केवलमण्डू- कस्तुतिरेवेत्यवधेयम् ॥ .. लौकिकविषयपराणां मध्येऽन्यपूपविशेषु मूक्तेषु प्राधान्येन साचिका आचाराः, गज्ञामौदार्यगुणाः. नीतिधर्माः. प्रहेलिकाः. जगत्सृष्टिप्रकारा इत्यादया विषया गर्भीकृताः । अत्र बहूनि सूक्तानि भारतवर्षीयाणां बुद्धिप्रभावम्य नागरिकपरिष्कारस्य च चरित्रवस्तु मीमांसमानानामत्यन्तमावश्यकानि । इह भारतवर्षीय- सासिकाचाराणां मतधर्मप्रधानत्वात् तत्प्रतिपादनोयुक्तानां सूक्ताना- मपि मतधर्मानुयायित्वमितिहासच्छायानुकारित्वं च सम्भाव्यमेव । तत्र प्रथमोदाहरणीयं विवाहसूक्तं (१०-८५) सप्तचत्वारिंशता मन्वैर्घटितम् । अत्र विवाहसम्बन्धिनो बहवो विषयाः परस्पर- निराकाझं निबद्धाः । प्राथमिकेषु पञ्चसु मन्त्रेषु दिविजस्य सोमस्य चन्द्रादभेदः श्लिष्टोक्त्या प्रतिपादितः । तदन्तरेष्वेकादशसु मन्वेषु सोमस्य सूर्यायाश्च विवाहवृत्तान्तः प्रस्तूयते । अन्यत्र सूर्यायाः प्रियतमत्वेन वर्ण्यमानावश्विनावत्र सोमस्य दूत्ये नियुक्ती भगवतः सूर्यस्यान्तिकमुपेत्य सोमाय तत्सुतां सूर्यामर्थयन्ते ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे
सविता च तथेति प्रतिज्ञाय शाल्मलीदारनिर्मितेन किशुककुसुमा-
लङ्कृतेन श्वेताभ्यां वृपाभ्यामुह्ममानेन रथेन म्वतनयां पतिगृहं.
प्रेषयामास ॥
तदनु मन्वद्वयेन सूर्यामोमी दम्पनी अपुनर्वियाच्या विधाना
मानुष्यकविवाहविधेरादर्शायमानः प्राथमिको विवाहप्रकार: ममनु-
वर्णितः । तथा हि-
प वापरं चरतो माययता
शिशु क्रीळन्ना परियाना अश्वग्म ।
विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट
ऋतूं ग्न्या विधजायने पुनः ।।
नवो नवा भवनि जायमाना-
ऽहो कतुरुपमामन्यग्रम ।
भागं देवभ्या विधात्यायन
प्रचन्द्रमाम्निग्न दीर्घमायुः ।।
नतःपरं चतुर्यु मन्वंपु दम्पन्याग्नयाः प्रस्थानकालोचिता
आशिपः प्रयुज्यन्ते । नवोढयोग्नयोर्दम्पत्योः मन्नन्यभ्युदयदी -
युरारोग्याद्यभिवृद्धिर्भूयादित्याशाम्यते च ।।

·पञ्चमोऽध्यायः १५१ दा तदनन्तगै द्वा मन्वा विवाहकालिकवधूवामोविषयकावपरि- स्फुटायौँ । तनः पण्मन्वा विवाहक्रियायामुच्चारणीयाः । भूयोऽपि मर्याविवाहः प्रस्तुनः । तत्र वरी वधूमिदमाभापते- अत्र - गृभ्णामि ने मौभगवाय हम्न मया पत्या जग्दष्टियथानः । भगो अर्यमा सविता पुरन्धि- मी त्वादुहेपत्याय देवाः ॥ तत्रैवाग्निरित्थं प्राय॑त. तुभ्यमग्र पर्यवह- न्त्सूर्या वह्तुना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दा अग्ने प्रजया सह ॥ अन्तिमाः पण्मन्वाः वध्वाः स्वकीयभाविगृहप्रवेशात्परं नवोढयोर्वधूवरयोस्तत्र नित्यमाङ्गल्यमाशंसितुं प्रवृत्ताः - इहैव स्तं मा वियौष्टं विश्वमायुव्यश्नुतम् ।

·१५२ वैदिकसाहित्यचरित्रे क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभि- मोदमानौ स्वे गृहे ।। सूक्तेऽस्मिन्नन्तिमो मन्त्रो वरस्य वचनम्- समञ्जन्तु विश्वे देवाः समापो हृदयानि नौ । सम्मातरिश्वा सन्धाता समुदेष्ट्री दधातु नौ ॥ अथ तावद्दशमे मण्डले (१४-१८) पञ्च सूक्तान्योर्ध्वदेहि- कक्रियाप्रतिपादनपराण्युपलभ्यन्ते । तत्र चतुषु सूक्तेषु लोकान्तर- सम्बन्धिन्यः काश्चिद्देवताः स्तूयन्ते । तथा हि-तेषामादिमे सूक्ते यमः, द्वितीये पितरः, तृतीयेऽग्निः, चतुर्थे पूषा सरस्वती च प्रतिपाद्या देवताः । इत्थं च परिशेषात् तेष्वन्तिममेकमेव सूक्तं साक्षादौर्ध्वदेहिकक्रियाप्रतिपादकम् । अत्र देवतासम्बन्धाभावात् सूक्तमिदं लौकिकविषयपरत्वेनास्थीयते । आरभटीरीत्या निबद्ध- मिदमनितरसाधारणं रामणीयकं भजते । तस्मिन् काले जनैराहता ओर्ध्वदेहिकक्रियाप्रकाराः सर्वेऽप्यत्र सम्यक् प्रतिपादिताः ॥ सूक्तपश्चकेनानेन वेदकाले भारतभूमौ खननं दहनं चेति संस्कारद्वयमप्यादृतं ज्ञायते । सप्तममण्डलान्तर्गते वरुणस्तुतिपरे ·पश्चमोऽध्यायः १५३ कस्मिंश्चित् सूक्ते मृतानां मृत्तिकागृहवासः कथितः । अथापि तस्मिन् काले दहनसंस्कार एव बाहुल्येन जनैरनुष्टितः । अर्ना- चीने तु वैदिकग्रन्धसमुदाये सर्वत्र दहनसंस्कारः परं विहितः । वतीनामूनवर्षद्वयानां बालकानां च विपये खननसंस्कारोऽनुमतः । दहनसंस्कारेऽपि लोकान्तरजीवितविषयका अन्धपरम्परागताः केचिद्विश्वासविशेषाः : पुरस्कृताः । तथा हि-मृतशरीरमग्निः पितृभिर्देवैश्वाधिष्ठितमानन्दमयं लोकं प्रापयतीति प्रतीतं तैः । दह्यमाने च मृतशरीरे तेन सह तस्मिन्नेव चिताग्नौ कश्चिदजोऽप्या- हुचीकृतः । यथा ह्यश्वमेधीयाश्वेन सह हूयमानश्च्छागः पुरतो गत्वा देवेभ्यो बलिमुपहृतं निवेदयतीत्युक्तमृग्वेदे (१-१६२, १६३) तथैव मृतशरीरेण सह दह्यमानोऽयमजः सत्वरमग्रतो गत्वा पितृभ्यो मृतमागतं विज्ञापयतीत्युक्तमथर्ववेदे (१-५, १-३) । पश्चात्का- लिकौतक्रियासरणौ तु शवानां दाह इवाजानां गवां वा दाहोऽपि पृथग्यज्ञरूपतां प्रापितः ॥ तमिमं पूर्वाचारमनुरुन्धानैर्भारतीयैरद्यापि प्रेतशरीरं लोका- न्तरोपयोगार्थैर्वस्त्राभरणादिभिरलङ्कृत्य दह्यते । अपि च ऋग्वेदी- यौर्ध्वदेहिकप्रकरणे श्रूयते-परासोः पुरुषस्य पत्नी तस्याधःपार्श्वे संविशति, धनुश्च तस्य हस्तादादीयत इति । अनेन लोकान्तरेऽपि तमेव पतिमभिलषन्या पन्या स्वदेहोऽपि तेन सहैकस्यामेव चितायामाहुतीकृत इत्यवगम्यते । अत एवाथर्ववेदेऽपि पन्याः पत्या सह शरीरत्यागः पुराकल्पीयो धर्म इत्युक्तम् । सोऽयमाचारः 20 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे पूर्वकाले प्राधान्येन योधाग्रणीनां मध्ये प्रचलितः पूर्वमिण्डो-ऐरेणिय- कालेऽप्यवर्तिष्टेति प्राकालिकमृतशरीरतत्वविचारशास्त्रादवधार्यते ॥ और्ध्वदेहिकसूक्केऽस्मिन् (१०-१८) अष्टमो मन्त्रः परासोः पत्नी सम्बोधयन्—चितां परित्यज्य प्रतिनिवर्तस्वेति कस्यचिद- न्यस्य पत्युः (शास्त्रीयनियोगविध्यनुरोधेन पतिभ्रातुः) पाणिं गृह्णीष्वेति च तामुपदिशति । तथा हि- उदीर्घ नार्यभिजीवलोकं गतासुमेतमुपशेष एहि । हस्तग्राभस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युजनित्वमभिसम्बभूथ ॥ वक्ता ततः परावृत्य प्रेताभिमुखं तिष्ठन्नुञ्चैरुदीरयति- - धनुर्हस्तादाददानो मृतस्या- स्मे क्षत्राय वर्चसे बलाय । अत्रैव त्वमिह वयं सुवीरा विश्वास्पृधौ अभिमातीर्जयेम ॥ उपसर्प मातरं भूमिमेता- मुरुव्यचसं पृथिवीं सुशेवाम् ।

·पञ्चमोऽध्यायः ऊर्णम्रदा युवतिर्दक्षिणावत एषा त्वा पातु नितेरुपस्थात् ॥ उच्छृञ्चस्व पृथिवि मा निबौधथाः सूपायनास्मै भव सूपवञ्चना । माता पुत्रं या सिचा- भ्यैनं भूम ऊर्गुहि ॥ ततो वक्ता सविधे स्थितानवलोकयन्नाह- इमे जीवा विमृतैराववृत्र- नभूद्रा देवहूतिर्नो अद्य । प्राञ्चौ अगाम नृतये हसाय द्राीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥ यथाहान्यनुपूर्व भवन्ती या ऋत ऋतुभिर्यान्ति साधु । यथान पूर्वमपरो जहाँ- त्येवा धातरायूंषि कल्पयैषाम् ॥ लौकिकविषयपराण्यन्यानि कानिचित्सूक्तानि नानाविधां- श्चारित्रिकानर्थान् परामृशन्तो दृश्यन्ते । तान्येव दानस्तुतयो नाम ।

·१५६ वैदिकसाहित्यचरित्रे वाश्चैता राजकुमारैरास्थानपुरोहितेषु प्रदर्शितायाः दानशौण्डतायाः प्रशंसा निर्मिनाः । कवितासौन्दर्यरहिताः पश्चात्कालायोजिता- श्चैताः स्तुतयः प्राधान्येन प्रथमदशममण्डलयोः, अष्टममण्डलान्तः- पातिनां वालखिल्यसूक्तानां च मध्ये तत्र तत्र समासाद्यन्ते । बहू- न्येवंजातीयकानि सूक्तानि द्विवमन्वघटितानि बाहुल्येनाष्टमे मण्डले वैरल्येन मण्डलान्तरेषु च सामान्यसूक्तानां मध्ये परिशिष्टरूपतया संयोजितान्युपलभ्यन्ते । आसां दानस्तुतीनां कर्तारः स्वयं प्रति- गृहीतानां द्रव्याणां स्वरूपं परिमाणं च निर्दिशन्तः तत्प्रसङ्गात्स्वेषां स्वपालकानां केषाञ्चिजातिभेदानां च नामगोत्राभिजनान् वर्णयन्तश्च चरित्रार्थस्योपकुर्वन्ति । तत्र प्रतिपादितानां प्रतिग्रहद्रव्याणां परिमाणं कचित् 'षष्टिसहस्राणि गावः' इति श्रूयते । इयमुक्ति- रतिशयोक्तिर्वा भवतु नाम । तथाप्येतावदवधार्यते-पुराकाले प्रधानपुरुषैः परस्सहस्रा गावः परिरक्षिता इति ॥ अन्यानि चत्वारि सूक्तानि हितोपदेशपराणि । तेषामन्यतमं (१०-३७) द्यूतकारस्य करुणविलापप्रस्तावव्याजेन हृदयस्पृश- मर्थमुपदिशति । सूक्तमिदमर्वाचां नीतिग्रन्थानां मूलभूतत्वात्सा- हित्यकोटावत्युत्कृष्टं स्थानमर्हति । अक्षदेवनादुपनतामात्मनः स्व- परिवारस्य च दुरवस्थितिं पश्यन्नपि कश्चित् द्यूतकारः तद्विषयिणी- मासक्तिं परित्यक्तुमशक्नुवन् विषीदति । यथा- ·पञ्चमोऽध्यायः १५७ नीचा वर्तन्त उपरि स्फुर- न्स्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते । दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ता शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ॥ स्निय दृष्ट्वाय कितवं ततापा- न्येषां जायां सुकृतं च योनिम् । पूर्वाह्ने अश्वान् युयुजे हि बभ्रू- न्सो अग्नेरन्ते वृषलः पपाद ॥ अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित् कृषस्व विसे रामस्व बहुमन्यमानः ! तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे विचष्टे सवितायमर्यः ।। द्यूतक्रीडोपयुक्ता अक्षाः विभीतकवृक्षस्य बीजैरुत्पाद्यन्ते । पुराकल्पप्रवृत्तोऽयमक्षक्रीडासम्प्रदायो भारतभूमावद्यापि वरीवर्ति ॥ हितोपदेशपराण्यन्यानि त्रीणि सूक्तानि सङ्गहरूपेणोप- निबद्धानि लौकिकसंस्कृतकाले सर्वतोमुखं पल्लवितानां बह्वर्थगर्भि- तानां नीतिग्रन्थानां बीजभूतानि । तेषामन्यतमं चतुर्थीचं सूक्तं ·१५८ वैदिकसाहित्यचरित्रे तत्तत्कर्मानुरूपफलोदयानन्तरं मनुष्येष्वाविर्भवन्ती सौम्यां चेतोवृत्ति नीतिशास्त्रानुसारिण्या सरण्या वर्णयति (९-११२)- नानानं वा उनो धियो विव्रतानि जनानाम् । तक्षारिष्टं रुतं भिष- ब्रह्मा सुन्वन्तमिच्छतीन्द्रीयेन्दो परिस्रव ॥ कारुरहं ततो भिष- गुपलपक्षिणी नना । नानाधियो वसूयवो नुगा इव तस्थिमेन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥ तत्रैवान्यत् सूक्तं धर्मसत्कर्मणोरवश्यानुष्ठेयतामाचष्टे (१०- ११७)- पृणीयादिन्नाधमानाय तव्यान् द्राधीयांसमनुपश्येत पन्थाम् । ओ हि वर्तन्ते रथ्यैव चक्रा- न्यमन्यमुपतिष्ठन्ति रायः ॥ कृषन्नित्फाल आर्शितं कृणोति यन्नध्वानमपवृक्ते चरित्रैः ।

·पञ्चमोऽध्यायः
१५९
वदन् ब्रह्मा वदतो वनीयान्
घृणन्नापिरपृणन्तमभिष्यात् ॥
वेषां चतुर्थं सूक्तं (१०-७१) सुभाषितस्य महिमानं
वर्णयति । तच्चैकादशर्च सूक्तम् । तत्र चत्वारो मन्त्रा उदा-
ह्रियन्ते-
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो
यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत ।
अत्रा सखायः सख्यानि जानते
भट्टैषां लक्ष्मीनिहिताधिवाचि ॥
यस्तित्याज सचिविदं सखायं
नतस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।
यदी शृणोत्यलकं शृणोति
नहि प्रवेद
सुकृतस्य
पन्थाम् ॥
हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु
याह्मणाः संयजन्ते सापः ।
अत्राह त्वं विजहुर्वेद्याभि-
रोह ब्रह्माणो विचरन्त्युत्वे ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्करीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातवियां यज्ञस्य मात्रा विनिमीत्त उत्वः ।। लौकिकसंस्कृतग्रन्थेष्वतिशयेन वर्ण्यमानं स्त्रीणां धनस्य च कौटिल्यमधिकृत्य ऋग्वेदीयसूक्तेष्वपि बहुत्र दूषणोद्घोषणं कृतमुप- लभ्यते । तथा हि ऋषिः कश्चित् (१०-२७-१२)-कियत्यो योषाः केवलधनायया वधूयतां पुरुषाणामनुरागपत्राणि भवन्ति !' इति, अन्यः कश्चित् स्वाभीप्सिता गाः सम्बोधयन् (६२-८-६)- हे गावः, 'यूयं कृशमपि जनं पीवानं निःश्रीकमपि सुश्रीकं बिवे' इति, अपरः कश्चित् (८-३३-१७)-इन्द्रः खलु तदब्रवीत् , स्त्रियाश्चेतः शासितुमशक्यं तस्याः प्रज्ञापि लघीयसी' इति, चतुर्थः कश्चित् (१०-९५-१५)-'नैव वै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति, ताः खलु सालावृकहृदयाः' इति चैवंरीत्या दूष- णान्युद्भावयन्ति । अथाप्यन्यः कश्चिदिदमनुमन्यते (५-६१-६)- 'नास्तिकात् त्यागविमुखाच्च पुरुषाद् बह्वयः स्त्रियः प्रशस्यन्ते' इति ॥ , अथ प्रहेलिकासूक्तानि निरूपयामः । तानि च ऋग्वेदे प्रकरणद्वये समुपलभ्यन्ते । तत्राष्टममण्डलगतमेकोनत्रिंशं सूक्तं प्रहेलिकामयं परिस्फुटार्थम् । तद्गतैर्दशभिर्मन्बैरन्यान्या देवता ·पञ्चमोऽध्यायः अनिर्दिष्टनामानस्तत्तद्विशेषगुणैः स्तूयन्ते । तत्तन्मन्बोद्दिष्टदेवता- विशेषवितर्कस्तु श्रोत्रधीनः । तथा हि विष्णुरित्वं निर्दिश्यते- - त्रीण्येक उरुगायो विचक्रमे । यत्र देवासो मदन्ति ।। इतोऽपि गहनतरं प्रहेलिकामयं सूक्तं प्रथममण्डले (१६४) द्विपञ्चाशता मन्वैर्घटितमुपलभ्यते । न किमपि तत्र साक्षादुप- वर्ण्यते । तदीया भाषाशैल्यपि पारिभाषिकशब्दजटिलत्वाद् दुर- धिगमा । तत्र बहुषु मन्वेष्वव्यक्तगत्या विषयाणां वर्णनात् तदुद्दिष्टा अर्थाः सम्प्रति दुरभिज्ञाना एव । ता एताः प्रहेलिकाः केवलप्रश्नरूपाः । एकत्र परं तदीयमुसरमपि श्रूयते । तत्र गूढप्रश्नरूपेण घटितानां बहूनां प्रहेलिकानामुपपत्तिनिरूपणे तत्कर्तारः ऋषयोऽपि न शक्ताः । तत्र चतुर्वेकस्मिन्नंशे सूर्यः समुद्दिष्टः । षट्सु सप्तसु वा मन्त्रेषु मेघः विद्युद् वर्षकर्म च प्रस्तूयते । पुनर्द्वित्रेषु मन्त्रेषु संवत्सरः तदीयाः प्रविभागाश्वोपवर्ण्यन्ते । द्वयोर्मन्बयो- जगदुपादानभूतमद्वैतवस्तु परामृश्यते । अपरे केचिन्मन्वाः महता यत्नेन व्याख्यायमानाः- उषाः, द्यौः, भूमिः, छन्दांसि, वाक्, इत्यादिकानर्थानुपहरन्तः सम्भाव्यन्ते । तत्र स्पष्टार्थानां मन्त्राणां मध्यात् कश्चिदिहोदाह्रियते । स च षष्टयुत्तरत्रिशतदि- वसोपलक्षितं द्वादशमासात्मकं कालचक्रं वर्णयति । यथा- , - 21 ·१६२ वैदिकसाहित्यचरित्रे द्वादशारं नहि तजराय ववर्ति चक्रं परिद्यामृतस्य । आपुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः ।। अपि च चैत्रादयो द्वादश मासाः यमलत्वेन मलमासाख्य- स्त्रयोदशो मास एककत्वेन च वर्ण्यन्ते । तथा हि-'साकं जानी सप्तर्थमाहुरेकजं, पळियमा ऋषयो देवजा इति' इति श्रूयते । इह षण्णामृतूनां देवजातत्ववर्णनान्मलमासस्य मनुष्यजातत्वमभिप्रेत- मनुमीयते । अर्वाचीने वैदिककाले त्वेते प्रहेलिकामन्त्राः ब्रह्मोद्य- शब्देन व्यपदिष्टाः राज्ञां यज्ञोत्सवादी ब्राह्मणानां परिषत्सु वा प्रतिभाप्रभावाविष्करणार्थ विद्वद्भिर्विवादपदमारोपिताः ।। । एषां प्रहेलिकामन्त्राणां सजातीयास्तत्वविद्योपपादका मन्त्राः षटसु सप्तसु वा विश्वोत्पत्तिसूक्तेषु गर्भीकृताः । इह हि जगतः सृष्टेः प्रागवस्थामधिकृत्योपवर्ण्यमानाः सर्वे विषयाः देवतोपाख्यान- यज्ञसम्बन्धैश्च करम्बिताः । अथाप्येते विषयाः पश्चात्कालेऽभिवृद्धिं गतानामुच्चावचानामभिप्रायविशेषाणां भवन्ति । तत्र जगदुत्पत्तिप्रकारो बहुषु सूक्तेषु याज्ञिकदृशा, एकस्मिन् सूक्ते तात्विकदृशा च निरूपितः । तत्र प्राञ्चो मन्त्रकारा; जगदिदं देवैः ससुत्पादितमित्यमन्यन्त । परन्त्वयमभिप्रायः ऋग्वेदे बहुत्रोपलभ्यमानेन ‘द्यावापृथिव्यौ देवानां पितराविति मूलभूतत्वादत्यन्तमवधेया ·पञ्चमोऽध्यायः १६३ श्रुत्यन्तरेण सह वैमत्यं भजते । अपि च ऋषयः पितृणां पुत्र- सम्भूतत्वमभिदधाना लोकाविरुद्धमर्थमुपस्थापयन्ति । तथा हि इन्द्रः स्वपितरौ स्वकीयायास्तनोरजीजनदिति श्रूयते (१०-५४- ३) । ईदृशेन कल्पनाविशेषेण कुतुकितान्तरङ्गाः पुरोधसो बहु- विधानेतत्सजातीयानाशयानुद्भावयन्तो देवानामन्योन्यस्मादुत्पत्ति- मङ्गीचक्रुः । तथा च श्रूयते अदितेर्दक्षोऽजायत दक्षाच्चादिति- रिति (१०-७२-४) ॥ ऋग्वेद एव क्रमेणेन्द्रादिदेवेभ्योऽन्य एव कश्चित् सर्वोत्तमः स्रष्टाऽभ्युपगतः । यः खलु विश्वोत्पत्तिसूक्तेषु पुरुष इति विश्व- कर्मेति हिरण्यगर्भ इति प्रजापतिरिति च व्यपदिश्यते । इह किञ्चिदवधेयं यत्-ऋग्वेदारम्भदशायामृषयः 'अजायत' इत्या- दीनि जन्धातोः रूपाणि प्रयुञ्जानाः विश्वेषां वस्तूनां निसर्गजातत्व- ममंसत । अत एव विश्वोत्पनिसूक्तेषु कस्माञ्चित् प्रकृतिभूता- द्वस्तुनः सकाशात् परिणामविधया विश्वस्योत्पत्तिरुक्ता । विश्व- विख्याते पुरुषसूक्ते तु (१०-९०) देवाः सर्वे स्रष्टार एव, किन्तु विश्वमिदमत्यद्भुताकारस्यादिमपुरुषस्य शरीरावयवैरुत्पादितं, यः खलु महापुरुषः सहस्रशीर्षा सहस्रपाद् भूमिं विश्वतो वृत्वात्य- तिष्ठदित्युपवर्णितम् । विश्वस्यास्य महापुरुषशरीरोत्पन्नत्ववृत्तान्तो ऽयमन्यत्रापि प्राकालिकेषूपाख्यानेषु श्रूयमाणत्वादत्यन्तं प्राचीन एव । परन्त्वत्रत्या विषयोपवर्णनरीतिरत्यन्तमर्वाचीना दृश्यते । यतो हि ब्राह्मणग्रन्थेषु विष्णुयज्ञयोरिवास्मिन् सूक्ते सृष्टिक्रियायज्ञ- ·१६४ वैदिकसाहित्यचरित्रे क्रिययोरभेदं परिकल्प्य महापुरुषे यज्ञपशुत्वमारोप्य विशस्य- मानस्य तस्याङ्गाद्विश्वस्याङ्गान्युत्पन्नत्वेनोक्तानि । तथा हि 'तस्य शिरो द्यौः, नाभिरन्तरिक्षं. पादा भूमिश्चाभूवन , एवं तस्य मनस- श्चन्द्रमाः, चक्षुषः सूर्यः प्राणाद्वायुश्चाजायन्त, तथा लोकानकल्पयन् देवाः' इति श्रूयते । अपि चात्र पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपापस्यामृतं दिवीत्याद्यद्वैतवादानुप्रवेशो- ऽपि सूक्तस्यास्यार्वाचीनतायां लिङ्गम् । अयं पुरुषो ब्राह्मणग्रन्थेषु प्रजापत्यभिन्नत्वेन. उपनिषद्गन्थेषु प्रपञ्चाभिन्नत्वेन च सिद्धान्तितः । ततः पश्चाद् द्वैतवादावलम्बिनि साङ्ख्यमतेऽयं प्रकृतिप्रतियोगिभूता- त्मत्वेन स्वीकृतः । अपि च पुरुषसूक्तेऽस्मिन् महापुरुषादुत्पन्न- त्वेनोक्तः विराट् पश्चात्काले परब्रह्मवस्त्वतिरिक्तसजीवब्रह्मत्वेन वेदान्तिभिरास्थितः । इत्थंरीत्या पुरुषसूक्तमिदं भारतवर्षीयाणा- मद्वैतसिद्धान्तानां प्राचीनतम मूलप्रमाणमिति शक्यमभ्युपगन्तुम् । परन्तु ऋग्वेदीयसूक्तानां मध्येऽर्वाचीनतमेष्विदमेकतममित्यप्यव- गन्तव्यम् । यतो मत्र ऋगादयस्त्रयो वेदा नामग्राहं गृहीताः । अपि च ऋग्वेदेऽन्यत्रादृश्यमानश्चातुर्वर्ण्यविभागोऽत्र सविशेष पुरस्कृतः । तथा हि श्रूयते ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्, बाहू राजन्यः कृतः, ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रोऽजायत' इति । अन्येषु सर्वेष्वपि विश्वोत्पत्तिसूक्तेषु विशेषत एको देवः प्रपञ्चकर्तृत्वेन वर्ण्यते न तु सामान्यतः सर्वे देवाः । सूक्तान्त- ·पञ्चमोऽध्यायः १६५ . रीयेषु बहुषु मन्त्रेषु सूर्यो विश्वस्यास्य विधातृत्वेन ऋपिभिरङ्गीकृतो दृश्यते । तथा हि श्रूयते—सूर्य आत्मा जङ्गमस्थावराणामिति (१-११५-१), एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तीति च (१-१६४- ४६) । ईदृशैर्वर्णनाविशेषैः सूर्य एव विश्वविधातृत्वेनाध्यवसिस इति बोध्यते । अयमेव द्वाभ्यां विश्वोत्पत्तिसूक्ताभ्यां (१०-८१, ८२) स्तूयमानस्य विश्वकर्मणोऽपि स्थानी भवितुमर्हति । तत्र सप्त- मन्त्रात्मकादादिमसूक्तान्मन्बत्रयमिहोदाह्रियते- किंस्विदासीदधिष्ठानमार- म्भणं कतमत्स्वित्कथासीत् । यतो भूमि जनयन् विश्वकर्मा विद्यामौर्णोन्महिना विश्वच॑क्षाः ॥ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धर्मति सम्पतत्रै- द्यावाभूमी जनयन देव एकः ॥ किंस्विद्वनं क उ स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । मनीषिणो मनसा पृच्छतेदु त- द्यध्यतिष्ठभुवनानि धारयन् ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे इह वनशब्दप्रयोगेऽस्ति स्वारस्यम् । एतत्सजातीयः 'हूले' शब्दो प्रीकभाषायां जगदुपादानवस्तुवाचकत्वेन प्रयुज्यते ॥ समनन्तरसूक्तं तु (१०-८२) सिद्धान्तमिमं किञ्चिदन्य- थयत् आप एवादौ विश्वस्य वस्तुजातस्य विश्वेषां देवानां चोत्प- त्तिबीजमसृजान्निति वर्णयति- यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । यो देवानी नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्य॒न्या ॥ परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेभिरसुरैयदस्ति । कस्विद्गर्भ प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समपश्यन्त विश्वे ॥ तमिद्गर्भ प्रथमं दध्र आपो यत्र देवाः समगच्छन्त विश्व । अजस्य नाभावध्येका यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥

·पञ्चमोऽध्यायः १६७ न त विदाथ य इमा जजानाऽ- यद्युष्माकमन्तरं बभूव । अपि चानुपामसौन्दर्यशालिनि कस्मिंश्चिद् विश्वोत्पत्तिसूक्ते (१०-१२९) विधाता हिरण्यगर्भशब्देन निर्दिश्यते । तादृशना- मधेयकल्पनायामसंशियमुदयाचलगतः सूर्य एव ऋषीणामुद्बोधको- ऽभूत् । अपि चेह लाग्न जनयन्त्य आपः सर्वेषां जीवानां गर्भ दधत इति वर्ण्यन्ते- अरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य॑ जातः पतिरेक आसीन् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।। तुम आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । मृत्युः कारकस्मै देवाय हविषा विधेम ।। छायाऽमृतं यस्य आप्रतौह यगृहतीविश्वमायन् गर्भ दधाना जनयन्तीरमिम् ।

·१६८ वैदिकसाहित्यचरित्रे ततो देवानां समवर्तृतासुरेकः : कस्मै देवाय हविषा विथेम: ॥ यश्चिदापौ महिना पर्यपश्य- दृश्क्षं दधाना जनयन्तीय॒ज्ञम्, यो देवेष्वधि देव एक आसीत् कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ सूक्तेऽस्मिन् दशमो मन्वः सोऽयमति तिरूपः 'कस्मै' इत्यनेन जिज्ञासितो देवः प्रजापतिरिति बोधयति मन्त्रोऽयं पश्चात्कालयोजितो द्रष्टव्यः ॥ अन्येन विश्वोत्पत्तिसूक्तयुगलेन तात्विकद्दर मा विश्वोत्पत्तिक्रियां निरूपयता-असतः सदजायतेत्यसत्कार्यवादः पुरस्कृतः । तत्रै. कस्मिन्नविस्पष्टार्थे सूक्ते (१०-४१) जगत्सृष्टै प्रथमं भूमिस्ततो देवाः पश्चात्सूर्यश्चोत्पादिता इत्यवस्थात्रयमभि ज्यते । जगत्सः ष्ठिप्रकारश्वेह परिणामसहकृतः श्रूयते- श्वे ॥ ब्रह्मणस्पति रेता सं कार इवाधमत् । वों देवानी पूर्वे युगेऽ सतः सदजायत ॥ ने।

·पश्नमोऽध्यायः
१६९
सृष्टिसूक्तं तावदितोऽपि रमणीयतरम् (१०-१२९)-
नासदासीनो सदासीत्तदानी
नासीद्रजो नो व्योमापरो यत् ।
किमावरीवः : कुह कस्य॒ शर्मन् ?
अम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥
न मृत्युरासीद्मृतं न तर्हि
न रात्र्या अह आसीत्प्रकेतः ।
आनीदवातं स्वधया तदेकं
तस्माद्धान्यं न परः किञ्च नास ॥
तम आसत्तिमसा गृहमने
प्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम् ।
तुच्छयेनाभ्वपिहित यदासी-
तपसस्तन्महिनाजायतैकम् ॥
कामस्तदने समवर्तताधि-
मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ।
सतो बन्धुमसति निरविन्दन
हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषा ॥
22

·वैदिकसाहित्यचरित्रे को अद्धा वेद क इह प्रवौचत् कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेना- था को वेद यत आबभूव ॥ इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥ न केवलमिदं सूक्तं सहृदयावर्जकानामनर्घाणां साहिती- गुणानामाकरत्वादेव किन्तु तावत्पूर्वकालाविभूतानां तादृशां प्रग- ल्भविचाराणामास्पदत्वाच्च सविशेषमवधानमर्हति । अत्रापि ताव- दुपलभ्यन्त एव भारतीयवेदान्तग्रन्थसुलभा अस्पष्टत्वासङ्गतत्वादयः शब्दमात्रोपपत्तिकल्पनामूलकाः केचिदोषाः । आस्तामेतत् । ऋग्वेदे तावदिदमेकमेव सूक्तं साङ्खयाचार्यप्रतिष्ठापितस्य प्रकृति- सिद्धस्य परिणामवादस्य प्रभवः । अपि चायवर्गीयाणां चेतसि प्रथमाविर्भूतस्य तत्वविद्याविचारप्रकारस्य बोधकत्वादयमंशो न केवलं भारतीयानामेव किन्त्वार्यवंशीयानां सर्वेषामप्यवधानमर्हति । तत्र सृष्टिसूक्तोपस्थापितो यः सिद्धान्तः-असतः सदजायत, प्रथममापो जज्ञिरे, ततस्तप्यमानाभ्यस्ताभ्यो बुद्धिराविरभूदित्येव- मादिरूपः स ब्राह्मणग्रन्थोपवर्णितेन विश्वोत्पत्तिसिद्धान्तेन सह , ·पञ्चमोऽध्यायः १७१ , संवादं भजति । तथा हि ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि-असतः सन्जायते, तत आपः सम्भवन्ति, तासु हिरण्यगर्भाख्यं जगदुत्पत्तिबीजं सौवर्णमण्डं प्लवते, तस्माच्च जगदुत्पत्तिनिपुणा शक्तिराविर्भूय स्वेच्छया विश्वमिदं सृजति' इति श्रूयते । तत्र प्रजापतिर्विश्वं सृजतीति मन्यमानानि ब्राह्मणानि तस्यैव प्रथमाविर्भावं वर्णयन्ति । इतराणि तु सलिलस्य । अत्र सृष्टिक्रियापरिणामवादयोः सम्मिश्रणा- दुपनतोऽयं विरोधः साङ्खयैः निर्व्यापारस्य पुरुषस्य प्रेक्षणमात्रेण प्रकृती व्यापारोत्पत्या जगदुत्पत्तिमङ्गीकुर्वाणैः परिहृतः । ऋग्वे- दीयानि विश्वोत्पत्तिसूक्तान्येतानि न केवलमुक्तरीत्या भारतीयतत्व- विद्याया एव किन्तु सर्गादिप्रतिपादनपराणां सर्वेषां पुराणानामपि मूलप्रमाणभूतानीत्यवधेयम् ॥ ।

·॥ षष्ठोऽध्या यः ॥ ऋग्वेदकालः पूर्वाध्यायकृता ऋमन्त्रविषयिणी समीक्षा बाढमतिदवीयसः कालस्य स्मरणीयवैभवस्य स्मृतिस्तूपायमानमृग्वेदं न केवलं चरित्रोपकरणसङ्ग्राहकत्वेन किन्तु पारमार्थिकशोभावाहित्वेनापि साहितीप्रणयिभिरन्ततः सङ्ग्रहरूपेणाप्यवश्यं परिचेतव्यमाव- दयति । अपि च तत्र चित्रे निवेश्येव प्रकाशितमापादचूडं तस्य स्वरूपं प्राक्तन्या मतधर्मोल्लेखनशक्तेः सर्वातिशायित्वं बोधयति । यद्यपीह लौकिकविषयपरा मन्त्राः परिमिता एव तथापि तत्र तत्र विप्रकीर्णतया स्थिता आनुषङ्गिकाः केचिन्निर्देशविशेषाः भारतव- र्षीयाणां प्राथमिकानामार्याणां सर्वान् वृत्तान्तान् विस्तरेणाख्यातुं प्रभविष्यन्ति । अत एव ऋग्वेदोऽयं नागरिकपरिष्कारचरित्रेड- प्यत्यन्तादरपदं भवति ॥ तथा हि-ऋग्वेदकृतां वासभूमिस्तत्तन्नदीपर्वतादिनिर्देश- विशेषैरभिव्यज्यते । तत्र तावदयं निर्णयः-आर्याः प्रथम 'हिन्दुकुष्' पर्वतस्य पाश्चात्येन कान्तारवर्त्मना समभूभागान् प्रविश्य भारतवर्षस्य पश्चिमोत्तरभागावस्थितं पारसीकभाषायां ‘पञ्जाब' इत्यभिधीयमानं 'पश्चाप' समाख्यमन्वर्थनामानं जनपदमध्यवात्सु- रिति । ऋग्वेदे हि प्रायेण पञ्चविंशतिर्नद्यो निर्दिश्यन्ते । तत्र ·षष्ठोऽध्यायः १७३ द्वित्राः केवलमपहायान्याः सर्वा अपि सशाखायाः सिन्धुनद्याः संस्थानविशेषैरनुगताः । तासामेव पञ्च पश्चापदेशे शाखापञ्चकत्वेन प्रवहन्त्यः पश्चादेकीभूय सिन्धुनदी सङ्गच्छन्ति । याः खलु वितस्ता, असिनी (इयं पश्चाञ्चन्द्रभागेत्याख्याता), परुष्णी (इयं पश्चादिरा- वतीत्याख्याता सम्प्रति रवीत्युच्यते), विपाट , शुतुद्री च । अथापि वैदिकवर्गीयाः जनाः केचित् सिन्धोः पार एव कुभायाः प्रधानशाखामन्ववसिता उत्तरतः सुवास्तुपर्यन्तं दक्षिणतः क्रुमु- गोमतीपर्यन्तं च स्थिताः ॥ - काश्चिदेव नद्यः सूक्तेषु द्वित्राधिकवारं निर्दिश्यन्ते, बयस्तु सकृदेव । सिन्धुः सरस्वती च बहुत्र निर्दिश्यते । समग्रमेकं सूक्तं (१०-७५) सिन्धोः प्रशंसाथ प्रवृत्तम् । सूक्तेऽस्मिन्नन्या अप्यष्टादश नद्यः प्रस्तूयन्ते । ताश्च भूयसा तदीयाः शाखा एव । महत्येषा नदी, मन्यामहे, ऋषीणां चेतस्यत्याश्चर्यमजनयत् । अत एवैनां स्तुवन् ऋषि:-एषा द्रुतगतीनामतिद्रुतगतिः, गाम्भीर्ये नद्यन्तरातिशायिनी च भवति, रोख्यमाणा गाव इव वत्समन्या नद्यस्तामभिधावन्ति' इति वर्णयति । तस्याः प्रवाहघोषो वेगिता चातिशयोक्त्या वर्ण्यते- . . दिविस्वनो यतते भूम्योप- यैनन्तं शुष्ममुदियर्ति भानुना ।

·१७४ वैदिकसाहित्यचरित्रे अभ्रादिव प्रस्तनयन्ति वृष्टयः सिन्धुर्यदेति वृषभो न रोरुवत् ॥ सिन्धुशब्दः संस्कृतभाषायामार्याधिवाससूमेः पश्चिमसीमरे- खात्मकस्य नदीमात्रस्य वाचकत्वेन प्रथमं प्रयुक्तः । ततः पश्चात् प्राक्त- नागन्तुकैरिह सिन्धोरेवाग्रतो दर्शनात् स एत शब्द उपलक्षणमर्यादया भारतवर्षस्यापि नामत्वेन परिकल्पितः । एवं ग्रीकैः ‘इण्डोस इत्येवंरूपेण गृहीतोऽयं शब्दस्तन्नदीलक्षितस्य देशस्य 'इण्डिय' इति नामकरणे द्वारीवभूव । अपि चायं शब्दः पुरा पारसीकैः ‘हिन्दु'- रूपेणोपात्तोऽवस्तायां केवलदेशनामत्वेन प्रयुक्तः । यत्पुनरर्वाचीनैः पारसीकैः सिन्धुनदीपरिसरप्रदेशात्मको विन्ध्यहिमाचलान्तःपाती भागः हिन्दुस्थानमिनि व्यपदिश्यते तद्युक्तरूपमाभाति ॥ ऋग्वेदे तत्र तत्र सप्तसिन्धवो निर्दिश्यन्ते । तत्र मन्त्र एकस्मिन्नयं शब्द आर्याधिवासभूमेरभिधायकत्वेन प्रयुक्तो दृश्यते । इदमत्रावधेयं यद्--अवस्तायामयं शब्दः पौरस्त्यकाबूलस्थानमात्र- स्याभिधायकः 'हप्तहिन्दु' रूपेणोपलभ्यत इति । यद्यत्र सप्तपदं नियतसङ्ख्यापरत्वेन विवक्षितं स्यात् तर्हि 'सप्तसिन्धवः' इत्यनेन कुभासिन्धू पश्चापगताः पञ्च नद्यश्च ग्राह्याः । तत्र कुभाया एव पश्चात्काले सरस्वतीति नामधेयं परिकल्पितं तय॑ते । यतो ह्येषा सरस्वती ऋग्वेदेऽत्यन्तं पावनत्वेनाभिमता पौनःपुन्येन निर्दिश्यते, निरतिशयं देवतीकृत्य स्तूयते च । किन्तु ऋषेः स्तुतिः ·षष्ठोऽध्यायः १७५ निर्विशेषमतिविशालां कामपि नदी विषयीकरोति । अतश्च सुगृहीतनामानो रोठप्रभृतयो विद्वांसः सरस्वतीत्येतत् सिन्धोरेव तद्गतपवित्रत्वद्योतकं नामधेयमित्यातिष्ठन्ते । परन्तु केषुचिन्मन्त्रेषु यमुनाशुत्रुद्योरन्तरालवर्तिनी कापि क्षुद्रा नदी सरस्वतीत्यनेन विव- क्षितेति ज्ञायते । अपरं च पश्चात्काले सरस्वती दृषद्वत्या सह अम्बालदेशाद् दक्षिणतः स्थितस्य सिम्लदेशादुपत्रिंशक्रोशदूरे लब्धावधिकस्य ब्रह्मावर्तदेशमा मीमरेग्वात्वेन निर्दिष्टा दृश्यते ॥ . सैषा क्षुद्रा नदी यद्यप्यद्यत्वे सिकतान्तर्हिता न प्रकाशते तथापि तदीयः प्राक्तनो रयपथः सम्प्रत्युपलभ्यमानः पुरा तस्याः शुतुद्रीशाखात्वेनावस्थानमनुमापयति । तेनेदमनुमीयते यत्-- सा पुरा वेदकाले समुद्र सञ्जगाम, इतो विशालतरा च बभूवेति । अपि च सा तस्मिन् काले परमपावनत्वेनाभिमताऽभूत् । अत एव सिन्ध्वादिमहानद्यनुरूपान् महागुणान् तद्गतत्वेन वर्णयतामृषीणा- मुक्तिषु नात्युक्तिदोषः प्रसज्यते । इदमप्यनुसन्धेयं यत्-सरस्व- तीदृषद्वत्योः कूलेऽग्निरात्मानमुद्दीपयतीति वर्णयता मन्त्रेण दृषद्वत्यपि सकृत् सरस्वत्या सह निर्दिष्टोपलभ्यते । एतेन ऋग्वेदकाले सिन्धुनद्याः पौरस्त्यप्रान्तोऽपि साङ्गोपाङ्गानां यज्ञकर्मणां मन्वनि- र्माणस्य च निर्विघ्नप्रवृत्तेः स्थानभूतः पुण्यक्षेत्रतामवापेत्यवगम्यते । अपि च तावदृग्वेदकालस्यान्तिमे भागे आर्यवर्गीयाः केचित् तं देशमतिक्रम्य गङ्गायाः पाश्चात्यतीरं प्रापन्नित्यपि शक्यमभ्यूहितुम् । तथा झुत्तरतः स्थिता गङ्गायाः प्रतीच्यतमा शाखा यमुनाभिधाना ..

·१७६ वैदिकसाहित्यचरित्रे नदी ऋग्वेदे मन्वनयनिदिष्टोपलभ्यते । तत्र मन्त्रद्वये तत्कूलपर्य- न्तमार्यैरभिव्याप्तमिति व्यक्तीभवति । एवं गङ्गापि तेषां परिचिता ज्ञायते । यतो हि तन्नामधेयमृग्वेदे साक्षादेकस्मिन्नसाक्षादन्यस्मिंश्च मन्त्रे निर्दिष्टमुपलभ्यते । इदमप्यवश्यमवधेयं यद्-गङ्गाया नामापि नोपलभ्यते वेदान्तरेष्विति ।। दक्षिणाशां लक्ष्यीकृत्य प्रयाता आर्यवर्गीयास्तु पञ्चापदेशात् प्रवहन्त्यः पञ्च नद्यो यत्र सिन्धुनद्या सह सम्भिद्यन्ते तावत्पर्यन्त- मभिव्यापुः, न तां रेखामतिक्रम्य जग्मुः ऋङमन्वनिर्माणकाले । समुद्रस्तु तैः कर्णाकर्णिकया श्रुतो न तु साक्षादृष्टः । अत एवं विचित्राणि शतशाखानि सिन्धुनदीमुखानि ऋग्वेदे न प्रस्तूयन्ते । अपि चाद्यत्वे सिन्धुनद्या निम्नप्रदेशेषु यत्प्रधानं कर्म मत्स्यबन्ध- नाख्यं तस्य वार्तापि न श्रूयते ऋग्वेदे । अपि च खलु नानाजातीया मृगाः पक्षिणः कृमिकीटादयश्चासकृन्निर्दिष्टाः, मत्स्यस्तु सकृदेव । अयमीदृशो विशेषः पञ्चापदेशीयासु पौरस्त्यकाबूलस्थानीयासु च नदीषु प्रकृत्यैव मत्स्यानां वैरल्यादित्याकलयामः । यजुर्वेदे त्वावि- ष्कृतं मत्स्यबन्धनस्य परिज्ञानम् । युक्तश्चैतत् । यजुर्वेदो ह्याय- भूयोऽपि पूर्वा दक्षिणां च दिशं प्राप्तैर्निर्मितः । पश्चात्काले सागर- पर्यायत्वेन परिणतः समुद्रशब्दो योगजवृत्या 'उदकसङ्घात' रूप- मर्थमभिधत्ते । स च ऋग्वेदे पश्चापदेशीयानां पञ्चानां नदीनां सिन्धुनद्याश्व सम्भेदस्थानस्य विवक्षया प्रयुक्तः सम्भाव्यते । यत्र हि महानुदकसङ्घातः सम्भवति । यथा तन्मध्यगता कापि ·षष्ठोऽध्यायः १७७ नौका तीरादलक्षिता भवति तथाऽतिविशालता च दृश्यते । अपि चाद्यत्वे तद्देशीया जनाः सिन्धुनदी सिन्धुसमुद्र इति व्याहरन्ति । ऋग्वेदेऽपि सिन्धुशब्दस्य सागरपरत्वेन प्रयोग उपलभ्यमानः सिन्धुसमुद्रविवक्षयैव न तु साक्षात्सागरविवक्षया तस्य तैरदृष्ट- त्वात् । अत एव साक्षात्कृतसागरैरुपनिबन्धनीयाः सागरोपमा- दयोऽलङ्कारविशेषा ऋग्वेदे नोपलभ्यन्ते । नौकातरणवृत्तान्ताश्च ऋग्वेदे श्रूयमाणाः पारगमनोद्देशस्यावगम्यमानत्वान्नौकादण्डेन प्रचोद्यमानया नावा नदीतरणमेव परामृशन्ति । तथा हि ऋग्वेदे कचिदग्निरेवं प्रार्थ्यते--अग्ने स्वमस्मान् नौभिः सिन्धोरिव सर्वेषां शोकभयानां पारं प्रापयति । अर्वाचीनेषु च ग्रन्थेषु निर्वर्तितात्मकृत्यः कृत्स्नोपात्तविद्यश्च पारगशब्देन व्यपदिश्यते । अथर्ववेदद्रष्टारश्च सागरपरिचयवन्तो बभूवुरित्ययमर्थोऽथर्वमन्वेभ्यो व्यक्तीभवति ॥ एवं पर्वता अपि ऋग्वेदे बहुत्र निर्दिश्यन्ते । नद्यश्च पर्वतप्रभवत्वेन स्तूयन्ते । तत्र 'हिमवन्तः' इत्यनेन हिमाद्रय एव विवक्षिताः । ते च विधात्रा पाल्यमानाः श्रूयन्ते । तदीयाः शृङ्गविशेषास्तु नैष ऋग्वेदे शृङ्गमाहिकया निर्दिष्टाः । 'मूजवत्' समाख्यमेकं शृङ्गमन्योक्त्या सोमप्ररोहभूमित्वेन वर्ण्यते । शृङ्ग- मिदं काबूलदेशप्रत्यासन्ने काश्मीरेभ्यो दक्षिणपश्चिमावस्थितेषु पर्वतशृङ्गेष्वन्यतमं च भवितुमर्हतीत्यर्वाचीनवैदिकग्रन्थावलोडना- निश्चीयते । अथर्ववेदस्त्वन्यदपि हिमालयसम्बन्धि गिरिद्वयं 23 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे प्रस्तौति । तत्रैकः ‘त्रिकुत्' इत्युच्यते । अयमर्वाचीनेषु वैदिक- ग्रन्थेषु त्रिकूट' इति देश्यभाषासु त्रिकोट' इति च व्यपदिश्यते । तस्यैवोपत्यकायामसिनी प्रवहति । अन्यश्च 'नावपभ्रंशन' समाख्यः । अयमेव पुराणोक्तः 'नौबन्धना'ख्यः शतपथब्राह्मणोक्तः ‘मनोरव- सर्पणाख्यश्च गिरिः । यत्र हि तोयविप्लवावसाने मनोका निश्चलाभूदिति शतपथब्राह्मणे श्रूयते । आर्यावर्तदक्षिणापथयो- मध्यवर्तिनः विन्ध्याद्रेर्नामापि नोपलभ्यते ऋग्वेदे । तथा विन्ध्याद्रिं दक्षिणेन प्रवहन्ती नर्मदाऽपि न प्रस्तूयते ।। एवंविधैर्लिङ्गविशेषैरेतदध्यवसीयते यत्--आर्याः ऋमन्त्र- निर्माणकाले पश्चिमतः सिन्धुनद्या पूर्वतः शुतुया उत्तरतो हिमवता च परिगतं तालवृन्ताकृतिं पश्चिमोत्तरभागं पूर्वपश्चिमभागयोरुक्तं सीमाद्वयमतिक्रम्य बहिः प्रसृतौ पार्श्वभागौ चाध्यासिषतेति । इदानीन्तनः पञ्चापदेशस्तु केवलं मरुस्थलात्मको दृश्यते । न खल्वत्र पश्चिमोत्तरभागावस्थितात् ‘रवाल्पिण्डि'देशादन्यत्र कुत्राऽपि पर्वताश्चक्षुषोर्लक्ष्या भवन्ति । नाप्यत्र वृष्टयुत्पादको वायुः वहति । न चात्र पाश्चभौतिकव्यापाराणामात्यन्तिकी प्रवृत्तिः । अत्र हि मन्दमन्दो धारासारः परं वर्षासु पतति । उषसः कान्ति- श्वात्रैकान्तरमणीया । दुर्लभैव तस्यास्तादृशी कान्तिरुत्तरभारतवर्षे- ऽन्यत्र । इत्थमालोच्यमाने हाप्किनाचार्योक्तिरत्रानुसन्धेया भवति । स खल्वाचार्यों ब्रवीति-उषोवरुणादिस्तुतिपराणि प्राचीनतराणि सूक्तानि परं पञ्चापदेशे निर्मितानि, इतराणि तु अम्बालदेशा- ·षष्ठोऽध्यायः १७९ दक्षिणतः स्थिते विशुद्धे सरस्वत्यास्तटे समुत्पादितानि, ऋग्वेदोपव- र्णितानां सर्वेषां वस्तुविशेषाणामवस्थाविशेषाणां च तत्रोपलभ्य- मानत्वादिति । मन्यामहे, पश्चापदेशीया शीतोष्णस्थितिर्वेदकाला- दर्वागदन्यथाभूतेत्यपसिद्धान्ताश्रयणापेक्षया हाप्किनाचार्यसिद्धान्ता- ङ्गीकारोऽत्र ज्यायान् ॥ अपि च वृक्षलतादीनां मृगविशेषाणां च परिस्थिति वर्णयद्भिः सूक्तैरुपस्थाप्यमानेन तत्तल्लिङ्गेनापि उपर्युक्तैव ऋग्वेद- सूक्तानामुत्पत्तिभूमिरित्यवधार्यते । तथा हि-ऋग्वेदे प्रधानपद- वीमारोपितः सोमः पर्वतप्ररोहित्वेन दैनन्दिनक्रियासु प्रभूतोपयुक्त- त्वेन च श्रूयते । अतः सोमप्रचुरो देश एव ऋग्वेदकृतां वास- भूमिभवितुमर्हति । ब्राह्मणकाले त्वयं सोमो दूरादानेतव्यः कृच्छ्र- साध्यश्वाभूत् । अत एव ब्राह्मणग्रन्थेषु तत्प्रतिनिधित्वेन वस्त्व- न्तरमुपयुक्तं श्रूयते । गच्छति काले प्रथमोपयुक्तायाः सोमलतायाः स्वरूपमप्यज्ञातमभूत् । अधुनोपयुज्यमाना लतात्वन्यैव । यतो ह्येतल्लतारसस्य पाने नियमेन वमनं सम्पद्यते । पारमार्थिकस्य सोमस्य पाने तु चेतस्युन्मादमानं जायत इति ऋग्वेदकाराः समाम- नन्ति । पारसीकैरद्यत्वे हयोमकर्मण्युपयुज्यमाना लताऽपि नैव प्रथमोपयुक्ता साक्षात्सोमलता । आस्तामेतत् । इदमन्यद्विचार- यामः-अर्वाचीनेषु वेदेषु प्रथमदृष्टस्य प्रधानजीविकोपायत्वेना- स्थितस्य च तण्डुलस्य नामापि न दृश्यते ऋग्वेदें । यस्य हि नैसर्गिकी समृद्धिर्भारतवर्षस्य पूर्वदक्षिणभागे वृष्टिमति देशे ।

