·No text on this page.

·THE
HARIDA SSAN SKK
RS
RMIC LIBRARY
140.
Acc No. 175501
THE
Class No: 492
PHAKKIKĀ PRASINOTTARIUS
EDITED & COMPILTD
Vyakarandcháryo
PT. S'RÍ SADĀSHIVA S'ABER-JOS HT
Checked
Ststard
Class;
यो
॥ श्रीः॥
फकिकाप्रश्नोत्तरी
-
व्याकरणाचार्य-साहित्योपाध्याय
जोशीत्युपाहपण्डितसदाशिवशास्त्रिभिः सङ्कलिता
तैरेव परिष्कृत्य संशोधिता च ।
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DĀS HARIDĀS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Benares City.
1941

·8 भूमिका - विदितमेव तत्रभवताम्भवताम् , यत्किल वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीस्थफक्कि. कानां कीदृशं काठिन्यं छात्राणां बोधने लेखने चासीदिति। तत्र मया छात्राणां फक्किकार्थबोधनलेखनकाठिन्यक्लेशदूरीकरणाय 'फक्किकाप्रश्नोत्तरी' निरमायि । अत्र प्रश्नोत्तर्या तत्तत्फक्किकासु कीदृक् प्रश्नः सम्भवेत् , कथञ्च तस्य प्रश्नस्योत्त- रमिति सम्यग्विचार्य तत्तत्फक्किकासु प्रश्नः उत्तरञ्च व्यरचि । अनेन छात्राणां सम्यक् बोधः स्यात् ; लेखनेऽपि प्राविण्यं भवेदिति मे मतिः, किमधिकम् । यदि छात्रः इमां प्रश्नोत्तरी कण्ठस्था कुर्यात् ; मन्येऽहं सः प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णो भवेदिति। अत्र संज्ञाप्रकरणादारभ्य कृदन्तान्ताः सर्वाः फक्किकाः व्याख्याताः सन्ति । केवल- मनेनैकेनैव ग्रन्थेन फक्किकासु छात्राणां सम्यगुपकारो भवेदिति ग्रन्थावलोकनत एवा- नुभवो भवेदिति तत्र किमधिकं लेखनेन । अस्मिन् सङ्कलने श्रीमान् प्रकाशक- महोदयः श्रेष्ठी गोलोकवासि-हरिदासगुप्तात्मज-जयकृष्णदासोमामतीव प्रोत्साहित- वान् । श्रेष्ठिन आग्रहवशंवदेन छात्रहितैषिणा मया यथाशेमुषि प्रश्नोत्तरी सङ्क. लिता, तत्र यदि भ्रमप्रमादेन काश्चन त्रुटयः स्युः, ता द्वितीयसंस्करणे निरस्ता भविष्यन्तीत्यलम् । विदुषामनुचरः- सदाशिवशास्त्री जोशी व्याकरणाचार्यः, साहित्योपाध्यायश्च ।

·प्रकरणानां सूची- - ८७ ७ ८८ १०७ क्र०अं० प्र० नाम पृ०० ऋ० प्र० नाम पृ० १ सज्ञाप्रकरणम्। १ २६ प्रागिवीयाः २ परिभाषाप्रकरणम् २६ तद्राजाः ३ अच्सन्धिप्रकरणम् २७ द्विरुक्तप्रक्रिया ४ प्रकृतिभावः २८ भ्वादिप्रकरणम् हल्सन्धिप्रकरणम् १६ २९ अदादयः १०२ ६ विसर्गसन्धिप्रकरणम् १८ ३० जुहोत्यादयः १०६ ७ स्वादिसन्धिप्रकरणम् ३१ दिवादयः १०६ ८ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ३२ तुदादयः ९ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ३३ तनादयः १० अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३४ क्रयादयः १०८ ११ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ३५ चुरादयः १०९ १२ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ३६ ण्यन्तप्रक्रिया ११२ १३ स्त्रीप्रत्ययाः ६२ ३७ सन्नन्तप्रक्रिया १४ विमक्त्यर्थाः ६१ ३८ यलुगन्तप्रक्रिया ११७ १५ अव्ययीभावसमासः ३९ नामधातुप्रक्रिया ११९ १६ तत्पुरुषसमासः ४० कण्ड्वादयः १७ बहुव्रीहिसमासः ४१ आत्मनेपदप्रक्रिया १२२ १८ सर्वसमासशेषः ४२ परस्मैपदप्रक्रिया १२४ ११ समासाश्रयः ४३ भावकर्मप्रक्रिया १२४ २० अपत्याधिकारः ४४ कर्मकर्तृप्रक्रिया १२६ २१ चातुरार्थिकम् ४५ लकारार्थप्रक्रिया १२० २२ शेषाधिकार ४६ कृदन्तकृत्यप्रक्रिया २३ ठगाधिकार ४७ कृदन्तप्रकरणम् २४ प्राग्दिशीयाः ४८ उत्तरकृदन्तप्रकरणम् १३१ इति प्रकरणानां सूची। फकिकानां सूची। क्र०अं० फ० नाम पृ०० ०० फ० नाम g૦૦ १ मुनित्रयं नमस्कृत्य ३ लण सूत्रे अकारस्येत्सम्ज्ञायां कि २ परिभाब्येत्यस्य विचायेंत्यस्याथें म्मानम् १ प्रमाणम् ४ अन्योन्याश्रयपरिहार -- ७८ १२८ १ ·१६ ६ ६ १७ १८ ८ [ २ ] ३०० फ० नाम पृ०० ऋ०० फ: नाम पृ०० ६ प्रत्याहारेब्वित्सम्झकानां नग्रहणम् । ३१ मय उजो वो वा इत्यत्र वो ग्रहण ६ वर्णसमाम्नायस्थानामेव सवर्णस. किमर्थम् १४ ज्ञानिषेधाद ३ ३६ ईदूतौ च सक्षम्यथें हत्यत्र अर्थ- • अण पूर्वणकारेण परणकारेण वा ग्रहणं किमर्थम् १४ ८ येन विधिस्तदन्तस्य. ३७ टोः किम् ? सर्पिष्टमम् ९ नवेति विभाषा ३८ चतुर्मुखः १९ १. प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः ६ ३९ ककुदमन्तः ११ यत्रानेकविधमान्तर्यम् ४० मोऽनुस्वारः १९ अष्टाभ्य औश् इत्यादेः ४१ कुर्वन्ति इत्यत्र १३ परनित्यान्तरङ्गापवादानाम् ४२ पुख्यानम् १४ सुध्युपास्य इत्यत्र स्थानिवद्भावः ७ ४३ कुप्पोक पौच इति १५ वा हतजग्धयोः ४४ विसर्जनीयस्य स इत्यस्यैव वा. १६ हलो यमा यमिलोपः धकम् १७ वान्त इत्यत्र वकारागौVतावित्यत्र ४९ चेच्छिद्यते इत्यत्र दीर्घस्यैवार्यतु नछस्य छकाराद्वा १८ धातोस्तन्निमित्तस्यैव ४६ मातु कृपा इत्यत्र न षत्वम् ४. कृत्वोऽथें किम् ? चतुष्कपाला १८ १९ धातोस्तनिमित्तस्यैव २० कानि सन्ति को स्तः ४८ सर्पिष्कुण्डिका ४९ अप्लुतादिति किम् १९ २१ पुरस्तादपवादेन १० ५० अशि किम् ? देवाः सन्ति १९ २२ ऊढग्रहणेन कान्तमेव गृह्यते १० ११ पदे किम् ? तन्त्रयुतम् २३ 'प्रार्छति' इत्यत्र अन्तवद्रावेन पदान्तत्वमादाय ६२ समासग्रहणं नियमार्थम् ११ २४ उपसर्गेणैव धातोराक्षेपे सिद्धे १३ च्याप्ग्रहणं किमर्थम् ११ २९ उपेडकीयति प्रोघीयति १४ अतो गुणे हति हि अकः सवणे ११ २६ अचि किम् ? कुमारी शेते इत्यस्यैव बाधकम् । २७ अतीति निवृत्तम् ५९ सम्बुध्याक्षियस्याङ्गस्य एव्हस्वा. २८ व्यवस्थितविमाषया गवाक्ष: भ्यां विशेषणान्नेहकतरत् कुलेतिर२ १२ २९ प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् १६ एग्रहणं किमर्थम् ? १३ ३० इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वच १३ ५. विधिरिति किम् ? स्त्री इयती २३ ३१ अप्लुतवदुपस्थिते २८ प्रत्यये किम् ? १३ ३२ मणीवोष्ट्रस्येति ५९ 'रामायः इत्यत्र सनिपावपरि० २४ ३३ रामकृष्णीव आसाते १४ ६० बहुवचने किम् ? रामः, रामस्य २४ ३४ भदसोमात् १४ ६१ शलि किम् ? रामाणाम् १ ११ २३ १४ ·६८ न बहुवीही ३९ २८ क्रारं० फ०नाम पृ०९० क्र०७० फ. नाम पृ०० ६२ 'रामाणाम्' इत्यत्र "नामिति ८२ 'ओतोणि मत्रविहितविशेषणं आरम्भसामर्थ्यात्परिभाषां किमर्थम् ? बाधते २४ ८३ 'हे रमे' अस्य सिद्धिः १३ तदन्तस्यापीयं सज्ञा ८४ 'सर्वासाम्' अन्न सुहागमः कथम् ३३ ६४ नच अर्वणसावनमः २५ ८५ 'असंयुक्ता ये डलका' इति वार्ति- ६५ उभशब्दस्य पाठस्तु उभकावित्य. कस्य अपूर्वतानिरासः ३३ कजी २५ ८६ जरसादेशे 'औक आपः' इति फ- ६६ डवरडतमौ प्रत्ययो २६ किकाया उपपादनम् ६७ स्वामिधेयापेक्षावधिनियमो व्य. ८७ 'प्रियत्रि कुलम् अत्र तिसादेश- वस्था २६ निरासः ८८ 'अस्त्रीति तु इति फकिकाया ६९ सम्मोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वा- आशयः दयः ७० द्वन्द्वेच ८९ कैयटवृत्तिकारादीनां नित्यत्रीत्वे ७१ जरसादेशविषये वृत्तिकारादीनां मतभेदः, तेषाम्मते 'प्रधीश. मत्तम् ब्दस्य रूपनिरूपणम् २ 'यूष्णः' इत्यत्र कया रीत्या णत्वम् २९ ९० 'एकाजुत्तर इत्यत्र णकारग्रहणस्य ७३ 'पदब्रोमास' इत्यत्र किमर्थं प्रभृ. फलम् तिग्रहणम्। ९१ 'अमि लुकोऽपवादम्। इति फ. .७४ क्स्वः, इनः, इत्यत्र आकारलोपो. किकायाः स्पष्टोऽर्थः ३६ पपत्तिा ९२ 'हस्वो नपुंसके इत्यत्र प्रातिप- ०५ 'शेषो ध्यसखि अत्र 'यू' इति दिकग्रहणल्य फलम् ३६ अनुवर्तनस्य फलम् ३० ७६ 'हड्याभ्यो' इति सूत्रे प्रथमह- ९३ "श्रीपाय अत्र आकारलोप. ल्ग्रहणं किमर्थम् वारणम् ७७ 'सुसखि शब्दस्य धिसज्ञाविचार३० ९४ हे वारे हे वारि' अत्र 'नलुमता' ७८ त्यदादिगणस्य द्विपर्यन्तत्वास्वी- इत्यस्यानित्यत्वम् । कारे को दोषः ९९ 'तृतीयादिषु' अत्र भाषितपुंस्क. .९ दुर्धिया वृश्चिकभिया इत्यत्र कथं स्यार्थः इय ३१ १६ 'प्ररिशब्दस्य आमि मतभेदसहित ८० नपत्रादीनां कथं नियमार्थत्वं कर्य स्वरूपनिरूपणम् ३८ च उद्गातशब्दस्य दीर्घत्वम् ३१ ९७ 'दादेर्धातोर्घः अत्र उपदेशपदस्य ११ 'प्रकृतिवदनुकरणम्' इत्यस्य आश- कथं ल्लामा योपपादनम् ९८ 'एकाचो वशो, इति सूत्रस्यार्थ:

·कि ४० ४० [ ४ ] क.अं० फ० नाम पृ०० ऋ०० फ० नाम पृ०अंक पदल्याऽन्वयनिरूपणम् ३९ ११. 'गिदचाम्' अत्र अज्पदस्य अ- ९९ 'अनड्वान्' अत्र नुमाऽऽम् कथं धातोरित्यस्य च फलम् ४८ न बाध्यते। ३९ ११८ 'सेदुषः' इति रूपसिद्धिः ४९ १०० 'णत्वं द्वित्वं 'चतुर्णाम्। ११९ औत्वप्रतिषेधः साकच्' इत्या. १०१ 'किमः कः' इति गुरुन्यासनिरू. देराशयः ४९ पणस्य फलम् १२० 'विमलदिवि अत्र उत्वप्राक्षि. १०२ 'राज्ञः इत्यत्र कया रीत्या निरास ४९ श्चुत्वम् १०३ 'प्रतिदीनः अत्र स्थानिवद्भाव. १२१ 'अहः अहोभ्याम् , अत्र कया निराला रीत्या प्राप्तनलोपवारणम् ४१ १०४ 'वृत्रघ्नः' अत्र णत्ववारणम् ४२ १२२ 'दीर्वाहा' अत्र 'अहन्' इति रुत्व. १०५ 'मघवान् अत्र कया रीत्या न. सिद्धिः लोपवारणम् १२३ 'असृजः पदान्ते कुत्वम्। इत्यादि- १०६ 'अष्टौ' इत्यस्य सिद्धिः ४३ फक्किकाव्याख्यानम् १०७ "प्रियाष्टनः अन्न कया रीत्या १२४ 'बेभिदि अत्र कुतो नुमभावः ५२ ष्टुत्वाऽभावः ४४ १२६ 'स्वाम्पि' अत्र नुम्दीधयोः केन १०८ 'स्व अम्। 'अह अम् अत्र भाव्यम् स्त्रीत्वे टाप् कथं न ४४ १२६ 'अजादिमिः स्त्रीत्वस्य विशेष. १०९ 'मपर्यन्तस्या इति अधिकारस्य णात्' इत्यादि फक्किकाया सार्थक्यम् ४५ अर्थः। ११० 'यूयम्' 'वयम्' अत्र कथं श्यादे. १२७ 'शूद्राचामहत्पूर्वाजाति: अस्य शनिवारणम् युक्तार्थत्वम् १११ 'भ्यसो भ्यम् अत्र भ्यमभ्यमयोः १२८ 'उगिदचामिति सूत्रे' इति फक्कि. को युक्ततरः ४६ कायाः स्पष्टाशयः ११२ 'भाविनः सुटो' इत्यादि फक्कि- १२९ 'अतिसुत्वरी' अत्र कीनत्वयोः कायाः स्पष्टाः ४६ सिद्धिः ११३ 'युवावौ द्विवचने 'त्वमावेकवच- १३० 'टाबृधि अस्य नव्यप्राचीनयो. ने अत्र द्विवचनैकवचनयोः प्र. मंतेनार्थनिर्णयः त्यसपरत्वनिरासः १३१ 'पञ्च, चतः अत्र कथं जीव- ११. 'प्रतीचः अत्र यणप्राप्तिनिरासः ४७ भाव: ११५ 'अदसोदेः' इति कारिकाया १३२ 'प्रत्ययस्थात् अत्र पूर्वस्येति. विवरणम्। पदग्रहणस्य फलम् ११६ 'अयस्कार अन्त्र अतःकृकमिति १३३ 'भस्त्रैषाजाज्ञा' इति सूत्रस्य सकार कया रीत्या भवति १८ व्याख्यानम् ६६ ·६३ कथं न [ ५ ] काअं० फ० नाम पृ०० ०० फ० नाम पृ०० १३४ 'बहुव्रीहेर्भाषितपुंस्कत्वात्। १५१ 'अकथितञ्च' इति सूत्रस्य इति फक्किकाया व्याख्यानम् ५६ व्याख्यानम् १३९ 'अनुपसर्जनाद' एतदधिकार ११२ सज्ञाया अर्थनिवन्धने प्रमा- णनिरुपणम् ६६ १३६ 'वक्ष्यमाणा' अत्र कथं हीब १५३ 'गतिबुद्धि' सूत्रस्य सोदाहरणार्थः ६४ भावः १५४ 'गतिबुद्धि' सूत्रस्य विध्यर्थत्वं १३० "ताच्छीलिकेऽणेऽपि, अस्य नियमार्थत्वं वा व्याख्यानम् १५५ 'अकर्मकाणां' कौमुदीकाररीत्या १३८ 'अनुपसर्जनस्य' इति इहोत्तरा- व्याख्यानम् ६५ र्थमपीति फक्किकाविवरणम् ५८ १५६ पापेऽभिनिवेशः अत्र कर्मत्वं १३९ 'अथ वृषलस्य पत्नी इत्यादि. ६५ फक्किकार्थः। १५७ 'अनुलक्षणे' इति हेतो" इति १४० 'गजवाची नागशब्द' इत्यादिफ- च सूत्रार्थः क्किकाया आशयः १५८ 'सपिषोऽपि स्यादस्य विवरणम् ६६ १४१ 'वोतो गुणवचनात् अत्र किम- १५९ 'साधकतमं करणमन तमब्ग्रहण- स्य फलम्। र्थमुद्ग्रहणम् १६० 'अनुर्लक्षणे, हेतो, स्पृहेरीप्सितः, १४२ 'ब्रह्माणी' इति कया रीत्या इत्यादीनां व्याख्यानम् सिध्यति १५३ 'स्वाङ्गाच्चोप' इत्यादौ स्वांगप- १६१ 'अन्यकर्तृकोऽभिलाषो रुचिः अस्या व्याख्यानम् देन कस्य ग्रहणं स्वागत्वं च किम्५९ १६२ 'वने उपवसति,नदीमन्ववसिता से- १५४ 'जातेरस्त्री' अत्र जातिपदेन कस्य ना, आमुक्तेःसंसार, शतस्य दी. ग्रहणं किं तत्फलं च ६० व्यति एषां विभक्तिनिरूपणपुर:- १४५ 'नृनरयोर्वृद्धिश्च' अत्र नरपदग्रह- सरं 'सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये णस्य फलम् इति सूत्रव्याख्यानम् ६८ १४६ प्रातिपदिकस्य अर्थनिरूपणं लिंग- १६३ पहियोगे पञ्चमी अस्य प्रमाणप्रति- ग्रहणफलं च। पादनपूर्वक कर्तृकर्मणोः कृति अन. १४७ 'द्रोणो व्रीहिः अस्योपपत्तिः ६१ स्थकृतिपदस्य प्रयोजननिर्णयः ६१ १४८ 'एकः द्वौ' इत्यादौ प्रातिपदि- १६४ 'अधीति व्याकरणे अन्न केन कार्थमाने प्रथमा कथं न सूत्रेण सप्तमी १४९ "कर्तुरीप्सिततम्" अत्र कर्तुरिति १६६ भूतपूर्वः अत्र भूतपदपूर्वनिपातोप- किम् ? पत्तिपूर्वकम् 'अधिहरि इति १५० 'कर्तुरीप्सिततम' अन तमब्ग्रहणं प्रयोगसिदिः किमर्थम् ६३ १६६ 'अधिगोपम्, अल्या सिद्धिः, वि. ६८ ·७८ [ ६ ] ०००नाम पृ०० ०० फ. नाम पृ०० भाषाधिकारनिर्णय १ १८१ 'भान्महत' अत्र लक्षणपतिपदोक्त- १६७ 'आयतीगवम् परोक्षम् , एतयोः परिभाषाप्रातिविचारः। साधनम् ७१ १८२ 'अष्टागवम् अत्रकथं युक्तार्य- १६८ 'द्विगुख' इत्यस्य वैयर्थनिरूपणम् लाभः। द्विगोस्तत्पुरुषत्वे फलम् ५१ १८३ 'चित्राजरगुः अत्र कस्य १६१ 'स्वयम् अस्य कान्तेन समासनिः पुंवनाव: जया, द्वितीयाविभक्तिनिर्ण १८४ 'पुंवद्रावप्रतिषेधोऽप्रत्ययश्च इत्या- यम देविवरणम् । १७० 'चतुर्थी तदर्थः अत्र तदर्थेन कि १८५ सपत्नीशब्दस्य सभेदं निरूप- गृह्यते, अश्वधासादीनां समा- णम्। सविचारः। १८६ 'मोगुणः अत्र 'मोरोति न्यासे १५१ प्रतिपदविधानषष्ठीविचार: 'न सम्यक्त्वविचार निधारणे अस्य वैयर्थत्वविचा १८७ 'विनसाहतबान्धवा' इति शंका. निरसनम् । १७२ 'पूरणगुण' अव्रत्यगुणवाचकेन स. १८८ 'सुपा सुपा सिका नाम्ना' इति मासनिषेधविचार। कारिकाव्याख्यानम् १०३ 'भूभाः 'त्रिभुवन विधातुः अत्र १८९ 'हुलेख: साधनपुरस्सरं 'उत्तराधि. 'तृजकाभ्याम् इति कथं न कारे परिभाषाज्ञापनप्रकार: ८० निषेधः १९० 'परमकारीषगन्धीपुत्रः अस्य व्या. ७४ ख्यानम् १७४ 'तक्षकस्य सर्पस्येति फक्किका. १९१ 'गर्गभगिनी' अत्र णत्वविचारः ८२ व्याख्यानम् १९२ 'भाषकुम्भवापेन' 'चतुरङ्गयोगेन: १५ मध्यान्ह: 'सायान्ह इति एकदे. अत्र णत्ववारणविचारा। शिसमासनिरूपणम् । ७५ १९३ "मादिवृदिरन्स्योपधावृद्धी बाधते" १०६ 'प्रासजीविका अयं समासः केन अस्य विचार ८३ तदुपपत्तिश्च १९४ 'तस्येदमित्यपत्येऽपि इत्यस्य १०७ 'युवखलती, युवजरती' इति समा. कारिकाया व्याख्यानम् ८३ ससिद्धिः १९५ कृतसन्धेः किम्' सौत्यितिः इति १५८ सप्रमाणं लियाविष्परिभाषाविवर- फक्किकाप्रतिपादनम्। णम् १९६ गोत्रे स्वैकोनेति कारिकायाः उप. १७९ सप्रमाण 'गतिकारकोप' इति प. पादनम् रिभाषाया:स्पष्टीकरणम् ७६ १९० 'क्षत्रियसमानशब्दात् इति वार्तिक- १८० 'दीपोन्ही, मन्त्र कथं नत्वाभावः०० व्याख्यानम् ८२ . ७६ ·] १२ ८८ ८८ क०० फ. नाम पृ०० ०० फ. नाम पृ०० १९८ वामदेवाड्यौ अत्र डित: प्रयोज. २१९ 'प्रत्यये किम् वनमहति फक्कि- नविचारः। काव्याख्यानम् १९९ 'शेषः' इत्यस्य लक्षण अधिकार. २१६ मामो मकारस्य नत्वम् 'कृम. त्वनिर्णय ग्रहणसामथ्यात् अन्यस्याऽपि २०० "आकर्षात्पपादेः इति कारिका: प्रयोगः व्याख्यानम्। ८६ २१७ 'इन्दांचकार मन्त्र कामाववि. २०१ प्राग्दिशीयानां विभकिसंज्ञाफल. विचार: २१८ 'एकाच उपदेशे अत्रैकाज्यहणप्र- २०२ 'चतुर्थादनजादौ इति कारिकाव्या. योजनम् १४ ख्यानम् 20 २१९ 'मादेशश्चेहवैरूप्या इत्यादि फक्कि. २०. काकतालीयः इत्यस्य सिद्धिः ८८ काया व्याख्यानम्। ९४ २०४ "कर्मधारयवदुत्तरेषु" इति सूत्रा. २२० पोपदेशकारिकाया व्याख्यानम् ९४ भिप्रायः २२१ 'तस्मान्नुदिहल' अत्रऽनेकहलु. २०५ "एक बहुव्रीहिवत्' इत्यस्य व्या. पलक्षणविचारः। ख्यानम् २२२ 'उवोख अन्न अमोऽभावा, 'ऊस- २०६ बहुलग्रहणविचारः तुरिति सिद्धिश्च २०. 'दलदये टाबभावः इति कारिका. २२३ 'विव्यतुः इत्यस्य साधनम् विवरणम् ८९ २२४ क्रादीनां चतुर्णा नियमार्थत्वोपपा- २०. 'आट आटतुः एतयोः दोषनिवा दनम्, नियमस्वरूपं च रणपूर्वक हलादिः शेषः इत्यस्य २२५ 'संज्ञायाः कार्यकालत्याए इत्यस्य व्याख्या व्याख्यानम् २०९ 'येन नाव्यवधानम् इत्यस्याऽभि. २२६ 'कथमुदयति' इत्यस्य विवरणसि. प्रायः। ९० द्धिः २१० "भवतात्' इत्यत्र बिच्चेत्यस्यकथ- २२७ 'अप्यायि तरुहस्तोऽसौ मत्र मुत्सर्गेण बाधः असौ इत्यस्यान्वयोपपत्तिः, ९८ २११ 'बिस्वोक्तेः' इत्यादिदीक्षिताभि. २२८ 'घस्ल-अदने धातोः प्रयोगवि. प्रायविचार चारः २१२ 'यासुटो जिस्करणस्य प्रयोज. २१९ स्यन्दू-प्रस्रवणे धातोलटि प्रथ- नम् मैकवचनरूपस्य सिद्धिा २१३ 'अठो येयः अत्र 'सार्वधातुके इत्य. २३० मत्स्योदके अनुष्यन्देते' अत्र षत्व. विचार २१४ 'भवेयुः मन्त्र 'उस्यपदान्तात् इ. २३१ 'कमलवनोद्धाटनम्' इत्यस्य त्यस्य प्रासिवारणम्। १२ सिद्धिः . नुवृत्तः फलम् ·[८] क्र०अं० फ० नाम पृ०० क्राअं० फ० नाम पृ०अंक २३. 'विव्यथे इति रूपसिद्धिः १०० २९२ 'विव्यव, अत्र संप्रसारण. २३३ 'विज्ञापना: 'तज्ज्ञापयति मन्त्र'मि- विचार। तां हस्वः' इति हस्वः कथं न१०० २५॥ 'शेतृम्फादीनाम्। इत्यस्य विवेच- २३४ 'न कम्यमिचमाम् इत्यतो नकारो. नम्। १०७ सरानुवृत्तिविचारः २६४।'ममक्या इति रूपस्य सिद्धिः१०. १०१ २३६ भ्राज्धातोरमयत्रपाठविनिमयः१०१ २१५ 'सञ्चस्करतुः अस्य सिद्धिः, थलिइ. २३६ 'सस्वरिव' अत्र इडागम: डागविचारच १०० विचार २६६ 'संस्क्रियात्' इत्यस्य सिद्धिः १०८ १०१ २३. 'प्रणिमयते' अत्र कया रीत्या २६७ 'अवान्धाम्' इत्यस्य सिद्धिः १०८ २९८ 'एषिता' इत्यस्य सिद्धिः १०८ णत्वम् १०१ २३८ परिष्कण्णः अनस्थणत्ववि. २५९ 'णिच' पक्षिकत्वविचारः विशेषसा. मन्यापेक्षयोर्विचारख चार: १०९ १०२ २३९ 'विव्याय' अत्र प्राप्सवकारसंप्रसा- २६० चुरादौ 'प' इति दीर्घोच्चारण फ- रणविचारः। लम् १०९ १०२ २६१ 'अचीकृतत्' इत्यस्य सिद्धिः ११० २४० 'जक्षतुः अत्र स्थानिवत्वनिरा. २६२ 'ओः पुयणज्यपरे' अत्र वर्गप्रत्या. १०२ २४१ 'जहि अत्र हेर्लोपविचारः हारजग्रहो लिङ्गम् अस्या विश. १०३ २४२ 'चखिड: आत्मनेपदविचारः १०३ दार्थः ११० २४३ 'अन्नभाष्ये खशादिरयमादेशः इत्य. २६३ 'औननत्' इत्यस्य सिद्धिः १११ स्य व्याख्यानम् २५४ 'आख्यानात्कृतः' इत्यादेरर्थनिरूप- १०३ भू २४४ 'युयात्' अन्न वृद्धिः कुतो न १०३ २६६ कंसमजीतत्' इत्यस्य सिद्धिः११२ २४६ 'अभीयात्' अत्र प्राप्तहस्वत्ववि- २६६ 'न चाग्लोपित्वादितिफक्किका. चारः। १०४ व्याख्यानम् २४६ अध्ययै इत्यस्य साधनम् १०४ २६७ 'बहिरङ्गोऽप्युपधाहस्वः' इत्यादे- २४. 'अयं सार्वधातुकमात्रविषयः अ. विमर्श ता० स्याऽऽशयः। ११२ १०४ २४८ दरिद्राधातोः प्रथमस्यैकवचने . २६८ 'औब्जिजत् इत्यस्य सिद्धिः ११३ पाणि २६९ कथं तर्हि विस्मापयन विस्मि- १०० २४९ 'ऐया धत्तः इत्यनयोः प्रसाधा. तमात्मवृत्ती ११३ नम् १०५ २७० 'अध्यजीगपत् इत्यस्य सिद्धिः ११४ २६० 'अश्लिक्ष इत्यस्य सिद्धिः १०६ २७१ 'ऐर्षिष्यद्' इति रूपसिद्धिः ११४ २५१ दिवादी निमिदा' धातोः पाठ. २७२ निवृत्तप्रेषणाद्धातोहंतुमणौ शु- १०७ दूधेन शुल्योऽर्थः । ११४ ·[ 8 ] क्र०अं० फ० नाम पृ०० क्र०अं० फ० नाम पृ०० २७३ ‘एषिषिषति' इत्यस्य सिद्धिः ११५ २९० 'णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्ताs- २७४ धिप्सति ऊर्जुनविषति' इत्यस्य नाध्याने अस्य व्याख्यानम् १२३ शङ्कानिरासपूर्वकंसाधनम् । ११५ २९१ 'अनुपराभ्यां कृमः' इति सूत्रे २७५ 'अरिरिषतिः अस्य सिद्धिः । ११६ कर्तरीत्येव भावकर्मणोर्माभूत् १५४ २७६ 'उचिच्छिषति इत्यस्य सिद्धिः११६ २९२ प्रकृतो मितां हस्व एव तु न २७७ शैषिकान्मतुबर्थीया' अस्य विकल्पितः १२४ व्याख्या ११७ २९३ द्विकर्मकेषु सोदाहरणं कर्मप्रत्य- ६७८ यलगन्तात्आत्मनेपदं कथन्न ११७ यविचार १२५ २७९ यङ्लुका भाषायां मानम् ११७ २९४ कर्मवत्कर्मणा तुल्यकियः अस्य २८० यकारवकारान्तानामूठभाविनाम् व्याख्या १२६ अस्य व्याख्या ११७ २९५ 'तपस्तपः कर्मकस्यैवः इत्यस्य २८१ ऋधातोर्यङ्लुकि आशीलिकि व्याख्या १२६ प्रथमपुरुषैकवचने रूपसिद्धिः ११८ २९६ 'याहि याहीति याति' इति २८२ 'अवगल्भाञ्चक्र' अस्यसाधनम् ११९ विशेषशास्त्रकार्यप्रदर्शनेन सा- २८३ 'अवागलिभष्ट' इतिरूपं साध- धनम् १२७ नीयम् ११९ २९७ 'अचो यत्' इति सूत्रं कर्तुमश- । २८४ 'स्वमनायत' एतद्रूपं शङ्कानि क्यं नवेति प्रतिपादय १२७ रासपूर्वकं प्रसाधनम् उपसर्ग २९८ 'इचेति हस्वः सुपठः' इत्यस्य, स्य पृथक्करणे सफलज्ञापकप्र- भिप्रायः १२८ दर्शनम् ११९ २९९ 'भार्या वधूः' इत्यत्र क्यप भव- २८५ वृद्धौ सत्यां टिलोपः अत्र ज्ञाप- १२८ कफलप्रदर्शनम् १२० ३०० 'नक्कादेः' इति सूत्रस्य उपयो- २८६ 'त्वादयति' इति रूपं प्रसाध्य गोऽस्ति नवेति प्रतिपादय १२८ 'प्रकृत्येकाच्' इति सूत्रस्य ३०१ 'प्रैषादि सूत्रे कृत्यग्रहणं कर्त- फलम् १२० १२९ २८७ 'चानमाचष्टे, इत्यर्थे कानि ३०२ 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये रूपाणि १२१ इति सूत्रे वृत्तिकारभाष्यका- २८८ कण्डवादीनां धातुत्वप्रातिपदि- रयोः को मतभेदः १२९ कत्वोभयस्वीकारे पलं प्रभा ३०३ 'निष्ठायां सेड्' इत्यत्र सेड्ग्रह- १२२ णस्य फलम् १२९ २८९ आहध्वं मारघुत्तममिति प्रयो ३०४ 'सानुमतः प्रफुल्लम्' अवस्थदो- गेशकासमाधी पवारणम् १३० तिन वा व्यं न वा णञ्च १२२ ·[१०] SO4. फ.नाम पृ० म. क्र०म० फ० नाम पृ०म० ३०५ "षिशसी वैयात्ये इदं सूत्रं ३११ 'कर्मणि च येन" इति सूत्रे कर्तु विध्यर्थमुत नियमार्थम् १३० ग्रहणं किमर्थम् १३२ ३०६ घिनुण उकार उच्चारणार्थः ३१२ 'अतिसुलभम् , अतिदुर्लभम् , प्रयोजनार्थो वा १३१ अत्र 'उपसर्गात्सल्यमोहति ३०७ 'विदत्तम् अत्र 'दस्ति इत्यनेन १३२ दीर्घः कथं नेत्यादि १३१ ३१३ 'अदो जग्धिर्व्यतिकितिहति ३०८ 'यायावर अस्य साधनम् १३१ सूत्रे ल्यब् ग्रहणं किमर्थम् १३२ ३०९ अर्थग्रहणमस्तिनव सम्बध्यते १३१ ३१४ 'मूलकोपदंशम्भुक्ते अत्र साम. ३१० निवासचिति' इति सूत्रे चः कः •भावात् णमुलप्रत्ययः समासश्च इत्येव वक्तव्ये अदिग्रहणं कथम् १३३ किमर्थम् १३२ नुम् कर्यन इति श्रीवैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीस्थफक्किकानां सूची। परीक्षा तथा अन्य प्रकार की सभी संस्कृत पुस्तकों के मिलने का एकमात्र प्राचीन स्थान- जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·॥ श्रीगणेशाय नमः ।। फकिकाप्रश्नोत्तरी शिवं सर्वविद्यानिधानं प्रणम्य मुनीन् सूत्रकारादिकान् स्वान् गुरूश्च । ब्रुवे व्याकृते: फक्किकाप्रश्नतत्त्वम् , परीक्षार्थिनां तोषहेतोर्निगूढम् ।। १ ।। प्रश्न:-मुनित्रयं नमस्कृत्येत्यत्र "नमःस्वस्तिस्वाहा” इति चतुर्थी कुतो न इति प्रदर्य "परिभाषस्तिरस्क्रिया" इत्यमरात् परिभाव्येत्य. स्य विचार्येत्यस्यार्थ प्रमाणं प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु मुनित्रयं नमस्कृत्येत्यत्र स्वयम्भुवे नमस्कृत्येत्यत्रेवात्रापि "नम.स्वस्तिस्वाहा"इत्यादिना चतुर्थी स्यात्, इति चेद्, न । उपपदविभक्तेः कार. कविभकिबलीयसी" इति परिभाषया "नमस्करोति देवान्" इतिवत् द्वितीयैव यु. युक्तत्वात् । न च स्वयम्भुवे नमस्कृत्येत्यत्र स्वयंभुवमनुकूलयितुमित्यर्थविवक्षायों "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" इत्यादिना चतुर्थी सिद्धा, एवं च "नमः स्वस्ति इति सूत्रे नमःपद व्यर्थमितिबाच्यम् । 'हरये नमः' इत्यत्र सम्बन्धसामा. न्ये षष्ठयां प्राप्तायां तदाधनाय तस्यावश्यकत्वात् । ननु “परिभावस्तिरक्रिया" इत्यमरकोशात्" सर्वत्र परिसमभिव्याहारे भूधा. तोरवज्ञानार्थस्यैव सम्भवात् व्यावयांसात "परौ भुवो अवज्ञाने" इत्यत्र अवज्ञा. नग्रहणं व्यर्थ सत् ज्ञापयति-"धातनामनेकार्थत्वम्" इति । एवञ्च भूधातोरवज्ञाना. तिरिक्तार्थस्यापि सम्भवात् ; "मनसा परिभाव्य किचित्" इत्यादिश्रीहर्षप्रयो. गाच्च, विचायेंत्यर्थेऽपि न किमपि बाधकमिति दिक् । प्रश्न:-लण सूत्रेऽकारस्येलम्ज्ञायां किं मानम् ? तस्य फलं च किम् ? इति दर्शय। .

