·सत्पद्यहारPOORNS
वामन एकनाथ शास्त्री केम IIVE
श्री.
आर्यमित्र पुस्तकांतील
आर्यमित्रकर्ते
NEW
THEN
ELPOT
xhc
POONA
पुस्तक
INood
LIBRARY
व
पूना नेटिव इनस्टिटयूशनचे
संस्कृताध्यापक
याणी
तयार करून
पुणे
पेठ बुधवार येथे " अंबाप्रसाद" छापखान्यांत छापिलें.
सप्तंबर सन १८८८ इ०
किंमत २ रुपये.
सन १८६७ चा आक्ट २५. प्रमाणे पुस्तककर्त्याने सर्व हक्क राखिला आहे.
THAND
ON
FAS

·25508
ग्रंयांचा अनुक्रम.
ग्रंथ.
पृष्ठे
RWA
९
-
१८
-
रतिनीतिमुकुलम्- अच्युतरावजीमोडककृतम्-सठिप्पणम्-
श्रीगुरुस्तवार्यापंचकम्- सटिप्पणं
श्रीनारायणाष्टकम् - श्रीयोगानन्दयतिविरचितं-सटीकम् ११.
विष्णुलहरी- पंडितजमन्नाथरायविरचिता-समश्लोकी टीकेसहित १९
सिद्धान्तत्रयोदशी- प्राकृत टीकेसह
-२९
लक्ष्मीलहरी- पंडितजगन्नाथकृत-समश्लोकीटीकेसह
रामगीता- श्रीयोगानंदकृत ओवीबद्ध टीकेसहित
वृत्तमणिमाला
।

·आर्यमित्र- सत्सवहारः श्लोक (शालिनी श्रीशं नत्वा देशसेवाममोघां मत्वा चिता सत्कविश्लोकसारं आर्या युष्मत्कंठाभूषाऽनुरूपं बध्नाम्येतं हंत सत्सबहारम् । रतिनीतिमुरल आर्या भव्या निजैकसेच्या ददनीचातुर्यतश्वतुर्वर्गम् । स्वस्मिन्नेव रेतिमती सतीव मतिरेव जयति नीतिरपि १॥ मलिना अपि संयमनात् कुरिला अपि सुमनेसां समागमतः। बाला अपि मुक्तानामनुषंगाननिर्जरेज्यतां यांति॥२॥ कुरिलाकुलोपि राग्यपि दर्शनतः क्षोभकोपि बहोपि। सीमंतकबहजुश्वेन् मुक्ताभूष्यो न किं भूयात्॥३॥ रागेकमूर्तिरपिसन् विशालममलं शिनुतुल ऐच। लब्धा सोभाग्यकरो नरोन किं भालमिव तिलकः॥४॥ गुणकोरि-शालितायामपि सत्यामेहि नम्रतामेव। भूधनुरिवाबलानां दलालासोन्यथा काक्षेऽपि॥५॥ श्रुतिपरिचयेऽपि यावन् निरंजनबंन रागितावशनः। तावत्त्वंजनमलिनेश्वापल्यं तन्यनेंगनानयनः ॥६॥ आलाचयद्भिरविलैःश्रयणीयःसाधुपक्ष एव मुदे। नहिसुंदरीहगंन: अयने कुटिलां भुवं श्रुति हित्वा॥७॥ श्रुतिपरिचयेपि बहिरिह शोभनन्नेपि रष्टियोगेपि। खंड्यः सितेईिजैर्मृदु खल: स्वबालापोलना॥ १.धर्मार्थकाममोक्षरूपं. २ प्रीतिसंपन्ना ३ बंधनात् इंदियनिग्रहाच्च ४ वक्राः कपयव.५ ष्याणां, सज्जनानांच. ६ केशा: पक्षे.अज्ञानिनः ७ मोक्तिकानां ब्रह्मनिष्ठानांच.८ तरुणानां पक्षे देवानां पूज्यता वेणीरुत केशपाशमध्यभाग इनियावत् १. ललारं भाग्यंच-११ र- ज्जःराक्षिण्यादिश्व-१२ कर्णः वेदश्व- १३ कज्जलरहितवं अज्ञान राहित्यंच. १४ रक्तता कामुक- ताच-१५ वर्तनं वर्तुलंच. १६ विप्राः दंताश्व- १७ गतः ·क आर्यमित्र. प्रातापि च द्विजानां रागीत्यन्येहिःक्षतोपि बन नजहाति मधुरिमाणं मुग्धाया अधर इव धीरः ॥९॥ सकेर्मणाति-विमलं चिरं प्रसन्नं स्वनाथयोगेन। वीक्षण-रम्यं रमणीमुरचमिव सुखदंतु मन एव ॥१०॥ सत्सेवांत:प्रेम्णि द्विजराजानां रुचिर्बहिः स्फुरति। बालानां तु स्नेहा बायादेवेक्ष्यतेसाः तत्र ॥११॥ सुदृशां काशलाभाद् योऽयं रसिकस्य जायते मोदः। किमसा वनीक्षणानां भूयात् सर्वात्मदर्शनेनापि ॥ १२॥ अमृतं विना न दप्तिर्विबुधानामपि हि दृश्यते क्वापि। रागी तस्य तु निकटे सत्त्वेऽप्येति क्षतं युवत्यधरः ॥ १३॥ यो यो यं यं विषयं मृगेक्षणापांग इव समाप्रयते। तस्मितवदेव तमपि खमनुसरहा सथानः॥ १४ ॥ सेरसेपि च संदर्भ हद च कमलं विकाशमेति मुखं। आयत-दृशामिव मुहुतस्मान् मास्त्वल्प-दृष्टि-संगोपि॥१५॥ प्रोताहग एव प्रतिक्षणं जायते बतास्माकं। अंधे मृगनयनानामिव मूर्ख रसविकासेन ॥१६॥ सरव्यं यत्र न नत्र व्यवधानं कापि किमपि कर्तव्यं । इति शिक्षितुमिव दृष्टिः श्रुतिमेचोपैनि मुहुरनल्पदृशां ॥१७॥ महतामेव तु संगान् नश्यत्यखिलोपि किल कलंकोपि। इनि निर्णीतं सुदृशां भुक्तामा निरीक्ष्य खलु सोमं ॥१॥ विद्याश्यासे सणमपि रे चपला मा कुरुध्वमालस्य। किमपांगेर्मुग्धानां श्रुतयो लवमपि विरम्य सेव्यते॥१९॥ हृदये सौवर्ण गुणमप्येवांनस्सु रागिरत्नमपि। सोभाग्यबीजभूताः सुदृशां निवसंति नासिके मुक्ताः॥२०॥ गुणपारतंत्र्यभाजां रर्धवशाद् बंधनं विशहानां। मुक्तानामपि दृष्टं धिर धिग् सच्छिद्रतां तस्मात् ॥२१॥ श्लेष्भागारे वसतितिास्माः तदत्र मायाध्वं। १ कामी, रक्तश्व-२सदाचरणं केशप्रसाधनंच.३ आत्मा, पतिवः विचार: नेत्रंच. ५ उदकंच, रं- गारादिः ६ बहुज्ञाः स्त्रियश्व-७ सूत्रं, सत्तादिश्च. ८ छिद्रं संकरंच.

·PRESEARANCHAHE BIRHARAMETERNA ससयहारः (३ आंदोलनाच्छादिति निवारयंत्येव मौक्तिकानि विटान् ॥२२॥ सोरण्यग्राहकता नेति धियारादिहागता मुक्ताः। गुणरोधोऽधरसंगः पृथ्व्या अपि नासिकाभिधांगेमूत् ॥२३ अंजनरंजनवशतो हंताधररागसंगितायोगात्। मुक्तानामप्यासीद् गुंजात्मकता तदत्र कान्य कथा॥२४॥ अपराधोपि च सोढुं निर्मल हृदयस्य शक्यते रसिकः। किं मुक्तानामधरैः स्वकांतदंततिरस्क्रियते॥२५॥ यदि सरसो यदि सुखदो यदि साम्येनानुरागिणी च नरो॥ मा नर्हिोद भाजो सुंदोष्ठोपमं भवतां ॥२६॥ अपहारितं यदिष्टं ताहगपि प्राप्यते न यत्नेपि॥ क्षणदिमागपीदुर्न कामिनीवदननीत शोभायः॥२७॥ स्वापेक्षया तु नीचैः सहसंलापोपि नैव बतकार्यः। सीमंतिनीहगनः कर्णवदुपयाति किं कदाप्यधरं ॥२८॥ ससंगे सत्यपि बस दुर्गुण एवाप्यतेऽन्यतो मुग्धैः श्रुनिगोष्णुपैर पांग: कोरिल्यं बालगं न संयमनं ॥२९॥ अभिलषित सिटिकाम: प्रसादमेवाधि-साधयतु रागी। नत्यथरो द्विजवररुचि-मनाप्य लपते स्वरागसाफल्यं॥३०॥ मलिनोपि सांजनोपि च भूयः श्रुतिमेनि युवनिलोचनवत्। वालाग्रमात्रमपि परमालिन्यं स्फुटयितुं किलात्र खल:॥३१॥ कुरिलैरपि मलिनैरपि वालेरपि सुमनसां च मुक्तानां। संगाद्यमन-स्निग्धैरुतम-पुरुषायित तामुक्तिः ॥३२॥ मंगल-निजामृता धि-मज्जनतः स्नेह-सोरमव्याप्ताः। र अपि कुंतलाः सतामपि चे तो न हरंति किं मुक्ताः॥३३॥ लयरगंन तयः सवर्णगुणभूषितोपयश्रुनयः। अप्यांदोलनलोल मुक्ता अपिचित्र मिह बराः॥३४॥ जिराजिसंगनोपि च सरसोपिच कोमलोपि मधुरोपि। शिव शिव रागित्वादिह नरःक्षतो मध्यैमाधरश्चापि ॥३५॥ १जारान्-१अवयवः क्षेत्र विशेषश्च नीचसंसर्ग:ओष्ठरक्तिमाच-४ तरुणी-५कानिःप्रीतिश्य-सत्पुरुष वदाचरतिः७ निर्मोचनं अपवर्गश्च दंतपंक्ति:विप्रसमूहश्च रसिक आर्द्रतायुक्त:१०दष्टःनष्टयु- ·... ( ४ ) आर्यमित्र सहत्तमपि स-कंटक-मतिमहपि रागि गौरमपि सांकम् । श्रुतिदृष्टिसंग-शाल्यपि गृहीतबिंब कपोलवञ्चित्तम् ॥३६॥ सर्वामपि च वरतनुं स्वात्मनि बत गण्हतः क कंटकत: लामो भूद्भवति भवेत् रवलस्य बालाकपोलस्य ॥ ३७॥ श्रुतिषण कोप्य पांगसंचार रंगरहितोपि। चुंबनचिन्हविहीन: किमिति नमान्यः कपोल इव धन्य:३८ निज पूज्यहिज विरचित-शासनहीनो नरक मान्यः स्यात्। मृगमदपत्र-विचित्रोप्यबलायाः किल कपोल इव ॥ ३९॥ तानानपि हरि रसरहितान् भर्सयंति खलु सरसाः। तरुणी-श्रवणा-भरणग-मणयोपिहितकपोल-घर्मजिता:४० स्वल्पप्रसादला सतिन महाशा बुधेन सुविधेया। नो चेत क्षतिरतिरागात् दृष्टमिदं किल सुतन्वधरे ॥४१॥ उपलभ्य रहसि रसतः स्वकीय-दोषं व्यनक्ति सोभाग्यम् । किमियं वधू-शिरोधि-नहि नहि धौरे वधूरेव ॥४२॥ सगुंणीयः कंठस्थः स च कंठो गुणवतेवयः सिष्टः। सच मणिरपि यो गुणवान् गुणोप्यसा वेवयो मणिमान् ४३ तमपि मा कुरु वृन्दो संच्छादनं रहसि महतः। मानव कंचुक्या इच हिरण्यकशिपोर्देशाभूयात् ॥४४॥ तो खल्विह परलोको यामानंद एव संलभ्यः। किंभामिनीभुजो तो याश्यां नालिंगितः कांतः ॥४५॥ यो स्वप्रेय: पदमिह सततं शांत्यै मृदू निषेवेते। तो चेद्दोधविरागी तर्हि सरागी करौ धिगबलारा:॥४६॥ सुमनोभिगुंफितले गुणस्तेोपि च महान् नबत लंघ्यः। बालापक्षोरुहगतमाला तन्मर्दनात् पुरा विकला॥१७॥ महताऽल्पस्य तु सत्हतिरुपदेशायेव तन्यते यशसां। मुक्ताः स्तनेन विधृताः शिरसि गुणवप्रकाशः पदेष्टुं ॥१८ --- -- १ रोमांच: उपद्रवः । ग्रीवा ३ हेमूर्ख ४ गुणान् सूत्रितश्च ५ अवस्थाविसरणमिति पाक्द- ६ स्वनः ७ विद्यादिः रज्जुनः ·रतिनीतिमुकुलं प्रकृतिः परीक्ष्य हेया महत्खलिशावता तु या नीचा ॥ गुरुतांविना कुचः किं मुक्लोनामाश्रयो भवति ॥ ४९ ॥ यदि गुणरपरिपूर्ण किंचित् नद्रधमपि बरं मन्ये॥ हारत्वमेव याताः पयोधराभ्यां धृताः स्वहदि मुक्ताः॥५०॥ अति गुरुतरनिर्वात्यः प्रश्नोल्पे कापि नैव कर्तव्यः॥ वक्षोरुहे कुमार्याः मुक्ताहारोपि यद् भारः ॥५१॥ स्वापेक्षया तु नीचेः सह संल्लापोपि नैव बत कार्यः॥ तत्र क्षतेऽपि भूषा स्वस्य च तत्कारिता येन ॥५२॥ सहासनोपि गुणवानपि च तब्बस्य संगतः पतति॥ हंत स्तनप्रसंगाद् विमर्यने मालतीहारः॥५३॥ सहत्तोपि च मुक्ता-मरणोपि च तरसोपि च तंत्॥ि मुखकार्यमेत्य नियतं युवतिस्तनयुग्मवत् पतनि ॥५४॥ अंतऍटरसोपि च काठिन्यादेवयाति बहुधातं॥ तरुणीपयोधराभ्यां महागुरुश्यामियं मतिर्लया॥५५॥ सत्यप्यतुल-महत्वे यः काठिन्याभिनति परदयं॥ सोवश्यं याति क्षति-मिति दृष्टं कामिनीकुचयोः ॥५६॥ मुक्तावल्यवलंब्यपि गुरुरपि सरसोपि नवर्कपटतोलं॥ हा छाद्यते सहग्गिस्तदसौ मुरबकालिमानमेवैति ॥५७॥ कार्यः संगो महतां महदिरेवेहन कचिलपुभिः॥ नो चेहुणभंगःस्यान्न त्याश्लेषे संजः स्वस्थाः॥५॥ आविष्कृत्य स्वगुणं तत्र यनाय समनसां ग्रहणं॥ कर्तुं चीरश्वतुरो मालाकारः पयोधरश्चापि ॥५९॥ हंत पयोधरमंडलमतियातुं नैव युज्यने मुक्तेः। रहसि विना पुरुषायित-मतुलस्निग्धैर्यथांगनाचिकुरैः॥६॥ रे बालो: संयमनं त्यक्त्वा लोकेपि कठिनतावशतः॥ स्फुटयंतः कौटिल्यं कुरुध्वमतिलंघनं न गुरोः॥६१॥ १श्रेश्चनां-पुष्टनांच-२ मौक्तिकानां जीवन्मुक्तानांच श्योरायदि सूत्रंच ४ विषमकाल:छिद्रंच-५शावास- नःसरमिश्च दत्तं वर्तनं वर्तुलंच. हर्षः स्वन्यंच गर्वात् संभनाञ्च ९नवं स्तरैरसपण परानभिने- यंचा यत् कपर तस्मात् पक्षे नव एव-नवकः (स्वार्थेकः सचासोपटः वसनं तमः १० परशिभिः सयनाभिः स्वाभिमय ११ पुष्पमालाः १२ भो पूराः केशान १३ कपट वक्रलं.

·(६. ससग्रहारः स्नेहारादपि केशेः सहत्तातिक्रमो न कर्तव्यः॥ नो चेत् संयमपंगात् कौटिल्यं प्रकरमेव स्यात् ॥६॥ उचितंहदयजंगमनं सुदृशां कुत्रापि नोचितं भवति । स्यादन्यथा जगत्यप्यभिलाषः सर्वथा प्रकटः॥६३॥ सहत्तस्वंमा कुरुजा स्तंभात्परस्य संक्षोमा इत एव कालिमास्ये जातः किल कामिनीकुचयोः॥६४॥ उरसि धृतोपिच हारे रलंकृतोप्यर्चितोपि चंदनतः॥ ललनास्तन इव पिशनः काठिन्यं नैव हा त्यजति॥६५॥ महतां स्तब्धत्वशात् स्वपरहदयोदनं किमिदमुचितं ॥ हंसानेनैवाभूदुगुणेन पतनं पयोधरयोः ॥१८॥ सत्यामपि गुरुतायां युक्तः संभः किमत्र सरसानां॥ स्यादन्यथा ततो बत सरत्तभंगः क्षतैः कुचवत् ॥६॥ अपराधोपि लघूनां महद्भिरुचैर्बिभूषणीक्रियते॥ मृगलोचनास्तनाभ्यां नवक्षनं मस्तकेपि धृतं ॥६॥ यद्यपि कठोरसंगान जारि-सरभिरपि मर्यः। स तथापि तत्र तनुते सवासनामेव कुंकुमवत् ॥६॥ मलिनेन महति युक्तं नो कर्तुं मंडनं च सौरफ्यं ॥ ततं किंचिन्मालिन्ये प्येणमदः किन न मर्यने स्तनयोः॥७॥ गुणवत्त्वेऽपि क्षणमपि नेच गुरोः प्रत्यवेस्थितिः कार्या॥ तरुणी-मौक्तिकहारे तर करणाद् दृश्यते अंशः॥७१॥ रमणीकर्ण रच बहिः केशविकारोऽपि दुःखदः सहदि । रहसि तु तस्याः कुचवत् क्षतमपि न गुरावपिक्षतये ॥७२॥ अहमपि दोतिर णवानोजस्वीत्वस्य भूषणं कुर्या। इत्यवहेल्पो न महान् समणिहारबद् गुणोच्छियै॥३॥ दातुं रसं निजाय क्षनमपि पतनंच मर्दनं चापि॥ शिव शिवावक्षोरुह इव सहते सहत्त एव गुरुः॥७॥ तन्वी रमणीयाप्यनवेक्ष्या परपुमान् महानपि च ॥ १ कदाचित २ विपरीतवर्तन मर्यादातिकमोवा. २ मारातिकमान ४ केशकतो मित्रपक्षे केवमात्राविहातिरितिज्ञेयं ५ गुणः स्टलादिः सूर्यच.

·रतिनीतिकुल (७) तरुणीरोमावल्या किमीक्ष्यने स्तनयुगं च सा ताफ्यां॥७५॥ परचक्राणां मध्ये बलमवलंब्येव सुस्थिरः क्षीणः॥ अत एव मध्येमानां मध्यस्ताहर बभूव किल ॥७६॥ . मध्यस्थत्वं न विना गभीरतां नापि चाडिदानगतां॥ भारूणां नाभिरतो भवति तथा भूरिभाग्येन ॥७७॥ सा किं गुणेमयताया न गुल्यमाच्छादयेत् स्वगुणयोगात् ॥ तदपि च किं गुत्यं यन्नगुणगणे हितं भवति ॥७॥ तुंगवं भगवत्वं सरनालंबिब मतिमहत्वं च ॥ कांचीनिवासफल वीजघनस्येव सधनस्य ॥७९॥ हावपि यत्र गुरूतस्तत्र तु न क्वापि कापि विद्या स्यात्।। रंतुर्नितंबिनीनां नितंबतः किं मखं जघनतुल्यं ॥१०॥ मृदुता सपना तुलनिर्मलता : नुक्रमेक कृशता च॥ रंभोरुरुसुजंघेऽनुलंध्ये सहचस्यपि च ॥१॥ अनि सूक्ष्म-गुणविचित्रा परमपवित्रा हताबहिर्गात्रा। किमियं शादी नहि न हि धीरच टीच साधुपरिपारी॥२॥ निललितालंकारें-मृदुलच्यापास्मतुल-सुकुमारं॥ एकं सत्कवि-काव्यं सीमंतिन्याश्च पदयुगं प्रव्यं ॥३॥ हिजराजगवियायां यदि लिसा तर्हि याहि भो धीरं। न हि सुंदरीप्रमादेहँसानां गमनमुपयाति ॥४॥ यदि वांउसि पांडिसं प्रतिपदमालस्य-मेव नहि अहि॥ किं रमणी-मंजीरं शिंजानं पछु जडं भवति॥५॥ ध्वनिमाधुर्य-yuri बिना किमाष्येत सहगानिस्तु जडे:। राभान रयुगुठे स्पष्टमिदं दृष्ट-मस्ति जनः॥६॥ सस्शां पदं बिना किं रत्नतुला कोटिरत्र कुत्रापि॥ यलक्ष्मी सतावाप पये पयतमतम्मा ॥८॥ १लनाच्या २स्त्रीणां निःपक्षपानलं. शारूपपारंगमता नाभिप.बारसत्तिस्थाने वर्तमानव ५शमारि पूर्णता तंतुमयताच ऐश्वर्य मदनमंदिरंक-७ देवलं रतिव. क्षेत्रधिशेष रशनाव- ९वणः:पानादि:अक्षराणिच- १० नवः सौंदर्यशमादयश्च ११ वस्नं १२ पोटली १२वर्तनपतिः १४व्यंग्यार्थ: नूपुरसिंजितंच १९उपमारूपकादयः संगरट्यश्व १६पस पदेन मीयते (उपमायने रतिषय अर्थात् संरसेपरसारश्पगुणेन कमले. यावत्यरहार इति भाषः । १७परोपमानखात्.

·~ ससघहारः सविमर्शमेव मंद मंद मतुलमार्ग एव गंतव्यः॥ किं तरुणीचरणाभ्यां गजेंद्रगतिरन्यथा लब्धा॥८॥ किंचिल लालनशिक्षणसन्मार्गस्मारणेन धी: शोध्या॥ तदनंतरं स्वरसतो वशतां नेया नवोटेव॥९॥ सदर विलोभनवशा रसास्वादयोगत: क्रमशः॥ मुग्धेव बुद्धिरादरसत्कारैः प्रौटतां नेया॥९॥ गुरुभिरनुशासितानां नम्नवं भूरि भूषणायेव ॥ उगतपयोधरा चेत् योरिव वनिता न तैराया ॥१॥ बाल्यजिहासवो ये तैरनिशंददि सहत्तमेवेज्यं॥ मध्याभिरेव बुझ्या कुत्रमंडलमंडनं क्रियते ॥९॥ दृष्टी श्रुतिपरिशीलममपि हृदये गुरु-समर्चनं सचिरं॥ मार्ग निरीक्ष्य गमनं प्रोदेवं विशभिःकार्य ॥२३॥ अगुरपाराला स्वप्रेयोमात्र पूजने : भिरता। युवतिर्मतिश्च विबुधैरसतीत्याज्या सती पूया ॥९४॥ हशिर्विनना चाणी पीयूषेणेच पूरिता सरशां॥ हिजराजपोषकलं किमितिन तत्रानिशं भूयात् ॥१५॥ निजनाथ एव नितरां निष्कपटेनैव सर्वदा राध्यः॥ नोचे किंचातुर्य न हि साध्वीभ्योऽपरा चतुरा ॥१६॥ आदौ गुनासरं मूरितररसास्वादः ॥ तदनंतरमेव भवेद् भाग्यौनंदेन हादः॥९॥ केशच्युत-समनश्युनिरपि रम्या निजतिप्रचुर-हप्तौ ॥ यस्माहरयययराष्टिनिरजना पचति ॥९॥ हृदयं शतमपि रतये सहशामपरोपि खंडित: प्रीत्या मेघःल- शनार्थचमत्काराः कनकादिमयभूषणाभिच शिक्ष:स्साजनादिपीनांगै. जब-४ अमुग्पापीदस्त्रीभिः ५वेदः कर्णश्वश्रेष्ठलं पोरावस्थर.७ पर: उल्लष्टः अनुरागः नीतिः युवाविषो परस्मिन्पुरुषेजार नियावन्- अनुरागइति सम्मी समासः । ब्राम्हण श्रेष्ठाः सा: चंदन ९ पुधाच्यवसः या नीतिपक्षे उपदेषुराप्रयः रस ज्ञानजन्य आनंदःअधरैरस- व महापुण्य माध्या स्वाननिषा ब्रह्मशियों पक्षे सगमं १५ देवाः पाणि च आत्मानंरसरतानंस्व संशय रूपस्य दिन्जरूपस्यवाहदयपंथे रतिपसे दय सनिहितो गंधिः कंचुकीबंध रशियावर महापरहिता विपन्नमच १७ क्षीण पक्षे सनणंचेनि ·सत्पाहारः विवसनतापि रसोसेरनुपम परितुष्टये भवति ॥ ९९ ॥ निजदीर्घष्टिलापात् तत्संभोगाच नाहतार्थ: स्यात् ॥ यत्राहेलानंदं परमेक्यादचलतो याति ॥ १०॥ याभिः सह कविलासादैहिक पारत्रिकोपि पुरुषार्थः॥ नीतिश्यश्च सतीश्यो भूयस्ताभ्यो नमस्कुर्मः॥ १॥ इत्यच्यूनविरचितं रतिनीतिमुकुलं नामार्या- शतकं समास आर्या इदमच्युतकवि विरचिन मच्युतसंस्कारसरसगंभीरम्॥ रतिनीतिमुकुलमविकलमीषहिकसितमिहासरसिकमुदे॥१॥ १ नगर्स २ ब्रह्मरसलामात् शृंगाररस प्राप्ते श्वः ३ अनुभवात् आलिंगनाग्रुपभोगाच- हैं रतिनीतिमुकुल नांवाचें आर्याशतक प्रसिद्ध अर्वाचीन कवि अच्युतरावजी मोडक ना- सिककर याणी केले आहे. या काव्यांत श्ठेष, अतिरन्यास, उपमा,व अपन्हुनि इत्या दि अलंकार साधून प्रत्येक आर्यस रति श्रृंगार परआणि नीति पर असे दोन अर्य वर्णिले आहेत यास्तव भईर,जगन्नाथ पंडित या प्राचीन महाकवींच्या शत- कान या शतकाचा प्रकार अगदी वेगळा असून संस्कृतज्ञ रसिक वाचकास मनो- रंजक आहे. इतर लोकांकरिता या मुलांचा महाराष्ट्र भाषेत विकास करण्याचा सडी प्रमाणे आमचा विचार आहे.

·आर्यमित्र श्रीमहुम्ला यो दीनान गोपायति यति तां स्वीकृत्य हत्यसविरहितः॥ तं प्रतिपन्नः संप्रति भवति नरः कृत्येकत्यसविरहितः॥१॥ गाहै मश्चरितरसे तरसेतरसे न मज्जनं कुरु ते॥ रतिरस्तु गुरो मानस स यतः स्वसमं नमेज्जनं कुरुते॥२॥ नंदनतीय्यवति निजान् फरवयति सविधेऽधिकं च नंनतः॥ मंद नतो व तस्मिन् नेच्छति बलि मपरमेष वंदनतः॥३॥ दलयत्पधं त्रिर्पयगा तापं ग्लोरधनतां च समनोगः॥ दुरितं दाहं दैन्यं हरति गुरुः गत दसमनोगः॥ ४ ॥ चतुरौर्या यासर घट नो धत्तां वामनस्य के हस्तम् ॥ चतुर्रायद्यिाक्षरघटनो धत्तां वामनस्य के हस्तम् ॥५॥ इति श्री. योगानंदपदारविंदमिलिंदायमानमानसेकनाथसूनु वामनविरचि- तं श्रीगुल्ल पंच समाप्तम् ॥७॥ १ राति २ शरणंगतः ३ उत्तीरधन्यः अकृती (कर्मबंधनरहितः अस विरहितः प्राण वियुको अत्रैवं योजना, गुरुप्रपन्नोनरः संप्रति देहसंयोगकाले रुती भवति असुवि- रहितः सन् प्रकृती भवतीति ४ तरसा बलात्कारेण इतरसे नीरसे अर्याद वि- षयसरवे नमवासी जनः तत्राथ्याकं ७ इंद्रोद्यानात् ८ गंगा १ चन्द्रः १० समनसादेवानां) अगरवसः) कल्परक्षः ११ जासर नवसमस्या र समन नासिरसरचितानि गच्छति प्राप्नोतीति भक्तानाहदत इतियावत् १९ चतुर आर्या- घर आणिोमुख्य अक्षरघर (अक्षराणा पर रवेवि हे पंडित १३ अके(दुखे दाइजाम्यस्येति तथा अकेहः श्वसनः भार्याः योदीनान गोपायतीत्यायाः समाह- ताः रनिचतुराय तस्वायाक्षराणि प्रथमवर्णाः तः घटना लामरचना यस्येतितया- पोर: योगानंद इति चतुरक्षार माग सम्यते तेन प्रसिर-श्रीगुरुरित्यर्थः।

·सत्सवहारः श्रीरोगानस्पतिविरचितं नारायणाष्टकम्प्रा० (शार्दूलविक्री ऑनमः सत्यं ज्ञानमनंतमेकमचलं रूपादि-हीनं परम् यत्सोव्याब्धिकलांश-निर्दततरा ब्रह्मादयो निर्जराः।। श्रीगणेशायनमः मिलिंरालिकलालाप संल्लापित्तकपोलकं । प्रत्यूहजालवि- लये कलये शिवबालकं ॥१॥ नवा समस्तबुधवंदित पादपद्मां वाचं विचिंत्यह- दये च गुरुं यतीशं ॥ काातराणि खलुटीकयितुं महांनि नारायणाष्टकमिदं विहणोमि पूर्वम्॥२॥ ॥अथास्य महाकचेरिस्थमुदंतो विज्ञायते। अयं हि श्री महोदावरीचपललहरी परीने सुपूने सुचपणनाभि पत्तने शालिवाह्न शा- कीयशरदां षोडशशत्यामतीतायां ज्योतिर्विदाममलं कुलमात्मप्रादुर्भावनालंच- कार। ततश्च सरवेत्युपपदांकितं रामाभिधानं दधान: सधी: ऋमेणोपनीनःसां- गा अधीस ऋचः परिचीय चाविकलं विविधशास्त्रजालं स्नातः शीलोदारान् धर्मरासन परिणीय समनुष्ठाय च गार्हमेधीयमारिवलं, मुक्तिपुर्यादितीर्थपः रिचरणापदेशात् सकलत्रः पवित्रवनेषु प्रतिष्ठमानः स्वायुषश्चत्वारिंशनमें हायचे सूनुविन्यस्त त्रिवर्गिलो निसर्गचिरागी श्रीपांडुरंगपुरमुपेत्य श्रीमती नामनो यतश्य पूर्णानंदानू यतींद्रानुपसय सद्यः संन्यस्ततामुररीचकार । अथ च सांप्ररायिकी योगपूर्विकामानंदाभिरव्या समुहहन् यतिदीमा तचेताः सचिरमान्वीक्षिक्यामशिरतो दिगंतावेक्षणाय प्रचलितो गृहीत उः प्रचंडपुरमन्येत्य पाट्पदी दृप्तिमनुवर्तमानः परित्यक्त-दुरभिमानः समानः संमान विमानयोः कचित्समयं समाहित मनाः समध्युवास । नत्र हि बहुः विधान् निबंधान निबधन् कंचित् काल मानिलंध्य कोशत्रयवर्तिनी चतुर्व- र्ण-विराजिता र वर्षापुरीमगच्छत् । तस्यांच श्रीयोगिनीपति सविधमधिव- सनु विविधशास्त्र विचारविशारदः परमकारुणिकः पुरयामागताननेकांमछा- आन अनिशास्त्रादिकमध्यापयन संस्कृतानभिज्ञाश्च बहुलान् विविदि. पूनुपलभ्य तदर्थ पंचदश्यष्टावक्रीयाशि देगीनाप्रमुखानभियुक्त प्र. १ सोनपेठ, २ पंटरपुर परंडा, सोनारी ·। आर्यमित्र. यास्वकिरणे मृगांबुसदृशं ह्येतज्जगत् कल्पितं तं नित्यं करुणाईमानसगुरूं नारायणं मौम्यहम् ॥१॥ बंधानर्थतो महाराष्ट्रवाचा: विष्कुर्वन् विद्यानंदं योगानंदं च सममेवानुभव छायोगानंदः स्वानहस समाशीतिसमतीत्य संत्यत्तकलेवरासंगः समाहितमतिः शांतचित्तः केवल्यभुवं प्रातिष्ठनेति स च महाकविः प्राक् प्रचंडपुरे सज्जनावतंसहंसराजयतिसमेतो निवसन् कदाचिद् विविक्ते स्वचेतसि सच्चिदानंदस्वरूप सर्वगतं सकलावभासमशेष- जीगंतर्यामिणं नारायणमेच परमार्थतः सहुरूं निश्चित्याक्लिष्ट पुष्टार्थेरष्टभिः पचे संतुष्टाव । तदेतन् नारायणाष्टकमिसिद्ध्यर्थ यथामतिव्यारख्यास्या- मः॥ अस्य चेदांतप्रकरणत्वादनुबंधचतुष्टयं वेदांतशास्त्रीयमेव बोध्यम्।अ- त्रहीत्यं प्रकरणसंगतिः।आयपद्यहये नारायणशब्दवाच्य-परमात्मन: स्व- रूपं प्रतिपाय तृतीयचतुर्थयोः गुरुपसतिं साधनसंपत्तिंच निर्दिश्य पंचम षष्ठयोनियोगं ससम उपास्सिं चोपदिश्याष्टमे जीवन्मुक्तावस्था निरुक्ता न- चमेच फलमुक्त्वा संपूरितमिदं प्रकरणांतत्रायमानः श्लोकःसत्यं ज्ञानमि- नि। अहं तं नारायणं नित्यं निरंतरं नौमिस्तोमीत्यन्वयः अत्र नारायणशब्दे- न परमात्मादि शब्दवाच्यं परंब्रह्म लक्ष्यते तत्रैव उक्त विशेषणानामोचित्या- त्।व्युत्पत्तिवेध। नराणां जीवानां समूहो नारंतत् अयते जानातीति नारा- यणः सकलचराचरसासीतमित्यर्थः कीदृशं नारायणमित्यपेक्षायां तं विशि नष्टिः सत्यं कालत्रयाबाध्यस्वरूपं ज्ञानं चिद्रूपं अनंत देशकालवरूपरिच्छेद- रहितं अतएव एक अद्वितीयं अचलं स्थिरस्वभावं पुनःरूपादिभिः हीनं अ- बादिशब्देनावशिष्टं विषयचतुष्टयं शब्दस्पर्श रस गंधात्मकं गत्यते। परंस- बत्तिीतं इंद्रियजन्यज्ञानाविषयमितिभावः पुनः कीदृशामित्याह । यसोरव्याब्धी- ति।ब्रह्मादयो निर्जरा: देवाः यत्सोरव्याब्धिकलांशनिईततराः सौरव्यस्यानंद- स्याब्धिरिवेति सोरव्याब्धिः यः नारायणएव सोरच्याब्धिः तस्य कला (अंश:) तस्या अप्यंश; लेश: तेन नितितरा आनंदातिशय भाजः संति समित्यनुषंग: श्रूयतेचैवं तस्य न्यानिभूतानि मात्रामुपजीवंतीति । एवं प्रतिपादित- स्य सच्चिदानंदविग्रहस्य परमासन एव वस्तसलं प्रतिपादयितुं पूर्वोत्तमानं संच द्रढयितुं विशिष्टिीयद्रास्वदितियः परालेच गारवाहीः तस्य किरणे 13 ·नारायणाष्टकम् ( १३. यस्मादेतदुदेति यत्र विलयं गच्छत्य दो वर्तते विश्वं यन्मयमेव हि स्थिरचरं योऽतर्बहिस्तिष्ठति ॥ यडूपं विषयो न कस्य चिदहो यहाइमनोगोचरं तं नित्यं करुणाईमानसगुरु नारायणं नोम्यहम् ॥ २॥ यो लीलाधृतविग्रहः करुणया स्वानां विशहात्मनां येनासो निगमाब्धिपूर्णमथनात् सारो हि निष्कासितः॥ यत्यानाद् बहवोपि निर्वतमा याता: स्वयं ब्रह्मतां तं नित्यं करुणाईमानसगुरूं नारायणं नौम्यहं॥ ३॥ एकदेशे इत्यर्थः एतत् दृश्यमानं श्रूयमाणं च जगत् मृगांबुना नमप्रतीयमानज- लेन सदृशं तुल्यं कल्पितं वर्तते न तात्त्विकमिति भावः तं पुनः करुणयाआईमा- नसः प्रपन्नेषु कृपया द्रवञ्चित्तः सचासो गुरुः परमाहितप्रवर्तकः तमित्यर्थःअत्रा समाप्तेः शार्दूलविक्रीडितं कृ तलक्षणं तु सूर्याश्वस्तुमसोजसोच ततगा: शार्दूल- विक्रीडितं (वृत्तचित्रम् ॥१॥ ननु भत्यसादि प्रमाणे प्रतीयमानस्य शब्दस्पर्शा रि विविध विषयविलसितस्य चक्षरादिभिरिद्रियैरनवरतमनुभूयमानस्यापामरम- सिद्धस्यानेकव्यवहारपरंपराकलितस्य भूतमयमपंचस्य कयमुच्यने मृगांबुसदृशं त्येतदितिकल्पितत्वमितिचेत् श्रूयतां रज्जुगतदीर्घतयेवाध्यस्तभुजंगमेमोगदै- य॑मिव संभवति सर्वमधिष्ठानसत्तयेवप्रपंचे पीत्यत्तरयन्नाह । यस्मादेतदुदे तीति। एतत् श्रुतहष्टं जगत् यस्मादुदेति उत्सयते यत्रच विलयं गच्छति विली यते । वर्तमानदशायां च विश्वं सर्वे स्थिरचरं यन्मयं यदेव यन्मयं यस्वरूपमि- ति यावत् वर्तते रज्जुभुजंगवदितिभाव: यः अंत: विश्वरूपेण बहिश्च वे श्वानररूपेण तिष्ठति कीदृशस्तस्याकारइतिचेत्तत्राह । यस्यरूपं कस्यचित्कुशा- ग्रबुद्धेरपि विषयो वेद्यं न बोरस्वरूपत्वादेवन वेद्य न प्राप्नोतीनिभावः।अ- विषयत्वमेव प्रपंचयति यद्रूपंवाच: मनसश्वागोचरमग्रात्यमित्यर्थः तं नित्यं नोमीत्यादि पूर्ववत् ॥ २॥ एवंदाभ्यां वस्तस्वरूपं प्रतिपाय तरधिगमायगु- रूपसत्तिप्रकारं सूचयन् स्तौति । यो लीलाधृतवियह इति ॥ यः विशद्वात्मनां नित्यने मितिककर्मानुष्ठानेन निर्मल चित्तानां स्वाना स्व भक्तानां करुणयाऽनुवं- पया लीलाधृतविग्रहः लीलया स्वच्छंट्रेन धृताः विग्रहाः कुमार-व्यासात्रेयादि क- लावनारा: येनेवि तथा अभूत् । पुनर्येन निगम एवाब्धिः समुद्रः अनंतपारत्वादुर- ·समाTHAMATA Rive सत्पद्यहारः यो ब्रीश्वरतां दधात्युपकृतिं कर्तुं स्वपादानयोः प्राप्तानां शरणं सशांतमनसा सेवेकनिष्ठात्मनां॥ दत्वा ज्ञानमतीव निर्मलतरं ब्रह्मत्वमापा दयन् तंनित्यं करुणामानसगुरूं नारायणं नोम्यहम् ४ यस्मिन्नास्त्ययवास्तिशब्दरचनागंधर्वपुर्यासमा यस्मानास्त्यपरं बिलक्षितमसत्प्राहुर्महा पंडिताः। सत्ता ज्ञान सुखोपलसिनमज पूर्ण स बात्यांतरम् तं नित्यं करुणाईमानसगुरूं नारायणं नोम्यहम् ५ वगाहत्वाच्च । तस्य पूर्णमविकलं मथनमालोड़नं तस्मात् मंथनं कृत्वेत्यर्य: पल्लो ? पे पंचमीयं । सारः तात्सर्यन: अर्थः निष्कासित: सूत्रादिरूपेण पृथगुड्न इत्यर्थः कीहशोसो सार इत्याकांक्षायां तं विशेषयति । यदिति यस्य सारस्य पानात् श्रव- णादित्यर्थः बहवो योगिनः निर्वतमाः अत्यंतानंदसंपन्ना: संत: स्वयमपि ब्रह्मनां जिज्ञासित ब्रह्मस्वरूपत्वं यानाः प्रामाः नं नित्यमित्यादि पूर्ववत्॥३॥अधुना शमा दिसाधनसंपन्नानां ज्ञानोपदेशाद् ब्रह्मस्वरूपताःपादकांच तस्येच वर्णयन साधनसंपदं सूचयति ॥ यो ब्रह्मेश्वरनामिति यः श्रीनारायणः सुशांतमनसां शमोमन्निष्ठता बुद्धरित्यक्तलक्षणशमसंपन्नचेतसा तथाच सेवायां गुरुशभूषायामेवेका र व्यया निष्ठा हदप्रीतिर्येषांते सेवेकनिष्ठाः आत्मानोमनांसि बुद्धयो वा येषामि- तितया तेषां अभिमत ब्रह्मात्मज्ञानलाभाय निर्व्याजगुरुशुश्रूषा पराणा मित्य- र्थः स्वपादाक्षयोः निजचरणकमलयो: शरणं प्रासानां मुमुसूणां कर्मणिषष्ठी) उपकनि प्रत्यगात्मज्ञावशणयुपकारं कर्तुं ब्रह्मेश्वरता ब्रह्मचेश्वरश्वतयोवि सत्ता तां विद्याविद्यादि युगुलासंस्पृष्ट-चिह्न पता मायोपाधितां च दधानि धारयती त्यर्थः । किंकुर्वन्नित्यपेक्षायामाह। दत्लेति। अतीव निर्मलतरं असंभावना-विपर्यया दिकलंकरहितं ज्ञानं स्वरूप-साक्षात्कारं दवा उपदेशाद्वारा समर्प्य ब्रह्मलं स- चिदानंदरूपवं आपादयन् संपादयन्नित्यर्थः अयंभाव: नारायणशब्दवाच्यः परमात्मेक एवेश्वररूपेण जीवानां दितिष्ठन् सहतिनांधीरत्तीरात्माभिमुख्य नयति ब्रह्मोपवनान निरनिशयमात्मसंवेदनीयं परमानंद मनुभावयतीति युक्तमुलं यो ब्रह्मेश्वरतांदधातीति॥४॥ इहोक्तसाधनसंपन्नानां श्रीगुरुपरमप- सन्नानामत्यभिमतं ज्ञानयोगं सप्रयोजनमुपदिशन् स्तोति पद्ययुग्मेन॥यस्मि- - ·नारायणाष्टकम् यस्याज्ञानवशादुदेति सकलं यज्ञानतो लीयते येनेदं सकलं विकारिसगुणं व्याप्तं यनो भासते ॥ यं विप्राः प्रवदंति हंत गिरिशं विष्णु विधि भास्कर तं नित्यं करुणार्द्रमानसगुरुं नारायणं नौम्यहं ॥६ - निनि। यस्मिन् श्रीनारायणशब्दवाच्यपरमात्मस्वरूपे नास्ति अथवा अस्ति एवंरूपा शब्दरचना गंधर्वपुर्या शरदिप्रतीयमानया नानाहालक गोपुराद्याभास राजिविरा- जितया शांतिनिष्यादितया गगननगर्या समा तुल्या। मिथ्यारुपेत्यर्थः नासरा- सीन्नो सरासीदित्यादिश्रवणानुरोधात् भावाभावामयभावनाविवर्जितं परमात्मन स्तत्त्वमितिभावः । ननु यदेतदुच्यने अस्ति नास्ति शब्दरचनाविवर्जित मिनित- न किंजगतः पृथग्भूतमुत जगदंतःपातीत्यादौ तावदक्तव्यं । आये जगत: पार्थक्याभ्युपगमेन सद्वितीयत्व सिदावत हानिः द्वितीये सकले द्रियगोच- रीभूत विविध भावाभावादिमत्पदार्थसंघसंघस्तिजगवटांताधिनः कथमुच्यते भा- वाभावभावनावर्जितत्वमित्याशंक्य समाधत्ते। यस्मादिति विलक्षितं विविधरूपे: दृष्ट असत् क्षणिकं जगत् यस्मात् श्रीनारायणात् अपरं अतिरिक्तं नास्तीनि महापंडिताः तत्त्वज्ञाः प्राहु: एवं प्रथमं विकल्पं परित्त्य द्वितीयं प्रत्याह । सत्ताज्ञानसरवोपलक्षि- समिनि ॥ अत्रायमभिसंधि: नामरूपात्मकं किल जगत् सच्चिदानंदधामनि परमा मनि समध्यस्तत्वान्न भिन्नसत्ताकं पावितुमर्हति तेन च नाहेत हानिः । तथाच सकल भावाभाव साक्षिण: स्वेकसंवेद्यस्य परमात्मनः सत्ताप्रकाश-सुरवोपलसि- तस्वरूपत्वेन वेदकांतराभावात् सतरां युज्यतेच भावाभाव-भावनाविहीनभाव रूपत्वमिति सर्वमनवद्यम् अजं नित्यमितिपदहूयेन उत्पत्तिविनाशराहित्यं सू. चितं तेन मध्यवर्ति विकारचतुष्कमपि निरस्तमिति बोरव्यं पुनः सबात्यांतरं बा- त्यं इंद्रियप्रत्यक्षं घटादि अंतरं मन: प्रत्यक्षं संकल्पादि तत्सहितं सर्वगतमित्य- र्थः पु. पूर्ण त्रिविधपरिच्छेदरहितत्वेनजगद्व्यापक वियह मिति भावः तं नोमी. त्यादि पूर्ववत् ॥५॥ इदानीमुक्तपरात्मविज्ञानस्य प्रयोजनं निश्यिज्ञान योग मुपसंहरन स्नोति। यस्येति। यस्य परमात्मनः अज्ञानवशात् सकलमहमा- दि घरांनं जगत् उदेति रज्ज्वांमुजंगवदुत्पद्यते। यज्ञाननो यस्य ज्ञानात् लीयते तिरोहितं भवति । अधिष्ठान ज्ञानांनं रवल्वध्या सजीवितमिनिभाव: येन चेदं दृश्यमानं सकलं प्राणेंद्रियादि-कलासहितं विकारिउसत्यादि विकारशील

·( १६ )
सपथहार:
यन्नामामृतनिर्भरा: साविमलाः पापोघमुझ्झनिते
यल्यानेन निरंतरेण करिवन: पश्यंतियं योगिनः ॥
यत्पूजाधिरता विशद्धमनसा प्राप्तागति कत्तमा
तं नित्वं करुणाईमानसगुरु नारायणं नोम्यहम्७
क
-
सगुणंसत्वादिगुणोपेतं स्थूलसूक्ष्मात्मकं विश्वमितिशेषः व्याप्तं सत्तादिभिः परि-
पूरितमित्यर्थः यनो यस्मात् यत्प्रकाशेने ति यावत् तत् भासने प्रकाशते । तमेव
भातमनुभाति सर्व मित्यादिश्रुतेः ननु श्रुत्यादिषु ब्रह्मविष्णुशिवादीनाम-
नेकेश्वराणां प्रतिपादितत्वात् कयं श्रीनारायण एवेकोजगहास कत्वव्यापक
त्व प्रविलापकत्वादिभिर्विशेषणे विशेष्यत इतिचेदुपासकानांमतिवैशिट्या-
देकस्येव परात्मनो नानारूपत्वकल्पना : प्युपपत्तेमैवमित्याह ।यमिति।विप्राः
विद्वांसः यं (श्रीनारायणं । गिरिशं (शिवं विष्णु विधि (ब्रह्माणं ) भास्कर
(सूर्यच वदंति तनदुपाधिवैशिष्ट्येन तत्तद्रूपं निरूपयंतीत्यर्थः। सुपर्णवि-
प्राः कवयो वचोभि रेकं संतं बहुधा कल्पयंतीत्यादिश्रुतेः तं नित्यमित्यादि य-
थापूर्वज्ञेयम् ॥ हंतेत्यनुकंपाया मव्ययम् । उपासकानामनुकंपयेकमेच बहु-
धानिरूपयंतीतिभावः॥ ६॥ एवं स्वरूपफलसहितं ज्ञानयोगं संक्षेपनः प्रदर्य
दानी सहुरुकृपालव्यस्य परात्मज्ञानस्य दृदबुट्यारोहायाधिकारभेदाच शरीरवा-
अननोभिरनुष्ठेयामुपास्तिं संक्षिप्याह यन्नामेति यस्य श्रीनारायणस्यनामानि
श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धान्येवा मृतं तेन निरा: पूर्णा: संतोषचंतस्त्यर्थ: अन एव
सविमला: पापवासनामलरहितान्तः करणा: ते मुमुक्षवः पापौघं दुरितसमू-
हं उझंति त्यजति । इदं वागनुष्यमुपासनमुक्तं । मानसमाह। निरंतरेण अनव-
छिन्नेन अरवंडेनेति यावत् यहा निर्गत अंतरं उपास्योपासकत्वलक्षणोभेदःय-
स्मादिति तथा नेन ध्यानेनऐकास्यचिंतनेनेत्यर्थः सविन: आनंदातिशयभा-
ज: योगिनः चित्तनिरोधलक्षणयोगसंपन्ना: यं पश्यंति वृत्तिच्याप्स्या साक्षा-
तकुर्वनीतिभावः। कायिकमाह । यसूजेति विशद्धेन विषयकाम विवर्जितेन
मनसा यस्य नारायणस्य पूजायामर्चने अभिरता: तत्परा: उत्तमां गतिं सालो-
क्यादिरूपां मुक्ति प्राप्ता: यहा ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थका भवतीति न्यायेन उत्तमांग-
ति अपरोक्षं आत्मज्ञानं प्राप्ताः अत्र हि शब्ो अवादिष्यस्यार्थस्य प्रसिष्टिं सूच-
यति। तमित्यादि व्यारज्यानपूर्वम् ॥७॥

·(१७) । नारायणाष्टकम् जाग्रत्स्वप्नसषुतिरूपमरिवलं त्यक्त्वाप्रपंचं मुनि र्यज्ञानादहमेव हंस इति यःपूर्ण:स्वयं राजते॥ ज्ञानाज्ञानपथं विहायसुतरां जीवन्विमुक्तःस्वयं तं नित्यं करुणाईमानस गुरूं नारायणं नौम्यहं॥ यो भक्त्या प्रपठे दिवानिशमिदंश्रीसहुरोरष्ठ कं तं दत्वा सविरागशक्तिसहितं ज्ञानं गुरुःपुष्कलं॥ एवमाचं पद्यमारण्य ससमपर्यतं क्रमेण परमात्मन: स्वरूपं तदधिगमायगु- रूपसतिं साधनसंपतिंचोक्त्वा तत्त्वज्ञानं सप्रयोजनमुपास्तिरूपो पायसहि- तं चोपदिश्याधुना सकल साधन संसाधनीयां जीवन्मुक्ति दशां वर्णयन् स्तो- ति ॥ जाग्रदिति । मुनिः मननशील: यस्य नारायण-परमात्म-परब्रह्मादिशब्दा विधेयस्य सर्व साक्षिणो लानात् इतिव्यापनरुपात् प्रबोधात जाग्रदायव- स्थात्रयस्वरूपं अरिवलं प्रपंचं दृश्यवर्ग त्यक्त्वा अनात्मत्वधिया परित्यज्य य: पूर्ण: सत्तादिभिः सर्वव्यापकः हंस: अजपाविद्या प्रतिपाद्यः परमात्मा स्व- यं स्वेनैवरूपेण इतरसाधननिरपेक्षमितिभाव: राजते प्रकाशते सोऽहमे- व इति एवं विमर्शन ज्ञानाज्ञान पथं सतरामत्यंतं विहाय अन्यदेव तद्विदिता- दयो अविदितादधीत्यादिश्रुत्यक्त दिशा आत्मवस्तन: उभयातीतत्वं रदं प- र्यालोच्येति भावः जीवन् शब्दादि विषयानुभवेन व्यवहरन्नपि स्वयं विमु- कः व्यवहर्तृत्वबुद्धिमूलकानेक विषयक-वासनापाश विनिःसृतः भवतीति शेष: यहा हंसः परम-हंसः पूर्णः श्रीपूर्णानन्दमतीद्रः इनि एवमाकारेण यःना- रायणः राजते सो हमेवेति ।अन्यत्समान। यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुराविति श्रवणायुक्त मुच्यते परमालेव पूर्णानंदरूपेण राजन इति।प्रक तस्सवाचार्यस्य श्री योगानंदयतेदीक्षागुरूणां श्रीपूर्णानंदसरस्वती इति सां- प्रदायिकमभिधानविज्ञायते।यस्य ज्ञानादित्यमरिक्लपुरुषार्थशिरोभूता जीवन्मुक्तिदशा साध्यते साधकैस्तं नित्यं परमहपालुं परमार्थगुरुंनारायण मखिलांतर्यामिणं नोमीत्यनुषंगः॥८॥ एवं प्रतिपत्सितमर्थ श्रीनारायणस्तु- तिमिषेण मुमुक्षजनहितार्थ संक्षेपात् प्रतिपाद्यान श्रीनारायणाष्टकस्य पउनादि फलं श्रावयन्नष्टकमुपसंहरति ॥ यो पत्त्येति ।यः पुमान् श्रीसगुरोः श्रीमान् यः सद्गुरुः नारायणः तस्य। ब्रह्मादीनामपि बुद्धिप्रेरकलात् परमार्थतः ·ससबहार: स्वात्मानं प्रकरोति केवलमहो कर्पूरकंदीपबत तं नित्यं करुणार्द्रमानसगुरुं नारायणं नौम्यहं॥९॥ इतिश्रीमत् परमहंस परिव्राजकवर्य-पूर्णानंदानुचर-श्रीयोगानं- दयनि-विरचितं नारायणाष्टकं संपूर्णम् । श्रीसद्गुरुयोगानंदार्पणम० श्रीनारायणएव जगहुरुरिनिभावः अष्टकं पद्याष्टकविरचितं स्तोत्रंदिवानिशं नक्तंदिन नेन नत्यस्योपनिषदादेरिव रात्रिपाठे दोषरतिसूचयतिाप्रपठेत् प्रकर्षण अर्थानुसंध पूर्वकं पठेत् उच्चारयेत् तस्मै रतिशेष: गुरुःश्रीनारायण:सुविरागभक्तिसहितं वैराग्यं पास्तिसमन्वितं पुष्कलं पूर्णज्ञानं तत्तविज्ञानंदत्वा तं केवलं स्वात्मानं करोति।आत्मर मेव विनताय दरातिअहो श्रीगुरोरौदार्यमत्यंतमाश्वर्यावह मितिभावः।कः कमि त्यपेक्षायां दृष्टांतमाह दीपः यथा कर्पूरकं स्वात्मानं करोति तहदित्यर्थः कर्पूरग्रह गेन पूर्वावस्थाया:अननुगति सूचयति।ययारीपसंयोगेन प्रज्वलितः कर्पूरः सर्वा त्मनादीपत्वं प्राप्नोतिनास्य किंचिदवशिष्यते पूर्वरूपं । एवंजीवोपिश्रीगुरूपदेशात प्रत्यगात्मस्वरूपं निर्विचिकित्सं निश्वित्य साक्षात्कुर्वाण: सर्वथा व्यवहरन्नपि पूर्वव दज्ञान कल्पित कर्तृत्व भोरुत्वादिविक्षेपविशिष्टं विविधसरवदुःरवकलितं जीवभान न कदाचिदपि स्वात्मत्वेन प्रतिपद्यतरतिभावःयः सर्वतिरत्वेन सर्वेषामात्मोन्मुखार स्वात्मरूपप्रदस्सं करुणा मानसं अतएव युसुमुरव्यहितोपदेष्टार नारायणं जीवर दिप्रेरकं श्रीपरमात्मानं नित्यं अवंडितं नौमिास्तोमि अवाहि ग्रंथकत्री ससाधनप ला ब्रह्मविद्या श्रीनारायणस्तुतिव्याजेन प्रत्यपादितदत्रमननशीलै: श्रवणपठन रसिकेश्वमुमुक्षभिर्भवितव्यं तेनच फलश्रुत्यनुसारेण ज्ञान विरागसहितमाल ज्ञान प्राप्तव्यं ततश्च मुक्ति:कर एवेति नात्रोदासितव्यं सज्जनैरित्याशास्महे॥ पूर्णानंदपदानुयायिधिषणोयःशर्मतःकर्मतो योगानंद इतिप्रथामवितयांधत्ते यत्ती- द्रःसितो॥तेनासो रचित:सदर्थनिचितो नारायणाभिष्टवोऽभीष्टं वो विदधातु हंतमननात तुष्टिं परांपुष्यतु॥१ आनंदगंधकृतचिन्मकरंदसांद्रःसंश्रित्य सूत्र-परवीं विरतः प्रयत्नात् ॥ नारायणाष्टकमयोऽष्टसमः सुरांफो नारायणांघ्रियुगुले विनिवेशितोयम् ॥२ श्रीयोगानंदपादाज मिलिंदायतमानसः।। ततान वामनोव्याख्या सरलां मंगलाभिधाम्॥३॥ ऋवंबर-गजक्षोणी-संरव्याते शालिवाह के ॥ शक्रेशले मंगलेच मंगलापूर्णतामगात् ॥४ इति क्षीरसागरेत्यपादय-वसिष्ठगोत्रसमुनवश्रीमदेकनाथसूनुचामन कविस्ते श्रीनारायणाटकव्याख्या मंगलारख्यासमाप्तिमगमत् ॥ ॐगुरुम्योनम: तत्सत ·॥श्री॥ अथविष्णुलहा जगन्नाथपंडितविरचिता. श्रीवासुदेवायनमः (वंशस्थं वृत्तम् । निषीदता नाथ विषानलोपमे विषादभूमी भवसागरे हरे॥ परंप्रतीकारमपास्यताऽधुना मयाऽयमात्मा भवते निवेदितः। अकलविलुप्सचेतनः शरण्या घ्री शरणं भयादयाम्॥ विभाव्य भूयोऽपि दयासुधांबुधे विधेहि तन्नाथ तथा यथेच्छसि २ विहाय संसार महामरुस्थलीमलीक देहादिमिलन्मरीचिकाम्॥ मनोमृगो मे करुणामृतांबुधेविगादमीश त्ययिगादमीहते॥३ । समश्लोकीटीका. (वसंततिलका.) आनंदसिंधु नन-बंधु रमाधवाचा ॥ याया दयांबु-लहरीलवबात साचा लायाहि चर्वण जना करुणा रसाचें।वर्णान विष्णुलहरी अजि देशचाचें॥१॥ (मंदाक्रांता. हेरंबातें नमुनिस्टट्यी चिंतुनीशारदेते॥ वंदूनि श्रीगुरुपद ननां में विपत्पार देतें ॥ गीर्वाणीजीश्रुत रसगुणीश्रीजगन्नाथवाणी व्हायालोकी सपरिचित मी प्रास्तामाजिवाणी श्रीनाथा हा अनलगरलां तुल्य जो दुःखदाता॥संसाराब्धीसुतेरनरवरा यांत मी मम होना। सोडूनीयां इतरतरणोपायेवियांति-जाला॥आना आत्मा तुज विभुवरासर्वथाअर्पियेला! जाळी मातें भवशिरवा मानसीं शादिनाहीनाथाआलो शरणचरणांमीअसा भीत पाहीं॥ चिंतूनीयां पुनरपि मनींहे दया क्षीरसिंधो॥तूने वारे मग करिजसें तें तसें दीनबंधो॥ २ ॥ मिथ्या देहादिक मृगजलाभास हाजेय भासे॥संसारारव्या परवर मरुभूलंघुनीतीप्रयासे माझाचतोहरिण करुणासागरातूज माजी॥राहायाहा स्थिरविभुवरारच्छितों औरराजीव १नत (नम्र झालेले त्यांचा बंधु हितकर्ता अशा श्री विष्णूचा चावयास. ३ कृपारूप उदकाच्या लारेवरील लेशमात्र वाघु-४ आस्वादन किंचा अनुभव+महाराष्ट्र भाषेनेंतरण्यास सलभ दुसरे तर- ण्यास उपाय आहेत अशाप्रकारच्यासमरूपीजाळ्याससंसाररूसी वणव्याची ज्वाला. मारवा देशांत ली अर्थात् निर्जल भूमि-९चित्त हाच हरिण. १० जी अहो आदरा स्वीकार करा.

·सत्पग्रहारः त्वप्रिफुल्लांबुज मध्यनिर्गलन्धरंदनिष्यर-नितांतलंपटः॥॥ मनोमिलिंदो मम मुक्तचापल स्वदन्यमीशान वृणाय मन्यते४ जगन्नयत्राणविधी धुरंधरं तवांघ्रिराजीचमपास्य ते जनाः॥ शरण्यमन्यन् मृगयंति यांतिते नितांतमीशान कृतांतदेहलीम ५ रमामुरयांभोजविकासनक्षमो जगत्रयोद्धोध विधानदीक्षिनः॥ कदा मदज्ञान विभावरी हरे हरिष्यति त्वन्नयनारुणोदयः॥६ मुनींद्रचित्तकचकोरजीविका समस्त-संतापचयापनोदिनी ॥ महानिशीथे मम मानसे कदा स्फुरिष्यति त्वन्नरवचंद्रचंद्रिका सयौवनापांडुरगंडमंडलप्रनिस्फुरत्कुंडल तांडवाद्भुतम्॥ गरायज त्वन्मुख फुल्लपंकजं कदा मदक्ष्णोरतिथीभविष्यति॥ सुरापगातुंगतरंगचालितां परासरानीकललारालेताम्॥ कदादधे देव दयामृतोदधे परसदाभोरुहधूलिधोरणीम्॥९ श्रीकांती त्वच्चरण विकससंकेजांनूनि पाहें। मेहें चाहे कुसमरसत्या लुब्धजो फार आहे। माझा चित्तनमरचलता टाकुनी हात्वदन्या॥मानीईशा हणसम जगी तुच्छ धन्या वदान्या४ पद्यानाथा त्रिभुवनजननाणदा सोरव्यसया॥ लोकोंजेकी कुजन तुझिया राकुनी पादपदया। अन्यानार्थीहुडकिति अहो अज्ञता केवटीते॥ईशाजातीयमसनिंच्या सत्यते देवटीते॥५॥ श्रीदेवीच्या वरनकमला जो समुल्लास देतो।जो की रीमा त्रिभुवनजनांजागवायासि घेतो। ऐसाझा सदयनयनार्कोदयश्रीहरी तो॥केव्हां मोहाभिधरजनिला माझियासहरीती६ जीवातूजी अजि मुनिजनश्रेष्ठचेतश्चकोराजीतसाच्या त्वरित करिने अंत संतापभारा॥ ती मश्चित्ती कधिं बहुतमी अर्धरात्रोपमौंही।स्फूर्ती पावे तव नर्ख मया इंदुची चंद्रिकाही तारुण्याने सधळ अशा गलदेशावरीताज्याच्या नृत्या नचल परिच्या कुंडलें होकरीती। फुल्लाभोजासममुरवतुझें तें तसे वासुदैवा॥केव्हा माझ्या अतिथिनयनां सांग होईल देवा स्वर्गगेच्या पृथुल लहरीजीस त्या चाळवीती॥हजेथे सुरअसरही भाळते लोळचीत देवा त्या त्वत्परकमळिंच्याधूलिच्या शुद्ध वारे॥कैमी पारेहर्थिकरुणासागरा हेचिवारे ९ १ लक्ष्मीपते. २ तुझे चरण हेंच विकसित कमळ त्यांतून. ३ मकरंद. ४ चांचल्य. ५ उदारास. ६ ल- स्पी-७गह-त्रात्यास. ९ अधिक उल्हास- १० नयन हाच अर्कत्याचा उट्य. १५ उपजीविकेचे साधन- १२ चितरूपी चकोरांस १३ बहुत आहे तम अज्ञान पक्षी अंधकार ज्यांत अशा माधि- सी. १४ चांदणे. १५ अत्यंत पांडुरके १६प्रफुल्लित कमल १७ गोचर नरवरूपी. - ·TITaran -- Conthree हिष्णुलहरी. ( २१ । मनोजचा छिन्नविवेकरश्मयो मदोहता देव मदक्षवाजिनः। अलं समासाद्य तवांघ्रिमंदुरापास्तवेगा दधतां सुशीलताम् १० पुरातनानांवचसामगोचरं महेशितारं रुषोत्तमं पतिम् ॥ अपास्य तं खां निरपत्रपा सती सती मतिम कथमन्यमेष्यति ११ न जाग्रति स्वप्नदशांतरे पिवा परंविजाने त पादपंकजात इति स्म सत्यं यदि शाषितं मया कदा जगन्नाथक मामुरीकुरु १२ (वियोगिनीकृतम् इति दीनतरं दयानिधे दुरवस्थं सकलेः समुस्मितम् ॥ अधुनाऽपि न मां निशालयन जसे हा कथमश्मचित्तताम् १३ समहाति जगति विनतस्तच यो नाविर मन्मनागपि सकथं परमासदेहिनः परमाणोमि धारणे श्रमः नितरां विनयेन एच्छते सुविचार्योत्तर मत्र यच्छमे ॥ करितो गिरितोष्यहं गुरु स्त्वरितो नो यदद्यमां ॥ १५ ला.' ११ जे छेदीनी सचपळ जवेंसन्मती रश्मिराजी॥माझीगाजी त्रिभुवन-पते इंद्रिये मत्सवोजी वत्सादारव्या मिळवुनि विभोअश्वशालाविशाला॥चांचल्याने यजुनिच तिहीं बाधरावें सुशी जो प्राचीना निगमेवचना नाकळे सर्वसाक्षी॥ विश्वाधीशप्रथम पुरुषोतंसजो सर्व रक्षी ऐशा ईशा त्यजुनि तुजला सोडुनी लाज सारी॥ माझी शहा सुमति बनरांतेकसीअंगिका वागेजागेपणितरितुझ्यावीणकांहीं न जाणे स्वप्रीही त्वचरणकमला वांचुनी अन्य नेणें। माझें आहे वचनजरिहें सत्यकी दीननाथा॥ स्वीकारीशीतरिकधिंजगन्नाथहा विश्वनाथा १२ (मालिनी.) अति पतित असा भी संकटामाजि आहे॥स्वजनत्यजितियातें है दयासिंधु पाहें॥ ॥ अझनि हिनचि माने पाहसी दीननाथा॥उपलसमकसाबा होसि चित्तीं समर्था॥१३ धरुनि उदरिंसारी ही जगे मोठमोठ॥श्रम तुजनचि झाला अल्पही कल्पकोरी। त्रिभुवनजनटस्था त्या तुला होय ऐसा॥नवल! मज अणूच्या धारणी शीण केसा१४ तुजअति विनयाने पूसतो लोकपाला।।करूनि मनिं विचारा उत्तरा दे रुपाळा । करिडेनि गिरिनी थोर मी काय ताता॥वरित मजसि कां उन्दरीनासि आतां१५ १दोरांचे समुदाय २ घोडे. २ वेदवाणीस पुरुषश्रेष्ठः ५ दगड. ६ गजेंद्राहून-७ गोवर्धन चनापेक्षा. येथे मूलाच्या जन्या प्रतीवर "मविचारोत्तम यच्छ यच्छ मे) असा पाठ आहे. परंतु नो लागत नसल्यामुळे वरच्या प्रमाणे शोध केला आहे. ॥ ॥

·... ॥ सत्सवहारः न धनं न च राज्यसंपदं नहि विद्यामिदमेकमर्थये॥ मयि धेहि मनागपि प्रमो करुणासंगितरंगितां दृशम् ॥ १६॥ अयमत्यधमोपि दुर्गुणो मदनीयो भवता दयानिधे॥ वमतां फणिनां विषानलं किमु नानंदयनीह चंदनः॥ १७ ॥ कधितस्य नहि त्रपास्ति मे प्रतिरथ्यं प्रतियतः कणान् ॥ अकलंकयशस्करं न ते भवदीयोपि यदन्यमृच्छति ॥ १० ॥ नितरां नरकेऽपि सीदनः किमु हीनं गलितत्रपस्य मे॥ भगवन् कुरु सूक्ष्ममीक्षणं परतस्त्वां जनता किमा लपेत्॥१९ नरके निजकर्म कल्पिता भजतो मे महतीरपि व्यथाः॥ इदमे माह्यमीक्षका यदनाथं निगरति मां विभो ॥ २०॥ ॥ मृगदंतिमुरवान् मया सह प्रतिरुद्धान भवनालबंधने॥ तव मामपहाय मुंचतः करुणा किंन भिनति मानसम् ॥ २१॥ निरुपाधि जनानिहारिणं भगवस्त्वामबुद्ध्य तत्त्वतः॥ guaraट कयमलेक्षण मामुपेक्षसे॥ २२ ॥ नचिनृपपर विद्या वांछि हें चित्त हेमीं ॥ निरत नचि, समर्था पार्थितों एक हे मी॥ मजवरि करुणाब्ये अल्पही ठेविंडष्टीसकरुण जगदीशा मी असे फार कष्टी १६ अधम जरि असें भी दुर्गुणी देव देवा । तरि तुझिं सरखवावा दीन हा वासुदेवा ॥ जरि जग विषानी ओकतीही अगातेतरिन सरख विजे की, चंदने पनौतें क्षुधित ह्मणुनि मातें सर्वथा लाज नाहीं॥कण पथिं पथिं नाथा वेचितां ना जनाहीं॥ परि विमल यशातें बा तुझ्या कालिमा कांगत्वदनुचर दुज्याने श्रीधरा दैन्य भाकी १८ अतिशय नरकीही कष्टलों यातनानी तरि मज गत लज्जा काय हो त्यांत हानी ॥ परिकरि भगवंता सूक्ष्म दृष्टीस सांगे॥वदतिल जन तूंतें काय हे स्पष्ट मागे॥१९ नरकिं निजहतीने या महा यातनाही॥घडति तरि मला की बा व्यथा यांत नाहीं॥ परिमज नचि साहे एक हैं लोकराया॥अशरण ह्मणतीजे प्रेक्षिते किंकराया॥३० गज हरिण तसे जे अन्य जन्मासि आगमजसह पावजालें बसे झाले ॥ करिसिमजविणे त्या मुक्तया पंक्ति मेदीन सदय हृदयाते ते त्या काय दी२१ निरखिसि न निमित्ता वारिशी लोकचिंता,समजुनि भगवंता सत्य हेंमी अनंता॥ सकल सहत कर्मी हेलना स्पष्ट केली। उबगसि कमलाक्षा त्या कसा कष्टकाली येथे जनतः असें मूकमनीत होवें. सवर्णाचे ठिकाणी-३ हे कृपासागरा-४ ससिः ५.तु झासेवक-६पास रक्षण करणारा कोणी नाही असा अनाथपाहणारे: रोधले गेलेले. कारण, पुण्यादिक-१ हेफमलनेबा- ·२४ ॥ विष्णुलहरी. सततं निगमेषु शृण्वता वरत् त्वां पतितानुपावनम्॥ पुरु पापमुपास्यते : निशं त्वयि विश्वासधिया मया विभो॥ २३॥ सरुतं न कृतं पुरा कदाप्यथ सर्व तमेव दुष्ठतम् ॥ अधुनागलिनहिया मया भगवस्त्वां प्रति किं निगद्यताम् ॥ मरकामधिमोहमसरा रिपवस्वसुर एव विङ्कलम् ॥ धृतशाईगदारिनंदक प्रतिकर्षति कथं न बुझ्यसे ॥ २५ ॥ अपि गर्नमुखे गतः शिशः पथि केनापि निवार्यते जवात् ॥ जनकेन पतन भवार्णवे न निवार्यो भवता कथं विभो ॥२६॥ सहतप्रिय इत्यथास्तु ते सहतिभ्यः सरवश्व सप्रथा॥ अपि पापमबिश्चतरू मां तब विश्वंभर-नाम दुर्लभम् ॥२७॥ बचनैः परुषेरिह प्रशो यरि रोषं सपागतोसि मे॥ मुरवरं कृतकोटि-कल्मषं करुणाब्धे जगतोपसारय॥२८॥ यदि वीक्ष्य ददासि मत्कातिन मयेव प्रतिरत्यते तदा। श्रुतिगपा पतितांच्या पावना तूज वाणी॥ससतहि वरदा ती ऐकुनी वेदवाणी॥ अमित दुरिने देवा सर्वदा मी करीतो॥धरुनि भरंवसा की एक तूझ्या चरी तो २३ सहत लवन पूर्वी मी कधी आचरीला॥सकल दुरित-राशी सर्वदा आदरीला ॥ मग विगलित लज्जे म्या तुला काय आतां ॥ वर वदनि वदावें षड्णेश्वर्यवंता२४ मर मदन विमोह क्रोधमात्सर्य नष्णा॥ सकलहि रिपु तूझ्या सान्निधोनीच कृष्णा हरिति मज सुदीना चक्रसारंगपाणे॥धरिसि असि-गदा बन्मती केवि नेणे॥२५ जरि लघु शिश गर्तद्वारि लागे शिराया॥पथिंकवणहि वेगें वारि त्या देवराया त्रिभुवनजनका मी जो पडें मूद ऐसा॥ पवजलनिधिमाजी वारिजे त्वां न कैसा२६ अससि सक्तति लोको सौख्यदाता झणून॥सुकृतदयित हेन रव्याति योग्या ह्मणून परिजरि अति पापा ही मला साधुसरच्या॥न परिसि तरि लाधेनाचि विश्वभरारव्या२७ अजि अति कठिनाही हे प्रभो महाहीं॥तुज मनिकरुणाब्धे ये जरी रोष कांहीं। तरि मुखर खरा मी पात के केलिं सारी॥म्हणउनि मज विश्वानि दूर सारी २८ जरि निरचुनि माझें कर्म देसि काहीं॥तरिसमज समर्था मीच ते घेत नाहीं। १वेदसमूह २ पाप. ३ समोर. ४ रबड़ (नंदक) ५ पुण्यप्रिय. ६साधुशी ज्याचे सरव्य आहे अशा हे देवा-७विश्वंभर हे नांव. माझ्या भाषणानी. ९ वाचाल.