·१८० वैदिकसाहित्यचरित्रे अतो मन्यामहे, नैव ऋग्वेदकाले सिन्धुनद्यास्तटे शालयः प्ररो- पिताः । पश्चात्काले तु जलाभ्युक्षणद्वारा भारतवर्षे सर्वत्र तकृषिः सम्पादिता स्यात् । यवस्तु ऋग्वेदकाले संवर्धित एव । परन्तु पश्चात्कालिकेषु ग्रन्थेष्विव यवशब्दः ऋग्वेदे न धान्यविशेषे निरूढः किन्तु धान्यसामान्याभिधायी दृश्यते ॥ ऋग्वेदनिर्दिष्टानां महावृक्षाणां मध्येऽश्वत्थः प्रधानतमः । पिप्पलाख्यं तस्य फलं मधुरं पक्षिणामाहारश्चेति श्रूयते । अपि च तदारूणि सोमपात्रायोपयुक्तानीति ऋग्वेदे, तत्काष्ठखण्डानि (पश्चा- त्काले प्रमन्थशब्देनोक्तानि) यज्ञानिमथनायोपयुक्तानीत्यथर्ववेदे च श्रूयते । एतेम तस्मिन् कालेऽप्ययमश्वत्थः पवित्रत्वेनाद्रियतेति शक्यमभ्युपगन्तुम् । अपि चाथर्ववेदे श्रूयते-सृतीये स्वर्ग लोके कस्यचिदश्वत्थतरोर्मूले देवाः प्रतिवसन्तीति । मन्यामहे, यमस्य पितॄणां च पानमहोत्सवस्याश्रयभूतत्वेन ऋग्वेदे वर्णितः कोमल- पल्लवालकृतस्तरुरप्ययमश्वत्थ एव स्यात् । वृक्षोऽयमद्यापि पिप्पला- परनामधेयः परमपावनत्वेन प्रतीयते भारतीयैः । अन्यः कश्चि- दृग्वेदे कुत्राप्यनिर्दिष्टः अथर्ववेदे द्विवारं निर्दिष्टश्च न्यग्रोधाख्यो वृक्षः । यः खलु वृक्षान्तरदुर्लभेन शाखासञ्चयेनाक्रान्तदिगन्तः अभानुभेद्यनार्धगोलाकृतिना पल्लवनिवहेनोपशोभितशिरोभागः स्त- म्भैरिवावरोहशतैरवलम्बितः विधात्रा परिकल्पितः पर्णमयो देवालय इव विलसन् आङ्गलद्वीपालङ्कारभूतः 'ओक्' वृक्ष इव भारतवर्षस्य ·षष्ठोऽध्यायः १८१ पल्लीषु निवसतां जनानां परमोपकाराय भवन् वृक्षान्तरातिशायित्वा- दवश्यनिर्देष्टव्योऽभूत् ॥ वन्यानां दुष्टसत्वानां मध्ये ऋग्वेदेऽसकृनिर्दिश्यमानः सिंहः । ऋषय एनं पर्वतेवासिनं वागुरया गृह्यमाणं च वर्णयन्ति । अथापि ते तस्य गर्जनमेव प्राधान्मेन स्तुवन्ति । सिंहोऽयं पुरा शुतुयाः सिन्धोश्च निम्नभागात् पूर्वतः स्थिते तनिवासयोग्ये सिकतारण्ये भूयसा कृताधिवासः सम्प्रति गुर्जरदेशादक्षिणतः स्थितेषु घोरारण्येषु परं निवसति । अथाप्ययं कविलोकैगराज- पदवीमधिरोपितः भारतवर्षीयग्रन्थसमुदाये सर्वत्र लब्धप्रचारो दृश्यते । सोऽयं सिंहशब्दो देश्यभाषासु सिङ्घरूपतामाफ्नोऽद्यापि भारतीयजनानां नामशब्देषु संयोज्यते ॥ व्याघ्रस्तु न कुत्रापि ऋग्वेदे निर्दिष्टः । युक्तश्चैतत् । यतो ह्ययमिदानी भारतवर्षेऽरण्यप्रदेशेषु सर्वत्र निवसन्नपि पुरा प्राधान्येन वङ्गधरायाः कच्छकुञ्जष्ववात्सीत् । अर्वाचीनेषु वेदेषु यद्यपि सिंहोऽपि पृथनिर्दिष्टस्तथापि व्याघ्रोऽयं सिंहस्थाने समादिष्टस्तत्साधारणैर्गुणैः स्तूयते । तथा हि-तस्य मांसप्रियत्वं मारात्मकत्वं च तत्र शश्वदुदुष्यते । शुक्लयजुर्वेदे च सन्दिग्धस्य कर्मणः करणं स्वपतो व्याघ्रस्य निद्राभञ्जनेनोपमीयते । अथर्ववेद- श्चैनं पुरुषादमाह । वेदग्रन्थेषु सिंहव्याघ्रयोरेवंविधसम्बन्धवर्णनाद् वैदिककाल एवार्याणां पौरस्त्यप्रान्ताभिगमनमभ्यूह्यते ॥

·१८२ वैदिकसाहित्यचरित्रे प्रायेणेदृश्येव ऋग्वेदे गजस्यापि स्थितिः । अयं केवलं मन्त्रद्वये निर्दिष्ट उपलभ्यते । तत्राप्ययं 'हस्तीमृगः' इति व्यप- दिश्यते । एतेन ऋषय एनं साश्चर्यहृदया अपश्यन्निति व्यज्यते । ऋग्वेदगतेनैकेन मन्त्रेण ऋग्वेदकालस्यान्तिमे भागे गजबन्धनोपायः परिज्ञात इति, ग्रीकदेशीयमगस्तिनसोक्त्या क्रिस्तोः पूर्व तृतीये शतकाब्दे गजबन्धनं भारतभूमौ प्रसिद्धमासीदिति च ज्ञायते । यजुरथर्ववेदयोः काले गजोऽत्यन्तं परिचित एवासीत् । यतो हि न केवलं तत्र गजस्य निर्देशमानं किन्तु हस्तवत्वनिमित्तकस्य हस्तीति विशेषणशब्दस्य गजपर्यायत्वेन प्रयोगोऽपि दृश्यते । गजस्य नियतं वासस्थानमुत्तरभारतवर्षावस्थितः तेरयिदेशः कान्पू- रुदेशीयरेखांशात् पूर्वी दिशमन्वायतो हिमवदुपत्यकारण्यप्रदेशो वा भवति ॥ वृकः ऋग्वेदे सिंहादप्यधिकतरं निर्दिश्यते । वराहोऽपि मृगयाशुनकैह्यमाणत्वेन प्रस्तूयते । ग्राम्यो वन्यश्चेत्युभयविधोऽपि महिषः ऋग्वेदकाराणां परिचितः । तस्य च मांसं तस्मिन् काले संस्कृत्य भक्षितं श्रूयते । ऋक्षस्तु ऋग्वेदे सकृदेव सङ्कीर्तितः । कपिः पुनरेकस्मिन्नर्वाचीने मन्वे परं निर्दिष्टः (१०-८६) । किन्तु तदात्वे जनरेष बध्वा साधूकृत इति सूक्तादस्मादवधार्यते । वानर इति सार्वजनीनमर्वाचीनं तस्य नामधेयं भारतीयैरिदानी देश्यभा- पास्वपि भूयस्तयोपयुज्यते । तच्च नामधेयं तस्य वनचरत्वात् ·षष्ठोऽध्यायः १८३ सिद्धम् । रुड्याई किप्लिङ्गस्तु–वा+नर इति च्छित्वा भूयो- नरसादृश्यवती वानरजातिः कपिजातेरन्यैवेत्याह ।। ग्वेदनिर्दिष्टा ग्राम्याः क्षुद्रा मृगास्तु मेषा अजा गर्दाः श्वानश्च । तत्र श्वानः मृगयार्थ मार्गरक्षार्थ गृहरक्षार्थ गवान्वेषणार्थ चोपयुक्ता इत्यवगम्यते । अथापि गाव एव तस्मिन् काले परमो- त्कृष्टत्वेन गणिताः । यतो हि ता एवाभूवन् वैदिकभारतीयानां प्रधानं द्रविणम् । यज्ञेष्वपि गाव एव दक्षिणाद्रव्याण्यभूवन् । वस्तुतो हि दक्षिणाशब्दो विशेषणात्मकत्वात् 'सरला, महार्ण इत्येवंविधगोविशेषणार्थाभिधायी गोपदविनाकृतः प्रयुज्यते । अपि च खलु सायं प्रचारभूमेः प्रत्यागताभिर्गोभिः रज्जुबद्धानां वत्सा- नामवलेहनमिव नान्यः कश्चिदर्थो वैदिकभारतीयानां चक्षुराप्याय- यामास । किञ्च पयस्विनीनां गवां हम्भारव इव नान्यः कश्चिद् गीतरागस्तेषां श्रोत्रपुटमानन्दयामास । अतश्च यथा गावो गोष्ठो- पान्ते स्ववत्सेभ्यो रेभन्ते तथा वयं सूक्तैरेभिरिन्द्रमुपतिष्ठामहे' इति, अक्षीरिण्यो गाव इव वृथा वयं, हे वीर, तुभ्यमगर्जाम' इति च वदतामृषीणां वचसि न लेशतोऽप्यपार्थत्वदोषशङ्कावकाशः । अपि च तस्मिन् कालेऽपि प्रचारभूमेः प्रतिनिवृत्ता गावः पुरुणा प्रेम्णा रात्रौ गोष्ठेषु बद्धाः प्रभातायां रजन्यां पुनः प्रचाराय विसृष्टाश्च । यद्यपि शुक्लयजुर्वेदे गोनस्य वधदण्डो विहितस्तथापि ऋग्वेदे गोहननं न पृथक्तया निषिद्धम् । प्रत्युत विवाहसूक्तादिदमवगम्यते यत्-तस्मिन् काले विशेषत उत्सवदिवसेषु गावो विशसिता इति ।

·१८४ वैदिकसाहित्यचरित्रे वृषभाश्च बाहुल्येन यज्ञेष्विन्द्रायालभ्यमानाः श्रूयन्ते । यथा हि गावो न तथा वृषभा उक्षाणश्च स्वच्छन्दप्रचाराय विसृष्टाः । किन्तु क्षेत्रकर्षणाय रथाकर्षणाय वा नियमेन धुरि नियुक्ताः ॥ गवानन्तरप्राधान्यभाजोऽश्वाः । यतो हि गोधनमिवाश्व- धनमपि भूयसा प्रार्थयन्ते ऋषयः । योद्धृभिरश्वाः प्राधान्येन रथवहनकर्मण्युपयुक्ताः । तथा ते रथचर्यायामप्यवश्यादरणीया रुवा- भूवन रथचारिणां वैदिकभारतीयानाम् । अथापि तस्मिन् कालेऽ- श्वारोहणसम्प्रदायो न परिचितः । अश्वमेधो यागश्च यागान्तरा- पेक्षया महत्तरफलप्रदावृत्वेनाभिमतः ।। ऋग्वेदोक्तानां पक्षिणां मध्ये येषु चारित्रिकः साहित्यस- म्बन्धी वा विशेषस्तानेव केवलमत्र विचारयामः । तत्र संस्कृत- कविलोके सुप्रसिद्धो हंसः ऋग्वेदेऽसकृनिर्दिष्टः । तत्रायं जलोपरि प्लवमानः नभसि पङ्क्तिक्रमेण पतम्मनश्च श्रूयते । लौकिकसंस्कृत- ग्रन्थेषु नीरक्षीरयोविभेदने वर्ण्यमाना हंसस्य शक्तिः शुक्लयजुर्वेदे नीरसोमयोविभेदनविषये श्रूयते । नीरक्षीरविभेदनशक्तिस्तु वेदेऽ- स्मिन् क्रौञ्चगतत्वेन वर्ण्यते ॥ येषां दाम्पत्यमनवरतमभिनन्दन्ति कवयः ते चक्रवाकाः ऋग्वेदे सकृदेव कीर्तिताः । तत्र ह्यश्विनौ चक्रवाकदम्पती इव प्रातरावि- र्भवत इत्येतावच्छ्र यते । अथर्ववेदश्च चक्रवाकान् स्त्रीपुंसानुरागस्य ·षष्ठोऽध्यायः १८५ निदर्शनत्वेनाह । मयूर्यः ऋग्वेदे विषापहरणनिपुणत्वेन शुका हरिद्रवर्णत्वेन च स्तूयन्ते । यजुर्वेदकाले शुकानां पञ्जरबन्धः सम्पादितः श्रूयते । तत्र हि शुको मनुष्यवाचमुदीरयतीत्यभिहितम् ।। आकरोद्भवानां वस्तूनां मध्ये जनानामत्यन्तोपयुक्तस्य लव- णस्य नामापि न श्रूयते ऋग्वेदे । कस्मादेतत् ? अपि नामेह तभावात् तदभावः सम्भावयितुं शक्यः ? नैतद्युक्तम् । यतो धुंदीच्यपश्चापदेशे प्रभूततया लवणमासाद्यते । अपि च वितस्ता- सिन्ध्वोर्मध्यवर्ती देशो लवणोत्पत्तिभूमिरासीदिति समग्रस्य भारत- वर्षस्य पर्याप्तं लवणं तत्रैवोपलभ्यत इति चालक्सान्द्रानुचरैर्गीकै- रुक्तमिति स्त्रावोवचनादवगम्यते । ऋग्वेदकाले परं तत्र लवणं नासीदिति कथङ्कारं प्रतीयताम् । तस्मात् तदनिर्देशे हेतुर्मग्यः ॥ लोहानां मध्ये ऋग्वेदेऽसकृन्निर्दिश्यमानं सुवर्णम् । तच्च पश्चिमोत्तरभागावस्थितासु नदीषु तैरधिगतं स्यात् । याः खल्वद्य- त्वेऽपि महार्घाणां लोहानामुत्पत्तिस्थानानि दृश्यन्ते । अत एव सिन्धुः हिरण्मयीति हिरण्यपात्रेति च स्तूयते । राजानोऽपि तस्मिन् काले प्रभूतहिरण्या अभूवन्नित्यपि श्रूयते । तथा हि ऋषिः कश्चित् कमपि राजानमुपहारान्तरैः सह दश सुवर्णराशीनात्मने प्रतिपादयन्तं प्रस्तौति । कुण्डलकटकादीन्युच्चावचानि सुवर्णाभर- णान्यपि ऋग्वेदे बहुत्र निर्दिश्यन्ते ॥ 24 ·१८६ वैदिकसाहित्यचरित्रे । ऋग्वेदे । •. अपरः कश्चिदृग्वेदे निरतिशयं निर्दिश्यमानो लोहोऽयः । यत् खलु लेतिनभाषायां 'अएस्' इत्युच्यते । अथ त्वयःशब्देन तत्र किमश्मसाराख्यो लोह एव विवक्षितः, आहोस्विदन्यो लोह इत्ययमर्थस्तच्चरित्रार्थचर्चया निर्णेयः बहुषु मन्वेष्वयः- शब्दोऽयं लोहसामान्ये प्रयुक्तो दृश्यते । यत्रापि लोहविशेषवाच- कत्वेन प्रयुक्तस्तत्र को वा लोहस्तेन विवक्षित इति न व्यक्तीभवति । तद्वस्तुनो वर्णविशेषविचारे तस्येषद्रक्तत्वं वर्ण्यमानं श्रूयते । तच्च तस्य पित्तलत्व एवोपपद्यते न त्वश्मसारत्वे । अथर्ववेदे तु रक्तादयसः पृथग्भूतं कृष्णमयः प्रस्तूयते । एतेनाश्मसारस्य ताम्रात् पित्तलाद्वा भेदः पश्चात्काल एवावधारित इति शक्यव- चनम् । अपि च खलु नागरिकपरिष्कारप्रवाहेऽश्मसारस्य प्रयोजनज्ञानात् पूर्व पित्तलस्योपयोगः समारब्ध इति चरित्रकारै- निश्वप्रचम् । अथापि तावद्वेदकालस्यारम्भे सर्वथैवाश्मसारस्य परिज्ञानमेव नाभूदित्युक्तावस्माकमदूरदर्शिता स्यात् । इदं पुन- रसंशयं यत्-आर्यास्तस्मिन् काले रजतज्ञानशून्या अभूवन्निति । यतो हि तस्य नामापि ऋग्वेदे नोपलभ्यते । यत्र खलु रजता- इमसारावुत्पद्येते तत्र खनिजैरसंस्कृतैर्द्रव्यान्तरैः सह तयोर्मिश्रीभावे- नैकरूपत्वान्मन्यामहे रजताश्मसारयोः स्वरूपभेदो न तैरधिगत इति । अपि च द्वावपीमौ लोहौ भारतवर्षस्य पश्चिमोत्तरभागे न कुत्राप्युत्पद्यते ॥

·षष्ठोऽध्यायः १८७ इत्थमेकत्र स्थलविशेपनिर्देशैः, अपरत्र शीतोष्णस्थिति- वर्णनैः, अन्यत्र तत्तद्देशमात्रसुलभानां वृक्षलतादीनां निर्देशैश्च ऋग्वेदद्रष्टारः परमर्पयः कुभानदीमारभ्य यमुनानदीपर्यन्तमायतं भारतवर्षस्य पश्चिमोत्तरं भागमभिव्यापन्नित्यवधार्यते । तत्र प्रथमतस्तेषामादिनिवासिभिः सह सङ्ग्रामः कर्तव्य आसीत् । तत्रादिनिवासिन; पराजित्य जयलक्ष्मीरार्यान् प्राप । अत एव- इन्द्रः स्वमित्राणां कृते द्विषतामेकं सहस्रं बन्दीचकार, अन्यत् त्रिंशत्सहस्रं मृत्युसाच्चकारेत्यादि श्रूयते । आर्याः पञ्चान्नवनवान् निवेशदेशानन्विष्यन्तस्ततो निर्जग्मुरित्ययमर्थो नदीनां पुरोगति- प्रतिबन्धकत्वश्रवणादयधार्यते । इत्थं नानादिग्देशान् प्राप्य नाना- वर्गत्वेन भिन्ना अप्यायः जातिमताचारैः सर्वेऽपि समानरूपा एवावर्तिषत । समुदायसामान्यवाचिना आर्यशब्देन व्यपदिष्टास्ते स्वप्रतिपक्ष्यानादिनिवासिनो जनान् प्रथमं दस्युदासशब्दाभ्यामाहूय पश्चात् स्वनामविरुद्धया 'अनार्य संज्ञया व्यपादिक्षन् । वर्गयो- रनयोः स्वभावसिद्धः स्वरूपभेदस्तु केवलं वर्णकृतः । श्रूयते ह्या- दिनिवासिनां कृष्णवर्णत्वं दासवर्णस्यार्यवर्णविलक्षणत्वं च मन्यामहे वर्णभेदमेव निमित्तीकृत्य जातिभेदा अपि प्रवृत्ताः । अत एव जातीनां वर्णव्यपदेशः ॥ पराजिता अपि नगकुहराण्यनभिद्रवन्तः केचिदनार्या आर्य- बन्दीकृताः किङ्करतां प्रापिताः । क्रयविक्रययोरपि ते पात्रीकृताः । श्रूयते हि ऋषिः कश्चित् स्वाश्रयभूताद्राज्ञः शतं गर्दभान शतं मेषान् ·१८८ वैदिकसाहित्यचरित्रे शतं दासांश्च दक्षिणात्वेन लब्धवानिति । लौकिकसंस्कृतकाले तु दासशब्दोऽयं भृत्यपर्यायः संवृत्तः । एवं शर्मण्यभापायामपि पुरा क्रीतदासार्थे प्रयुक्तः शब्दः (Captive Slav) सम्प्रति केवल- भृत्यरूपार्थवाचकत्वेन प्रयुज्यते । सर्वात्मना परायत्तीभूता भारत- वर्षीया आदिनिवासिनो जनाः क्रमेण निवृत्तदातव्यपदेशाः शूद्र- संज्ञया निर्दिष्टाश्चतुर्थवर्णतां प्रापुः । त एते दस्यवः ऋग्वेदेऽयज्ञा इति नास्तिका इति अधार्मिका इति च व्यवहृताः । अपि च ते लिङ्गपूजका वभूवुरिति मन्त्रद्वयादवगम्यते । यः खलु पूजाविधिः क्रमेणार्यैरपि समाहतः । महाभारते त्वस्य लिङ्गस्य शिवात्मकत्वं महता प्रबन्धेन समर्थितं दृश्यते । सैपा लिङ्गपूजा भारतभूमौ सम्प्रति सर्वत्र लब्धप्रतिष्ठा दृश्यते । तत्रापि दक्षिणापथे विशेषतः । दस्यवस्ते प्राधान्येन पशुपालवृत्तयोऽभूवन । अत एव ते गोध- नाढ्याः श्रूयन्ते । ता एता गावः पश्चाद्विजयोत्कृष्टैरायः स्वायत्ती- कृताः । ते पुरप्रख्येषु दुर्गप्ववात्सुः । यान्येव परश्शतानि पुराणि स्वमित्राणामुपकारायेन्द्रेण ध्वस्तानि श्रूयन्ते ।। अथार्याणां वर्गभेदानधिकृत्य विचारयामः । तेषां बहवो वर्गा ऋग्वेदे निर्दिष्टाः । तत्र पश्चिमोत्तरप्रान्तस्थितो गन्धारिवर्गः । ते मेष- पालवृत्तयोऽभूवन्नित्यवगम्यते । पश्चात्काडे ते गन्धारा इति गान्धारा इति चाख्याताः । अन्यः कश्चिदथर्ववेदोक्तो मूजवद्वर्गः । ते च तत्र गन्धारिणां सन्निहिततरत्वेनोक्ताः । मूजवदासन्नदेशवर्तित्वात् ·षष्ठोऽध्यायः १८९ ते तथा संज्ञिता इति तर्कयामः । एतौ द्वावेव वर्गावाधिवास- भूमेः पश्चिमोत्तरभागावस्थितौ ।। यद्येव न सर्वे तथापि भारतवर्षीयाः प्रधानभूता बहवो वर्गाः ऋग्वेदे शश्वदुच्चार्यमाणेन 'पञ्चजनाः' इत्यनेन शब्देन विवक्षिताः । असंशयमनेन शब्देन पञ्च वर्गा एवाभिधित्सिताः । ते च पञ्च वर्गाः मन्त्रद्वये निर्दिश्यमानाः-पूरवः, तुर्वशाः, यदवः, अनवः, द्रुह्यवश्च । ते पुनरन्योन्येषामनवरतं कलहाय- माना अभूवन । तेषु चत्वारो वर्गाः कैश्चिद्वर्गान्तरैः सह मिलित्वा दशानां राज्ञां निदेशे स्थिताः तृत्सूनामधिपतिना सुदासा सह समामाय प्रवृत्ता आख्याताः । तथा हि-कदाचित् दश राजानस्तृत्सुभिः सह युद्धायागमन् । प्रत्यर्थिभटाः परुष्ण्यास्तटे सङ्गताः । तत्र दशानां राज्ञां दारुणो रणः सम्प्रवृत्तः । परन्तु दश राजानस्तत्र प्रथममेव तन्नदीतरणोद्यमे तत्प्रवाहनिरोधनसाहसे च क्षीणसत्वास्तृत्सुभिरक्लेशं पराजिताः श्रूयन्ते ॥ पूरवः सरस्वत्याः कूलद्वयेऽधिष्ठिताः श्रूयन्ते । तथापि तद्वर्गीयाः केचित् ततोऽपि पश्चिमतः स्थिताः अलक्सान्द्रानुचरैः परुष्ण्यास्तीरे दृष्टाः । तेषां राजा पुरुकुत्सपुत्रः त्रसदस्युः, त- द्वंशीयः शूरो राजकुमारः तृक्षिश्च ऋग्वेदे बहुत्र प्रस्तूयेते । वर्गा- न्तरापेक्षया सातिशयं स्तूयमानास्तु तुर्वशाः । येषां कण्वगोत्रीयाः पुरोहितास्ते यदवः प्रायेण तेषां मित्रत्वेन वर्ण्यन्ते । अनवस्तु ·वैदिकसाहित्यचरित्रे परुष्ण्यास्तीरे न्यवसन् । तेषां पुरोहिताश्च भृगुवंशीयाः । अनवो द्रुह्यवश्चैकचित्ता अभूवन्नित्यवगम्यते । ऋग्वेदे केवलमेकस्मिन् मन्त्रे निर्दिश्यमाना मत्स्याः तृत्सूनां शत्रवोऽभूवन् । मत्स्याः यमुनायाः प्रतीच्यफूले प्रत्यवसन्निति महाभारतादवगम्यते ॥ सुदासः शत्रूणां मध्ये प्रधानतमा भरताः । ते च ऋग्वेद- स्यैकस्मिन् सूक्ते (३-३३) विपाशुतुद्योः सम्भेदमायान्तं विश्वा- मित्रमनुयान्तः प्रस्तूयन्ते । अन्यस्मिन् सूक्ते (३-५३) विश्वामित्रः सुदासः पुरोहितो भूत्वा भरतानां कृते नदीः स्तुवन् गाधीचकारेति श्रूयते । इदं च नदीनां गाधीकरणं, मन्यामहे, सप्तममण्डलीय- त्रयस्त्रिंशत्तमसूक्तोक्त्यनुसारेण यदा विश्वामित्रातिशायिनो वसिष्ठस्य स्तुतिवचनैरुपकृताः सुदासाधिष्ठितास्तृत्सवो भरतानभ्यभूवन तदा भरतानामनुग्रहाय वसिष्ठस्पर्धिना विश्वामित्रेण कृतं स्यात् । तेपां भरतानां यज्ञक्रियासु प्राधान्यमभूदित्यनुमीयते । अत एवाग्निः 'भारतः' इति पज्ञदेवता 'भारती' इति चाभिधीयते । तत्र भारती वहुत्र सरस्वत्या सह स्तूयते । अग्निस्तुतिपरे कस्मिंश्चित् सूक्ते (३-२३) द्वौ भारतौ स्मृतौ । तत्रैको देवश्रवाः, अपरो देवरातश्च । तौ च दृषद्वत्यामापयायां सरस्वत्यां च यज्ञियाग्निममन्थिषातामिति श्रूयते । स एव देशः पश्चात्काले ब्रह्मावर्त इति कुरुक्षेत्रमिति च संज्ञितः ॥ , ·षष्ठोऽध्यायः १९१ तृत्सवः परुष्ण्याः नातिदूरे पूर्वभागे कृताधिवासाः सम्भा- व्यन्ते । तस्या एव पूर्वतीरे सुदाः पश्चिमतस्तां नदीं तीर्णवतो दश राज्ञः प्रतियोद्धं स्वकीयां सेनां निनायेत्यपि शक्यमास्थातुम् । पञ्चजनाः पश्चात्कालिकग्रन्थेष्वनिर्दिष्टनामानः सुदासोऽतिघोरे समरे सहायभूतत्वेन वर्णिताः । सृञ्जया अपि तृत्सूनां मित्रभाव स्थिता- स्तय॑न्ते । यतः तृत्सव इव सृञ्जया अपि तुर्वशानां नित्यशत्रवः श्रूयन्ते ॥ केषाचिदन्येषां वर्गाणां ऋग्वेदे नामानि परं निर्दिश्यन्ते न तु तानधिकृत्य कश्चिद्विशेषः प्रस्तूयते । अथापि तेऽर्वाचीनेषु ग्रन्थेषु सविशेषमुपवर्णिताः । तथा हि-उशीनराः ऋग्वेदे सकृदेव निर्दिष्टा ऐतरेयब्राह्मणोत्पत्तिकाले उत्तरभारतवर्षस्य मध्यभागे स्थिताः । तथा चेदयोऽपि सकृदुपात्ताः पुराणकाले मगधदेश- मध्यासिषत । अन्ये च क्रिवयो नाम सिन्ध्वसिनीसम्बद्धत्वेन वर्ण्यमानाः पश्चिमोत्तरां दिशमशिश्रियन्निति ज्ञायते । शतपथब्राह्मणे 'क्रिवयः' इति पञ्चालानां प्राचीनं नामधेयमित्युक्तम् । पञ्चालास्ते हस्तिनापुरादुत्तरतः स्थिताः ॥ अथर्ववेदो न केवलं गन्धारीन् नापि केवलं मूजवतः किन्तु मगधानङ्गांश्चापि प्राचीनवर्गत्वेन निर्दिशति । एतेनाथर्व- वेदोत्पत्तेः पूर्वमेवार्याः गङ्गातीरं प्राप्तास्तदुत्पत्तिकाले तत्र सुप्रति- ष्ठिता अभूवन्नित्यवधार्यते ॥

·१९२ वैदिकसाहित्यचरित्रे पञ्चालास्तु न कस्मिंश्चिदपि वेदे निर्दिष्टाः । कुरवोऽपि यथासम्भवं समस्तैस्तद्धितान्तैर्वा शब्दैङ्घित्रमन्वेष्वसाक्षानिर्दिष्टा उपलभ्यन्ते । शुक्लयजुर्वेदे तु ते साक्षानिर्दिष्टाः । ब्राह्मणकाले पुनस्तावेव वर्गों प्राधान्यमुपगतौ । प्रत्युत ऋग्वेदेऽतिशयेन निर्दि- श्यमानाः पूरु-तुर्वश-यदु-तृत्सुप्रभृतयो वर्गाः नैव नामतोऽपि ब्राह्मणग्रन्थेषु निर्दिष्टाः । भरता अपि ब्राह्मणग्रन्थेषु प्रधानपद- मारोप्य स्तूयमानाः सदाचाराणामादर्शभूतत्वेन वर्ण्यन्ते । न तु तदानीन्तना अन्ये वर्गा इव ते पृथक्सङ्घात्मनाऽवस्थिता इति कुत्रापि प्रस्तूयन्ते । तेषां नामधेयमपि ब्राह्मणग्रन्थेषु मनुस्मृतौ वा निबद्धायां वंशावलिपट्टिकायां नोपलभ्यते । तथा बौद्धग्रन्थेष्वपि तेपां वार्तापि न श्रूयते इत्थम्भूते व्यतिकरे इदमभ्यूहितुं युक्तं यत्-वेदोक्तास्ते बहवो वर्गाः क्रमेण नवनवान् निवेशदेशान् प्राप्तास्तत्तदेशावस्थानु- रूपेषु जीविकाव्यापारेष्वेकीभूता अन्यैरेव नामधेयैः योजिता इति । तथा च वेदोक्ता भरताः पश्चात्काले कुरुवंश एवान्तर्भूताः । अत एव भरतः कुरुवंशीयानां मूलपुरुपत्वेन महाभारतादौ वर्ण्यते । कुरूणां रणकथामधिकृत्य कृत इतिहासोऽपि भरतसम्बन्धान्महा- भारतमित्युच्यते । एवं महाभारतगतायां वंशावलौ पूरवः कुरूणा- मत्यन्तसन्निकृष्टत्वेनोक्ताः । अतस्तेऽपि क्रमेण कुरुष्वन्तर्भूता इति शक्यमास्थातुम् । ऋग्वेदानन्तरकालिकेषु ग्रन्थेष्वगृहीतनामान- स्तृत्सवोऽपि कुरुवंश एवान्तर्भूताः सम्भाव्यन्ते ॥

·षष्ठोऽध्यायः १९३ पश्चालास्तु प्राचीनाः क्रिवय एवेति पूर्वमेव प्रास्तौष्म । तत्रेदमवधेयं यत्--अल्पाल्पाः पञ्च वर्गाः सम्मिलिताः पश्चाला अभूवन्निति । अत एव तत्र ‘पञ्च' शब्दस्य घटना । श्रूयते च ब्राह्मणग्रन्थेषु तुर्वशाः पञ्चालानामन्यतमा इति । तथा ऋग्वेदे तुर्वशानामत्यन्तसुहृत्वेन वर्ण्यमाना यदवोऽपि पञ्चालेष्वन्तर्भूताः सम्भाव्यन्ते । पुराणेषु पुनस्ते गोत्रप्रत्ययान्तेन यादवशब्देन व्यपदिश्यमानाः पृथग्वर्गत्वेनास्थिताः । वयते च तेषां वंशेऽ- वततार भगवान् श्रीकृष्ण इति ॥ इदमपरं विनोदयति नश्चेतः यत्-ऋग्वेदे प्रभूतवित्तः प्रतापशाली कश्चिदिक्ष्वाकुनामा राजकुमारोऽविशेषं निर्दिष्टः । स एव सविशेषं रामायणादौ सूर्यवंश्यानां राज्ञां मूलपुरुषत्वेनायोध्या- धिपतित्वेन च वर्णितः ॥ इदं तावदियता प्रबन्धन व्यक्तीभवति यत्-वैदिका आर्याः नानावर्गत्वेन परिणताः भाषाजातिमताचारैरभिन्ना अपि राज्यकार्येषु मिथो वैमत्यमभजन्त । यत्सत्यं कदाचित् केचित् कृत- सन्धयोऽपि न नाभूवन् । अथापि भूयसा मिथः कलहायमाना एव स्थिताः । वस्तुतत्वे पर्यालोच्यमाने तेषामयं वर्गविभाग एव राज्यकार्यवैमत्यमूलकः । दृश्यते खल्वीदृशी समवस्था साम्प्रतिके- ध्वाब्घनदेशीयेषु । दृष्टा च पुरा ‘टासिटस्' काले शर्मण्यदेशीये- ध्वपि । तथा नानावर्गीभूता आर्याः ‘विश्' शब्दाभिहितान् बहून् 25 ·१९४ वैदिकसाहित्यचरित्रे निवेशान् सम्पाद्य तान् ग्रामरूपेण व्यभजन् । वर्गाणां मिथो विरोधाः कलहाश्च प्राधान्येन ग्रामविभागमूलकाः । ग्रामे ग्रामे दारुमयाणि गृहाणि निरमायिषत । ग्रीकदेशीयमेगस्तिनसागमन- काले भारतभूमौ सर्वत्र तादृशान्येव गृहाण्यवर्तन्तेति तद्वचनादव- गम्यते । गृहे गृहे च गृह्याग्निः संरक्षितः । शत्रूपप्लवे तोयविप्लवे चात्मरक्षार्थं ते समुन्नतप्रदेशेषु दुर्गाणि निरमानिपुः । तान्येव ते पुरशब्देन निर्दिशन्ति, न तु नगराणि । न खलु पुराकाले नगराणि निर्माय जनास्तेषु न्यवसन्नित्यत्र किञ्चित् प्रमापकमस्ति । , वेदकालिकानां जनानां निसर्गतः पित्रादिगुरुजनपराधीन- वृत्तित्वनियमात् तदानीन्तनानां तनद्वर्गाणां भरणमप्यशेषतो राजायत्तमभूत् । राजानोऽपि प्रायेण कुलक्रमागता एवाभूवन् । अत एव तृत्सुवंशीयाः पूरुवंशीयाश्च क्रमिका बहवो राजानः परि- गणिताः श्रूयन्ते । अथापि तावत् तत्तजनमः स्वेच्छया त्रिय- माणा अप्यभूवन्नेव केचिद्राजानः । ते च किं राजवंशादेव वृता आहोस्विदितरस्मादपि महावंशादित्यत्र न किञ्चिदुपलभ्यते विनि- गमकम् । निस्सङ्ग्रामकाले धर्मतः प्रजानां परिपालनमेवाभूद्राज्ञः कृत्यम् । प्रजाश्च तदाज्ञावशवर्तिन्यस्तस्य जीविकाथ यथाभिलपितं बलिं प्राञ्जलयः प्रणतशिरसश्चोपाहरन् । न राजानः सर्वात्मना स्वतन्ववृत्तयोऽभूवन् । प्रायेण राज्यकार्याणि सर्वाणि जनसमित्यां निर्णीतानि । तदनुरोधेन राजानो राज्यं चक्रुः । सैपा जनसमि- तिस्तु किंरूपाऽभूत् तत्र कीदृशानि कार्याणि निरूढानीत्यादिकमद्यत्वे ·षष्ठोऽध्यायः १९५ तद्बोधकलिङ्गाभावान्न व्यक्तीभवति । सङ्ग्रामेषु राजैवाग्रेसरो बभूव । युद्धप्रस्थानादिकाले स्वपक्षीयाणां क्षेमलाभाय स्वयमाचा- र्यमुखेन वा यज्ञाद्यनुष्ठानमपि राज्ञ एव कृत्यमभूत् ॥ तदानीन्तन एकैकोऽप्यार्यजनवर्गः पृथक् पृथगेकैककुलपुरो- हितसनाथो वभूव । राज्ञा यज्ञादिधर्मक्रियानुष्ठानार्थं पुरस्कृता आचार्या एव पुरोहिता नाम । ये खलु तत्तन्नृपाणामपदानानि वर्णयन्तः यज्ञेषु देवतोदेशेन प्रयोक्तव्यानि सूक्तानि रचयन्तश्वाह- र्निशं राजभवनान्यसेवन्त । सर्वात्मना राजायत्तवृत्तयश्चाभूवन् । अत एव ते स्वदृष्टानां सूक्तानां प्रभावं पुरोहितदक्षिणादानफलं च प्रशंसन्ति । तथा हि महर्विसिष्ठः सुदासः पुरोहितो बभूव । स कचित् (७-३३)-तत्कृतमन्त्रप्रभावादेव तृत्सवो विजय- माप्नुवन्नित्याह । बहुप्रदान् पालकान लक्ष्यीकृत्य प्रयुक्ताः स्तुतयोऽ- न्येषामपि राजकुमाराणामुबोधनायातिशयोक्तिरूपेण निबद्धाः । अथापि नात्यन्तातिशयोक्तिरूपतामवगाहन्ते । यतो हि राजानोऽपि युद्धादिषु विजयलाभानुपदमेव परमामोदपरवशाः गोहिरण्याश्व- रथवसनादिरूपाण्यमितानि द्रव्याणि प्रधानपुरोहितेषु ववृषुः । ब्राह्मणकाले तु पुरोहिताः सर्वोत्कर्ष प्रापुः । राज्ञामप्युपरि स्थिताः । अत एव ब्राह्मणग्रन्थेषु ब्राह्मणानुद्दिश्य त्यागो धर्माङ्गत्वेन विहितः । तत्तद्यज्ञकर्मानुरूपं दक्षिणाद्रव्यपरिमाणमपि निर्णीतम् ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे यज्ञानुष्ठानाय राजप्रतिनिधित्वेन पुरोहितानां नियोग एव भारतवर्षीयपौरोहित्यवृत्तेरादिमः कल्पः । स एव पश्चात्कालप्रसि- द्धस्य पुरोहितोत्कर्षविधेः प्रभवः । यत्र हि पुरोहिताः पृथग्जाति- तया लोकोत्तरं पदमापुः । राजानोऽपि पुरोहितवचनानुवर्तिन एवाभूवन् । पाश्चात्यदेशेऽप्येतादृशी स्थितिमध्यकाले क्रिस्तुमतानु- यायिष्वदृश्यत । किन्तु नायमर्थो भारतखण्ड इव यौरोपवण्डे भृशमुपरूडः । इत्थं यदा पुरोहितानां कुलक्रमागतत्वनियमः सम्प्रतिपन्नस्तदैव भारतवर्षमात्रसुलभो जातिभेदनियमोऽप्याविर्भूतः । पुरा हि सुदासो वसिष्ठस्य च काले प्रादुर्भूतेषु प्राचीनतरेषु सूक्तेषु पुरोहितानां कुलक्रमागतत्वनियमो नैवाभूत् । नापि प्रथमतः पश्चापदेशे राजानः पुरोहिताश्च भिन्नजातीया अभूवन् । अत एव पुराणेषु मध्यदेशस्य ब्राह्मणाभिवृद्धिस्थानभूतत्वात् पुण्यक्षेत्रत्वं पश्चिमोत्तरदेशस्य दुष्टाचाराणां पाखण्डानामाश्रयभूतत्वात् पापक्षेत्रत्वं चोगुष्यते ॥ ते वेदकाले भारतभूमौ जातिभेदारम्भात्पूर्व जनेषु कर्मविभागा नाभूवन् । आधुनिका आव्धना इव तदात्वे सर्वे जनाः स्वेच्छा- नुरोधेन योधाः कर्मान्तरप्रवृत्ता वा अभूवन् । यथा यथा क्रमेण पूर्वी दिशमुद्दिश्य चलिताः तथा तथा जातिभेदनियमोऽपि प्रबलीभूतः । तदनु क्रमेण नानादिग्देशानासेदुषां तेषां पदे पदे यदृच्छयाऽऽपेतुपां द्विषामुन्मूलनाय आदिनिवासिनामुद्वासनाय च प्रहरणैकव्यापारस्य स्थिरतरस्य सेनावर्गस्य नियोजनमावश्यक- ·षष्ठोऽध्यायः १९७ मभूत् । तत्रावरवर्गीयाः सैनिकत्वेन नियुक्ताः कस्यचित् सेनाधिने- तुरधीने स्थिताः पृथग्जातीयकाः परिणताः । एवं कृपीवला व्यवसायशीलाश्च जनाः स्वकीये कर्मण्यवहिताः क्रमेण पृथग्जा- तीयाः पर्यणंसिषुः । तत्रान्तरे यज्ञक्रिया अपि समन्तादभिवृद्धा निरन्तरमनुष्ठिताश्च । तत्र प्राक्तनानां सूक्तानां परिरक्षणमवश्यकर्त- व्यमभूत् । तस्मिन् कर्मणि पुरोहितवर्गीया व्यापृताः । तेषामायुरेव सर्वं यजने याजने सूक्त संरक्षणे तत्प्रवचने च व्ययीकृतम् । तेऽपि क्रमेण पृथग्जातीयाः परिणेमुः ।। एवमेते त्रयो वर्गाः प्रत्यहमन्यान्ये भूत्वा ववृधिरे । परन्तु परस्परदारपरिग्रहादौ सहभोजनादौ च तेषां मध्ये मिथो निषेधः कस्मादुत्पन्नः ? मन्यामहे निगृह्य प्रेष्यस्थाने नियुक्तानामादिनि- वासिनां विषये समादृतः सोऽयं दारपरिग्रहादिनिषेधः पश्चात्क्रमे- णार्याणां मध्ये लब्धास्पदो जातः । अद्यत्वे ह्यमेरिकायां सङ्घीभूत- जनस्थाने श्वेतमनुष्याणां नीग्रोनामककृष्णमनुष्याणां च मध्ये यादृशं तादृशमेवान्तरं पूर्वमार्याणामादिनिवासिनां च मध्येऽपि स्थितं सम्भाव्यते । अमेरिकायामिदानी नयोजातीयाः 'वर्णाः' इति व्यपदिश्यन्ते । तद्वत् पुरा भारतवर्षेऽपि प्रयुक्तो वर्णशब्दः पश्चात्काले जातिवाचकतया परिणतः । कुलक्रमागतः पुरोहितवर्गः सर्वोपरिष्टात् पवित्रमधृष्यं च स्थानं प्राप । अन्यत्तु वर्गद्वयं दासवर्णापेक्षया किञ्चिदौत्कृष्टयं लेभे । अपि च लब्धमहोन्नत- पदास्ते पुरोहिताः जातीनां परस्परभेदान् निष्कृष्टतया व्यवस्थाप- ·१९८ वैदिकसाहित्यचरित्रे यामासुः । ते च त्रयो वर्गाश्चतुर्थेन शूद्रवर्णेन सह चातुर्वर्ण्यव्य- पदेशमवापुः । चातुर्वर्ण्यव्यवहारश्च बाहुल्येन यजुर्वेदे प्राधान्येना- थर्ववेदे च श्रूयते । ऋग्वेदे तु प्रथमाष्टमदशममण्डलान्तर्गतेषु केषुचिदर्वाचीनतमेपु सूक्तेषु चातुर्वर्ण्यनामनिर्देशः कस्मिंश्चित् सूक्ते (१०-९०) तद्विषयकः सविशेषो व्यवहारश्च दृश्यते । तथा मुख्यवर्गाभिधायी ब्राह्मणशब्दः ऋग्वेदे केवलमष्टकृत्वः ऋत्विग्नि- शेगाभिधायी ब्रह्मशब्दस्तु पट्चत्वारिंशत्कृत्वश्च प्रयुक्तः ॥ अथ वेदकालिकान् साङ्घिकाचारान् सङ्ग्रहेण निरूपयामः । तत्र पत्नीभ्रातुः पतिभ्रातुः तत्स्वसुश्च वाचकत्वेनोपलभ्यमानैः शब्दैरुपलक्ष्यमाणसम्बन्धं कुलमेवार्याणां सङ्घवासस्य मूलम् । तत्र प्रत्येकं कुले गृहपतित्वात् पितैव सर्वप्रधानः । कन्यार्थी जनो मित्रमुखेन कन्यापितरं कन्यामयाचत । विवाहोत्सवश्व भूयसा कन्यायाः विरलतया वरस्य च गृहे प्रचलितः । बन्धुमित्रादयः सर्वे पङ्क्तिक्रमेण सममिलन् । तथा समागतास्ते विवाहोत्सवार्थ विशसितानां गवां मांसेन सत्कृताः । विवाहवेद्यां वरो वधू पाणौ गृहीत्वा वैवाहिकमग्निं परितो जगाम । अथर्ववेदादन्यदप्यवगम्यते यत्-कञ्चिदश्मानं भूमौ निधाय सुप्रजासिध्यर्थं वरो वधूमश्मान- मारोपयेदिति । विलिप्ताङ्गरागा विविधभूपणालङ्कृता च वधूः समाप्ते विवाहविधौ वरेण सह रक्तकुसुमोपशोभितं श्वेतेन वृषभ- युगलेनोह्यमानं रमणीय रथमारुह्य समङ्गलवाद्यतूर्यघोषं स्वकीयं ·षष्ठोऽध्यायः १९९ नूतनं गृहं प्रति प्रातिष्ठत । प्राधान्येनैवंविधा एव वैवाहिका आचाराः सम्प्रत्यपि भारतभूमौ प्रचरन्ति ।। यद्यपि दारका इव भार्याऽपि भर्तृचित्तपरधीनत्वादस्वतन्त्रा तथापि ब्राह्मणकालापेक्षया ऋग्वेदकाले सा समुत्कृष्टतरे मान्ये पदे स्थिता सम्भाव्यते । यतो हि सा यज्ञक्रियासु पत्या सह लब्ध- संविभागा बभूव । अपि च यथा पतिगृहपतिस्तथा पल्यपि न केवलं भृत्यान् नापि केवलं दासान किन्त्वनूढान् पत्युर्धातन् स्वसृश्च नियन्वयन्ती गृहपत्नी वभूवेति श्रूयते । पुत्रीणां पुत्राणां च वयः- क्रमानुरोधेन विवाह इति यजुर्वेदादवगम्यते । ऋग्वेदे त्वकृतोद्वाहाः पितृगेहे वृद्धत्वं प्राप्ताः कन्यकाजनाः बहुत्र स्मृताः । पुरुषप्रजयैव वंशतन्तोरनुक्रमणात् पुत्रसम्पत्तिरेव जनैः गोभूधनधान्यादिसम्पत्या सह प्रार्थिता, न तु कन्यकासम्पत्तिः । कृतोद्वाहो वरः स्वीया जाया वीरसूर्जायताभित्याशास्त । पुत्रशून्यता च दारिद्र्यकाष्ठा- मारोपिता । कैश्चिदपुत्रैर्जनैर्मनेविनोदनाथ दत्रिमपुत्रः स्वीकृतः । स्त्रीप्रजाभ्यर्थना तु न कुत्राप्युपलभ्यते ऋग्वेदे । प्रत्युताथर्ववेदे तासां जनिः प्रार्थनापूर्वकं निवारिता दृश्यते । यजुर्वेदे च जातानां कन्यकानां जननानुपदमेव परित्यागः श्रूयते । ऐतरेयब्राह्मणेऽप्येवं कन्या नाम महती विचिन्तेत्याम्नातम् । मन्यामहे ब्राह्मणकालिका- भिप्रायेणैव ऋग्वेदकालेऽपि जनाः कन्योत्पत्तिपराङ्मुखा अभूवन् । अयमदृिशः संस्कारविशेषो भारतभूमावद्याप्यक्षीण एव ।।

·२०० वैदिकसाहित्यचरित्रे पारदार्यपरपुरुषसङ्गत्योर्महापातककोटौ परिगणनात्, अवै- धस्य प्रजोत्पादनस्य निषेधाच्च वैदिकभारतीयानामाचाराः सात्विक- तरा एवेत्यवधार्यते ॥ पुराकाले पामरसमुदायमध्यप्रसिद्धो वृद्धजनपरित्यागः ऋग्वेदस्यापि परिचित एव ।। दुष्कर्मणां मध्ये प्रधानभूतं चौर्यमेव । तच्च सामान्यतो गवापहरणरूपं प्रायेण रात्रावनुष्ठीयमानम् । चोरो लुण्टाकश्च ऋग्वेदेऽसकृनिर्दिष्टौ । गृहे विदेश यात्रायां च चोरेभ्यो रक्षणं प्रार्थयमानानि वहूनि सन्ति सूक्तानि ऋग्वेदे । चोरादयोऽपराधिनो गृहीताः सुदृढं वद्ध्वा भृशं ताडिताः । ऋणं प्रायेण द्यूतहेतुकं वर्ण्यते । तस्य कणशः शोधनं च ऋग्वेदे श्रूयते ॥ आर्याणां वस्त्राभरणादिविषये विचार्यमाणे-परिधाना- न्युत्तरीयाणि च तैरुपयुक्तानीत्यवगम्यते । तानि च प्रायेणोर्णा- तन्तुमयानि । भूयांसि वासांसि चित्रीकृतानि । कानिचिन् सुवर्णाञ्चलैरलङ्कृतानि । एवं कटककुण्डलप्रैवेयकनूपुरादीनि विविधानि सुवर्णाभरणान्यपि ऋग्वेदे निर्दिष्टानि । केशाः प्रसाधिता; सुगन्धद्रव्यैः सुवासिताश्च श्रूयन्ते । अथर्ववेदे शतदती कङ्कतिका केशवर्धनौषधं च प्रस्तूयते । स्त्रियः केशान् प्रसाध्य जटारूपेण पुरुपास्तान् पिण्डीकृत्य शुक्तिकाकारेण च बबन्धुः । रुद्रः पूषा ·षष्ठोऽध्यायः २०१ चैवंरीत्या संयतकेशौ स्तूयेते । वसिष्ठगोत्रीयाः केशान् संयम्य मूर्हो दक्षिणपार्श्वे बबन्धुः । उत्सवेषु रसिकलोकर्माल्यानि धृतानि । वैदिकभारतीयैः श्मश्रूणि नियमेन प्ररोपितानि । विरलतया कैश्चि- न्मुण्डितानि च । अथर्ववेदे-सोमस्य राज्ञः केशमुण्डनोत्सवे वायुरुष्णं जलमानीतवानिति सविता क्षुरं निपुणतरं प्रयुक्तवानिति च श्रूयते ॥ तेषां प्रधानभूतोऽभ्यवहारः क्षीरं, तच्च दोहनानुपदमेव कवोष्णं भुक्तं धान्यादिकं वा तेन पक्कम् । क्वचित् सोमेन सह मिश्रीकृत्य पीतम् । इतोऽपि प्रधानतरोऽभ्यवहारः घृतं, यत्खलु मनुष्याणामत्यन्ताभिरुचितत्वात् देवेभ्योऽप्याहुतीकृतम् । धान्यानि भर्जितानि पेषणोपलाभ्यां पिष्वा पिष्टैरपूपान् कृत्वा यथेच्छं पयसा घृतेन वा पक्त्वा तानभक्षयन् । विविधानि सस्यानि फलानि च तेषां प्रधानभूतान्याहारद्रव्याणि । मांसभोजनं च विशेषतः पशु- यज्ञेष्वनुष्ठितम् । वृषभाणां प्रधानयज्ञद्रव्यत्वश्रवणान्मन्यामहे तेषां मांसोऽपि पुरा भारतीय क्षितः । अश्वमांसस्तु विरलतयैवोपयुक्तः । यतो ह्यश्वमेधाख्यो यागः यागान्तरापेक्षया वैरल्येनानुष्ठितः । मांसश्च भटित्रेषु वा भर्जितः स्थालीषु वा पक्कः । तत्र स्थाल्यो लोहमय्यो मृण्मय्यो वाऽभूवन् । पानपात्राणि तु दारुमयाण्येव ॥ वैदिकभारतीया द्विविधं मद्यमज्ञासिषुः । तत्र प्रधानभूतः सोमः । तस्योपयोगः केवलं यज्ञोत्सवादिधर्मक्रियास्वेव । क्रमशः 26 ·२०२ वैदिकसाहित्यचरित्रे पर्वतोपान्तादपक्रान्तानां तेषां सोमलता दुर्लभाऽभूत् । अन्यन्मा सुराख्यम् । असंशयं सुरा तेषां परिचितैवाभूत् । यतो हि सोमो योमरूपेणेव सुराशब्दोऽवस्तायां 'हुरा' इत्येवंरूपेणोपलभ्यते । यथाऽद्यत्वे भारतीयैः सुरा तण्डुलेभ्यः सम्पाद्यते तद्वत् तदानीमेषा धान्येभ्यः सम्पादिता । सुरायामत्यासक्तिर्जनानां द्यूतव्यसनजन्या वर्ण्यते । आह च ऋषिः कश्चित्-क्रोधोऽक्षाः सुरा च नानापा- पायतनानि भवन्तीति । अन्यः कश्चिदाह-सुरापानोन्मत्तचेतसः सुराणां निन्दितारो भवन्तीति । वाजसनेयसहिताकाले सुरापानं साधारणीभूतमवगम्यते । यतो हि तत्र पृथङ् निर्दिश्यमानेन सुराकारवर्गेण सुराकरणमुपजीवनवृत्तित्वेनाश्रितं दृश्यते । ऋग्वेदकालिकैरायॆराश्रितानां कर्मणां मध्ये सङ्ग्राम एव प्रधानतमः । ते रथिकाः पदातयो वा भूत्वा युद्धं चक्रुः । तत्र रथेषु योद्धा सारथिश्चासाताम् । महाभारतकालेऽप्ययमेवायोधन- क्रमः प्रचलितः । तत्र हि योद्धरर्जुनस्य श्रीकृष्णो भगवान् सारथ्यं चकार । अश्वसैन्यं तु न कापि निर्दिष्टम् । मन्यामहे बहोः कालादागेव तत्सैन्यमारब्धम् । अलक्सान्द्राक्रमणकाले भारती- यानां चतुरङ्गबलेऽश्वसैन्यमन्यतममासीत् । सर्वथैव ऋग्वेदकालेऽ- श्वारोहणमात्रं परिचितमित्यवगम्यते । श्रूयते च तद्विषयको विशेष- कथनप्रस्तावो यजुर्वेदेऽथर्ववेदे च । वैदिककाले योधाः सन्नद्धवर्माणः ·षष्ठोऽध्यायः २०३ समाबद्धशिरस्त्राणाश्च युद्धाङ्गणं प्राविक्षन् । प्रधानभूतं तेषां प्रहरणं धनुर्बाणम् । बाणस्तत्र विषमुखो लोहमुखो वाऽभूत् । तथा कुन्तकु- ठारमपि ऋग्वेदेऽसकृन्निर्दिश्यते ॥ वैदिकभारतीयानां प्रधानतम उपजीविकाव्यापारो गोरक्ष- णम् । तेषां बलवती वाञ्छा गोवृन्दसंवर्धने । अत एव क्षेमा- रोग्याभिवृद्धिप्रार्थनापरेषु मन्त्रेष्वपि गोसम्पत्तिरेव प्रथमतया प्रार्थ्यते ॥ तथापि नैव ते केवलगोपाला एव किन्तु कृषीवलाश्चाप्य- भूवन् । अतिदूरेऽन्धनस्थान एव ते कृषिकर्मणि किञ्चिडूरं कृत- प्रवृत्तयः सम्भाव्यन्ते । अत एव संस्कृतभाषायामवस्तभाषायां च समानरूपाः कृषादयः शब्दाः समुपलभ्यन्ते । सैषा कृषिः ऋग्वेदकाले गोरक्षणादन्यः सर्वसामान्यो जीविकोपायः समभूत् । अन्यदप्यथर्ववेदादवगम्यते यत्-कृष्यमाणेषु क्षेत्रेषु रेखासम्पत्यर्थ हलस्याने लोहफालः संयोजितः, तच्च हलं वृषभैरूढमिति । कृष्टेषु क्षेत्रेषु बीजावापः कृतः । जलाभ्युक्षणोपायोऽपि वैदिकभारतीयैः परिज्ञातः । यतो हि जलाय नदीगर्भखननमृग्वेदे प्रस्तूयते । यवाः पचेलिमाः लवित्रेण लूनाः । ततस्तान् भाण्डीकृत्य खलधान्ये निधाय विशोधयामासुः । ततो धान्यं शूर्पण पावयामासुः ॥