·२ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- उत्तरम्-लवर्णयोः सावण्य प्रारकारीयतीत्या वृद्धः "उरण रपरः" इति स्परत्ववारणपर हर वक्ष्यामि" इति भाष्यव्याख्यानावसरे लणसूत्रस्थाकारेण रप्रत्याहारमाश्रित्य रशब्दल्य रेफलकारोभयोधकत्वमिति कैया ननु सर्वत्र रप्रत्याहारेजैव निर्वाह "अतोलान्तस्य इत्यत्र लकारोचारणं व्यर्थ. मितिचेत्, न तेन हि रप्रत्याहारस्यानित्यत्वज्ञापनात् । अत एव "रषाभ्याम्""र- दाभ्याम् इत्यादौ न लग्रहणम् । तेन कल्पेन, प्रफुल्तामित्यादौ नदोषहति प्राञ्चः। नव्यास्तु-"लपरं वक्ष्यामि" इत्यस्य उ: स्थाने प्रयुज्यमानो योऽण स परो भवति लपरश्च भवति इति व्याख्यानेन वक्ष्यामि इत्याहुः । अन्यथा "अतो ला. तस्य" इति सूत्रे पाणिनिलकारं नोच्चारयेत् । रप्रत्याहारेणैव निर्वाहात् । प्रश्न:-"हलन्स्यम्" "मादिरन्त्येन सहेता" अनयोः परस्परापेत. त्वेन भन्योन्याश्रयः कथम् ? परिहारश्च कीदृक् इति साधूपपादय । उत्तरम्-'वाक्यार्थज्ञाने पदपदार्थज्ञानं कारणम्। इति नियमात् "हलन्त्य. म्" इत्यत्र “अन्तो जघन्यं चरममन्स्यपाश्चात्यपश्चिमाः" इत्यमरकोशात अन्स्यप. दस्य बोधसत्वेऽपि हल्पदस्य बोधः पाणिनिसङ्केतज्ञानाभावात् न सम्भवति; इति तम्ज्ञानार्थ "आदिरन्त्येन सहेताहति वाक्यार्यबोध आवश्यकः । "आदिरन्स्येन सहेता" इति वाक्यार्थबोधोऽपि इत्सम्ज्ञाज्ञानमन्तरा न सम्भवति । "आदिरन्त्येन सहेता" इति वाक्यार्थबोधे इत्पवज्ञानमपेक्षितम् , तच्च "हलन्त्यम्" इति सूत्रा. थबोधमन्तरा न सम्भवति, हलन्त्यसूत्रेऽपि इत्पदार्थज्ञाने हल्पदार्थज्ञानमपेक्षित. म् , तप "आदिरन्त्येन सहेता" इति वाक्यार्थबोधमन्तरा न सम्भवति, इति पर. रूपरापेक्षत्वादन्योन्याश्रयः । अन्योन्याश्रयाणि कार्याणि न प्रकल्पते, यथा नो. नावि बद्धा नेतरत्र त्राणाय भवति" इति भाष्यात् । अतस्तदोषपरिहाराय "हल. न्त्यम्" इति सूत्रावृत्तिः क्रियते "हलन्त्यम्" "हलन्त्यम्। इति । तत्र प्रथमहल. न्त्यमित्यस्य हलिति सूत्रेऽन्त्यम् इत् भवतीति । इत्सम्ज्ञाज्ञाने जायमाने "आदि. रन्स्येन सहेता" इत्यनेन हलपदबोधः सुकरः । हल्पदबोधे जायमाने द्वितीयहरू. ग्त्यमित्यस्य वाक्यार्थबोधे कस्याप्यपेक्षाविरहात नान्योन्याभयः । आवृत्तौ प्रमाणं हि "न विभक्तौ तुस्मा" इति सत्रमेव । तदभाषे हि हलन्यमित्यस्य वाक्यार्थाः निष्पत्तोन विभको इतिनिषेधो व्यर्थ एव स्याति दिक् । प्रश्न:-प्रक् , मच हल् इत्यादिप्रत्याहारेषु इसकानां प्रहणं ·संज्ञाप्रकरणम् । ३ . कुतो न भवतीति वद । उत्तरम्-ननु "लण" सूत्रस्थावणेन सहोचार्यमाणो रेको रलयोः संज्ञा इति न युक्तम् , टकारस्याऽपि मध्यपतितत्वादितिचे १ न । "अनुनासिक" इत्यादि. निर्देशेन "प्रत्याहारेवितां न ग्रहणम्" इति ज्ञापनात् । अन्यथा अनुनासिक इत्यत्र ककारस्याचप्रत्याहारान्तःपातित्वाहच्त्वमादाय यणापत्तिः स्यात् । न च इत्वविधानसामयात न यणः प्रातिरितिवाच्यम् । शास्त्रस्य साक्षाद्वाध. कल्पनापेक्षया प्रत्याहारेऽनुबन्धानामग्रहणमित्यत्रैवेत्वविधानस्य ज्ञापकत्ये लाघवा. त् । "पापाणके कुत्सितः" "एक पदान्तादति" इति निर्देशा अन्यत्र ज्ञापकरके मानत्वाच्चेत्य उम् । प्रश्न:-"नाज्झलौ" इत्यनेन वर्णसमाम्नायस्थानामेव सवर्णसं. ज्ञानिषेधात् विश्वपाभिरित्यत्र "हो ढः" इति ढत्वं कुतो न । उत्तरम्-"पूर्व वर्णानामुपदेशस्तावत् , उपदेशोत्तरकालेत्संज्ञा, इसम्जो. त्तरकाला प्रत्याहारसिद्धिः, तदुत्तरकाला सवर्णसंज्ञा, तदुत्तरं नामलाविति निषे. धः, तदुत्तरं ग्राहकेता शक्तिः । एतेन सर्वेण समुदितेनान्यत्र सवर्णानां ग्रहणं भवति, न स्वस्मिनापि स्वाडे," इति भाष्योकरीत्या "तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्ण" "नाज्म लौ" इत्येताभ्यां प्राक् ग्रहणकशावल्यासिद्धया "नाज्झलौः इत्यस्य वाक्यार्थबो. धावसरे ऽपदेन वर्णसमाम्नायस्थानां हस्वानामेव ग्रहणात् । तेषामेव सवर्णसंज्ञा. निषेधेन दधिशब्दात शीतल षष्ठं सान्द्रमित्येतेषु परेषु यणादिकं न । दोर्यादीनांच हल्भिः सह सावर्ण्यमस्त्येव । अत एव 'कुमारी शेते' इत्यत्र सवर्णदीर्घवारणाय "अकः सवणे दीर्घ" इति सूत्रेऽचिग्रहणानुवर्तनं सफलम् । नन्वेवं विश्वपाभिरि- त्यत्र हकारस्याकारसवर्णत्वात् "हो" इति ढत्वं स्यादिति चेद् , न । "काल- समयवेलासु तुमुन्। हत्यादिनिर्देशेन नामसावित्यत्राकारप्रश्लेषात् , आकारस्याफि हल सावर्ण्यनिषेधादित्यलम् । प्रश्न:-"अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" इत्यस्मिन् सूत्रे अण इति पूर्वणकारेण परणकारेण वा प्रत्याहारा ग्राह्य इति सप्रमाणं लिख । उत्तरम्-"अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः इत्यस्मिन् सूत्रे अण परेणैव नका. रेण गृह्यते "त उत्" इत्यत्र तपरकरणाल्लिङ्गात् । तथाहि-पूर्वणकारेणाप्र. त्याहाराङ्गीकारे कारख्याणत्वाभावात् "अशुदित सूत्रेण सवर्णग्राहकताऽप्र. - ·फक्किाप्रश्नोत्तर्याम्- सक्ती तयावृत्यर्थं तत्र कृतं तपरकरणं व्यर्थं सत् उक्तार्थे ज्ञापकम् । परणकारेण ग्रहणे तु ऋकारल्याणत्वेन ग्राहकशाचप्रवृत्या प्राप्त सवर्णप्रहगव्यावृत्तये तपरकरणस्य सार्थक्यम् । वस्तुतस्तु इदं प्रमाण न मनोरमम् । लुकारग्रहणेन चारितार्थ्यात् । एवं च "उर्ब, इत्यत्रत्यतपरकरणस्योक्तार्थे ज्ञापकत्वं बोध्यम् । तथाहि-चुरादिण्यन्ताव "कृतधातोर्लुकि भचीकृतत् , इत्यत्र दीर्घ ऋकारस्थाने हस्वकार एव यथा स्या. दित्येतदर्थे तत्र तपरकरणं क्रियते। अत्र पूर्वणकारेणाणग्रहणे तु उद्देश्येन विधे. येन च कारस्याभिन्नत्वेन भिन्नकालस्याग्रहणात् न तस्य स्थानिस्वस्य न वा आदेशस्य प्रसक्तिरिति व्यर्थमेव तत् । ज्ञापिते तु उक्ताथें ऋकारस्याणत्वात् ग्राह- कशास्त्रेण सवर्णत्वबोधनात् दीर्घादेशापत्तिरिति तब्यावृत्यर्थ तकारोपादानं स्वांशे चरितार्थमित्यलं पल्लवितेन । प्रश्न:-"येन विधिस्तदन्तस्य" इत्यस्मिन् सूत्रे येन इति तृती. यान्तस्य कोऽर्थः ? "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः" "उगिद्वर्णग्रहण- घर्जम्" इत्यनयोः वार्तिकयोः फलं च विवेचनीयम् । उत्तरम्-येन इति करणे तृतीया करणस्य व्यापारवत्वनियमात्, अन्येषां च च्यापाराभावात् , विशेषणमेव अत्र करणतृतीयान्तेनोच्यते । तसाच इसरव्या. वृत्तिकरणमेव व्यापारस, सत्र शब्दोपस्थितविशेषस्य तादृशं विशेषणमेव तदन्तमा. हकम् । कचित् सति गमके अताशं शब्दरूपं विशेष्यमादायापि तदन्तविधिः । अत एव "इनहन्" इत्यादिविषये तदन्तविधिः । "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः" एतद्वार्तिकम् । समासविधौ प्रत्ययविधौ च तदन्तविधेः प्रतिषेधो वाच्यः । तेन कृष्णं परमश्रितः इत्यत्र "द्वितीयाश्रितातीत" इति समासो न भवति, समासविधित्वेन तदन्तविधेरभावात् । सूत्रनडस्य गोत्राप. त्यं सौत्रनाडिरित्यत्र च "मडादिभ्यः फक्त इति फ न भवति, प्रत्ययविधित्वेन सवन्तविधेरभावात्। नन्वेवं पचतमतिक्रान्ता अतिपचन्तीत्यत्र "उगितपच" इति उगिदन्तात्प्रा. तिपदिकात विहितो गेप न स्यात् , प्रत्ययविधौ तदन्त विधेः प्रतिषेधात् । तथा "अत हम्" इत्यनेन मस्यापत्यम् इ. इत्यत्रैवम् प्रत्ययः स्यात् , अदन्तदक्षश- मात् दक्षल्यापत्य दाक्षिः इत्यत्र इम् न स्यादिति चेदू , । "गिवर्णग्रहणवर्ज.

·संशाप्रकरणम् । म्" इति निषेधात् । तस्य रायमर्थ:-उगिदग्रहणं वर्णग्रहणं च वर्जयित्वा "समासप्रत्ययविधौ” इत्युक्तः प्रतिषेधो भवति । उगिद्वर्णग्रहणे तु "येन विधिः" इति तदन्तविधिरस्त्येव । ततश्च अतिपचन्तीत्यत्र उगिदन्तप्रातिपदिकात् "उगि. तव" इति डीप् , दाक्षिरित्यत्र अवर्णान्तादिन च सिद्धयतीति दिक् । प्रश्न:-"नवेति विभाषा" इत्यस्यार्थः, फलश्च संक्षेपेण लिख । उत्तरम्-अत्र न वा, इति विभाषा इति च पदत्रयम् इतिर्लोके अर्थपदा. र्थकस्य शब्दपदार्थकत्वकृत् । यथा-गवित्ययमाह इत्यादावनुकरणे । अस्मिन् सूत्रे तु स्वरूपमिति परिभाषणात् शब्दपदार्थकस्य अर्थपदार्थकत्वकृत् । स च न वा श- ब्दाभ्यां प्रत्येक सम्बध्यते, व्याख्यानात् । तेन न वा शब्दयोरी संजिनौ । प्राप्त. विभाषासु नास्योपयोगा। तासां पक्षे निवृत्तिमात्रफलकत्वात् । अप्राविभाषा. स्वपिन । तासां पक्षे विधिमात्रार्थकत्वात् । अप्राप्तवन निषेधासम्भवाच्च । तस्मादुभयत्र विभाषार्थमिदम् । तथाहि-द्विवचनबहुवचनेष्वपित्सु "वचिस्वपियजादीनां किति" इति नित्य. तया सम्प्रसारणं प्राप्तम, पित्सु त्वेकवचनेषु सम्प्रसारणं न प्राप्तम् , "असंयोगा. ल्लिकित्" इति कित्वस्यापित्स्वेव प्रवृत्तेः । एवं च प्राप्तेऽप्राप्ते चारम्भात् "विभाषाश्यः" इत्युभयन्त्र विभाषा इति स्थितिः । तत्र हि श्रुतक्रमानुरोधात् पूर्व कित्सु निषेधः । तत्र किनकिद्रूपे सर्वस्मिन् लिटि ऐक्यरूपं प्रापिते सति पक्षे भव. तीत्येकरूपेण विधिमुखेनैव विकल्पः । यथा-शुशाव, शिवाय, इत्यत्रेति दिक् । प्रश्न:-"प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः” इति परिभाषया "सुप्ति. ङन्तं पदम्" इति सूत्रघटकसुप्तिङोः प्रत्ययत्वेन तदन्तग्रहणे सिद्ध अ. तग्रहणं किमर्थमिति विवेचनीयम् । उत्तरम्-"प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः" इति परिभाषया सुप्तिकोः प्रत्यय- त्वेन तदन्तग्रहणे सिद्ध अन्तग्रहणं व्यर्थं सत् ज्ञापयति-"संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्तीति (संज्ञानिष्ठविधेयतानिरूपिता या प्रत्ययमात्रवृत्तिसाक्षादुद्दे. श्यता तत्प्रयोजकं पदं यत्र तत्र तत्रादिविशेष्यकतदन्तग्रहणं नास्तीति) तेन घसंज्ञा तरसमपोरेव न तदन्तस्य । तेन गौरीबाह्माणितरा इत्यत्र न हस्व इति दिक् । इति संज्ञाप्रकरणम् ।

·फक्किाप्रमोचम्- अथ परिभाषाप्रकरणम् । प्रश्न:-आन्तयं कति विधम् ? तेषां लक्ष्याणि च प्रदर्श्य 'यत्रा. नेकविधमान्तयं तत्र स्थानत आन्तयं बलीया" इत्यस्य फलं वद । उत्तरम्-आन्तयं चतुर्विधम् , स्थानार्थगुणप्रमाणभेदात् । स्थानतो यथा- "दध्यत्र" अन तालुस्थानस्येकारस्य स्थाने तालुम्थानीययकारोजातः । अर्थतो यथा-"पदन्नोमास" इति पादशब्दस्य पदादेशः । गुणतो यथा-"वाग्धरिः" अन्न संवारस्य नादस्य घोषस्य महाप्राणस्य हस्यताहश एव धकारः । प्रमागतो यथा- अमुम् , अमू, अन् "मदसोसेरिणत्यनेन स्वस्य हस्वो दीर्घस्य च दीर्घ उकार चेता, स्तोता, इत्यत्र "पुगन्तलघूपधस्य च" इत्यनेन इकारोकारयोः स्था- नत आन्तर्याद एकारौकाररूपे गुणे प्राप्ते प्रमाणत आन्तर्याच्च अकाररूपे गुणे प्राप्त "यत्रानेकविधमान्तय तन्त्र स्थानत आन्तर्य बलीयः" इति परिभाषया स्थानत मान्तर्यस्य बलवत्वात एकारौकरौ स्त एवेति दिक् । प्रश्नः-"अष्टाभ्य मौश्” इत्यादौ "मादेः परस्य” इयं परिभाषा "अनेकाशित्सर्वस्य" इत्यनया कथं बाध्यते तत्प्रदर्शय । उत्तरम-'अष्टा जस्' इति स्थिते, अन "अष्टाभ्य औश इत्यनेन औश् प्राप्तः । स च "तस्मादित्युत्तरस्य" इति परिभाषया अष्टनशब्दाव्यवहितपरस्य प्रा. तत्रानेकालत्वात सर्वादेशे प्राप्ते, "आदेः परस्य" इत्यनेन आदेरेव प्राप्ते, तत्र "तुल्यबलविरोधे पर कार्यम्" इति परस्य प्राबल्यत्वेन "अनेकालिशत्सर्वस्य" इति सर्वादेशः । ननु "अन्यत्रान्यत्र लब्धावकाशयोरेकस्मिन् लक्ष्ये युगपत् प्रवृत्तिविप्रतिषेधः" स च प्रकृते नास्तीति चेदुच्यते। "आदेः परस्य इत्यस्यावकाशः "बन्तरूपसर्गेभ्यो sपई" इत्यादौ। "मनेकालिशत्सर्वस्य" इत्यस्यावकाशः "अस्तेभू" "इदम. ईशइत्यादौ । “अष्टाभ्य औषण इत्यादौ तूमयोर्युगपत्प्रवृत्तिरिति अस्तीह प्रकृते विप्रतिषेध इति दिक् । प्रश्न:-"परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः" इत्यस्यो. दाहरणानि क्रम बेत । उत्तरम्-पराानत्यं यथा-दति पर घूपधगुणं बाधित्वा नित्यत्वात शा। परादन्तरङ्ग यथा-उभये देवमनुष्याः। इह "प्रथमचरम" इति परामपि स, ·भन्सन्धिप्रकरणम् विकल्पेन प्राप्तां सर्वनामसंज्ञां बाधित्वा विभक्तिनिरपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात् "सा. दीनि" इति सर्वनामसंज्ञा भवति, परादपवादो यथा-'दधना, दध्ने इत्यत्र "अस्थि- दधि" इत्यनङ् परमपि अनेकालिति सर्वादेशं बाधित्वा "डिच्च" इत्यपवादेना. न्तादेशः । नित्यादन्तर यथा-'ग्रामणिनी कुले' नित्यमपि "इकोचि" इति नुर्म चाधित्वा "हस्वो नपुंसक" इत्यन्ताङ्गत्वाद्धस्वः । कृते तु नुमि, अनजन्तत्वात इम्वो न स्यात् । अन्तरङ्गादपवादो यथा-'दैत्याशि, श्रीशः परमपि सवर्णदीर्घ बाधित्वा अन्तरङ्गत्वादाद्गुणे यणि च प्राप्ते अपादत्वात्सवर्णदीर्घ इति दिक् । इति परिभाषाप्रकरणम् । - अथाच्सन्धिप्रकरणम् । प्रश्न:-शुध्युपास्य' इत्यत्र स्थानिवद्भावः कथं निरस्तस्तत्प्रदर्शय,। उत्तरम् -'सुधी उपास्यः' इति स्थिते अन "इको यणचि॥ इति सूत्रेण ध. कारोत्तरवर्तिन हकारस्य यणि आन्तरतम्यात् यकारे कृते 'सुधय् उपास्य' इति जाते अन "मनचि च" इति द्विस्वे कृते 'सुध्ध्य उपास्या इति भूते अत्र शङ्कते- ननु "स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ" इत्यनेन यकारस्य स्थानिवदानाच्त्वमाश्रित्य अच्परत्वेन "मनचि च" इति द्वित्वनिषेधः स्यादिति चे , न । 'अनलिवधौ" इति स्थानिवद्भावनिषेधेनापरत्वाभावात् । न च "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" इति स्थानिवद्भावेनात्वं स्यादिति वाच्यम् ? "न पदान्तद्विर्वचन" इति द्विवचने कर्त. व्ये स्थानिवद्रावनिषेधादित्यलम् । प्रश्न:-"मनचि च" इत्येव सिद्ध"वा हतजग्धयोग इति किमर्थ- मिति ब्रूत। उत्तरम्-ननु "वा हतजग्धयोः" इलि व्यर्थम् , द्वित्वस्य तु "अनचिच इत्यनेनैव सिद्धत्वादिति चेद् , न । कान्ते परे पुत्रशब्दस्य यदि द्वित्वम् , तहि हतजग्धयोरेव ; माक्रोश एव इति नियमार्थमावश्यकत्वात् । नियमफलं तु पुत्रवित्तिः, पुत्रकृतिरित्यादौ विस्वाभावः । ननु पुत्रहतीत्यादौ हतशब्दपरस्वाभावेन द्वित्वं न स्यादिति चेत् , न । प्राति. पदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषया द्वित्वप्रवृत्तः सुवचत्वाव। प्रश्न:-"हले यमा यमि लोपः” इति सूत्रस्य प्रयोजनं घद ।

·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- उत्तरम्-ननु हनुभवः, नास्ति, इत्यादौ "अचो रहाभ्यां द्व" इति वि. कल्पेन बित्वे द्वियकारात्मक रूपं, द्वित्वाभावपक्षे एकयकारात्मक रूपम् , तत्र "हलो यमा यमि लोपः" इत्यनेन विकल्पेन लोपे एकयकारात्मकं, लोपाभावपक्षे तु द्वियकारात्मक रूपमिति द्वित्वेन यत् सिद्ध तदनेनापीति, "हलो यमा यमि' लोपः" इत्यस्य प्रयोजनं न किञ्चिदिति चेद् ? न । अदितेरादित्यस्य वा अपत्यम् आदित्यः, इत्यत्र आदित्यशब्दादेवताथें "दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्या” इति ग्यप्रत्यये णकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते मसंज्ञायाम् "यस्येति च" इत्यकारलोपे "हलो यमा यमि लोपः" इति विकल्पेन यलोपे एकयकारात्मक रूपम् , लोपाभाव. पक्षे-द्वियकारात्मक रूपमिति फलस्य सत्वात् । प्रश्न:- गव्यतिरित्यत्र "लोपः शाकल्यस्य” इत्यनेन वलेपः कुतो नेति स्पष्टं वद? - उत्तरम्-गव्यूतिरित्यत्र 'अतियुति" " इत्यादिना यूतिशब्दो निपातितः, गोशब्दस्य यूतिशब्देन समासे 'गो+यूति' इति स्थिते 'गोयंतौ छन्दस्युपसंख्या- नम्" इत्यनेन "अध्वपरिमाणे च" इत्यनेन वा वान्तादेशे कृते गव्यूतिरिति जाते अन्तर्वतिनी विभक्तीमाश्रित्य वकारस्य पदान्तत्वात् "लोपः शाकल्यस्य" इत्य. नेन वलोपे प्राप्ते सति न भवति । "वान्तो यि" इत्यत्र वकारात्पूर्वभागे "लोपो व्योर्वलि” इति लोपेन वकारः प्रविलष्यते, तस्य च भूयमागकारान्त आदेशः स्यादित्यर्थात् । न च "वान्तो यि, इत्यत्र वकारस्य प्रश्लेषेऽपि तत्सूत्रे एव प्रश्लेषस्य फलम् , अत्र तु फलाभाव इति वाच्यम् ? "गो_तो छन्दस्युपसंख्या. नम्" इत्यत्र छकारात्पूर्वभागे प्रश्लेषकरणेन समाधातुं शक्यत्वात् । प्रश्न:-धातोस्तनिमित्तस्यैव" इत्यत्र नियमाकारः कीदृशः ? उत्तरम्-'लव्यम् , इत्यत्र 'लुञ्-छेदने, इति धातोः "अगे यत्" इति यति "आर्धधातुकं शेषः" हत्यार्धधातुकसंज्ञायाम् "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इति गुणे 'लो+ यम्' इति स्थिते ओकारस्य प्रत्ययनिमित्ताधेन "धातोस्तन्निमित्त- स्यैव” इत्यनेन वान्तादेशे रूपम् । 'अवश्यलाव्यम्। इत्यत्र तु आवश्यक उपपदे लुब्धातोः "ओरावश्यके इति ण्यति "मयूरव्य॑सकादयश्व इति समासे "लुम्पे. ववषयमः कृत्ये" इति मलोपे "अचो णितित वृद्धौ ‘अवश्यलौ+ यम् इति स्थिते औकारस्य प्रत्ययनिमित्तकत्वेन धातोस्तनिमित्तस्यैव इत्यनेन वान्तादेशे ·महसन्धिप्रकरणम् । & सति रूपम् । इह उभयत्र "वान्तो यि प्रत्यये" इत्यनेन वान्तादेशे सिद्ध धातो. स्तनिमित्तस्यैव इति "सिद्ध सति आरभ्यमाणो विधिनियमाय भवति इति न्या. येन नियमार्थम् । नियमस्य सजातीयापेक्षत्वात् यादौ प्रत्यये परे धातोरेचश्चेद्वा. न्तादेशस्तहि प्रत्ययनिमित्तस्यैच एव नान्यस्य, तेन ओयत इत्यत्र आज पूर्वकात् वेनः कर्मणि लटि, यकि, सम्प्रसारणे पूर्वरूपे आडा सह आद्गुणे च 'ओयत' इत्यत्र प्र. त्ययनिमित्तस्यैचोऽभावात् न वान्तादेशः । नियमाभावे तु पूर्वसूत्रेणात्र वान्तादे- शापत्ति: स्यात् । ननु अन्तरगवान्तादेशदृष्टया बहिरङ्गगुणस्यासिद्धत्वेन वान्तादेशाप्राप्त्या ना. कश्यक तत्सूत्रमितिचेद् ? न । वेत्रः कर्मणि लडि यकि सम्प्रसारणे पूर्वरूपे आडा. गमे "आटश्च इति वृद्धौ ‘औयत इत्यत्र वान्तादेशव्यावृत्यर्थं तस्यावश्यकत्वात् । प्रश्न: "धातोस्तनिमित्तस्यैवइति नियमेनैव अन्यव्यावृत्तिः सिद्धा, सूत्रे एवकारः किमर्थमिति दर्शय ? उत्तरम्-"सिद्ध सति आरभ्यमाणो विधिनियमाय भवति इति न्यायेन नियमविधिसिद्ध तन्निमित्तस्यैवेति एवकारस्तु विपरीतनियमव्यावृत्यर्थः । एवका. राभावे हि यदि प्रत्ययनिमित्तकस्य चेदेवो वान्तादेशस्तहि धातोरेवैचा इत्यपि नि. यमः प्रतीयेत, तथाच बाभ्रव्य इत्यत्र वान्तादेशो न स्यादित्यलम् । प्रश्न:-"कानि सन्ति को स्तः, मस्याः फक्किकायाः माशयः श. ङ्कासमाधानपुरःसरमुपपादनीयः। उत्तरम्-ननु शब्दशास्त्रे पक्षद्वयं पदसंस्कारपक्षो वाक्यसंस्कारपक्षश्च, तत्र परस्परनिरपेक्षाणि पदानि संस्क्रियन्ते यत्रासौ पदसंस्कारपक्षः । एवं वाक्यादुधृत्य पदानि संस्क्रियन्ते यत्रासौ वाक्यसंस्कारपक्षः । तथाच-वाक्यसंस्कारपक्षे 'कानि सन्ति इति वाक्ये प्रक्रियाक्रमेग पूर्व 'किम्' शब्दः तदुत्तरं जस् ततो अस् धातुः, तदुत्तर झि इति किमः कादेशे जसः स्यादेशे नुमि दीर्धे च कानि इति सिद्धयति । अस्धातोः "इनसोल्लोपः" इत्यल्लोपे "झोऽन्तः' इति अन्तादेशे सन्तीत्यस्य सिद्धिः । एवं च स्थानिभूतादकारात् पूर्वत्वेन दृष्टस्येकारस्य यणि कर्तव्ये "अचः पर. स्मिन्" इति स्थानिवत्वेन अकारस्य सनावात् अस्त्येव यणः प्रसक्तिः । एवं को स्तः इत्यत्रापि "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ इति सूत्रेण स्थानिवद्रावात् अकार. रूपमत्वमाश्रित्यास्त्येव अवादेशस्य प्रसक्तिरिति चेदून। यणादिरूपचरमाव.

·१० फलिकाप्रमोसर्याम्- यबकायें कर्तव्ये "न पदान्त सत्रेण स्थानियमावनिषेधात् । प्रश्न:-पुरस्तादपवादन्यायस्य किं स्वरूपम् ? बाध्यबाधकभा. वश्व कीदृशः? 'अवैहि इति वृद्धिः साधुर्नवेति प्रतिपादय । उत्तरम्-"पुरस्तादपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्" इति न्या. यस्वरूपम् । पूर्वपठिताः अपवादाः अव्यवहितानेवोत्तरान विधीन् बाधन्ते, न तु व्यवहितानित्यर्थः । प्रकृते च "एत्येधत्यूठसु"-इत्युत्तर कानिचित् सूत्राणि पठित्वा "एकि पररूपम्" इति पठित्वा पुनः कतिपयसूत्राणि पठित्वा "ओमानो. श्व" इति पठितम् । ततश्च उक्तन्यायेन "एत्येधत्यूठ' इति वृद्धया "एकि पर- रूपम्" इत्येव बाध्यते, न तु "ओमाछोश्च" इति पररूपमपीति । अपवादस्वरूप हि-एत्येधत्यूठसु" इति सूत्रस्य यत्र यत्र अवर्णादेजादि इण एधत्यन्यतरधात्ववय. वअच्परत्वसत्वेन प्राप्तिविषयता तत्र तत्र उपएति प्रएधते इत्यादौ एङि पररूपम्" इत्यस्य प्राप्तिर्वर्तते, इति "एत्येधत्यूठसु" इत्यस्यापवादत्वम् । यत्र क्वचित् 'अव एहि' इत्यादौ "एलि पररूपम्" "ओमाडोश्व इत्युभयोः प्रातिर्वर्तते । "एत्येध. त्यूट्स" इत्यस्य निरवकाशत्वेन अपवादत्वात् उभयवाधकत्वं प्रसक्तम् , तथापि सकललक्ष्यप्रासिविषयतया नाप्राप्त एडि पररूपबाधेन 'उप+एति' 'प्र+एधते' इत्यादौ वृद्धश्चारिताध्यन "ओमाडोश्च" इत्यस्य बाधे निरवकाशत्वरूपबाध. बीजस्य अमावेन उभयोस्तुल्यबलत्वे "विप्रतिषेधे पर कार्यम्" इति पररूपस्य प. रत्वात प्रबलतया 'अव एहि' इत्यत्र प्रवृत्तिरिति 'अहिइतिपररूपघटितं साधु, विपरितं च असाधुरिति दिक् प्रश्न:-"प्रादूहोढोदरेज्येषु" इतिवार्तिकेन प्रोढवान् इत्यत्रापि प्र उपसर्गात् ऊढपरत्वेन वृद्धिः स्यान वा इति प्रतिपादय । उत्तरम्-"प्रश्चनजसजमृजयजराजभाजपशां षः" इत्यत्र केवलराजमह- नैव षत्वसिद्धौ भाजग्रहणं व्यर्थे सज्ज्ञापयति-'अर्थवग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम्। इति । अर्थवतः शब्दस्य ग्रहणसम्भवे अनर्थकस्य शब्दस्य ग्रहणं न भवतीति त. दर्थः । तेन "प्रादू होडोक्येष्येषुः" इति वार्तिकस्थऊढपदेन सार्थकस्य तस्य ग्रहणात् प्रौटा इत्यत्र वृदिभर्वति, प्रोढवान् इत्यत्र कवतुप्रत्ययान्तावत्शब्दषटकजढ- इत्यस्य अनर्थकस्पेन तस्य अग्रहणार अस्य वाकल्य अप्रवृत्तौ "मादू गुणः" इति गुण एवेति दिक।

·असन्धिप्रकरणम् । प्रश्नः-'प्राईति' इत्यत्र मन्तवद्भावेन पदान्तत्वमादाय रेफस्य विसर्गः कुतो नेति वद । उत्तरम्-'प्र+छति' इति स्थिते "उपसर्गाहति धातौ” इति सूत्रेण "स्थानेऽन्तरतमा" इति परिभाषैकवाक्यतया 'अनान्तर्यमेवैतयोरान्तर्यम्' इत्यान्त. रतम्यादुपसर्गावयवाकारात् ऋकारादिऋच्छधात्ववयवे अचि परे पूर्वपरयोः स्थाने अकारैकादेशे "उरण रपरः इति रपरे च कृते 'प्रार्छति' इति सिद्धम् । नन्वत्र “अन्तादिवच्च" इत्यनेन पूर्वस्थानिघटितसमुदायपर्याप्तपदत्वधर्म स्य एकादेशान्ते प्रार् इत्यत्रारोपेण रेफस्य पदान्तत्वार "खरवसानयोविसर्जनीयः" इति विसर्गः कुतो नेति चेत् ? न । "उभयथक्षु" "कर्तरि चर्षि" इत्यादिषु रेफ. स्य विसर्गाकरगपूर्वक रेफविशिष्टनिदेशेन अन्तवद्भावेन पदान्तत्वमाशय रेफल्य विसर्गाभावज्ञापनात् । प्रश्नः- उपसर्गेणव धातोगक्षेपे सिद्धे पुनः धातुग्रहणं किमर्थमिः ति प्रतिपाइय। उत्तरम्-'उप + ऋच्छति' इति स्थिते अत्र "उपसर्गाहति धातौ इति सूत्रेण "स्थानेन्तरतमः" इति परिभाषैकवाक्यतया अनान्तर्यमेवैतयोरान्तर्यमित्या. न्तरतम्यमादाय पूर्वपरयोः अकारऋकारयोः स्थाने आकाररूपवृध्यैकादेशे "उरण सरा" इति परे 'उपार्छति' इति सिध्यति । नन्वत्र "उपसर्गाति धातो" इति वृद्धिः कथम् ? "त्या" इति स्व. समुचितप्रकृतिभावः स्यादिति चेन । "उपसगांति धातौ" इत्यत्र 'धातौ इति योगविभागं कृत्वा तत्र वाक्यभेदेन च 'उपसर्गाति' इत्यनुवर्त्य पूर्वसूत्रवि. ध्यनुवादभूतपुनर्वृद्धिविधानसामध्येन प्रकृतिभावस्यापि बाधात् । न च पूर्वसूत्रे धातावित्याप्य अभावे "उपसर्गाहति इत्यस्य अधातावपि प्रवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । धाताविति ग्रहणामावेऽपि उपसर्गेण तस्य आक्षेपसम्भवात् । प्रश्न:-पेडकोयति प्रोघीयति, इत्यत्र पररूपं केन भवति, तत् प्रदर्शय । उत्तरम्-"एलि पररूपम्" इत्या "वा सुपि" इत्यनुवर्तते । तच्चैकवाक्य. तया सम्बध्यते । तथा सति भवर्णान्तादुपसर्गादेगदी सुधातौ परे पररूपमेका. देशो वा स्यादित्येवार्थः स्यात् । एवं सति प्रेजते उपोषति हत्पत्र नित्यं पररूप न ·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- स्यात् । अतो वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तथाहि-"पडि पररूपम्" इति प्रथम वाक्यम् । अवर्णान्तादुपसर्गादेडादौ धातौ परे पररूपमेकादेशः स्यादिति तदर्थः । "वा सुपि” इति द्वितीयं वाक्यम् । तत्र "एडि पररूपम् इत्यनुवर्तते, धातौ उप. सगादित्यादि च । ततश्च अवर्णान्तादुपसर्गादेकादौ सुब्धातौ परे पररूपमेकादेशो वा स्यादित्यर्थः । 'उप+ एडकीयति' 'प्र+ ओघीयति' इत्यत्र अनेन विकल्पेन पररूपे 'प्रोपीयतिः उपेडकीयति' इति सिध्यतः । विकल्पाभावपक्षे तु "वृद्धिरेचि, इति वृद्धौ ‘उपैडकीयति' 'प्रौधीयति इति स्तः । प्रश्नः-"अकः सवर्णे दीर्घः" इति सूत्रे मचि इत्यनुवृत्तिः किम. • ? तदुपपादय । उत्तरम्-'कुमारी + शेते' इत्यत्र "अकः सवर्णे दीर्घः' इत्यस्मिन सूत्रे अच्. पदानुवृत्यभाषे दीर्घकारशकारयोः विवृतप्रयत्नतालुस्थानतुल्यत्वेन "तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम्" इति सवर्णसंज्ञायां दी।कारात् शकारे सवर्णे परे पूर्वपरयोः स्थाने दीर्धा. पत्तिः । न च "नाज्झलौ” इति सूत्रेण तयोः सावर्ण्यनिषेधः इति वाच्यम् ? तत्र सूत्रे अच्पदेन दीर्वादीनां ग्रहणाभावेन दीर्घादीनां हलांच परस्पर सवर्णसंज्ञानिषेधस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अच्पदेन दीर्घादीनां ग्रहणम् "अणुदित्॥ सूत्रेण कर्तव्यम् ? तच न सम्भवति, "नाज्झलौ” इति सूत्रार्थावबोधकाले ग्रहणकशास्त्रस्य "अणुदित" सूत्रस्य सावर्ण्यविधिनिषेधाभ्यां प्रागनिष्पत्या "अणुदित्" सूत्रेण ग्राहकत्वेन बोधाभावात् । प्रश्न:-"भवङ्स्फोटायनस्य'" इत्यस्मिन् सूत्रे 'मति' इति कथं निवृत्तमिति प्रतिपादय । उत्तरम्-'लुतप्रगृह्या" इत्यत्र-"नित्यग्रहणं किमर्थम् १"इन्द्रे च" इत्या. रम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वलाभात्" इति भाष्योक्तमेव प्रकृते 'अति' इति निवृ. तो मानम् । अन्यथा 'गवेन्द्र' इत्यादावत्परत्वाभावादवङोप्राप्त्या तदर्थ "इन्द्रे च) इत्यस्यावश्यकत्वादारम्भसामानित्यत्वलाभः इति भाष्यकारोक्तिरसङ्गता स्यात् । 'अति' इति निवृत्तौ 'मचि' इति मण्डूकप्लुत्यानुवृत्तिस्वीकारे च. पूर्वसूत्रेणैव तत्रावसिद्धौ ‘इन्द्रे च" इत्यस्य वैयथ्येन तत्सामथ्यात् 'नित्यमिति किम्। इति भाष्योक्तेः सामञ्जस्यमेवेति दिक् । प्रश्न:-'व्यवस्थितविभाषया गवाक्ष' भस्या आशयः का इति ·अब्सन्धिप्रकरणम् । प्रतिपादय। उत्तरम्-कचिद्रवतीत्यंश एव प्रवर्तते, कचित्तु न भवतीत्यश एव, कचिदु. भयमित्येवं लक्ष्यानुसारेण व्यवस्थया प्रवृत्ता विभाषा व्यवस्थितविभाषा, "सर्वत्र. विभाषा गोः" इत्यत्राश्रीयते, ततश्च गवाक्ष.' इत्यत्र नित्यमेवावङ् भवतीत्यर्थः । अथ प्रकृतिभावः- प्रश्न:-"प्लुतप्रगृह्या मचि नित्यम्" इत्यत्र नित्यग्रहणस्य फलं लिख। उत्तरम्-'हरी + ईशौ' इत्यादौ "लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्" इत्येतत्सा. वकाशम् , 'चक्री + अत्र' इत्यत्र तु "इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वश्व" इति, तसत्र 'हरी एतौ इत्यादौ परत्वात "कोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वश्व" इति हस्वसमुचित एव प्रकृतिभावो भवेत् । नित्यग्रहणे तु तत्सामथ्येन प्लुतस्य प्रगृह्यसंज्ञकस्य बाधि परेऽयमेव प्रकृतिभावो नान्य इति बोध्यते । तेन 'हरी+ एतौ' इत्यत्र दिवचनान्त. स्य ईकारान्तस्य दूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति प्रगृह्यसंज्ञायामयमेव प्रकृतिभावो भवति, न तु "इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वच" इति हस्वसमुच्चित इति दिक् । प्रश्न:-"इकोऽसवण शाकल्यस्य ह्रस्वश्च'' इत्यत्र चकारा कर्त- च्या नवेति पद । उत्तरम्-ननु 'चक्री + अत्र' अत्र "इकोऽसवणे शालल्यस्य हस्वश्व" इत्य- नेन हस्वे कृते "इको यणचि" इति यण स्यादिति चेद् ? न । हस्वविधानसाम- यात् । अन्यथा प्रकृतसूत्रेण हस्वविधेः वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । एवच प्रकृतिभावल्या. न्यथासिद्धत्वात्तदनुकर्षणार्थश्चकारो न कर्तव्य इति भाष्ये स्थितम् । प्रश्न:-"अप्लुतवदुपस्थिते" इत्यत्र वत्' ग्रहणस्य किम्प्रयोजनम्। उत्तरम-"अप्लुतवदुपस्थिते" इत्यत्र वग्रहणं विहाय 'अप्लुत उपस्थि- ते" इत्युक्ते प्लुतस्य स्थाने अप्लुन एव विधीयेत । अतः प्लुत एव निवर्तेत । ततश्च 'अग्नी ति' इत्यत्र सम्बोधनप्रथमाद्विश्चनान्तस्यानुकरणे प्रगृह्य ईकार:त्रि. मात्रो न श्रूयेत । वत्करणे तु 'अग्नी इति' इत्यत्र "दूरादू ते च" इति प्लुते, लल्यासिद्धत्वात् "ईदूदेदूद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति प्रगृह्यसंज्ञायाम् "अप्लुतवदुपस्थि. ते" इति अप्लुतवमावेऽपि लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्" इति प्रगृह्माश्रये प्रकृति. भावे जाते प्लुतस्य श्रवणं भवति । ।

·फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रश्न:-'मणीवोष्ट्रस्य' इत्यत्र "ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति प्रकृतिभावस्य प्राप्तो सत्यां 'सवर्णदीर्घः कथं भवतीति प्रतिपादय । उत्तरम-ननु "ईदूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम्" इति सूत्रेण इकारान्सद्विवचनस्य प्रगृह्यसंज्ञा, ततोऽचि परे प्रकृतिभावश्च भवति यथा-'हरी+ो इत्यादौ । एवं सति 'मणी+ इव' इत्यत्रापि तेन प्रकृतिभावः स्यात्, सवर्णदीर्घः कथमिति चेदु. च्यते । अत्र न इव शब्दः, किन्तु स्वार्थो वशब्दो वाशब्दो वास्तीति सवर्ण दीर्घस्यात्राभावात् । प्रश्न:-'रामकृष्णाधमू आसाते' अत्र पुल्लिङ्गनिर्देशः किमर्थ इति सुष्पपादय । उत्तरम-स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्गे च देद्विवचनं प्रगृह्यम्" इति सूत्रदृष्टया मुत्वस्यासिद्धत्वेन 'अदे' इति रूपे जाते, तत्र पूर्वसूत्रेण "ईदूदेद इत्यनेनैव प्रगृ. संज्ञा सिद्धा भवतीति "रामकृष्णोः पदस्पोच्चारणं पुल्लिङ्गानिर्देशार्थम् । पुंलिङ्गे हि मुत्वस्यासिद्धत्वेन 'अयो' इति रूपम् , तत्र पूर्वसूत्रेण सर्वथैव प्रकृतिभावासिद्ध मात्परस्योकारस्य प्रगृह्यसंज्ञाया इदमेवा फलम् । अतः प्रकृते-'रामकृष्णावम मासाते' इति निर्दिष्टम् । प्रश्न:-"अदसोमात्" इत्यस्मिन् सूत्रेमाद्ग्रहणं किमर्थमिति पद। उत्तरम्-''अदसो मार" इत्यत्र मादग्रहणाभावे "संनियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः" इति परिभाषया देव०" इति सूत्रात् ईकारा. दीनां त्रयाणामनुवृत्तिः "मदसो मात्" इत्यत्र स्यात् । तेन 'अमुकेऽत्र इत्यत्रापि प्रगृहसंज्ञा प्रकृतिभावश्च स्यात् । तनिवारणार्थ प्रकृते माद्ग्रहणमावश्यकम् । मा. दूग्रहणे कृते तुमकारात्परस्य एकारस्यासम्भवात्न तत्र प्रकृतिभावः । प्रश्न:-"इको यणचि" इत्यनन्तरमेव "मय उओ वा" इतिपठि. तव्यम् वोग्रहणञ्च न कर्तव्यं, एवं कृते किं स्यादिति लिख । उत्तरम्-यदि षष्टाध्यायस्य प्रथमे पादे "इको यणचि इत्यनन्तरं मयः पर. स्य उमो यणादेशविकल्पो विधीयेत, तर्हि "किम्युक्तम्' इत्यत्र "मोऽनुस्वारः" इति मकारस्य वकारे परे अनुस्वारः गव । त्रिपावत्वविधौ तु तस्यासिद्धत्वाचानु- स्वारः । त्रिपायामनुस्वारविध्यपेक्षया वत्वविधेः परत्वात् । प्रश्ना-दितौ च सप्तम्यर्थे। अत्र सूत्रे 'मर्थग्रहण किमर्थमिति .