·RESENTERS ॥ -- सत्पद्यहारः अथ चेन निजमाशयं तदा परितुष्यन् शिरसा वहामि तत् ॥२९॥ पतितोप्यति दुर्गतोपि सन् न कृतज्ञो निरिवलागसां पदम् भावदीय इतीरयंस्त्वया दयनीयस्वपनीय केवलम् ॥ ३० ॥ सकतमहतो जने खया कृतया किं कृपया कृपानिधे॥ यदि माहशि सा विधीयते तव कीर्तिर्वद की हशी नदा॥ ३१॥ अयि शेशव लालितः शिशः प्रतिबुछो जनकेन ताज्यते॥ नकदाप्यनुलालितस्त्वया किमु ताड्यो भगवन कुकर्मभिः॥३२॥ अहमेव हि दोष दूषितो भगवंस्त्वां समुपालो मुधा॥ रमणी विरहज्वरज्वलन्नमृतांशं कुमतिर्विनिंदति ॥३३॥ ॥ करुणाकर दुर्दशाकुलं पतितालंबन पापपंजरम्॥ अमृतांबुनिधे महाज्वरं नहि जत्या जगदीश जानु माम् ॥३४॥ कटु जल्पनमल्पकस्य मे नहि ते कल्पयतु जुधं विभो॥ कुपितातुरबालभाषितं नहि गृह्णनि मनाङ् महाशयाः॥३५॥ जरि निजल्हदयींचा भाव देखूनि देशी,तरिधरि परितोषे ते हरी शीर्षदेशी॥ २९ ॥ अति पतिसहि लेसा सर्वदुःरवांसि धारा॥सर्कल दुरिसराशी न स्मरे उपकारा ॥ परि सतत ह्मणे की,मी तुझा याचि लाजे॥ विजेनि करिंदया ते योग्य वाटे तुलाजे ३० जरि करिशि रुपा तूं पुण्यशीला जनाला॥तरि फल करुणाब्धे काय पूसे मनाला॥ जरिहरि मज ऐशा पामरी ती करीसीतरिमग वदवूसी कीर्ति होईल कैसी ॥३१ जनिं शिशपणिं नाते लाठिजे ज्या सुताने॥दमनहि करि त्याने तो प्रबुद्धासि हाने। कधि तुम्हिं भगवंता लाड माझा न केला॥मग उगिच कुकर्मी ताडिजे काय बोला३२ अनि अरिवलहि दोषी मीच दोषी दयाला॥सकळ विफळ तूझा हाउपालंभ केला॥ सुतविरहतापेंतप्त होऊन देही नकळुनि मतिमंद निदिजे इंचते ही॥ ३३॥ ॥ अजि निधि करुणेचा तूंहि मी दुर्दशांचा पतिर्तगतिदतूंमी पिंजरा पातकांचा॥ अमृत जलंनिधी तूं मी महोरुग्ण ताता ॥त्यजिमज जगदीशा यूँ कधीही नआतां३४ कुटु वचनहि माझें पामराचे हपाला॥तव मनिं नुठवो हे रोप बा लोकपाळा॥ व्यथित कुपिन बोले बाल जो बोल तोकीन धरिति मतिमाजीअल्सहीथोरखोकी३५ १संतोषाने २ मस्तक प्रदेशावर. ३ एकांती. ४ साउन ५ निरायुक्त भाषण. ६ सुंदरीच्या वियोगदुःर्रवाने ७ चंद्रास. ८ पाप्यास गति देणारा. ९ समुद्र १० रोगी. " दुःखित. ॥

·E विष्णुलहरी. भुजगाहितकल्पितध्वज-स्फुरदाशा भुजगालि वेलितम्॥ जटिल ज्वरकुंजरांकुश-ज्वरजुष्टं न जहीहि जातु माम् ॥ ३६॥ अपि शर्वपितामहादिभिर्भजनीयः पुरुषोत्तमोपि यः॥ तमुगलयानमुद्धतं धिगिमं मां धिगिमां धियं मम॥३७॥ अथ सर्वमिदं मयोरिझतं भवतो न्यन्न हि किंचिदर्थये॥ अपि दर्शय मे दयानिधे हरचेतोहरणं वपुरतव॥ ३८॥ स्फुटरत्नमयावनीतले वरदंदाविपिने विलासिनि॥ मणिमंडपमध्यविस्फुरद्विबुधक्ष्मारहमूलमाश्रितम् ॥३९॥ शिरिवपिच्छमहामणिपुरन्द्राकुंचितकांतकुंतलम्॥ अतिनीलधनाल कावलिपत्रमणमाजि ललाटपट्टले॥ ४०॥ शरदिंदुसहोदाननं स्फुरदंभोज पलाशलोचनं। अरुणाधरकांतिदंतुरं स्फुटदंतांश विकासितांबरम् ॥४१॥ ध्वज तुज भुजगारी मी तुझा शेत्यदारी ॥ भुजगसमदुराशा संघ ज्या पीडि भारी॥ ज्वरगजिं गिरिशाच्या अंकुंशा सर्वसाक्षी॥ज्वरित बहुत मीया यूँ कधीही नुपेक्षी ३६ (वसंततिलका- ज्याने विरिचि शिव मुरव्यहि देव सारे ॥आराधितास पुरुषोत्तम वू असा रे॥ त्या तूज उद्धतपणे कटु बोललों की॥धिकारहा मजहि मन्मतिलाहि लोकी ॥ ३७ ॥ आतां मियां सकळ हे जग सांडियेले ॥ कांहीं अभीष्ट तुजवीण मनी न ठेलें। में रूप शंभुदया हरितेचि देवा ॥ दावी मला अजि दयानिधि हाचि हेचा ॥ ३८ ॥ विस्पष्ट- रत्नमयभूतल जेय आहे ॥ सुंदावनी सरखविलास-घनीच राहे॥ मैं की सरम्य मणि मंडप-मध्यभागी ॥ कल्पद्रुमातळि बसै घननीळ आंगीं ॥ ३९॥ अत्यंत नील बहुदाट सरम्य केशी ॥ शोले अशा परम भव्य ललाट-देशी। जो बहिपिच्छ मणियुक्त किरीर कांति ॥ तेणेजयासि विलसे विमलाल कांती॥ १० ॥ में शारदेंदु सहशा धरि आनाने । उत्फुल्ल पंकजलापरि लोचनांतें। आरत दिव्य अधरी धरितें प्रभाते॥में स्वच्छ दंत किरणी धवन नभातें॥ ११ ॥ १ भुजगांचा (सर्पाचा अरि शत्रु असा गरुड. २ सेवक ३ समूह ४ शिवाच्या + है शिवज्वरगजा- विषयों अंकुशा विष्णो ५ ब्रम्हदेव- ६उन्टपणाने ७ वांछित- व्याप्त अशा रंदावनी ९जेरूपाया- श्पकापासून ५२वे श्लोकापर्यंत विष्णूच्या स्वरूपाचे वर्णन आहे व वपु मरीयतदयास्पद होवोभ- सा शेवटील लोकांस अन्वय पूर्ण होत आहे.म्हणून हे १४-प्लोकांचे कुलक समजावें चहें संपेपर्यंत 'जे हे संबंधी सर्वनाम अपूर्ण असें जेथे येईल तेथे त्याचा अर्थ में वपु असा सर्वत्र समजावा. १० मेघ. ११मयूरपिच्छे-१२स्वच्छ केशपाशांत-१३शरहतूंतील चंद्रासारख्या १४मुरबास १५कमलपाकळीशुभ्नकरी. .

·( ससघहार: दरपांडुरगंडमंडल प्रतिशंसकमनीय - कुंडलम्॥ मणिमौक्तिक मंजुमंजरीमहनीयद्यतिरंजित श्रुतिः ॥ ४२॥ पृथुवर्तिन मोतिकावली समावेलित कानकंधरम् ॥ तुलसीनवमंजरीरजःपटलोल्लासितवक्षसांचितम् ॥१३॥ चरणाजनरवावलंबिनीं भुजगाकार भुजांतरागताम् ॥ चपलामनुशाचिनी मिवोहहदुत्फुल्लवनामलमजम्॥४४॥ मणिकंकणकांतिमागलं दरफुल्लांबुज-सुंदरद्युति॥ पतितोरणेधुरंधरं कमनीयं करयोर्युगं दधत् ॥४५॥ नवरत्नमयांगुलीयक प्रतिभाजिरितांगुलीगणेः॥ मुहुराकुलितेन वेणुना वशयच् चारु चराचरांतरम् ॥ ४६॥ उदरनिनिम्नगोच्छलल्लहरीरूपकरोमाजिकम् ॥ पशपालविलासिनीमिलनयनाकर्षणरश्मिभिर्नतम् ॥४७॥ त ३ जें अल्पशन सकपोलकमंडलाशी॥ शोभे धरुनि रुचिराकति कुंडलांसी॥ ज्याचे श्रुतीस मणिमोतिक मंजर्स ने। संदर्शनीय रुचिनें अति रंजवीते ॥४२॥ जें स्थूल मुक्तमय हार हरी धरी ने ॥ तत्कांति ज्या खुलवि संदर कंधेरी ते॥ धूली समूह तुलसीनवमंजरीचा॥वक्षस्थलीहि बहु शोभवि ज्यासि साचा ॥४३॥ आली भुजंगसम बाहु-युगांतुनी जी॥राहे पदी करुनि बास नरवेई माजी॥ ती फुल्ल निर्मल जिथे वन पुष्पमाला ॥ शोभे सदि-स्थिन रमाचि जण सुलोला। जेथे सरम्य मणि-कंकण शोभाताति॥जे अर्धफुल कमलापरि दिव्य-कांति। जे की धुरीण पतितांप्रति उद्धराया ॥तें चारुहस्तयुग में धरि देव राया॥४५॥ सन्मुद्रिकानवमणिधुनिच्या लवानी ॥ अत्यंत रंजित नचांगुलि पल्लुचांनीं। स्पर्ध्वनि वेणुसि अनुक्षणिं मंजुगीतें।जें की करी वश चराचर लोकचित्तें। रक्षा भासे नदीच उदरवि हो जयाची॥नी रोमपंक्ति उसले उहरी नयेची ॥ की गोपिका जन विलोकि मिळूनि वाटे॥त्याचे संरक्.किरण बंदिति ज्यास वाटे + येथें मूल प्रतीत 'प्रतिसंसत्' असा पार आहे. * येथे मुखमा' असा पाट आहे परंतु ते लागत नसल्यामुळे वरील प्रमाणे शोध केला आहे. १गंडस्थ कर्णास कांतीने ४ कंगाचे ठिकाणी ५ हय. नरवरूपी चंद्रामध्ये ७ अनिचंचल धुरंधर पुढारी ९कांनि १०क्षणोक्षणी. ११ कानि. १२ संदर दृष्टीचे किरण. 3 ......... वि ·विष्णुलहरी- ( २७ ) कनकद्रवगौरमंबरं दधदूरू हितयेन संदरम् ॥ उदयन्मणिनूपुरप्रभा- सरणिश्रेणिजटाल जानुकम् ॥४८॥ अतिजीर्णगजेंद्रगोपने दधता जांधिकतामलौकिकीम् ॥ त्रिजगन्ाहनीयमूर्तिना वरजंघायुगुलेन.शोभितम् ॥४९॥ कुलिशांकुशवारिजध्वजांबुजचक्रायभिरामलक्ष्मणा। अरुणारुणकोमल त्विषा कमनीयेन तलेन राजितम् ॥५०॥ विधिशमुरवामरावली- मुकुटोनिद्रमणिप्रभाबिलम्॥ नरवचंद्रमयूरवमूर्छितारिखलतापं पदयोर्युगं दधत् ॥५१॥ सरत: सरणी सतो बहिःस्वपतो वा लपतो गृहांतरे॥ वपुरीहशमीश तावकं हृदयालंबनमस्त मे सदा ॥ ५५॥ प्रणिपत्य हरे भवंत मन्द्रा विनिबद्धांजलिरेकमेव याचे॥ जनुरस्तु कुले कृषीवलानामपि गोविंदपदारविंदभावः॥ ५३॥ में की सवर्णरसंपीन सकांति राशी। उरुहयें धरि अशा रुचिरांबरासी॥ नेजस्वि-रत्नमयनूपुरदीप्तिजालें। तेजाळ जानुहि यदीय गमे बुजाले ॥४॥ अत्यंतजीर्ण गजरक्षण में कराया॥जें की अलोकिक जवा धरि देवराया। त्रैलोक्यपूजित यदाकृति फार साजे॥ जंघोहये अजि अशा बहु में विराजे॥४९॥ वजांकुश ध्वज सरोज सशंरव चक्राही लक्षणे शम जिथे असली अवक्र॥ आरक्त फार सकुमारचि कांति ज्याची॥ईशा अशा पदत विलसे तसेंची॥५० ब्रम्हेशमुरव्य-सरपंकि- किरीटरत्ने । ज्या च्यापिती सविमलघुनिने प्रयत्ने । जे की नसेंदु किरणी हरि सर्व लापा,ऐशा पदांबुजयुगा धरिजें सरूपा ॥५१॥ मी चाललां पथि विभो गृह बात्यभागी॥की बोलतांहि निजलां सदनांतरंगीं। में वर्णिलें व तुझें अजितेंचि देवा ॥ होवो मदीयटेदयास्पद वासुदेवा ॥५२ प्रहर्षिणी. वंदूनी तुजसि विमो समक्ष आजी॥ जोडूनी करयुग हेंचि याचि तो जी। शूद्रांच्या कुळिहि जन्म में मला हो ॥ गोविंदा परिपदपंधि भाव लाहो ॥५३॥ १.मांड्या. २ वरून. ३ समूह. ४ ज्या वपूचे ५ वेगास. . पोरया. ७ कमलश- रीर, सगुणरूप, ९ माझ्या हृदयाचे निवासस्थान १० चरणकमली.

·२८ सत्पबहारः सुरस्रोत स्विन्याः पुलिनमधितिष्ठन्नयनयो: विधायांतर्मुद्रामय सपदि विद्राव्य विषयान्॥ विधीतांतातो मधुर-मधुरायां चिति कदा निमग्नः स्यां कस्यांचन नवनभस्यांबुदरूचि॥ ५५ ॥ अनुष्टुप इमांचे विष्णुलहरी जगन्नाथेन निर्मिताम् ॥ यः पठेत् तस्य सर्वत्र जायंते जय संपदः ॥५५॥ इति श्रीमत्संडितराज-जगन्नाथ कवि-विरचिता विष्णुलहरी समासा. श्रीगोविंदार्पणमस्तु www.newsnesamite answetaminenemia-mmmmmons शिरवारिणी- ती स्वर्गगेच्या बसनि भगवंता नयनीं। करूनी मुद्रा ते सकळ विषयांने पळवुनी। त्यजूनी मोहो अति सरवद नीलांबुसमी ॥ बुडे त्या चिद्रूपामधिं अनि कधी सांग तरि मी ५४॥ आर्या. सुकवि-जगन्नाथकता ही विष्णु सुधाब्धिची कपालहरी॥ पदनां अघ सकल हरी देजयसंपनि विश्वपाल हरी||५५॥ स्त्रग्धरा. आधी नोहेचि साधी नवरस-पारिता तीजगन्नाथवाणी आणि श्रुत्यादिवाणी- विषयहिन असा श्रीजगन्नाथ वाणी। तीमाजी एकनाथात्मज जडमतिजी रीघ त्या वामनाचा मोहे आहे खरें हें परि हरि पुरवी सत्य हेवा मनाचा ५६ शालिनी. लाहूनीयां पंड़िनाच्या कनीने ॥ हाया लोकां लत्यही पाहतो ते ॥ तुल्यश्लोकी निर्मुनी आजिटीका ॥ पुण्यश्लोकी अर्पिलीही विलोका ५७ इतिश्रीमयोगानंदपदारविंदमिलिंदायमानमानसवामनाविरचिता विष्णुलहरीरीका समश्लोकी समाप्ति मगमत् ॥शकाहाः १८०६ तारण: का. इ. ५ शक्रवासरे समा० भागीरचीचश-रहरयातील अज्ञानास-३मेषतुल्य ४ विष्णु हाच सुधामिअमृतसमुद्रात्याची ५विष्णूनेसि- 21.

·२१ अथसिद्धांतत्रयोदशी ( महाराष्ट्रव्याख्यासहिता) ओं परमात्मने नमः रथोद्धता. ॥ विश्वनाथमभिवयं सादरं स्वानुभूतिविशदां त्विमामहम् ॥ ॥ विश्वनाथकरुणार्पितां धियं विश्वभीतिहरणाय योजये ॥ १ ॥ महाराष्ट्रव्याख्या. श्रीगणेशसरस्वतीगुरुभ्योनमः ॥ श्रीमदुपनिषत्प्रतिपाद्यपरात्मा विजयतेतराम् ।। ओव्या. ज्याचे रुपाकटाक्षपात ॥ करिती मूलाविद्या निवृत्त । अहमात्मा जो स्वकाहीत ॥ अद्यत्वे मंगट होय. ॥१ एवं जयाचे करणे ॥ विश्वनाथनामधारणें ॥ शाभे, तो मी नमर्ने ॥ अयिभावा आणिला ॥२॥ कोणी एक कवि हा तापत्रयसंतप्त होऊन साधनचतुष्टयसंपन्न होत्सातां वि- धिवत् गुरूस शरण गेला. त्यास कृपावंत श्रीश्वनाथगुरु याणी ब्रह्मात्मतत्वाचा महा- वाक्यद्वारा उपदेश केला नेव्हां उपदिष्टवाक्यापासून झालेल्या, असंभावनाविपरीतभा- वनारहित बोधे करून त्याचे हृदयांत जो सिद्धांत अपरोक्षत्वे प्रकाशित झाला तोच त्याणे सिद्धांत त्रयोदशीनामक संस्कृत पद्यात्मक ग्रंथरूपाने प्रकट केला. त्यांत स. चिदानंद अनंत, अइय, व असंग परत्माच मी आहे असे प्रदर्शित केले आहे. त्या ग्रं- यात्रे महाराष्ट्रभाषेत व्याख्यान असावे असे श्रीविश्वनाथगुरूंचे मनांत येऊन त्याणी मला आज्ञा केली. माझ्या ही मनांत श्रीगुरूची आज्ञा व्हावी झणज मी केलेले व्याख्यान पावन- रूप होईल असे होते त्याचे पूर्णत्व श्रीगुर्वाशेने होऊन मी या व्याख्यानास प्रवृत्त झा- लो आहे. आतां यांत न्यूनाधिक काही झाल्यास विद्वज्जनानीं मजवर कृपापूर्वक क्षमा करावी या प्रकार सज्जनांची प्रार्थना करून व्याख्येस आरंभ करितो. प्रथम करण्यास इच्छिलेल्या ग्रंथाची निर्विघ्न परिसमाप्ति व्हावी, आणि शि- ष्टाचार आहे म्हणून शिष्यांनी ही असेच वागावे याकरितां ग्रंथकार 'विश्वनाथमभि वंद्य ' इत्यादि दोन श्ला करून इष्टदेवतावंदनलक्षण मंगलाचरण करित होत्सात अर्थात् विषयादिकांचे निरूपण करित आहे. विश्वनाथ मणजे चराचर जगताचा. नियंता जो परमात्मा त्यास तसेच विवनाथनामक श्रीगुरूस प्रेमपूर्वक वंदन करूच ·सत्पद्यहारः स्वरूपाच्या अपरोक्ष ( मदाक्रांता) वत्सस्नेहान् सहजमुदितं कर्म दृष्टयां निरूढं तप्तं ज्ञानज्वलनशिखया निर्गुणोपास्तिपात्र अनुभवेंकरून स्पष्ट अशी विश्वनाथगुरूच्या कृपेनें दिलेली बुद्धि ( ज्ञान ) मी विश्व म्हणजे सर्व अर्थात् अविद्या आणि तिचे कार्य -ईश, जीव, व जगत् - एतन्मूलक भीतीचा नाश व्हावया करितां योजितो. येथे 'या ग्रंथामध्ये' असा अध्याहार करावा. हणजे श्रीगुरूंस शरण जाऊन त्याच्या उपदे- शाने झालेली समजून मुमुक्षंची दै नभीति निवारण होण्या करितां या ग्रंथामध्ये मी सांगतो असा अर्थ. येथ स्वानुभूति या पदा ने जीवनहक्यरूप स्त्रानुभति हा या ग्रंथांतील विषय सूचविला आहे. विषय आणि ग्रंथ यांचा प्रतिपाद्या भाव संबंध होय. 'अर्पितां धिया (दिलेलज्ञान) आणि विश्वभीतिहरणाय' (द्वैतभानिधारणार्थ) या पदानी क्रमे करून वस्तुज्ञानद्वारा स्वानंदप्राप्ति, आणि अनर्थनिवृत्ति में प्रयोजन द्वय सूचित होते, व याविषयीं ज्यास तीव्र इच्छा आहे तो अधिकारी होय. असे अनुबंध चतुष्टय प्रथम श्लोकी सचित केले आहे. शंका-गुरूंन केलेल्या उपदेशापासून अपरोक्ष अनुभव होऊन विश्वभीति कशी निवृत्त होईल ? भोजनाविषयी उपदेश केल्याने तृप्ति होउन क्षुधानिवारण कसे मोडल, या शंकवर उत्तर सांगतो.-पदार्थ दोन प्रकारचे, एक सत्य रज्जु भागादि, अणि दुसरे आरोपित सर्परजतादि. त्यात रज्जूवर सर्प किंवा शुक्तीवर राय हे भ्रमा- ने आरोपित असल्यामुळे, हा सर्प किंवा रौप्य नव्हे तर रज्जु अथवा शिंग आहे अता आप्ताने उपदेश केला असनात्यात रजतु किबोध होऊन अध्यस्त सर्परजतादि- कांचा बाध होतो.त्या प्रमाण ईश, जीव, जगत् इत्यादिक भय कारण दैत अविल्या कल्पित आहे ती अविद्या आपल्या असंग सचिदानंदम्वरूपाविषयों जोअविधेक तत्स्वरूप आहे ह्मणून तो अविवेक श्रीगुरूपदशाने निवृत्त होनांच आत्मस्वरूपाचा अपरोक्ष अनुभव होऊन विश्वभीतिहरण होते. शंका--- अनिकरूप अत्रिया सद्गुरु दिष्ट ज्ञानाने वित होतो; परंतु ईश, जीव, जगल इत्यादि सल्पलाने अभूत्रमान हैता चो निवृत्ति श्रीगुरूपदेशाने कशी होईल ? या शंकेवर उत्तर सांगतो.... ईश, जोत्र इत्यादि छैन सत्य काही नाही. जसे निद्रादोषाने स्वम भासते तर अविद्यादोपाने ईश जीव जगदादि द्वैत प्रीतीत येते. द्वैत हं पूर्वी नव्हते व पुढे नाही. मध्यं मात्र प्र- तिभासित होते. जसे-निद्राकाळी स्त्रमाभास होतो तइन. द्वैनास उपादान अविद्या नाही म्हणणाराम विनागवे की दैनास उपादान काय परमाणु म्हणतोस, की इंश म्हणतोस किंवा उपादान नाहींच म्हणतोल. प्रथम पक्षी द्वैलास उपादान परमाणु म्हणनोस, तर परमाणू तांतच अंतभाव पावतात तेव्हा त्यांस उपादान कोण? परमाणूच म्हणावे तर परमाणूंस उपादान परमाणूच -- ·RESEAREEPRAVARTHAMENTARENESSPAPERWEARNASIAMETHARISESHPATRENIENTATIREMARKAMARHEMANTRAPATI IIMMInpreme सिद्धांतत्रयोदशी. ॥ पीत्वा ऽ तृप्यं सुखमिह पयो यत्कृपाकामधेनोः॥ ॥ योगानंदं तमहमतुलानंदसिंधुं नमामि ।। २॥ हे म्हणणे संभवत नाही, आणि तसे मानिलें तरी पूर्व दोष सिद्ध आहेच. द्वितीय विकल्पी द्वैतास उपादान ईश म्हणशील तर ईश्वर निराकार किंवा साकार ह्मणतोस? निराकार ह्मणशील तर तो साकार द्वैतास उपादान होणे नाही. साकार म्हणशील तर तो द्वैतांतच अंतर्भूत झाला मग तो द्वैतास उपादान संभवत नाही तृतीय विकल्पी द्वैतास उपादान नाहींच म्हणशील तर प्रतिकल्पी उप्तन्न होणारी सृष्टि निरुपादान म- णावी लागेल. तसे म्हणावे तर शून्यापासून सृष्टि होते असा पक्ष सिद्ध होतो तो युक्तीस असंमत आहे तेव्हां उपादानकारणावांचून द्वैत संभवत नाही. ते उपादान अ- विद्याच होय, कारण अविद्याऽन्वयाने दैतान्वय आणि अविद्यापतिरेकाने द्वैताचा व्य- तिरेक आहे . तस्मात् या अविद्येचा नाश गुरूपदिष्ट ज्ञानाने होउन विश्वभीति हरण होण सयुक्तिक असल्यामुळे ग्रंथकाराने केलेली योजना निर्दोष आहे. १ ॥ शिष्यरूपी वत्साच्या स्नेहामुळे सहज पान्हा येउन सवलेलें; तसेंच निर्गुणोपासना ह्मणजे अहंप्रत्यय एतल्लक्षण पात्राचे ठायीं स्थित झालेलें; संचित, प्रारब्ध, व क्रि- यमाण या तीन कर्मरूपी विटांच्या कल्पिलेल्या चुलीवर ठेविलेले,आणि आत्मानात्मवि- वेकापासून उप्तन्न झालेल्या ज्ञानरूपी अग्नीच्या ज्वालने कढलेलें ज्याच्या कृपारूपी का- मधेनूचें आनंद स्वरूपदुग्ध प्राशन करून मी तृप्तझाला आहे त्या अमर्यादनिरतिशयानं. दत्तमुद्र योगानंदसद्गुरूंस मी नमस्कार करितो.योगानंदसरस्वती हैं या कत्रीच्या दीक्षाऽ ध्ययन गुरूचे नांव आहे. शंका-निर्गुणोपास्तिपात्राचे ठायी ठेविलेलें आनंदरूप दुग्धास कर्मरूपी चुलीची कल्पना निरर्थक होय कारण उपासनेत आणि ज्ञानांत कर्माचा अभाव शास्त्राने वाला आहे या शंकेच उत्तर सांगतो. उपासना आणि ज्ञान हे सिद्ध होण्यास कर्मोपल- क्षित स्थूल शरीर आश्रय आहे, त्यावांचून उपासना व ज्ञान सिद्ध होत नाही म्हणन शरीरांत तीन कर्मांचा अंतर्भाव धरून चुलीची कल्पना केली ती सार्थ आहे, ते शरीर ज्ञानोत्तर बाधानुवृत्तीने राहते. शंका--'निर्गुणोपास्ति'पदाचा अर्थ अहंप्रत्यय असा तुहीं स्वकपोलकल्पित का- डला, या शंकेवर उत्तर सांगतो.हा अर्थ स्वकपोलकल्पित नाही. तर निर्गुणोपासनेचेठायीं अस्थूलादि अभावगुण तसेच सत्यज्ञानादि भावगुण यांना आश्रय अहे ( मी) एतद्रूप मत्य यच आहे असे प्राचीन ग्रंथांन सांगितले आहे, शंका--अभावगुण आणि भावगुण यांना आश्रय अहं प्रत्यय आहे येणेकरून नर्गुणोपासना होत नाही. तर गुणाश्रय ते सगुण अशा प्रकारे सगुणोपासनाच सिद्ध हो- ते,तीस निर्गुणोपासना कसे म्हणता या शंकवर उत्तर सांगतो. गुणाश्रय ते सगुणच असा केली ती सार्थ आहे. मेंदा ·सत्पद्यहारः ॥ नाहं देहः सहजमलिनो नश्वरो दृश्यरूपो । ॥ नानारोगायतनमचलो यः परोक्षो विकारी ।। नियम नाही. जसे देवदसाचे किंवा देवदत्ताश्रय आसन आण या वाक्यांत देवदत्ताचा त्याग करून आसन आणणे होते म्हणजे देवदत्ताश्रय आसन असून ते देवदत्तरहित असते तद्वत् अभावगुण आणि भावगुण यांचा त्याग करून अहंप्रत्यय निर्गुणच आहे असा अर्थ घेतला असतां विशिष्ट बोधाचा म्हणजे सगुणाचा बाध होऊन अहंप्रत्यय निर्गुणोपासनाच होय असे सिद्ध होते ह्मणून हा अर्थ स्वकपोलकल्पित नाही तर शास्त्र प्रमाणानेच सिद्ध आहे. शंका-आनंदरूप दुग्ध ज्ञानामीने कढलेलें या सांगण्यात विशेष काय? अशी शंका जाहल्यास त्याचे उत्तर सांगतो.-अहंमस्यय या पात्रांत आनंदरूप दुग्ध जरी सिद्धच आहे तरी ते * मामह न जामामि' अशा लक्षणाची जी अविद्या तिने मिश्र अल- ल्यामुळे सदोष आहे. ते ज्ञामामीने झणजे निषेधमुख आणि विधिमुख अशा उपदे- शाचे दाराने झालेल्या विचारजन्य ज्ञानेकरून कळले म्हणजे पक्क झाले असतां ती अविद्या नष्ट होऊन निर्दोष होते अर्थात् ते प्राशन केले असतां निरंकुश तृप्तीचे अव्य. भिचरित साधन होय. एवढे या सांगण्यांत विशेष आहे २ एवंच या पूर्वोत्त श्लोकेंकरून श्रीसद्गुरुवंदनाच्या रूपाने परमात्म्याचे परोक्ष ज्ञान सिद्ध केलें. ते अपरोक्षस्वाने प्रगट करण्याकरता पुढील ग्रंथाची प्रवृत्ति आहे. आरंभी देहासच आत्मा म्हणणारे जे लोकायतवादी त्यांचे खंडन करावयाचे आहे या स्तव त्यांचे मत आणि रसायनशासबादी म्हणून जे सांप्रतच लोकायत त्यांचे मत सं- क्षेपाने अनुक्रर्मेकरून दाखवितो. लोकावतांचे मती पृथ्वी, आप, तेज, व वायु: असे चार पदार्थ आहेत. यांचे परमाणूपर्यंत सूक्ष्मस्व आहे. पृथिव्यादि गोल हे, परमाणूचे आकाशाचे परमाणू माहीत, तर ते शशशृंगवत् शून्य आहे, पदार्थ नव्हे. प्रमाण एक प्रस्वक्षच. जगत्कर्ता ईश्वर नाही, तर पृथिध्यादिकांचे परमाणूंचे मेलन झाले मगजे चेतम अचेतन सृष्टि होते. कात, चुना, सुपारी व मागवेलीचे पान या चार पदार्थात जरी तांबडेपणा नाही तरी त्यांचे मेलमापासून ताबडेपणा उप्तन्न होतो तसे शरीराचे मयीं या चार भूतांचे परमाणूचे योग्य मेलनाने चेतनपणा येतो. जेथे योग्य में मेलन नाही तेथे अचेतन होते. आपला प्रत्यय शरीरा वांचून नाही. उपजणे, मरणे हत्यादि षड्विकार ते शरीरींच आहेत, तेव्हा त्या शरीराचे उत्पत्तीने आपणास उत्पत्ति व तद्विनाशाने आपला नाश होतो. यास्तव आत्म्याचा अनुभव पुंज होत. . * मी आपणास जाणव नाही.

·BAYRIYNON- सत्पबहारः नित्यस्वच्छो व्ययविरहितः सर्वदा द्रवरूपः सौख्यांभोधिः सततमजडो निर्विकारोऽपरोक्षः॥३ शरीरावांचून नाही. तस्मात् शरीरच आत्मा होय. अर्थ आणि काम हे दोनच पुरु- पार्थ आणि मरण तीच मुक्ति होय. स्वर्ग, नरक, जन्म, मरण पुन्हा होते इत्यादि प्रति- पादन करणारा वेद तो वंचकानी पोट भरण्याकरता केला आहे, तो प्रमाण नाही इत्या- दि बोलणारे पूर्वीचे लोकायत होत यांसच चावीक असे म्हणतात. आता रसायनशास्त्रवादी सांप्रतचे लोकायत यांत इतकाच फरक आहे की हे लोक चा- र भूतांचे यंत्राने पृथक्करण करून त्रेसष्ट ६३ तत्वें सांप्रत शोधावरून मानतात. त्यां तत्वांचा नाश नाही. काही काही तत्वे मिश्रण पावल्याने काहीं एक कार्य उत्पन्न होते. चुना, हळद यांचे मिश्रण तांबडे होते हे जसे गुणरूप कार्य हाये त्या प्रमाणे चेतन अचेतन सृष्टि तत्वांच्या मेलनापासून उत्पन्न होते. बाकी सर्व सारखेच आहे. या दो ही मतांत शरोरच आत्मा आहे असे मानतात त्याचे खंडण करून शरीराहून वेगळा आमा आहे असे सिद्ध करण्यास आरंभ करतात:--सहजमलिन झणजे आस्थि, मांस, रक्त, मेद इत्यादि स्वाभाविक दोषरूपी पदार्थ ज्यांत आहेत. व ज्याचें अवलोकन झाले असतां कंटाळा उत्पन्न होतो त्यास सहजमलिन झणतात, नश्वर झणजे अस्छिर. आपला श्वास बाहेर गेला तो आंत येईल इतका नियम नाही. दृश्य- रूप झणजे जाणिवे पुढे असणारा व जाणिवेने भासणारा, नानारोग यांचे आयतन (स्छान ) म्हणजे ज्याच्या आश्रयाने अनेक रोग उत्पन्न होतात अचल ह्मणजे जड अर्थात् स्वभानपरभानरहित; पराक्ष झणजे अहंवृत्ति जसी प्रत्यक्ष आहे तसा प्रत्यक्ष नाहीं अथवा इंद्रियांच्या पुढे घटासारखा स्पष्ट होणारा; विकारी म्हणजे उत्पन्न होणे, सत्ता पावणे, वाढणे, ज्वरााद विकार होणे, क्षीण होणे व नाश पावणे अशा षड् विका- रानी युक अशा सात विशेषणानी युक्त जो देह तो मी नव्हे; कारण माझे ठायीं ही विशवणे नाहीत. एवंच या सात विशेषणानी जे प्राचीन आणि अर्वाचीन लोका. यत देहास आत्मा म्हणतात त्यांचे खंडण येथे सिद्ध आहे तेच प्रकट दाखवितों. कांत, चुना सुपारी, पान या चार पदार्थात जरी तांबडेपणा नाही तरी त्यांचे मेल- नापासून तांबडेपणा उत्पन्न होतो हा दृष्टांत लोकायलानी दिलेला संभवत नाही; कारण चार पदार्थात तांबडेपणा नाही हे कबूल करतात आणि मेलनाने तांबडेपणा उत्प न्न होतो असे म्हणतात तेव्हां तांबडेपणा गुण सिद्ध झाला. तसें चार पदार्थात चैत न्य नाही परंतु मेलनांत उत्पन्न होते तेव्हां चैतत्य.गुण असे लोकायतांचे झणणे आहे - ते ·सितित्रयोदशी .. ... हैं संभवत नाहीं; कारणं सुषुप्ति, मूर्छा, मरण या अवस्छांत मेलनरूपी देह प्रत्यक्ष असतां स्याचे ठायीं चैतन्य अनुभवास येत नाही तेव्हां देहाचा गुण चैतन्य होत नाही, कारण भेलन हे मुषुप्तीत, मूछेत आणि मरणावस्छेत बिघडत नाही असे असतां चैतन्य मात्र का अनुभवास येऊं नये! शंका.-मेलन जरी विघडले नाही, तरी मेलनरूप प्रकृत्यंश ते खाली वर होतात म्हणून चैतन्य गुण अनुपलब्ध होतो असे ह्मणतोस तर विचारितो ते सांग. वाली वर प्रकृत्यंश म्हणजे परमाणू होतात ते स्वतः चलित आहेत झणून हातात किंवा परच- लित आहेत म्हणून होतात ऐसे विकल्पद्वय. प्रथम विकल्पी स्वतः चालेत आहेत म्हण- तोस तर मेलन बिघडते म्हणावे लागेल आणि चैतन्यगुण खाली वर नाही काय? खाली वर जर परमाणूस व्यापून आहे तर चैतन्य गुण सुषुप्तपादिकाचेठायीं का अनुभ- वास येऊ नये हा दोष सित्वच आहे. आता परमाणू स्वत: चलित जे म्हणतोस ते चा- री मतांचे म्हटल्यास पृथ्वी उदक तेज यांचे परमाणू स्वतः चलित अनुभवास येत नाहीत. द्वितीय विकल्पी परचलित ह्मणतास तर वायूस परचलित म्हणावे लागेल तो पर कोण,गुणांतील मानतोस किंवा पदार्थातील मानतोत! उभय प्रकारही संभवत नाही हे स्पष्टच आहे यावांचून अन्य पदार्थ नाही असे तुझें मती सिद्ध आहे त्यास दोष येतो. शंका-परमाणू स्वतः चलित किंवा परचलित नसोत परंतु प्रत्येक परमात स्नेहाकर्षण व गुरुत्वाकर्षण ही आहेत त्या योगाने ते चलित होतात असे झणशील तर सांग, दोन आकर्षणे पदार्थाचे धर्म मानितास किंवा धर्मी मनितोस? (ऐसे विकल्पद्वय) धर्म मानतोस तर पदार्थ भिन्न भिन्न, व धर्म एक असे झाले. तेव्हा धर्म व्यापक पदार्थ व्याप्य हे भाषणच विरुद्ध आहे. कारण धर्म हा पदार्यांबरोबर प्र- त्येकाचा वेगळा पाहिजे तसे नाही तेव्हा विरुद्ध, आकर्षणे धर्मी मानून पदार्थ धर्म मानणे हे ही तुझे मती विरुद्ध आहे कारण आकर्षणे म्हणून स्वतंत्र चार पदार्था चांचून कबूल केलीस. तेव्हां धर्मधर्मिभाव न संभवतां परमाणुचलनास ती आकर्षणे कारण कसें ह्मणतोस? तसेच चार पदार्थ किंवा मेलनरूपी देह हे दृश्य होतात ते चैतन्यगुणाने हातात किंवा पदार्थानी पदार्थ दृश्य हातात? पहिलेपक्षी चैतन्यगुणाने दृश्य होतात म्हणावे तर ताबडेपणाने कात, चुना, सुपारी, पान हे चार पदार्थ दिसतात असे काठच दृष्ट नाही, आणि मेलनांत गुण प्रगट झाला झणजे चार पदार्थ गणाने भान्छादित होतात तसे चेतव्य गुण प्रगट झाल्यावर मेलानरूपी देह आच्छादित होत तसा धर्मथानावर ·सिद्धांतत्रयोदशी. न चैतन्य नाही मूर्याकरणांत अनेक रंग उत्पन्न होतात त्या रंगानों सूर्यकिरण दृश्य म्हणणे केव- टै विरुद्ध आहे? तसे गुणाने देहादि पदार्थ दृश्य होतात हे म्हणणे विरुद्धच आहे. दुसरे पक्षी पदार्थाने पदार्थ दृश्य होतात म्हणावे तर पृथ्वीने उदक दृश्य,उदकाने वायु दृश्य इत्यादि विरुद्ध आहे तेव्हा देहास आणि चार पदार्थास जे दृश्यत्व होते यावरू- गुण संभवत नाही. चैतन्यास गुण म्हणणाराला हा एक प्रश्न आहे की पदार्थ कुजतात किंवा गुण कुजतो? प्रथम पक्षी,पदार्थ कुजतात म्हणावे तर पदार्थ नित्य असे लोकायतानी मानि- आहे ते विरुद्ध आहे .दुसरे पक्षा गुण कुजतो म्हणावे तर गुणास सत्ता नाही,तो प- दार्थाधित असणार,कुजेल कसा? कुजणे तर प्रत्यक्ष आहे. तेव्हां काय कुजते! मेलन झालेल्यांचे पृथक्करण आपोआप होतेवेळी कुजणे हा धर्म प्रगट होतो म्हणशील तर सा- ग जो धर्म प्रगट होतो त्यास आश्रय धर्मी पाहिजे तो धर्मी पदार्थ म्हणतोस किंवा ध- मी वांचून धर्म उत्पन्न झाला म्हणतोस? पहिले पक्षी धर्मी पदार्थ म्हणशील तर वर्म नष्ट होण्याबरोबर धर्मी नष्ट मानावा लागेल.दुसरे पक्षी धर्माचांचून धर्म संभवत नाही. तेव्हां पदार्थ सहजमलिन आणि नश्वर आहेत असे म्हटले पाहिजे. पदार्य नित्य म्हणणे संभ- वत नाही. आतां पदार्थ परस्परें मेलन पावतात ते एक जातीचे आहेत किंवा भिन्न जा- तीचे मेलन पावतात? प्रथमपक्षी एक जातीचे मेलन पावतात असे ह्मणावे तर पृथ्वी, उदक, तेज, वायु या चार पदार्थाची जाति एक आहे असे ह्मणावे लागेल. तसे झट- से तर चार पदार्थ मानणे व्यर्थ होय.दुसरे पक्षी मेलन भिन्न पदार्थांचे होते ह्मणावे तर हे असंभवनीय आहे, कारण पृथ्वी व उदक ही क्षणमात्र मिळाली असे दिसते पण पु- न्हा वेगळीच.अग्नि,उदक किंवा तेज,उदक कधी एक होत नाहीत.वायूनें एक होतात ह्म णावे तर वायू प्रवाही ह्मणतोस किंवा अप्रवाही? प्रवाही ह्मणावे तर त्या वायूने मेलन होणे नाही, कारण मेलनांत धर्नाभाव पाहिजे तो वायू प्रवाही असल्याने संभवत नाही. अप्रवाही मानल्यास वायूने मेलन होते हैं पूर्ववत् विरुद्ध आले. तेव्हां जड पदार्थाचे मेलनच संभवत नाही, मग त्यापासून चैतन्य गुण उत्पन्न होतो है ह्मणणे निरर्थक हो- तस्मात् चैतन्य स्वतंत्र पदार्थ आहे असे युक्तीने कबूल केले पाहिजे. तोच आत्मा होय आणि तो देहादिकांहून वेगळा सिद्ध आहे. आता रसायनशास्त्रवादी म्हणतात की, जर पदार्थांचे मेलन होत नाही म्हणतां, तर यंत्रादिकानें मेलन आणि पृथक्क रण हे दाखवितो यावरून मेलन प्रत्यक्ष प्रमाणाने सित्व आहे. असो आतां त्याचा परिहार इतकाची पदार्थाचे धर्म, पदार्थाचे स्वरूप व गुण यांचा विचार करण्यांत प. दार्थास स्थिति संभवत नाही. त्याच प्रमाणे मेलनाची रीति संभवत नाही असे अ. साता प्रत्यक्ष प्रमाणाने मेलन दिसते ते जसें सूर्य किरणांत अनेक रंग दिसतात त्यांत पढिऱ्या रंगास तांबड्याने खाल्ले किंवा पांढरा तांबड्यांत मिळाला हे प्रत्यक्ष प्रमाणाने। जरी दिसले तरी तो भ्रम... पांढरा तांबदा हे रंग एकमेकांस खात नाहीत. व मिळतही ·सत्पपहारः १ माहीत,तर सूर्यकिरण त्याला आश्रय असल्याने त्यांत रंगाचा संबंध व असंबंध होतो.व ते किरणच त्या त्या भावाने होते त्याप्रमाणे मेलन पृपकरण जरी प्रत्यक्ष दिसले तरी तो भ्रम होय. यास आश्रय अहंप्रत्यय असल्याने त्या त्या पदार्थरूपाने मेलन, पृथक्करण उत्पत्ति व नाश इत्यादि रूपानें तोच स्फुरला आहे. असा विचार सिद्ध होतो, आणि पुढेही होईल. येणेकरून शरीरगत जी चार भूते त्यांहून वेगळा आत्मा सिद्ध झाला. आ. तां आकाश शशशृंगवत् शून्य आहे, पदार्थ नव्हे यास लौकिक अनुभवीं विरोव येतो. तो असा-आकाश आहे असें अस्तित्व सर्व मानतात. काही नाही असा अभाव - पदार्थ नव्हे, पोकळ आहे, सर्व राहण्याचे स्थान होय. ते अभावपदार्थ ह्मणजे शन्य असेल तर शून्य कोणास स्थान झाले असे दष्टश्रुत नाही. तेव्हां आकाश नावपाथ आहे. शून्य असे लोकायत ह्मणतात ते संभवत नाही. शंका.-कोणत्याहा पदार्थाची सिद्धि केली तर त्यास प्रत्यक्ष प्रमाण पाहिजे त्यावा- चून सिद्धि नव्हें .तुझी प्रत्यक्षप्रमाणाने भासणार पदार्थास व शरीरास मिथ्यात्व देउन ज्या- स प्रत्यक्ष प्रमाण नाहीं तो आत्मा आहे असे सिद्ध केले. तर त्यामाणे ता आहे. ह्मणणे तुझांस कसे इष्ट झाले अशी शंका झाल्यास उत्तर सांगतान.-तो आहे - णण्यास आमांस इतकेच इष्ट झाले की सात विशेषणे ज्याजवर आहेत तो आत्मा होय. ती विशेषणे सांगतो. हे शरीर सहजमालन आहे त्याचे साक्षित्वे करून हा आत्मा नित्य स्वच्छ आहे.देह मलिनरूपच त्याचा मल न स्पर्शता आणि देहाचे आन- त्यतेसही न स्पर्शतां आत्मा नित्य स्वच्छ आहे, कारण जो ज्याचा साक्षी तो तद्धर्मवान् होत नाही. जसा घटाचा साक्षी घटधर्मवान् होत नाही त्याप्रमाण दे. हाचा ह्मणजे सहजमलिन अशा शरीराचा साक्षी आत्मा तो देहधर्मवान् होत नाही ह्य- णून नित्य स्वच्छ आहे. देह असा नश्वर आहे त्याच्या साक्षित्वाने स्थित आत्मा नाश- रहित आहे. देहास दृश्यत्व आहे तेही एका जागृदवस्थत मात्र आहे, स्वम-सुषुप्तीत नाही. त्याचा साक्षी आत्मा सर्वदा झणजे जागति,स्वम,सुषति या तीन अवस्थेत आ- णि देहाचे भावकाली आणि अभावकालीही द्रष्टरूपच आहे. त्याची स्थिति कदापि बंदलत नाही ह्मणजे दृश्यसापेक्ष द्रष्टा नव्हे तर द्रष्टा हेच स्वरूप आहे. देह नाना रोग, दुःखें यांचे स्थान आहे, याचा साक्षी आत्मा परमप्रेमास्पदवास्तव आनंदसमुद्र देह जड आहे, याचा साक्षी आत्मा चैतन्यस्वरूप. सार्वकाल आहे. देह विकारी आहे, याचा साक्षी आत्मा निर्विकार आहे. देह इंद्रियप्रत्यक्ष आहे आणि याचा साक्षा आत्मा स्वतःप्रत्यक्ष आहे.एवंच या सात विशेषणानी युक्त आत्मा तो आहे म्हणण्यास योग्य आहे.तो नसेल तर सहजमलिन १ नश्वर २ दृश्यरूप ३ नानारोगांचे स्यान ४ जड, ५ परोक्ष ६व विकारी ७ या सात विशेषणानी युक्त जो देह त्याचे साक्षिय होणार नाही ·सिद्धांतत्रयोदशी. शंकाः देहाचा साक्षी आत्मा वेगळा किमर्थमानता? असाक्षिक देह कां नाहीं होणार ? या शंकेवर उत्तर सांमतोंः-देहाचा साक्षी आत्मा वेगळा आहे या वि- षयी अनुभव जागरूक आहे. ह्मणून मानतो. घट जसा दृश्य होतो त्याप्रमाणे दे- ह दृश्य आहे, आणि घट माझा तसा देह माझा ह्मणतो यावरून देहाच्या दृश्यत्व- ममत्वांस्तव तत्साक्षी आत्मा वेगळा आहे.देह असाक्षिक कालत्रयीं होणे नाही. शंकाः-तुह्मीं सात विशेषणांनी युक्त आत्मा आहे असे जे सित्ध केलें तें प्रमाण नाही, कारण त्यास अस्तित्व कसे घडेल ? जे दृश्य आकारवंत पदार्थ आहेत त्यांसच अस्तित्व संभवते तसे येथे नाही. या शंकेवर उत्तर सांगतो:- जे प- दार्थ दृश्य आकारवंत आहेत त्यांसच अस्तित्व संभवतें त्यांवांचून अस्तित्व नाहीं तर हे पदार्थ कोणास दृश्यभूत होतात. दृश्याची सिद्धि दृश्याने नाही तर द्रष्ट्याने आहे.तेव्हां द्रष्टुमूलक होणारे जे दृश्य त्याचा अस्तित्व हा धर्म आहे,स्वरूप नाही. द्रष्टा अस्तित्वधर्मवान् नाही तर अस्तित्वस्वरूपच आहे; कारण तो आकारवान्, नाही. जसे स्वप्नकाली पदार्थांस अस्तित्व जागृत होईपर्यंत भासतें ते अस्तित्व ह्म- णावयास येत नाही तसे जागृतकाली पदार्थास अवस्थांतर होईपर्यंत अस्तित्व भा. सते ते प्रमाण नाही. तर मी आहे मी नाही असें कालत्रयी अवस्थात्रयांत होत, नाही, तर मी आहेच असें अस्तित्व पदार्थास न धरतां अनुभवाने आहे ते प्रमा णच आहे अप्रमाण नाही... शंका:-तुझी सांगितल्या प्रकारांचा जो आत्मा त्यास अस्तित्व असो; परंतु देहावांचून याचा अनुभव नाही तेव्हां आमचे मतांत तुमचा. अंत- र्भाव असतां एतावत्कालपर्यंत तुह्मीं में प्रतिपादन केलें तें व्यर्थ होय. अशी शंकाः-इजवर उत्तर सांगतो:-देह सहज मलिन, आणि आत्मा नित्य स्वच्छ देह नश्वर, आत्मा नाशरहित; देह दृश्यरूप, आत्मा द्रष्टरूप; देह रागांचे स्छान, आत्मा सौख्यसमुद्र; देह जड, आत्मा चैतन्यस्वरूप; देह विकारी, आत्मा निर्विकारी; देह परोक्ष, आत्मा नित्य अपरोक्ष; अशी देहाची आणि आत्म्याची सात विशेषणे सांगितली त्यांत देहाचा स्पर्श सुद्धा आत्म्यास नाही. मग देहावांचून आत्म्याचा अनुभव नाही कसा ह्मणतोस? आणि देहाने आ- त्म्याचा अनुभव होतो किंवा आत्म्याने देहाचा अनुभव होतो ? प्रथमपक्षी देह जड, याने आत्म्याचा अनुभव कसा होईल ? घटाने चाचा अनुभव होणें नाहीं तद्वत्. द्वितीय पक्षी आत्म्याने देहाचा अनुभव जानदवस्छात पाती होती असे म- पशील तर इष्ट आहे. चमूने घटाचा अनुभव नसा द्रष्टुरूप आत्म्याने देहाचा ·सत्पद्यहार: श्लोक. नाहं प्राणोप्यविकृतवपुः क्षुत्तृषायैः प्रतप्त श्चित्तं नांह यदनाविषयव्यक्तमन्यानपक्षः ।। अनुभव होतो देहाने होणें नाहीं; कारण तो जड ह्मणून. तस्मात् देहाचा आणि आत्म्याचा देहावर संबंध नाही. दृग्दृश्यरूपाने दोघे भिन्नच आहेत. शंकाः-असे जर आहे तर द्रष्टुत्व देहावर अनुभवास येतें हैं कसें ह्मणशील तर उत्तर ऐक. देहाचे ठायीं द्रष्टुत्व अनुभवास येते ती प्रतिबिंबनिष्ठ भ्रांति आत्म्यावर अविवेवेकाने आहे (असे पुढे चतुर्थ श्लोकांत सांगणे आहे.) तेणे करून वाटते. वस्तुतः देहावर द्रष्तृत्व नाही तर पृथक् आहे असा सिद्धांत होय. ॥ ३ ॥ या प्रकारे करून तृतीय श्लोकावर देहात्मवादीचे खंडण दाखवून आतां पुढील श्लोकावर प्राणात्मवादी, मनआत्मवादी, बौध, आणि नैयायिक अशा चार वादीचें नि- राकरण करणे आहे तर प्रथमतः प्राणात्मवादींचे मत दाखवितोंः-शरीरांचे आंत वायूचा संचार जो प्रत्यक्षत्वाने होतो त्याचे पांच किंवा दहा वर्तनाचे भेद कल्पून त्यास ती नावे दिली आहेत. ती अशी:-नाभीपासून त्ढदयापर्यंत जो वायूचा धक्का अ. नुभवास येतो त्यास प्राण असें ह्मणतात. नाभापासून पश्चिमद्वाराने जो वायूचा प्रवाह त्यास अपान असें ह्मणतात. त्दृदयापासून कंठस्थानी धक्का देऊन नासाग्रव- र्ती येतो जातो जो वायू त्यास उदान असें ह्मणतात. नाभिस्छानाचा जो धक्का त्यास समान ह्मणतात. तो अन्न व पान यांचा रस होण्याचे यंत्र, सर्व शरीराचे समतोल न किंवा मध्यबिंदु असून पुढे सांगावयाचा जो व्यान त्याच्या द्वारे सर्व नाडीत र- सपोचविणे हा व्यापार त्याचाच आहे. सर्व शरीरांतल्या नाड्यांत संचार करून सर्व अवयव हालविणे इत्यादि व्यापार ज्या वायूने होतात त्यास व्यान असें णतात. एवंच यांस पंच प्राण ह्मणतात. ढेकर,शिक या धक्याला जो वायू कारण त्यास नाग ह्मणतात. डोळ्यांवरील पापण्या उघडणे, मिटणे या व्यापारांस कारण : जो वायू त्यास कूर्म ह्मणतात. क्षुधा किंवा शरीरास हसडे देणाऱ्या वायूस ककर ह्मणतात: जांभई देणारा जो वायू त्यास देवदत्त ह्मणतात. मूर्छाकाली प्रेतवत् स्थिति झाली असतां ब्रह्मरंध्रावर नळी ठेवून कानास लाविली असतां ज्याचा घोष ऐकू येतो त्या वायूस धनंजय असें ह्मणतात, असे दहा वायू होत. या सर्वांस साधारण नाम प्राण असे आहे. हे प्राणच शरीरांत मुख्य आहेत. शरीराचे जीवन. होते ते या प्राणांनीच होते. शरीरांत जठराग्नि म्हणून काही शेगडी इत्यादि प्रत्य- ·असल्याने मी क्षुधावान्, तृषावान् इत्यादि आपलेपणाचा अनुभव प्राणावर आणि सिद्धांतत्रयोदशी क्ष अग्नि नाही. तर यांचे घर्षण होऊन में मध्यबिंदूवर संमेलन होते त्याचे नांव जठराग्नि. जठराग्नीशी सह वर्तमान प्राण नाही तर जगणे नाही, प्राण अ सतील तर जगणे होते, तेव्हां तो प्राणच आत्मा होय.क्षुधा आणि तृषा हे प्राणाचे धर्म में त्याचे धर्मावर दिसतो आणि आधुनिक वायु गेला तर आह्मी नाही असा सर्व लोक अनुभव पाहतात व बालतात. तेव्हां प्राणच आत्मा असे प्राचीन लोकायतां- तील एकदेशी आणि प्राणोपासक व हैरण्यगर्भोपासक बोलतात. आतां या प्राणात्मवादीचे खंडण दाखवितों---शरीरविकारानी युक्त आणि- क्षुधातृषादिकांनी पीडा पावणारा जो प्राण तो मी नाही, कारण मला शरीरविकार नाहीत आणि सुधातृषादि पीडा नाही. येणेकरून प्राणात्मवादींचे खंडण सुच- विलें तें असेंः-प्राणास शरीरविकार आहेत ह्मटल्याने प्राणास जडत्व, दृश्यत्व, न- श्वरत्व इत्यादिक स्वाभाविक दोष आहेत. आकाशांत संचार करणारे वायूस ज- खज्ञान व परज्ञान नसल्याने जडत्व आहे त्याप्रमाणे सुषुप्ति, मूर्छा इत्यादि अव- स्छांचे ठायी शरीरास धरून राहणारे प्राणवायूस स्वपरज्ञान नाही, तेव्हां तो श. रीराप्रमाणे जड आहे. आणि जागृति स्वप्न या दोन अवस्छांत त्यास ज्ञान आहे. ह्मणावें तर मी अमुक नाडीत या वेळी वाहतो, तसेच डाव्या पुडीत किंवा उज- व्या पुडींत वाहतों हे काही त्यास ज्ञान नाही. सुषुप्तिकाली शरीररक्षण हे त्या- चें कर्म आहे ह्मणावें तर चोर किंवा जार येऊन आपले शरीरावरील अलकार-, वस्त्रादिक घेऊन गेला किंवा संनिध राहणारे स्त्रीशी उपभोग करून गेला, तरी त्यास ज्ञान होत नाही तेव्हां प्राण जड आहे असे निश्चयात्मक झाले. वायूस गति जी आहे ती स्वतंत्र नाही तर परतंत्र आहे. जसे पंखा हालविणा- राने हालविला असतां तेथें वायू उत्पन्न होतो व गति येते; अथवा भात्याला प्रे- रकाने प्रेरणा केल्यावांचन वायू वाहत नाही हे दृष्ट आहे त्याप्रमाणे शरीराचे आंत जाणे बाहेर येणे इत्यादि गति प्राण वायूस अनुभवास येत्ये तेव्हां यास प्रे- रक आहे ह्मणून प्राणवायू परतंत्र आहे. प्रेरक नसेल तर प्रेतांत वायू असून गमनाममन टाकून स्थीर असतो, तेव्हां प्राण वायू अत्यंत जड आहे. ह्मणून तो आत्मा संभवत नाही, आणि प्राणवायूस दृश्यत्व आहे तसेंच नश्वरत्व हो आहे ह्मणजे एखादे वेळी नाडींत ज्या प्रमाणे : गति असावी तसीन होतां विरुत्धच होऊन शरीराची स्थिति. बदलून प्राणोत्क्रमणप्रसंग त यावरून नश्वरत्व सिद्ध आहे. तस्मात् जड, दृश्य, नश्वर, क्षुधातृषादिकम पी । पावणारा म्हणून विकारी न्यूनाधिक भावाने सर्व रोगांस कारण होणारा जो प्राण . ATM ·सत्पद्यहार: कालत्रयों आत्मा होत नाही. आत्मा (मी) या विकारांनी रहित आहे. आणि मूर्छाकाली प्राणत्पंदे नसतां तो देही पुरुष जिवंत असतो यावरून जीवनास प्राण कारण होत नाही. एवंच प्राणात्मवादीचे खंडण झाले. आतां मनआत्मवादीचे खंडण दाखविण्या करितां त्यांचे मत दाखवितों. श्रात्राने ऐकणे त्वचेने स्पर्श घेणे, डोळ्याने रूप पाहणे, जिव्हेनें कडू गोड रस चाखणे, नासिक गंधग्रहण करणे इत्यादि व्यापार जे होतात ते प्राणाने होत नाहीत कारण मन सं: कल्पित पदार्थाचे चिंतन करूं लागले असतां प्राण असून इंद्रियद्वारा विषयांचे ग्रहण किंवा ज्ञान प्राणास होत नाही तेव्हां सर्व इंद्रियांचे प्रभू मनच आहे. ते मन स्वतःच प्रकाशित आहे. त्याचे रत्तिभेद अनंत आहेत. जसा आकाशांत सूर्य एक असून त्याचे रश्मी अनंत आहेत त्या प्रमाण ल्टदयाकाशाचे ठायीं मन एक असून त्याचे वृत्ति- भेद अंनत असल्याने सर्व शरीरास व्यापून जेथील तेथे ज्ञान होते.तेच प्राणांस प्रेरक आहे. त्याचे योगाने सर्व शरीरेंद्रियज्ञान व सृष्टीचे ज्ञान होते. मी सकल्पवान् , मी विकल्पवान् असा आपला आभिमान मनावर आहे. मन जिकडे असते तिकडे आपला अभिमान असतो. तस्मात् मनच आत्मा होय असें लोकायतांतील एकदेशी प्राचीन आणि अर्वाचीन बोलतात त्यांचे खंडण दाखवितो:-विषयाला धरून स्पष्ट होणे अशा स्वरूपाचें चित्त ह्मणजे मन मी आत्मा होत नाही, कारण मी (आत्मा) विषयाला धरून स्पष्ट होणारे चित्तासारखा अन्याची अपेक्षा धरून राहणारा. नव्हें. तर विषयादिकांला नधरतां स्वतःच स्पष्ट आहे. येणे करून मन आत्मा नव्हे असे जे सित्ध झालें तें च स्पष्ट करतो. मन हे स्वतंत्र आहे किंवा परतंत्र आहे. प्रथम पक्षी मन स्वतंत्र आहे ह्मणावे तर त्याम क्लेशाची मणजे दुःखाची प्राप्ति होऊनये कारण दुःख हे कोणास इष्ट नाही. कोणीही पुरुष दुःखाचा परिहार शेधितात. दुःख स्वतंत्र आत्म्यास होणे नाही.कारण मला दुःख असावं असें मन कधीच चिंतन करति नाही. तेव्हां मनास स्वतंत्रता संभवत नाही. दुसरे पक्षी मन परतंत्र आहे. ह्मणावें तर घट परंतन असल्याने तो आत्मा कधीच संभवत नाही तसें मन परतंत्व असल्याने त्यास आत्मत्व संभवणार नाही. शंकाः--सर्व इंद्रियांचे अथवा सर्व शरीराचे स्वामी मन आहे, कारण इंद्रियास आपआपले विषयाचे ग्रहण मना-वांचून होत नाही तेव्हां मनच आत्मा होय अशी शका जाहल्यास याजवर विचारतों तें सामः परतंत्र जे मन ते इंद्रियादिका से आपआपले विषयाचे ग्रहण करविण्यास कर्तृरूप स्वप्रकाश आत्मा होय किंवा सावनरूप होय.प्रथम पक्षी स्वप्रकाश आत्मा ह्मणशील तर परतंत्रत्व हा एक दो- प अणि अनेकण्याचमत्त्व मनास असल्याने सद्धयत्व, विकारित्व दोष येतात गणन 25508 ·सिद्धांतत्रयोदशी. । खप्रकाश आत्मा संभवत नाही. द्वितीय पक्षी मनः साधन आहे ह्मणशील तर दीपप्रभेकरून घटपटमाद प्रकाशित होऊन हस्ताने घटपटाचे ग्रहण झाले ह्मणून दपि हस्त हे कांहीं आत्मा होत नाहीत तसे मनाच्या प्रकाशाने इंद्रिये आपआ- पला विषय ग्रहण करतात ह्मणून मन इंद्रियादि आरमा होत नाहीत, कारण ती दीपवत् करणेच होत. शंका-मन दीपाप्रमाणे स्वप्रकाशित असल्याने आत्मा होय असें ह्मणशील तर सूर्य, दीप, आग्नि इत्यादि पदार्थ स्वप्रकाशित आहेत. ह्मणून कधी आत्मा हो- तात असे नाही कारण सूर्य उदयास्तसंबंधानें क्षाणक स्थितीने युक्त आहे. तसें- च आग्नि उप्तत्तिनाशानी युक्त आहे. दीप ज्वालांतराने युक्त आहे ह्मणून विकार सिद्ध होऊन आत्मा होत नाहीत. तसे मन प्रकाशित असले तरी अनेक उत्ति- भेदानें क्षणिक उप्तात्त, नाश इत्यादि विकारानी युक्तं असल्यामुळे आत्मा होत नाही. शंका-प्राणाचे प्रेरक मन आहे ह्मणून आत्मा होतें असी शंकाः-इजबर उत्तर मांगतो. प्राणाचे प्रेरक मन होत नाही. सुषुप्तिकाली मनाचा लय असून प्राणाचे गमनागमन चालते तेव्हां मन प्राणास प्रेरक होत नाही. एतादृश जें मन तें सार्वकाल विषयास धरल्यावांचून अनुभवास येत नाही तेव्हां त्यास दृश्यत्व, न श्वरत्व, दुःखालयत्व हे सिद्ध आहे. शंका-मनावांचून ज्ञानाचा अनुभव नाही, तेव्हां चैतन्यत्व मनास आहे ह्मणून ते आत्मा होय असें ह्मणशील तर सांग; मन असतां, वाक्य पाठ केलेले अ- सतां हे अमुक वाक्य असे न आठवतां स्तब्ध कां राहतो, आणि विस्मरण अवस्था होते ती होऊ नये. संस्कार दृढ नाही ह्मणून विसरतो ह्मणशील तर संस्कार हर असलेले ही एकाएकी विसरतो तेव्हां संस्कार कारण नाही. शंका-हा मनाचा धर्म ह्मणशील तर जेथे मनाचा लय होतो अशी सु- धुप्ति प्राप्त असतां कोणी अन्य पुरुषाने हाक मारिली तर उत्थान होऊन 'ए. तावत्पर्यंत मी काही आणले नाही' असें अज्ञानाचे स्मरण करतो. तेथे मन नसतां अज्ञानाचे ज्ञान कशाने होते. जसे सूर्यकांत भिंगाचा आणि सूर्यकिरणां- चा संबंध असतां अग्नि प्रकट होतो तो सूर्यकांत भिंगावांचून होत नाही ह्या गून सूर्यकांत भिंग सूर्य किंवा आग्ने होणार नाही तसें मनाचा आणि आत्म्या- चा संबंध होऊनः ज्ञान प्रकट झाले ह्मणून ते ज्ञाम मनच असे होणार नाही. तर ज्ञान स्वतंत्र आहे हे आतांच तुषुप्तीच्या अज्ञानाचे ज्ञान मनावांचून सांगितले. तस्मात् अन्यसापेक्ष मम आत्माचतन्य होत. नाही तर ते जङ आहे. एवंच मन- आत्मवादीवर दोष सांगून बौत्ववादीचे खंडण करण्याकरित बौद्धांचे मत दाखवितो . .

·४२ सत्पद्यहारः सर्व वस्तूंचे ज्ञान ज्याला होते असें में विज्ञान म्हणजे बुद्धि हीच आ- त्मा होय. तो आत्मा प्रतिक्षणी नवा नवा होतो. हे सर्व जगत् बुद्धिगतच आहे जसे स्वप्न बुद्धीवांचून नाही; परंतु बाहेर भासते असा भ्रम होतो तसे सर्व ज- गत् बुद्धिवांचून भासत नाही, आणि बुद्धीतच आहे. बाहेर भासते असें में वा- टते तो भ्रम आहे. पृथ्वी, आप, तेज, वायु या चार भूतांच्या परमाणूंचे पंज शरीर पंचस्कंधात्मक आहे. स्कंध ह्मणजे वृक्षास जशा फांद्या असतात तसे बुद्धिरूप आत्म्याचे शरीरादि पांच स्कंध ह्मणजे फांद्या होत. ते स्कंध रूप, वि- ज्ञान, संज्ञा, संस्कार आणि वेदन असे पांच होत, रूप ह्मणजे इंद्रियांचा आणि विषयांचा संबंध तो रूप स्कंध ॥ १ ॥ विषयांचे आणि इंद्रियांचे जें ज्ञान तो वि- ज्ञानस्कंध २ गायींचे ठायीं गौ ही संज्ञा, गायीचे ठायीं गोत्व ही जाति, शुक्कदिक गुण, गमनागमन क्रिया , शृंग ज्यास आहे तो शृंगी, चार पाद आहेत तो चतुष्पाद; ज्यास शेपूट आहे तो लांगुली इत्यादि विशिष्ट प्रत्यय एवंच संज्ञा,जाति,गुण,क्रिया,आणि विशिष्ट प्रत्यय या पांच रूपानी संज्ञास्कंध जाणावा॥३॥ विषयांचे. ठायी प्रीति किंवा द्वेष, पाप किंवा पुण्य यांस संस्कारस्कंध ह्मणतात॥४॥ सुख , दुःख, व मोह यांस वेदनस्कंध ह्मणतात. या पांचाहून वेगळा आत्मा नाही. यांस कर्ता ईश्वर नाही.सर्व जगत् बुद्धिरूप आत्म्या बाहेर नाही.स्कंधांचे जे परमा- णु ते ही क्षणिकच आहेत. सर्व क्षाणिक असतां पूर्व क्षणांतलें जगत्, आत्मा व श- रोर हे काही उत्तर क्षणांत नाही.असे असून पूर्व क्षणांतलें ज्ञान उत्तर क्षणांत हो- ते कसे, असे कोणी ह्मणेल तर दीपाचे ठायीं ज्वाला वांरवार येतात त्यांत ही पूर्व ज्वाला. ही उत्तर. ज्वाला असें ज्ञान होत नाही तर अखंड असे ज्ञान होते त्या प्रमाणे पूर्व क्षणाचें ज्ञान उत्तर क्षणांमध्ये होतें इत्यादि बोलणारे बौद्ध होत त्यांचे खंडण दाखवितोः- क्षणांत उप्तन्न होणारे क्षणांत नाश पावणारे असें में विज्ञान म्हणजे बुद्धि मी आत्मा कांहीं होत नाही कारण मी उत्तत्तिनाशरहित उप्तत्ति, नाश यांचा साक्षी सार्वकाल आहे येणे करून बौद्रमताचे खंडन सुचविलें तें असें:-नें क्षणांत उप्तन्न होऊन नाश पावणारे विद्युल्लता, अभ्रे निमेष, उन्मेष इत्यादि ते ही आत्माच होतील, आणि जर आत्मे नवे नवे होतात तर ते पूर्वसदृश होतात किंवा पूर्ववि- सदृश होतात प्रथम पक्षी पूर्वसदृश होतात ह्मणावे तर पूर्व क्षणार्च ज्ञान उत्तर क्षणांच्यास किंवा पूर्व क्षणींच्यासः उत्तर क्षणच्यास पूर्व माहित नाही. पूर्व क्षणांच्यास म्हणावें तर त्याच्या पूर्व क्षणास पूर्व क्षण मंटले तेव्हां सर्व उत्तरत होतात तेव्हा पूर्वसदृश आत्मे होतात हे संभवत नाही. द्वितीय पक्षी पूर्व विस, ·सिद्धांतत्रयोदशी. दृश आत्मे होतात म्हणावे तर कालचा जो मी तोच आज आहे, तसेच कालचें जे जगत तेच आज अनुभवास येते ते येणार नाही तर दुसरेंच येईल आणि असे झाल्याने नित्य क्षणोक्षणी नामकरण करावे लागेल. क्षणांत गोपाळा तो गो- विदा होईल. गोविंदा तो हरी होईल, तसेंच घट तो पट होईल; पट कुड्य होईल असा घोंटाळा होऊन जाईल तेव्हां पूर्व विसदृश' आत्मे संभवत नाहीत. शंका-जसी स्वप्ने नवी नवी होतात ह्मणून तुह्मीं सांगितल्याप्रमाणे घो- टाळा येत नाही त्याप्रमाणे विज्ञान क्षणिक जरी असले तरी घोंटाळा होत नाही. या शंकेवर उत्तर सांगतो:- स्वप्ने नवी नवी जरी झाली तरी स्वप्ने ज्यास पडली तो नवा नवा होत नाही. जागृत झाल्यानंतर मला अमुक त-हेचे खप्न पडले असें स्मरण करतो तेव्हां तो पुरुष एक आहे. तसे क्षणिक विज्ञान तुमचे मती नाही प्रतिक्षणी आत्मा नवा मानतां ह्मणून पूर्वीचा घोटाळा येतो. आणि प्रतिक्षणी नवा नवा आत्मा होतो ह्मणतां त्यास उपादान अन्य : आहे ह्मणून नवा नवा उप्तन्न होतो किंवा निरुपादान ह्मणतां? प्रथम पक्षी उपादान आहे ह्मणाल तर ते आत्मा आहे किंवा अनात्मा आहे ? आत्मा. आहे मणशील तर विज्ञान कार्य झाल्याने त्यास आत्मत्व संभवत नाही तर अनात्मत्व झाले. तेव्हां तुझा अपसिद्धांत झाला. अनात्मा ह्मणशील तर त्यास उपादानत्व संभवणार नाही. द्वितीयपक्षी उपादान नाही ह्मणशील तर शून्यापासून वि. ज्ञान उत्पन्न होते ह्मणावे लागेल. तसे झटले तर उपादान शून्य आणि कार्य शून्य असा कार्यकारणांच्या अभेदपक्षाने सित्धांत झाला. तेव्हां घट शून्य पट शून्य जग शून्य मी शून्य असा • व्यवहार कोठेच मूर्ख विद्वान इत्यादि लोकांत दृष्टश्रुत नाही. तसेच सर्व शून्य असतां तुमचे डोक्यावर ओझें दि- लें तर त्या भाराने तुमी श्रमी का होता. कारण भार शन्यच आहे. आणि व्रतादिकाचे आचरण का करतां तेव्हां हे मत अगदीच असंभाव आहे. शंका-पूर्व आत्मा नष्ट होऊन दुसरा उत्पन्न होण्यास पूर्व आत्म्याचा संस्कार उपादान आहे ह्मणून दुसरा होतो असें ह्मणशील तर सांग. पूर्व आत्मा नष्ट झाल्यावर त्याचा संस्कार कोठे रहातो. पूर्व आत्म्याचे ठायी रा- हातो किंवा उत्तर आत्म्याचे ठायी राहाते ? प्रथम पक्षी पूर्व आत्म्याचे ठायों राहातो ह्मणशील तर पूर्व आत्मा नष्ठ झाला तेव्हां त्याचे ठायी राहातो असे संभवत नाही. द्वितीय पक्षी उत्तर आत्म्याचे ठायों राहातो ह्मणशील तर उत्तर आत्मा व पू. आत्मा एककाळी संभवतील तर त्यांचा संबंध मानता येईल. तो संबंध जर होत नाही तर संस्कार कसा संमतेल -- १ ·४४ सत्पद्यहार. शंका-जमें-विंचु किंवा खेकडा हे गरोदर असतात तेव्हां गर्भाचा आणि त्यांचा संबंध असल्याने संस्कार होऊन पूर्व विंचु किंवा खेकडा नष्ट होऊन नवे होतात तसें पूर्व आत्मा आणि उत्तर आत्मा यांचा संबंध असल्याने सं. स्कार होऊन पूर्व आत्मा नष्ट होऊन उत्तर आत्मा उत्पन्न होतो. या शंकेवर उत्तर सांगतो. पूर्व आत्म्याचे ठायीं उत्तर होणारा जो आत्मा याचा संबंध अ- सतांना त्या उत्तर आत्म्याचे स्वरूप काय-ह्मणजे उपलब्धविज्ञान आत्मा किं- वा. अनुपलब्धविज्ञान आत्मा? प्रथम पक्षी उपलब्धविज्ञान आत्मा म्हणशील तर पूर्व आत्म्याचे ठायीं उत्तर आत्मा उपलब्ध नाही. तेव्हां अनुपलब्धास संबंध संस्कार आणि आत्मत्व हे तीन ही संभवत नाहीत. आतां द्वितीय पंक्षी अनुपलब्धविज्ञान आत्मा ह्मणशील तर अनुपलब्धविज्ञान तुझे मती अंगीकृत झाल्यास तो क्षणिक संभवणार नाही. तेव्हां तुमचे मतास अपसित्वांत आला तस्मात् पूर्व आत्मा आणि उत्तर आत्मा यांचा संबंध नाही. आणि ह्यांचे. सुषुप्तिकाली मूर्छाकाली व मरणकाली क्षणिक विज्ञानास स्थिति नसतां अस्ति. त्वाची प्रतीति मूढापासून विद्वानांपर्यंत होते असे असतां तुह्मी विज्ञानवादी नि रात्मत्व प्रतिपादन करतां तेव्हां तुमचे मत अनुभवास विरुत्व आहे 'एवंच वि- ज्ञानाचे खंडन सांगुन बाह्य जग नाहींच ह्मणतात त्यांचेही दाखविता. मनोमय ज गत् आणि इंद्रियांनी उपलब्ध जगत् हे एकच ह्मणशील तर मनोमय नष्ट झाला की बाह्य पुत्र नष्ट व्हावा मनोमय जग ( स्वप्न रूप )निरत्त झाले की जागृतीतील जगत् नष्ट व्हावे. तें होतेच ह्मणावे तर कालना तूं, कालचा मी, कालचे जग इत्यादि वर्तमान कालांत झाले असें ह्मणावे लागेल. मग एक नष्ट होण्याबरोबर सर्वनष्टत्व प्रसंग येईल. तेव्हां इंद्रियप्रमाणाने प्रत्यक्ष होणारे जंग व मनोमय जग हे एक असें कालत्रयीं संभवत नाही. याचे विशेष वर्णन विज्ञानख- डनाचे येथे अनुसंधान करावें म्हणजे त्यांतच होते; कारण क्षणिक विज्ञान जग- दादिस्कंधांस घेऊन आहे असे त्यांचे मतच आहे. एवंच बौद्धवादीस खांडित क- रून नैयायिकमत खंडन करण्याकरतां दाखवितोंः-ज्ञान म्हणून जे उप्तन्न होते ते आत्मा आणि मन यांचा अदृष्टाने संयोग झाला म्हणजे उप्तन्न होते. ते ज्ञान, बुद्धि, इच्छा, द्वेषादे आत्म्याचे गुण होत. त्या गुणांला आश्रय तो आत्मा म्हणन इझवृत्तीला आश्रय अहं तो नित्य व प्रतिशरीरी भिन्न भिन्न आहे, आणि मुषुप्त्यादि अवस्छेत आत्ममनःसंयोग विघडला असतां ज्ञानगुण नष्ट होतो तेव्हां तें मन पुरीत नाडीत राहते; परंतु आत्मा 'सर्व शरीरास व्यापून आहे इत्यादि बोलतात त्यांचे खंडन दाखवितो. परिणाम ह्मणने अवस्छात्रयाद विकार, परिच्छेद, देह ·जसत्य सिद्धांतत्रयोदशी. विशिष्टत्व अशा लक्षणांनी युक्त अहं तो मी नव्हे, कारण परिणाम जे अव- स्छात्रयादि विकार व परिच्छेद यां रहित मी आहे. येणे करून नैयायिकमताचे खंडन सुचविलें. ते असे-- जो स्वतः जड आणि परिछेद-परिणामानी युक्त तो मृपिंडवत् आत्मा नव्हे. सुषुप्तिकाली ज्ञानादिगुणांवांचून आत्मा आहे. तेव्हां त्या अवस्छेचे अनुभवपूर्वक जागृततिं स्मरण में होते ते कोणास आत्म्यास होतें म्हणावें तर त्यास ज्ञान नाहीं, तो जड आहे. शंका-'मी सुप्त होता असें ज्ञान जागृतीत अनुमानाने होते' ह्मणाल तर प्रत्य- क्षादि लिंगे असल्यावांचून अनुमान संभवत नाही. तर अहं एतल्लक्षण जे पात्र त्यांत आत्मचैतन्याचे प्रतिबिंब आहे ह्मणून त्या अवस्छेचे अनुभवपूर्वक स्मरण होतें. आणि जर बुद्धयादि गुण आत्म्याचेठायीं समवाय संबंधाने म्हणावे' तर विचारतों ते सांग. रूपादि गुण जसे द्रव्याचे ठायीं व्यापून असतात तसे बुद्धयादि गुण आत्म्याचे ठिकाणी व्यापून आहेत किंवा संयोगादिकां सारखे एकदेशी आहेत. प्रथ- म पक्षी व्यापून आहेत म्हणावे तर घटादिवत् ज्ञाततादि व्यवहार सिध्ध हो- णार नाही. द्वितीय पक्षी संयोगादिकांसारखे एकदेशी म्हणावे तर त्यांस स- त्यत्व आहे किंवा असत्यत्व आहे. सत्यत्व ह्मणावें.तर घटादिवत् आत्म्यास ए- त्मा ज्ञानादिगुणवान होणार नाही. तेव्हां समवाय संबंध नाही, आणि स्मृति उपन्न होण्याला कारणभूत जो भावनाख्य संस्कार त्याचा व्यापक आत्म्याचे ठायीं समवाय होत नाही. जर आत्म्याचे आणि मनाचे संयोगापासून स्मृति उप्तन्न होते ह्मणावें तर पूर्वजन्मादिकांचे स्मरण व्हावें, अथवा एकसमयावछेदें करून सर्व स्मरण व्हावे म्हणजे सर्व जगत् किंवा पूर्वजन्म वर्तमान, व भविष्य या सर्वाचे स्मरण व्हावे असा प्रसंग येतो, आणि आत्म्याची व मनाची जाति भिन्न असून आत्मा अस्पर्श तेथें मनाचा संबंध कसा पोचेल? तो संबंध पोचतो म्हणावे तर द्रव्याहून रूपादि गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, समवाय हे अभिन्न आहेत किंवा भिन्न आहेत. प्रथम पक्षी अभिन्न आहेत म्हणावें तर नैयायिकाच मतास अपीसत्वांत आला; कारण पदार्थषष्ट्र नाही असे त्यानींच कबूल केले. द्वितीय पक्षी भिन्न आहेत म्हणावे तर द्रव्याचा आणि त्यांचा संबंध संभवत नाही. शंका-आत्मा द्रव्य आहे आणि मन द्रव्य आहे, तसेच इच्छादि गुण आ- हेत. यांमध्ये एक दुसऱ्याचा आश्रय करून राहतो यास आयुतिसत्व ह्मणतात. तेव्हां अयुतसित्ध आत्मा, मन, व इच्छादि गुण यांचा समवाय संबंध होतो अशी -- .