·वैदिकसाहित्यचरित्रे इत्थं वैदिकभारतीयाः प्राधान्येन गोपालाः कृषीवलाश्च सन्तः किञ्चिडूरं मृगयामपि पर्यवेषुः । मृगयुर्धनुर्बाणधारी मृगया- विनोदमन्वतिष्ठत् । मृगग्रहणाय कूटयन्वं वागुरां च योजयामास । पक्षिणः प्रायेण भूमौ विस्तीर्णेन जालेन गृहीताः । तथा सिंहाः पाशैः, कृष्णसारा गतैः, वराहा मृगयाकुक्कुरैश्चागृह्यन्त ॥ ऋग्वेदप्रस्तुता नौकायात्रा नदीतरणमानं परामृशतीति पूर्वमेव निरदीधराम । नौ; ग्रीकभाषायां 'नौस्' इत्युच्यते । नावः प्रथममरित्रेण प्रचोदिताः केवलदारुनिर्मिता अभूवन् । नैव कर्ण नापि लाङ्गलं न वा कूपं नापि वा वातवस्त्रं नामतोऽपि ऋग्वेदः प्रस्तौति ॥ वणिज्यं तस्मिन् काले वस्तुविनिमयरूपमभूदित्यवगम्यते । यतो हि गाव एव ऋग्वेदे प्रधानद्रविणत्वेन वर्ण्यन्ते । तद्वारा च सर्वेषां वस्तूनाम्घनिश्चयः कृतः । ततः पश्चात् क्रमेण शर्मण्यदेश- वदत्रापि सुवर्णाभरणानां दक्षिणादाने भृतिदाने चोपयुक्तत्वात् सोऽयं वस्तुविनिमयकालो नाणभकालत्वेन परिणतः सम्भाव्यते । अत एव ऋग्वेदे कण्ठाभरणवाचकत्वेन दृष्टस्य निष्कशब्दस्य पश्चा- काले नाणभविशेषवाचकत्वेन परिणामः ।। इत्थं वैदिककालस्यारम्भ एव दृष्टाः स्वस्वोदरपूरणोपयुक्ता एते जीविकोपायास्ततोऽपि प्रागेवारब्धाः सम्भाव्यन्ते । तथापि ·षष्ठोऽध्यायः २०५ वेदकाले विशेषतो विविधानि कर्माणि वृत्तयश्च प्रवृत्तान्यवगम्यन्ते । तथा हि तस्मिन् काले नूतनारब्धत्वाद् दारुकर्मकारिणः सातिशयं पदे पदे निर्दिश्यन्ते ऋग्वेदे । ते च तक्षकाः योजकाः रथकारा- श्चेति त्रिविधाः । तत्र रथानां शकटानां च निर्माणे नैपुण्यातिशय- स्यापेक्षणात् केचित् तस्मिन् कर्मणि विशेषतो नैपुण्यं सम्पाद्य वेतनग्रहणेन तत्कर्म चक्रुरित्यपि ऋग्वेदाढ्यक्तीभवति । अत एव ऋषयः स्वीयं सूक्तघटनाचातुर्य तक्षकाणां रथकर्मनैपुण्येनोपमि- न्वन्ति । एवमृग्वेदे लोहकारा अपि निर्दिष्टाः, ये खल्वसंस्कृतान् धातूनग्नौ प्रक्षिप्य सञ्चक्रुः । अग्नेः प्रज्वालनाय चर्मभस्त्रिकायाः स्थाने तैः पतत्रिणां पत्राण्युपयुक्तानि । लोहकारास्ते कुण्डकटाहा- दीनि गृहोपयुक्तानि लोहपात्राणि निरमासिषुः । अपि च ऋग्वेदे चर्मकाराः, तैः सज्जीकृतानि मृगाणां चर्माणि च प्रस्तूयन्ते । स्त्रियस्तु तस्मिन् काले केवलं सीवने वेतसेन तृणान्तरेण वा कट- करणे च कुशला अभूवन्नित्यवगम्यते । अपि च रूपकोपमाद्यल- ङ्कारविधया ऋग्वेदे तत्र तत्राविष्कृतमन्यच्छिल्पं वयनम् । परन्तु तद्विषयकाणां वाक्यानां सूत्रप्रायत्वात् तत्कर्मणः स्वरूपं न सामग्र्येण निरूपयितुं प्रभवामः । अथाप्यथर्ववेदे वयनप्रकारः स्फुटमुपवर्णितः, यथा-स्वसृरूपे रात्र्यहनी यथाक्रममच्छिद्यमानै- रनन्तैस्तन्तुभिः संवत्सराख्यं वासो वयतः, इति । शुक्लयजुर्वेद- काले तु कर्मविभागः सम्प्रतिपन्नः । यतो हि शुक्लयजुर्वेदे विवि- धानि शिल्पकाणि वृत्तयश्च परिगणितानि । अपि च विशे- ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे षतस्तत्र रज्जुकारः, रत्नकारः, हस्तिपकः, नर्तकः इत्येतेऽपि निर्दिष्टाः ।। उद्योगशीलानां समरप्रियाणां च वैदिकार्याणां रथचर्याख्या केलिः स्पृहणीयतमा बभूवेत्ययर्थस्तत्केल्याः रूपकविधया प्रस्तावा- दवधार्यते । पश्चात् पुराणकाले तु यद्यपि रथसञ्चारवृत्तान्तः सातिशयं प्रतिपादितस्तथापि तद्देशीयशीतोष्णप्रकृतेरोजोहानिक- रत्वात सिन्धुनदीतीरसुलभानामश्वानां दक्षिणदेशे क्लेशसाध्यत्वाच्च रथयुद्धं रथचर्या च क्रमेण नामावशेषतामगात् ॥ जनानां कचिदेकत्र सम्मेलनं मनोविनोदनार्थमाहता कलिः प्राधान्येनाक्षदेवनम् । तद्विषयकासक्त्या जायमानश्चित्तभ्रमः तन्नि- मित्तकः सर्वनाशश्वाक्षसूक्तोपवर्णितौ निर्वर्णित एवास्माभिः पञ्चमे- ऽध्याये । द्यूतगृहमहर्निशं सेवमानांस्तटस्थान् सभास्थाणव इति सोपहासमधिक्षिपति यजुर्वेदः । सेयमक्षक्रीडा तैः केन प्रकारेण प्रवर्तितेति नावगम्यते ऋग्वेदात् । अथापि तैरक्षचतुष्टयमुपयुक्त- मित्येकस्मान्मन्त्रादवधार्यते । यजुर्वेदस्तु पञ्चभिरक्षैर्दीव्यमानमन्यं प्रकारमुपक्षिपति । क्रीडायां वञ्चनं महापातकत्वेनोद्भुष्यते ऋग्वेदे । अपि च कश्चिद् ब्रूते-वरुणाज्ञोल्लचित्वादक्षाः पापकर्मणामुत्पत्ति- स्थानानि भवन्तीति । अत एव ऋग्वेदे द्यूतकारपर्यायत्वेनोपयुक्तः ·षष्ठोऽध्यायः कितवशब्दः पश्चात्काले वञ्चाकापरपर्यायत्वेन गृहीतः प्रायेण वञ्चकत्वाद् द्यूतकाराणाम् । तथा पश्चात्कालप्रसिद्धो वश्चकपर्यायो धूर्तशब्दोऽपि द्यूतकारपरत्वेन प्रमुज्यते ।। अन्यः कश्चित् क्रीडाविशेषो नर्तनम् । तच्च स्त्रीभिः पुंभिश्च साधारण्येन परिशीलितं ज्ञायते । किन्तु प्राधान्येन स्त्रिय एव तस्मिन् कर्मणि प्रवृत्ताः श्रूयन्ते । तथा ह्युषाः विलासोचितवेषो- ज्वला नर्तकीव बाभातीति स्तूयते । तच्च नर्तनं तस्मिक काले महाजनानां समक्षं प्रवृत्तमित्ययमर्थः (१०-७६-६)-मृत्यता जनानां मध्यादिव सान्द्राणि रजांस्युत्थितानीत्यादिवर्णनाविशेषैरभि- व्यज्यते ॥ . अपि च ऋङ्मन्वानालोड्य भूयो विचारे क्रियमाणे विविधाः सङ्गीतविद्या अपि तस्मिन् काले परिशीलिता इति व्यक्तीभवति । तथा हि ऋग्वेदे दण्डवाद्यो दुन्दुभिः, मुखवाद्यो वाणः, तन्त्रीवाद्या वीणा चेति त्रयो वादिनविशेषाः परामृष्टाः । तत्र वीणा तु विशेषतः पुरेवाद्यापि भारतीयानां प्रियतमं वादित्रम् । अपि च 'पितृभिरध्युषिते यमलोके श्रूयते श्रोत्रमधुरो मुरलीध्वनि रित्यस्मा- दृग्वेदगताद्वर्णनाविशेषाद्वैदिकभारतीयाः वादिध्वनिलोला अभूव- नित्यवधार्यते । कासुचिद्धर्मक्रियासु वादित्राणां वादनं प्रतिपादयता केनचित् सूत्रग्रन्थेन वीणायाः पितृयज्ञेषूपयोगः प्रदर्शितः । यजु- र्वेदकाले सङ्गीतविद्यैषा कैश्चिजनैरुपजीविकात्वेनाद्रियत । यतो ·२०८ वैदिकसाहित्यचरित्रे हि तत्र वैणिकाः पाटहिकाः वाणध्माः शाङ्खिकाश्च शिल्पिनां मध्ये परिगणिताः । एवं गीतरागोऽपि ऋग्वेदेऽसकृत् प्रस्तूयते । मन्यामहे मुखोद्भवोऽयं गतिरागः भारतवर्षप्रवेशात् पूर्वमेवार्यैः सुशिक्षितोऽभूत् । यतो हि सोमयागस्य इण्डो-ऐरोणियकाल एव प्रवृत्तत्वेनात्यन्तपुरातनत्वात् तस्मिन् यागे पठनीयस्य तदङ्गभूतस्य सामगानस्याप्यतिप्राक्तनत्वं सिद्धमेव ॥

·॥ स त मोऽध्या य: ॥ अर्वाचीना वेदाः अर्वाचां त्रयाणां वेदानां मध्ये सामवेद एव ऋग्वेदस्य सन्निकृष्टत्वात् प्रथमगणनीयः । चरित्रशाऽयं नातीव प्राधान्य- मर्हति । यतो ह्यस्मिन् पश्चसप्ततिर्मन्वाः परमभिनवकृताः । अन्ये सर्वे ऋग्वेदादुद्धृता एव । ते च प्रायेणाष्टममण्डलात् प्राधा- न्येन सोमदेवताकानवममण्डलाञ्चोपात्ताः । सोमवेदोऽयं यजुर्वेद इव यज्ञक्रियोपयोगमात्रफलकः । अत एव ऋग्वेदीयतत्तत्प्रकरणा- दुद्धृतास्ते मन्वा अर्थसम्बन्धमनपेक्ष्यात्र केवलं सोमयागक्रिया- पठितव्यक्रमानुरोधेन सङ्घटिताः । साक्षादृङ्मन्त्राणामेषां चास्ति चेन् कश्चित् स्वरूपभेदः स केवलं स्वरभेदकृतः । इत्थं च सामवेदो नाम सोमयागक्रियायामुद्गातृभिरुद्गातव्यो विलक्षणस्वरः केवलं ऋमन्त्रराशिरिति पर्यवस्यति । पठ्यन्ते च ते मन्त्राः गानाभि- धानेषु ग्रन्थेषु गानलक्षणतां प्रापिताः । यत्र हि यौरोपग्रन्थगतेषु गीतशब्देष्विव यथायथं वर्णानेडनं वर्णदीर्धीकरणं वर्णान्तरप्रक्षेप. णमित्येते सङ्गीतमार्गमात्रसुलभा विशेषाः सूच्यन्ते । एवंविधविष- यकाः समुपलभ्यन्ते चत्वारो गानग्रन्थाः । तेषां द्वौ सामवेदस्य सर्वाङ्गपरामर्शिनौ । तन्निर्दिष्टा च सानां सङ्ख्या प्रत्येकं मन्त्राणां यथासम्भवं विभिन्न विधेन गानेनाव्यवस्थमधिकीकृतैव ॥ 27 ·२१० वैदिकसाहित्यचरित्रे ताकाः वस्तुतः सामवेदेऽस्मिन् १५४९ मन्त्राः सन्ति । आर्चिकाख्ये भागद्वये विभज्य विन्यस्ताः । आर्थिकमिति ऋचां समूह इत्यर्थः । अनयोरार्चिकयोरवान्तरविभागप्रकारो नैकरूपः । तथा हि प्रथममार्चिकं षड्भिः प्रपाठकैः विभक्तम् । तत्र षष्ठवर्ज- मितरेषु प्रपाठकेषु प्रत्येकं मन्त्रदशकात्मिका दश दशतः सङ्घटिताः । षष्ठे तु केवलं नवैव । तत्र प्राथमिक्यो द्वादश दशतोऽग्निदेव- । अन्तिमा एकादश मोमस्तुतिपराः । मध्यपतितास्तु षट्त्रिंशद्दशतः सोमपानशीलमिन्द्रं स्तोतुं प्रवृत्ताः । द्वितीयमार्चिकं नवभिः प्रपाठकैः विभक्तम् । तेषामेकैकोऽपि प्रपाठकः प्रायेण द्वेधा कचित् त्रेधा च प्रविभक्तः । सर्वेऽप्येते प्रविभागाः प्रायेण मन्त्रत्रयटिताः । एपामेकैकस्यापि प्रविभागस्य प्राथमिको मन्त्रः नियमेन प्रथमार्चिकेऽप्युपलभ्यते । द्वितीयमिदमार्चिकं स्वभावतो- ऽपि द्वितीयं कालतोऽप्यर्वाचीनम् । यतो ह्यत्र प्रथमार्चिकगता बहवो मन्त्राः प्रत्यावृत्ताः, ऋग्वेदादुद्धृता मन्त्राः प्रथमार्चिक इव नात्यन्तिकं पाठभेदं प्रापिताश्च । नन्विह द्वितीयस्मिन्नार्चिके प्रत्या- वृत्ता मन्त्राः प्रथमार्चिकेऽपि तत्पार्श्वस्थितमन्त्रान्तराऽपेक्षयाऽधिक- तरमृग्वेदपाठसंवादमाविष्कुर्वन्ति; तत्कथमिति चेन्मन्यामहे द्वितीय- स्मिन्नार्चिके ऋग्वेदपाठानुविधायितया सङ्घटितर्मन्त्रैः सहैकरूपता- सम्पादनाय गुरुशिष्यपरम्परागताः सहचरितमन्त्रान्तरवद्विलक्षण- पाठत्वेनानुमीयमाना एते मन्त्राः प्रथमार्चिके स्वेच्छया पश्चात्काले विपर्यासं प्रापिता भवितुमर्हन्ति । , ·सप्तमोऽध्यायः २११ अथ सामवेदस्य कः कालः ? शतपथब्राह्मणादिदं विद्मः, यत्-प्रथमार्चिकगताः सर्वे भागा; तद्ब्राह्मणग्रन्थोत्तरभागनिष्प- तिकाले लब्धात्मलाभा अभूवन्निति । अपि च समग्रोऽयं सामवेदः यजुर्वेदसम्बन्धिनः तैत्तिरीयवाजसनेयाख्यसंहिताद्वयस्यो- त्पत्तेः प्रागेव संहितात्मतां प्रापद्यतेत्यपि शक्यवचनम् । यतो मंत्र संहिताद्वयेऽपि ऋग्वेदपाठादत्यन्तं विभिन्नाः सामवेदादुद्धृता भवितु- महन्तो गानयोग्या बहवो मन्त्राः समुपलभ्यन्ते । तत्र वाजसने- यसंहितायास्तैत्तिरीयसंहितापेक्षयाऽधिकतरः ऋग्वेदपाठसंवादो दृश्यत इत्यन्यदेतत् । यत्तावदुक्तं बीबराचार्येण-सामवेदे बहुषु मन्वेषु प्राचीनतराणां पाठभेदानां दर्शनादद्योपलभ्यमानर्वेदसंहि- तानिष्पत्तः पूर्वमेव सङ्कलितैः ऋमन्त्रैरयं सङ्घटितो भवितुमर्हतीति तदेतदश्रद्धेयमेव । सामवेदीयाः पाठभेदास्तु वस्तुतः कचित् सम्प्रदायशैथिल्यात् कचित् तत्तत्क्रियानुगुण्येन मन्त्राणामन्यथा- करणाञ्चोपनताः ॥ सामवेदस्य हि कौथुमराणायनीयाख्यं शाखाद्वयमिदानी- मुपलभ्यते । तत्र कौथुमाः सम्प्रत्यपि गुर्जरदेशे सन्तीति शृणुमः । राणायनीयास्तु पूर्व महाराष्ट्रेषु स्थिताः । इदानीं तदनुगामिनो हैदराबादस्य पौरस्त्यभागे विद्यमानाः श्रूयन्ते । अनयोरुभयोः शाखयोरल्पीयानेव पाठभेदो दृश्यते । तत्र रामायनीयपाठो बहुत्र प्रकाशितः । किन्तु यः पाठः प्रथमं 'स्टीवन्सन्' समाख्येन १८४२ तमे क्रिस्त्वब्दे प्रकटितः स पश्चात् 'बेनिफै नाना ·वैदिकसाहित्यचरित्रे पाश्चात्यविदुषा १८४८ क्रिस्त्वदे शर्मण्यभाषानुवादटिप्पणपूर्वक यत्नतः प्रकाशितेन वास्तविकेन पाठेन प्रत्यादिष्टः । एवं वेदानां मध्ये सामवेद एवादावामूलाग्रं मुद्रणेन प्रकाशितः । अपि चैष राणायनीयपाठः सायणाचार्यभाष्यसंवलितः पश्चाद्भारतवर्षेऽपि प्रकाशितः । कौथुमानां पाठे तु नैगेयनामकैस्तदीयावान्तरशाखीयैः द्वितीयार्चिकगतस्य सप्तमप्रपाठकस्य प्रथमाचिके प्रक्षेपणान्नान्यो भेद इदानीमुपलभ्यते । तदनुसारी पाठः १८६८ तमे क्रिस्त्वब्दे प्रकाशितः । परन्तु नायं तस्य पुराकालिको वास्तविकः पाठः । यता हि नैगेयशाखीयस्य देवतर्षिविषयकस्यानुक्रमणिकाद्वयस्य परिभावनायां पुराकाले कौथुमपाठस्येतो विभिन्नत्वं व्यज्यते ॥ यजुर्वेदस्तु ऋग्वेदाभिव्यक्तादन्यमेव आत्मोपत्तिदेशं भारती- यानां साचिकधार्मिकाचारयोः प्रकारान्तरं च व्यञ्जयति । यजु- वेदोऽयमृग्वेदोत्पत्तिदेशादतिदूरे पूर्व दिग्भागे समुत्पन्नः । न खल्वत्र निन्धुनद्यास्तच्छाखानां वा नामाप्युपलभ्यते । प्रत्युतोत्तरभारत- वर्पस्य मध्यभागे विद्यमानाः कुरुपश्चालादयो देशाश्च निर्दिश्यन्ते । एवं च कुरुक्षेत्रमिति प्रसिद्धं कुरुराज्यमेव यजुर्वेदस्य तदीयब्राह्मण- ग्रन्थानां चोत्पत्तेः पवित्रं क्षेत्रमित्यवधार्यते । यत्खलु कुरुक्षेत्र सरस्वतीपद्वतीभ्यामारभ्य पूर्वदक्षिणभागे यमुनापर्यन्तमभिव्याप्य शुतुद्रीयमुनयोरन्तराले विद्यते । तदिदमद्यत्वे ‘सीर हिन्द' इति व्यपदिश्यते । तस्यैव पूर्वभागे पञ्चालदेशः । यश्च मीरुताख्याद् देशखण्डादारभ्य पूर्वदक्षिणभागेऽलहबादपर्यन्तमभिव्याप्य गङ्गा- ·सप्तमोऽध्यायः २१३ यमुनयोर्मध्यवर्तिनं डोयाबदेशमालिङ्गति । इत्थं प्रथमतः कुरुक्षेत्रे प्राप्तोदयाः ब्राह्मण्याः साङ्घिका धार्मिकाश्चाचाराः पश्चात् क्रमेण बहुलीभूय भारतवर्षे सर्वत्र प्रचेरुः । तदिदं कुरुक्षेत्रं चरित्रदशाऽपि विश्रूयते । अत्र ह्येकतः मत्स्यपञ्चालयोः अन्यतः कुरुपञ्चालयोश्च महाभारतोपवर्णितं महायुद्धं प्रवृत्तम् । विश्वविश्रुतायां मनुस्मृती क्षेत्रमिदं ब्राह्मणाधिष्ठानभूतत्वाद् ब्रह्मावर्तशब्देन व्यपदिश्यते । अपि च मत्स्यपञ्चालशूरसेनकैः सहितमिदं कुरुक्षेत्रं ब्रह्मर्पिदेश इति एतद्देशप्रसूतस्याग्रजन्मनः सकाशात् सर्वे मानवाः स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरनिति च महर्पिणा मनुनाभिहितम् ।। तत्रैव यजुर्वेदाध्यायिनो नानाशाखात्वेन विभिन्नाः । ता एव शाखाः पश्चात्काले पल्लविताः क्रमेण भारतवर्षीयान् दिगन्ता- नाभिव्यापुः । तत्रादिमा कठशाखा । तस्या एव काप्युपशाखा कपिष्ठलाख्या । एतच्छाखाद्वयावलम्बिनः पुरा ग्रीकागमनकाले पञ्चापदेशे तदनु काश्मीरदेशे च प्रतिवसन्ति स्म । तत्र कठाः सम्प्रति काश्मीरेषु परमुपलभ्यन्ते । कपिष्ठलास्तु ससूलनाशं नष्टाः । पूर्वैः कालापशब्देन व्यपदिष्टाः मैत्रायणशाखीयाः पुरा नर्मदानदीमुखाद् दक्षिणतो नासिकादेशपर्यन्तं च विस्तीर्णे समुद्रात् प्रायेण शतक्रोशदूरान्तरिते नर्मदातीरे न्यवात्सुः । अद्यत्वे तु तच्छाखीयाः नर्मदामुत्तरेण स्थिते गुर्जरदेशे, अहम्मदाबादनगरे, तत्पश्चिमतो मोर्विपुरे च विरलतया निवसन्तः श्रूयन्ते । तदिदं शाखाद्वयं क्रैस्तवाव्दारम्भात्पूर्व भारतवर्षे सर्वत्र लब्धप्रचारमभूत् । - .

·२१४ वैदिकसाहित्यचरित्रे यतो हि तत्रभवान् पतञ्जलिः काठकं कालापकं च प्रामे ग्रामे प्रोच्यमानं विश्वतः श्रूयमाणं चाह । तद्वदयोध्यायामपि शाखा- द्वयमिदमादरेण सभाजितमिति रामायणादवगम्यते । परन्तु तदिदं शाखाद्वयमभिनवोदिताभ्यां तैत्तिरीयवाजसनेयसमाख्याभ्यां यजु- इशाखाभ्यामधःकृतम् । तत्र तैत्तिरीयशाखावलम्बिनः क्रिस्तो: पूर्व चतुर्थे शतकाब्दे नर्मदाया दक्षिणतीरे स्थिताः । तस्या एव प्रधानभूता काचिदुपशाखा आपस्तम्बसमाख्या । एतच्छाखीयाः सम्प्रति गोदावरीतीरमधिवसन्ति । अन्या काचित् तैत्तिरीयोप- शाखा हिरण्यकशिसमाख्या । तच्छाखीयाश्चाद्यत्वे गोदावर्या नातिदूरे दक्षिणभागे कृतवसतयो दृश्यन्ते । वाजसनेयशाखीयाः पुरा भारतवर्षस्य पूर्वोत्तरभागे गङ्गाकूलेऽवर्तिषत । इदानीं ते पूर्वोत्तरभागं मध्यदेशं चाभिव्याप्ता विशालं देशमध्यासते ॥ शाखाचतुष्टयेऽस्मिन्नत्यल्पा एवोपलभ्यन्ते परस्परपाठभेदाः । तत्र चतुष्काण्डात्मिका चतुःपञ्चाशत्प्रपाठकवती मैत्रायणीसंहिता तत्रभवता षोडराचार्येण प्रकाशिता (१८८१-८६) । तेनैव काठकसंहिताऽपि प्रकटीकृता । संहितयोरनयोर्भाषागतिरभिन्न- रूपैव । अन्यत्राप्रयुक्ताः केचन शब्दाश्चात्रोभयत्रापि प्रयुक्ताः । कपिष्ठलसम्बन्धिन्या काठकसंहितायाः कश्चिदेकदेशः परं सम्प्रत्या- साद्यते । आसाद्यमानोऽप्यपभ्रंशबहुलः । अपि नाम कुत्रचि- दुपलभ्येत तच्छाखानुसारी समग्रः शुद्धः पाठः ? सन्दिहामहे । सप्तकाण्डात्मिका चतुश्चत्वारिंशत्प्रपाठकयती तैत्तिरीयसंहिता तु ·सप्तमोऽध्यायः २१५ पूर्वोक्तसंहिताद्वयापेक्षयाऽर्वाचीनतरा । सा च बीबराचार्येण प्रका- शतां प्रापिता (१८७१-७२) । एतास्तिस्रोऽपि यजुस्संहिताः समानरीतयः सजातीयाश्च । तथा हि संहितात्रयेऽपि बहुत्र मन्त्रेषु वाक्येषु च शब्दकृतं साजात्यं व्यक्तमेव । तथा विषयोप- वर्णनरीत्याऽपि व्यज्यत एवासामन्योन्यसम्बन्धः । यतो हि विषयाः सर्वत्र समानरीत्यैव गुम्फिताः । वाजसनेयसंहितायाः सरणिस्तावदितो भिद्यते ॥ । वाजसनेयसंहितायां हि यज्ञक्रियासु पठितव्या मन्त्रा अर्थवादाश्च परं निबद्धाः, न तु ब्राह्मणभागाः । ते तु पृथगेव ब्राह्मणग्रन्थे सङ्कलिताः । इत्थं विषयविभागेन शिष्यबुद्धिवैशद्या- पादकत्वादेषा शुक्लपदेन विशेष्यते । तैत्तिरीयादिसंहितात्रये तु मन्त्रार्थवादभागा इव ब्राह्मणभागा अपि संहितायामेव सङ्कलिताः । इत्थं विषयसाङ्कर्येण ते शिष्याणां व्यामोहं जनयन्ति । अतस्ते कृष्णशब्देन विशेष्यन्ते । तत्र वाजसनेयसंहितायाः पाठद्वय- मिदानीमुपलभ्यते । तयोरेको माध्यन्दिनानामपरः कण्वानाम् । उभयत्राप्यभिन्न एव प्रतिपाद्यो विषयः । विषयोपगुम्फनरीतिरपि समानैव । भेदस्तु केवलं पठनप्रकारकृतः । सोऽपि केवलं गद्यात्मकेऽर्थवादभागे न तु पद्यात्मके मन्त्रभागे । इत्थंविधसाजा- त्यभाजाविमौ पाठौ न भिन्नकालिको भवितुमर्हतः । योऽयं तयोः पठनरीतौ भेदः स देशभेदमूलकः सम्भाव्यते । दृश्यते चोभय- ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे ऋापि देशभेदैकसुलभ उच्चारणभेदः । एतत्पाठद्वयानुसारी शुक्लय. जुर्वेदस्तत्रभवता बीबराचार्येण प्रकाशितः (१८४९-५२) ॥ सोऽयं शुक्लयजुर्वेदः सम्प्रति चत्वारिंशदध्यायघटितः समुप. लभ्यते । तत्राचभादौ प्राथमिकाष्टादशाध्यायमात्रघटितो बभूवेति बाबैरान्तरैश्च प्रमाणैरवधार्यते । कानि तानि बाह्यानि प्रमाणानीति प्रथमं विचारयामः । अनल्या ह्यादिमाष्टादशाध्यायगताः पद्यमया गद्यमयाश्च सर्वे भागाः निर्विशेषं मन्वशब्देन निर्दिश्यमानास्तैत्ति- रीयसंहितायासुद्धृताः । द्वाविंशात् पञ्चविंशपर्यन्तेष्वध्यायेपूपव- र्णिता अश्वमेधप्राकरणिका अपि केचिद्भागास्तैत्तिरीयसंहितायामु. ड्रियन्त इत्यन्यदेतत् । नैतदस्मदुक्ताघातकं भविष्यति । तथा वाजसनेयसंहिताया अन्तिमेपु द्वाविंशतावध्यायेषु वर्ण्यमाना विप- यास्तैत्तिरीयब्राह्मणारण्यकयोः परमनुसन्धीयन्ते न तु वाजसनेय- ब्राह्मगे तदारण्यके वा । प्रत्युत वाजसनेयब्राह्मणे प्राथमिके काण्डनवके प्राथमिकाष्टादशाध्यायगता मन्त्राः परं प्रतिपदाथप्रद- र्शनपूर्वकं व्याख्याताः तदनन्तरसमदशाध्यायगता मन्त्रास्तु विरलतयैवोपात्ताः । तदनन्तराणामध्यायानां तु तत्र वार्ताऽपि नास्ति । अनेन हि प्राथमिकप्वष्टादशम्बध्यायेपु ब्राह्मणकाराणा- मादरातिशयः प्रकट एव । स च तद्भागस्य पुरातनत्वादित्यस- न्देहम् । अपि च कात्यायनकृतत्वेनोपलभ्यमानायां शुक्लयजुर्वेदा- नुक्रमणिकायां पड्विंशात् पञ्चत्रिंशपर्यन्ता दशाध्यायी खिलत्वेन परिगणिता ॥

·सप्तमोऽध्यायः २१७ आस्तामिदम् । वाजसनेयसंहितान्तर्गतानि प्रमाणानि विमृशामः । तत्र षड्विंशादेकोनत्रिंशपर्यन्ता चतुरध्यायी तदुप- वर्णितानां विषयाणां पूर्वाध्यायविहितयज्ञक्रियान्वयित्वमात्रेणार्थ- वत्वात् पश्चात्कालिकीति निश्चयः सुकरः । त्रिंशादारभ्यैकोनच- त्वारिंशपर्यन्ता दशाध्यायी च नरबलिपितृयज्ञविश्वजिद्यज्ञादीरभि- नवोदिताः क्रियाः प्रतिपादयन्ती ततोऽप्यर्वाचीनेत्यसन्देहम् । अन्तिमश्चत्वारिंशोऽध्यायस्तु सुतरामेवार्वाचीनः । न खल्वयमंश- तोऽपि साक्षाद् यज्ञकर्माणि परामृशति । किन्तु केवलमुपनिष- च्छायामनुहरति । अपि च तावदेतत्संहितोपवर्णितानां धार्मिकाणां साचिकानां च आचाराणां विचारणायामर्वाचीनतामूलकाः केचि- द्विशेषाः प्रकटीभवन्ति । तथा हि--अस्याः षोडशेऽध्याये रुद्र- परतया प्रयुक्ता बहवो विशेषणशब्दाः पश्चात्तनेष्वध्यायेषु शिवपर्या- यत्वेन प्रयुज्यन्ते । अपि च शिवस्य सर्वोत्कृष्टत्वबोधको ‘इशान महादेव'शब्दौ पूर्वत्रानुपयुक्तौ केवलमेकोनचत्वारिंशेऽध्याये प्रयु- ज्येते । तौ च शिवस्याभूतपूर्व तादृशमुत्कर्ष कल्पयन्तौ पश्चात्काले प्रादुर्भूतौ । अपि च त्रिंशेऽध्याये बहुसङ्ख्याः सङ्कर्णिजातयः परिगण्पन्ते । षोडशाध्याये त्वल्पसङ्ख्याः । एतेन त्रिंशाध्यायो- त्पत्तिकाले यावत्यः सङ्कीर्णजातयोऽभूवन् न तावत्यः षोडशाध्या- योत्पत्तिकाल इति व्यक्तमेव तयोः कालकृतं पौर्वापर्यम् ॥ एभिर्लिङ्गैः शुक्लयजुर्वेदोऽयं चतुषु भिन्नकालेषूत्पन्नः सम्भा- व्यते । तथा हि-तत्र प्रधानभूता प्राथमिकी अष्टादशाध्यायी 28 ·२१८ वैदिकसाहित्यचरित्रे प्रथमाविर्भूता । तदनन्तरा सप्ताध्यायी परिशिष्टरूपेण पश्चात्काले संयोजिता । यतो ह्यत्र भागद्वयेऽप्यविशेषेण सर्वयज्ञोपयुक्ताः क्रियाः प्रतिपाद्यन्ते । ततः क्रमेण सर्वतः सम्प्रवृद्धे क्रियाकलापे तदनन्तरा चतुर्दशाध्यायी संयोजिता । तत्र हि षड्विंशादेकोन- त्रिंशपर्यन्तैरध्यायैः पूर्वाध्यायोपवर्णिताः, त्रिंशादेकोनचत्वारिंशपर्य- न्तैरभिनवाविर्भूताश्च क्रियाः प्रतिपाद्यन्ते । अन्तिमश्चत्वारिंशोऽ- ध्यायस्तु समन्तादस्तोन्मुखे क्रियाकलापे प्रादुर्भूतः । यतो ह्यत्र न साक्षाद्यज्ञक्रियोपादानं न चापि सर्वात्मना तत्परित्यागः । किन्त्वान्तरालिकः कश्चिदवस्थाविशेषोऽनुभूयते ॥ , । योऽयमुक्तः शुक्लयजुवेदस्याष्टादशाध्यायात्मको मूलभागः सोऽपि कृष्णयजुस्संहितानामुत्पत्तेः परं प्रादुर्भूतः । यतो हि मन्त्रार्थवादभागस्य संहितायां विधिभागस्य ब्राह्मणग्रन्थे च विभज्य विनिवेशनामिका येयमभिनवा रीतिराहता सा कृष्णयजुस्संहिता- श्रितात् सम्मिश्रपाठरूपात् क्रमादत्यन्तमर्वाचीनैव भवितुमर्हति ॥ यजुर्वेदीये प्रधानभूते भागद्वय एकतो दर्शपूर्णमाससोम- यागाः, अपरतः स्थण्डिलकरणप्रकारश्च प्रतिपाद्यन्ते । शुक्लयजुस्संहितायाः प्राथमिक्यां दशाध्यायां दर्शपूर्णमाससोमयागो- पयुक्ताः, तदनन्तराष्टादशाध्याय्यां स्थण्डिलकरणक्रियोपयुक्ताश्च मन्त्राः सङ्ग्रथिताः । एतद्वयसम्बन्धिनौ विध्यंशौ तु यथाक्रम शतपथब्राह्मणस्य प्राथमिके काण्डपञ्चक्रे तदनन्तरे काण्डचतुष्के च .

·सप्तमोऽध्यायः २१९ निबद्धौ । कृष्णयजुर्वेदेऽप्येतदुभयविषयको विधिमन्त्रभागौ पृथ- गेव निबद्धौ न तु मिश्रीकृतौ । परन्तु विधिभागोऽपि तस्यां संहितायामेवान्यत्र सङ्कलितो न तु पृथग्ब्राह्मणग्रन्थ इत्येतावानस्ति विशेषः । तथा हि-तैत्तिरीयसंहितायाः प्रथमकाण्डस्यादिमे प्रपाठकचतुष्टये दर्शपूर्णमाससोमयागार्थकाः, चतुर्थे काण्डे स्थण्डि- लकरणार्थकाश्च मन्त्राः शुक्लयजुस्संहिताश्रितरीत्यैवोपगुम्फिताः । तत्रैतद्विषयको विधिभागौ तैत्तिरीयसंहितायामेवान्यत्र सङ्घटितौ । तथा ह्यस्याः पञ्चमे काण्डे स्थण्डिलक्रियासम्बन्धिनः षष्ठे काण्डे सोमयागसम्बन्धिनश्च विधयः सङ्घटिताः । दर्शपूर्णमाससम्बन्धि- नस्तु संहितायामनिवेशिताः पृथगेव तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीये काण्डे सङ्कलिताः । मैत्रायणसंहितायामप्येतादृश्येव व्यवस्था । तत्र हि प्रथमकाण्डस्यादिमे प्रपाठकत्रये दर्शपूर्णमाससोमयागोपयोगिनः, द्वितीयकाण्डस्योत्तरार्धात्मकेऽन्तिमे प्रपाठकसप्तमे स्थण्डिलक्रियोप- योगिनश्च मन्त्राः सङ्घटिताः । तद्विषयको विध्यंशौ च तस्यामेव संहितायां यथाक्रमं तृतीयकाण्डस्य षष्ठे प्रथमे च प्रपाठके विन्यस्तौ । कृष्णयजुस्संहितायामेतत्प्रकरणद्वयस्य परिशिष्टभागेषु परं विधि- मन्त्रयोः पृथनिवेशनात्मकोऽयं विशेषो नादृतः । इत्थं च न केवलं ब्राह्मणभागानां मन्त्रभागानां च मिश्रपाठ एव किन्त्वेक- संहितापाठोऽपि कृष्णयजुर्वेदस्य कृष्णत्वविशेषणे बीजमित्यवधेयम् । तत्र कृष्णयजुस्संहितायामेतत्प्रकरणद्वयसम्बन्धिनोविधिमन्वभागयोः पृथक् सन्निवेशे को हेतुरिति न ज्ञायते । न खल्वत्र वाजसनेय- ·२२० वैदिकसाहित्यचरित्रे संहिताशतपथब्राह्मणसम्बन्धापेक्षया सन्निकृष्टतरः कालिक आर्थिको वा सम्बन्धविशेषः कल्पयितुं शक्यः ।। यजुर्वेदो यज्ञक्रियामात्रोपयोगित्वात् सामवेदसजातीय एव । अथाप्यस्त्येव तयोर्महद्वैलक्षण्यम् । तथा हि सामवेदः प्राधान्येन सोमयागमात्रसम्बद्धः । यजुर्वेदस्त्वखिलयज्ञक्रियानिलयः । अपि च सामवेद इव यजुर्वेदेऽपि ऋङ्मन्त्राः समुद्धृताः । परन्तु साम- वेदः ऋमन्त्रमयः । यजुर्वेदस्तु न तथा । अत्र हि किश्चिदधि- कश्चतुरंशः परमृग्वेदादुद्धृतः । अन्यः सर्वोऽपि स्वतन्त्रकल्पितो भागः । तथा हि वाजसनेयसंहितायामस्यामेकोऽर्धभागः पद्यमयो मन्त्रात्मकः, अपरोऽर्धभागो गद्यमयोऽर्थवादात्मकश्च । मन्त्रभागे किञ्चिदधिकसप्तशता मन्त्राः परमृग्वेदादुपात्ताः । अव- शिष्टः सर्वो मन्त्रभागः समग्रोऽर्थवादभागश्चाभिनवाविर्भूतः । नन्विह सामवेदविलक्षणतया नूतनमन्वार्थवादांशसृष्टौ को हेतुरिति चेदुच्यते--ऋग्वेदकालानन्तरं सर्वतोमुखतया सम्प्रवृद्धे प्राक्तने कर्मणि प्रादुर्भूते च समन्तादुच्चावचे नूतने क्रियाकलापे तत्र पठना- हणां मन्त्राणामृग्वेदेऽलाभान्नूतना सृष्टिरपैक्ष्यत । तेन तदन्वयिनो मन्त्रास्तत्प्रशंसापरा अर्थवादाश्च यथायथं प्रणीताः ॥ तत्र । यजुर्वेदीयमन्त्रभागस्य भाषासरणिर्यद्यप्यात्मनोऽर्वाचीनता- मावेदयत्येव तथापि सा ऋग्वेदभाषायाः सुतरां सन्निकृष्टा लौकिक- संस्कृतभाषायाः सुदूरं विप्रकृष्टा च भवतीति वेदितव्यम् ।।