·हल्सन्धिः। १५ सुन्छु प्रतिपादय। उत्तरम्-ननु अर्थग्रहणाभावेऽपि ईदुर्दशे सप्तमीविशेषणत्वेन प्रत्ययांशे च तदादिविशेषणत्वेन तदन्तविधिद्वयेन ईदूदन्तं यत्सतम्यन्तं तत् प्रगृह्यसंज्ञक ल्यादित्य. बनैवेष्टसिद्धरर्थग्रहणं व्यर्थमेव । न च 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति' इति तदन्तविधिनिषेधेनोक्तार्थासम्भव इति वाच्यम् । 'ईदूतौ सप्तमी प्रगृह्यम्' भदसा:' 'एच्च द्विवचनम्। इत्येव सुत्रयितव्ये गुरुभूतन्यासकरणसामर्थ्यात् । 'ययो' पपी' इत्यादौ परादिवसावेन सप्तमीत्वमादाय सूत्रसाफल्येऽपि उकारांशेऽसम्भवा. च्च । इति चेत् १न। अर्थग्रहणेन सप्तम्यर्थविशेष्यताकोपस्थितिजनकस्यैव ईका. रान्तस्य ऊकारान्तस्य वा तत्संज्ञाबोधनात । एवञ्च 'गौरी अधिश्रित:' 'तनू इति' इत्यत्र ईकारान्ते ऊकारान्ते च सप्तम्यर्थविशेष्यताकोपस्थितिजनकत्वस्य (सप्तम्यर्थनिरूपितशक्तिपर्याप्ताधिकरणत्वस्य) सत्वेन प्रगृह्यसंज्ञा सिद्धिः । 'वाप्यश्व' इत्यत्र समासघटकवापीशब्दस्य प्रत्ययलक्षणेन सप्तम्यन्तत्वेऽपि समासे समुदाये शक्तिस्वीकारेण सक्षम्यर्थविशेष्यताकोपस्थितिजनकत्वाभावेन न प्रगृह्यसंक्षेति दिक् । इत्यच्सन्धिः । अथ हलूसन्धिः। प्रश्न:-"न पदान्ताहोरनाम् इत्यत्रटो प्रहकिमर्थमित्युपपादय। उत्तरम्-ननु "तोः पि" इति निर्देशेन "क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते" इति परिभाषया "टुना" इतिसूत्रात् टुमात्रस्यानुवृत्तौ पदान्तादृवर्गात्परस्य इत्याच. यनैवेष्टसिद्धः टोः ग्रहणं व्यर्थमेव । तदेव व्यर्थ सत् उक्तपरिभाषाया अनिस्यत्वं ज्ञापयति। एवज टोग्रहणाभावे "सन्नियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः" इति परिभाषया,"टुना टुः" इत्यत: "न पदान्ता" इत्यत्र ष्टोग्नुवृत्या पदान्तात् पकास्टवर्गात्परयोः स्तोः टुर्न इत्यर्थेऽपि पदान्तषकारस्य जश्त्वेन डकारस्यैव सम्भ- वात् । ततः परस्य टुत्वनिषेधस्येष्टत्वात् अतिप्रसङ्गाभावेन सूत्रे टोरितिव्यर्थमेवेति चेत् ? न । सर्पिष्टममित्यत्र "हस्वात्तादौ तदिते" इत्यनेन विहितस्य षत्वस्या. सिद्धत्वेन जश्त्वाप्रवृत्तौ पदान्तषकारादपि भुत्वनिषेधापत्तेस्तदवारणाय सूत्रे टोहणल्यावश्यकत्वात् । प्रश्न:-'चतुर्मुखः' इत्यत्र "यरोऽनुनासिके, इति मनुनासिकः ·फक्षिकाप्रश्नोत्तर्याम्- ? कुतो नेति दर्शय ? उत्तरम्-ननु 'चतुर्मुखः' इत्यत्र "यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वाति सूत्रेण पदान्तस्य यरो-रेफस्य, अनुनासिके-मुखशब्दावयवमकारे परे अनुनासिक मूर्ध- स्थानजन्यो णकारा कुतो नेति चेत् ? उच्यते-"स्थानेऽन्तरतम उरणपरः" इति संहितापाठे प्रथमान्तपाठस्वीकारे स्थानिनः स्थाने अन्तरतम एवादेशो भवतीति यथा नियमः, तथा भाष्यकृता "स्थानेऽन्तरतमे" इति ससम्यन्तपाठं स्वीकृत्य आदेशो मन्तरतमे स्थानिनि भवतीत्यर्थ व्याख्याय आदेशोऽपि अन्तरतमस्यैव स्थानिनः स्थाने भवतीति नियमः स्वीकृतः । एवञ्च स्थानप्रयत्नाभ्याम् अन्तरतमे स्पर्श कादिमान्तवणे चरितार्योऽयमनुनासिकविधिः केवलस्थानेन सहशे रेफे न प्रवर्तते । मन्येवं तहि कचित प्रथमान्तपाठस्य कचित् ससम्यन्तपाठस्य स्वीकारे अर्धजरल्या. पतेः दीकारादौ यणानापत्तश्च, इति चेत् ? न। "अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः" इति सूत्रात् सवर्णपदमाकृष्य प्रकृतसूत्रे संयोज्य पदान्तस्य यरोऽनुनासिके परे सव. नांनुनासिका स्यादिति सूत्राथें ऐफोष्मणां सवर्णा न सन्ति' इति भाष्येण रेफस्य सावाभावात् णत्वाभाव इति समाधानात् । प्रश्ना-'ककुद्मन्तः' इत्यत्र ककुद्शब्दात मतुपि प्रत्यये परे "प्र. त्यये भाषायां नित्यम्" इति नित्यानुनासिकेन भाग्यम् ? तदभावश्चा- त्रकथमिति स्पष्टं प्रतिपादय । उत्तरम्-"मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः" इति यवादिगणे प्रकृतिप्र. त्ययस्य पाठात् अनुनासिकाभावः । वस्तु तस्तु "य चिर्भ तसो मत्वर्थे। इति संहि. तापाठे तकारात्प्राक् चत्वेन दकारप्रश्लेषात भत्वेन पदत्वाभावादनुनासिकस्य न प्रातिः । पदान्तस्यैव यर: तेनानुनासिकस्वविधानादित्यलम् । प्रश्न:-"मोनुस्वारः" इत्यत्र "पदस्य" इत्यनुवर्तनफलं लिख । उत्तरम्-ननु "नश्वापदान्तस्य झलि"इति सूत्रे मकारानुकर्षणार्थकचकारेण अपदान्तस्य मल्य अनुस्वारसचेतहि सल्येति नियमादेव 'गम्यते इत्यत्र अनु. स्वारो न भविष्यतीति चेवन । मलि परत: अनुस्वारपचेतहि अपदान्तस्यैव म. स्य इति विपरीतनियमेन 'हरि वन्देः इति मूले एवं अनुस्वारानापत्तेः। एवं च "अनि च पदे" इत्यतः पदानुवृत्तिः काति दिक् । प्रश्न:-- 'कुर्वन्ति' इत्यत्र "रषाभ्यां नो णासमानपदे" इति णत्वं ·हलूसम्धिप्रकरणम् । कुतो नेति प्रतिपादय। उत्तरम्-'कृमो लटि, तत्स्थाने झौ "तनादिकृषभ्य उ." इत्यनेन उप्रत्यये "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इत्यनेन गुणे "अत उत् सार्वधातुके" इत्यनेन उदादेशे "झोऽन्तः" इत्यनेन झेरन्तादेशे यणादेशे च कृते 'कुर्वन्ति' इति सिध्यति । ननु 'कुर्वन्ति' इत्यत्र "अट्कुप्वानुम्व्यवायेऽपि" इत्यनेन रेफात् अव्यव. हितनकारस्य सत्वेन गत्वं स्यादिति चेत् ?. उच्यते-'कुर्वन्ति' इत्यत्र "अट. कुप्वानुम्" इति गत्वे प्राप्ते तस्यासिद्धत्वात् "नश्चापदान्तस्य सलि" इति न. कास्यानुस्वारादेशे "अनुस्वारस्य यमि परसवर्णः' इति सूत्रेण तस्य परसवर्णन न. कारादेशे परसवर्णस्य णत्वदृष्टया असिद्धत्वात् न गत्वप्रवृत्तिः । प्रश्न:-'पुंख्यानम्' इत्यत्र “पुमः खय्यम्परे” इति रुः कथं न 'ख्यात्रादेशे न' इति अपूर्व वार्तिकं न वेति च दर्शय । उत्तरम्- ननु चक्षिको ल्युटि "खशादिस्यमादेशः" इति प्रकृतसूत्रस्थ. भाष्यात् "चक्षिक ख्याम” इति सूत्रेण खशनादेशे "शल्य यो वा” इत्यनेन शस्य यत्वे तस्यासिद्धप्रकरणस्थणत्वविधायकशास्त्रानन्तरपाठेन "पुमः खय्यम्परे" इत्ये. तदृष्ट्या असिद्धत्वात् अम्परकत्वाभावेन "पुमः खय्यम्परे" इत्यस्याप्राध्या न रुत्वम् । इत्यतन्मूलकमेव"ख्यानादेशे न" इति वचनं नापूर्वमिति दिक् । प्रश्न:-"कुप्वोः कपोच" इदं शास्त्रं "विखर्जनीयस्य सः" इत्यस्यैव वाधकम् , न तु "शपरे विसर्जनीयः" इत्यस्य इति कथ. मुक्तम्, तत् प्रतिपादय । उत्तरम्-"येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति" इति हि न्यायस्वरूपम् । तथाहि-यकर्तृकावश्यप्रासौ सत्यां यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवतीत्यर्थः । यत्र यत्र "कस्कादिषु च इत्यस्य प्रवृत्तिः, तत्र तत्र "कुप्वोः कप च" इत्यस्य प्राप्तिरिति "कुप्वोक-पौ " इति शास्त्रकर्तृकाव. श्यप्राप्ती सत्यां "कस्कादिषु च" इत्यस्य आरम्भ इति, "कस्कादिषु च" इति क- पयोधिकं भवति । सकललक्ष्यप्राप्तसूत्रस्यैवापवादो भवतीत्यर्थः । एवं च "विसर्जनीयस्य सः" इत्यस्य सकललक्ष्येषु प्राप्तिसत्वे कुप्वोरिस्यस्यार. म्भो न तु "शपरे" इत्यस्य सर्वत्र प्राप्तिरिति "कुप्वोःसूत्रं सकललक्ष्यप्राप्सविसर्ज- नीयस्येति सूत्रस्यैव बाधकम् , नतु क्वचित्प्रातिविषय-"शरे विसर्जनीया २फ० प्र० ·१८ फकिकाप्रमोत्सर्याम्- इत्यस्य, एवञ्च 'वासः क्षोमम्' इत्यादौ "शर" इत्येव परत्वात् बाधकमिति दिक् । प्रश्नः-'चेच्छिद्यते' इत्यत्र “दीर्घात्" इति पञ्चमीनिदेशेन "उ. भयनिदेशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्" इति ग्यायेन छस्य तुक्कतो नेति प्रतिपादय । उत्तरम्-ननु "उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्" इति परिभाषया "तस्मिन्" इत्यतः "तस्मादित्युत्तरस्या इत्यस्य प्रावल्यबोधनात् तदुपस्थित्या "दीर्घादू" इति पञ्चम्या छेइतिसप्तम्याः षष्ठीप्रकल्पनेन दीर्घात्परिभूतस्य छस्य तुगित्यथै छस्य तुगागमे छकारोपरि चकारश्रवणापत्तिवारति चेद १ न । "सेना. सुराच्छाया" इति सूत्र निर्देशात् "उभयनिदेशे पन्चमीनिर्देशो बलीयान्। इति परि. भाषां बाधित्वा दीर्वादितिषष्यथें पञ्चमीकल्पनेन दीर्घस्यैवार्य तुक , न तु छस्य इत्याशयात् । इति हलसन्धिप्रकरणम् । अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् । प्रश्न:-'भातुः कृपा' इत्यत्र "इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य" इत्यनेन विसर्गस्य षत्वं कुतो नेति प्रतिपादय । उत्तरम-"इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' इति सूत्रेण 'भ्रातुष्पत्रा' इत्यत्रापि षत्वसिद्धौ धातुष्पुत्रशब्दस्य पाठो कस्कादिषु विफलः, स एव व्यर्थ सज्ज्ञाप. यति-'एकादेशशासनिमित्तकस्य न षत्वम्। इति, तेन 'मातुः कृपा' इत्यत्र एका. देशशास्त्रसम्पन्नरेफस्थानिकत्वेन विसर्गस्य न षत्वम् । नच "षत्वतुकोरसिद्धः" इति सूत्रेण एकादेवाशास्त्रस्यासिद्धत्वात् कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठः सफल इति वाच्यम् १ पदान्तपदाचोरेवैकादेशशास्त्रस्य असिद्धत्वमेव तन्त्र स्वीकारात् । प्रश्न:-"द्वित्रिचतुरिति कृत्वोऽर्थे। मत्र कृत्वार्थ इति प्रहणं किमर्थमिति प्रतिपादय । उत्तरम्-"सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम्" इति परिभाषया सुजन्ताभ्यां विनिशब्दाभ्यां साहचर्यात् सुजन्तस्यैव चतुःशब्दस्यापि ग्रहण भविष्यतीति 'चतुष्कपाल' इत्यत्र सुजन्तत्वाभात् विकल्पषत्वाप्राप्तौं कृत्वोर्थः महणं व्यर्थम् । तदेव व्यर्थे सत् साहचर्षे सर्वत्र न नियामकमिति बोधयति । तेन ·स्वादिसन्धिप्रकरणम् । "दीधीवेवीटाम्" इति सूत्रे दीधीदेवीतिधातुद्वयलाहचर्येऽपि इगताविति धातोर्न महणम् , किन्तु आगमस्यैव इटो ग्रहणं भवतीति फलमित्यलम् । प्रश्न:-'सर्पिष्कुण्डिका' इत्यत्र "नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य" इति "इसुसोः सामथ्र्ये" इति वा विसर्गस्य षत्वसिद्ध कस्कादिगणे. तस्य पाठः किमर्थः तदुपपादय । उत्तरम्-'नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्या' इत्यनेन समासे एव षत्वं विधी. यते, यथा-सपिषः कुण्डिका सर्पिष्कुण्डिका इत्यत्र । "इसुसोः सामध्ये" इत्यनेन तु व्यपेक्षारूपसामध्ये एव षत्वं विधीयते 'सर्पिष्करोति' इत्यादौ। यदा तु तिष्ठतु सपिः कुण्डिकामानय इति प्रयोगः, तत्र सर्पिष्कुण्डिकामिति षत्वघटितम् यथा स्यादित्येतदर्थ कस्कादिगणे पाठः । अपरं च व्यपेक्षायां "इसुसोः सामये इति विकल्पेन षत्वं भवति, कस्कादिगणे पाठेन व्यपेक्षायामपि सर्पिष्कुण्डिकायामित्ये- कमेव स्यादिति तदर्थमपि कस्कादिगणे तस्य पाठः इत्यलम् । इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् । अथ स्वादिसन्धिप्रकरणम् । प्रश्न:-"मतो रोरप्लुतादप्लुते" इत्यत्र अप्लुतादिति किमर्थ- मिति तदुपपादय। उत्तरम्-"अतो रोरप्लुतादलुते" इत्यत्र अप्लुतादित्यस्यामाघे "एहि सुश्रोत३ अन्न स्नाहि' इति वाक्ये पूर्ववाक्यस्य टे: "दूरादूधूते च" इत्यनेन प्लुत- विधानात् पदान्तस्य रोः प्लुतात्परत्वेन तत्रोत्वं मा भूत् इति सूत्रे अप्लुतादिति पदम् । नचात्र अप्लुतादितिविशेषणाभाषेऽपि मृत इति तपरकरणेन हत्वाकार एवं गृह्यते इति नात्रोत्वं स्यादिति वाच्यम् ? प्लुतल्यासिद्धत्वेन अतः परत्वात् । अप्लुतादिति कृते तु तत्सामर्थ्यानासिद्धत्वम् । यदि प्लुतोऽसिद्धः स्यात्तदा सर्व. त्रैव अप्लुताकार एव उपलभ्येता अप्लुतादिति विशेषगन्तु व्यर्थमेव स्यात् । तप. करणं तु दीर्घाकारात्परस्य रुत्वस्य उत्ववारणेन चरितार्थमिति तपरकरणसामांबा. नोत्वमिति वक्तुमशक्यमित्यलम् । प्रश्न::-"भोभगोमघो मपूर्वस्य योऽशि" इत्यत्र मशिग्रहणं किमर्थम् ? तदुपपादय ।

·फकिकाप्रश्नीचर्याम्- उत्तरम्-ननु "भोभगो" इत्यत्र अशमहणाभावेऽपि देवास् + सन्ति। इत्यत्र "ससजुषो रुः" इति रुत्वे "भोभगो" इति यत्वे कृते तस्य पूर्वप्रासिद्धी. यत्वेनासिद्धत्वात् "खरवसानयोविसर्जनीयः" इति विसर्गे सति देवाः सन्ति। इति सिध्यतीति चेदू ? न । विसर्गे जातेऽपि विसर्गस्य "स्थानिवदादेशोऽनलिव. धौ” इति स्थानिवद्भावेन रुत्वातिदेशे पुनरपि यत्वापत्तेः । कृते चाश्ग्रहणे सकारख्याशत्वाभावान यत्वमिति । नच "अनल्विधौ” इति स्थानिवद्भावनिषेध इति वाच्यम् । रोरिति समुदायरूपाश्रयणेनादोषात् । प्रश्न:-"उभिचपदे" इत्यस्मिन् सूत्रे पदे ग्रहणं किमयं तदुपादय। उत्तरम्-पदे इत्यस्याग्रहणे 'तन्त्रय-ठतम्' इति स्थितौ उम्परत्वात् यलोपापत्तिः, तद्वारणाय पदे ग्रहणमावश्यकम् । सति च तस्मिन् उपरत्वेऽपि तस्य पदत्वाभावान्न तदापत्तिः । न च "लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्" इति परिभाषया चादिपठितप्रतिपदोक्तस्यैवान सूत्रे उमो ग्रहणेन सम्प्र. सारणनिष्पन्नस्य लाक्षणिकल्य तस्याग्रहणात् तत्रत्योक्तदोषव्यावृत्तौ सत्यां व्यर्थमेव पदेग्रहणमिति वाच्यम् । उत्तरार्थत्वेन तस्य चारितार्थ्यात् । प्रश्न: :-"ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण" भत्र सूत्रे पूर्वस्येति ग्रहणं किमर्थम् ? तदुपपादय । उत्तरम्-ननु "लोपे पूर्वस्य' इत्यस्मिन् सूत्रे दलोपे इति सप्तमी निर्दे. शात् "तस्मिन्" इति परिभाषा पूर्वीशोपस्थित्या 'पुना रमते' इत्यादौ पूर्वस्यैव दीर्घा भविष्यतीति किं पूर्वग्रहणेनेति चेद् ? न । पूर्वग्रहणाभावे हि "अलुगुत्तर. पदे" इति सूत्रादुत्तरपदानुवृत्त्या 'नीरकम्। 'दूरक्तम्' इत्यादिसमासस्थले एव दीर्घा भविष्यतीति 'लोढः, अजः इत्यादौ दी सिद्धः । तस्मात् पूर्वग्रहणं कर्तव्यमेव । कृते हि तस्मिन् तत्सामर्थात् उत्तरपदाननुवृत्तौ समासेऽसमासे च सर्वत्रैव दीर्घः सिच्यतीति दिक् । इति स्वादिसन्धिप्रकरणम् । अथाजन्तपुल्लिङ्गप्रकरणम् । प्रश्न:-"मर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" इत्यनेनैव प्रातिप. दिकसम्मासिखौ समासग्रहणं किमर्थम् ? तदुपपादय ।

·मजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । .२१ उत्तरम्-"प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्" इति परिभाषया 'राजन् + स्' 'पुरुष + सु' इति समुदायघटक राजन् स् इत्यस्य पुरुष सु इत्यस्य च प्रत्ययान्ततदादित्वेऽपि राजन् स् पुरुष सु, इति समुदायस्य प्रत्ययान्ततदादिभिन्नत्वात् "अर्थवत्" इति सूत्रेणैव प्रातिपदिकसज्ञासिद्धौ स. मासग्रहणं व्यर्थ सत् यन्त्र समुदाये पूर्वो भागः पदं तस्य समुदायस्य प्रातिपदिक. सम्ज्ञा चेत् तहि समासस्येवेति नियमयति। तेन 'गामानया इति वाक्यस्य प्राति- पदिकसम्ज्ञा न भवतीति फलम् । नच 'जन्मवान्' इत्यत्रापि पूर्वभागस्य पदत्वेन प्रातिपदिकसम्ज्ञा न स्यादिति वाच्यम् ? उत्तरस्तु प्रत्ययो न इति निवेशात् । न चैवमर्थस्वीकारेऽपि 'अयम् इयान्' इत्यादौ दोष इति वाच्यम् ? 'उत्तरस्तु तत्प्र. कृतिकप्रत्ययो नः इति निषेशेनादोषात् । प्रश्न:-"प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्' इत्येव सिद्ध "ड्याप्प्रातिपदिकात्" इत्यत्र ङ्यापग्रहणं किमर्थम् ? तद् सम्यगुपपादय। उत्तरम्-रमा गौरी इत्यादौ प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टल्यापि ग्रहण. मिति परिभाषया प्रातिपदिकधर्मस्यानयनेन प्रातिपदिकादित्यनेनैवेष्टसितौड्याप्न- हणं व्यर्थ सत् च्याबन्तादेव तद्धितोत्पतिर्यथा स्यात् ड्याभ्यां प्रामाभूदित्येतदर्थ बोधयति । अन्यथा 'स्वार्थ-द्रव्य लिङ्ग-सङ्ख्या कारकाणां क्रमशः स्वीकारा, इति न्यायेन आर्यशब्दात् पूर्व स्वार्थिकत्वेन कप्रत्यये ततष्टापि आकारस्थानिकाका- रस्याभावेन "उदीचामातः स्थाने" इत्यस्याप्रवृत्तौ "प्रत्ययस्थात्कात" इत्यने. नैव नित्यमित्वे "आर्यिका' इत्येकमेव रूपं स्यात् । कृते हि ब्याप्ग्रहणे तत्सा. मात् पूर्व टापि तत: प्रत्यये "के" इति हस्बे आकारस्थानिकाकारस्य सत्वेन "उदीचामात: स्थाने यकपूर्वायाः" इति सूत्रेण वैकल्पिकत्वेन 'आर्यका' 'मायिका' इति रूपद्वयं सिध्यति । रक्तवर्णस्त्रीवाचकलोहितशब्दात् "वर्णादनुदा. सात्तोपधातो नः" इति डीपः प्राक् कन्प्रत्ययस्य अन्तरङ्गस्य च प्राप्तावुक्तरीत्या प्रथम डोपि तत्सन्नियोगेन नत्थे च ततः कनि हस्के लोहिनिका' इति, वैक- लिपकडीपनत्वाभावे तु लोहितिका' इति भवतीति फलम् । अन्यथा स्वार्थिक कनि लोहितिका' इति एकमेव रूपं स्यात् । प्रश्न:-राम अस इत्यत्र "प्रथमयोः पूर्वसवर्ण" इति शासम् 17.537 / THE RAMAKRISHNA MISSION ·२२ फक्किाप्रमोसोम्- "मतो गुणे" इत्यनेन अपवादत्वात् कथं न बाध्यते तत प्रतिपादय । उत्तरम्-राम + अस् हति स्थिते "मकः सवणे दीर्घः इत्यनेन सवर्णदीर्घ प्रात: "प्रथमयोः पूर्वसवर्ण:" इत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घषच प्राप्तः "अतो गुणे" इत्यनेन पररूपं च प्रासम् इति, यत्र यत्र अपदान्तादकाराद हस्वाकास तत्र तत्र सर्वत्र सवर्णदीर्घस्य कचिच्छ प्रथमाद्वितीयाथले पूर्वसवर्णदीर्घस्य च प्राप्तिरिति पररूपस्य निरवकाशस्य सकललक्ष्यप्राप्तसवर्णदीर्घस्य बाधकत्वम् । सवर्णदीर्घः बाधेन चारितायें पूर्वसवर्णदीर्घस्य बाधे निरवकाशत्वरूपबाधबीजस्याभाषेन न पूर्वसवर्णदीर्घस्य बाधकत्वम् । किन्तु पूर्वसवर्णदीर्घस्यैव परत्वेन प्राबल्यात्प्रवृत्ति- रिति । एवं हि अष्टाध्यायां पाठ:-"अतो गुणे" "अकः सवणे दीर्घ: "प्रथमयोः पूर्वसवर्णः" इति अपवादशात्रय प्राथम्यम् , बाध्यशास्त्रस्य च अनन्तरोत्तरत्वम्, इति पुरस्तादपवादा:-प्रागवर्तिनो अपवादाः, अनन्तरान्-सन्निकृष्टान् , विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् अनन्तरापेक्षया व्यवहितानिति तदर्थः । तथाच "अतो गुणे" इति सूत्रं सवर्णकीर्घमेव बाधते, नतु पूर्वसवर्णदीर्घमिति न दोष इति दिक् । प्रश्नः-सम्बुध्यामिप्तस्याङ्गस्य एहस्वाभ्यां विशेषणान्नेह हे कतरत् कुलेति इयं फक्किका युक्तियुक्तमुपपादनीया । उत्तरम्-'येन विना यदनुपन्नं तत्तेनाक्षिप्यते' इति न्यायात अङ्गाल्याक्षेपः क्रियते । 'येन यदाक्षिप्यते तसेनान्वेति' इति नियमानुसारेण सम्बुध्याक्षिप्तस्य अ. पदस्य सम्बुद्धिपदेनैव अन्वयायोचितत्त्वेन अङ्गात्परा या सम्बुद्धिः तदवयवो हल लुष्यते, स च हल् एव्हस्वाभ्यां परिभूतश्चेत् इत्यर्थाङ्गीकारे हे कतरत् इत्यत्र तका. रस्य लेापापत्तिः, तद्वारणाय अङ्गात्परा या सम्बुद्धिः तदवयवो हल लुप्यते, साच सम्वुद्धिरेव्हस्वाभ्यां परिभूतश्चेदित्यर्थाडीकारे हे कुळ इत्यत्र एकदेशविकृतन्या. येन लान्तमागल्याङ्गत्वे परादिवभावेन सम्बुखित्वे जाते सति स्वात्परासम्बुद्धि- नास्ति इति मछोपो न स्यादिति क्वचिदन्येनाक्षिप्तस्य पदार्थस्य अन्यत्रान्धयो भवति । तेन सम्बुध्याक्षितस्याङ्गस्य एड्स्वाभ्यां विशेषणात् तदन्तविधौ एडन्ता. दूधस्वान्तावाङ्गादलुप्यते सम्बुद्धवचेदू इत्यर्थः सम्पन्नः । तथाच-प्रकते करदित्यत्र यवतन्न हस्वान्त, बदू हस्वान्सं तबाङ्गामिति कसरदित्यत्र हस्वान्साङ्गल्याभावेन मसलोपापत्तिः । कुलमित्यत्र पूर्वान्तवतूभायेन मा मानीय स्वान्तानास्परस्य समन्वयमा मस्य लोपे 'हे कुल इत्यस्य सिदिः ।

·मजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । २३ प्रश्ना-"एहस्त्रात् सम्बुद्ध" इति सूत्रे एङ्ग्रहणं किमर्थमिति दर्शय। उत्तरम्-ननु एहस्वात् सम्बुद्ध' इति सूत्रे एकमहणाभाषे हरिशब्दात विष्णुशब्दावा सम्बुदिसंज्ञकसुपत्यये हस्वात्परत्वेनव मुलोपे, ततः प्रत्ययलक्षणेन "हस्वल्य गुणः" इति गुणे हे हेरे, हे विष्णो' इति सिद्धाषेमहर्ण व्यर्थमिति चेद् ? न । हस्वाद परत्वेन सुलोपल्य प्राप्तावपि परत्वेन नित्यतया च "परनित्या. न्सरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं दलीयः" इति परिभाषानुसारेण "इस्वस्य गुम" इत्य. स्य प्राबल्येन गुणे जाते हस्वात्परत्वं नास्तीति सुलोपाऽप्रवृत्तौ, तदर्थमेग्रहण. स्यावश्यकत्वात्। प्रश्न:-'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्" इत्यत्र विधि. ग्रहणं किमर्थम् ? उत्तरम् इदम्शब्दावतुपि 'किमिदम्भ्यां वो घः" इति वस्य स्थाने धादेशे "आयनेयीनीयियः फळखछयां प्रत्ययादीनाम्" इति घल्य स्थाने इयादेशे इय. दिति जाते "इदं किमोरीश्की" इति इदमः ईशादेशे तस्य "यस्येति च" इति लोपे "उगिसव" इति डीपि इयतीति सिद्धम् । तस्य स्त्रीशब्दसमभिव्याहारे 'स्त्री+इ. यती' इत्यवस्थायां विधिग्रहणाभाये यस्मात्प्रत्ययः परस्तस्मिन्तदङ्गसंज्ञामित्यर्थे इयत्प्रत्ययस्य स्त्रीशब्दात्परत्वेन तस्मिन् स्त्रीशब्दस्याङ्गसंज्ञायां लिया" इत्यने. नेयहापत्तिः । तदर्थ विधिग्रहण कर्तव्यमेव । कृते विधिग्रहणे इयवप्रत्यये परे स्त्रीश. ब्दस्य नाङ्गत्वम् । स्त्रीशब्दात इयतोऽविधानादिति दिक । प्रश्न:-"यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्" इत्यत्र 'प्रत्यये' इति किमर्थम् । उत्तरम्-प्रत्ययग्रहणामा 'देवदत्त मोक्षमपाक्षी' इत्यत्र देवदत्तोत्तरव. तिसुप्रत्ययमवलम्ब्य देवदत्त ओदनमपाक्षीदिति समुदायस्याङ्गसंज्ञायां देवदत्तात्पू. र्वमपि अडागमापत्तिरिति प्रत्यये इति पदं कर्तव्यम् । कृते च प्रत्ययग्रहणे सुप्रत्यये परतः देवदत्तस्यैवानसंज्ञा भवतीति दिक् । प्रश्न:-'रामाय इत्यत्र सनिपातपरिभाषा कथं प्रवर्तते, तस्या निवारण कया रीत्या भवतीति सुष्ट्रपपादय । उत्तरम्-नामशब्दात् विभक्तौ "" इति सूत्रेणादसादलात् परस्पेन ।