·सत्पद्यहार. श्लोक. यत्रैवाहकतिरुदभवद् यत्र घीजन्मनाशी यस्मात् प्रादुर्भवति च मनो मारुतो यत्मयुक्तः ॥ शंका जाहल्यास त्याचे उत्तर सांगतो. इच्छादिक गुण, मन द्रव्य हे अनित्य ह्मण- तोस किंवा नित्य म्हणतोसः प्रथम पक्षी अनित्य ह्मणशील तर नित्य आत्मा जो पूर्व सित्व आणि अनित्य मन व इच्छादि यांची अयुतसित्धि होत नाही. कारण तुझे मती सप्तपदार्थ नित्य आहेत तसे येथे संभवत नाही. द्वितीय पक्षी मन व गुण नित्य म्हणतोस तर ते फारच अनिष्ट होय. कारण हा समवाय संबंध केव्हां- हो नष्ट नाही असें ह्मणावे लागेल. तसे झटले तर अनिक्षि प्रसंग आला; आ णि नित्य संबंध मानिला तर पदार्थ प्रथक् आहेत याची अनुपपत्ति झाली. अत्यंत पृथक् मानले तर संबंध संभवत नाही. शंका ज्ञानच्छाादै गुण हे उप्तन्न होतात व त्यांचा नाश होतो. त्या गु- णानी युक्त आत्मा गुणवान् नित्य आहे मगशील तर गुणांच्या संबंधाने गुणवा- न होणारा आत्मा आहे. गुण अनित्य मग गुणवान् नित्य कसा होईल ? होणें नाही. . आणि ज्यास ज्ञानेच्छादि गुण आहेत त्यास शरीर आहेच. त्या प्रमाणे. इच्छादिगुणवान् आत्मा झाल्यास त्यास सावयवत्व, विकारित्व, शरीरित्व इत्यादि दोष येतात. तेव्हां आत्ममनःसंयोगें करून ज्ञानादि गुण येतात आणि आत्मा त्यांस आश्रय ह्मगून गुणवान् आहे असे जे नैयायिक ह्मणतात तें सं- भवत नाही. आणि सुषुप्तिकाली मन पुरीतति नाडीत जाते तेथें आत्मा नाही की काय ! जर सर्व शरीरास व्यापून आहे तर ती नाडीच पृथक् राहिली कशी ! भाणि तेथून त्यास जागृत केले कोणी ! अदृष्टाने ह्मणावे तर अदृष्ट जड; ते कसे करील. आणि आत्ममनःसंयोगात्मक अदृष्ट किंवा तद्वियोगात्मक संयोगात्मक अदृष्ट झटले तर सुषुप्तिकाली अदृष्टक्षय होतो ह्मणावे लागेल. तसे झटले तर तें. जागृतीला कारण कसे होईल: वियोगात्मक अदृष्ट म्हटले तर ते आत्ममनास- योगरूप जागृतीला कारण होत नाही. तेव्हां अदृष्ट एक कल्पून, संयोग, सम वाय कल्पून आत्मा ह्मणजे अहं याचे ठायीं ज्ञानादि गुण मानितात. तेव्हां ज- डत्वादि दोष येतात. एवंच नैयायिकमताचे खंडन दर्शवून चतुर्थ श्लोक संपवून पंचम श्लोकास आरंभ करतो. या लोकांत अहं म्हणने काय, विज्ञानरूप पुद्धि ह्मणजे काय, मन ह्मणजे काय, - ·सिद्धांतत्रयोदशी. जिव्हाघ्राणश्रुतिहाशगिरो यत्प्रभाऽनुमभाताः सोऽहंसवातरमुखमयश्चित्तनुः सत्स्वरूपः ॥ ५ ॥ असाः वायुरूप प्राणाचे स्वरूप काय, इंद्रियाचे स्वरूप काय, आणि आत्म्याचं स्वरूप काय अशा साहा पदार्थाचे ज्ञान व्हावे म्हणून विचार करून श्लोकार्थ सविस्तर प्रतिपादन करण्यास आरंभ करतो. सच्चिदानंद स्वरूप आत्म्याचे ठायीं रज्जुसपर्वत् स्फुरण झाले ते आत्मप्र- तिबिंबसहित झालें लहरीबुद्धदादकांच्या स्फुरणाचे ठायीं उदकाचे प्रतिबिंब आहे त्याप्रमाणे अस्तित्व, भातत्व हे आत्मलक्षण स्फुरणाचे ठायीं आहे त्या- चे नांव प्रतिबिंब त्या प्रतिक्विासहित स्फुरणास अहं असें नांव आहे. ते सर्वकाळ 'अहमस्मि' या अनुभवानेच सिद्ध आहे; परंतु हे स्फुरण सामान्य आहे विशेष नाही त्या स्फुरणांत इदं म. विशेष स्फुरण भानात्मक, क्रियात्मक आणि विषया स्मक अशा तीन प्रकारचे बीजांत जसा वृक्ष तसे आहे. त्या इदमाचा विचार -भानात्मक इदमांत दोन भेद. एक आपले भान 'मी आहे' असे जागृति- स्वप्नांस धरून दोन अवस्छांत प्रतीतीस येते त्याचे नांव विज्ञान किंवा बुद्धि. दु सरे, देहाचे अंतर्गत इंद्रियद्वारा प्रतीतीवांचून वासनामय घटपटादिकांस धरू- न जे भान त्यास मन असे म्हणतात. स्वभान विज्ञान, आणि परभान मन ही दोन वाह ण्यास टेक ह्मणजे आश्रय जेथे पावतात त्यास इंद्रिय असी कल्पना केली आ हे. त्यांत शब्दविषयाश्रय श्रोत्र, स्पर्शविषयाश्रय त्वा. रूपविषयाश्रय चक्षा रसविषयाश्रय रसना, आणि गंधावषयाश्रय घ्राण, ही ज्ञानेंद्रिये पांच कल्पिली. ती मुख्य होऊन शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध पंचविषयात्मक जगतास दृश्यत्वास आ णितात. ती विषणात्मक इदंवृत्ति होय. सामान्यस्फुरणरूप अहमांत प्रतिबिंब प्रविष्ट असल्याने तेथून विज्ञानरूप बुद्दीत आले, तेथून मनांत आले, तेथून श्रोत्रादिक इंद्रियांत आले. तेव्हां त्या प्रातीबास देवता असे नाव प्राप्त झाले. आतां या प्रतिबिंबांत उत्तरोउत्तर इतका भेद , होतो.अहमांत सत् , चित, आनंद हे सर्व प्रतिबिंबित आहेत. विज्ञानांत ' मी आहे मी भासतों' असे सत् व चित् प्रतिबिंबित होने, आंनद नाही. मनांत भातित्व एवढेच प्रतिवत्र आहे. तसेंच इंद्रियांतही जाणाचे. शंका-येथें अहमादिकांचे स्वरूपविचारांत प्रतिबिबविचार निरर्थक होय या शंकेवर उत्तर सांगतोः प्रतिबिंब नसेल तर या पदार्याची सिद्ध नाही ·सत्पद्यहारः अहमादि पदाथांस स्वरूप येण्यास प्रतिबिंबाची अपेक्षा आहे म्हणून प्रतिबिंबवि- चार निरर्थक नाही. आतां क्रियात्मक इदमाचा वि वार करतो. क्रियात्मक इ. दमांत दोन भेद. एक स्पंदनात्मक आणि दुसरे उद्भूतात्मक. स्पंदनांत दोन भेद, एक सहजस्पंद आणि दुसरा कृतिस्पंद. सहजस्पद पंचप्राण आणि कतिस्पंद वच न, आदान, गमन, विसर्ग, आनंद या पांच क्रियांस कारण कमेंद्रियपंचक. आतां उद् त झणजे रक्षकेशादि. यांस उद्भूत इदं असें ह्मणतात. या सर्व इदंवृत्तीच्या भेदांस मळ सर्वाश्रय सामान्यस्फुरणरूप अहं आहे, तो तीन अवस्थांस घरून आहे. शंका-क्रियात्मक स्फुरणांत प्रतिबिंब आहे किंवा नाहीं; या शंकेवर उत्तर ऐक. क्रियात्मक स्फुरणांत प्रतिबिंब आहे ते आस्ति एवढेच आहे' चित् व आ- नंद नाही. या प्रमाणे साधारणतः अहमादिकांची स्वरूपे सांगून आतां श्लोकार्थ सांगतो:-ज्या सच्चिदानंदस्वरूप आत्म्याचे ठायों सामान्यस्फुरण अहंकृति उदय पावली आहे; ज्याचे ठायीं विज्ञानस्वरूप बुद्धि उत्पन्न होते व नाश पावते; ज्यापा- उन मन उत्पन्न झाले आहे; ज्याच्या प्रेरणेने प्राण वाहतात; जिव्हा ह्मणजे रसनें- इंद्रिय, घ्राणेंद्रिय, श्रोत्र, दृष्टि, वाणी इत्यादि इंद्रिये ज्याच्या प्रभेनें प्रकाशित होऊन आपआपल्या विषयांस प्रकाशितात. तो मी स्थावरजंगमांचा आंतर ह्मणजे त्या त्या पदार्थास पदार्थत्व देऊन मध्याबिंदुरूप होऊन त्या त्या पदार्थात राहणारा सच्चि- दानंदस्वरूप अशा लक्षणांचा आहे. शंका-ज्याचे ठायी अहंकात, विज्ञान, मन इत्यादि उप्तन्न होतात असे सां- नितले आणि ज्याच्या प्रेरणेने प्राण वाहतात असे सांगितले तेव्हां त्यास विकार आहे आणि तो असंगत्वादिस्वरूप नाही असे सिद्ध झाले अशी शंका झाल्यास उत्तर सांगतो. प्रथम ज्याचे ठायीं अहंकृति उदय पावली. मग अहंकृतियुक्त पर मात्य चे ठायीं विज्ञान, मन, इंद्रिये उत्पन्न झाली असें झटले पाहिजे; कारण वि. ज्ञानमनइंद्रियादिकांस ‘अहंस्वरूवत आहे, त्यावांचून त्यांचे स्वरूप नाही. आणि अहंयुक्त परमात्म्याचे प्रेरणेने प्राण वांचतात असे घ्यावे. केवळ परमात्म्याचे ठा- यी प्रेरणा नाही. ती असेल तर तो सक्रिय होईल म्हणून अहम् हाच प्राणास प्रेरक होय. तेव्हां विकार, संग इत्यादि दोष येत नाहीत. शंका--प्रथमता आत्म्याचे ठायी अहं उप्तन्न झाले मग अहमापासून इदमादि सर्वे झाले हे असो; पण अहमास कारण परमात्मा तो सावकार आहे. तर असी शं. का घेऊ नको, कारण अहं हा अवस्छात्रयांत राहणारा. अवस्छेबाहेर ‘त्या. चो प्रतीति नाही. ताच सविकार आहे. परमात्मा सविकार नाही. तर निर्विकार आहे, सविकाराचा साक्षी मी सविकार होत नाहीं निर्विकार आहे.

·सिद्धांतत्रयोदशी. योऽहंशदाधिकरणमयं मय्यसौ ब्रह्मणीधे विष्णाविंद्रायमरनिचये दानवेषूरगेषु ॥ मसष्य वें पशुखगगणे किंबहूत्तया स एव ॥ ब्रह्माण्डानामाप च नियुते नास्ति कश्चिन् मदन्यः ॥ ६॥ शंका:-निर्विकाराचे ठायीं साविकार अहं याची उत्पात कशी ह्मणशील तर अस न संपवण्यास दृष्ट स्छल नाही ह्मणतोस, किंवा युक्ति नाही" ह्मण- तोस प्रथम पक्षी दृष्ट स्छल नाही ह्मणतोस तर आकाशाचे ठायीं गंधर्वनगर किंवा सर्यरश्मींचे ठायों मृगजल आणि नानारंग किंवा रज्जूचे ठायीं सर्प हे सर्व दृष्ट आहेत; कारण आकाश, मर्यरश्मि व रज्जु यांचे ठायीं गंधर्वनगर,मृगजल व नानांस्ग, आणि सर्प इत्यादि उप्तन्न होऊन नष्ट झाले तरी त्यांचे म्ह० आकाशादिकांचे स्वरूप बदलत नाहीं तेव्हां ते निर्विकार आहेत. तेथेच सविकार गंधर्वनगरादिकांचा प्रतिभास होतो दृष्ट आहे. त्या प्रमाणे निर्विकार आत्म्याचे ठायीं सविकार अहं उत्पन्न झाले. द्वितीय पक्षी यक्ति नाही ह्मणशील तर दुधाचा परिणाम झणजे विकार दही. तसे मानिल्यास दह्याचे दुग्ध होणे नाही तसे अहमास आत्मत्व होणें नाहीं; कारण द ध्यवस्छेत दुग्धत्व नष्ट होते तसे अहमवस्त आत्मत्व नष्ट होते असा अनुभव नाही. ह्मणून आत्मा साविकार संभवत नाही. तर अहमादि अवस्छा प्रतिभासित झाल्या तरी आत्मास्छति पूर्वसिद्ध जशी आहे तशीच आहे. या पक्षास ' विवर्त' असें ह्मणतात. या विवर्तपक्षयुक्तीने आत्मा निर्विकार असतां सविकार अहं उत्पन्न होतो असे श्रुत्यादिकांने आणि पूर्वाचार्याचे सिद्धांत आहेत. ॥ ५ ॥ पंचम लोकाचे व्याख्यान संपवून घेष्ठ श्लोकाचे व्याख्यान आरंभण्याकरिता पूर्ववादी शंका करितो. एथपर्यत देहात्मत्वादिवादांचे खंडन करून व अहमिदमादिकांचें ख. रूपदाखवून आत्मा निर्विकार, असंग, सच्चिदानंद इत्यादि विशेषणानी युक्त असा सिद्ध केला. तेणे करून त्यास पराक्षत्व सिद्ध झाले. तो अपरोक्ष नाही अशी शं- का झाल्यास तिचे उत्तर सांगतो. अहं एतद्रूप पूर्वोक्त सामान्य आणि विशेष कुरण तें शब्दरूप आहे. त्या स्फुरणास जो अधिकरण ह्मणजे आश्रय तो आ- त्मा होय. ह्मणजे अहं एतदप स्फुरण जेथे होते तो अहमुपलक्षित आपण आत्मा माहे. तो परोक्ष किंवा इवल्याश्रय नाही तर अहमा प्रय अपरोक्ष आहे. काः ·. -- सत्पद्यहारः ॥ आशर्वादामशकमाखलाः प्राणिनः पुत्तिकावत् ।। ॥ स चेष्टयंते वत निजनिजव्याप्ती येन यत्र ।। शंका-अहं या स्फुरणास आश्रय तो आत्मा. कोठे आहे असे ह्मणशील तर मी आहे असा प्रत्यय तुला असतां कोठे आहे असे विचारणे विरुत्व होय असें सांगून स्छलनिर्देशाने सांगतात. माझे ठायीं जो अहं या शब्दस्फुरणाम आश्रय आहे तोच ब्रह्मदेवाचे ठायी आहे. तो आत्मा आपण होय. हाच न्याय सर्वत्र याोजतात. अहंस्फुरणास आश्रय जसा ब्रह्मदेवाचे ठायीं तसाच ईश्वराचे ठायीं, वि-, ष्णूचे ठायीं, इंद्रादि देवसमूहाचे ठायीं, तसेंच दानवांचेठायीं, सर्पाचेठायीं मनुष्यां चेठायी आणि याच प्रकारे पशुपक्षिसमूहाचेठायी आहे. फार बोलून काय ? तोच चेतनाचे ठायीं अमानावरणान्वित अहमास आश्रय आपण आत्मा आहे, आणि अचेतनाचे ठायीं असदावरणाने युक्त अहमास आश्रय आत्मा आहे. तोच सहस्रा वाध ब्रह्मांडांचे ठायीं अभान आणि असत्त्व या आवरणांनी युक्त अहमास आश्रय आत्मा आहे तो मजहून अन्य नाही. तर नित्य अपरोक्ष आपणच आहे. शंका-अमानावरण आणि असदावरण हे कशास ह्मणतां या शंकेवर उत्तर ऐक. देहाचे अंतरी अहं हे स्फुरण प्रत्यक्ष असतां तदुपलक्षित आत्मा अपरोक्ष अ- सून त्याचे भान नाही त्यास अमानावरण असें ह्मणतो. तसेच देहाच्या बाहेर ब्रह्म- देवादि शरीरांचे ठायीं अहमुपलक्षित आत्मा असता त्यांचे भान नाही त्यासही अभानावरण ह्मणतो; परंतु आपल्या देहाबाहेर आपण नाही अशा असत्प्रत्ययाला, धरून ब्रह्मादिकांचे ठायीं स्फुरणारा अहं आहे ह्मणून याला असदावरणही म्हणतो आणि जसे स्वप्नकाली आपल्या देहाबोहर मी नाहीं यांत नग इत्यादि भासते तें एक स्फुरण आहे. तद्वत् देहास धरून मी आहे, आणि बाहेर मी नाही यांत भासणारें चेतनाचेतन जग ते एका अहं एतद्रूप स्फुरणावांचून नाही. म्हणून देहावा- हेर असत्प्रत्ययास म्हणजे मी नाही या प्रत्ययास धरून राहणारा जो अहं तदुप- लक्षित आत्मस्वरूपाचा नास्तिप्रत्यय झाला आहे त्यास असदावरण म्हणतो एवंच दोन आवरणे एक, अहंस्फुरणाने युक्त आहेत इतके यथार्थ कळतांच अहमाश्रय, अपरोक्ष आपणच आत्मा आहे. आपल्यावांचून अन्य आत्मा नाही असें ज्ञान होते म्हणने आपलेपणा प्रगट होतो. तोच मी ऐसा सिद्धांत ६ शंका आपल्यासहित ब्रह्मादिपिपीलिकांत.शरीरांचे ठायीं : सचिदानंदस्वरूप आपण आहे इतके सिद्ध केले; परंतु सकल शरीरांचे व्यापार कशाने होतात, Nilgerma.seen.

·५१ सिद्धान्तत्रयोदशी. ॥ यच्चैतन्यं सकलजगतामात्मभूतं निरंशं । ॥ द्वंद्वातीतं विमलमचलं ब्रह्म सैपोऽहमस्मि ॥ ७ ॥ ॥ सद्पाहं यदिह न कदाप्यस्मिता मे प्रलुप्ता ॥ ॥ चिद्रूपोऽहं खलु मम यतो नास्फुरत्ता कदाचित् ।। व कोठे होतात असे विचारशील तर श्रवण कर. शिवास आरंभ करून मशकादि सर्व प्राण्यांचे शरीरादिक आपआप- ले ब्यापारांचे ठायीं ज्या चैतन्याच्या योगें करून ज्या चैतन्याचे ठायी चेष्टा पा- वतात. यास दृष्टांतः--कळसूत्राची बाहुली काष्ठाची करून ती एका खांबावर ठविली असतां सूत्राने खांबाचे ठायीं चेष्टा पावते तद्वत्. बाहुलीस चेष्टा होण्यास सूत्र साधन आणि खांब आअय हे जसे भिन्न आहेत तसे येथे दाटीती नाही. तर चैतन्यच साधन व चैतन्यच आश्रय आहे. हे एक आश्चर्य होय. येणे करून काय सिद्ध झाले तें सागतो. जे चान्य सकल जगताचे आत्मा होय. ते निरवयव, जी- वेशाादद्वंद्वातीत होय. अविद्यारूप मल ज्यास नाही, आणि ज्या स्वरूपाला स्पंद नाही ह्मणून निश्चल जें ब्रम्ह तेच मी आहे. शंका-चैतन्य जीवेशादिद्वेदातीत आहे असे जे सांगितले ते कसें ह्मणशील तर ऐक. पूर्व श्लोकांत अभानावरणान्वित : अहं आणि तदाश्रय साक्षिरूप आत्मा तप्तलोहाप्रमाणे एकरूप भासतात तेव्हां ईश्वरशब्द उद्यारित होतात. यासच वाच्यार्थ असें महावाक्यार्थवेत्ते बोलतात. अहं ईशस्छिीत आणि जीवस्छितीत एकच असतां अभानावरण आण असदावरणं हे दोन मेद होऊन दोन प्रकारांचें भासते. त्यास कारण उभयाश्रय सच्चिदानंद साक्षिस्वरूप आत्मा ह्मगंजे आ- पण आहे. आपले भान असतां अभान होतें, एतादृश...' मलाज्ञानरूप आवद्या ती सद्गुरुमुखें महावाक्याचे श्रवणमननादि केले असतां ज्ञान उत्तन्न होऊन तत्काळ नष्ट होते. तो अविद्या नष्ट होण्याबरोबर अभानावरण आणि असदावरण नष्ट होतात. जसे स्वप्नांतून जागृत होतांच स्वप्नकल्पित जवि, ईश, जगत् इत्यादि भाव नष्ट होतात त्या प्रमाणे आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले असता अविद्येसह अभानासदावरणान्वित , जीवेशजगद्भाव जीवेशजगभाव नष्ट होतो. त्याकाली, 'आत्मातिरिक कांहीं अन्य नाही अशा असंदिग्ध बोध होतो. हाच महावाक्यों? तोल ताप्तर्यार्थ आहे. ७ एथेपर्यत सात लोके करून जे प्रतिपादन केले त्यांचे - ·THAN ५२ सत्पद्यहार आनंदोऽहं मम तु मयियत्मीतिभंगो न जातु ।। ख्यातं सच्चित्सुखमयमहं ब्रह्म वेदांतवेद्यं ॥ ८॥ .. फलित सच्चिदानंदस्वरूप ब्रह्मच आपण आहे. हे सविस्तर प्रतिपादन करण्या करितां अष्टम श्लोकास आरंभ करितात. आपणास सद्रूपता कशी आहे हे सांगतो. कोणतेही काली अस्मिता ह्मणजे सत्यता लोप झणजे नाश पावत नाही म्हणून मी सद्रूप आहे. येथे अस्मितापदाने दोन मते आहेत. ती अशी:-विशेष स्फुरणात्मक अहं आणि इदा यांचे लयाने सामान्यस्फुरणरूप अहं सुषुप्तिकाली प्रतीतीस येते त्यास अ- स्मिता असें अन्य शास्त्रकारानी वार्णले आहे, आणि तदधिष्ठान परमात्मा. त्याचा कालत्रयीं नाश नाही. असे सर्वामावसाक्षि सद्रूप त्यास अस्मिता असे वेदांत- वेत्ते बोलतात. या दोन मतांत ग्राह्य कोणते? याचा असा विचार करावा. जो प- यंत सामान्यस्फुरणात्मक अहं आहे तोपर्यंत अस्मिता हा शब्द त्याजवर नरी आ. ला तरी देहपातानंतर त्याची प्रतीति नाही म्हणजे विशेष स्फुरणाचे उत्थान अभाव अशा दोन अवस्छांस आश्रय नाही तेव्हां ती आस्मता विवर्त आहे. ली ग्राह्य नव्हे. ज्यावर सामान्य व विशेष यांचा भावाभाव झाला तरी अस्तित्व जसे आहे तसेच असते, बदलत नाही. असें में अधिष्ठान परमात्मतत्व आपण ते अ- स्मिता आहे ह्मणून मी सद्रूप आहे. आता आपण चिद्रूप कसा आहे ते सांगतो, ज्याकारणास्तव माझी स्फुरत्ता ह्मणने ज्ञप्तिखरूपता केव्हाही नष्ट होत नाही. या कारणास्तव निश्चय करून मी-चिप आहे. एथे स्फुरत्ता या पदाने दोन मते आहेत ती अशी सामान्य विशेष जे पुर्वोक्त अहे इदं यांस स्फुरत्ता ह्मणतात. तेच आत्मत्व असे बात्वादिकांचे मती आहे, आणि ज्ञेयाचे ह्मणने घटादिकांचे भान नाही तसे ज्ञात्यांचे ही भान नाही या दोन मानां वांचून में केवल ज्ञान त्यास ज्ञप्तिः असे वेदांतवेत्ते. बोलतात. ती स्फुरत्ता मुख्य आहे. अहमि, दमामक स्फुरत्ता नष्ट होते. आणि ज्ञप्ति नष्ट होत नाही या कार णास्तव ज्ञप्तिस्वरूप चिदप मी आहे. आता आपण आनंदस्वरूप कसा आहे. ते दाखवितो. कोणतेही काली माझे ठायी माझी जी प्रीति तिचा भंग हाणने नाश होत नाही या कारणास्तव मी आनंदस्वरूप आहे. आनंदपर्देकरुन दोन मते आ हेत ती अशी:-विषयासक्त झालेली इदंशत्त तो विषय प्राप्त झाला ह्मणजे तिची भी न जाऊन महमा स्थिर होते त्याकाली सर्व प्राणी सुख अनुमावतात. यावरून तेव्हा ·५३ सिद्धान्तत्रयोदशी. न स्वर्गों मे न खलु नरको नामृतं नापि मृत्यु- खंज्ञानं वा कचिदपि कदाचित्तनोः कः प्रबोधः ॥ नाहं पापी न हि च सुकृती न द्विजो नापि शूद्रो योऽहं याग्विगतविकतिस्ताहगेवास्मि नित्यं ९ ही आपली प्रति आपले ठायींच होते ह्मणून मुख्य आनंदखरूप विषय नव्हे. तर इदंयत्तिरूप प्रीत अहमावर सार्वकाल राहते, तीस परम प्रेम ह्मणतात.त्या परम प्रेमास ह्मणजे अहमास आस्पद ह्मणजे स्थान किंवा आश्रय आपण आहे. ह्मणून परमानंदस्वरूप आपण आहे. हे मुख्य आहे. एवंच सद्रूप, चिद्रूप आणि आनंदरूप आपण असे सिद्ध झाले. तेव्हां असे सिद्ध झाले की, प्रसिद्ध सच्चिदानंदरूप परब्रह्म असे जे वेदांताने प्रतिपादित आणि वेदांताने समजण्यास योग्य ते मीच आहे तेव्हां ब्रह्मच मी असा सिद्धांत. ॥ ८॥ शंका-तुम्ही एतावत्पर्यंत प्रतिपादन करून त्याचे फल सिद्धांतानें सच्चि- दानंदस्वरूप परब्रम्हच आपण आहे असे सिद्ध केले. तेणे करून अन्य फल काय झाले? अथवा अनर्थनिवृत्ति आणि स्वरूपप्राप्तिरूप प्रयोजन; 'यांत स्वरूप प्राप्ति झाली; परंतु अनर्थनिवृत्तिरूप प्रयोजन सिद्ध नाही अशी शंका जाहल्या- स ते प्रयोजन प्रगट करून दाखवितात. शास्त्रांत विज्ञानमय उपाधीने युक्त जीवास परलोकगमन सांगितले. आहे. परलोकी स्छूल उत्पन्न होण्यास कारण मानिलं तर गर्भदिसंभव पाहिजे. तो तेथे होतो ह्मणावे तर इहलोकस्छित स्थूल नष्ट जाहल्यावर परलोकी गम- न केवल विज्ञानमयाचें संभवत नाही. मंग तो तेथे गेल्यावर गर्भादिकाचा संभव कसा मानावा. स्वतः शरीरे कर्मरूप मूळचीच आहेत असे झणावें तर त्यांत जीवाचा प्रवेश होण्यापूर्वी ती नाश पावतील. जेव्हां विज्ञानमय स्छूल शरीरावांच- न. प्रतीतीस येत नाही तेव्हां परलोकी त्याचे गमन होत नाही. मी तर सच्चिदा- नंदस्वरूप परब्रह्मच असल्याने सर्व लोक माझे ठायीं ‘अध्यस्त. तेथे माझे गमनागमन संभवत नाही. तेव्हा मला स्वर्गलोक नाही तसाच निश्चय करून नरक लोकही नाही. शंका-तर तुह्मास मोक्ष- असेल असें ह्मणुशील तर मला मोक्षही नाही, का रण बंधसापेक्ष कल्पिलेला मोक्ष तो मला नाही. शका -स्वर्ग नाही, मोक्ष नाही. तर वारंवार जन्ममरणरूप चक्रांत पडलेले तुझो असाल अस मणशाल ·सत्पद्यहारः तर तर तसेही नाही, कारण जन्ममरण माझे एकदेशावर जो अहं त्याच्या एकदे शावर कल्पिलेली जी इदंरूप उत्ति त्यारत्तीने लौकिक दृष्टया कल्पिलेलें आहे. आधष्ठानभूत जो मी त्या मला जन्ममरणे स्पर्श करीत नाहीत. शंका-तर तुम नाहीच असें ह्मणूं नको; कारण रज्जु असून त्याजवर नाहीही जी प्रतीति तिचेच नाम अज्ञान, तसा मी विद्यमान असतां मी नाही अशा प्रतीतीचे अज्ञान मला स्पर्श करीत नाहीं; कारण मी अहंकार नव्हे ह्मणून अज्ञान मला नाही. शंकाः-जर अज्ञानाचा स्पर्श तुह्मांस नाही तुह्मांस ज्ञान झाले आहे असे म्हणशील तर ज्ञानस्वरूप मी, मला ज्ञान व्हावयाचें तें काय? तेव्हां मला ज्ञानाचाही स्पर्श नाही. शंकाः-तुम्हांस स्वर्ग, नरक, मोक्ष, ज- न्ममरणे, अज्ञान, ज्ञान हे कांहींच नाही तेव्हा तुझी मोठे पापी आहा असें ह्मणशील तर कल्पित पापाने मी पापी होत नाही, कारण पापकर्माने माझें चित्त मला दुःख देत नाही यास्तव पापाचा मला स्पर्श नाही. तर तुम्ही पुण्यवान् आहा असे म्हणू नको; कारण पुण्यकर्माने मला सुख होत नाही यास्तव मी पुण्यवान् होत नाही. शंकाः- तुम्ही ब्राम्हण वर्णाने युक्त असून पापपुण्य स्पर्श करीत नाहीं हे कसे म्हणतां, आणि त्याचे फल स्वर्गनरकादि नाहीं कसें ह्मणतां असें ह्मणशील तर व्यवहारांत अमक्याने अमुक नियमाने वर्तावे अशी आट कल्पून ब्राह्मण उत्तम वर्ण आहे असा कल्पिला. तो देहावर जरी मूढ पाहतात तथापि मी ब्राह्मण वर्ण होत नाही कारण तो कल्पित ह्मणून. तर तुह्मी नीच वर्ण शूद्र असाल तेव्हां तुह्मांस कोणताच आधिकार नाही ह्मणून मला स्वर्गादिक नाहीत ह्मणाला असें ह्मणूं नको. कोणत्याही कर्माचा अनधिकारी असा नीच वर्ण शूद्र तो मी नाही. येणे करून क्षत्रियवैश्यादि सर्व जाति मला नाहीत असें सि- द्ध झाले. शंका-आपणांस स्वाद नाहीं या झणण्यांत काय सिद्ध केलें असें ह्मण- शील तर ऐक. सांगितल्या प्रकारे करून स्वर्ग, नरक, मोक्ष, जन्म, मरण, अ- ज्ञान,ज्ञान, पाप, पुण्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्रादि जे सर्व विकार त्या विका- रानी रहित अशा प्रकाराचा मी नित्य सच्चिदानंद या शब्दालाही न स्पर्शता जशाचा तसाच आहे येथे वाणीचा, मनाचा लाग नाहीं ॥ ९॥ शंकाः-तुली स्व- गैनरकादि नाहीत ह्मणून प्रतिपादन केले ते तुझी कृतकार्य असल्याने तुह्मांस नाहीत हे इष्टच आहे; परंतु ज्याला स्वस्वरूपाचे ज्ञान नाही असे ने अज्ञानी सांस ते आहेत. ह्मणून शास्त्रांत प्रतिपादन केले आहे तें मिथ्या कसे संभवेल, या शकावर उत्तर सांगण्याकरितां पुदील लोकार्धाची प्रचि आहे.

·*."".2 True सिद्धांतत्रयोदशी. ५६ खज्ञातारं मुखयात कथं स्वर्गलोको वराको यस्य प्राप्तथैजगात निगमः कर्मकांड विधत्ते ॥ खाभिज्ञ वा स्वमुखनिभृतं तोषयेत्केन नाको व्यर्थचाहो भ्रमयति जनान्तवेदार्थवाद :॥१०॥ टीका-कवडीच्या मोलाचा स्वर्ग लोक ह्मणजे इहलोकाचा विचार केला अ- सतां अनित्यत्व, सातिशयत्व, विरसत्व, क्षयित्व इत्यादि दोषरूप हा जसा प्रतीतीस येतो तसा स्वर्गलोक दोषरूपच आहे अशा विचाराने पाहिले असतां कवडीच्या मोलाचा स्वर्गलोक आहे असे समजते. या प्रकाराचा स्वर्गलोक आपल्या रूपाप्रत न जाणणारे अशा मूढ जनांप्रत कसा सुखी करतो? न जाणों. ह्मणों अगोदर लोकाचा विचार केला असतां सुखरूप नव्हे तर केवळ दुःखरूप आहे. अशा दुःखरूप स्वर्गलोकानें सुख होईल हे कसें संभवेल. दुसरे सुख ह्मणून अनुभविणारे जन ते आत्मरूपास न जाणणारे. ह्मणजे आपणाप्रत जे जाणत नाहीं- त त्यांस सुख होईल कसें ह्मणून दोन्हीकडून असंभव दिसतो. असे असून तो स्वर्ग लोक मुखरूप आहे ह्मणून त्याच्या प्राप्तीकरितां जगाचे ठायीं मोठेपणाने वेदाने प्रतिपादित कर्मकांड पाहून ते प्रमाण मानून ती ती यज्ञादिक कर्मे करितात! अज्ञान्यांस स्वर्गप्राप्ति आहे ह्मणून शंका केलीस तर येथे विचार कर की; अज्ञा- न्यांस प्राप्ति ती वास्तविक नाही, तर माता मुलास रोचनार्थ गुडादि दाखविते तद्वत् स्वर्गादि लोक रोचनार्थ वेदाने सांगितले आहेत. ते प्रमाण मानणे हे मूर्खत्व होय. शंकाः-अज्ञान्यांस स्वर्ग लोक तुझी सांगितल्याप्रमाणे न संभवो; परंतु आ- पल्या स्वरूपाप्रत जाणणारे असे ने ज्ञानी त्यांस स्वर्ग लोक सुखी करील अशी शंका घेऊ नको. जे आपल्या स्वरूपाप्रत जाणणारे त्यांप्रत स्वर्ग लोक कशाने णजे कोणत्या प्रकाराने सुखी करील? कारण ज्ञानी पुरुष स्वरूपसुखानेच परिपूर्ण भाहेत. तद्दृष्ट्या अन्यत्र सुखच नाही ह्मणून ज्ञानी पुरुषांसही तो स्वर्ग मुखी करीत नाही. शंकाः-तर स्वर्गप्रतिपादक वेदवाक्ये मिथ्या की, काय? असें ह्मणूं नको. वेदाची प्रवृत्ति रोचनार्थ आहे. तेच रोचन ग्रहण करून मूढ लोक भ्रमिष्ट जाहले आहेत. वेदाचा अर्थवादसमूह विनाकारण जनांप्रत भ्रमवितो. काय हो हे आ- चर्य ! ! तात्पर्य वेदाचा उद्देश स्वर्गादि लोकांकडे नसून स्वर्गादिकांची स्तुतिवा- क्ये श्रवण करून मूड लोक भ्रमिष्ट नाहले. तेव्हां हें आश्चर्य आहे. १० ·mare RADITIES सत्पद्यहारः कं चोपास्मि प्रवदत बुधाः को विभिन्नास्ति मत्तो मोमवाहं योद बत तदा पद्यते पिष्टपेषः।। के जानीयांक किमु शृणुयां कं च पश्ययेमधा ॥ किं जिघेयं मदितरदहं किं स्वदेयं वदेयं ॥ ११ ॥ शंकाः-तुझी यज्ञादि कर्मकांडाचा निषेध केला तो असो; परंतु तुझांस देवते- ची उपासना अवश्य केली पाहिजे. या शंकेवर उत्तर सांगतात. टीका-मी कोणत्या देवतेची उपासना करावी हे ज्ञात्यानी सांगावें, मादतरि- क्ताची उपासना करावी किंवा माझीच मी करावी. प्रथम पक्षी मदतिरक्त कोण आहे तर कोणी नाही; मग उपासना कोणाची करूं.? द्वितीय पक्षी माझी मीच उपासना करावी असे ह्मणावे तर उपासनेस विषय नाही. असे असतां कल्पून केली तर पिष्टपेषण झालें तें व्यर्थ होय. तेव्हां उपासना संभवत नाही. शंकाः-तर ज्ञानसंपादन तुह्मीं केले पाहिजे असें ह्मणशील तर काय जाणावे? झणजे ज्ञानाला विषय काही नाही. जे ज्ञानाला विषय होते त्यास आत्मत्व नाही. वेदांतादिकाचे श्रवण करावें तर श्रवणास वेद्य शब्द आहे. मी अशब्द अस- ल्याने श्रवणाचा विषय नाही. वेदांतांत माझेंच वर्णन आहे ते शब्दरूप आहे. नेत्राने साक्षात् पाहणे रूपाचे होते. मी रूप नाहीं यास्तव काय पाहूं. घ्राणाने गंधाचे ग्रहण होते. मी गंध नाहीं यास्तव घाणाने काय घऊ. रसनेने रसाचें आस्वादन होते. मी रस नाही यास्तव कशाचा स्वादः घ्यावाः वाणीने शब्दाचे उच्चारण होते, मी वाणीचा विषय नाही शंकाः शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध व शब्दोच्चारण हे श्रोत्रादि इंद्रियां- चे विषय आहेत. तेच ग्रहण करा असें ह्मणशील तर शब्दादि विषय माझ्याहून अ. न्य कोठे आहेत. अन्य नाहीत. तर ते विषयही मत्स्वरूपच असल्याने माझें मला ग्रहण नाही. शंका:-सर्वशास्त्रांत शब्दादि विषयांचा त्याग सांगीतला आहे, आणि ते विषय आपल्याहून भिन्न सांगीतले आहेत तुझी विषय मचि आहे असे विरुद्ध कसे बोलता अशी शंका झाल्यास त्याचे उत्तर :- सांगतो. प्रथमतः शब्दादि विषय वागवत । हायान सांशीतले ते अभीष्टमूलक सांगीतले. नंतर आत्मतत्ते अति- रिक विषयांस संता नाही अशा अभेद दृष्टीने विषय मत्स्वरूपाहुन अन्य नाहीत असे सिद्धानाने शास्त्रांच सांगीतले आहे. तसेच माझेही सांगणे आहे, विरुड PMun- ·५७ सिद्धांतत्रयोदशीः वतरां वै व्यवदृतिपणे प्राणचित्तेंद्रियाणि माक्संस्कारानुगुणमभितःस्वस्वकर्म- प्यथायं ॥ देहः काश्यां पततु कुपदे वापि शंका न मे यतू कुड्ये काष्ठ दृषदि च पदं न्यस्तमुर्वीस्छ मेव॥१२॥ नद्यः कुल्यास्तदनु लहरबुिद्वदावर्तफेनाः नाही. यास दृष्टांतः-पाठीशी अन्नाची शिदोरी बांधलेली असतां जोपर्यंत जातिभेद आहे तोपर्यंत विटाळ, दोष आहे. जातीचे एकत्व झाल्यानंतर विटाळ, दोप नाहीं तद्वत् समजावे. ॥ ११ ॥ शंकाः-शद्वादि विषय आत्मस्वरूपच आहेत असें तुझी सांगितलें तें विरुद्ध आहे.कां तर,तसे आहे तर इंद्रियादिकांचा व्यवहारच होणार नाही.या शंकेचे उत्तर सांगतात प्राण, चित्त, इंद्रिये ही व्यवहारमार्गाचे ठायीं पूर्व संस्काराला अनुलक्षून चोहोकडून आप आपल्या कर्मी वर्तोत. येणेकरून इंद्रियादिकांचा व्यवहार अहं एतद्रूप प्रेरणात्मक पूर्व संस्काराने होतो. आत्मरूप आहेत या सांगण्यांत इंद्रि- यादिकांस आत्मसत्ता आहे; परंतु व्यवहार होण्यास संस्कार कारण असल्याने त्यास प्रतिबंध होत नाही. शंकाः-व्यवहार होण्यास संस्कार कारण आहे तर त्या योगाने पुन्हां जन्ममरण होईल असें ह्मणशील तर ऐक. देह काशीचे ठायीं पडो अथवा कोकट देशी चांडालगृहीं पडो; परंतु याची शंका मला येत नाही. व्यवहार होण्यास संस्कार कारण जरी असला तरी जन्ममरणाला तो कारण होत नाहीं; कारण संस्कार नष्ट झाल्या वांचून देहपातच होत नाही मग जन्म- मरण कसे होईल? शंकाः-काशीचे ठायी देहपात झाला असतां मुक्त होतो आणि अन्यत्र देहपात पुनर्जन्ममरणांस कारण आहे असें 'कौषतिको उपनिषदाचे ठायी सांगीतले आहे. तुह्मांस उभयाविषयी शंका नसल्यास उपनिषदुक्ताप्रमाणे होणे अवश्य आहेच अशी शंका घेऊ नको. काशीत देहपात मुक्तीस कारण हटले ते काशी या नांवाचे क्षेत्र किंवा ग्राम हे नव्हे; तर भुवनत्रय नेणें प्रकाशित होते तें काशीशब्दार्थ आहे. तज्ञानपूर्वक देहपात झाला असतां सर्वत्र काशीच अस ल्याने कोठेही देह पडो मग काशीक्षेत्री किंवा कीकट देशी चांडालगृही पडो. त्वाची शंका नाही. याविषयी दृष्टांत श्रवणकर. भिंतीचे ठायीं अथवा काष्ठांचे ठायो अथवा दगडाचे ठायीं पाऊल ठेविले तरी पृथ्वीवरच ठेविले. पृथ्वीबाहेर ठोवलें नाहीं तद्वत् काशीपुण्यक्षेत्रांव अथवा कोकटादिपापस्छानांत देह पडला तरी परमात्मरूप काशीतच देह पडला. त्या बाहेर पडतच नाही.मग कोठे जरी देह पडला तरी मला शंका येत नाहीं।।१२॥सांगीतलेला विषय स्पष्ट करण्याकरिता सांगतात. गंगादिनद्या,पाट, त्याला अनुलक्षून येणाऱ्या लहरी झणजे लाटा,बुडबुडे, भोवरे, फेस हे सर्व उदकराशि जो समुद्र त्याहून कधीही भेद पावत नाहीत; कारण ते उदकच यास्तव. मग गंगा, यमुना,कृष्णा,पाट, लाटा, बुडबुडे, भोवरे फेस इत्यादि सर्व उदकावर विवर्त होत.त्यांत गंगा यमुना उत्तम पाट इत्यादि अधम हे नाममात्र ·६८ 'सत्पद्यहारः सर्व चैतन्यभिचरति नो जातुचिद्वारिराशेः॥ तवद्देहेंद्रियघटपटप्रसयव्यक्तरूपो नान्यो मत्तः किल चिदुदधेरेष सर्वो विवर्तः॥१३॥ यच्छ्रोत्राभ्यां किम पिशुणुयां तन्महावाक्य मेव ब्रूयांयत्तत्सदनुवचनंयच्चकुर्यास धर्मः॥ वस्क्ततः उदकावांचून त्यांत उत्तमाधमभाव मुळीच नाही. तर उदक जसे, तहत् देह, इंद्रिये,घट पट इत्यादिकांचे प्रत्यय स्पष्टरूप आहेत व भासतात ते चै- तन्यसमुद्र जो मी त्या मनहून अन्य काही नाही. तर हा सर्व विवर्त आहे. काशी उत्तम, कीकट अधम; ब्राह्मण उत्तम, शूद्र अधम इत्यादि भाव मुळी मी जो चै- तन्यसमुद्र यावांचून पृथक् नाही. तर चैतन्यसमुद्रच मी आहे.माझ्या वर हा सर्व मिथ्याभास वाचारंभण होय.वस्तुतः मी एक आहे.१३ या तेरा श्लोके करून जे क- थन केले त्याची म० परम प्राप्तीची सीमा सांगून करावयाचें तें केलें यां उपर कर्त- व्य नाही.पावावयांचे पावलों याउपर पावणें नाहीं असी विद्यानंदाची परमसीमारूप जीवन्मुक्ति प्रकट करितात.मी श्रोत्रंद्रिये करून कांहीं एक श्रवण करीन ते व्यवहारी असो अथवा भलते प्रकारचे असो तें महावाक्य श्रवणच होय.त्या वांचन माझे श्रोत्र श्रवणच करीत नाहीत. भलत्या ही शब्दापासून जीवेश्वरांचे ऐक्यबोधन जर होतें तर ते महावाक्यच म्हटले पाहिजे. जें जें वाणींद्रियोंन बोलेन तें तें ब्रह्मकथनच होय ह्मणने वाच्य, वाचक, वचन. अशी त्रिपुटी एक सत्तेवांचून प्रति भासत नाही. तेव्हां ती एक सत्ता ब्रह्मच आहे.मी शरीराने अथवा प्राणाने,मना- ने जें जें करीन तो सध्धर्म ह्मणजे ब्रह्म एतल्लक्षण धर्मच होय. ह्मणने सर्व क्रिया ब्रह्मरूपच आहे. दृष्टिमार्गाचेठायीं जे जे मी पाहीन' तो ब्रह्मवस्तूचा साक्षात्कारच होय; कारण द्रष्टा, ढाष्टि, दृश्य तनिपणेकरून एकः ब्रह्मचैतन्यच आहे. त्यावांचून द्रष्टा इत्यादि त्रिपुटी नाहीच.अतएव दृष्टीने रूप विषय पाहत नाही. तर तदधिष्ठान ब्रह्मच पाहातो. तस्मात् या जगताचेठायीं मला करावयाचे इतः पर कांहीं राहिले नाही. तसेच प्राप्त व्हावयाचें तें थोडेही राहिले नाही तर करावयाचे ते केले आणि प्राप्तव्हावयाचें तें प्राप्त झाले. शंका कर्तव्य तें केलें प्राप्य प्राप्त झाले हा अभिमान होय. वस्तुतः या बो- लण्याचा विषय आहे असें नाहीं असें ह्मणशील तर कोण नव्हे ह्मणते? हे बोल- णि कर्तव्य आहे. प्राप्य होणे आहे याच्या सापेक्ष आहे. आतां कर्तव्य नाहीं प्रा- क्ति होणे राहिले नाही तर सर्व झाले ते वक्तबोधाभिमानच आहे. शेका हा अभिमान जर साहिला तर अनर्थ उतन्त्र करील असें झगशील तर देहादि. सो असा आभमान नष्ट होण्याबरोबर हा मी ब्रह्म आहे हा आभमानही नष्ट हो- तो तो राहत नाही. राहील तर अनर्थ उदन्न करील शंका अभिमान नष्ट होतो त- ·ससत्पद्यहारः ५९ यत्पश्येयंननुदशिपथे वस्तुसाक्षात्कृतिः सानोमेकृसंजगतिनतथापाप्यमप्यस्तिकिंचित् ॥ १४ ॥ ॥ अस्यां हि सर्व सिधांत त्रयोदश्यां तु येनराः ॥ ॥ प्रस्छांन कुर्वते तेषां ब्रह्म सिद्धिः कस्छिता ॥ १५ ॥ र व्यवहारलोप होईल अशी शंका घेउं नको.आभिमान नष्ट होतो ह्मणजे त्याचे स्वरू- प नाहीसेंहोते असे नाही तर तो असता त्याजवर मिथ्यादर्शन होते.मिथ्या झाल्या. वर व्यवहारलोप न होतां अनर्थास कारण होतनाही शंका तर अनर्थास कारण कोण ? या शंकेवर उत्तर ऐक. स्वस्वरूपाचा अविवेक हा अनास कारण आहे तो तुझा गेला तेव्हां अनर्थ ईछिलेस तरी प्राप्त होणे नाही असा सित्वांत॥१४ ॥ याप्रकारे करून सर्व सिद्धांत सांगुन ग्रंथ समाप्त केला.आतांपुढे याग्रंथाचे ठायीं सर्व मुमुक्षुची प्रवृत्ती व्हावी याकरितां मुहूर्ताचे रूपक करून सांगतात. टीका या 'सिद्धांतत्रयादशीचेठायीं जे नर प्रस्छान करतात त्यांचे हस्ताचे ठायी ब्रम्हसिद्धि स्थित आहे 'सित्वांतत्रयोदशा' मुहूर्त या लक्षणांचा आहे. दुष्ट विषय एतल्लण विषयोग जाणावा. १. जन्ममरण एतल्लक्षण. मृत्युयोग जाणावा. २. विषयेछारूप काम हाच राहू ३ क्रोघ हाच पापवार ४ देहादिकाचेअहंत्व हेच वैधृति ५ स्त्रीपुत्रादिकांचे ठायीं ममत्व हाच व्यतिपात ६ कल्पना हेच क- ल्याणी ७ दुष्टवासना हेच योगिनी ८ ग्रांथभेद हेच सर्वसित्वांत्रयोदशी ९. म- हावाक्योपदेश हाच सन्मुख चंद्र १०. अनुहत एतल्लक्षण हुँदाभनाद ११ मी मु- क अशी भावा होणे हा अमृतसिद्धी योग- १२ मी सच्चिदानंद परब्रह्म · आहे. अशी वृत्तीची अज्ञाननिरसनार्थ व्याप्ती होणे एतल्लक्षण घबाड १३ एवंच या 'सि- त्वांतत्रयादशी. मुहूर्ताचे ठायीं ने नर प्ररछान ह्मणजे पूर्वीचे आठ परित्याग करून अहं एतद्रूपजडानपरित्यागाने लक्ष्यत्वे करून राहतात त्यांचे हस्ताचे. ठायीं करतलअमलकवत् ब्रह्मसित्धी स्छित आहे. शंका-तुह्मीं त्रयोदश लक्षणांचा मुहूर्त सांगीतला तो प्रमाण नाही. मूळ- 'श्लोककाराने सर्वसिद्धांतत्रयोदशी' हाच मुहूर्त असे सांगीतले आहे अशी शंका जाहल्यास त्याचे उत्तर ऐक. केवल सर्व सित्वत्रयोदशीतिथीची अपेक्षा करून मूलश्लोककार बोलले नाहीत त्यांच्या सर्व श्लोकांकडे दृष्टी पोंचविली असतां काही निषेध वाक्ये आणिकांहींविधिवाक्ये अशी आहेत. तेव्हां मूहुर्तातही निषेधात्मक आणि विधात्मक अशा उभय लक्षणांची अपेक्षा अर्थात् आली. या- वरून अह्मी सांगीतलेप्रमाणे त्यांचे सांगणे आहे शंका-तुह्मीं दुंदुभिनाद अनुहत सांगीतला तो योग शास्त्रांत प्रवेश सांगीतला. तर अष्टांगादिकनिरूपण का केले नाहीं असें ह्मणशील तर ऐक. ज्याकाली आत्मैकाकारवृत्ति होते किंवा श्रवण मननादिक वेळी त अंतर्मुख करून ·सत्पद्यहारः इमां मोक्षाध्वनीनभ्यो देवज्ञकुलसत्कृतां वामनोऽदात्प्रयाणार्थ मुसिद्धांतत्रयोदशीम् ॥१६॥ ( इति श्री सिद्धांतत्रयोदशी समाप्ता.) होते त्याकाली अनाहत नाद ऐकू येतो या उद्देशाने अनाहत सांगीतला. अष्टांगादिक योगशास्त्र स्वीकारून सांगीतला नाही ह्मणून योगाचे निरूपण करण्याचे कारण काय? शंका--ग्रथिभेद ह्मणजे काय असे ह्मणशील तर श्रवण कर. पूर्वी सामान्य आणि विशेष स्फुरणात्मक अहं सांगीतला आहे आणि तदधिष्ठान सच्चिदानंद परमात्मा आपण असतां मूलाज्ञानाने ते विसरून अहंच मी या स्थितीचें नांव ग्रांथ. आतां तद्भेद ह्मणजे त्या अहमाचा आणि आपला रज्जुसर्पवत् पृथग्भाव होणे. शंका-यांथभेद आणि आपण सच्चिदानंद एतल्लक्षण ज्ञान एकाकालींच होते. किंवा भिन्नकाली होते अशी शंका करूनको. एकाकालीच होतें जसें रज्जचे दर्शन, व सर्पाचा अभाव एककालींच त्याप्रमाणे ग्रार्थभेद आणि आत्मज्ञान एकाकालींच होते. शंका-हस्तगत ब्रह्मसिद्ध आहे या बोलण्याचा अर्थ काही दुसरा आहे किंवा खरोखर हस्तगत होतेच अशी शंका झाल्यास त्याचे उत्तर ऐक. 'हस्त- गत म्हणजे याचा अर्थ अपरोक्षप्राप्त असा आहे. खरोखर हस्तगत मटल्या स साकारत्वादि दोष येतील. तसे नाही. तर स्वप्रकाश अपरोक्ष प्राप्त होते असे बोलण्याचे तात्पर्य आहे.॥ १६ ॥ मुमुक्षूने याच मुहूर्तावर गमन करावे असे बोलून अंथकर्ता आपलें नाम प्रगट करून ग्रंथ समाप्त करतो. शंका--मोक्षमार्गाचे ठायीं गमन करणारे मुमुक्षू याकरणे ज्योतिर्वेत्ते यांच्या कुलानी सत्कात झणजे परमादराने मानिलेली उत्तम प्रकाराची असीही सित्वांत- त्रयोदशी., प्रयाणा करितां वामन देता झाला. ताप्तर्य सित्वांतत्रयोदशीरूप महत। ज्योतिर्वेत्ते. ह्मणजे ब्रह्मवेत्ते त्यानी मान्य केलेला असा मोक्षमा. गांचे ठायीं गमन करणारे जे मुमुक्षू स्व कारणे प्रयाणार्थ वामनाने परम आ. दराने काढून दिला. या मार्गाने जे गमन करतील गमन करतील झणजे प्रथम लोकापासून सोळा लोकांपर्यंत या ग्रंथाचा जे मुक्ष्म त्धीने बु विचार करतील त्यांस साच्च- दानंद परमात्मावशेष एतल्लक्षण, मोक्ष होऊन सर्व अनर्थ त्यांचे दूर होतील तर या प्रथाच श्रवणमननादिक करून कृतकार्य व्हावें हेच जन्माचे सार्थक १६ शिव शिवं ओव्या सित्वांत त्रयोदशी नामक । टीका करूनिया चोख । सद्गुरू चरणी निव्वयात्मक । आपली आजी। १ । श्रीसद्गुरुवरदान कपेनें । ग्रंथ हा गेला समानी कारणों आनि धन्य जाहलोतेणें। सर्व कृत्यांपासून । २ । इतिश्री वामनख्य वि- या प्रणीतामा १ मिश्धांतत्रयोदश्या । श्रीमद्राजयोगिवरेत्यादिविरुदौषभ्राजमान वियनाथशिष्यबाळकरणन विरचना सिधावत्रयोदशीव्याख्या नाम का समाप्ता सच्चिदानंद श्रीगुरुजयति।

·rane (१) अथ लक्ष्मीलहरी. पंडितराजजगन्नाथविरचिता. ॥ नमः श्रीदेव्यै ॥ ॥ शिखरिणी ॥ । समुन्मीलनीलांबुजनिकरनीराजितरुचा ॥ अपांगानां भंगैरसूतलहरीश्रेणिमणैः ।। ॥हिया हीनं दीनं भृशमुदरलीनं करुणया ॥ हरिश्यामा सा मामवतु जडसामाजिकमापि ॥ १ ॥ ॥ समुन्मीलत्वंतःकरणकरुणोद्वारचतुरः ॥ करित्राण प्राणप्रणायान दृगंतस्तव मथि ॥ ॥ यमासा योन्माद्यविपनियुतगंडस्थलगल- ॥ महालिनद्वारो भवति सुखसारो नरपतिः ॥ २ ॥ ॥ उरस्यस्य भ्रश्यत्कबरपरनिर्यत्सुमनसः ॥ पतंति स्वर्बालाः सरशरपराधीनममसः ॥ माहाराष्ट्री समश्लोकी टीका. ॥ हेरंबा अवलंबुनी स्वत्दयों अबाहि ते शारदा ॥ ॥ योगानंदपदारविंदयुगुला वैदूनिय। सारदा ॥ । श्रीदेवीकरुणाकटाक्षलहरी स्पर्शावया' अंतरी ॥ ॥ हे लक्ष्मीलहरी यथार्थ सन्धरा विवरी मी देशभाषांतरी॥१॥ ।फुल्लां नलिांबुजांचे निकर कारीति ते ज्यांचिया कांतिलागीं। ॥ हर्षे नीराजना, जे हगमृतलहरासिक्त ऐशा अपांगी ॥ ॥ लज्जाहीना सुदीना मज उदरदरीपूर्तिलीना अशाचें ॥ ॥ राँमा ते माघवाची अंवन करु क मूढसाभाजिकाचें।॥१॥ ॥ व्हायासी भक्तसंघी त्दृदयगत कृपोद्गार जो फार दक्ष । ॥ देषि श्रीविष्णुकाते मजवरि विलसो तो तुझा ठक्कटाक्षा ॥ ज्यातें पावूनि मत्ताहरदानयुत, की ज्याचिया द्वारभागी।। ॥ दोनांबूने करीते चिखल नृप असा होय तो सौख्यभागी ॥२॥ ॥ ज्यांच्या वितस्तवेणीतुनि गळति सुमे स्वर्गिच्या त्या मृगौती।। ॥ बालाही लोळताति स्मरश विवशा त्याचिया, भव्य वी ॥ महाराष्ट्रभाषेमध्ये. २ कमळ. ३ समूह. ४ दृष्टिरूप अमृताच्यालाटेने सिंचिलेले. ५ कटाक्षा नौ ६ भरण्याविषयों तत्वर. ७ भार्थी. ४ रक्षण, ९ मूर्तीच्या समाजांत असणारा.. १० समझाया १. लक्ष दत्तो १२ मदोदकानें. १३ सुखभोक्ता. १४ विस्कटलेल्या. १५ फुले. १६ हरिण लीचा स्नग्धरात्ता ·या पाषांबुधाच्या अनुकरि . लहरीचारुलीलागुणातें सत्पबहारः ॥ सरास्तं गायंति स्फुरिततनु गंगाधरमुखा- ॥ स्तवायं दृष्यातो यदुपरि कृपात्रो विलसति ॥ ३ ॥ ॥ समीपे गीतस्वरमधुरभंगी मृगदृशां ॥ विदूरे दानांधद्विरदकलमोदामनिनदः ॥ ॥ बहिरे तेषां भवति हयहषाकलकलो ॥ दृगेषा ते येषामुपरि कमले देवि सदया ॥ ४ ॥ अगण्यौरंद्राद्यपि परमपुण्यैः परिचितो, जगज्जन्मस्थानमलयरचनाशिल्पनिपुणः ॥ उदंचत्पीयूषांबुधिलहारिलीलामनुहर- नपांगस्तेऽ गई मम कलपटं दलयतु ॥ ५ ॥ नयन्मौलिश्रेणि-त्रिपुरपरिपंथिमतिलस- स्कपर्दव्यावृत्तिस्फुरितफणिफूत्कारचाकतः ।। लसत्फुल्लाभोजनदिमहरिणः कोपि चरण- श्चिरं चेतश्चारी भवतु मम वारित्रदुहितुः ॥ ६॥ मवालानां दीक्षागुरुरपि च लाक्षाऽरुणरुचां ॥ गाती रोमांचितांग स्मरहरमुख ते देवही त्यास माते । ।। तूझा हात हा ज्यावरि हरिदीयते उल्लसे फुल्लचित्ते ॥ ३ ॥ ॥ संगीताच्या स्वरांची सुमधुर रचना संमुखों सुंदरीची ॥ । तैशी दूरप्रदशी विपुल मदभरें गर्जिते ती करीची ॥ ॥ बाह्यद्वारों तयांच्या हिंसुनि कलककला अश्वदें करीती ॥ ।। त्वदृष्टि स्टष्ट आहे सकरुण कमले देवि ज्यांच्यावरी ती ॥ ४॥ ॥ ज्याचा पुण्ये अगण्ये परिचय घडला देवि हादिकांतें ॥ लीलेनैचि विश्वस्थितिलयरचनादक्ष हर्यादिकांतें ॥ तो त्वत्कटाक्ष त्वरित परिहरो पातकांच्या गणांते ।। ५ ।। ॥ वंदी तो धूर्जटी जै शिरि सुटुनि जटाजूट ते सर्पमाला ॥ ॥ फूत्कारात क नो जवळचि वळतां जो मनी फार भ्याला ॥ उत्फुल्ला पंकजाचे मृदुपण हरितो जो नये वाक्प्रचारी ॥ अंभोधीच्या मुतेचा चरण सुचिर तो होउ मच्चित्तचारी ॥ ६ ॥ जी की लाला प्रवालांप्रति गुरुचि गमे तेविं लाक्षादातीला ।। १८ छाष्टिवत नः १९ हे विष्पत्ति, १९. हे विष्णुपत्ति, २० मजांची महरि मिया खाची मादि कोविा मेस्थान तिवें संवाचन, ४ मा मतः समुच, माइप चिन्तात असणारा अधीन १८ हटियता ·(३) लक्ष्मीलहरी. ॥ - नियंत्री बंधकातिनिकरवंधूकृतिपदुः नृणामंतवांतं निबिडयपहर्तुं तव किल प्रभातश्रीरेपा चरणचिवेषा विजयते ॥ ७ ॥ प्रभातपोन्मीलकमलवनसंचारसमये. शिखाः किंजल्कानां विदधति रुजं यत्र मृदुलाः॥ तदेतन् मातस्ते चरणमरुणश्लाघ्यकरुणं कठोरा मद्राणी कथामियमिदानी प्रविशतु ॥८॥ स्मितज्योत्स्नामजहिजमणिमयूखामृतझरे- निषिचन्तीं विश्वं तब विमलमस्ति भरात यः॥ अमन्दं स्यन्दन्ते वदनकमलादस्य कृतिनो विविक्तौ वैकल्पाः सततमविकल्या नवगिरः॥९॥ शरौ मायावीजौ हिमकरकलाक्रान्तशिरसौ विधायो बिन्दु स्फुरितामति बीजं जलधिजे।। जपेद्यः स्वच्छंदं सहि पुनरमन्दं गजघटा- माभ्राम्यद्भुमुखरयात वेश्मानि विदुषाम्॥१०॥ ॥ जिंकी, बंधूकपुष्पच्छावगण जिणुनी बंधनी ठेवि त्याला ॥ ॥ नाशाया ही तमाते जनत्हदयगता. वाटते. लोकमाते ॥ ॥ घेउनी बत्पदश्रीपु विलसतसे सुप्रभातमा ते ॥ ॥ ॥ प्रातः काली प्रफुल्ली नवकमलवनामाज संचारकाली ॥ किंजल्कांच्या शिखाही रुतुनि दुखविती आणिती ज्यास लाली ॥ । ज्यातें हा तेवि माते अरुणाह करुणा प्रार्थितो दीन चित्तें ॥ ॥ माझी वाणी कठोरा कशि अजि न रुते सांग त्या त्वत्पदातें ॥८॥ ॥ हास्यज्योत्स्नानिमग्नाहिजमणिकिरणांच्या सुधानिर्झरांही ॥ विश्वात सिचिंते जी विमल तनु तुझी जो स्मरे नित्य पाहीं ॥ ॥ त्या धन्याच्या मुखाजांतुनि बहु निघती भव्य त्या भव्य वाणी ।। ॥ ज्या अक्का सद्विचारी विभौतविरहिता सर्वदा सत्यखाणी ॥ ९ ॥ ॥ मायावीजा शरांच्या प्रथम शिरि कला इंदुची सिंधुजाते । ॥ बिन्ते त्यावरीही धरुनि मग तुझें बीज जे सिद्ध होते ।। ॥ त्यात माते जपे तो प्रचुरगजघटादानसंभ्रांतभंगी ॥ विद्वानांच्या गृहांत मुखरिच करितो तोषुनी अंतरंगी ॥ १० ॥ पोवळी. १० काति. ११ धुपारीच्या फुलांनी कांति. १२ तुझ्या चरणकांताचे स्वरूप. १ मा- तः कालाची शोभा, १४ केसर, १५ हास्य हेंच चंद्रकांति तिजमध्ये निमन ( बुडालेले ) जे देत चि एने १५ अमृतचि पाझर, १७ क्विादरहित. १८ श, आणि र, या वर्गाच्या. १९ मंत्रावर. ॥ ॥

·"mayawye ४) सत्पयहार. स्मरो नाम बासं त्रिजगदाभिरामं तब पर- प्रपेदे सिद्धिं यां कथमिव नरस्तां कथ या ॥ घया पातं पातं पदकमलयोः पर्वतचरो हरो हा रोषामनुन नयति शैलेंद्रतनयाम् ॥११॥ हरन्तो निःशंकं हिमकरककानो रुचिरतां किरन्तः स्वच्छदं किरणमयपीयूपनिकरम् ॥ बिलपंतु प्रौढा हरिदृदयहाराः प्रियतमा ममांतः सन्तापंतवं चरणशोणांबुजनखाः॥१२ । मिषान् माणिक्यानां विगलितनिमेपं निषिपता- ममंदं सौन्दर्य तव चरणयोरंबुधिसुते ॥ पदालंकाराणां जयति फलनिकाणनपटु- रुदंचबुद्दामः स्तुतिवचनलीलाकलकलः ॥१३॥ माणिज्योत्स्नागालैर्निजतनुरुचां मांसलतया जटालं ते जंघायुगुलमघभंगाय भवतु ॥ म्रयन्ती चन्मध्ये दरदलितशोणांबजरुचा दृशां माला मीराजनमिव विधत्ते मुररिपोः॥१४॥ || कामे वंदूनि नेमें तव पदकमले नित्य लोकाभिमें ॥ ॥ सिद्धी जी साधिली ती वद कशि ममुळे आणिो वाणिसीमे ।। ॥ की जीने कामहंता गिरिचर हरही लोळलोळूनी पायी ॥ ॥ सद्भावें सांत्वनातें करि गिरितनयेलार्गि नाना उपाय ॥ ११ ॥ ।। जी चंद्राच्या कलाँची हरिति रुचिरता, अल्प घेती न शंका ।। ।। स्वच्छंदें वर्षताती निजकिरणसुधापूर सर्व लोकां ॥ ॥ अंतः संताप माझा पदकमलनखें ती तुझी देवि वझे ॥ ॥ साकल्ये संहरोत प्रियतम हरिद्वैगसंसार्ग पझें ॥ १२ ॥ ॥ माणिक्यांच्या मिषाने नकरुनि निमिषा पाहती जे रसाळ ॥ ॥ सौन्दर्या त्वत्पदांच्या जलनिधितनये राहुनी सर्वकाळ ॥ ॥ माते त्या नूपरांचा रचे मधुर उठे प्रौढ उद्दाम भारी ॥ ॥ तो लोलास्तोत्रवाणीकल कलकलसा पासतो कर्णचारी ॥ १३ ॥ ॥ रत्नांच्या कातिजाले निजतनुरुचि ते पुष्ट होता स्वभावे बोलें तेजाळ जंघायुगुळे मज तुझे पापमंगासि व्हावें ॥ किंचितफलर कांबुसमरुचि त्या विष्णुच्या लोचनांची ।। नाला प्रमुनि करितसे ज्यामधे काय साची ॥१४॥ २६ काम कसंगत २८ दब २१ कर ।