·सप्तमोऽध्यायः २२१ । । यजुर्वेदीयो देवताविषयको मार्गः ऋग्वेदीयमार्गान्नात्यन्तं विलक्षणः । यतो हि ऋग्वेदप्रतिपादिता एव सर्वे देवा अत्राप्युप- वव॑न्ते । अथापि कचित् कचिदुपलभ्यन्त एव केचिद्विशेषाः । तथा हि ऋग्वेदस्यार्वाचीनेषु भागेपु लब्धाविर्भावः प्रजापतिरत्र प्रधानदेवतापदमधिरोहन्नवलोक्यते । तथा ऋग्वेदीयो रुद्रः अत्र शिवशब्देन पश्चात्कालप्रसिद्धैः शङ्करमहादेवादिभिः शिवपर्यायैश्च निर्दिश्यमानः शिवाभेदं प्रापितः । एवं विष्णुरपि ऋग्वेदापेक्षयाऽत्र किञ्चिदधिकतरं प्रकर्ष लम्भितः । विष्णुयज्ञयोरभेदोऽप्यैदंम्प्राथ- म्येनात्र प्रदर्शितः । अन्तरिक्षस्थाना यातुधानाश्चात्र सर्वत्राप्यसुर- शब्देनैव निर्दिश्यमानाः सुमनसां सुराणां प्रतिकूलचारित्वेनोप- वर्णिताः । देवासुरसमरवृत्तान्तोऽपि यजुर्वेदेऽत्र वहुत्र प्रस्तूयते । लौकिकसंस्कृतकाले प्रकर्षेण वर्ण्यमानाः हावभावादिरमणीगुणाभि- रामाः लीलाविलासविभ्रमविवशीकृतसकललोकाः कमनीयलावण्याः अप्सरस्समाख्याः सुरलोकसुन्दर्यः ऋग्वेदापेक्षया सचमत्कारातिरेक- तत्र प्रस्तूयन्ते । तासां कश्चिदत्र नामतश्च निर्दिष्टाः ॥ इत्थं विमृश्यमाने वस्तुनि-यजुर्वेदीये धर्ममार्गेऽपि कचि- न्यथाभावः कचिदभिनवक्रियाविर्भावश्च संलक्ष्यते । तथा हि- वीनाः केचित् क्रियाविशेषाः पुरस्कृताः । ऋङ्मन्त्रेषु 'भक्ति' पेऽर्थे प्रयुक्तत्वेनोयलभ्यमानो ब्रह्मशब्दो यजुर्वेदेऽस्मिन् सूक्ति- शुद्धिरूपार्थद्वयवाचकत्वेन परिणतः पश्चादुपनिषत्सु विशुद्धस्वरू- परब्रह्माख्यपरावरवस्तुवाचकत्वेन निरूढः । अपि च ऋग्वेदे- ·२२२ वैदिकसाहित्यचरित्रे ऽनुपलभ्यमाना नागपूजा यजुर्वेदेऽस्मिन् भारतीयधर्माणामन्यतमः त्वेनोपवर्णिता । अपि च यजुर्वेदोपस्थापितः पूजाभिसन्धेरभिनव प्रकारोऽवश्यमवधारयेत्यवास्य वेदस्य पश्चात्कालाविर्भूतत्वम् तथा हि-यजुर्वेदे यज्ञदेवतासम्बन्धः ऋग्वेदोक्तादन्य एवास्थितः ऋग्वेदे हि देवास्तनद्यज्ञकर्मानुरूपफलप्रदातृत्वेन स्तूयन्ते । यज्ञास् देवतामनःप्रसादनार्थकत्वेनाभिमताः । एवं च ऋग्वेददृशा देवान सर्वोत्कृष्टत्वं सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्वं चाध्यवसीयते । यजुर्वेदे तु यज्ञ एव स्तोतव्यत्वेनोद्दिष्टाः । यथाविधि तेषामनुष्ठानमेव सर्वप्रधानम् त एव सर्वशक्ताः सर्वतन्त्रस्वतन्त्राश्च सन्तः कर्मानुरूपफलदानाय देवान् न केवलं विज्ञापयन्ति किन्त्वाज्ञापर्यन्तीत्यानातम् । इत्थं देवानां यज्ञाधीनत्वं वर्णयतो यजुर्वेदस्य यज्ञानां ब्राह्मणाधीनत्वात तद्वारा देवानां ब्राह्मणाधीनत्वे तात्पर्यमवसीयते ॥ यजुर्वेदविहिता यज्ञक्रियाः सर्वा यन्त्रकल्पैः पुरोहितैरनुष्ठेयाः यज्ञान् हि परितः स्थिता नैके पुरोहिता उच्चावचानङ्गयागान् निष्पाद- यन्ति । तेषामेकैकस्याल्पीयसोऽपि कर्मणः महायागसम्बन्धः सुमहत प्रयोजनं च परिकल्पितमस्ति । सर्वतोमुखतया सम्प्रवृद्धासु यजुर्वेदी- ययज्ञक्रियासु ऋग्वेदीयाः पारमार्थिका धर्माः क्रमेण प्रक्षीणाः प्रनष्टाश्च । अपि चात्र सूक्तानां सर्वेषां यज्ञक्रियान्वयित्वादैहिको- देशप्रधानत्वाच्च नेह देवतागतानामुत्कर्षोपकारितादिगुणानां स्तुतिः, स्तुत्यकरणे प्रत्यवायो वा श्रूयते । अतश्च यजुर्वेदयिमन्त्राणाम वत्वापेक्षाभावादुक्तयोरेव शब्दार्थयोः पुनः पुनरावृत्तिः, बहूनाम- " ·सप्तमोऽध्यायः २२३ नर्थकानां निपातानां प्रयोगश्च प्राचुर्येणादृतः । तत्रापि 'ओं' इत्ययं निपातः सातिशयं प्रयुक्तः । दृश्यतां मैत्रायणसंहितान्तर्गतः कश्चि- न्मन्त्रः-निधायो वा निधायो वा ओं वा ओं वा ओं वा ऐ ऐ ओं स्वर्णज्योतिः' इति । अत्र हि स्वर्णज्योतिरित्ययमशः परं सार्थकः ॥ इत्थम्भूतोऽयं यज्ञक्रियाविधिरत्यन्तमेव । ब्राह्मणेतरेषां दुर्बोधो जातः । ततः क्रमेण ब्राह्मणैः यज्ञानामिवैषां मन्त्राणामपि विश्वनियामकत्वं सर्वशक्तिमत्वं चोद्घोषितम् । अत एव कचिन्मन्त्राः विजयप्रदानक्षमत्वेनाभिमताः श्रूयन्ते । तत्प्रयोगेणैवेन्द्रः असुरा- नवधीदिति चाम्नायते । कानिचित् सूक्तानि वृष्टयुत्पादनक्षमाणि श्रूयन्ते । तत्सूक्तपठनपूर्वकं हविस्त्यागं कुर्वाणः पुरोहितः सद्य एव वृष्टिमुत्पादयितुं प्रभवतीति चावगच्छामः । इत्थमेषु सूक्तेष्वैन्द्र- जालिकी कापि मायाशक्तिरभ्युपगता । ततः पश्चादीदृशममानुष- शक्तित्वं तपसि सन्यासे चारोपितं ब्राह्मणैः, विशुद्धौ च बौद्धैः । यजुर्वेदीयार्थवादवाक्यानां देवतास्तुतिपरत्वाभावाद्यज्ञक्रियामात्रोप- योगित्वाच्च तानि तत्तद्यज्ञानुष्ठानस्य मन्त्रपरायणस्य च प्रयोजनानि पशंसन्ति । ऐहिकसुखावाप्तेः गोग्रामाद्यभीष्टार्थावाप्तेश्च हेतुभूतान् वहून् यज्ञक्रियारूपानुपायांश्चोपदिशन्ति । ऊहादिकुशलस्य शास्त्र- गारगस्य ऋत्विजः सन्निधिर्यज्ञकालेऽवश्यमेवापेक्षितः । अप्रमाद- ननुष्ठेयानि कर्माणि । तत्र बहुभिः कर्मभिः प्राप्यत्वेनात्प्रोक्षतानि फलान्यसङ्गतानि केवलं बालिशानि च । तथा टेकतमस्य कर्मणः ·२२४ वैदिकसाहित्यचरित्रे संवत्सरलाभः फलत्वेन श्रूयते । इयमुक्तिः केवला बालिशोक्तिरेव । एवं चन्द्रपदकामनया क्रियमाणः क्रियाविशेषोऽपि तादग्विध एव ।। एवं परम्परया विश्वतो विजृम्भमाणे यज्ञक्रियाविधौ भारत- वर्षीयो जातिभेदः सुदृढवन्धं व्यवस्थापितः सशाखोपशाखीभूय प्रवृद्धः । ब्राह्मणास्तत्र सङ्घ धर्मे च सर्वोत्कर्षं प्रापुः । प्रायेण पञ्चशतोत्तरद्विसहस्रवत्सरीतः पूर्वस्मात्कालादारब्धोऽयं जातिभेदोऽद्य यावदविच्छिन्नो वरीवर्ति भारतीयानां मध्ये । यजुर्वेदकाले न केवलं प्रधानभूताश्चत्वारो वर्णा एव किन्तु भारतभूमावद्यत्वे दृश्यमानाः सर्वविधाः सङ्करजातिभेदाश्चाप्यभूवन्निति वाजसनेयसंहितातः अव- गम्यते । एवं च ऋग्वेदकालापेक्षया यजुर्वेदकाले भारतीयानां सङ्घधर्मयोः सरणिरन्यवाभूदित्यध्यवसीयते ॥ ऋक्सामयजुर्वेदाः परं यज्ञक्रियोपयोगित्वादादौ प्रामाणिक- त्वेनाङ्गीकृताः । अथर्ववेदस्तु सर्वथैव यज्ञक्रियासम्बन्धरहितः तस्यापि कथञ्चित् तत्सम्बन्धसम्पादनस्पृहया तद्विषयप्रतिपादक- मन्तिमं काण्डं तत्र पश्चात्काले संयोजितम् । तत्काण्डादन्यत्र नायं वेदो यज्ञसम्बन्धं भजति । तदीयाः केचिन्मन्त्राः गृह्यसूत्रा- नुवर्ण्यमानासु जननविवाहमरणादिविषयिकासु कासुचिद् गृह्यक्रियासु पट्टाभिषेकप्रभृतिषु कासुचिद् राजकीयक्रियासु च विनियुज्यन्ते न तु कापि यज्ञक्रियासु । भूयस्तयाऽयमथर्ववेदोऽभिचारक्रियाप्रति- पादकः ऋग्वेदादेरत्यन्तं विलक्षणविषयः । अभिचारक्रियैवात्र ·सप्तमोऽध्यायः २२५ . , . प्राधान्येनोपदिश्यते । तथा हि व्याधयः, श्वापदाः, यातुधानाः, मायाविनः, शत्रवः, ब्रह्मद्वेपिणः, इत्येतेपासन्येषां च परिपन्थिनां निवारणस्तम्भनमारणाद्युपयुक्ता उपायाः समुपदिष्टाः । इत्थमभि- चारप्रधानत्वादमाङ्गलिकेऽप्यस्मिन्नथर्ववेदे विरलतया संसारसुखं, ग्रामवासक्षेमं, वैरप्रशमनं, दीर्घायुः, आरोग्य, श्रेयः, स्वस्त्ययनं, द्यूते दैवानुकूल्यं, इत्यादिकमाशंसमाना माङ्गलिकाश्चापि केचिन्मन्त्राः सम्भवन्त्येव । इत्थं चाथर्ववेदोऽयं निग्रहानुग्रहोभयलक्षणो भवतीति पर्यवस्यति ॥ . . अथर्ववेदोऽयमृग्वेदापेक्षया वलवत्तरान्धविश्वासघटितः । अत्र हि रक्षःपिशाचाद्यस्तित्वाभिमानकलुषाः प्राकृतजनोचिता आभिचारिका वासनाविशेषाः परं समुपस्थाप्यन्ते, न तु संस्कृत- मतीनां पुरोहितानां मध्ये प्रादुर्भवन्तो मतधर्मविषयकाः परिष्कृताः प्रत्ययविशेपाः । तस्मादथर्ववेदप्रतिपाद्यो विषयश्चरित्राप्राप्यादति- दवीयसः कालादवतीर्णः सम्भाव्यते । तत्र शरीरामयोपशान्त्य- र्थकाः कोचदभिचारविशेषाः स्वरूपतः स्वभावतः प्रयोजनतश्च अल्बर्टकुह्रदर्शितदिशा प्राक्तनशर्मण्य-लत्तिक-रष्यभाषागतैरभिचार- कर्मभिस्तुल्यरूपत्वात् 'इण्डो-यौरोपकालिका अभिज्ञायन्ते । अथर्ववेदेऽस्मिन् विरलतयोपलभ्यमानाः समुत्कृष्टवर्गीयदेवतासम्ब- न्धिनो विश्यास्तु ऋग्वेदीयविषयापेक्षयाऽत्यन्तमर्वाकालिका एव । यतो ह्यत्र संहितान्तरापेक्षया ईश्वरास्तित्ववादः सविशेषमुद्भा- ·२२६ वैदिकसाहित्यचरित्रे वितः । नागरिकपरिष्कारचरित्रेऽथर्ववेदोऽयमृग्वेदादप्यधिकतरमा- दरमहति ॥ अथर्ववेदस्य पाठद्वयमिदानीमुपलभ्यते । तत्रैकः पैप्पला- दानां पाठः । स च केवलमेकस्मिन् भूर्जग्रन्थेऽर्पितः प्राप्यते । भूर्जग्रन्थोऽयं चिरन्तन एव । किन्त्वपूर्णोऽनङ्कितस्वरश्च । सोऽयं ग्रन्थः बुह्वराचार्येण काश्मीरदेशादधिगतः । उपनिबद्धश्च तद्विपयको वृत्तान्तः १८७५ तमे क्रिस्त्वदे रोठाचार्येण । प्रकटीकृतं च तस्य स्वरूपं तस्य प्रतिच्छन्दं प्रकाशयता ब्लूफील्डाचार्येण । अय- मेव मन्यामहेऽथर्ववेदीयपरिशिष्टभागे क्वचित् पैप्पलादमन्त्र'शब्देन स्मृतः पैप्पलादानां पाठः ॥ अपरः शौनकानां पाठः । स च विशिरोठाभ्यां संस्कृत्य १८५६ तमे क्रिस्त्वदे प्रकाशितः । अथर्ववेदोऽयं सायणाचार्य- भाष्यालङ्कृतो भारतवर्षेऽपि प्रकाशितः । तस्मिन् भाष्ये दर्शिता विविधाः पाठभेदाः विगिरोठाभ्यां प्रकाशितेन पाठेन विसंवदन्ति । अथर्ववेदसंहितायां विंशतिः काण्डानि ७३० सूक्तानि प्रायेण ६००० मन्वाश्चोपलभ्यन्ते । तत्र प्रायेण १२०० मन्त्रा ऋग्वेदादुद्धृताः । तेषु भूयांसः दशमप्रथमाष्टममण्डलेभ्यः अल्पी- यांसो मण्डलान्तरेभ्यश्वोपात्ताः । तत्र विशे काण्डे समुपलभ्यमानेषु ·सप्तमोऽध्यायः २२७ १४३ ऋग्वेदीयसूक्तेषु द्वादश सूक्तान्यपहायान्यानि सर्वाण्यपि न ऋग्वेदानुपूर्वी जहति । काण्डान्तरेपु संयोजिता मन्त्रास्तु यथापे- क्षमन्यथिताः । परन्तु संहितान्तरेष्विवात्राप्यते ऋग्वेदपाठापेक्षया जघन्यभावं भजन्ति । अथर्ववेदोऽयं न केवलं पद्यमयः किन्तु यजुर्वेद इव भूयसा गद्यमिश्रितः । पञ्चदशे षोडशे च काण्डे स्थितान्यधिकपञ्चाशानि काण्डान्तरेषु विप्रकीर्णान्युपत्रिंशानि च सूक्तानि गद्यवाक्यैग्रंथितानि । अन्येष्वपि शताधिकेषु सूक्तेषु पद्यमन्त्राणां मध्येऽपि गद्यमन्त्राः समुपलभ्यन्ते ॥ अथर्ववेदः प्रथमं प्राथमिकत्रयोदशकाण्डमात्रात्मको बभू- वेति तदीयविभागप्रकाराद् विषयस्वभावाच्च व्यक्तीभवति । तत्र ह्यादितः सप्तानां काण्डानां विभागस्तत्तत्काण्डीयसूक्तान्तर्गतमन्त्र- सङ्ख्यानिबन्धनः । तथा हि प्रथमे काण्डे प्रतिसूक्तं चत्वारः, द्वितीये पञ्च, तृतीये षट् , चतुर्थे सप्त, पञ्चमेऽष्टावरा अष्टादश-.. षष्ठे त्रयः, सप्तमेऽर्धाधिके भागे केवलमेकैकश्च मन्त्राः सङ्घटिताः । तदनन्तरेषु षट्सु काण्डेषु दीर्घच्छन्दसो मन्त्राः सङ्कलिताः । अत्र त्रयोदशस्वपि काण्डेषु प्रतिपाद्या विषयाः अव्यवस्थं निबद्धाः ॥ , परा, , समनन्तरं काण्डपञ्चकं तु विषयस्वभावानुरोधेन व्यवस्था- पितम् । तथा हि तत्र चतुर्दशं काण्डं विवाहमन्त्रैर्घटितम् । तत्र भूयांसो मन्त्रा ऋग्वेदीयदशममण्डलादुद्धृताः । पञ्चदशं काण्ड ·२२८ वैदिकत्साहित्यचरित्रे ब्रात्याभिधानं परमात्मानं स्तौति । पोडशं सप्तदशं च लधीयसी काण्डे । तत्र पोडशे नव सूक्तानि सन्ति । सप्तदशे त्वेकमेव । तत्र काण्डद्वयेऽपि वशीकरणार्थका मन्त्राः सङ्घटिताः । अष्टादशे काण्डे खननसंस्कारः पितृगणश्च प्रस्तूयते । पञ्चदशकाण्डवदत्रापि बहवो मन्त्रा ऋग्वेदीयदशममण्डलादुपात्ताः । तस्मादृष्टादशं पञ्चदशं च काण्डमथर्वलक्षणबहिर्भूतं द्रष्टव्यम् ।। अन्तिमं काण्डद्वयमसंशयमेव पश्चात्काले संयोजितम् । तयोरेकोनविंशं काण्डं परिशिष्टभागसंमृष्टम् . अपभ्रंशवहुलश्च तस्यैकदेशः । विशं च काण्डं भूयस्तयेन्द्रदेवताकैरविकृतानुपूर्वीक- मृग्वेदादुद्धृतैः सूक्तैः सङ्घटितम् । इत्थमत्र मूलभागविलक्षणतया ऋग्वेदपाठस्यैवाहतत्वादस्य तदपेक्षयाऽर्वाचीनत्वं व्यक्तमेव । अपि चास्यार्वाचीनतावोधकानि भूयांसि लिङ्गान्तराण्युपलभ्यन्ते । तथा ह्येतत्काण्डप्रतिपाद्यो विषयः सोमयागः । किन्तु यज्ञक्रियासम्बन्धो नामाथर्ववेदस्यापूर्वो विषयः । मन्यामहेऽस्य चतुर्थवेदत्वस्थापन- काम्यया यज्ञसम्बद्धत्वरूपवेदलक्षणनिष्पत्यर्थं वेदत्रयोपवर्णितसोम- यागसम्बन्धः पश्चात्काले सम्पादितो भवितुमर्हति । तस्मादेत- काण्डं पश्चात्कालिकमवधार्यते । अपि चान्तिमस्य काण्डद्वयस्य नामापि नोपलभ्यतेऽथर्वप्रातिशाख्ये । तस्मात् तत्प्रातिशाख्योत्पत्ते- रनन्तरमेवैतत् काण्डद्वयं संयोजितमिति व्यक्तमेव । द्वे गद्यवाक्ये अपहाय (४८, ४९) विशे काण्डेऽस्मिन् कुन्तापसूक्तानि परं (१२७-१३६) अभिनवकृतो भागः, अन्यः,सर्वोऽपि ऋग्वेदा- ·सप्तमोऽध्यायः २२९ दुपात्तः । तत्र याः खलु वहुप्रदान यजमानान् राजकुमारांश्च स्तोतुं प्रवृत्ताः, याश्च पुरागोपनिवद्धानां राजयोधादिस्तुतीनामवल- म्वभूतास्तासामृग्वेदीयानां दानस्तुतीनामनुकुर्वन्ति कुन्तापसूक्तानि ।। अथर्ववेदोऽयं यत्किञ्चिद्रूपापन्नः शतपथब्राह्मणान्तिमभागस्य (११-१३-१४) तैत्तिरीयब्राह्मणस्य च्छान्दोग्योपनिपदश्वोत्पत्ति- काले स्थित इत्ययमर्थोऽस्य तेष्वनुसन्धानादवगम्यते । महाभाष्य- काले त्वयं परं प्रतिष्ठां गतः । अत एव भगवान् पतक्षलिरथर्व- वेदं प्रथमवेदत्वेनोदाहरति । अथर्वादिर्वेद इति चाह ।। . अथर्ववेद एव निर्दिश्यमानं प्राक्तनं तस्य नामधेयं 'अथ- र्वाङ्गिरसः' इति । तदेव नामधेयं भूर्जग्रन्थस्य चारम्भे लिखितम् । पदद्वयघटितोऽयं समस्तशब्दोऽथर्वाङ्गिरस्समाख्यं गोत्रद्वयमभिधत्ते । अत्र ब्लूफील्डाचार्योऽन्यथा ब्रवीति यथा-अथर्वाङ्गिरस इत्यत्र अथर्वशब्दस्तद्वेदभाजं माङ्गलिक, आङ्गिरसशब्दोऽभिचारपरममा- गलिकं च भागं परामृशतीति । तत्राथर्वेति नामैकदेशः पश्चात्काले समग्रस्यैवाथर्ववेदस्याभिधायकत्वेन परिणतः । उपलभ्यत एव बहुत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु 'अथर्वाणः' इति माङ्गलिकांशपरतया प्रयोगः । अथर्वा' इत्येकवचनप्रयोगस्तु प्रथनमुपनिषत्स्वारब्धः । 'आथर्व- पनि' इति तद्धितान्तनपुंसक बहुवचनप्रयोगः तदीयसूक्तविवक्षया- थर्ववेदस्यैकोनविंशे काण्डे प्रयुक्तः समुपलभ्यते । ततः क्रमेण स्य तस्मिन्नर्थे प्रयोगः साधारणीभूतः । 'अथर्ववेदः' इति .

·२३० वैदिकसाहित्यचरित्रे वेदपदघटितव्यवहारस्तु सूत्रग्रन्थेष्वैदम्प्राथम्येन कृतः न तु ततः प्राक्तनेषु ग्रन्थेषु । अपि च सूत्रग्रन्थेष्वयं त्रयीतुलामधिरोपितो दृश्यते । अन्यदप्यधिगम्यते नामधेयद्वयमथर्ववेदस्य । तत्रैक 'भृग्वाङ्गिरसः' इति । तच्चाथर्ववेदे यज्ञकाण्डे प्रयुक्तमुपलभ्यते । तत्र भृगवो नाम गोत्रान्तरीयाः । तेऽत्र अथर्वणां स्थाने समा- दिष्टाः । अन्यन्नामधेयं 'ब्रह्मवेदः' इति । तच्चाथर्वसम्बन्धिपु ग्रन्थेषु न प्रयुज्यते । किन्तु ऋग्वेदीयगृह्यसूत्रे क्वचिदुपात्तं दृश्यते ।। अथर्ववेदोऽयं प्रतिपाद्यविषयस्वभाववैलक्षण्येन बहोः कालादनन्तरमेव वेदत्वेन प्रतिपन्नः । ऋग्वेदीयानामर्वाचीनतमानां सूक्तानामुत्पत्तिकालेऽपि नायं पृथग्ग्रन्थात्मतां प्रपन्नः । यतो हि ऋग्वेदीये पुरुपसूक्ते यज्ञियास्त्रयो वेदाः परं ऋचः सामानि यजूंषीति नामग्राहं निर्दिश्यन्ते नत्वाथर्वणानि । न च वाच्यमथर्ववेदस्याभि- चारक्रियाप्रतिपादकत्वेन निपिद्धकोटौ परिगणात् तस्य यज्ञियवेदे- ऽनिर्देशः इति । कुत इति चेत्न खलु भारतीयैरभिचारिकी सरणिरधर्म्यत्वेन परिगणितेत्यत्र किञ्चिन् प्रमाणमुपलभ्यते । प्रत्युत ऋग्वेदः प्राधान्येन यज्ञदेवताः स्तुवन्नपि बहुत्र सूचयत्येव प्राक्काले- ऽपि भारतीयगृह्याचाराणामभिचारक्रियाकरम्बितत्वम् । यजुर्वेदेऽपि तैत्तिरीयसंहितायामेकत्र केवलमथर्ववेदोऽयं 'आङ्गिरस'शब्देन वेदा- न्तरैः सह निर्दिष्टः । अन्यत्र सर्वत्रापि त्रयो वेदा एव केवलं निर्दिश्यन्ते । अथापि यजुर्वेदोऽथर्ववेदसरण्या सुदूरमाक्रान्तो दृश्यते । कचित् कचिदथर्ववेदीयाः शब्दा एव चोपलभ्यन्ते ।

·सप्तमोऽध्यायः २३१ नन्वित्थमभिचारक्रियायाः सर्ववेदानुगतत्वे ऋग्यजुषयोरथर्ववेदस्य चैकलक्षणत्वापत्या मिथो भेदासिद्धिरिति चेन्नैतद्युक्तं. अस्त्येव तयोरस्य च मिथो भेदः प्रधानव्यपदेशात् । तथा हि ऋग्यजुषयोः यज्ञक्रियैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यते । अभिचारक्रियात्वप्राधान्येन । अतस्तयोर्यज्ञयित्वम् । अथर्ववेदे त्वयमर्थः प्रातिलोम्येन । अत- स्तस्याभिचारिकत्वम् । तन्निमित्तकस्तयोरस्य च भेदव्यपदेशः ॥ अथर्ववेदोऽप्यात्मानमेकत्र 'अथर्वाङ्गिरस'शब्देन. अन्यत्र कचित् माङ्गलिकांशपरामर्शिना 'भेषज'शब्देन च वेदान्तरैः सह निर्दिशति । वेदान्तराणि तु पदे पदे प्रस्तौति । एतेन हि ताव- कालपर्यन्तं वेदान्तरावलम्विनामथर्वानुयायिनां च मिथो नाभू- द्वैमत्यमित्यवधार्यते ॥ । इतो ब्राह्मणग्रन्थेषु चक्षुः पातयानः । अथर्ववेदमधिकृत्य का वार्ता तत्रेति विमृशामः । तत्र ऋग्वेदब्राह्मणेषु नामापि नोपलभ्यते- ऽथर्ववेदस्य । तेत्तिरीयब्राह्मणे च तैत्तिरीयारण्यक इवायं केवलं द्वि- रनुसंहितः । शतपथब्राह्मणे तु शश्वदनुसन्धीयमानो यद्येव न वेदत्वं तथापि पूर्वापेक्षयाऽभ्यर्हिततरं स्थानमधिरूढो दृश्यते । अपि च तत्रैव ब्राह्मणग्रन्थे त्रयो वेदाः ऋक् , यजुः, सामेति पृथङ्नाम- निर्देशेन वा त्रयी विद्येत्येवंरूपेण वा बहुत्र निर्दिश्यन्ते । किञ्च तत्रैव बहुषु वाक्येषु ते तत्र तत्रेतिहासपुराणगाथासूत्रोपनिषदादिभिः सह परिगण्यन्ते । तादृशस्थले नियमेनायमथर्ववेदो वेदत्रयानन्तरं निर्दिश्यमानश्चतुर्थवेदत्वेनाभिप्रेतस्तय॑ते । अत एव तत्रेतिहास- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे पुराणादयो व्युत्क्रमेणापि पठ्यन्ते. नत्वथर्ववेदश्चतुर्थस्थानादशितः । उपनिपत्स्वप्येषैव स्थितिः प्रायेण । तत्राथोपनिपत्सु पुराणेति- हासादिपरिगणनं विनाप्ययं त्रिभिर्वेदैः सह परिगण्यते इत्यस्ति कश्चिद्विशेपः । अथ श्रौतसूत्रेषु का वार्ताऽथर्ववेदस्य ? कात्यायनीय शुक्लयजुःश्रौतसूत्रे नामापि नोच्चार्यते तस्य शाङ्खायनीयाश्वलायनीययोः ऋग्वेदश्रौतसूत्रयोः केवलमेकैकवारं निर्दिश्यते च ॥ इदमत्रावधेयं यत्-नायमथर्ववेदः श्रौतसूत्रग्रन्थेषु कुत्रा- प्यप्रामाण्यधिमा तिरस्कृतः, नापि त्रयीधर्मावलम्विभिरधर्म्यत्वेन निराकृतः' इति । परन्त्वयमीदृशः सम्भवः स्वप्नेऽप्यतर्कितः कथन्तरामुपनतः ? मन्यामहे . यज्ञक्रियाभिचारक्रिययोर्वस्तुतो भेदसद्भावेऽपि तादृशभेदस्येदन्तया निर्देष्टुमशक्यत्वात् त्रयीकारै- रभिचारक्रियाऽपि धर्मत्वेन परिगृहीता । इत्थमथर्ववेदोऽपि तैः प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतः । अत एव शतपथब्राह्मणे यातुविद्या (अभिचारविद्या) यद्यपि भयहेतुत्वान् पैशाचत्वेनोक्ता तथापि यातुविदो विचक्षणाः वढचसामान्यं बहुमताः । तत्र यथा ऋग्वेदेऽभिचारविषयका मन्त्राः परिमितास्तथाऽथर्ववेदीयमूलभागे यज्ञविपयका मन्त्राः केवलमानुपङ्गिकाः । तथा हि तत्र पष्ठे काण्डे द्वयोः सूक्तयोः (४७-४८) प्रत्यहं कर्तव्यं त्रैकालिकं सोमसवनं प्रस्तूयते । अपि च कचित् क्वचिद्यज्ञकालाचरितदोषपरिहारायानु- ष्ठयाः प्रायाश्चित्तीया इष्टयः प्रतिपाद्यन्ते । यथा षष्ठे काण्डे ·सप्तमोऽध्यायः २३३ ११४ तमं सूक्तम् । एवं चाथर्वानुयायिनोऽपि जनास्तस्य वेदस्या- धुनिकं यद्रूपं तत्सम्पत्तेः पूर्व कांश्चिद्यज्ञानुपज्ञाय यथायथमन्वतिष्ठ- नित्यधिगम्यते । अथापि प्रथममत्यल्प एवासीदथर्ववेदे औतक्रिया- भागः । तदनु तत्सम्बन्धस्य बहुलीचिकीर्षया साक्षाद्यज्ञक्रिया- प्रतिपादकैः ऋक्सूक्तैर्घटितं विंशं काडं पश्चात्काले तत्र संयोजित- मिति प्रसङ्गवशात् पूर्वमेव निश्चप्रचमस्माभिः ॥ इत्थं च श्रौतसूत्रग्रन्थेष्वथर्ववेदस्य निर्देशाभावे तस्य श्रौत- क्रियाप्रधानसम्बन्धाभाव एव हेतुः, न तु तस्य प्रामाण्यग्रहाभाव इत्यविवादम् । गृह्यसूत्रेषु पुनरभिचारस्यापि प्रतिपाद्यत्वात् तत्रा- थर्ववेदस्य संसर्गः प्रतीक्ष्यत एव । दृश्यते चायमर्थः कचित् कचित् । यद्यपि हि श्रौतसूत्रेष्विव गृह्यसूत्रेष्वपि भूयस्तया तत्त- सम्बद्धेभ्य एव वेदेभ्यो मन्त्राः परिगृहीतास्तथाप्यत्र विशेषतोऽ- थर्ववेदादप्यविकृता एकदेशविकृताश्च केचिन्मन्त्राः समुद्धृता उपल- भ्यन्ते । एवमप्येते गृह्यसूत्रग्रन्थाः प्रकृतविषयविचारे न लेशतो- ऽप्युपकुर्वन्ति । यत्सत्यमत्र सर्वत्राप्यथर्ववेदस्य चतुर्थवेदत्वेन व्यवहारः श्रूयत एव । किन्तु तेन तेषामर्वाचीनतामात्रं व्यज्यते न त्वथर्ववेदीयचरित्रमार्गे कश्चित् प्रकाशो वितन्यते ॥ लौकिकाचारप्रतिपादकेषु धर्मशास्त्रेष्वप्यथर्ववेदीया आचाराः शिष्टत्वेनैवाभिमताः । यतो हि संसारिणामवश्यमाश्रयणीया वैद्यविद्या ज्योतिर्विद्या च व्यक्तमेवाथर्ववेदीया । तद्वदभिचारप्र- 30 ·२३४ वैदिकसाहित्यचरित्रे योगेण शत्रूणां मारणोच्चाटनादौ प्रभविष्णुत्वेन प्रतीत आस्थानपुरो- हितोऽप्यथर्ववेदविशारदो भवितुमर्हति । लौकिकव्यवहारप्रतिपा- दकेषु धर्मशास्त्रेष्वदम्प्राथम्येन श्रूयतेऽथर्ववेदविषयिणी निन्दा । युक्तं चैतत् । यानि हि निषेद्धुमेते धर्मग्रन्थाः प्रवृत्तास्तान्येव हिंसाकर्माण्यथर्ववेदीया मन्त्रा उपदिशन्ति । तन्नैते धर्मग्रन्थाः सहन्ते । अथर्ववेदीयान् बहूनभिचारानेते घातुकान् मन्यन्ते । अत एवाथर्ववेदस्य जघन्यत्वं तदुपदिष्टानामाचाराणामधर्म्यत्वं च तेषूद्धोषितम् । अयमर्थो मुक्तकण्ठमापस्तम्बीये धर्मसूत्रे सिद्धा- न्तितः । अपि चार्वाचीनायां विष्णुस्मृतावथर्ववेदीयं मारणाभिचारं प्रयुञ्जानाः सप्तविधानामुपांशुधातुकानामन्यतमत्वेन गणिताः । अपरं च भिषजो दैवज्ञाश्चाशिष्टत्वेनोक्ताः । मूलिकादिप्रयोगः सर्वात्मना निषिद्धः । अभिचारशापयोः घोरं तप एव प्रायश्चित्तत्वेन निश्चितम् । अथापि कचिद्विषयेऽथर्ववेदीया श्लाघाऽपि श्रूयते । तथा ह्यथर्ववेदो नाम शत्रूत्सादनोपयुक्तं परम्परोपसङ्क्रान्तं परमायुधं ब्राह्मणानामिति मनुधर्मशास्त्रे स्मृतम् ॥ । महाभारते त्वथर्ववेदोऽयं वेदान्तरवत् परमप्रमाणत्वेना- मिष्टुतः । तत्र नियमेन वेदानां चतुष्टयमेवोद्भुष्यते । विष्णु- ब्रह्माणौ च तत्कर्तृत्वेन वर्णितौ । अपि चाथर्ववेदोऽपि तत्र पृथगेव भशमभिनन्दितः । तदुपदिश्यमानाः क्रियाश्चापि धर्मत्वेनैवास्थिताः न त्वधर्मत्वेन विगीताः ॥

·सप्तमोऽध्यायः २३५ अन्ततश्च पुराणानि न केवलं वेदानां चतुष्टमेवामनन्ति किन्त्वाभिचारिकग्रन्थसमुदायोपवर्णितमथर्ववेदस्य समुत्कृष्टं स्थान- मनुमन्यन्ते च । तत्रान्यतमे विष्णुपुराणे तस्य ब्रह्मनाम्ना चतुर्थेन ऋत्विजा सह सम्बन्धः प्रतिपादितः ॥ अथापि तावदथर्ववेदमधिकृत्य कश्चिदधिक्षेपोऽपि धर्मसूत्र- कालादारब्धो दृश्यते । दाक्षिणात्या ब्राह्मणाः सम्प्रत्यपि चतुर्थ- वेदस्य नानुमन्यन्ते प्रामाण्यम् अनादित्वमप्यस्य नाङ्गीकुर्वन्तीति बर्नलः प्राह । लौकिकसंस्कृतग्रन्थेष्वथर्ववेदीयब्राह्मणादिग्रन्थेषु चोपलभ्यमानैरथर्ववेदप्रामाण्यसमर्थनार्थकैर्वचनैरप्ययमेवार्थो ऽध्यव- सीयते । अथर्वानुयायिनो हि ब्राह्मणादयो ग्रन्थाः न केवलमथ- ववेदसहभावेनैव सर्वत्र वेदान् निर्दिशन्ति, किन्तु तं वेदानामग्रे कीर्तयन्ति च । अपि चाथर्ववेदस्य ऋत्विक्सम्बन्धाभावन्यूनतां परिजिहीर्षन्तस्ते तस्य ब्रह्मनाम्ना ऋत्विजा सह सम्बन्धं च सम- र्थयन्ति । यो हि ऋत्विक् त्रयीदृष्ट्या होत्रादिवद् एकवेदसम्बन्ध- रहितः त्रयीविद्यापारगः त्रयीमन्त्रविनियोगाभिज्ञश्च भवन् यज्ञकि- याध्यक्षत्वेन विवक्षितः । तमिमं ब्रह्माणं वेदसम्बन्धरहितं मत्वा एते ब्राह्मणादयो ग्रन्थास्तस्याथर्वसम्बन्धमकल्पयन् । सोऽयं ब्रह्मा सन्दृष्टब्रह्मपारः समधिगतदेवतातत्वः परिशीलिताखिलक्रियाकलापश्च सर्वविजां परिवृढत्वेनाभिमतः । अत एव गोपथब्राह्मणेऽथर्व- वेदस्य सारभूतब्रह्मात्मकत्वेन सर्वोत्कृष्टत्वं प्रतिपाद्य तस्य 'ब्रह्मवेद' व्यपदेशः कृत इत्याहुः । वस्तुतस्तु व्यपदेशोऽयमथर्ववेदे ब्रह्मशब्दस्य ·वैदिकसाहित्यचरित्रे .. प्राचुर्येणोपलम्भात् संहितान्तरातिरेकेण तत्र ब्रह्मविद्यायाः प्रतिपा- दनाद्वा सिद्धः । वेदान्तरीयेषु ब्राह्मणादिग्रन्थेषु नैवमथर्ववेदस्य ब्रह्मविजा सम्बन्धः प्रतिपादितः । प्रत्युत तत्र केषुचिगन्थेषु यावदपेक्षितज्ञानवान् यः कश्चिद्दोषज्ञो ब्रह्मा भवितुमर्हतीत्यभि- हितम् । अपि चाथर्ववेदीया ब्राह्मणग्रन्थाः पुरोहितेनार्वविदैव भाव्यमिति साटोपमुदीरयन्ति । तद्वचनानि चानुसृत्य राजानः सर्वेऽभिचारक्रियानिपुणानथर्वपण्डितानेव पुरोहितपदे न्ययुञ्जत ।। अथर्ववेदे सुदुर्लभान्येव तदुत्पत्तिदेशनिर्णायकानि लिङ्गानि । अतोऽथर्ववेदीयानि सूक्तानि कस्मिन् देशे प्रादुर्भूतानीति निर्णयो दुष्कर एव । यत्सत्यमथर्ववेदीयमूलभागे कचित् (५-२२) पश्चिमोत्तरभागावस्थिताः गन्धाराः, मूजवतः, महावृषाः, बहीकाः, तथा पौरस्त्यभागावस्थिताः मगधाः अङ्गाश्च गृहीतनामानो दृश्यन्ते । किन्तु तावन्मात्रेण तदुत्पत्तिदेशो निश्चेतुमशक्य एव ॥ , ज्योतिर्विद्यासम्बन्धिनोऽपि कोचिद्विषया अथर्ववेदे प्रतिपा- द्यन्ते । यत्तु तत्रैकोनविंशे काण्डे ज्योतिषां परिगणनं कृतं तत्र कतिपयानि ज्योतिर्नामानि तैत्तिरीयसंहितादृष्टेभ्योऽत्यन्तं भिद्यमाना- न्यर्वाचीनतामभिव्यञ्जयन्ति । तदेतद्वाक्यं पश्चात्काले संयोजितं प्रतिभाति ॥ अथर्ववेदीया भाषारीतिः शब्दशास्त्रहशा विमृश्यमाना ऋग्वेदीयभाषारीतेराचीनतरा ब्राह्मणग्रन्थभाषारीतेः प्राचीनतरा ·सप्तमोऽध्यायः २३७ -- च विभाव्यते । अपि च संहितान्तरेषु प्रसत्यभावादप्रयुक्ताः सर्वसाधारणाः केचिच्छब्दा अथर्ववेदेऽस्मिन्नुपलभ्यन्ते । अत्र केषाञ्चित् सूक्तानां पूर्वमेवोत्पन्नत्वेऽप्यथर्ववेदोऽय- मृग्वेदब्राह्मणग्रन्थानामुत्पत्तिकालं यावन्न संहितात्मतां प्रापद्यतेत्य- सन्देहम् ॥ इतः किञ्चिदथर्ववेदप्रतिपाद्यान् विषयान् निरूमयामः । अत्रत्या आभिचारिका मन्त्राः प्रायेण विविधानां रोगाणां रोगो- त्पादकत्वेन तर्कितानां भूतप्रेतपिशाचापस्मारब्रह्मराक्षसादीनां च निवारणार्थमुपयुज्यन्ते । तथा हि-ज्वर-श्वित्र-कामला-जलोदर- गण्डमाला-राजयक्ष्म- नेत्ररोग-शिरोरोग-हृद्रोगादिविविधामयोपशा- न्त्यर्थकाः, उन्मादादिपीडानिवारणार्थकाश्च मन्त्राः समुपलभ्यन्ते- ऽथर्ववेदे । मन्त्राश्चैते तनद्भेषजौषधिपुरस्सरं प्रयुज्यन्ते । अत- श्वाथर्ववेदोऽयं भारतवर्षीयवैद्यविद्यायाः प्रथमोत्पत्तिस्थानमित्यव- गन्तव्यम् ॥ तत्र कासोपशान्त्यर्थकानां मध्यान्मन्त्रत्रयमत्रोदाहियते (६-१०५- यथा मनो मनस्केतः परापतत्याशुमत् ।

·२३८ वैदिकसाहित्यचरित्रे ए॒वा त्वं कासे प्रपत मनसो नु प्रवाय्यम् ॥ यथा बाणः सुसंशितः परापतत्याशुमत् । एवा त्वं कासे प्रपत पृथिव्या अनु संवतम् ॥ यथा सूर्यस्य रश्मयः परापतन्त्याशुमत् । एवा त्वं कासे प्रपत समुद्रस्यानु विक्षुरम् ॥ अयमधस्तनो मन्त्रः कृष्णवर्णोपधिप्रयोगपूर्वकं श्वित्रापनोद- नायोपयुज्यमानः- नक्तं जातास्योषधे रामे कृष्णे असिक्ति च । इदं रजनि रजय किलास पलितं च यत् ॥ (१-२३-१) भूतप्रेतपिशाचराक्षसादीनां, अभिचारक्रियाकारिणां, वैरिणां च प्रतिक्रियार्थ बहवोऽभिचाराः प्रवृत्ताः । अधस्तनं मन्यद्वयं ·सप्तमोऽध्यायः २३९ यथाक्रममभिचारकारिणो वैरिणश्चोद्दिश्य प्रयुक्तमभिचारमाह- - परि णो वृद्धि शपथ हृदम॒ग्निरवा दहन् । शप्तारमत्र नो जहि दिवो वृक्षमिवाशनः ॥ (६-३७-२) यथा सूर्यो नक्षत्राणा- मुद्यंस्तेजास्यादे । एवा स्त्रीणां च पुंसां च द्विषतां वर्च आददे ॥ (७-१३-१) अनेकान्यभिचारकर्माणि ब्रह्मद्वेषिणो ब्रह्मस्वापहारिणश्चो- देश्य प्रवृत्तानि । अधस्तनो मन्त्रस्तादृशां पापाचाराणामनिष्टा- दनाय प्रयुक्तः येन मृतं स्नुपयन्ति श्मश्रूणि येनोन्दते । तं वै ब्रह्मज्य ते देवा अपां भागर्मधारयन् ॥ (५-१९-१४) एवं बहवोऽभिचाराः सप्रभावविविधौषधिचूर्णानुलेपनपूर्वक- नुष्ठेये स्त्रीवशीकरणकर्माण प्रयुज्यन्ते । तत्र केचित् प्रतिस्पर्द्धिनां ·२४० वैदिकसाहित्यचरित्रे हिंसार्थ प्रयुज्यमानत्वात् प्रतिपक्षाभिचारसमानस्वभावाः । अधस्ता- दुदाह्रियमाणः प्रतिस्पर्धिहिंसां विना स्त्रीवशीकरणार्थ प्रवृत्तः - यथेमे द्यावापृथिवी सद्यः पर्येति सूर्यः । एवा पय॑मि ते मनो यथा मां कामिन्यसो यथा मन्नापगा असः ॥ (६-८-३) आधीपर्णा कामशल्या मिर्ष सङ्कल्पकुल्मलाम् । तां सुसन्नतां कृत्वा कामौ विध्यतु त्वा हृदि ॥ (३-२५-२) अथर्ववेदीये माङ्गलिके भागे दीर्घायुरारोग्यलाभाय रंग- मरणाभावाय च मन्त्रप्रयोगः श्रूयते- - यदि क्षितायुर्यदि वा परेतो यदि मृत्योरन्तिकं नीत एव । तमाहरामि नितेरुपस्था- दस्पार्शमेनं शतशारदाय ॥ (३-११-२) ·सप्तमोऽध्यायः २४१ उत्क्रामातः पुरुष मात्र पत्था मृत्योः पड्वीशमवमुञ्चमानः । मा च्छित्था अस्माल्लोका- ढग्नेः सूर्यस्य सन्दृशः । (८-१-४) अन्यानि कानिचिन् सूक्तानि भयभीतैः विपद्स्तैः गृहक्षेत्रा- भिवृद्धिकामैः गोकामैः वाणिज्यलाभकामैः द्यूतविजयकामैश्च प्रयोक्तव्यान्युपलभ्यन्ते । अधस्तनं मन्वद्वयं यूतविजयकर्मणि प्रयोक्तव्यम्- - चा वृक्षमशनि- विश्वाहा हन्त्यप्रति । एवाहमद्य कितवा- नर्बध्यासमप्रति ॥ (७-५२-१) अक्षाः फलवती दुवै दत्त गां क्षीरिणीमिव । सं मा कृतस्य धारया धनुः स्नान्नेव नह्यत ।। (७-५२-९) अन्यानि कानिचित् सूक्तानि जनेष्वैकमत्यसम्पत्यै, क्रोध- कलहवैमत्योपशान्त्यै, सभाविजयावाप्त्यै च प्रयोक्तव्यानि । अय- मुदाह्नियमाणो मन्त्रः सभाविजयकामैः प्रयोक्तव्यः- - ·वैदिकसाहित्यचरित्रे विन ते सभे नाम नरिष्टा नाम वा असि । ये ते के च सभासद- स्ते में सन्तु सर्वाचसः ।। (७-१२-२) कतिपयानि सूक्तानि यज्ञक्रियालोपत्रायश्चित्तपराशि परि- वेदनपापक्षयार्थानि दुश्शकुनदुस्स्वप्नाद्यशुभफलनिवारणार्थानि च समुपलभ्यन्त- यदि स्वप यदि जाग्रद् भेन एनस्योकरम् । भूतं मा तस्माद् भव्य च दुपदादिव मुञ्चताम् ॥ (६-११५-२) मन्वयात्मकमत्यल्पं किमपि सूक्तं (६-१२०) पापक्षना- र्थकम् । तस्यायमन्तिमो मन्त्रः- यत्रा सुहार्दः सुकृतो मदन्ति विहाय रोग तन्व१: स्वायोः । अश्लोणा अड्गैरहताः स्वर्गे तत्र पश्येम पितरौ च पत्रान ।। अन्यानि कतिपयानि सूक्तानि राजवरणावसरे राज्यश्री- लिप्सुभिः नष्टराज्यप्रतीप्सुभिः श्रीकामैः सङ्ग्रामविजयकामैश्च ·सप्तमोऽध्यायः २४३ राजभिः प्रयोक्तव्यानि । अधस्तनो मन्त्रः शत्रुत्रासनार्थकः- : उत्तिष्ठत सम्नयध्व मुदाराः केतुभिः सह । सपी इतरजना रक्षा- स्यमित्राननुधावत ॥ (११-१२-१) अयं मन्त्रः परसेनानासनकर्मणि दुन्दुभिध्वननपूर्वकं प्रयोक्तव्य:- या श्येनात् पतत्रिणः संविजन्ते अहर्दिवि सिंहस्य स्तनथोर्या । एवा त्वं दुन्दुभेऽमित्रानभि क्रन्द प्र वासयाथो चित्तानि मोहय । च विश्वोत्पत्तिवर्णनपराणां ब्रह्मविद्याप्रतिपादनपराणां यूक्तानां मध्ये त्रिषष्टया मन्वैर्घटितमतिदीर्घ पृथिवीसूक्तं चारतमम् १२-१) । तच्चारुतापरीक्षार्थ स्थालीपुलाकन्यायेन मन्त्रद्वय- दाहराम:- यस्यां गायन्ति नृत्यन्ति भूम्यां मां व्यैलबाः युध्यन्ते यस्यामाक्रन्दो यस्यां वदति दुन्दुभिः ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे सा नो भूमिः प्रणुदतां सपना- नसपत्नं मा पृथिवी कृणोतु ॥ निधिं बिभ्रती बहुधा गुहा वसू मणिं हिरण्यं पृथिवी ददातु मे । वसूनि नो वसुदा रासमाना देवी दधातु सुमनस्यमाना ॥ त्रयोदशे काण्डे सूक्तचतुष्टये रोहितो विश्वोत्पादकत्वेन वर्ण्यते । अत्र रोहितपदेनोद्यन् सूर्यो विवक्षितः । सूर्योऽन्यत्र कचित् (११-५) ब्रह्मचारित्वेन वर्णितः । अन्यत्र सूक्तेषु प्राणः (११-४). कामः (९-२), कालश्च (१९-५३. ५४). सर्वजगन्निदानत्वेन स्तूयन्ते । एकस्मिन् सूक्ते (११-७) उच्छिष्ट- मपि परमात्मत्वेन कीर्त्यते । सूक्तमिदं ब्राह्मणग्रन्थभाषाशैल्यः निबद्धम् । छन्दोबन्धः परं विशिष्यते ॥ . इदमन्यद् वरुणदेवताकं किमपि सूक्तं (४-१६) अविमृश्य प्रकृतविषयमुपसंहरन्तो वयमविमृश्यकारिणः स्याम । यता ह्येकस्मिन् सूक्तेऽन्तिमं मन्त्रद्वयं परं पाशेन शत्रोर्बन्धनार्थेऽभिचार- कर्मण्युपयुक्तमथर्वच्छायामनुधावति । अन्यत् सर्वमपि मन्त्रजातं चमत्कारिण्या सरण्या वरुणस्य सार्वइयं वर्णयदनुपमा सुषमा बिभर्ति । वेदान्तरेष्वपि दुर्लभमेवैतादृशं सूक्तम् । तन्मध्या- लोकातिशायिरमणीयार्थप्रतिपादक मन्त्रत्रयं निदर्शयामः- -

·अष्टमोऽध्यायः
२४५
उतेयं भूमिवरुणस्य राज्ञ
उतासौ यौबृहती दूरे अन्ता
उतो समुद्रौ वरुणस्य कुक्षी
उतास्मिन्नल्प उदके निलीनः ।।
उत यो द्यामतिसपीत् परस्ता-
न स मुच्यात वरुणस्य राज्ञः ।
दिव स्पशः प्रचरन्तीदमस्य
सहसाक्षा
अति पश्यन्ति भूमिम् ॥
सर्व तद्राजा वरुणो विचष्टे
यदन्तरा रोदसी यत्पुरस्तात् ।
सङ्ख्याता अस्य निमिषो जनाना-
मक्षानिव श्वनी निर्मिनोति तानि ।।

·॥ अष्टमोऽध्या य: ॥ ब्राह्मणानि (क्रिस्तोः पूर्व ८००-५००) . अथ वैदिकसूक्ताविर्भावरङ्गसमाप्नेरनन्तरमारब्धो द्वितीयरङ्गः प्रथवरङ्गीयसाहितीमार्गाद्विलक्षणामन्यामेव साहितीसरणिमाश्रित्य तत्वविचारपरान् ब्राह्मगग्रन्थानाविर्भावयामास । ते च प्रायेण गद्यमयाः प्राधान्येन यज्ञक्रियाविषयकाश्च । परिशीलिताखिलयज्ञ- कर्मणां विदुपामेव तत्राधिकारित्वमभिप्रेत्य ऋषयस्तत्र दुर्बोधानंशान् परं प्रतिपादयन्ति, न तु कर्मणां समग्रं स्वरूपं प्रदर्शयन्ति । अत- स्तत्र कर्मस्वरूपजिज्ञासया प्रवर्तमाना बालाः क्लिश्येरन् । तेषु ब्राह्मणग्रन्थेषु विध्यर्थवादोपनिषदाख्यास्त्रयो भागाः सङ्घटिताः । तत्र विधिशब्देन कर्मविधायकानि. अर्थवादशब्देन प्ररोचनापराणि, उपनिषच्छब्देन विवरणपराणि इतिहासात्मकानि संवादरूपाणि तत्वविचारपराणि च प्रकरणानि विवक्षितानि । ते चैते ब्राह्मण- ग्रन्थाः यद्यप्यद्यत्वे बहुसङ्ख्याः समुपलभ्यन्ते तथापि केचित् पुरैवोत्पन्नविनष्टास्तय॑न्ते । यतो ह्यस्माभिरदृष्टाश्रुतानां ब्राह्मण- ग्रन्थानां नामग्रहणं तदीयवाक्यानुसन्धानं च तत्र तत्रोपलभ्यते बहुपु ग्रन्थेषु । यस्मिन् काले भारतीयैः कर्मानुष्ठानैकनिरतैरभूयत तस्मिन् काल इमे ब्राह्मणग्रन्थाः प्रादुर्भूताः । यतो ह्येते ग्रन्थाः कर्ममार्गानेव निर्दिशन्तः कर्मणामेव महिमानमुदीरयन्तः कर्मणा- ।

·अष्टमोऽध्यायः २४७ मेवोत्पत्तिप्रयोजने निरूपयन्तश्च कर्ममात्रं परामृशन्ति । एवञ्जाती- यकानभिन्नरूपान् ग्रन्थानाविर्भावयन्नयं ब्राह्मणरङ्गो दीर्घकालव्यापी बभूव । यतो हि ब्राह्मणग्रन्थानां सर्वेषां सजातीयत्वेऽपि तेषु केषाश्चित् कालभेदः समुद्भासते । तथा हि यजुर्वेदीयगद्यभागो- त्पत्तेः परं पञ्चविंशं तैत्तिरीयं चेति ब्राह्मणद्वयमितरब्राह्मणग्रन्था- पेक्षया प्रागुत्पन्नमिति तदीयशब्देषु वाक्यग्रथनरीतौ च प्राचीनता- प्रतिभासादनुमीयते । तत्र तैत्तिरीयब्राह्मणेऽनुभूयमानः पञ्चविंश- ब्राह्यणे भूतपूर्वत्वेन ज्ञायपानश्च स्वरसम्प्रदायोऽप्यमुमेवार्थ स्थिर- यति । जैमिनीयब्राह्मणं कौषीतकिबाझगमैतरेयवाह्मणं च ततः पश्चादुत्पन्नानि । भाषास्वारस्यानुसन्धाने त्वेतेषां त्रयाणामपि क्रमिकः कालभेदो व्यक्तीमवति । शतपथब्राह्मणमभिनवार्थगर्भि- तत्वात् ततोऽर्वाचीनम् । अपि चेदम्प्रथमतयाऽत्र लिटः परोक्षार्थे प्रयोगारम्भोऽस्य ऐतरेयब्राह्मणादर्वाचीनतरत्वं बोधयति । एतदीया भाषागतिरपि पूर्वोक्तब्राह्मणभाषापेक्षया लब्धाधिकसंस्कारा समनु- भूयते ।। ब्राह्मणग्रन्थाः प्रायेण ऋग्वेदापेक्षया शब्ददारियं भजन्ति । तथापि लेडाख्यो लकारः प्राक्तनाः सर्वे तुमुन्नर्थकाः प्रत्ययाश्च चुर्येण प्रयुक्ताः । तदीया वाक्यशैली ऋग्वेदमतिक्रम्य भारत- र्षीयवाक्यरचनायाः प्रथमारम्भरीतिमुदाहरति । यत्सत्यमृग्वेद चीनतमो ग्रन्थः, अथापि तदीयभाषागतेः पद्यबन्धानुगुण्येन न्यथितत्वात् न तेनोदाहर्तुं शक्या प्राथमिकी भाषारीतिः । ये ·२४८ वैदिकसाहित्यचरित्रे तत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु गद्यभागानां मध्ये विप्रकीर्णतया पद्यभागाः समुपलभ्यन्ते ते स्वगतैरेव स्वभावविशेषैः स्वेषां प्राचीनत्वमव- धारयन्ति । ब्राह्मणग्रन्थानामेषां सगर्थ्य एतद्रङ्गीयः सविशेष- स्मरणार्हो ग्रन्थः कश्चित् सुपर्णाध्यायः । स च वैदिकसूक्ताविर्भा- वरङ्गसमाप्तेः परं वैदिकसूक्तच्छायानुकारेण विरचितः । यद्यपि तत्र बाहुल्येन प्राचीनानां प्रयोगविशेषाणां स्वरसम्प्रदायस्य च दर्शनात् तस्य प्राचीनत्वं प्रतीयते तथापि स एव ग्रन्थः सर्वात्मना वेदभाषारीतिमनुकर्तुमशनुवानः अर्वाचीनतैकसुलभान स्वभावविशे- पाननुवर्तमानश्च आत्मनः कृत्रिमतामर्वाचीनतां च व्यनक्ति ।। तस्मिन्नेव रङ्गे ततः पश्चादारण्यकान्युत्पन्नानि । ब्राह्मग- ग्रन्थानन्तरभावित्वमेषां तत्तद्ब्राह्मणग्रन्थेष्वन्तावयवतया सङ्घटनात् सविशेषमीश्वरास्तित्ववादपुरस्करणाच्च निश्चीयते । कर्मातिगानां वानप्रस्थाश्रमिणामेव तदध्ययनाधिकारात् तान्यारण्यकशब्देनाभि- धीयन्ते । ओल्डन बर्गाचार्यस्तु तेषामतिपवित्रत्वादरण्यैकान्तेऽ- ध्येतव्यतया तथा व्यपदेश इत्याभिप्रैति ।। ततः पश्चादुपनिपदः समुत्पन्नाः । ताश्च प्रायेण तत्तदार- ण्यकानां मध्येऽन्ते वा तदङ्गतया गर्भीकृताः । उपनिपच्छब्दस्य- उप समीपे निषदनमवस्थानमित्यवयवार्थः । स चादावेव एकान्ता- वस्थानरूपेऽर्थे रूढः ‘पारमार्थिकतत्व'रूपार्थलक्षकोऽभूत् । अत एवैता उपनिषदः शिक्षणावसाने विशिष्टत्वेन गृहीतेभ्यः परिमितेभ्यः ·अष्टमोऽध्यायः २४९ अत शिष्येभ्यः परमुपदिष्टाः । अत्राध्यात्मतत्वविचारमात्रस्य विषयी- करणादेतासां ब्राह्मणरङ्गावसानकालोत्पन्नत्वेऽविवादः । एवासां वेदान्तशब्देन व्यपदेशः । सोऽयं वेदान्तशब्दः पश्चात्काले वेदोद्देशपरतया व्याख्यातः । ता एता उपनिषदः श्रुतित्वेनाभ्युप- गताः । तदनन्तरोत्पन्नाः सूत्रग्रन्थास्तु स्मृतित्वेन । तत्र प्राचीन- तराणामुपनिषदां प्रतिपाद्यो विपयः केवला अध्यात्मविद्यैव । इद- मेकमेव वस्तु बहुघा प्रतिपद्यमानैः तत्तच्छाखीयैः तत्तदुपनिषदः प्रणीताः । यज्ञक्रियाविषये यथा ब्राह्मणग्रन्थाः तथैवाध्यात्मविद्या- विषयेऽमी उपनिषद्वन्थाः परमप्रमाणान्यभूवन् । आरण्यकानामुपनिषदां च भाषागतिः प्रायेण लौकिकसंस्कृ- तभाषायाः तुल्यरूपा । तत्र प्राचीनतरा उपनिषदः परं सूत्र. ब्राह्मणयोरन्तरालवर्तिनीं किञ्चिद्विलक्षणां रीतिमनुधावन्ति ।। ऋग्वेदसम्बन्धिनोः द्वयोर्ब्राह्मणयोरैतरेयं प्रधानतमम् । अद्यो- पलभ्यमानमैतरेयब्राह्मणं चत्वारिंशदध्यायात्मकम् । ते च पश्चि- काष्टकत्वेन संविभक्ताः । तत्रान्तिमा दशाध्यायी पश्चात्काले संयोजितेति तदभिव्यज्यमानैरेव लिङ्गैरवधार्यते । अपि चैतद्ब्राह्म- णगतविषयानुवादपरे शाङ्खायनब्राह्मणे उक्तदशाध्यायीप्रतिपाद्यानां विषयाणामनुपादानं प्रत्युत शाङ्खायनसूत्रे तदुपादानं चास्मदुक्ति- मुपष्टम्भयति । अपि चात्र अन्तिम पञ्चिकात्रये लिटः परोक्षार्थे, प्रयोगो दृश्यते । आदिमे पश्चिकापश्चके तु प्राचीनब्राह्मणग्रान्थेष्विव 32 ·२५० वैदिकसाहित्यचरित्रे तस्य वर्तमानवाचकताशक्तिरेवानुभूयते । एतेन ह्यन्तिमं पञ्चिका- त्रयमितरापेक्षया अर्वाचीनतरमिति व्यक्तमेव । अपि च ब्राह्मण- ग्रन्थस्यास्य प्रधानभूतो भागः सोमयागविषयकः । तथा ह्यादिम- ऽध्यायषोडशकेऽग्निष्टोमाख्य एकाहसाध्यः सोमयागः, तदनन्तरे- ऽध्यायद्वये षष्टयुत्तरत्रिशताहसाध्यं गवामयनं, तदनन्तरेऽध्यायपट्के द्वादशाहश्च प्रतिपाद्यते । तदनन्तरेष्वष्टस्वध्यायेषु आनुपङ्गिका अग्निहोत्रादयो वर्णिताः । तस्मात् तेषां परिशिष्टरूपत्वं निश्चीयते । अवशिष्टायामष्टाध्याय्यां राजकीयपट्टाभिषेकमहोत्सवः तत्र राज- पुरोहितानामधिकारश्च प्रतिपाद्यते । तेन तेपामर्वाचीनत्वं च व्यज्यते ऋग्वेदीयमन्यद् ब्राह्मणं शाङ्गायनब्राह्यणापरनामधेयं कौपी- तकिब्राह्मणम् । तच्च त्रिंशदध्यायात्मकम् । ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रधानभागप्रतिपादिता एव विषयाः प्रायेणात्राप्युपपाद्यन्ते । किन्तु किश्चिदिव विस्तरेण । तथा पत्र प्रथममग्न्याधानं ततोऽग्निहोत्रं ततो दर्शपूर्णमासौ पश्चात् चातुर्मास्यानि चोपक्रमाध्यायेषु प्रतिपा- द्यन्ते । इत्थमत्रापि सोमयाग एव प्राधान्येन विषयीकृतः । ब्राह्मणेऽस्मिन् रमणीयया सरण्या विषयाणां व्यवस्थापनाद् ऐतरेय- ब्राह्मणगतं यत् प्राथमिक पश्चिकापञ्चकं तदपेक्षयाऽस्य पश्चा- कालिकत्वं निश्चीयते । नायमर्थः कणिकयाऽपि भाषारीतौ भासते । वीवराचार्यस्तु--अत्र वाक्य एकस्मिन् ईशानमहादेव- शब्दौ पश्चात्कालप्रसिद्धस्य शिवस्य पर्यायतया प्रयुक्तौ पश्यन् ·अष्टमोऽध्यायः २५१ ताशप्रयोगविशेषघटिताः सर्वे ग्रन्थाः समानकालिका भवितु- महन्तीति मत्वाऽस्य ब्राह्मणस्य शुक्लयजुर्वेदीयानामर्वाचीनकाण्डानां उक्त प्रयोगोपलक्षितानां शतपथब्राह्मणीयभागानां च समानकालो- त्पन्नत्वं सङ्गिरते ॥ ब्राह्मणग्रन्थयोरनयोरुत्पत्तिदेशनिर्णय लिङ्गानि दुर्लभान्येव । अथाप्यैतरेयब्राह्मणगतस्य भारतवर्षीयवर्गभेदपरिगणनाप्रकरणस्या- नुसन्धाने ब्राह्मणमिदं यत्र यज्ञकर्माणि निरन्तरायं व्यजृम्भन्त ; यत्र च सूक्तानां सङ्कलनेन संहितापाठः सम्पादितः तस्मिन् सर्व- धर्मधान्नि कुरुपञ्चालदेशे प्रादुर्भूतमवधार्यते । कौषीतकिब्राह्मणं तु कुत्रोत्पन्नमिति निर्णयो दुष्कर एव । तस्मादेव ब्राह्मणादेताव- दधिगम्यते यत्-उत्तरे भारतवर्षे विशेषतो जनैः भाषाभ्यासः कृतः, ततः समावृता विद्वांसो भाषाविषये प्रामाणिकत्वेन च स्वीकृता इति ॥ . ब्राह्मणग्रन्थसमुदायेऽत्र विमर्शकानां परमादरस्तदुपवर्णित- पुरावृत्ताख्यानांशे न तु कर्मभागे । तत्र शुनःशेपाख्यानमतिरमणीयं विस्तीर्ण च । तच्चैतरेयब्राह्मणे सप्तमपचिकायाः तृतीयाध्याये निबद्धम् । तद्यथानुश्रूयते-अपुत्रो राजा हरिश्चन्द्रः प्रतिजज्ञे यदि मे पुत्रो जायते तेन वरुणं यक्ष्यामीति । वरुणस्य प्रसादात् तस्य जज्ञे रोहिताख्यः पुत्रः । राजा स्वप्रतिज्ञामकुर्वाणः काल- मनयत् । क्रमेण यदा बालो नवयौवने पदं चकार तदा तस्य ·२५२ वैदिकसाहित्यचरित्रे वै पिता वरुणेन कृतनिर्बन्धो यज्ञमारभत । रोहितस्त्वात्मानां परि- त्रायमाणः अरण्यं जगाम । गत्वा च षड्डर्षाणि वन एव चचार । तदा वरुणः कुपितः तस्य पितरं जलोदरव्याधिना पीडयामास । अत्रान्तरेऽशनायाबाधितः कश्चिदकिञ्चनो ब्राह्मणः समेत्य शताय गोभ्यः शुनःशेपनामानमात्मनः पुत्रं रोहितप्रतिनिधित्वेन बलीकर्तु दास्यामीत्यवोचत् । वरुणोऽपि प्रीतः भूयान् ब्राह्मणः क्षत्रिया- दिति ब्रुवन् ब्राह्मणकुमारस्य प्रतिनिधीकरणमन्वमन्यत । तथा परिक्रीत; शुनःशेपो यूपे बद्धः । ततः स ब्राह्मणकुमारः क्रमेण प्रजापत्यादिदेवतास्तुष्टाव । विविधैः स्तोत्रैः भूयो भूयः प्राञ्जलौ स्तुवति तस्मिन् स्वयमेव वरुणात् पाशः स्रस्तः । राज्ञो जठराम- यश्चोपशान्तः । इत्थं शुनःशेपो मोचितः । राजा हरिश्चन्द्र- वोल्लाघतां गतः ॥ ऐतरेयब्राह्मणाश्रिता गद्यसरणिः अपक्का असुन्दरा विषमा लुप्तपदा च । ब्राह्मणग्रन्थारूढानां पद्यभागानां स्वरूपावगमाय शुनःशेपाख्यानात् कतिपयानि पद्यानुदाह्रियन्ते । तानि च हरि- श्चन्द्राय राज्ञे पुत्रोत्पत्तेः प्रयोजनानि वर्णयता महर्षिणा नारदेन कथितानि- - ऋणमस्मिम् सन्नयति अमृतत्वं च गच्छति ।