·फक्किकाप्रमोचर्याम्-. हत्यस्य स्थाने यादेशे "स्थानिवदादेशोऽनस्विधौ इति स्थानिवदायेन यादेशे • वृत्तिसुतस्यातिदेशेन "सुपि च" इत्यनेन दी 'रामाय' इति सिद्धयति । ननु मदन्ताङ्ग निमित्तीकृत्य जायमानो यादेशोऽदस्ताङ्गविधातकदीर्घप्रवृत्ति प्रति निमित नेति "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य इति परिभाषया निमित्तत्व. निषेधे कथं दीर्घप्रवृत्तिरिति चे १ न। "कष्टाय क्रमणे" इस सूत्रकारकृतदी.. निदेशेन सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनेन तस्या यादेशनिमित्तक "सुपि " इति दीघविषयेऽप्रवृत्तः । प्रश्न:-"बहुवचने झल्येत्” इति सूत्रे बहुवचने इति प्रहणं कि- मथं तदुपपादय । उत्तरम्-"बहुवचने झल्येदू" इति सूत्रे बहुवचनग्रहणाभावे झलादौ सुपि अदन्ताङ्गस्य एत्वं भवति इत्यर्थे 'सम+स्' इत्यत्र रामस्य इत्यत्र व झलादि सुप्. परत्वेन रामहत्यदन्ताङ्गस्यत्वं स्यात् । अतः सूत्रे बहुवचनग्रहणमावश्यकम् । नच सर्वत्र एकमेव प्रत्युदाहरणं दृश्यते, अत्र प्रत्युदाहरणद्वयं किमर्थमिति वाच्यम् । "स्वौजसमौटा इत्यत्र “ोजसमौदा इति न्यासकरणेन रामशब्दात् प्रत्यये तस्य झलदित्वाभावेन रामः इत्यत्र एत्वाप्राप्त्या रामस्य इति द्वितीयोदाहरणस्य आव. श्यकत्वमित्याशयात् । प्रश्न:-"बहुपचने झल्येद् इत्यत्र झलि ग्रहणं किमर्थं तदुपपादय। उत्तरम्-"डतो वृद्धिलुकि हलि" इति सूत्रात हलि इति पदमनुवयं रा. माणामित्यत्र हलपरत्वेऽपि सन्निपातपरिभाषया एत्वं न स्यादिति झल्ग्रहणं व्यर्थ. मेव । तदेव व्यर्थं सत् एत् कर्तव्ये सन्निपातपरिभाषा न प्रवर्तते इति ज्ञापयति । एवं च झाल्ग्रहणाभावे रामाणामित्या एत्वं स्यादेवेति स्वांशे झल्ग्रहणं चरिता. धम् । फलंच सर्वेषामित्यत्र एत्वसिद्धिः । अन्यथा अदन्तसन्निपातेन जायमानः सुट् अदन्तस्य विघातको न स्यादिति दिक् । प्रश्न:-रामाणामित्यत्र परत्वात् "सुपि च" इति दीर्घः कुतो न, "नामि" इत्यनेन सन्निपातपरिभाषा कथं वाध्यते तदुपपादय । उत्तरम-नन्यत्र 'राम+नाम्' इति स्थिते "नामिः इत्यस्य हरीणामि- स्थादौ चरितार्थेन "सुपि च" इत्यस्य रामाय इत्य. चरितार्थेन च तुल्यबलविरो. बिना पिवइत्यनेन "विप्रतिषेधे पर कार्यम्" इति शानवकार दीर्घः स्यात, ·मजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । २५ ? न "नामि" इत्यनेन, इति चेद् ? न । “सग्निपातलक्षगो विधिरनिमित्तं तद्विषा. तस्य' इति परिभाषया हस्वान्तमङ्ग निमित्तीकृत्य जायमानस्य नुटो हस्वान्ताङ्ग. ..विघातकदीर्घप्रवृत्ति प्रति अनिमित्तत्वबोधनेन यज्ञादित्वधर्म पुरस्कारेण प्रवर्तमानस्य "सुपि च" इति शास्त्रस्याप्राप्तेः। नामि" इति तु आरम्भसामर्थात् परिभाषां बाधते इत्यलम् । । प्रश्न:-"सर्वादीनि सर्वनामानिः' इति सर्वनामसा तदन्तस्य स्यान्न वा, स्याच्चेत् तत्र शापर्क किम् ? तदुपपादय । उत्तरम्-"सर्वादीनि सर्वनामानि" इति सूत्रे सर्वादीनीति पदस्य शब्द. स्वरूपमिति विशेष्यमादाय "द्वन्द्वे च" इति सूत्रेण विशेषत्वबोधनेन "येन वि. धिस्तदन्तस्य" इति सूत्रसहाय्येन सर्वादीनां सर्वाधन्तशब्दस्वरूपाणां च सर्वनाम सम्ज्ञा भवतीति सूत्रार्थः । एवं च सर्वशब्दस्य यथा सर्वनामसज्ञा तथा परमल- हत्यस्यापि । तेन परमसर्वशब्दात् ल् सिध्यति । एवं सर्वादिगणपठितभवत् शब्दान्तस्य सर्वनामसज्ञायाम अकचि परमभवकानिति च सिद्धम् । तदन्तविध्य. भावे 'वर्णाश्रमेतरा' इत्यस्य सर्वादिघटकत्वाभावेनैव सर्वनामसम्ज्ञाया अप्राप्तौ तन्निषेधक "द्वन्दूषे च" इति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् , तदेव व्यर्थ सत् तदन्तल्या. पीयं सज्ञा इत्यर्थ ज्ञापयतीति दिक् । प्रश्न:-'स' इति रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं साधय । उत्तरम्-सर्वशब्दस्य "सर्वादीनि सर्वनामानि" इति सर्वनामसम्ज्ञायां तस्माज्जसि तत्स्थाने "जसः शि" इत्यनेन विधीयमानः शि आदेशः शित्वादने. कालत्वाद् वा सर्वस्य स्थाने स्यादिति शङ्कायाम् अनेकालत्वादेव सर्वादेशो न तु शिस्वादित्युच्यते । ननु यथा "अर्वणस्नसावनमः" इति सूत्रेण "नानुबन्धकृतमनेका. लत्वम्" इति परिभाषया नकारत्यैव आदेशो गवति, तथैवात्रापि शकारस्येत्स. मज्ञायामुक्तपरिभाषया अनेकालत्वाभावेन शित्वात्सर्यादेशः स्यादिति चेद् ? न । सति सर्वादेशे स्थानिवडावेन प्रत्ययत्वमादाय इसज्ञायाः प्रवृत्तेः । यावत्सम्पूर्णस्य स्थाने आदेशो न भवति, तावत् प्रत्ययत्वाभावेन इत्सब्जैव न स्यादित्यलम् । प्रश्न:-उभशब्दस्य सर्वादिगणे पाठः किमयः तदुपपादय । उत्तरम्-ननु सादिगणे उभशब्दस्य पागे व्यर्थः । सर्वनामकार्याणां स्मा. यादीनां द्विवचने अभावात् । न च "सर्वनाम्नः तृतीया का इति सूत्रेण उमाभ्यां ·२६ फलिकाप्रमोचर्याम्- हेतुम्याम, उभयोहेत्वोः इति षष्ठीतृतीया सिदिस्तत्फलमिति वाच्यम् । "निमि- तकारणहेतुषु सर्वासा प्रायदर्शनम्" इति वार्तिकेनैव गतार्थत्वात् । न च वृत्तिकृता "सर्वनाम्नस्तृतीया " इति सूत्रे पठितत्वादिदमपि वार्तिकं सर्वनाम्न एव सर्ववि. भक्तिज्ञापकं नान्यस्येति वाच्यम् । भाष्ये-"हेतो" इति सूत्रे तवार्तिकस्य पठि. तत्वात् । अत एव भन्नेन कारणेन वसति, अन्नस्य कारणस्य इत्युदाहृतं हरद. तेनेति चेद् , न । तस्येह सर्वादिगणे पाठस्तु 'भको' इति अकजर्थत्वात् । ननु कप्रत्ययेनापि तत्सित किमनेनाकजर्थपाठेन । न च काकचोः स्वरे विशेषोऽस्तीति वाच्यम् । प्रत्ययस्वरेण चित्स्वरेण वा अनोदात्तत्वे विशेषाभावात् , इति चेद् , न। द्विवचनपरत्वाभावेन उभयतः उभयत्र इत्यादाविव अयप्रसङ्गादित्यलम् । प्रश्न:-सर्वादिगणे 'डतरडतमा इतिप्रत्यययोः पाठः किमर्थः । तदन्तयोर्ग्रहणे सहाविधौ तदन्तविधिः कथमित्युपपादय । उत्तरम्-सर्वादिगणे डतरडतमातिप्रत्यययोग्रहणेन केवलस्य च प्रत्ययस्य प्रयोगाभावे 'प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम्। इति तदन्तविधौ डतरप्रत्ययान्तडतमप्र- त्ययान्तयोः कतरकतमादिशब्दयोरेव सर्वनामसम्ज्ञा, नतु केवलयोस्तयोः। न च 'सन्नाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति' "एप्तिङन्तम्" इत्यन्तग्रहणाज्ज्ञाप. कात्, तेन तदन्तयोग्रहणं न स्यादिति वाच्यम् । केवलयोः सज्ञायाःप्रयोजनाभावात् । प्रश्न:-"पूर्वपराऽवरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामस. ऽक्षायाम्" इत्यत्र व्यवस्थायामित्यस्य कोऽर्थः तस्य प्रयोजनं च कि. मिति सुष्टूपपादय। उत्तरम-स्वामियापेक्षावधिनियमो व्यवस्था, तस्य हि अयमर्थः-स्व. स्य पूर्वादिशब्दस्य अभिधेयेन-वाच्याथेन नियमेनावधिरपेक्षते ताशो नियमो व्यवस्था तद्वाचिपूर्वादिशब्दानां सर्वनामसज्ञा भवतीति सूत्रार्थः । पूर्वादिशब्दे उच्चारिते कस्मात् पूर्वः कस्मात् परः इत्यादिनियमेनावधिसापेक्षोऽर्थ इति यावत् । "पूर्वपरावर" इति सूत्रे व्यवस्थापदाभावे कुशलवाचिदक्षिणशब्दस्यापि सर्वनामसम्ज्ञा स्यात्, सा माभूदिति तत्र व्यवस्थाग्रहणम् । कृते तु तस्मिन् कुशलार्थस्य कस्मात् कुशला इति कदाचित् अवध्यपेक्षत्वेऽपि कुशळमात्रप्रतिपादने- च्छोपरितदक्षिणशब्दार्थस्य अवध्यपेशवामावेन !पमेनावधिसापेक्षार्थकत्वाभावात् सर्वनामसम्मान भवतीति दक्षिणा' इति एकमेव रूपम् । यदि वह अमुक ·मजन्तपुंल्लिाप्रकरणम् । २७ . स्मात् कुशलः इति अवध्यन्वयसम्भवेन अस्तीह व्यवस्था, सदा 'अधरे ताम्बूल- रागः, उत्तरे प्रत्युत्तरे च शक्का, इति प्रत्युदाहरणम् । प्रश्न:-"न बहुव्रीहौ" इत्यस्मिन् सूत्रे नव्यप्राचीनयोः मतभेद का? इदं सूत्रं भाग्यकारेण कथं प्रत्याख्यातम् ? तत् प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु "उपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः" इति वार्तिकेनैव बहुबाहेः सर्वनामसंज्ञानिषेधे सिद्धे "न बहुवीहौ" इति सूत्रं व्यर्थम् , इति चेद ? न । 'न बहुव्रीहौ" इति सूत्रस्य बहुव्रीहौ विकीर्षिते सर्वनामसंज्ञा न इत्यर्थस्वीका- रेण तस्यावश्यकत्वात् । तथाहि-त्वकं पिता यस्य सः त्वत्कपितृकः । अहक पिता यस्य सः मत्कपितृकः । युष्मत् सु पितृ सु इति समासात् प्राक् अलौकिकविग्रहवाक्ये 'न बहुव्रोही' इत्यनेन सर्वनामसंज्ञा निषिध्यते। तेन युष्मदस्मच्छब्दस्य समासघट. कस्य सर्वनामसंज्ञाभावात् अकच न, किन्तु कप्रत्यय एव । तेन त्वत्कपितृका मस्क. पितृकः इति च सिध्यतः । "न बहुव्रीहौ" इत्यस्य चिकीर्षिते इत्यास्वीकारे अलौ. किकप्रक्रियावाक्ये सर्वनामसंज्ञायाः निषेधाभावेन अकचि सति त्वकल्पितृक मक. पितृका इति लौकिके विग्रहवाक्य इव रामासेऽपि भूयेत । न च निमित्तस्य अनु. पसर्जनस्वस्य विनाशोन्मुखत्वादकृतव्यूहपरिभाषया समासात्प्रागपि सर्वनामता न भविष्यतीति वाच्यम् ? तस्याः अनित्यत्वात् । तत्र च एतत्सुत्रस्यैव ज्ञापकत्वात् । यथा अतिक्रान्तो भवकन्तं अतिभवकान् इत्यत्र भकृतज्यूहपरिभाषाया अनित्य. त्वेन प्रक्रियावाक्ये अचि सति समासेऽपि तस्य श्रवणमिति सूत्रकारः । भाष्यकारस्तु 'संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः' इति वार्तिक स्वीकृत्य प्रक्रि- यावाक्ये सर्वनामसंज्ञानिषेधाभावेन तत्राकचि समासेऽपि ततश्रवणम् । 'स्वकल्पि. तृका, 'मकत्पितृकः, इति रूपे इष्टे स्वीकुर्धन् एतत्सूत्र प्रत्याचल्यो। न च वार्ति- कापेक्षया स्त्रस्य प्राबल्येन वार्तिकेन तत्खण्डनमभुचितमिति वाच्यम् ? "ययो. त्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्" इति परिभाषणात् । प्रश्न:-"संशोपसर्जनीभूनास्तु न सर्वादयः" इत्यनेन सर्वेषां गतार्थत्वं कीदशमिति तत् प्रदर्शय । उत्तरम्-"सर्वादीनि सर्वनामानि इति सूत्रे सर्वनाम इति महासंज्ञाकरणेन तस्याश्चान्वर्थतया सर्वान्नमयन्ति सर्वेषां नामानि इति वा विग्रहेण प्राधान्येन- इतराविशेषणत्वेम, स्वीयसर्थोपस्थापक इत्यर्थलाभाव ताशादिगणपठितश. - ·२७ फकिकाप्रश्नोत्सर्याम्- बहानामेव सर्वनामसंज्ञा। सर्वनामसंशोषियसर्वादीनां शब्दाना प्राधान्येन स्वीय- सर्वार्थोपस्थापकानामेव च गणे सनिवेशेन त्यदादयः शब्दा अपि ताशा एव पठ्य .. न्ते इति "त्यदादीनाम:इत्यत्वं "तदोसः सावनन्त्ययोः" इति सत्वम् , "अ. दहतरादिभ्यः पञ्चभ्यः" इत्यदडादेशश्च तादृशार्थोपस्थापकशब्दानामेवेति संज्ञाया. मुपसर्फ नत्थे च सर्वादीनां सर्वनामसंज्ञा अत्वं सत्वम् अदृष्टादेशश्च न भवन्तीति क्रमेण सर्वो नाम कश्चत् तस्मै सर्वाय देहि अतिक्रान्तः सर्वम् अतिसर्वः तस्मै अतिसर्वाय देहि । अतिकतरं कुलम् , अतितत् , इत्युदाहरणानि । प्रश्न:- "द्वन्द्वच" इत्यनेन सर्वनामसंज्ञानिषेधो द्वन्द्वघटकानां उत द्वन्द्वसमुदायस्य भवति तदुपपादय । उत्तरम-वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरे च वर्णाश्रमेतराः तेषां वर्णाश्रमेतराणामि. स्यत्र वर्णाश्रमेतर इति समुदायस्य तदन्तविधिना "सर्वादीनि सर्वनामानि" इति सूत्रेण प्राप्ता सर्वनामसंज्ञा "द्वन्दुवे च" इति सूत्रेण निषिध्यते । ननु वश्रिमतर इति समुदायस्य प्रकृतसूत्रनिषेधेन सर्वनामत्वाभावेऽपि इतर- पाब्दस्य सर्वनामत्वमस्तीति ततः परस्याम्विभक्तेः "आमि सर्वनाम्न: सुट्" इति सूत्रेण तदन्तविधिना सटे नामसम्ज्ञकेतरशब्दान्तादगात्परत्वेन सुडागमापत्तिरिति चेद् ? न । तत्र सूत्र सर्वनाम्ना इति पञ्चम्या विहितविशेषणत्वस्वीकारेण अवर्णाः न्तादात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुट् भवतीत्यर्थनात्र इतरशब्दात् विहि. तत्वामावेन तदप्रवृत्तिः । प्रश्न:-जरसादेशविषये वृत्तिकारस्य कोऽभिप्रायः भाष्यकाराणां तदभिमतं नवेति तदुपपादय । उत्तरम-जरसादेशात विभक्त्यादेशाः पूर्वविप्रतिषेधेन भवन्तीति स्वीकृत सन्निपातपरिभाषायाश्च "अतो भिस ऐस्" इति सूत्रे ऐस्करणसामध्येन जरसादे. शविषये अनित्यत्वमाश्रित्य निर्जनशब्दात् तृतीयैकवचने टाप्रत्यये पञ्चम्येकवचने सिप्रत्यये वा "टासासामिनात्स्या" इत्यनेन इनादेशे आत् आदेशे च कृते सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वात्तस्या अप्रवृत्या जरसादेशे कृते निर्जसिन निर्ज- सात् इति रूपे न तु निर्जग्सा निर्जरसः, इति केषांचिन्म वृत्तिकारेणोक्तम् । तथा भिसि परे जरसादेशात्पूर्व मिस स्थाने ऐसादे ततो जरसि निर्जरसैरिति रूपान्तरमुकम्। तदनुसारिभिश्च षष्टयेकवचने उसः स्यादेशे मजादित्वाभावेन जर- ·मजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । सादेशाप्रवृत्या निर्जरस्येत्येवं रूपं स्वीकृतम्। एतच्च भाज्यविरुद्धम् । तथाहि-"टा. सिङसाम्" इति सूत्रे इनातौ प्रत्याख्याय नादेशमदादेश विधाय नादेशे परे एत्वम् "आहि चापः" इत्यत्र "आडि च॥ इति योग विभज्य साधितम् । त. थाच 'निर्जरसिन' 'निर्जरसात्' इत्येतद् भाष्यविरुद्धमिति स्पष्टम् । प्रश्न:-'यूष्णः' इत्यत्र स्थानिवद्भावेनाकारण्यवधानात् "रषा. भ्याम्' इति णत्वं कथं स्यादिति तदुपपादय । उत्तरम्-युषन शब्दात शसि 'यूषन् + अस्' इति स्थिते अन भपज्ञा. याम् "अल्लापोऽना" इति अलेोपे कृते यूष्न् + अस्' इति जाते तत्र "अचः पर. स्मिन् पूर्वविधौ” इत्यनेन सूत्रेण पूर्वस्मादूविधिः पूर्वविधिरिति पञ्चमीसमासपक्षे परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत्स्यात् ; स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टाद्वर्णात्परस्य विधौ कर्तव्ये स्थानिवदिति । पूर्वत्वेन दृष्टात्षकरात् परस्य नकारस्य णत्वे कर्तव्ये स्थानिवद्भावेन अकारव्यवधानेन "षाभ्यां नो णः समानपदे" इत्यस्य न प्रवृत्तिः, अपि तु "अटकुप्वानुम् व्यवायेऽपि इत्यस्य अड्व्यवायेऽपि प्रवृत्या णत्वम् । नच पादिककार्य कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न भवतीति पूर्वत्रासिदीये न स्था. निवत् इति स्थानिवद्भावनिषेध इति वाच्यम् । "तस्य दोषः संयोगादिलोपल. स्वणत्वेषु" इत्यनेन गत्वे कर्तव्ये तत्प्रतिषेधात् । यदि पञ्चमीसमासो न विवक्ष्यते, तदा स्थानिवद्भावाप्रवृत्या "षाभ्याम्" इति णत्वम् । प्रश्न:-"पद्दन्नोमास" इति सूत्रे प्रभृतिग्रहणं किमर्थम् ? उत्तरम्- "पदन्नोमासहन्निश" इत्यस्मिन सूत्रे प्रभृतिपदस्य प्रकारोऽर्थः । अकारा-सादृश्यम् , तच्च सुप्त्वधर्मेण । तथाच-यत्र सुप्त्वं स्यात्तत्रादेशा भव. न्ति । एवञ्च दोषशब्दस्य नपुंसकलिङ्गे और क्यादेशे दोषन्नादेशो भवति । अत एवं 'ककुद्दोषणी' इति भाष्योदाहरणं सङ्गच्छते । एवञ्च प्रभृतिग्रहणस्य प्रकारार्थ. स्पेन पदनिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यादौ सुविभक्तौ परे पादशब्दस्य पदादेशः सि. यति । अन्यथा शसादावेव स्यात् । तेन उक्तभाष्योदाहरणम् , 'पदनिश्चरणा इत्यमरकोषस्थ पदू'इति रूपश्चासङ्गतं स्यात् । प्रश्न:-"ातो धातोः" इत्यत्र धातोरितिपदोपादानात् 'क्वः' इन" इत्यत्र मोकारतापः कथं तदुपपादय । उत्तरम्-"आतोः धातोः" इत्यत्र आतः इति धातोः इति च सूत्र विभ- ·३० फक्षिकाप्रमोत्तर्याम्- ज्यते । तत्र 'माता' इत्यस्य आकारान्तमसम्मकाङ्गास्यस्य लोप इत्यर्थः । क्वानाप्रत्ययानुकरणक्त्वाश्नाशब्दाभ्यां शसि भसज्ञायां पूर्वयोगेनाकारलोपः । ततो 'धातोः इति । मस्य तु आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोपः स्यादित्यर्थः । 'विश्वपः 'शङ्खध्मः' इत्यायुदाहरणम् । नचैवं 'हाहान्' इत्यत्राफि पूर्वसूत्रेणाकारकोपापत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति सर्वत्रैव पूर्वसूत्रेणाकारलोपसिद्ध. रुत्तरसूत्रस्य वैयध्येन तत्सामात्पूर्वसूत्रस्य वाचिकत्वबोधनेनानिष्टस्थलेऽप्रवृत्तेः। प्रश्न:--"शेषो ध्यसखि" इत्यत्र पूर्वसूत्रगत 'यू' इति अनुवर्तते, तस्य कि फलम्। उत्तरम्-युग्रहणाभावे अदन्तशब्दे इनादेशादिना बाधात् घिसम्ज्ञाफलस्य नामावादेर्ने प्रवृत्तिः । दन्तशब्दे च "ऋतो डिसर्वनामस्थानयो." इति सूत्रे, सिग्रहणेन डिस्सु ऋदन्तस्य गुणश्चेत्तर्हि हावेवेति नियमेन गुणादिर्न भविष्यतीति यूमहणफलं परिच्छेतृवाचकमातृशब्दात् टाविभक्तौ परे नाभावाभाव इत्यलम् । प्रश्न:-"हलुङयाब्भ्यो दीर्घात्मुतिस्यपृक्तं हल्" इति सूत्रे प्रथ- महलग्रहणं किमर्थ तद् वद। 175 उत्तरम्-ननु 'राजन् + स्' इत्यवस्थायां सकारस्य "संयोगान्तस्य लोपः। इति सूत्रेण लेोपे सिद्धे नस्य "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्या इति सूत्रेण च सिद्धे 'राजा' इत्यादिपदानां सिद्धौ कि हल्ग्रहणेनेति चेद् १ न । "नलोपः प्रातिपदिका. न्तस्य" इति सूत्रेण नलोपे कर्तव्ये संयोगान्तलेोपस्यासिद्धत्वेन प्रातिपदिकान्तन. कारस्याभावात् नलोपानापत्तरिति दिक् । प्रश्नः-सुसखिशब्दस्य घिसञ्ज्ञा भवति न वा तदुपपादय । उत्तरम्-"शेषो ध्यसखि" इति सूत्र 'असखि इति पदस्य वर्णसमज्ञापले सखिभिन्नावपकी याविदिती तयोर्षिसम्शेत्यर्थः । तथाचात्र सुसखिशब्दस्य सखि. मिन्नत्वेन तदवयवस्य इकारस्य घिसज्ञायां नादेशे च 'सुसखिना' इति सिद्धम् । सखिभिन्नं यदू इकारान्तमुकाराम्स तस्य घिसम्शेति तदन्तपक्षेऽपि सुसखिशब्दे समुदायस्य 'सुसखि इत्यस्य सखिभिन्नत्वात् मुलभैव घितज्ञा। भाज्यकृन्मते तु. प्रकृते घिसम्झा व लभ्यते । सखिशब्दस्य पदवयवे लक्षणया सख्यवयवभिन्नयो. रिदुतोः तयोर्वा वित्वम् इत्यर्थे सुसखिवटक इकारस्य सख्यवयवत्वेन तदमिन्नत्वा. भावाव भाप्रवृत्तरिति दिक।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३१ प्रश्न:-"त्यदादीनामः" इति सूत्रे त्यदादिगणः द्विपर्यन्तानामेव गृह्यते, भाग्यवचनात् । तदस्वीकारे को दोषः, तद् वद । उत्तरम्-"त्यदादीनामः" इत्यस्मिन् सूत्रे त्यच्छब्दादारभ्य सर्वेणं शब्दा. नां ग्रहणे भवच्छब्देऽपि "त्यदादीनाम:" इति सूत्रेण तकारस्याकारे नलोपादिकायें च कृते 'भवा' इत्यनिष्टं रूपं स्यान्नतु भवानिति । भवच्छब्दस्य त्यदशब्दाप्राक पाठे कृते भवानिति रूपे सिद्धेऽपि "त्यदादीनां मिथः सहोतो यत्परं तच्छिष्यते। इति वार्तिके भवदादीनां मिथः इति पाठेनोक्तवार्तिकेन स च भवाश्चेति विग्रहे तशब्दस्यैवेकशेषे भवन्ताविति रूगसिद्धिरिति द्विशब्दपर्यन्तमेव त्यदादेह. मिति दिक। प्रश्न:-दुर्धिया वृश्चिकमियेत्यादौ गतिकारकपूर्वकत्वात् यणा भाव्यमिति दुर्धिया वृश्चिकभियाइत्यादौ इयङ्कथमिति तदुपपादय । उत्तरम्-ननु दुरित्यस्य ध्याधातुयोगे "गतिश्च" इति सूत्रेण गतित्वात् वृश्चिकभीरित्यत्र "वृश्चिकानीः वृश्चिकभीरिति समासघटकवृश्चिकशब्दस्यापादानत्वेन कारकत्वास 'गतिकारकेतर, इतिवार्तिकेन गतिपूर्वकत्वात् कारकपूर्वकत्वाच "एरनेकाचौ० इत्यनेन यण स्यादिति चेद् ? न । 'यत् क्रियायुकाः प्रादयः सम्प्रत्येव गत्युपसर्गसज्ञा' इति वचनात् । दु:स्थिता धीर्यस्य-दुःशब्दार्थस्य दुष्टत्वस्य, स्थाधात्वर्थेऽन्वयेन ध्याधास्वथें अन्वयाभावेन च गतित्वा भावात्। वृश्चिकभियेत्या त्रापि वृश्चिकस्य भीः वृश्चिकभीरिति सम्बन्धसामान्यषष्ठया समासेन कारकत्वाभा- वात् "गतिकारक" इति गतिकारकेतरपूर्वपदत्वात यणोऽभावः सिध्यतीति दिक् । प्रश्न:-नत्रादिग्रहणस्य व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थत्वं कथम् , उ. द्गातृशब्दस्य दीर्घत्वं च कथं तदुपपादय । उत्तरम्-"अपतृन्तृचस्वसनसनेष्तृत्वाट्टाहोतृपोतृप्रशास्तृणाम्" इति सूत्रे "मणादयो व्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि" इति पक्षे नत्रादीनां शब्दाना तृन्नन्त. त्वात् तृजन्तत्वाच्च तृन्तृच्ग्रहणेनैव दीसिध्या मात्रादिग्रहणं सिद्ध सति मारभ्य- माणो विधिनियमाय भवतीति सिद्धान्तात् नियमार्थम् । नियमस्य सजातीयापे. क्षत्वात् उणादिनिष्पन्नानां तृन्तृजन्तानां चेद् भवति, तहि नत्रादीनामेवेति नियम. यति, तेन पितृमातृप्रभृतीनां नेति फलितम् । नचैवम् उद्रातृशब्दस्याप्युणादिनिष्प. न्नतया तस्यापि वी! न स्यादिति वाच्यम् । "समर्थ सूत्रे उदातारम्' इति भा.

·फलिकाप्रभोसर्याम्- ध्यप्रयोगदर्शनेन भाष्यप्रामाण्यात् तस्य नियमेन व्यावृत्यभावकल्पनात् । प्रश्न:-'प्रकृतिवदनुकरणम्' मस्याशयो युक्तियुक्तं सोदाहरण. खोपपादनीयः। उत्तरम्--"यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्" इति सूत्रे एतेभ्यः इत्यत्र त्यदाय. त्वकरणादनुकरणस्य प्रकृतिवत्वमिति ज्ञापयति-'प्रकृतिवदनुकरणम्। इति । प्रकृत्या ऽनुकार्येण तुल्यं वर्तते इति तदर्थः । तत्रैवैकशेषोऽदर्शनारिक्षयः इत्यादौ धात्वनुकरणे विभक्तिकरणाच्च वैकल्पिकत्वमपि प्रकृतिवदनुकरणस्यायातम् । तेन की:, किरौ, किरः, कृः क्रो का, इति च सिब्यन्ति । नचे अनुकरणस्य अर्थवत्वाभावात्प्रातिपदिकत्वं न स्यादिति वाच्यम् । अनुकरणस्य अनुकार्यशब्दरूपा) नार्थवत्वात्प्रातिपदिकत्वस्य सुलभत्वात् । नवं 'भू सत्तायाम्' इत्यादावपि विभक्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । एतम्निदेशादेव क्वचिदनुकरणाद्विभक्त्यनुत्पत्तेरपि स्वीकाराव। प्रश्न:--"मोतो णिदिति वाच्यम्" इत्यत्र विहितविशेषणस्य फलं वद । उचरम्--"ओतो णिदिति वाच्यम्" इत्यस्य हि ओकारान्तात्परं सर्वना. मस्थानं णिदिति व्याख्याने हि भानुशब्दात्सम्बुद्धौ "हस्वस्य गुणः" इत्योकारे गुणे सोरोकारात्परत्वेन गिद्वत्वे वृद्धावौकारे एकः परत्वाभावेन सुलोपाप्रवृत्तौ रुत्व. विसर्गयोः हे भानौ इति ख्याव-अतो विहितविशेषणमाश्रयणीयम् । कृते च विहितविशेषणे सु त्ययस्य ओकारान्ताद्विहितत्वाभावेन मणिद्वद्भावप्रसक्तिरिति । ननु "हे भानो" इत्यत्र यदि वृद्धिः स्यात्तदा "एहस्वाद इति सूत्रो एग्रहणमेव कुर्यादिति प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यात्सम्बुद्धिनिमित्तकौकारस्य वृद्धिर्न भविष्यतीति कल्पनेन हे भानो' इत्यत्र न कोऽपि दोष इति मास्तु विहितविशेषणमिति चेत् ? न । भानुशब्दाज्जसि "जसि च" इति गुणे 'भानो + अस्' इति स्थिते ओतः परत्वाणिद्वत्वे वृदूधौ आवादेशे 'भानावः' इति रूपापत्तेः । अतो विहितवि. शेषणमाश्रयणीयमेवेति दिक् । इत्यजन्ताः पुल्लिङ्गाः। अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । प्रश्न:-'हेरने मस्य सिद्धिः प्रदर्शनीया। उत्तरम् -'रमा+ स्' इति स्थिते प्रतिगोकरवेन शीघ्रोपस्थितिकत्वात ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । हल्ल्यादिलोपाप्रागेव "सम्बुद्धौ च" इत्येत्वे "हल्ल्याभ्य" इत्यत्र दीर्घाकार- प्रश्लेषेण स्थानिवत्वाप्राप्त्या तेन छोपाप्रासौ "एहस्वात्सम्बुदूध इत्यनेनैव सोपे हे स्मे' इति सिध्यति । न च सन्निपातपरिभाषाबला सम्बुद्धि निमित्तीकृत्य जायमानस्यैस्वस्य सम्बुद्धिविघातकं प्रत्यनिमित्तकत्वेन लेपो नल्यादिति वाच्यम् । "कष्टाय क्रमणे" "न पासयोः" इत्यादिनिर्देशात् तस्याः अनित्यत्वेनान प्रवृत्या सम्बुद्धिलापे बाधकामावादति दिक् । प्रश्न:-सर्वासाम् इत्यत्र सर्वा आमिति स्थिते सर्वाशब्दस्य स- वादिगणपठितत्वाभावेन सर्वनामत्वाभावात् सर्वनामप्रयुक्तसुडागमः कथं तदुपपादय। उत्तरम-ननु सर्वशब्दात् टापि षध्ये कवचन विवक्षायाम् आमि, सर्वा+आ. मिति जाते मन्त्रावतसर्वाशब्दस्य सर्वादिगणे पागभावा असर्वनामस्वेन सर्वासा. मित्यादौ सुट् न स्यादिति चेत् १ न । एकादेशपूर्वस्थानिघटितसमुदायवृत्तिसर्वना- मत्वस्यैकादेशविशिष्टे भतिदेशेनावन्सस्य सर्वत्यल्प सर्वनामत्वात् सडागमस्य मुल. भत्वादित्यलम् । प्रश्न:-"मसंयुक्ता ये डलकास्तवता ह्रस्वो नाति वार्तिकमपूर्व न वेति प्रतिपादय। उत्तरम् -"लकवा प्रतिषेधो वकव्यः" इदं वार्तिकम् “अम्बार्थ यक्ष. रम् यदि" इत्यनेन भगवता भाष्यकारेण प्रत्याख्यातम् । तथाच प्रत्याख्यानपत्रे 'हे मक्का इत्यादौ स्वो भवति, वार्तिकससा तु हस्बोन भवतीति फलमेदवा- रणाय वार्तिकसत्वेऽपि “असंयुक्का ये उसकास्तद्वता प्रतिषेधो वकन्यः" इत्यर्थोंs. वायं कार्यः । एव "मसंयुक्ता ये डलकास्तद्वता हस्वो न" इति नापूर्व वार्तिकम् , किन्तु फलितमेवेति विक् । प्रश्न:-यद्यपि जरसादेशस्य स्थानिवद्भावेन भावन्ततामाश्रित्य "मौसमाप" इयं फक्किका युक्तियुक्तमुपपादनीया। उत्तरम्-जराशब्दात मौकि, आधि, ओसि, भामि, मैच परत: वि. भक्तयादेशेभ्यः परत्वात् जरसादेशेऽपि तस्य स्थानिवद्भावेन आप्त्वस्याल्मात्र. वृतिस्वाभावादनाविधाविति निपेषाप्रवृत्तेराबन्ततया "औछ भाप: "मा. सिवा "यास "स्वनयाप" "राम्" इति पधसौः शीत्याबा. .

·३४. फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- . देशापत्तिषचपि प्राप्नोति, एवं नासिका-निशा-पृतना शब्दानां स्थाने "पहन्न" इति "मांसपृतमासानूनाम्" इत्यनेन च नस् , निश् , पृत् , आदेशेषु सत्सु तत्रापि स्थानिवद्भावेन 'शी'त्याचादेशापत्तिः, तथापि "औङ आप इत्यादिपूर्वोक्तसूत्रेषु आप्पदे आकारात्पूर्व सवर्णदीघेणाकारं प्रशिलष्य आकाररूपो य आप् तदन्तावला. दिति सर्वत्रार्थस्वीकारेणाप्त्वे "अनल्विधौगइत्यस्याप्रवृत्तावपि आप्त्वस्य आमा. प्रवृत्तिधर्मत्वेन "मनल्विद्यौ" इति निषेधात्स्थानिवजावेन आहवमानेतुमशक्यत्वेन तत्तत्सूत्राप्रवृत्या न 'शी'त्याचादेशापत्तिः । न च "हल्याम्भ्यो दीर्घाण इति सूत्रेऽपि आप्पदे डीपपदे च आकारस्य ईकारस्य च प्रश्लेषाद आकाररूपाबन्तात् ईकाररूपड्यन्ताच परम् इत्यथेन 'अतिखट्वा निष्कौशाम्बिः' इत्यत्र"अनस्विधौ" इति निषेधात् आप्त्वस्य ईत्वस्य च स्थानिवद्भावेन आश्रयणासम्भवात् "हल्ल्याप्" इति सूत्रस्याप्रासौ दोषवारणेन तदर्थ सूत्रे दीर्घग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तस्यैवं प्रत्याख्यानसम्भवात् , इष्टत्वाच्च । ननु सर्वत्राप्पदे आकारप्रश्लेषेण आपत्वस्य "अनलिवधौ इति स्थानिवद्भाव. निषेधेऽपि अतिखट्वाय इत्यत्र स्वाश्रयम् आकारत्वं स्थानिवद्भावेन आप्त्वं चाश्रि. त्य "याडाप:" इत्यनेन याडागमापतिरिति चेद् ? न । 'आपः' इति पञ्चम्या 'अ. झाधिकारे पञ्चम्या यदुच्यते विहितविभक्तेस्तद् भवतीति सिद्धान्तात् विहित. विशेषणत्वमाश्रित्य आपः प्रत्ययमहणतया "प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितः" इति परिभाषैकवाक्यतया आप यस्माद्विहितस्तदादि तदन्तं यदङ्ग तस्माद्विहितस्य कि. त्प्रत्ययस्य याट् स्यादिति "याडापः" इति सूत्रार्थस्वीकारेण अतिखट्वा इत्यस्मात् के प्रत्ययस्य विहितत्वेऽपि तस्यावन्ततदादित्वाभावेन खट्वा इत्यस्यावन्ततदा. दित्वेऽपि ततो प्रत्ययस्य विहितत्वाभावेन "याडापः" इत्यस्याप्रवृत्या आप. त्यभावात् । न च परमखट्वायै इत्यत्रापि भतिखट्वा इतिवत् याटा न भाव्यमि- ति वाच्यम् । "स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेन" इत्यनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनिय. माभावादित्यलम् । प्रश्न:-प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलमिति विग्रहे त्रिशब्दस्य स्त्रि. यां विद्यमानत्वेन तत्र तिस्त्रादेशो भवति न घा तदुपपादय । उत्तरम-प्रियास्तिस्रो यस्य तत्कुलमिति विग्रहे त्रिशब्दस्य नियां विद्य मानस्वेऽपि त्रिचतुरोहित्रयां तिसतसा हसन तिस्त्रादेशी न भवति । तत्र ·भजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ३५ प्रियत्रिशब्दास्परस्य सो बमोनसकात्" इति लुकि तस्य "म लुमतास्या इति निषेधात्प्रत्ययलक्षणाभाषेन विभक्तिपरत्वाऽभावात् । यदि "इकोऽचि विम. को' इत्यत्राधिग्रहणेन "न लुमन्ताङ्गस्या इत्यस्य भनित्यत्वमाश्रीयते, तदा "प्र. त्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्" इति प्रत्ययलक्षणसत्वेन विभक्तिपरत्वात्तिनादेशे "प्रिय. तिम्' इत्यपि रूपम्भवतीति दिक् । प्रश्न:-'मस्त्रीति तु इयवस्थानावित्यस्यैव पर्युदासः, त. लम्बद्धस्यैवानुवृत्तस्यायं निषेधो; न तु ह्रस्वस्य' अस्याः फक्कि- काया प्राशय उपपादनीयः। उत्तरम्-"हिति हस्वच" इत्यत्र हयषस्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्य- स्त्रीलिङ्गाषीदूतौ नदीसम्झौ वा स्तः इति प्रथमं वाक्यम् । हस्वाविवर्णोवर्णी स्त्रि यां नदीसज्ञौ वा स्तः, इति द्वितीयं वाक्यम् । तत्र द्वितीयवाक्यात अतिस्त्रिश. ब्दस्य कित्सु नदीत्वविकल्प इत्यर्थः । ननु "नेयावस्थानावस्त्री' इत्यतः अस्त्री. त्यस्यानुवृत्त। कथमिह नदीत्वविकल्प इति चेद ? न । 'अस्त्री' इति तु हयडवङ. स्थानावित्यादिप्रथमवाक्यविहितनदीत्वस्यैव पर्युदासो, न तु हस्वावित्यादिद्विती. यवाक्यविहितनदीत्वस्यापि, तत्सम्बद्धस्यैवानुवृत्तः । तथाहि-"नेयावस्थानौ” इत्यतोऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिर्वक्तव्या । ततश्च 'इयडुवङ्स्थानौ' इति यत्रान्वेति, त. त्रैव तत्सम्बद्धस्य अस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिरुचिता । एव-हस्वादिवाक्ये इयवस्था- नावित्यस्य अनुवृत्यभावात् अस्त्रीत्यस्यापि तत्र मानुवृत्तिरिति दिक् । प्रश्न:-वृत्तिकारादीनां मते नित्यस्त्रीत्वमुपपाद्य प्रधीशब्दस्य रूपम् कीद्वक् भवति, कैयटमते नित्यत्रीत्वं कथं, तन्मते प्रधीशब्दस्य रूपम् कीदृग इति उपपादनीयम् । उत्तरम्-वृत्तिकारादीनां मते-पदान्तरं विनाऽपि-पदान्तरसमभिव्या. हाराभावेऽपि, स्त्रियां वर्तमानत्वम्-यः शब्दः स्त्रीरूपार्थबोधकः, नित्यस्त्रीत्वम्- सः नित्यत्रीलिङ्गः इत्यर्थः। अत एव ब्राह्मण्याम् आधीशब्दस्य 'आध्यैः इति. रूपमाभितम्भाष्ये । खियामेव यो वर्तते स एव नित्यत्रीलिङ्ग इत्यभ्युपगमे तु तदसङ्गतिः स्पष्टव । माधीशब्दस्य क्रियाशब्दतया विलित्वात् । अतः पदा. न्तरं विनापि किया वर्तमानत्वं नित्यत्रीत्वम् । एतु प्रधीशब्दस्य सम्भवत्येव, प्रकरण ध्यानृत्य निमित्तीकल्य स्त्रियां वृत्तिसम्भषात् । पत्र प्रवीशब्दस्य पूक्ति ·३६ फबिकाप्रश्नोतर्याम्-: कारादीनां मते लक्ष्मोवद्रूपम् । विझान्तरानमिधायकत्वं नित्यबीत्वमिति कैपट. मतम् । 'श्रीविषयावेव यो यू तयोरेव नदोसंज्ञा इति " यूयारूपो नदो" इत्यत्र भाष्यादिति तदाशया। तन्मते उदाहतप्रधोबाइल्य-प्रध्यायतोति प्रथी- शब्दाप, त्रिविणतया नित्यत्रोत्वाभावात् पुंसीव चियामपि अनवोत्वात् पुंव. पम् । प्रष्टा धीरिति विग्रहे प्रादिसमासे प्रधीशब्दस्य मतदयरीत्यापि निस्यत्री. विगत्वात सक्ष्मीवपमिति यावत् । प्रा-"एकाजुत्तरपदे णः" इत्यत्र णकारप्रहणं किमर्थम् ? उत्तरम्-नम्विह नकारमहणं व्यर्थम् । "षाभ्यां नो णः" इत्यत एवं तदनुवृत्तिसिद्धः । न च "प्रातिपदिकान्तनुम्बिमक्तिषु च॥ इति विकल्पनियत्पर्य पुनर्णयहममिति वाच्यम् । भारम्भसामध्यदेव नित्यत्वसिदेरिति चेद् न । पुन. नग्रहणस्य स्पष्टार्थत्वाद इत्यजन्तस्त्रीलिङ्गाः । अथाजन्तनपुंसकलिङ्गाः। प्रश्न:-'ममि लुकोऽपवादमम्माचं बारिया परवाज्जरस ततः सन्निपातपरिभाषया न बुक् मस्याः फक्किकाया माशया वि. शदनीयः। उत्तरम्-'अजा+मम्' इति स्थिते "वमोनेपुंपकाए इति लुप्रामस्त चाधित्वा तदपवादः "अतोऽम्" इत्यम्मावा प्राम:, तं बाधित्वा "विप्रतिषेधे पर कार्यम्" इति परवाज्जरस् । मलुगपवादस्पामावल्यं जरसादेन बाधिवस्वार अपवादे निषिद्ध पुनरुत्सर्गस्य स्थितिः' इति न्यायात् अमो लुक् स्यादिति बा. रूपम् । जरसादेशानन्तरम् सम्सन्निपातमाश्रित्य प्रवृत्तस्य जरसो भमो लुकि नि. मित्तत्वाभावादिस्यलम् । प्रश्ना-"इस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य इत्यस्य क्रीपवाद वर्त- मानस्याजन्तस्येत्येव सामर्थ्यात्मातिपरिकलामे सिरे सत्रे पुनः प्रा. तिपदिकप्रहणं किमर्थमिति तदुपपास्य । उत्तरम-"स्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य इस्पारको वर्तमानल्या. सम्वत्येव सामन्यापासिक्किामे सिद्ध प्रातिपरिकार खल्बधानार्थम् ।

·- मजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । सत्वप्रधानत्व-स्वविशिष्टत्वम । वैशिष्टप-स्वस्तित्व, स्वपक्षप्रयोजकता. निरूपितप्रयोज्यतावत्प्रधानहानिरूपिता या अप्रधानता समानाधिकरणा गि. संक्यानिष्ठप्रकारतानिरूपिता या विशेष्यता तत्प्रयोजकमटितत्वएतदुमयसम्बन्धेन । 'श्रीपा' इत्यस्य तत्वमस्ति, अनवं पा इति तत्पर्याप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्य. तावती श्रीपारक्षणकर्तृनिहा प्रधानता तनिरूपिताऽप्रधानता क्रियाकर्मभावनिष्ठा लिङ्गसंख्यानिष्ठप्रकारतानिरूपिता विशेष्यता तत्प्रयोजकत्वं 'श्रीपा' इत्यस्य तदू. बटितत्वं 'श्रीपा' इत्यस्येति लक्षणसमन्वयः । प्रश्न:-'श्रीपाय' इत्यत्र "मातो धातो" इत्याकारलापस्य सनि. पातपरिभाषया कथं वारणं कृतम् , तदुपपादय । उत्तरम-श्रीपाशब्दस्य "हस्थो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" इति हत्यत्वे ध्यादेशे "सुपि च" इति दोघे 'श्रीपाय' इति सिद्धम । सन्निपातपरिभाषा त "कष्टाय क्रमणे" इति निर्देशात् प्रवर्तते । नन्वन हसवे कृतेऽपिप इस्यस्य एकदेशविकृतन्यायेन धातुत्वामपायावदी कृते आकारातत्व "आतो धातो" इत्याललोप: स्यात, यादेशस्य स्वतो यकारादितया स्थानिवस्वेन स्वादिप्रत्यय. तथा व तस्मिन परे भत्वस्यापि सत्वादियि चे? न । सनिपातपरिभाषाविरा- धात् । तथाहि-हस्वस्वमवर्णत्वं च समुदितं यादेशस्य उपजीव्यम् । तत्र कष्टायेति निर्देशाव सन्निपातपरिभाषां बाधित्वा कृतेऽपि बी हस्वस्वाश एव निवृत्त । भ. वर्णत्वाशस्त्यनुवृत्त एव । तस्याप्याल्लोपेन निवृत्ती उपजीव्यविधातः स्यादेवेति भवेदेव सन्निपातपरिभाषाविरोधः इति दिक् । बस्तुतस्तु "मातो धातोः" इत्यत्र "लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणम्" इति परिभाषया प्रतिपदोत-आकारस्य ग्रहणात् प्रकृते आकारस्य साक्ष. निकस्पेन डोपपसकिरिति दिक् । प्रश्ना-"न लुमताजस्यइति निषेधस्यानित्यत्वेन 'हे वारे, हे वारि' इति भवति, तत्र "न लुमताजस्य" इत्यस्यानित्यत्वं कथम् ? तदुपपादय। उत्तरम्-रेवारि सुइत्यत्र सोलुंकि "न लुमताङ्गस्ब" इति प्रत्यक्क्षण- निषेधेनमा सम्युतिनिमित्तको गुणः । तेन हे वारि इति सिद्धयति । " लुम. तानस्य' इत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे "प्रत्ययकोपे प्रत्ययलक्षणम्" इति प्रत्यावलक्षणेन स्वस्व गुमाइति सम्वृद्धिनिमित्तकगुणे रेवारे प्रति भवति । लुमता.