·(६) ॥ लक्ष्मीलहरी. ६५. हरद् गर्व सर्व करिपकिराणां मृदुतया भृशं भाभिदंभं कनकमयरंभाऽवनि हाम् लसज्जानुज्योत्स्नातरणिपरिणद्धं जलाधजे तवोरुद्वद्वं नः श्लथयतु भवोरुज्वरभयम् ॥१५॥ कलक्वाणां कांची मणिगणजटालामधिवहन वसानः कौमुंभं वसनमसनं कौस्तुभरुचां ।। मुनिव्रातैः प्रातः श्रुतिवचनजातैरतिनुतं नितंबस्ते बिंबं हसति नवमंबांबरमणेः ॥ १६ ॥ जगन् मिथ्याभूतं मम निगदतां वेदवचसा अभिप्रायो नाद्यावधि त्दृदयमध्याविशदयम् ॥ इदानीं विश्वेषां जनकमुदरं ते विमृशतो विसंदेहं चेतोऽजान गरुडकेतोः प्रियतमे ॥ १७ ॥ अनल्पैर्वादीद्वैरगाणतमहायुक्तिनिवहै- निरस्ता विस्तारं कचिदकलयन्ती तनुमपि ॥ असत्ख्यातिव्याख्याऽधिकचतुरिमाख्यातमहिमा वलग्ने लग्नेयं मुगतमतसिद्धांतसरणिः ॥ १८ ॥ शिखरिणी. हरी सर्वा गर्वा गजवरकरांच्या मृदुपणे प्रभानी दंभीने करि कनकरंभासहि उणे जिथें जानू भानूपरि अचळ ते अंबुधिसुते ॥ हरो हे संसारज्वरभय तुझें अंकयुग ते ॥ १५ ॥ धरी जो रत्नांची मधुररव कांचीहि “ सुरुचिः ।। कसी कासे रक्तांबरहि हरि जे कौस्तुभैरुाच ॥ मुनिव्रात प्रातःसमार्य निगमी ज्या स्तवितसे ॥ नितंब श्री तूझा उदित रविविवासहि हसे ॥ १६ ॥ जगा मिथ्या ऐसें श्रुति वदति तो आशय मला ॥ तयांचा जो साचा अझुनि मनिं नाहीच गमला ॥ मी येतो आतां * जनजनक तुझें. जठर नसे शंका की ते हरिसति मषा आज ठरते ॥ १७ ॥ अगणित महायुक्तिनिकरी ॥ निरस्ता, विस्तारा क्वचिताह न पावे लवभरी । जनीं 'शून्यख्योति प्रकटुनि सुचातुर्य वदवी वदवी । दिसे ती बुद्धांची कटिनिकट सिद्धांतपदवी ॥ १८ ॥ डा २ गर्व 3 सोन केळी. ४ हे. लाक्ष्म. ५ माड्यांचें य... ६ कवर पहा । ७ तांबडे काति र समूह, १० काटपश्चान्दाग, ११ हे विष्णुपति, १२ समुदायानी १३ जग गत्य जी ॥ बहू वादींनी जी जनक आह ·सत्पद्यहारः (६) निदानं शृंगारप्रकरमकरन्दस्य कमले महानेवालंवो हरिनयनरोलम्बवरयोः ॥ निधानं शोभानां निधनमनुतापस्य जगतो जवेनाभाति मे दिशतु तव नाभीसरसिजम् ॥ १९ । गभीरामुढेलां प्रथमरसकल्लोलमिलितां विगाढं ते नाभीविमलसरसी गौर्मम मनाक् ॥ पदं यावन् न्यस्यसहह विनिमग्नव सहसा न हि क्षेमं सूते गुरुमहिमभूतेष्धविनयः ॥ २० ॥ कुचौ ते दुग्धांभोनिधिकुलशिखामंडनमणे हरेते सौभाग्यं यदि मुरगिरोश्चित्रमिह किम् ॥ त्रिलोकीलावण्याहरणनवलीलानिपुणयो- र्ययोर्दत्ते भूयः करमखिलनाथो मधुरिपुः ॥ २१॥ हरक्रोधवस्यन्मदननवदुर्गद्वयनुलां धत् कोकद्वंद्वातिदमनदीक्षाधिगुरुताम् ॥ तवैतदक्षीजद्वितयमरविन्दाक्षमाहले मम स्वान्तध्वान्तं किमपि च नितान्तं गमयतु ॥ २२॥ अनी में शृंगारप्रचुर मकरन्दासि कमले । आलंबूनी हरिनयनरोल रमले निधी जे शोभांचे बघुनि जनताँदैन्य अमीतीतें देवो त्वरित मज नाभीकमळ ते ॥ १९ ॥ असे जी की खोल प्रथमरसकल्लोलभरिता विशाला- त्वन्नाभी. विमल सरसी तीत शिरतां ॥ धरी माझी दृष्टी पद तव बुडालीच कृष्णा ॥ न माते क्षेमातें करि गुरुजनी उद्धतपणा ॥ २० त्रिलोकीलावण्या - हरिति निज लीलेकरुनि जयांते देऊनी कर अहिवरी तो हरि निजे ॥ हरीती सौंदर्या स्तन सुरगिरीच्या जारिहि ते ॥ तुझे, नाहीं माते नवल तरि ते सिंधुंदुहिते वर्गात भिडनी अनंग रचि त्या दुर्ग यांचे परी ॥ बक इयंकान्ति च क्रमथनीं। दीक्षागुरूत्वा घरी ॥ ते खानदाटसुदार तुझें - पीनस्तनाचे कद्वय ॥ माझ्या चित्तगता अबोधतिमिरा ह सहरो अद्य ॥ २२ ॥ जया पळतें ॥ M AIN भामर । ४ जयसमहांची दानता र शंगारर सवणे पर्वत समुद्र कन्या र शावाम ·ते जल्पोत अनल्प अल्पमति जे त्यां पल्लवी तुल्यता ।। सौभाग्ये तुळितां रसज्ञरसना लाजोत निःसंशय ॥ २६ (७) लक्ष्मीलहरी. अनेकब्रह्माण्डस्थितिनियमलीलाविलसिते दयापीयषांमोनिधिसहजसंवासभवने ।। विधोश्चित्तायामे हृदयकमले ते तु कमले मनाङ मन्निस्तारस्मृतिरपि च कोणे निवसतु ॥ २३ ॥ मृणालीनां लीलाः सहजलवणिम्ना लघयतां चतुणी सौभाग्यं तव जननि दोष्णां वदतु कः ॥ लुठन्ति स्वच्छन्दं मरकतशिलामांसलरुचः श्रुतीनां स्पर्धा ये दधत इव कण्ठे मधुरिपोः ॥ २४ ।' अलभ्यं सौरभ्यं कविकुलनमस्या रुचिरता तथापि त्वद्धस्ते निवसदरविन्दं विकसितं ॥ कलापे काव्यानां प्रकृतिकमनीयस्तुतिविधी गुणोत्कर्षाधानं प्रथितमुपमानं समजनि ॥ २५ ॥ अनल्पं जल्पन्तु प्रतिहतधियः पल्लवतुला रसज्ञामज्ञानां क इव कमले मंथरयतु ।। त्रपंतु श्रीभिक्षावितरणवीभूतजगतां कराणां सौभाग्यं तव तुलयितुं तुंगरसनाः ॥ २६ ॥ ब्रह्मांडस्थितिपालनी सुकुशला लोला जिथे राहती ।। कारुण्यामृतसिंधुपूरहि सुखें जेथे सदा वाहती ॥ हे पद्मे हरिचित्तहारिणि तया त्वत्पद्मकोशांतरी ॥ माझी उद्धरणस्मृती तुज असो कोणाहि कोणी तरी ॥ २३ ॥ जो पाचासरिसाच साच रुचिनें त्या शौरिच्या आदरें ॥ कंठी लोळति जे यथेच्छ धरुनी स्पर्धा श्रुतींशी खरें । जे लीला हरिती सलील नलिनीनालांचिया मार्दवें ॥ माते जी तुझिया भुजी सुभगता कोणा अजी वर्णवे ॥ २४ ॥ ज्या सौरभ्य अलभ्य वंद्य कविच्या वेशीच ती चारुता ऐसे ही कमले प्रफुल्ल कमल त्वत्पाणिशी राहतां ॥ काव्यालापकलाप सुंदर अशा वस्तूंचिया संस्तवीं ॥ झाले ते उपमान सिद्ध सुगुणी दे जे दुज्या थोरवी ॥ २५ ॥ अज्ञांच्या धरिजे. जिभेस कवणे पझे उणे बोलतां श्रीभिक्षापणि ज्यांस वश्य जग हे माते तुझे ते शयं ।। ५ हे लक्ष्मि. २ हृदयरूप कमलाच्या कळीमध्ये. 3 कोपन्यांत. ४ कांतीनें. ५ विष्णूच्या. ६ कम- बच्या देठांच्या. ७ सुगंध, ८ हाताशी. ९ काव्य,सुभाषित यांच्या समुद्रायांत. १० पुष्कळ: ५१ स. तर भिक्षेच्या दानानों, १२ हस्त.. १3 सौंदर्य. सभाग्यपणा. १४ मार्मिक कवींच्या जिव्हा. •A. %D ना ·-- सत्पद्यहार: (८) समाहारः श्रीणां विरचितविहारो हरिदृशां परीहारो भक्तप्रभवभवसंतापसरणेः ॥ प्रहारः सर्वासामाप च विपदा विष्णुदायिते ममोद्धारोपायं तव सपदि हारो विमृशतु ॥ २७ ॥ अलंकुर्वाणानां मणिगणघृणीनां लवणिमा यदीयाभिाभिर्भजति महिमानं लघुरपि ॥ सुपर्वश्रेणीनां जनितपरसौभाग्यविभवा स्तवांगुल्यस्ता मे ददतु हरिवामेऽभिलषितम् ॥ २८ ॥ तपस्तेपे तीव्र किमपि परितप्य प्रतिदिनं तव ग्रीवालक्ष्मीलवपरिचयादाप्तविभवम् ॥ हरिः कुंबुं चुंबस्थ वहति पाणौ किमधिकं वदाम स्तत्रायं प्रणयवशवोस्यै स्पृहयति ॥ २९ ॥ अभूदप्रत्यूहः सकलहरिदुल्लासनविधि- विलीनो लोकानां स हि नयनतापोपि कमले ॥ तवास्मिन् पीयूषं किरति वदने रत्नबदने कतो हेतोश्वेतो विधुरयमुद्देति स्म जलधेः ॥३०॥ विष्णूच्या नयनां विहारपद जो संपत्समाहार जो ॥ भक्तांच्या भवैसंभवा बहुविधां तापां परीहार जो ॥ सर्वाही विषदांसि विष्णुदयिते संहार जो हा रतो ॥ उद्धारास उपाय शीघ्र निरखो माझ्या तुझा हार तो ॥ २७ ॥ भूषासन्मणिमुद्रिकासुकिरणों लावण्य जे की. असे ॥ त्याचे तेज जयांचिया द्युतिगणे थोडेंहि भारी दिसे ॥ सौभाग्यातिशया - सुवनिवहा ज्या देति. आलिंगने ॥ माझे इंगित हेतु अंगुलि. तुझ्या देवोत हयगने ॥ २८ ॥ तीहि त तपे बहु खपे के ताप रात्रंदिनी त्वकंठच्छीवच्या लवा, मिळवुनी झाला जनीं ॥ तो कब हरि चुबि अधरी वाहे करी ही सुखें ।। सांगू फार कशास त्यास मग तो आसक्त हे मी मुखे ॥ २९ ॥ निर्विघ्न दिगंतरांहि सकळां उल्लास झाला पहा ॥ कांच्या नयनांतिलाहि कमले तो लोपला ताप हा ॥ रत्तने लोकी । सधौधों महा ॥ को उगाचि उगवे बंच तुझा सोम हा ॥ ३० ॥ संसारावर झा अलंकारभत दिव्य रत्नांच्या आगठया अत्यंत सोदय पक्षी ऐश्वर्य, ७, उत्तम पर्व कॉडी ) पक्षों कोडी) पक्षी देव यांच्यासमहास सारख्या साला ल-बादाबी लक्ष्माया काम प्रकाश ·(९) लक्ष्मीलहरी. ॥ मुखांभोजे मन्दस्मितमधुरकान्त्या विकसतां, ॥ द्विजानां ते हीरावलिविहितनीराजनरुचाम् ।। ॥ इयं ज्योत्स्ना काऽपि स्रवदमृतसन्दोहसरसा ॥ ममोद्यदारिद्यज्वरतरुणतापं तिरयतु ।। ३१ ॥ ॥ कुलैः कस्तूरीणां भृशमनिशमाशस्यमाप च ॥ प्रभातपोन्मीलन्नलिननिवहैरश्रुतवरम् ॥ ॥ वहन्तः सौरभ्यं मृदुगतिविलासा मम शिवं ॥ तव श्वासा नासापुटविहितवासा विदधताम् ॥ ३२ ॥ ॥ कपोले ते दोलायितललितलोलालकहते ॥ विमुक्ता धम्मिल्लादभिलसति मुक्तावलिरियम् ।। ॥ स्वकीयानां बंदीकृतिमसहमानैरिव बलान् ॥ निबध्योर्ध्व कृष्टा तिमिरनिकुरम्बैर्विधुकला ॥ ३३ ॥ ॥ प्रसादो यस्यायं नमदमितगीर्वाणमुकुट- ॥ प्रसर्पज्योत्स्नाभिश्चरणतलपीठार्चितविधिः ।। ॥ गंभोज तत्ते गतिहसितमत्तेभगमने हरिणी. ॥ वदनकमली शोभा. मंदस्मितातिने जयां ॥ ॥ करित रुचितें हीरालीही निराजन ज्यांचिया ॥ ॥ विगलितसुधा त्वदंतांची प्रभा सरसा अहा ।। ॥ शमवु कमले मदारिद्यज्वरोद्भव ताप हा ॥ ३१ ॥ ॥ बहुतपरि जो कस्तूरीच्या प्रशंस्य सदा कुली । ॥ विकच कमली प्रातःकाली कधी नाच ऐकिली ॥ ॥ अशि सुरभिता ज्यासी खासी गतीहि सुकोमला ॥ ॥ तव पवन ते नासावासी करोत शिवा मला ॥ ३२ ॥ ॥ बहुत विलसे दोलालोलालकाटत सत्कटीं ।। ॥ निकट कबरीमुक्ता मुक्तावली तुझि उत्कदा ॥ ॥ जणुं निजजनी बंदित्वाते नसाहानि कोपला ॥ ॥ तिमिरगण ही बांधी ओढी वरी विधुची कला ।। ३३ ।। मन्दाक्रान्ता. ॥ ज्याच्या होत्यै नतसुरशिरोमौलिरतनमानी । ॥ होते माते पदवललसत्पीठपूजा विधानी । ॥ सांगें मत्तपिगति तुझ्या त्या सुदृग्वारिजासी हास्यकांतीने. २. कांतीस. 3. हिन्यांच्या पाक्त. ४, प्रशंसनीय, ५, विकसित ६. सुंगधिता श्वास वायु ८ कल्याण. ९ झोपाळ्याप्रमाणे चपळ अशा केशांनो. १० सुदर मंहस्थळ, ११ के अपाशांतून सुटलेली, १२ मालांची लड. १३ विकासानें, १४ मुकुट, १५ मन. १६ नेत्रकमासः ·सत्पद्यहारः (१०) ॥ वने लीनदीनैः कथय कथमीयादिह तुलाम् ॥ ३४ ॥ ॥ दुरापा दुवृत्तरितदुमने दारणभरा ॥ दयाद्री दीनानामुपरि दलदिन्दीवरनिभा ॥ ॥ दहन्ती दारिद्रुमकुलमुदारद्रविणदा ॥ वदीया दृष्टिमें जननि दुरदृष्टं दलयतु ॥ ३५ ॥ ॥ तव श्रोत्रे फुल्लोत्पलसकल सौभाग्यजयिनी ॥ सदैव श्रीनारायणगुणगणाधप्रणयिनी ॥ ॥ रवैर्दीनालीनामनिशमवधानातिशयिनी ॥ ममाप्येतां वाचं जलधितनये गोचरयताम् ॥ ३६ ॥ ॥ प्रभाजालैः प्राभातिकदिनकरामापनयनं ॥ तवेदं खेदं मे विघटयतु ताटकयुगुलम् ।। ॥ महिम्ना यस्यायं प्रलयसमयेऽपि क्रतुभुजा ॥ जगत् पायं पायं स्वपिति निरपायं तक पतिः ।। ३७ ।। ॥ निवासो मुक्तानां निबिडतरनीलांबुदानिमः ॥ तवायं धम्मिल्लो विमलयतु मल्लोचनयुगम् ।। ॥ भूशं यस्मिन् कालागुरुबहुलसौरभ्यनिव है: ॥ व्हावी केवी सुमुखि तुलना वारिलीनांवुजांशी ॥ ३४ ॥ । उग्रीवेशा दुरितदमनी दुर्जनाशक्यलाभा । ॥ जी की दीनांवरि सकरुणा फुलनीलोत्पलाभा । ॥ जाळी दैन्यमवन दये दे बहु द्रव्यठेवा ।। ॥ ती त्वदृष्टी जनाने निस्सो माझिया दुष्ट देवा ॥ ३२ ॥ ॥ नोलाजांची अजि सुभगता जिंकिती जे अलोल ॥ ॥ श्रीमन्नारायणगुणगणाकर्णनीं फारः लोले ॥ ॥ दीनालीच्या निनाद हि जयां सावधानत्वं पूर्ण ॥ ॥ ते माणीप्रतिहि कमले देवि ऐकोत कर्ण ॥ ३६ ॥ ॥ तेजे की में परिहरि निजें बालसूर्यप्रभेला || ॥ ते ताटकय विघडवो. माझिया खेदजाला ॥ ॥ यत्सामथ्य प्रलयामयी सर्वदेवास्तमानी ॥ । निःशंकत्वे तव पनि निजे विश्व हे पीपिऊनी ॥ ३७ ॥ जो मक्तांचे निलय संच ज्या जाल मेघाचि ऐसी ॥ कि हा वहा कचभर कैसे पूत मल्लोचनांसी ॥ मागरुपरिमळी ते बोलो लुग्ध होती है। आहे तो २ दृष्टलाकोस दुर्लभ निळ्या ८ दीनाची ओळ किवा मदीन वानवडर माल्या केसा HIM नचाया स्थिर वर्णावपया उत्सक ·PATRIKANI PHETRIPPEARINimsiksitis लक्ष्मलिहरी. ॥ पतन्ति श्रीभिक्षार्थिनइव मदान्धा मधुलिहः॥ ३८ ॥ ॥ विलग्नौ ते पार्श्वद्वयपरिसरे मत्तकरिणौ ॥ ॥ करोन्नीतैरञ्चन्मणिकलशमुग्धास्यगलितैः ॥ निषिञ्चन्तौ मुक्तामाणिगणजयैस्त्वां जलकणे- । नमस्यामो दामोदरगृहिणि दारिद्यदलिताः ॥ ३९ ॥ ॥ अये मातर्लक्ष्मि त्वदरुणपदांभोजनिकटे ॥ ॥ लुउन्तं वालं मामविरलगलद्वाष्पजटिलम् ।। ॥ सुधासेकस्निग्धैरतिममृणमुग्धैः करतलैः ॥ ॥ स्पृशन्ती मारोदीरिति वद समाश्वास्यसि कदा ॥ ४० ॥ । रमे पी लक्ष्मि प्रणतजनकल्पद्रुमलते ॥ ॥ सुधांभोधेः पुत्रि 'त्रिदशनिकरोपास्तचरणे ॥ ॥ परे निसे मातर्गुणमयि परब्रह्ममाहले ॥ ॥ जगन्नाथस्याकर्णय मृदुलवर्णावलिमिमाम् ॥ ४१ ॥ की भिक्षार्थी जन जणुं मदें अंध जे लोटताती ॥ ३८ ॥ शार्दूलविक्रीडित. ॥ आधी सन्माणकुंभरम्य वदनांतूनी गळूनी जळें ॥ ॥ शुंडानी धरितां वरी हरिति जे मुक्ताफळांच्या किळे ॥ ॥ ऐशा अंबुकणीं सुलग्न असुनी पाचौं तुला सिंचिती ॥ ॥ वंदू दीन मुकुन्दसुंदरि तयां मत्तां गजेंद्रांप्रती ॥ ३९ ॥ स्त्रग्धरा. ॥ हे लक्ष्मी लोकमाते त्वदरुणेचरणांभोरुहांचे समीप ॥ ॥ लोळे हा बाळ डोळे घळ घळ गळती अश्रुनी जवि कूप । ॥ पीयूषासेकसांद्री सरसकरतली गात्र हे दुःखशील ॥ ॥ स्पोनी गा न वत्सा रुदन करि असे सांग के सांत्विशील । . शिखरिणी. ॥ रमे पझे लक्ष्मी प्रणतजनकल्पद्रुमलते ।। ॥ सुरांच्या उदांनी विनुतं चरण सिंधुदुाहते ।। ॥ परे नित्ये मावे गुणवति परब्रह्मदयिते जगन्नाथाची है परिस मृदु वौचालहि ते॥४१॥ मुलाच्या तुषारांनी आरक्त चरण कमलांच्या 3 अमृतसेचनाने निग्ध अशा ४ जिचे चरण स्ताविले आहेत ती. ५ अक्षरपंक्ति ·७२ सत्पद्यहारः : अनुष्टुप. ॥ इमांहि लक्ष्मीलहरी जगन्नाथेन निर्मिताम् ॥ ॥ यः पठेत् तस्य सर्वत्र जायंते जयसंपदः ॥ ४३ ।। इति श्रीमज्जगन्नाथ पंडितराजविरचिता लक्ष्मीलहरी समाप्ता । आर्या. ॥ रसिकजगन्नाथकृता लक्ष्मीलहरी हरिप्रियास्तत्र हा ॥ ॥ पढतां जय संपत्तिहि होय मदा त्यास, गाचि यास्तव हा ॥४२॥ स्नग्धरा. ॥ रंगा शुद्धांतरंगा जननि जनकही तर्वि ज्या एकनाथ ।। ॥ श्रीयोगानंदनाथप्रवरतिरूपाछत्रयोगे सनाथ ॥ ॥ यदशा उत्तरेशप्रभुपदनिकटीं वास त्या केम गांवीं ॥ ॥ तेणे ही स्पष्ट लक्ष्मलिहार विवरिली दे मदा क्षेम गावी ॥४३|| वसंततिलका. ॥ येणें विकाशाह बडो रासिकाननांचा ।। ॥ तैसा विनाश सकळां अर्घकाननांचा ।। ॥ संतोष ही त्रिपुरसुदारच्या मनाचा ।। ॥ होवो असा त्वदाय आशय वामनाचा शालिनी. ॥ लाहूनीया पंडिताच्या कृतीत ॥ ॥ व्हाया लोकां लभ्य हो प्राकृती ते ॥ ॥ तुल्यश्लोकी निर्मुनी आजि टीका ॥ ॥ पुण्यश्लोकी अर्पिली, हे विलोका ॥ ४५ ॥ इति श्रीमद्योगानंदपदारविन्दमिलिन्दायमानवामनरायविरचिता लक्ष्मील इरीटीका समश्लोकी समाप्ता. । श्रीरस्तु । २. लक्ष्मीची स्तुति. २ नाथवान धन्य. 3 उत्तरेश्वर नावाने शिवलिंग. ४ रसिकांच्या मुखाचा ५ पातुकवनांचा. ६ श्रीदेवीच्या. समाप्त.

·अध्यात्म रामायणासंबंधिनी रामगीता. श्रीमत्परमहंस-परिव्राजक-श्रीयोगानन्द -यतींद्र-विरचित-महाराष्ट्र- भाषा-व्याख्यान-सहिता. dokace ine 13 पुस्तक. वामन एकनाथ शास्त्री कमकर. याणी. KOTION मुंबई इंदुप्रकाश " छापखान्यांत छापून प्रसिद्ध केली. मिति चैत्र शुद्ध १ सोमवार शके १८०८ व्यय सवत्सर, ( सन १८६७ चे २५ वे आक्टाप्रमाणे प्रकामाकाने हक्क ठेविला आहे. OM ·:

·प्रस्तावना- रामगीता. शिरोलेखांत निर्दिष्ट केलेली गीता श्रीवेदव्यासप्रणीता अध्यात्मरामायणाच्या उत्तरकांडांत आहे. भगवद्गीता, शिवगीता, गणेशगीता, इत्यादि गीतांपेक्षा या गीतेचा अनेक कारणानी विशेष दृष्टीस पडतो. इतर गीतांपेक्षां प्रस्तुत गीतेचा पहिला विशेष संख्येच्या संबंधाचा होय. तो असा की, भगवद्गीता ही अठरा अध्याय असून तिची श्लोकसंख्या सातशे आहे. याचप्रमाणे. शिवगीता ही सोळा अध्याय असून संख्यच्या मानाने तितकीच आहे. गणेशगीता ही संख्येने तितकीच असून अकरा अध्यायांची आहे, आणि प्रस्तुत गीता (रामगीता) एकाध्यायात्मक असून इची श्लोकसंख्या सारी बासष्ट आहे. एवंच संख्येचे अल्पत्व हा एक इजमध्ये मुख्य विशेष आहे. आतां अल्प ग्रंथांत विषयाचा संकोच व क्लिष्टत्व इत्यादिकाची भीति असते; परंतु प्रस्तुत गीतेत तसा प्रकार नाही. वेदांत शास्त्रातील मुख्यत्वे प्रतिपादनीय विषय साकल्याने व सुबोध रीतीने इजमध्ये वर्णिले आहेत. आतां दुसरां विशेष हा की, भगवदगीता ज्याच्या निमित्ताने प्रवृत्त झाली, तो अधिकारी अर्जुन केवळ मुमुक्षुच्या रीतीने श्रीकृष्णास शरण गेला नसून स्वजनवत्सलत्वाने युद्धपराङ्मुख झाला असतां त्याची युद्धाविषयी प्रवृत्ति व्हावी या उद्देशाने श्रीकृष्णाने ती त्यास उपदेशिली आहे. आणि हिचा उपदेश-एकांती मुमुक्षुबुद्धीने शरण आलेल्या लक्ष्मणास श्रीरामचंद्राने केला आहे. तसेच वृत्तवैचित्र्याच्या संबंधाने ही इतर गीतांहून इचे वैलक्षण्य आहे. इतर गीता प्रायः अनुष्टुप् वृत्तांत असतात, आणि इजमध्ये वंशस्थ, वसंततिलका आदिकरून अनेक वृत्ते आहेत. इजमध्ये विषयरचना जी आहे ती उगीच भरतीची नसन निवडक व आवश्यक असे सर्व विषय हीत आले आहेत. ते असे:-कर्म, भक्ति आणि ज्ञान या तीन योगांचे अधिकारपरत्वे विधान करून ज्ञानयोगांत कर्माचे खडन फार मजेदार व प्रौढतेने प्रतिपादिले आहे. सर्व उपनिषदांत सारभूत जे तत्वमसि महा- वाक्य त्याच्या अर्थाचे विवेचन इजमध्ये फार प्रांजल व उत्तम रीतीने केले आहे; व त्या संबंधे लक्षणांचा विचार सांगून मंदाधिकारी जनांस प्रणवोपासना अनायाससाध्य अशी सांगितली आहे. प्रस्तुत गीतेप्रमाणे वाक्यार्थविचार तर कोणत्याही गीतेत आढळत नाही. यावरील कारणांनी रामगीता इतर गोतांहून विशिष्ट आहे असे सहज लक्षात येणार आहे. असो. आतां प्रस्तुत गीता प्रतिपादित सारभूत ब्रह्मविद्येचा प्राकृत जनांसही लाभ व्हावा म्हणून ज्या परम दयाळु यतिंद्रानी तिजवर महाराष्ट्र भाषेत ओविबद्ध व्याख्या लिहिली त्यांजविषयींची माहिती संक्षेपतः वाचकांस करून देऊन ही प्रस्तावना पूर्ण करितों. प्रस्तुत व्याख्याकार हे श्रीगोदावरी तीरीं सोनपेठ या गांवों राहणारे अश्वलायन शाखेतील ब्राह्मण होत. यांनी पूर्व वयांत दशग्रंथसाहित वेदाचें अध्ययन करून श्रौतस्मार्व याज्ञिकीचेही अध्ययन केले होते. नंतर ज्योतिष, व्याकरण, वेदान्त व योग या ·प्रस्तावना. शास्त्रांत प्रावीण्य संपादिले. यांची वृत्ति मोठी निःस्पृह व आनंदी असून हे पराकाष्टे. चे उद्योगशील होते. यांचे पूर्वाश्रमीचें नांव. सखारामदीक्षित असे असून चतुर्या श्रमस्वीकारानंतर यांचे श्रीयोगानंदसरस्वती हैं सांप्रदायिक नांव प्रसिद्ध होते, यांणी आपल्या वयाच्या चाळिसावे वर्षों संन्यास घेऊन पुष्कळ संस्थाने व पुण्यक्षेत्रे या ठिकाणी पर्यटन केले. शेवटीं उत्तर वयांत पंढरीस येऊन कोठे तरी क्षेत्रवास करावा या इच्छेने फिरतां फिरतां सुवर्णपुरी नावांच्या एका लहानशा. क्षेत्रांत येऊन तेथे त्याणी शेवटला काळ ग्रंथरचनेत व अनेक विषयांच्या अध्यापनांत घालविला. त्याच वेळी काही प्राकृत जनांच्या प्रार्थनेवरून प्रस्तुत गीतेवर सुबोध व संक्षिप्त अशी ही महाराष्ट्र व्याख्या रचिली. हे मोठे राजयोगी असून यांची शिष्यपरंपराही त्या प्रांतांत पुष्कळ आहे; व यांची समाधि झाल्यास सुमारे वीसवर्षे होऊन गेली आहेत. असो प्रस्तुत गीतेच्या व टीकाकारांच्या संबंधाने जी माहिती आली संक्षेपांत सांगितली आहे तिची यथार्थता सुज्ञ वाचकांनी स्वतः अनुभवून पहावी इतकी सूचना करून ही प्रस्तावना पूर्ण करितों. पुस्तक प्रकाशक. F AapsrecreasuTRAMMADALTENAMRAvasarsalems ॥ श्री रामगीता अभिभव || वल्लभेसि सांगे शिव || जी श्रीरामें स्वयमेव ।। लक्ष्माण उपदेशिली ॥ १ ॥ आहे जरी एक अध्याय ॥ तरी ईते जो सदा ध्याय || तो स्वये परब्रह्म होय ॥ नित्य अद्वय अभंग ॥ २ ॥ परि मूल ॥ असे संस्कृती ॥ तेणें जडमति कैसे तरती ॥ हे विचारूनिया महामति ॥ निज चित्ती कळवळला ॥३॥ दयासिंधु श्रीयोगानंद ॥ पाहूनि प्राकृत मतिमंद. ॥ तदुद्धारार्थ हे सानंद ॥ गीतारविंद प्रफुल्लवी ॥ ५ ॥ की घेऊनि तयाचा सुगंध ॥ अधिकारी साधक मिलिंद ॥ छेदोनि- या संसारबंध ॥ निजानंद पावात ॥ ५ ॥ शक आठराशे सात ॥ पार्थिव नाम संवत्सरां. त ॥ माघमासों केली मुद्रित ॥ व्हाया विश्रुत सकळांसी ॥ ६ ॥ सज्जनांचा कृपापात्र ॥ श्रीयोगानंदाचा छात्र ॥ एकनाथज्येष्ठपुत्र ॥ आर्यमित्रप्रकाशक ॥ ७ ॥ तेणे ही निवेकरिता ॥ रामायणीय रामगीता ॥ मुद्रित केली तत्वतां ॥ जगद्धिताकारणे ॥ ८ ॥ तीते विचारूनि मुमुक्षुजन ॥ होवोत सदा आनंदघन ॥ हेचि मुद्रापण प्रयोजन मन मामन मानितो ॥ ९॥ ग्रंथप्रकाशक. 11 ·. STARSANGRE:::LARKI ... ... .. श्री. अथ रामगीता. श्लोकः ( उपजातिवृत्तम्.) श्रीमहादेव उवाच.- ततो जगन्मंगलमंगलात्मना विधाय रामायणकीर्तिमुत्तमा ।। श्रीयोगानंदस्वामिविरचित ओवीबद्ध प्राकृत टीका. श्रीगणेशांवागुरुभ्यानमः । श्रीसीतारामचंद्राय नमः । ॐ नमः सच्चिदानंदा। अज़ अव्यय अभेदा । जगदंकुरमूळकंदा । आत्मया समा ॥ १ ॥ तूंचि झालासी गजवदन । जो चतुर्दशविद्यांचे निधान । आरंभी जयाचें वंदन । करिताति महाक- वि॥ २ ॥ शुद्ध चिन्मय सिंहासन । करि आरुढला आपण । उदर दोंदील विराज- मान । जेथें चौदा लोक वसती ॥ ३ ॥ शुद्ध पीतांबर परिधान । विद्युल्लतेपरि दैदी- प्यमान । कटिवरी कटिसूत्र पूर्ण । शोभे नामबंधाचें ॥ ४ ॥ नागयज्ञोपवीत कंठी । चंद्र वसे ज्याचे किरीटी । चाही वेद होऊनि हिंपुटी । हस्त झाले जयाचे ॥ ५ ॥ तत्पद् गजाकार वदन । त्वंपद शरीर संपूर्ण । उभय ऐक्य असिपद जाण । श्रीग- जानन शोभतो ॥ ६ ॥ देव मानव अतुर । जयासी करिती नमस्कार । पावनिया अभय वर । जयजयकार करिताति ॥ ७ ॥ ऐसें जाणोनि वेदवंद्या । शरण आलों तुजलागि आद्या । आतां उपनिषत्प्रतिपाद्या । विनंती माझी अवधारिं ॥ ८॥ मी केवळ असें मूर्ख । नेणे काहीच 4 विवेक । परि तुवां सात्य व्हावें एक । मग उणे म- ज काय ॥ ९॥ तुझा प्रसाद जालिया प्राप्त । सहज सिद्धि पावेल ग्रंथ । श्रीराम- 'गीता हे यथार्थ । नाम असें ज्याचें पैं ॥ १०॥ या ग्रंथाची पाहतां थोरी । एक जाणतसे त्रिमुगरि । त्यांतील अर्व जाणे गौरी । चतुर्थाश विधाता ॥ ११ ॥ तयां वांचोनिया आन । जाणावया समर्थ कोण । परि गुरु हरि जयासि प्रसन्न । तो तत्प्रसादें जाणे ॥ १२ ॥ आतां नमूं वागीश्वरी । प्रणवरूपिणी चिल्लहरी। परा- पश्यंती मध्यमा वैखरी । रूपें सर्वत्र जी से ॥ १३ ॥ जीचिया प्रसादे करून । मूक वाचस्पतीशी भांडण । करावयालागी पूर्ण । समर्थ होत असे ॥ १४ ॥ स्वयें होमि मूळप्रकृति । जीवेश निर्मिले सहज़ स्थिति । विद्याविद्यारूपें निश्चिति । स्वयें वर्ते दो ठायीं ॥ १५ ॥ गुणत्रये तिन्ही देव । जिने निर्मिले स्वयमेव । न होते ठा- यी अपूर्व । सकळ विश्व दाविलें ॥ १६ ॥ चैतन्याहून वेगळी। जी बव्हेचि कवणे काळि । जिची होतां कृपा नव्हाकि । ब्रह्मप्राप्ति योगियांसी ॥ १७ ॥ तोतें करो नि वंदन । लाहोनि तिचे वरदान । ग्रंथलेखनालागी मन । अत्यंत माझे उल्हास- लें ॥ १८ ॥ आतां नमूं श्रीसद्गुरु । जो धैर्याचा महामेरु । आणि कृपेचा सागरु। श्री पूर्णानंद नाथ ॥ १९ ॥ अहो अपूर्ण एक असावें । तरि पूर्ण याने ह्मणावें। स्याचिया अमावि वदावें । काय पैं यासी ॥ २० ॥दुःख असावें मूर्तिमंत । तरि भा ·(२) रामगीता. चचार पूर्वाचरितं रघूत्तमो राजर्षिवर्येरभिसेवितं यथा ॥ १ ॥ नंद ह्मणावें याप्रत । दुःखाभावि न घडे निश्चित । आनंद ह्मणणे ।। २१ ॥ तथापि पूर्णी- नंद नामासी । दावीतसे निश्चयेशीं। आणि स्वनामेंचि साधकांसी । अभेदप्रत्यया- दावितो ॥ २२ ॥ पूर्णशढे करून । जाणावें ब्रह्म सनातन । आनंद हैं अभिधान। प्रत्यगात्मयाचें ॥ २३ ॥ उभय-ऐक्ये अभिधान । पूर्णानंद असे पूर्ण । तो नमिला सद्भावें करून । अभेदें मियां ।। २४ ॥ ज्याची कृपा जालिया पूर्ण । साधकासी नरे मातूंपण । गुरुत्व शिष्यत्व हीहि दोन । लोपति तेव्हां ॥ २५ ॥ आतां नमूं संत सज्जन । व्यास वाल्मीक प्रधान । तैसेची प्राकृतही पूर्ण । नियत्तिज्ञानदेवादि ॥ २६॥ त्यांची सकप अभयता । पावोनिया म्यां आतां । सद्भावे ठेविला माथां । त्यांचिया चरणिं ॥ २७ ॥ आतां नमूं कुलदेवता । जो एकवीरा आदिमाता । जीचिया प्रसाद तत्वतां । जोडताति ऋद्धि सिद्धि ॥ २८ ॥ तयेचा लाहोनि अभय वर । मी अपना हो पामर । संतपायां समोर । प्राप्त होता झालों ॥ २९ ॥ आतां श्रोती सावधान । होवोनि करावें श्रवण । तुमचिया करें वर्णन । करीन रामकथेनें !! ३० ॥ जी कि- वपर्वतापासून । जाली कथागंगा निर्माण । आणि राममनु मालागुन । भिळती जा- ली ॥ ३१ ॥ उपनिषत्सिवूचें मथन । स्वयें श्रीराम करून । है अपुन के निर्माण। रामगीतारूप पैं ॥ ३२ ॥ केलें लक्ष्मणासि अर्पण । तो तयात सेवन । जाला असे सनातन । पूर्ण ब्रह्म अंगें ॥ ३३ ॥ ऐसिया कथेचे व्याख्यान । करावया समय कोण पारे सद्गुरुरूपा संपूर्ण । पाववील सिद्धी ॥ ३४ ॥ सद्गुरुकृपा साधका हातिं । आ- लिया उणे तया प्रति । काय असे सुनिश्चिति । विनारून पाहा ॥ ३५ ॥ एकदा कैलासपर्वतिं । बैसोनिया शिवपार्वती । स्वेच्छा क्रीडा अनमी। आनंदकर ॥ ३६॥ तेव्हां गौरी प्रेमयुक्त । शिवाप्रति असे बोलत।। की रामगीता कथामृत । चार वा मनमी ॥ ३७ ॥ ऐकोनि तयेचे वचन । शिव अंतरी मतोपचन होऊ नया तो आ- पण । तयेकाली ॥ ३८ ॥ काय बोलिला तयेति । ते ऐकाय वन्यनिर्ति जे ऐकतां पुनरावृत्ति । जाय खुटोनिया ॥३९॥ पाहोनि गौरीचा अधिकार आनंदयुक्त श्रीशंकर उपदेशावया साचार । परम तत्वात।। ४० ॥ राम आणि लक्ष्मण । यांच्या मंत्रा- दमुखें करून । करिता झाला निरूपण । ऐकावं ते आतां ॥ ४१ ॥ टीका:-----मानूनि लोकापवादभय । राम जानकी त्यागिता होय । तदनंतर वर्तले काय । ते सांगू आतां ॥ ४२ ॥ मंगल शढे करून । या जगाचे संपूर्ण । आनंदचि जे जाण । बोलिले असति ॥ ४३ ॥ त्या आनंदाला- गि निश्चित । जो असे उपजीविकाभूत । तो ब्रह्मानंद मूर्तिमंत।अमे रवपीर हा ॥४४॥ विधरले थिजलें घृत । अन्य नोहेचि किंचित । तैसाचि हा रघुनाथ । ब्रह्मानंद मूर्ति ।। ४५॥ साधू आणि गायी ब्राह्मण । यांचे करावया प्रतिपालन । आणि ध- मांचे संरक्षण । करावया लागि ॥ ४६ ॥ मारोनिया निशाचर । उतरावया धरन- भार । सुखी करावया निर्जर । अवतरे रघुवीर रघुवंशी ॥ ४७ ॥ या ब्रह्मानंद लेशे करून । स्थावर जंगम भूते संपूर्ण पावताति उपजीवत । ऐसें बोले श्रुति॥४८॥ .

·. सटीक. ( ३ ) सौमित्रिणा पृष्ट उदारबुद्धिना रामः कथाः प्राह पुरातनीः शुभा ॥ राज्ञः प्रअ तस्य नृगस्य शापतो द्विजस्य तिर्यक्वमथाह राघवः।।२।। मंगलांचे ही मंगल । हा एकाच असे केवल । ऐशा स्मृतिहि सकल । बोलात ज्यासी ॥ ४९ ॥ सकल जगाचे कत्याग । होत असे जयापासून । तादृश कल्या पा रूपचि पूर्ण । असे मूर्ति ज्याची ॥ ५० ॥ तेगेंचि स्वरू करून । जो घनानं द रघुनंदन । काय करीतसे आपण । लोक तरावयासी ॥ ११ ॥ श्रोता वक्ता आणि पृच्छक । एवं असे जो त्रिविध लोक। त्या सर्वांसी मोक्षदायक । जी निजांगें असे९२ ऐमी कीर्ति अति उता । असे जी व्यापोनि व्योम । तयों प्रगट आत्माराम । करोगिया स्वयें ॥ ५३ ।। वाल्मीकाऋिषिकत । रामायणे जी बहुत । त्यांत प्र- वर्तीनिश्चित । निजांगेंच जी ॥१४॥स्वयें रामाच जिय लागून । आश्रय असे परि- पूर्ण । यास्तव जीस रामायण । अभिधान आले ॥ ५५ ॥ रामावतारापासून । रा- व गवांत संपूर्ण । सष्ट असे वर्णन । जिचिया ठायीं ॥ ५६ ॥ ऐसिया कीर्ती तें करून राहता झाला रघुनंदन । पुढें लोकापवादे जाण । त्यजिली सीता।। ५७॥ पुढील भविष्यार्थ जाणून । सीते ऐसे चिद्रन । त्यनिता झाला रघुनंदन । लोकाप - बादभिवे ॥ ५८ ॥ अमो या उपरि रघुवीर । धर्मार्थ काम साचार । विध्युक्त प्र- कारेंचि रणवीर । लोकहितार्थ आचरे ॥ १९ ॥ पूर्वी राजे थोर थोर । झाले अ- सती जे अपार । स्वकीय परकीय साचार । वंशांचिये ठायीं ।। ६० ।। तिहीं केलें जे आचरण । प्रजापालन सत्कथा श्रवण। तें विधियुक्त रघुनं इन। करिता झाला ६१ कर्तृत्वभो कृत्वा अतीत। स्वयें अमोनेि श्रीरघुनाथ । लोकसंग्रहार्थ असे दावित । सर्व- आचरोनि ॥ ६२ ॥ त्याचिया निजदासांप्रति । कर्तृत्वादि नसे निश्चिति । मा अंगे तो रघुपति । कर्ता भोक्ता होय कैसा ॥ ६३ ॥ यांतील जें गुह्य वर्म । ते संतां- सि असे सुगम । इतरांसी अति दुर्गम । बोलावें न लगे ॥ ६४ ॥ १ ॥ टीकाः-वेद गुरु देवांचे ठायीं। जिचा पूर्ण विश्वास पाहिं ॥ दानशील सर्व- दाही । अतिउद्दार जे॥६५॥ सकलाह उत्तम गुण । राहती जीचा आश्रय करून । ऐसी बुद्धी सलक्षणाजयाचीअसे॥६६॥ तेणें लक्ष्मणे आपण । होवोनिया सावधानापुसि येला रघुनंदन । पुरातन कयेप्रति ॥६७॥ जे पूर्वी महा थोर थोर ।जाले असती रा- जेश्वर । त्यांच्या पुरातन पवित्र । ज्या कथा असती॥६॥धर्माधर्माचा निर्णय । ज्यां- चे ठायीं निःसंशय । त्या कथेतें सुमित्रातनय। पुसे श्रीरामासी!!६९॥ ऐकोनि ल- क्ष्मणाचा प्रश्न । राम त्या कथा सांगे संपूर्ण । प्रसंगोंचे नृगाख्यान। सांगता जाला७० नृग राजा दानशूर । पुण्यपावन परम पवित्रा ज्याच्या दानपुण्याचा पार । न कळे- चि कोणा ॥७१॥ गोभू कन्या कांचन । गजाश्वरथ वस्त्र भूषण । देऊनिया याच कजन । सुखी केले अपार ॥७२॥ ज्याचिया गोदानांसी मिति।नाहींच 4 सुनिश्चिति । ऐसा तो पुण्यमूर्ति । नृपति असतां ॥ ७० ॥ एके दिनि तौ नृपभूषण । बोलावूनि एक ब्राह्मण । तयालागि अमित गोधन । देता जाला ॥७४॥ त्यांतून गौतमी एक । नृप- गायीं माजी देख । पळोनि आली तत्कालिक । नेणोच कोणीही।। ७५॥तया गौतमीस- ·-... PARHI रामगीता. कदाचिदेकांत उपस्थितं प्रभुं रामं रमालालितपादपकंजम् ।। सौमित्रिरासादितशुद्धभावनः प्रणम्य भक्त था विनयान्वितोऽब्रवीत सौमित्रिरुवाच त्वं शुद्रवोधोसिहि सर्वदेहिनामात्मास्यधीशोसि निराकृतिःस्वयम् । हित । अन्य गायी अमित । अन्य ब्राह्मणा नृपनाथ । देता जाला परादिनि!!७६|| हे दुरित न जाणून । पावता जाला नृपभूषण । पुढे जाले वर्तमान। काय ते ऐका७७ तंव प्रथम येऊनि ब्राह्मण । ह्मणे माझी गौतमी जाण । मजलागी हे गोदान । का- लचि केले नृपवरें॥ ७८ ॥ दुनाही झमे मजुप्रति । आज देता जाला भूपती। ऐसे दोघे ही भांडती । कोणी नायके कोणाचें ॥ ७९ ॥ तैसे च गेले रायापाशी । बोल- ते जाले ते तयासी । दाता आणि अपहर्ता होसी । तूंचि एक नृपनाथा ।। ८० ॥ दोघेही गौतमी टाकून । जाति ऐसें ना पाहून। प्रार्थिता जाला स्वयें आपण। दोघां सहीं ॥८१॥ ईच्या पालटें अपार । धेनु देतों सालंकार । परि कमा करोनि मजव - र । अपराध सहन करावा ॥८२॥ न जाणोनि हा मजप्राति। दोष जाला सुनिश्रिात तरि येवेळी कृपामूर्ती । क्षमा केली पाहिजे ॥८३॥ ऐसें विनवितांहि ब्राह्मण । ना- यकोनि रायाचं वचन । पावते जाले स्थान । आपुलाले ते ८४ ॥ श्रीराम हागे लक्ष्मणासी । ऐसिया धार्मिक नृपासी।प्राप्त जाली दशा ऐसी। त्यांचिया शा।। ८५ ॥ पावूनिया ककलासयोनि। राहता झाला कूपस्थानीं । मा ब्रह्मख हारती जाणूनि। त्यांची गात काय बोलू।।८६ ॥कैसाही असो नृगात । विमुख व्हावें ब्रह्मस्वाप्रती हावि परम धर्म निश्चिति । जाणोनि घेई सौमित्रा ॥ ८७|| करितां ब्रह्मस्वहरण । समूळ वंशाचे होय दहन । हा मुख्य धर्म रघुनंदन । सांगता झाला अनुनासी ।। ८८ ॥ २ ॥ टीकाः -एके दिनीं श्रीरघुगत । बैसला अगतां एकांती ! परम नम्रता धरोनि चित्ती । लक्ष्मण तेव्हां ॥ ८९॥ प्रेमभक्तियुक्त होऊन ! हा सद्गुरु ऐसे मानून । करोनिया सांष्टाग नमन । शरण झाला ॥ ९ ॥भगवान कथा श्रवण केले परमादरें करून। तेणे सहज अतः करण अति शुदमाले साधनचतुष्टयसंपन्न। होऊनी सद्गुरुसी शरण । गाता झाला लक्ष्मण । हे सूचविले सहजी ॥ २२ ॥ गुरूपसत्तीवीण । कदान लाभे आत्मज्ञान । यास्तव स्वयें लक्ष्मण करिता झाला उल्हासें ॥ ९३ ॥ ज्याचिया चरणकमळासी । रमा होवोनिया दासी । लालन करी अहिर्निशिं । सप्रेमभावें ॥ ९४ ॥ ऐसिया जगत्प्रभूप्रति । लक्ष्मण तेव्हां महामात बोलता जाला तेच श्रोति । ऐकावे आतां॥९॥ सर्व विषयां- ते जाणती । उत्कृष्ट असे जयाची मती। यास्तव महामते यारिति । संवोधनाते॥९६ ।। देवोनिया लक्ष्मण । श्री रामासि बोले वचव । ह्मणे रामा तूं आहेसी पूर्ण । शुद्ध बोध स्वयें ॥९७ ॥ ह्मणजे जे अनवच्छिन्न । प्रत्यग्ब्रह्म पूर्ण चैतन्य । ते स्वरूप जयाचे पूर्ण । ऐसा तू आहेसी ॥ ९८ ॥ आणि देही जे संपूर्ण । यांचा आत्मा तूं आहेसी पूर्ण । सर्व जीव तुझेचि जाण । प्रतिबिंब असती ॥ ९४ ॥ जीव आणि

·सटीक.
(५)
प्रतीयसे ज्ञानदृशां महामते पादाजशृंगाहितसंगसंगिनाम् ॥ ४ ॥
अहं प्रपन्नोस्मि पदांबुजं प्रभो भवापवर्ग तव योगिभावितम् ।
यथांजसा ऽज्ञानमपारवारािधं सुखं तरिष्यामि तथानुशाधि मां ॥ ५ ॥
ईश्वर । प्रतिबिं तुझों साचार । यास्तव प्रत्यग्ब्रह्म परात्पर । तूं आहेसी स्वये
॥ १०० ॥ तूंचि ईश्वररू करून । करिसी सर्वांचे नियमन । अंतर्यामि -
वास्तव तूं जाण । सर्वाधीश अलति ॥ १ ॥ सर्वाचेही नियमन । करोनियाहि
तुजलागुन । भेद नसे यास्तव पूर्ण । सर्वात्मत्व असे तुजसी ॥ २ ॥ औपाधिक
भेदास्तव । वर्ते नियंतृनियम्यभाव । त्या उपाधीसी मिथ्यात्व । जाणुन
ध्यावं ॥ ३ ॥ जीवेश्वरादि सकल द्वैत । मिथ्या असे मायाकल्पित । एकला एक
शाश्वत । आससी तूं ॥ २ ॥ यास्तव भेद त्रिविधही । तुझे ठायिं कदा
नाहीं । एकचि तूं सर्वदाही । स्वप्रकाश आहोस ॥ ५ ॥ अस्मदादिकांचियापरि ।
स्थानित कमाधान निर्धारि । तूं नव्हेसी गा शरीरी । सुखदुःखभोक्ता ॥ ६ ॥
तूं नामरूपां अतीत । स्वयें आहेसी पूर्ण शाश्वत । तुझिया स्वरूपाचा अंत ! ने-
मोचे . कोणी ॥ ७ ॥ तूं ह्मणसी ऐसिया रिती । सर्वहि लोकों का ममप्रति ।
जाणिजेतं नसे निश्चिति । तरि ऐक सांगू ॥ ८ ॥ ज्ञानदृष्टि जोडली ज्यांसी ।
स्वये त्यांचिया प्रत्ययासी । तूं येताहेस अहनिसें । अभेदपणे ॥ ९ ॥ परि ते तुझे
अपरोक्ष ज्ञान । असे महावाक्या अधीन । गुरुमुखें श्रवणादि साधन । केलिया
लाने ॥ १० ॥ तें वेदांतविचारज्ञान । प्राप्त जालें ज्यांलागुन । तेच या लोकी
पूर्ण । जाणति तुजसी ॥ ११ ॥ एवढाहि लाभ पूर्ण । असे तुझ्या भक्ती अधीन
तझिया भक्तीविना ज्ञान । न लाभे कोणा ॥ १२ ॥ तुझिया चरणकमळाचे ठायीं ।
ज्यांचे अंतःकरण सर्वदाही । भृगांचियापरि पाहिं । रंगोनि गेलें ॥ १३ ॥ जीव
गोलियाही भृग । न सोडीच कमलपराग । तैसें अंतःकरण अभंग । असे चरणी
ज्यांचें ॥ १४ ॥ ऐसें तुझे भक्त । त्यांचा संग भाक्तियुक्त । जिही केला सुनिश्चित ।
ते जाणती तूंतें ॥ १६ ॥ सारांश सत्सहवासें करून । प्राप्त जालिया आत्मज्ञान ।
नूं लाभसी त्यांलागुन । इतर तुज नेणे ॥ ११६ ॥ ४
ऐसी प्रार्थना लक्ष्मण । करिता जाला स्वयें आपण । ह्मणे मी आहे तुझिया
शरण । चरणकमळांसी ॥ १७ ॥ ज्या चरणाचा आश्रय । कलिया हैं संसारभय ।
तात्कालाचे दूरहोय । निःशेष 4 ॥ १८ ॥ आणि योगी जयाप्रति । सर्वदा हृदयीं
ध्याति । व्हावयालागी स्वमुक्ति । संसारदुःखापासोनिया ॥ १९॥ येणे वचनें
करून । सदाचारही दाविला पूर्ण । सारांश जे तुझें भजन । तें मोक्षदायी ॥ २० ॥
आतां माझी प्रार्थना एक । ऐकावी बोलतों सकाळक । अपार सिंधुरूप देख ।
में अज्ञान असे ॥ २१॥ संसारासी मूल कारण । तेंचि सर्वथा असे पूर्ण । जेणे देह-
द्वयबंधन । जीवांसि होय ॥ २२ ॥ ऐसिया अज्ञानापासून । जैसा मी अक्लेशे
करून । तरेन तैसा उपाय पूर्ण । शिकवीं मजसी ॥ २३ ॥ अपार वारिधि ऐसे
वचन । येणे सपार समुद्राहून । व्यतिरेकचि परिपूर्ण । बोलिला असे ॥ २३ ॥

·(६) रामगीता. श्रुत्वाथ सौमित्रिवचोऽखिलं तदा प्राह प्रपन्नातिहरः प्रसनधीः । विज्ञानमज्ञानतयोपशांतये अतिप्रपन्नं क्षितिपालभूपणः ॥ ६ ॥ श्रीरामउवाच आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रिया कृत्वा समासादितशुद्रमानमः । तस्मात् हा संसारसमुद्रातरावयासी कठीण फारायालागि तूं परपार पाववों मात॥२६॥ ऐसें ऐकोनि सौमित्रिवचन । या उपरी श्रीरघुनंदन । उत्तर देतसे आपण । सौमित्रीलागी ॥ २६ ॥ जे शरणागत निजभक्त । त्यांचे संसारदुःख समस्त । जी हरण करी सौख्य देत । श्रवणयोग्य काली ॥ २७ ॥ ऐसी भ्रमादि गहित । भक्तानुग्रहपर शाश्वत । ज्याची बुद्धि असे निश्चित । तो श्रीराम अंगें ॥ २८ ॥ जो सकल रायांमाजि जाण । भूषणभूत असे पूर्ण । तो. श्रीराम तत्वज्ञान । लक्ष्मणासि सांगे ॥ २९ ॥ अज्ञानरूप में तम निश्चित । ते व्हावया भस्मीभूत । अपरोक्ष ज्ञान रघुनाथ । फलत्वे सांगे ॥ ३० ॥ यदर्थी बोले श्रुति वचन । तमेव विदित्वा ऐसें जाण । की होय संसाराचें दहन । ज्ञानेंचि एकें ॥ ३१ ॥ एक आत्मज्ञानाविण । कदा नव्हे संसारदहन । यास्तव आत्म - तत्त्वज्ञान । श्रीराम सांगे ॥ ३२ ॥ प्रथम सामान्यत्वेकरून । आत्मतत्वाचे पूर्ण ज्ञान ॥ वोलता जाला रघुनंदन । लक्ष्मणासि तेव्हां ॥ ३३ ॥ लक्ष्मणाचे ज त्दृद्गत । जाणोनिया तें समस्त । बाधीतसे रघुनाथ । काय ते ऐका ॥ ३४ ॥ प्रथम स्ववर्णाश्रमांसी । शास्त्रवर्णित कर्मासी । करोनिया निज मनासी । करावं शुद्ध ॥३६॥ ह्मणने वर्ण चार आश्रम च्यार । यांचा भिन्न भिन्न अचार विदशास्त्री सविस्तर । वर्णिला असे ॥३६॥ ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यांसी । वेदाव्ययन उपनयनांसी अधिकार असे निश्चयेंशी । स्त्रीशूद्रांसि नाहीं ॥ ३७ ॥ ब्रह्मचर्य गृहस्थाश्रम । तिसरा वानप्रस्थ धर्म । हा त्रयासीच नेम । वेदशास्त्री केला ॥ ३८ ॥ च- तुर्थ संन्यासाधिकार। ब्राह्मणासिच असे साचार । क्षत्रियादि वर्ण इतर । त्यां- कदापि नाहीं ॥ ३९ ॥ वर्णत्रयांचे सेवन । शूद्रे निष्कपट करावें पूर्ण आणि समार्जनादि सेवा जाण । करावी देवालयीं ॥ ४० ॥ तेथे जे प्राप्त होईल देखा । तेणेंचि करावी निज जीविका पतिसेवाचि एक धर्म निका । स्त्रीयांसी असे ४ ? पूर्व पुण्य करून । प्राप्त झालिया द्विजत्व पूर्ण । त्यासि वेदें जें कर्माचरण । नेमिलें तें ऐका।।४२||गर्भाधान पुंसवः । तिसरे सीमंतोन्नयन। विष्णुवाल निष्क्रमण ।जातकर्म ना- मकर्म ॥ ४३ ॥ अन्नप्राशन आणि चौल । हे नव संस्कार केवल । उपनयना पूर्वी सकल । यथासांग व्हावे ॥ १४ ॥ जालिया उपनयन संस्कार । ब्रह्मचर्य- धर्म सविस्तर । आचरावा अति आदर । पूर्वक तेणें ॥ ४५ ॥ जरि वर्णावा धर्मवि. स्तार । तरि हा ग्रंथ वाढेल थोर । अप्लो वेर्दे जो आचार । नेमिला ज्यांसी ॥४६॥ तोच तिहीं आचरुन । हृदयशुद्धि साधावी पूर्ण । परधर्माते कधीही जाण । ना- चरावें कोणी ॥ ४७ ॥ हृदयशुद्धीवांचून । कदा न घडे आत्मज्ञान । तेणेंवीण जन्म मरण । न चुके कोणा ॥४८॥ आतां तादृश जे ज्ञानप्राप्ति । -- ·सटीक. (७) ण -- समाथ्य तत्पूर्वमुपात्तसाधनः समाश्रयेत्सहरुमात्मलब्धये ॥ ७ ॥ क्रिया शरीरोद्भवहेतुराहता प्रियानियौ तौ भवतः सुरागिणः धर्मेतरी तत्र पुनः शरीरकं पुनः क्रियाश्चक्रवदीर्यते भवः ८ अनुक्रमें तयेप्रति । अंतरंग बहिरंग निश्चिति । असती जी साधनें ॥ ४९ ॥ ती लक्ष्मणासी राम । सांगता झाला पूर्णकाम । जे हे बहिरंग कर्म । अंतरंग शमादि ॥ १५० ॥ पूर्वी नित्य नैमित्तिक । यज्ञ दान तप सुरेख । हे कर्म- चि अवश्यक । पाहिजे केलें ॥५१॥ जंब लाहिजे हृदयशुद्धि । तव कर्म करावेंचि त्रिशुद्धि । पुढेही तत्सहितचि शमादि । करावी साधनें ।। ५२ ॥ श- मदमादिसहित । वैराग्य दाढर्यपर्यंत । कर्भ आचरावी पूर्वोक्त । यज्ञदान तपादिः ॥ ५३ ॥ एवं साधनचतुष्टयसंपन्न । होवोनिया स्वयें पूर्ण । सद्गुला- गी शरण । व्हावे अनन्य भावें ॥ ५४ ॥ परिसाधनचतुष्टयसंपन्नता । पू- यावया आपुल्या हाता । सगुणोपासनचि तत्वतां । पाहिजे केलें ॥ ५५ ॥ ह- रिप्रसाद करून । झालिया सगुरुदर्शन । मग सहजचि कर्माचरण । गळां- लें त्याचें ॥ १६ ॥ लाहोनि गुरुप्रसन्नता । आत्मलाभार्थीच तत्वतां । तत्त्वम- स्यादिवाक्यार्था । विचारोनि ध्यावें ॥ ५७ ॥ श्रोत्रिय आणि ब्रह्मनिष्ठ पूर्ण । हे मुख्य सद्गुरु लक्षण । साधकं सद्भावें शरण । तयासीच व्हावें ॥ ५८ । व्युत्पत्तिबले करुन । वाक्यार्थाचे विचारण । स्वयें केलियाही पूर्ण । नि- फलचि होय ॥ ५९॥ जयासी नाहीं पूर्ण प्राप्ति । तो शिष्यसी करवील कव- णे रिती । आणि देखिली नसतां श्रुति । संशय हरील कैसा ॥६० ॥ उभय- संपन्नता ज्यासी । गुरुत्वही बोलिले त्यासी । अन्यथा विटंबनेसी । उणे का- य असे ॥६१ ॥ आणि साधनचतुष्टयसंपन्न । शिष्यही तोचि बोलिने पूर्ण । अन्यथा हे ज्ञानधन । न लाभे त्यासी ॥ ६२ ॥ त्यांसि कर्म की उपासन । सां. गावे आलिया शरण । सारांश अधिकारावांचून । लाभ न मिळे ॥ ६३ ।। असो एथें अधिकारी लक्ष्मण । सद्गुरु श्रीरघुनंदन । तो ह्मणे आत्मलाभार्थ शरण । सद्गुरूसि व्हावें ॥ ६४ ॥ लक्ष्मणाचें मिष क इन । जीव उद्धराया सं यू- ज। श्रीरामें निज गुह्य ज्ञान । आदरिलें प्रगटुं ॥ ६५ ॥ हेचि शिव गौरीप्र- ति । सांगतसे कैलास पर्वतीं । तार अत्यादरे हेच श्रोती । करावें श्रवण ॥ ६६॥७।। राम ह्मणे लक्षमणामाते । ऐक या संसाराची स्थिति । चक्ररूपत्वाचे नि- विती । असे यासी ॥ १७ ॥ सर्वदा करि परि भ्रमण । ऐसें चक्र जे असे जाण । तया परीच याचेही पूर्ण । परिभ्रमण असे ॥ ६८ ॥ याची निवृत्ति व्हावयासी। आधी कारण जे असे यासी । नाश व्हावा त्या अज्ञानासी । तरिच हा नाशे।।१९।। अज्ञाननिहत्तोल साधन । एकचि असे तत्वज्ञान । तें व्हावया उप्तन्न । तत्त्ववि- चार व्हावा ॥ ७० ॥ तो विचार गुरू अधीन । या लागी व्हावे त्यासि शरण । ऐसें स्वमुखें रघुनंदन । बोलता झालो ॥ ७१ ॥ चक्रापरि भ्रममाण । संसार जो बोलिला पूर्ण । तयातच उपपादुन । आतां दीवता॥ ७२ ।। झालिया सद्गुरूसी ।

·है रामगीता. अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणं तद्धानमेवात्र विधौ विधीयते ॥ विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसी न कर्म तज्जं सविरोधमीरितं ॥ ९ ॥ शरण । टाकावा कर्मादर संपूर्ण । पूर्वी आदर पूर्वकाचे जाण । कमैं जी केली ७३ तीच या शरीरजन्मासी कारण असती निश्चयोस कर्मानुरून जन्माशी जीव हा पावे७४ देवेमनुष्यजन्म पावून । विषयाभिलापातें धरून । शास्त्रत्रसिद्ध धमीधर्म । दोन आचरताति ॥ ७९ ॥ त्यांचे फल सुखःख । जीव भोगिति अवश्यक । स्वर्ग अ- थवा नरक । भोगिति कर्मयोगें ॥ ७६ ॥ कोणीएकाची बुद्धेि पाहीं । अधर्म जो त्याचेच ठायीं । सुख मानोनिया सर्वयाहि । प्रवर्तमान होये ॥ ७७ !! कोणाची धर्माचेच ठायीं । सुखचबुद्धी करून पाहों । प्रती जाण सर्वाहि । हात अ- से।७८॥जो दृढ असे पूर्वाभ्यास । तीच प्रत्ति होतसे त्यासाएवं कर्मे शरीर शरीरें कर्मासाकरणे घडे||७९॥ऐसें चक्रापरि भ्रमण ।असे या संसारालागून तेंचि आतां नगर करूना दावितों ऐका ॥४०॥ जैसें चक्र फिरत असतां । अधोभाग तो होय वरतां उर्वभागही तत्वता । तळासी ये ॥ ८१ ॥ पुनः अबोभाग जाय वरि । आणि पावे तळा माझारी । एवं अधोर्ध्व फेरी। जैसी असे त्याची॥८२॥एवं जन्यजनकभावें करूनाजन्म कर्म जे त्या लागुन। निजानुभवें विचारून। परिश्रमण जाणावें।। ८ ३।। जरी पुण्य झाले अधिक । तरि आधी भोगी स्वर्गसुख । पापाधिक्य तरि नरक । भोगा- वा आधीं ॥ ८४ ॥ एवं कर्मफळे भोगून । पाप पुण्य होतां समान । मनुष्यन न्माते आपण । पाक्ता होय ॥ ८९ ॥ पुनः कार कर्माचरण । तेणें तैसेंच पावे जनन । ऐशा प्रवाही सर्वही जन । बुडोन गेले ॥ ८६ ॥ यास्तव जो मुमुक्षु नर । तेणें तरावया हा संसार । टाकोनिया कादर । विचारनिष्ठ व्हावें ॥ ८७ || ८ कारण की संसारालागून । अज्ञानचि असे मूल कारण । ऐसें तेव्हां रवनंदन । बोलता झाला ॥ ८७ ॥ संसार निवृत्तिलक्षण । कर्तव्यार्थ असे पूर्ण । तया संसारा मूल कारण । मूलाञान असे ॥ ८८ ॥ यास्तव आधी त्याचेंचि हनन । करावे साधनोपायें करून । मग सहजचि हा संसार जाण । नाश पावे ॥ ८९ ॥ जारे तूं ऐसें कांहीं ह्मणसि । कर्मचि त्या अज्ञानासी । नाशक असो निश्चयेसी । निज सामर्थ्य ॥ ९० ॥ सांगितल्या ज्ञाने करून । काय असे प्रयोजन । तरि ये- विषयी समाधान । सांगतों ऐक ॥ ९१ ॥ मूलाज्ञाननाशाविषयों । ज्ञानचि एक समर्थ पाहीं । कर्म ते कदापिही । समर्थ नव्हे ॥ ९२ आवरूपाचे अज्ञान। त्यापासोनि देहाभिमान । त्याचिया पोटी उत्पन्न । कम हे झालें ।। ९३ ॥ यास्त- व परंपरा कार्य । कर्म अज्ञानाचेंचि होय। यास्तव तें नाशक काय । होईल त्यासी ॥ ९४ ॥ आणीकही ऐक वचन । जरि कांहीं बोलसी साशंकमन । की जे उत्पन्न ज्यापासून । ते त्यासही नाशक असे ॥ ९५ ॥ कर्कटी निकादिक ने कांहीं । जयापासोनि जन्मति पाहीं । तयासीच सर्वथाहि । नाशक होती ॥९६॥ तैसेंच कर्मही निश्चयेशी । निनकारण अज्ञानासी । नाशक होवो कांहीं ऐसी । वदसील मात ।। ९७ ॥ तरि ऐक माझें वचन । जें जन्यत्व असे जाण । तें प्रयो- .