·अष्टमोऽध्यायः
२५३
पिता पुत्रस्य जातस्य
पश्येच्चेजीवतो मुखम् ॥
यावन्तः पृथिव्यां भोगा
यावन्तो जातवेदास ।
यावन्तो अप्सु प्राणिनां
भूयान् पुत्रे पितुस्ततः ।
शश्वत् पुत्रेण पितरो
अत्यायन् बहुलं तमः ।
आत्मा हि जज्ञ आत्मनः
स इरावत्यतितारिणी ॥
अन्नं ह प्राणः शरणं ह वासो
रूपं हिरण्यं पशवो विवाहाः ।
सखा ह जाया कृपणं ह दुहिता
ज्योतिर्ह पुत्रः परमे व्योमन् ॥
ऐतरेयब्राह्मणान्तर्गतः कश्चित् भागः ऐतरेयारण्यकम् ।
तत्र पञ्च काण्डाः अष्टादशाध्यायाश्च समुपलभ्यन्ते । तत्रान्तिम
काण्डद्वयं सूत्रशैल्या प्रथितत्वात् सूत्रग्रन्थसजातीयम् । प्राथमिके
काण्डनये विभिन्नविषयकाणि चत्वारि प्रकरणानि सङ्घटितानि ।

·वैदिकमाहित्यचरित्रे तथा हि प्राथमिक काण्डे विविधानां लोमयागानां प्रतिपादनेन केवलः क्रियामार्गः समाश्रितः । तदिदमादिमं प्रकरणम् । अथ द्वितीयकाण्डत्य प्राथमिकेऽध्यायत्रये प्राणपुरुषादिशब्दाभिधेयस्य विश्वात्मनः स्वरूपविचारद्वारा ईश्वगस्तित्ववादः समुपस्थापितः । अयमंशो विषयस्वाभाव्यादुपनिपत्यजातीयः । अनुवर्णिताश्चात्रत्याः प्रधानभूता बहवो विषयाः कौपीनकोपनिपदि बहुत्र । तदेतत् द्वितीयं प्रकरणम् । द्वितीयकाण्डम्वावशिष्टमध्यायचतुष्टयमैतरेयो- पनिषदात्मकं तृतीयं प्रकरणम् । चतुर्थं तु प्रकरणं तम्यैव तृतीयं काण्डम् । यत्र खलु हिनापदक्रमभेदेन त्रेधा भिन्नानां पाठानां स्वरूपभेदाः वर्णमालान्तर्गनानां बहूनां वर्णानां स्वयमुत्प्रेक्षिताः तत्वार्थाश्च प्रतिपाद्यन्ते ॥ कौपीतकारण्यक कौपी कवाझगाङ्गभूनम । तच्च पञ्चदशा- ध्यायात्मकम् । तत्रादिमौ द्वावध्यायौ ऐतरेयारण्यकम्य प्रथमपञ्च- मकाण्डाभ्यां सप्तमाष्टमौ तृतीयकाण्डेन च साधर्म्य भजन्ति । तन्मध्यपनिताः तृतीयादारभ्व पटायलाः चत्वारोऽध्यायाः कौपी- तकोपनिषदात्मकाः । तेऽमी उपनिपदध्यायाः पूर्वोत्तरभागाकाङ्क्षा- रहितत्वात् पश्चात्काले तत्र संयोजितालार्यन्ते । अत एव केपुचिन् तालपत्रग्रन्थप्येतद्भागस्य स्थानव्यत्ययः समुपलभ्यते ॥ सामवेदीयशाग्बाद्वयसम्बन्धीनि ब्राह्मणानि ताण्ड्यानि जैमिनीयापरनामधेयानि तलवकारीयाणि च । यद्यपीह कर्मप्रति- ·अष्टमोऽध्यायः पादका बहवो ग्रन्थाः सामवेदसम्बद्धत्वेन प्रथन्ते तथापि तेषां त्रय एव वस्तुतो ब्राह्मणग्रन्थव्यपदेशयोग्याः । तेष्वेकं तलवकार- ब्राह्मणम् । तच्च पञ्चकाण्डात्मकम् । तत्रादिमे काण्डवये विवि- धानि यज्ञकर्माणि प्रतिपादितानि । गहनार्थत्वाद् ‘उपनिषद्ब्राह्मणम्' इत्यभिधीयमाने चतुर्षे काण्डे न केवलमारण्यकरीत्यनुविधानेन स्वय- मुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्यार्थानामुपनिबन्धनं न च केवलमाचार्याणामनुक्रमणि- काद्वयस्य प्रकाशनं नापि केवलं प्राणस्य पूर्वावस्थाविचारः न चापि केवलं सावित्रीमन्वार्थविचारश्च कृतः किन्तु इसीयान् बह्वर्थः केनोपनिषद्भागोऽपि तत्र गर्भाकृतः । आर्षेयब्राह्मणाभिधाने पञ्जमे तु काण्डे सामद्रष्टुणामृपीणां काचिद्वंशानुक्रमणिका परं निबद्धा ॥ तण्डिशाखावलम्ब्रिाह्मणं पञ्चविंशाभिधानम् । यत् खलु खनामानुगुण्येन पञ्चविंशत्या काण्डैः सङ्घटितम् । इदमेव ताण्ड्य- ब्राह्मणमिति प्रौढब्राह्मणमिति चोच्यते । ब्राह्मणमिदं प्राधान्येन सोमयागक्रियां निरूपयति । अल्पाल्पादङ्गकर्मणः समारभ्य शताहानेकवार्षिकमहायागपर्यन्ताः सोमयागसम्बन्धिनः क्रिया- विशेषाः क्रमेण तत्र प्रतिपादिताः । अपि च ब्राह्मणग्रन्थेऽस्मिन् बहून्युपाख्यानानि सरस्वतीदृषद्वत्योरन्तरालवर्तिनि देशेऽनुष्ठितानि बहूनि यज्ञकर्माणि चोपवर्णितानि । एवं कुरुक्षेत्रमाप तस्य परिचितम् । अथापि तस्योत्पत्तिदेशः कुरुक्षेत्राद् विप्रकृष्टः पौर- स्त्यदिग्भाग इति तद्गतैः नदीपर्वतादिनिर्देशविशेषैरवधार्यते । तदु- पवर्णितानां यज्ञकर्मणां मध्ये ब्रात्यस्तोमाख्याः कृतवोऽब्राह्मणान् ·वैदिकसाहित्यचरित्रे आर्यान् ब्राह्मणीक प्रवृत्तत्वात् विशेषतः स्मरणार्हाः । अपि च ब्राह्मणमिदमात्मनः कौषीतकिशाखया सह विपक्षभावमाविष्करोति । तत्र हेतुश्चिन्त्यः । षड्विंशाख्यं ब्राह्मणं यद्यपि नामतो भिन्नमेव तथापीदं पञ्चविंशब्राह्मणस्य षड्विंशो भाग एवेति तन्नामशब्देना- भिव्यज्यते । षडध्यायात्मकस्य तस्य अन्तिमोऽध्यायः अद्भुतब्राह्म- णमिति संज्ञायते । तच्चोत्पातमूलकालां दुरुदाणां निवारणे प्रभविष्णुत्वेनाभिमतम् । अत एव तत्र देवताविशेषाः हसन्तः रुदन्तः गायन्तः नृत्यन्तः विद्यन्तः माद्यन्तः तथाविधान्यवस्था- न्तराण्यनुभवन्तश्च वर्ण्यन्ते । एतच्छाखीयमन्यद् ब्राह्मणं छान्दोग्याभिधानम् । तस्या- ल्पीयानेव भागः क्रियाप्रतिपादकः । न तत्र नामतोऽपि सोमयागः प्रस्तूयते । किन्तु जनविवाहादिविषयकाः केचित् क्रियाविधय उपदिश्यन्ते । अन्यत्र देवताश्च स्तूयन्त । एते च विषयाः सामवेदब्राह्मणात्मके तस्य प्राथमिकेऽध्यायद्वये प्रतिपादिताः । अवशिष्टा अध्यायास्तु च्छान्दोग्योपनिषदात्मकाः ॥ अन्याश्चतस्रः खण्डकृतयो यद्यपि ब्राह्मणव्यपदेशं भजन्ति । तथापि न वस्तुतो ब्राह्मणव्यपदेशयोग्याः । तथा हि तेषामन्यतमं सामविधानब्राह्मणम् । यत् खल्वन्धविश्वासमूलकेष्वभिचारकर्मसु अनुष्ठेयान् मन्त्रप्रयोगानुपदिशति । अन्यत् देवताध्यायब्राह्मणम् । यदपि सामवेदीयान् देवताविशेषान् स्तौति न तु नामतोऽपि ·अष्टमोऽध्यायः २५७ क्रियासम्बन्धं भजति । अन्यत् वंशब्राह्मणम् । यच्चापि साम- वेदीयानामाचार्याणां वंशानुक्रममात्रं वर्णयति । चतुर्थ संहितोप- निवद्राह्मणम् । ऐतरेयारण्यकतृतीयकाण्डवदत्र केवलं वेदाध्ययन- रीतिरुपदिश्यते न तु कापि क्रिया प्रतिपाद्यते । सामवेदीयानि ब्राह्मणानि विषमीभूतैरतिशयोक्तिनिर्भरैश्च कल्पनाविशेषैः अत्यन्तं विलक्षणानि बाभान्ति । प्रधानभूतस्तद्गतो विशेषस्तु विविधरूपाणां साममन्त्राणां दिविजवस्तुत्वेन भुविजवस्तु- त्वेन च प्रतिपादनम् । एवं चरित्रानुकूलाश्च बहवोऽर्थाः सामवदायेषु ब्राह्मणग्रन्थेषु समुपलभ्यन्ते ।। अथ कृष्णयजुर्वेदीयानि ब्राह्मणान्यधिकृत्य विचारयामः । तत्र कठशाखायां मैत्रायणीयशाखायां च तत्तत्सहितारूढा गद्यभागा एव ब्राह्मणत्वेनाङ्गीकृताः । तैत्तिरीयशाखायां तु संहिताबहिर्भूतं प्राचीनतमं काण्डत्रयात्मकं ब्राह्मणमपि पृथगेवोपलभ्यते । परन्तु तैत्तिरीयब्राह्मणमिदं तैत्तिरीयसंहितातो नातीव भिद्यते । यतो हीदं संहितोपेक्षितान विषयानुपस्थापयत् संहितोपवर्णितान क्रिया- विशेषान् व्यवस्थापयश्च तदनुबन्धात्मकं भवति । तैत्तिरीयारण्यक- मस्यैव ब्राह्मणस्य परिशिष्टात्मको भागः । तस्मिन् दशाध्यायाः सन्ति । तत्रान्तिमाश्चत्वारोऽध्यायाः तच्छाखीये द्वे उपनिषदौ भवतः । तथा हि-सप्तमाष्टमनवमा अध्यायाः तैनिरीयोपनिषत्, 33 ·२५८ वैदिकसाहित्यचरित्रे दशमोऽध्यायः याज्ञिकोपनिषदपरनामधेया महानारायणोपनिषञ्च भवतीति द्रष्टव्यम् । नैतदध्यायचतुष्टयादन्यत्र ब्राह्मणेऽस्मिन् ब्राह्म- णारण्यकव्यपदेशभेदनिमित्तभूतं संहितापेक्षया विषयवैलक्षण्य पश्यामः । तस्मादत्र ब्राह्मणारण्यकव्यपदेशभेदः वेदान्तरीयसादृश्य- सम्पादनाय पश्चात्काले कल्पितः सम्भाव्यते ।। एतद्ब्राह्मणस्य तृतीयकाण्डगतमन्तिममध्यायत्रयम, एत- दारण्यकस्य प्राथमिकं काण्डद्वयं च यद्यपि नाद्यत्वे तथापि कदाचित् काठकशाखासम्बद्धं बभूवेति शक्यमनुमातुम् । यतो हि ब्राह्मणे आरण्यके च विवादविषयभूतेषु भागेषु ‘य व्' ठर्णयोः यथाक्रमं 'इय् उव्' रूपेणानुपलम्भात् तदन्यत्र तदुपलम्भाञ्च तेषामितरेषां भागानां च भिन्नशाखोत्पन्नत्वं व्यक्तमेव । अपि च काठकशाखासम्बद्धत्वेनानुमीयमाने तैत्तिरीयब्राह्मणभागे (३-२) नचिकेताग्नेः प्रतिपादनावसरे तन्नान्नः कस्यचिद् ब्राह्मणकुमारस्यो- पाख्यानमुदाहृतम् । यो हि कुमारो यमस्य सदनं प्राप्तः तत्र यमाद्वरत्रयमवापेति श्रूयते । इदमेवोपाख्यानमवलम्ब्य काठकोप- निषदारब्धा । तस्मादस्मदभ्यूहः सुस्थ एव ।। यद्यपि मैत्रायणशाखायां पृथग् ब्राह्मणं नोपलभ्यते तथापि मैत्रायणसहितागतं चतुर्थ काण्डं विधिरूपत्वान् परिशिष्टात्मकत्वात् विलक्षणच्छायानुहारित्वाच्च ब्राह्मणग्रन्थव्यपदेशमर्हति । एतच्छा- खोया उपनिषदपि तस्यां संहितायामेवोपनिबद्धा तालपत्रग्रन्थेषु ·अष्टमोऽध्यायः २५९ केपुचित् द्वितीयकाण्डत्वेन केषुचित् पञ्चमकाण्डत्वेन च पठ्यमाना भैत्रायणोपनिषत् । इयमेव मैत्रायणीया मैत्रीति चाभिधीयते ॥ शुक्लयजुर्वेदीयो विध्यंशः शतपथब्राह्मणे सविस्तरं निबद्धः । तच नामधेयं तस्य शतं पन्थानो यस्मिन्निति व्युत्पत्या शताध्याय- घटितत्वादन्वर्थम् । निखिलेऽपि वैदिकग्रन्थसमुदाये ऋग्वेदादनन्तरं प्राधान्यमस्यैव । तस्यास्य शतपथब्राह्मणस्य पाठद्वयमुपलभ्यते । तत्रैको माध्यन्दिनानां पाठः, यो वीबराचार्येण प्रकाशितः । अपरः कण्वानां, योऽपि यग्गलिङ्गाचार्येण प्रकटितः । तत्र माध्यन्दिन- पाठानुरोधेन चतुर्दश काण्डाः कण्वपाठानुरोधेन सप्तदश काण्डाश्व भवन्ति । माध्यन्दिनपाठानुरोधिनः प्राथमिका नव काण्डाः वा- जसनेयसंहिताया मूलभागात्मकैरादिमैः अष्टादशभिः काण्डैः सह दृष्टसंवादाः प्राचीनतरा भवितुमर्हन्ति । अपि च तत्र द्वादशस्य काण्डस्य मध्यमसंज्ञाव्यवहारदर्शनात् तद्व्यवहारान्यथानुपपत्या च तस्यान्तिमा पञ्चकाण्डी कस्मिंश्चित् काले शतपथब्राह्मणाद् बहिः पृथग्ग्रन्थत्वेन स्थितेत्यनुमीयते । तत्र दशमे काण्डेऽग्निरहस्यमुप वर्णितम् । एकादशे पूर्वोपपादिता एव विषया अनूदिताः । द्वादशे त्रयोदशे च परिशिष्टरूपा विविधविषयाः क्रोडीकृताः । अन्तिमं काण्डमारण्यकम् । तस्याप्यन्तिमा षडध्यायी बृहदारण्य- कोपनिषत् ॥ शतपथब्राह्मणस्यास्य षष्ठादारभ्य दशमपर्यन्ताः पञ्च काण्डाः ·२६० वैदिकसाहित्यचरित्रे कचिद्विपये काण्डान्तरापेक्षया वैलक्षण्यं भजन्ति । तथा हि तत्रानि- रहस्यप्रतिपादनविधौ शाण्डिल्यमतमेव प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगम्यते न तु याज्ञवल्क्यमतम् । याज्ञवल्क्यस्य नामापि न तत्रोच्चार्यते । तन्निर्दिश्यमानाः गान्धारसाल्वकेकयप्रभृतयोऽपि पश्चिमोत्तर- देशीयाः । काण्डान्तरेषु पुनः तत्प्रातिलोम्येन याज्ञवल्क्य एव परमाचार्यपदेऽभिषिक्तः । अपि चात्र पौरस्यदेशीयाः, कुरुपाञ्चाल- कोसलविदेहमृञ्जयादयो मध्यदेशीयाश्च परं निर्दिश्यन्ते । अपि च शाण्डिल्यप्रमाणकानां पञ्चानां काण्डानां भिन्नकर्तृकत्वं भाषामार्गेऽपि प्रतीयते । तेऽमी पञ्च काण्डाः पश्चात्कालेऽप्रमार्जितभाषाभेदा एव शतपथब्राह्मणे संयोजिताः । किञ्च परोक्षार्थे लिटः प्रयोगोऽपि शाण्डिल्यकाण्डानां त्रयोदशस्य काण्डस्य चाविदितः ।। , । शतपथब्राह्मणमिदं तदात्वेऽपि ब्रह्मकर्मकनिलयत्वेन स्थितयोः कुरुपञ्चालदेशयोः प्रादुर्भूतमिति तद्गतैरेव निर्देशविशेपैरवधार्यते । तथा ह्यत्र जनमेजयः कुरुराजशब्देन व्यपदिश्यते । तदानीन्तनो महायाज्ञिक आरुणिरपि पश्चालदेशीयः श्रूयते । अथाप्येते शतपथब्राह्मणोपदिष्टा धर्मास्तस्मिन् काले मध्यदेशस्य पौरस्त्यभागेषु अयोध्याप्रधानेषु कोसलेपु मिथिलाप्रधानेपु विदेहेषु च लब्धप्रचारा अभूवन्नित्यपि अवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । यतो हि वैदेहस्य जनकस्य राज्ञः सभा कुरुपश्चालदेशीयैः ब्राह्मणैरधिष्ठिता श्रूयते । अपि च तत्सभायां प्रवृत्ता वादप्रतिवादाः प्राधान्येन शतपथब्राह्मणस्या- ·अष्टमोऽध्यायः २६१ चीनेषु भागेषु समुदृकिता उपलभ्यन्ते । तत्र च वादगोष्ठयां खर्विताखिलपाश्चात्यप्रान्तीयपण्डितएण्डलीगर्वः शतपथब्राह्मणेऽस्मिन् पञ्चकाण्ड्या अन्यत्र प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगत आरुणेः शिष्यो याज्ञवल्क्यः सभापतित्वेन वर्ण्यते । स च विदेहदेशीय इत्यपि तत एवाधार्यते । एतेन हि तदात्वे शुक्लयजुश्शाखीयो धर्मः पौरस्त्यदेशेष्वपि लब्धप्रचारोऽभूदित्यवसीयते ।। अपि च ब्राह्मणेऽस्मिन्नुपलभ्यमानैः तादात्विकस्थितिविशेष- स्मारकैः लिङ्गविशेषैरिदमवधार्यते यत्-नैतद्ब्राह्मणोत्पत्तिकाले विदेहदेशः ब्राह्मणाधिवासयोग्योऽभूदिति । श्रूयते हि तत्र प्रथमे काण्डे किञ्चिदुपाख्यानं, येन पूर्वी दिशं प्रयातानामार्याणां त्रिविधा स्थितिरभिव्यज्यते । तथा हि-विदेघपतिथिवः स्वपुरोहितराहूगण- सनाथः कदाचित् सरस्वत्याः कूले स्थितः । पश्चादग्निवैश्वानरः माथवेन तत्पुरोहितेन चानुप्रयातः तस्माद्देशात् पूर्वाभिमुखः प्रस्थाय भूमिं दहन प्रतीच्यपर्वतात् प्रभवन्ती सदानीरां यावज्जगाम । न चैष तां नदीमधाक्षीत् । अतः पुराकाले जनाः नेयमग्निना पवित्रितेति मत्वा न तां नदीमस्त्राक्षुः । नापि तामतार्षुः । तस्मिन् काले तस्याः पौरस्त्यतीरभागः अकृष्टोऽनूपश्चासीत् । अद्यत्वे तु देशोऽयं यज्ञाग्निना पवित्रीकृत इति मत्वा ब्राह्मणास्तत्र निवसन्ति । कृषिकर्म च तत्र महदेव प्रवर्तते । ततो विदेघपति- माथवोऽग्निं पाछ 'कुत्र मया वर्तितव्यम्' इति । अग्निः ·२६२ वैदिकलाहित्यचरित्रे . प्रत्युवाच 'अस्या नद्याः पूर्वतीरे वर्तस्व' इति । सैषा नदी कोसलविदेहदेशयोः सीमानमापादयन्ती तयोर्मध्ये प्रवहति ॥ शुक्लयजुर्वेदीयवाजसनेयशाखीयः स्वकीयानामेषु पौरस्त्य- देशेष्वभिवृद्धिं गतानां धर्मग्रन्थानां परमोत्कृष्टत्वमभिव्यञ्जितम् । आविष्कृता च बहुत्र शतपथब्राह्मणे चरकशाखीयानांमध्वर्युणां निन्दा । तत्र चरकशाखेत्यनेन कृष्णयजुर्वेदीयं काठककपिष्ठल- मैत्रायणीयसमाख्यं शाखात्रयं गृह्यते । इह तावत् प्रथमं कोसलविदेह देशयोः प्रादुर्भूय तदानीं बाल्यावस्थायां स्थितं बुद्धमतमधिकृत्य ब्राह्मगमिदं किमभित्रैतीत्यव- श्यमेव विचारणीयम् । तत्र तावदिदमनुस्मरणीयं यत्-अर्ह- च्छ्रमणप्रतिबुद्धशब्दाः प्राचीनतरेषु ब्राह्मणादिग्रन्थेष्वप्रयुक्ताः ब्राह्मणेऽस्मिन् प्रथमप्रयुक्ताः समुपलभ्यन्ते । अथाप्यते शब्दा न बौद्धसङ्केतितेष्वर्थेष्वत्र प्रयुक्ता इति । ब्रामणेऽस्मिन्नुट्टङ्कितायां ऋषिवंशावलिपट्टिकायां विशेषत: गौतमवंशोऽपि प्रवेशितो दृश्यते । गौतमाश्च कपिलवस्तुवास्तव्याः शाक्या एव । तेषामेव कुले बुद्धो जनिमलभत । सूक्ष्मेक्षणिकया भूयः पर्यालोच्यमाने वस्तुनि साङ्ख्यमतमपि तस्मिन्नेव काले लब्धाङ्कुरमवधार्यते । यतो हि ब्राह्मणेऽस्मिन् आसुरिनाम कश्चिदाचार्यों नाम्ना निर्दिश्यते । स च साङ्यमतप्रवर्तकाचार्य इति साम्प्रदायिकाः । इतस्तावद्विचारयामः ·अष्टमोऽध्यायः २६३ पुराणादिषु वर्ण्यमानानामाख्यानानां कानि कानि मूलकथावस्तूनि ब्राह्मणेऽस्मिन्नुपलभ्यन्त इति । तत्र महाभारतप्रसिद्धः कुरुराजो जनमेजयः शतपथब्राह्मणेऽस्मिन्निदम्प्रथमतया निर्दिष्टः समुप- लभ्यते । कुरुक्षेत्रसमराङ्गणोदीपितोदामयशसां पाण्डवानां तु ब्राह्मणान्तरवदत्रापि नोपलभ्यते नामापि । अर्जुनशब्दोऽप्यत्र प्रयुज्यमानः केवलमिन्द्रवाचकः, न तु पाण्डवान्यतमवाचकः । परन्तु महाभारतनायकस्य अर्जुनस्य इन्द्रात्मजत्वश्रवणात् मन्यामहे पूर्वमिन्द्रवाचक-वेन स्थितः अर्जुनशब्दः पश्चात्काले पाण्डवान्यतम- वाचकत्वेन परिणतो भवितुमर्हति । एतद्ब्राह्मणनिर्दिष्टो विदेहाधि- पतिर्जनकोऽपि रामायणकथानायिकायाः सीतायाः पितैव । कविसार्वभौमेन कालिदासेन विरचिते विश्वविख्याते रूपकद्वये यदुपनिबद्धमितिवृत्तद्वयं तत्रैकतर ब्राह्मणेऽस्मिन् विस्तरेणोपवर्णित अन्यदुदक्षिप्तं चोपलभ्यते । तथा हि ऋग्वेदेऽविस्पष्टं निर्दिष्टः उर्वशीपुरूरवसोः अनुरागविरागवृत्तान्तः शतपथब्राह्मणेऽस्मिन् सुस्पष्टं प्रदिष्टः । तथा शकुन्तलाभिधानायामप्सरःस्त्रियां लब्ध- जनुपः दुष्यन्ततनयस्य भरतस्योपाख्यानमत्र क्वचिदुपक्षिप्त दृश्यते ॥ शतपथब्राह्मणे श्रूयमाणमन्यत् किमपि रमणीयमुपाख्यानं प्रलयविषयकम् । तच्च अवस्तायामप्युपलभ्यते अथर्ववेदे क्वचित् प्रसङ्गवशादनुसन्धीयते च । अथापि प्राचीनतरेष्वितरेषु वैदिक- ·२६४ वैदिकसाहित्यचरित्रे ग्रन्थेषु न प्रस्तूयते । इहैव ब्राह्मणग्रन्थे प्रथमोपवर्णितमुपलभ्यते । महाभारते तु सुबहु अपश्चितम् । तदिदमुपाख्यनं समितिकशाखा- प्रभवमभ्यूहन्ति चर्चकाः । तच्चेत्थमुपाख्यातं श्रूयते--मनुः कदा चिदेकं मत्स्यं ददर्श । स च मत्स्यो मनुं शरणमयाचत । प्रति जज्ञे च भाविनि जलप्रलये भवतो रक्षणेन प्रत्युपकरिष्यामीति । मनुस्तथेत्युक्त्वा तं यथावद्ररक्ष । मत्स्यस्याज्ञया मनुः पोतमेकं कारयामास । समारब्धे च जलप्रलये मत्स्यशृङ्गयोराबद्धं तं पोत- मारुक्षन्मनुः । मत्स्यश्च तं सत्वरमुदीच्यपर्वतशिखरमनैर्षात् । पश्चान्मनुः स्वसुतया सह भूयो मर्त्यलोकस्य जनयिता बभूव । इत्थं शतपथब्राह्मणमिदं सहृदयावर्जकानामुपाख्यानरत्नाना- माकरो भवति । तदिदं ब्राह्मणं ब्राह्मगग्रन्थानां मध्येऽत्यन्तमर्वा- चीनमिति तद्गतैरेव लिङ्गविशेषैः व्यक्तीभवति । ब्राह्मणान्तरभा- षापेक्षयाऽत्यन्तं ललितमधुरा तदीया भापागतिरपि अमुमेवार्थमव- धारयति । ब्राह्मणेऽस्मिन् कृष्णयजुर्वेदायब्राह्मणभागप्रतिपादिता एव क्रियाविशेषाः सुस्पष्टं व्यवस्थाप्यन्ते । एतदीयतत्वविचार- सरण्याः पर्यालोचनायां विश्वकत्ववादः ब्राह्मणेऽस्मिन् अभिनवैरभि- प्रायविशषैः परिष्कृतो दृश्यते । तदीया उपनिषत् वैदिकतत्व- विद्यायाः वासभवनम् ॥ अथर्ववेदीयं गोपथब्राह्मणम् । यद्यपि तस्य संहितया सह नोपलभ्यते साक्षात्सम्बन्धः तथापि तस्याथर्ववेदीयत्वं दुरपह्नवम् ।

·अष्टमोऽध्यायः - तच्च काण्डद्वयात्मकम् । तत्र प्रथमे काण्डे पश्च, द्वितीये षट् चा- ध्यायाः सन्ति । काण्डद्वयमप्येतदत्यन्तगर्वचीनम् । नैतदथर्वानु- यायिनां पारम्पर्योपदेशमवष्टम्म निर्मिी किन्तु वैतानसूत्रग्रन्थोत्पत्तेः परं तच्छायानुकारेण विरचितम् । तत्र प्रथमे काण्डे क्वचित् क्वचित् ब्राह्मणान्तरेऽवष्टाः नूतनाविभूताः केचित् क्रियाविशेषाः प्रतिपाद्यन्ते । अन्ये सर्वेऽप्यंशाः शतपथब्राह्मणस्यैकादशात् द्वादशाच्चाध्यादुद्धृताः । ऐतरेयब्राह्मणादपि कानिचित् वाक्यान्यत्रो- पात्तानि । तदिदं प्रथमं काण्डं प्राधान्येनाथर्ववेदस्य ब्रह्मनाम्नश्च- तुर्थपुरोहितस्य च प्रशंसार्थं प्रवृत्तम । अत्र शिवशब्दव्यवहारस्य दर्शनादयं भागः वैदिककालपरिसमाप्तेः परं समुत्पन्नः, न तु ब्राह्मणरङ्गे प्रादुर्भूतः । अत एव तत्राथर्ववेदस्य विंशतिकाण्डात्म- कत्वं प्रस्तूयमानसुपपद्यते । अत एव च शब्दशास्त्रोपस्कृतानां भूयसां पाणिनीयानां शब्दनां प्रयोगोऽप्युपलभ्यमानः सङ्घटते । द्वितीयं काण्डं भूयसा वैतानश्रौतसूत्राश्रितक्रमेण यज्ञक्रियामात्रस्य प्रतिपादकत्वात् ब्राह्मणव्यपदेशमर्हति । अथ तु तत्र भूयान् भागो ग्रन्थान्तरेभ्यः सङ्कलितः । ब्राह्मणसूत्रग्रन्थयोः यश्चरित्र- कारैरुल्लिखितः पौर्वापर्यक्रमः सोऽत्र विपर्यस्तो दृश्यते । यतो ह्येतत् द्वितीयं काण्डं वैतानसूत्रावलम्बेन विरचितम् । वैतानसूत्रग्रन्थ एवास्य संहितास्थानीयः । प्रायेण काण्डेऽस्मिन् त्रिषु द्वावंशी प्राचीनग्रन्थेभ्यः समुद्धृता । तत्रैतरेयकौषीतकिब्राह्मणाभ्यां भूया- नंशः, मैत्रायणतैत्तिरीयब्राह्मणाभ्यामल्पीयानंशश्वोपात्तः । तथा 34 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे शतपथब्राह्मणात् पश्चविंशब्राह्मणाच कतिपयानि वाक्यान्युद्धृत्य संयोजितानि ॥ इतस्तावदुपनिषत्प्रतिपाशान् विषयान् विचारयामः । यद्यप्युपनिषदः कर्माङ्गभूतं ज्ञानकाण्डं प्रतिपादयन्त्यो ब्राह्मणाङ्ग- भूतत्वेन प्रतीयन्ते तथापि वस्तुलस्ताः कर्ममार्गपरिपन्थिभूतमेव ज्ञानमार्गमुपदिशन्तत्यिवधेयम् । न खलूपनिषदां परमोदेश रैहिकसुखानुभूतौ पारत्रिकफलायाप्ती वा किन्तु तत्वज्ञानेन जीवा- त्मनः संसारबन्धविच्छित्तिसम्पादनद्वारा परमात्मसायुज्यप्राप्तावेव । एवं चैतदृष्टया कर्मणामपकृष्टत्वं तत्वज्ञानस्य सर्वोत्कृष्टत्वं च पर्यवस्यति ॥ उपनिषत्सु प्रतिपाद्यत्वेनाधिकृतो विषयः विश्वात्मतत्वम् । तत्र ऋग्वेदोक्तः पुरुषोऽत्रात्मत्वेन प्रतिपन्नः । तथा ऋग्वेदे साकारत्वेन वर्ण्यमानः प्रजापतिः जगत्स्रष्टत्वेनाम्नातः । उपनि- पत्सु पुनः निराकारत्वेनास्थितं परं ब्रह्मैव जगत्कारणत्वेनाभ्युप- गतम् । अयमेवोपनिषत्सु प्राधान्येन प्रतिपाद्योऽर्थः । आत्म- शब्दश्च ऋग्वेदे प्राणवाचकत्वेन प्रयुक्तः । तथा हि तत्र वायुरेव वरुणस्यात्मत्वेन वर्ण्यते । सोऽयमात्मशब्दो ब्राह्मणग्रन्थेषु ज्ञाना- धिकरणात्मकविलक्षणवस्तुवाचकत्वेन प्रयुज्यते । अपि च तत्र प्राणानामात्मत्वमात्मनो देवताभिन्नत्वं च वर्णितम् । तेन चात्मनो ·अष्टमोऽध्यायः २६७ विश्वात्मकरले तात्पर्यमित्यायाति । अत एव शतपथब्राह्मणस्या- चीने करिश्चिद्भागे (१०-६-२) केवलगुणाकारत्वेन वर्ण्यमान- स्यात्मनः विश्वव्यापित्वमुररीकृतम् । नपुंलकालङ्गको ब्रह्मशब्दः ऋग्वेदे स्तुतिरूपे भक्तिरूपे चार्थे प्रयुज्यते । ब्राह्मणग्रन्थेषु पुनः प्राचीनतमेष्वपि स शब्दः स्तोत्रयशपुरोहितान्यतमगतत्वेन यादृशी दृश्यते तादृशीं लोकोत्तरां विशुद्धिमभिधत्ते । उपनिषत्सु पुनस्ते- नैव ब्रह्मशब्देन जगदुपादानभूतं नित्यशुद्धात्मकं वस्तु निर्दिश्यते । इत्थंरीत्या समुत्पन्नो ब्रह्मशब्दस्यार्थविपरिणाम एव तत्वविद्यासरणौ तत्तत्प्रघट्टेषु तत्तत्कल्पनाभेदोत्पत्तौ प्रधानो हेतुः । ताविमौ ब्रह्मा- त्मशब्दावुपनिषत्सु पर्यायतया प्रयुक्तौ । वस्तुतस्तु प्राचां मते ब्रह्मशब्देन जगदुपादानात्मकं विश्वव्यापि परब्रह्माख्यं वस्तु, आत्म- शब्देन शरीरावच्छिन्नः केवलो जविश्व गृह्यते । तत्र ब्रह्मणोऽ ज्ञेयत्वप्रतिपादनार्थमात्मनो ज्ञातत्वमङ्गीकृतम् । तथाधयमात्मा अक्षरशब्देन निर्दिश्यमानो बृहदारण्यकोपनिषदीत्थमुपवर्ण्यते (३-८,-८, ११)- "अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्व- नाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमभोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्रमा णममुखममात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्नाति किश्चन न तदश्नाति कश्चन । तद्वा एतदद्दष्टं द्रष्टश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञात । नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु नान्यदतोऽस्ति श्रोत नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्य- दतोऽस्ति विज्ञानेतस्मिन्नु खल्वक्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्च" ।।

·२६८ वैदिकसाहित्यचरित्रे वस्वविद्यासरणावदृष्टपूर्वः परमात्मास्तित्ववादोऽप्युपनिष- द्भिरेव यथावदैदम्प्रथाम्येन प्रतिपादितः ॥ आत्मनः स्वरूपमितोऽपि व्यक्तया गत्याकाढकोपनिषदि प्रतिपाद्यते- - यतश्चोदेति सूर्यो अस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वेऽपिता- स्तदु नात्येति कश्चन ॥ (४-९) न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषी मनसाभिकृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ (६-९) नेव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ (६-१२) ऋग्वेदे मगुणप्रजापतिनिष्ठत्वेन दृष्टा सृष्टिशक्तिरुपनिषत्स्वा- त्मगतत्वेन वर्ण्यते । तथा हि बृहदारण्यके श्रूयते (१-४)- ·अष्टमोऽध्यायः २६९ अग्रे विश्वमिदमात्नवासीत् । स स्वस्यकाकित्वात् भयचकितो द्वितीयाभावात् सीमलभमानश्च द्वितीयेच्छया स्वयमेव स्त्रीपुंसाव- भवत् । ततो मनुष्या अजायन्त । ततः स आत्मा क्रमेण सर्वप्राणिजातौ स्त्रीपुंसलक्षणं द्वन्द्वमुत्पाद्य अन्तेऽग्निं देवादश्विासृज- दिति । तदनु तत्रैवात्यन्तातिशयेन वर्ण्यते- स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽ वहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये वा तं न पश्यन्ति । अकृत्स्नो हि स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन वाक्पश्यश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनस्तस्यैतानि कर्मनामान्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो ह्येपोऽत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपा- सीतात्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ॥ पश्चात्काले वेदान्तशास्त्रकारैर्डिण्डिमांकृतो जगन्मायावादः प्राचीनतरासूपनिषत्सु मनागभिव्यञ्जितः अर्वाचीनास्वन्यतमायां श्वेताश्वतरोपनिषदि (४-१०) मुक्तकण्ठमभिहितश्च दृश्यते । तथा हि तत्र जगदेतन्मायिना महेश्वरेण सृष्टा केवला मायैवेत्युक्तम् । सोऽयं मायावादः-अनुभूयमानमिदमखिलं पारमार्थिकस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बरूपमित्येवमात्मकेन ग्रीकदेशीयप्लाटोसिद्धान्तेन, स्थूलरूपमिदं जगत् तदन्तर्यामिणः सूक्ष्मरूपस्य वस्तुनो विकास- रूपमित्येवमात्मकेन शर्मण्यदेशीयकान्तसिद्धान्तेन च तुल्यरूपो भवति ॥

·२७० दिकसाहित्यचरित्रे . . उपनिषत्सु प्राधान्येन सिद्धान्तयितुमुद्दिष्टोऽर्थः जीवात्म- परमात्मनोरद्वैतम् । सोऽयमर्थश्छान्दोग्योपनिषदः षष्टाध्यायगतैः नवभिः खण्डैः (८-१६) सोदाहरणं विशदीकृतः । यथा हि- ऐतदात्म्यामिदं सर्व तत्सत्यं, स आत्मा, तत्वमसि श्वेतकेतो, इति । तत्वमसीत्यत्रैव सर्वेषामुपनिषद्वाक्यानामन्वयः । अयमेवार्थो बृहदारण्यकोपनिषदि (१-४-१०)-य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते. आत्मा यां भवति, इत्येवरीत्या भङ्गयन्तरेण प्रतिपादितः ।। . अभेदवादोऽयं शतपथब्राह्मणेऽप्यङ्गीकृतः । तथा हि तत्र (१०-६-३)-यथेदमत्यन्तमणीयः प्रियङ्गुबीजं तथैवायं हिरण्मयः पुरुषो हृदये । स एव परमात्मा ममात्मा । संसरन्न- हमित ऊर्ध्व तमात्मानं प्रपत्स्ये' इत्याख्यातम् ।। इहोपनिषद्वन्थेषु सर्वेष्वपि विश्वात्मकस्यात्मनः स्वरूपस्य विशदीकरणायोञ्चावचा दृष्टान्ताः प्रदिष्टाः । तथा हि बृहदारण्यको- पनिषदि (२-४-१२) प्राज्ञोयाज्ञवल्क्यः सर्वसङ्गपरित्यागेन वनं प्रतिष्ठासुः स्वपल्या मैत्रेय्या पृष्टः प्रत्याह-यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्हणायेव स्यात् । यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञान एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य ·अष्टमोऽध्यायः २७१ संज्ञाऽस्तीति । अपि चैतदुपष्टम्भकतया स भूयो भूयोऽप्याह यदा कारणभूतं द्वैतं नश्यति तदा कार्यात्मिका संज्ञाप्यवश्यं नश्यतीति ॥ अपि च तस्यामेवोपनिषद्यन्यत्र श्रूयते (२-१-२०)- 'सयथोर्गनाभिस्तन्तुनोचरेत् , यथाऽनेः क्षुद्राविस्फुलिङ्गा व्युचरन्त्येव- मेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि, भूतानि व्युश्चरन्ति' इति ॥ मुण्डकोपनिषद्ययमपरो दृष्टान्तः श्रूयते (३-२-८) यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेड स्संगच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ THE KOPPUSTAVI SASTRA RESEARCH INSTITUTE बृहदारण्यके क्वचित् (३-७) याज्ञवल्क्य आत्मानमन्त- मितया वर्णयति । यथा- सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्माऽ न्तर्याम्यमृत इति ॥ अपि च तस्यामेवोपनिषदि कश्चित् सरसः सल्लापः श्रूयते । तत्र काशीपतिरजातशत्रुः ब्राह्मणं बालाकिं गाय॑माह-नादित्ये न चन्द्रे न वायौ नवान्येषु प्राकृतेषु भूतेषु नापि संज्ञानवत्यात्मनि ·२७२ वैदिकसाहित्यचरित्रे विद्यमानः पुरुषो ब्रह्मेति भ्रमितव्यम् । किन्तु लीलया स्वाभी- प्सितं रूपं प्रतिपद्यमानः सकलचराचरोत्पनिनिमित्तपतः सुप्तो वा. प्रकृतपदार्थप्रलयाधिष्ठानभूतः सुषुप्तो वात्मा ब्रह्मेति वेदितव्यम्' इति । अनेन ब्रह्मणः सङ्कोचविकासात्मकनवस्थाद्वयं व्याख्यातं भवति । अत्रोभयथाऽपि जगतो मिथ्यात्वमेव पर्यवत्यति स्वप्न- दृष्टस्य प्रातिभामिकत्वेन पारमार्थिकत्वायोगात् ॥ ईदृशोऽयमभिप्रायइच्छान्दोग्येऽपि किश्चिद्वैलक्षण्यनोद्भावितः (८. ७-१२) । तत्र हि ब्रह्मविद्यामुपदिशन् प्रजापतिः शरािव- च्छिन्नस्यात्मनोऽवस्थात्रयं दृष्टान्तयति । तथा हि प्रथमं सलिला- दर्शान्यतरगतप्रतिविम्बदृष्टान्तेनात्मनः केवलं ब्रह्मप्रतिबिम्बरूपत्वं ततः स्वप्नदृष्टतुल्यत्वं तदनु सुपुप्तात्मतुल्यत्वं चोपवर्णितम् ॥ पुरा जनकराजधानीप्रचलितायां वादगोष्ठयां जिज्ञासितस्वेन पुरस्कृतानां विषयाणां वत्तुतत्वे विमृश्यमाने-अयमद्वैतवादस्त- स्मिन् काल एव सर्वैः निर्विशङ्कमभ्युपगत इति व्यक्तीभवति । तथा हि बृहदारण्यके (३-४,५) तद्वादगोष्ठीसदस्यौ द्वौ ऋषी विषय- मेकं जिज्ञासमानौ पर्यायेण प्रार्थयते यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं व्याचक्ष्वेति ।। तत्वज्ञानं ब्रह्माद्वयानन्दस्य कारणमित्यतेन सिद्धान्तेन सह संसारशब्दनिर्दिष्टः पुनर्जन्मसिद्धान्तोऽपि क्रमेण प्रतिष्ठा प्राप्तः ।

·अष्टमोऽध्यायः । २७३ . । प्राचीनतरेषु उपनिषद्न्थेषु प्रस्तूयमानत्वात् बुद्धमुनिना सिद्ध- वत्कृत्य स्वग्रन्थेषु स्वीकृतत्वाच्च पुनर्जन्मसिद्धान्तोऽयं बुद्धमता- विर्भावात् पूर्वमेव प्रतिष्ठितोऽभूदित्यध्यवसीयते । शतपथब्राह्मणा- नुरोन सिद्धान्तोऽयं प्रथमत: निर्विशेषं 'पुनरपि जननं पुनरपि मरणम्' इत्येवंरूपेण प्रतिपन्नोऽभूत् । स च तत्र पुनर्जन्मनिवृत्यु- पायप्रदर्शनपूर्वकं पुरस्कृतः । तथा हि-ये तत्वज्ञानिनः सन्तः यज्ञान यजन्ति ते मृत्युं प्राप्य अमृतत्वाय कल्पन्ते, ये तु तत्व- ज्ञानशून्या अयज्ञाश्च भवन्ति ते पुनःपुनर्मुलोर्वशमापद्यन्त इति तत्र श्रूयते । अस्याः श्रुतेः अज्ञानिनामयज्ञानां च अमुष्मिन्नेव लोके पुनर्जन्मेत्यत्र तात्पर्यगनुसन्धीयते । सोऽयमर्थः पश्चादुप- निषद्भन्धेषु तेषामस्मिन् लोके पुनर्जलिमास्थाय किञ्चिद्विपर्यासं प्रापितः । इयमे, संधारपदनिर्दिष्टा पुनर्जनिः । तदुएष्टम्भकतया पश्चात् बृहदारण्यकोपनिषदि प्रारवकर्माप्यजीकृतम् । तथा हि पञ्चभूतमयेऽस्मिन् शरीरे पञ्चत्वं प्राप्ते कर्मैव केवलं शिष्यते, येन लोकः सुकृती दुष्कृती या भूत्वा कर्मानुरूपं फलं विन्दत इत्याम्नातम् । मन्यामहे प्रारब्धकर्मसिद्धान्तोऽयं बौद्धानां मध्ये गादुर्भूतः । यतो हि तैरात्मनोऽनङ्गीकारेऽपि पुनर्जन्मसिद्धान्त- थापनायावश्यमेवाभ्युपगन्तव्यमभूत् प्रारब्धकर्म ॥ वेदकाल एवाविभूय क्रमशः प्रतिष्ठा प्राप्तस्यास्य पुनर्जन्म- सद्धान्तस्य समग्रं स्वरूपं च्छान्दोग्योपनिषदि विस्तरेण प्रदर्शि- 35 ·२७४ वैदिकसाहित्यचरित्रे तम् । तथा हि श्रूयते-वनप्रस्थवासी विशुद्धज्ञानवानृषिः देव- यानं प्राप्य ब्रह्मसायुज्यमृच्छति, गृहवासी च समुपाहृतयज्ञः सत्कर्मपूतः पितृयानेन चन्द्रमसं प्रविश्य तत्र स्वकृतानां कर्मणां फलमुपभुज्य क्षीणे कर्मणि पुनरेव लोके वृक्षलतादिनानायोनिपु जन्म प्रतिपद्य अन्ते द्विजातिषु जायते, दुष्कर्माणस्तु चण्डालानां शुनां सूकराणां वा जातौ जनि लभन्त इति । अत्र प्रथमममुष्मिन लोके पश्चादस्मिन लोक इति द्वेधा कर्मफलोपभोगः समुद्दिष्टः । तत्र आमुष्मिक: फलोपभोग: वेदानामप्यनुमतो ज्ञेयः ।। . बृहदारण्यकेऽप्ययमेवार्थः प्रतिपादितः । यथा (६-२-१५, १६) ·य एवमेतद्विदुः ये च श्रद्धामुपासते ते देवलोकं सूर्य च प्रविश्य पश्चात् ब्रह्मलोकं प्रपद्यन्ते, यतस्ते न पुनरावर्तन्ते ; अथ ये यज्ञन दानादिसत्कर्मणा वा सुकृतिनो भवन्ति ते पितृ- लोकं प्रविश्य पश्चान् चन्द्रमसं प्राप्नुवन्ति, क्षीणे च पुण्ये तन: पुनरावर्तन्ते, ये खलु पृथिव्यां नानायोनिपु जनुः प्रपद्य अन्ते मनुव्यजातो जायन्त ; अकर्माणस्तु कीटा: पतङ्गा दन्दशूका वा भवन्ति' इति ॥ " कौषीतकोपनिषदुपदिष्टो मार्गस्त्वितः किञ्चिद्विलक्षण: (१-२-३) । तत्र हि अस्माल्लोकात् प्रयान्तः सर्वे चन्द्रमसमेव प्रथमं प्राप्नुवन्ति । ततस्तु केचित् पितृयानेन गत्वा ब्रह्मलोकं ·अष्टमोऽध्यायः । २७५ विशन्ति । अन्ये च यथाकर्म यथाविधं च लोकेऽस्मिन्नाकीटा- दामयं नानायोनिषु जनिमापद्यन्त इत्युक्तम् ॥ निखिलोपनिषच्छिरोरत्नायमाने काठके तु प्रेत्यभावविषयक तत्वमुपाख्यानरूपेण प्रतिपादितम् । तद्यथा-नचिकेता नाम कश्चित् ब्राह्मणकुमारः कदाचिद्यमलोकं गतः । तत्र यमेनाभ्यर्थितः स कुमारो यमाद्वरत्रयमवृणोत् । तत्र तृतीयो वर:-मरणानन्तरं मनुष्योऽस्ति न वेत्येतत्तत्वजिज्ञासाविषयकः । तच्छ्रुत्वा यमः प्रत्याह-देवैरप्यत्र विचिकित्सितं पुरा, नाणुरेष धर्मः, तस्मादन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वेति । इत्थं वदन् विविधैः स्पृहणीयतमै- भॊग्यवस्तुभिः प्रलोभयन्नपि यमस्तस्य स्थिरतरं चेतो निवर्तयितु- मशक्नुवन् पश्चात् तस्य तत्त्वविद्यासक्त्या भक्त्या च तुष्टस्तस्मै- जननमरणे केवलं विकाररूपे, ब्रह्माद्वैतज्ञानेन ते तीा पुरुषः परं पदमुपैतीत्येवमादिरूपां तत्वविद्यामुपादिक्षत् । तथा हि-- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मोऽमृतो भव- त्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ (६-१४) नचिकेतःप्रलोभनपरामिमां कथामवलम्ब्यैव, मन्यामहे, बुद्धचरिते मारकृतबुद्धप्रलोभनोपाख्यानमुपनिबद्धम् । तत्र बल- -- ·२७६ वैदिकसाहित्यचरित्रे वत्प्रलोभितावुभावप्यविप्रलब्धहृदयावन्ते समीहितसिद्धिमध्यगच्छ- ताम् ॥ नैव तावदेता उपनिषदः परितो दृश्यमानानां लौकिकानां वस्तूनां तत्वार्थ विचारयन्ति । किन्त्वंशत: साहितीसरणिमंशत- स्तत्वविद्यासरणिं चाश्रित्य सल्लापरूपैर्वादप्रतिवादरूपैश्च वाक्यै- रलौकिकमात्मविद्यामानं प्रस्तुवन्ति । तत्राव्यवस्थमुपवर्णिता एव विषया: पश्चात्काले वेदान्तशास्त्रेषु यथायथं व्यवस्थापिताः । तासां प्राचीनतमा उपनिपद: क्रिस्तो: पूर्वस्मात् षष्ठशतकाव्दा- दर्वाञ्चो न भवितुमर्हन्तीत्यसन्देहम् । यतो हि तास्विदम्प्रथम तयोपस्थाप्यमानाः केचित सिद्धान्ता: बुद्धनताविर्भावात् मागे- वोत्पन्नाः प्रतीयन्ते । सर्वेषामुपनिषदन्थानामुत्पत्तिकालश्चतुर्धा प्रविभक्तुं शक्यः । तत्र प्रथमकालोत्पन्ना: क्रमेण बृहदारण्यक- च्छान्दोग्य-तैत्तरीय-ऐतरेय-कौषीतकोपनिषदः । एताः सर्वा अपि ब्राह्मणग्रन्थभाषानुकल्पया कयापि विकृतया गद्यभापया निबद्धाः। तत: पश्चात् प्रथमकालोत्पन्नानां बृहदारण्यकाद्युपनिषदां छाया- मनुबनन् अंशत: गद्यमय: द्वितीयकालोत्पन्नानां प्रथमकालिकोप- निषद्विषयव्यवस्थापनपराणां केवलपद्यमयीनां काठक-ईश-श्वेताश्व- तर-मुण्डक-महानारायणोपनिषदामुत्पत्तौ द्वारमुद्घाटयन् अंशतः मध्यकाले प्रादुर्भूतः । द्वितीयकाला- विभूता: काठकाद्युपनिषदः कवितासौन्दर्येण सचेतसां चेता- पद्यमयश्व केनोपनिषद्न्थः ·अष्टमोऽध्यायः। २७७ स्यावर्जयन्ति । प्रथमकालिक्य उपनिषदोऽप्योजसा वर्णनाचातुर्येण प्रसादेन च बिभ्रत्येव महान्तं शोभातिशयम् । तासां सङ्घटना- रीतिरपि चमत्कृतैव । तृतीयकाले प्रश्न- प्रश्न-मैत्रायण-माण्डूक्योप- निषदः समुत्पन्नाः । अत्र सर्वत्रापि प्रतिप्रसवमर्यादया गद्यभाषा समाहता । अथाप्यत्रत्या भाषारीतिः प्रथमवर्गीयोपनिषद्भाषापेक्ष- या विलक्षणीभूता आर्षप्रयोगविकला च भूयसा लौकिकसंस्कृत- भाषासारूप्यमापन्ना दृश्यते । चतुर्थे तु कालेऽर्वाचीना अथर्वोप- निषदः सम्भूताः, यासां काश्चन पद्यमय्यः काश्चन गद्यमय्यश्च ।। उपनिषदामल्पिष्ठा ऐतरेयोपनिषत् केवलमध्यायत्रयघटिता। तत्र प्रथमेऽध्याये-जगदिदं ब्रह्मरूपिणाऽऽत्मना सृष्टमिति तत्र मनुष्यजातिरुत्कृष्टा सृष्टिरिति च प्रतिपाद्यते । यद्यप्ययमीहशो- ऽर्थः ऋग्वेदीयपुरुषसूक्त एवोपणित: तथाप्यत्र विशेषतः आदिमः पुरुषः सलिलादात्मसृष्टात् स्वयमुत्पन्नत्वेनोक्तः । आत्मनश्च मनुष्यशरीरे-इन्द्रियेषु मनसि हृदये चेति त्रिषु स्थानेष्ववस्थान- मुक्तम् । येन खलु यथाक्रमं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यास्त्रिस्रोऽवस्थाः विवक्षिताः । द्वितीयस्मिन्नध्याये-आत्मनस्त्रिविधं जन्म प्रति- पावते । जन्मविच्छित्तिरूपो मोक्षाख्यः पदार्थोऽपि तत्र निरूपितः। ल च स्वर्गलोके जरामरणरहितावस्थानरूपेण प्रतिपन्नः । तृतीय- स्मन्नध्याये-आत्मनः स्वरूपं विचार्य अन्ते प्रज्ञाया ब्रह्मत्वं सद्धान्तितम् ॥ ।