·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- झाल्य" इत्यस्यानित्यत्वे हि "इकोऽचि विभक्तो" इत्यत्राज्यहणं ज्ञापकम् । तथाहि-"हकोऽचि विभक्तौइत्यत्र अधिग्रहणाभावे हलादिषु भ्यामादिषु परेषु, सत्यपि नुमि "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य" इति नस्य लोपसम्भवादचीति व्यर्थम् । न च सम्बुद्धिव्यावृत्यर्थम् मज्ग्रहणम् । तत्र नुमि पति "न जिसम्बुयो" इति निषेये सति नकारश्रवणप्रसङ्गादिति वाच्यम् ? सम्बुद्ध का लुसतया प्रत्ययल- क्षगाभावेन तत्र नुमः प्राप्लेरेवाभावात् । "न लुमताङ्गस्या इति निषेधल्यानित्यत्वे तु सम्बुद्वौ प्रत्ययलक्षणेन प्राप्त नुमं वारयितुमज्ग्रहणं चरितार्थम् । एवञ्च अज्ग्रहणं "न लुमताङ्गल्य" इत्यस्यानित्यत्वे लिङ्गमिति दिक् । प्रश्न:-"तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य" इत्यत्रस्थता षितपुंस्कस्याः स्पष्टमुपपादनीयः । उत्तरम्-ननु भाषितपुंस्कमित्यस्य भाषितः पुमान्येन शब्देनेत्यर्थकरणेऽना. दिशब्दे तत्सत्वेऽपि पीलुशब्देनाऽपि पुंसो भाषितत्वात्तत्र पुंवद्भावातिप्रसङ्गो दुर्वा. रस्तस्माद्राषितः पुमान्यस्मिन्प्रवृत्तिनिमित्तरूपेऽयं इति बहुव्रीहिः । यस्य शब्दस्य पुन्नपुंसकयोरेकप्रवृत्तिनिमित्तं तस्य पुंवत्वमिति पर्यवसितोऽर्थः । एवञ्च अनादि. शब्दस्य पुंसि क्लोवे चारोपिताऽऽदित्वं प्रवृत्तिनिमित्तमेकमेवेति भवत्येव पुंवत्वम् । पोलुशब्दस्य तु वृक्षे वृक्षत्वव्याप्यजातिः प्रवृत्तिनिमित्तम् , फले फलस्वव्याप्यजा. तिः प्रवृत्तिनिमित्तमित्युभयत्रैकजातेस्तत्वाभावेन न पुंवत्वमिति । प्रश्न:-रिशब्दस्य मामि रूपं प्रदर्श्य तत्रत्यमतभेदोवर्णनीयः। उत्तरम्-प्रकृष्टः रा:-धनं, यस्य इति बहुवीहौ प्ररैशब्दः । तस्य नपुंसक- हुम्वत्वेन इकार: 'प्ररि इति, तस्माद् मामि 'परि + आम्। इति स्थिते अन ह. स्वनचापः" इति नटि प्राप्ते "कोऽचि" इति नुमि च प्राप्ते "नुमविस्तृवनाव. गुणेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन" इति पूर्वविप्रतिषेधान्नुमं बाधित्वा नुटि कृते "रा- यो हलि" इत्यात्वे 'प्रराणाम्। इति माधवः । वस्तुतस्तु-हस्वान्तत्वमुपजाव्य प्रवृत्तस्य नुस्तद्विघातकमात्वं प्रति निमि. तत्वासम्भवात नुटि आत्वं न भवतीति 'प्ररोगाम्। इत्येव साधु । ननु एवं तह हस्वान्तत्वमुपजीव्य प्रवृत्तस्य नुटः तद्विघातकं "नामि॥ इति दीर्घ प्रति कथं नि. मित्तत्वमिति चेन । "नामि" इति दीर्घस्वारम्भपामात्सविपातपरिभाषा बाधते इत्युक्तत्वादिति दिक् । इत्यजन्तनपुंसकलित। -- ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ३६ । । अथ हलन्तपुंल्लिङ्गाः। प्रश्न:-"दादेर्धाता" इति सूत्रे उपदेशपदस्य कथं लाभः, व- दभावे च को दोषः तदुपपादय । उत्तरम्-"दादेर्धातोः" अन धातोरित्यावर्तते, एक धातुग्रहणमवयवष. ध्यन्त हकारेऽन्वेति-धातोरवयवस्य हस्येति । द्वितीय धातुग्रहणं तु धातोरुपदेश. कालं लक्षयति । तेन "दादेर्धातोः" इत्यस्य उपदेशे दादेर्धातोहस्य धः स्याज्झ. लि पदान्ते चेत्यर्थः सम्पन्नः । अत्र उपदेश इति किम् ? अधोक् इत्यत्र यथा स्यात् । दामलिहमात्मनः इच्छति दामलिह्यति; ततः किपि दामलिट् अत्र माभूत् । तथाहि-उपदेशपदामावे आगमसमभिव्याहारे आगमविशिष्टस्य धातु. त्वात्तस्य च दादित्वाभावादधोगित्यत्र घत्वं न स्यादित्यव्याप्तिः । दामलिडित्यत्र दादित्वाद् घत्वं स्यादित्यतिव्याप्तिोषस्तद्वारणायोपदेशपदमावश्यकम् । कृते चो. पदेशे अधोगित्यत्रौपदेशिकदादित्वस्य सत्वेन घत्वं सिद्धम् । दामलिडित्यत्रौपदेशि. कदादित्वाभावान घरवं, किन्तु "हो ढः" इति ढत्वमेव भवतीति दिक् । प्रश्न:-"एकाचा बो भष् झपन्तस्यस्योः" इति सूत्रस्थका- चोधातोःसामानाधिकरण्येनान्वयः, उत वैयधिकरण्येन तदुपपादय। उत्तरम-"एकाचो बशोभा झपन्तस्य स्ध्वोः" इति सूत्रे "सम्भवति सा- मानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वम्' इति न्यायेन एकाच इति धातोरेव वि. शेषणं भवितुमर्हति । तेन गर्दभम् आचष्टे गर्दभयति, ततः किए गिलोपः गर्दम् इत्यादौ धातारेकाच्त्वाभावेन भभावो न स्यादिति लक्ष्यानुरोधेन कचित् वैय. धिकरण्येनापि अन्वयो भवति । ततश्च धातोरवयवो य एकाच झपन्तः तदवय. वस्य बशः स्थाने भए स्यादिति सूत्रार्थन गर्धक' इत्यत्र भषभावसिदिः । नचैवं 'धुघ ! इत्यादौ धातुरेवैकाच न तु धातोरवयव एकाजिति तत्र भष्भावो न स्या. दिति वाच्यम् । "व्यपदेशिवदेकस्मिन" इति परिभाषया व्यपदेशिवदावेन धाता. वेव धात्ववयवत्वमारोप्य भषभावसिद्धः । प्रश्न:-'अनड्वान्' इत्यत्र मामागमो नुमागमश्च प्राप्तः, तत्र नु. मा माम् कथं न बाध्यते तत् सर्वमुपपादय । उत्तरम-"सावनदुहः" इति सूत्रे "आच्छीनचोर्नुस्" इत्यतः माविति पदमनुवर्तते । ततश्चानशब्दावयवावाल्परो नुम् स्यात् सौ परे हति समार्थः ।

·फक्किाप्रमोचर्याम्- तेम"चतुरनोरामुवातपति सूत्राविहितस्य आमः सर्वनामस्थानविषयो भवति, "सावन" इति विहितस्य नुमस्त सुविषय एवेति विशेषविहितेनापि नुमा आम् न बाध्यते । मादित्यधिकारात् । यदि नुमा आम् वाध्येत तदा 'आ' इत्यधि. कारो म्यर्थ एव स्यादिति उपजीव्यविरोधः स्पष्ट एव । एवं रीत्या सम्बुद्धावपि अमा च नुम् न बाध्यते । ननु अनड्वानित्यत्र "वसुनसु" इति. दत्वं स्यादिति चेतू ? न । "सावनः" इति नुम् विधिसामात् । न च निलोपः प्रातिपदिका. सस्या इति नलेपः स्यादिति वाच्यम् । संयोगान्तस्य लोपः" इति सूत्रस्य पादिकल्पेन हलोपस्यासिदत्वादिति उक्तरूपस्य सिद्धिरिति दिक् । प्रश्न:-'चतुर्णाम्' इत्यत्र णत्वस्यासिद्धत्वात् पूर्व द्वित्वेन भा. न्यम् , इति मूले णत्वं द्वित्वं चतुर्णाम् इति कथमुक्तं तदुपपादय । उत्तरम्-'चतुर् + आम्' इत्यत्र "षट्चतुऱ्याच" इत्यनेन आमो नुटि चतुर नामिति जाते "रषाभ्यां नो णः समानपदे" इति गत्वे "अचो रहाया द्वेग इति णकारस्य द्वित्वे 'चतुर्णाम्' इति रूपम् । ननु "पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवंचने" इति परिभाषया द्वित्ये कर्तव्ये "पूर्वनासिद्धम्" इति सूत्राप्रवृत्या परत्वात द्वि. खेन, ततो गत्वेन भाष्यमिति चेद् १ न । "पूर्वत्रासिनीयमद्विवचने" इति परि. भाषया द्वित्वे कर्तव्ये अन्यदसिद्ध न । न तु द्वित्वस्यापि मसिद्धत्व नेति तदा यात् । एवं बजत्योत्तरमेव द्वित्वमिति दिक् । प्रश्न:-किम्शब्दस्य = प्राक्पाठकरणेन "किमः का इत्यत्र 'इम इति न्यासेनापि सिौ"किमः का" इति गुरुभूतन्यासस्य किम् फलं तदुपपादय। सतरम्-मनु म इति भ्यासेऽपि विमशब्दस्य देः प्राक् पाठरणेन "त्यवादीमामः" इति सम्पूर्णसूत्रानुवृत्या त्यदादीमाम् इमा स्थादित्य : इत्यादिप्रयोगसिद्धौ ककारोपादान व्यर्थमिति चेद् न। स्पदादेइमा मकार- विधी "भव्ययसर्वनाम्नाम्॥ इति किशब्दस्याकवि कृते किम्' इति स्थिते "म" इति न्यासेन अकारे ते 'क इत्पनिटरूपाप: । "किम इत्यु. 3 साककस्थापि किमशब्दस्य "तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गमते" हति न्यायेन किमसान्दत्वार वस्य कादेशे सति इति इष्टरूपस्य सिदि। प्रश्ना-'राह' इत्यत्र भल्लोपस्य स्थानिवत्वात् त्वं कार्य ·हलन्तलिङ्गप्रकरणम् । स्यात् , तत् सविस्तरमुपपादय । उत्तरम्-'राजन् + अस्' इति स्थिते भसञ्ज्ञायाम् "अल्लापोऽनः" इति सूत्रेण अकारलेापे "वो चुना चुः" इति श्चुत्वेन प्रकारे 'राज्ञः इति सिध्यति । ननु अन "अधः परस्मिन् पूर्वविधौ” इति शस्प्रत्ययनिमित्तीकृत्य भसण्ज्ञाद्वारा जायमानस्य अल्लापरूप-अजादेशस्य स्थानिभूतादकारात्पूर्वत्वेन दृष्टत्वात् जका. रात्परस्य नकारस्य चुत्वे कर्तव्ये स्थानिवद्रावन अकारस्यानयनेन जकारनकारयो. मध्ये व्यवधानात् श्चुत्वं न स्यादिति चेद् ? न । “पूर्वत्रासिलिये न स्यानिवर" इति त्रैपादिकत्वेनासिद्धिये श्चुत्वे करव्ये स्थानिवद्भावनिषेधात् । न च अल्लोपल्य बहिर्भूतशस्प्रत्ययनिमित्तकतया बहिरकत्वेन "असिदं बहि. रङ्गमन्तरङ्गे" इति परिभाषया असिद्धत्वेन श्चुत्वं न स्यादिति वाच्यम् । तस्याः प्ररिभाषाया: "वाह ज इति सूत्रस्थोठाहणज्ञापिततया सापादिकत्वेन यथोदेश- पक्षे तदाष्टया त्रैपादिकाचुत्वस्यासिद्धतया तत्र तस्याः परिभाषायाः अप्रवृस्या अल्लापस्य असिस्वामागत् । परिभाषाज्ञापकं तु "वाह ऊद् इति सूत्रस्योगह- जमेव । तथाहि-वाह उठा इत्यत्र "वाह' इत्येव सूत्रं कर्तव्यम् । मसशकस्य बाहः सम्प्रसारण भवतीति तदर्थः । 'विध+वाह+अस्' इत्यत्र वाहः सम्प्र. सारणे पूर्णरूपे च कृते विस अह अस् इति जाते अत्र प्रत्ययलक्षणेन विरूपार्ध. भातुकमानित्य "पुगन्तलघूपधस्य इति गुणे 'विश्व ओह + अस्' इति स्थिते "वृदिरेचित इति वृद्धो 'विचौहः' इति सिध्यतीति "वाह ज” इति सूत्रस्यो- अहण व्यर्थं सत् ज्ञापयति "असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे" इति । तेन अन्तरङ्गे बोकसब्यायां जातस्य लघूपधगुणस्य बहिङ्गत्वेन असिद्धत्वात् प्रकृते बुद्धिर्न स्वादिति उग्रहणं स्वांचे चरितार्थमिति दिक् । प्रश्न:-'प्रतिदीग्नः' इत्यत्र भल्लोपस्य स्थानिवत्वेन "इलिच" इति उपधादीङ्ख न स्यादिति तत्र स्थानिवद्रावस्य वारण कयारी त्या कृतं तत्सम्यगुपणदय । उत्तरम-'प्रतिदिवन् + अस्' इति स्थिते भसम्शायाम् "भल्लोन इति सत्रेण मकारलोपे ते "हलिकति उपधादीचे ते 'प्रतिदीमा हति सिध्यति । नम्वत्र मापस्य च परस्मिन् पूर्व विधौ” इत्यनेन स्थानिभूताद. गे-साकारा पूर्वबन रहस्य कारस्य दीचे कर्तव्ये स्थानिवडावेन भकार.

·७२ फक्किाप्रमोसम्- व्यवधानात् हल्परत्वाभावेन "हलि च॥ इति दीर्थो न स्यादिति चेदू १ न । "न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपल्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्वरविधिषु" इति सूत्रेण दो कर्तव्ये स्थानिवद्रावस्य मिषेधेन हलपरत्वात् "हलि च॥ इति दीर्घस्य सुवचत्वात् । न च "असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे" इति परिभाषया-बायशस्प्रत्ययनिमित्त. काल्पस्य बहिरङ्गातया अन्तर्भूतनकारनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गादू "हलि च" इति दीर्घविधायकशास्त्रदृष्टया असिद्धत्वाव दीर्षप्रवृत्ति स्यादिति वाच्यम् । यथोवूदे. शपक्षे-"असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे। इति परिभाषायाः "वाह उठ्" इति सूत्र. स्थोग्रहणज्ञापिततया सापादिकत्वेन तदृष्ट्या "हलि चा इति शास्त्रस्य त्रैपादि. कत्वेनासिद्धत्वात् तद्विषये "असिदं बहिरङ्गम्। इति परिभाषाया अप्रवृत्तेः । म च कार्यकालले दोष इति वाच्यम् । एकपक्षेणेष्टसिद्धौ पक्षान्तरेण दोषदान. स्यानुचितत्वात् । प्रश्न:-'वृत्रघ्नः' इत्यत्र “एकाजुत्तरपदे णः" इत्यनेन नकारस्य णत्वं कुतो नेति तदुपपादय । उत्तरम्-'वृत्रहनशब्दात् शसि भसज्ञायाम् "अल्लापोऽनः" इत्यकारलेोपे "हो हन्ते" इति हकारस्य कुत्वेन यत्वे शसः सस्य सत्वे विसर्गे च 'वृतघ्नः' इति सिद्धयति । नचान "हन्तः" इत्यनेन सूत्रेण नकारस्य णत्वं कुतो नेति वाच्यम् । "अत्पूर्वस्य इत्यनेन हम्वाकारपूर्वकस्यैव हन्ते कारस्य गत्वमिति नियमानात् । अत्र तदभावेन गत्वाप्रवृत्तः। न च "अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा" इति न्यायेन "मस्पू स्य" इति "हन्तेरिणत्यस्यैव नियामकं भवतिः, न भवति "एकाजुत्तरपदे णः" इत्यस्येति प्रकृते "एकाजुत्तरपदे णः" इति णत्वं स्यादिति वाच्यम् । एवं सति "हन्तेरत्पूर्वस्य इति एकयोगे एव कर्तव्ये तदकरणेन योम. विभागसामात् अत्र 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति न्याया. प्रवृरोर्बोधनेन सनिहित "एकाजुत्तरपदे " इत्यादेरपि तेन नियमात् । न च अ. ल्लापस्य स्थानिवद्भावेन अकारव्यवधानेन अव्यवहितनकारपरत्वाभावेन कुत्वं म स्यादिति वाच्यम् । नकारे परे कुत्वविधिसामर्थ्यात् कुत्वे कर्तव्ये "अल्लोपल्य स्थानिवजावो न भवतीति कल्पनेन भदोषात् । प्रश्ना-'मघवान् इत्यत्र संयोगान्तलेोपस्यासिद्धत्वेन नान्तत्वा. भावाद दीर्घत्वं कथं "मघवाबहुलम इति सूरवि कथमाकरे प्रत्या.

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । ४३ ख्यातम्, तदुपपादय। उत्तरम्-ननु 'मघवन्' शब्दात् सुप्रत्यये "मघवा बहुलम्" इति नकारस्य स्थाने तृ आदेशे कारस्येस्संज्ञायां लोपे च "उगिदचाम्" इति नुमि हल्ङयादि. लोपे संयोगान्तलोपे च कृते मघवनिति जाते संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वेन ना. न्तत्वाभावात् पचनित्यादाविव "सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ” इति सूत्रेण दीर्घो न स्यादिति चेद् ? न। "मघवाबहुलम्" इत्येतत्सूत्रस्थबहुलग्रहणेन "सर्वनाम. स्थाने चासम्बुद्वौ” इति सूत्रेण दोघे कर्तव्ये संयोगान्तलोपल्य असिद्धत्वं न भव. तोति कल्पनेन अदोषात् । भाष्यकृता हि "वन्नुशन्पूषन्प्लीहन्क्लेदनस्नेहन्०" .इत्युणादिसूत्राणि पूजार्थकमहधातोः मनि प्रत्यये हस्य धकारादेशवुगागमयोनि. पातनेन मघवच्छन्द तस्य रूपाणि च संसाध्य मघशब्दान्मतुप् प्रत्यये "मादुर. धायाश्च" इति मघाच्छदं तस्य रूपाणि च संसाध्य "मघवा बहुलम्" इति सूत्र प्रत्याख्यातम् । आरम्भपक्षे संयोगान्तलेापस्यासिद्धत्वे मघवनिति ; प्रत्याख्यान. पक्षे च "अत्वसन्तस्य चाधातोः इति उपधादीर्घ मघवानिति, आरम्भप्रत्याख्या. नयोः फलभेदप्रसङ्गेन सूत्रारम्भपक्षेऽपि बहुलग्रहणेन संयोगान्तलेापल्यासिद्धत्वं न भवतीति कल्प्यते। प्रश्न:-'भष्टौ इति रूपं शङ्कासमाधानपूर्वकं साधय । उत्तरम्-अष्टनशब्दात् जसि "अष्टाभ्य औश्" इति कृताकारादष्टनः पर- योः जशपोरौश् , इत्यर्थात् अन्न कृताकारल्याभावेन औश् कथं स्यादिति चेद् ? उच्यते- अष्टन आ विभक्तोः' इत्यनेन हलादौ विभको अष्टनशब्दस्य विकल्पेन आत्वविधानात् एकमात्रालाघवेन अष्टभ्य इत्येव वक्तव्ये 'अष्टाभ्यः' इति दीर्घा. चारणं ध्यर्थं स जश्शसोविषये आत्वं ज्ञापयति । वैकल्पिक चेदम् अष्टम आत्वम् । तथाहि-"अष्टनो दीर्घात" इति सूत्रे दीर्घग्रहणेन तद्वैकल्पिकत्वं ज्ञापयति । तथा. हि-"अष्टनो दीर्घात्" इति सूत्रे दीर्धग्रहणं दीर्घान्तभिन्नादष्टनशब्दात्सर्वनामस्था. नभिन्नहलादिविभक्तीनाम् उदात्तत्वं मा भूदिति, तत्र हलादौ विभक्तौ नित्यमात्व. प्रवृत्तेस्तद्रहितरूपाभावेन धावालाभात् तद् दीर्घग्रहणं व्यर्थं स1 आत्वस्य वैक. ल्पिकत्वं ज्ञापयति । तेन अष्टभिः अष्टाभिः इत्यादिरूपद्वयसिद्धिरूपं फल सिद्धम् । एवं च "अष्टभ्य औशा इत्येव वक्तव्ये 'अष्टाभ्य औश्" इति दीर्घग्रहणज्ञापनेन प्रकृते अष्टन शब्दोज्जति परे अष्टमो वैकल्पिक आत्वे कृते "अष्टाभ्य औषणहत्यनेन ·फक्षिकाप्रमोत्तर्याम्- जसः औरत्वे शकारस्येत्संज्ञायां लोपे च सवर्णदीधै वृदो मह इति रूपस्य सिदिः । मनु मष्टान्दाज्जसि विभको 'अष्टाभ्य और। इत्यनेन जायमानः औशादेशः "आदेः परस्य" इत्यनेन जसोऽकारस्य स्थाने स्यादिति चेद् न । "अनेकाशित्सर्वस्य" इत्यनेन पात्वात् "आदेः परस्य” इति बाधित्वा सम्पूर्ण- स्यैव स्थाने भवतीत्याशयाद। प्रश्न:-'प्रियाष्टनः' इत्यत्र मल्लोपे जाते तत्र ष्टुत्वं कथं नेति त. दुपपादय । उत्तरम्-प्रियाष्टन् शब्दात शसि भसम्ज्ञायाम् "अल्लापोऽनः" इति आ. कारलापे रुत्वे विसर्गे च प्रियाटनः ति सिद्धम् । नम्वत्र "टुमा gः" इति सूत्रेण टकारयोगे नस्य ष्टुत्वेन गकारः स्यादिति चेद् १न। "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" इति सूत्रेण अल्लोपस्य स्थानिवत्वात अकारव्यवधानात् टकारयोगाभावेन ष्टुत्वा. प्रवृत्तः । न च "पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत्" इति निषेषः शयः। "तस्य दोषा संयोगादिलापलत्वणस्वेषु" इति गत्ये कर्तव्ये तन्निषेधात् । नच लक्षणप्रतिपदो. कपरिभाषया णत्वपदेन न ष्टुत्वनिष्पन्नणत्वस्य ग्रहणमिति प्रकृते पुनरपि स्या- निवडावनिषेधः स्यादिति वाच्यम् । "असिदं बहिरङ्गमन्तरङ्गे" इति परिभाषया भसम्हाद्वारा बासशस्प्रत्ययनिमित्तकाल्लोपस्य बहिरणस्वेन अन्तर्भूतटकारयो- निमित्तकत्वेन अन्तरङ्गष्टुत्वदृष्ट्या असिद्धत्वात्। न च यथोदेशपयेण 'Re:' इत्यादाविव असिद्धपरिभाषाया अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । एकपक्षेणेष्टसिद्धी पक्षा- स्तरेण दोषदानस्यानुचितत्वात् । प्रश्न:-त्व+मम् मह+मिति स्थिते मन्तरङ्गत्वात् ममि पूर्व- पं बाधित्वा स्त्रीत्वविवक्षायां टाप् कथं नेति तदुपपादय । उत्तरम्-ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री इत्यत्र स्व+भम् मह+अमित्या परमपि "अमि पूर्वः" इति पूर्णरूपम् अन्तरङ्गत्वारपाधित्वा "अजायतष्टाप्" इति अप् प्रत्ययः कुतो नेति चेत् ? न । “अलिङ्गे युष्मदस्मदी" इत्यमियुकोतया त. योलिनचोषकस्वाभाषेन स्त्रीत्वाभावात् टापोऽप्राप्तः । ननु युष्मदस्मदो स्त्रीकि. अामावबोधक मेदं वचनम् , अपि तु युष्मदस्माच्छन्दपोलिङ्गप्रयुक्तका रूपेषु वैषम्याभावस्यैव बोषकमिति तयोः स्त्रीलिजाबोधकस्पेन पुनरपि टापप्रवृत्यापति. स्तदवल्यैवेति चेत् । न । "शेपे लोप: पति सू. स्थानिनोऽधिकरणत्वविक्षया ...net ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । शेष इति ससमी स्वीकृत्य तस्याः षष्टयर्थत्वावगमात् मपर्यन्तात् शेषस्य भाग. स्य लोपः इत्पर्थस्वीकारेण मपर्यन्ताच्छेषस्य अदइत्यस्य लोपेन त्व+अम् अह+ ममिति जाते प्रकृतेः अदन्तत्वाभावेन टापः प्राप्तेरभावादिति दिक। प्रश्न:--मपर्यन्तस्येत्यधिकारसूत्रं किमर्थं तदुपपादय । उत्तरम्-मनु "मपर्यन्तस्य" इति अधिकारसूत्राभावे अकविशिष्टस्यापि युष्मदोऽस्मदश्चादेशे युवकाम् आवकाम् इत्यनयोः सिदिन स्यादिवि थे ? न । मोकारसकारमकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् , अन्यत्र तु सुबन्तस्य टेः प्रागकण इत्यस्य 'स्वयका मयका इत्यादिसिदये आवश्यकत्वात् , इहापि मकका प्रागादेशे ततः सुबन्तस्य टेरकवि कृते प्रयोगद्वयस्य सिद्धः सुलभत्वात् । नचैवं पुनरपि "मपर्यन्तस्य इत्यधिकारस्य व्यर्थस्वमिति वाच्यम् । "मप. यन्तस्य इत्यधिकारसूत्राभावे समुदायल्यादेशे कृते 'स्व+आ' 'म+मा इति जाते 'योऽचिः इत्यनेन अकारस्य यत्वे 'व्या म्या' इत्यनिष्टप्रयोगा. परो। भतो "मपर्यन्तस्या इत्यधिकारसूत्रमावश्यकम् । नन्वत्रापि मा. आदी विभको परे भकारस्य एत्वमित्यर्थन "अच्ये" इति न्यासेन उक. प्रयोगोपपत्तौ व्यर्थमेव तद् "मपर्यन्तस्यइत्यधिकारसूत्रमिति चेदू ? न । 'युष्मद् +भ्याम, अस्मद् +भ्याम्' इति स्थिते अत्र "ओकारसकारभकारादौ” हति वार्तिकेण अन्तरङ्गत्वात् सर्वनाम्नष्टेः प्रागकचि तत "युवाचौ द्विवचने" इत्यनेन सर्वस्य स्थाने युवावादेशे आत्वे व 'युवाभ्याम् आवाभ्याम् , इति स्यात्, न तु युवकाभ्याम् , आवकाभ्याम् इति, तदधमस्य "मपर्यन्तस्य इत्यधिका. रस्यावश्यकत्वाव। प्रश्न:--यूयम् वयम् इत्यत्र मन्त्यलोपपक्षे जसोऽमादेशेऽपि त. स्य स्थानिवद्भावेन जस् बुद्धम्या "जसः शी" इति श्यादेशः कथं नेति तदुपपादय। उत्तरम्- युष्मदाद अस्मच्छब्दाच् वा जसि "हे प्रथमयोरम" इत्य. मादेशे "यूपवयी जसि" इत्यनेन यूपवपादेशयोः कृतयोः "शेषे लेप, इत्यनेन अन्स्योपे "अमि पूर्व इतिपूर्वरूपे यूयम् वमिति च सिध्यतः । नधान यूप+ मम्' 'वय+ अम्' इति दशायाम् अमादेशस्य स्थानिवभावेन जात्यारोपेण अद. सर्वनाम्नः परत्रमा "जसा को इस्पनेन को आदेशः स्यादिति चेदून "अ.

·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- कायें कृते पुनर्ना कार्यम्" अलकायें कृते पुनर्विशीयमनकार्य न भवति, इत्यपि कया परिभाषया यूयवयादेशयोः अङ्गकार्ययोः प्रवृत्यनन्तरं श्यादेशप्रवृत्तनिषेधात् । इयं परिभाषा "ज्यादादीयसः" इत्याद्विधानेन ज्ञापिता । अन्यथा इकारला. पेन "अकृत्सार्वधातुकयोः" इति दीर्घ च ज्यायानिति सिद्धौ आविधानं व्य. र्थमेव स्यात् । ननु 'योः' इत्यादिनिर्देशेन उक्तपरिभाषायाः अनित्यत्वात् अत्र सा न प्रक. ततेति चेद् ? उच्यते-"प्रथमयोरम्" इति सूत्रे संयोगान्तलापेन मकारं प्रश्लि- ध्यमकारान्तामादेशस्य विधानेन विकारमात्रनिवृत्तव्याख्याततया प्रकृते इयादेशा. प्रवृत्तरिति दिक् । प्रश्न:-"भ्यसो भ्यम्" इति सूत्रे भ्यम् मभ्यम् इति द्वयोरपि पदच्छेदयोः सम्भवात् अत्र युक्ततरः कः तदुपपादय । उत्तरम्-"भ्यसो भ्यम्" इति सूत्रे भ्यम् अभ्यम् इति द्विधा पदच्छेदः, तत्र भ्यमिति पदच्छेदे "शेषे लेापः" इति सूत्रस्य अन्त्वलेोपपक्षे एव युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् इति च सिध्यतः मद्भागलोपपक्षे तु तयोरसिद्धिः। अभ्यम् इति पदच्छेदे तु "शेषे लेापः” इत्यस्य अन्त्यलेोपपक्षे "अतो गुणे” इति पररूपे 'युष्मभ्यम्' 'अस्मभ्यम्' इति च सिध्यतः । अद्भागलापपक्षे च अन्झीनपरेण संयोज्य युष्म- भ्यम् , अस्मभ्यमिति च सिध्यतः । अयमेव पदच्छेदद्वये भेदः इत्यलम् । प्रश्न:-'भाविनः सुटो निवृत्यर्थ ससुटकनिर्देशः अस्याः फक्कि. काया माशयः सुष्टु उपपादनीयः। उत्तरम्-ननु युष्मद + आमिति स्थिते अदन्तात् परत्वाभावात् "मामि सर्वनाम्नः सुट्" इति सूत्रेण अदन्तादू परस्यामो विधीयमानस्य सुटो न प्रसक्तिः। न च "शेषे लोपः" इति सूत्रेण अन्त्यस्य दस्य लोपे कृते अदन्तात्परत्वम् मामो ऽस्तीति वाच्यम् । आकमादेशात्प्राक् अनादेशतया "योऽचि" इत्यस्य प्राप्त्या "शेषे लेपः" इत्यस्याप्रसक्तेः । तत्रात्वयरवनिमिततरविभक्तेश्नपेक्षणाच्च । तथाच-ससुटुकनिर्देशो व्यर्थः सूत्रासङ्गतिश्चेति चेद् ? म । माकमि "शेषे लोपः" इति लोपे कृते प्राप्तस्य सुटो निवृत्यर्थ ससुटकनिर्देशस्य कृतत्वात् । अयमाशय:-आन्येव लाम्त्वारोपेण आकमादेशो भवति ससुटकनिर्देशसाम- ज्याद। तथाच-आकमादेशे कृते स्थारिवनारे साम्स्वबुर्बिरेव भवति, नत्वा.

·... हलन्तहिलामकरणम् । म्त्वबुद्धिरिति न सुटः प्रसक्तिरिति दिक् । प्रश्न:-"युवावौ द्विवचने, "स्वमावेकवचने" इति सूत्रद्वयेऽपि द्विषचनकवचनशब्दयोरर्थपरत्वम् , उत प्रत्ययपरत्वं, तदुपपादय । उत्तरम्-"त्वमावेकवचने" "युवावौ द्विवचने" इति सूत्रद्वये एकवचन- द्विवचनशब्दौ न प्रत्ययपरौ कन्वर्थपरौ यौगिको संख्यापरौ स्तः । अत एवं "स्वमावेकवचने"इति सूत्रयोर: एकस्य वचने बोधने समर्थयोर्युष्मदस्मदोर्मपर्यन्त- स्य त्वमौ स्तः विभक्तो परतः, द्वयोर्वचने बोधने समर्थयोयुष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभको परतः, इति दीक्षितप्रभृतिभिः स्वीकृतः । फलं च-यदि समस्यमाने युष्मदस्मदि द्रव्येकत्ववाचिनि समासार्थश्च अन्यसंख्यश्चेत्तवा युवावो त्वमावपि स्तः इति थमश्कस्याम्वया । अर्थो हि-त्वां मां वा अतिक्रान्तः इति विहे "अत्यादयः क्रान्ताच इति समासे लभमाने युष्मदस्मदि एकत्व. विशिष्टार्थवाचिनि यदा समासार्थञ्च मुख्यविशेष्यभूतो युष्मदस्मदर्थगतसंख्या. पेक्षया अन्यसंख्यकश्चेदपि तदा युष्मदस्मदर्थगतैकत्वे त्वमौ स्तः। तदर्थग. तद्वित्ववाधिनि युष्मदस्मदि समासार्थश्चास्यसंख्याकस्तदा युवावौ एकवचन द्विवचन त्वाभावेऽपि भवत इति। ननु युष्मदस्मदोरेकार्थकत्वे त्वमौ व्यर्थकत्वे तु यु. वावौ इति सर्वत्र स्यातामिति चेद ? न । "स्वाहौ सौ, "यूपवयौ जसि" ''तु- भ्यमयौ यि "तवममौ सि" इति सुजस् अस्सु परतो ये त्वाहादय आदेशा विहितास्ते परत्वात् एकार्थकत्वे त्वमो, ब्यर्थकत्वे युवावौ च बाधन्ते इत्याशयात् । द्वयकसंख्यः समासार्थः बह्वर्थे युष्मदस्मदि यदि स्याताम् , तयोरवयेकतार्थत्वात् युवावौ त्वमौ च न स्तः इति दिक् । प्रश्न:-'प्रतीच" इत्यत्र अन्तरङ्गो यण कुतो न तदुपपादय । उत्तरम-ननु प्रतिउपसर्गपूर्वक अधातोः किनि तस्य सर्वस्य लोपे कृदन्त. त्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां नकारस्य "अनिदिताम्" इति लोपे)प्रति + अच् + अस्' इति स्थिते अत्र "अच" इति अकारस्य लोपे प्राप्ते तमन्तरङ्गत्वाद्वाधित्वा "को यणचित इति यणः स्यादिति चेद १ न । "अकृतम्यूहाः पाणिनीया" इति "अ" इति लोपेन यग्निमित्तस्याकारस्य विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्त-अप्रयुक्त, कार्य-यणपि कार्य, न कुर्वन्ति, इत्य. र्थिकया तस्य बाधात् । .