·MPET सटीक. (९ म ज्ञानहानिन च रागसंक्षयो भवेत्ततः कम सदोषयुद्भवेत् ॥ तत: पनः मुतिरप्यवारिता तस्माद्धो ज्ञानविचारवान् भवेत् ॥१०॥ उनु क्रिया वेद मुखेन चोदिता यथैव विद्या परुषार्थसाधनं ॥ कालव्यता प्राणभृतः प्रचोदिता विद्यासहायत्वमुपैति सा पुनः ॥ ११ । जक नाहींच पूर्ण ॥ नाशकत्वाविषयीं ॥ ९८ ॥ जे जयासी विरोधी पूर्ण.॥ तेंचि त्याच्या नाशासी कारण ॥ गेलिंजले असे जाण ॥ सर्वज्ञ जनीं ॥९९ ॥.यास्तव अज्ञानासी विरोधी ॥ ज्ञान असे एक त्रिशुद्ध ॥ त्यावीण अन्य अज्ञाना कार्थे । नाशक नव्हे ॥ २०० ॥ ९ ॥ अत एव कर्मेकरून । अज्ञानाचे नोहे हनन । ऐसेच या श्लोके जाण ॥ बोल. ताहे तो ॥ २० १ ॥ कर्म आणि अज्ञानासी ॥ विरोध नसे परस्परशी । यास्तव क- मैं अज्ञानासी । नाश न घडे ॥ २ ॥ जंव अज्ञानाचा नाश नाहिं । तंव द्वैत सत्याच भासे पाहिं ॥ तेणें विपयामिलाप काहिं । न पावे नाश ॥ ३ ॥ अज्ञान आणि विषयाभिलाष ॥ यांचा यथार्थ न झाल्या नाश ॥ पुनः कर्मचितें सदोष । उद्- वताहे ॥४ ह्मणसील तेथ दोष कोण । ऐक त्याचेंहि लक्षण । तादश कमें फलहि जाण ॥ नाशवंताच असे ॥ ५ ॥ तेणें पुनः होय संसार । परि कदा न चुकेचि फेर । यास्तव जा मुमुक्षु नर ॥ तणे त्यागावेंचि कर्म ॥ ६ ॥ वेदांतवाक्यांचा विचार ।। करोनि व्हावें ज्ञानपर । झणजे अज्ञानेशी हा संसार ॥ नाश पावे ॥ ७॥ १० ॥ आतां ज्ञानासीच पाहिं ॥ मोक्षप्राप्ति जे तयविषयीं ॥ कारणत्व असे सर्वथाहि ॥ बोलावया त्यातें ॥ ८ ॥ जो ज्ञानकर्मांचा सर्वथा ॥ समुच्चयवाद बत्वता ॥ त्यातें दूषावया आतां ॥ बोलताहे ॥ ९ ॥ येथे दीड श्लोकें करून । शंकायुक्त ल- क्ष्मण । वोलता जाला काय वचन । तें ऐकावें आतां ॥ १०॥ अहो हे आ त्मज्ञान । जैसें पुरुषार्थसाधन । बोलती वेद शास्त्र पुराण । यथार्थपणे ॥ ११ ॥ ब्रह्म जाणे तो ब्रह्मप्राप्ति । पावताहे सुनिश्चिति । कर्मही ऐशाच रिती । बोलती ते ॥ १२ ॥ समुच्चयवादियाचे मत । यदर्थी असे सुनश्चित । की ज्ञान हे क- मसाहत । ब्रह्मप्रापक असे ॥ १३ ॥ उभय पक्षेकरून । जैसें पक्षियासि ननि- गमन । तैसें कर्मज्ञानयोमेंचि पूर्ण । शाश्वत ब्रम्ह पाविजे ॥ १४ ॥ इत्यादि वचनें करून । पुरुषार्थसाधनत्वें पूर्ण । कर्मही अवश्य बोलिलें जाण । कर्तव्यत्वें ॥ १६ तस्मात् नित्य नैमित्तिक । कर्म करावेंचि अवश्यक । नकरितां दोषहि देख । उत्पन्न होय ॥ १६ ॥ तेणें ज्ञानाची उत्पत्ति । होणार नाहीं सुनिश्चिति । यास्तव दोन्ही समानरीति । उपासावे ।। १७ ॥ यदर्थी असे दृष्टांत । घटजनन में कार्य प्राप्त । त्यासि- चक्रादिकांची जैसी होत । परस्परें सहायता ॥ १८ ॥ तैसें कर्मही ज्ञानाप्रति । सहायत्व जे सुनिश्चिति । त्यात पावे त्याच रीती। वाटतें ऐसें ॥ १९ । ऐसी कर्मकर्त व्यता । स्वयं बोलिली जी तत्वता । तीतेंच वर्णन आतां । दाखविताहे ॥ २० ॥ जो सकल देवांभाजी पूर्ण । करी अग्नीचे आराधन । त्यातें वीरशब्द करून । बो. लतसे श्रुती ॥ २१ ॥ यावज्जीवपर्यंत । अग्निहोत्र जे त्याप्रन । होमिताहे जो आद- ० ·FLAUKRIYANPOORNRNANCIAN HAMARHemam ther (१.) रामगीता. कर्माकृतौ दोषमपि श्रुतिर्जगौ तस्मात् सदा कार्यमिदं मुमक्षुणा ॥ ननु स्वतंत्रा धुवकार्यकारिणी विद्या न किंचिन्मनसाप्यपेक्षते ॥ १२ ॥ न सत्यकार्योंपि हि यद्वदध्वरः प्रकांक्षतेऽन्यानपि कार कादिकान् ॥ तथैव विद्या विधितः प्रकाशितैर्विशिष्यते कभिरेव मुक्तये ॥ १३ ॥ रयुक्त । धन्य तो या जंगी ॥ २२ ॥ न करितां कर्माचरण । दोषातही श्रुति. आपण । बोलताहे याकारणे । सर्वदा स्वयें ॥ २३ । मुमुक्षूने कर्माचरण । करावेचि यथार्थ पूर्ण । सहायत्वालागुन । ज्ञानाचिया ॥ २४ ॥ ११ ।। ऐकोनि ऐसे त्याचे वचन । उत्तर देतसे रघुनंदन । ह्मणे मोक्ष द्यावया ज्ञान । स्वतंत्रचि असे ॥ २५ ॥ मोक्षरूप जो पुरुषार्थ । हेंचि स्थिरकार्य असे निश्चित । यातें द्यावया समर्थ । एक ज्ञानाचे असे ॥ २६ ॥ सहाय जो त्या वांचूनही । स्वकार्यसंपादनाविषयीं । समीच असे पाहं । स्वतंत्र ते ज्ञान ॥२७॥ जैसें नाशावया तिमिर । तेजचि एक समर्थ थोर । सहायभूत वस्तु इतर । नइछि मने कांहि ॥ २८ ॥ तैसें स्वफलजननाविषयीं । अन्य सहाय जें कांहिं । त्याची संभावनाही नाहिं । स्वतंत्र ज्ञाना ॥ २९ ॥ येणें वचने अनुमान । सुच- वीतसे परिपूर्ण । की निरपेक्षाच असे ज्ञान । स्वफलोत्पत्तीविषयीं ॥ ३० ॥ कारण की ते स्वतंत्र । ज्ञान असे परम पवित्र । जैसें तेजाच एक सधर । तमो नाशाविषयीं ॥ ३१ ॥ सारांश ज्ञानासि काहिं । सर्वथा मनेंकरूनही । पा- हतां अपेक्षाचि नाहि ॥ कर्मादिकांची ॥ ३२ ॥ १२ ॥ समुच्चयवाद स्वीकारून । पुनः बोले सुमित्रानंदन । तुमचे हे वचन । प्रमाण । न वाटे मजसी ॥ ३३ ॥ परि समर्थ में बोलती कांहिं । तेंही अन्यथा कदा नाहि । आणि कर्मातें शुतोही । आदरें वदति ॥ ३४ ॥ या दोहींमाजी प्रमाण । काय जाणे मादृश जन । श्रुतीतेही अप्रमाण । बोलतां नये ॥ ३५ ॥ ऐका श्रुतीचे उत्तर । सत्यकार्यही जो अध्वर । येणे वचनें साचार .) कर्मही मोक्षाय ।। ३६ ॥ चातुर्मात्ययाजीलागुन । अक्षय सुकत होतसे पूर्ण । येणे वचने कर्मही कारण । मोक्षासी असे ॥ ३७॥ जैसा वेदबोधित अध्वर । स्थि- रकार्यही साचार । अन्य जे कारकादिक प्रकार । त्यांतहि इच्छि स्वयें ॥ ३८ ॥ समीप उपकारक । प्रयाज अनुयाजादिक । अंगें असती जी सकळिक । कार के तींचे ॥ ३९ ॥ तैसाच देशकालांप्रती । इधीतसे तो अतिनिगुती । मंत्रतंत्रादि त्याच रीती। ऋत्विज दक्षिणा ॥ ४० ॥ तैसेंच हि ज्ञान । मुक्ति द्यावयालागु न । कर्मसहितचि पूर्ण । विशिष्ट होय ॥ ११ ॥ जे विधिवाक्यांच्या निश्चि- तु । समुदायें असे होत । यास्तव ज्ञानसाह्याप्रत । करीलचि तें ॥ ४२ ॥ यदर्थों असे अनुमान । की स्वफल द्यावयालागुन । कर्मसापेक्ष असे ज्ञान । अगि- वास्तव ॥ ४३ ॥ प्रयाजादि अंगांप्रति । दर्शादि सापेक्ष जैशारिति । तैसें ज्ञान- ही कर्माप्रति । सापेक्ष असे ॥ ४४ ॥ ऐसें सत्प्रतिपक्षपूर्ण । सुचविलें अनुमा- तेणे कर्मसापेक्षाच ज्ञान । सुचविजेतसे ॥ ४५ ॥ तस्मात् कर्मसहित ·+:karta सटीक. (११) केचिद्वदन्तीति विवादिनस्तदप्यसष्टविरोधकारणात् ॥. देहाभिमानादभिधते किया विद्या गताहंकृतितः प्रसिध्यति॥ १४ ॥ विशुद्धविज्ञानावरोचनांचिता विद्यात्मवृत्तिश्चरमेति भण्यते ॥ उदोते कमांखिलकारकादिभिर्निहंति विद्याखिलकारकादिकम्॥१६॥ ज्ञान । यथार्थ आचरो मुमुक्षुजन । तेणेंचि पुरुषार्थ पूर्ण । जाडेल त्यासी ॥ ४६ ॥ १३ ऐसें ऐकून सौमित्रिवचन । दूषीतसे रघुनंदन । जे कोणी वितर्कवादी जन । ते बोलती ऐसें ॥ ४७ ॥ की ज्ञानकर्माचा समुच्चय । तेंचि मुक्ति, साधन होय । ऐसे बोलती तें निःसंशय । मिथ्याचि व्यर्थ ॥ ४८ ॥ अगा जैसे कर्म केवल । मोक्ष द्यावया असे विकल । तैसें ज्ञानयुक्तही निष्फल । मोक्षार्थों कर्म ॥ ४९ ॥ स्वयें किंवा ज्ञानाश्रये करून । मोक्षास द्यावयालागुन । कर्म नोहे समर्थ जाण । दृष्ट विरोधास्तव ॥ ५० ॥ हे विरोधरूप . कारण । देखताहे सर्वही जन । यास्तव सर्वथा व्यर्थचि जाण । असे हे कर्म ॥५१॥ आतां तया विरोधाप्रति। बोलतों ऐकें स्वस्थाचत्ति । कर्म वाढे सुनिश्चिति । देहाभिमानास्तवचि ॥ ५२ ॥ अनात्मा जो देहादिक । तेथें आत्मत्वाभिमान जो देख । तेणें कर्म हैं सकळि- क । पावतसे वृद्धी ॥ ५३ ॥ तो गेलिया देहाभिमान । उत्पन्न होत असे ज्ञान । एवं दोघाचे दर्शन । नाहींच परस्परें ॥ १४ ॥ जोवरि असे तो अभिमान । तों- वरीच हे कर्माचरण । तो गेलिया निपटुन । ज्ञानसिद्धि ॥ ५५ ॥ एवं अहंकार- सत्ताऽसत्ता । मूल दोन्हीसिही तत्वतां । यास्तव क्रियाज्ञानांचा सर्वथा । विरू- द्ध समुच्चय ॥ १६ ॥ १४ ॥ आतां पूर्व पक्षाचे ठायिं । बोलिलें जें अनुमान काहिं । त्यातें दूषण सर्वथा- हो । देवोनिया ॥ १७ ॥ ज्ञानाचिया स्वरूपाप्रति । बोलताहे तो महामति । जे अतिशुद्ध स्वयंज्योति । विज्ञान असे ॥ १८ ॥ ते होत असे ज्यांपासून । ऐ- सी जी वेदांतवचन । तत्त्वमस्यादि संपूर्ण । षोडशही वाक्यें ॥ ५९ ॥ त्यांचा सद्गुरुमुखें विचार । केलियावरि दृढतर । तेणें प्रापित जी साचार । चरमा आत्मवृत्ती ॥ ६० ॥ ह्मणजे ब्रह्माकार निश्चिति । जी जाली अंतःकरणरति । तीच स्पष्ट बोलिजति। आत्मविद्या नामें ॥ ६१ ॥ ऐसें बोलती थोर थोर। यास्तव हाचि वाक्यविचार । करोनिया संसार । तरावा मुमुक्षुनें ।। ६२ ॥ पुनः वाद जो समु- चयपर । त्यातें करावया अत्यंत दूर । ज्ञानकर्मांचे परस्पर । वैषम्य बोले ६३ कर्म जे का यज्ञादिक । तुवां बोलिलें माक्षदायक । तें कर्तव्यत्वे अवश्यक । मुमुलसि नसे ॥ ६४ ॥ तदुचित कर्मादि अंगेंकरून । युक्त जालिया परिपूर्ण । फळ द्यावयालागुन । सन्मुख होय ।। ६५ । कारकश करून । जाणावी अंगें संपूर्ण कर्तृत्वभोक्तृत्वादिक जाण । जी असती काहिं ॥ ६६ ॥ त्या सर्वांचाह हनन । करीत असे स्वयें ज्ञान । अहंबुद्धि निपटुन । ज्ञानोत्तर नाहीं ॥ ६७ || सकल व्यापारत्यागें करून । ब्रह्मीं में पर्यवसान । तेचि आत्मविद्या परिपूर्ण । नि- श्चयें असे ॥ ६८ ॥ यास्तव स्नोत्पत्तीविषयीं । चित्तशुद्धिद्वारे पाहिं । कर्मसा- ·(१२) रामगीता. तस्मात्यजेत्कार्यमशेवतः सुविद्यारोधान्न समुच्चयो भवेत् ।। आत्मानुसंधानपरायणःसदा निवृत्तमर्वेद्रियवृत्तिगोचरः ॥ १६ ॥ यावच्छसरादिषु माययात्मधीस्तावविधयो विधिबादकर्मणाम् । नेतांति वाक्यैरखिलं निपिथ्य तत् ज्ञात्वा परात्मानमथ सजेक्रियाः। १७ पेक्ष ती विद्याही । होत असे स्वयें ॥ ६८ ॥ मोक्षरूप में निजफल । ते द्यावया- लागि सकल। विद्या निरपेक्षाच केवल । असे कर्माविषयीं ॥ ६९ ॥ अन्यथा स्वरूपासा । नाशचि होईल निश्चयेशी । वास्तव बोलिल्या कारणासी । असिद्धि- चि असे।।७०॥ पूर्वपनाचियाठायिं । जे बोलिलें असे काहिं । त्याचे आतां प्रयोजन नाहिं । व्यर्थत्वास्तब ॥ ७१ ॥ १९॥ या उक्तवाक्याचा उपसंहाराकरोनिया तो रघुवीर । मुमुसूचा वर्तनप्रकाराबोलताहे स्वयें।।७२॥ कर्म जे त्यासह वर्तमान। विरोध असे ज्ञानालागुन । यास्तव बुद्धिमंत जो मुमुक्षू पूर्णीतेणें समुच्चय त्यजावा ॥७३॥ आणि कर्मही संपूर्ण।तेणें त्यजावेंचि पैं जाण। काम्य कर्म विशेषेकरुन। टाकाच आधीं।। ७४ |आणि नित्य नैमित्तिकही। जब चित्तशुद्धि होतसे पाहिं । तोपर्यंतचि सर्वथाही। करावें कम।। ७५ ॥पुढे आत्मानुसं. धानासी । बंधकत्वाचे असे कर्मासी । माणि प्रयोजनही त्यास । कांहींच नाहि ॥ ७६ ॥ यास्तव नित्य नैमित्तिकहि । कर्म टाकावेंचि पाहिं । पुहि क- र्तव्यत्व कर्माचे काहिं । बोलिजेतसे अस्प ॥ ७७ ॥ परब्रह्मों व चित्त । स्थैर्य पावे तंवपर्यत । करावें कर्म विधियुक्त । टाकावेंचि पुढे ॥ ७८ । आतां मुमुक्षू- ची कर्तव्यता । तुजसी सांगतों ऐक ताता । शद्बादि विषय सर्वथा । टाकोनि पांच ॥ ७९ ॥ मन गुंबलें आत्मचिंतनि । इंद्रियेहि त्यालागुनि । अनुसरात विषय टाकु- नि । स्वामित्वास्तव ॥ ८० ॥ सहजें निर्विषय होने । मुमुक्षू वर्तनसे या अनि । तेणें आत्मानुसंधानी । भसाचि सदा ॥ ८१ ॥ जो सञ्चिदानंद आपण । प्रत्यग्ब्रह्म सनातम । तयाचें निरंतर ध्यान । करितां तोचि व्हावें ॥ ८२ !! येथे इंद्रियप्रत्याहा- र । कर्तव्यत्वे साचार । बोलिला बेणें ऐसा प्रकार | दिसोनि येतो ॥ ८३ ॥ त्या- पूर्वी अर्थेचि करुन । प्राणायामादिक साधन । गोलिलें यास्तव मुमुक्षुजन । आचरो योगा ।। ८४ ॥ रागी विरागी भेदें करून । कर्माकर्म कर्तव्य पूर्ण : बोलबाहे रचु- नंदन । येणे श्लोके ।। ८५ ॥ १६ ।। अनात्मे जे देहादिक । अज्ञानें करोनिया देख । त्यांचेठााय अवश्यक । आत्म- बुद्धि ॥ ८९ ॥ मी कर्ता इत्यादिरूप । जंब वर्तताहे समीप । तंव विधिवादें अमूप। जी बोलिली कर्मे ॥ ८७ ॥ स्यांचिया कर्तव्यते बाधक । यजन करो इत्यादिक । वि धिवाद जो अवश्यक । वेदोक्त असे ॥ ८ ॥ कर्मकर्ता सर्वोत्कृष्ट । जो येथे अ- से वरिष्ठ । त्याचेंचि कर्म हैं स्पष्ट । होत्र असे पैं ॥ ८९ ॥ तेंच गेलिया अज्ञान । मग जग हे संपूर्ण । नेति नेति इत्यादि वाक्ये करून । निषेधोनिया ॥ ९० ॥ णजे मिथ्यात्वं निर्णय । करोनिया निःसंशय । तद्विलक्षण जो होय । सत्यत्वे आ- त्मा ॥ ९१ ॥ स्या परमात्मस्वरूपाते जाणून । कर्म टाकावेंचि संपूर्ण । आणि नि- कई ·सटीक. (१३ यदा परात्मात्मविभेदभेदकं विज्ञानमारमन्यवभाति भास्वरं ॥ तदैव माया प्रविलीयतेऽजसा सकारका कारणमात्यसंसृतेः ॥ १८ ॥ श्रुतिप्रमाणाभिविनाशिता च सा कथं भविष्यसपि कार्यकारिणी ॥ विज्ञानमात्राइमलाद्वितीयतलस्मादविद्या न पुनर्भविष्यात ॥१९॥ गृहीत झालिया मन । योग तोही त्यजावा ॥ ९२ ॥ साधक. झालिया ब्रह्म पूर्ण सहज गळाले सर्व साधन । हेंचि केलें निरूपण । श्रीरामें खयें ॥ ९३ ॥ १७ ॥ झालिया आत्मविज्ञान । अवश्य अविद्या निवर्ते पूर्ण । हेचि आतां निरूपण । करिजेतअसे ॥ ९४ ॥ शुद्ध झालिया अंतःकरण । परमात्मा जो ईशान । त्याचा आणि जीवाचा जाण । भेद जो असे ॥ ९५ ॥ माया आणि अंतःकरण । ऐसे हे उपाधी दोन । त्यांहींच दाविला संपूर्ण । जो जीवेशादि भेद ॥ ९६ ॥ तयाचें में नाशक पूर्ण । प्रकाशशील दैदीप्यमान । वोललें असे विज्ञान । तें होत असे जे- व्हां ॥ ९७ ॥ इतरवृत्तींचे उपमर्दन । तत्पूर्वकचि परिपूर्ण । ब्रह्माकार अखंड जा. ण । वृत्ति होय जेव्हां ॥ ९८ ॥ असंभावना विपरीत भावना । इत्यादि च्या विवि- ध कल्पना । त्यांचिया तिरस्कार ज्ञाना । उदय होत असे पैं ॥ ९९ ॥ तेव्हांचि जन्मांतरप्रापक । कर्मसहित अवश्यक । अविद्यानाशचि पें देख । मायेसहित। ३०० जीवेश्वरां उपाधीभूत । माया अविद्या ज्या नेमस्त । त्यांचा नाशचि त्वरित । होत असे मैं ॥ १ ॥ अविद्या माया झालिया दूर । सहज नाशे हा संसार । कैसा ह्मण- सी तरी प्रकार । ऐकें तोही ॥ २ ॥ जीवासि संसारालागुन । जी असे उपादान कारण । त्या मायेचें झालिया हनन । संसारनाश होय सहज ॥ ३ ॥ १८ ॥ बोलिल्याचि अर्थाप्रति । दृढ करावया निश्चिति । पुनराये तो सीतापति । बोलताहे ॥ ४ ॥ तत्त्वमस्यादि श्रुतिरूप । जी का प्रमाणे अमूप । तिहीं विचारें ज्ञानदीप । प्रज्वाळिला जो ॥५॥ तेणें जाळिले जे अज्ञान । तें खकार्य संसाराला- गुन । द्यावयालागों परतून । समर्थ होय काय ॥ ६ ॥ मुळिं तेणेंचि असावें । तरि खकार्य संपादावें। नाश पावेचि तयासवें । संसारही हा ॥ ७ ॥ जे मूळचेचि नाहैं तें कार्य संपादील कायि । यास्तव संसार पुनः कांहिं । तयासी नसे ॥ ८ पुनः त्याचा उद्भव । नाहींच गा सर्वथैव । हेंचि स्वमुखें राघव । अनुजासि बोले। विज्ञानमात्र में शुद्ध । अद्वितीय रहितभेद । ऐसा आत्मा जो प्रसिद्ध । प्रत्यग्न. ह्म ॥ १० ॥ तयाचें जें अपरोक्षज्ञान । तद्रूप स्वयें होउन । इतर सहकारिया. वाचून । जे निदिध्यासन केलें ॥ ११॥ त्याचिया परिपाकापासून । जे दृढतर जालें ज्ञान । तेणें जाळिलें अज्ञान । यास्तव पुनः ॥ १२ ॥ न होयचि अज्ञान । यदर्थी ऐका निदर्शन । रज्जूविषयी जे अज्ञान । तें सर्पासि मूल । १३ तें रज्जुज्ञानें- करून । निवर्तलिया सर्पत्व पूर्ण । तें पुनरपि उत्पन्न । न होय जैसें ॥ १४ ॥ तैसें आत्मज्ञानें अज्ञान । दग्ध जाहले जे संपूर्ण । तयाची उत्पत्ति परतून । न घडेचि कदा ॥ १५ ॥ १९ ॥ ९.

·(१४) रामगीता. यदि स्म नष्टा न पुनः प्रसूयते कर्ताहमस्यति मतिः कथं भवेत् ।। तस्मात् स्वतंत्रा न किमप्यपेक्षते विद्या विमोक्षाय विभाति केवला॥२०॥ सा तैत्तिरीयश्रुतिराह सादरं न्यास प्रशस्ताखिलकर्मणां स्फुटं । एतावदियाइ च वाजिनां श्रुतिर्ज्ञानं विमाक्षाय न कर्म साधनं ॥२१॥ विद्या समत्स्वने तु दर्शितस्त्वया ऋतुन दृष्टांत उदाहतः समः ॥ फलैः पृथक्त्वाद बहुकारकैः क्रतुः संसाध्यते ज्ञानमतो विपर्ययम् २२॥ इतरनिरपेक्ष में ज्ञान। तोच मोक्षासी कारण। याप्रकारे भाषण । ज पूर्वी केले।।१६।। तयातोंचे युक्तिपूर्वक । पुनः बोलताहे' सम्यक । दृढतर व्हावया देख ! श्रोतियां. लागीं ॥ १७ ॥ तत्वज्ञाने नाशित। जरि अज्ञान जाले भस्मीभत । तें पुनः उदय पावत । नसेचि कधीं ॥ १८ नाश झालिया कारणानि । कैमी उद्भवल अहमति । पुनः ती कोणत्याह रिति । न उद्भवोच ॥ १९ ॥ जेव्हां गळाला अहंभाव । ते- व्हांचि झाला कर्मा अभाव । तस्मात् मोक्षातें स्वयमेव । द्यावयाविषयीं ॥ २० ॥ स्वतंत्रचि असे ज्ञान | त्यासि इतराची अपेक्षा जाण । नाहींच गा परिपूर्ण । कवणे ही काली ॥ २१ ॥ कारण की दुजियाचा । असंभवचि असे साचा । ज्ञानोदयीं द्वैताचा । ठावाचे न उरे ॥ २२ ॥ यास्तव सहाय जो त्यावांचून । एकलोचि केवल ज्ञान । मोक्ष द्यावयालागुन । अत्यंत शोमे ॥ २३ ॥ मोक्ष तंव ज्ञानाचे फल। एक- चि असे केवल । त्याविण इतराचे वल । न चाले तेथें ।। २४ ॥ २० ॥ याच अर्थाविषयीं । प्रमाण असे श्रुतीचेही । ऐसें रघुवीर ते समयों । बोलता झाला ॥ २५ ॥ न कर्मणा हे तैत्तिरीय श्रुती । प्रासिद्ध असे ज्ञातियांप्रति । कर्म- - त्यागाने निश्चिती । बोधिताहे ॥ २६ ॥ मोक्ष न घडे कर्मे करून । न मिळे कालिया संतान । द्रव्य जोडुन केलिया दान । मोक्ष न मिळे ॥ २७ ॥ अथवा केलिया अ- नदान । किंवा इतरही साधन । मोक्ष न मिळे ज्ञानेंवणि । कोणासहि क- धीं ॥ २८ ॥ अर्थवाद जे त्यांहीं । प्रशस्तत्वें करोनिया पाहिं । बोधिली जी स- वही । असती कर्मे ॥ २९ ॥ त्या सर्वाच्याही त्यागाप्रति । स्पष्ट बोलताहे ही श्रु- ती । कर्म अथवा समुच्चय निश्चिती । टाकावे दोन्ही ॥ ३० ॥ ऐसीच वाजसनेय श्रुति ! त्याग बोले कर्माप्रति । ज्ञानेंचि मोक्ष निश्चिति । नघडे करें ॥ ३१ ॥ त- स्मात् ज्ञानावांचून । कर्मादि इतर साधन । व्यर्थचि असे ऐसे जाण । माक्षा वि- षयों ॥ ३२ ॥ २१ ॥ अहंकारत्याग आणि स्वीकार । एवरूप कारण जे साचार । तेणें वैषम्य घडल थोर । ज्ञानकासी ॥ ३३ ॥ यास्तव घेऊनिया ज्ञान । त्यागाचि कर्म संपूर्ण । या रिती वैषम्यालागुन । बोलोनिया ॥ ३४ ॥ फलप्रयुक्तही विषमपण । ज्ञानकर्मा- सी असे पूर्ण । तेही आतां रघुनंदन । बोलताहे ॥ ३५ ॥ अगा लक्ष्मणा ऐक वच- न । तूं समुच्चय वाद स्वीकारुन । बोलिलासि जो दृष्टांत जाण । तो समान ना- ही ॥ ३६ ॥ ऋतु अग्निष्टोमादिक । ज्ञान समानत्वं देख । दाविला तो निश्चयात्म- कसमदृष्टांत नोहे ॥ ३७ ॥ समान ऋतु आणि ज्ञान । वेद बोधितत्वास्तव पूर्ण । न- ।

·सटीक. (१५) सपापायो हामिसनात्मधीरज्ञप्रसिद्धा न तु तत्त्वदार्शनः ॥ तस्माद्धधैत्याज्यमाप क्रियात्मभिावधानतः कर्म विधिप्रकाशित।२३ साधाच अनुमान । दृष्टांताभावास्तव ॥ ३८ ॥ हाच आकरग्रंथी सविस्तर । बो- लिला आचार्य श्रीशंकर । श्रुतिस्मृतीचा पूर्ण विचार । करोनि खयें ॥ ३९ ॥ये- थेही शंका करून । बोलतसे सुमित्रानंदन । की कर्म आणि ज्ञान । समानचि दो- न्हीं ॥ ४० ॥ मोक्षरूप फलाप्राति ।दोन्हाही निश्चयें देति। परस्परें साह्य होति । च- क्रदंडादिकां परि ॥ ४१ ॥ ऐसें कांहिं मगसी जरी । सांगतो ऐक तुजसी तरी । फलेकरुनही निर्धारी । भिन्नत्वचि दोघां ॥ ४२ ॥ वर्गफलातें कर्म देत । ज्ञानें- चि असे मोक्ष होत । हा भेद असे प्रशस्त । या कारणास्तव ॥ ४३ ॥ ऐसें अ- सतां स्वरूपकरुन । असिद्धचि त्वदुक्त कारण । हा अभिप्राय संपूर्ण । जाणून ध्यावा ।। ४४ ॥ समकारकत्वही समान । कर्म ज्ञान नाहींच जाण । हेंचि आतां सी- तारमण । सांगताहे ॥ ४५ ॥ मुख्य ऋतुलागुन । बहुकारकें जी असती पूर्ण । ऐक त्याचेही लक्षण । शास्त्रप्रासद्ध जै ॥ ४६ ॥ अहंताममतारूप आभिमान । ज्यांचे स्वरूप असे पूर्ण ) ही अंतरंग कारके जाण । असती कामादिक ॥ ४७ ॥ जे देहकालादि नियम । ही बाह्य कारकें परम । याही सर्वी तो क्रतूत्तम । साधिजेता- हे ॥ १८ ॥ या सर्वांचा जालिया नाश । ज्ञान पावतसे उदयास । एवं कर्म आणि ज्ञानास । नसेचि साम्य ॥ ४९ ॥ तस्मात् समुच्चय आणि केवल । कर्म टाकावंचि सकल । होवोनिया विचारशील । ज्ञाननिष्ठ व्हावें ॥ ३५० ॥ २२ ॥ पुनः ह्मणे सुमित्रातनय । कर्म न केलिया प्रत्यवाय । होईल जो त्याचे भय । धरोनिया स्वयें ॥ ११ ॥ कर्म करावेंचि आपण । ऐसें ह्मणसी जरी तूं जाण । तरी न करावेंचि निश्चयेंकरून । श्रीराम ह्मणे ॥ ५२ ॥ प्रत्यवाय जो बोलिल'। तोही सांगतो ऐक तुजला । जयाचा निश्चय पूर्ण जाला । देहच मी आहे ॥ ५३॥ मी आहे ब्राह्मणादि वर्ण । कर्म म्यां हे करावेंचि पूर्ण न केलिया प्रत्यवायी जाण। होईन च मी ॥ ६४ ॥ ऐसी जे देहात्मबुद्धि । ती अज्ञानियासी च त्रिशुद्धि । का- रण की तत्वज्ञान कधीं। न देखिलोंचे तेणें ॥ ५५ ॥ तत्वज्ञानियाच्या ठाथि ऐसी बुद्धि कदापि नाहिं । यास्तव तो प्रत्यवायही । न घडे त्यासी ॥ १६ ॥ यास्तव पासादिकासी। अनात्मधर्मता निश्चयेशी । असे वास्तवप्रासद्धि अज्ञांसि । जाणोन घ्यावी ।। ५७ ॥ शुद्धात्मस्वरूपाचे ठायीं। या द्वैताची वार्ता नाहीं। ते या स्वरूपाचे अंगें पार्ह । तत्वज्ञ जाला ॥ २८॥ तस्मात् बुध जे त्यांहिं।कर्म टाकावेंचि सर्वथाहि । आतां कर्मफलाचे ठायि । चित्त संसक्त ज्यांचें ॥ १९ ॥ त्यांसी विधानेकरुन । प्रकाशित हे कर्म में पूर्ण । त्याच्या विधानाचेही लक्षण । बोलिजेताहे ॥ ६० ॥ वेदें आधिकार पाहून । ये रिति करावें येणें पूर्ण । ऐशा कर्तव्यते करून । युक्त कर्म में वते ॥ ६१ ॥ हा विधी जो येण । अवश्य कर्तव्यतेकरुन । बोधितही कर्म पूर्ण । टाकावेंचि पैं ॥ ६२ ॥ प्राप्त नालिया पूर्ण विरक्ति । कर्म टाकावेंचि सुनि- श्चिति । कारण की त्याचे पुढती । प्रयोजनाचे नाहिं ॥ १३ ॥ २३ HEALT ·(१६) হাস, श्रद्धान्वितस्तच्चयतीति वाक्यतो गुगः सकाशादार शुद्धमानसः ॥ विज्ञायचैकात्म्यमथात्मजीवयोः सुखी मोन्मकारिजातकंपनः ॥ २४ ॥ आदौपदार्थावगतिहि कारणं वाक्याविहानविधी विधानतः ॥ तत्त्वंपदार्थो परमात्मजीवकामी चैकाम्पमथानयार्मिवेत् ॥ २५ ॥ आतां विरक्त जो तयासी । जे योग्य अस करावयासी । त्याचि श्रीराम ल. क्ष्मणासी । स्वमुखें बोलताहे ॥ ६४ ॥ गुरु आणि शास्त्राचेठायौं । जो पूर्ण वि श्वास असे पाहीं । तोचि जाणावा सर्वथाहि । श्रद्धारूपें ॥ ६५ ॥ ऐभिया श्रद्धे- करून । जो युक्त जालासे परिपूर्ण । आणि जाणावयालागुन । आत्मयात ॥ ६॥ जो तळमळी अनुदिन । जैसा मत्स्य जीवनविण । बुमुत्स हे अभिधान ! तय सीच असे ॥ ६७ ॥ निष्काम कर्माचे अनुदान । करोनि केलें शुद्ध मन । ऐमा चतुः साधनसंपन्न । होवोनिया स्वयं ॥ ६८ सद्गुरुप्रसादे करुन । तत्वगमि या वा क्या- चा पूर्ण । विचार बरवा जागुन । घेतला जेगें ॥ ६९ । तेणें विचार आपण । जो- व परमात्मा हे दोन । यांचे ऐक्य परिपूर्ण । जाणेनिया ॥ ७० ॥ अनन आणि निदिध्यासन । हे आचरावें साधन । यांच्या परिपाकेकरुन । साताकारसिद्धि ॥ ७१ ॥ ऐसा स्वयेंचि प्रत्यग्ब्रह्म। होवोनिया आत्माराम । सकलदुःखातीत प. रम । होवोचि तो ॥ ७२ ॥ जैसा का मेरु पर्वत । सदा निश्चल असे स्वस्थ । तै- सा निजरूपी निश्चित । निश्चळ राहो ॥ ७३ ॥ विषयाभिला करून । जयाचे कदा अंतःकरण । क्षोभातें परतून । न पावेचि पुनः ॥ ७४ ॥ यानिति जो निश्च- । अंगें जाला जीवन्मुक्त । तयासी कर्तव्य किंचित उरलेंचि नाहीं ॥ ७९ ॥ २४ ॥ महावाक्य जे तयाप्रती । विवरण करावया यथार्थरीति । वाक्यर्थाने से निश्चि- ति । आहत पदार्थ ॥ ७६ ॥ त्या पदार्थांचे में ज्ञान । तत्पूर्वकत्व अस पूर्ण । त्या, तेंचि आतां स्पष्ट करून । बोलताहे ॥ ७७ ॥ पदार्थज्ञानावांचन । नवडे वाक्या. र्थ विवरण। यास्तव विचारार्थ तेंचि पूर्ण । साधावे आधीं ॥ ७८ ॥ भ्रमप्रमा. दराहित्ये करुन । वाक्यार्थाचे जे विज्ञान । त्याची उत्पत्ति निःसंशय. पूर्ण । व्हावयाविषयीं ॥ ७० ॥ मुख्यत्वे प्रथम तीप्रती । पदार्थांचा अवगति । का रण असे ती सुनिश्चिति । प्रसिद्ध जाणा ।। ८० ॥ त्या वाक्याची पदै तीन 'तत् त्वं असि' ऐसी जाण । त्यांमाजी तत्पदार्थ पूर्ण । परमात्मा ईश्वर ॥ ८१ ॥ नो सर्वज्ञ सर्वशक्ति । पड्गुणैश्वर्यसंपत्ति । ज्याची असे तोचि त्रिनगात कर्ता भोक्ता ।। ८२ ॥ त्वंपदार्थ जीव किंचिज्ञ। तत्पदाथ ईश सर्वज्ञ। त्या दोघांचे जे ऐक्य पूर्ण असिपद तेचि जाणिजे ॥ ८३ ॥ हे ऐकोनी लक्ष्मण । श्रीरामासी बोलें वच- न। रामा जो सर्वज्ञत्वादिगुण । ईश्वर असे ॥ ८४ ॥ आणि जीव ? असे किंचि इश। अविद्याग्रस्त पराधीन । ऐक्य यां दोघां . लागून । विरुद्ध दिसे ॥ ८५ ।। ऐसें ऐकून शंकावचन । संतोषोनिया रघुनंदन । बोलता जाला स्वयें आपण । अ- नुजाप्रति ॥ ८६ ॥ २५ ॥ ल स्वस्थ । ॥ ॥ -- ॥ BF ·- सटीक. (१७) प्रसवपरोक्षादिविरोधमात्मनोर्विहाय संगृह तयोश्चिदात्मतां ॥ संशोधित लक्षणया च लक्षितां ज्ञात्वा खमात्मानमथाद्वयो भवेत्।२६। एकात्मकत्वाजइती न संभवेत्तथा जहलक्षणता विरोधतः ।। प्रत्यक्त्व हा जीवधर्म जाण । परोक्षत्व तो ईशवम पूर्ण । हे विरुद्ध जे धर्म- दोन । यांहिं जो केला ॥ ८६ ॥ तोचि जीव परमात्मा यांसी । विरोध असे निश्च- येसी । त्यजोनिया यत्ने त्यासी । विचारयेग ॥ ८७ ॥ सच्छास्त्रासी अनुसरून । तर्क जो करणे पूर्ण । तो युक्तिशब्द करून । बोलिजेताहे ॥ ८७ ॥ त्या युक्तीने विचारित । जी असे परम शाधित । आणि असे जी लक्षित । लक्षणा योगें ॥८॥ त्या लक्षणे लक्षण । अवश्लोकी असे जाण । तिच्या योगें चिदात्मता पूर्ण । घे- ऊनिया बरी ॥ ८९ ॥ सहज जी एकात्मता । ती अंगीकारावी सर्वथा । ह्मगजे प्रत्यग्ब्रह्म तत्वता । स्वयांचे व्हावें ॥ ९० ॥ या एकात्मज्ञानानंतर । अद्वय व्हावें चि साचार । पावे जैसा का इतर ! चिद्रूयतेप्रति ॥ ९१ ॥ पूर्विंही तेंच आपण । असतांही परिपूर्ण । जैसें विस्मृत सुवर्णं । कंठगत असे ॥ ९२ ॥ तेणेंचि न्यायेंकरू- न । विसरला आपणा आपण । तेणे स्वप्राप्ति साधून । या रिती घ्यावी ॥ ९३ ॥ आतां प्रत्यक्त्व ते काय । परोक्षत्व कोणतें होय । ताहि आतां अभिप्राय । बोलिजे- ताहे ॥ ९४ ॥ तत्पदाचे अर्थ दोन । वाच्य आणि लक्ष्य जाण । त्यांमाजि मायोपाधि सर्वज्ञ । ईश्वर वाच्यांश ॥ ९९ ॥ मायपान तृणपर्यंत । जो उपाधी करोनि युक्त । जो नियंता अंतर्भूत । असे अलिप्तपणे ॥ ९६ ॥ तैसाच त्वंपदवा- च्यांशही । सांगिजेल ऐक तोहे । किंचिज्ञत्वादि गुणे पाहिं । जो युक्त सदा ॥ ९७॥ मायाकार्य जे अज्ञान । तयुक्त जे अंतःकरण । तोचि उपाधि जया कारण । वर्त । असे ॥ ९८ ॥ प्रत्यक्च आणि परोक्षपण । हेच जाणावें वाच्यांश दान ।यां दाहीतही त्यजून । लक्ष्यांश जे उरति ॥ ९९ ॥त्या लक्ष्यांशाचे एकपण । मुळीच असे नलगे करण । तें प्रत्यग्ब्रह्मचि आपण । निर्वाध व्हावें ॥ ४०० ॥ दोन्हीही वाच्यांसी । भेद असे परस्परेंसी ऐक्य न संभवेचि त्यांसी।विरुद्ध धर्मास्तव ॥ १ ॥ परि दोहों लक्ष्यांशालागुन । ऐक्य असोचे परिपूर्ण । तेथें बाध कल्पील कोण । वि- रुन्द्वतेचा ॥२ ॥ टाकोनि व्यष्टिसमष्टीप्रति । जे उरे चिदानंदमूर्ति । तेंच आप- ण स्वयं ज्योति । अंगें व्हावें ॥ ३ ॥२६॥ उक्तलक्षणास्वरूपाप्रती। बोलताहे तो रघुपति । मुख्य लक्षणा निश्चिति । जा- णिजे तीन ॥ ४॥जहल्लक्षण अनहल्लक्षण ।तीसरे जहदजहल्लक्षण त्यांत पूर्वलक्षणे दो- न । न घडती येथे ॥ ५॥ प्रथम जहल्लक्षण । त्याचे स्वरूप हेचि जाण । गोमाजी - विराजमान । गोपग्राम आहे ॥ ६ ॥ तेथे गंगापदाचा अर्थ । प्रवाहाचि असे होल । यास्तव टाकोनि प्रवाहाप्रत । तोरी घडे लक्षणा ॥ ७ गंगातीर जे त्याचे ठायि । गो- पग्राम तो असे पाहीं । ऐसी जहल्लक्षणा ही न घडे येथें ॥८॥ प्रवाहासी ग्रामा- धारता । कदा न घडे गा सर्वथा । यास्तव प्रवाह सारोनि परता । तीरी लक्षणा करावी ॥९॥ विशेष्यांश प्रत्यब्रह्मासी । एकत्व असे निश्चयेती। यास्तव येथे ।

·RANDEIA int
१८)
रामगतिा.
सोयं पदार्थाविव भागलक्षणा युज्यत तपाइयोरदोपत : । २७ ।
रसार्दिपंचीकृतभूतसंभव भागालयं दःखसुखासकर्मणां ।।
त्यागासी । संभवाचि नाहि ॥ १० ॥ यास्तत्र उपयोगी येथे जहल्लक्षणा ।
नसेचि आतां दुजी अजहलक्षणा । ऐका करावें दविसंरक्षणा । वचन
में हें ॥ ११ ॥ येथे स्वपदार्थातें रखून । जे अन्य पदार्थाचे ग्रहण । हेंचि अजह-
लक्षण । वोळख वें ॥ १२ ॥ ह्मणजे काक जो त्यापासून । कगवं दधिसंरक्षण ।
ही लक्षणा होतसे पूर्ण । उपधातक काकादिकी ॥ १३ ॥ तिचा ही यथं उपाय
नाहींच गा नि :: संशय । येथे स्वार्थ रक्षन दुजे काय । करावे ग्रहण ॥ १४ ॥
पाहाता येथे वस्तुविच्यार । विशेषणांश के जीवेश्वर । यांचा त्यागचि सपरिवार ।
मिथ्यात्वे होय ॥१५ ॥ उरले जे प्रत्यब्रह्म एक । तेथे घेतां नये दुज आणिक ।
यास्तव हेही लक्षणा. देख ! न घडे येथें ॥१६ ॥ जरी करावा अंगीकार । तरि
विरोध होतसे थोर । यास्तव तिसरेंचि साचार । अगिकारावें ॥२७ ॥ विशेषणां
शत्यागेंकरून । विशेष्यांशसंरक्षण । हे जहदजह लक्षण । उपयोगी यथें ॥१८ ॥
यास्तव तिचा अंगिकार । करोंनि त्यजाव्या इतर । यथें निपित्व असे साचार
ययालागीं ॥१९ ॥ विशेषणांश जे जीवेश्वर । त्यांतें मिथ्यात्वं करोनि दृर । विशे.
प्य प्रत्यग्ब्रह्म साचार । स्वीकार करणे ॥२०॥ हे जहदनहल्लक्षण । आंगिकाराचे.
यथार्थ पूर्ण । येविषयी सांगेन । दृष्टांत तो ऐक ॥ २१ ॥ कोणी एक काशीत दे-
खिला । तोचि अन्य स्थळी अवलोकिला । तेथिल येथील समयही जाला । वेगळा
चि पै ॥२२॥ तो देश काळ टाकून । हाही देश काळ पूर्ण । टाकोनिया पुरुषाच
जाण । घेईजे जैसा ॥२३ ॥ तैसे दोपदींचे वाच्य टाकून । घेईजे प्रत्यन्त्रम्ह पूर्ण।
कारण की जीवेश्वरां लागुन । विरुद्ध विशेषण असे ॥२४ ॥ यास्तव ऐक्य दोघां-
सी । न संभवें निश्चयेसी । ह्मणून देशादि विशेषणांसी । त्यागचि जाला ॥ २५ ॥
बेणे पुरुषाचे ग्रहण ! होय जैसे नि : संशयजाण । तैसेंच लक्षणायोगे करुन । ए-
कत्व घ्यावें ॥ २६ ॥ येथे इतर मिथ्यात् दूर जाले । एक सच्चिदानंदत्व उरलें ।
तेच होऊन राहिले । पाहिजे स्वयें ॥२७ ॥ २७ ॥
आतां त्याज्यत्वाकारणे । जीवोपाधीतें जाण । बोलताहे रघुनंदन । तेंचि ऐकावे
॥ २८ ॥ पृथिव्यादि पंचीकृत । महामृते जी समस्त । त्यांगासन उद्भव हो-
त । असे ज्याचा ॥ २९ ॥ भूतपंचीकरणावीण । स्थूळ नोहेचि निर्माण । यास्तव
भूतपंचीकरण । ईश्वरें केलें ॥ ३० ॥ तंचि आतां पंचीकरण । ऐक ताता तुज सां.
गेन । एक एक भूतातें जाण । करावें द्विधा ॥ ३१ ॥ त्यांमानि ज्याच अई त्या-
सी । देऊनिया निश्चयेंसी । उर्वरित अर्घ अर्ध भागासी । चतुर्धा किजे ॥ ३२ ॥
एक एक चौघांप्रति । भाग देऊनि यथार्थ रीती । एक एक भूत निश्चिती । पंचा-
त्मक होय. ॥ ३३ ॥ स्वकीय भाग संरक्षुन । इतर चौघांचे च्यार भाग जाण । घे-
तां. भागाधिक्य तेणे करून | पांचांसही झाले ॥ ३४ ॥ यास्तव भूम्यादिकांचा ।
व्यवहार होतसे साचा । आणि उद्भव शरीराचा । यांपासानच होय ॥ ३५ ॥

·सटीक. शारीरमाद्यं वादिकमजं मायामयं स्थूलमुपाधिमात्मन : ॥ २८ ॥ पूर्वी सुबहुःखदायक । कमैं जो कला अशख । तेणं झाल जा अनुभव दुख । सुख- दुःखांचा ॥ ३६ ॥ तयासी हा देह आश्रय भूत । असे उत्पत्तिनाशंवत । आणि पूर्वी जो निश्चित । कर्म केलें ॥ ३७ ॥ तेगाचे याचा उदूव होय । आणि असे हा मायामय । कारण की परंपराकार्य । मायेचेंच हा ॥ ३८ ॥ ऐसिया या शरीराप्रति । स्थूल उपाधि ऐसिया रिती । जीयात् यालागीं ह्मणती । महानुभाव योगी ॥ ३९ ॥ बोलिल ज पंचोकरण । तेच आतां विस्तृत करून । सांगतो करा श्रवण । स्वस्थ चित्तें ॥४०॥ किती भूतं कवण कवण । अब भागही कोणते पूर्ण । आणि च्यार च्यार भागांचे अर्पण । आहे कैसें ।। ४१ ॥ त्या सर्वांसी अभिधान । झाले असे कोण कोण । ते सर्व विस्तार करुन । दार्विजताहे ॥ ४२ ॥ निर्विकार वस्तूपासुन । सोहं ऐसें जें झालें स्फुरण । तोचि ओंकार सर्वेश्वर पूर्ण । नाना अ- वतारवारी ॥ ४३ ॥ चित्प्रतिबिंबाते घेऊन । उदय पावले स्फुरण । स्फुरण तें प्रकृति जाण (चित्प्रतिबिंब सर्वेश्वर ॥४४॥ दोन्ही एकरूप असतो। भिन्न कदापि न होती। शद्वार्थापरी संगती। दोधांसी असे ॥ ४५ ॥ तो सर्वेश्वर निमित्त कारण ! आणि प्रकृति उपादान । नामरूपात्मक जग संपूर्ण । तीच झाली ॥ १६ माया अविद्यारूपें करून । द्विधा झाली तीच आपण । मायोपाधि ईश्वर पूर्ण । जीव अविद्योपाधि ॥ ४७ ॥ तीच अविद्या बोलेंज व्यष्टि । माया तेचि जाणा स- माष्ठ । दोन्ही मिळून प्रकृतिरूप सृष्टो । पावे मूळ शब्द ॥ ४८ ॥ तयां पोोर्ट ती- न गुण । राहती भूतांसहवर्तमान । अविद्या देह कारण । व्यष्टीमाजी ॥ ४९ ॥ देहवयासी कारण । यास्तव तीस कारणाभिधान । समष्टीत मायाच हे जाण । कारण देह ॥ ५० ॥ अविद्या मलिनसत्वप्रधान । शुद्धसत्वप्रधान माया जाण । या दोहांसीही कारण । तमःप्रधान प्रकृति ॥ ५१ ॥ तीपासून सूक्ष्म स्थूल । महाभूते उपजती सकल । प्रथम लक्ष्माचे केवल । जी असती भते ॥ ५२ ॥ शद्ध स्पर्श रूप रस गंध । हीच सूक्ष्म भूतें शुद्ध । हेचि झाले असती प्रसिद्ध । स्थूळ पंचमहाभूतें ॥ १३ ॥ दहद्वयाचो रचना । द्विविवभूती होतसे जाणा । सूक्ष्म भृतें करूनि नाना । मूक्ष्म देह होती ॥ ५४ ॥ त्या सक्ष्म देहाचा प्रकार । पुढें वोलुं सविस्तर । आतां स्थूल में शरीर । तदुत्पत्तीविषयीं ॥ ५६ ।। बोोलेले जे पंची- करण । तेच ऐका निश्चळमन । आकाशाचा अर्ध भाग पूर्ण । अंतःकरण अ- से ॥ १६ ॥ द्वितीय भागाचे जे भाग च्यार । ऐका त्यांचा नामोच्चार । व्यान श्रो- व वाणी साचार । शब्द चौथा ॥ १७ ॥ नाभ राहिलें अंतःकरण । समीरी मिळ- ता झाला व्यान । श्रोत्र तें तेजालागून । मिळते झालें ॥ ३८ ॥ वाचा मिळाली अपासी । शद मिळाला त्या भूमीसे । एवं पंचधा नभासी । मिळणी झाली ॥१९॥ वायूचा अर्धभाग समान । तो स्वस्थानोंच राहिला पूर्ण । इतर अधीचे असती जाण। च्यार भाग जे ॥ ६० ॥ मन त्वचा आणि पाणी । चौथा स्पर्श घ्या वोळखूनि । मन. मिळते जाले. गगनीं । त्वचा तेजों ।। ६१ ॥ पाणि मिळे अपाचे ठायौं । स्मर्श ·(२०) रामगीता. सूक्ष्म मनोबुदिइशेंद्रियैर्युतं प्राणैरपंचीकृतमतसंभवं ॥ भोक : मुखादेरनसाधनं भवेच्छरीरमन्यद्धिदुरात्मनो बुधा ।। २९ अनाद्यनिर्वाच्यमपीह कारणं मायावानं तु परं शरीरकं ॥ पृथ्वीमाजि पाहिं । यारिती समीरही । मिळता जाला ॥ ६२ ॥ आतां चक्षु ज्याचा अर्धभाग । तो तेथेंचि राहिला सांग। उरल्या भागाच विभाग । च्यार ते ऐक ।६३ व्योमि असे बुद्धि राहत । उदान मिळे समीरा आंत । पाद मिळे जलाप्रत । पृथ्वीसी रूप मिळे ॥ ६४ ॥ अाचा अर्धभाग शिश्न । तो स्वस्थळी राहे आपण इतर अर्धाचे भाग जे जाण । असती च्यार ॥ ६६ ॥ व्यामामाजी मिळे चित्त प्राण वायुमाजी राहत । जिव्हा तेजी वास करीत । रस तो भूमीमाजी ॥ ६६ ॥ पृ. थ्वीचा अर्धभाग गंध । तो तेथेंचि राहे प्रसिद्ध । इतर अर्धाचे भाग जे शुद्ध । अस. ती च्यार ॥ ६७ ॥ अहंकार मिळे गगनों । अपान राहे प्रभंजनी । ब्राण ते तेजस्थानी । करितसे वास ॥६८ ॥ गुद तसें जळी राहतें । या परि पंच महाभूते स्परस्परे मिळती समस्तें । पंचीकरण हेचि ॥ ६९ ॥ स्परस्परें जी भूतां मिळपी कर्दम बोलिजे तिजलागुनि । पिंडब्रह्मांडा उभवणी । येथूनचि होय ॥ ७० ॥ या पंचीकृत भूतों पासून । देह जाला जो निर्माण । तो जीवात्मया लागुन । उपाधि स्थूल ॥ ७१॥ आतां सूक्ष्म उपाधीप्रती ॥ बोलताहे श्रीरघुपती !! जाला असे जो निश्चिति ॥ अपंचीकतें ॥ ७२ ॥ २८ ॥ स्थूल देहाहून विलक्षण । सूक्ष्म देह असे जाण । त्याने आत्मयासि सज्ञान सूक्ष्म उपाधेि म्हणती ॥ ७३ ॥ त्याचे स्वरूप झणसी कोण । ऐक सांगतो तुज कारण । जे सप्तदशतत्वे करून । उत्पन्न जालें ॥ ७४ ।। पंच भूतांचे सत्व गुण एकत्र होता अंतःकरण । उत्पन्न होतसे तेथून । द्विविध वृत्ति । ७५ । संकल्प विकल्पात्मक मन। निश्रयात्मक बुद्धि जाण । श्रोत्र त्वचा चक्षु रसन । घ्राण ही ज्ञानेंद्रिये । ७६ । भिन्न भिन्न भूततत्वेकरून । जी जाली स्वयं निर्माण । तै- सेच प्राण कर्मोद्रियगण । भूतरजें होती । ७७ । व्यान समान उदान । प्राण आणि अपान । हे जाणांवे पंच प्राण । याच प्रकारें ॥ ७८ ॥ वाचा पाणी पाद शिश्न । गुद हा कर्मेंद्रियगण । एवं सप्तदश तत्वे करून । युक्त जो असे । ७९ । अपंचीकृतभूतोद्भूत । असे यास्तव अदृश्य होत । लिंग देह ही निश्चित । बोलिजे हाचि । ८० । भोक्ता नीव जो त्यालागुन । जो सुखदुःखाचा अनुभव पू- र्ण । तयाचें असे साधन । स्वयें हाचि । ८१ । येणेंचि युक्त स्थूल शरीर । जालिया भोगाचे समग्र । साधन होतसे साचार । बोलती ज्ञाते ॥ ८२ ।। याचा वियोग स्थूळ देहासी । जालिया मरण होतसे त्यासी । नाश जालिया यासी। जीव परब्रह्म ॥८३ ॥ २९ ॥ या रिति जीवोपाधि जे दोन । त्यति बोलोनिया पूर्ण : ईशोपाधीतें आफ्ण बोलताहे ॥ ८४ ॥ जे स्वयें असें उत्पत्तिरहित । नानाविध परिणामें शोभत । परि- णामरूपेंचि निश्चित। नश्वर असे.॥ ८५ ॥ सत असत सदसत । अथवा इत्यादि ·सटीक. || उपाधिभेदात्तु यतः पृथकस्थितं वात्मानमात्मन्यवधारयेत् कमात्॥ ३० ॥ || कोशष पंचस्वपि तत्तदाकतिर्विभाति संगात्स्फटिकोपलो यथा ।। विरहित । ऐस बोलावया निश्ति । अशक्य जे असे ॥ ८६ ॥ अनिर्वचनीयत्वे क- रून । मिथ्या असे हे स्पष्ट पूर्ण ! ऐसा हा देह कारण । अज्ञानाचे जाणा॥ ८७॥ मायही स्वरूप लक्षण । ऐसेंच असे ध्या जाणून । तीच असे देह कारण । समष्टीमाजी । ८८ । सकल प्रपंचाचे जनक । हे अज्ञानचि असे एक । ईश्वरासि सबंध देख । नाहींच याचा ॥ ८९ ॥ शुद्ध चैतन्य दोन्ही ठायि । अस्पष्टचि असे सर्वथाहि । यास्तव ईशाचे असे तोहे । प्राज्ञनामा ॥ ९० ॥ ईश्वरास व्यवहार । संपादक असे हैं साचार । यास्तव यातें बोलिजे पर । उत्कृष्ट ऐसें ।९१ । उपाधि- भेद ऐसिया गिति । एक चैतन्यचि निश्चिति । राहिले असे सर्वांप्रति । अदृश्य- पण । ९२। स्वयं वेगळंच राहून । जीवेश ऐशा नामें करून । भेदबुद्धीचा विषय पृण । होते जाले ॥ ९३ ॥ यास्तव लक्षणायोगें जाण । उपाधिपरित्यागें करून प्रत्याब्रह्म आहे आपण । ऐसें अभेदं जाणावें ॥ ९ ॥ श्रवण मनन निदिव्या- सन । अनुक्रमें ही साधनें तनि । साधोनिया परिपूर्ण । परब्रह्म व्हावें ॥९५ ॥३०॥ आलां वाक्यविचाराचे फल । बोलतों ऐकावे सकल | आनंदमय जो केवळ प्रथम कोश ॥ २६ ॥ तो ब्रह्मानंदाचा भोक्ता । आणि. ब्रह्मानंदासी भोग्यता । असे हे जाणावे सर्वथा । यथार्थचि पैं । ९७ ॥ विज्ञानमयादि कोश च्यार । जे अ- सती साचार । मनोमय प्राणमय परिकर । अन्नमय चौथा । ९८ । या च्यार को- शांचे ठायि । तत्तत्संगास्तवचि पाहिं । तत्तदाकृति सर्वथाहि । भासत असें । ९९ ॥ आतां पंच कोशांचे लक्षण | सांगतो ऐका स्वस्थमन । जो अन्नरसें निर्माण । स्थूल देह झाला ॥५०० तोचि अन्नमय कोश निश्चिति । आण पंच प्राण जे बोलिजति कर्मेंद्रियपंचक त्याच रिति । प्राणमय कोश ॥ १ ॥ ज्ञानेंद्रियांसाहत मन । मनोमया- ची वाळखण । त्याचं झानेंद्रियांसाहत बाई पूर्ण । विज्ञानमय कोश ॥ २ ॥ उरले जे अंतःकरण । तोचि आनंदमय तूं जाप । येथे आत्मा प्रवेशतां पूर्ण । तत्त- दाकार भासे ॥ ३ ॥ जया कुसुमादिसंगेंकरून । नानाकार जैसा स्फटिक पाषा- ण । तैसा आत्मा कोशसंगें जाण । तदाकार भासे ॥ ४ ॥ आनंदमयांसि ही जीवपण । जें बोलती वादी जन । तेथें तेणेशी सह वर्तमान । पांचही कोशांमाजि ॥ ५ ॥ तदाकारचि होऊन । जीवात्मा राहे आपण । ऐसे हे ध्यावे जाणुन । साधक जनों ॥ ६ ॥ हे महावाक्य मैं तत्वतां । उत्तम प्रकारे विचारिले असतां । असंगरूपाचे सर्वथा । असे हा आत्मा ॥ ७ ॥ जो असग असे निश्चित । तो कोठेही नव्हे संसक्त । ऐसेंचि श्रुतीही बोलत । आत्मयालागी ॥ ८ ॥ अवस्था - त्रय जे तयासी । व्याभिचार असे निश्चयेशी । भेटि पाहतां परस्परासी । कदापि नाहीं ॥ ९ ॥ पंचकोशसंगरहित । अज अव्यय ज्या नसे द्वैत । परि अज्ञानाचा सिद्धांत । देहचि हा मी अमें ॥ १० ॥ त्या त्या कोशसंगैकरून । तैसीच प्रतीति त्यांलागुन । होत असे परिपूर्ण । स्फटिकाचे परि ॥ ११। तत्ववेत्त्याची प्रतीति ।

·ADMITRAHATARN
(२२)
रामगतिा.
॥ असंगरूपोऽयमजो यतोद्वयो विज्ञायतस्मिन् परितों विचारिते ॥ ३१ ॥
॥ बुद्धस्त्रिधारत्तिरपीह दृश्यते स्वप्नादिभेदेने गुणत्रयात्मनः ।।
॥ अन्योन्यतोस्मिन व्यभिचारतो मृषानित्ये परे ब्रह्माण केवले शिवे॥३२॥
॥ देहेंद्रियमाणमनश्चिदात्मनां संघादजस्तं परिवर्तते धियः ।।
॥ वृत्तिस्तमामूलतयाज्ञलक्षणा यावद्भवेत्तावदसौ भवोद्भवः ।। ३३ ॥
कदा न बडे तैसिया रीति । तो दुजें न देखे विजगाति । आत्मया विना ॥ १२ ॥
एवं तत्तदुपाधिकृत । जे तत्तद्रूपता प्रतीत । तिचा निरासचि निश्रित । विचार
फल हे॥ १३ ॥ ३१ ॥
जागृदाद्यवस्थात्रयही । बुद्धिधर्मचि असे पाहीं। आत्मधर्म कदापिही । नाही-
च तें ॥ १४ ॥ जागृति स्वम सुषुप्ति जाण । या त्रिविध भेदें करून । विश वृत्ति
अवलोकन । करिजेताहे ॥ १५ ॥ तीही बुद्धीसचि असे जाण । कारणकी
बुद्धिधर्म हा पूर्ण । कदापि आत्मया लागुन । नसे संबंध तिचा ॥ १६ ॥ सत्वर
जतमोरूंप । गुणत्रय जिचे स्वरूप । यास्तव त्रिधा आपेआप|| तीच होते॥ १७ ॥
उक्त जे अवस्थात्रय । त्यासि बुद्धीच मूल होय । यास्तव हे स्थानत्रय । तयेसीच
असे ॥ १८ ॥ या अवस्थात्रयाचा वास । येथे असे जो सावकाश । व्यभिचारा-
स्तव । निःशेष । मिथ्याचि तो ॥ १९ ॥ बुद्धिधर्माच्या आरोपास्तव। आत्मत्वीं
से हां भाव । परि कदापि वास्तव । नसेचि तो ॥ २० ॥ अन्योन्यव्यभिचार
करून । अवस्थात्रयालागुन । स्वरूपें मिथ्यात्व जाणं । असे यास्तव।२१त्यांचिया प्र
त्यालागुन । मिथ्यात्वाचे असे पूर्ण । कारण की जागृति स्वप्न । मुघुप्तती नाहिं।।२२॥
सुषाप्त आणि जागृति । दोन्हीहि स्वप्नीं नसति । जागृतीमाजी स्वप्न सुषुप्ति । नाहीं
तचि दोन्हीं । २३ । हा परस्परें व्यभिचार। जाणोनि ध्यावा 4 साचार । आत्म-
यालागी आधार । नाहींच त्यांचा ॥ २४ ॥ हेंच विशेषणे करून । वोलताहे-
रघुनंदन । जो गुणत्रयविहीन । असे आत्मा । २५ । जो उत्पत्तिनाशरहित । केवलं
व्यापक शाश्वत । असंग आनंद सदोदित । ब्रह्म परिपूर्ण ॥ २६ ॥ ऐशा सदे-
करसाचे ठगायं । तो व्यभिच्यारी धर्म कदा नाई। कारण की त्यास कदापि ही।
सत्वत्व नसे ॥ २७ ॥ ३२ ॥
आता टांकावया लागुन । संसारासी मूलकारण । वृत्ति असे ततिच पूर्ण । बो.
लताहे ॥ २८ ॥ देह इंद्रिये प्राण मन । आणि चिदात्मा जो आपण । यांचा स.
मुदाय हा संपूर्ण । एकत्र झाला ॥ २९ ॥ अध्यास यांचा परस्पर । होत असें
निरंतर । यास्तव जोंकाल साचार ! हा वर्तत असे ॥ ३० ॥ आणि जोंकाल ही
बुद्धिवृत्ति । तमोमूलत्वे सुनिश्चिति । अज्ञत्व में तयाप्रति । जाणवीतसे ॥ ३१ ॥
संसारोद्भव तावत्काल । होतांच असे पै केवल । सारांश की रजस्तमःशील । मुख्य
जी बुद्धि ॥ ३२ ॥ नीचे संसारासी कारण। असे यास्तव तिजलागून ! टाकावे
सवप्रकारे करून । निश्चयरूप. ३३ ॥ महावाक्याचा विचार । जेणे केला दृढत-
। तयाचे कर्तव्य साचार । बोलतों आतां ॥ ३४ ॥ ३३ ॥

·सी. (२३) ॥ ने त प्रमाणेन निराकृतारिख लो हा समास्वादितचिदनामृतः ।। । त्यजेदशेवं जगदात्त सद्रसं पीत्वा यथांभः प्रजहाति तत्फलं ॥ ३४ ॥ । कदा चिदात्मा न मृतों न जायते न क्षीयोनाये विधते नवः ॥ केति नेति प्रमाणे करून । जे टाकिले जग संपूर्ण । ह्मणजे मिथ्यात्वेचि प्रहर्ज कले असे जेणे ॥ ३५ ॥ यो उपरि सत्वप्रधान । मन में असे तेणे करून । जेणे केले आहे सेवन । उत्तम प्रकारें ।। ३६ ॥ चैतन्यलक्षण घनामृत । जेथे दुःखले. श से कचित । ऐसें सुंब सदोदित । मेवेलें जेणें ॥ ३७ ॥ स्वर्गादि सुखाचे गाय । परिणाम दुःख असे पाहैं । यास्तव मुख तें सर्वथाहि । दुःखयुक्ताच अ. से ॥ ३८ ॥ यास्तव तेथे पूर्ण विरक्ति । जाली असे जयाप्राते । एवंभूत जो नि श्रे- ति । साधक असे ॥ ३९ तो देहेंद्रियांसहित । संपूर्ण जे दृश्यजात । टाको मैं तुनिश्चित । विचारयोग ॥ ४० ॥ त्यांचा करणे त्यांग स्वीकार । ही दोन्ही करावी दूर । कारण की त्यासि साचार । सत्यत्वं नाहीं ॥ ४१ ॥ त्यास्तव तेथे उदासीन । व्हावे सर्वथा परिपूर्ण । जरि कांहीं मंगसील अन । कल्पनायोगें ॥ ४२ ।। की देहद्रियादिकें करून । तो ज्ञानलाभ होतसे पूर्ण । आणि जेणे होतसे उ. पजीवन । तें त्यागावें कैसें ॥ ४३ ॥ तरि येविषयी दृष्टांतयुक्त । सांगतो ती ऐक मात । जैसा कोणी तृषाक्रांत । पुरुर्षे असे ॥ ४४ ॥ तो नारिकेल किंवा नारिंगादि फल । त्यांतील जे उदक निर्मल । त्यातें पान करोनि केवल । त्या फलातें टा. की ॥ ४६ ॥ ह्मणजे तेथें उदासीन । होत असें निश्चयें करून । तैसेंच दृश्य में संपूर्ण । सारांश त्याचा ।। १६ ॥ जे परब्रह्म तत्वतां । त्याचा लाभ जाला असतां । निःसार द्वैतातें सर्वथा । न अंगीकारावें ॥ ४७ भयादिकसंभावना । जेथोनि हो- तस आपणा । ते टाकाचि ऐसिया वचना । श्रीराम बोलें ॥ ४८ ॥ ३४ ॥ आमयावांचूनि जे इतर॥ तें अनित्य असे माचार । तेथें वैराग्य दृढतर । व्हावयालागीं ।। ४९ ॥ आत्म्याचच नित्यपण । बोलताहे रघुनंदन । कदापिहि आ- स्मा नान । जाला नसे ।। ५० ॥ जो उत्पत्तीनंतर । विद्यमान असे साचार तो नूतन ऐसें सर्वत्र । बोलताति लोक ॥ ११ ॥ तेणें वचनं करून । जन्मानंतर अस्तित्वलक्षण । दूर करिजेलं संपूर्ण । तैसेंच पुढे ॥ ५२ ॥ नवत्वाभावेंचि करुन जीर्णत्व अभाव पावले पूर्ण । यास्तव अवस्थांतराची जाण । प्राप्ति जे तद्रूप ही ॥५३॥ परिणाम निरसला जाण । सारांश षड्विकारविहीन । अन अव्यय निरंजन । असे आत्मा ॥ ५४ ॥ जायते अस्ति विवर्धत । विपरिणमते अपक्षीयते । नश्यति या सांहा विकारांते । नेणेचि आत्मा ॥ ५५ ॥ जन्म बालत्व तरुणपण । पोखतपणा वृद्धत्व मरण । हे षडिकार देहासि जाण । आत्म्यास नाहीं ॥ ५६ ॥ आत्म्या हन में भिन्न । बोलिलें दैत संपूर्ण । तें षड्वकारी या कारणे । अनित्य असे ॥६७॥ यास्तव तेथे व्हावी विरक्ति । ऐसें बोधी श्रीरघुपति । आत्मा असे स्वयं ज्योति। याचि लागि ॥ ५८ ॥ देहादिकाचे मापण । जे णे त्यजिलेंचि संपूर्ण । स्वस्वरूपा- चा जयालागुन । लाभ जाला असे ॥ ९९ ॥ जयालाभाहून अपर । लाभं नाहींच VIEW ·(४ समातिा. ॥ निरस्त मणिशयः नुखत्मक स्वयंप्रथः सर्वगतोऽनः ।। ३: ॥ !! एभिध ज्ञानमये मखात्मके कथं भवो दुःखमयः प्रतीयते ॥ ॥ अज्ञानलोऽध्यासक्शा प्रकशिते ज्ञाने बिलीयेत विरोवतःक्षणात् ॥३६ ॥ यान्य न्यत्र विभाज्यले म माइभ्यास भिसाहर विपश्चिमः ।। ।। असपभूत हि विभावनं यथा रज्ज्वादिके तहःपी श्वरेजगत् ॥ ३.७ ।। मा साचार । एशा श्रुतिस्मृति आपार । बोल ताने ।। ६० ॥ आने दरू र स्वनका श । आत्मा वोळखाव आपणास । दुःख रूपान्च निःशेष । देहेमियादेक ॥ ६ १ ॥ आत्मप्रकाशे प्रकाशमान । संपूर्ण ऐमें तिवचन । यात्लव देहादिकालागुन । परप्रकाश्यत्व असे ॥ ६२ ॥ आणि सर्वगत व्यापक । हा आत्माचे असे एक आहेवुद्रीन अश्रय देख । प्रत्यगात्मा ताचि ।। ६३ ॥ ब्रह्माच असे प्रत्यगात्मा। प्रत्यगात्माचि ब्रह्मनामा । ब्रह्माचे असे हा आत्मा श्रुती वद एमें ।। ६५ ॥ ३६॥ ऐसें ऐकोनि लक्ष्मण । वोले साशंक तेव्हां वचन । गा रिती जो विकारहीन आत्मा असे ॥ ६६ ॥ जन्ममरणादिप्रचुर । प्रवाहरूप हा मंमार । याची प्रतीर्ति साचार । त्या आत्म्यासि कैसी ॥ ६६ ॥ ऐसें ऐकोनि बंधुवचन । बोलता जला रघुनंदन । ह्मणे एवंविध जो ज्ञानधन । सुखरूप आत्मा ॥६७ ॥ त्याचे ठायीं दुः खप्रचुर । भासताहे जो संसार । तयासि कारण जं माचार ! आहे ते सांगुं ॥ ६८ ॥ या देहादिकाचे ठाार्य अहंममताद जो पाहिमध्याम असे सर्वथाहि। तयाचेनि योगें ॥ ६९ ॥ ऐसी भ्रांतिरूप प्रतीति । होत असे सुनिश्चिति । ऐसे ऐकोनि महामति । लक्ष्मण मोले ॥ ७० ऐसिया त्या संसाररासी । नित्ति पै होईल कैसी । तोहि प्रकार आतां तुजसी । सांगतों ऐक ॥ ७१ ॥ प्रगट जालें असतां ज्ञान सरनिवृत्तिस । होतसे पूर्ण । कारण की ज्ञान अज्ञानालागुन । विरोधी असे ॥ ७२ ॥ यास्तव तें ज्ञान उत्पन्न । ज्यशाणी होतमे पर्ण । त्या क्षणीच संसारकारणं । अज्ञान नाशे ॥ ७३ ॥ आज्ञानकार्य हा संसार असे यास्तव संहार । पावताहेच सत्वर । कारणनाशें ॥ ७४ ॥ जैसें जालिया रज्जुज्ञान । सर्पत्व नाशेच परिपूर्ण । तैसा अज्ञाननाशों, पें जाण । संसा- र नाशे ॥ ७९ ॥ ३६ ॥ आतां अध्यासाचे लक्षण । ऐक सांगतों तुज कारण । अन्य स्थानों में अन्यक- ल्पन । अध्यास तो हा ॥ ७६ ॥ स्थाणूतें देखणे पुरुषं । की रौप्य पाहणे शु. क्तीस । की सर्पभावं ते रज्जूस । भ्रमाचेनि योगें ॥ ७७ ॥ हाचि जाणावा ध्यासः । आरोपही जाणिजे यास । ऐसें बोलती विद्वांस । सारासारवेत्ते ॥ ७८ ॥ जैसे रज्ज्वांदिकाचे ठायें। सदिक कल्पना कांहीं । तें व्यर्थाचे असे पाहि । सर्वथा- जाण ॥ ७९ ॥ रज्जु ही सर्प झाला नसून । तेथेंच जैसे सर्पभान । सच परमे- श्वरा भान । जगाचे या ॥८० ॥ ईश्वराचि सत्य असतां । जग पाहणे तेथे वृथा । परि भ्रमयोगेसर्वथा । देखणें घडे ।। ८१॥ या नमलागी जनक । दोष असे जो अज्ञान एक । णते विपरीत भावना देख । होत असे ऐसी ॥ ८२ ॥ रज्जू- ·सटीक. (२६) ॥ विकारमायारहिते चिदात्मकेऽहंकार एष प्रथमः प्रकल्पितः ॥ ॥ अध्यास एवात्मनि सर्वकारणे निरामये ब्रह्मणि केवले परे ॥ ३८ ॥ ॥ इच्छादिरागादिसुखादिमिकाः सदा धियः संसृतिहेतवः परे ॥ ॥ यस्मात्प्रमुप्तौ तदभावतः परः सुखस्वरूपण विभाव्यते हि नः ॥३९॥ विषयी जे अज्ञान । तें सर्पभ्रमासी कारण । तैसें ईश्वराविषयों अज्ञान । मूल जग- द्रमासी ॥ ३ ॥ देहादि संसारात्मक । जग संपूर्ण जे असे देख । तें भाविजे- तसे अवश्यक । परमेश्वरीही ॥ ८४ ॥ अज्ञान गेलिया संपूर्ण । होत असे यथार्थ ज्ञान । तेव्हा आद्यंत चिदन । परमात्माचि भासे ॥ ८५ ॥ ३७ ॥ त्या परमात्मपाचे ठायिं । जगद्भान जे तयाविषयीं। अध्यास जो कारण पााह ! तो असे कैसा ॥ ८६ ॥ ऐसें कांहिं ह्मणसी जरि । ऐक सांगतो तोह तरि । सर्व विकल्पांस निर्धारिं । जी कारण असे माया ॥ ८७ ॥ तिचियाहि जे विरहित । झणजे तत्संग ज्यास कदाचित् । जालाचि नसे निश्चित । सत्यत्वे पाहतां ॥ ८७ ॥ जो चित्स्वरूप सर्वकारण । आणि निरामय परिपूर्ण । जयातें . दुःखाचा लेश हि जाण । स्पर्शला नसे ॥ ८८ ऐसा आनंदमय केवल। ज्यासि षड्डिकाररूप मल । नाहींच यास्तव अमल । ह्मणती ज्ञाते ।। ८९ ॥ जो दृश्याहून विलक्षण । व्यापक असे परिपूर्ण । आत्मा ऐसा चिदानंदघन । तयाचिये ठाथि ॥ ९० ॥ जो प्रथम अहंकार कल्पित । तोचि अध्यास असे निश्चित । जीवशिवनामें विख्यात । असे तोचि ॥ ९१ ॥ जो अहंबुद्ध्यात्मक अध्यास । तोचि सर्व संसारास । कारण असे यास्तव त्यास त्यजावें आधीं ॥ ९२ ॥ ३८ ॥ बुद्धिनिष्ठचि हा संसार । आत्मनिष्ठ नाहींच साचार । या प्रकारे रघुवीर । बोलताहे ॥ ९३ ॥ यदर्थी अन्वय व्यतिरेक । प्रमाण दावी रघुनायक । त्याचाहि प्रकार निष्टंक । सांगतों ऐक ॥ ९४ ॥ सर्वसाक्षी जो आत्मा पर । त्याचे ठाथि हा संसार । भासावया कारण साचार । तिन्हि कालीहि ॥ ९५ ।। इछ। उपेक्षा राग द्वेष । सुख दुःख हे निःशेष । इत्यादि इंद्र धर्म वास । करिती सदा जेथें ॥ ९६ ॥ बुद्धिवांचून द्वंद्वधर्मासी । राहणे नसेचि निश्चयेशी । ए- वं बुद्धि असतां संसारासी । राहणे घडे ॥ ९६ ॥ हाचि तयाचा अन्वय। जाणोनि- घ्यावा निःसंशय । आतां व्यतिरेकातेहि अद्वय । श्रीराम बोले ॥ ९७ ॥ बुद्धि- शब्द उपलक्षित । लिंगदेह जाणावा निनांत । तो लीन होतां समस्त । सुषुप्ति ते- चि ॥ ९८ ॥ त्या सुषुप्तीचे ठायिं । बुद्धिवृत्तीचा अभाव पाहिं । होत असे सर्व- था हि । ययालागी ॥ ९९ ॥ काहीच न भासे संसार । यास्तव जाणावा हा तत्प- र । ऐसा व्यतिरेकही रघुवीर । दाविता जाला ॥ ६०० ॥ असो त्या मुषुप्तीमाजी जाण । आत्मा जो परात्पर पूर्ण । तो सुखस्वरूपमात्रत्वे करुन । भाविजेतसे आ- मीं ॥ १ ॥ तेव्हां संसारित्वे करुन । नाहीं भाविजेत तो परिपूर्ण । जो उठला सु- तीपासून । तो स्वानुभव सांगे ॥२॥ मी निजलो होतो मुखयुक्त । ऐसी स्मृती MATH ·रामगतिा. ॥ अनाचविद्योद्भवबुद्धिबिंबितो जीवः प्रकाशोऽयमितीयते चितः ।। ॥ आत्मा धियः साक्षितया पृथक स्थितो बुद्धया परिच्छिन्नपरः स एव हि ॥ चिबिंबसाक्ष्यात्मधियां प्रसंगादेकत्र वासादनलाक्तलाहवत् ।। असे तया होत । तस्मात् तेव्हां अनुभव निश्चित । सुखाचा असे त्यासी ॥ ३ ॥ ऐसा. आत्मस्वरूपाचा निश्चय । तेव्हां असे निःसंशय । श्रुतिस्मृतींचही ताप्तर्य । ऐसेंच असे ॥ ४ ॥ जालिया लिंगदेहाचे हनन । संसार नाश संपूर्ण । मग आत्मा- चि सनातन । परब्रह्म असे ॥ ५ ॥ ३९ ।। तत्पदार्थ आणि त्वंपदार्थ। यांचिया पुनरपि स्वरूपाप्रत बोलताहे सतिाकांत ।का- य ते ऐका ॥ ६ ॥ जी नाहींच पावली जनन । ऐमिया अवियपासुन । जीचा उ- द्भव असे जाण । तया बुद्धीमाजी ॥ ७ ॥ जो चित्प्रकाश अतिर्षिवित । तो जीव- असे बोलिजेत । परमात्मा तो निश्चित । असे बुद्धिमाक्षी ।। ८ ।। बुद्धिधर्म में ई- द्वादिक । त्याचा ज्यासि नाहींच संपर्क । या सर्वांहुनि बंगळाचि देख । जो रा- हिला असे ॥ ९॥ तोचि ईशरूपं करुन । अं.यामित्वात पाक्न । राहत असे ना- रायण । कर्ता हर्ता भोक्ता ॥ १० ॥ मी सुखी मी दुःवी पूर्ण । इत्यादि प्रकारे क- रुन। धर्म असती जे संपूर्ण । अंतःकरणाचे ।। १३॥ त्यांचा अ.रोप ज्याचे टायिं ।अ- से तो जीव जाणोनि घेइ । परमात्मा तो सर्वथाहि । नण चि गांत ॥ १२ ॥ साक्षित्व जे तण करुन । सर्वत्राह असोन विद्यमान । सदा राहे अलिप्तपणे । गगनाचिये प- रि ॥ १३॥ यालागीच तो आपण । बुद्धीकरून अपरिच्छिन्न । सदा राहे आनंदधन । यास्तव परचि तो ॥ १४ ॥ एवं आत्मज्ञानें करुन । जो प्रतिबिंबासी आधार पूर्ण ।। तो लिंगदेह विलयातें जाण ।. पावला असतां ॥ १५ ॥ प्रतिबिंबाचा होतसे लय । यास्तव तो परमात्माचि होय । हा प्रसिन्द अभिप्राय । ज्ञात्यांसि असे ॥ १६॥ ए- कवेळां ऐकतां विचार । नाहे. साधकांसी दृढतर । यास्तव रघुपति वारंवार । बो लें तेंचि ॥ १७ ॥ ४० ॥. आतां बुद्धि आणि चिदाभास | यांचा जो परस्सरे अव्यास । असे त्यास्तव पर-- स्परेधर्मास । भासणे घडे ॥ १८ ॥ ह्मणने परस्परें करुन । तादात्म्यारोपास्तव जाण । प्रत्यया येतसे पूर्ण । विपरीत धर्म ॥ १९ ॥ जडत्व आत्मयालागून । ज्ञानत्व बुद्धिसत्तीसी जाण । प्रत्यया येतसे पूर्ण । विपरति भ्रमयोगें ॥ २० ॥ विचार योगें मुनिश्चित : भ्रम जालिया वाताहत । आत्मा असे मूर्तिमंत । सच्चिदानंद ॥ २१ ॥ अत एव विज्ञानाश्रय । आत्मा असे सदा निर्भय । होंच दृढ़ व्हावया निःसंशय । पुनः पुनः बोले ॥ २२ ॥.येथे तार्किकाचें ऐसें मत। की चिदात्मा जो सुनिश्चित। त्यापासूनचि समस्त । व्यवहारही घडे ॥ २३ ॥ तोचि आश्रय या ज्ञानासी । असे जाणिजे निश्चयेशीं । अनुव्यवसायी तयासी । बोलताति ते ॥ २४ ॥ जीव- जो त्यचिये ठायि । जडात्मता बोलती पाहि । कारण की विदित नाहिं । श्रुति सिद्धांत त्यांसी ॥ २६॥ शास्त्रोक्त.. सर्व व्यवहार । परमात्मयासी. च साचार ।

·'५PREM सटीक. (२७) । अन्योन्यमध्यासवशात् प्रतीयते जडाजडत्वं च चिदात्मचेतसोः ॥४१॥ ॥ गुरोः सकाशादपि वेदवाक्यतः संजातविद्यानुभवो निरीक्ष्य तं ॥ । खात्मानमात्मस्थमुपाधिवर्जितं सजेदशेषं जडमात्ममोचरं ॥ ४२ ॥ ॥ प्रकाशरूपोऽहमजोऽहमद्वयोसद्विभातोऽहमतीव निर्मलः ॥ आहे ह्मणती दुराचार । न जाणतां शुति ॥ २६ ॥ आरोपासही अधिष्ठान। चिदात्माचि तो असे जाण । इत्यादि कशिते वलनापूर्ण । व्यर्थचि ते ऐसी ॥२७॥ चिदाभास आणि इंद्रियांसहित । बुद्धि जी लिंगदेहस्थ । यांचा संग असे अत्यंत। एकेच ठायिं ॥ २८ ॥ बुद्धिशद्वे करून । वोळखावें अंतः करण । सहज जालें. ग्रहण । लिंगदेहाचें ॥ २९ ॥ सतरा तत्वे एकत्र । होतां हाय लिंगशरीर । त्यांत बुद्धिमाजी साचार । चिदाभास उगवे ॥ ३० ॥ यास्तव संग परस्पर । सदा होतसे एकत्र । यालागि आरोप परस्पर । होत असेचि पैं ॥ ३१ ॥ यदी असे एक दृष्टांत । तो ऐकावा दत्तचित्त । जैसा लोहगोळ अग्नितप्त । त्याचिये पार ॥ ३२॥ जैसें तप्तत्व लोहाचे ठायिं । आणि वर्तुलत्व अग्नीस पाहिं । हे निवउतां न निवडे काहिं । विचार विण ॥ ३३॥ येथे एकत्र वास कारण। यास्तव परस र एकत्वे करु. न । वर्तणूक होतसे संपूर्ण । दोघांचीही॥ ३४ ॥ यास्तव बुद्धिधर्म आभासी पाहिं। आभासधर्म बुद्धीचे ठयि । हाचि परस्पराध्यासही । जाण बापा ॥ ३५ ॥ । ४१! सांगितल्याणि अर्धाप्रति । दृढता व्हावया सुनिश्चिति । बोलताहे श्रीरघुपति । पुनरपि तोचि ।। ३६ ॥ सद्गुरुमुखापासून । करावें' महावाक्यश्रवण । विचार- युक्त परिपूर्ण । अनन्यभावें ॥ ३७ ॥ पुढे तयाचें मनन । करावेंचि स्वयें आ- पण । अनेक संशय खंडन । स्वविचार योगें ॥ ३८ ॥ त्या श्रवणमनन करुन । प्राप्त झाले में आत्मज्ञान । तेणें आत्मा जो ज्ञानधन । त्यासि अनुभवावें ॥ ३९ ॥ ह्मणजे प्रत्यग्वलचि आपण । ऐसें जाणोनिया परिपूर्ण । पुनः देहबुद्धीचे जनन । न व्हावेचि कधीही ॥ ४० ॥ ऐसें हें निदिध्यासन । करावेंचि आळस टाकून । तेणें अंगीसमाधान । परिपूर्ण वाण ॥ ४१ ॥ श्रवण गुरूचे अधीन । असे यास्तव तेथे शरण । व्हावे अनन्यभावे करून । प्रणिपातपुरःसर ॥ १२ ॥ दोन साधनें आपुले हाती । आहेत यास्तव बरव्या रीतीं । साधूनि स्वात्मानुभवाप्रति । करावें दृढ ॥४३॥यारिति साधने तीन । जेणें साधिली परिपूर्ण । तोचि अखंड दंडायमान । पूर्ण ब्रह्म होय ॥ ४४ ॥ जो सञ्चिदानंदस्वरूप पूर्ण। उपाधिधर्मविहीन । प्रत्यग्ब्रह्म सनातन हृदयस्थ असे सदा ॥ ४ ४ ॥ त्यातें अपरोक्ष करून । जड दृश्य हे संपूर्ण । स्फुर णादि तृणांत जाण । मिथ्या जाणुन त्यजावें ॥४६॥ह्मणजे तेथें उदासीन । सर्वथाहि व्हावें परिपूर्ण । मग शोधून पाहतां दुजेपण । न दिसे कोठे ।। १७ ॥४२॥ जे जाणावया लागुन । योग्य असे परिपूर्ण । जेथे उपाधीचा लेशही जाण । नमेचि काहिं ॥ ४८ ॥ ऐसिया शुद्ध स्वरूपाप्रति । बोलताहे तो रघुपति । हराव या साधकभ्रांति ।.श्लोकद्वयें करुनि ॥. ४९ ॥ मी.. स्वयंप्रकाश. आहो. पूर्ण .!