·२७८ वैदिकसाहित्यचरित्रे कौषीतकोपनिषत् चतुरध्यायाऽतिदीर्घा च । तत्र प्रथमे- ऽध्याये--मरणात्परं मनुष्याणां पुनर्जन्मविषये मार्गद्वयमुपदि- ष्टम् । द्वितीयस्मिन्नध्याये-प्राण आत्मलिङ्गत्वेन वर्णितः । अन्तिमे चाध्यायद्वये-ब्रह्मविद्याविचारप्रसङ्गात् ज्ञानेन्द्रियविषयभूतानां वस्तूनामिन्द्रियाधीनत्वं इन्द्रियाणां प्राणप्रज्ञात्मोभयाधीनत्वं च प्रति पद्यते । तदनु ये तत्वज्ञानमीप्सन्ति तैन विषयलम्पटैर्भवितव्यं, किन्तु ज्ञानेन कर्मणा च प्राप्यत्वेनोद्दिष्टं यत् सर्वोत्तमाभिधमन्त- र्याम्यात्मरूपं वस्तु तन्निदिध्यासनैकतानैर्भवितव्यमित्यभिहितम् ॥ यथा ऋग्वेदीयाः सर्वा उपनिषदः होत्रा पठनीयैः उक्थ- मन्त्रैरारभ्यन्ते तथा सामवेदीया उपनिषदः सर्वा अप्यात्मविद्या- प्रतिपादकत्वेनोनीयमानैः साममन्त्रैः समारभ्यन्ते । सर्ववेदसंब- द्धानां सर्वासामप्युपनिषदामेकरूपत्वादेकोदेशकत्वाच्च मन्यामहे चिरात्प्रभृति सम्प्रदायक्रमेणागतमेकमेव तत्वाथै विभिन्नशाखीया: परमर्षयः स्वस्वाभिरुचितेन पथा वर्णयन्तस्तत्तदुपनिषद्गन्थान प्रणिन्युः ॥ तव सामवेदीया च्छान्दोग्योपनिषत् शरीरतः किञ्चिदिव हीयमानाऽपि विषयतो बृहदारण्यकादहीयमाना दृश्यते । सैषा बृहदारण्यकोपनिषदिव विप्रकीर्णतया स्थितैर्विविधैर्भागैः सङ्घटि- तेति तद्वटितानामष्टानामप्यध्यायानां परस्परनिरपेक्षत्वात् तत्त- ·अष्टमोऽध्यायः । २७९ दध्यायानामन्ते संयोजितानां परिशिष्टभागानां तत्तध्यायोप- वर्णितविषयसम्बन्धरहितत्वाचावधार्यते ।। तस्याः प्राथमिकेऽध्यायद्वये-सामान्यत: साम्नः तदङ्ग- भूतस्योक्थस्य च स्वरूपविचारः क्रियते । तत्र द्वितीयाध्यायगते परिशिष्टभागे नानाविधैर्विषयान्तरैः सह प्रणवाक्षरस्योत्पत्ति: धर्म- स्कन्धस्य त्रैविध्यं ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभेदेनाश्रमाणां त्रैविध्यं च प्रतिपाद्यते । अत्राश्रमाणां त्रिविधत्वकथनात् चतुर्थस्य सन्या- साश्रमस्य पश्चात्कालकल्पितत्वमवधार्यते । तृतीयास्मन्नथ्याये-- ब्रह्मण आदित्यत्वं प्रत्यक्षस्यादित्यस्य तदुत्पन्नत्वं चाख्यातम् । अपि च तत्र पूर्णात्मकं ब्रह्म पूर्णरूपेणैव मनुष्याणां हृदेश तिष्ठती- त्याख्याय पश्चात् ब्रह्माधिगमौपयिकः पन्थाः जीवात्मपरमात्मनो- रभेदश्च समुपदिष्टः । अन्तत: ऋग्वेदोपदिष्टस्य मनुस्मृत्युपवर्णि- तस्य च जगत्सृष्टिसिद्धान्तख मिथ: सामरखसम्पादकं किमप्यु- पाख्यानं वर्णयन्नेतदध्यायो विरमति । चतुर्थेऽध्याये-वायुप्राणा- दीनि भौतिकानि वस्तूनि विचार्य तेषां ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्य मरणा- नन्तरमात्मनो ब्रह्मत्वावाप्तिप्रकारः समुपदिष्टः ।। पञ्चमाध्यायस्य पूर्वार्धे बृहदारण्यकषष्टाध्यायोपवर्णिता एव विषयाः प्रतिपाद्यन्ते । सोऽयमंशः पुनर्जन्मविषयकं वृत्तान्तं प्रस्तुवन्नत्यन्तमवधेयः । तस्यैवोत्तरार्धे-द्वैतात्मकस्य जगतः प्राति- ·२८० वैदिकसाहित्यचरित्रे भासिकत्वमिदम्प्रथमतयोपणितं दृश्यते । तस्मादयमंशोऽप्यनु- स्मरणीयः । षष्ठेऽध्याये- अग्रे स्थितं सदात्मकं वस्तु स्वेच्छया स्वस्मादेव तेजस्सलिलान्नरूपं त्रिविधं मूलतत्वमस्राक्षीत् (पञ्च- भूतात्मकं तत्वपञ्चकं पश्चात्कालेऽभ्युपपन्नम् )। तदिदं सदात्मकं वस्तु जीवात्मरूपेण तेजस्सलिलान्नाभिधानि मूलतत्वान्यनुप्रविश्य प्रत्येकं मूलतत्वांशत्रयघटितं त्रिदात्मकं विविधं विकारजातं व्याकरोत् । परन्तु सर्वमिदं विकारजातं केवलं नामधेयं सदित्येः सत्यं तदेवात्मा तत्त्वमसीत्याम्नायते । सप्तमेऽध्याये-नामोपास नात: समारभ्य भूमोपसनान्ता: ब्रह्मोपासनायाः क्रमिका: षोड: प्रकारा: प्रतिपादिताः । अत्र भूमा नाम सर्वात्मक: सर्वान्तर्याम च परमात्मैव । अष्टमाध्यायस्य पूर्वार्धे- आत्मानमन्तर्यामि विश्वव्यापिनं चोक्त्वा पश्चात् तदधिगमोपायो विचारित: तस्योत्तरार्धे च-भौतिक शरीरं स्वप्नं सुपुनिं चाश्रित्य अवस्थ त्रयमनुभवत आत्मनो दृष्टान्तेन असत्यान् सत्यस्यात्मनो मे प्रतिपादितः । तत्र सुपुप्त्यवस्थागत आत्मैव सत्यः, सुषुप्तौ प्र पत्तृप्रतिपत्तव्ययोर्भेदास्तमयादित्युपपादितम् ।। शाखानाम्ना कृतनामधेयाऽत्यल्पा तलनकारोपनिष सामवेदीया । सा च बहोः कालात्परं चदा तलवक शाखातो विश्लेषमापद्यत तदा तदारम्भकशब्दं निमित्ती केनोपनिषदित्याहूता। तस्यां विभिन्नविषयकं खण्डद्वयं सह ·अष्टमोऽध्यायः । २८१ तम् । तत्र गद्यमये प्राचीनतरे च द्वितीयखण्डे–अग्न्यादि- देवानां सर्वथैव ब्रह्मायत्तत्वं तेषां शक्तेः ब्रह्मसम्भूतत्वं च प्रति- पाद्यते | पद्यमयेऽर्वाचीनतरे च प्रथमखण्डे-वेद्यावेद्ययोरुपा- स्थानुपाख्ययोश्च सगुणनिर्गुणब्रह्मणोः भेदः प्रदर्शितः । तत्र निर्गुणब्रह्मणोऽविज्ञेयतामाह- न तव चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः । न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ कृष्णयजुस्लम्बन्धिन्य उपनिषदः सर्वा अप्यर्वाचीनता- लिङ्गमाविष्कुर्वन्ति । तल मैत्रायणोपनिषत् गद्यमयी नातिहखा च कृतिः । तत्र तत्र पद्यमन्त्राश्च सङ्घटिताः । सैषा सप्तभिरध्यायै- विभक्ता वर्तते । अथ तु तत्र सप्तमोऽध्यायः षष्ठाध्यायस्यान्तिमा अष्टौ खण्डाश्च पश्चात्कालायोजिताः । अत्र मैनायणशाखामात्र- सम्बन्धिना केषाञ्चिद्वर्णविशेषाणां सन्धिनियमानां च दर्शना- दुपनिषदेषा प्राचीनेति न भ्रमितव्यम् । यतो ह्यत्र बहूनामन्योप- निषद्वाक्यानामनुसन्धानात् बहूनामर्वाचीनशब्दानां योजनात् परिपुष्टरूपल साङ्ख्यमतस्योपन्यसनात् वैदिकधर्मपरिवन्थिभूय- मवलम्बमानानां नास्तिकमतानां पूर्वपक्षीकरणाच्च अस्या अर्वाची- ·२८२ वैदिकसाहित्यचरित्रे । नता निर्विशङ्कमवधार्यते । वस्तुतो ह्यत्र नूतनाविर्भूतैः साङ्खय- बौद्धसिद्धान्तैरनुविद्धा: प्राचीनोपनिषदुपवर्णिता एव विषयाः समुपस्थाप्यन्ते । सैषा प्राधान्येन क्लेशकनिलयां क्षणभङ्गुरां च लोकयात्रां विनिन्दते ऐक्ष्वाकाय बृहद्रथायोपदिश्यमानमात्मतत्वं वर्णयति । अपि च जगदसारतावादः प्राचीनतरासूपनिषत्सु लेशतः सूचितोऽत्र साङ्खयबुद्धमतयोः परिचयवशादत्यन्तातिशये- नोपवर्णितः ॥ सैषा प्रश्नत्रयावतारणपूर्वकमारभ्यते । तत्र कथमात्मा शरीरं प्रविशतीति प्रथमः प्रश्नः । तस्य चोत्तरं प्रजापतिः स्वेनो- त्पादिते शरीरे जीवोत्पादनार्थ स्वयमेव पञ्चप्राणरूपेण तदनुप्रवि- शतीति श्रूयते । द्वितीयः प्रश्नः कथं परमात्मा भूतात्मतया परि- णमतीत्येवंरूपः । अस्योत्तरं साङ्खयमतानुरोधेन कृतं न तु वेदान्तमतानुरोधेन । तथाहि प्रकृत्याश्रितेन गुणत्रयेणाभिभूयमान आत्मा स्वकीयां पारमार्थिकीमवस्थां विस्मृत्य देहाभिमानी सन् जनिमापद्यते इत्युक्तम् । तृतीय: प्रश्न: तादृशात् क्लेशात् कथ- मात्मनो मुक्तिरित्येवंरूप: । अयं च प्रश्नो न वेदान्तमतरीत्या नापि साङ्खयमतरीत्या किन्तु कयाप्यदृष्टपूर्वया रीत्या समाहितः । तथा हि ये तावत् ब्राह्मगोचितान् पुराकल्पीयान् वर्णाश्रमधर्माननुवर्तन्ते त एव ब्रह्मविषयकेण ज्ञानेन तपसा ध्यानेन च मुक्तिं लभन्त इत्युदीरितम् । ब्राह्मणग्रन्थेषु त्रितयत्वेन ·अष्टमोऽध्यायः । २८३ वर्ण्यमाना अग्निवाय्वादित्याख्यास्त्रयो देवा: कालप्राणान्नाख्यास्त्रयः पदार्थाः सर्वलोकाभिवन्दिता ब्रह्मरुद्रविष्ण्वाख्यास्तिस्रो मूर्तयश्चात्र ब्रह्मसम्भूतत्वेनोक्ता: ॥ अस्खा अवशिष्टो भागः परिशिष्टात्मकः । अथाप्यत्राप्य- त्यन्तं श्रद्धेया बहवो विषयाः सन्ति । अत्र हि ब्राह्मणग्रन्थोक्त- तुल्यरूपे विश्वोत्पत्युपाख्याने प्रकृतिनिष्ठास्तमोरजस्सत्वाख्या- स्त्रयो गुणा: रुद्रब्रह्मविष्णुगतत्वेनोपवर्णिताः । तदिदमुपाख्यानं ऋग्वेदोक्ततत्वविद्यायाः साङ्घयविद्यायाश्च मिथः सामरस्यं सम्पा- दयतीत्यवधेयम् । किञ्च परिशिष्टभागेऽस्मिन् आदित्यमात्मनो बहिलिङ्गत्वेन प्राणमन्तलिङ्गत्वेन चोक्त्वा ओमित्येकाक्षरेण भूर्भुवः स्वरिति व्याहृत्या सावित्रीमन्त्रेण च तयोरुपासनापि कर्तव्यत्वे. नोपदिष्टा । अपि चात्र ब्रह्माधिगमोपायतया मनोनिग्रहफलक: समाध्यन्तो योगमार्गोऽप्युपवर्णितः । परन्त्वत्रत्यो मार्गः पश्चा- त्कालिकयोगमार्गापेक्षया संक्षिप्तस्वरूपः । अपरं चात्र ब्रह्मणो जाग्रस्स्वप्नसुषुप्तिसमाख्यादवस्थात्रयादन्या तुरीयाख्या काचिदव- स्थाऽधिकतयोपस्थापिता । सैवेयमन्तिमावस्था नाम । उपसंहारे च ऋतं मायां च स्वदितुकाम आत्मा द्वैतात्मकमिदं जगदनुप्रवि- शतीत्याख्यातम् ।। काठकश्वेताश्वतरोपनिषदावपि कृष्णयजुस्सम्बन्धिन्यौ । एतहयगतानां वाक्यानां मैत्रायणोपनिषदि अनुसन्धानादेतयोः ·२८४ वैदिकसाहित्यचरित्रे । तदपेक्षया प्राचीनतरत्वमवधार्यते । तत्र काठके १२०, श्वेताश्व- तरे ११० च मन्त्राः सन्ति ।। काठकोपनिषदि नचिकेतस उपाख्यानमुपवर्ण्यते तञ्चास्माभिः तैत्तिरीयब्राह्मणान्तर्गतकाठकांशविचारावसरे प्रसङ्ग- वशान्निरूपितमेव । तदिदं काठकोपाख्यानमात्मनः तैत्तिरीय- ब्राह्मणोपवर्णितस्योपाख्यानस्य परिचयमाविष्करोति । यतो हि तदारम्भकैरेव शब्दैरेषोपनिषदारभ्यते । सेयमद्यत्वे यद्यप्य- ध्यायद्वयोपेता दृश्यते तथाप्येषा पूर्व कदाचित् प्रथमाध्याय- मात्रघटिता बभूवेति शक्यमेवाभ्यूदितुम् । यतो हि द्विती- यस्मिन्नध्याये परिपुष्टरूपस्य योगमार्गस्य परिपूर्णरूपस्य ग- न्मिथ्यावादस्य चोपवर्णनात् तस्यार्वाचीनत्वं सुज्ञानमेव । प्रथम ऽध्याये-. प्रथमतः प्रस्तावनात्मकमुपाख्यानं पश्चादात्मतत्वं, आत्मनः शरीरानुप्रवेशः, योगेन तन्निवृत्तिरित्येते विषया: प्रस्तू- यन्ते । द्वितीयोऽध्यायः व्यवस्थाविकलोऽपि विषयगौरवेण प्रथमा- ध्यायान्न परिहीयते । तस्य चतुर्थवल्यां-आत्मतत्वविचार- प्रसङ्गात् प्रकृतिपुरुपयोरभेदः सिद्धान्तितः । पञ्चमवल्यां- सर्वेषु भूतेषु तत्रापि विशिष्य मनुष्येष्वात्मनोऽनुप्रवेश: समा- म्नातः । तत्रैव सर्वभूतान्तवर्तिनोरपि प्रत्येक वस्तूनि बहिरप्या- लिङ्गय वर्तमानयोः अग्निवाय्वोः दृष्टान्तेन तस्य लौकिकैः क्लेशै- रलिप्यमानत्वं च निदर्शितम् । अन्तिमायां वल्यां- योग: . ।

·अष्टमोऽध्यायः । २८५ परमपुरुषार्थसाधनोपायत्वेन सिद्धान्तित: । अत्र प्रसङ्गवशादनु- षज्यमान इन्द्रियाद्युत्कर्षापकर्षविचारः साङ्ख्ययोगयोश्चरित्रार्थ- चर्चायामुपकरेति । अत्र ह्यबोधपूर्वकः कश्चित् वेदान्तमतविरोधः समापतित: । तथा ह्यात्मा यद्यप्यत्र सर्वभूतान्तर्यामित्वेनोक्तः तथापि प्रसक्तानुप्रसक्त्या प्रकृतिपुरुषयोः भेदोऽप्युपवर्णितः । अत एव पश्चात्काले साङ्ख्ययोगी वेदान्तमतापेक्षया भिन्नप्रस्थान- त्वेनाश्रितौ ॥ श्वेताश्वतरांपनिषदः तन्नामधय श्वताश्वतरनामककृष्णयजु:- शाखासंबन्धादिति यदुच्यते साम्प्रदायिकैः तन्निर्मूलं तदुक्त्यैव तस्याः श्वेताश्वतरनाना ऋषिणा प्रणीतत्वावधारणात् । अद्योप- लभ्यभानरूपेयमुपनिषत् नैककर्तृका भवितुमर्हति । अयं चार्थः तत्र प्रतिपाद्यानां विषयाणामन्योन्यघटनाभावात् च्छन्दोलनण- नियमानां कचिदनादरणात् कचिदन्यथाकरणात् प्रक्षिप्तांशानां बाहुल्येनोपलम्भाच्चावगम्यते । अपि चाद्योपलभ्यमानरूपैषा काठकादर्वाचीनतरा निश्चीयते । यतो ह्यत्र काठकीया: परश्शता मन्त्राः कचिदेकदेशविकृताः कचिदविकृताश्च संयोजिताः समुपलभ्यन्ते । अपि च परिपुष्टिं गतो योगमार्गोऽत्र प्रस्तूयते । किञ्च प्राचीनोपनिषत्खनुपलभ्यमानाः प्रत्यग्रोदिता बहवो विषया अत्र समुपस्थाप्यन्ते । तथा हि कल्पान्ते ब्रह्मणा जगतः संहृतिः कल्पादौ तेनैव तस्य पुनः सृष्टिः जगतोऽस्य ·२८६ वैदिकसाहित्यचरित्रे ब्रह्मोत्पादितमायामयत्वमित्यादयो विषया अदृष्टाश्रुतपूर्वा एव । तस्मादस्या अत्यन्तमर्वाचीनतायामसन्देहः । अपि चाव तत्रभवान् ऋषिः ब्रह्मणि सावित्रीत्वमीशानत्वं रुद्रत्वं चारोपयन् तस्य पुरुष- विधत्वकल्पनायां यत्नवान् दृश्यते । यद्यप्यत्र शिवशब्दो न सर्वात्मना रुद्रपर्यायत्वेन परिणतः तथापि तस्यात्र रुद्रविशेषणत्वेन प्रयोगदर्शनात् तदात्वे तत्पर्यायत्वेन परिणामोन्मुखः समभूदित्यव- धार्यते । अपि चात्र बहवः साङ्खचसम्बन्धिन: परिभाषिका: शब्दाः प्रयुक्ताः । तथा विविधाः साङ्खथसिद्धान्ताश्चाप्युपस्थापिताः। त इमे सिद्धान्ता वेदान्तिभिः प्रकृत्यादेर्मायात्वादिकल्पनया वेदान्तसिद्धान्ताभिन्नत्वेन व्याख्यायन्त इत्यन्यदेतत् । तस्मादद्यो- पलभ्यमानरूपाया अस्या अत्यन्तमर्वाचीनत्वमवश्यमेवानुमन्तव्यम्। शुक्लयजुस्सम्बन्धिनी बृहदारण्यकोपनिषदतिदीर्घा च्छान्दो- ग्यादितरासामुपनिषदां मध्ये प्रधानतमा च । सा च तत्र तत्र विप्रकीर्णतयाऽवस्थितैः नानाभागैः सङ्घटितेति तद्गतैरेव लिङ्गै- रवधार्यते । तत्र षडध्यायास्त्रिभि: काण्डैः संविभक्ताः । तेषा- मन्तिमः काण्डः खिलकाण्ड इति साम्प्रदायिका व्याख्यातार एव सम्मन्यन्ते । अनुमन्यन्ते चैतदर्वाचीना विमर्शकाः । एवं प्राथ- मिको काण्डावपि पूर्व कदाचित् पृथगेव स्थिताविति शक्यमनु- मातुम् । यतो हि काण्डद्वयेऽप्यभिन्नानुपूर्वीकैरेव वाक्यैः याज्ञ- वल्क्यस्य तद्भार्ययोश्चोपाख्यानमुपवर्ण्यते। तयोरेककृतित्वे टेकस्यैव ·अष्टमोऽध्यायः । २८७ । विषयस्योभयत्र प्रतिपादने नावकाशः । अपि चात्र काण्डद्वयेऽपि शतपथब्राह्मणीयदशमकाण्ड इव पृथक् ऋषिवंशानुक्रमणिका- प्रकटिता दृश्यते । एतदनुक्रमणिकाद्वयस्य विचारणायां तत्र मधुकाण्डाख्य: प्रथमो भागः याझवल्क्यकाण्डाख्यो द्वितीयो भागश्च शुक्लयजुर्वेदीये शाखाद्वये नवपूरुषपर्यन्तमनुक्रमेण पृथ- गेवावतीौँ ततः पश्चादग्निवेश्यनाम्ना ऋषिणा तावेकीकृतौ चेत्य- वधार्यते । तृतीयः काण्डोऽभिनवविषयघटितत्वादत्यन्तमर्वाचीन: अपि च भूयः परीक्ष्यमाणे तस्मिन्ननुक्रमणिकाद्वये ब्राह्मणग्रन्थ- कर्तार उपनिषद्गन्थकर्तृभ्योऽन्य एवाभूवन्नित्यध्यवसीयते ।। तत्र प्रथमोऽध्याय:-आरोपविधयाऽश्वमेधस्य विश्वात्म- कत्वं व्याख्याय पश्चात् प्राणस्यात्मलिङ्गत्वमात्मनो जगद्योनित्वं चोपपाद्य अन्ते सर्वेषु भूतेष्वन्तर्यामितयाऽनुप्रविष्टे तत्तदात्मत्वेन प्रतिभासमाने ब्रह्मणि तेषां पराधीनत्वं वर्णयति । तत्र योऽयं देवतोपासनाविषयको विवादांश: स प्राचीनस्तय॑ते । यस्मिन् काले जनैः देवतापेक्षया आत्मन: प्राधान्यमभ्युपगतं तस्मिन् काले प्रादुर्भावयोग्यत्वात् सोंऽश: प्रागेवोत्पन्नो भवितुमर्हति । द्वितीयोऽध्यायः-आत्मनस्तदुत्पन्नयोः प्राणपुरुषयोश्च स्वरूपं निरूपयति ॥ द्वितीयस्मिन् काण्डे-आत्मविषयकाश्चत्वारो वादप्रति- वादा: समुपस्थापिता: । तत्र याज्ञवल्क्योऽनूचानतमः श्रूयते ।

·२८८ वैदिकसाहित्यचरित्रे तेषां प्रथमे वीरवादे (३.१-९)-याज्ञवल्क्यस्तत्सदस्यानां नवानां प्रवक्तृणां मध्ये स्वस्य श्रेष्ठतां प्रतिज्ञाय समर्थयति । तत्र सिद्धा- तितानां विषयाणां मध्ये ब्रह्मणः प्रमाणागम्यत्वं ज्ञानगम्यत्वं च सिद्धान्त्यमानमत्यन्तमवधेयम् । द्वितीयो वाद: जनकयाज्ञवल्क्य- संवादरूपः । तत्र-अन्यैः षड्भिः सदस्यैरुच्यमानानां षण्णां ब्रह्मलक्षणवाक्यानां ब्रह्मणो मनःप्राणाद्यभिन्नत्वादप्रयोजकत्वं निदर्शयन् याज्ञवल्क्यः अगृह्यत्वात् अशीयत्वात् असङ्गत्वात् अचलत्वाञ्च ब्रह्माभिन्नस्यात्मनो नास्तित्वेनैव खीकर्तव्यतामाह तृतीयोऽपि वादः (४-२-४) जनकयाज्ञवल्क्यसंवादरूपः । तत्र जाग्रत्स्वप्नसुषुत्याख्यावस्थात्रयगतस्यात्मन:, मृत्योः, पुनर्जन्मनः, मुक्तेश्च स्वरूपविशेषा: सोपपत्तिकं विचारिता: । दृष्टान्तसौन्दर्येण दोषोद्भावनचातुर्येण कल्पनागाम्भीर्येण चायमंशा न केवलमुप- निषद्न्थानामेव किन्तु वैदिकलौकिकानां सर्वेषामपि संस्कृत- ग्रन्थानां धुरि कीर्तनमर्हति । तत्रापि तन्मध्यपतितानां पद्य- भागानां रामणीयकमनिर्वचनीयमनुभवैकवद्यं च । किन्तु त एते पद्यभागाः पश्चात्कालिकाः प्रतीयन्ते । स्वप्नावस्थागत आत्मा तत्रेत्थमुपवर्ण्यते- प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।

·अष्टमोऽध्यायः । २८९ स ईचतेऽनृतो यत्र कामं हिरण्मयः पुरुष एकहंस: ।। (४-३-१३) स्वमान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बडूनि । (१४ पूर्वार्धम्) ततः पश्चात् वनविजित आत्मा वर्ण्यते तद्यथाऽस्मि- नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य भ्रान्त: संहत्य पक्षी संलापायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुनो न कञ्चन कामं कामयने न कञ्चन स्वप्नं पश्यति (१९) । तद्वा अबैनदतिच्छन्दा अपहतपाप्माऽभयं रूपं तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिश्वतो न वाह्यं किञ्चन वेद नान्तर- मेवमेवायं पुरुष: प्रज्ञानेनात्मना मम्परिष्वक्तो न वाह्यं किञ्चन वेद नान्तरं तद्दा अन्यैतदाप्तकाममकामं रूपं शोकान्तरम् (२१) । ये तावन्मुक्त्यनहीं: तेपामात्मानमधिकृत्य ऋषिरेवमाह, यथा-मरणानुपदमेव तेपामात्मा लोकान्तरीययातनानुभवमन्त- रैव तदीयज्ञानकर्मानुरोधेन नवीनं देहान्तरं प्रविशतीति ।। तथा चोक्तं-तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वा- ऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवाचमात्मेदं शरीरं निहत्या- ऽविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति (४-४-३)। तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याऽविद्यां गमयित्वा- 36 ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते प्रियं वा गान्धर्व वा देवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम् (४-४-४) ।। ये तावदात्मानं ब्रह्माभिन्नं विदुः ते मुक्ता भवन्ति । तेषां जीवो ब्रह्मणि लीनो न पुनरावर्तते ब्रह्मैव भवतीत्याह- तद्यथाऽहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव (४-४-७) ।। चतुर्थो वादः सर्वमिदं सन्यस्य वनं प्रतिष्ठासमानस्य याज्ञवल्क्यस्य तत्पन्या मैत्रेय्याश्च मिथः संवादः । अयमंशः पूर्वाध्यायगतस्य (२-४) मैत्रेयी-याज्ञवल्क्यसंवादस्य केवलमर्वा- चीनं पाठान्तरमिति शक्यमवगन्तुं विविधैर्लिङ्गैः ॥ खिलात्मकस्य तृतीयकाण्डस्य प्रथमेऽध्यायेऽत्यल्पा: परस्पर- सम्बन्धरहिता भिन्नकालोत्पन्नाश्च पञ्चदश खण्डा: सङ्घटिताः । तृती- योऽध्यायो दीर्घतरः पुनर्जन्मविषयप्रतिपादकत्वात् प्रधानभूतश्च । अयमंशइच्छान्दोग्येऽप्युपलभ्यते । अत्रोपवर्णितानामाशयानां याज्ञ- वल्क्याशयापेक्षया विलक्षणत्वादयमंशोऽन्यस्यामेव वैदिकशाखा- यामाविर्भूतः सम्भाव्यते । स च पश्चात्काले तत्प्रतिपाद्यविषय- गौरवानुरोधादत्र संयोजितः स्यात् । अत्रत्यं प्राथमिकं खण्डद्वयं च्छान्दोग्येऽप्युपलभ्यमानमुभयत्राप्येकदैव संयोजितं भवितुमर्हति । नैषा बृहत्येकैवोपनिषच्छुक्लयजुर्वेदीया किन्त्वन्यापि काचि- दत्यल्पास्ति तदीया ईशोपनिषत्समाख्या । सा च केवलमष्टादश- ·अष्टमोऽध्यायः । २९१ - लभ्यन्ते । मन्वात्मिका । तस्यास्तन्नामधेयं तदारम्भकशब्दनिमित्तकम् । वाजसनेयसंहितायामप्येषा अन्तिमाध्यायत्वेन सन्निवेशिता दृश्यते अथाप्येषा अत्यन्तमर्वाचीनेत्यवगन्तव्यम् । अत्रत्यविषयस्वभाव- विचारेऽस्याः काठकापेक्षयाऽर्वाचीनतरत्वं श्वेताश्वतरापेक्षया प्राचीनतरत्वं च प्रतिभासते । तस्मादेषा बृहदारण्यकीयपरिशिष्ट- भागसमकालिकीत्यभ्यूहः सुकरः । आत्माद्वैतज्ञानिनः तदज्ञानि- नश्च तारतम्यप्रदर्शनमेव तत्र प्राधान्येनाधिकृतो विषयः । तत्- प्रसङ्गाच्च सर्वे वेदान्तसिद्धान्ता: समुपस्थापिताः ।। बहुसङ्घया उपनिषदोऽथर्ववेदीयत्वेन स्वीकृताः समुप आहत्य सप्तविंशतिरुपनिषदस्तत्सम्बन्धिन्य इति केचिदाहुः । भूयस्योऽथर्वोपनिषद: वैदिककालानन्तरं पुराणकाले प्रादुर्भूताः । तत्रैका अल्लोपनिषत्समाख्या महम्मदीयमतप्रति- पादको ग्रन्थः । त्रयीसम्वन्धिन्यः सर्वा अप्युपनिषदस्तत्तच्छाखा- सम्बन्धभाजो भवन्ति । अत एव श्वेताश्वतरादिद्वितोपनिषदर्ज- मन्या: सर्वा अपि तत्तच्छाखानामधेयैरेवाहूयन्ते तत्तच्छाखीय- ब्राह्मणप्रन्थेष्वेव परिशिष्टरूपेण संयोज्यन्ते च । अथर्वोपनिषदस्तु माण्डूक्यजाबालादिद्वितोपनिषद्वर्जमन्या: सर्वा अपि न शाखा- सम्बन्धं भजन्ति । नापि तासां नामधेयानि तत्तच्छाखानामधेय- सम्बन्धनिबन्धनानि किन्तु तत्तत्प्रतिपाद्यविषयानुरोधेन कृतानि । तासु प्राधान्येन प्रतिपाद्या विषयाः ईश्वरसद्भावः प्रच्छन्नवादः ·२९२ वैदिकसाहित्यचरित्रे यतिधर्मः शैववैष्णवादिमतधर्मश्च । मन्यामहे तत्तन्नवीनधर्मा- वलम्बिभिः स्वकीयधर्माणामुपनिषन्मूलकत्वं सम्पादयद्भिरेता उप- निषदः प्रणीता: । नैता: प्रतिपाद्यविषयौचित्यादथर्ववेदीयत्वेना- स्थिताः । किन्त्वथर्वानुयायिनी जनताऽथर्ववेदमुपनिषत्सनाथं कर्तु- मिच्छन्ती त्रयीसम्बन्धरहितान् सर्वानप्युपनिषद्गन्थानथर्ववेदसम्ब- न्धिनश्चकार । नैव तदात्वे वयीवाथर्ववेदो बाह्यवस्तुसम्पर्कात् परिरक्षितोऽभून् । अतस्तासां तत्सम्बन्धकल्पना सुकरैवासीत् ।। अथर्वोपनिषत्प्रतिपाद्या विषयाः सर्वथैव परितोषं गताः । अत्र सर्वत्रापि प्राचीनानामर्वाचीनानां च भागानां सर्वानुगतत्वे- नोपलम्भादेता उपनिषदः कालत: समाना अपि प्रतिपाद्यविषय- भेदात् चतुर्धा वर्गीकर्तुं शक्याः । तत्र प्रथमवर्गीयाः साक्षादात्म- तत्वं प्रतिपादयन्त्यो वेदान्तरीयोपनिषत्साम्यमर्हन्ति । प्रायेण तासां भाषाशैल्यपि तादृश्येव । द्वितीयवर्गीया उपनिषदः प्रधान- भूतान् वेदान्तसिद्धान्तान् सिद्धवत्कृत्य भाषमाणाः ओमित्येका- क्षरमूलकं योगमार्ग ब्रह्माधिगमोपायभूतमाचक्षते । एता: सर्वा अपि नियमेन पद्यबद्धाः केवलमुपत्रिशैमन्त्रैर्घटिता अल्पीयस्यः कृतयः । तृतीयवर्गीयाः सन्यासिनं सर्वोपनिषदभिमतप्रत्यक्षफल- त्वेन वर्णयन्त्यः सन्यासाश्रयणं कर्तव्यत्वेनोपदिशन्ति । एता अप्यल्पीयस्य एव किन्तु तत्र तत्र विरलतया पद्यसम्मिश्रिता अपि भूयसा गद्यबद्धाः । चतुर्थवर्गीयास्तु शैववैष्णवादिमतधर्मा- ·अष्टमोऽध्यायः । २९३ नुपदिशन्त्यः ईशानमहेश्वरमहादेवादिशब्दैनिर्दिश्यमानं विष्णु च आत्मसम्भूतमाहुः । तथा विविधान् विष्णोरवतारानप्यात्मन एव सकाशात् पुरुषरूपेणोत्पन्नान् कथयन्ति ॥ अथर्वोपनिषदां मध्ये सर्वविधान् वेदान्तसिद्धान्तानुपस्थाप- यन्त्यौ मुण्डकप्रश्नोपनिषदौ तत: किञ्चिदवरा माण्डूक्योपनिषच्च । प्रधानभूताः । तत्र प्राथमिक्यौ द्वे उपनिषदौ सर्वप्रकारैः वेदा- न्तरीयोपनिषत्साजात्यं भजतः । तदीयानि वाक्यानि च पश्चा- कालिकवेदान्ताचार्याभ्यां भगवद्वादरायणशङ्करभगवत्पादाभ्यां बहुत्र प्रमाणतयोदाहृतानि । उभे एवैते प्राथमिक्यौ पारमार्थिक्यौ चोपनिषदौ । तत्र मुण्डकोपनिषत् मुण्डितमुण्डानां सन्या- सिनां धर्मानुपदिशन्ती तन्नाम्राऽऽहूयते । सैषा मुण्डकोपनिषत् सर्वैरपि सातिशयमाहता दृश्यते । नन्वस्याः कुत ईदृशं प्राधान्यं, किं प्रतिपाद्यविषयाभिनवत्वकृतम् ? नेत्याह । हि भूयसा प्राचीनोपनिषद्गता एव विषया: प्रतिपाद्यन्ते । कुतस्तर्हि ? प्राचीनोपनिषद्गन्थोपवर्णितानामेव विषयाणां विशद- गत्या यथायथं व्यवस्थापनात् तदीयभाषारीते: परमरमणीयत्वाच्च तस्याः तादृशं प्राधान्यमित्यवधेहि । सैषा च्छान्दोग्योपनिषदं स्वपूर्वोत्पन्नामनुस्मरति । तथा बृहदारण्यक - काठकोपनिषदोऽप्येत- त्पूर्वभाविन्यः सम्भाव्यन्ते । श्वेताश्वतरे बृहन्नारायणे चैतदीयानि वाक्यान्यनुसन्धीयन्ते । एवं चैषा च्छान्दोग्यादीनामुत्पत्तेः परं अत्र ·२९४ वैदिकसाहित्यचरित्रे श्वेताश्वतरादीनामुत्पत्तेः पूर्व च कचिन्मध्यकाले प्रादुर्भूता भवितु- महति । अस्यां मुण्डकाख्यास्त्रयो भागा: सङ्घटिताः । तत्र प्रथमे मुण्डके ब्रह्मज्ञानसम्पादनोपायः, द्वितीये ब्रह्मतत्वं, तृतीये ब्रह्मा- धिगमप्रकारश्च प्रतिपाद्यते ॥ प्रश्नोपनिषत् गद्यबद्धा अथर्ववेदीयपिप्पलादशाखासम्ब- धिनी च । तस्यास्तन्नामधेयं तत्प्रतिपाद्यानां विषयाणां प्रश्न- प्रधानत्वादित्यवधेयम् । तत्र हि ब्रह्मनिष्ठाः षट् शिष्याः वेदान्त- विषयकान् षट् प्रश्नानवतारयन्ति । ते च प्रश्ना: क्रमेण प्रजा- पतेः सकाशात् प्रकृतिप्राणयोः सृष्टिं, इतरेन्द्रियापेक्षया प्राणस्य प्राधान्यं, प्राणादीनां स्वरूपविभागौ, स्वप्नसुषुप्ती, ओङ्कारस्य ध्यानं, मनुष्यस्य षोडश कलाश्च प्रकृत्य प्रवृत्ताः ॥ माण्डूक्योपनिषदत्यल्पा गद्यमयी च । श्रूयतेऽनभिज्ञाय- मानविशेषवृत्तान्ता माण्डूक्याभिधाना ऋक्शाखा । तन्नाम्ना चेय- माहूयते । मन्यामहेऽस्यास्तच्छाखासम्बन्धस्य अस्फुटत्वादियमथ- ोपनिषदां मध्ये परिगणिता । प्रायेण वेदान्तरीयगद्योपनिषद्भिः प्रतिपाद्यमाना एव विषया अत्राप्युपवर्ण्यन्ते । परन्तु तत्राव्यवस्थं सङ्कुलीकृत्य वर्ण्यमाना विषया: अत्र विशदविशदं व्यवस्थापिताः । एवं च तदपेक्षयाऽस्या अर्वाचीनत्वं सिद्धमेव । अपि चात्र मैत्रायणोपनिषदुपवर्णितानां विषयाणामनुसन्धानादस्यास्तदपेक्षया- ·अष्टमोऽध्यायः । २९५ ऽर्वाचीनत्वं ध्वन्यते। अथापि चतुर्थवर्गीयाणामथर्वोपनिषदामुत्पत्ते: पूर्वमेषा प्रादुर्भूतेत्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम् । यतो ह्यत्र ओङ्कारा- क्षरेऽवयवत्रयमानं निर्दिश्यते न तु सार्धत्रितयम् । सैषा चरा. चरात्मकं सर्वमिदं जगत् ओङ्कारप्रभवमाचष्टे । इदं तावदव- लोक्यमानमतीव विचित्रं यन्नैतदीयमेकमपि वाक्यं शङ्कराचार्य: स्वग्रन्थेषु प्रमाणत्वेनोदाहियत इति । अथर्ववेदीया इतरा: सर्वा अप्युपनिषदः सुदूरमिमामनुधावन्ति । अथापीयं न सर्वात्मना वेदान्तग्रन्थैबहिष्कृता । यतो हि वेदान्तसाराख्येऽर्वाचीने वेदान्त- ग्रन्थे सातिशयमेषा प्रमाणत्वेनोदाह्रियमाणा दृश्यते ।। आस्तामेतत् । वेदान्ताचार्यरुदाहृता अनुदाहृता वा भवतु । तावता न कापि हानिः । सर्वथापीयं प्रामाणिकैराचार्यः परम- प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतेत्यगच्छामः । यतो ह्येषा भारतवर्षीयवेदान्त- ग्रन्थशेखरायमाणस्य गौडपादकारिग्रन्थस्य मूलभूता दृश्यते । यो हि ग्रन्थः कारिकाशतद्वयघटित: चतुभिः प्रकरणैर्विभक्तः । तत्र प्रथमे प्रकरणे माण्डूक्योपनिषत् गर्भीकृता । कारिकाग्रन्थगतानि चत्वारि प्रकरणानि उपनिषञ्चतुष्टयत्वेनाभिमतानि वेदान्तकारैः । तेन हि कारिकाप्रन्थस्य सुमहत् प्राधान्यमनुमतमिति व्यक्तमेव । तस्य च कारिकाप्रन्थस्य प्रणेता तत्रभवान् गौडपादाचार्यः, यस्य हि शिष्यः श्रीमान् गोविन्दाचार्य: प्रशिष्यश्च क्रिस्तो: परमष्टम- शताब्द्यामवतीर्णः परमहंस: श्रीशङ्कराचार्य: । अत एव शङ्करा- ·२९६ वैदिकसाहित्यचरित्रे चार्यग्रन्थेषु विशेषतः कारिकाग्रन्थः परमप्रमाणत्वेनानुधाव्यमानो दृश्यते । वस्तुत: कारिकोक्तानां विषयाणां प्रतिष्ठापन एव शङ्करा- चार्यस्योद्यमः । भारतवर्षीयग्रन्थसमुदायप्रसिद्धौ अद्वैताजाति- सिद्धान्तौ शर्मण्यदेशीयडायिसनाचार्योपपादितदिशा ग्रीकवेदान्ते- ऽप्युपलभ्येते ॥ गौडपादकारिकाग्रन्थस्य प्रथमप्रकरणं पद्यात्मतां प्रापिता केवला माण्डूक्योपनिषदेव । अवश्यानुस्मरणीयः कश्चिदर्थः प्रथमप्रकरणेऽत्र प्रतिपाद्यते । यथा-नैतजगन्मायामयं, नाप्ये- कस्माद्वस्तुनो विवृत्तं, किन्तु यथा पतङ्गस्य मयूखाः स्वयमभिन्न- रूपा: पतङ्गान्न भिद्यन्ते तथैव विश्वमिदं ब्रह्मणः स्वभाव एवे. त्युक्तं श्रूयते । इतराणि च प्रकरणानि माण्डूक्योपनिषदहिभूता- नेव विषयान् प्रतिपादयन्ति, कचित् तदीयसिद्धान्तानतिवर्तन्ते च । तथा ह्यत्र जगत्सत्यत्ववादं निराकृत्य तस्य वैतथ्यं सिद्धान्त्यते । अत एवेदं वैतथ्यप्रकरणमिति समाख्यायते । यथा हि मन्दान्धकारे रज्जो सर्पभ्रान्तिरदेति तथाऽविद्यान्धकार- बलादात्मा प्रपञ्चत्वेन गृह्यत इत्युक्तम् । अपि चात्मनस्तत्तल्लौकि- काकारेण ग्रहणमप्यपारमार्थिकं तादृशज्ञानानां तत्तल्लौकिकज्ञान- मूलकत्वात् आत्मनश्चालौकिकत्वेन तज्ज्ञानस्य लौकिकज्ञानविल- क्षणत्वादित्यपि द्वितीयेऽस्मिन् प्रकरणे प्रतिपाद्यते ।।

·अष्टमोऽध्यायः । २९७ , तृतीयमद्वैतप्रकरणमित्युच्यते । अत्र चाकाशघटावच्छिन्ना- काशयोदृष्टान्तेन परमात्मजीवात्मनोरद्वैत साध्यते । अपि चाय- माचार्य: द्वैतवादं जगज्जन्मवादं च खण्डयन् प्रकरणेऽस्मिन् नानेकमेकस्माद्वस्तुनः तत्स्वभावविरुद्धं वस्तुजातमुत्पत्तुमर्हतीति मन्वान: जगज्जन्मवादिनमनुयुङ्क्ते-किं सतो जन्म आहोस्वि- दसतः ? इति । ननु तावता को विशेष: ? अस्त्येवायं विशेषः श्रूयतां-सतो जन्मेति नोपपद्यते, यदि हि सतो जायते तर्हि सदेव जायत, स्थितस्यैव जन्मेत्यनवस्था प्रसज्येत । यद्यसत उत्पत्तिरिष्यते तीसदेवोत्पद्येत । असदुत्पत्तिवचनं च वन्ध्यापुत्र- वचनतुल्यं स्यात् । तस्मादुभयथापि जगज्जन्मवादो नोपपद्यत इति प्रतिपादयति । चतुर्थमलातशान्तिप्रकरणम् । तन्नामधेयं च तस्य द्वैतादिभ्रमोत्पत्तावलातस्य दृष्टान्तकरणात् सिद्धम् । तच्छा- न्तिरलातशान्तिभ्रमनिवृत्तिश्चेत्यर्थः । यथा ह्येकस्मिन्नग्रे दीप्यमानः कश्चिदलात: स्पन्दमान: ऋजुत्ववक्रत्वाद्यवस्थापन्न इव दृश्यते तथा द्वैतादिप्रतिभासोऽपि । तत्र यथाऽलाताग्नितरङ्गो विज्ञान एव न तु वस्तुनि तथा द्वैतादिभ्रान्तिरपि केवलं विज्ञान एव न तु वस्तुनि, वस्तु पुनरेकमेवाद्वितीयमिति चतुर्थप्रकरणोद्देशः ।।

·२९८ वैदिकसाहित्यचरित्रे न व मोऽध्या य: ॥ W000- सूत्रग्रन्थाः॥ C000 (क्रिस्तो: पूर्व ५००-२००) - यथा ब्राह्मणग्रन्थसमुदायोपक्षिप्तं ज्ञानकाण्डं प्रपञ्चयन्त उपनिषद्गन्थाः श्रुतित्वेन प्रतिपन्ना:, तथा तदुपदिष्टं कर्मकाण्डं प्रतिपादयन्तः श्रौतसूत्रग्रन्थाः यद्यपि न श्रुतित्वेन तथापि श्रुत्यङ्ग- त्वेनाङ्गीकृताः । ननु कस्मादेषां न श्रुतित्वमङ्गीकृतमिति चेत्- ब्राह्मणग्रन्थोपवर्णितानामेव विषयाणां शिष्टाचारक्रमावलम्बेन व्य- वस्थामात्रस्य करणादेते ग्रन्थाः पौरुषेयत्वेनाधिगताः । तस्मा- दपौरुषेयग्रन्थसाधारणं श्रुतित्वमेषां नाभ्युपगतमित्यवधेयम् । तत्र प्राचीनतमाः सूत्रग्रन्थाः बुद्धमताविर्भावकालिका: प्रतिभासन्ते । सम्भाव्यते चैतद्यत्-आस्तिकधर्मप्रतिद्वन्द्विभावमवलम्बमानस्य तन्मतस्य प्रादुर्भावेनोद्बोधितैः आस्तिकाग्रेसरैः परम्पराधिगतस्य परमधर्मस्य परिपालनार्थ विषयाणां व्यवस्थापनेन विशदीकरणा- येते सूत्रग्रन्थाः प्राणायिषतेति । गुणैकपक्षपातिनो बौद्धास्तु मत- तत्वाविष्करणाय सूत्रशैली साधीयसी मन्यमानास्तामाद्रियन्तेत्यव- गच्छामः । यतो ह्यादिमा: पालीग्रन्थाः सर्वे सूत्ररूपाः समुप- ·नवमोऽध्यायः । २९९ लभ्यन्ते । ननु कल्पसूत्रमिति कोऽर्थः ? उच्यते । कल्पसूत्र- मिति तत्तच्छाखीयानां श्रौतगृह्यधर्मसूत्राणां सामान्यसंज्ञा । तेन कल्पसूत्रस्य श्रौतसूत्रं गृह्यसूत्रं धर्मसूत्रमिति वीण्यङ्गानि भवन्ति । सम्प्रत्युपलभ्यमानानां कल्पसूत्राणां श्रौतसूत्राण्येव परिपुष्टान्य- ङ्गानि ॥ शाङ्खायनाश्वलायनाख्यचरणद्वयभाजौ श्रौतसूत्रग्रन्थौ ऋग्वे- दीयौ । तत्र शाङ्खायनाः पश्चात्काले गुर्जरदेशयोत्तरभाग, आश्व- लायना: कृष्णागोदावोरन्तर लवतिनं दक्षिणदेशं चाध्यवात्सुः । अनयो: श्रौतसूत्रयोः क्रियाविधयः सर्वे प्रायेण समानयैव रीत्या प्रतिपादिताः । किन्तु शाङ्खायनश्रौतसूत्रे राजानुष्ठेयाः केचिन्महा- यागाः कियदिव विस्तरेणोपपाद्यन्ते । अपि चेदं शाङ्खायनश्रौत- सूत्रं शब्दतोऽर्थतश्च शाङ्खायनब्राह्मणानुविधायित्वादाश्वलायनश्रौत- सूत्रापेक्षया प्राचीनतरमनुमीयते । तच्चाष्टादशभिः काण्डैर्घटितम् । तत्रान्तिमं काण्डद्वयं पश्चात्काले संयोजितं कौषीतकारण्यकस्य प्राथमिकेन काण्डद्वयेन सह संवादमर्हति । द्वादशभिः काण्डै- घटितमाश्वलायनश्रौतसूत्रमैतरेयब्राह्मणसापेक्षम् । अपि चाश्वला- नोऽयमैतेरयारण्यकचतुर्थकाण्डस्य कर्तृत्वेन शौनकाचार्यस्य शिष्य- त्वेन च श्रूयत ॥ सामवेदीयास्त्रयः श्रौतसूत्रग्रन्था: साम्प्रतमुपलभ्यन्ते । तेषु प्राचीनतमं आर्षेयकल्पापरनामकं मशकश्रौतसूत्रं पञ्चविंशब्राह्मण- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ग्रन्थाश्रितक्रमानुरोधेन सोमयागीयानि कर्माणि व्यस्थापयति । अपरं लाट्यायनश्रौतसूत्रं कौथुमैः प्रमाणत्वेन स्वीकृतम् । इदमपि मशकसूत्रवत् पञ्चविंशब्राह्मणस्य शेषः । तृतीयं द्राह्यायणौत- सूत्रं लाट्यायनश्रौतसूत्रदेश्यं सामवेदीयराणायनिशाखासम्बद्धम् ।। कात्यायनश्रौतसूत्र शुक्लयजुर्वेदीयम् । षड्रिंशत्याऽध्यायै- घंटितोऽयं ग्रन्थः शतपथब्राह्मणोपवर्णितां क्रियामनुवर्णयति । तत्र तु द्वाविंशादारभ्य चतुर्विंशपर्यन्तात्रयोऽध्यायाः सामवेदसम्बद्धान् कर्मविशेषान् प्रतिपादयन्तीत्यवधेयम् । एतदीयभाषाशैल्या: क्लिष्ट- त्वादयं ग्रन्थ: सूत्ररगयावसाने निष्पन्नस्तय॑ते ।। कृष्णयजुर्वेदीया: पट श्रौतसूत्रग्रन्था: सम्प्रत्यधिगम्यन्ते । तेषु चत्वारः पश्चात्काले सूत्रभेदात् चरणचतुष्टयत्वेन भिन्नाया: समानाध्ययनाया: तैत्तिरीयशाखायाः सम्बन्धिनो ये चत्वारः कल्पसूत्रग्रन्थास्तेषामङ्गभूता: समानरूपा: समुपलभ्यन्ते । तथा हि-तेषामापस्तम्बश्रौतसूत्रं त्रिंशत्प्रश्नात्मके तदीये कल्पसूत्रे प्राथमिकचतुर्विशतिप्रश्नात्मकत्वेन, आपस्तम्बावान्तरशाखावलम्बि हिरण्यकेशिश्रौतसूत्रमकोनत्रिंशदात्मके तदीये कल्पसूत्रे प्राथ- मिकाष्टादशाध्यायात्मकत्वेन च निबद्धम् । तैत्तिरीयशाखासम्बद्ध- मपरं श्रौतसूत्रद्वयं बौधायनं भारद्वाजीयं च ॥ अन्ययोयोर्मध्ये मानवीयं श्रौतसूत्रं मैत्रायणसंहिताङ्ग- भूतम् । ये खलु मानवा: मैत्रायणानामङ्गभूताः मनुधर्मशास्त्र- ·नवमोऽध्यायः । ३०१ - सिद्धान्तानामङ्कुरभूमयः सम्भाव्यन्ते । श्रौतसूत्रमिदं प्राचीन- तमेष्वन्यतमम् । यजुर्वेदीयब्राह्मणभाग इवात्रापि प्ररोचनार्थाः स्तुतयः सम्भवन्ति । परन्त्वत्र यज्ञक्रियाः परं स्तूयन्ते, न तु यजुर्वेदीयब्राह्मणभागवदुपाख्यानानि विषयान्तराणि वा प्रस्तू- यन्ते । अपरं वैखानसश्रौतसूत्रम् । तदपि कृष्णयजुर्वेदीयं वेदि. तव्यम् ॥ वैतानसूत्रमथर्ववेदीयं श्रौतसूत्रम् । नैतत् प्राचीनं नाप्य- पूर्वविषयम् । किन्त्वथर्ववेदमपि श्रौतसत्रात्मकेनाङ्गेन योजयितु- मेतत् पश्चात्काले प्रणीतम् । तस्य च तदारम्भकशब्द निमित्ती- कृत्य वैतानसूत्रमिति नामधेयं प्रवृत्तं, न तु वितानसम्बन्ध निमित्तीकृत्य, तथा हि सति वितानसम्बन्धस्य श्रौतसूत्रत्वावच्छे- देनानुगतत्वादेतघ्यावृत्ययोगादित्यवधेयम् । तदिदं वैतानसूत्रमंशतः शुक्लयजुर्वेदीयं कात्यायनसूत्रमनुकुर्वदपि गोपथब्राह्मणेन सह बंहीय: साजात्यमर्हति । यदुक्तमस्माभिः सूत्रग्रन्थोऽयमत्यन्तमर्वा- चीन इति तदत्यन्तमेव साधीयः । सर्वाणि हि श्रौतसूत्राणि गृह्यसूत्रैरनुसन्धीयन्ते । इह तु । इह तु प्रातिलोम्येन गृह्यसूत्रं श्रौत- सूत्रेणानुबध्यते । एतेन हि तस्य तदीयगृह्यसूत्रादप्यर्वाचीनत्वं . ज्ञायते ॥ यद्यप्यमी श्रौतसूत्रग्रन्थाः कर्मठानां सरसा: सप्रयोजनाश्च भवन्ति तथापि साहितीरसिकानामेते निर्गन्धकुसुमकल्पा:

·३०२ वैदिकसाहित्यचरित्रे कल्पन्ते । अत: साहित्यविचारप्रसङ्गेऽत्र तत्प्रतिपाद्यानां विषयाणां विस्तरेण वर्णनमस्माकमनौचितीं ब्रूयात् । तदिह तान् सङ्गहेण निरूपयामः। तत्र तावदिदमवधेयं यनैतानि कर्माणि सन्ध्योपास- नादिवत् सर्वैरनुष्ठेयानि किन्तु तत्तत्फलविशेषकामरेवेति । नाप्ये- तानि यजमानैः स्वयं कर्तव्यानि किन्तु ऋत्विग्भिः कारयित- व्यानि । तत्तक्रियामहत्वानुरोधेन यथायथमेकादिकाः षोडशपरा ब्रह्मादयः ऋत्विज: ब्रियन्ते । यज्ञार्थ परिष्कृतामास्तीर्णदी वेदी परितः क्लप्तधिष्ण्यास्त्रयोऽग्नयः प्रधानाङ्गानि भवन्ति । अतो यज्ञेषु प्राथमिकं कर्म अग्न्याधेयम् । अग्न्याधेयं नाम यजमान- तत्पनीभ्यामविलोपेन रक्षणीयानामग्नीनां मथनम् ॥ । श्रौतसूत्रप्रतिपाद्याश्चतुर्दशविधा: क्रिया: सप्त *हविस्संस्था: सप्त सोमसंस्थाश्चेति द्वेधा विभक्तुं शक्या: । अत्र संस्थाद्वयेऽप्यङ्ग- भूता विविधा: पशुयागा अनुशिष्टा: । हविर्यज्ञेषु प्राधान्येन पयो- दध्याज्यव्रीह्यपूपादीनि हविर्द्रव्याणि । तत्र प्रधानभूतो हविर्यज्ञः अग्निहोत्राख्यः प्रत्यहं सायम्प्रातरनुष्ठेयः । तत्र त्रेतायां पयो हूयते । अन्ये प्रधानभूता हविर्यज्ञाः दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि * अग्न्याधान, अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमासौ, चातुर्मास्यानि, आग्रयणेष्टिः, निरूढपशुबन्धः, सौत्रमणीयेताः सप्तहविस्संस्थाः; अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, वाजपेयः, अतिरात्रः, अप्तोर्याम इत्येताः सप्त सोमसंस्थाश्च विज्ञेयाः ॥ .