·४७ फलिकाप्रमोचम्-ि. प्रश्न:-"मासोऽः पृथकमुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्यवत्पति का. रिका युक्तियुक्तमुपपादनीया । उचरम् -'अददि + अञ्' इति स्थिते "भनिदिताम्" इति नलोपे कृते यणि भदयूच् इति स्थिते ततः सौ तस्य लोपे "अदसोसेदादुदो मः" इति सूत्रेण दकारद्वयल्य, "चलीक्लृप्यते इस्पत्र "कृपो रोजाइत्यनेन रोगकारयोरुभयोर्यथा लस्य तथैव मत्र दकारवयस्यापि मकारे, अकाररेफयोगोकारे कृते 'अमुमुया इति रूपम् । "भलेोऽन्त्यस्य" इति सूत्रेण इकारस्योत्वं प्राप्नोति दकारोच्चारणाबरेफ- स्योत्वं प्राप्नोतीति दकारोपादानसामध्येन रेफस्यैवोत्वं स्यादिति पक्षे अन्त्यबाधे अन्स्यसदेशस्या इति परिभाषया परस्यैव मकारे उकारे च कृते "मदमुय" इति रूपम् । 'असे' इति निर्देशेन यत्र सकारस्याकारो भवति; तत्रैव मुस्वं भव. तीति पो मन मुस्वाप्राप्तेः 'मद इति रूपम् । इदं पक्षत्रयमपि भाष्यसम्म- तम् । मत उक्तम्- अदसोद्रेः पृथडमुत्वं केधिदिच्छन्ति लस्ववत् । केचिदम्त्यसदेशस्य नेत्येके सेहि श्यते॥ ॥ इति । प्रश्न:-'अप्रत्ययग्रहणं शापयति अन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधि. रिति'तेनायस्कारः इत्यत्र 'प्रतः ककमिति साइत्येव रूपएं क्रियताम् । उत्तरम्--"विष्वगदेवयोबा टेरयतावप्रत्यये" इस्पत्र अप्रत्यवग्रहणं किम. र्थम् । तदभावे उत्सरपदाधिकारत्वात् मन्चुधात्तरपदे परे विज्वग्देवयोः सर्वमा. म्नमा टेरद्रयादेशो भवति इत्यर्थन यत्र लुसप्रत्ययान्तकेवखानधात्तरपदं यथा- अदमुयङ् इत्यादि तत्रैव तत्प्रवृत्तेः, विष्वगनमित्यादौ - मानमित्युत्तरपदस्य अश्वधातुरूपत्वाभावेन तस्याप्रवृत्तोः सर्वत्राऽदोषादिति अप्रत्ययप्राणं व्यर्थ सत् ज्ञापयति-धातुग्रहणे तदादिविधिः" इति । एवं प्रकृते अप्रत्ययग्रहणाभावे अन्चुधात्वायुत्तरपदे इत्यर्थापत्या 'विष्वगानम्' इत्यत्र असममित्यल्प मचा- स्थादित्वाधादेशापत्तिः। अतस्त अप्रत्यवग्रहणं स्वांचे चरितार्थम् । अन्यत्र फल तु 'अयस्कार' इत्यत्र "मत: कृकम्" इति सूत्रेण कृपावादावुत्तरपदे इत्यर्थः लाभेन कारशब्दे परे विसर्गल्य सादेशसिविरिति विक् । प्रश्न:-"इगिदचाम्" इति सूत्रे अजमहणं किमर्थम् ? अधातो. रिस्यस्याऽपि किम् फलं तदुपपादय ।

·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । उत्तरम्-अञ्चतेरुगित्वादेव नुमि सिधे "उगिचाम्" इति सूत्रे अजय- हणम्-"सिदूधे सति आरभ्यमाणो विधिनियमाय भवति" इति न्यायेन नियमय- ति-"धातोश्चेदुगित्कार्य तहि नलोपिनोऽश्चतेरेव" इति। तेन 'सद्, ध्वद्' इत्यादौ उगित्प्रयुक्तो नुम् न । 'उखासत् ब्राह्मणी' इत्यादौ च नुम्डीपो न भवतः । 'न. लोपिन' इति विशेषणं तु 'प्राइ ब्राह्मणी' इत्यत्र डीवभावार्थम् । न च पूर्वज्ञाप- नेनैव अञ्चुधात्वतिरिक्तानां धातूनां नुमोऽभावे सिद्ध अधातुग्रहगं व्यर्थमिति वा. च्यम् । अधातोरिति ग्रहणसामर्थ्यात् भूतपूर्वस्य अधातोरपि उगितो नुम्भवतीति ज्ञापनेन सार्थक्यात् । तेन गोमच्छब्दात् क्यजन्तप्रकृतिकक्विवन्तात् सुप्रत्यये "अ. त्वसन्तस्य चाधातो" ति दीघे "उगिदचाम्" इति नुमि हल्ड्यादिलोपे संयो. गादिलोपे च गोमानिति सिध्यति । प्रश्न:-'सेदुषः अस्य सिद्धिःशङ्कासमाधानपूर्वकमुपपादनीया । उत्तरम्-शद्लुधातोः "भाषायां सदवसश्रुवः" इति लिटः क्वसुः, उकावि. तौ, "लिटि धातोः" इति द्वित्वं, "पूर्वोऽभ्यासः" इति अभ्याससंज्ञा, "हलादिः शेषः" इति आदिहलः शेषः । "अत एकहलमध्ये" इति एत्वाभ्यासलोपौ "वस्वे. काजाद्वसाम्" इति इट् से दिवस् शब्दः । कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां ततःशसि भसंज्ञायां “वसोः सम्प्रसारणम्" इति सम्प्रसारणे प्राप्ते ततः पूर्वम् "अकृतव्यूहाः पाणिनीया" इति परिभाषया कृतमपि कार्य निवर्तयन्ति इत्यर्थेन इडागमस्य निवृत्तौ ततः सम्प्रसारणे "सम्प्रसारणाच्च" इति पूर्वरूपे "आदेशप्रत्यययोः" इति षत्वे रुत्वे विसर्गे च सेदुषः' इति रूपस्य सिद्धिः । प्रश्न:-"मौत्वप्रतिषेधः साकचकस्य वा वक्तव्यः सादुत्वं च" मस्याशयः कः तदुपपादय। उत्तरम्- इदमत्र तात्पर्यम्-यत्र "औत्वप्रतिषेधः साकचकल्य वा वक्तव्यः सादुत्वं च" इति वार्तिकं लगति, तत्र औत्वप्रतिषेधः, उत्वं चेति कार्यद्वयं भवतीति 'असुकः इत्यस्य सिद्धिः। 'असकौ' इत्यत्र "अदस औ मुलोपश्व" इति औकारा- देशे विहिते तत्र वार्तिकविहितमुत्वमपि न भवतीति दिक् । इति हलन्तपुंल्लिङ्गाः । अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गाः। प्रश्न:-'विमलदिवि' इत्यत्र मन्तरवर्तिनीं विभकिमाश्रित्य "दि. व उत्" इति उत्वापत्तिः कथं वारिता तदुपपादय । ४फ० प्र० ·५० फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- उत्तरम्-ननु यथा 'राजपुरुषः इत्यत्र पूर्वपदस्य अन्तर्वतिनी विभक्तिमा- श्रित्य पदसंज्ञायां सत्यां नलोपो भवति, तथा 'विमलदिवि इत्यत्रापि "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्" इति सूत्रेण प्रत्ययलक्षणे दिव इत्यस्य पदरज्ञायां सत्यां "दिव उत्" इति उत्वं स्यादिति चेद् ? न । "उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः" इति वार्तिकेन प्रत्ययलक्षणनिषेधात् । वार्तिकार्थस्तु-उत्तरस्य-उत्तरपदस्य, पदत्वे पदसं. ज्ञायां, पदप्रयुक्त कार्य कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न भवतीति, उत्तरपदस्य आयक्षरस्य कायें कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं भवत्येवेति । तथाहि-दधना सेचो दधिसेचो इत्यत्र सकारख्या "सात्पदायोः" इत्यनेन षस्वनिषेधे कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणेन सेच इत्यस्य पदत्वमस्त्येव चकारस्य कुत्वे कर्तव्ये तु पदत्वं नास्तीति । प्रश्न:-'महः, अहोभ्याम्' इत्यत्र रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वात् नलोफ. प्रसङ्गः कथं धार्यते, तत् दर्शय । उत्तरम्- 'अहन् + सु इति दशायां हल्ङयादिना सुलोपे 'रोः सुपि" इत्य. नेन नकारस्य रुत्वे तस्य विसर्ग च कृते 'अहः' इति रूपम् । अहन् +भ्याम्' इ. त्यत्र "स्वादिष्वसर्वनामस्थाने, इतिपदसंज्ञायाम् "अहन्" इत्यनेन रुत्वे "हशि च" इत्युत्वे गुणे च कृते 'अहोभ्याम्' इति सिध्यति । ननु 'अहः' इत्यत्र 'अहोभ्याम्' इत्यत्र च रत्वरूत्वयोरसिद्धत्वात् "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति सुत्रेण उभयत्रापि नलोपापत्तिरितिचे ? न । "अहन्" इति सूत्रस्य आवृत्ति कृत्वा एकेन सूत्रेण अहन्शब्दो याहशो वर्तते तादृशो वर्त. ताम् ; न तु विकृतिमियादित्यर्थबोधनात् । द्वितीयसूत्रेण च अहन्नित्यस्य सः स्यात् पदान्ते इत्यर्थेन 'अहः, 'अहोभ्याम्' इत्यादौ नलोपापत्तेारणात् । आवृत्ती मानव-"रूपरात्रिरथन्तरेषु स्त्वं वाच्यम्" इति वार्तिकमेव । अन्यथान लोपे अहो. रूपम् इत्यादौ हकारघटक-भकारस्य रेफादेशे रुत्वादेशे वा नास्ति वैलक्षण्यम् । अकाराभावेन "शि " इति सूत्रस्याप्रवृत्तेः । प्रश्नः-'दीर्घाहा' इत्यत्र "अहन्" इति रुत्वं भवति न वा तत्सो. पपत्तिक प्रदर्शय । उत्तरम्-"अहन्" इति सूत्रे पदाधिकारात तं प्रति अहन्शब्दस्य विशेष. णत्वेन "येन विधिस्तदन्तस्य" इति सूत्रेण तदन्तविधौ अहनशब्दान्तस्यापि रुः स्यात्पदान्ते इत्यर्थेन दोर्षाहनशब्देऽपि रत्वम् ।

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ५१ न च "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनास्ति' इति परिभाषया तदन्त. विधिनिषेधात्कथमत्र तदन्तविधिरिति वाच्यम् । "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन" इति परिभाषायाः प्रत्ययविधिविषयकत्वेनानाप्रवृत्तः । न च तदन्तेऽपि रुत्वविधानाल 'दीर्घाहौर इत्यादावपि अन्तर्वतिविभक्त्या पदत्वात् रत्वापत्तिरिति वाच्यम् । "उत्तरपदत्वे " इति निषेधेन अपदत्वात उक्तापत्तेरयोगात् । 'दीर्वाहन +सु' इति दशायां परत्वात् उपधादीधे कृते हल्ड्यादिसूत्रेण सुलोपे प्रत्ययलक्षणेन "असु. पि" इति निषेधात "शेऽसुपि” इति सूत्रस्याऽप्रवृत्तौ "अहन्" इत्यनेन रुत्वे "भो. भगो" इति अवर्णपूर्वत्वाथत्वे "हलि सर्वेषाम्" इति यलोपे 'दीर्घाहा' इति रूपम् । ननु नान्तलक्षणदीर्घस्य परत्वेऽपि अकृतव्यूहपरिभाषया हल्ङ्यादिलोपात्प्राग प्रवृत्तिर्न संभवति, रुत्वेन नकास्य विनाशोन्मुखत्वात ; इति चेदू ? न । रुत्वल्या. सिद्धत्वात् , नान्तलक्षणदी बाधाभावात् । सम्बुद्धौ तु प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य 'असम्बुद्धौ इति प्रवृत्तेरुपधादी भावे रुत्वे "हशि च" इत्युत्वे भाद्गुणे 'दीर्वाहो निदाघ' इति रूपम् । प्रश्न:-'असृजः पदान्ते कुरवं सृजेः किनो विधानात् । विश्व. सृडादौ तु न । 'रज्जुसृड्भ्याम्' इति भाष्यप्रयोगात् । इयं फक्किका साधु व्याख्येया। उत्तरम्-असृजशब्दस्य पदान्तविषये कुत्वं भवति । यद्यपि इह क्वि प्रत्ययो, न तु किन्, तथापि कुत्वमेव । "क्विन प्रत्ययस्य कु." इत्यस्य क्विन् प्रत्ययो यस्मादृदृष्टः इत्यर्थकरणात् । "ऋत्विक्दकनक्" इत्यत्र सुजेः क्विनो विधानात असगइत्यत्र किप्प्रत्ययेऽपि कुत्वप्राप्तः । नचैवं 'विश्वमृड्' इत्यत्रापि कुत्वापत्तिरिति वाच्यम् । "सृजिदृशोसल्यमकिति" इति सूत्रे 'रज्जुसृड्म्याम्' इति भाष्यप्रयोगात् अव्ययपूर्वपदे कुत्वाभावबोधनेन उक्तप्रयोगे आपत्यभावात् । ननु षत्वविधायकसूत्रे 'सृज-मृज-यज्' इति विशिष्टग्रहणात् षत्वस्य कुत्वा. पवादत्वात् षत्वस्यैव प्राप्तिन्तु कुत्वस्येति चेद् ! उच्यते-"वश्वभ्रस्जसृज्मृज" इति सूत्रे सजियज्योः पदान्ते षत्वं विधीयते। षत्वं कुत्वापवादः । तेन असृजः किप्प्रत्ययान्तस्य षत्वमेवोचितम् । स्रग इति तु ऋत्विग" इत्यादिना निपा. तनात् कुस्वेन साधु । निपातनं नाम-अभ्यादृशे प्रयोगे प्राप्ते अन्याशप्रयोग- करणम् । निपातनेन अपवादशावाप्रवृत्तिमात्रे बोध्यते । कुत्वं सु सूत्रेणैव भवति । - ·૫૨ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- एवं च असृगिति अस्यतेरौणादिकेन ऋच् प्रत्ययेन साधु । प्रश्न:-बेभिदि ब्राह्मणकुलानि इत्यत्र नुमागमः कुतो नेति प्र. तिपादय । उत्तरम्-भिद्धातोर्यन्ता किपि अतो लोपे यलोपे च कृदन्तत्वात् प्रा. तिपदिकसंज्ञायां प्रथमाबहुवचने जसि "जयशसोः शिः" इति श्यादेशे 'वेभिदि इति सिद्धम् । नचात्र श्यादेशस्य "शिः सर्वनामस्थानम्" इति सर्वनामस्थान. संज्ञायां "नपुंसकस्य झलच:" इत्यनेन झलन्तलक्षणो नुम् स्यादिति वाच्यम् । "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ, इत्यनेन अल्लोपस्य स्थानिवद्रावात् , अकारबुद्धया झलन्तत्वाभावेन नुमोऽप्राप्तेः । न च अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् अजन्तलक्षणनुम् स्यादिति वाच्यम् । "मचः परस्मिनु" इति सूत्रेण पूर्वल्य विधौ स्थानिवद्भाववि. धानात् स्वविधौ स्थानिवद्भावाप्रसक्तेरिति दिक् । प्रश्न:-शोभनं आपः यस्मिन् सरसि तत् स्वप, तस्मात् जसि अत्र नुम्दीर्घयोः प्राप्तयोर्मध्ये केन भाव्यम् तदुपपादय । उत्तरम्-"लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्" इति परिभाषया नित्यात्परादपि नुमः पूर्व "अप्तृन्" इति दीधे पश्चान्नुमि "स्वाम्पि' इति सि. ध्यति । यदि च प्रतिपदोक्तं कुत्रचित् चरितार्थ न स्यात् । तदा लक्षणप्रतिपदो. तपरिभाषाविषयो भवतीति पक्षे "आपः' इत्यत्र "भपतन्तृ" इति सूत्रस्य सफलत्वेन परिभाषाविषयाभावाद पूर्व नुमि उपधाया अभावेन दीर्घाभावे 'स्व. म्पिा इति रूपं स्यादिति । इति हलन्तनपुंसकलिङ्गाः । अथ स्त्रीप्रत्ययाः। प्रश्न:-अजादिभिः स्त्रीत्वस्य विशेषणान्नेह पञ्चाजी। "द्विगty इति डीए । मत्र हि समासार्थसमाहारनिष्ठं स्त्रीत्वम् । इयं फक्किका साधूपपादनीया। उत्तरम-"प्रत्ययः" "परश्व” इति निर्देशेन 'प्रत्ययविधौ पञ्चम्याः युक्त. त्वेन "अजायताप्" इति सूत्रे अजायतः इति पदस्य पञ्चम्यन्तत्वे प्रातिपदिका. दित्यधिकारात् प्रातिपदिकादित्यस्य पत्रम्यन्तत्वेन अजायतः इत्यस्यापि पञ्चम्य- ·स्त्रीप्रत्ययाः। ५३ न्तत्वेन द्वयोरेकविभक्तिस्वेन विशेष्यविशेषणभावसत्वात् "येन विधिस्तदन्त. स्या इति सूत्रेण तदन्तविधौ अजायन्तात् प्रातिपदिकाशप स्यात् स्त्रीत्वे यो. त्ये इत्यर्थेन 'पञ्जाजी' इत्यत्रापि टाबापत्तिः । "समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः इति तदन्तविधिनिषेधस्तु न शक्यः । अमहत्पूर्वग्रहणेन "अनुपसर्जनात्" इत्यधिकारेण च. स्त्रीप्रत्यये तदन्तविधिज्ञापनात् । एवं च 'पञ्चाजी' इत्यत्र टाबापत्तिवारणाय 'अ. जायत:' इति पदं सूत्रे षष्ठ्यन्तमेव । एवं सति प्रातिपदिकादित्यस्य पञ्चम्यन्तत्वेन अजाचता इत्यस्य च षष्ठ्यन्तत्वेन द्वयोः विशेषणविशेष्यभावाभावेन तदन्तवि. ध्यभावात् अजादीनाम् अकारान्तस्य च वाच्यं यत् सीत्वं तत्र द्योत्ये प्रातिपदि- काट्टाप् स्यादित्यर्थेन पञ्चाजीति समासे पञ्चाजशब्दसमुदायवाच्यं स्त्रीत्वं वर्तते, न तु अजमात्रशब्दधाच्यं स्त्रीत्वमिति न तत्र "अजाद्यतष्टाप्" इत्यनेन टापः प्रस. क्तिरिति दिक। प्रश्न:-"शुद्राचामहत्पूर्वा जाति मस्य वार्तिकस्य युकार्यों वर्णनीयः । उत्तरम्-“शूद्राचामहत्पूर्वा जाति:" इत्यत्र "शूदा च' इति एको योगः । "अमहत्पूर्वा जाति:" इत्यपरो योगः । तत्र पूर्वयोगे जातेरित्यनुकृष्यते । तेन शूद- शब्दष्टापं लभते जातिश्चेद्वाच्या इत्येकोऽर्थः । महत्पूर्वः शूदशब्दष्टापं न लभते जातिश्चेद्वाच्या इति द्वितीयोऽर्थः । एवं च शूद्रत्वजातिविशिष्टा इत्यर्थे शूद्रशब्दा. हापि दीर्घ शुद्रेति सिध्यति । 'महाशुद्री' इत्यत्र तु महत्पूर्वकत्वेन टापोऽभावः, 'पुंयोगादाख्यायाम्" इत्यनेन डीषि सति तत्सिद्धिः । प्रश्न:-"उगिदचाम्” इति सूत्रे मजग्रहणेनधाताश्चेदुगित्कार्य तर्हि मञ्चतेरेवेति नियम्यते। तेनेह न उखानत् अस्या आशयः प्रदर्शनीयः। उत्तरम्-उखापूर्वकस्रंसुधातुरुगित् तस्मात् क्विपि “अनिदिताम्" इति नलोफे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां सुप्रत्यये हल्ङ्यादिशोपे सकारस्य पदान्तत्वात् "व. सुनसु" इति सूत्रेण दत्वे चत्वे च कृते उखात्रदिति । नचात्र गित्वात् स्त्रीत्वविवक्षायाम् "अगिताच" इति डीबापत्तिारति वा. च्यम् । "इगिदगं सर्वनामस्थानेऽधातोः" इति सूत्रे अञ्चुधातोरुगित्वेन नुमि सिद्ध अनुग्रहणेन "सिद्ध सति आरभ्यमाणो विधिनियमाय भवति" इति नियमाव धा. तोश्चेदुगिरकार्य तचितेरेवेति नियमाव अचधात्वरितधावनामुगित्कार्यामावज्ञा. ।

·५४ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- . पनेन सुधातावपि तदप्रवृत्तरित्यकम् । प्रश्न:--"वनारच" इत्यनेन वन्नन्तादेव ङाबिहित इति 'अति- सुत्वरी' इत्यत्र ङोप रश्चादेशश्च कथं ? तदुपपादय । उत्तरम्-"प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्" इति परिभाषया प्रत्ययान्ततदादिरूपार्थस्य लाभो भवति । ततश्च प्रत्ययान्ततदादि. विशेषणम् प्रातिपदिकं च विशेष्यमिति "येन विधिस्तदन्तस्या इति सूत्रेण पुन. स्तदन्तविधौ प्रत्ययान्ततदाद्यन्तरूपं यत्प्रातिपदिकम् , तस्मात् स्त्रीत्वे द्योत्वे डीप स्यात् , रश्चान्तादेशः इत्यर्थलाभः । न च "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधि. नास्ति। इति अत्र द्वितीयतदन्तविधिर्न स्यादिति वाच्यम् ? सियाम्" इत्य- स्मिन्नधिकारे "शूद्राचामहत्पूर्वा जाति:" इत्यत्र अमहत्पूर्वेतिग्रहणात् सा न प्रव. तते इति ज्ञापनात् । प्रश्न:-"टाचि" इत्यत्र प्राचीननवोनयोर्मते अर्थभेदः कीदृशः, तमुपपादय। उत्तरम्-"पादोऽन्यतरस्याम्" इति सूत्रेण प्राप्तस्य डीपः इदं "टाबृचित इति सूत्रमपवाद इति प्राचीनमतम् । नव्यास्तु-"शेषाद्विभाषा" इति सूत्रा. भावे "पादस्य लोपोऽहत्यादिभ्यः" इत्यादिसूत्राणां यथा सावकाशत्वम् , तथा "टाबृचि" इति सत्रस्याऽपि "पादोऽन्यतरस्याम्" इतिसूत्रस्य वैकल्पिकत्वेन तदभावपक्षे सावकाशत्वमेव युक्तम् । एवञ्चास्य पूर्वसूत्रस्यापवादत्वं न युक्तमित्या. हुः । परन्तु अत्र प्राचीनमतमेव ज्यायः । तथाहि-अपवादशब्दो बाधकपरः, "पादोऽन्यतरस्याम्" इतिस्त्राभावपक्षे "टाबृचि" इति सूत्रं चरितार्थम् । ऋगांतिरिक्तार्थे "पादोऽन्यतरस्याम्" इति सूत्रं चरितार्थम् । ऋगर्थे तु तयोः प्राप्तयोः "टाबृधि" इति टाबेवेति बाधकत्वं चात्र युक्तमिति दिक् । भाष्ये तु पादशब्दसमानार्थकं पदशब्दमवष्टभ्य इदं सूत्रं प्रत्याख्यातम् । प्रश्नः-'पञ्च, चतस्रः' इत्यत्र नान्तत्वात् उगित्वाच्च ङोप कथं नेति प्रतिपादय । उत्तरम्-पचनशब्दात् प्रथमाबहुवचने जसि शसि वा “णान्ताः षा इति 'षसंज्ञायां "पदभ्यो लुक्" इति लुकि "नलोपः : तिपदिकान्तस्य" इति नलोपे परत्वमुलक ·स्त्रीप्रत्ययाः। पू५ प्रत्ययस्य पञ्चेति सिद्धम् । नचात्र कार्यकालपक्षे प्रतिकार्य संज्ञाप्रवृत्तेः सिद्धान्तिततया जस्शस्लुगर्थे प्रवृत्तया षसंज्ञया अन्यकार्यसाधनासम्भवेन नलोपोत्तरं 'पञ्च इत्यत्र षट्संज्ञाया अप्राप्त्या "न षट्स्वस्त्रादिभ्यः" इत्यस्याप्रवृत्तेरदन्तत्वादजाचत. टाप्" इति टाप् स्यादिति वाच्यम् ? नलोपे कृतेऽपि नलोपस्य "नलोपः सुपस्वर- संज्ञातुग्विधिषु कृति" इति नियमेन पटसंज्ञादृष्टया असिद्धत्वेन नान्तबुध्या तत्संज्ञा. प्रवृत्तौ "न षट्" इति निषेधेन टापोऽभावात् । न च "न षड्" इत्यनेन डीप एव निषेधः स्यादितिवाच्यम् , "न घटस्वस्रादिभ्यः" इत्यनेन हि षट्संज्ञकेभ्यः स्व. नादिभ्यश्च स्त्रियां यद् यद् प्राप्नोति तस्य सर्वस्याऽपि निषेधः क्रोयते इति टापोऽ पि निषेधसत्वात् । 'चतसृ + जस्' इत्यत्र ऋदन्तलक्षगडोप् न । स्वस्रादिषु चत- सृशब्दस्य पाठात् । प्रश्न:-"प्रत्ययस्थात्" इति सूत्रे पूर्वस्येति पदं किमर्थं तदु- पपादय। उत्तरम्-"प्रत्ययस्थात्कात्" इति सूत्रे पूर्वस्येत्यस्याभावे "तस्मादित्यु. त्तरस्य" इति परिभाषया अव्यवहितपरस्येत्यंशोपस्थिती ककाराव्यवहित- परस्य अकारस्योत्वं स्यादित्यथें 'कटुका' इत्यत्र इत्वापत्तिः । न च कटुक+ आ' इति दशायाम् “अकः सवणे दीर्घः इत्यनेन तस्य बाधः स्यादिति वाच्यम् । "वार्णादाई बलोयः" इति परिभाषया अङ्गकार्यस्य बलवत्वात् सवर्णदीर्घाप्रवृ. तः । कृते तु पूर्वग्रहणे तत्सामर्थ्यात् परिभाषायाः पूर्वमप्रवृत्तौ पूर्वल्याकारस्येत्वमि. ति सूत्राथेन प्रकृतेऽदोषाद । प्रश्न:-"भत्रैषाजाशास्ानपूर्वाणामपि” इति सूत्रस्य व्या. ख्या कार्या। उत्तरम्-यत्र भवाशब्दोऽनुपसर्जनः तत्र "अभाषितपुंस्काच" इत्यनेन इ. त्वम् । उपसर्जने तु "भनषा" इत्यनेन इत्वम् । 'अनेषका' इत्यादौ इत्वं न सि- ध्यति । तथाहि-न+सु, 'एतत्+सु' इत्यलौकिकविग्रहे "अन्तरङ्गानपि विधीन बहिरङ्गो लुक बाधते" इति परिभाषया त्यदादित्वात्प्राक् सुपो लुकि ततस्त्यदादि. समासरूपप्रातिपदिकाहापि सुविशिष्टस्य समासत्वे जाते सति समासघटकसुपः पर एवार्य टाप् इतीत्वमा न भवति । 'असपः इति प्रतिषेधात् । इह सूत्रे "उदी. चामातास्थाने" इत्यस्मात् आतः स्थाने इत्यनुवर्तते । तच स्वशब्दाकारस्य वि.

·५६ फक्किकाप्रश्नोतर्याम्- शेषणम् । व्येषयोस्तु सर्वनामत्वेन टेःप्राक् अकचि कृते ककारात्पूर्व हस्वाकारस्य विद्यमानत्वेन आतः स्थाने अकारस्यासम्भवात् । भस्रादीनां सर्वत्रैव आतः स्था. निन एवं आकारस्य संभवेन व्यभिचाराभावात् । स्वशब्दस्तु यत्र आरमीयरूपार्थस्य वाचकः तत्रैव स्त्रीलिङ्गे वर्तते । एवं सति अनुपसर्जनवाचित्वे अकचि सति आकार- स्थाने अकाराभावेन उदाहरणं न भवति, किन्तु यत्र उपसर्जनवाची स्यात् , सर्वनामत्वाभाषन कप्रत्यये कृते उदाहरणं सम्भवति । तथाच स्वस्या निष्क्रान्ता इति विग्रहे उपसर्जनहस्वे टापि अज्ञाता निस्वा निस्विका निस्वका; इति रूपद्वयं सिद्धम् , आत्मीये स्विकेति नित्यमित्वमित्यलम् । प्रश्न:-बहुव्रीहेर्भाषितपस्कत्वात् ततो विहितस्य नित्यम् । म. शाता अखट्वा अखटिवका, शैषिके कपि तु विकल्प एव । इयं फ- विकका युक्तियुक्तं व्याख्येया । उत्तरम्-"अभाषितपुंस्का" इत्यस्य न भाषितः पुमान् येन शब्देन सोड. भाषितपुंस्कः। तस्माद्विहितस्यातः स्थाने अत हद्वा स्यादित्यर्थः । तेन बहु- बीहेषितपुंस्कत्वात् ततो विहितस्य नित्यम् । अत्रेदं तात्पर्यम्-अविद्यमाना खट्वा यस्या इति विग्रहे "शेषाद्विभाषा" इति को वैकल्पिकत्वेन तदभावपक्षे 'गोखियोरुपसर्जनस्य" इत्युपसर्जनहस्वे 'अखट्व' इति जाते ततष्टापि सुपि अ. ज्ञातादौ के सुलुकि "केऽणः" इति हस्वे पुनष्टापि अभाषितपुंस्काद्विहिताकार. स्थानिकाकारस्य अभावादेव तद्वैकल्पिकत्वाप्राप्तौ "प्रत्ययस्थात" इति नित्यमि- त्वम् । परविशेषणत्वाभ्युपगमे तु आत: स्थानिकाकारस्य अभाषितपुंस्कखट्वाश. ब्दात्परत्वेन प्रकृतसूत्रेण वैकल्पिकत्वापत्तिः स्यादेव । शैषिके कपि तु विकल्प एव । अस्यायम्भावः-न खट्वा सु इति स्थिते कपि सुब्लुकि प्रत्ययलक्षणेन भागद्वयस्य सुबन्तत्वात्समाससंज्ञायां "समासान्ताः" इति शास्त्रबलेन कबन्तस्यैव समास. त्यात उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तसमासरूपप्रातिपदिकाभावात् "गोस्त्रियोः" इति हस्व. त्वाभावेन "के" इति प्राप्तहस्वत्वस्य "न कपि" इति निषेधेन "आपोऽन्यः तरस्याम्" इति हस्वे कपः प्रागवतिखट्वशब्दास्परस्य आपो अभाषितपुंस्काद्विहि- तत्वेन तत्स्थानिकाकारस्य वैकल्पिकेत्ये 'अखट्किा! 'अखट्वका' इति । हस्वा. मावे तु 'अखट्वाक' इति त्रिविधं रूपम् अत्र निर्वाधमिति दिक् । प्रश्न:-"अनुपसर्जनात्" अस्याधिकारपकि फलं तदुपपादय ।

·स्त्रीप्रत्ययाः। उत्तरम्-ननु अनुपसर्जनाधिकारो पा ? स च बहुकुरुचरा इत्यादौ की- बादिनिवृत्तिफलकः । नात्र तदन्तविधि बिना डीवादिप्राप्तिः । तदन्तविधिमा प्रत्ययविधौ प्रतिषिद्ध इति चेद् न । "अनुपसर्जनात्" इतिसूत्रं व्यर्थं सत् 'पीप्र. त्यये तदन्तविधि ज्ञापयति' इत्याशयात् । तथाच बहुकुरुचरा शब्दे यद्धि कुरुचरेति टित् न तदनुपसर्जनम् इति तत्र डीप भवति, यद्धि बहुकुरुचेति टिदन्तं तद्धि उपसर्जनम् इति तत्र डीपोऽभावः सूत्रस्य फलम् । ननु "श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान्" इति न्यायेन स्त्रियां विद्यमानं यहिदादि तदन्तं तस्मात् डीप् इत्यर्थं सति कुरुचरशब्दस्य खियामभा. बेन डीप विधायकसूत्रस्य प्राप्तिरेव न इति चेद ? न । प्राधान्यात्सुत्रारम्भसाम- यांच्च स्त्रियामित्यस्य प्रातिपदिकादित्यस्य विशेषणत्वात् । अन्यथा पुनरपि सूत्रं व्यर्थ स्यात । नच प्राधान्यात "अनुपसर्जनात्" इति प्रातिपदिकविशेषणं स्यात् त. थाच कुरुचरेति प्रातिपदिकम् अनुपसर्जनमेवेति डोप ल्यादेवेति वाच्यम् । सूत्रारम्भ. सामयेन "अनुपसर्जनात्" इत्यस्य गृह्यमाणविशेषगत्वात् । एवंच अनुपसर्जनं यष्टि दादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियां डीप स्यादिति मूलोक्तार्थः सम्पन्नः । फलं तु-कुरुवरी' इति । उपसर्जतत्वात् बहवः कुरुचराः यस्यां सा बहुकुरुबरेति बहुव्रीहिरन्यपदार्थप्रधानः । तथा च टिदन्तत्वस्योपसर्जनत्वात् डीब नेति दिक् । प्रश्न:-'वक्ष्यमाणा' इत्यत्र स्थानिवद्भावेन टित्वमुगित्वं वा आ. नीय टित्वादुगित्वाद्वा ङीप कुतो नेति तदुपपादय । उत्तरम-ननु वच् धातोर्लटि तत्स्थाने शानचि "स्यतासि" इति स्ये, कुत्वे पत्वे च "आने मुक्" इति मुगागमे जाते "अजायतष्टाप' इति टापि 'वक्ष्यमाण' इति निष्पन्नम् । न च "नल्यपि" इति सूत्रारम्भसामध्यन अनुबन्धकायें कर्तव्ये अनस्विधावि. तिनिषेधाभावेन स्थानिवत्वाट्टित्वमुगित्वं वावकाव्य 'वक्ष्यमाणा' इत्यत्र टित्वा. दुगित्वाद्वा डीप स्यादिति वाच्यम् । यासुटो डोत्वेन 'लाश्रयमनुबन्धकार्य न आ. देशानां भवति इति तनिषेधात । नव डिच्च पित्र पिञ्च हिन्न" इति भाष्येण यासुटोडित्वं तत्र सार्थकमिति वाच्यम् । "हलः नः शानज्झौ" इति सूत्रे शानधः शित्वेन क्वचिदनुबन्धकार्यपि "अनलिषधौ” इति निषेधो भवतीति ज्ञापनात् । एवंचान स्थानिवद्रावो न भवतीति जीपोऽप्रवृत्तिरिति दिक् ।

·५८ फक्तिकाप्रश्नोत्तर्याम्- । प्रश्न:--'ताच्छीलिके णेऽपि' इत्यत्र किम्प्रमाणं ? चौरीति कथं सिध्यतीति तदुपपादय । उत्तरम्-चुरा शीलमस्या इति विग्रहे "शीलं, "छत्रादिभ्यो ण" इति णप्र. त्यये वृद्धौ आकारलोपे "ताच्छीलिके णेऽपि" इति वचनात् डीपि चौरोति सिद्धय- ति । उक्तवचने प्रमाणं हि-"कार्मस्ताच्छील्ये" इति सूत्रम् । तत्र हि "अन्" इति विहितं प्रकृतिमा बाधितुं टिलोपो निपात्यते । यदि तु णप्रत्यये अणकार्य न स्यात्, तहि किं तेन वचनेन । तदेव व्यर्थं सत् ज्ञापयति-ताच्छीलिके णेऽपि अणकार्य भवतीति । एवं प्रकृते यः ताच्छीलिके अर्थे णो विहितः तत्र अण निमित्तको डीप भवतीति स्वाशे चारितार्यमिति दिक प्रश्न:-"अनुपसर्जस्य" इति इहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशे. षणम् , किन्तु तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि मस्या: फक्किकायाः माशयः कः इति वद । उत्तरम्-सह शब्दो विद्यमानवाची, पूर्वशब्दश्च अवयववाची केवलपति. शब्दस्य विद्यमानावयवत्वं न सम्भवतीति पतिशब्देन तदन्तं गृह्यते । अत एव पति. शब्दान्तस्य गृह्यमाणत्वेन "अनुपसर्जनात्" इति ज्ञापकोकरीत्या पतिशब्दान्त. स्यैव विशेषणम् । तेन 'दृढपत्नी इत्यादौ बहुव्रीहिसमासेऽपि "विभाषा सपूर्व- स्य" इत्यस्य प्रवृत्तिः । “अनुपसर्जनात्" इति च उत्तरार्धमनुवर्तते । तस्य च. त्रापि सम्बन्धः । बहवो वृषलपत्न्यो यस्याः इति विग्रहेण आदेशवारणार्थमन्त्रापि अनुपसर्जनाधिकारस्य फलमायातम् । प्रश्न:-अथ वृषलस्य पत्नी इति व्यस्ते कथम्। मस्याः फक्कि- कायाः आशय उपपादनीयः। उत्तरम-ननु वृषलस्य यज्ञे अधिकाराभावेन "पत्युनों यज्ञसंयोगे" इति सू. प्रस्य अप्रवृत्तिः । समासाभावेन विद्यमानपूर्वत्वाभावात् "विभाषा सपूर्वस्या इत्यस्याप्यप्रवृत्तिारति चेद ?न । पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । तस्य ययमर्थः- यज्ञयुक्तायां द्विजभार्यायां यः पत्नीशब्दो व्युत्पादितः तस्यैव शूदस्त्रियामपि अय- ज्ञसंयुक्तायां पाणिग्रहणादिधर्मपुरस्कारेण गोण्या वृत्त्या प्रयोगात् । गङ्गायामिति स्त्रीलिङ्गस्य तीरे प्रयोगवत् प्रकृतेऽपि । यद्वा पत्नीव आचरति इत्याचारकिवतात कर्तरि किप् । परं च अस्मिन् पक्षे-पत्नियो परिम! इति हय ल्यादित्यलम् ।

·स्त्रीप्रत्ययाः। ५६ प्रश्न:-'गजवाचीनागशब्दः स्थौल्यगुणयोगात् मन्यत्र प्रयुक्त उदाहरणम् । सर्पवाची तु दैयगुणयोगात् अन्यत्र प्रयुक्तं प्रत्युदाह- रणम् अस्याः फक्किकायाः आशय उपपादनीयः । उत्तरम्-यादृशं स्थौल्यं गजे वर्तते तादृशमेव स्थौल्यं यदि भार्यायां स्यात, तदा स्थौल्यगुणयोगात् सम्बन्धातोः गजवाची नागशब्दः स्त्रियां प्रयुज्य. ते । एवं स्थूलगुणविशिष्टा भार्या नागीति कथ्यते । अयमेव च नागोशब्दः उदा. हरणम् । सर्पविषये-यादृशं देयं वर्तते; तादृर्श देयं यदि कस्यांश्चित् भार्यायां स्यात् , तदा तादृशस्य दैर्घ्यगुणस्य सम्बन्धात् सर्पवाचको नागशब्दो भार्यायां प्रयुज्यते । एवं 'नागभार्या इति प्रत्युदाहरणमिति । प्रश्न:-"वोतो गुणवचनात्" इति सूत्रे उत् ग्रहस्य किं फलं तदुपपादय। उत्तरम्-ननु "चोतो गुणवचनात" इति सूत्रे उत् इति पदाभाषेऽपि अत इत्यस्य सम्बन्धेन अकारान्तादेव ङीष् । इति शुचिशब्दे अकारान्तत्वाभावेन डीप न स्यादिति चेद् ? न । "खरुसंयोगोपचान" इति वार्तिकवैय्यात् । तथाहि- "वोतो गुणवचनात्" इति सूत्रस्य अकारान्ते यदि प्रवृत्तिः, तदा खशब्दे प्रवृत्य- भाषेन निषेधार्थकं वातिकमेव व्यर्थम् । न च "कृदिकारादक्किनः" इत्यनेन डोषि 'शुची, शुचिः' इति रूपद्वयस्य सिद्धिरिति शुचीति प्रकृतसूत्रस्य प्रत्युदाहरणं न सम्भवतीति वाच्यम् । उणादीनामव्युत्पन्नत्वादित्यलम् । प्रश्न:-"इन्द्रवरुण" इति सूत्रे ब्रह्मशब्दस्य पाठाभावेन ब्रह्मा. णीति रूपं कथं सिध्यति तदुपपादय । उत्तरम्-ब्राह्माणम् आनयति जीवयति इति विग्रहे कर्मणि उपपदे "कर्मः यणे" इति सूत्रेण अणप्रत्यये अणन्तत्वाडोपि सति नलोपादिकायें च कृते ब्रह्मा. णीति सिध्यति । अत्र "पूर्वपदासज्ञायामगः" इति णत्वम् । न च "एकाजुत्तर. पदे णः" इति णत्वं स्यादिति वाच्यम् । अणि सति प्रातिपदिकस्य द्वयात्मात् लुप्तेऽप्यणि लोपस्य स्थानिवत्वात् । न च "पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत" इति निषेध इति वाच्यम् । “तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणस्वेषु" इति निषेधाव । प्रश्न:-"स्वाहाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्" मत्र स्वाङ्गपदेन कस्य ।