·(२८) रामगीता. । विशुद्धविज्ञानघनो निरामयः संपूर्ण आनंदमयोऽहमक्रियः ॥ ४३ ॥ । सदैव मुक्तोऽहमचिसशक्तिमानतींद्रिय ज्ञानमविक्रियात्मकः ॥ ॥ अनंतपारोऽहमहर्निशं विभावितोऽहं हदि वेदवादिभिः ॥ ४४ ॥ !! एवं सदात्मानमखंडितात्मना विचारमाणस्य विशुद्धभावना ॥ । हन्यादविद्यामाचरेण कारकै रसायनं यदुपासितं रुजः ॥ ४५ ॥ अन्य प्रकाशक मजवीण कोण ।मिथ्याजडानी प्रकाशकपण । न घडे माझे ॥ ६ ॥ मा घटीदका परि । नोहें परप्रकाश्य निधारि । विच्यारे पाहतां मजविण उरी दुनिया कैंची ॥ ५१ ॥ मी अजन्मा जन्मादिहीन । मी अद्वय परिपूर्ण । माया जातीचे दुजें आन । सत्य आणावे कैचें ॥५२॥ तस्मात् गेहत्रयरहित । मीचि आहों सदोदित । अन्य प्रकाशकें प्रकाशित । नोहेंच मी कदा ॥ ५३ ।। सूर्य चंद्र अभि तारका । मज प्रकाशावया अविका । यांच्या अंगी नाहींच देम्वा । मत्प्रकाशें हे प्रकाशित ॥ ५४ ॥ ऐशा बोलती श्रुति स्मृति । मी निर्मलचि आहों आयंती । द्वैतमल हा मजप्रती । स्पर्शलाचि नाहि ॥ ५५ ॥ जे असती मायानिर्मित । आवरण विक्षेप त्यांविरहित । आवरण ते निश्चित । असे द्विधा ॥ ५६ ॥ अ सावरण अभानावरण । हेचि त्यांचे द्विधा लक्षण । आत्मा नाहींच न भासे जाण । द्विधा होचे ॥ १७ ॥ परोक्षज्ञानं असतावरण । स्वयंचि गेले दग्व होउन । तैसेच गेले अभानावरण। अपरोक्ष ज्ञाने ॥ ५८ ॥ पुनः देहबुद्धीचा उदय । हा विक्षेप मज कोठून होय । हे द्विधा मायामय । मजलागि कैंचें ॥ १९ ॥ विशुद्ध चिदेकरस । निरामय आहों निर्दोष । कर्तृत्वाभिमान लेश । नाहींच मजसी ॥ ६०॥ मीचि आहों हे संपूर्ण देिशकालपदार्थे करुन परिच्छेद जो त्रिविध जाण । तो नाहींच मजसी ॥ ६१ ॥ सच्चिदानंद विराजमान । तेंचि माझं स्वरूप पूर्ण । अक्रिय मी परिणामहीन । केवल ब्रह्म ॥ ६२॥ ४३ ॥ मी कालत्रयोंही आहों मुक्त । सर्वधमीवरहित । धर्माधर्म जे त्यांची मात । मजपुढे कैंची ॥ ६३ ॥ माझी असे आर्चित्यशक्ति। मीचि परमात्मा सुनिश्चिति । इंद्रि- यातीत जे ते चिति । ते स्वरूप माझं।६४ ॥ जेथे वेद मुके जाले । मन ही पांगुळ- होऊन ठेलें । अविक्रिय जे ब्रह्म उरलें । तें स्वरूप माझें ॥ ६५ ॥ मज कैंचें अव- तार घेणें । आणि निजधामासि कैंचे जाणे । माझा अंत पार कोणें । जाणावा कै- सा ॥ ६६ ॥ देशकाले करुन । नाहीं अंत पार मज लागुन । अनंत मी परिच्छे- दहीन । परमात्मा मी ॥ ६७ ॥ ज्याचे त्दृदयीं सदा चिंतन । विबुध करिताति अनुदिन । तो मी आत्माराम पूर्ण । परब्रह्म आहों ॥ ६८ ॥४४॥ ऐसी भावना जी केवल । तिचे सांगतों आतां फल । आत्मयाचि सार्वका- ल । उक्त प्रकारें ॥ ६९ ॥ जे कदापि विषये करुन । आकर्षित नव्हे मन । त्या अखंड मनें साधक जन । चितिताति ॥ ७० ॥ त्यांचे ब्रह्माकार-वृत्ति । अंतःकरण पावे निश्चिति । उदय जाहल्या. त्येतति । होय तें ऐका ॥ ७१ ॥ जी देहांतरप्राप.

·SHARGESINDIANRAJEAUMARRBsum सटीक. (२९) ॥ विविक्त आसीन उपारतेंद्रियो विनिर्जितात्मा विमलांतराशयः ।। । विभावयेदेकमनन्यसाधनो विज्ञानदृक् केवल आत्मसंस्थितः ॥ ४६॥ ॥ विश्वं यदेतत्परमात्मदर्शनं विलापयेदात्मनि सर्वकारणे ॥ ॥ पूर्णश्चिदानंदमयोऽवतिष्ठते न वेद बावं न च किंचिदांतरं ॥ ४७ ॥ क । कर्मे असती सकळिक । लासहित शीघ्रचि देख । ती अविद्येते नाशी ।। ७२॥ जैसे सेवित रसायन । रोग नाशितसे संपूर्ण । तैसी वृत्तीही अज्ञान । सहज कर्म नाशी ॥ ७३ ॥ ४५ ॥ ध्यानाविषयी जी कर्तव्यता । ती सांगतो ऐक आतां । एकांतस्थानोंच तत्वतां । जैसावे सुखें ॥ ७४ ॥ पद्मासनादि यथोचित । स्वयें घालोनि नेमस्त । इंद्रियव्या- पार समस्त । करावा दूर ।। ७९ ॥ शमदमादिसंपन्न । खयें होवोनि आपण । प्रा- णायाम प्रत्याहारे करुन । अंतःकरण जिंकावें ॥ ७६ ॥ ऐसा जाला जो शुद्धचि- त्त । तेणें आत्मरूपींच नेमस्त । दृष्टि ठेवावी निश्चित । जो विचारयुक्त पैं अ- से ॥ ७७ ॥ पाहता पाहणे संपूर्ण । करोनिया हे दोन्ही लीन । दर्शनमानाचे आ- पण । होवोनि राहावें ॥ ७८ ॥ हीचे निर्विकल्प समाधी । बरी साधावी सदृढ बुद्धि । तत्वज्ञानावीण कधी । न लाभेचि ही ॥ ७९ ॥ अन्यसाधनें नी असती उ- क्त । त्यांच्या आहेपणाचा निश्चित । भ्रम जो तेणेशी विरहित । विचार व्हा- वें ॥ ८० ॥ केवल व्हावें संगहित । असावेंचि आत्मसंस्थित । आत्मरूपींच आपणते । करावें लीन ।। ८१ ॥ कदापिही अन्यविषयीं ॥ चित्तसंचार ज्या वा- नाहीं । मग तेणें ध्यान में तें हि । टाकावे सुखें।। ८२ ॥ ऐसा जाला जो ब्रह्मसंप- न्न । तेणें त्यजावों सकळ साधनें । फलप्राप्ति जालिया पूर्ण । मग साधनां को- ण पुसे ।। ८३ ॥ ४६॥ जे भूत भावेष्य वर्तमान । द्विधा जग हे संपूर्ण । त्याचा प्रकाशक आनंदघन । परमात्माचि असे ॥ ८॥ ज्याचिया प्रकाशें करुन । हे प्रकाशे जग संपूर्ण । ऐसि- या श्रुतिवचनातें जाण । बोलताहे ॥ ८५ ॥ तस्मात् हा सर्व कारण। परमात्मा असे पूर्ण । जें मायेचें सन्निधान । जालें यास्तवाच ॥ ८६ ॥ सर्वोपादान करुन बोलला जो आत्मा पूर्ण । तेथेंचि करावे हें लीन । संपूर्ण जग ॥ ८७ ॥ ह्मणजे उपादानाहून । तत्कार्य न देखावें भिन्न । ऐसा जाला जो ब्रह्म पूर्ण । लक्षण सांग- तो तयाचें ॥ ८८॥ तयाचा काम जो समस्त । तो जाला असे त्यासि प्राप्त । यालागि इछावया किंचित । त्यासी उरलेंचि नाहीं ॥ ८९ ॥ तो सच्चिदानंदमय । राहवाहे निःसंशय । तो दृश्य में अंतर्बाह्य । न जाणेचि त्याते ॥ ९० ॥ सर्वत्रहि ब्रह्मदर्शन । ज्यासि झाले परिपूर्ण । त्यासि ब्रह्मवेत्ता ह्मणेल कोण । ब्रह्मचि तो असे ॥ ९१ ॥ ४७॥ हा निर्विकल्प समाधि जाण । जंव प्राप्त नसे ज्या कारण । तो काल कर्तव्य त्यालागुन । काय असे पूर्वकाली ॥ ९२ ॥ तेंचि आतां लक्ष्मणा । तुज सांगतो .

·ThurrawanSमान (३०) रामगीता. ॥ पूर्व समाधेराखिलं विचिंतयेदोंकारमात्रं सचराचरं जगत् ॥ ॥ तदेव वाच्यं प्रणवोहि वाचको विभाव्य ते ज्ञानवशान्न बोधतः ॥ ४८ ॥ अकारसंज्ञः पुरुषोहि विश्वको त्ाकारकम्तैजस ईयते क्रमात् ॥ ॥ प्राज्ञो मकारः परिपठ्यतेऽखिलैः समाधिपूर्वं न तु तत्वतो भवेत् ॥ ४९ ॥ ॥ विश्वं त्वकारं पुरुषं विलापयेदुकारमध्ये बहुधा व्यवस्थितं ।। करीं श्रवणा । आदौ समाधिलक्षणा । श्रवण करी ॥९३ ॥ सकलविषयरूप व्यापार । तो. सर्वही व्हावा दूर । आणि वृत्ति बझाकार । तत्पूर्वक व्हावी ॥९॥ हाचि चोलिजे समाधि पूर्ण । याचिया पूर्वकाली जाण । चराचर जग संपूर्ण । चिं- तावें ओंकारनाय ॥ ९५ ॥ हा बोधकत्वे करून । परिच्छेदक जगा लागुन । यास्तव हे तद्रूपाचे पूर्ण । वोळखावें ॥ ९६ ॥ आतां विवरण | करितों वरें करी श्रवण । जग ते वाच्यचि असे जाण । प्रणव त्याचा वाचक मैं ॥ २७ ॥ ऐसी ही भावना जाण । अज्ञानामात्र असे पूर्ण । जालिया अपरोक्ष ज्ञान । निर्विशेष पैं ॥ ९८ ॥ हाचि साल ध्यावा सविकार । याचिया- प्राप्तीनंतर ! न उरेचि कांहिं ॥१९॥ सर्वन्तिसी उपमर्दक । समापी असे झा एक । यास्तव कांहिं न उरे देख । तदुत्तरकाली ॥ ७०० ॥ १८ ॥ सांगीतल्याचि अर्थाप्रति । विशद करोनि श्रीरघुपति । सांगताहे अनुमाननी काय ते ऐका सविस्तर ॥ १ ॥ मुख्य प्रश्नको साभार । प्रथम मात्रा जो अकार । तेणें शद्धे चि उच्चार । होत असे ज्याचा ॥ २ ॥ तेणे स्थूल देहाभिमान । धरितां विश्व होय अभिधान । हा जागत्साली दलो गुण । व्यष्टीमाजी अर्से ॥ ३ ॥ हाचि पुरुष विराट देहीं । सृष्टिसाक्षी के वानर हाहि । समष्टीमाजी सर्वथाह । जाणोनि ध्यावा ॥ ४ ॥ तैसाचिं हिरण्यगर्भ सूक्ष्मशारीरी । सूत्रात्मा तैजस निर्धारि । पालन स्वप्ना- चोह करी । साहिल स्वयें ॥ ६ तोल सत्वगुण उकार । द्वितीयमात्रा हा नि- धार। आतां तिसरा जो मकार । तमोगुण असे ॥ ६ ॥ कारण आणि अव्याकृत । येथे महंता असे ज्यांप्रत । पुन्ति मलयांचे करीत । साक्षित्व स्वयें ॥७॥ एवं मात्रायें करून । प्रणव पावे विस्तार संपूर्ण । ऐसें वदचि तो आपण । बोलत असे ॥ ८ ॥ मी ब्रह्म आहों ऐसिया रिति । जी नाणीवरूप उदेली वृत्ति । हेचि सगुण ब्रह्म विस्ताराप्रति । पावले सर्व ॥ ९ ॥ यासि प्रत्यग्ब्रह्म अधिष्ठान । तेंच मी आहों सनातन । यः समाधीपूर्वीच जाण । भावना ही ऐसी ॥ १० ॥ जालिया तत्त्वसाक्षात्कार । हेही भावना करावी दूर । कारण की ब्रह्मीं लय साचार । जाला सर्वाचाहि ॥ ११ ॥ हा उपक्रमाचा प्रकार । बोलिला तुज सविस्तर । आतां विलयाचाहि . या उपर । प्रकार सांगू ॥ १२ ॥ ७९ ॥ धरोनि स्थूलदेहाभिमान । राहिला पुरुष जो विश्वसंज्ञ । त्याचे अकारासहित विलापन । करावें उकारांत ॥ १३ ॥ पुढे लिंगदेहाभिमानी पुरुष । आणि तहाच- क. द्वितीय उकारासः । मकाारे न्यावें विलयास । भावनायोमें.। १४.। समाष्ट व्याधि.

·......... RAHE सटीक. (३.१ ) ॥ ततो मकारे प्रविलाप्य तेजसं द्वितीयवर्ण प्रणवस्य चांतिमे ॥ १०॥ ॥ मकारमप्यात्मान चिद्धने परे विलापयेत्प्राज्ञमपीह कारणं ॥ ॥ सोहं परं ब्रह्म सहा विमुक्तिमद्विज्ञानमुक्त उपाधितोऽमलः ॥ ५१ ॥ ।। एवं सदा जातपरात्मभावनः स्वानंदतुष्टः परिविस्मृताखिलः ॥ ॥ आस्ते स नियात्ममुखरकाशकः साक्षाद्विमुक्तोचलवारिसिंधुवत् ॥५२॥ करोनि एक । अनुक्रमें लयाते देख । करितां गेलें सकळिक। अन्यथा ज्ञान ।१९।५० पुढे तैजस उकारयुक्त । प्राज्ञ असे जो ईश्वरसहित । जो कारणाभिमानी आ व्याकत । पुरुष असे ॥ १६ ॥ त्याचा सगुण ब्रह्मीं लय । कराचाचि निःसंशय मग सर्वातीत जो आत्मा अद्वय । चिदन असे ॥ १७ ॥ त्याचे ठगाय सगुणात्र- ति । लया गया। मिथ्यारिति हा आरोपचि मैं निश्चिति । त्यजावा अपवा- दें ॥ १८ ॥ त्याचार जो आपण । तो सर्व विलापा अधिष्टान । पर वन परिपूर्ण। भावावें तें ॥१९॥ तो मी आहों हेही यत्ति । टाकोनि उरे जो स्वयंज्योति । तोचि हो उनि सहनशिल । असाचे तुखे ॥ २० ॥ आतां हेंचि विशेषे करुन । दाविता- से त्याचे लक्षण । निखात परिपूर्ण । ब्रह्म मी आहों ॥२१॥ हे ऐकोनि लक्ष्मण । बोले श्रीरामाती वचन । अणे रागद्वेषादिकें करुन । मलिन जो जीवः ॥ २२ ॥ तयालागी ब्रह्मपावना । कैसी होईल रघुनंदना । ऐसिया ऐकून त्याचिया वचना ! श्रीरामबोले ॥ २३ ॥ अहंपदार्थ उपानीपान । मुक्त जालिया परिपूर्ण । निर्मल- चि असे जाण । परब्रह्म तो ॥ २४ ॥ त्या ब्रह्मभावनेसी साधन । सांगतो ऐक तुज लाग्न । तदर्थ मुख्य निदिध्यासन । साधन असे साचें ॥ २१ || याच सावनें करून । ब्रह्म होतसे तो पूर्णी ने मी आणि माझेपणा उरलेंचि नाहीं ॥२६॥५१॥ ऐसी गावा पास ज्यासि । ऐक त्याचिया लक्षणासि । उक्त प्रकारें अखंड ज्यासि । आत्मबोध झाला॥२७॥मी एक आणि आत्मा एक हा नाहीच जेथे कळंक परिधारेशी जे हाभिक । विसरला त्यांसी ॥२८॥ देहादि हा समुदाय । असतांहि यथान्वय । परि नाहीच निःसंशय । ऐसें ज्यासि जालें ॥२९॥जो स्वरूपानंदें करु- न । जाला असे जानधन । या निर्विकल्प समाधीत भान । द्वैताचे कैचें ॥३० ॥ विषयानंताचे भान । त्यासि उरेल मग कोठुन । कारण की परिणामी पूर्ण । दुःख असे जेथें ॥ ३१ ॥ यास्तव तेथे विरक्त । पूर्वीच जाला जो निश्चित । जो नित्यानंद मूर्तिमंत । बल्ल जाला ॥ ३२ ॥ आनंदरूप जो नित्य प्रकाश । तोचि जाला जो निःशेष । नामरूपात्मक भेदास । टाकिलें समूळ ॥ ३३ ॥ ऐसा जीवन्मुक्त जो निर्धारि । वर्ते तो सिंधुचिये परि जयाचे असे निश्चल वारि । तद्वतचि तो ॥ ३४ ॥ विषयसंबधलहरी । जेथें नाहींच तिळभारि । चराचर सर्व निर्धारि । आपण: विजाला ॥ ३५ ॥ ५२ ॥ जो माझा भक्त ऐसिया रिति । जाला असे अनन्यभक्ति तयासीच होय माझी प्रा. प्ति । श्रीराम ह्मणे ॥ ३६. ॥ अगा सांगतिला, जो प्रकार । तेचि जो. नि ·More ३२) रामगतिा. ॥ एवं सदाभ्यस्तसमाधियोगिनो निवृत्तसद्रियगोचरस्य हि ॥ ॥ विनिर्जिताशेषरिपोरहं सदा दृश्यो भवेयं जितषड्गुणात्मनः ॥ १३ ॥ ॥ ध्यात्वैवमात्मानमहर्निशं मुनिस्तिष्ठेत्सदा मुक्तसमस्तबंधनः ॥ ॥ प्रारब्धमश्नन्नभिमान वर्जितो मय्येव साक्षात् पनिलीयते ततः ॥ ५४ ।। '॥ आदौ च मध्ये च तथैव चांततो भवं विदित्वा अयशोककारणं ॥ ॥हित्वा समस्तं विधिवादचोदितं भजे त्वमात्मानमथाखिलायन ।। ५५ रंतर । अभ्यासीत असे सादर । समाधियोग । ३७ ॥ तेणें ज्याचिया मनापासून । दूर जाले विषय संपूर्ण । तेणे सहाही शत्रु जाण । जिंकिले सहज ॥ ३८ ॥ तोव- रीच हे कामादिक । जंव देखिले नाई समाधिसुख । त्यांपुढे हे बापुडे रंक । करि- ती न कांहिं ॥ ३९ ॥ समाधीत बुडालें मन । राहिली बाडा आठवण । सहजन त्याची खुंटली जाण । प्रवृत्ति विषयीं ।। ४० ॥ अतएव सर्वज्ञत्वादि सहा गुण । ज्याचे ठायी असती पूर्ण । तें मनीच जेणे जिंकुन । स्वाधीन केले ॥ ४१ ॥ ते सहा गुण ह्मणसी कोण । ऐक त्यांचेही विवरण । सर्वज्ञत्व नित्यत्व पूर्ण । नित्य तृप्तत्व तिनें ॥४२॥ बोधरूपत्व आणि स्वतंत्रता । तैसीच नित्य अलुप्तता । हे षड्गुण ज्या- चे तत्वतां । असती अनंतरूप ॥ ४३ ॥ ऐसा असे जो माझा भक्त । त्यास दृश्य मी होईन सतत । तो जे जे काही अवलोकित । तेथे तेथे मीच त्यासी ॥ १५ ॥ येणे वचने करून । सुचविता नाला रघुनंदन । मी भक्तासीच हवन पूर्ण । अभक्तां नसे कोठे ॥ १६ ॥ जैसा भाव जयापाशी मी ही तैसाचि असे त्यासी । भक्तीवाण मत्प्राप्तीसी । उपाय अन्य नाहीं ॥४७॥५३॥ रात्रंदिवस आत्मध्यान । ऐसें केले असे जेणें । तो जीवन्मुक्ताचे पूर्ण । होतसे मुनि ॥४८॥समस्त बंधनापासून तो मुक्तचि असे सदा पूर्ण । जे ज्यासमयीं प्रारब्धे करुन होत असे प्राप्त ॥ १९ ॥ त्यातें सेवी अभिमानरहित । परि हपखद नाहिं किंचित । मद्रूपाचे तो माझा भक्त । होत असे ध्यान । ५.० । अतिहि तो माझेच ठायीं । लीन होत असे पाहिं । स्फुरणादि उपाधी सर्वही । टाकोनि मिथ्या ।११। जैसे लवण मि- ळतां जीवनीं । तत्काळचि ने हाय पाणी । तैसा मद्भक्त माझे मीलनी । मीचि होय ॥ ५२ ॥ ५४॥ सकलही धर्मांहून । हाचि धर्म श्रेष्ठ पूर्ण । हेच आतां रघुनंदन । स्वमुखें बोले ॥५३ ॥ आदिमध्यातांचे ठायिं भयशोकांसीच कारण पाहीं संसार असे सर्वथाहि। जाणानि ऐसें ॥ १४ ॥ त्या संसारासी कारणभूत । कर्ममार्ग जो श्रुतिबोधित । त्यातें टांकोनि काम्यसहित । भजावा परमेश्वर ॥५५॥ जो सकल जीवासी स्वरूपभूत ।प- रमात्मा असे नित्यतृप्त । त्याते भजानिया होत । स्वयें तोचि पै ॥ ५६ ॥ जैसे धना- ते संपादितां । आदौ दुःखचि होय तत्वतां । मध्येही पालन करितां । भय असे रा जादिकं ॥९७॥ अंती जालीया नाश जाण । शाकदुःखचि हाय दारुण। ऐसेच पदार्थ संपूर्ण । जाणावे दुःखदायी ॥ ५८ ॥ येथिल सुखाचिये परि । स्वर्गसुखही निर्धारिं ।

·. . SALAM सटीक, ( ३३ ) ॥ आत्मन्यभेदेने विभावयन्निई भवत्यभेदेन मयात्मना तदा ॥ ॥ यथा जलं वारिनिधी यथा पयः क्षीरे वियद् व्योन्यनिले यथानिलः ॥५६॥ ॥ इत्थं यदीक्षेत हि लोकसंस्थितो जगन्मृषैवेति विभावयन्युनिः॥ ॥ निराकृतत्वाच्छृतियुक्तिमानतो येथेंदुभेदो दिशि दिग्भ्रमादयः ॥ ५७ ॥ दुःखप्रद साचोकारि ॥ जाणोनि स्वयें ॥ ५८ ॥ तदर्थ में कर्माचरण ॥ ते टाकिलें जेणे संपूर्ण ॥ अनन्यभावे माझं भजन ॥ करितां जो मीचि झाला ॥ ५९ ॥ ५५ ॥ अभेद भावनें करून ॥ माझें ठायीं हे विश्व संपूर्ण ॥ भावित असे तो सदा जाण ॥ नामरूपत्यागें ॥ ६ ॥ हेचि भावना आपणा सहित ॥ अभेदें ज्यासि झाली प्राप्त ॥ मद्रूपचि तो असे होत ॥ आत्माराम स्वयं ॥ ६१ ॥ येविषयीं तुज दृष्टांत || सांगतों ऐक दत्तचित्त ॥ जैसें समुद्री प्रवेशत || नद्यांचे जल ॥ ६२ ॥ ते सिंधूच होतसे पूर्ण ॥ अथवा दुग्धामाजी जाण ॥ प्रवेशतां दुग्ध आपण ॥ दुग्धचि होय ॥ ६.३ ॥ जैसे महदा- काशीं घटाकाश ॥प्रवेश करितां निर्विशेष । घटभंगें तें अविनाश ॥ नभचि होय ॥ ६॥ जैसा भात्यांतील समीर ॥ वायुमाजी प्रवेशतां किर ॥ वायुच होतसे साचार || नामरूप • त्यागें ॥ ६५ ॥ तैसा नामरूपात्मक भेद टाकून ॥ जो मिळे मजमाजी येऊन ॥ तो मद्याचि पूर्ण ॥ आत्माराम होय ॥ ६६ ॥ ५६ ॥ या रिती जो आत्मतत्ववेत्ता ॥ त्याचा जगाचेठायीं सर्वथा ॥ सत्यत्वभ्रमचि. तत्वतां ॥ दूर होय स्वयें ॥ ६७ ॥ तो जीवन्मुक्तिदशेचे ठायीं ॥ प्रारब्धवशे लोक व्यवहारही । करीत असतां तो भावी ॥ जग मिथ्याचे ऐसें ॥ ६८ ॥ आणि आपण जो प्रत्यगात्मा ॥ आणि तत्पदार्थ जो परमात्मा ॥ यांच्या ऐक्यातें तो महात्मा ॥ पावला असे ॥ ६९ ॥ मग जगासहीत आपण ॥ सर्वथा नाहींच करून ॥ आकारनामरूप जग संपूर्ण ॥ मिथ्यात्वे त्यजिलें ॥ ७० ॥ श्रुतियुक्ति प्रमाणे करून ॥ जग मिथ्यात्वं त्यजून ॥ शुक्ति रजताचे परि संपूर्ण ॥ दिसताही असे ॥ ७१ ॥ येविषयीं दृष्टांत ऐक ॥ नभी चंद्र असतांही एक ॥ दोन दिसताति देख ॥ भ्रमास्तव जैसे ॥ ७२ ॥ जालिया चंद्र- ज्ञान ॥ भ्रम तो जाय दग्ध होउन ॥ मग शोधिताही दुजेपण॥ न दिसे चंद्रीं ॥ ७३ ॥ किंवा ज्यासि जाला दिशाभ्रम ॥ तो पूर्व तेचि म्हणे पश्चिम ॥ हे भ्रमकार्याचे परम ।। जाणावे तैसें ॥ ७४ ॥ नौकेत बैसतां आपण ॥ देखे वृक्ष करिती भ्रमण ॥ भ्रमांती म्हणे वृक्ष संपूर्ण ॥ ठायींच असती ॥ ७५ ॥ तैसेंच आत्मज्ञाने करून ॥ अज्ञान गेलिया निपटून ॥ जगभ्रमही हा संपूर्ण॥ न उरोचि कोटें ॥ ७६ ॥ मग आपुलेच ठायीं आपण ॥ तो सर्वदा असे रममाण ॥ सर्व व्यवहारीही जाण ॥ अकर्ताचि तो ॥ ७७ ॥ ऐसिया ज्ञानप्राप्तीविषयीं ॥ माझे आराधनचि पाहीं ॥ उपाय असे सर्वथाहि ।। श्रीराम म्हणे ॥ ७८ ॥५७ ।।

·॥ ॥ यावन्न पश्येदखिलं मदात्मकं तावन्मदाराधनतत्परो भवेत् ।। ॥ श्रद्धालुरत्यूजितभक्तिलक्षणो ॥ यस्तस्य दृश्यो हमहर्निशं त्वदि ॥ ५८ ॥ ॥ रहस्यमेतच्छ्रुतिसारसंग्रहं मया विनिाश्चत्य तवोदितं प्रिय ॥ ॥ यस्वेतदालोचयतीह बुद्धिमान्स मुच्यते पातकराशिभिः क्षणात् ॥ ५९ ॥ भातर्यदीदं परिदृश्यने जगन्मायैव सर्वं परिदृत्य चेतसा ॥ ॥ मद्भावनामावितशुद्ध मानसः सुखी भवानंदमयो निरामयः ॥६० ॥ मी जगासि अधिष्ठान । विवर्तरूप जग संपूर्ण ॥ माझे ठायीं असे जाण ॥ कल्पित- चि हे ॥७९॥ मजसि वेगळे करून ॥ पाहतां जगहें दिसे कोठून ॥ मद्पेचि हे संपूर्ण । रूपा आलें ॥ ८० ॥ ऐसें जो काळ अवलोकन ॥ नाहींच ज्या नराकारण ॥ तों काल सगुणाराधन । करावे माझें ॥ ८२ ॥ हे हरीचेंचि आराधन ॥ ज्ञानप्रापक असे पूर्ण ॥ ऐसा पूर्ण विश्वास जाण ॥ जयासि झाला ॥ ८२ ॥ मग तो अतिशय वाढती ॥ करीत असे माझी भक्ती ॥ मजहून पूज्य आणिकांप्रति ॥ न देखेचि तो ॥ ८३ ॥ माता पिता गुरू देवता ॥ सर्वस्व ज्याचे मीचि तत्वतां ।। रात्रंदिवस मात भजतां ॥ मज वश्य केलें ॥८४ ॥ ऐशिया चिन्हें पूर्ण मंडित ॥जो कां असे माझा भक्त ।। मदाराधननिष्ठ सतत ॥ होवोचि तो॥ ८५ ॥ ऐसा जाला जो माझे ठायीं ॥ मी तया : भक्तांचे हृदयीं ॥ दृश्य होत असे पाहीं ॥ रात्रंदिवस पैं ॥ ८६ ॥ जो जैसा माते भजत ॥ मीही तैसाचि त्यासि प्राप्त ॥ यास्तव भजन प्रेमयुक्त ॥ करावंचि माझें ॥८७॥५८॥ आतां तोचि रघुनाथ ॥ स्वकीय जे वचनजात ॥ तें श्रुतिसमान असे निश्चित ।। ऐसें म्हणे ॥ ८८ ॥ लक्ष्मणा तूं अत्यंत प्रिय ॥ आहेस मजसी निःसंशय ॥ यास्तव हे रहस्य काय ॥ वंचावें तुजसीं ॥ ८९ ॥ श्रुतिसारसंग्रह तो येथ ॥ उघड दाविलासे निश्चित ॥ यास्तव हे गुप्तचि बहुत ॥ राखावे तुवां ॥ ९० ॥ म्यां यारिती निश्चये करून ॥ बोलिलें असे तुज कारण ॥ शंका कलंकातें त्यजून ॥ अप्रमाणतेच्या॥ ९९ ॥ जो या रहस्यातें बुद्धिमंत ॥ सदा विचार असे पाहत ॥ तो पापराशींपासून क्षणांत ॥ मुक्तचि होय ॥ ९२ ॥५॥ आतां तोचि रघुनाथ ॥ जो षड्गुणे ऐश्वर्यं विराजित ॥ सांगितल्याचि अर्थाप्रत ॥ पुनरपि सांगे ॥ ९३ ॥ व्हावया ते दृढतर ॥ संक्षेपे- श्रीरघुवीर ॥ बोलता जाहला सादर ॥ अनुजाप्रति ॥ ९४ ॥ अगा बंधुराया लक्ष्मणा ॥ जे हे जग दिसते नाना ।। सर्व जाण कल्पना ॥ मिथ्याचि ऐसी ॥ ९५ ॥ आकार आणि नामात्मक ॥ मायाच पावली विस्तार एक ॥ यास्तव जाणे हे मायिक | मिथ्याचि ऐसें ॥ ९६ ॥ याकारणे उदासीन ॥ येथे व्हावेचि परिपूर्ण ॥ मदैक्यभावनेकरूनः ॥ असावे युक्त ॥ ९७ ॥ मिथ्यावे जगपरित्याग ॥ करोनिया चित्ते सांग ॥ मद्रूप भावना अभंग ॥ साधावी तुवां ॥ ९८ ॥ तिच्या योगे शुद्ध मानस ॥ हाऊन वावें सावकाश ॥ ऐसा श्रीराम उपदेश॥ अनुजासि करो ॥ ९९ ॥ तूं निरामय होत्सावा ॥ सुखी होयगा सर्वथा ॥ पूर्ण ब्रह्म होप तत्वतां ॥ आनंदमय तं ॥ ८०० ॥ सर्व दुःखांची निवृत्ति ॥ करोनि राहें अंतर स्थिवी ॥ ते ·ACHAANDIDAryaupper . ॥ ॥ ॥ यः सवते मामगुणं गुणात्परं वदा कदा वा याद वा गुणात्मकं ॥ ॥ सोहं स्वपादाचितरेणुभिः स्पृशन् पुनाति लोकत्रितयं यथा रविः ॥६१ ॥ ॥ विज्ञानमेतदखिलं श्रुतिसारमेकं वेदांतवेद्यचरणेन मयैव गीतं ॥ आनंदरूपचि जरि निश्चिती ॥ आहेस पूर्वीही ॥ १ ॥ तथापि ही माझी प्राप्ती ॥ होईल तुज ऐसिया रीतीं ॥ कोणी कंठस्थ भूषणाप्रती ॥ विसरली पूर्वी ॥ २ ॥ पुन्हा त्याचिया लाभापरि ॥ तुजलागी ही गा निर्धारीं ॥ माझी प्राप्ति साचोकारी ॥ होईल पुनः ॥ ३॥६०॥ ऐशा रिती जो माझा भक्त ॥ तो सकलही लोकांप्रत ॥ पावन करितसे निश्चित ॥ तरोनिया स्वयं ॥ ४ ॥ यदा कदाचित तो आपण ॥ निर्मल अंत:करणे करून ॥ मायातीत जो मी पूर्ण ॥ प्राकृतगुणरहित ॥ ५ ॥ सच्चिदानंद अनंत ॥ सत्व रज तमातीत ॥ त्या माते जो असे सेवित ॥ अनन्यभावें ॥ ६ ॥ अथवा सर्वज्ञत्वादि लोकोत्तर ॥ लावण्यादि गुण अपार ॥ वर्तती जेथें निरंतर ॥ ऐसी मूर्ति ज्याची ॥ ७ ॥ जो सर्वांसी दृश्यमान ॥ अहो सदृढ भक्तीकरून ॥ त्या मज सगुणरूपालागून ॥ भजताहे जो ॥ ८॥ तो. द्विविधही उपासक ॥ मत्स्वरूपचि असे एक ॥ तो मजसी प्रिय अत्यंतिक ॥ मीहि त्यासि अतिप्रिय ॥ ९ ॥ त्याचे माझें भिन्नपण ॥ नसे कांहींच उरले जाण ॥ भजनबळे मीचि होऊन ॥ राहिला असे तो ॥ १० ॥ तो स्वपादलमरजें करून ॥ स्पर्श करितां यापण ॥ पवित्र करी लोक तीन ॥ श्रीराम म्हणे ॥ ११ ॥ करोनिया अज्ञाननाश ॥ मत्पदप्राप्ती दे सर्वांस ॥ ही पवित्रता इतरास ॥ कोठून घडे ॥१२॥ जैसा रवि स्वकिरणे करून ॥ जगाचे अंधारें दवडून ॥ प्रकाश करीत असे पूर्ण ॥ तैसाचि हाहि ॥ १३ ॥ हरानिया अज्ञानतम ॥ स्वयें भेटवी आत्मा राम ॥ ऐसा मद्भक्त उत्तमोत्तम ॥ मद्भजनें होय ॥ १४ ॥ ६१ ॥ आतां जो या ग्रंथाचा अर्थ ॥ अवलोकावया नव्हे समर्थ ॥ त्यासि पाठमात्रेचि यथार्थ ॥ महत्फल जोडे ॥ १५ ॥ ऐसें स्वमुखें रघुनंदन ॥ बोलता जाला आपण ॥ अगा लक्ष्मणा है विज्ञान ॥ अतिदुर्लभ असे ॥ १६ ॥ हे विचारयुक्त बुद्धीकरून ॥ जाणिजे तसे संशयहीन ॥ जोडे मद्भक्तांचि लागून ॥ इतरां न मिळे ॥ १७ ॥ उपनिषद्वाक्य करून ॥ जगज्जन्मादिलक्षण ॥ कर्म ज्याचे संपूर्ण ॥ जाणिजेत असे ॥ ५८ ॥ तया म्यांचि स्वमुखें करून ॥ गायिजेलें तुजकारण ॥ हे श्रुतीचे सार संपूर्ण ॥ एकचि असे ॥१९॥ होवोनिया गुरुभक्त ॥ जी पटन करिल श्रद्धायुक्त ॥ तो मदूपातचि माझा भक्त ।। पावताहे ॥ २० ॥ म्हणसील पाटमात्रंचि करून ॥ हा महालाभ घडेल कोठून ॥ तरी सांगतों करी श्रवण ।। स्वस्थ चित्ते ॥२१॥ माझ्या वचनाचिये ठायीं ॥ जरि भक्ति आहे पाहीं ॥ तरि मद्रूपाचे सर्वथाही ॥ होत असे तो ॥२२॥ सद्गुरुवचनी पूर्ण विश्वास ।। प्राप्त असे ज्या सदैवास ॥ सकळही फलप्राप्तीस ॥तोचि एक पावे ॥ २३ ॥ हे जाणोनि निजमानसीं ॥ श्रीरामें सुमित्रासुतासी ॥ उपदोशले गुह्य ज्ञानासो ॥ परिपूर्ण रुपें ॥ २४ ॥ पाहोनि त्याचा अधिकार ॥ उघड दाविले उपनिषत्सार ॥ ते सेवोनि सौमित्रवीर ।। घनानंद झाला ॥ २५ ॥ हेच गुह्य कैलास पर्वतीं ॥ शिवें दिधलें गौरीप्रति ॥ पाहोनि ·PORNIDARPAN mmon Mand रामगीता. ॥ यःश्रद्धया परिपठेद्गुरुभक्तियुक्तो मद्रूपमेति यदि मद्रचनेषु भक्तिः ॥ ६२॥ हरिः ॐ तत्सदिति श्रीरामगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां अध्यात्मरामायणे उत्तरकांडे पंचमः सर्गः ॥ तिची सदृढभक्ति ॥ आपुले ठायीं ॥ २६ ॥ गौरी अथवा लक्ष्मण ॥ या दोघांचें मिष करून ॥ शिव आणि सीतारमण ॥ बोलते जाले ॥ २७ ॥ भाविक जन व्हावे कृतार्थ ॥ गुह्य प्रगटिले तिहीं तदर्थ ॥ यास्तव हा गीतार्थ ॥ आदरे व्यावा ॥ २८ ॥ अनंत जन्मांचे सुकृत ॥ जयाचें येईल उदयातें ॥ तोचि सेवोन हे गीतामृत ॥ अजरामर होईल ॥२९॥हे एक अध्याय वेदांतशास्त्र ॥ बोलिला श्रीराम अति पवित्र ॥ देखोनि ग्राहक सत्पात्र ।। लक्ष्मण तेव्हां ॥३०॥ येथे अनुबंधचतुष्टय॥दाविले ऐका नि:संशय ॥अधिकारी सुमित्रातनया। जाणोनिध्यावा ॥ ३१ ॥श्रीराम जो परब्रह्म॥ तोचि येथे विषय उत्तम ॥आतां संबंधही सांगू सुगम ॥ श्रीरामरामगीतेचा ॥३२॥ रामगीता हे प्रतिपादक ॥ प्रतिपाद्य तो रघुनायक ॥ हा संबंध आति सम्यक ॥ ओळखावा ॥ ३३ ॥ येथे प्रयोजने असती दोन ॥ व्हावे जन्ममरणनिवारण ॥ आणि पूर्ण ब्रह्मचि आपण ॥ श्रीराम व्हावे ॥ ३४॥ हा अनुबंध चतुष्टय प्रकार ॥ यथे बोलिला असे सविस्तर ॥ सूक्ष्मदृष्टीने पाहतां विचार ॥ अनुभ वासि येतो ॥ ३५ ॥ ही आदिशिवापासून ॥ गीता गंगा भूतळी पूर्ण ॥ उतरती जाली सिंधु लक्षून ॥ श्रीराम एक ॥ ३६ ॥ तेथे गौरी आणि सुमित्रासुत ॥ स्नाने जाले अति पुनीत ॥ तैसाच श्रीपूर्णानंद नाथ ॥ स्नाने कृतार्थ जाहला ॥ ३७ ॥ मजलागीही तेथे स्नान ॥ तेणेंचि करविले दयेकरून ॥ योगानंद म्हणे पूर्ण ॥ समाधान जाले ॥ ८३८ ॥ ॥६२॥ श्रीमदध्यात्मरामायणीं ॥ ब्रह्मविद्यानिरूपिणी ॥ अद्यानंदसुरत्नखाणी ।। श्रीरामगीता ॥ ३९ ॥ उत्तर कांडी पंचमाध्याय ॥ तो हे श्रीरामगीता होय ॥ एकाग्रमनें जो इते ध्याय ॥ तो जीवन्मुक्त ॥ ४० ॥ हे गीता नोहे ऐशी तैशी ॥ जी दशोपनिषदांसरसी ॥ तत्प्रतिपादित ब्रह्मरसीं ॥ हो साधकांसी समाधान ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्रामगीता ॥ वेदां- तसारसंग्रहभूता ॥ श्रवणे पठणे तत्वतां ॥ शुद्धि चित्ता करीतसे ॥ ४२ ॥ मनने जी निवटी संशय ॥ निजध्यासें बाणवी अद्वय ॥ते हे प्रकटवी यतिराय ॥ श्रीयोगानंद॥८४३|| इतिश्रीमत्पूर्णानन्दयतीन्द्रानुचरश्रीयोगानन्दसरस्वतीविरचिता श्रीरामगीता महाराष्ट्र व्याख्या समाप्ता ॥ ॐ तत् सत् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ शके सत्राशें ब्यायशी ॥ रौद्रनाम संवत्सराशी ॥ श्रीरामगीता पौषमासी कृष्णद्वादशीस संपूर्ण ॥ १ ॥ ग्रं० सं० श्लोक ६२ ओंव्या ८४३ एकूण ९०५. Joneleeaails समाप्त.

·aapan प्रस्तावना , '. जगातील नाना प्रकारा। शेष वतूंचा-म० विद्या, कला, इतिहास इत्यादि का चा बोध होण्याचे मुख्य साधन काव्य होय. याविषयी काही विवाद नाही. पहा; व्याकरणशास्त्र, न्यायविद्या, ज्योति:तिद्धान्त अथवा वैधिक चिकित्सा इत्यादि अनेक विषय परंपरेने प्रचलित राहण्यास हे काव्यच अत्यन्त उपयोगी पडले आहे. जर- विविध शास्त्रातील अभियुक्त पंडितांनी त्या त्या विषयांवर उपयुक्त ग्रंथरचना केली नसती तर आगला प्राचीन भार्यप्रणीत विद्यादिकांचा मागमूसही राहिला नसता हे अगदी उघड आहे. एवंच ज्ञानपरंपरच्या अविच्छिन्न प्रवाहात आदिकारण काव्य आहे, यांत शंका नाही. अशा या काव्याच्या रचनेस व ज्ञानास जी अनेक अंगे, उपांगे आहेत, त्यांत वृत्तविज्ञान हे पहिले व आवश्यक अंग आहे. काव्याची रचना करणारास तर या वृत्तज्ञानाची अत्यावश्यकता आहेच, परंतु नुसते अध्ययन करणारात देखील आपाततः तरी ते ज्ञान लागते. कारण, त्यावांचून वाचनास उल्हासाने प्रवृत्तिच होत नाही. तेव्हां पूर्वोक्त काव्यरत्नमंदिरांत सुखाने प्रवेश करून देणारा हा वृत्तज्ञानरूपी मोठा भव्य जिना आहे. हा यद्यपि फार जुनाट ( ऋषिप्रणीत ) आहे तथापि अभंग असून विस्तीर्ण व सुखावहही आहे. वृत्त अथवा छंद हा विषय जुनाट किंवा अनादि आहे असे ज झटले आहे त्याची सिद्धता करण्यास प्रयास मुळीच नाही. कारण सर्व शास्त्रादिकांस मूलभूत जो अ- नादि वेद त्याच्या सहा अंगांपैकी एक अंग वृत्त ( छंद ) आहे हे प्राय: सर्वश्रुत आहे. व याविषयी वेदांगांमध्येच असा उल्लेखही आहे. ॥ * ॥ छंदः पादौ नु वेदस्य हस्तौ कल्पाथ पठयते ॥ ॥ ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ १ ॥ ॥ शिक्षा प्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ॥ ॥ तस्मात्सांगमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥२॥ शिक्षा, व्याकरण, ( अष्टाध्यायी ) कल्प ( सूत्र ) निरुक्त, ज्योतिष आणि छंद ही सहा वेदाची अंगे होत, त्यांत छंद हे वेदपुरुषाचे पाय आहेत. कल्प हे ·(२) प्रस्तावना. हैं प्राप्ति होते. हात होत. ज्योतिष हे चक्षु ( नेत्र ), निरुक्त हे श्रोत्र ( कान ), शिक्षा हे घ्राण आणि व्याकरण मुख होय. यामुळे सांग वेदां अध्यापन केले तरच ब्रह्मलोकची " यावरून ही विचार केला तर असे मनां। येते की, जसे कोणास ए. खाद्या अभीष्ठ स्थानी जावयाचे असल्यास त्याला पायांची अवश्य अपेक्षा आहे त्याच प्रमाणे वेदार्थरूपी रत्नमय महामंदिरांत प्रवेश करण्यास छंदःशास्त्राची अत्यंत आवश्यकता आहे. एकंदरीत ज्ञानप्राप्तीच्या मुख्य साधनांत ( काव्यांत ) प्रवेश होण्याचे प्रथम द्वार छंदःशास्त्र होय असें ह्मणण्यास चिंता नाही. असे असन या अ युपयुक्त शास्त्राचा प्रचार आपल्या महाराष्ट्र-भाषेत ह्मणण्यासारखा नाही. आतां शास्त्राचा प्रचार नाही यावरून त्याची गरजही नाही असे मात्र ह्मणता येणार नाही. कारण, वामन पंडित मोरोपंत, रघुनाथपंडित इत्यादिकांनी बऱ्याच वृत्तांतर कविता केल्या आहेत, तेव्हां त्या वृत्तांचे ज्ञान होण्यास छंद:शास्राची मराठी भाषेत फार आवश्यकता आहे हे कोणीही कबूल करील. व तद्विषयक ग्रंथ असला ह्मणजे महाराष्ट्र कवींकडून विवि- ध-वृत्तमय नवान काव्य ही महाराष्ट्र भाषेत पुष्कळ होण्याचा संभव आहे, अशी कल्पना केल्यास निष्फल होणार नाही. ह्मणन हो वृत्तांच्या संबंधाची उणीव मनांत आणून के. वा. परशुरामपंत तात्या गोडबोले यांणी एक वृत्तदर्पण नांवाचे पुस्तक रचिलें आहे व तेवढेच कायतें या विषयाचे ज्ञान होण्यास प्रस्तुत मराठी भाषेत उपलब्ध साधन आहे. त्यावरून वऱ्याच लोकांना काही निवडक वृत्तांचे ज्ञान ही होत आहे; परंतु तो प्रथम यत्न असल्यामुळे अथवा ए. काच ग्रंथाच्या आश्रयाने से रचिले असल्यामुळे त्यांत असावा तसा वृत्तसंग्रह नाही. त्यांत एकंदर वृत्त सुमारे ७५ आहेत आणि त्यांतही रचनाविशेषामुळे, संक्षिप्तता जी शास्त्रीय ग्रंयांस अत्युपयुक्त मानिली आहे तिला बराच प्रतिबंध झालेला आहे. तथापि सुबोधतेच्या संबंधानें सांप्रत नवाभ्यासी लोकांस ते पु तक पुष्कळ उप- कारक झाले आहे, यांत संदेह नाही; तथापि प्रथम यत्नच शेवटला होऊन राहणे ज्ञान. प्रसाराचे कामी अगदी अनिष्ट आहे. व त्या अन्वये प्रस्तुत विचार केला असता वृत्तविषयक ग्रंथाची ही महाराष्ट्रभाषेत अतिविरलता मोठी शोचनीय आहे असें मनांत आणून व प्रौढ जिज्ञासूस उद्देशन आह्मी हे ' वृत्तमणिमाला' नावाचे पुस्तक रचिले आहे. पाची विषपभेदास अनुसरून, पांच प्रकरणे केली आहेत व त्यांस, गुंफ असें नांव दिले आहे. , ·प्रस्तावना ( ३.) वृत्तमणिमाला रचतांना आली छंदोमंजरी, पतरत्नाकर , पिंगलछंद या ग्रंथांचें साहाय्य घेतले आहे ; त्यांत ही उदाहरणे रचतांना पिंगल-छंदावरील वृत्तिकार जो भट्ट हलायुध त्याचे व 'छंदोमंजरी ' कर्त्याचे विशेष अनुकरण केले आहे. हे सांगणे येथे उचित आहे. या वृत्तमणिमालेत पहिल्यापासून जी प्रकरणे आली आहेत त्यांचा अनुक्रम असा आहे:-प्रथम गुंफांत मंगलाचरण झाल्यानंतर संज्ञाप्रकरण सांगितले आहे-दुसऱ्यांत एक अक्षरापासून सव्वीस अक्षराच्या चरणापर्यंत विविध वृत्ते पूर्वोक्त ग्रंथांत असलेली व दंडक हे सांगितले आहेत. तिसऱ्यांत अर्धसम वृत्ते, चवथ्यांत विषम वृत्ते आणि पांचव्यांत मात्रावृत्ते व वैतालीय वृत्तं सांगितली असून आणखीही मिल लक्षणांच्या व पूर्वी न आलेल्या काही वृत्तांचे दिग्दर्शन केले आहे. या प्रमाणे पंचगुंफात्मक ही मणिमाला असून इजमध्ये वरील ग्रंथांचा विषयसंग्र- ह प्राय: सर्व आला आहे. ही माला सुगम संक्षिप्त आणि रमणीय करण्याविषयी आ रंभापासून व मनःपूर्वक यत्न केला आहे - इज मध्ये एकंदर वृत्त सुमारे ३५० पर्यंत उदाहरणांसह आली आहेत. या वृत्तांची रचना केली आहे, ती अशी:- प्रथम जे वृत्त लिहावयाचे त्याचे लक्षण- गग व यति- त्याच वृत्ताच्या एका चरणांत वृत्तनाम. निर्देशपूर्वक सांगितले आहे. आणि नंतर उदाहरणाचा पूर्ण श्लोक लिहिला आहे. उदाहरणांच्या सर्व श्लोकांत प्रायः श्रीकृष्णवर्णन हाच एक विषय धरिला असून त्या संबंधानेच त्या त्या वृत्ताचे नावही त्या त्या श्लोकांत आणि आहे. यामुळे प्रत्येक श्लोक रसिक वाचकांस चमत्कारोवादक वाटण्यासारखा आहे. तसेच सर्व उदाहरणांच्या रचनेत संस्कृत काव्यांतून प्रचुर आढळणारे पदलालित्य व अर्थतोष्टव सरलतेस वा ध न येता येईल तितके आणण्याचा यत्न केला आहे. येथे आणनाही एक गोष्ट सांगितली पाहिजे, ती ही की- वत्तांची उदाहरणे ज- शी आह्मीं रचिलीं आहेत त्याच रचनाविशेषाचा स्वीकार करून मराठीत रामचंद्र शास्त्री कोल्हापूरकर-- पाणी रचिलेली छंदोमंजरी आह्मांस येथील प्राचीन शास्त्रीमं- डळी पैकी एकापासून मिळाली होती व ती ज्यांपासून मिळाली ते गृहस्थ वेदशास्त्र- संपन्न बाळशास्त्री देव यांचे शिष्यवर्गातील असून त्यांनी ती समग्र छापण्याविषयी आझांस सांगितले होते ; परंतु आझो पांच च्यार ग्रंथांचा संग्रह करून हा स्वतंत्र ग्रं थ लिहिण्याचा निश्चय केला असल्यामुळे आमांस तो ग्रंथ समग्र छापतां आला ना ही ; तथापि आली त्यांतील कित्येक निवडक श्लोक आपल्या उदाहरणाखाली अवतर- णचिन्हांत घेतले आहेत. त्पांजमध्ये वरील ग्रंथकाराने आणखी एक विशेष प्रयत्न के ला आहे, तो हा की, श्लोकांतील प्रथम चरणांत जी पदें घातली आहेत त्यांत . ।।

·(१) प्रस्तावना. त्या त्या गणाचे सूचक प्रथमाक्षर येईल अशी योजना केली आहे. ही योजना चातुर्या- ची व बऱ्याच खटपटीची आहे यात शंका नाही. आतां या ( वत्तमणिमालेत ) जी बरीच अपसिद्ध वृत्ते आहेत ती एकद. म सुश्राव्य अशी ह्मणतां येत नाहीत; परंतु, त्यांचे विरामावर लक्ष ठेवून हाणं लागले असता चांगली ह्मणतां येतात इतकेच नाही तर तें विरामस्थान हे असान समजन सुस्वर व तालांत जर मटली तर ती अगदी सुरेख व सप्रमाण ह्मणतां येत असून फार- च आनंददायक वाटतात, याची प्रतीति गायकांच्या साहाय्याने आनी स्वतां घेऊ. न पाहिली आहे. अस्तु याप्रमाणे छंदःशास्त्र विषयी हे नवीन पुसक महाराष्ट भाषेत प्रकृत विष- याचा विशेष प्रचार होण्याच्या इच्छेने आह्मीं रचिले आहे, तर सर्व कवि व रसिक जन या पुस्तकाचा अनुभव घेऊन ग्रंथकाराच्या इच्छचे व प्रयत्नाचे साफल्य करितील. अशी भाशा प्रकट करून हा बराच लांबलेला प्रस्तावनालेख पूर्ण करितो. ग्रंथकर्ता. -- momreamPremierwari-Manmitharamar । -- ·HAREMIRAMPURANEMAMEERARIYARRESERIAHINARRIERRIALA SUPRETIRNARENERARMPIRETRIYAR FORDPRESENavana ॥ अथ वृत्तमणिमाला प्रारभ्यते ॥ trauaPORTANDAN ॐ नमः पिङ्गलाय मंगलाचरणम्. (प्रहर्षिणी.) ॥ नागास्यं नगतनयामनोविनोदं नत्वा तामथ वरदां गिरं गुरुंच ॥ ॥ छात्राणां विबुधतलं, तता सुवृत्ता सेयं मे भवतु कृतिः प्रहर्षिणी वः ॥ १ ॥ ( रथोद्धता.) ॥ लक्ष्मणामयविहारिणं प्रभु राघवं धृतरसं सुकण्ठके ।। ॥ वातजप्रणयिनं सुभान्वितं नौम्यहं नलसखं जगद्गुरुम् ॥ २ ॥ ( स्रग्धरा.) ॥ धी: श्री: स्त्री ते वरा सा व वसतिरधुना भूभृतः का युहा ते ॥ ॥ केनाकान्ता त्वदीया रघुवर वसुधा किं च सा ते क माता । ॥ कान्तारं त्वं कदा स प्रिय इदमविशः किं वदास्मिन्निदानं ॥ ॥ मिल्लीवाग्मल्लतुन्नस्त्विति न ह स बदल्लज्जितः पातु रामः ॥ ३ ॥ १ "पर्वतराजकन्येच्या ( पावतीच्या ) मनास आनंद देणाऱ्या गजाननाप्रते, वरदा सरस्वतीस आणि विद्यार्थिजनांस केवळ कल्पतरू ( इष्टदाता) सद्गुरूस नमन करून रचिलेली ही माझी कृति ( ग्रंथरूप. ) तुझांस प्रहर्षिणी ह्मणजे हर्षदायक होवो" ( २ ) लक्ष्मेणाचे दु:ख निवारण करणारा, सुग्रीवावर प्रीति ठेवणारा, मारुती- विषयी परम कृपालु, कांतिमान्, नलवानराचा मित्र आणि गुरु अशा प्रभु श्रीरामचं- द्रास मी स्तवितो" ( ३ ) हे रामचंद्रा ! तुझी ती श्रेष्ठ बुद्धि, लक्ष्मी आणि स्त्री कोठे भआहे ? हल्ली कोणत्या पर्वताची गुहा तुझी निवासभूमि आहे! तुझी पृथ्वी ( राज्य. ) कोणी हरण केली ? तशीच तुझी माता सांप्रत कोठे आहे?. तूं आपल्या . १ येथे ' प्रहर्षिणी' हा शुद्ध श्लिष्ट आहे. याचा दुसरा अर्थ - एक वृत्त ' असा असून वरील शेक त्याच वृत्तांत असल्यामुळे हा 'मुद्रा' अलंकार आहे. २ या शोकांत रामचंद्राच्या वर्णनांत क्रमाने 'म यरस त ज भ न ल' आणि 'गुरु' ही गणांची नावे आणिली आहेत. मण्न हा 'रत्नावलि' अलंकार होय, गात 'म''ये' इत्यादि गणांची उदाहरणे जी वैदिक छंदात आहेत ती क्रमाने शबरीच्या प्रभात साधि- त्यामुळे बरालय भलंकार होतो, ·m सत्पदाहार. " " -.-m mmmmmmmm. अनुबंधवर्णनम्, ( आर्या.) ॥ आश्रित्य हलायुधबुधवरविरचितवृत्ति पैगलं सूत्रम् ॥ ॥ संगृह्य वृत्तरत्नाकरमाप छंद: सुमंजरी चित्वा ॥ ४ ॥ . ॥ ललितोज्वलमधुरतनु दृदयचमत्कारिणी च संक्षिप्ता ॥ ॥ कविकण्ठभूषणार्थं वितन्येत वृत्तमणिमाला ॥ ५ ॥ ( उपजाति.) ॥ सुखेन वै लौकिकवृत्तबोध-प्रलब्धये वाक्परिशुद्धये च ॥ ॥ साहित्यलालित्ययुतं निबन्धं कुर्वे महाराष्ट्रविशुद्धवाचा ॥ ६ ॥ ( अनुप्.) ॥ हन्त यद्यपि भूयांसश्च्छंदोबंधाः पुरातनाः ॥ ॥ माहाराष्ट्रियबोधाय तदप्येष ममोद्यमः ॥ ७ ॥ ( इति प्रस्तावना) प्रियेसहित या अरण्यांत प्रवेश कधी केलास आणि तो करण्याचे कारण काय हे सर्व मला सांग. याप्रकारे शबरीच्या प्रश्नरूपी वाग्बाणांनी टोचलेला व लज्जित झाल्यामुळे काही एक प्रत्युत्तर न देणारा राम आमचे रक्षण करो. ( ४ ) महापंडित हलायुध याने ज्यावर वृत्ति ( टीका ) केली आहे अशा पिंगल- रचित सूत्राचा ( ' छंद ' नामाचा आर्ष सूत्रग्रंथ, पक्षी दोरक ) आश्रय करून, तसेच वृत्तरलाकरा ( एक ग्रंथ, पक्षी वृत्तरूप रत्नांचा समूह ) चा संग्रह करून आणि छंदोमंजरी ( एक ग्रंथ पक्षी छंदरूपी दिव्य तुरा) चाही संचय करून; (५) कवींच्या कंठभूषणाकरितां, लालित्ययुक्त , शुद्ध व मधुर जिची तनु आहे आणि जो संक्षिप्त असून हृदयास आल्हाद करणारी अशी वृत्तरूपी रत्नांची माली मी गुंफितो. (१) सुखाने लोकप्रसिद्ध वृत्तांचे परिज्ञान वाचकांस व्हावे, आणि आपल्या वाणीची. सर्वप्र- कारें शुद्धता व्हावी यासाठी साहित्य ( अलंकार ) शास्त्रोक्त लालित्य ज्यामध्ये आहे असा हा वृत्तविषयक ग्रंथ अत्यंत शुद्ध अशा महाराष्ट्रभाषेने मी रचितो. (७) आता यद्यपि छंदाविषयींचे प्राचीन संस्कृत ग्रंथ पुष्कळ आहेत तथापि महाराष्ट्रभाषा जाण- णा-या लोकांस वृत्तज्ञान होण्याकरितां हा माझा उद्योग आहे, म्हणून सफल भआहे. (ही प्रस्तावना झाली,) १ येथे वृत्तमणिमाला' या विष्ट शब्दावरून प्रस्तुत — वृत्तमणिमाला ' नावाच्या ग्रंथातर भ. मलानमंजरीयुन रस्नमाला असा आरोप असून तिची अंगें म० सूत्र, रन्ने, मंजरी, ही 'गिलमूत्र वृत्तरत्नाकर' व दोमंजिरी ? या ग्रंथांवर आरोपित केली आहेत. प्रश्न हा विष्टपरंपरित । सांग भसा'रूपक अलंकार होय. . ० 1 ·. वृत्तमणिमाला संज्ञाप्रकरण. ( आर्या.) ॥ हे मयरसतजभनलग दशगणपरिगणित शास्त्र जगि ज्याचें ॥ ॥ तो पिंगल नाग जयें वर्ते गिरिशप्रसादपद साचें ॥ १ ॥ ॥ जाणा जो त्रिगुरु मगण आदिलघुहि तो यकार तैसाच ॥ ॥ लघुमव्यम रगण गणा अंती गुरु सगण होय तो साच ॥ २ ॥ ॥ अंती लघु तगण तसा मध्ये गुरु तो जकार, आदिगुरु ॥ ॥ भगण, तसा सर्वलघुचि नगण गणी पिंगलाख्य आदिगुरु ॥ ३ ॥ ॥ आदी मध्ये अंती पावति हे य र त लाघवातेच ॥ ॥ भजती भ ज स गुरुत्वा म न गौरव. लाघवा क्रमें साच ॥ ॥ दीर्घप्लुतसंयोगप्राग्गत की व्यंजनान्त जो वर्ण ।। ॥ सविसर्गानुस्वाराहि गुरुचि विकल्प पदान्तलघु पूर्ण ॥ ५ ॥ ॥ एक गुरूस ग म्हणती एक लघुाहे जाण तरि लकारा हो । ॥ रेषा सरळ लघूची वक्र गुरूचीहि खूण मार्ने राहो ॥ ६ ॥ अक्षरमात्रागणांची उदाहरणे:- ( आयी.) ॥'मांधाता'म' यशोदा' य 'राधिका'र 'सरमा' स 'वाटक' ॥ ॥ त 'जलौघ' ज 'भारत' भहि 'नकुल' न गण जाण अष्ट निष्टंक ॥७॥ ॥ हे अक्षरगण परिसे बा मात्रागणहि पांच 'माया' म ।। ॥ 'सरमा' स 'जलौघ' ज 'भारत' भाहे नरपति न पंचमा नाम ॥८॥ ॥ अक्षरगग तो व्यक्षर लघुगुरुपदविनिमयोंच अष्टविध ॥ ॥ मात्रागण मात्र चतर्मात्र गाणति पंचधा तयास बुध ॥ ९॥ ॥ लघुवर्ण एकमात्रक गुरुवर्णी धरीित दोन जन मात्रा ।। ॥ हे अक्षरमात्रागण आश्रय छंदाचिया विषयमात्रा ३० ॥ परिभाषा. ॥ पर्द्ध चतुष्पदें, वदती तें द्विविचि वृत्त जाति या नामें ॥ ॥ अक्षरगर्ग व वृत्तचि मात्रामगर्भूति जाति ती नामें ॥ ११ ॥ ॥ सम अर्धसमहि विषमहि वृत्त असे ते असे जनी त्रिविध ॥ ॥ चारी चरण जयाचे समान समवृत्त त्यास म्हणति बुध ॥ १२ ॥ ॥ प्रथम तृतीय जया सम द्वितीयसा तुर्य तेंचि अर्धसम ॥ १ शिव. २ आदलाबदछ. ३ काही ग्रंथांत या गणांची प्रथम योजना केली असता त्यांची भिन्न भेन फळे सांगितली आहेत. त्यावरून प्रथम योजनेस 'म' 'य'भ' भाणि 'न' हे गण प्रशस्त भारते. माणि पाकीचे ''सत'भागि 'ज' हे प्रशस्त नाहीत- ४ चोक, ५ च्यार चरणांचा. ६ दान प्रकारचे . होणारे.:८ झालेली. .

·मा' 1 एकैक ॥ Dam सत्यवहार ॥ च्यारहि पद मिल जया सत्कविवर म्हणति वृत्त तें विषम ॥ १३ ॥ ॥ जिव्हेस इष्ट जे की विश्रामस्थांन त्यासि म्हणति यति ॥ ॥ विच्छेदविरामादिक संज्ञाहि यथेच्छ तीस कवि देती ॥ १४ ॥ शिखरिणी. ॥ जयां काही छंदां यति नियमिती प्राक्तेन कवी ।। ॥ पदांती शोभे ती वरुचि पदभंगी न मिरवी ॥ ॥ जरी ते तेथेही स्वरविहितसंधी तरि बरी ।। ॥ जसे:-होवो नंदात्मज सरूप मंदा मजवरी ॥ १५॥ आर्या. है यतिनियति पुरातन मांडव्य श्वेनमुख्य नादरिती ॥ ॥ अनुसरती काव्यपथा जयदेव मुरारि माघ त्याच रिती ॥ १६॥ ! एकाक्षर चरणातें आरंभुनि वाढवूनि उक्तादिसंज्ञ छंदें षड़िशति होति जाण निःशंक ॥ १७ ॥ ॥ उक्तायुक्ता मध्या तशी प्रतिष्टाहि सुप्रतिष्ठा ती ॥ ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टप् बृहती ती पंक्ति त्रिष्टमाहि जगती ॥ १८ ॥ ॥ अतिजगती शकरि अतिशकरि ती अष्टि तेंवि अतिपूर्वा ॥ ॥ धृति अतिधृति कृति प्रकृति ह आकृति विकात प्रसिद्ध ते सर्वां ॥ १९ ॥ तैशी संस्कृति अतिकति उत्कृति षडिशंतीच या जाती ॥ ॥ यांत विशेषहि बहुविध अनुक्रमे तेचि वर्णिले जाती ॥ २० ॥ इति वृत्तमणिमालायां संज्ञापरिभाषादिवर्णनः प्रथमो गुंफः संपूर्णः गुंफ २. समवृत्. उक्ता. (प्रस्तार. २) ( एकाक्षरी वृत्ते. १.). लक्षण:- ॥१॥ गश्री. ॥ ३ ॥ उदाहरण:- ॥ श्री ते ॥ तूंते ॥ २ ॥ २ नांव. २ प्राचीन. 3 शोभा. ४ स्वराशी संधि केला असल्यास. जसे-नंद ' याचा 'आत्मज' यांतील 'आ' शी संधि असल्यामुळे पदान्त नसूनही यति आहे. ५ नियम, ६ 'उक्ता' 'अत्युक्ता' इत्यादि पुढील तीन आर्यांत सांगितलेल्या ७ सव्वीस. ८ संज्ञा (नांवें ) ज्यांस आहेत अशी, ९ वर्ग भांच्या संबंधाने वृत्तांची नावे भागिली माहित . .

·स ॥१॥ते ये तनुमच्या॥९॥ वृत्तमणिमाला, (3). अत्युक्ता. ( प्र०४) ( द्वयक्षर वृत्तें. १. ) ॥ १ ॥गा स्त्री. ॥२॥ ॥ गोपस्त्रीशीं ॥ खेळे हौसी ॥ २ ॥ मध्या (८ ( त्र्यक्षरवृत्ते. २) ॥१॥मा नारी ॥३॥ ॥ गोपाची नारी ते ॥ आलिंगी शौरीतें ॥ ३ ॥ अथवाः- ॥ श्रीवाणी वाखाणी॥ संसारी ही नारी ॥ १ ॥' ॥२॥रा मृगी. ॥४॥ ॥ ती मृगी-लोचना ॥ राधिका ये मना ॥ ४ ॥ अथवाः- '॥ हा मुनी पाहुनी ॥ का उगी हे मृगी ॥ १ ॥ प्रतिष्ठा. ( १६) ( चतुरक्षरवृत्ते. २) ॥१॥ मा गा कन्या ॥५॥ ॥ भास्वतन्या । ती की धन्या ॥ जीच्या तीरीं । खेळे शौरी ॥ ५ ॥ अथवाः- ॥ विद्या येती। धान्ये शेती ॥ त्या या धन्या । द्यावी कन्या ॥ १ ॥ ॥२॥नसती.॥६॥ ॥ यदुपती । तुजप्रती ॥ प्रणत ती । व्रजसती ॥ ६ ॥ सुप्रतिष्ठा. ( ३२) ( पंचाक्षरीवृत्तं. २ ) ॥१॥भाग ग पंक्ति.॥७॥ ॥ वत्सकपंक्ति । श्रीहरिसंगें ॥ कॉननि चाले । अत्यनुरागें ॥ ७ ॥ अथवाः- ॥शेवतिखाली । तो वनमाली ॥ सांगुनि युक्ति। बैसवि पंक्ति ॥ १ ॥ ॥२॥ सलगीं प्रिया. ॥८॥ ॥ व्रजवासिनी | तरुणस्त्रिया ॥ बहु जाहल्या | हरिला प्रिया ॥ ८॥ गायत्री (६४) ( षडक्षरी वृत्ते. ५.) ॥ नीलोभ नभी ते । जैसी नवसंध्या ॥ कृष्णीं धरि रागा। राधा तनुमध्या॥ ९॥ ॥२॥ न य शशिवक्त्रा ॥ १० ॥ ॥ शशिवदना त्या | व्रजवनितांची ॥ अधरसुधा, तो । मधुरिपु याची ॥१० ॥ २. दोन गुरु. २ कृष्णास. ३ यमुना. ४ वृंदावनांत. ५निळ्या रंगाचे, ६ सांजवेळ. ७ प्रीति व रक्तता कृशकाटि पक्षी एकत्त.