·नवमोऽध्यायः । ३०३ च । अन्येऽपि विविधा अङ्गयागा विकृतियागाश्च तत्तत्कालविशेषे तत्तत्फलोद्देशेनानुष्ठीयमानाः सन्ति ।। सोमयागा: सुतरामेव सङ्कुलीभूताः । तेष्वत्यल्पः प्रकृति- भूतः अनिष्टोमयागोऽपि षोडशसङ्घयानामृत्विजामवधानमपेक्षते । स चैकाहसाध्यः । तस्मिन् दिने प्राधान्येन कर्तव्यं कर्म प्रात- मध्याह्ने सायमिति त्रि: सोमस्य सवनम् । किन्तु दीक्षणीयेष्टया- दयोऽङ्गक्रियाः तत्पूर्वदिवसेऽनुष्ठीयन्ते । अन्ये सर्वे सोमयागाः द्वादशाहादिपर्यन्तव्यापित्वात् कृच्छ्रसाध्या: । तत्रापि सत्राभि- धाना यागा एकानेकवार्षिकाः श्रूयन्ते ॥ अन्य: कश्चिदग्निचयनाख्य एकाहसाध्यः कर्मविशेष: सोमयागाङ्गभूतः । स च पञ्चपशुयज्ञपूर्वकमारभ्यते । तदनन्तर- मेकवत्सरपर्यन्तमग्निसंरक्षणोपयुक्ताया उखाया: सम्भरणम् । तदर्थमतिदीर्घः काल उपयुज्यते । तत्रोखोपादानभूतासु मृत्सु कृष्णाजिनलोमादिसम्मिश्रणं, तदीयप्रमाणाकृतिविशेषौ च प्रकृत्यं सविस्तरा विधयः श्रूयन्ते । अन्तत: तस्या वह्नौ त्यागोऽपि विहितः । उखानिर्माणानन्तरं विभिन्नाकृतीनां तत्तदिष्टकानां चय- नेन पञ्चचितीका वेदिः क्रियते । तत्र पञ्चानां मध्येऽधस्तन्यां चितौ १९५० इष्टकाः सङ्घटनीयाः । आहत्य तदपेक्षितानामिष्ट- कानां सङ्ख्या १०८०० । तत्र बहूनामिष्टकानां पृथङ्नामानि फलानि च श्रूयन्ते । इष्टकाश्च सङ्कुलीभूतैः ऋम्विग्गणैः यथा- ·३०४ वैदिकसाहित्यचरित्रे अभूवन् । त एते विधि मन्त्रोच्चारणपूर्वकं तत्तदङ्गक्रियानुष्ठानपूर्वकं च सचटनीयाः । इत्थमस्माभिः श्रौतकर्मणां प्रधानभूता: केचिद्विषया: परमुदाहृताः । त एते, मन्यामहे, यज्ञकर्मणां सङ्कुलीभूतत्वं अल्पीयसामपि क्रियांशानां प्रयोजनवत्वं च बोधयितुं पर्याप्स्यन्ति । कनु खलूप- लभ्यते भारतवर्षादन्यत्रेदेशी क्रियासरणिः ॥ ब्राह्मणग्रन्थेषु गृह्यकर्मणामप्रतिपादनात् गृह्यसूत्रकारैः सम्प्रदायागताः शिष्टाचारा एव प्रमाणीकर्तव्या गृह्यसूत्रग्रन्थाः श्रौतसूतग्रन्थप्रतिपादितान् विषयान् शश्वदनुसन्द- धानास्तदपेक्षयाऽर्वाचीनतरा भवन्ति ।। तत्र ऋग्वेदीयं शाङ्कायनगृह्यसूत्रम् । तच्चेदानी षटकाण्डा- त्मकं दृश्यते । परन्त्विदं प्रथमत: चतुष्काण्डमात्रात्मकं बभूवे- त्यवगम्यते । तस्यां चतुष्काण्ड्यामपि बहवो भागा: पश्चात्काले प्रक्षिताः संलक्ष्यन्ते । एतत्सजातीयमन्यत् गृह्यसूत्रं कौषीतकि- शाखीयं शाम्बव्यविरचितम् । न चात्र प्राचुर्येण शाखायनगृह्य- सूत्रीयवाक्यानामुपलम्भादस्य तदभिन्नत्वं शङ्कनीयमुभयो।लक्षण्य- दर्शनात् । तथा हि शालायनगृह्यसूत्रीयमन्तिमं काण्डद्वयमितो विभिन्नमेव । अपि च तत्र तृतीयतुरीयकाण्डयो: प्रतिपाद्यमाना बहवः क्रियाविशेषा: न शाम्बव्यसूत्रे प्रतिपाद्यन्ते । किश्चात्र विशेषतः प्रतिपाद्यमानः पितृयज्ञविषयकः क्रियाविशेषः नोप- लभ्यते शाङ्घायनसूते । इत्थमन्वयव्यतिरेकाभ्यां वैलक्षण्यदर्शनात् ·नवमोऽध्यायः । तयोरेकत्वशङ्का परास्ता । आश्वलायनगृह्यसूत्रमैतरेयब्राह्मणाङ्ग- भूतम् । तच्च तदीयश्रौतसूत्रस्य अनुबन्धात्मकमिति तदुपक्रमसूत्रा- देवावधार्यते । काण्डचतुष्टयात्मकोऽयं सूत्रग्रन्थः तदीयः श्रौत- सूत्रग्रन्थ इव 'नमः शौनकाय' इति शौनकनमस्कारपूर्वकमुप- संह्रियते ॥ गोभिलगृह्यसूत्रं सामवेदीयम् । तच्च परिपुष्टं प्राचीन तमेष्वन्यतमं गृह्यसूवग्रन्थेष्वभ्यर्हिततमं च भवति । तदेतत् गृह्यसूत्रं सामवेदीयेन शाखाद्वयेनापि प्रमाणीकृतमवगम्यते । सूत्र- ग्रन्थोऽयं न केवलं सामवेदमेव किन्तु मन्त्रब्राह्मणग्रन्थमपि स्वस्मात् प्राचीनतरमवधारयति । मन्त्रब्राह्मणग्रन्थः क्रियाक्रमानु- रोधेन मन्त्रान् व्यवस्थापयति । तद्गताश्च साममन्त्रवर्जमन्ये बहवो मन्त्रा: गृह्यसूत्रेऽस्मिन् बहुत्रोदाह्रियन्ते । खादिरगृह्यसूत्र द्राडायणशाखीयं सामवेदीयराणायनिशाखीयैः प्रमाणत्वेनादृतं च । तच्च गोभिलसूत्रादपि संक्षिप्ततरम् ।। पारस्करगृह्यसूत्रं शुक्लयजुर्वेदीयम् । एतदेव कात्यायनगृह्य- सूत्रम् वाजसनेयगृह्यसूत्रमिति चोच्यते । सूत्रग्रन्थस्यास्य कात्या- यनश्रौतसूत्रेण सह सम्बन्धो बलवत्तरः । अत एवासौ श्रौतग्रन्थः कर्तृनामनिर्देशपूर्वकं गृह्यसत्रेऽस्मिन्ननुसन्धीयते । पारस्करीयं गृह्य- सूत्रमेवावष्टभ्य अर्वाचीना याज्ञवल्क्यस्मृति: प्रवृत्ता ।। । 37 ·३०६ वैदिकसाहित्यचरित्रे सप्तस-यानि गृह्यसूत्राणि कृष्णयजुर्वेदीयान्युपलभ्यन्ते । तत्रादिममापस्तम्बसूत्रम् । तच्च तदीये श्रौतसूत्रप्रन्थे षड्विंशसप्त- विशाध्याययोनिबद्धम् । तयोर्मध्ये प्रथमोऽध्यायः क्रियोपयोगा- हान् मन्त्रान् व्यवस्थापयति । द्वितीयोऽध्यायः परं क्रियाप्रति- पादकत्वात् गृह्यसूत्रव्यपदेशयोग्यः । तत्र मन्त्रपाठाध्यायो द्विती- यस्मिन्नध्यायेऽनुसन्धीयमानत्वात् प्राचीनतरः । हिरण्यकेशि- कल्पसूत्रस्थावेकोनविंशो विंशश्चेति द्वावध्यायौ हिरण्यकेशिगृह्य- सूत्रम् । अन्यत् बौधायनगृह्यसूत्रम् । न तदधिकृत्य कश्चिद्विशेषो ज्ञायते । अपरं भारद्वाजगृह्यसूत्रम् । तदधिकृत्य न किमपि जानीम: । अन्यन् मानवगृह्यसूत्रम् । तच्च तदीयं श्रौतसूत्रमनु- याति । अत एव बहुल्येन तदीयानि वाक्यान्यत्र प्रमाणत्वेनो- दाहतानि । गृह्यस्त्रान्तरेप्वनुपदिष्टा विनायकानानुपासना गृह्य- सूत्रंऽस्मिन् विशेषत: प्रतिपाद्यते । तदिदं वाक्यं याज्ञवल्क्यस्मृतौ श्लोकरूपेणोपल यमानं चतुर्णा विनायकानामेकत्वमङ्गीकृत्य तं गणेशशब्देन निर्दिशति । अन्यत् काठकगृह्यसूत्रम् । तच्च शब्दतो- ऽर्थतश्च मानवगृह्यसूत्रमनुधावति । विष्णुस्मृत्या च सम्बन्धं भजति । अपरं वैखानसगृह्यसूत्रमतिविशालमत्यर्वाचीनं केवलं गृह्यसूत्रपरिशिष्टात्मकं च भवति ॥ कौशिकगृह्यसूत्रमथर्ववेदीयं प्रधानभूतम । सूत्रग्रन्थेऽस्मिन् न केवलं प्रधानभूतानि गृह्याण्येव किन्तु तद्वेदप्रतिपाद्यानि बहू- ·नवमोऽध्यायः । न्याभिचारिकाण्यपि कर्माणि वर्ण्यन्ते । अभिचारकर्माण्यतिशयेन परामृशन्नयं ग्रन्थः वेदान्तरीयगृह्यसूत्रग्रन्थेष्वदृष्टान् बहूनभिनवान् विषयानुपस्थापयतीत्यवधेयम् । ग्रन्थोऽयं चतुःपञ्चानां कृतीनां सङ्घटनेन सम्पादितः । सोऽयं सूत्रग्रन्थोऽथर्ववेदसहित: वैदिक- भारतीयानां लोकयात्राप्रकारविशेषं साकल्येन बोधयितुं प्रभ- विष्यति ॥ सर्वेऽप्यमी गृह्यसूत्रग्रन्थाः जातकर्मादिश्मशानान्नानि गृह्याणि कर्माणि प्रतिपादयन्ति । यानि खलु आवसथ्याग्निना वैवाहिकाग्निना वा साध्यानि न तु श्रौतक्रियापेक्षितेन वैताना- ग्निना । आहत्य गृह्यसूत्रेषु चत्वारिंशत् संस्काराः प्रतिपाद्यन्ते । तत्र गर्भाधानमारभ्य विवाहपर्यन्ता अष्टादश संस्कारा: शरीर- संस्कारत्वेनाभिमता: । अवशिष्टा द्वाविंशति: संस्कारा: यज्ञरूपाः । तब प्रत्यहमनुष्ठेया: पञ्च महायज्ञा: त्रय: पाकयज्ञाश्च गृह्याण्येव कर्माणि । इतरे चतुर्दश यज्ञाः केवलं श्रौतकर्माण्येव ।। । तत्रादिमः पुत्रप्रजासिद्धयर्थ क्रियमाणः पुंसवनाख्यः संस्कारः । तस्मिंश्च संस्कारे प्राधान्येनानुष्ठीयमानं कर्म भार्यायाः इक्षिणे नासिकारन्ध्रे न्यग्रोधशुङ्गारससेचनम् । जातकर्मानन्तर- मनुष्ठेयः संस्कारो नामकरणम् । तच दशमेहऽनि कर्तव्यत्वेन वहितम् । तत्र नामद्वयं कर्तव्यं विधीयते । एकं गुप्तनाम ।

·३०८ वैदिकसाहित्यचरित्रे तच्च पित्रोरेव ज्ञातव्यम् । अन्येषां तन्नामापरिज्ञानात् अभिचाराद्य- सिद्धिस्तत्फलम् । अन्यन्नामव्यावहारिकं सर्ववेद्यम् । तानि च नामानि युग्माक्षराणि मृद्वक्षरादीनि यण्मध्यानि च कर्तव्यानी. त्यादयो नियमा बहवः सन्ति । तानि च शर्मान्तानि ब्राह्मणस्य वर्मान्तानि क्षत्रियस्य गुप्तान्तानि वैश्यस्य च क्रियन्ते । तदनु तृतीये वर्षे चूडाकरणाख्यः संस्कारः । तत्र यथागोत्रस्थिति बालकस्य मूर्धन्येकामनेकां वा चूडां विधायावशिष्टस्य केशस्य खण्डनं क्रियते । षोडशे वर्षे गोदानाख्यः संस्कारः । अत्र कर्मणि गोमिथुनस्य दक्षिणात्वेन दानात् तस्य तथाभिधानमित्य- वधेयम् ॥ बाल्यसंस्काराणामुपनयनाख्य: संस्कार एव सर्वप्रधानः । उपनयनं नाम आचार्यस्य समीपे प्रापणमित्यर्थः । आगाष्टमा- ब्दमा च षोडशाद्वर्षात् ब्राह्मणस्योपनयनकाल: । क्षत्रियवैश्ययो- रेकादशे द्वादशे च वर्षे कर्तव्यः । तदत्यये च यथाक्रमं द्वाविं. शात् चतुर्विंशाच्च वर्षात् पूर्व कर्तुं शक्यः । उपनयनक्रियायां प्राधान्येनानुष्ठीयमानं कर्म वटुना दण्डग्रहणं मेखलाजिनबन्धनं ब्रह्मसूत्रधारणं च । तत्र ब्रह्मसूत्रं वामबाहोरधस्ताल्लम्बयित्वा शिरः प्रवेश्य वामस्कन्धे ध्रियते । ब्राह्मणादिजातिभेदं निमित्तीकृत्य दण्डो विभिन्नवृक्षसम्बन्धी विहितः । मेखलापि विभिन्नवस्तुका श्रूयते । ब्रह्मसूत्रं त्रैवर्णिकानामार्याणां बाह्यं चिह्नम् । यद्धारणेन ·नवमांऽध्यायः । ३०९ वटुः द्वितीयं जन्म प्रपन्नत्वेनास्थीयते । द्विज इति च व्यप- दिश्यते । उपनयनस्य पार्यन्तिकं प्रयोजनं वेदाध्ययनाधिकारसिद्धिः सावित्रीमन्त्रोच्चारणयोग्यतासिद्धिश्च । तत्र यः कुमारं ब्राह्मणमुप- नीय वेदमध्यापयति स आचार्यस्तस्य विद्याप्रदातृत्वात् पितृत्वेन भगवती सावित्री मातृत्वेन च निर्दिश्यते ।। अद्यापि भारतभूमावुपनयनसंस्कारः सातिशयं प्रचरति । सोऽयं संस्कारोऽत्यन्तं प्राकालिकः प्रतीयते । तथा हि पञ्चदशे वर्षे बालकानां सोरोस्त्रियजातिप्रवेशयोग्यतासिद्ध्यर्थमनुष्ठीयमान एवंविध: ब्रह्मसूत्रधारणपूर्वक: संस्कारविशेषोऽवस्तीयक्रियासरणौ दृश्यते । एवं च तस्य इण्डो ऐरेणिकालिकत्वमसन्दिग्धम् । अपि च सर्वत्र जगति प्राक्तनजनतासु बाल्यावस्थानन्तरभाविनि अभिनववय- स्समारम्भे द्वितीयजन्मापादकत्वेन सङ्कल्पितस्य संस्कारविशेषस्य प्रचलितत्वावगमात् भारतीयैर्द्विजैः वेदाध्ययनाङ्गत्वेन कल्पितोऽय- मुपनयनसंकारः इण्डो-ऐरेणियकालादपि प्रागारब्धोऽध्यवसीयते ।। अध्ययनेन गुरुकुले निवसतां वटूनामिन्धनानयनं साय- प्रातः सन्ध्योपासनं भिक्षाटनं स्थण्डिलशयनं गुरुशुश्रूषणं इत्या- दयो बहवः कर्मनियमाः सन्ति ।। द्वादश वर्षान् वेदग्रहणान्तं वा गुरुकुले ब्रह्मचर्य चरित्वा वत: प्रतिनिवृत्तेन समावर्तनाख्यः संस्कारोऽनुष्ठेयः । तत्र प्रधान- ·३१० वैदिकसाहित्यचरित्रे भूतं कर्म स्नानम् । तच्च तस्य ब्रह्मचर्यप्रक्षालनोद्देशेन क्रियते । तेन स स्नातकाख्यो भवति । तदनु गृहस्थाश्रमं प्रविविक्षता विवाहसंस्कारोऽनुष्ठीयते । संस्कारस्यास्य प्रधानभूताः क्रिया- विशेषा: इण्डो-यौरोपकालादारब्धाः । त एते वैवाहिका: क्रिया- विशेषा अभिचारक्रियास्वन्तर्भावमर्हन्ति न तु यज्ञक्रियासु । तत्र वरेण वध्वाः पाणौ ग्रहणेन तस्यास्तदायत्तीभावो व्यज्यते । अश्मनि तस्याः पादारोपणेन अश्मन इव तस्याः स्थैर्यापादन- मुद्दिष्टम् । श्रूयते ह्यश्मेव त्वं स्थिरा भवेति । अपि च भर्ना सह तस्या: सप्तपदीक्रमणेन होमावशिष्टय हविष: सहभोजनेन च तयो: दृढतरसख्यानुरागावुद्दिष्टौ । किञ्च पतिगृहं प्रेष्यमाणा सा लोहिते बलीवर्दचर्मण्युपवेश्यते, तस्या उत्सङ्गे जीवत्पुमपत्यायाः कस्याश्चित् पुत्रश्च निवेश्यते । तेन तस्याः सर्वसम्पत्समृद्धिः पुम्प्रजासिद्धिश्चायास्यमानाऽभिव्यज्यते । वैवाहिक्यां क्रियायां प्रधानदेवताऽग्निः । वरस्तत्र वधू पाणौ गृहीत्वा विरग्निं परितो नयति । अत एव विवाहः परिणयशब्देनोच्यते । वैवाहिकोऽय- मग्निः दम्पतिभ्यां यावज्जीवं रक्षणीयः । तस्मिन्नग्नौ मन्त्रोच्चारण- पूर्वकं हवींषि प्रक्षिप्यन्ते । अथास्तमित आदित्ये वरो वध्व ध्रुव- मरुन्धतीं च दर्शयति । तेन वधूवरयोः अवियुक्तं सहावस्थान- मभिसंहितम । तानीमानि सूत्रग्रन्थोपदिष्टानि वैवाहिकानि कर्मा- ण्यद्यत्वेऽपि भारतीयैरनुष्ठीयन्ते ॥ । ।

·नवमोऽध्यायः । ३११ उपर्युक्ताः सर्व एव संस्कारा: पुंसामेव न तु स्त्रीणाम् । विवाहः परं स्त्रीणामपि विहितः । तेषु प्रधानभूता उपद्वादशाः संस्काराः सम्प्रत्यपि भारतवर्षेऽनुष्ठीयन्ते । तत्रोपनयनविवाही प्रधानभूतौ । गुरुकुलवासादयः केचिनियमास्तु ग्रन्थमात्रा- वमिष्टा दृश्यन्ते ॥ " . गृहस्थेन कर्तव्यानां कर्मणां मध्ये प्रधाः भूता: ब्रह्मयज्ञ- देवयज्ञ-पितृयज्ञ - भूतयज्ञ - मनुष्ययज्ञसमाख्या: पञ्च महायज्ञाः । तत्र यत्स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञः, यद्देवानुद्दिश्य आज्येन जुहोति स देवयज्ञः, यत् तर्पणादिरूपेण पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञः, यत् रक्षांसि सर्वाणि भूतानि चोद्दिश्य भूमौ बलि- मुपहरति स भूतयज्ञः, यन्मनुष्यान् विशेषतो ब्राह्मणभिक्षून् सत्करोति स मनुष्ययज्ञश्च ज्ञेयः । तत्र ब्रह्मयज्ञः स्वाध्याया- ध्ययनरूपत्वात् प्रधानभूतः । तत्रापि प्रत्यहं सायम्प्रात: सन्ध्यो- पास्तौ सावित्रीमन्त्रजपः समग्रवेदाध्ययनतुल्यबलत्वेनाभिमतः । एते पञ्च महायज्ञाः सम्प्रत्यपि भारतीयैरास्तिकैर्ब्राह्मणैरनु- ष्ठीयन्ते ॥ अन्येऽपि सन्ति गृहस्थेन तत्तत्कालविशेषेऽनुष्ठेया: दर्श- पूर्णमासादयः कर्मविशेषाः । तत्र श्रौतग्रन्थानुरोधेन दर्शपूर्ण- मासादौ पुरोडाश: गृह्यग्रन्थानुरोधेन पाकयज्ञश्चेति हविर्भेदो ·३१२ वैदिकसाहित्यचरित्रे द्रष्टव्यः । अथ यस्मिन् काले सर्पादिभयेन मञ्चकाद्युन्नतस्थानेषु शय्या कल्प्यते तस्य वर्षकालस्यारम्भे सर्पभयनिवृत्यर्थ सर्प- कर्मापि कर्तव्यत्वेन विहितम् । गृहनिर्माणं गृहप्रवेशं च प्रकृत्य विविधा विधयः श्रूयन्ते । तत्र हि गृहनिर्माणे पश्चिमतो द्वारं न कल्पनीयमित्यादयो नियमाः समुपदिष्टाः । दारुवंशमयस्य गृहस्य निर्माणेऽवसिते तद्रक्षार्थमेकः पशु: बलीकर्तव्यत्वेनोक्तः । कानि- चित् कर्माणि गोसम्बद्धानि श्रूयन्ते । तथा हि जनताक्षेमाय वृषोत्सर्गाख्यं कर्म कर्तव्यत्वेनानुशिष्टम् । कृषिसम्बद्धान्यपि कानिचिन् कर्माण्युपलभ्यन्ते । तत्र हि हलस्य प्रथमप्रयोगे बलि- दानादिकं कर्तव्यमुपदिश्यते । पूर्वाचार्याणामनुस्मरणाय चैत्य- कर्माप्यनुष्ठेयत्वेन श्रूयते । दुःस्वप्नदर्शनेऽरिष्टदर्शने व्याधौ च तत्तत्प्रतीकारार्थमनुष्ठेयानि कानिचित् कर्माण्यवलोक्यन्ते ।। इतश्च गृह्यसूत्रप्रतिपाद्यानां कर्मणां मध्येऽन्त्येष्टिः श्राद्धादि- कर्म च प्रधानभूते । गृह्यसूत्रग्रन्थसमुदायानुरोधेन-ऊनवर्ष- द्वयान बालकानपहायान्ये सर्वेऽपि दहनेनैव संस्कार्याः । प्रेतस्तत्र केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा संस्नाप्य गन्धपुष्पाद्यैरलङ्कृत्य दग्धव्य: । दहनान् पूर्व प्रेतः कृष्णमृगचर्मणि संवेशनीयः । मृतः क्षत्रियश्चेत् तस्य हस्तान् धनुरादाय च्छित्वा चितायां प्रक्षिप्यते । एवं ब्राह्मणवैश्ययोः हस्तात् दण्डाङ्कुशावादाय तथैव दह्यते । अपि च शवेन सह तस्यामेव चितायामेक: पशुरप्याहुतीकर्तव्यः ।

·नवमोऽध्यायः । ३१३ दाहात् परमासप्तमादादशमाहा सपिण्डादयः सर्वे शुद्ध्यर्थ यथोक्त- विधिना स्नानं कृत्वा पश्चादानक्षत्रदर्शनं कचित् तृणमये प्रदेशे पर्यासीना: शरीरानित्यत्वबोधकान् पूर्वेतिहासान् शृण्वन्तो दिवस- शेषं नयेयुः । तदनु सायं दृष्टे नक्षत्रे ते सर्वेऽधोमुखाः पाश्वंयो- रनवलोकमाना: गृहं गत्वा तत्र यथोक्तानि कर्माण्याचरेयुः । मृतिदिनादारभ्य प्रायेण त्रिरात्रमाशोचं भवति ज्ञातीनाम् । तस्मिन् काले ते भूतलशायिनः स्युः, मांसभक्षणादिकं च वर्ज- येयुः । एवमन्येऽपि बहवः सन्त्याशौचकालेऽनुसरणीया नियमाः । मृत्यनन्तरायां रात्री प्रेतमुद्दिश्य पिण्डदानमुदकदानं च कुर्वन्ति । अपि च प्रेतात्र नाहीति ब्रुवन्त: पात्रद्वये नीरं क्षीरं च दशाह- माकाशे स्थापयन्ति । दशाहादूर्ध्वमस्थीनि सञ्चित्य तान्यामकुम्भे निधाय उपसर्प मातरं भूमिमेतां (१०-१८-१०) इत्यनेन मन्त्रेण निखातव्यानि ॥ इतो गतश्चात्मा पितृभ्यः पृथग्भूतः कञ्चित्कालं प्रेत- रूपेणावतिष्ठत इति प्रतिपन्नं गृह्यसूत्रकारैः । स च प्रेत: प्रत्यागत्य बन्धून् पीडयेदित्याकलय्य तस्य प्रेतत्वनिवृत्यर्थमेकोद्देश्यकमेको- द्दिष्टाख्यं श्राद्धं श्रद्धया क्रियते । अथ चैकवत्सरातिक्रमात् पूर्व स आत्मा प्रेतत्वं विहाय पितॄन प्रपद्य सह सपिण्डो भवति । एकस्मिन् वत्सरेऽतीते ततः परं वा पितृमेधाख्यं कर्म यथाविधि कर्तव्यं श्रूयते । एतस्मिन् कर्मणि निखातपूर्वमस्थिकुम्भमादाय तेः ·वैदिकसाहित्यचरित्रे , कचिदुचिते स्थाने निखाय तदुपरि मृतस्यानुस्मारक: चैत्याख्यचिह्न- विशेष: निर्मीयते । अन्यान्यपि विविधानि श्राद्धानि सर्वान् पितृ- नुद्दिश्य कर्तव्यान्युपलभ्यन्ते । तत्र पार्वणश्राद्धादीनि कानिचित् कर्माणि नियतकालविशेषानुष्ठेयत्वान्नित्यानि, अन्यानि नैमित्तिकानि काम्यानि च । एतानि श्राद्धकर्माण्यद्यापि भारतवर्षे तत्रापि विशेषतो वङ्गदेशे सोज्जृम्भणमनुष्ठीयन्ते । वङ्गदेशे हि प्राथमिक- श्राद्धानुष्ठानाय पञ्चषसहस्राधिकानि रूप्याणि व्ययीक्रियन्ते ॥ श्रौतग्रन्थोक्तं पिण्डपितृयज्ञादिकं यज्ञाङ्गभूतं कर्मद्वयं गृह्यो- क्तेभ्य एतेभ्यः कर्मभ्यः पृथग्भूतमवधेयम् । औतग्रन्थोक्तो हि पिण्डपितृयज्ञः दर्शयागस्य पूर्वाङ्गभूतः, अन्यच कर्म या चातु- मास्येष्टीनां तृतीया पौर्णमासेष्टिः, तस्या अङ्गभूतम् ॥ एतानि पैतृकानि कर्माणि वेदकालादारभ्य मध्यकालि- कानां धर्मशास्त्रग्रन्थानामुत्पत्तिं यावत् सर्वतः समवर्धन्त । तद्वि- षयप्रतिपादको ग्रन्थसमुदायश्च पृथगेव सम्पादितः । तन्मध्ये हेमाद्रीय: श्राद्धकल्पाभिधानो ग्रन्थ: सुविशाल: सर्वान् विषयान् सविस्तारं वर्णयति ॥ अयमस्माभिः यावच्छक्यं संक्षेपतः कुतोऽपि गृह्यसूत्र- ग्रन्थविषयविचार: प्राचां भारतीयानां लोकयात्रायाः समग्रं स्वरूपं बोधयितुं प्रभविष्यति । त एते धर्मसूत्रग्रन्था: चर्चकानां , , ·नवमोऽध्यायः । ३१५ परमाभिरुचिं जनयन्त: नागरिकपरिष्कारचरित्रविचारे परमादर- मर्हन्ति । अपर: सूत्रग्रन्थसमुदाय: स्मृतिमूलक: धर्मसूत्रग्रन्था- भिधानः । स च सामयाचारिकान् धर्मान् प्रतिपादयति । धर्म- सूत्रग्रन्थसमुदायोऽयं भारतवर्षीयाणां लौकिकव्यवहारधर्माणां मूल- भूत: । परन्तु ग्रन्थसमुदायेऽस्मिन् वर्णाश्रमधर्म एव प्राधान्येन प्रतिपाद्यते, अप्राधान्येन च लौकिकव्यवहारधर्मः । अथापि धर्म- सूत्रशब्देन तत्तच्छाखाहतो लौकिकव्यवहारधर्म एव विवक्षितः । त एते धर्मसूत्रग्रन्था: सम्प्रति त्रय एवोपलभ्यन्ते । ते त्रयोऽपि कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखासम्बन्धिन: । परन्तु वेदान्तरीय- तत्तच्छाखासम्बन्धिनोऽप्येतज्जातीयका धर्मसूत्रग्रन्थाः पूर्वमभूव- निति बहुत्र ग्रन्थेषु तेषामनुस्मरणादनुमीयते । सोऽयं धर्मसूत्र- ग्रन्थसमुदाय: सूत्रकालारम्भ एवारब्धः । यतो हि सूत्रारम्भ- कालोत्पन्नेन यास्काचार्येण लौकिकव्यवहारधर्माः सूवशैल्या निबध्यन्ते । अत: सम्प्रत्युपलभ्यमानानामेकद्वा अपि वा धर्म- सूत्रग्रन्थास्तस्मिन् काले समुत्पन्ना भवितुमर्हन्ति ।। तत्र महतावधानेन परिरक्षित: तत्तन्मतीयानामर्वाचा प्रसाधकानां वा दोषैरनालीढः धर्मसूत्रग्रन्थः आपस्तम्बीयः । स च यज्ञक्रियात्रैवर्णिकधर्मप्रतिपादनपरे विंशत्खण्डात्मके आपस्तम्ब- कल्पसूत्रे २८-२९ तमखण्डद्वयात्मकत्वेन निबद्धः । सोऽयं धर्म- ·३१६ वैदिकसाहित्यचरित्रे " । सूत्रग्रन्थः प्राधान्येन ब्रह्मचारिगृहस्थयोः धर्मान् अभोज्यपदार्थान् पदार्थशुद्धिप्रकारान् तपोमार्गाश्च निरूपयन् अन्ते विवाहधर्मः, दायाधिकारः, दण्डनियमः इत्यादीन् लौकिकान् विषयान् क्रोडी- करोति । तत्रोत्तरदेशीयाना केषाञ्चिदाचाराणां विनिन्दनादेत- द्रन्थकर्ता दाक्षिणात्यः सम्भाव्यते । आपस्तम्बशाखापि पश्चा- काले दक्षिणदेश एव स्थिता ज्ञायते । सोऽयं सूत्रग्रन्थः पाणिने- राचार्यात् प्राक्तन्या आर्षभाषाशैल्या निबद्धत्वात् प्रायेण क्रिस्तो: पूर्व चतुर्थे शतके समुत्पन्न: स्यादित्यभिप्रेति बुह्नराचार्यः ।। तदनन्तरस्तत्सजातीयो धर्मसूत्रग्रन्थः हिरण्यकेशीयः । आपस्तम्बीयधर्मसूत्रग्रन्थस्य अस्य च पाठमात्रे मिथो भेदः । साम्प्रदायिकाश्च हिरण्यकशिशाखामिमां आपस्तम्बशाखोद्भिन्ना. मुपशाखामाहुः । अतश्च हिरण्यकेशिशाखेयं गोवापरिसरे दक्षिण- पश्चिमतः स्थिते कोकणदेशे प्ररूढा आपस्तम्बशाखाया: काचि- दुपशाखैव न तु स्वतन्त्रं शाखान्तरमित्यध्यवसीयते । सेयमुप- शाखा क्रिस्तोः परं पञ्चमशतकाब्दात् पूर्वमुत्पन्ना भवितुमर्हति । यतो हि तच्छतकाव्दोत्कीर्णे कस्मिंश्चित् शिलालेखे हिरण्यकेशी नाम कश्चित् ब्राह्मणो निर्दिष्टनामा दृश्यते । ग्रन्थोऽयमाप- स्तम्बीयधर्मसूत्रग्रन्थस्य वस्तुतत्वविचारे परमोपकारमाचरति । सोऽयं धर्मसूत्रग्रन्थ एकोनविंशध्यायात्मके हिरण्यकेशिकल्पसूत्रे षड्रिंश: सप्तविंशश्चेत्यध्यायद्वयात्मकत्वेन निबद्धः ।

·नवमाऽध्यायः । तृतीयो धर्मसूत्रग्रन्थः बौधायनशाखीयः । स च भूयसा धर्मशास्त्रच्छायामनुविधत्ते । अपि च पूर्वोक्तधर्मसूत्रग्रन्थद्वयस्ये- वास्य स्थाननियमोऽपि न परिकल्पित: बौधायनीये कल्पसूवग्रन्थे यथा हि भाषाशैल्या आर्षप्रयोगैश्च बौधायनीयगृह्यसूत्रग्रन्थ आप- स्तम्बीयगृह्यसूत्रापेक्षया तथैव विषयस्वभावेन बौधायनीयधर्म- सूत्रग्रन्थ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रापेक्षया प्राचीनतरः प्रत्यवसीयते । सैषा बौधायनशाखा नेदानीमुपलभ्यते । अथापि पूर्वमेषा दक्षिण- भारतवर्षे लब्धप्रचारा बभूवेति शक्याभ्यूहम् । यतो हि क्रिस्तोः परं चतुर्दशे शतके दक्षिणभारतभूमौ कृतावतारस्तत्रभवान् वेद- भाष्यकर्ता सायणाचार्यों बौधायनशाखीय: श्रूयते । सूत्रग्रन्थे- ऽस्मिन् प्राधान्येन वर्णाश्रमधर्माः सङ्कीर्णजातयः यज्ञविशेषाः शुद्धिप्रकारा: तपोमार्गाः शुभक्रिया: राजधर्माः दण्डनया: साक्ष्य- धर्माः दायविभागप्रकाराः विवाहविधाः स्त्रीणामधिकाराश्च निरूप्यन्ते । तद्गतो यश्चतुर्थः पद्यमयो भागः स पश्चात्काले संयोजितः । तथा तृतीयभागस्याप्युत्पत्तिकाल: सन्देहग्रस्त: ।। गौतमीयः सूत्रग्रन्थः धर्मसूत्रग्रन्थकोटी प्रवेशमर्हति । यद्यपि धर्मसूत्रग्रन्थोऽयं न कल्पसूत्रग्रन्थे क्रोडीकृत: तथाप्ययमेकदा यत्किञ्चिद्वैदिकशाखावलम्बी बभूवेत्यसन्देहः । यतो हि गौतम- शाखा सामवेदीयराणायनिशाखायाः काचिदुपशाखेत्यवगम्यते । आह च कुमारिलाचार्य: -गौतमधर्मसूत्रग्रन्थोऽयं सामवेदीय इति।

·३१८ वैदिकसाहित्यचरित्रे " साधीयश्चैतत् । यतो हि सूत्रप्रन्थस्यास्य षड्विंशः खण्डः सामग्रि- येण सामविधानब्राह्मणादुद्धृतः । तस्मात् व्यक्त एवास्य साम- वेदसम्बन्धः । यद्येवायं धर्मशास्त्रशब्देन व्यपदिश्यते तथापि स्वरूपतः स्वभावतश्चास्य धर्मसूत्रग्रन्थत्वमव्याहतम् । ग्रन्थोऽयं केवलगद्यमयः, न तु पद्यसम्मिश्रितः । एतत्प्रतिपाद्या विषयाश्च भूयसा बौधायनधर्मसूत्रगतैः विषयैः सह संवादं भजन्ति । तत्र तावत् बौधायनधर्मग्रन्थे गौतमधर्मग्रन्थादुद्धृतत्वेनावधार्य- माणा: समुपलभ्यन्ते बहवो भागा: । एवं च बौधायनधर्म- ग्रन्थस्य गौतमधर्मग्रन्थानुयायित्वं तदपेक्षया पश्चात्कालिकत्वं च स्पष्टमेव । अतश्च गौतमधर्मसूत्रग्रन्थोऽयमद्योपलभ्यमानेभ्यः सर्वेभ्योऽपि धर्मसूत्रग्रन्थेभ्य: प्राचीनतम इति पर्यवस्यति । एवं चायं क्रिस्तो: पूर्वस्मात् पञ्चमशतकादर्वाचीनो न भवती- त्यध्यवसीयते ॥ सूत्रकाल एवोत्पन्नः कश्चिदन्यः सूत्रग्रन्थो वसिष्ठधर्म- शास्त्रम् । नास्य ग्रन्थस्य कापि व्याख्या समुपलभ्यते । ग्रन्थे- ऽस्मिन् त्रिंशदध्यायाः सन्ति । तत्रान्तिमायां पञ्चाध्याय्यां भूयांसो भागाः पश्चात्काले संयोजिताः । अत्र न केवल- मन्तिमायां पञ्चाध्याय्यामेव किन्तु पूर्वाध्यायेष्वपि बहूनि सूत्रा- ण्यपभ्रंशबहुलानि । ग्रन्थोऽयं गद्यपद्योभयमय: । तत्र बहूनि पद्यानि त्रिष्टुभाख्येन वैदिकच्छन्दसा सङ्घटितानि न तु मनु- ·नवमोऽध्यायः । ३१९ स्मृत्यादिदृष्टेन श्लोकवृत्तेन । अस्मिन् प्रतिपाद्यमाना विषयाश्चापि धर्मसूत्रग्रन्थोपवर्णितेविषयैस्तुल्यरूपा: । तथा ह्यापस्तम्बीयधर्म- सूत्रग्रन्थ इवात्र पडिधो विवाहः प्रतिपाद्यते न त्वष्टविधः । एवमन्येऽपि विषयसंवादा द्रष्टव्या: । एवं चास्य प्राचीनताया- मविवादः । तत्र तावदयं ग्रन्थः कुमारिलाचार्यस्य काले ऋक्शाखीयैः परमादरेणाध्यगायीति तद्वचनादवगम्यते । नन्वय- मेव ग्रन्थः कुमारिलाचार्येण विवक्षित इति कथमुच्यते, वसिष्ठ- धर्मशास्त्राभिधान: कश्चिदन्य एव ग्रन्थस्तेन तथा निर्दिष्ट इति कस्मान्नानुमीयत इति चेन्मैवं, कुमारिलाचार्येण हि बहूनि वाक्यानि तद्न्थादुद्धृतानि, तानि सर्वाण्यप्यस्मिन् ग्रन्थे दृश्यन्ते । अतश्चाय- मेव ग्रन्थस्तन तथा निर्दिष्ट इत्यसन्देहम । वसिष्ठधर्मशास्त्रेऽस्मिन्नौत्त- राहाणां वेदमूत्राध्ययनरीतिरभिठूयते : तेनैतन्थकर्तुर्वसिष्ठाचार्यस्य तच्छाखीयानां चोत्तरदेशीयत्वं व्यज्यते । अपि च वसिष्ठाचार्यो- ऽयं गौतमधर्मसूत्रादेकं वाक्यमुद्धरति । तथा कानिचिन्मनुवचना- न्यप्युदाहरति । तत्र नैतानि मनुवचनान्यद्यत्वे प्रसिद्धाया मनु- स्मृतेरुद्धतानि किन्तु नामावशिष्टान्मनुसम्बन्धिन: कस्माच्च न धर्मसूत्रग्रन्थादित्यवधेयम् । प्रत्युताद्यत्वे प्रसिद्ध्यन्त्यां मनुस्मृतौ वसिष्ठशास्त्रादेकं वाक्यमुद्धृत्योदाह्रियते । एवं च वसिष्ठधर्मसूत्र- ग्रन्थोऽयं गौतमधर्मसूत्रादर्वाचीन: मनुधर्मशास्त्रात् प्राचीनश्च विभाव्यते । अतश्चोत्तरदेशे क्वचिदाविर्भूतस्तदीयः प्राथमिक- ·३२० वैदिकसाहित्यचरित्रे पञ्चविंशत्यध्यायात्मको मूलभागः क्रिस्तो: पूर्व कतिपयशतकाब्दे- भ्यः प्रागेवोत्पन्नो भवितुमर्हति ॥ केचिद्धर्मसूत्रग्रन्थाः ग्रन्थान्तरेष्वनुसन्धीयमानाः पुरा स्थितत्वेनानुमीयन्ते । तेषु केचिदद्योपलभ्यमानेषु धर्मसूत्रग्रन्थेषु निर्दिश्यमानत्वात् तेभ्यः प्राचीनतरा द्रष्टव्याः । तेषामन्यतमः मनुधर्मशास्त्रस्य मूलभूतः मानवधर्मसूत्रग्रन्थः । ग्रन्थादस्मादनु- सन्धीयन्ते बहूनि वाक्यानि वसिष्ठधर्मशास्त्रे । तत्र षडाक्यानि नात्यन्तविकृतानि मनुधर्मशास्त्रेऽप्युपलभ्यन्ते । अपि च वसिष्ठ- धर्मशास्त्रे मानवधर्मसूत्रादनुसन्धीयमानमन्यद्वाक्यमंशत: पद्यमय- मंशतो गद्यमयं च दृश्यते । तब पद्यांशो मनुधर्मशास्त्रेऽप्युद्भुतः । मानवधर्मसूत्रादनुसन्धीयमाना इमे पद्यांशा: त्रिष्टुभ: श्लोक- वृत्तस्य च मिश्रणेन सङ्घटिताः । इत्थं ग्रन्थान्तरेष्वनुसन्धीयमाना- नीमानि वाक्यानि व्यक्तमेव मनुधर्मशास्त्रस्वावलम्बभूतं मानव- धर्मसूत्र पुरावस्थितमनुमापयन्ति ।। अन्यः कश्चिदनुमीयमानसद्भाव: गद्यपद्यमयो धर्मसूत्रग्रन्थः शङ्खलिखिताभ्यां प्रणीतः । शङ्खलिखितौ च सौदरौ धर्मविषये पराशरेण महत्यां प्रामाण्यपदव्यामभिषिक्तौ धर्माचायौँ । तद्गन्थ- गतानि वाक्यानि लौकिकव्यवहारविषये शश्वदनुसन्धीयन्ते बहुत्र ग्रन्थेषु । कुमारिलाचार्यो यत्तस्य शुक्लयजुर्वेदीयवाजसनेयशाखा- ·नवमोऽध्यायः । ३२१ सम्बद्धत्वमाह तदप्यद्योपलभ्यमानैः तद्न्थोद्धृतेर्वाक्यैः साधीय- स्त्वेनावधार्यते ॥ धर्मशास्त्रकालादारभ्य केवलपद्यात्मिकायाः भाषारीते- रारम्भात् सूवग्रन्थाः सर्वे ततः प्रागेवोत्पन्ना भवितुमर्हन्तीति चेत् नैतदजसं सूत्रभाषाशैल्या: धर्मशास्त्रभाषाशैल्याश्च मिथ: स्थान्या- देशभावविरहान् धर्मशास्त्रानन्तरकालोत्पन्नानां केषाञ्चित् सूत्र- ग्रन्थानामुपलम्भात् । तथा हि प्रश्नचतुष्टयघटित: वैखानसधर्म- सूत्रः ज्यो ग्रन्थः क्रिस्त्वब्दीयतृतीयशतकान् प्राक्तनो न भवितु- महतीति तद्गतैरेव लिङ्गविशेषैरवधार्यते । तत्र हि नारायणपूजा- विधिरुपवर्णित: । नारायण इति च विष्णोराचीनं नामधेयम् । एवमर्वाचीनतामात्रसुलभः ‘बुधवार' शब्दोऽपि ग्रन्थेऽस्मिन् प्रयुक्त उपलभ्यते । अपि च गृह्यधर्मविषयकोऽयं ग्रन्थः परमार्थतो न धर्मसूत्रव्यपदेशमर्हति । अत्र हि चतुर्णामाश्रमाणां विशेषतो वानप्रस्थाश्रमस्य च धर्माः प्रतिपाद्यन्ते । वैखानसाश्च वानप्रस्था- श्रमिणामन्यतमाः । ते तैत्तिरीयशाखाया उपाङ्गभूताः श्रूयन्ते ॥ । अथ श्रौतान् सामयाचारिकांश्च धर्मान् सिंहावलोकितकेन सकृदपि निरूपयामः । तत्र तावदेते सूत्रग्रन्थाः तन्द्रालुभिः पुरोहितवर्गीयैः सर्वानितरान भारतीयान प्रलोभ्य स्ववचने स्थाप- यितुं स्वोत्प्रेक्षितैः विषयैरुपनिबद्धा इत्युपसंहाराय प्रचोद्यामहे । 38 ·३२२ वैदिकसाहित्यचरित्रे परन्त्वीदृश्युपसंहारे क्रियमाणेऽस्माकमदूरदर्शिता समापद्येत । यतो ह्येषां ब्राह्मण्यानां धर्माणां मूलभूता: प्रथमकल्पीया धर्माः पारमार्थिका: सार्वलौकिकाश्च अभूवन्निति कुशाग्रीयधिषणैनिश्च- प्रचम् । अपि च खलु धर्माणामेषां कृत्रिमकल्पितत्वे भारतीयानां मध्ये ब्राह्मणजातेरुत्पत्ति: तत्प्रतिष्ठा च निरुपपत्तिकैव स्यात् । न खलु प्रलोभनशीलो जनः कापि स्थिरां प्रतिष्ठामासादयन् दृश्यते । एवं स्थिते वस्तुनि भारतीया ब्राह्मणाः स्वकपोलकल्पिते- धमैः परान् प्रलोभ्य तादृशी प्रतिष्ठामविन्दन्तेति कथङ्कारं श्रद्धीयताम् ? तस्मात् पारमार्थिकानेव धर्मान् लोकातिशायिना चमत्कारेण यथोचितमुपबृंहयन्त: यथायथं व्यवस्थापयन्तश्च ते लोकोत्तरं पदमारोहन्निति युक्तमास्थातुम् ।। सादृश्य विचारदृशा हि विमृश्यमाने वस्तुनि सूत्रप्रन्थोप- दिष्टाः केचिन् धर्माः इण्डो-एंरेणियकालिकाः प्रत्यभिज्ञायन्ते । तथा हि तस्मिन् काले यज्ञकर्माणि प्रधानत्वेनाहतानीत्यवगच्छामः। तत्रापि विशेषत: सोम: देवानुद्दिश्य समर्पित: । सोमस्याभिषवः तस्य तितडना शोधनं ततस्तस्मिन् क्षीरमिश्रणमित्यादयो विशेषा अपि तस्मिन् काले स्थिताः। एवं यज्ञोपवीतधारणरूपत्वेन परिणतः उपनयनाख्य: संस्कारोऽपि रूपान्तरेण ततः प्रागेवावर्तिष्टेति पूर्वमेवाबोचाम । देवतोद्देशेन वह्नौ हविस्त्याग: ग्रीकरोमभारती- यानां मध्ये साधारण्येनोपलभ्यमानत्वात् इण्डो-यौरोपकालिको ·नवमोऽध्यायः । ३२३ । द्रष्टव्यः । तथा रोमकाणां विवाहक्रियायां लाजप्रक्षेपणात् पूर्व वधूवराभ्यां वेदीप्रदक्षिणगमनसम्प्रदायस्य दर्शनात् सूत्रग्रन्थो- पदिश्यमाना: वधूवराभ्यां वैवाहिकाग्नेः प्रदक्षणीकरणं वरेणाग्नौ लाजार्पणं वध्वा धान्यादिप्रक्षेपणमित्यादयः क्रियाविशेषा अपि तस्मिन् कालेऽवर्तिषत । अपि च सूवग्रन्थोक्तः वधूवरयोः शिरसि तण्डुलादिप्रक्षेपरूप: सम्प्रदायोऽपि सार्वत्रिकत्वादिण्डो-योरोप- कालिकः । न चायमाचारोऽन्यदीयानुकरणेनान्यैराहतो भवितु- महति । अरणिभ्यामनेरुत्पादनं ततोऽपि प्रागारब्धः सम्प्रदाय: । अपि च यज्ञवेद्यामधस्तन्यामिष्टकायां मनुष्यादीनां पञ्चानां पशुनां शिरश्चित्रलेखनं कर्तव्यत्वेनोपदिश्यते सूत्रग्रन्थेषु । अय. मीदृशः सम्प्रदाय: गृहनिर्माणात् पूर्व तदधस्तात् भूमौ शिलया सह मनुष्यस्यान्यस्य वा कस्खचिन् पशो: स्थापने तद्गृहं स्थिरतरं भविष्यतीत्येवंरूपं प्राकालिकं विश्वासविशेषमवलम्ब्य प्रवृत्तः स्यादिति तर्कयामः ॥ अन्ततः सूत्रग्रन्धसमुदायान्तर्भावयोग्यः कश्चित् सूत्रग्रन्थः क्रियाप्रतिपादक: सुल्बसूत्राभिधान: । आपस्तम्बकल्पसूत्रस्थौ त्रयोदशोऽन्तिमश्चेति द्वौ प्रश्नावप्येतज्जातीयकावेव । तत्रोभयत्रापि यज्ञवेद्याः परिमाणविशेषादयः सविस्तरं प्रतिपाद्यन्ते । तत्र क्षेत्र- गणितविषये महत् प्रावीण्यमाविष्कृतम् । अतश्चैवं जातीयकाः पूर्वप्रथा भारतवर्षीयगणितशास्त्रस्य मूलभूता द्रष्टव्याः ॥