·६० फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- ग्रहणं स्वाङ्गस्य च लक्षणं किमिति तदुपपादय । उत्तरम्-ननु "स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्" इति सुन्ने यदि स्वं च तदङ्ग चेति यौगि स्वाङ्ग गृहयेत, तदा सुमुखा शाला इत्यत्रापि स्वाङ्गत्वापत्तिः, द्वाररूपमु- खस्य शालाङ्गत्वादिति चेत् ? न । स्वाङ्गं विधा । तथाहि-'अदवं मूर्तिमत् स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम्। इति । अयमर्थ:-अद्वत्वे सति मूर्तिमत्वे सति प्राणिस्थ. त्वे सति विकारजभिन्नत्वमिति सुस्वेदा, अत्र न, द्रवत्वात् । सुज्ञाना, अमूर्तत्वात् । सुमुखा शाला, अप्राणिस्थत्वात । सुशोफा विकारजत्वात् । द्वितीयलक्षणं हि-'मत. स्थं तत्र दृष्टं च तथाह्यर्थः-सम्प्रति प्राणिस्थत्वामावेऽपि प्राणिनि दृष्टं यत् तदपि स्वाङ्गमिति। सुकेशी सुकेशा वा रथ्या अत्र केशस्य सम्प्रति प्राणिस्थत्वाभावेऽपि प्राणिनि दृष्टत्वात् । तत्र स्वाङ्गत्वेन छीसिद्धिः । तृतीयलक्षणं हि-'तेन चेतत्त. थायुतं'-अयमर्थ:-येन अङ्गेन प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं तेन तत्सदृशेन अङ्गेन तत् अप्राणिरूपं वस्तु तथा प्राणिवद्युतं-युक्तं; चेद् तदपि अप्राणिनि दृष्टं स्वाङ्गमि. ति । 'सुस्तनी, सुस्तना वा प्रतिमा । अत्र प्राणिवत् प्राणिसदृशे स्थितत्वात् स्वाङ्गत्वेन लीसिद्धिरित्यलम् । प्रश्न:-"जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्" अत्र जातिपदेन किम् ग्रा. ययम् , तस्याः फलं च प्रदर्शय । उत्तरम्-"जातेस्त्रीविषयाद्" इति सूत्रे जातिपदेन त्रिधा जातिगुंह्यते । तत्र प्रथमलक्षणम्-'आकृतिग्रहणा जातिरिति । आकृति:-अवयवसनिवेशविशेषः । ईशाकारो गौरित्युपदिष्टे पुच्छलागूलाधाकृतिदर्शनेन गवादिषु जातिप्रेहयते, तदानुगतेऽपि अनुगतमेकाकारेण प्रतीतं यत्संस्थानम्-अवयवसन्निवेशः । तेन व्यख्या या, सा जातिरित्यर्थः । तथाहि-नयादीनां जलसमीपदेशो यत्र यत्र वर्तते तत्र तट इति बुद्धिर्जायते; इति तटशब्दादपि जातिलक्षणो डीप भवति । परं च एतत् लक्षणं वृषलत्वादीनां जातित्वे साधकं न भवति यतः-हस्ताघवयव. सनिवेशो यथा ब्राह्मणादीनां वर्तते; तथा शूदस्यापि, इति प्रथमलक्षणेन न गतार्थ. त्वम् । अत उच्यते-'लिङ्गानां च न सर्वमाक्' इति । एकस्यां ब्राह्मणादिव्यक्ती एकवारं कथनात्-उपदेशात् , द्वितीयव्यक्तौ कथनं विनापि जातेनिं सुलममि. ति वृषलत्वादीनां सिद्धिः। ननु एताभ्याम् औपगवी कठीत्यादेरसंग्रहो; अनुः गतसंस्थानव्यज्यत्वाभावात् । सर्वलिङ्गारवा इति चेद ? उच्यते-'गोत्रं च चरणैः ·विभक्त्यर्थः । ६१ सह" इति । अपत्यप्रत्ययान्तः चकारात् शाखाध्येतृवाचीच शब्दो जातिकार्य लभते इत्यर्थः । एवं च औपगवी कठोत्यादेः सिद्धिरिति दिक् । प्रश्न:-"नृनरयावृद्धिश्च" इत्यत्र नृशब्देनेष्टसिद्धर्नरग्रहणस्य कि. म्फलं तद्दर्शय । उत्तरम-ननु मारीत्यस्य नृशब्दात् प्रकृतवार्तिकेण आधचो वृद्धया "न्ने. भ्यो डीप" इति डीपा, नारीत्यस्य च "योगादाख्याम्" इति डोषा व सिदौ वार्तिके नरग्रहणं व्यर्थमिति चेद् ? न । नरत्वजातिमात्रप्रतिपादनेच्छायां नरी- त्यस्य व्यावृत्यर्थत्वेन सार्थक्याव। न च नरकान्देऽचद्वयस्य सत्वेन कस्य वृद्धिरिति न शङ्कनीयम् । लक्ष्यानुसारादादेरेवाचो वृद्धः स्वीकारादित्यलम् । इति स्त्रीप्रत्ययाः। अथ विभक्त्यर्थः। प्रश्न:-प्रातिपदिकार्थ निरूप्य लिङ्गग्रहणं सफलय । उत्तरम-स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेति पञ्चविधः प्रातिपदिकार्थः इति पक्षे स्वार्थद्रव्यलिङ्गेति त्रिविधं प्रातिपदिकार्यः इति पक्षे च प्रातिपदिकार्थेनैव लि. नस्यापि ग्रहणे सिधे लिङ्गग्रहणं व्यर्थ सत् 'नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः। इति विलक्षणप्रातिपदिकार्थ बोधयति । तथाहि-निपूर्वकयमधातोापकत्वमर्थः, तथा च नियता व्यापिका उपस्थितिर्यस्य स नियतोपस्थितिकः । यस्मिन्प्रातिप- दिके उच्चारिते सति यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थः । एवम्चा- नियतलिङ्गकेभ्यतटादिशब्देभ्यो लिङ्गस्य नियतोपस्थितिकत्वाऽभाषेम प्रातिपदि. कार्यपदेनाऽग्रहणान्न ततः प्रथमोत्पत्तिरिति तदर्थमावश्यकं लिङ्गग्रहणमिति । तटः तटी, तटमित्यादौ तटादिशब्दानां पुंस्त्वनीत्वक्लोबत्वबोधकतत्तत्प्रत्ययसमभिव्या. हारात्सकललिङ्गबोधकत्ये ततः कस्यापि लिङ्गस्य नियतोपस्थितिकत्वाऽभावात्तदो. ध्यलिङ्गस्य प्रातिपदिकार्थपदेनाऽग्रहणास्प्रथमाऽनुत्पत्या तदर्थ लिङ्गग्रहणल्याऽवश्य- कत्वमिति यावत् । कृष्णः श्रोः ज्ञानम् , उच्चैः नीः इति अलिङ्गा नियतलिङ्गा. च प्रातिपदिकार्थ इत्यस्योदाहरणम् । प्रश्न:-'द्रोण व्रीहिः मस्य साधुत्वं प्रदर्शनीयम् । उत्तरम्-नु प्रोणादीनां परिमाणमर्थ इति तेभ्यः प्रातिपदिकार्थमात्र एव ·६२ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रथमासिद्धौ परिमाणग्रहणं व्यर्थ मिति चेद् ? न । परिमाणमहणाभावे प्रातिपदिका- थे प्रथमाविधानात् प्रातिपदिकार्थस्य प्रत्ययार्थत्वात्तत्र द्रोणप्याभेदान्वयः । प्रत्य. यार्थस्य च तस्योक्तसम्बन्धेन बीहावन्धयः । तथा च द्रोणाभित्रो व्रीहिरिति बोधः स्यात् । परमेतद्वाधितम् 'नामार्थद्वयोरभेदातिरिक्तः सम्बन्धोऽव्युत्पन्नः' इति व्युत्पत्तिविरोधात् । तस्मात्परिमाणंग्रहगमावश्यकम् । कृते हि परिमाणग्रहणे दो- शब्दात् प्रथमाविधानेन परिमाणस्य प्रत्ययार्थत्वात् तत्र प्रकृत्यर्थस्य द्रोणल्या. भेदेन-अर्थादितरसम्बन्धानवच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावसम्बन्धेनान्वयः। प्रत्ययार्थस्य परिमाणस्य परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेन बीहावन्वयः । एवञ्च द्रोणाभिन्नं यत्परिमाण तत्परिच्छिन्नो वोहिरिति फलतीति दिक । प्रश्नः-एका, द्वौ बहवः इत्यत्र प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमया कु. तो नेष्टसिद्धिरिति युक्तियुक्तमुच्यताम् । उत्तरम्-ननु पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इतिनये बहुशब्दस्य संख्याया अपि प्रादिपदिकार्थत्वात्तन्त्र बहुशब्दात्प्रथमासिद्धौ सूत्रे वचनग्रहणं व्यर्थमिति चेद् ? न, 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायविरोधेन बहुशब्दात्प्रातिपदिकार्थे प्रथमाऽप्राप्त्या तदर्थ मिह वचनग्रहणल्यावश्यकत्वेन सार्थक्यात् । बह्वर्थे विभकिविधेया स चार्थः प्रकृत्यैव प्रतिपादित इति तस्याभिधानाय पुनर्विभक्तिर्नावश्यिका । यथा-घटोs स्ति कलशः इति न भवति, इत्यभिप्रायक: "उक्तार्थानामप्रयोगः" इति न्याय. विरोधो दुरि इति वचनग्रहणमावश्यकम् । न च वचनग्रहणसत्वेऽपि उक्तन्यायवि. रोधो दुरि इति वाच्यम् । वचनग्रहणसामर्थ्यादुक्तन्यायबाधेन विरोधपरिहारात् । न च एकद्विशब्दाद्विवचनबहुवचनान्यपि स्युरिति वाच्यम् । अनन्वितार्थकविमा किकल्पनापेक्षयाऽनुवादकविभक्तेरेव न्याय्यत्वादिति दिक् । प्रश्न:-"कर्तुरीप्सिततमं कर्म" इति सूत्रे कर्तुरित्यस्याभावे का. ऽनुपपत्तिरिति तत्स्पष्टं सोदाहरणं प्रदर्शय । उत्तरम्-मनु कारकाधिकाराद्वयापारलाभात्तेन कर्तुराक्षेपात् कर्तृवृत्तिव्यापा. रप्रयोज्यफलवत्वप्रकारिकेच्छानिरूपितविषयताऽऽश्रयः कर्मत्यर्थे 'देवदत्तो ग्राम ग. च्छति' इत्यादौ देवदत्तकर्तृवृत्तिव्यापार उत्तरदेशसंयोगानुकूलरूपः, तत्प्रयोज्यं फल- मुत्तरदेशसंयोगरूपं ताशफलवत्वप्रकारिकेच्छा मवृत्तिव्यापारप्रयोज्यफलायो मामो भववित्याकारिका ताशेच्छानिरूपिता विषयमा प्रामनिष्ठा ताडशविषयमा.

·विभक्त्यर्थः। श्रयस्य प्रामस्य कर्मत्वे सिद्ध कर्तुग्रहणं व्यर्थमिति चेद् ? न । तस्य प्रकृतधातू. पासव्यापाराभयकर्तुर्ग्रहणेन सार्थक्यात् । अन्यथा माषेषु प्रसक्तमश्वं माषनाशो मा भूदित्यन्यत्र बनातीत्यर्थके 'माषेष्वश्वं बध्नाति' इति प्रयोगे माषभक्षणकर्तुस्वस्य मवृत्तिव्यापारप्रयोज्यगलबिलाधासंयोगरूपफलाश्रयतया माषा भवन्त्वितीच्छा. यास्सत्वादधिकरणसंज्ञाम्बाधित्वा माषाणां कर्मत्वापत्तेः। प्रकृतधातूपात्तव्यापा. राश्रयकर्तुग्रहणे तु नोक्तदोषः । अश्वस्य प्रकृतधातूपात्तव्यापाराश्रयत्वाऽभावे. नाडग्रहणात्। प्रश्न:-"कर्तुरीप्सिततमम्' इति सूत्रे तमन्ग्रहणफलं कर्मप्रहण- प्रयोजनञ्च साधु प्रदर्शय । उत्तरम्-"कर्तुरीप्सिततम कर्म" इत्यत्र 'अवयवद्वारा समुदायस्य प्रश्ना" अर्थादीप्सिततमब्ग्रहणं किमर्थम् ? 'कर्तुरुदेश्यं कर्म' इत्येव सूत्रमस्तु । तथाच- कर्तुः यद् उद्देश्य तत्र कर्मसंज्ञा स्यादित्यथेन हरि भजति' इत्यत्र हरिः फलाश्र. यत्वेनोद्देश्यमस्तीति तत्र कर्मसंज्ञा सिद्धा भवति । अथ च कृतभोजनस्य पुरुष. स्य पयो लोभेन पुनरपि भोजने प्रवृत्तौ सत्यां 'पयसा ओदनं भुङ्क्ते इति प्रत्युदाह. रणेऽपि लोभादेतोः पयसोऽप्युद्देश्यत्वेन तस्य कर्मत्वापत्तिः । ईप्सिततमब्ग्रहण. सत्वे तु पयसः कर्तृवृत्तिव्यापारप्रयोज्यगलबिलाधासंयोगरूपफलाश्रयत्वाभावान्नो. कापत्तिः । तथाहि-पयसा ओदनं भुङ्क्ते इत्यत्र कर्ता देवदत्तः, तवृत्तिव्या- पारो गलबिलाधःसंयोगानुकूलरूपस्तत्प्रयोज्यं फलं गलबिलाधःसंयोगरूपं तदा. श्रयत्वप्रकारिकेच्छा-ओदनो गलबिलाधासंयोगवान् भवतु इत्याकारिका, न तु पयो गलबिलाधःसंयोगववद् भवतु इत्याकारिका, एतादृशेच्छोद्देश्यताश्रय ओ. दनो, न तु पयः, इति ओदनस्यैव कर्मसंज्ञा भवति, न तु पयस इति दिक् । कर्मग्रहणप्रयोजनम्-यद्यपि "अधिशीथासां कर्म" इत्यत: कर्मपदा. नुवृत्तिः सम्भवति, तथापि तत्राधार इत्यल्यानुवृत्तरत्रापि तत्सम्बद्धस्यैव कर्मपद. स्यानुवृत्ति: स्यात् सा मा भूत् इति कर्मग्रहणं क्रियत्ने । अन्यथा 'गेहं प्रविशतिः इत्यत्रैव कर्मसंज्ञा स्यात् 'हरिं मजति' इत्यादौ न स्यादिति । प्रश्न:-"प्रकथितञ्च" इति सूत्रस्य सार्थसमन्वयमुशाहरणं प्रदर्शय । उत्तरम्-गां दोग्धि पयः, गोः सकाशात् पयः क्षारयतीत्यर्थः । अत्र क्षरणे गोरसादानत्वात् प्रातां पञ्चमी बाधित्वा 'अकथित" इति कर्मत्वे द्वितीया ।

·६४ फकिकाप्रश्नोतर्याम्- । बलिं याचते वसुधाम्-बलिकर्तृकं वसुधाकर्मकं दानं प्रार्थयते इत्यर्थः । अत्र कर्तुः कर्मत्वविवक्षायां द्वितीया । यहा बलिसम्बन्धिवसुधाकर्मकं यहानं तत्प्रार्थयते इत्य. र्थः । गर्गाणां शतं दण्डयति । ताडनादिना गर्गेभ्यः सुवर्णशतं गृह्णातीत्यर्थः । ग्रहणं हि-परकीयद्रव्यस्य परस्वत्वनिवृत्तिपूर्वक स्वोकरणम् । तत्र स्वत्वविश्लेषे अपादानत्वं प्राप्तम् । तद् अनाहृत्य कर्मस्वविवक्षायां द्वितीया इत्यादि । प्रश्न:-'अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा' भत्र किम्प्रमाणं तदुपपादय । उत्तरम्-"अकथित" इत्यनेन या संज्ञा साऽर्थनिबन्धना-अर्थनिमि. त्तिका, न तु स्वरूपाश्रया-स्वरूपनिमित्तिकेति यावत् । नचैत्सूत्रविहितकर्मसं. ज्ञाया अर्थनिमित्तकत्ये किम्प्रमाणमिति वाच्यम् । तद्राजसूत्रस्थभाष्यकैयटयोरेव. प्रमाणत्वात् । तथाहि-तत्र 'अहमपीदमचोधं चोधे। इत्युक्तम् । असौ अस्मा. न्मामचाचं चोदयति इति तदर्थः । तत्र पृच्छिपर्यायस्य चुदेरपि द्विकर्मत्वं दृश्यते । इति तदेवान प्रमाणम् । अन्यथा-स्वरूपनिमित्तकत्वाभये उक्तभाष्यकैपटौ व्या. कुप्येतामिति दिक। प्रश्न:-गतिबुद्धिसूत्रस्य सार्थसमन्वयमुदाहरणं प्रदर्शय । उत्तरम्-गत्यार्थानां शब्दकर्मणामकर्मकाणां चाणौ यः कर्ता सणो कर्म स्यादिति सूत्रार्थः । 'शत्रून् गमयत्स्वर्गम्। इति गत्यर्थकस्योदाहरणम् । शत्रवः (युद्धे-मृताः ) पर्गमगच्छन् । हरिस्तान् प्रेरिरदिति हरिः शनस्वर्गमगमयत् । अत्र गमेरण्यन्तावस्थायां शत्रवो गमनक्रियां प्रति कर्तारः, स्वर्गस्तु कर्म । ण्यन्ता. वस्थायान्तु णिज्याच्या प्रयोजकव्यापारात्मिकां शत्रघातक्रिया प्रति घातयिता हरिः कर्ता । शत्रणान्तु "गतिबुद्धि" इति सूत्रेग कर्मत्वम् । तेन णिज्वाक्ये शत्रु. शब्दाव द्वितीया । स्वर्गकर्मके शत्रुनिष्ठं यद्गमनं तदनुकूको यन्निष्ठो व्यापारः स श्रीहरिमें गतिरस्तु इति वाक्यार्थः । स्वे-स्वकीया, वेदार्थमविदुस्तान् श्रीहरिवंदा. र्थमवेदयत् । तथा-देवा अमृतम् आश्नन् , श्रीहरिस्तान अमृतम् आशयत् । वि. धिः वेदमध्येत, तं ब्रह्माणं श्रीहरिः वेदमध्यापयव-अपाठयत् । सलिले पृथिवी मा. स्ते, तां यो हरिराशयत्-स्थापयति स्म । स श्रीहरिः मे गतिरिति यावत् । प्रश्न:-'गतिबुद्धी" इति सूत्रं विध्यर्थमुत नियमार्थमिति प्रदर्शय । उत्तरम-यन्ते उत्तादेशसंयोगानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारः, इत्यापर्थे णि. जर्थनिरूपितकर्म गम्धात्वर्थनिरूपितकर्तृवश्च प्राप्तम् इति परत्वात् कर्तव ।

·विभक्त्यर्थः। ६५ भवति । प्रथमव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृसंज्ञा, द्वितीयव्यापारप्रयोज्यफलाश्रयत्वेन कर्म. संज्ञा च प्राप्नोति । अन्तरङ्गाऽपि कर्तृसंज्ञा,अथ च यावत् गमयति देवदत्तं यज्ञदत्ता इत्यादौ देवदत्तस्य कर्तृसंज्ञा न जायते, तावर हेतुसंज्ञैव न स्यात् । यतः कर्तृप्रयो. जकल्य हेतुएंज्ञा भवति, अथ च हेतुसंज्ञा विना णिजपि न स्यादिति । कर्मसंज्ञाया. मुपजीव्यतापि कर्तृसंज्ञा । एवञ्चोक्तहेतुभिदेवदत्तस्य कर्तृसंज्ञैव सिद्धा भवतीति "ग. तिबुद्धिः" इत्यादि सूत्रं विध्यर्थमिति मनोरमाकारादोनां मतम् । भाष्यकारहत्वाह-प्रयोजकव्यापारे,शब्दतः प्राधान्यमथ चान्यानधीनत्वलक्ष. गार्थप्राधान्यच वर्तते, इति प्रधानकार्य बलवत , इति न्यायेन प्रधानाश्रयकर्मसंज्ञव देवदत्तस्य सिद्धति "कर्तुः इत्यनेनैव कर्मत्वे सिद्ध "गति" इत्यादिसूत्रं जिजर्थव्यापा. रप्रयोज्यफलाश्रयस्य कर्मसंज्ञा चेहि गत्यार्थानामेव कर्तुरिति नियमयति । तेन 'पाचयति देवदत्तेन' इत्यादौ कर्मसंज्ञा न भवतीति फलमित्यलम् । प्रश्नः-येषां देशकालादिभिन्नं कर्म न संभवति तेऽत्राकर्मकार, नत्वविवक्षितकर्माणेऽपि, इत्यत्र प्रमाणं कौमुदीकाररीत्या प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु "गतिबुद्धि" इति सूत्रे अकर्मपदस्य न विद्यते कर्म येषामि. त्यर्थे सकर्मकाणामपि कर्मणोऽविवक्षयाऽकर्मत्वात् देवदत्तेन पाचयतीत्यादो देवदत्त- स्थापि कर्मत्वापत्तिरित्यत आह-येषां देशकालादि इति । अयम्भाव:-नियम- स्य सजातीयापेक्षन्वात् "गतिबुद्धि" इति सूत्रस्य सकर्मकधातुप्रकृतिकणिजव्या. पारप्रयोज्यफलाश्रयाणां कर्मत्वं चेत्तहि गत्यर्थादीनामेवेति नियमार्थत्वेन 'आसयत् सलिले पृथिवीम्' इत्यादौ पूर्वसूत्रेण कर्मत्वसिद्धौ सूत्रेऽकर्मकपदस्य सामादेश. कालादिभित्रक भाववतो ग्रहणम् । तेन देवदत्तेन पाचयतीत्यादौ देशकालायतिरि. क्तस्यौदनादिरूपकर्मणः सत्वेन तदविवक्षणेऽव्यकर्मकपदेनाग्रहणमिति नोत्तदोषः । प्रश्न:-"मभिनिविशश्च" इत्यनेन 'पापेऽभिनिवेश' इत्यत्र कर्मः त्वं कथन तयुक्तियुक्तं प्रदर्शय । उत्तरम्-"परिक्रयणे सम्प्रदाममन्यतरस्याम्" इति सूत्रादम्यतरस्याम् ग्रह- णमत्रानुवर्तते । ननु "परिक्रयणे सम्प्रदाममण्यतरस्याम्" "माधारोऽधिकरणम्" "अधिशीस्थासां कर्म" "अभिनिविशवाहात सूत्रक्रमः । तत्र "अमिनिविशव इत्यत्र कथमन्यतरस्याङ्ग्रहणामुवृत्तिः । “आधारोऽधिकरणम्" "अभिशीम्यासां कर्म इत्यत्र च तदनुवर्तनाभावात् । इति चेद् ? न । मण्डकप्लुत्या वदनुक्ते स्वी. что до ·फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- कारात् । अन्यतरस्याम् इत्यस्य व्यवस्थितविभाषात्व स्वीकृत्य कचित् आधारस्य कर्मसंज्ञा न भवतीति पापेभिनिषेश' इत्यत्र कर्मत्वाभावः । प्रमाण-"एष्वथे. ध्वभिनिविष्टानाम्" इति भाष्यम् । परे तु-उक्तभाष्यप्रयोगेण यत्र 'अभिनिविश' इत्यनुपूर्या विकारो न भवति, तत्रैव कर्मसंज्ञा भवति । पापेऽभिनिवेशः' इत्यत्र इकारस्य एकाररूपविकारो जातः, इति तत्र कर्मसंज्ञा न भवेदित्यनुवृत्यादिक्लेशो वृथैषेत्याहुरिति दिक् । प्रश्न:-"अनुर्लक्षणे" इत्यस्य कथं गत्युपसर्गसंज्ञाया अपवाद. त्वम् । कथञ्च परापि "हेतौ” इति तृतीयाऽनेन बाध्यते, इति युक्ति- युक्तं प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु जपमनु प्रावर्षदित्यत्र वृष्टिं प्रति अनोर्योगाभावेन क्रियायो. गाभावादेतयोः संज्ञयोः प्राप्त्यभावात् कथं तदपवादत्वमस्याः संज्ञाया इति उच्यते-गम्यमाननिशमनक्रियापेक्ष्य तयोः प्रातिरस्तीति सम्भावनामात्रेण मूलस्य निर्बाधत्वात् । न चैवं कर्मत्वादेव द्वितीयासिद्धौ किमनया संज्ञयेति वाच्यम् । जपस्य निशमनप्रयुक्तहेतुत्वाख्यसम्बन्धविवक्षया कर्मत्वाभावेन तृतीयायां प्राप्तायां तदारम्भाद। एवञ्च "अनुर्लक्षणे" इत्यनेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया" इति द्वितीयायां 'जपमनु' इति वाक्यघटकजपमित्यस्य सिद्धिः । लक्ष. गत्वच-ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वम् । लक्ष्यत्वन्तु ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वम् । तथाच जपस्य वर्षाज्ञानजनकज्ञानविषयीभूतत्वाल्लक्षणत्वेन तस्मिन्ननुयोत्ये सति अनोः कर्मप्रवचनीयत्वेन तद्योगे लक्षणवाचकाज्जपशब्दाद् द्वितीया । जपाभिन्न. हेतुज्ञानजन्यज्ञानविषयं वर्षणमिति यावत् । लक्षणे-कर्मप्रवचनीयसंज्ञाया अवकाशः,यो न हेतुः 'वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्" इति, हेतृतीयाया अवकाशो 'धनेन कुलम्' इत्यादि । 'जपमनु प्रावर्ष' इत्यत्र तु हेतुभूते लक्षणे परत्वात्तृतीया स्यात्ताम्बाधित्वा "अनुर्लक्षणे" इति पुनः संज्ञा. विधानसामाद्वितीयेव ल्यादित्यलम् । प्रश्न:-'सर्पिषोऽपि स्यादिति फक्किका सम्यगुपपादय । उत्तरम्-'सर्पिषोऽपि स्यात्' इत्यत्र "अपिः पदार्थसम्भावन" इत्यादि सूत्रेण अपिशब्दस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानेनोपर संज्ञाया बांधादू "उपसर्गप्रादु.

·विभक्त्यर्थः। ६७ भ्याम्" इति स्यादित्यस्य सकारस्य षत्वन्नेत्यर्थः । पदस्याप्रयुज्यमानपदान्तर- स्यार्थः पदार्थः, तद्योतकोऽपि कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः । एवञ्चाप्रयुज्यमानस्य बिन्दुरि. त्यादेः पदस्यार्थोऽपियोत्यः। "उपसंवादाशवयोश्व" इति सूत्रस्थभाष्यपठिनन "उ. पसंवादाशङ्कयोलिका इति वार्तिकेन संभावनायां लिङ् । तत्राशङ्कोत्प्रेक्षा संभाव. नापि उत्कटकोटिकाऽशषेति भावः । तस्याः सम्भावनाया विषयीभूते भवने कर्तृ. दौर्लभ्यप्रयुक्तदौलभ्यत्वरूपसंबन्धोऽपियोत्यः, बिन्दुना कर्तृत्वादुक्तसंबन्धेन स्या- त्पदवाच्यक्रियायामन्वीयत इत्यर्थस्तदाह (मूले )-अपि शब्दबलेनेत्यादि । एवश्च सपिरवयवबिन्दुदौर्लभ्यप्रयुक्दोलभ्यवती तत्कर्तृका सम्भावनेति बोधः । नन्वेवं कर्मप्रवचनीयसंज्ञकापियोत्येऽर्थे सपिषोऽन्वयेन तस्य कर्मप्रवचनीययुक्त- त्वात् द्वितीया स्यादिति ? तन । सर्पिषो बिन्दुना योगात् नत्वपिनेत्युक्तत्वात् । न च परम्परया तेनापि योग एवेति वाच्यम् । कर्मप्रवचनीयधोत्योकसम्बन्धेनापिश. ब्देऽन्वयाभावात् । प्रश्न:-"साधकतमं करणम्" इत्यस्मिन् सुत्रे तमग्रहणाभावे 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र कथं दोष मापादितः, कथं च तस्य निराला कृत, तदुपपादय । उत्तरम्-करणमिति महासंज्ञया क्रियतेऽनेन, इत्यन्वर्थबोधनेन क्रियासि- दिसाधकस्यैव करणसंज्ञासिद्धौ साधकपदमेव साधकतमार्थ भविष्यतीति कि तमब्. ग्रहणेनेति प्रष्टुराशयः । उक्तरीत्या व्यर्थ सत्तमब्ग्रहणं 'अस्मिन्कारकाधिकारे प्रक. विवक्षा नाश्रीयत, इति ज्ञापयति । तेन च 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र सप्तमी सिध्य- ति । अन्यथा तुल्यन्यायेन''अधिकरणम्' इत्यपि महासंज्ञया 'अधिक्रियते ऽस्मिन्, इत्यन्वर्थत्वेनैवाधारलाभे आधारपदमाधारतमार्थ भविष्यति । तथा सर्वावयवव्या. प्यो य माधारस्तस्यैवाधिकरणसंज्ञायां तिलेषु तैलम् , दधनि सर्पिः, सर्वस्मिना. स्मास्ति, इत्यादावेवाधिकरणसंज्ञा स्यानतु 'गङ्गायां घोपः' इत्यादावपि । अत. स्तहोषवारणार्थमपि तमग्रहणमिति फलम् । प्रश्न:-"मनुर्लक्षणे" "हेतौ” "स्पृहरीप्सितः" । इमानि सूत्राणि सोदाहरणानि व्याख्येयानि । उत्तरम्-लक्षणे-लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धे, चोत्ये ऽनुः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यात् । पर्जन्यो जपमनुप्रावर्षत् इत्युदाहरणम् । (कदा पर्जन्योऽवर्षदिति प्रश्ने ·फलिकामभाचर्याम्- उत्तरमिदम् ) अत्र वृष्टिकाल उपदेश्यः ( स च दुर्ज्ञानत्वात् शाखा प्रति द्विकल. पचन्द्र इतिवत् प्रज्ञानं किश्चिदवलम्व्यैव ज्ञाप्यः ) जयः प्रज्ञानम् । हेतुभूतजपोप. लक्षणम् वर्षहेतुभूतवरुणजपोत्तरकाले पर्जन्यः प्रावर्षत् । तत्र लक्षणत्वं हेतुत्वन्वेति द्वयं तृतीयार्थः, तदुभयमनुना द्योत्यते। यद्यप्यत्र "लक्षणेस्थम्भूत" इत्यादिना सिद्धः पुनः संज्ञाविधानसामर्थ्यात् परापि हेत" इति तृतीयाऽनेन बाध्यते । हेतौ-हेत्वर्थे, तृतीया स्यादिति सूत्रार्थः । ननु हेतोरपि करणत्वादेव तृतीयासिद्ध किमर्थमिदमिति चेद्, ना हेतुत्वकरणत्वयो दात् । तथाहि-द्रव्यं गुणं क्रियाश प्रति. यज्जनकं तत्र सर्वत्र हेतुर्वर्तते, किज द्वारीभूतव्यापारवति तद्रहिते च सः क्रियाज. नकमात्रवृत्ति व्यापारवृत्ति च यत्तदेव करणम् । दण्डेन घटः इत्युदाहरणे घटं प्रति दण्डो हेत:, दण्डे व्यापारसत्वेऽपि क्रियाजनकत्वाभावात् करणत्वं न । पुण्येन दृष्टो हरिरित्युदाहरणे हरिदर्शनं प्रति पुण्यस्य हेतुत्वम् , पुण्यस्य हरिददर्शनजनकत्वेऽपि निर्व्यापारत्वान्न करणत्वम् । मन्त्र हेतुपदेन फलमपि गृह्यते, तेन अध्ययनेन वसति इत्यत्र वासफलमध्ययनेऽपि विवक्ष्यते अतोऽध्ययनहेतुत्वात तृतीया सिद्धा । स्पृहेरीप्सितः-स्पृहयतेः प्रयोगे इष्टः सम्प्रदानं स्यात् । 'पुष्पेभ्यः स्पृह- यति इत्युदाहरणम् । यदा तु ईप्सितत्वमात्रस्य विवक्षा; न तु प्रकर्षस्य, तदा परत्वाय कर्मसंज्ञायां 'पुष्पाणि स्पृहयति' इत्यपि भवति । प्रश्न:-अन्यकर्तृकोऽभिलाषो रुचिरिति पंक्तिर्व्याख्येया।' उत्तरम-ननु हरिभक्तिमभिलषतीत्यत्रापि भक्तेः प्रीतिविषयत्वात सम्प्र. दानत्वं स्यादत आह-अन्यकर्तृकोऽभिलाषो रुचिरिति समवायेन प्रोत्याश्रयापे. क्षया यदन्यत् तत्कर्तृकाभिलाषो रुधात्वर्थः । प्रीत्याश्रयकर्तृकः किचिद्विषयक इच्छाविशेषोऽमिलापः । तथाचाभिलषतेः रुच्यर्थकत्वाभावान्न तयोगे सम्प्रदान. त्वम् । उदाहरणे च प्रीत्याश्रयो हरिः तदपेक्षया यदन्यत् भक्तिः तत्कतकैकप्रीति. रिति सच्यर्थयोगः । ननुदाहरणे भक्तेः सम्प्रदानत्वं कुतो न स्यात् । विषयतास. म्बन्धेन भक्तेरपि प्रीत्याश्रयत्वादित्यत आह-हरिनिष्ठेत्यादि । हरेरेव समवाय. सम्बन्धन प्रीत्याश्रयतया प्रीयमाणत्वात् भक्तेः कयां उकरीत्या प्रीयमाणस्वामा. वाचन सम्प्रदानत्वमिति । प्रश्न:-धने उपवसति, नदीमन्वलिता सेना, क्रोश कुटिला नदी, शताय परिक्रीता, मामुक्तेः संसार, शतस्य दीव्यति, पषु विशेष.

·विभक्त्यर्थः। भक्तिविधायकानि प्रद_ 'सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये इतिसूत्रं सोद. हरणं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-वने उपवसति उपान्वध्यावसः' इति सूत्रेण प्रातस्य वसेरा. धारस्य कर्मत्वस्य 'अभुक्त्यर्थस्य न' इति वार्तिकेन प्रतिषेधात् आधारसप्तम्येव । नदीमन्ववसितेति-तृतीयाथें, इति सूत्रेणानोः कर्मप्रवचनीयत्वे तयोगे नदीमि त्यत्र 'कर्मप्रवचीययुक्ते द्वितीया' इति द्वितीया । 'क्रोशं कुटिला नदी' इत्यत्र "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" इति सूत्रेणाध्वन्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । शताय परि. क्रीतः "परिक्रयणे सम्प्रदानमन्यतरस्याम्" इति सूत्रेण सुवर्णादियत्किञ्चिद्व्यश. तस्य परिक्रयणे साधकतमस्य सम्प्रदानत्वे चतुर्थी । मामुक्तेरिति "माइमर्यादा. वचने" इत्याः कर्मप्रवचनीयत्वे तद्योगे 'पञ्चम्यपाङपरिमिः' इति पञ्चमी । शतस्य दीच्यतीत्यत्र "दिवस्तदर्थस्य” इति कर्मणि षष्ठी । सप्तमीपञ्चम्याविति-अत्र कारकशब्दः कर्तत्वादिशक्तिपरः न तु कादिपरः । कारकयोर्मध्ये कारकमध्य तस्मिन कारकमध्ये । शक्तिद्वयमध्ये यौकालाध्वानौ ताभ्यामेते स्तः इति सूत्रार्थः । अद्यभु. क्त्वाऽयं व्यहे द्वयहाद्वा भोक्ता । यद्यप्यत्र कर्ता एकएव, तथापि कर्तृपदेन कर्तृशक्तिर्गृह्य- ते, तस्याश्च कालभेदेन भिन्नत्वात कारकमध्यत्वं निर्बाधमत एव चात्रसूत्रे कारकपदेन शक्ते म्हणमिति । इहस्थोऽयं क्रोशे क्रोशाद्वा लक्ष्य विध्येत् कर्तृत्वकर्मत्वरूपशक्त्यो- मध्येऽयं देशः। अधिकशब्देन योगे सप्तमीपञ्चम्याविष्येते तदस्मिन्नधिकम्" इति "यस्मादधिकम्" इति च सूत्र निर्देशात् लोके लोकाद्वा अधिको हरिः । प्रश्न:-बहियोगे पंचमीत्यत्र कि प्रमाणं तत् प्रदर्श्य "कर्तृकर्मः णो कृति" इति सूत्रे कृतिग्रहणं सम्यक प्रतिक्षिप्य तत्प्रयोजनं साधु समय॑ताम्। उत्तरम्-वर्जनार्थयोरपपर्योः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां तयोोंगे "पञ्चम्यपाङ्. परिभिः" इति सूत्रेण पञ्चम्येव भविष्यतीति तयाः साहचायेंगाञ्चुत्तरपदयोगेऽपि पश्चम्या एवं सिद्धत्वेन पञ्चम्यन्तेनासमासे सिद्धे "अपपरिवहिः" इति सूत्रे पंचमी. पद व्यर्थं सत् बहियोगे पंचमी भवतीति ज्ञापयति । तेन ग्रामावहिरिति सिद्धम् । कृतपूर्वीकटमिति- उत्तरम्-क्रियाजनकत्वं कारकत्वमिति सिद्धान्तेन "कर्तृकर्मणो कृति" इति सूत्रे कर्तृकर्मभ्यां कारकाभ्यां क्रियाया आक्षेपो भवति । क्रिया च धातुवा.

·फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- च्या धाताश्च तिला कृतश्चेति द्विधा प्रत्ययः, तत्र तिब्योगे "न लोक" इति कर्मणि षष्ठया निषेधेन कृयोग एवं कर्मणि षष्ठी भविष्यतीति कृतिमहणम्व्यर्थमेव, तदेव व्यर्थं सत् यत्र कृदन्तमात्रशक्तिग्रहयोज्यक्रियानिरूपितं कर्मत्वं तत्रैव कर्मणि षष्ठी स्यात् । यत्र तु तद्धितान्त प्रयोज्यक्रियानिरूपितं कर्मत्वं स्यात्तत्र माभूदिति ज्ञाप. यति । एवं च 'ओदनस्य पाचक' इत्यादौ कृदन्तमात्रप्रयोज्यक्रियानिरूपित कर्मत्वं विद्यते इति तत्र षष्ठी सिध्यति । कृसपूर्वी कटमित्यत्र तु तद्धितान्तप्रयोज्यक्रिया. निरूपित कर्मत्वमिति षष्ठी न भवति । केवलस्य कृतेति पदस्य योगे कर्मण उक्तत्षेन. कृदन्तमात्रप्रयोज्यक्रियानिरूपितं कर्मत्वन्न संभवतीति दिक् । प्रश्न:-'मधीति व्याकरणे' अत्र सप्तमी केन स्त्रेण तदुपपादय । उत्तरम्-"क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम्" इति वार्तिकेन । सप्तमी। तथाहि-इन्प्रकृतेः क्तान्तस्य कर्मणि सप्तमीति तदर्थः । तेनाधीती व्याकरणे इत्यत्र सप्तमी। कृतपूर्वी कटमित्यत्र न सप्तमी। कान्तस्येन्प्रकृतित्वाभावात् अत्र न कर्मणि क्तः, किन्तु भावे; अन्यथा क्तप्रत्ययेन कर्मण उक्तत्वात्तत्र सप्तम्यनापत्तः । अधि. पूर्वकादिको भावे क्ते तत "इष्टादिभ्यश्व" इति कर्तरि हनौ ततो गुणभूतक्रियया स. म्बध्यमानव्याकरणरूपकमर्माण सप्तम्योक्तप्रयोगोपपत्तिरित्यलम् । इति विभक्त्यर्थः । अथाव्ययीभावसमासः। प्रश्न:-"भूतपूर्व चरट" इति निर्देशात् भूतशब्दस्य पूर्वनिपात इति ग्रन्थमुपपाध 'अधिहरि इति प्रयोगं साधय । ननु पूर्व भूत इति विग्रहे सुपेति समासे सुपो लुकि सुबन्तं सुबन्तेन समस्यते इति समासशास्त्रे सुबन्तं प्रथमानिर्दिष्टम् सुबन्तत्वञ्च द्वयोरप्यविशिष्टम् । ततश्च "प्र. थमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" इति उपसर्जनत्वस्य द्वयोरप्यविशिष्टत्वात् "उप. सर्जनं पूर्वम्" इत्यन्ततरस्य पूर्वनिपाते विनिगमनाविरहात् पर्यायेण द्वयोरपि पूर्वनि. पातः स्यादिति चेद् , न । “भूतपूर्व घाटा इति निर्देशात भूतशब्दस्यैव पूर्वनिपा. तो न तु पूर्वशब्दस्येति दिक् । अधिहरि-हरौ इति लौकिकविग्रहवाक्ये हरि कि अधि इत्यलौकिक. विग्रहवाक्ये "अव्ययं विभक्ति" इत्यादिना विभक्त्यर्थे अव्ययीभावसमासे - ·भव्ययीभावसमासः। ७१ त्तद्धिता इति प्रातिपदिकत्वे "सुपो धातु" इति विभक्तेलुकि समासविधायकशा- स्त्रेऽव्ययमित्यस्य प्रथमानिदिष्टत्वादधीत्यव्ययस्य "प्रथमानिर्दिष्टम्" इत्युपसर्जन- संज्ञायां पूर्वनिपाते "अव्ययीभावश्च" इत्यव्ययसंज्ञायाम् अधिहरीति समुदायादु. त्पन्नस्य सुप: "अव्ययादाप्सुपः" इति लुकि 'अधिहरिः इति सिध्यति । प्रश्न:-अधिगोपमिति प्रसाध्य विभाषाधिकारस्य सम्यग फलं प्रदर्शय- उत्तरम्-गोपायतीति विग्रहे गुपूधातोः विच् "आयादय आर्धधातुके वा" इत्यायप्रत्ययः 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपः "वेरपृक्तस्य" इति कारलोपः । तदेवं गोपाशब्दः आकारान्तः गाः पातीतिविग्रह पातेविचि उपपदसमासे च गोपाशब्दः । गोपि इति सप्तम्यर्थे "अव्ययं विभक्ति" इत्यादिना विभक्त्यर्थे स. मासे सुब्लुकि "अव्ययीभावश्च" इति समासस्य नपुंसकत्वे "हस्वो नपुंसके” इति हावे समासादुत्पन्नस्य सोः स्थाने "नाब्ययीभावात" इत्यमि "अमि पूर्वः, इति पूर्वरूपे 'अधिगोपम्" इति निष्पद्यते । उत्तरम्-"विभाषा" अधिकारसूत्रमिदम् । ननु एकार्थीभाषे समासस्य व्यपेक्षायां वाक्यस्य च सिद्धौ सुत्रमिदं व्यर्थमिति चेद् १ न । प्रति क्व एकार्थीभावो नित्यः, क पाक्षिकः, क नाऽस्तीत्यर्थबोधनार्थ "विभाषा" इति सूत्रस्याऽऽवश्यकत्वात् । ननु प्रागेव "विभाषा" अधिकारस्य कर्तुमुचितत्वादत्रैतत्करणसामादितः पूर्वेषां नित्यत्वमेवेत्यवगम्यते । नचैवं "सुप सुपा" इत्यस्याऽपीतः पूर्वत्वान्नित्य. त्वाऽपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति अनेनैव सिद्ध "अव्ययं विभक्ति' इत्यादिना समासविधानस्य वैयापत्तेः । प्रश्न:-आयतीगवम् , इमे शंकासमाधान व साधनीये। उत्तरम-आयतीगवम् आयत्यो गावो यस्मिन् काले इति विग्रहे आयतीश. ब्दस्य गोशब्देन सह "तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च" इति समासः तिष्ठद्वादोनों समुदाया- नामेव निपातनात् आयतीशब्दस्य पुंवर्भावाभावः, समासान्तष्टच प्रत्ययश्च, रधि आवादेशः । तेन आयतीगवमिति साधु । परोक्षम्-अक्ष्णः परमिति विगहे परमित्यस्याक्षिशब्देन सह समासान्त. लक्षणकचक्षुष्कान . परोक्षम् ..