·॥ ॥ (६) सत्पदाहार ॥ ३ ॥ य यों सोमराजी. ॥११॥ ॥ हरी सोमराजी । परी त्वयशोभी॥ हरी ध्वांततोपां करी सधै शोभा ॥१॥ ॥ ४ ॥ ता सा वतुमती. ॥ १२॥ ॥ कृष्णांधिकमले । जीमाजि विमलें । मेदिं श्रमति ती। धन्या वसुमती ॥ १२॥ ॥५॥ विद्युल्लेखा मागा. ॥ १३ ॥ ॥ भक्तांच्या संतोषा॥ सोडी इच्छाव मेघश्यामी देखा ॥राधा विद्युल्लेखा॥१३॥ उष्णिक ( १२८) ( सप्ताक्षरी वृत्ते. ४) ॥१॥न न ग मधुमती ॥ १४ ॥ ॥ रविहितृतटीं ॥ सुखवि मधुमती ॥ यदुपतिदृदया । नवकुसुमतती ॥ १४ ॥ ॥२॥ कुमारललिता ज् स् गीं ॥ १५ ॥ ॥ मुरारितनुवल्ली । कुमारललिता ते ॥ प्रमोद बहु देते । वनांत वनितांवें॥१५॥ ॥३॥ मा सा गा मदलेखा ॥१६॥ ॥ हस्तीशी लढतानां त्वाची ती मदलेखा ॥ लागे श्रीपति देहीं । कस्तूरीसम देखा ॥१६॥ ॥४॥ सरगा हंसमाला. ॥१७॥ ॥ वधुनी मेघकाला। त्वरिता जावयाला ॥ निघते मानसाला । विमला हंसमाला ॥१७॥ अनुष्टुप. ( २५६ ) ( अष्टाक्षर वृत्तें. ९) ॥१॥ चित्रपदा म भ गागा ॥१८॥ ॥मानुसुता तटदेशीं। गोपवधू रतिलोला। श्रीपतिची गति रक्षो। चित्रपर्दी जगवाला ॥१८॥ ॥२॥ मा त ल गा माणवक.॥१९॥ ॥ चंचलचूडा चपला ॥ वत्सकुलाच्या रसिका ॥ ॥ ध्याइं सख्या हास्यमुखा ॥ नन्दसुता माणवका ॥ ११ ॥ ॥३॥ मा मा गा गा विद्युन्माला ॥ २० ॥ है वस्त्रीं शोभे विद्युन्माला ॥ पिच्छश्रेणी चापश्रीला ॥ ॥ दावी ज्या, तो मेघश्याम ॥ गायी चारी सद्विश्राम ॥२०॥ ॥४॥राज गा समानिकाल ॥ २१ ॥ ॥ ज्यास कृष्णपादपद्म ॥ होय दत्तडाँगेसन ॥ ॥ धी समानिकाच त्यास ॥ योग्य तो न मत्सरास ॥ २२ ॥ अथवाः- ॥ पंढरीस जावयास ॥ ते स्थळी रहावयास ॥ ॥ चाल होय दुःखहानि.॥ सांगतो तयांस मानि ॥ १ ॥ १ तुझ्या यशाची कांति. २ अंधकार व तापयाम. 3 तत्काळ. ४ यमुना.५ मंध जीत पाहे ती. पक्षी वृत्ताचे नात्र, ६ र पुरुषांचा समूह. ७ बाल व सुंदर ५० एक वृक्त ८ चमत्कारिक पदन्यास जीत आहे अशी पक्षी वृत्त. ९ लहान शेंडी. १० बालक पक्षी. वृत्त. २५ मारच्या पिसांची माळ, २२ दयबळाशयांत राहणारे, .

·AUR वृत्तमाणिमाला स ॥५॥ज राल गा प्रमाणिका ॥२३॥ ॥ करो पवित्र अच्युतांघ्रिपद्मभक्ति अच्युता ॥ ॥ श्रुति-स्मृति-प्रमाणिका भवांबुरोशितारिका ॥ २३ ॥ अथवाः- ॥ घरांत सासु एकली ॥ तिशी करून ये कली ।। ॥ हरी तुलाचि राधिका ॥ वरी दिसे प्रमाणिका ॥ १ ॥ ॥६॥ न भ ल गागजगती॥२४॥ ॥ रविसुतामल तटीं ॥ हारस लोचनपुटीं ॥ ॥ बहु सुखावहचि ती ॥ ब्रजवधू गजगती ॥ २४ ॥ ॥७॥ माना हंसरुत गागा॥२५॥ ॥ शौरीच्या परिसतांना ॥ वेणते व्रजसतींना ॥ ॥ कैसे हंसरुत खासे ॥ कर्णाते कटुचि भासे ॥ २५ ॥ ॥८॥नाराचिका त रा लगा ॥ २६ ॥ ॥ वृंदावनांत लाघवी । वेणूत गीति वाजवी ॥ ॥ गोपीहृदब्जकुंड्मलीं ॥ नाराचिकाचि भासली ॥ २६ ॥ ॥९॥ वितान यांहूनि अन्य ॥ २७ ॥ ॥ कलिंदजातीरभूमी ॥ सुमंचिका फार नामी ॥ ॥ वितान ते चंद्रकान्ती ॥ व्रजांगना सौख्य घेती ॥२७॥ बृहती.( ५१२) ( नवाक्षरवृत्ते. ५) ॥१॥ भुजगशिशुभृता ना म ॥२८ ॥ ॥ हँदतटनिकट क्षोणी ॥ भुजगशिशुभता होती ॥ ॥ अहिपति दमितां कृष्णे ॥ ब्रजजनसुखदा हो ती ॥ २८॥ ॥२॥ त्या मणिमध्यात भ म स ॥ २९ ॥ ॥ कालियभोगी तुल्य नभा ॥ तन्मणिबंधी कृष्ण उभा॥ ॥ चित्र जयाचे पाद सुखें ॥ नृत्य करी तो हास्यमुखें ॥ २९ ॥ ॥ ३॥ सजरी भुजंगसंगता ॥३०॥ ॥ तरला तरंगरिंगिता ॥ यमुना भुजंगसंगती ॥ ॥ तिजला सदा कसा स्वतां ॥ हरि जाय वत्स चारितां ॥ ३०॥ ॥ ४ ॥रानसा तरि हलमुखी ॥ ३१ ॥ ॥ वेणुनाद मधुर वनीं ॥ ऐकतांचि तरल मनी ॥ ।। नंदसूनुसुरतसी ॥ ये प्रसादबहलमुखी ॥ ३१ ॥ १ भवंडित. २ संसार-समुद्र.३ हेसाचा शब्द, पक्षी वृत्त, ४ इन्कमलाची कळी. ५ बाण पक्षी वृन. १ यमुना. ७ उतपक्षी वृत्त. ८ डोह. ९ सर्वांच्या पिलांनी युक्त. १० काजिय. १५ त्याच्या मनाच्या संधति. १२ सर्प व जार, १३. प्रसन्नमख. ॥ ॐ है ·(2) सत्पाहार. अथवा:- . रोमशानन पसरलें ॥ वांकडे कर न सरले ॥ ॥ पाहुनी नचि वधु सुखी ॥ होतसे नर हलमुखी ॥ १ ॥' ॥५॥रानरा गगति भद्रिका ॥३२॥ ॥ ती विलासिजनभद्रिका ॥ पाहुनी धवल चंद्रिका ॥ ॥ पातली विपिनि राधिका ॥ श्रीहरिप्रियसुसाधिका ॥ ३२ ॥ पंक्ति ( १०२४) ( दशाक्षरी वृत्ते ३३) ॥१॥ रुक्मवती ती भामसगांही ॥ ३३ ॥ ॥ जर्जित ज्या वाणीत नुचित्तीं ॥ संतत कंसारीवरि भक्ति ॥ ॥ राज्यपदी सौधावाल माना ॥ रुक्मवती त्या विघ्नसमाना ।। अथवाः- ॥ भूषण माथ्यापासुनि तीचें ॥ भास्वर रत्नी युक्त सतीचें ॥ ॥ पीतचि राधा स्वर्ण नगानी ॥ रुक्मवता ती गाइलि गानीं ॥१। ॥२॥ जाणा मत्ता मभसग-युक्ता ॥ ३४ ॥ ॥ तो मुंगाली मधुरस प्याली ॥ कालिन्दीच्या सुविमल कूलीं ।। ॥ मत्ता गोपीप्रति रतिकाली ॥ अत्यासक्ता करि घननीलीं ॥ ३४ ॥ अयवाः ॥ " माध्वी कुंभातुनि सखि घेते ॥ क्रीडास्थाना डुलत निघे ते ॥ ॥ कामामीची लहरि शमाया ॥ मत्ता गोपी हरिशिं रमाया ॥ ३॥ न ज न गुरु त्वरितगति ॥ ३५ ॥ ॥ त्वरितगति व्रजयुवति ॥ अजि यमुनावनगत ती॥ ॥ रतिगुरुने मुरदमनें ॥ रमविलि हो मुदितमने ॥ ३५ ॥ ॥४॥न र ज गी मनोरमा जरी ॥ ३६ ॥ ॥ तरणिजाराटी विहारिणी ॥ व्रजवधविलासकारिणी ।। ॥ हरितनू तुह्मां अनुत्तमा ॥ कुशलदा असो मनोरमा ॥ ३६ ॥ ॥५॥ होते शुद्धविराट् म सा ज गा॥ ३७ ॥ ॥ वर्णावें बहु ज्यास आगमें ॥ तो नंदा निजवाळसा गमे ॥ ॥ योगी शुद्धविराट मानिती ॥ त्या राधा प्रिय जार मानि ती ॥ ॥ मानी जो सकला जना हरी ॥ ज्ञाने संचित भाव संहरी ॥ ॥ जो स्वात्मानुभवांत राहिला ॥ तेणे शुद्धविराट पाहिला ॥ १ ॥६॥ कामदा शरी रा य जा गुरू ॥ ३८ ॥ ॥ काय चित्र हे की जनार्दना ॥ वांछिती तुला गोकुलांगना ॥ ॥ देवकीसुता देव की सदा । सेवितो तुझी मूर्ति कामदा ॥ ३८ बर्षिगन. १ राजांची पंक्ति. ३ सुवर्णयुक्त,प. वृत्त. " अथवा:- ॥ Pre ·वृत्तमणिमाला. (९) अथवा:- ॥ ॥७॥ मा ना या पणवचि गा नामें ॥ ३९॥ ॥ आकाशी पैणवमुखे तूर्ये ॥ देवांची निरखुनि चातुर्ये ।। ॥ श्रीशौरी अनुसरुनी त्यांतें ॥ सर्पाच्या शिरि करि नृत्यातें ॥ ३९ ॥ ॥ मोहाशा न धरि यदुश्रेष्ठा ॥ चित्ती त्यावरिच बरी निष्ठा ।। ॥ साधूच्या पार्दै झिजवी देहा ॥ त्वत्कीर्तीपणवाच वाजो हा ॥ १ ॥ ॥८॥ रा ज रा मयूरसारिणी गा ॥४०॥ || निश्चला करूनिया मतीतें ॥ जो हरीवरी धरी रतीते ॥ अंबुंदी मयूरसा रिणी तो ॥ देव सावकार त्या गणीतो ॥ १० ॥ ॥९॥ ताजा ज गुरूहि उपस्थिता ॥ ४१ ॥ ॥ पाहूनि निशा शुभ चांदणी ॥ श्रीकृष्ण उभा सदनांगणीं ॥ ॥ कामे जंव आठवि दृरिस्थता ॥ राधा तंव होय उपस्थिता ॥ ११ ॥ ॥१०॥ दीपकमाला मा म जा गुरू ॥१२॥ ॥ श्रीहरि रात्री गोपिकालया ॥ जाय जैव दध्यादि व्यावया ॥ ॥ तैं मणिमाला कठिं जी भली ॥ दीपकमाला तेंवि शोभली ॥ १२ ॥ ॥ ११ जाणा हंसी म भ न ग युता ॥ ४३ ॥ ॥ श्रीकृष्णाची रतिचतुरता ॥ पाहूनीया मदननिरता ॥ ॥ राधा लुब्धा कमलनयनी ॥ जैसी हंसी सरसिजवनीं ॥ ३ ॥ 1 त्रिष्टुप्. ( (२०४८) ( एकादशाक्षरी वृत्ते. २५) ॥ १२ ॥ स स जा गुरु एकरूप गा तें ॥ ४४ ॥ ॥ जार या स्थिरजंगमांत नाना॥ विध दीसति भेद हे जनांना ।। ॥ तरि आश्रय वस्तु जे जगाते ॥ सुखचिद्धन एकरूप गा ते ॥ ४ ॥ अथवाः- “ ॥ सुमना सरळ जरी मतीते ॥ धरिसील न होय काम तीते ।। ॥ सखि लोपति दृष्ट मैं पसारे ॥ मग पाहसि एकरूप सारें ॥ ५॥" ॥२॥ ती इंद्रवज्रात त जा गगां हीं॥४५॥ ॥ जो इंद्रवजाहतियुक्त वृष्टि ॥ होतां करीं शैल धरून, ॥ त्या गोकुला गोपकुलाहि रक्षी ॥ रक्षो मला तो हरि सर्वसाक्षी ॥ ५५ ॥ कष्टीं॥ अथवा ॥ ॥ " ती ऐकतां वेणुजगन्निवासा-॥ पाशी त्वरें धांवुनि ये सुवासा । ॥ तीते ह्मणो जा, न भजे तुला गे ॥ तो इंद्रवजापरि शब्द लागे" ॥१॥ १. एक वाद्य. २ बाय. 3 मेन्याचे ठिकाणी. ४ समीप उभी राहिलेली. ५ वगोनें. ६ रत्नमाला श्रीकृष्णाविषयीं. ८ कमलवनी. ९ अनेक प्रकाराचे. १० विद्युत्पात. ७ ·Poli ( १० ) सत्पद्यहार: ॥ २॥ उपद्रवजा ज त जाग गां हीं ॥ ५५॥ ॥ उपद्रवन्नादि मणिप्रभाही ॥ धरी सुरम्या तनु दिव्य पाहीं ।। ॥ उपास्य ती गोपवधूसमूहें ।। सुरदुमाच्या तळिं खेळताहे ॥ ४५ ॥ अथवा जसे:- - "॥ जया न तो काम जगांत ठावा ॥ वधू तया धाडि करी उठावा ।। ॥ कुचैले तो त्यास बसावयास ॥ उपेंद्र वज्रासन दे तयास ॥ १ ॥ ॥ ३॥ जयांस पूर्वोदित लक्षणे ती ॥ येती पदी त्या उपजाति होती ॥ ॥ जाती दुज्यौ मिश्रित होति ज्या कीं ॥ तयांस हे नांवचि सिद्ध लोकीं ॥४६ ॥ ॥ हरी उडी सर्प हँदांत टाको ॥ ऐकूनि साथ यमुनातटाकीं ॥ ॥ जाती जवें त्या उपजाति जाती ॥ हरे हरे माधव हेचि गाती ॥ ४६ ॥ ॥४॥ न ज ज ल गा समुखी ह्मणती ॥ ४७ ॥ ॥ तरणिसुतातर्टि कुंजवनीं ॥ व्रजवनिता स्मरतप्त मनी ॥ ॥ हरिस विलोकुनि ते सुमुखी ॥ मुखशशि चुंबुनि होय सुखी ॥ ४७ ॥ ॥५॥ मा ता ता गा शालिनी चारसातीं ॥४८॥ ॥ पापा नाशी ज्ञानवृद्धी करीते ॥ धर्मा अर्था तेविं कामाहि देते ॥ ॥ निष्कामत्वे सेवितां देइ मुक्ति ॥ जीवा श्रद्धा-शालिनी विष्णुभक्ति ॥४८॥ अथवाः-॥ मारी दैत्या तारि तो भक्तलोकां ॥ द्रव्ये देतो वारितो सर्व शोका ॥ ॥ रक्षी आमां काननी आणि गांवों ॥ त्या कृष्णाची शालिनी कीर्ति गावी ॥२॥ ॥६॥ वातोर्मी ते म भ ता गा ग होते ॥ ४९ ॥ ।। ध्यातां मूर्ति क्षणही अच्युताची ॥ नामश्रेणी वदतां तेविं साची ॥ ॥ या संसारी 'दुरिता निवारी ॥ वातोर्मी ते उड्डेगा जेविं पूरीं ॥ ४९ ॥ १ हीरकादिक. २ कुत्सित बस्त्र धारण केलेला ( सुदामा.) 3 पूर्वी सांगितलेली, अर्थात् 'ई- द्रवन्त्रा' व 'उपेंद्रवडा' या दोन वृत्तांची.४ मा 'उपजाति' चरण भेदावरून प्रस्तारक्रमाने चवदा होतात, जसे:- ॥ वेणुध्वनी नो सुर गायकानी ।। त्यांच्या विमानांतचि बायकानी ।। ॥ आश्चर्य कानी पडनांचि केलें ।। न तृप्त ब्यावें मन हे भकेलें ।। १ ।। ॥ खगेंद्र खांदा धरि भुरुहाने । हाते धरो पादसरोरुहाने ! ॥ त्यांते स्मरा नाशिल तो अनत्या ॥ सत्यापती दाविल नित्य सत्या ॥ २ ॥ ॥ आता तरी क्षत्रिय तू भला गे॥ वरीं जयाचा नुज लोभ लागे । ॥जेणें तुला साधति लोक दोनो । आनी वृथा काय बहू वदोनी ॥ ३ ।। ॥न तीपुढे सेतुकथा वदावी ॥हाणोनि सीतेप्रति भाव दावी ।। ॥ बोलूनही सावरिजे सभावा || हा शब्द तो सूचवि लाघवाचा ।। ४ ।।" इत्यादि (वामन पंडित.) ५ ज्यांत अल्प भेद आहे अशा वशस्थ, इंद्रवंशा इत्यादिक ६ कालियाच्या डोहान. ७ यमुना. ८ श्रद्धेने (विश्वासबुद्धीने ) शोभणारी. ९ पंक्ति. १० पापास. ११ वायूची लहरी. १२ होडीस.

·वृत्तमणिमाला. (११). अयवाः-- ॥ मोठी शोभा दिसते चांदण्याची ॥ स्वारी येना अझुनी कां धण्याची ॥ ॥ जाती-मल्ली-सुमना-नीरजांची ॥ वातोर्मी हे मजला फार जाची ॥ १॥' ॥७॥ मा भा न लगा धपरविलसिता ॥५०॥ ॥ मुग्धे मान द्रुततरचि सरो ॥ त्वत्तारूण्या हार सफळ करो ॥ ॥ फुडा वल्ली भ्रमरविलतिता ॥ जी वर्जी ती जगति न लतिता ॥ ५० ॥ अथवा जसे- ॥ माथा शोभे सु सुमन अति ते ॥ कंठी लावी मृगभेद नुसते॥ ॥ आस्था झांकी कचभर पुरते ॥ जैसे पद्म भ्रमरविलसिते ॥ १ ॥ ॥८॥ ती अनुकूला भ त न ग गां ही ॥५१ ॥ ॥ बल्लववेषा मुरहरभूति ॥ गोपवधूची करि रतिपूर्ति ॥ ॥ वांच्छितदानीं प्रणतिपरौला ॥ ती जागं कोणास न अनुकूला ॥५१ ॥ ॥९॥रा न रा लघु गुरू रथोद्धता ॥५२॥ ॥ राधिका दधि गृहांत मंयितां ॥ नंदनंदन मनोरथोद्धता ॥ ॥ वेणुनाद परिसूनि चंचला ॥ ती निघे रविसुतातटीं जला ॥ ५२ ॥ अथवाः-॥राग मान विसरे रडे वरी | कुंडिनेश सुत बांविल्यावरी ॥ ॥तद्विहीन पृतनी न साजरी ॥ वाजिवारण-रथोद्वता जरी ॥ १ ॥ ॥ १०॥स्वागता र न भ ग द्वय युक्ता ॥५३ ॥ ॥ बल्लवीजनविलास विलोल ॥ ज्याचिया मनिं सदा यदुपाल ॥ ॥ तो जरी सुरपुराप्रति जाय ॥ स्वागता ,करि तया सुरराय ॥ ५३ ॥ ॥ ११॥ भत्रय गद्य दोधक लोकीं ॥५४॥ ॥ आगमि वर्णित सत्कविवंदों ॥ अक्षर-भास्वर चारु अनादी ॥ ॥ गोपवधू-स्मर-बोधक लोकीं ॥ हे भगव पु दोधकसे की ॥ ५५ ॥ अथवाः- '॥ भूपति भूहर भीषण लोकां ॥ द्रव्य हरी बहु दाखवि शोका ॥ ॥ साधु जना बहु लाविहि धाका ॥ या परिचा नर दोधक टाका॥ १ ॥ ॥ १२॥ ह्या मोटनकी त ज जा ल ग की ॥५५॥ ११२गी अजि मल्लकलारसिका ॥ चाणूर महाभट-मोटनका ॥ ॥ तूं खेळत खेळत जो करिशी ॥ संसार रिपूसि कधी हरिसी ॥५५॥ ॥ १३ ॥ श्येनिका जियें रजा र ला गुरू ॥ ५६ ॥ ॥ श्रीधरा ! तुझी कृपा कृपालया ॥ भक्त ताप सर्व लाविती लया ॥ ॥ जन्महेतु पातका कपोतकां ॥ येनिकाचि ती भवाब्धिपोतका ॥ ५६ ॥ . १ जाई, मोगरा, मालती, व कमल यांचॉ. २ अगे वेडे. 3 भुंग्याचे विलास. ४ कस्तुरी. ५ मुरु, ६ गोपाल. ७ नत्रजनास. ८ कृष्णाच्या मनोरथाने उद्भट. ९ भीष्मक राजा. १. सैना. ११ चंचल. १२ अविनाशी व तेजस्वि पक्षी अक्षरांनी शोभणारे. १३ कृष्णाचे शरीर. प० भगण 3 व दोन गुरू ज्यांत आहेत असे (वृत्त.) १४ मल्लसभेत. १५ नाश. १६ कपोत पक्षी. १७ श्येन ( ससाणा ) पक्षीण. १८ भवसमुद्रातील नौका.

·Ranaur ( १२ ) सत्पाहारः ॥ १४ ॥ ता जा ज ग गा हि उपस्थिता ते ॥१७॥ ॥ वृंदावनि पाहुनिया विविक्तौ ॥ नंदात्मज आठवि आत्मभक्ता ॥ ॥ चंद्रोदयिं वाजवि वेणु तो की ॥ गोपी तब होति उपस्थिता कीं ॥ ५.७ ।। ॥१५॥ सांद्रपदा ते भ त न ग ल घु हि ॥५८ ॥ ॥ रासविहारी रसिक युदुभति ॥ गुप्त वसे तैं पशुपति-युवति ॥ ॥ शोध कराया सकळहि निषती । सांद्रपैदां त्या वनि वनिं बघति ॥ ५८॥ ॥ १६ ॥ न न स ग ग विरचिता वृत्तः ॥ ५९ ॥ ॥ पशुपतिसुत मुदित स्वांतीं ॥ यदुपति-सहित वना जाती ॥ ॥ जि परतुनि सगळे येतां ॥ विविरति घीर हरिच्या वृत्ता ॥ ५९॥ ॥ १७ ॥ न न र ल गुरुनींहि भाद्रका ॥६०॥ ॥ शरहतु-समयीं स्मरातुरा ॥ परिसुनि हरि-वेणुच्या स्वरा ॥ ॥ बघुनि उदित पूर्ण चंद्रिका ॥ द्रजसति चीन जाति भद्रिका ॥ ६० ॥ ॥ १८ ॥ मौक्तिकमाला भ त न ग गां हीं ॥ ६१॥ ॥ मस्ती लेतो रुचिर पिसारे ॥ पाहुनि मोहे त्रिभुवन सारे ॥ ॥ गोकुळि खेळे विजित-विकुंटीं । मौक्तिकमाला-धर हरि कंठीं ॥ ६१ ॥ १९ ॥ उपचित्रचि ते स स साल गा ॥ ६२॥ ॥ अंजनी हरि गोपजनी कसा || अजि चित्रं गमे मम मानसा ॥ ॥ करुनीहि रती मग तो बती ॥ उपचित्रचि हे मज सांप्रती॥ ६२ ॥ ॥ २०॥ कुपुरुषजनिता न रा गा गा ॥६३ ॥ ॥ शिशुगदित गिरी जगी सूक्तो ॥ अशुचि-पदैगता शुची मुक्ता ॥ ॥ गरलभव सुधा बुधां मान्या ॥ कुपुरुषजनिता सुता धन्या ॥ ६३ ॥ ॥२१ ॥ अनवसिता गा ना य भ गा गा॥६४॥ ॥ करणागणाचे जे अभिमानी ॥ सुरवर कांतायुक्त विमानीं ॥ ॥ ब्रजि वनिताही नित्य लुटीती ॥ अनसिता ती श्रीपतिकांती ।। ६४. ॥ ॥ २२ ॥ चंद्रांकमाला त ता ता ग गां हीं॥६५॥ ॥ कंटी स्थिती मौक्तिका इंद्रनीळा ॥ की कीर्ति शुमा परी वर्ण काळा ।। ॥ चंद्रान्वया अन्वये मेघनीळा ॥ हे आश्रयो चंद्रचंद्रांकमाला ॥६५॥ ॥ १ एकांत. २ गोस्त्रिया. 3 दाट पावलें. ४ कल्याणरूपा ५ ड्याने ' विकुंठ'-वैकुंठ जिंकलें आ मशा गोकुळान. ६ अजन्मा- ७ आश्चर्य. ८ 'ब्रह्मचारी. दुसरें आश्चर्य. १० बालकान. बोळलेली. ११ वाणी. १२ सुभाषित. १३ अपवित्र स्थानी असलेलो. १४ वाईट पुरुषापासून सली. १५ इंद्रियसमहाचे. १६ अक्षयी अविनाश. १७ वंश. १८ चंद्र व त्याचा कलंक.

·वृत्तमणिमाला. (१३) ॥ २३ ॥ शिखांडित ज साता गा गुरूंहीं ॥६६॥ ॥ गळां विलसते ज्या वैजयंती ॥ निळा तनुवरी जो दिव्य-कांति ॥ ॥ भखंडित उरी लक्ष्मी धरीतो ॥ शिखडित शिरीं शोभे हरी तो ॥ ६ ॥ ॥ २४ ॥ न र र ला ग हे शुद्धकामदा ॥ ६७॥ ॥ विटवि या भवी वित्त-वैभवीं ॥ नचि गृहादिकी चित्त लोभवी ॥ ॥ स्मृति तुझी हरी देइ समदा ॥ भय हरी खरी शुद्धकामदा ॥ ६ ७ ॥ ॥ २५ ॥राज सा लगा ललित पांच सा ॥६८ ॥ ॥ गोकुळांतल्या गवळियां फळे ॥ भूरि भाग्य तें भुवनि नाढळे ॥ ॥ मूर्ति पाहती मुदित अंतरीं ॥ लाभदा तुझी ललित साजिरी ॥ ६८ ॥ जगती (४०९६) ( द्वादशाक्षर वृत्ते ३६.) ॥१॥ चंद्रवर्म ह्मणती र न भ स-ही ॥ ६९ ॥ ॥ चंद्रवर्त्म भरलें धनतिमिरी ॥ राजवर्त्म त्यजिले पुरुषवरौं । ॥ इष्ट वर्म तरि शोभवि सरसे ॥ कुंज-वमि हरि तो रमत असे ॥६९ ॥ ॥२॥ ह्मणाचि वंशस्थ जरी जता जरा ॥ ७० ॥ ॥ विलासि वंशस्थविला मुखानिले ॥ भरूनि जेणे मृदु गीत गायिलें ॥ ॥ व्रजांगनामानधनास ते हरी ॥ सदाहि रक्षो जगि तो तुझा हरी ॥ ७० ॥ ॥ अथवा:- " गुंफ. २ " जिची पतीच्या भजनांत राहटी ॥ घरांतुनी जाय कधी न ते हँटीं ।। " पतिव्रता आणि उदारलक्षणी ॥ पहावि वंशस्थभवा : मृगेक्षणी ॥ ३ ॥ जाणा. त ता जा रहि इंद्रवंशा ॥ ७१ ॥ ॥ दैत्यद्रवंशानल दीप्त तो हरि ॥ पीतांबरी जो जगतीं तमा हरी ॥ ॥ तेथे उड्या घालुनि टोळसे किती ॥ ते कंसचाणरमुखार आटती ॥ ७१ ॥ अथवा:- " तीर्थी रती साधुजनांत राहती ॥ आत्मा सदा एक असेंचि पाहती ॥ बाजारति. १ मयूरपिच्छयुक्त. २ सुंदर. 3 चंद्राचा मार्ग. ( आकाश ) ४ पाव्याचे छिद्रास. ५ ६ कुळीन. ७ दैत्येंद्र हेच वंश ( वेळू ) त्यांस अनळ ( अग्नि. ) ·marrian ( १ ) सत्पद्यहार: ॥ ज्याच्या कुळी सत्पथ नित्य वागला ॥ तो इंद्रवंशाहुनि वंश चांगला ॥ १ ॥ ॥४॥ घडे ज स जसी जलोद्धतगति ॥ ७२ ॥ ॥ यदीय हलजा रुजो बघुनिया ॥ जलोद्भुतगती कलिंदतनया ॥ ॥-विलासविपिनी शिरेचि यमुना ॥ करो कुशल तो हली त्रिभुवना ॥ ७२ ॥ अथवा जसे: ॥ " जनाचि सखि लाजही विसरली ॥ पतिव्रतपणांतुनी घसरली ॥ ॥ नसे नवल ऐकतांचि मुरली ॥ 'जलोद्धतगती' परंतु फिरली ॥ १ ॥" ॥ ५ ॥ यकारीच चारी भुजंगप्रयात ॥ ७३ ॥ ॥ विलोकूनि ज्याच्या सुदुर्वत्त नासी ॥ शिरी आदरी श्रीहरी नर्तनासी ॥ ॥ भिऊनी अघाचा निघे सांग राशी ॥ भुजंग प्रयाता करी सागरासी ॥७३॥ भथवाः-"यदूनायका बायका पापदावा ॥ अम्ही कृत्रिमी हा मनी नागिं दावा ! ॥ तुझे ठायिं चित्तें सुवृत्ते पहा ती ॥ 'भुजंगप्रयातें' कंजू राधेि होती" ॥१॥ ॥ ६ ॥ जरि च्यार सकाराचि तोटक ते ॥ ७४ ।। ॥ अजि गोकुळिं गौळणिशी रमतां ॥ जगि ज्या विलसे मदनोत्तमता ॥ ॥ हरि तो टक लावुनियां बघतां ॥ हरितो सकलाहि महा दुरिता ॥ ७४ ॥ सखया समयास अलास जरी ॥ हरि लाज तगेल सभेत तरी ॥ द्रुपदात्मभवा मृत अन्य परी॥ मग तोटक बांधुनि काय तरी " ॥ ७ ॥ च्यार रेफी गणी जाण ते स्रग्विणी ॥ ७५॥ ॥ इंद्रनीलद्रवानेंचि की निर्मिली । कांचनाच्या रसें भूषिता शोभली ॥ ॥ नीलमेघापरी पीत पीतांबरी । स्रग्विणी शौरिची मूर्ति ते साजिरी ॥७॥ "॥ राधिका रात्रिं दारी उभी राहिली ॥ श्रीधराने शरत्कालि ती पाहिली ॥ पूर्णचंद्रानना बान्तविद्राविणी ॥ पूर्णमासी जशी मौक्तिक स्त्रग्विणी ॥ १॥ ॥ ८ ॥ मा मा या या ती वैश्वदेवी शराश्ची ॥७६ ॥ ॥ अन्या देवांच्या सोडुनी पूजनाते ॥ अद्वैतत्वे तूं राधिकारंजनाते ॥ ॥ पूजी सर्वात्म्या अर्चितां त्या सुभावीं ॥अर्चा होते की बा सख्या वैश्वदेवी ७६ ॥९॥ प्रमिताक्षरा सजससी घडते ॥ ७७ ॥ ॥ अमृतद्रवासि जणुं पाझरली ॥ रदमौक्तिकांशुधवला मुरली ॥ ॥ प्रमिताक्षरा मति हरी हरिची ॥ व्रजवासिनी सकळ सुंदरिंची ॥ ७५ ॥ ॥ ॥ १ ज्याच्या नांगरापासून होणारी. २ पीडा. ३ जलान उद्धन आहे गति अशी. ४ यमुना. ५ बलराम.६ भाराधी ७ प्रयागास्त्र. ९ माला धारण करणारी. १. अंधकार नाशणारी, १५ श्रीकृष्णास १२ सर्व देवांची. १३ रस. १४ देतरूपमौक्तिकांच्या किरणांनी शुन. ८ सरळ.

·वृत्तमणिमाला. ( १५ ) ॥ १० ॥ द्रुतविलंबित होय नभी भरौं ॥ ७८ ॥ ॥ रविसुतांतटि कामुक-गोपिका ॥ जनसमेत रमे धरि कौतुका । ॥ द्रुतविलंबित दावि विहार तो ॥ हरि मदीय मतीत सदा रतो ॥ ७८ ॥ ॥ ११ ॥न न र र रचिताहि मन्दाकिनी ॥ ७९ ॥ ॥ बलिदमन करी हरी जेधवां ॥ चरण कमलिं त्याचिया तेधवां ॥ ॥ सुरनिहित सितोब्जसा ते जनीं ॥ निरखिलि चिरकाल मन्दाकिनी ॥ ७९ ॥ . ॥ १२॥ न य न य युक्ता कुसुमविचित्रा ॥ ८ ॥ ॥ विपिन विहारी कुसुमविचित्रा ॥ सुकुतुकगोपीस्तुतसुचरित्रा ॥ ॥ मदनसमाना मुरहरमूर्ति ॥ परिहरि माझ्या सकळहि ऑर्ती ॥ ८० ॥ ॥ १३ ॥ न ज ज य तामरसाख्यचि जाणा ॥ ८१ ॥ ॥ स्फुट मकरन्द समा द्युति ज्याची ॥ ब्रजजलना भ्रमरी पिति साची ॥ ॥ तव मुखतामरस प्रभु तें हो ॥ दृदय-तडागिं विकासित राहो ॥ ८ ॥ ॥ १४ ॥ ह्मणति कवी नतजार मालती ॥ ८२॥ ॥ मदुपवनें तरुसंघ हालती ॥ कुसुमसमूह पडेहि खालती ।। ॥ निरखुनि ते अतिफुल्ल मालती ॥ व्रजशिशु मन्द सकृष्ण चालती ॥ ८२ ॥ ॥ मृदुपवने तरुसंघ हालती ॥ पशुगण ते चरतात खालती ॥ ॥ हरिसह गोप सुमंद चालती ॥ वान फुलल्या निरखूनि मालती ॥ १५॥ ता या त य साहीं छिन्ना मणिमाला ॥ ८३ ॥ ॥ जी की तुळसीची कठों धरि माला || तीदे सुख तैसी शोभाहि तयाला ॥ ॥ जाणों निजभक्तस्मृत्यर्थचि घाली ॥ लोली मणिमाला अन्या वनमाली ॥ ८३ ॥ ॥ १६ ॥ मा भा सा मा 'जलधरमाला' चारी ॥८॥ ॥ जी भक्तांच्या हरि दुरिताख्या शल्या ॥ तापा च्छेदी जलधरमालातुल्या ॥ ॥ धन्याकारा दिनकरकन्याकूली ॥ दिव्या खेळे हरितनु भव्या केली ॥८॥ ॥१७॥ न न म य वसु चारी त्या पुटासी ॥ ८५॥ ॥ मधुवनि नवनारी श्रीहरीतें ॥ निरखुनि मनि कामा आदरी ते ॥ ॥ न मिटुनि तयिं पाहे दृक्पुटातें ॥ मग धरि तनु चेतः संपुटां ते ॥ ८५ ॥" ॥ १८ ॥ प्रमुदितवदना न ना र-द्वयीं ॥ ८६ । ॥ परिसुनि विपिनांत वेणुध्वनी ॥ बघुनिहि विधुची रुची काननीं ॥ ॥ त्वरितगति निघे विलासाधिका ॥ प्रमुदितवदना प्रिया राधिका ॥ ८६ ॥ १ त्वरित व सावकाश. २ शुभ्र कमळासारखी. ३ आकाशगंगा. ४ कौतुकयुक्त. ५ पीडा. ६ पट. ७ कमल. ८ चंचल, ९ मेव. १० तटी ११ नेत्रपुटाम. १२ काति, १३ हर्षित. .

·wain-...-.-Ranaren (१६) सत्पाहार.. ॥ ॥ १९ ॥न-भ- जरी वदति ते प्रियंवदा ॥ ८७ ॥ ॥ मधुवनीं सुनवनीतलंपटा । निरखुनी कटिलसत्तडित्पटा ॥ ॥ सुखकरा मुरहग वशंवदा ॥ रमविती व्रजवधू मियंवदो ॥ ८७ ॥ ॥ २० ॥ ख्याता जगांत ललिता ती जरीं ॥ ८८ ॥ If पिच्छे शिरी रुचिर जीस साजती ॥ कर्णावतंस सुमनें विराजती ॥ 11 जो पाहतां सुख करी अघा हरी ॥ लावण्यमूर्ति ललिता तुझी हरी ॥८८ ॥ ॥ २१ ॥ न-न-भ-र-सहिता तरि उज्ज्वला ॥ ८९॥ ॥ अहिपतिदमना सुमनोहरा || रतिपतिरुचिरा त्रिजगद्वरा ।। ॥ ब्रजजन-रतिदा अतिनिर्मला ॥ हरितनु सुख दे मज उज्ज्वला ॥ ९९ ॥ ॥ २२ ॥ जाग नवमालिका न-ज-भ-यांहीं ॥ ९० ॥ ॥ सुरनि वसन्त शान्त सुखदाता ॥ मलयसमीर-मित्रयुत येतां ॥ ॥ वनिं नवमालिका फुलवि भारी ॥ निरखाने तो रमे प्रभु मुरारी ॥ ९० ॥ नमन जयास भूरि भय नाशी । स्मरण सदैव तोषवि मनासी ॥ ॥ निजजन-काम पूरवि हरी तो ॥ वनिं 'नवमालिका' उरि धरीतो ॥ १ ॥' ॥ २३ ॥ मा म स सा हे पंच मुनी ललना ॥ ९१ ॥ ॥ कामजवाने प्रेमभरी भरल्या ॥ वेणुरवाने ज्या त्दृदयीं विरल्या ।। ॥ चिंतिति चित्तों शील तसे कुल ना ॥ जाति बनाते गोकुळिच्या ललना ॥९१ ॥ ॥ २४ ॥ ललित न न म रौं लोकी बोलती ॥९२ ॥ ॥ सकल तनुवरी गुंजा वाहसी ॥ श्रवणयुींग हरी पुष्पं घालिशी ॥ ॥ धरित्ति यदुपते पिच्छे ही शिरीं ॥ ललित परि तुझी मूर्ती साजिरी ॥९२ ॥ ॥ २५ ॥ द्रुतपद प्रकट नभनयांहों ॥ ९३ ॥ ॥ ब्रजवधू मृगशिशुनयना ते ॥ जंव निघे गृहिं जलनयनाते । ॥ स्वपशुंच्या सहसख अवनातें ॥ द्रुतर्पद प्रभु तंवचि वनातें ॥ ९ ॥ ॥ २६ ॥ चारी मा जेथे जाणा तो विद्याधार ॥ ९४ ॥ ॥ नाही जेथे वाणीचित्ताही संचार ॥ की लागेना वेदां शास्त्रां ज्याचा पार ॥ ॥ सर्वात्मा जो सर्वव्यापी सर्वाधार॥ श्रीशौरी तो मोष्ठी खेळे विद्याधार॥९॥ ॥ १ ड्याच्या कचरेस विद्युततेसारखा पीतांवर शोभत आहे अशा. २. प्रिय बोलणा-या, 3 कर्णभषणे. मनोहर. ५ काकिय. ६ एक वली. ७ रक्षण, ८ नोकर पावले टाकीत. ९ गोकूळांत.

·SNEAGRAHAMANDARIMARRIAGE -- वृत्तमणिमाला. (१७) ॥ २७ ॥ लघू गुरू सुमिश्र पंचचामरीं ॥९५॥ ॥ जनीं मनींहि सर्वदा जया हरी ॥ प्रकाशुनी प्रपंचताप संहरी ॥ ॥ तया वनीहि सौख्य जे निजान्तरी ॥ नसे तसे नृपास पंचचामरीं ॥९५ ॥ ॥ २८ ॥ सारंग तें वृत्त चारी तकारींच ॥९६ ॥ ॥ ज्याच्या स्मृतीनेंचि यज्ञादि ते सांग ॥ यत्संग व्हायासि तो योग अष्टांग ॥ ॥ सारंगनत्रांसि पाहूनि तो दंग ॥ सारंगपाणी करी काननी रंग ॥ ॥ २९ ॥ समस्त जकारचि मौक्तिकदाम ॥९७ ॥ ॥ सुरम्यतनू नयनां अभिराम ॥ मुकुंद गळां धरि मौक्तिकदाम ॥ ॥ स्वयंप्रभ सूचवि यामधिं हेच ॥ मला बहु मुंक्तगण प्रिय साच ॥ ९७ ॥ . ॥ ३० ॥ सर्व भकारहि मोटक नामक ॥ ९८ ॥ ॥ तूं चलसौढद जाणतसे मनि ॥ षट्पद जेविं सरोरुहकॉननि ॥ ॥ सत्यचि मी नचि इच्छि अशाप्रति ॥ बांविसि मोट-कसा हरि सांप्रति॥२८॥ ॥ ३१॥ द्विदश लघुचि तरलनयन ॥ ९९ ॥ ।। ब्रजपतिसुत संवनि सवनि ॥रमुनि सुखवि शिशु वान वनि ॥ ॥ मुरलि-निनदसुमुदित-मन ॥ मृगगण तई तरलनयन ॥ ९९ ॥ ॥ ३२ ॥ यथिका रनभरीं त्रिनवा खरी ॥ १० ॥ ॥ आकृती जरि लहानचि साजिरी। कोमले परिम दया भरी ॥ ॥ जाणुनी त्यजुनि अन्य सुवल्लरी ॥ यूथिकावल्लि गळां हरि तो धर॥ १० ॥ मुंफ. (२) अतिजगती. (८१९२) ( त्रयोदशाक्षरी वृत्ते. ) ॥१॥ तीदाही म न ज र गा महर्षिणी हे ॥१०१ ॥ ॥ कालिन्दी विमल तुषार-वर्षिणी जी ॥ वायूची लहरिहि चित्तकर्षिणी जी। ॥ ज्योत्स्नाही निरखुनि तापमर्षणी ते॥ये राधा मुधुरिपुत्त्प॑हर्षिणीते ॥१.०१॥ “ मोठे ते नयन जरी हरी पहाती ॥ ते साधू खलजन-शब्द जे सहाती ॥ वागी वाणिल जरि सच्छिरोमणीत ॥ जाणावी त्रिदशयति प्रर्षिणी ते "॥ १ ॥ ॥ २॥ ज भा स जा गुरु रुचिरा चहूं नवीं ॥ १०२॥ ॥ विलोकुनी जनसुखदा धनां नी ॥ नटे हटें मुदित मनीं जनां न मा॥ ॥ मयूर तो गणुनि कृतज्ञ आदरी ॥ पिसें धरी रुचिर हरी शिरी बरीं ॥ १ ०२॥ । मृगनेत्रा. २ कृष्ण. ३ सत्समूह. मोती. ४ भ्रमर. ५ कमलवनांन. ६ वेळोवेळी ७ मुरलीस्वराने व्याचे मन आनंदित आहे .सा. ८ चंचल नेत्रांचा. ९. चांगल्या वली. १० जुईची माळ. ११ चंद्रिका, चांदणे. १२ ना शान करणारी. १३ कृष्णहदयास हर्ष देणारी. १४ मेघ. १५ नाचे. ॥ + ·नाणया ( १८ ) सत्पद्यहार. ॥ जया सभा बहु सदने जशी तशीं ॥ गजां हयां नचि गणना, गुरे म्हशी ॥ जगामधे सुख-धन-युक्त वो तरी ॥ भली प्रिया गृहिं रुचिरा असे जरी"॥१॥ ॥ ३ ॥ चारी अंकी ( ९ ) म य स गा मत्तमयूरी॥ १०३ ॥ ॥ ग्रीष्मी ऊष्मी तप्ततन होउनि भारी ॥ उत्कंठेने जो वरतां कंठ उभारो॥ ॥ मेघश्यामा पाहुनि तँ काननिं दूरी ॥ नाचे साचे दृष्टमना मत्तमयूरी ॥१०३॥ अथवा जसे:- '॥ मातें कांता! सांडियले या समयासी॥ मारी बाणा काम शके जिंकून यासो॥ ॥ हांका मारी जाणुनि केल्या अपराधा ॥ कुंजामध्ये मत्तमयूरीपरि राधा॥१॥ ॥ ४ ॥ न युग सयुग गुरु बोलति चंडी ॥ १०४ ॥ ॥ इतर निरत हरि जाणुनि राधा ॥ सुकपटपटु मनि होय रुषांधी ॥ मग गलेकुसुमसुदामचि चंडी ॥ मधुरिपुसि हणुनि नेत्र भिवंडी॥ १०४ ॥ ॥५॥ स ज सा जगाहि तरि मंजुभाषणी ॥ १०५॥ ॥ अमृतांशुकांति विमला विलोकितां ॥ मलयानिले परिमलाहि फेकिता। ॥ वनिता वनांतगत मंजुभाषिणी ॥ रजनींत होय हरि चित्ततोषिणी ॥ १८५॥ ॥ ६॥ न न त त गुरु हे चंद्रिका सात सा ॥ १०६ ॥ ॥ अविरहि-जन-संताप संहारिका ॥ यदुपति बघतां निर्मला चंद्रिका । ॥ वनिं मनि निज-हत्तोष-संसाधिका॥ मनासेज-वश तो आठवी राधिका ॥१०६॥ ॥७॥ स ज सा स गा हि कलहंस म णा गा ॥ ११७ ॥ ॥ जडचेतनोदकपयांस विवेची ॥ अवमुक्तसक्त न जडाँस शिवेचि ॥ ॥ अजि साधुमानसनिवास हरी तो॥ वजि रम्प काले कलहंस करीतो॥१०७॥ ॥८॥ स ज सा ज गा ह्मणति ते प्रबोधिता ॥ १०८॥ ॥ त्यजुनी जवे स्वगृहकृत्य चंचला ॥ व्रजसुंदरी मणति गे वना चला। ॥ नचि मानिती गुरुजनोक्ति रोधितां ॥ हरिवेणुमंजुनि दें प्रबोधिता ।१०८ ॥ ॥९॥ ह्मणति मृगेन्द्रमुखा न जा जरा गा ॥ १०९ ॥ ॥ जरि सुख वांछिसि दुःखसिंधुमाजी ॥ तरि परिसे सुखदा सदुक्तिमाजी ।। ॥ मज मनि सिंहमुखो नरा नरासी॥ नुरतिलशैल समान दुःखराशी॥१०९ ॥ ॥ १० ॥ न न त त ग-युना सात साहीं क्षमा ॥ ११० ॥ ॥ अपवचनशता मानभंगा जनीं ॥ न गणुनि रतला शौरिच्या पूजनीं । ॥ हरिपरिचरणी सर्व साहे शमा ॥ अचळ धरि मनी बोलिजे ती क्षमा ॥९१० ॥ ॥ ११ ॥ य मा रा रा ख्याता चंचरीकावली गा ॥ ११॥ ॥ मुकुंदास्पदूते पाहुनी धांवली हो ॥ गणी त्या अंभाजी चंचरीकावली हो। २ क्रोधयुक्त. २ कंठांतील पुष्पांची माळ. ३ रागीट. ४ चंद्र. ५ मदन ६ साध व मोती. ७ अचेतन पक्षी जल ८ मन व एक सरोवर. ९ क्रीडा १० वेगाने. ११ मंजुल शब्दाने. १२ नृसिंहास १३ कृष्णा- च्या मुखचंद्रास. १४ कमळ १५ भ्रमर पंक्ति, ·SAHU . . वृत्तमणिमाला. ( १९) ॥ सुनासावंशातें भाविते कुड्मलाते ॥ मनी मानी मीना कानिंच्या कुंडलाते॥१२॥ ॥ १२॥ न स र र गुरू चंद्ररेखा रसागीं ॥ ११२॥ ॥ जरि तुज यशोवृद्धि संपत्ति हावी ॥ प्रतिपदिभवा चंद्ररेखा पहावी ॥ ॥ परिसुनि हरी राविकेची गिरा हे ॥ वदन पदरीं झांकि तद्भाल पाह॥ ११२।। ॥ १३ ॥ ऋतुमुनियति विद्युत् न ना ता त गा ॥ ११३ ॥ । नवजलधरनीला हरीच्या उरीं ॥ सुनिहिततनु राधा गमे सुंदरी ॥ ॥ रतिरसभरि ती कांचनांगी खरी ॥ जलाद अचल विद्युत् जशी अंबे ॥११३ ॥ ॥ १४ ॥ ह्मणा कंदुका जेथ चारी यकारी गा ॥ १९४ ॥ ॥ चरायास सोडूनि धेनू तृणप्रान्ती॥ करायास चित्ता विहोरचि विश्रान्ति॥ ॥ हरी बाळगोपाळमेळी मिळूनी जी ॥ करी कंदुकें खेळ वृन्दावनामाजी॥९१४ ॥ ॥ १५॥ उपस्थित ज सा ता सा जरि गुरूही ॥ ११५ ॥ ॥निजालयगता राधा मर्निच मानी ॥ हरी मम गृहा येना जरिहि मानी । ॥ तरी धरिन मी त्याशी दृढ विरोधा। उपस्थित विभू तोची शमवि बाधा॥११५॥ ॥ १६ ॥ ज ता स जा गा ह्मणति मंजुहासिनी ॥ ११६ ॥ ॥ विधुदयीं ती बघुनि रात्रि चांदणी ॥ स्मरोदये हृच्चलन गोपिकागणीं ॥ हरीवरी त्या रिझुनि मंजुहासिनी ॥ वनांतरीं तें रमति हो विलासिनी॥ ११६ ॥ ॥ १७ ॥ अजि नंदिनी स ज स सा गुरुयोगे ॥ ११७ ॥ ॥ जरि नेणती हरिस ईशपणाने ॥ तरि सेविती मनि अनन्यपणाने ॥ । कुलनंदिनी व्रजसती अनुरागें ॥ यमुनातटी विहरती हरिसंगें ॥ ११७ ॥ ॥ १८ ॥ कुटजगती न जा मा ता गा सा त सा ॥ ११८ ॥ ॥ स्फुट जगतीं सुरांची ती, सौधावली ॥ उटजै गती मने इच्छी त्या गोकुली ।। ॥ सुरतरु तो तटीं कृष्णेच्या पावनीं ॥ कुटेजगति स्वयें वांछी वृंदावनीं ॥ ११८॥ ॥ १९ ॥ प्रभावती ज भ स ज गा चहूं नवीं ॥ ११९॥ ॥ स्वभावतां बहु रुचिरा प्रभावती ॥ सुरां जिचा जागे सुखद प्रभाव, तौ ॥ ॥ नरों जरी हरितनु होन प्रभावती ॥ करूनिया गणिति खरे नभा विती॥ ११९ ॥ ॥ २०॥ न भ ज जा गुरु हि तीच विभावरी ॥ १२० ॥ ॥ सुधवला बघुनि शौरि विभावरी ॥ मधुवनीं मुरालि-गीति उभा करी ॥ ॥ व्रजसती परिसता बहु बावरी ॥ सुटलिया स्ववसनाहि न सांवरी ॥ १२ ॥ ॥ २१ ॥ न न न स म गणयुत तरि गौरी ॥ १२ ॥ ॥ निरखुनि विकसित सुतरुवल्ली ॥ हृदार्य खुपति जणु मदनली ॥ मुरलिरव मधुवनि करि शौरी ॥ व्रजयुवति निघति तंवचि गौरी ॥ १२१ ॥ १ कळीस. २ भाकाशांत. 3 प्राप्त, समीपस्थित. ४ पर्णकुटी. ५ कुब्याचे झाड. ६ माळे. ७ गौरवर्ष .. किंवा मुग्धा.

·.............. THEATRE (२०) सत्पद्यहार. *. Air अथ शक्वरी. ( २६३८४ ) ( चतुर्दशाक्षरी वृत्त. ) ॥ १ ॥ मा ता ना सा गा, ग शर नविं असंबाधा ॥ १२२॥ ॥ कालिंन्दीची ती तटि बघुनि असंबाधा ॥ कामाग्निज्वाला ददि उदित करी बाधा ॥ ॥ लोला ते झाली सकल विसरली संधा॥ मोहे गोविंदा वनि अनुसरली राधा ॥१२२॥ ॥२॥ जाणा वसन्ततिलका त भ जा ज गा गा ॥ १२३ ॥ ॥ उद्धर्षिणो जनमनां स्तनभारनम्या ॥ नीलोत्पलोपम-विलोचन-युग्म रम्या ॥ ॥ सिंहोन्नता त्रिकुँटिला कुटिलालकांती ॥ स्वांता वसंततिलका रमवी सुकांता ॥१२३॥ ॥ आला वसंत-तिलकांस बहार आला ॥ झाला विकास सकला तरुच्या वनाला ।। ॥ गेला सबालक हरी विहरावयाला ॥ जाणनि जाति युवती यमुनावनाला ॥ १२४ ।। ॥ अथवा- । ताटंक "॥ तारेश भानुसम तो व्रजराज रानी ॥ येतां असा निरखिला गगनीं सुरांनी ॥ ॥ टाकी किरीट कटकांगद हार राया ॥ घेतो वसंततिलकांस शिरी धराया॥१॥" " ॥ जो देइ भोजन जयास जगी मिळेना॥ सदबुद्धि त्या शिकविज्यास मुळी कळेना । ॥ सन्मार्ग चालवितसे न धरी भयास॥ तो देव सन्ततिलका न ह्मणं तयास ॥२॥" भूषण जिला न जरी तरी ती॥ पाहूनियाच हरिच्याहि मना हरीती ॥' ॥ जीचा नितंब उर थोर कृशत्व माजीं॥'सिंहोन्नता' दिसतसे युवतीसमाजीं॥३॥ ॥ ३ ॥ न न र स ल गुरू स्वरी अपराजिता ॥ १२५ ॥ ॥ कुपित सुरपती जरी बहु. वर्षला ॥ तरि नचि मनि भी परी विभु हर्षला ॥ ॥ धरि गिरि करि ते तळी व्रजराजिता॥ हरितनु नमिली सुरीं अपराजिता।।१२५॥ ॥ ४॥ न न भ न ल ग ती प्रहरणकालता ॥ १२६ ॥ ॥ आज रविपतिचे पहरण कलिका ॥ मधुभव शिरते उरिं जणु गुलिका ॥ ॥ कार लवकरि या प्रशमन हृदया ॥ हरि अर्से त्यजितां नचि उचित दया१२६ ॥ ॥५॥ मा ता ना मा गा गहि ह्मणती वासन्ती ती ॥१२॥ ॥ टाकी धंदा ते अनुसरली गोविंदातें ॥ धाके नंदाते नाचे भरली आनंदातें ॥ ॥ इंदूची कांती बहु पडली में दिक्प्रांती॥ चित्तीं तें चिंतीव्रजवनिता श्री वासन्ती २७ ॥६॥ लोला ते म स मा भा गा गा सप्तविरामा ॥ १२८ ॥ ॥ बोलाहो मुखि लीला ईशाची गुणमाला ॥ केला लोभ न धालों गुंतूनी भवजाला ॥ १ जिथे गर्दी नाही अशी. २ वसन्ततिलकावृत्तासचं मतभेदान उद्धर्षिणी सिंहन्नना 'मधुमाधवी' ही नावे आहेत. उद्वार्षिणी=हर्षदायक ३ तीन ठिकाणी-कटाक्ष, भिवया, व वाणी यांत जी वक्र. ४ केशप्रांत. ५मनास. ६ वृक्षविशेष. ७ आयूध. ८ प्राग. ९ शोभा. १० वसंतऋतूची.

·॥ ॥ वृत्तमणिमाला. (२१) ॥ गेला काळ न आला मृत्यू नित्य उशाला॥ठेला,सत्पयि चाला लक्ष्मीही अतिलोला॥१२८॥ ॥ ७ ॥ स्वरयेति न न ता ता ग नांदीमुखी गा ॥ १२९ ॥ ॥ नवल भवमयी नाटिका हे शतांकी ॥ अनुभवसमयीं बूडवी मोइपंकी ॥ ॥जरि मणसि इचा अंत व्हावा सुखी गा॥तरि यदुपतिची नामनांदी मुखीं गा॥९२९ ॥ ८ ॥ भा ज स न इन्दुवदना गुरु युगे ती ॥ १३० ॥ ॥ इंदु पसरी नव सुधा नभसगै ता ॥ वेणु अवरी यदुकुलदुहि धरी तो ।। ॥ इन्दुवदना समदना मधुवनाते । शीव्र धरुनी मनि निघे निधुरनाते ॥ १३०॥ ॥९॥न न त ज ग ग ते सप्तयंती नदी ती॥ १३१ ॥ ॥ सतत तुमि भजा श्रीहरिनामनौका । मनि निगमगिरा तत्त्वमसीति घोका। ॥ क्षुधित तृषित त्या सोदक अन्न दीजे ॥ तरि सुतर घडे संसी हे नदी में ।।२३२।। ॥ १० ॥ लक्ष्मी पादविरामा मा स ता भ ग गा नी ॥ १३२॥ ॥ वागीशा वदनींतीज्याचिया स्थिर राहो। तैशी ती दृदयान्ती सविती वसताहे ।। ॥ लक्ष्मी राहुनि वक्षी ज्यासि निश्चल लक्षी ॥ लक्ष्मीकान्त विभू तो चिंतितों मतिसाक्षी ॥ १३.२ ॥ ॥ ११ ॥ न न न न वसुरस ग ग सुपवित्र ॥ ९३३ ॥ निगममथित मत विवरुनि राहे ॥ स्थिरचरि सम हरि जरि मनिं पाहे ॥ ॥ भ्रम समजुनि जग विविध विचित्र ॥. धरि शम मुनिवर तरि सुपवित्र ॥ १३३ ।। ॥ १२॥ मध्यक्षामा मभनय ग ग चारी दाहीं ॥ १३ ॥ ॥ स्र्लोकीदै भुमै सुरमुनि भावें देवा ॥ तें भैष्मी हरि निरखनि दे एकांता ॥ज्ञातोदन्ता मग बहुमत मेघश्यामा॥वामी भामा मनि नचि मनि मध्यक्षामा॥१३४॥ ॥ १३ ॥ चहुंदाहीं कुटिल स भ न या गा गांहीं ॥ १३५ ॥ ॥ हरि वाटे जरिहि सरळ तो बाहेरीं ॥ तरि आहे त्दृदयि कुटिल तूं बा हेरी। ॥ द्रुत येतो ह्मणुनि कितव तो की गेला॥परि नाही अझुनि परतला रंगला ॥ १३५॥ ॥ १४ ॥ न ज भ ज ला गुरू हि ह्मणी प्रमदा ॥ १३६ ॥ ॥ जरि सकला दिगति भ्रमलां श्रमला ॥ तुहिँ अपुला अमूल्य समय क्रमिला ॥ ॥ तरि कुटिलाचि सर्व तरली श्रमदा ॥ बहु विरला जगांत सरला प्रमदा॥१३६ ॥ ॥ १५ ॥ स ज सा य ला गुरु शरेनेही मंजरी ॥ १३७ ॥ ॥ मणिशेखराहुनि मयूरपिच्छावलि ॥ हरिच्या मना बहु सुखावहा भावली ॥ ॥ मिरवे गळां रुचिर रत्नमाला जरी॥धरि तो तरी तुळसि ची. उरी मंजरी॥१३॥ ॥ १६ ॥ न ज भ ज गा गुरूहि गजेट कमारी॥१३८ ॥ १ अतिचंचळ. २ सातांवर जिचा विम आहे ती. 3 दोष, पक्षी नाटकाचे भाग. ४ मंगलाचरण. ५ द्वय ६ श्रीकृष्ण. ७ सुरत. ८ हे उपनिषदांतील महावाक्य आहे. ९ सं स्वनी. १० ज्ञान. ११ आठ व सहा. ( यति.) १२ पुष्प ( पारिजातकाचे ) १३ रुक्मिणीस. १४ जिला तो वृत्तांत समजजा आहे ती. १५. वक्र. १६ कृशकाट. २७ बक्र, कपटी. १८ शीघं. १९ धूर्त, शंठ. २० चंचल. २५ स्त्री. २२ पांच आणि नवांनी (यति ) २३ रत्नमुकुद. २४ आठ सहा ॥ ॥ .

·सत्पद्यहार. ॥ (२२) ॥ मधु विपिनी स्वकांति बहु तो उभारी ॥ मधुर गमे मनास विधुंक्रांतिहि भारी ॥मधुरिपुं वेणुनादि तथि हांक मारी॥मधुवनि तेंचि जाति वजिच्या कुमारी॥११८॥ ॥ १७ ॥ न र न रा लघू गुरुहि ते सुकेसरी ॥ १३९ ॥ ॥ रुचिर अंगु निचय पल्लवांपरी ॥ किरण ज्या सुकेसरसमान अंतरीं ।। ॥ हरिपदाब्ज जे विकसले सदंतरीं ॥ सतत ते असा मम सुमानसांतरी।।१३९॥ ॥ १८ ॥ जाणा जेथे म भ न य ल ग चंद्रौरसी ॥ १४० ॥ ॥ आधी आहे कुटिलाचे प्रतिपक्षी असा ॥ पावे रोग क्षय उदयहि त्याचा तसा ।। ॥ जो की दोषार हिमकर लोकी रसा॥ दे त्या अली समजुं हरिस चंद्रौरसी ॥१४॥ ॥ १९ ॥ वासन्ती जीते म त न य गणी गा गा ते ॥ १४१ ॥ ॥ भव्याही नव्या दैलतति वनाशोकांते ॥ मल्ली संफुल्ला हरिति सकला शोकातें। ॥ इंदूची कान्ती विलसत असे दिक्प्रान्तीं ॥ शोभा वासन्ती अजि भुवान या दे शांति ॥ १४१ ॥ ॥ २० ॥ चक्रपद जरि भ न न न ल गुरूही ॥ १४२ ॥ ॥ वक्र अतुरिं करि धरि खल शमना ॥ चक्रपद- विनत विबुधसमवना ॥ ॥ चक्रधरचि मनिं धरि दृढ हरि तो॥ चक्र सकल भवमय परिहरितो॥१४२॥ '- ॥ अतिशक्करी. (३२७६८) ( पंचदशाक्षरी वृत्ते १८.) ॥ १ ॥ श्रुतिमित नगण स चरम शशिकला ॥ १४३ ॥ गुज तुज व, अजि दिससि विकसला ॥ स्वरवर दिनकर जरि निज असला। ॥ प्रतिपदिभव तरि निरखि शशिकला ॥ प्रतिपदि शुभ यश मिळविसि सुकला।।१४५॥ "निशिदिनि भजन करिन परिस तरी | तुजविण कवण सुनते मज दुसरी ॥ सुतनु नयन मुख कुच भुलवि मला ॥ प्रतिदिवसिं जास उगवाल शशिकला"। ॥ २॥ वसुमुनि यति तरि मणिगुणनिकर ॥ १४४ ॥ ॥ श्रुतिशतगत मत सुमत तरि करा ॥ श्रवणि सतत येदुमणिगुणनित ॥ ॥ सेकेल इषित गति मग अति सुकरा॥ विफल शिणाने जनि गिरिवर नुकरा॥२४४॥ ॥ ३ ॥ सकहि ह्मणति जरि रसनविं विरतीं ॥ १४५ ।। ॥ सुकसि उगिच सुत विघडिसि जडलें ॥ वद तव मनि किमाप विकत घडलें ॥ ॥ नगुम रम सुरुचिर उरि हरिच्या ॥ तरि पुरतिल रुचि सकळहि मनिंच्या॥१४५॥ ॥ ॥ १ वसंत. २ चंद्र. ३ कृष्ण. ४ समूह. ५ पराग, पुष्परज. ६ रस, प्रेम. ७ वक्र, कपटी. ८ प्रत्येक पंध्रवड्यांत, व शत्रूचे ठिकाणी. २ तांबडेपणा व प्रीति.१० रात्री ज्याचे किरण आहेत तोव दोषांची खाण. ११किरण, हात. १२ चंद्राचा औरस पुत्र, पक्षी एकवृत्त. १३ पत्रसमूह. १४. मोगरी. १५ वसं. तासंबंधी. १६ देवांच्या रक्षणास. १. चार. १८ शेवटळा. १९ मान्य. २० कृष्ण, २१ समूह, २२ इष्ट. २३ सूत पक्षी प्रेम.२४ माळेसारखी, ·PRIMAR --- वृत्तमणिमाला. (२३) ॥ ॥ ॥ ४ ॥ न न म य य युता ती मालिनी आठ-साती ॥१४६॥ ॥ समचरणसरोजा सांद्रनीलांबुदानी ॥ कटिधृतकरेकजा भूषणां देइ शोभा ॥ ॥ तनु बहुतर शोभे नित्य जी चिंन्य साची ॥ तरुण तुलसिमाला-मालिनी विठ्ठलाच॥१४६॥ "नपनि निराखि माला होय जो कायधारी। निजजनसुखकारी कंसदासी सुधारी ॥ सहज निरसि ज्याचे नाम सर्वाघगशि॥मधुपुरि हार गेला मालिनीच्या घराशी"॥१॥ ॥५॥पांचा मांचा सांचा जेथे बोला त्या लीलाखेला ॥ १४७ ॥ ॥ पूजाभंगामधे वर्षे गोष्ठौते भंगायाला ॥ स्वर्गस्वामी व्योमी हर्षे मेघां ये सांगायाला ॥ ॥ त्या आसारी ते कंसारी ध्वंसाया तद्दपोला ॥ मालाधारी शैलोद्धारी दावी तो लीलाखेला॥२४७॥ ॥ ६ ॥ विपिनतिलका न स न रेफयुग्मी गणीं ॥ १५८ ॥ ॥ तरणितनया मृदुतटीं उभा सैकतीं ॥ निराखि हरि जी वदु अनी वनश्री किती॥ ॥ विपिनतिलका बघुनिया प्रसूनाकुलाँ । भुवनतिलका प्रमर्द माधवा जाहला॥१४८॥ ॥ ७ ॥राज रा ज रा जरी गणाचि तूणका तया ॥ १४९ ॥ ॥ ती विकाशि भंगपूरिता सुवर्णकेतका ॥ पंचबाण-बाण-जालपूर्ण हेम तूणी ॥ ॥ राधिका गणूनि माधवाख्य मार्सि माधवा॥ मूढ होय तूजवीण पूर्ण जाण बांधवा॥१४९॥ ॥८॥ सप्ताष्टी चंद्रलेखा की मार मा या य जीतें ॥ १५०।। ॥ जो भक्तां करवाते उत्फुल्लता दे अवक्रां ॥ स्वाकौशी स्वोदयाने जो वीघडी दोषचक्र ॥ ॥ दे आल्हादा अशेषा जो मान्य सर्वाहि लेखी ॥ आनंदें आजि देखा तो हा हरी चंद्रलेखा ॥ १५० ॥ ॥९॥ चित्रा जाणा च्छंदश्चित्रा तीन मा दो य कारी ॥ १५१ ॥ ॥जी पाहाता येते हाता मम ते योगियांचे॥ध्याने जीचे वेदान्तींचे लाघतें तत्व साचें। ॥ नित्या चिंत्या शुद्धा प्रज्ञासाक्षिणी ती पवित्रा॥ सद्विश्रामा मेघश्यामा आठवू मति चित्रा॥ १५॥ ॥ १०॥ गणिति न जा भ जा रगण ज्या प्रभद्रका ॥ १५२॥ ॥ व्रज भुवनीं वनीं रविसुतातटावनी ॥ रुचिर करी हरी विति विश्वपावनी ॥ ॥ ह्मणवि सखे सुखें करुनि खेळ सांद्र कीं। व्रजकुमरां सुरांसहि न ते प्रभद्र की॥१५२॥ ॥११॥ स ज ना न या शर दश यति तरि एला ॥ १५३ ॥ ॥ यमुनावनी हरिसह रति करि राधा ॥ अतिपावनी लवाहि न धरिच विरोधा॥ ॥ जास तांबुला समुचित रुचिकर ऐलाताश राधिका हरिप्रति हरिहि तियेला।१५३॥ १ मेघ. २ कमल. 3 गोकुळ. ४ इंद्र. ५ वाळवंटात ६ एक वृक्ष. ७ पुष्पयुक्त. ८ हर्ष, ९ मदन. २. सुवर्णाचा भाता. ११ वैशाख. १२ चंद्रकमल. १३ सु-आकाश, पक्षों स्व-आकाश (दृदयाकाश:) १४ दोषांचे चक्र ( समूह ) व दोष हेच चक्र- (चक्रवाक ) यांस १५ देवास. १६ क्रीडा, १७ मोठे भाग्य. १८पांच.१९ विलायची.

·सत्पद्यहार. ॥ ( २५) ॥ १२॥ न ज भ ज रीं विराजित जरी सुखेलक ॥ १५४ ॥ ॥ व्रजविपिनीं विराजित हरी स्ववत्सकी। समवय गोप बालकहि सर्व अन्ति की। ॥ तृणचर गुंतवूनिच तृणासि कौतुकी।विसरुनि देह गेह रमती सुखेलेकीं॥२५४॥ ॥ १३ ॥ चंद्रकांता स्वराष्टीं रा रा म या या गणांहीं ॥ १५५ ॥ ॥ फुल्लवी स्वोदयाने जी कैरवां सज्जनांसी ॥ चिंतनें भक्तमोहध्वान्ताचिया सज्ज नाशीं ॥ ॥ सच्चकोरान्तरीची जी काय! मूर्ती रसाची, चंद्रकान्ती हरीची शोभे तनू फार साची ।। १५५ ॥ ( १४ ) गजमुनि न न ता भार ही उपमालिनी॥ १५६ ॥ ॥ न नत उरि धगते मरासहि घेतसे ॥ श्रवण-कथनकाली सुतोषहि देतसे ॥ ॥ धरि विरति गजाश्वी रती व्रजपालनी ॥ सुखद तनु हरीची जशी उपमालिनी ॥ १५६॥ ( १५ ) ऋषभाख्य वृत्त ह्मणती सज-सा-स-यांसी ॥ १५७ ॥ ॥ सुविरक्त योगिजन चितिति नित्य ज्यासी ॥ अनुरक्त तो हरि रमे वर्जिन्यास्त्रियांशी।। । बहु नम्र होऊनि जपा सुरवृंद वंदी।वृषभांसि पाळि विवुधर्ष धेनुवृद।।१५७॥ ( १६ ) स ज जा भरा तरि जाण मानसंहस ते ॥ १५८ ॥ ॥ अमला दलापरि' गोपबाळक शोभती । वनि पंगती धरुनी उभेचि सभोवतीं ॥ ॥ अजित्यांमधीः हरि साधुमानसेहंस तो।कलिकेपरा गुणसिंधु माधव भासतो ॥१५८॥ (१७) शिव-वक्त्रमिती सगणी ह्मणती नलिनी ॥ ३५९ः॥ ॥ मुरवैरिमुखांबुरुही जणं ही अलिनी ॥ विभुनेत्रमिलिन्दयुगाप्रति जी नलिनी ॥ ॥ वृषभानुसुता आज भानुहुँतापुलिना ॥ हरिशी करि केलि अलभ्य सुरावलिनी॥१५९॥ ( १८ ) जाण निशिपालक तया भ ज स ना र ज्या.॥ १६ ॥ ॥ सर्व त्यजिले धन मुले सदन गोकुले ॥ दृष्टि न दिली, मळविली उभयही कुले ॥ ॥ बुद्धि न धरी धुति हरी कुशल भाविना ॥ कोण निशिपालक कृपानिधि तुझ्या विना ॥ २६० ॥ अष्टि. (६५५३६) (षोडशाक्षरी वृत्ते. १४) १) चित्र वृत्त मानिती समानिकापदद्वयास ॥ १६१ ॥ ॥ गोपवेष शेषशायि घेइ गोष्ठि सृष्टिदूर ॥ ॥ पूतनास्तनासुगार्ने जो करूनि निर्विकार ।। ॥ हस्ति घे विशाल शैल बाल मारि राक्षसोहि ॥ ॥ 'चित्र' वृत्त हे पवित्र तात्रपाणि दावि पाहिं ॥ १६ १ ॥ १ : समीपभार्गी -२ उत्तम खेळांत. ३ अंधकार, ४ माठ व सान.५ नम्र पक्षी, गुणविशेष. ६ भार परगण. ७. अप्रीति प. यति. ८ देवांतः श्रेष्ट. ९ साधूचे मन हेच मानस सरोवर-त्यांतील हंस-कृष्ण १० कमळ. ११ भ्रमरी. १२ कमालिनी १४ यमुनातटी १५ क्रीडा. १६ धैर्य. १७ कल्याण क्षेम. १८ प्राण. १९ चाबूक ज्याच्या हाती आहे असा कृष्ण. ११ 23राधा- ·वृत्तमणिमाला. (२५) - Hal (२.) च त्रिनग स्वरांकि ऋषभगजविलसिता ॥ १६२ ॥ ॥ काननिं गोपसूनुसहित यदुकुलमणि ॥ ॥ वत्सगणी उभाचि धरि हृदय विहरगीं ॥ ॥ ऐकुनि दावि भाविं मृदुल विहंगविरुता ॥ ॥ चालान मंद मंद ऋषभगजविलसिता ॥ १६२ ॥ ( ३ ) भा स म त न गा अष्टच्छिन्ना वर्णिति चकिता ॥ १६३ ॥ ॥ खाउनि सदनी कोणी वेणी घालिति अबला॥ ॥ चुंबुनि वदनी हाणी वाणी से स्तनयुगला ॥ ॥ यापरि बहु गा-हाणी वाणी वाणिति वनिता ।। ॥ काहिंच न वदे राणी नंदाची मनिं चकिता ॥ १६३ ॥ ( ४ ) प्रमाणिका पदद्वयाच जाण पंचचामरा ॥ १६४ ॥ ॥ मकुंद-सुंदराननेंदु.जे कलिन्दनंदिनी- ॥ ॥ तटीं विलोकुनी मनीं सुखावती दिनी दिनीं ॥ ॥ तयांसि जे महीवरी, सुरालयीहिं सामरीं ॥ ॥ न सौख्य साच पामरी हेरीस पंचचामरीं ॥ १६ ॥ (५) वेदी षट्की म भ न म न गा ती कामललिता ॥ १६५॥ ॥ गुंजापुजा धरि निजगळा माळा तुळसिची ॥ ॥ नेसे कांसे पटहि पिवळा भाळां मणि शुची ॥ ॥ श्रीकृष्णाची मदनललिता इंद्रादिविनुता ॥ ॥ मूर्ती आर्ती शमवि सकळा की ती निखितां ।। १६५ ॥ ( ६ ) न ज भ ज रा गुरू ह्मणति वाणिनी तियेते ॥ १६६ ॥ ।। जरि मधुरे ! स्फुरे तुजास नव्य काव्य कांहीं ॥ तरि विवरी हरिस्तवाचे दिव्य भव्य पाहीं ॥ ॥ न रम तपांत पान कार तत्कथारसाचे ॥ ॥ स्तवन कधीहि तूं न करि वाणि-नीरसाचें ॥ १६.६ ॥ (७) य मा ना सा रा गा प्रवरललिता जाण त्याते ॥ १६७ ॥ ॥ यदाख्या स्वर्गातें करुनि पतिता पूत नेते ॥ हरी तो संहारी शिशुपणि पहा पूतनेते ॥ ॥ गतीला जो दासां वितरि निगमी दाविलीला । ॥ व्रजी तो जी वृष्णि-प्रवर ललिता दावि लाल॥ १६७ ।। (८) द्विगुणित वसु लघु वरिच अचलधृति ॥ १६८ ॥ ॥ स्मरमुख अरि मनि कुटिल पिशुन जान ॥ ४ स्तविळेली, ५ देतो १ पक्ष्यांचे शब्द. २ बैल व हत्ती यांचा गतिविलास, 3 इंद्रास. ६ यादवश्रेष्ट, ७ कामादिक.