·३२४ वैदिकसाहित्यचरित्रे वेदाङ्गभूतः सूत्रग्रन्थसमुदाय: शिक्षा च्छन्दो व्याकरणं निरुक्तं कल्पो ज्योतिषमिति षोढा विभक्तः । तत्र प्राथमिकमङ्ग- चतुष्टयं वर्णोच्चारणादिप्रकारबोधकं शब्दविषयम् । अन्यदङ्गद्वयं धर्मप्रतिपादकं तत्तद्धर्मानुष्ठानोचितकालविशेषबोधकं च । अत- स्तदर्थविषयम् । इमानि सर्वाण्यप्यङ्गानि वैदिकधर्मानुष्ठानोप- योगितया प्रणीतानि । तत्रान्तिमानि चत्वार्यङ्गानि लौकिकसंस्कृत- काले प्रादुर्भूतानां पञ्चानां शास्त्राणां प्रभवस्थानानि भवन्ति । निरुक्तमिति ज्योतिषमिति च योगरूढ्या द्वौ ग्रन्थविशेषावभि- धित्सितौ, न तु योगजवृत्या निरुक्तविषयका ज्योतिषविषयकाश्च सर्वे ग्रन्था विवक्षिताः ॥ कल्पसूत्रविषयको विचार: सविस्तरमस्माभिः कृत एत- दध्यायोपक्रमे । ज्योतिषग्रन्थश्च वैदिककालादागतो नेदानीमुप- लभ्यते । यः पुनरिदानी वेदाङ्गज्योतिषत्वेनाङ्गीकृतः कश्चित् ग्रन्थः पाठद्वयेनासाद्यते स केवलं लौकिकसंस्कृतकाले समुत्पन्न: तदीयो पाठभेदौ च ऋग्यजुषसम्बन्धिनौ । शिक्षा तावत् तैत्तिरीयारण्यके (७-१) निर्दिश्यमानत्वात प्रागेव स्थिता सम्भाव्यते । सा च वर्णस्वरमात्रोच्चारणसन्धि- विषयिणी । एवंविधविषयका बहवः सन्ति शिक्षाग्रन्थाः । परन्तु ते सर्वेऽप्यर्वाचीना अत्यल्पाश्च कृतयः । शिक्षाशास्त्रप्रवृत्तेः प्रथम ·नवमोऽध्यायः । ३२५ फलं वेदानां संहिता रूपेण पाठः । यतो ह्यत्र शिक्षाशास्त्रोपदिष्ट- वर्त्मना सन्धिनियमाः सञ्चारिताः । तदनु पदपाठोऽपि शिक्षा- शास्त्रस्यैव फलत्वेनाविभूतः । संहितापाठे हि सन्धाय पठितानां पदानां सन्धिनियमानुरोधेन विश्लेषः क्रियते । यास्कपाणिनि- प्रभृतयो वैयाकरणास्तु क्वचित् क्वचिदन्यथैव पदानि च्छिन्दन्तः पदपाठगतं पदच्छेदप्रकारं न सर्वात्मनाऽनुमन्यन्ते । भगवान् पतञ्जलिश्च कण्ठरवेणैव पदपाठानामप्रामाणिकत्वमाह । शिक्षा- विषयकाः प्राचीना ग्रन्थास्तु प्रातिशाख्यानि । तानि च साक्षादेव संहितापाठैः पदपाठैश्च सम्बद्धानि । संहितापाठपदपाठयोः सम्बन्धोपपादनमेव तेषां प्रधानभूतो विषय: । तत्प्रसङ्गाच्च सर्व- विधान सन्धिनियमान मन्त्रोच्चारणप्रकारांश्वोपदिशन्ति । त एते प्रातिशाख्यग्रन्थाः पाणिनेराचार्यात् प्राचीनतरा: । यतो ह्यय- मात्मनस्तत्परिचयं शश्वदभिव्यञ्जयति । परन्तु पाणिनिना- चार्येण कीदृशाः प्रातिशाख्यग्रन्थाः परिचिताः ? अवधेहि । सम्प्रत्युपलभ्यमानानां प्रातिशाख्यानां ये संक्षिप्तरूपास्तदानीं स्थितत्वेनानुमीयमाना मूलभागा: त एव तेन परिशीलिताः, नत्विदानी दृश्यमानाः परिपुष्टरूपाः प्रातिशाख्यग्रन्थाः अत एवेदानीन्तनेषु प्रातिशाख्येषु समुपलभ्यमाना: सर्वविधा वैदिकाः सन्धिविशेषा न प्रतिपाद्यन्ते पाणिनाचार्येण । यदि ह्येते परिपुष्टरूपाः प्रातिशाख्यप्रन्थास्तेनाद्रक्ष्यन्त तर्खेतद्न्थाः ·३२६ वैदिकसाहित्यचरित्रे सर्वेऽपि सन्धिनियमास्तेनान्ववक्ष्यन्त । अतश्च प्रातिशाख्यानां पुरा संक्षेपरूपेणावस्थानमध्यवसीयते । अत एवाद्योपलभ्यमानानि प्रातिशाख्यानि तत्रापि विशेषतोऽथर्वप्रातिशाख्यं वैयाकरणपरि- भाषापरवशानि दृश्यन्ते । एवंविधानि चत्वारि प्रातिशाख्याति सम्प्रत्युपलभ्यन्ते । तत्रैकमृग्वेदीयम् , अपरमथर्ववेदीयम् । अन्या. हुयं यजुर्वेदीयम् , तयोरेकं वाजसनेयिशाखया, अपरं तैत्तिरीय- शाखया च सम्बद्धम् । प्रातिशाखाध्ययनसम्बन्धात् तेषां प्राति- शाख्यव्यपदेशः ।। ऋग्वेदीयं प्रातिशाख्यसूत्रं खण्डत्रयात्मिका नात्यल्पा पद्य- मयी कृतिः । सा चाश्वलायनाचार्यस्य गुरुणा शौनकाचार्येण प्रणीते त्यामनन्ति साम्प्रदायिकाः । अर्वाचीना विमर्शकास्तु सम्प्रत्युप लभ्यमानोऽयं ग्रन्थः शौनकशास्त्रीयैः परिपोषं प्रापितो भवितु महतीत्युत्प्रेक्षन्ते । तदिदं प्रातिशाख्यं पश्चात्काले ‘उपलेख समाख्येन परिशिष्टभागेन सनाथीकृतम् । तैत्तिरीयप्रातिशारूले विंशतिसङ्घयानामाचार्याणां नामानि निर्दिश्यन्ते । तत्र बहूनि नामानि सहृदयानामत्यन्तं विनोदमावहन्ति । वाजसनेयिप्राति शाख्यमष्टभिरध्यायैः सङ्घटितम् । तच्च कात्यायनाचार्येण प्रणीत. मिति तत एवावगम्यते । शौनकादयश्च तब पूर्वाचार्यत्वेन निर्दिश्यन्ते । अथर्वप्रातिशाख्यं शौनकशाखीयानां कृतिः तच प्रातिशाख्यान्तरापेक्षयाऽधिकतरं शब्दसंस्कारं भजते ॥

·नवमोऽध्यायः । ३२७ छन्दसां लक्षणं ब्राह्मणग्रन्थेषु तत्र प्रतिपाद्यमानमपि विशेषत: शाङ्ख्यायनश्रौतसूत्रे (६-२६) ऋग्वेदप्रातिशाख्यस्या- न्तिमे पटलत्रये सामवेदीयनिदानसूत्रे च विस्तरेणोपवर्ण्यमान- मनुसन्धेयम् । पिङ्गलच्छन्दस्सूवेऽप्यंशतो वैदिकानि च्छन्दांसि लक्ष्यन्ते । तेन तस्य वेदाङ्गत्वं शक्यवचनम् । अथापि वैदिक- कालानन्तरमुत्पन्नोऽयं ग्रन्थः भूयस्तया लौकिकवृत्तानि प्रति- पादयन तत्रैव विषये प्राधान्यमहतीत्यवधेयम् ।। अनुपदमेवाधस्तान् निरूपयिष्यमाणे कात्यायनीयेऽनुक्रम- णीद्वयेऽप्येकैको भागश्च्छन्दोलनणप्रतिपादनपर: समुपलभ्यते । तावुभावपि भागौ मिथो नात्यन्तविलक्षणौ विषयत: ऋग्वेद- प्रातिशाख्यस्य षोडशेन पटलेन सह संवादं भजतः । अत्रेद- मवधेयम्-'यद्यप्ययं प्रातिशाख्यग्रन्थः कात्यायनीयानुक्रमणीद्वया- पेक्षया प्राचीनतर एव तथापि तदीयः षोडशः पटलः अनु- क्रमणीस्थच्छन्दोविषयकभागद्वयापेक्षयाऽर्वाचीनतरो भवितुमर्हति' इति ॥ पदपाठकारा: न केवलं मन्त्रोच्चारणविपीनेव नापि केवलं सन्धिनियमानेव किन्तु शब्दशास्त्रसमयानुरोधिनः प्रकृतिप्रत्यय- विभागप्रकारानप्यज्ञासिषुः । दृश्यते हि पदपाठेषु समस्तशब्दान धातूपसर्गाणां केषाञ्चित् प्रकृतिप्रत्ययानां क व्याकरणानुरोधी ·३२८ वैदिकसाहित्यचरित्रे विभागः । अपि चैते पदपाठकाराश्चत्वारि पदजातान्यवेदिषुः । यानि खलु नामाख्यातमुपसर्गो निपातश्चेति यास्काचार्येण नामतो निर्दिष्टानि । ईदृशं पदविभागमेव निमित्तीकृत्य प्रथमं व्याकरणस्य व्याकरणसंज्ञा प्रवृत्ता भवितुमर्हति न तु प्रकृतिप्रत्ययविभागं निमित्तीकृत्य तदभिज्ञानात् पूर्वमेव तत्संज्ञाया: प्रवृत्तत्वादि- त्यवधेयम् । ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि शब्दशास्त्रपरिज्ञानमाविष्क्रियते । तत्र हि वर्ण: वृषा (पुंल्लिङ्गम) वचनं विभक्तिरित्यादयः शब्द- शास्त्रीया: संज्ञाविशेषा निर्दिष्टाः । इतोऽप्यारण्यकेपूपनिषत्सु सूत्र- ग्रन्थेषु चैतद्विषयक: प्रस्ताव: परिपोषं प्राप्त उपलभ्यते । परन्तु पाणिनेराचार्यात् प्राक् प्रवृत्तः प्रधानभूतो व्याकरणशास्त्रविषयको व्यवहारः सम्प्रति यास्कनिरुक्ते परं श्रूयते ।। व्याकरणशास्त्रव्यासङ्गो भारतभूमौ यास्काचार्यात् प्रागे- वारब्धो भवितुमर्हति । यतो हि यास्काचार्यः प्राचामुदीचां च वैयाकरणानां मतभेदान् निर्दिशति । शाकटायनगार्याचार्य- प्रमुखान् पूर्वान् वैयाकरणांश्च स्मरति । अपि च यास्काचार्यस्य काले वैयाकरणा: कालपुरुषादिबोधकान् आख्यातप्रत्ययान् कृत्त- द्धितादीन नामप्रत्ययांश्च पृथगभिजानन्तः प्रकृतिप्रत्यविभागे प्रभवो बभूवुः । तत्र नाम्नां धातुजत्वविषये सरसः कश्चन वादः श्रूयते निरुक्ते । सर्वाणि नामानि धातुजान्याह शाकटायन: । तैरुक्त- समयश्चाप्ययमेव । गार्यादयः केचन वैयाकरणा अत्र प्रत्यव- ·नवमोऽध्यायः । ३२९ , तिष्ठन्ते । केषाञ्चिदेव नाम्नां धातुजत्वमभ्युपयन्ति ते न तु सर्वेषाम् । तेषामेष प्रतिपक्षः साधिक्षेपं प्रतिक्षिप्यते यास्काचार्येण। नाम्नां धातुजत्वनियममुपष्टभ्यैव समग्रं पाणिनीयं तन्वं प्रति- ष्ठितम् । पाणिनीयेऽस्मिन् व्याकरणे प्राधान्येन लौकिका एव शब्दाः व्याचिकीर्षिताः, वैदिकास्तु शब्दा अपवादविधया व्याक्रियन्ते । अतश्चैतल्लौकिकसंस्कृतग्रन्थसमुदायमध्ये प्राधान्य- मर्हति । तदिदं पाणिनीयं प्रस्थानं सूत्रकालस्य मध्यभागे प्रादु- भूतं लौकिकसंस्कृतभाषाया आरम्भसीमानमापादयतीत्यवधेयम् । स्वव्याकरणस्य स्थेयसी प्रतिष्ठामीहमान आचार्य: पाणिनिः पूर्वान् वैयाकरणानुल्लङ्घय नवीनं पन्थानमशिश्रयत् । पूर्वेषां कृतयः क्रमेणास्तमुपगताः । पाणिनेराचार्यात् प्राक्तन: शब्दशास्त्रविषयको ग्रन्थः सम्प्रति यास्कनिरुक्तमेकमेवोपलभ्यते । कस्मान्न तस्यापि नाश: समजनीति चेत् तस्य केवलव्याकरणविषयकत्वाभावा- दित्याकलयामः ॥ यास्कीयं हि निरुक्तं वस्तुतो वैदिकी व्याख्यैव । तच्च संस्कृतभाषागतयावद्व्याख्याग्रन्थसमुदायापेक्षया बहुभ्यः शतका- ब्देभ्यः प्रागाविर्भूतम् । तदिदं यास्कीयं निरुक्तं निघण्ट्रवपर- नामकस्य पञ्चाध्यायात्मकस्य समाम्नायस्य व्याख्यानरूपेणोत्पन्नम् । योऽयं मूलभूत: समाम्नाय आचार्याणां सौकर्याय दुर्बोधार्थानां वैदिकशब्दानां सङ्कलनेन सम्पादितः कश्चित् वैदिकशब्दकोशः ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे । तस्य प्राथमिकेऽध्यायत्रये गवादीनां पर्यायशब्दाः पठिताः । चतुर्थे दुर्जेयार्थाः शब्दा: सङ्ग्रहीताः । पञ्चमेऽग्न्यादयो देवा निर्दिष्टाः । तानिमान् पञ्चाध्यायीनिबद्धान् विषयान् यास्काचार्यों द्वादशभि- रध्यायैः शब्दनिर्वचनद्वारा प्रतिपादयन् निरुक्तशास्त्रं निबबन्ध । तद्गतौ त्रयोदशश्चतुर्दशश्चाध्यायौ परिशिष्टात्मको पश्चात्काले संयोजितौ । तत्तच्छब्दनिर्वाचनप्रसङ्गाद्यास्कनिरुक्तेऽस्मिन् बहवो वेदमन्त्राश्चापि शब्दनिर्वचनविधया व्याख्याताः ॥ यास्कीयस्यास्य निरुक्तस्य प्रथमेऽध्याय निरुक्तव्याकरणो- भयसम्बन्धिनः सामान्यविषया उपोद्घातरूपेण निबद्धाः । द्वितीय- तृतीययोः गवादीनां पर्यायशब्दा निरुच्यन्ते । चतुर्थपञ्चमषष्ठेषु समाम्नायचतुर्थाध्यायपठिताः शब्दा व्याख्याताः । तदनन्तरेषु षट्त्स्वध्यायेषु समाम्नायस्य पञ्चमेऽध्याये निर्दिष्टा अग्न्यादि- देवपल्यन्ता देवता: प्रतिपाद्यन्ते । तदिदं निरुक्तं न केवलं वेदव्याख्यानरूपत्वान् नापि केवलं व्याकरणविषयकत्वात् किन्तु पाणिनेराचार्यात् प्राक्तन्या लौकिकसंस्कृतगद्यसरणेरादर्शभूतत्वा- दपि विमर्शकानाभवधानमर्हति । ननु यास्काचार्यः प्राचीन उताहो आचार्यः पाणिनि: ? तत्र तावत्-धातुकृत्तद्धितादयः पाणिनीयतन्त्रप्रसिद्धा: काश्चिन् संज्ञा यास्काचार्येण प्रयुक्ताः । अथापि यास्काचार्यः पाणिनेराचार्यादत्यन्तं प्राचीनः । यतो हि तयोरन्तराले सम्भूता बहवो वैयाकरणा: नामग्राहं निर्दिष्टाः ·नवमोऽध्यायः । ३३१ समुपलभ्यन्ते । धात्वादयः संज्ञाविशेषास्तु न पाणिन्याचार्येण सङ्केतिता: किन्तु पूर्वेभ्यो वैयाकरणेभ्यः परम्परागतास्तेन लक्षिता इत्येव । तस्मादयं यास्काचार्यः क्रिस्तो: पूर्व पञ्चमे शतकाब्दे तथा च सूत्रकालस्यारम्भे सम्भूतः सम्भाव्यते ।। निरुक्तादस्मादिदमेकमसन्देहमवधार्यते यत्-ऋग्वेदो यास्काचार्यस्य काले परिनिष्ठापन्नः प्रायेण सम्प्रत्युपलभ्यमानरूप- एवावर्तिष्टेति । दृश्यन्ते तु निरुक्ते कचित् क्वचिदल्पीयांसो विसंवादाः । तथा हि दशममण्डलबैकोनविंशे सूत्रे प्रथमे मन्त्रे विद्यमान: वायो' इत्ययमंशः शाकल्याचार्येण पदपाठे 'वा+यो' इति द्विपदत्वेन विभक्तो निरुक्तेऽस्मिन्नेकपदत्वेनास्थितः । एवं संहितापाठोऽपि यास्काचार्येण बहवोल्लचितः । यद्यपि हि निरुक्ते निदर्शिता मन्त्रा: संहितापाठसंवादसम्पादनाय परिशोध्य संयोजितत्वात् सर्वात्मनैव तत्पाठमनुवर्तन्ते तथापि यास्काचार्य- संहितापाठयोविरोधो बहुत्र निर्वचनसन्दर्भादवधार्यते । परन्त्वेवं- विधा विसंवादाः यास्काचार्यस्य प्रमादादापतिताः । दृश्यन्ते ह्येवंविधा विसंवादाः सायणाचार्यभाष्येऽपि । यत्र हि भाष्या- चार्यस्थानवधानतामात्रं हेतुः ।। सर्वशाखाविर्भूतः परिपुष्टरूप: परिशिष्टग्रन्थसमुदायोऽपि सूत्रग्रन्थसमुदायविचारप्रकरणेऽत्र प्रस्तावमर्हति । सूत्रग्रन्थोप- ·वैदिकसाहित्यचरित्रे ग्रन्थोऽयं शुक्लयजुः वर्णिता एव विषयाः प्राधान्येनात्र प्रतिपाद्यन्ते । तदनुक्ताश्चापि केचित् विषयाः कचित् कचिदुपनिबद्धाः । तेषामन्यतम आश्वलायनगृह्य- परिशिष्टाख्यो ग्रन्थ: ऋक्शाखीयः । स चतुर्भिरध्यायैर्घटितः । अन्यः कश्चित् गोभिलपरिशिष्टाभिधानो ग्रन्थः सामवेदीयः । य: खलु प्राधान्येन गृह्यकर्माणि प्रतिपादयन् प्रसङ्गवशादभिचारक्रिया: प्रस्तौति । तत्सजातीयस्तदपेक्षयाऽर्वाचीनश्च कश्चिदन्यः परिशिष्ट- ग्रन्थः कर्मप्रदीपाह्वयः । य: खलु सामगृह्यं च्छान्दोग्यगृह्यपरि- शिष्टं च्छन्दोगपरिशिष्टं गोभिलस्मृतिरित्येवं बहुधाभिधीयते । :शाखीयेन कात्यायनाचार्येण प्रणीत इति केचित् । गोभिलाचार्येणेत्यन्ये । गृह्यसङ्गहग्रन्थप्रतिपादिता एव विषया: स्वतन्त्रया गत्याऽत्र प्रतिपाद्यन्ते । तदीया: श्लोकाश्चापि केचिदत्रोपात्ता: समुपलभ्यन्ते ।। परिशिष्टग्रन्थसजातीयाः प्रयोगग्रन्था: पद्धतिग्रन्थाश्च यज्ञ- क्रियाबुभुत्सूनामत्यन्तमुपकारका: । तज्जातीयका ग्रन्था बहुसङ्ख्याः समासाद्यन्ते । तत्तच्छाखीयानि श्रौतानि गृह्याणि च कर्माणि प्रतिपाद्यन्ते । तत्र विशेषतः । प्रयोगग्रन्था उच्चावचानि यज्ञकर्माण्युपवर्णयन्तः प्रयोगमुखेन ऋत्विजां कर्माणि प्रति- पादयन्ति । पद्धतिग्रन्थास्तु सूत्रप्रन्थोपपादितानेव विषयान् संक्षे- पेणानुवदन्ति । सूत्रग्रन्थानां पद्धतिग्रन्थानां च सम्बन्धमहन्तः कारिकाख्याः पद्यमया अपि ग्रन्थाः कर्मप्रतिपादकाः समुप- ·नवमोऽध्यायः । लभ्यन्ते । तेषु प्राचीनतमः कारिकाग्रन्थः कुमारिलाचार्यकृतः । यः खलु क्रिस्तोः परं सप्तमे शतकाब्दे समुत्पन्नः ॥ अनुक्रमणी समाख्या ग्रन्था अपि परिशिष्टजातीया एव । ते च तत्तद्वेदगतानि सूक्तानि च्छन्दांसि ऋषीन् देवताश्चानुक्रमेण निर्दिशन्ति । एतज्जातीयका: सप्त ग्रन्था ऋग्वेदीयाः शौनककर्तृ- काश्च श्रूयन्ते । सप्तापि ते शौनकीये ऋक्प्रातिशाख्ये दृश्यमानैः श्लोकाभिधानै: त्रिष्टुभाख्यैश्च वृत्तैः सङ्घटिताः । सर्ववेदसम्बद्धः सर्वानुक्रमणीग्रन्थोऽप्यस्ति कश्चिदुपलभ्यते । स च कात्यायना- चार्येण विरचितः । ग्रन्थोऽयं वृत्तबद्धेष्वनुक्रमणीग्रन्थेषु प्रति- पाद्यमानान विषयान् संगृह्णाति । वृत्तबद्धाश्चानुक्रमणीग्रन्थाः संप्रति पञ्चसङ्ख्याः समुपलभ्यन्ते । तत्र आर्षानुक्रमणीग्रन्थः किञ्चिदूनैः त्रिशतैः श्लोकैः ऋग्वेदद्रष्णामृषीणां नामानि निर्दिशति। ग्रन्थोऽयं द्वादशे शतकाब्दे षड्गुरुशिष्येण यादृग्रूप उपलब्ध- स्तदपेक्षयेदानीं किञ्चिदुपचिताङ्गः समुपलभ्यते । ताहपरिमाण एव कश्चिदन्यश्छन्दोऽनुक्रमणीसमाख्यो ग्रन्थः । ग्रन्थेऽस्मिन् ऋग्वेदीयानि च्छन्दांसि परिगण्यन्ते तत्तन्मण्डलान्तर्गतास्तत्त- च्छन्दो जातीयका मन्त्राः सङ्ख्यया निर्दिश्यन्ते च । अन्यः कश्चिदनुवाकानुक्रमणीसमाख्यो ग्रन्थ आसन्नचत्वारिंशश्लोकमात्र- घटितः ऋग्वेदान्तर्गतानां पञ्चविंशतेरनुवाकानामादिमान शब्दान् तत्तदनुवाकान्तर्गतानां सूक्तानां सङ्खयाविशेषांश्च निर्दिशति ।

·३३४ वैदिकसाहित्यचरित्रे अपि च ग्रन्थोऽयमृग्वेदे १०१७ सूक्तानि (वाष्कलपाठानुरोधेन १०२५); १०५८०रे मन्त्राः ; १५३८२६ पदानि , ४३२००० अक्षराणि च सन्तीत्याह । एवमन्यांश्च ऋग्वेदसम्बन्धिनो विष- यान् प्रतिपादयति । अत्र तावत्-एतद्गन्थनिर्दिष्टो मन्त्रसङ्ख्या- विशेष: ऋग्वेदे सम्प्रत्युपलभ्यमानं मन्त्रसङ्घयाविशेषं किञ्चि- द्विसंवदति । परन्तु प्रत्यावृत्तानामपि मन्त्राणामनुक्रमणीग्रन्थे परिगणनादयमीदृशो विसंवाद इत्यवधेयम् ॥ अन्यः कश्चिदल्पीयाननुक्रमणीग्रन्थः पादानुक्रमणीनामकः। ग्रन्थोऽयमनुक्रमणीग्रन्थान्तरवन्नानाविधैर्वृत्तैर्घटितः । अपरः कश्चित् सूक्तानुक्रमणीसमाख्यो ग्रन्थः सम्प्रत्यनुपलभ्यमानोऽपि बहुत्र तन्नामनिर्देशोपालम्भात् पुरा स्थितत्वेनानुमीयते । स च तन्नामा- नुगुण्येन ऋक्सूक्तप्रतीकैः सङ्घटितो बभूवेत्यपि सम्भावयामः । सोऽयं ग्रन्थस्तद्गतान विषयान् संगृह्णता सर्वानुक्रमणीग्रन्थेनास्तं गमित: स्यात् । अपरो देवतानुक्रमणीग्रन्थः । नायमप्यद्यत्वे समासाद्यते । परन्तु तदीयानि दश वाक्यानि षड्गुरुशिष्य- व्याख्यानेषु उद्भतान्युपलभ्यन्ते । अयं ग्रन्थो, मन्यामहे, देवता- सम्बन्धिनो विषयान् विस्तरेणोपवर्णयता बृहद्देवताभिधानेन अनु- क्रमणीग्रन्थेन प्रत्यादिष्टः । यो हि बृहदेवताग्रन्थः १२०० श्लोकै- त्रिष्टुभाकीर्णैः सङ्घटितः । तद्गतैरष्टभिरध्यायैः क्रमेण ऋग्वेदस्याष्ट- स्वष्टकेषु प्रतिमन्वं प्रतिपाद्या देवता: निर्दिश्यन्ते । अन्थेऽस्मिन् ·नवमोऽध्यायः । ३३५ देवताविचारप्रसङ्गात् सरसानि बहून्याख्यानान्युपवर्णितानि । अतोऽयं प्राक्तनाख्यानग्रन्थत्वेनापि चर्चकैरवधेयः । ग्रन्थोऽयं भूयसा यास्कीयं निरुक्तमनुधावति । अत्र न केवलं यास्काचार्य- स्तदनुस्मृताः पूर्वाचार्याश्च परं निर्दिश्यन्ते किन्तु विशेषतया भागुरि: आश्वलायन: निदानसूत्रग्रन्थश्च प्रस्तूयन्ते । अपि च साम्प्रतिके ऋग्वेदेऽनुपलभ्यमानानि खिलात्मकानि बहूनि सूक्ता- न्यत्र विशेषत: परामृश्यन्ते ॥ कात्यायनाचार्यविरचित: सर्वानुक्रमणीग्रन्थः यद्येव न गद्यमयेभ्यस्तथाप्यसन्देहं पद्यमयेभ्यः सर्वेभ्योऽप्यनुक्रमणीग्रन्थेभ्यः पश्चात्कालिकः । यतो ह्यत्र पद्यमयेष्वनुक्रमणीग्रन्थेषु प्रतिपादिता एव विषया: सूत्रशैल्या निबद्धाः । तथा हि ग्रन्थेऽस्मिन् ऋग्वेद- गतानां प्रत्येकं सूक्तानां प्रतीकशब्दा: तत्तत्सूक्तगतानां मन्त्राणां सङ्घयाविशेषाः प्रत्येकं मन्त्राणां देवतर्षिच्छन्दांसि च निर्दिश्यन्ते। अपि चात्र द्वादशभिः खण्डैर्घटित: प्रस्तावनारूपः कश्चिद्भागः तत्र नवसु खण्डेषु ऋक्प्रातिशाख्यस्यान्तिमे पटलत्रय इव वैदिकानि च्छन्दांसि प्रतिपाद्यन्ते । ग्रन्थारम्भ एवाचार्यः श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानौपयिकतया ऋग्वेदीयानां सूक्तानां प्रतीकानि यथोपदेशं निर्दिशामीति प्रतिज्ञाय प्रन्थमारभते । तत्र यथोपदेशमित्यनेन पद्यमयानुक्रमणीग्रन्थोपदेशमनतिक्रम्येत्यर्थो विवक्षित: सम्भाव्यते । यतो हि संक्षिप्तया सूत्रशैल्या निबद्धो- समुपलभ्यते । ।

·वैदिकसाहित्यचरित्रे ऽप्ययं ग्रन्थ आर्षानुक्रमणीबृहदेवताग्रन्थौ सुदूरमनुधावति । तथा ह्यत्र न केवलं तदुभयगता: केचित् पादा एव किन्तु समग्रा: श्लोकाश्चापि समुद्धृत्य संयोजिताः । अन्यः कश्चित् शौनकाचार्य- कर्तृकत्वेन श्रूयमाण: ऋग्विधानाख्योऽनुक्रमणीग्रन्थः । यो हि ऋग्वेदगतानां तत्तत्सूक्तानां मन्त्राणां च पारायणेनोत्पद्यमानान विचित्रतरान् फलविशेषान् वर्णयति ।। आर्षदेवताभिधानावनुक्रमणीग्रन्थौ सामवेदीयौ । तौ च सामवेदीयनैगेयशाखानुरोधेन यथाक्रममृषीणां देवतानां च नामानि कीर्तयतः । यास्कशौनकाश्वलायनादीन् पूर्वाचार्यांश्च स्मरतः । कृष्णयजुश्शाखीयो द्वावनुक्रमणीग्रन्थावासाद्यते । तयोरात्रेयानु- क्रमणीग्रन्थः खण्डद्वयघटितः । तत्र प्रथमः खण्डो गद्यमयः, द्वितीयः पद्यमयश्च । नास्मिन् ग्रन्थे नामानि परं निर्दिश्यन्ते किन्तु तत्संहितासम्बन्धभाजोऽन्येऽपि बहवो विषयाः प्रति- पाद्यन्ते । काठकशाखावलम्बिछारायणीयानुक्रमणीग्रन्थः ऋषीणां नामानि निर्दिशति । तत्र ऋग्वेदोद्धृतानां मन्त्राणां विषये ग्रन्थो- ऽयं सर्वानुक्रमणी विसंवदति । तथा हि तेषामृङमन्त्राणां ऋषयः सर्वानुक्रमणीनिर्दिष्टेभ्योऽन्य एवात्र प्रदर्शिता: । ग्रन्थोऽयमत्रिणा लोगाक्षये प्रोक्त: । माध्यन्दिनशाखीयः शुक्लयजुर्वेदानुक्रमणीग्रन्थः कात्यायनाचार्यविरचितः पञ्चखण्डात्मकः । तत्रादिमाश्चत्वारः ·नवमोऽध्यायः । ३३७ खण्डा: ऋषिदेवता च्छन्दांसि प्रकटयन्ति । तत्र ऋग्वेदोद्धृतानां मन्त्राणां द्रष्टारः प्रायेण सर्वानुक्रमणीनिर्दिष्टेभ्योऽभिन्ना एव । अथाप्यस्ति कश्चिद्विशेषः । अत्र बहून्यभिनवान्यर्वाचीनानि नाम- धेयानि निर्दिश्यन्ते । तेषु कानिचिच्छतपथब्राह्मणादप्यर्वाचीन- तराणि । अयमंश: सर्वानुक्रमणीगतस्योपोद्घातभागस्य मूलांशत्वेन प्रतीयमानं छन्दः प्रतिपादकमंशं संवदति । अन्येऽपि नानाविधाः परिशिष्टग्रन्थाः शुक्लयजुर्वेदीयाः समुपलभ्यन्ते । ते सर्वेऽपि कात्यायनकृतत्वेनैव श्रूयन्ते । तेषां मध्ये त्रयोऽत्र निरूपणमर्हन्ति । तेष्वेकः निगमपरिशिष्टाख्यः । ग्रन्थेऽस्मिन् शुक्लयजुर्वेदीयाः पर्यायशब्दाः पठ्यन्ते । अतोऽयं कश्चिद्वैदिकशब्दकोशो भवति केवल: परिशिष्टग्रन्थः । तत्र प्रवराध्याये ब्राह्मणकुलानि परिगण्यन्ते । ग्रन्थोऽयं वस्तुतः वैवाहिके सम्बन्धे निषिद्धानां कुलानां निर्णयाय यज्ञकर्मानुष्ठानेऽभ्यहितानां पुरोहितकुलानां निर्देशाय च प्रवृत्तः । तृतीयश्चरणव्यूहसमाख्यो ग्रन्थः । स च वैदिकी: शाखा: कीर्तयति । किन्तु ग्रन्थोऽयमप्रधानोऽत्यन्तमर्वा- चीनश्च । किश्चात्र काश्चिदेव शाखाः परिगण्यन्ते न तु सर्वाः । यावत्यो हि शाखा विष्णुवायुपुराणयोः प्रस्तूयन्ते न तावत्यो- प्यत्र निर्दिश्यन्ते । अथर्ववेदीयत्वेनोपलभ्यमानानां सप्तत्यधिकानां परिशिष्टग्रन्थानां मध्येऽप्यस्ति कश्चिञ्चरणव्यूहग्रन्थः । स चाथर्व- वेदे २००० सूक्तानि, १२३८० मन्त्राश्च सन्तीत्याह । न तु 39 ·३३८ वैदिकसाहित्यचरित्रे इह तावत्-यदुद्यमसिद्धैः विविधैदिकव्याख्यारत्नैरनु- गृहीता वयं कृतिनो वर्तामहे तस्य वैदिकमण्डलाधिराज्यसिंहासना- रूढस्य वेदार्थव्याख्यातुः परमोपकारिणस्तत्रभवतः सायणाचार्यस्य वृत्तान्तमप्रस्तुत्य प्रकृतग्रन्थोपसंहरणमन्याय्यमेव स्यात् । यः खल्वाचार्यः ऋग्वेदसंहितैतरेयब्राह्मणारण्यकानां तैत्तिरीयसंहिता ब्राह्मणारण्यकानां च व्याख्यानानि विविधान्यन्यानि ग्रन्थरत्नानि च प्राणैषीत् । तत्र संहिताद्वयस्य व्याख्यानं सायणाचार्येणांशतः कृतं तदुपदर्शितदिशा तच्छिष्यैः सम्पूरितं चावगम्यते । सोऽय- माचार्यः प्रथमस्य बुक्कभूपतेः (१३५० - ७९) अधीने स्थितः विविधविषयिणीः कृतीनिर्माय १३८७-तमे क्रिस्त्वदे दिवं गतः । स स्वयमेवात्मानं बुक्कभूपतेः विद्यागुरुं सचिवं चोदीरयति स्वस्था- पन्नं हरिहरं च (१३८९ - ९९) निर्दिशति । बुक्कवंशीयाश्च राजानश्चतुर्दशशतकाव्याः पूर्वार्धे अहमहमिकया समापतितान महाम्मदीयान् विद्राव्य सम्प्रति हम्पीत्याख्यया प्रथमानं तुङ्गभद्रा- तीरावतंसभूतं वल्लारिदेशखण्डान्तर्गतं विजयनगरं राजधानी चक्रुः । सायणाचार्यस्याग्रजो भ्राता माधवाचार्य: प्रथमं बुक्कभूपतेः साचिव्ये स्थितः पश्चात् सन्यासमास्थाय शृङ्गेरीमठे श्रीमच्छङ्कर- भगवत्पादपीठमधिष्ठाय विद्यारण्यस्वामीत्याख्यया प्रथां प्राप्य कालधर्म गतः । अयमाचार्योऽपि बहून् ग्रन्थान् व्यररचत् । सायणाचार्यस्य कृतयोऽपि काश्चित् तस्मै समर्पिताः माधवीयत्वेन ·नवमाऽध्यायः । ३३९ प्रथन्ते । मोक्षमूलराचार्येण द्वितीयत: संस्कृतः सायणाचार्य- भाष्यसंवलित: ऋग्वेदः सायणाचार्यबहुमत्या साम्प्रतिकविजय- नगरमहाराजेन मुद्राप्य प्रकाशित: । परन्त्वाधुनिकं विजयनगरं बुक्कभूपतेः विजयलाभस्य निमित्तभूतान्नगरादन्यदेवेत्यलमति- विस्तरेण ॥

·No text on this page.

·GLOSSARY. : वारण हेस्तिङ्ग 1 वैदिकसाहित्य Vedic Litexature. नवीकरण Renaissance. अलम्पान्द्र Alexandler. ग्रीकाः Gieeks. आरमाः Arabs. एवाहिं रोजर Abraham Roger. इच्छमापा Datch Langrage. वाल्टयर Toltaire. - इगल्ड स्टुवार्ट Dugald Stewart. डब्लिन् Dublin. Tauren Hastings. पारसीकभाषा Persian Language. आङ्गल An English man. आगली English Language. चारल्स विल्किन्स Charles Wilkins. 3 सर विल्लियं जोन्प Sir William Jones. 17-44-97 वङ्गधरा Bengal. हर्डर् Herder'. गोथे Goethe. हेन्त्रि तोमस् कोल्बृक Henry Thomas Colebrooke, 1705-18:37. 1. अलक्सान्द्रहामिल्तन Alexander Hamilton, 1705- 1821.

·342 A HISTORY OF VEDIC LITERATURE. Page. + प्रान्सदेश पारीसनगर फ्रडिक प्लेगल् शर्मण्य सादृश्यविधि चारित्र्यविधि France. The City of Paris. Fredrick Schlegel. Gerinan. Comparative Method. Historical Method. Comparative Philology. Franz Bopp. Latin. Classical Sanskrit. F. Rosen. East India House. भाषाशास्त्र Rudolf Roth, 1821-13. ग्रान्स बाप्प लेतिन है लौकिकसंस्कृत रोसन पौरस्सेन्द्यावणिगगार रूढाल्फरोठ रोठ रोठाचार्य 6 रोमक विमोंपकरणानि इण्डो-आर्य सर्वार्थकोश स्ट्रासबर्गनगर प्रसाधक वियन्न बुहराचार्य गहिनन कीलहरण 7 नागरिकपरिष्कार Rome. Results of Researches. Indo-Aryan. Encyclopædia. The City of Starshurs. Editor. Vienna. Professor Buhler. Gottingen. Professor Kielhom. Civilisation.

·GLOSSARY. 343 अडाल्बर्ट कुह्न Page. 7 मानुप्यकपरिणाम Human L'solution. Adalbort Kuhn. मोक्षमूलर Max Muller'. देवताशास्त्र Mythology. 8 इण्डो-यौरोप Indo-European. सिथिय Scythians. महाम्मद Mahammadans. १ चीनदेश China. नदीमुख River-Vouth. 12 पुनिकसम्पराय Punic wars. 1+ होमरिक Homeric. अत्तिक Attic. अवस्तभापा Avestan language. ऐरोणय Iranian बोन्नपुर The city of Bonn. जाकोबि Professor Jacobi. 15 बाह्यानि आन्तराणि च External and internal evi- विमर्शोपकरणानि dences. मेगस्तिनस Magasthenes. फ. हियान् Fa. Hian, 399 A. D. हियान् त्साङ् Hioken Thang, 630–645. ऐ सिङ्ग I Thsing, 671-695. 16 शिलाशास्त्र Archaeology. अल्बेरूणि Alberuni. नाणक Coins. 17 कोर्पस इन्स्क्रिप्पियोनं Corpus Inscriptionam Indi- इण्डिकेरम् caruin.

·344 A HISTORY OF VEDIC LITERATURE. Pagt. Ephigraphia Indica. Palæographical researches. Semitic. 17 यफियाफिक इण्डिक 18 लिपिविद्याविमोप- करणानि सेमितिक समितिक आरमैक् उन्कल 12 आस्तिरिय तोल मोयबैट शिला मसपटोनिय 20 विग्टर कटियम् जापानिक बाडलियन काकल प्रतिरूप 23 नीयाम् 24 सालिकश्लोक वारोभापा 27 देशबण्ड Aramaic. Orissä Issyrian. Weighis. Joabite sione. Iesopotamia. Quintis ('rtins. Japanic. Bodleian. Paper. Copr. Yearchos. Salic hymns. Varro Language. A district. Jers. llebrew language. Portuguese. Bombay Presidency. Italian. Yasik. 03 ज्यूवर्ग हीबृभाषा पोटगीय मुम्बामण्डल 29 ऐतालिकी 3) नानिका ·(GLOSSARY. 345 60 अक्यूत Page. 31 स्वरभार Stress accent. ग्रान्थिकभाषा Literary Language. 32 संश्लिष्टभाषा Infiexional language. विश्लिष्टभापा Isolating language. र उपशिष्टभाषा Agglutinating language. 3) विश्वकदेवतावादः Pantheistic theory. 10 तन्त्रीवातावास्यानि Telegraphic sentences. बीजगणित Algebra. स्वरविद्या -15 Phonology. स्वरशास्त्र 16 होमरग्रन्थ Homeric literature. 1) इण्डो-ऐरोणिय Indo-Iranian. Acute. .51 मृलार्यभाषा The Proto-Aryan language. 68 सतृर्णिय Saturnian. हस्वदीर्घयुगल Two iambics. + डिमीटर Dimeter. 67 उक्षतरण Oxford. होस् हेमन् विलसन् H. H. Wilson. 7) तम्तमन्त Testament. Talmud and Rubbis. 71 भूतलिङ्गाचार्य Bohtlink. 7+ एकार्थवर्णनारोह Monotony. 75 अन्तोलजि Anthology 17 ज्यूपिटर् Jupiter. ज्यूस्पटेर् Zues pater. 70 बहुदेवतावादः Polytheism. तल्मुद-रबीसौ ·346 A HISTORY OF VEDIC LITERATURE. Page. 79 एकदेवतावादः तत्तद्देवतोत्कर्षवादः Monotheism. IIenotheism or Kathenotheism. Ouranos. Helios. Aurora. Eos. Brothers of IIeleu. Dioskouroi. Trito's Prometheus. 81 औरणस् 87 हेलियस् 102 औरोर ए ओस् 97 हलनसोदरौ डियस्कोराय 102 बितोस 108 प्रोमेथियस् प्रोमीथियस 116 अम्रोसिय 12) मगधनालाचार्य 121) नोवाख्य 154 प्राक्कालिकमृतशरीर- तत्त्वविचारशास्त्र 172 हिन्दुकुम् 173 वितस्ता असिनी परुष्णी, इरावती विपाट शुतुद्री कुभा Ambrosia. Professor Macdonell. Called Noah. Anthropology. Hindu Kush. Jhelum. Chenab. Ravi. Beas. Sutlej. Kabul. Jumna. Ghogra or Ghugger. Professor liopkins. 176) यमुना दृपद्वती 178 हाकिनाचार्य ·GLOSSARY. 347 Page. 182 रेखांश 153 रुड्यर्ड किल्पिङ्ग 195 स्वावो 196 आब्वनाः 197 अमेरिका सङ्घीभूतजनस्थान 211 वीबराचार्य स्टीवन्सन् बेनिफ 212 सीहिन्द् 214 षोडराचार्य 225 लत्तिक रघ्या 226 ब्लूफील्डाचार्य विणि 285 बर्नल 248 ओल्डन् बर्गाचार्य 259 यग्गलिङ्गाचार्य 269 प्लाटोसिद्धान्त कान्तसिद्धान्त 206 डायिसनाचार्य Longitpde. Pandyard Kilping Strabo. Afghans. America. United States. Professor Weber. Stevenson. Benfey. Sirhind. Schroeder. Lettic. Russian. Professor Bloomfield. Whitner. Burnell. Professor Oldenberg. Professor Eggeling. The teaching of Plato. The teaching of Kant. Professor Deussen.

·ERRATA. 7 1. । संशोधकस्य प्रमादात् बहवो भ्रंशा: सम्भूताः । ते च प्रायेणात्र संशोधिताः । इतोऽपि सन्ति चेत् ते वाचकैः सदयं शोधनीया इति प्रार्थयामहे- दृष्ट पशिः अशुद्धिः शुद्धिः 5 14 निधानात् निधनात । 1) काश्चित् कश्चित् 15 बाल्यवस्था वाव्यावस्था 7 1 लोको- लोकोत्तरं 1: सरित्र श्चरित्र :) इन्स्क्रिष्टियोन इन्स्क्रिप्पियोन 1) सज्य राज्यं 15 अपरां अपरा 3 व्यजकानि व्यत्रकानि 1+ पुनर्गन्थात् पुनर्ग्रन्थात् 1.) 15 साहत्य माहित्य 2) 12 पणिनीय पाणिनीय 22 3 बाहुल्यन बाहुल्येन 16 आनितानि आनीतानि १ जानान् जनान :]. 6 भाषासमबन्तो भाषाममुञ्चन्तो 1 12 गुमलघुवीत्मना स्वरभाररूपेण 31 17 पथिमम्यां पश्चिमायां 16 चन्वरो चत्वारा 1) वाक्यानामार्थाः वाक्यानामधीः 37 साथनात् 21 सङ्गथात् ·ERRATA. 349 पृष्टम् पतिः अशुद्धिः शुद्धिः 48 55 55 56 59 60 63 61 61 61 65 67 71 71 6 एवंभूतेऽति 1. कघुचित् 16 उरलभ्यमान 16 दृढसहितं 12 मण्डकाख्यं 18 ब्राह्मणः 5 चरित्रतस्तु 1) उत्तरण 12 प्रचारपदापगतं 16 तदतन्तर 11 प्रयुज्यते 21 व्याख्यातरी 16 प्यद्रियते 18 देवताः 1] समान्तात् :20 द्यावः 7 रैकरूपता 20 सूर्यो 13 अतिशाप्येक 20 सर्वदेवतोत्कर्षवादः 12 कमर्णा 21 मौदर्य 3 त्रिकादश 18 दृश्यते 17 इस्थं 18 तनिक एवं तेऽपि केषुचित् उपलभ्यमान दृढसंहितं माण्डूकाख्यं ब्राह्मणः चरित्रवस्तु उत्तरण प्रचारपथादपगतं तदनन्तर प्रयुज्यन्ते व्याख्यातारो प्याद्रियते देवताः समन्तात् 76 78 79 7.) SO 81 S3 83 S वः रेकरूपता सूर्ये अतिशाप्येक तत्तदेवतोत्कर्षवादः कर्मणा मौदार्य त्रिरेकादश येते इत्थं जातिका ·550 À HISTORY OF VEDIC LITERATURE पृष्ठम् 36 SS SS १)1 98 101 110 112 112 113 115 137 1: 110 145 14.) 153 154 15) 160 160 16-1 165 174 175 पतिः अशुद्धिः 3 कृतभ्यो 12 उत्प्रेक्ष्यते 15 प्राणितस्तेन 5 प्रधानमूतो 18 द्योतिष्ययमाणा 17 जनितं 13 ऐरोणि 16 धमारोप 5 देवन् 17 निवर्तितः 10 कल्पितं 3 प्रावाभ्यां 10 अप्रोधावस्था के पितृदितामह 3 उदराणां 17 ब्राह्मणव 13 तदन्तरेषु 5 लोकान्तर 1 योधापर्ण,नां शुद्धिः कृतेभ्यो उत्प्रेक्ष्यते प्राणिनस्तेन प्रधानभूतो द्योतिष्यमाणा जनित ऐरोणिय धर्मारोप देवान् निर्वर्तितः कम्पितं प्रावभ्यां अप्रबोधावस्था पितृपितामह उदाराणां ब्राह्मणैरेव तदनन्तरेषु लोकान्तर योधागण्यां पृणन् पात्राणि विधध्वे त्रिपादस्य द्यावाभूमी भूमेः शुतुद्योः 2 पृणन 3 पत्राणि 11 विदध्वे 6 त्रिपापस्य 15 द्यावाभूमी , सूमेः + शुत्रुद्योः ·ERRATA. 351 पृष्टम् पशिः अशुद्धिः शुद्धिः -- . त्रिकुत् 1 किप्लिक 6 पराजिय 11 वणिज्यं 9 सञ्चाः - वभूवेत्ययर्थः १ सम्मेलन 11 वणिती वञ्चाक 3 प्रभुज्यते , सोमवेदो 1 15 समूल 178 183 187 20.1 205 2016 206 206 207 207 209 213 214 214 216 218 218 219 221 221 222 225 231 214 2-40 219 20 सन्दिहामहे 21 प्रपाठकयती 1+ पदाथ 18 शनामिका 17 दशाध्यायां 13 सप्तमे 3 वर्श्वन्ते 15 कश्चिदत्र 10 आज्ञापयन्ति 16 अल्बर्टकुद 12 पातयान: 16 ह्ये कस्मिन् 6 विपयः 13 प्रधानतम त्रिककुत् किल्पिङ्ग परित्यज्य वाणिज्य सच्चस्करुः बभूवेत्ययमर्थः सम्मेलने वर्णितो वञ्चक प्रयुज्यते सामवेदो समूल सन्दिमहे प्रपाठकवती पदार्थ शनात्मिका दशाध्याय्यां सप्तके वर्ण्यन्ते काश्चिदत्र आज्ञापयन्ति अडाल्बर्ट कुह्न पातयामः ह्येतस्मिन् विषयः प्रधानतरं ·352 A HISTORY OF VEDIC LITERATURE पृष्ठम् 251 252 252 256 256 257 157 205 267 208 265 26) 271 271 276 279 23-1. पतिः अशुद्धिः शुद्धिः 12 समावृता समावृत्ता 1 आत्मानां आत्मानं 15 पद्यानुदा पद्यान्युदा 6 मूलकालां मूलकानां 12 जनविवाह जननविवाह 8 वेदायले वेदीयेषु 11 सहिता संहिता 2 अर्वचीनं अर्वाचीनं 12 सुपपद्यते मुपपद्यते 1 वत्वविद्या तत्वविद्या 3 काढको काठको 13 सूपीनषत्सु सूपनिषत्सु 1 भूयो भूयोऽप्याह भूयोऽ याह 16 सल्लापः सल्लापः 9 अर्वाञ्चो अर्वाचीना 8 अथ्याये अध्याये 19 दृष्टान्तेन दृष्टान्तेन आत्मनोऽन्तर्यामित्व बहिर्व्यापित्वं चाख्याय बाश्चिाक्षुषेदोषरलिप्यमानस्व जगच्चक्षुषः सूर्यस्य दृष्टान्तेन 8 परितोष परिपोषं 11 तन्नाम्रा तन्नाम्ना 18 बहदारण्यक वहदारण्यक-तैत्तिरीय 2 साहेण 18 अग्निष्टोमः अग्निष्टोमः अत्यनिष्टोमः 20) ऋग्विग्गणः ऋत्विग्गणः 14 संकारः संस्कारः 12 पैतृकानि पैतृकाणि 17 कुतोऽपि कृतोऽपि 1 सामग्रियण सामग्येण 16 उद्धतानि उद्धृतानि सङ्ग्रहेण 202 2.03 2.1 802 802 808 309 314 31-1 31S 31) ·ERRATA 353 319 392 325 325 826 326 826 327 331 कस्माच्चन ग्रीकरोमक पाणिनिना एतद्रन्थगताः प्रातिशाख्यानि अन्य 17 कस्माच्चन 19 प्रीकरोम 1.) पाणिना 30 एतद्रन्थाः + प्रातिशाख्याति 5 अन्या 7 प्रातिशाखा 1.) प्रत्ययानांक 3 सूत्रे 12 बहवोलद्धितः १०५८०रे 11 स्वस्थापन प्रतिशाखा प्रत्ययानांच सूक्ते बहुत्रोल्लचितः १०५८० स्वस्थानापन्ना 831 31 3:35