·(२६) सत्पद्यहार, ॥ सदनि रमणिसुत खरतर पशु वनि ॥ ॥ कदनसमय निज सकलहि निरखिति ॥ ॥ जरि न 'अचलति' तरि जागें कशि गति ॥ १६८ ॥ (९) गरुडरुताख्य ते न ज भ जा त गा हे जया ॥ १६९ ॥ ॥ भवजलधी कधी सुतर होय धी हे तरी ॥ ॥ हरिचरितामृता अभिमता वरी अंतरीं ॥ ॥ दुरित धरी व्यथा प्रभुकथा निघे त्या क्षणीं ॥ ॥ गरुडरुता स्वतां परिसतां जसा तो फणी ॥ १६९ ॥ (१०) पंचभकारयुता गुरु अंतिहि अश्वगती ॥१७० ॥ ॥ अंबर मारुत भास्कर अंबुहि ती जगती ।। ॥ जो सहजेंचि रची जन ज्यांवरती जगती ।। ॥ तो हरि गोकुळिं गोपजनाकुळ विश्वगति ॥ ॥ दावि मतंगजमंदगतीसह अश्वगति ॥ १७० ॥ (११) ती ह्मणती भ रा न र न गाहि धीरललिता ॥ १७१॥ ॥ ऐकुनि वेणुगीति कुलरीति भीतिरहिता ॥ ॥ त्यागिति होति मत्त गणिती सती न विहिता ॥ ॥ सांडुनि जाति धाम नवकाम-दामकलिता ।। ॥ बोलति मन्द नंदतनयास धीरललिता॥१७१ ॥ ( १२ ) जरि न ज रा भ भा ग ही ती मणिकल्पलता ॥ १७२ ॥ ॥ करि नियमा यमाहि सेवीं सावें चापलता ॥ ॥ प्रभुभजना विना जना या जागं निष्फलता ।। ॥ धरुनि सदाहि राहिं पाहीं मनिं निश्चलता॥ ॥ हरिपाद कल्पवृक्ष चिन्तामणि-कल्पलता ॥ १७२ ॥ ( १३ ) विद्युन्मालापादी दोन्ही जाणावे त्या रूपिब्रह्मा ॥ १७३ ॥ || मानामानां एका माना माना त्यागा नाना भाना॥ ॥ सांडा दभाहंभावांना कामक्रोधा भीलोभांना ॥ ॥ देतो वृत्ती तो आताही निर्माता जो धाता ब्रह्मा । ॥ सोडूनिया मायाजिला चित्ती चिंता 'रूपिब्रह्मा' ॥ १७३ ॥ (१४) भा र य ना न गा य ना न गा हि तीते वरयुवति ह्मणा ॥ १७४ ॥ ॥ ऐकुनि नंदनंदनोक्ती वनिं वर-युवती ॥ ॥ स्कुंदुनि मंद मंद निंदापर मग वदती ॥ ॥ रात्रिमुखीं सुखी सखी या रतिपतिविवशा ॥ ॥ हा नरकान्त . शान्त कैसा न रमविच अशा ॥ १७४ ॥ विनाशकाल. ૨ ३ गरुडाचा आवाज.४ भाकाश. ५ बद्ध..६ यज्ञान. ७ कपट, ·PHALDImummer वृत्तमणिमाला. (२७) अत्यष्टि, (१३१०७२ ) सप्तदशाक्षरी वृत्ते. ( ११) (1) रसी रुद्री च्छिन्ना य म न स भ ला गा शिखरिणी॥ १७५॥ ॥ जिथे मल्लीमुख्या प्रचुर वनवल्ली विकसिता ॥ ॥ प्रसनांच्या भारी दिसति अनि भारी विलसिता ॥ ॥ गजेंद्रा अक्षुद्रा अनुसरति जीमाजि करिणी ॥ ॥ गिरिक्षोणी कृष्णा करि बहु सतृष्णा शिखरिणी ॥ १७५ ॥ ( २ ) ज साज स य ला गज-ग्रह-विराम पृथ्वी गुरु ॥ १७६॥ ॥ मुळीच अकुळी हरी तनु धरी यदूच्या कुळीं ॥ ॥ वनांत तरुच्या तळी शिशुसवें रमे गोकुळीं ॥ ॥ तलाहुनि सुगलयाहुनि म्हणूनि पृथ्वी इला ॥ ॥ यथार्थचि गमे मला प्रथित नाम पृथ्वी इला ॥ १७६ ॥ .. अथवा जस:- . ॥ धने गोधने करुनि युक्त ॥ " जनां न समजे जरी वसतिला यशोदे घरी ।। ॥ खरा प्रकटला हरी असुरमर्दना यापरी ॥ ॥ वजांत नरनारिला बहुत हर्ष झाला असे ॥ बहुत पृथ्वी दिसे ॥ १ ॥" (३ ) दिङ् मुनि वंशपत्रपतिता भ र न भ न ल गा ॥ १७७ ॥ ॥ अंतरला स्वयेंचि हरिला भवभार भरला ॥ ॥ तो सरला पथीं घसरला स्वहित विसरला ॥ ॥ काव्य-कला जरीहि सकला बहुविध शिकला ॥ ॥ निष्फल वंशपत्रपतिता फुकटचि विकला ॥ १७७ ॥ ( ४ ) मन्दाक्रांता म भ न त त गा गा समुद्रतुशैलीं ॥ १७८ ॥ ॥ कालिन्दी जै निरखि गरले दूषिली कालियाच्या ॥ ॥ मर्दी मूर्धी स्थित शत फणा कृष्ण ते काळि याच्या ॥ ॥ तत्पत्नी 6 शिशु नमवुनी प्रार्थिती माधवाते ॥ ॥ मन्दाक्रांता अहितनु दिसे श्रीधरें तेधवां ते ॥ १७८ ॥ अथवा जसे:- ॥ मृदंगी धूमदन धनु ते चालती नागरोती ॥ ॥ शब्दी सारी लकुच-सुकुचा कांति हेमा हरीती ।। ॥ पाजनीया श्रुतिरस मुनी निकिले भिक्षु जीने ॥ १ मोगरा आदिकरून, २ जिच्यावर शिखरें भाहेत अशी. ३ मोठी. ४ पृथ्वी. ५ प्रसिद्ध, ·(२८) सत्पद्यहार. ॥ मन्दाक्रांता प्रथमसुरती राधिका कृष्णजीने ॥ १॥" ५ ) न स म र स ला गाही साही श्रुती हरिणी हयीं ॥ १७९ ॥ ॥ मधुर मुरलीनादें मोदें जई हरि गोपिका ॥ ॥ मधुवनिं उभा बाहे पाहे तई हरि गोपिका ।। ॥ नवल धरिती धन्या वन्या मनी हरिणीक्षणा || ॥ निघति मुदिता नारी भारी वनीं हरिणीक्षणा ।। १७९ ॥ ( ६ ) न ज भ ज जा ल गा मुनिरसांबुधि कोकिलक ॥ १८० ॥ ॥ अजि विजनी धनी त्रिभुवनीं शशिच्या उदया । ॥ बघुनि वनीं मनों व्रजजनी करुनीहि दया ॥ ॥ अधरि धरी हरी सुखकरी जितकोकिलका ॥ ॥ मुराल करी बरी स्थिरचरी करि ते पुलकां ॥ १८ ॥ ७ ) वेदवश्वी म भ न म य ला गाही तरी हारिणी ॥ १८ ॥ ॥ भेदाभेदा नचि धरि कदा वेदां मनी आदरीं ॥ ॥ निंदाखेदा त्यजि जनि मदास्वादा करी बा दुरी ॥ ॥ श्रीगोविंदा अनुसर सदा चिती नगोदारिणी || ॥ नित्यानंदा प्रणतसुखदा चिंती तन हारिणी ॥ १८१ ॥ (८) भाराक्रांता म भ न र स ला ग सिंधुरसी हयीं ॥ १८२ ॥ मूलासकट उचली तई नचि भागला ॥ ॥ वृक्षां शिक्षा करि हरि अनी व्रीं जई रांगला ॥ माथां दामावलिसह वनांतुनी जव येतसे ॥ ॥ भाराक्रान्ता तंव विभुतन दिसे विलसे रसें ॥ १८२ ॥ (९) न न म र स ल गाही साहीं समुद्रमुनी हरी ॥ १८३ ॥ ॥ जनन मरण जो दासांचे स्वयं करितो दुरी ॥ ॥ व्रजनि जनि पावे ध्यावे जया सुरि अंतरीं ॥ ॥ युवतिनिरत जो की लोकीं अघा स्मरतां हरी ॥ ॥ श्रुतिगतिपर गोपां सोपा वनीं विहरे हरी ॥ १८३ ।। ( १० ) घडे कान्ता य भ न र स ला ग चार सहा मुनी ।। १८५ ॥ ॥ विकुंठेशा व्रजवान कसा विहारचि हा रुचे ॥ ॥ करीं वाद्य प्रियकर गमे मनोहर दारुचे ॥ वजार्भाते कार हारि सखे सुखें हरिखे अहा ॥ ॥ रमाकान्ता पशुपवनिता मता सुरता पहा ॥१८४ ॥ ( ११) स स जा भ ज गा ग दिक्स्वरीं ह्मणति चित्रलेखा ॥ १८५ । ॥ अजि कुंद रसोह कोंदला विमल भा उभारो॥ ॥ मृदु सुदर गंधही धरो परि मुका मुकारों ॥ ॥ शैला ·RADHANGHAATEINSTA वृत्तमणिमाला. (२९) देखा ॥ !! मज यास्तव या न पाहवे जार सुरम्य । तई पाठवि राधिका अशा, हरिस चित्रलेखा ॥ १८५ ॥ - . धृति ( २६२११९) ( अष्टादशाक्षरी वृत्ते १९) (१) बाणी ऋत्वश्वी कुसुमितलतावेल्लिता म्ता न य त्रि ॥ १८६ ।। || कालिन्दीची ती कुसुमितलतावेल्लिता तीरभूमि ॥ ॥ पाहूनी चिंती विभु जनमनोभारती तीरभूमि ॥ ॥ की ईच्या काठी बहु सुख गमे बल्लवींच्या प्रसंगें ॥ ॥ नाहीं वैकुंठी मज अजि तसे इंदिरेच्याहि संगें ।। १८६ ॥ (२) न ज भ ज रा र नंदन ह्मणा यती शिवां सप्तका ।। १८७ ॥ ॥ धरि मति साधुवृंद-नमनी त्यजी न नीतिसत्पथा ।। ॥ मज भज नंदनंदन मनी करी जनीहि तत्कथा । ॥ निरवधि सौख्यकंद नवनीरदामनील तो हरी ॥ ॥ क्षण सुख मंद नंदनवनीं सुनीरसा न आदरों ॥ १८७ ॥ ( ३ ) न न र गण चतुष्क-युक्तासि नाराच ते बोलती ॥ १८८ ॥ ।। पुनरपि भवबंधनी माधवा दास हा बांधवा ॥ ॥ परि हरिजनसंगमा तेधवा दे जगद्बांधवा ।। ॥ प्रखर गमति साच हे कामनाराच जे वामना । ॥ शमवि सकळ त्वत्पदी कामना हचि देवा मना ॥ १८८॥ (४) चारी साती म भ न य य य ही वर्णिती चित्रलेखा ॥ १८९ ।। ॥ धात्याचा जो जनकजननिही ती यशोदा तयाला ! ॥ बांधी सांधी उलुखलि अखिला मुक्तिच्या दातयाला ॥ ॥ वैकुंठीचा धनि निज तनुला. धातुच्या चित्रलेखा ॥ ॥ लावी दावी हरि विजनि तदा कौतुके चित्र लेखां ।। १८९ ॥ (५) मा सा जा स त सा दिनेश ऋतुनी शार्दूलललिता ॥ १९ ॥ ॥ छंदें कंदुक खेळतां निसटला गोविंद मग तो॥ || राधाकंचाके चांचपान विजनी सानंद बघतो ॥ ॥ लीला बालपणी अशा बहुगुणी आश्चर्यकालता ।। ॥ दावी देवकिसन दिव्य दिक्षि दुल ललिता ॥ १९० ॥ (६) नागी बाणशरौं म सा ज ज भा र ही हरिणप्लुता ॥ १९१ ।। ही संसार मृगाम्बुची बघतां नदी भ्रमसंप्लुता ॥ । धांवे ठवि मनोमृगी बहुता पदी स्पृहयालुता ॥ ॥ पावे ताप पदोपदी ममतास्सदी समुपप्लुता ।। ॥

·(३०) सत्पद्यहार, ॥ श्रीकांता तुझिया पदी शमवीं यया हरिणीप्लुता ॥ १९३ ॥ ( ७ ) सहानी साहानी य म न स त सा जाणा तिस सुधा ॥ १९२॥ ॥ धरी द्राक्षा शिक्षा सिततनु सिता ती होय जगती ॥ ॥ न संदिग्धा दुग्धा स्तवं अधर की मुग्धाधरगती ।। ॥ अनौपम्या रम्या अविट रुचिरा माधुर्यवसुधा ।। ॥ हरीची हे साची नवरसमयी लीलानवसुधा ॥ १९२ ॥ (८) रा स जा ज भ रा गी दशकीं यती विप्रिया ॥ १९३ ॥ ॥ क्लेशकारक शान्तिहारक फार दुस्तर काम हा ॥ ॥ क्रोध लोभहि तो तसा त्रय हेतु हे नरका महा ॥ ॥ सांडि या ममतामया विषयाशया अबुधप्रिया ॥ ॥ अंतरीं धरि शौरिची तनु साजिरी विबुधप्रिया ॥ १९३ ॥ ९) मा र न ना न सा धमरपद जनि म्हणति तया ॥ १९४॥ ॥ होय असार साच भव अनि निजपदि विलसा ॥ ॥ दुःस्थ नसा असावध कधिहि दम त्वदाय कसा ।। ।। व्यर्थ फसा न सांगति जगति गति बहुपरिच्या ॥ ।। स्वस्थ असा जसा भ्रमर पदकलिंच हरिच्या ॥ १९४ ॥ (१०) मासर्तृ यति मा स जा स र म ही ज्यास ते शार्दूल ॥ १९५ ।। ॥ वेणू वाजवितां विलोकुनि वनीं वृष्णिवंशेन्दूला ॥ ॥ ते आनन्दित धेनुवृन्द न मनी से गणी शार्दूला ॥ ॥ राहेस्वैर, तसाचि वैर विसरे तोहि त्या पाहूनी ॥ ॥ चेतोहारकता किती अजि कथं शौरिची याहूनी ॥ १९५ ॥ (११) चारों साती म भ न य र युगी जाणा तया केशरा॥ १९६ ॥ ॥ स्वच्छंदाने अभिरुचि धरुनी तो धेनुवृन्दावनीं ॥ ॥ श्रीनंदाचा प्रिय तनय उभा सानंद वृंदावनीं ॥ ॥ स्वच्छा पिच्छा शिरि उरिं तुलसी आंगीं धरी केशरा ॥ ॥ चिंती चित्ती अविरत मनुजा त्या यादवाधीश्वरा ॥ १९६ ॥ ( १२) चारों साती म भ न ज भ र ही तया चल बोलती ॥ १९७ ॥ ॥ जातो, येतो त्वरितचि म्हणुनी त्वरें मथुरापुरा ॥ ॥ गेला नाही अझुनि परतला सखे लटिकापुग॥ ॥ गोष्ठी गोष्टी अवसरिं पसरी मुखी जणुं साखरा ॥ ॥ सारे झालें विफल यदुपती चल-प्रकृती खरा ॥ १.९७ ॥ (१३) छिन्ना नवि नविं जीत ना रेफ चारी धरी मालसा ॥ १९८ ॥ ॥ दारात्मज परिवार हा तूं त्यजी वाउंगा भार हा ॥ ॥ संसारचि गतसार हा जाण चित्तीं उगा बा रहा ॥

·। वृत्तमणिमाला. ( ३१) . ॥ ऐसा नकरिच आळसा येतसे मृत्यु चांडाळसा ॥ ॥ राहे समय न हा असा ईश-पापी धरी लालसा ॥ १९८ ॥ १४ ) दशवसुविरता सवृत्ता न न रा भ रा रा लता ॥१९९॥ ॥ वजि अजि हरि तो उठूनी उदिताच हो वासरा ॥ ॥ मधुर मुरलिने वयस्यां जमवूनिया वासरां ॥ ॥ शरदृतुसमयी मुकुंद प्रभु होय * चालता ॥ ॥ सुकुसुमभरिता वनान्तीं विमला विलोकी लता ॥ १९९ ॥ ( १५ ) बाणवश्वाही मा मा भ म या या सिंहविस्फूर्जिता ते ॥ २०० ॥ ॥ वेणूची गाणी कृणामृतवाणी-मिश्र ती ऐकतांना ॥ ॥ गोष्ठी बिंबोष्ठी गोपी शुकवाणी जाहल्या ऐकताना ॥ ॥ नाहीं हें कांहीं, आश्चर्यचि पाहीं सिंह विस्फूर्जितातें ॥ ॥ की ऐके एणी, भीती मनिं नाणी संमदें ऊर्जिता ते ॥ २० ॥ ( १६ ) वर्णी आश्विं म न न त त म ही घडे चित्रलेखा ती ॥२०१ ॥ ॥ ज्या आम्नाय वदतचि थके की न बोलेचि तो कांहीं । ॥ वर्ण काय! यदुपति रमे तो वनी गोप तोकांहीं ॥ ॥ नाही ठाय अजि अति पुराणा जिथे चित्रलेखाही ॥ ॥ तूते गाय, किति मति हि माझी तिचा काय लेखाही ॥ २० ॥ ( १७ ) समस्ता यकारी च जे होय सवृत्त हे क्रीडचक्र ॥२०२ ॥ ॥ अहो सेवकीभूत ते देव की देवकीसूनुपायीं ॥ ॥ सदा सेविती देवतासार्वभौमा जयाते उपायीं ॥ ॥ अघा जो हरीतो सुखाते करीतो धृतक्रीड चक्री ॥ ॥ वनीं तो विनोदें रमे गोपिकांच्या रमाक्रीड चक्रीं ॥ २०२ ॥ ( १८ ) दशवसु अलप्ता-विरामी नना चार रेफां धरी ॥ २०३ ॥ ॥ भवपदि सहसा रुसावी मती हे सुदुःखास्पदी ॥ ॥ तवपदि अलसा नसावी वसावा सदा विमुक्तिप्रदीं ॥ ॥ श्रुतिकथित ठसा ठसावा विसावा असावा मना ।। ॥ भयलव कधिही नसावा सुहेतू असा वामना ॥ २०३ ॥ ( १९ ) हीरक म्हणती म स न ज ना र हि चरणी यती ॥ २०४॥ ॥ पालक आखिला स्थिरचरचालक यमुनातटीं ॥ ॥ खेळ करितसे व्रजपतिबालक अजि त्या वटीं॥ ॥ पातक चय हारक सुखकारक मुनि त्दृत्पुटीं । ॥ तारक मज तो यदुकुल हीरक भवसंकटीं ॥ २० ॥ H ·(३२) सत्पद्यहार. आतिधति. ( ५२४२८८.) ( एकोनविंशत्यक्षरी वृत्ते १०) (१) रसर्ते अश्वाही य म न स र रा मेघविस्फर्जिता गा ॥ २०५ ॥ ॥ विलोकनी नीलांबुद तनु हरी अंतरी श्रांत झाली ॥ ॥ ह्मणे हर्षे वर्षा समय ! करिते नृत्यही तोच कालीं ॥ ॥ वसंतीही शांती मधुरमुरली काननीं वाजतां ते ॥ ॥ मयूरी त्या मानी तथि निजमनी मेघविस्फूर्जितातें ॥ २०५ ॥ (२) रसर्त अश्वांहीं य म न स त ता गा अति छापा तरी॥ २०६ ॥ ॥ अगम्या ती रम्या त्यजुनि अजिता हावली माधवा ॥ ॥ स्वभक्ता नंदाची शकटमय ती शाला रुचे तेधवां ॥ ॥ गमेना वैकुंठी उपवनभवी आकल्प कल्पाचळीं ॥ ॥ वनप्रान्ती स्वान्ती प्रभुस रुचली छाया कदंबातळीं ॥ २०६ ॥ ( ३ ) सूर्याची यात मा स जा स त त गा शार्दूलविक्रीडिती ॥ २०७ ॥ ॥ जीते चंदनलेप मंद खदिरांगारापरी दीसती ॥ ॥ संतापें मनिं अंतकोपम ह्मणे इंदूस निंदी सती ॥ ॥ गोविंदा ? वृषभानुजा सुविरहे झालो तुझ्या पीडिता ॥ ॥ दीना धेनुवरो हरी स्मर करी शार्दूलविक्रीडिता ॥२०७॥ ( ४ ) मा रा भा ना य ना गा मुनि मुनि शर ता जाण सुरसा ॥ २०८ ॥ ॥ ऐकूनी वेणुगीता मनि बहु मुदिता काममृदिता ॥ ॥ एकान्ती गोपकान्ता वदति समुचिता रम्य गदिता । ॥ ही कांगे येचि काली तनु पुलककुली होय सरसा ॥ ॥ हृवृत्ति स्तब्ध झाली! सखि ! हरिमुरली फार सुरसा ॥ २०८ ॥ (५) पांचा सातांनी म त न स र र गा जाणगा फुल्लदामा ॥२०९।। ॥ नंदस्त्री भोळी यदुपात उखळी बांधितां मोदराशि ॥ ॥ प्राप्ता ते काळी निरखिति युवती सांद्र दामोदरासि ॥ ॥ दावी लावी ती बहु नचि पुरती बंधनी मोक्षधामा ।। ॥ जाणूनी गोपी पुरविति सकळा त्या मनी फुल्ल दामा ॥२०९॥ (६) नयुग गुरु लघू निरंतरीं तरिहि पंचचामर ॥२१०॥ ॥ उपरम अमृते निजांतरी निवोनियां निरंतरी ॥ ॥ स्थिर-चरि अवघाहि जोहरी निरीक्षितो परोपरी ॥ ॥ निजपद निरता तया घरी प्रमोद जो वनांतरीं ॥ ॥ प्रभुपादहि नसे तसा नृपास खास पंचचामरीं ॥ २१ ॥ ७) जाणा त्या बिंबा म त न स त त गा बाणाश्च शैली यती ॥२१॥ ॥ नाना वांछीना रस इतर कधी अन्या बघेना वरी॥

·SINESAMEE - ॥ वृत्तमाणमाला. (३३) ॥ तृष्णा श्रीकृष्णाधरगत अमृती प्रेमें चकोरी वरी ॥ ॥ अत्यंतासक्ता मार्ने यदुपतिच्या वक्त्रंदु-बिंबावरी । ॥ ती राधा वृंदावान हरि बघुनी झाली बहु बावरी ॥२१॥ (८ ) सहा साहा साती य म न स ज जा ग ही मकरंदिका ॥ २१२ ॥ स तुझ्या पादाभोजानिकट जरि ये तरी फिरुनी चळे ॥ ॥ करी मंज गुंजारवहि बरवे परी चिखली पळे ॥ विरागें नि:संग विभव अवघे गणनि कपर्दिका ॥ ॥ रमेशा धीगी सुचिर न रमे सुचिन्मकरंदि का ॥ २१२ ॥ (९) इनाश्वाही य भ न य ज ज गा ही म्हणा मणिमंजरी ॥ २१३ ॥ ॥ सदा स्पर्शे पदकमलयुगाला सुवंदित निर्जरी ॥ ॥ गळां साजे विकसित वन माळा सुगंधित साजरी ॥ । जरी बद् विलसित यदुपाला दुजी मणिमंजरी ॥ ॥ जरी शोभे तरि हरि तुळसीची उरी धरि मंजरी ॥ २१३ ॥ ( १०) गजांबुधिनगों ज सा त स त भा गा ही समुदतता ॥ २१४ ॥ ॥ अगा प्रणत वत्सला हरि ' असे लक्षांवरी म्हणता ॥ ॥ कसा उबगसा असा अदयसा पादांबुजीं प्रणता ।। ॥ वसे त्रिभुवनी शशिद्युतिपरी कीर्ती समुद्रतता ॥ ॥ प्रतापतपने तुझ्या सुरकरांभोजांहि मुद्रितता ॥ २१४ ॥ कृति ( १०४८५७६) ( वीसअक्षरी वृत्ते ६.) (१) शैली शैली रसांही म र म न य म ला गा ही सुवदना ॥ २१५ ॥ ॥ जो वेदांही अशेषा निजगुणगुणनी शेषा शिणवितो ॥ ॥ नंदाचा तोक तो की हरि बहु कुतुकी लोकी ह्मणवितो ॥ ॥ लावण्येही अगण्ये सुलघु करितसे जो कोटि मदनां ॥ ॥ विश्वाच्या त्या नियंत्या नयनवश करी राधा सुवदना ॥ २१५॥ (२) स ज जा म रा स ल गा जरी म्हणती जनीं तरि गीतिका॥ २१६ ॥ ॥ गगनांतरी सदिगंतरीं विधु तो करी धवलप्रभा ॥ ।। मुखि आदरी मुरली हरी विपिनोदरी प्रभु तो उभा ॥ ॥ तर्षि गोकुली अवघ्या मुली मुरलीतली मृदु गीतिका ॥ ॥ अजि ऐका क्षणिं तत्वतां निघती स्वतां गतभीविका ॥ २१६ ॥ ( ३ ) रा ज राज रा ज गा ल जेथ तेंचि वृत्त नाम होय वृत्त ॥ २१७ ॥ ॥ शांतता निांतरांत सौख्यही अनंत ज्यांत भासमान ॥ ॥ आपणांस तोषपोवदायि होइ ते परासही समान ॥ --- aman ·(३४) सत्पद्यहार. ॥ जे रुचे न आपणास दुःखहेतु ते दुजा तसेंचि खास ॥ ॥ नीतितत्व हेंचि भावि तेंवि ठेविं वृत्त पावसी सुखास ॥ २१७ ॥ ( ४ ) रसी शैली शैली य म न न त त गा गाहि ती जाण शोभा ॥२१८॥ ॥ वनान्तींची शोभा हरि निरखि उभा भानुजातोरदेशी ॥ ॥ विराजे ती राजी उभयतटिं अजी फार जी रम्य खाशी ।। ॥ तया काली झाली स्मरशरविवशा चंद्रिका बाधिका ही॥ ॥ स्मरे चित्ती की ती स्वत्वदभिलषिता साधिका राधिकाही ॥ २१८ ॥ (५) जाणावी ती सुवंशा म र भ न त ता गा ग हे येति जीते ॥ २१९ ॥ ॥ वैकुंठी मोठ मोठी त्यजुनि सदने श्रीश कालिंदिकांठी ।। ॥ खेळे लोले, त्यजी तो अत्ति धनु गदा आदरें घेइ काठी ॥ ॥ टाकी पीतांबराते वहुत रुचली कांबळी कृष्णवर्णा।। ॥ वाहे प्रेम सुवंशा निजकीर असा नाटकी कृष्णा वर्णा ।। २१९ ॥ ( ६ ) यति तेरा स भ रा न मा य ल ग ही मत्तेभविक्रीडिता ॥२२०॥ ॥ तई रंगालाय पाहि त्या कुवलयापीडा हरी तोरणीं ॥ ॥ मदयोगे सकळाहि जो कुवलया पीडा करीतो रणीं ॥ ॥ भुजयुद्धे मथुरापुरी परिहरी मत्तेभविक्रीडिता॥ ॥ क्षितिलोकी आति कौतुकीं यदुपती चित्ते भावि क्रीडिता॥२२०॥ प्रकृति ( २०९७१५२) ( एकवीस अक्षरी वृत्ते २) ( १ ) शैली शैली यतीते म र भ न य य या जाण बा स्रग्धरा ते ॥ २२१ ॥ ॥ विद्या संपत्ति जाया तनय गृह मही हेमही दे न देवा ॥ ॥ देवा हे वासुदेवा अभिमत पुरवा हेतु हा देवदेवा ॥ ॥ सर्वेच्छापूर्ति मूर्ति स्थित मम हृदयीं श्रीधरा स्रग्धरा हो । ॥ अन्तःसंतापशांन्ती वरुनि मग मति त्वत्पदी स्निग्ध राहो ॥२२॥ अयवा जसे:-- " ॥ मांडनी रासशोभा रमुन अभय दे काय तो बायकाला ॥ ॥ येथे आला म्हणूनी न विदित तुमच्या हे असो नायकाला ॥ ॥ जावे गोष्ठास ऐसे विपिनं करुनिया जी वद कामपूर्ति || ॥ राहो चित्तीं सदा ती नवतुलसिदलस्रग्धरा कृष्णमूर्ति ॥ १॥" २) न ज भ ज जा जरा जरि तरी ह्मणती सरसी कवीशती ।। ॥ हृदयमतंगजा मिळवुनी तरुणी करिणी सर्वे अगा । ॥ भववान हिंडुनी शिणसि कां किरणों तरणीचिया उगा ॥

·CE (३५) वृत्तमणिमाला. ॥ आज भगवत्कथानवसुधासरसी शिरसी निरंतरी ॥ ॥ जरि विषयावटा निरखितां फिर सी तरसील तूं तरी ॥ २२२ । ॥ . आकात. (४१९४३०४) ( बावीस अक्षरी वृत्त ७) (१) आठांनी सातां सातांनी म म त न न न स ग हि वदति हंसी ॥ २२३ ॥ ॥ काया तूझी नील च्छाया अतसिकुसुमसम समुदित-वर्णा ॥ ॥ शोमे कृष्णा मेघश्यामा उपमित हरिमणि गुणगणपूर्णा ।। कीर्ती हंसी कैशी खासी अविरत विलसित विचरतसे हे ।। ॥ सद्वंदाच्या हार्दा काशी सुधवल नवलचि मनसि दिसे हैं ॥ २२३ ॥ ( २ ) सात भकारचि एक गुरू जरि होय पदान्तयती मदिरा ॥ २२४ ॥ ॥ कामुकता धरुनी मनि का मुकता स्वसुखास, कसे झुकतां ॥ ॥ सप्तथि, हे बकतां भलते बहु सत्य तुली विहिता चुकतां ॥ ॥ सर्व नजन्म सुपर्व अपूर्वहि मोहमयों पिउनी मादिरा ॥ ॥ व्यर्थचि घालवितां स्मरतां नचि त्या कधिं दीनदयामुदिरा ॥२२४॥ ( ३ ) भा र न रा न रा न गुरुही दशार्कयात जाण भद्रकाहि ते ॥ २२५ ॥ ॥ जो रमवीहि गोपवनिता कलिंददुहितातटी शुचितरौं । ॥ श्रीशुक शांत दांत पढला तदीय चरिता स्वयें शुचि तरी । ॥ व्यास मुनींद्र सांद्र वदला यदीय यश तें सुभद्र कवनीं ॥ ॥ श्रीबलभद्रयुक्त हरितो विहार करितो सुभद्रक वनीं ॥२२५॥ ( ४ ) लालित्यावय तें होय वर्तति जेथे मा स र सा त ज न गुरू ॥ २९६ ॥ ॥ दैत्यानी भरली भूमि पाहुनि चिती म्लान जशी निशि नलिनी ॥ ॥ ब्रह्मा भेदरला देव घेउनि गेला क्षीर-पयोनिधि-पुलिनी । ॥ तैं त्याने स्तवितां श्रीश गोकुळिं आला नंदवशोमतिकरितां ॥ ॥ कालित्य कलिता दावि माधव लीला विस्तरिता रसभरिता ॥२२६॥ (५) स ज ता न सा र रा गा गजतुरगहमी ती महा-स्नग्धरा हो ॥ २२७ ।। ॥ सहवास सज्जनांशी मज दिवस-निशी सर्वदा श्रीधरा हो ॥ || धनधान्यराशिपूर्णा मुदित-गुणिजना ही धरा श्रीधरा हो । | अजिता तुझी तन जी जितशतमदना ती महास्रग्धरा ॥ दृदयीं सदा वसों दे असुलयसमयीं धी न संदिग्ध राहो ॥२२७॥ ॥ १ हिला ( सरसीला ) च 'सलिलनिधि' असेही नांव आढळते.

·(३६)
सस्पद्यहार.
(६) ना भा य जा स र न गाहे सुवावानेच वेदी नगाश्वनिगमीं ॥२२८॥
॥ शोधावया स्वहित रोधावयास मन साधावया स्वहित मी ।।
॥ अंधापरी
अपटु
मेधा नसेचि
तुज बाधावया भ्रमतमी ॥
॥ मुग्धा सुधाध्वानच वेधा करो परि अगाधा नदी भवमयी॥
॥ राधारिया! षडरि बाधावया टपति बा धांव येचि समयीं ॥२२८॥
(७ ) साता तकारों जिथे गा असे, होय मंदारमाला जलत रसीं ॥२२९॥
॥ तूं घालिसी कोठे सोत्कंट ती वन्यमालाचि मंदारमाला जरी ॥
॥ त्या गोपिका चित्तसंगोपिका तूज वाटेचि मंदा रमा लाजरी ॥
॥ निंदा नव्हे सौख्यकंदा तुझी की मुकुंदा सुसद्भावने भाळसी ॥
॥ स्वच्छंद सानंद वृंदावनामाजि गोवृंद गोविंद तूं पाळिसी ॥२२ ९॥
विकृति (८३८८६०८)
(तेवीस अक्षरी वृत्ते ३)
(१) जार न ज भा ज भा ज भ ल गा हरायति जाण अवललिता ॥२३०॥
॥ प्रथम धरूनि मीनतनु जो मनूसह मुनीस पाळि अचला ॥
iजलनिधिमंथनी धार मथी हिरण्यनयनास राखि अचला ॥
॥ नरहरि तारि भक्तवरजो बळी सुतळिं ने वधी नृपकुला ॥
॥ करि जलधीस सेतु हरि हा सदश्वलालता धरील तनुला ॥२३०॥
(२) मत्ताक्रीडा मा मा सा ना न न न ल ग वसुतिथिमितियतियुता ॥ २३१ ॥
॥ संगीताच्या नादें मोदें झुलति नटति बहु मृगशिशुनयना ॥
॥ आंगों आलिंगी तो शाों स्मराति न परि मनि मदविवशमना ॥
॥ भाग्याच्या त्या राशी रासी प्रमुदितमति अजि समुदितसुकृता ॥
॥ गोपी मत्तानाडावेशे यदुपति न गणिति अभिमतिभरिता ॥ २३१ ॥
(३) स स मा स त जा मा ल ग हि जरी ती सुंदारकाहि पिंगल गणी ॥ २३२॥
॥ यमुनातटभागी करि गमना ते सुंदरि मंद मंदगमना ॥
॥ सुमना कचपाशी बहु सुमनाते आदरि गंधि कुन्दसुमना ॥
॥ मुरलीमृदुनादें मति हरिलो साची, रति कृष्णपार्यि धरिली ॥
॥ वरिली नाच लज्जा मनिं नुरली शंका वानं कुंजें गत शिरली ॥ २३१ ॥

·PANCHEBArteries
वृत्तमणिमाला.
(३७)
संस्कृति. (१६७७७२१६.)
(चोवीस अक्षरी वृत्ते ३)
( १ ) ॥ भा त न सा भा भ न य हि विरती भूत मुनी रविवार तरि तन्वी ॥ २३३ ॥
|| माधवमासी उदित नव शशी पाहुनि माधव विभु नभदेशी ॥
॥ त्यां समयासी मधुर मुरलिसी दौत्यकला जणुं मुखि उपदेशी ॥
॥ वेणुरवाने तलित हृदया गोपवधू तंव मनसिज धन्वी ॥
॥ बाणजवाने सुविवश करुनी काननिं पाटवि सकलहि तन्वी ॥ २३३ ॥
( २ ) आठ भकारचि होय किरीटक आकरिंच्या परिशिष्ट मतांतरि ॥२३॥
॥ नंदन तें यदुनंदनगानसनंदन होय न की मधुकाननि ।
॥ भक्तदयातन चिदन तो घननील हरी मुरली धरि आननि ।
॥ जो प्रमुखी न मखीहि सुखी प्रभु तो वनिं गोपसुतांसह जेमनि ।।
॥ रत्नमयामल-मौलिपरीसहि पिच्छ-किरीट हरीस रुचे मनि ॥२३॥
( ३ ) सगणी जरि अष्ठगुणी घडते तरि दुर्मिल वृत्त कवीन्द्रगणीं ॥ २३५ ॥
॥ सकता दुरिता समता घडतां नरता मिळते जगिं शास्त्रमता ॥
॥ वनितार्थं सुतादिक सर्व मिळे अनुकूळचि जे विधिच्या लिखिता ।।
॥ विभवादापभोगहि दैववशे मनुजांस यथासमयीं मिळतो ॥
॥ परि सन्जनसंग अभंगुर जो अतिनिर्मळ दुर्मिल दुर्मिल तो ॥ २३५ ॥
अतिकृति. ( ३३५५४४३२ )
( पंचवीस-अक्षरी वृत्ते १.)
(१) क्रोचपदा भा मा स भ ना ना न न गहि यति इषुशरवसुमुनिनीं ॥ २३६ ॥
॥ नंदकुमाग जाणुं कुमारास मचि तुजसि जगि अजि शिवदायता ॥
॥ रासबिहारी गोपकुमारी रमविसि मधुवनि मनि नचि ढळतां ॥
॥ निर्जर- सेनानायक होसी ब्रजपतिमत करि धनुशर धरिसी ॥
॥ क्रौंचपदासी देउनि या तूं सुकठिन भवनग जरि चुर करिसी ॥ २३६ ॥
उत्कृति, ( ६ ७१०८८६ ४. )
( सब्बीस अक्षरी वृत्त २ )
(१) वस्वी शाश्वों छिन्ना जाणा म म त न न न र स ल गहीभुजंगविभिता॥२३७॥

·(३८) सत्पद्यहार. ॥ जाती नाना जातीचे ते तटतरु जळुनिच गरळे नभांतुनि पाखरें ।। ॥ ज्वाला आंगा लागनिया चरफडत पडति सलिली सुदग्धतन खरें । ॥ कालिंदीच्या डोही पाही यदुपति समजुनि सकला भुजंगविजमिता ॥ ॥ त्याचे माथा नाचे साचे पहुंचवि रमणकि मग त्या वधूपरीशोमिता ॥२३७॥ (२) मा साहा न चि स ग ग ाहे मग यति नव रसऋतुशार अपवाहाख्य ॥२३८॥ ॥ श्रीकान्ता ! तुजसि करिन नमन विनययुत भववन पथ लंघाया ॥ ॥ कारुण्ये अमल सुगुण जलनिधि दुरकरि सुदुरित-मलसंघा या ॥ ॥ गोविंदा ! मम मतिगत षडरिनिवहमद परिहरि हरि मोहासी ॥ ।। बुद्धीच्या अजि यदुपति परतवि लवकरि भवभरि अपवाहासी ॥२३.८॥ दण्डक. -- ( सत्तावीस अक्षरांपासून पुढील वृत्ते. ३३ ) ( १ ) नगणयुगल त्याहुनी रेफ ते सात ज्या चंडवृष्टिप्रपाताख्य तो दंडक ॥२३९॥ ॥ प्रतिहत मख आपुला लोचनी पाहुनी शक्र वो वक्र की चक्रपाणीवरी ॥ ॥ प्रलय जलद बावळा पाटवी गोकुळा व्याकुळा चंडवृष्टिप्रपात करी ॥ ॥ उचलुनि तयिं गोपगोवर्धना शैल गोवर्धना राहिला सातही वासरी ॥ । करि धान उभा वरी पाहिला श्रीहरी अंतरी सादरी गौतमीवासरीं ॥ २३९॥ (२) प्रति चरणिहि वाढतां रेफ अर्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशंखादि ते॥२४० ॥ जय जय जगदीश विष्णो हरे राम दामोदर श्रीनिवास प्रभो श्रीश नारायणा ॥ त्रिदशकुलगुरो मुरारे मुकुंदा अनंता करीतो मुखें मी सदा याचे पारायणा ॥ ॥ गरुडगमन कृष्ण गोविंद वैकुंठ विश्वभरा शंखचक्रायुधा अच्युता माधवा ॥ बलिदमन नृसिंह शौरे भवांभोधिच्या अणि हा मी बुडे यास तूं उद्धरी यधवां ।। ॥जय जय जय केशवा श्रीधरा निर्जराधीश्वरा कृष्ण दामोदरा कांतिच्या मंदिरा माधवा।। ॥ मुरहर हरि अच्युता श्रीयुता विश्वताता विभो आगमों संस्तुता हे अनंता जगद्बांधवा ।। ॥ सुरवर नुतवामना वासुदेवा हरे सन्मन: कामना पूरणा हेचि वाचे सदा वर्णवीं ॥ ॥मधुनरकनिषूदना सच्चिदानंदकंदा मुकुंदा प्रभो तारिं मानें त्वरें या भवी अर्णवीं॥२१॥ याच प्रमाणे व्याल, जीमूत, लीलाकर, उद्दाम आणि शंख इत्यादि दंडक एको त्तर रेफेवृद्धीने होतात असे समजावे.

·( ३५..) वृत्तमणिमाला. ४) प्रचितक ह्मणाति त्या दंडकात जयातें नकारद्वयाहून साती यकार॥२४१॥ ॥ प्रचितकलुपविनाशा सुशा महेशानिया शाश्वता श्यामकाया रमेशा ॥ ॥ असुरकु बिमर्दा मुकुंदा विनोदार्थ नंदात्मजा दासदुःखौघनाशा ॥ ॥ नमन तुलसि असो वासुदे।। प्रभो भोह पीकेश, हे केशवा दानवारी ॥ ॥ जनिमरणभय माझ निवारी मुगरी हरी शीघ्र संसारदुःखेहि सारी ॥ २१ ॥ (५) गा ल या गणद्या अनुक्रमे यथेच्छ गुंफिती कवी जरी तरी घडे अशोकपुष्पमंजरी ॥ २४२॥ ॥ आदरी शिरीं स चार चंपकावली सलील जो वरी कचांतरी लवंगवल्लिते वरी ॥ ॥ कर्णयुग्मि त्यापरी अशोकपुष्पमंतरीहि साजरी धरीतसे सुकेसरस्रजा उरीं ॥ ॥ फुल नाग ले सगदि रेणाने सहा शेषशापि त्रिवेष धेइ गोकलावनी ॥ ॥ तो तुमा करा समाति प्रभू जसा वसंत मूर्तिमत शांत पातला वनीं ॥ ॥ २५२॥ (६) सकली सगणी घडते आज दंडक जे हाणती बुध त्या कुसुमस्तबका ॥ २४३ ॥ ॥ जगती सुरुनी तरु हे गमती प्रकृती प्रकृतीच जयांसि परोपकात ॥ ॥ फल फूलहि पचनसालि सालहि देति परी कधिं सालस जे नसती ॥ ॥ आज धन्य असा नाच अन्य सुमान्य वदान्य पथींच सुखी अतिथी करितो ॥ ॥ नत-कल्पतरू. हरि यापरितो सावुनी कुसुमस्तबका स्वशिरी धरितो ॥ २४३ ॥ (७) ज्यांत की रेफ से सर्वही गुंफिती वणिती त्या कवी मत्तमात्तंगलीलाकरा ॥ २४॥ ॥ माझिया हुत्सरी आत्मभानदयोद्दोधसंरोधनें क्रोध हा मत्तमातंगलीलाकरी ॥ ॥ चित्तसंफुल्लताशीलचिवृत्ति सत्सारस-स्वाकरा तुडवूनी करी ध्वंसितो हा करी ॥ ॥ धांव सारंगधारी हरी लोकरी कोणत्याही परी तू प्रभो हा अरी सत्वरी संहरी ॥ ॥ तं न येशी जरी जाणुनी यापरी,काय माझे तरी जाय दुःकीर्ति तुझीच लोकांतरी ॥ २२४॥ (८) लघगुरू यथेच्छ ते क्रमें कवींद्र वर्णिती तया अनंगशेखराख्य दंडका निरूपिती॥ २४५॥ ॥ सुशुभ्रपुष्पगंकिता अनंगशेखरापरी नभोदरी निरंतरी खरापरी सुके नहा ॥ प्रिये पहा विहायसी सहाय ऋक्षसंघ ज्या सुधांशु हा महामहा अहा त्रि- लोकता पहा ॥अशा मुकुंदभाषितासेि ऐकतांचि तारकेशसुंदरी मुखीं, सुखी सखीसवें वनांतरीं ॥ म्हणे मुखंदु माधवा तुझा जसाचि येधवां मनांत मन्ययोद्भवा करी तसा न हाहरी॥ ॥ २४५ ॥ -- ·सत्पद्यहार (९.) कवीच्छानुराधोंचे सां यकारी घडे जो तया दंडका सिंह विक्रीड नामेची जाणा ॥२४६ ॥ ॥ सदा दोकवित्तादिकी शोक चित्ती नसे स्तोक विश्रांति हे नंदतोका!विलोकी कधीही न भानंदशंका॥ ॥ अगा पंकजाक्षा नमत्कल्पवृक्षा नसे साधुशिक्षा मना वामना ! नित्य हैं लिप्त राहे भवीं कामपंका॥ ॥ प्रभो आपदुद्धार हे द्वारकाधीश दुर्वार संसार हा मत्तदंती गमे दुःखकारीच नानाप्रका-॥ ॥ धरी सिंहविक्रीडिता तं मुरारी हरी माधवा येधवाँ दीनदासासि तारी विभो सत्वरी शैलधारी ॥ २६ ॥ - ( मणिमाला वृत्तम् ) ॥ इत्यं सुविदग्धा या वामनबद्धा सद्वृत्तविशा | रम्या मणिमाला ॥ ॥ आख्याति च पद्ये पद्ये हरिकोति गुंकद्वयमस्याः प्रापत् परिपूर्तिम् ॥ २४७ ॥ ( शार्दूल वेक्रीडित ) ननीयुट एकनाथ जननी शुद्धातग्गा सती ॥ ॥ रंग ज्यार कश्यपासि आदेती नाथा तशी भासती। ॥ त्यांचा नंदन मंद छंद धरुनी छंदःसुरत्नावली ॥ योगानदकृपेचि वामन रची गुंफान्त तीपावली ॥ १ ॥ इति वृत्तमणिमालायां समवृत्त प्रतिपादका द्वितीयो गुंफ: संपूर्णः ॥ २॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । 20900999999999900000000 २ दुसरा गुंफ समाप्त. 900000660 ·PARMPAIMERate वृत्तमणिमाला (४१) गुंफ (३) (अर्धसमवृत्ते ५५) O-00-0- १) विषमी पदि ज्या स स सा ल गा ॥ भ प गा उपचित्र समी गा ।। ॥ अज निर्गुण नित्य निरामया ॥ चित्र गमे जनि घेववि माया ॥ ॥ अजि निर्मल सात्विक चिन्मया ॥ हैं उपचित्र घनापरि काया ॥ १ ॥ २) विषमी स स सा ग सभी ते ॥ भत्रय गय वेगवती ते ॥ ॥ ॥ बहु वेगवती ब्रजरामा ॥ केशववंशरवीं धृतकामा ॥ ॥ न गणन गुरूंस निघाली ॥ सत्वर कुंजगहाप्रति आली ॥ २ ॥ ३ ) विषमी प्रथमाक्षरवर्जित ॥ द्रुतविलंबित ते हरिणीप्लुत ॥ ॥ बहुफेनयुना हरिणीप्लुता ॥ बलिसुरम्यतटा रविची सुता ॥ . ॥ कलहंस कुली अति शोभना ॥ विहरतां हरिते इरिच्या मना ॥ ३ ॥ ४ ) विषामं न न र ला ग हे जरी ॥ अपरमुखाल्य समी न-जा-जरों । ॥ कल सुमधुर वेणुगीतिका ॥ अपरमुखा समजान गोपिका ॥ ॥ मृगयुवति गणांसो बनीं ॥ रमति हरीरित वेणुगायनीं ॥ ४ ॥ ५) विषमि नयुग रेफ या समग्रा ॥ समि न ज जारग होय पुष्पिताया ॥ ॥ करक्रिस यशोमिता विराजे ॥ कुचपालमार विनम्र देह साजे ॥ ॥ स्मितरुचिरवि लासपुष्पिताया ॥ ब्रजवनिता सुलता गमे समया ॥ ५ ॥ ६ ) विपी स स जा ग हे जरी ॥ स भ रा ला ग समी हि सुंदरी ॥ ॥ हरि हा जरि हार कंठिंचा ॥ मनि माने तरि हा न आमुचा ॥ ॥ कुब च बरी मनीं धरी ॥ विरहे बोलति गोपसुंदरी ॥ ६ ॥ ७ ) भत्रय ज्या विषमी ग ग ही ज्या ॥ सामं न ज जा यहि ते द्रुतमध्या ॥ ॥ प्रौढ कुलीन सती बहु धीरा ॥ चपल मुली धरितात दरारा ॥ ॥ राससमाजगता तनुमध्या ॥ वनि हरिशी रमती इतमध्या ॥ ७ ॥ ८) ज्यात विषमी त जा रही गा ॥ अन्यों भद्रविराट् म सा ज गा गा ॥ ॥ आकार विहीन निर्विकारी ॥ ओंकारात्मक साधुत्टद्विहारी ॥ ॥ जो भद्र विगटमतिधारी ॥ त्याते मानिति जार गोपनारी ॥ ८ ॥ ९)षिों स जा स गुरु ज्या गा | केतुमती समी भ र न गा गा ॥ ॥ सुखहेतु जो अघ हरीतो ॥ सेतु जनास अच्युत हरी तो ॥ ॥ सखि सर्वदा यदुकुळाचा ॥ केतु मतीस मोह करि साचा ॥ ९॥ १०) आख्यानकी ती विषमी त ता जाग गा समी जा त त गा गही ज्या॥ ॥ निःसार संसार नदी तराया ॥ उपाय हा एक जगांत राया ॥ ॥ सदा गुरूच्या चरणां नमावें ॥ आख्यानकी श्रीहरिच्या रमावें ॥ २० ॥ १ हरिण जीमध्ये उडया मारित आहेत ती-पक्षी वृत्ताचे नांव, ·। ४२ ) सत्पाहार. (११)ताज गा गा विषमी समीही ॥ ता ताज गा गा विपरीत पाहीं ॥ ॥ कथा कथी तोंड पंथी धनाच्या ॥ दृष्टी सयोषामननी मनाच्या ॥ समग्र वृत्ती तरि जाण गया । आख्यान की ते विपरित वाया ॥ ११ ॥ ( १२ ) ज्या अयुग्मपादि राज रा य येती ॥ ज राज गा समी येवाधिका मती ती॥ ॥ चक्रपाणि चोरि राधिकामतोते ॥ मनी वनीं जनीहि बाधि काम तीते ॥ ॥ कृष्णदर्शनचि साधि काम तो ते ॥ मुनी हुनी गमे यवाधिका मती ते॥१ ( १३ ) विषामं न न म मा सामं ज्यां पदि ॥ न युग र युगही तरी कौमुदी ॥ ॥ कलश कटिस घेउनि काननिं ॥ निघुनि सजव रात्रिच्या आननीं ॥ ॥ रमवि रविसुतातर्टिच्या पदिं ॥ हरिनयनचकोर ते कौमुदी ॥ १३ ॥ ( १४ ) विषम पदी न ज जा र ज्यासि गा॥सभिं मंजुसौरभ स जा स जाहि गा ॥ मानें वृषभानुसुता सुचंचला ॥ वनि जाउनी रवि सुतातटी जला ॥ ॥ अनि अलिनोपरि निश्चला उभो ॥ हरिवक्त्रकंजभव मंजुसौरभी ॥ १४ ॥ (१५) विषमी स स जा ग गांसि थारा ॥ स भ रायाहि समाधि माल्यभारा ॥ ॥ धन नंदन दार मुख्य सारा ॥ क्षण मासे सुखहेतु हा पसारा ।। ॥ आजि सोडुनि अन्य कार्य भारा ॥ तनु चिंती हरिचीच माल्यभारा ॥ १५ ॥ इति श्री वृत्तमणिमालायां अर्धसमवृताख्यास्तृयो गुम्फः संपूर्णः ॥ गुंफ. (४) ( विषम वृत्ते. ११) ( १ ) प्रथमा पदी स ज स लाहि ॥ न स ज गुरु ते दुजांतही ॥ ॥ भा न ज ल ग निसन्यांत जरी ॥ स ज सा चतुर्थि जग उद्गना तरी॥ उदाहरण:- ॥ कमलेक्षणा जलदकान्ति॥ रुचिरदशन। सुरम्य ती ॥ ॥ रक्षि विविध वेजिनी जगतां ॥ हरिची तनू यदुकुलार्णवोद्गता ॥ (२) प्रथमी पदी स ज स लाहि ॥ न स ज गुरु ते दुजांत ही ॥ ॥ भा न भ ग तिसऱ्यांत जरी ॥ स ज साचि तु ज ग उद्गता तरी ॥ ॥ जलजेक्षणा जलदकांत्ति ॥ सुवितत भुजा निजांप्रती ॥ ॥ राखि अवविपिनी भ्रमतां ॥ हरिची तनू रविकुलार्णवोद्गता ॥ २ ॥ (३) त्रय उद्गतासदृश होय ॥ पद जरि तिजाचि अन्यथा ॥

·॥ वृत्तमणिमाळा. (४३) ॥ होय तो र न भ गी ग्रथिला ॥ कविमान्य सौरभक ते तरी कथा ॥ ॥ बघतां घडे नयन-शान्ति ॥ कमलकुलगंधविस्मृति ॥ ॥ नित्य सर्वजन चित हरी ॥ मुखपद्म-सौरभकला तुझी हरी ॥ ( ४ ) न युग सकारयुग तेविं ॥ चरणिं तिसऱ्या रची कवी ॥ ॥ जरि तरि म्हणति तया ललिता ॥ अवशिष्ट सर्व चरणांत उद्गता ॥ ॥ नयनच कोरसुखकारि ॥ वदन-विधु तो तुझा हरी ॥ ॥ स्रवसि अमृतसम की ललिता ॥ सुखदा गिरा त्रिभुवनीं मुखोद्गता ॥ ४ ॥ (५) चौथ्याहूनी यही ज्यातें ॥ युग्मी पादी म गा ज्याने ॥ ॥ वक्त्र जाणा अनुष्टुप् ते ॥ विख्याता सत्कवीशांतें ॥ ॥ वक्त्र-पदा सदा स्मेर ॥ चक्षु नीलोत्पलाकार ॥ ॥ बलवींच्या मनोभंगा ॥ आकर्षी ते हरीचे गा ॥ ५ ॥ ( ६ )समी ज चवथ्याहूनी ॥ पथ्यावक्रचि जाण ते ॥ ( ७ ) पथ्यास्प विपरीत ते ॥ विषमी ज तसा ज्याते ॥ ॥ मोक्ष पावे जन ज्ञाने योगमागी जरी खपे ॥ ॥ आरोग्य औषधे होते पथ्या वक्त्र जरी जपे ॥ ६॥ ॥ नसे वैराग्य ज्या मनी, ज्ञानीही तो न संतोषी॥ ॥ पथ्या-मुख विरुद्ध ते, आणी व्यर्थत्व पीयूषीं ॥ ७ ॥ (८) चपलावध विषमी न जरी चवथ्याहूनी॥ ॥ चपला, -वक्त्र हरिचें ॥ बघतां विसरे लज्जा ॥ ॥ तीते कांहींच नरुचे ॥ त्वरिता सुरती सज्जा ॥ ८ ॥ ९) पांचवें लघु सर्वत्र सातवें द्विचतुर्थकीं ॥ सहावें गुरु सात शोषी नेम नसेचि कीं ॥ ९ ॥ प्रयोगी प्रायिका कोणी ह्मणती वक्त्रलक्षणा ॥ अनुष्टुप असे तेचि लोकी अष्टाक्षरी गणा ॥ १० ॥ ॥ अनुष्टुबादि छंदाही वेदांहीं वर्णिजे जया ॥ ॥ वधूं प्राकृतिं गोविंदा कैसा धीमंद मी तया ॥ ११ ॥ ( १० ) जीमाना सातवा युग्मी ल युग्माविपुलाचि ती ।। ॥ राधा माधवसंसक्ता ॥ धतराग हरी मनीं ॥ ॥ करी कामरतिक्रीडा ॥ ते युग्म,-विपुला वनीं ॥ १२ ॥ (११) चौथ्याहूनी भा र न ता येती जेव्हां पादि, चारी॥ ॥ तत्तन्नामींच विपुला होती ऐशी निष्ठा धरी ॥ १३ ॥ ॥ हरी धरी जै अधरीं ॥ अधारकृत-कोकिला ॥ ॥ मुरली तें गोपसुता ॥ जाहल्या आत चंचला ॥ १४ ॥ --- . - १ बहुधा होगा, क्वचित न होणारे.

·सत्पद्यहार. ॥ कोणी एणीलोचना ते लोणी काढिति मंथनी ॥ ॥ अन्या धन्या कन्यका त्या गुंतल्या धेनुदोहनीं ॥ १५ ॥ ॥ शय्यास्थानी सुवदना कोणी ऐकति स्या स्वना ।। ॥ करितांना परिसती किति बालकलालना ॥ १६ ॥ ॥ टाक्रिती निज व्याप्ती ॥ जाती शीघ्र वनाप्रती ॥ ॥ करिती हरीसंगती ॥ विपुला त्या सुखें रति ॥ १७ ॥ ॥ कोणी धरूनी आनंदें नंदनंदनपाणिते ॥ ॥ पीनस्तनी स्त्री स्वच्छंदें कुचाग्रावरि हाणिते ॥ १८ ॥ ॥ अगिती किती शार्गी कुरंगीनयना वनीं ॥ ॥ श्रीरंगी की निजांगाचा भेदलेश न ठेवुनी ॥ १९ ॥ ॥ कोणी मुकुंदमुखाते में निंदो मंद इंदुते ॥ ॥ पाहूनीया प्रमदातें आनंदें सांद्र चुंबिते ॥ २० ॥ ॥ ऐशा गोपी स्मरातुरा सेविती त्या रमावरा ॥ ॥ यथेच्छ रमतो सती कृतकृत्याचि भासती ॥ २१ ॥ ॥ इति वृत्तमणिमालायां विषमवृत्ताख्यश्चतुर्थी गुंफ: संपूर्णः ॥ -- मात्रावृत्तें. (९) आर्याप्रकरण. -- 0-00-0 ॥ (२) ॥ सात सगुरु मात्रागण पूर्वदली नियत जीत असती ते ॥ विषमी जगण नसे तो की नहि षष्ठी असे जीते ॥ १ ॥ ॥ षष्ठी नगण असे जरि पहिल्या लघुवरी पदांत आणावा ।। ॥ सप्तम नगण असे तरि प्रथम लघूवार पदादि जाणावा ॥ २ ॥ ॥ उत्तर दलांत पंचम नगण तरी पदयती चतुर्थांतीं ॥ ॥ षष्ठ लकार तयामाधं जीतें आर्या गणी बा ति ॥ ३ ॥ उदाहरण:- ॥ निगमागमा गमेना यन्महिमा योगिमानसां निववी ॥ ॥ बालक मानि यशोदा आर्या त्या लोचनें भिववी ॥ ४ ॥ ॥ कलिकालकलुषभंगा ज्याच्या गंगाहि पदनखी निपजे ॥ ॥ त्यात न्हाणी पाणी घेउनि करतळिं सती चोजें ॥ ५ ॥ १ पुष्कल, पक्षी,-' विपुला ' नामक अनुष्टुप् छंदांतील भेद.

·wampama- HAPAREma. वृर्तमाणमाली. (१५) ॥ पथ्या विपुला चपला मुखचपला तेंवि जघनचपलाही ॥ ॥ गीत्युपगीत्युद्गीती आर्यागीती नवविधा ही ॥ ६ ॥ (२) ॥ प्रथम गणत्राय विरती उभयदली जरि असेल तरि पथ्या ॥ ।। जय, जय जगदीश विभो केशव कंसांत माधवानंत ॥ ॥ कुरु करुणां, साक्ति अशी पथ्या भवरोग करि शांत ॥ ७ ॥ ॥ लंघनि गणत्रय पहिले जरि शकलद्वयीं घडे विरति ॥ ॥ तरि पिंगल नाग तियेला विपुलाख्या झणे स्वमतीं ॥ ८ ॥ ॥ पुरुषां कलिकालव्यालहतो नाहींच भववनी भीति ।। ॥ जरि वीर्यं विपुला वदनीं नित्य मुकुंद-मंत्रोक्ति.॥ ८ ॥ (३) । उभयी दलीं जियेच्या द्वितीय तुर्यहि जकार ती चपला ॥ ॥ रासी मुकुंदतनुशी सुलग्न सुविलग्न गोपिका चपला ।। ॥शोभति तशा जशा की पयोधरी अंबरी चपला || ९ ॥ (४) ॥ पहिल्या दलांत सगळे जरीहि लक्षण असेल चपलेचें ॥ ॥ उत्तर दल पूर्वीपरि मुखचपला नांव तिस साचें ॥ १० ॥ ॥ राधा हरीस अन्यानुरक्त जाणुनि वदे वदनचपला ॥ ॥ नामि शरीरी अंतरि कृष्ण अससि तूं यथार्थ घननीला ॥ १० ॥ (६) ॥ प्रथम दली पूर्वोदित लक्षण उत्तर दलांतरी चपला || ॥ जरि तरि तियेस म्हणती विशुद्धमति जन जघनचपला || ११ ॥ ॥ लीलाविट घननीला मनिं अनुसरती वनीं जघनचपला ॥ ॥ निशिं ते तयांसि निंदुनि मुकुंद उपदेशि नीतीला ॥ (६) ॥आर्यापूर्वार्द्धसमाचि जीत असे उत्तराई ती गीति ॥ १२ ॥ ॥ केकारव मधुर तसा कोकिलकुल पंचमस्वरालाप || ॥ गीतिहि गोपवधूंची जागविते हरिमनी कुसुमचाप ॥ १२ ॥ (७)॥ आर्योत्तरार्ध-तुल्यचि दलयुग तरि ह्मणात उपगीति ॥ ॥ नत गोपसुंदरींची उपगीति वनी परिसतांना ॥ ॥ रासोल्लासी हरिते स्मरवी स्वर्गांगनागाना ॥ १३ ॥ (८) ॥ आर्याशकलद्वय जार विपरीत तरीहि उद्गीति ॥ ॥ वदनीं श्रीशयशाची उगीत प्रीते हरिचरणीं ॥ ॥ अंतःकरणी जरि ते दुस्तर संसारसागरी तरणि ॥ १४ ॥ (९) ॥ आर्या प्रथमदली गुरु अधिकदलद्वय तसोंचे आांगीति ॥ ॥ रागें छंदें विमला प्रतिपदि जी वाणते मुकुंदयशाला ॥ ॥ती आर्यागीति जरी कंठी जपमाळ विफळ तरि हिकशाला ॥१५॥ .

·( ४६ ) सत्पद्यहार. ॥ ॥ यापरिआर्या-प्रकरण पिंगलमुखमुनिकवींद्रमत जैसे ॥ ॥ रचिले श्रीपति चरितामृतलवपरिपूत रुचिर शुचि तैसें ॥ १६ ॥ ॥ आर्याप्रकरण समाप्त ॥ वैतालीय वृत्ते, (९) १) ॥ जरि विषमी त्या सहा कला ॥ आठ समी पर्दि या लगाकुला ॥ ॥ न समाहि कला परानुगा ॥ ते वैतालिक अंतिं रा ल गा ॥ १ ॥ भजति सतत ज्या तुला हरी ॥ त्यांसि कधी स्मरती न अंतरीं । ॥ कुब्जाचि तुझ्या मनी भरे ॥ अजि वैतालिक वृत्त हे खरे ॥ १ ॥ ( २ ) जरि शेवटि एक गा तयातें ॥ औपच्छंदसिकाख्य वृत्त होते ॥ ॥ धरुनी करि गोपिकाकरांते ॥ हरि नाचे बहु तोष दे सुरांते ॥ ॥ वानं रासविहारिं शौरि गा तो ॥ औपच्छंदसिकाख्य वृत्त गातो ॥ २ ॥ ( ३ ) आपातलिका वद तीते॥ भागग अति पुरोक्तहि जीते। ॥ जो काम करी मानें बाधा ॥ पाहे तोचि वनागत राधा ॥ ॥ आ ! पातलि काय ! कृशांगी ॥ यापरि धूर्त वदे वच शार्गी ॥ ३ ॥ (४) समग्र पदि दक्षिणान्तिका ॥ दुजा पराश्रित जीत ला निका ।। ॥ वनीं सुरीमकेशपाशका ॥ हरिस्मररुजाविनाशिका ॥ ॥ अली बघुनि यति राधिका ॥ द्विजौघ जणु दक्षिणांतिका ॥ ४ ॥ ( ५ ) दुजा लघू अन्ययुक् जिते ॥ विषमी पादि उदीच्यवृत्ति ते ॥ ॥ उपक्रमों कमी शूर दक्षिणी ॥ उपरत होति पुढे कृतिक्षणीं ॥ ॥ उपक्रमी भी परी रते ॥ प्रचलित कर्मि उदीच्य वृत्ति ते॥ ५ ॥ (६ ) तुर्याश्रित पांचवा जिला ॥ प्राच्यवृत्ति म्हणती समी तिला ॥ ॥ ददाय न धरि वित्त बांधवां ॥ तूं अनन्य भज इंदिराधवा ॥ ॥ व्यवहारी वर्ततां नये ॥ प्राच्यवृत्ति काध वा त्यजूं न ये ॥ ६ ॥ ( ७ ) पदी में ओजयुग्मकीं ॥ पूर्ववृत्तयुग ते प्रवृत्त की। ॥ सुरासुरां किंनरोरगा ॥ वेदशास्त्रमुख सर्व जगा ॥ ॥ कळे जयाचें न वृत्त की ॥ धेनुच्या अवनि तो प्रवृत्त की ॥ ७ ॥ (८) याचि युग्म चरणी परांतिका ॥ ॥ कृष्णपादरत जो परांतिका ॥ जाइनाचि दृदयांतरी निका ॥ ॥ आत्मलाममननांत रंगला ॥ भवार्णव-जळी तरंगला ॥ ८ ॥ (९)अयुक्पदी चारुहासिनी ॥ ॥ निशापतीची दिशांतरीं ॥ प्रभा धवल कानना करी ॥ ॥ वजांगना ते विलासिनी ॥ वनीं रमति चारुहासिनी॥ ९॥ इति वैतालीय प्रकरणं संपूर्णम् ·वृत्तमणिमाला. । ५७ ) पझ्झटिका. (३) (१) प्रतिपाद विलसाते षोडशमात्रा ॥ नवमगुरुत्व विभूषितगात्रा ॥ ॥कोठे मयगुरू गण नोहे ॥ पइझटिकाती ख्यातिस लाहे ॥ १ ॥ ॥ कालिय-मौलिवरी हरि साचें ॥ मुखि पझ्झटिका गाताचे नाचे ॥ ॥ होप फगाशत जर्जर जेव्हां ॥ भहि नारायण आठवि तेव्हां ॥ १ ॥ वव्या मात्रेचे गुरुत्व कचित् नसते; जसे:- ( २ )॥ तद्वनिता तै मनि बहु दीना || होति रमापतिपदयुगलीना ॥ ॥ बालक नमवुनि सविनय विनविति ॥ सोडविती पति रिझवुनि यदुपति ॥ २॥ (३)॥ मात्रा त्रयोदशकी जरि ॥ पद पूर्वी यति लघवरि ॥ ॥ उत्तर दलि अकराच ॥ पादं दोहलिका साच ॥ १ ॥ ॥ ज्या वर्णितसे आम्नाय ॥ मुनिसंघ जपावे ध्याय ॥ । तो नि दोहित गाय ॥ हरि दोहलिका गाय ॥ ३ ॥ वृत्तांचा प्रचार प्राकृत ( बाल ) भाषेत आहे. मात्रासमक वृत्ते (६) (१) ॥ षोडश मात्रा प्रतिपर्दि असती ॥ नवम लघुचि जरि गुरुही अन्तीं ॥ ॥ मात्रासमकचि ह्मणती तयाते ॥ भेद असति त्यामधिहि सहा ते ॥ १ ॥ (२) ॥ नवम द्वादश लघु जरि होती ।। नवातिका ती अपरचि जाती ।। ( ३ )॥ लघुचि असति जरि पंचम अष्टम ॥ विश्लोकचि तरि ह्मणति महत्तम॥२॥ ( ४ ) ॥ नवमहि लघु जरि तरि ते चित्रा ( ५ ) नवम परान्वित ते उपचित्रा ॥ ( ६ ) ॥ चारी मिश्र तरिहि कवितिलक ॥ ह्मणति तयाप्रति पादाकलक॥ ३ ॥ * यथाक्रम-उदाहरणे:- ॥ श्रीहरिभजनि रमवि चित्तातें ॥ पाहे वमनापरि वित्ताने । ॥ मात्रासम जो परदारांसी ॥ मानी तो या जागं सुखराशि ॥ १ ॥ || दृष्टं नष्टं' असाचे भेदी ॥ अद्वैता। निगम निवेदी ।। • ॥ ह्या सिद्धान्ता त्यजुनि विशाला ॥ नवा-शिकावा धडा कशाला ॥ २ ॥ ॥ हृदयी सुविरत कलत्र-तोकी ॥ तोपे मिळवुनि बहु की स्तोकीं। ॥ शोकरहित मनिं जनि विश्लोक ॥ श्रेष्ठ गागति नर तो बुघलोक ॥ ३ ॥ ॥ सच्चिन्मय पर्टि विविधविचित्रा ॥ पाहे निजमाने त्रिभुवन चित्रा म १ जगण, * पसिद्ध भमृतरायनीचे कटाव प्रायः या वृत्तावर आहेत. ..

·(१८) सत्पद्यहार. ॥ तोचि चतुर नर भवजल लंघो ॥ बुडतो पर नर जरि बहु जंघी॥ ४ ॥ ॥ चित्र गमे मज शंकरमित्रा ॥ गोपकुळी जाने पंकजनेत्रा । ॥ याचक होउनि याजकसत्रा ॥ तो जाय कथा दे उपचित्रा ॥५॥ ॥ श्रीकृष्णस्मृति शुभ कर्मातें ॥ पूर्ण करून करि बहु शर्मातें ॥ ॥ भजतां यदुपतिपादा-कुल हो ॥ तरतें सर्वहि पाराकुल हो ॥ ६ ॥ मात्रासमक संपूर्ण. पदचतुरूवं वृत्त. (१) मुखपाद आठ वर्णी, चहुचहुंनी अधिक उरले ते ॥ विषमाक्षर पाद जयाते असती, ह्मणति तयास सुज्ञ पदचतुरूर्वाभिध वृत्त ज्ञाते ॥१॥ ॥ उदाहरण:- - ॥ मिळाल्या रात्रीं॥ ॥ सभोवतो हेमगात्री, जेधवा स्मरातुरा ॥ रासनिरत स्वरत जो निर्मि इच्छे जगा तो॥ ॥ मधुवनि मुरलीध्वनीत शौरी पदचतुरूवं गातो ॥ २ या जातीत आणखी काही विशेष नियमावरून चार प्रकार सांगितले आहेत, व त्यांची नावें । वृत्तरत्नाकरांत ' आपीड, कलिका, लवली, आणि अमृताधरा अशी दिली आहेत. परंतु अशी वृत्त महाराष्ट-काव्यांत तर मुळीच येण्याचा संभव नाही; कारण संस्कृतांतही या वृत्तांचा प्रचार फारच क्वचित् आहे. यामुळे वी सगळी न सांगतां केवळ दिग्दर्शन मात्र केले आहे. , उपस्थितप्रचुपित वृत्त. ( १ ) (१) ॥ मा सा जा भ ग गा हि आद्य पादि जयास ॥ ॥ स न जा र ग दुनिया तिज्या न ना स ॥ ॥ त्रिनयुत ज य चरमीं ॥ ॥ प्रचुपित कवि वदति उपस्थित नार्मी ॥ १ ॥ उदाहरण:- A ॥ मैं राधावृदयासि मार सायक नारी ॥ ॥ ताप ये मनि विकलरव तीस भारी॥ .

·HTTERPLEASTRAMADHANEKARMECRETATA HAMAAREEROERammam
वृत्तमणिमाला.
(४९)
॥ हरि निरखाने तिजला ॥
॥ प्रचुपित-पद सदय उपस्थित झाला ॥ १ ॥
या प्रकारांतही वर्धमान; 'भार्षभ' व 'शुद्धविराट्' असे आणखी भेद आहेत. परंतु
भप्रचारामुळे ते सर्व लिहिले नाहीत.
गाथावचे.
(
*-
आर्या.
जसें:-
N
॥ विषमाक्षर चरण तसे विषम चरण वृत्त जे असेल, तथा।।
॥ छंदःशास्त्री अनुदित परि सुकविग्रथित होय ते गाथा ॥ १ ॥
(शैलशिखा गाथा.)
॥ शैलशिखा' निकुंजि निजल्या हरिच्या श्रवणीं ॥
॥ कोमल कूजितासि करि कोकिल भ्रवणीं ॥
॥ वामनमानसी पिकगिरा बहु सुस्वर ती॥
॥ होय सुखावहा मग उडे प्रभु तो स्वरति ॥ १॥
याप्रमाणे जी वृत्ते कविप्रयोगांत मात्र असून ज्यांचे लक्षण छंदःशास्त्रांत सांगि.
तले नाही त्यांस गाथा असें नांव समजावें.
आर्या
॥ व्यवहारोचित यापरि रत्नापरि जी सरम्य ही छंदें।
॥ कथिली मथुनि यथामति गीर्वाण निबंधसिंधुते छंदें ॥ १ ॥
(स्रग्धरा.)
॥ छंदें प्रत्येक छंदी समुचित कथुनी आदरें छंदसंज्ञा ॥
॥ गुंफोवे गुंफि गुंफी हरिगुणसुमणी जी गणी सन्मनोज्ञा ॥
॥ चिंतूनी भक्तचितामणिपदकमला वृष्णिवंशोत्तमाला ॥
॥ प्रेमें हे मी विशाला सुरुचिर सरला अर्पिली वृत्तमाला ॥ २ ॥
( मणिमाला)
॥ व्हाया शुभवृत्ता भाषा निजदेशीं ॥ काव्यामृत-दोग्घी लोकी भाज तैशी ॥
॥ पंचामलगुंफा सदवृत्तविशाला ॥ छंदें रचिली हे छंदोमणिमाला ॥ ३ ॥

·Prem S ५. ) सत्पद्यहार. ( शार्दूलविक्रीडित.) ॥ तात श्रीयुत एकनाथ, जननी ज्या कान्तनिष्ठा सती ॥ ॥ रंगा ज्यापरि कश्यपासि अदिती नाथा तभी भासती ।। ॥ त्यांचा नंदन मंद छंद धरुनी छंद:सुरत्नावली ॥ ॥ योगानंद कृपेंचि वामन रची ते पूर्णता पावली ॥ ४ ॥ ॥ पाहूनीया प्राक्कवींच्या कृतीतें || लोकां लभ्या व्हावया प्राकृती ते ॥ ॥ रम्य श्लोकी निर्मुनी वृत्तमाला ॥ अ कंठी कृष्णसर्वोत्तमाला ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहंस-यतींद्र-श्रीयोगानंदपदारविंदमिलिंद श्रीमत्क्षीरसागर कुलेन्दुश्रमि- देकनाथज्येष्ठसुनु वामनराय-विरचित्ता वृत्तमणिमाला संपूर्णा ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