·फकिकाप्रमोत्तर्याम्- विधानसामयादव्ययीभावसमासे "प्रतिपरसमनुभ्योऽक्षणः" इति गणसूत्रेण स. मासान्ते टचि सुब्लुकि “परोक्षे लिट्" इति निपातनात् परशब्दस्य ओकारादेशे पररूपे च कृते तस्मात् यथायथं सुप अम्भावे परोक्षमिति निष्पन्नम् । ननु परोक्षाक्रिया इति कथमिति चेत् ? उच्यते । अक्षणः परमिति लौकिकवि. ग्रह 'अक्षि उस् परम्' इत्यलौकिकविग्रहे च "अव्ययीभावे शत्प्रभृतिभ्यः" इति शरदादिगणे पाठात् समासान्तविधानात् अनन्यस्यापि परशब्दस्य समासे टचि सुब्लुकि परशब्दस्य पूर्वनिपाते "परीक्षेलिटाइति निपातनात् पाशब्दस्य ओकारान्ता. देशे पररूपे "यस्येति च" इति अक्षिशब्दस्य इकारलोपे परोक्षमिति निष्पद्यते । ततः परोक्षमस्यास्तीत्यर्थे धर्मप्रधानात् परोक्षशब्दात् "अर्श आदिभ्योऽच्" इति अच्- प्रत्यये "यस्येति च, इत्यकारलोपे टापि च कृते परोक्षा क्रिया इति सिध्यति । इत्यव्ययीभावसमासः । अथ तत्पुरुषसमासः। प्रश्न:-"द्विगुश्च” इति सूत्रं कथं त्यक्तुं शक्यते, तत् दर्शयित्वा द्विगोम्तत्पुरुषत्वे किम्फलमिति दर्शय । उत्तरम्-ननु "तत्पुरुषः" इत्यधिकारसूत्राऽनन्तरं "संख्यापूणे द्विगुश्च" इति सूत्रकरणाच्चकरबलेन द्विगुतत्पुरुषयोः समावेशः स्यात् । न च चकारस्योक्त. संज्ञाद्वयपव्यार्थत्वेन समुच्चयार्थत्वाऽभावात्कथमुभयोः समावेशः स्यादिति वा. च्यम् । "संख्यापूर्वो द्विगुः" इति योग विभज्य पूर्वेण "तबितार्थोत्तरपदसमाहारे च" इत्यत्रोक्तस्य संख्यापूर्वस्य तत्पुरुषसंज्ञाविधानप्लामादेव पर्यायत्वसिद्धौ च. कारस्य संज्ञाद्वयसमावेशार्थत्वाक्षतेः । एवञ्च 'द्विगुश्च' इति सूत्रं त्यक्तुं शक्यते । द्विगोस्तत्पुरुषत्वे फलम्-पश्चानां राज्ञां समाहार इति विप्रहे "तद्धितार्थ, इति द्विगुः, तस्य तत्पुरुषत्वात् "राजाहस्सखिभ्यष्टच्" इति टच । “स नपुंसकम्" इति नपुंसकत्वम् । "अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः बियाम्" इति तु न भवति, समासान्त- स्य टचः समुदायावयवत्वेन उत्तरपदावयवत्वाभावादिति दिक् । प्रश्न:-स्वयम् इत्यत्र द्वितीया सम्बध्यते न वा, मस्याव्ययस्य कान्तेन सह समासे किम्फलम ? इत्येतत्सम्यक् प्रदर्शय । उत्तरम्-"स्वयं क्तेन" इत्यस्य यमय:-क्तप्रत्ययान्तप्रकृतिकसुबन्तेन ·तत्पुरुषसमासः। स्वयमित्यव्ययं समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । ननु "द्वितीयाश्रितातीत" इत्यतोऽ नुवृत्तद्वितीया स्वयमित्यनेन सम्बध्यतामिति चेद् ? न। स्वमित्यव्ययस्य आ. त्मनेत्यर्थकस्य कर्तृशक्तिप्रधानतया तृतीयाया एवोचितत्वात् द्वितीया इत्यनेन न सम्बन्धः, अयोग्यत्वात् । ननु स्वयमित्यव्ययस्य समासे असमासेऽपि किम् फलम् , असमासेऽपि "अ. व्ययादाप्सुपः" इति लुकः प्रवृत्तेरिति चेद् ? न । स्वयंकृतस्यापत्यमित्यर्थे "अत इञ्" इति स्वयंकृतशब्दात् षष्ठयन्तादिभि तद्धितान्तप्रातिपदिकावयवत्वात् सुब्लु. कि "यस्येति च" इत्यकारलोपे आदिवृद्धौ ‘स्वायंकृतिः' इत्यस्य फलत्वात्। समा. साभावे तु कृतशब्दस्यैव षष्ठयन्तत्वात् तत इनि ऋकारस्यादिवृद्धौ स्परत्वे 'स्वयं कातिः' इति भेदस्य सत्वाच्च । प्रश्न:--"चतुर्थी तदर्थार्थ" पत्र तदर्थपदेन किं प्रायम् , 'मश्व. घासादयः के समासाः, तत्प्रदर्शय । उत्तरम्-अत्र सूत्रे तदर्थपदेन प्रकृतिविकृतिभाव एवं गृह्यते, अन्यथा यदि तादर्थ्यमात्रे अयं समास: स्यात् , तर्हि बलिरक्षितग्रहणं व्यर्थ स्यात् । भूतेभ्यो बलिः, गोभ्या रक्षितं तृणमित्यत्रापि बले तार्थतया, रक्षिततृणस्य गवार्थतया च तदर्थेत्येव समाससिद्धेस्तदू बलिरक्षितग्रहणं व्यर्थ सज्ज्ञापयति-'अत्र सूत्रे तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव एव गृह्यते' इति । तेन 'यूपाय दारु, 'कुण्डलाय हिरण्यम्। इत्यत्र प्रकृतिविकृतिभावस्य सत्वात् समासः । 'रन्धनाय स्थाली' इत्यत्र तु प्रकृति विकृतिभावविरहात न समास इति फलम् । ननु तर्हि 'अश्वाय घासः अश्वघास इत्यत्र कथं चतुर्थीतत्पुरुषसमासः इति चेद् ? न । अत्र “षष्ठी" इत्यनेन षष्ठीतत्पु. रुषसमासस्य विवक्षितत्वात प्रश्न:-प्रतिपदविधाना षष्ठी का ? भनेन पार्तिकेणैव सिद्ध 'न निर्धारणे" इति सूत्रं व्यर्थ नवेति प्रतिपादय । उत्तरम्-पदं पदं प्रतिविहिता प्रतिपदविधाना कारकविशेषोपादानेन वि. हितेत्यर्थः । “षष्ठी शेषे इत्येतद्विहितषष्ठयतिरिका सर्वाऽपि षष्ठी प्रतिपदविधान. स्युच्यते, सा न समस्यत इति तदर्थः । ननु "न निर्धारणे, इत्यनेन निर्धारणवि. हितषष्ठयाः समासो निषिध्यते, वार्तिकेनापि प्रतिपदविधानषष्ठयाः समासो निषि. ध्यते । एवज शेषषष्ठयतिरिकायाः सर्वस्या अपि षष्ठयाः प्रतिपदविधानत्वाद्वा.

·फक्तिकाप्रश्नोत्तर्याम्- तिकेनैवोक्तसूत्रप्रयोजनस्य गतार्थत्वात्सूत्रं व्यर्थमिति चेद १ न । "यतश्च निर्धार- णम्" इत्यनेन षण्या अविधानेन सप्तम्या एवं विधानादनया तस्या बाधाऽभावाय तत्प्रतिप्रसवात्तत्र सम्बन्धसामान्य एव षष्टया विधानात्तस्याश्चाऽप्रतिपदविधित्वा- द्वार्तिकेनाऽगतार्थतया सूत्रस्य सार्थक्यादिति दिक् । --"पूरणगुणसुहितार्थ" अप्रत्यगुणवाचकेन सर्वत्र समास- निषेधोऽन वेति लिख । उत्तरम्-अनत्यगुणवाचकशब्देन षष्ठन्तस्य समासनिषेधोऽसार्वत्रिक इ. त्यर्थः । अत्र प्रमाणं "तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वाद इत्यादिनिर्देश एव । तथाहि- गुणेन समासनिषेधस्य नित्यत्वे तस्य अशिष्यमित्यत्र समासनिषेधेन निदंशाऽसङ्ग- तिरिति स एव व्यर्थीभूतो ज्ञापयति-'अनित्योऽयमित्यादिना । तेन 'अर्थगौरवम् , 'बुद्धिमान्यम् , इत्यादि सिद्धम् । प्रश्न:-'भूभर्ताः 'त्रिभुवनविधातुः, अत्र "तृजकाभ्यां कर्तरि" इति कथं न निषेध इति प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु भुवो भर्ता भूभर्ता, अत्रापि "तृजकाभ्यां कर्तरित इति नि. षेधः : स्यात् १ न च भर्तृ शब्दस्य याजकादौ पाठात् भवत्येव षष्ठीसमासः । "याज. कादिभिश्व" इत्यस्य प्रतिप्रसवार्थत्वादिति वाच्यम् , एवं तर्हि वज्रस्य भतेत्यत्रापि समासप्रसङ्गादिति पद ? न । याजकादौ पत्यर्थकस्यैव भर्तशब्दस्य ग्रहणं व्याख्या- नात् । एवं च 'वज्रस्य भर्ता' इत्यत्र "याजकादिभिश्च" इति न समास इति दिक् । नन्धेवं "तृजकाभ्यां कर्तरि" इति निषेधात् "त्रिभुवनविधातुः, इत्यत्र समासो न स्यादिति चेदून। शेषषष्टया समासत्वेनाऽदोषात । प्रश्न:-'तक्षकस्यः सर्पस्य, अत्रत्यफक्किका सम्यगुपपादय । उत्तरम्-तक्षकस्य सर्पस्य अत्र तक्षकस्येति षष्ठ्यन्तस्य सर्पस्येति समा. नाधिकरणेन सह "पूरणगुण" इति समानाधिकरणेन समासनिषेधात्समासो न भव. ति । ननु षष्ठीसमासस्य निषेधेऽपि "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" इति विशेषण. समासो दुर्वार इति चेद् ? न । तत्र बहुलग्रहणाद विशेषणसमासाप्रवृत्तेः । गोधेनो. रित्याविषु षष्टीसमासः प्राप्तः, सोऽप्यनेन समानाधिकरणग्रहणेन वार्यते । ननु षष्ठी- समास एवात्र न प्रसज्यते, "पोटायुवति" इत्यादिविशेषविहितकर्मधारयेणात्र पर. स्यापि षष्ठीसमासस्य बाधितत्वादिति चेद ?न। "पोटायुवति" इत्यादिविधया ·विधानं व्यर्थ स्यात्, तत्पुरुषसमासः। ७५ गौधेनुरित्यादिषु प्रथमाविभक्त्यन्तेषु सावकाशः, षष्ठीसमासस्तु 'राज्ञः पुरुषः' इत्या. दौ असमानाधिकरणे सावकाशः, गोधेनोरित्यादिषूभयं प्राप्तम् । तत्र पोटायुवती. त्यादिविधीन् बाधित्वा प्राप्तः षष्ठीसमासः समानाधिकरणग्रहणाद् निषिध्यते । प्रश्न:-'मध्यान्ह सायाह्न, अत्रैकदेशिसमासे किम्प्रमाणं कथञ्च तदिति प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु “पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे" इति सूत्रे पूर्वादीनामु. पादानादेतेषामेवैकदेशानां समासः स्यादन्येषां न स्यात्तथा मध्याहः सायाह्नः इत्य. दिप्रयोगो नैवोपपद्यतेति चेत् । न । "संख्या विसाय" इति ज्ञापनात् । तथाहि- एकदेशिसमासमन्तरा सायपूर्वकाह्नशब्दस्यालाभात् प्रकृतसूत्रेण डौ परे अहनादेश. तदेव व्यर्थ सज्ज्ञापयति 'सर्वोऽप्येकदेशोऽन्हा समस्यते' इति । तेन ज्ञापकेन 'मध्यान्ह: 'सायाः' इत्यत्र एकदेशिसमासस्यासिद्धिः । नन्वेवं तर्हि 'मध्यरात्रः, 'पश्चिमरानगोचराः' इत्यत्र केन समासः इति चेद् ? प्रकृतज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वेन अत्रापि समाससिद्धिः । तदुक्तम्- 'केचित्तु सर्वो- ऽप्येकदेशः कालेन समस्यते न त्वन्हैव, ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वाए । तेन 'मध्य- रात्र: 'उपारताः पश्चिमरानगोचरा इत्यादिसिद्धमित्याहुः इति । प्रश्न:-'प्राप्तजीविका' अत्र केन समासः, कथश्च तस्य सिद्धिरि. ति प्रदर्शय। उत्तरम् -जीविकां प्राप्ता या स्त्री सा प्राप्तजीविका अत्र "प्रासापन्ने च द्वि. तीययाइति सूत्रेण समासे प्राप्तापदस्य दीर्घाकारस्य हस्वाकारे च कृते प्रयोगः सिद्धयति । अन्यथा कर्मधारयसमासाभावेन "पुंवत्कर्मधारय" इति सूत्राप्रवृत्या प्राप्तपदे हस्वाकारो दुर्लभ इति "प्राप्तापन्ने च द्वितीयया" अत्र अकारः प्रश्लेष्ट- व्यः, स च प्राप्ता आपना अनयोरन्ते विधेय इति दिक् । प्रश्न:-'युवखलती, युवजरती, सामानाधिकरण्याभावात्कथं समास' इति लिख। उत्तरम्-ननु सूत्रे पुंलिङ्गयुवनशब्दस्यैवोपादानात् खलतीजरतीशब्दाभ्यां सामानाधिकरण्याभावेन समासाप्राप्स्या 'युवखलती' 'युवजरती इत्यादि न ख्या. दिति चेदू ? न । "प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषया युवतिशब्दस्यापि समासविधानात् । तथाहि-प्रातिपदिकस्य ग्रहणे लिङ्गबोधकप्र. . भत्र - ·७६ फलिकाप्रश्नोत्तर्याम्- - त्ययविशिष्टस्य अपिशब्दात्केवलस्यापि ग्रहणम्बोध्यम् । एवञ्चोक्तपरिभाषया सूत्रो- पात्तयुवच्छन्देन युवतिशब्दस्याऽपि ग्रहणासस्याश्च खलत्यादिसमानाधिकरणत्वा. दुक्तप्रयोगोपपत्तौ न किमपि बाधकमिति दिक् । प्रश्नः-लिङ्गविशिष्टपरिभाषायां किम्प्रमाणं कथञ्च तदिति लिख । उत्तरम्-ननु सूत्रे कुमारशब्दस्य पाठगत्तस्य श्रमणादिभिः स्त्रीलिङ्गविशिष्टैः सह सामानाधिकरण्याऽभावात्कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणेति प्रयोगो नस्यादिति चेद् ? न । “प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषया कुमा. रशब्देन कुमारीशब्दस्य ग्रहणात्तस्य च श्रमणादिशब्देन समानाधिकरणत्वात्समासे उक्तप्रयोगस्योपपत्तः। श्रमणादिगणे श्रमना-प्रवजिता, इत्यादिस्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते, लेषाञ्च कुमार इति पुल्लिङ्गेन सह सामानाधिकरण्यविरहात् समासविधानं व्यर्थ सज्ज्ञापयति- "प्रातिपदिकग्रहणे" इति । फल-युवखलती इत्यादि । प्रश्न:-"गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबु त्पत्तेः" इति परिभाषायां किम्प्रमाणम् , अस्याः फलञ्च किमित्येत. त्सम्यगुपपादय। उत्तरम्-"उपपदमति" इति सूत्रे "मुबामनिते परागवत्स्वरे" इति सूत्रा- त्सुबिति प्रथमान्तं पदं "सह सुपा” इति सूत्रात् सुपेति तृतीयान्तञ्च पदमनुवर्तते । एवञ्च उपपदं सुबन्तं सुबन्तेन सह समाससंज्ञको भवतीत्यर्थे तिङन्तेन सह समासे निषिद्धे ऽतिग्रहणं व्यर्थ सत् 'सुपा' इति तृतीयान्तं पदं नानुवर्तते इति ज्ञापयति । एवमेव "कुगतिप्रादयः" इति सूत्रे गतिग्रहणं पृथकृत्य तत्रातिग्रहणस्या- पकर्षणेन गतिसंज्ञकोऽतिङन्तेन सह समाससंज्ञको भवतीत्यर्थेन तत्रापि सुपेति तृती. यान्तपदस्य नानुवृत्तिः। इत्थच "गतिकारकोपपदानां कृन्निः सह समासवचनं प्रोक्सुबुत्पत्तः इति प. रिभाषा सिद्धा। फलानि च अस्या:-व्याघ्री, अश्वक्रीती, कच्छपी' इति । तथाहि- व्याजिघ्रतीति व्याघ्री "आतचोपसर्गे" इति का, आडो घ्रशब्देन गतिसमासः । स यदि घ्रशब्दस्य सुबन्ततामपेक्षेत, तहिं सुबुल्पत्तये संख्याचपेक्ष्य ततः प्रागेव लिङ्ग- योग इति लिनिमित्तेन टापा भाव्यम् , न तु डीषा । घमात्रस्य जातीत्वाभावा. । एवञ्च परिभाषाऽस्वीकारे 'व्याघ्राः स्यात् । अश्वेन क्रीता अत्र "कर्तृकरणे ·तत्पुरुषसमासः। कृता बहुलम्" इति समासे "क्रोतात्करणपूर्वात" इति डीषि अश्वक्रीती इति भवति । सुबन्तेन समासे तु टाप् स्यात् । एवं कच्छेन पिवतीति कच्छपी' अत्र "सुपि” इति योगविभागात्के, उपपदसमासे जातिस्वान्डोषि च तत्सिदिः । सब. ज्तेन सह समासे तु उक्तं रूपं न स्यादिति संक्षेपः । प्रश्न:-दोन्ही प्रावृट' पत्र णत्वं कुतो नेति पद । उत्तरम्-दीर्घाणि अहानि यस्यामिति बहुबोहौ समासे "ऋन्नेभ्यो डीप इति डीपि भसंज्ञायाम् "अल्लोपोऽमः" इत्यलोपे 'दोन्हिी' इति भूते, अन य. द्यपि "अन्होऽदन्ता" इत्यदन्तानुकरणान्हशब्दस्यैवानेन गस्वविधानात् प्रातिना. स्ति, तथापि "प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु चइत्यनेन णत्वप्राप्तिर्वर्तते तदर्थ "क्षुम्नादिषु च" इत्यत्रास्य पाठसत्वेन णत्वनिषेधः । एवञ्च यद्यपि “अन्होऽद. न्तात्" इत्यत्रादन्तानुकरणं न स्याव , तथापि 'दीर्घान्हो' इत्यत्र "क्षुम्नादिषु च।' इति णत्वनिषेधः स्यादिति । प्रश्न:-"प्रान्महत" इत्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा प्रवर्ततेनवा । उत्तरम्-तथाहि-महतः सेवा 'महत्सेवा' इत्यादि षष्ठीसमासस्य लाक्ष. णिकत्वम् । "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः” इति सूत्रविहितसमासस्तु प्रतिपदोक्तः । ततश्च "लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्" इतिपरिभा. षया 'महावैयाकरणः' इत्यत्रात्वं स्यात् , महत: सेश 'महत्सेवा' इत्यत्र चात्वं न स्यात् , इति समानाधिकरणं प्रकृतसूत्रे व्यर्थमेव स्यात् । तदेव व्यर्थ सज्ज्ञापय. ति-'आन्महत" इत्यत्र 'लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्। इति प. रिभाषा न प्रवर्तते इति, तेन 'महाबाहुः इत्यत्र 'महान्तौ बाहुः यस्येति विग्रहे "अनेकमन्यपदार्थ" इति बहुव्रीहिसमासे "मान्महतः समानाधिकरणजातीययोः" इति मात्वे 'महाबाहुः इति रूपम् । "मान्महतः समानाधिकरणजातीययोः" इ. त्यत्र समानाधिकरणस्येदमेव प्रयोजनम् । प्रश्न:-'अष्टागषम्' इत्यत्र युक्तार्थस्य कथं लाभः ? तस्य साध. नच कुरु। उत्तरम्-अष्टौ गावौ यस्मिन् इति बहुव्रीहिसमासे "अच् प्रत्यन्ववसर्गात्, इत्यत्र 'अच् इति योगविभागार अधि, "गवि च युक्त" इति भष्टन मात्वे 'अष्टा- गवम्' इति रूपं सिद्धम् , युक्तार्थस्यापि बहुव्रीहिणा लामः ।

·फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- . यद्यपि तत्पुरुषे युक्तार्थो न लभ्यते, तथापि तत्र 'अष्टानां गां समाहार: "त. द्वितार्थोत्तरपदसमाहारे च॥ इति समाहारे तत्पुरुषसमासे 'गोरतद्धितलुकि इति रचि, 'अष्टगवम्' इति भूते, ततोऽष्टगवमस्यास्तीति "अर्शआदिभ्योऽ॥ इति अच्प्रत्ययेन युक्तार्थो गम्यते, तेन च "गवि च युक्त" इति आत्वे 'अष्टागवम्' इति सिद्धयतीति दिक् । इति तत्पुरुषसमासः । अथ बहुव्रीहिसमासः। प्रश्न:-"चित्राजरद्गु' इत्यत्र पुंवद्भावः कस्य भवतिः तत्प्रदर्शय । उत्तरम्-चित्रा जरती गौर्यस्येति त्रिपदे बहुवीहौ "स्त्रियाः पुंवद्” इति विहितः पुंवद्भावश्चित्राशब्दे न प्रवर्तते, सूत्रस्यास्योत्तरपदप्रकरणस्थत्वाच्चित्राश. ब्दस्य च मध्यमेन जरतीशब्देन व्यवधानात् उत्तरपदपरकत्वाभावात् । मध्यमे जर. तीशब्दे तु प्रवर्तत एव उत्तरपदपरत्वात् । न चात्र उत्तरपदशब्देन पूर्वपदस्याक्षेपात् जरतीशब्दस्य च पूर्वपदत्वाभावात् कथमिह पुंवत्वमिति वाच्यम् । “आनङ् ऋतो द्वन्द्वे" इति सूत्र इव प्रकृतसूत्रेऽपि "स्त्रियाः पुंवद्" इत्यत्र पूर्वपदस्यानाक्षेपात । "आनङ् ऋत" इत्यत्र पूर्वपदस्यानाक्षेपे हि होतृपोतनेष्ट्रोद्गातास' इत्युपा- न्तस्य नेष्टुरुदाहृत आनङ भाष्यकारेण सङ्गच्छत इति दिक् । प्रश्न:-'पुंवद्भावप्रतिषेधोऽप्रत्ययश्च प्रधानपूरण्यामेव मस्याशयं सोदाहरणं प्रदर्शय । उत्तरम्-कल्याणी पश्चमी यासा रात्रीणामिति विग्रहे अद्भूतावयवभेद. विवक्षया पञ्चमीशब्दः प्रधानपूरणप्रत्ययान्तश्चेति "पूरणी प्रियादिषुः इति पुंव. नावप्रतिषेधे जाते "अप्पूरणीप्रमाण्यो" इत्यपि ईकारलोपे च कृते प्रयोगः सिद्धयः ति । कल्याणपञ्चमीकः पक्षः अत्र तु तिरोहिताश्यवभेदविवक्षया पश्चमीपदार्थः प्रधानं न भवतीति पुम्वद्रावप्रतिषेधो ऽप्प्रत्ययश्च न भवति । 'भूतावयवभेद. विवक्षायां समासघटकतया यावन्ति पदानि सन्ति, तेषां सर्वेषामर्थः प्रधानं भवति तिरोहितावयवमेदनिवक्षायान्तु समासघटकपदानामर्थः प्रधानं न भवति, किन्तु अन्यपदार्थ एव प्रधानं भवतीति विक् ।

·बहुव्रीहिलमासः। प्रश्न:-सपत्नीशब्दः कतिविधः, तत्र वद्भावे सति कानि क. पाणि भवन्ति, तत्प्रदर्शय । उत्तरम्-सपत्न्या अपत्यमित्यर्थे शत्रुपर्यायं विवाहनिबन्धनञ्च पतिशब्द. 'माश्रित्य प्रवृत्ताभ्यां सपत्नीशब्दाभ्यां "तस्यापत्यम्" इत्यणं बाधित्वा "स्त्री भ्यो ढक्" इति ढकि प्राप्ते "शिवादिभ्योऽण" इत्यणि आयस्य सपत्नोशब्दस्य भाषितपुंस्कतया पुंवत्वे डोपो निवृत्तौ सापत्न इति रूपम् । नकारस्य तु न नि. वृत्तिः, शत्रुप यसपत्नशब्दस्य अव्युत्पन्नप्रातिपदिकतया तत्र नकारस्य स्त्रीत्वनि. मित्तकस्वाभावात् । द्वितीयस्य तु सपत्नीशब्दस्य डोलनस्वाभ्यामुत्पन्नस्य शिवा. थणि कृते भाषितपुंसकत्वाभावात् न पुंवत्वम् ; कितु डीपो "यस्येति च" इति लोपे 'सापत्तः इति रूपम् । सापत्यः-सपत्न्या अपत्यमित्यर्थे स्वामिपर्याय पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्तात् सपत्नीशब्दात् "तस्यापत्यम्" इत्यणं बाधित्वा "दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदा. ण्यः" इति ण्यप्रत्यये अस्य सपत्नीशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वात धूवत्वे सति कीम. त्वयोनिवृत्तौ "यस्येति च" इतीकारलोपे 'सापत्यः' इति रूपम् । नचात्र "शि. वाचणा इति कथं नेति वाच्यम् । शिवादौ रूढयोरेव ग्रहणात् । शत्रुपर्याय पति. शब्दमाश्रित्य प्रवृत्तसपत्नशब्दो रूढः । विवाहनिबन्धनं पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्त. स्तु योगरूढः । स्वामिपर्याय पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्तस्तु केवलयौगिकः ॥ प्रश्न:-"ओर्गुणः” इत्यत्र “मोरोत्" इति न्यासो युवक्ता नवेति प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु गुणः उकारस्थाने भवन् स्थानसाम्यादोकार इव भवति । ततश्च लाघवात् 'ओरोत' इत्येव सिद्धे गुण इति गुरुनिर्देशो व्यर्थ इति चेदू , न । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति परिभाषायाः ज्ञापकत्वेन साफल्यात् । नचैवम- पोह तद्धितसंज्ञापूर्वकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । विधेयसमर्पकं पदं यत्र संज्ञारूपं स एवं संज्ञापूर्वकविधिरित्यभ्युपगमात् । न च 'ओ' इति "तपरस्तत्कालव्य" सं क्षेति वाच्यम् । विधीयमानत्वादेव तत्कालत्वसिद्धया तकारस्प उच्चारणार्थत्वात् । स्वयम्भुवोऽपत्यमित्यर्थे अणि स्यायंभुवः, संज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वादोर्गुणाभावे उवा मादिवृद्धिरिति दिक। प्रश्न:-कथं तर्हि 'विनसा हतबान्धवा' इति भट्टिः, इमां शङ्का निराकुरुत। mee ·फलिकाप्रमोचम्- उत्तरम्-ननु विगता नासिका यस्येति विग्रहे अचि नसादेशे टापि च वि. नसेति भाष्टिप्रयोगो न युज्यते । प्रादेशस्याल्य नसादेश प्रत्यपवादस्वादिति चेद् ? उच्यते-विगता नासिका, इति प्राविसमासः । अबहुव्रीहित्वात् न ग्रादेशः, किन्तु टायां "पहन्" इति नसादेशे विनसेति तृतीयान्तं रूपम् । अत्र उपलक्षिता इत्यध्याहार्यम् । इति बहुव्रीहिसमासः । अथ सर्वसमासशेषः । प्रश्न:-"सुपां सुपा तिङा नाम्ना" इत्यादिकारिका सोदाहरणं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-सुपा सुपेत्यादि-सुबन्तानां सुबन्तेन, सुबन्तानां तिडा, सुबन्ता. नां प्रातिपदिकेन सुबन्तानां धातुना च, तिङन्तानां तिबन्तेन, तिङन्तानां सुबन्तेन च समासः, इत्येवं बुधैः षद्विधः समासो ज्ञेयः इति कारिकार्थः । अथोदाहरणानि क्रमेण राजपुरुषः । अत्र राज्ञः इति षष्ठयन्तस्य सुबन्तेन सह समासः । पर्यभू.. षयत्-अत्र परीति सुबन्तस्य अभूषयः इति तिन्तेन सह "सह सुपा" इत्यत्र सहेति योगविभागात्समासः। कुम्भकार:-मन्त्र "उपपदमति इति सूत्रेण कु. म्भस्येति षष्टयन्तस्य कारेति प्रातिपदिकेन समासः । कटपू:-"क्विब्वचिप्रच्छया. यतस्तुकटाजिश्रीणां दो?ऽसम्प्रसारणच" इति वार्तिकेन करस्य '' धातुना समा- सो निपातितः । पिबतखादत-अत्र मयूरव्यंसकादित्वात् तिङन्तस्य तिछन्तेन सह समासः । कृन्तविचक्षणा-कृन्त विचक्षण यस्यां क्रियायां सा कृतविचक्षणा, अन्न कृन्तेति तिन्तस्य विचक्षण इति सुबन्तेन सह "एहीडादयोऽन्यपदार्थ इति मयूरख्यसकादौ पाठात् समासः इत्यलम् । इति सर्वसमासशेषः । अथ समासाश्रयः। प्रश्न:-हल्लेखः' इति संसाध्य " उत्तरपदाधिकारेण इयं परि भाषा कर्थशापितेति लिख। एचरम्-हदयस्य लेख: 'डल्लेख: अत्र "हो" इत्यनेन षष्ठीतत्पुरुषस- ·समासाश्रयविधिः। १ मासे, "हृदयस्य हृल्लेखयदणलासेषु" इति हृदादेशे च तसिद्धिः । अत्र सूत्रे अण. प्रत्ययेन "प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितः" इत्यादिपरिभाषया प्रत्ययान्ततदा. दीत्यशोपस्थितौ केवलप्रत्ययस्थले व्यपदेशिवद्भावेन अग्प्रत्ययान्ततदादित्वं, लेखशब्दे वाण्प्रत्ययान्तत्वं वर्तत एवेति स्थलद्वयेऽपि हृदादेशे सिद्ध लेखयहणं व्यर्थ सत् "त्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनास्ति' इति परिभाषां ज्ञा. पयति । लेखेतिपदं घमन्तलेखशब्दबोधनार्थमिति न शक्यम् । "सहचरितासहच. रितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणमू" इति परिभाषया अण्प्रत्ययसाहचर्यणागन्तलेख. स्यैव ग्रहणात । . प्रश्न:-'परमकारीषगन्धीपुत्र। इदं सशास्त्रं शङ्कानिरालपूर्वक व्याख्येयम् । उत्तरम्-ननु करीषस्य गन्ध इव गन्धो यस्येति विग्रहे "ससम्युपमानपूर्व. पदस्य बहुव्रीहिवाच्यो वा चोत्तरपदलोपः" इति समासे पूर्वखण्डे उत्तरस्य गन्धश. छदस्य लोपे च "ठपमानाच्च" इतीत्वे करीषगन्धः, तस्यापत्यं स्त्री इत्यथें "तस्या. पत्यम्" इत्यणि "अणिोरणार्षयोः" इति तस्य ध्यादेशे "यस्येति ॥ इतीका. रखोपे आदिवृद्धौ "यड श्वाप" इति चापि, कारोषगन्ध्या, परमा च सा कारीषग- न्ध्या च परमकारीषगन्ध्या, तस्याः पुत्र इति षष्ठीसमासे सुब्लुकि परमकारी. षगन्ध्या पुत्र इति स्थिते "यः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे” इति व्यः सम्प्रसारणे "सम्प्रसारणस्य" इत्यनेन तस्य दोघे 'परमकारीषगन्धीपुत्रा इति भवति । ननु अत्र सम्प्रसारणं दुर्लभम् , व्यङः करीषगन्धिशब्दादेव विहितत्वेन परम- कारीषगन्ध्याशब्दस्य पूर्वपदस्य व्यहन्तत्वाभावात्प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्त. दादेस्तदन्तस्य च ग्रहणादिति चेद् ? न । “स्वीप्रत्यये चानुपसर्जने न" इति परि- भाषया तदादिनियमाभावात परमकारीषगन्ध्याशब्दोऽपि व्यङन्त एवेति तात्पर्या- त् । कारीषगन्ध्यामतिकान्तः, मतिकारीषगन्ध्यः, "अत्यादयः" इति समासे उप- सर्जनहस्वः । तस्य पुत्रः अतिकारीषगन्ध्यपुत्रः । अत्र "खोप्रत्यये तदादिनियमो न" इति निषेधो न भवति, अनुपसर्जन एव स्त्रीप्रत्यये तस्य निषेधस्य प्रवृत्तः । व्यङ् त्वयं बीप्रत्ययोऽत्र उपसर्जन एव । अतस्तत्र तदादिनियमसत्वात् अतिका. रोषगन्ध्यशब्दो नैव ष्यन्त इति न सम्प्रसारणमिति दिक् । ६फ० प्र० ·२ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रश्न:-'गर्गभगिनी' मत्र णत्वं कुतो नेति प्रतिपादय । उत्तरम्-ननु 'गर्गाणां भगिनी' 'गर्गभगिनी' इत्यत्र डीपप्रत्ययप्रकृति भूतभगिनशब्दात्मकप्रातिपदिकान्तत्वात् नकारस्य "प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च" इति णत्वविकल्पः कथन्नेति प्रष्टुराशयः । उत्तरयितुस्त्वयमाशयः-प्रकृतसूत्रे पूर्वपदेन उत्तरपदमाक्षिप्यते, तच्च प्रातिपदिकस्यैव विशेषणम् , न तु तदन्तस्य, नापि नुम्विभक्तः। प्रकृतोदाहरणे च भगिनीशब्द उत्तरपदं न तु तत्प्रातिपदिकम् , प्रत्ययान्तत्वात् लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकग्रहणेन भगिनीशब्दस्य ग्रहणे पि तदन्तमीकार एव न तु नकार, अतो नात्र पाक्षिक गत्वमिति । अत्र च नुम् ग्रहणमेव ज्ञापकम् । प्रश्न:-'भाषकुम्भवापेन' चतुरङ्गयोगेन, अत्र णत्वं कथं वारितं तत्प्रदर्शय । उत्तरम्-माषाणां कुम्भो माषकुम्भः, तस्य वापः इति षष्ठसीमासः । अन निमित्तकार्यिणोः षकारनकारयोः कुम्भपदेन व्यवधानान्न गत्वम् । चतुरङ्गयो. गेनेति । चत्वारि अङ्गानि स्थगजतुरगपदातिरूपाणि यस्य तत् चतुरङ्ग,सैन्यम् , तेन योगः इति विग्रहः । अत्र निमित्तकायिणोरङ्गपदेन व्यवधानान्न णत्वम् । उभयत्रा. पि कुम्भशब्दस्य अङ्गशब्दस्य च प्रत्ययलक्षणेन अन्ततिनी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वं वर्तते । "उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः" इति निषेधस्तु नात्र प्रवर्तते, उत्त. रखण्डस्य कार्यभाक्त्वे सत्येव तत्प्रवृतेः । अत एव "न लुमताङ्गस्य' इत्यत्र पर. मवाचेत्येव तस्याः परिभाषाया उदाहरणमुक्तम्भाष्ये । अत्र हि वाक्छब्दस्य उत्त- स्पदस्य कुत्वरूपकार्यभाक्त्वमस्तीति तस्य अन्तर्वतिनी विभक्तिमाभित्य पदत्वा. भावात् कुत्वं न भवति । अत एव च "कुमति च" इति सूत्रे भाष्ये माषाणां कुम्भः माषकुम्भः, माषकुम्भस्य वापो माषकुम्भवापः तेन माषकुम्भवापेनेत्यत्र "पदव्यवायेऽपि इति निषेधप्रवृत्तये "प्रातिपदिकान्त" इति णत्वप्रवृत्तिरुपन्यस्ता सङ्गच्छते । नचैवं सति रम्यविणा इत्यत्र वि इत्युत्तरखण्डस्य कार्यभाक्त्वाभावात "उत्तरपदस्खे चापदादिविधौ” इति प्रत्ययलक्षणनिषेधस्याप्रवृत्तौ अन्तर्वतिविभक्त्या. अयणेन पदत्वात् "पदव्यवायेऽपित इति णत्वनिषेधः स्यादिति वाच्यम् , पदे परे यत्पदं तेन व्यवाये गत्वं नेत्यस्यैव भाष्यसम्मतत्वादिति दिक । इति समासाश्रयविधिः। ।

·अपत्याधिकार ३. प्रकटय। अथ तद्धितेष्वपत्याधिकार। प्रश्न:-"मादिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी बाधते” अस्या माशयं उत्तरम्-एकलक्ष्ये एककालावच्छेदेन कार्यद्वयस्यासम्भवरूपं विप्रतिषेधसूत्र. प्रवृत्तौ निमितं, तच्चान नास्ति, यतः एकलक्ष्ये आदिवृद्धौ अन्त्यवृद्धौ च सत्यां नहि कश्चिद विरोधः । एवञ्च एकत्र लक्ष्ये आदिवृद्धौ उपधावृद्धौ च सत्यां नास्ति विरोध इति विप्रतिषेधसूत्राप्रवृत्तौ परत्वमालकबाधो न सम्भवति । एवमादिवृद्धौ सत्यामन्त्योपधावृदृध्योः सत्योः आदिवृद्धश्च प्रसङ्ग इति नित्यत्वप्रयुक्तोऽपि बाधो न भवति । अथ च सर्ववृद्धिनां प्रकृतिप्रत्ययोभयसापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वमूलकबाधास. म्भवः । अन्यत्र वृद्धित्रयस्य साफल्येनापवारमूलकबाधासम्भवश्वेति किम्मूलिका. दिवृद्धिर्वाधिकेति सन्देहे अनुशतिकादिगणे पुष्करसच्छब्दस्य पाठो बाधकत्वे मु. लम् । अन्यथा "तद्धितेष्वचामादेः" इति सूत्रेणादिवृदौ "अत उपधाया:" इत्य. नेनोपधावृद्धौ च सत्यां पौष्करसादिशब्दस्य सिद्धौ तद्गणे पुष्करसच्छन्दस्य पाठ उ. भयपदवृद्ध्यर्थों निष्फल एव स्यादिति । प्रश्न:-'तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनाथं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एषासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम्' इति कारिका व्याख्यायताम् । उत्तरम्- इदमर्थेऽपत्यसमूहविकारादीनामन्तवादपत्येऽपि "तस्येदम्" इ. स्यण प्रवर्तते इति किमनेन "तस्यापत्यम्" इति सूत्रेण । यद्यपि "अत इ. इ. त्यार्थ "तल्यापत्यम्" इति वक्तव्यम् , तथापि योगविभागः किमर्थ इत्याक्षेप्तु. राशयः, समाधत्ते-"तस्येदम्" इत्यस्य यद्वाधकं "वृद्धाच्छ” इति, तद्वाधनार्थ पृ. थक् सूत्रं कृतं भवेदित्यर्थः । ननु "तस्येवम्" इत्यणस्तदपवादस्य वृद्धाच्छस्य च शैषिकत्वादपत्यार्थे प्रसक्तिरेव नास्ति, अपत्यादिचतुरर्थपर्यन्तेभ्यो योऽन्योऽर्थः स शेष इत्यभ्युपगमात् अत आह-'उत्सर्गः शेष एवासौ, असौ-अपत्यार्थः । असति योगविभागे अदन्तबाहादिप्रकृतिसम्बद्धस्यैवापत्यार्थस्योपयोगादुपगवादिप्रकृतिस. म्बद्धोऽपत्यार्थः शेष एव स्यात् । तथा च अणं बाधित्वा भान्वादिभ्यो 'वृद्धाच्छ: प्रसज्येत । कृते तु योगविभागे प्रकृतिसामान्यसम्बद्धस्यापत्यार्थस्योपयोगाच्छेष. वाभावेन छस्य प्रातिरेव नास्ति । एवञ्च मप्रातिसम्पादनद्वारा छबाधकत्वम् "त. ल्यापत्यम्" इति पृथक्सूत्रस्य सिद्धम् । ननु उपग्वादेवृद्धत्वेन छल्य प्रवृत्यभावाः ·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- निष्फलो योगविभागः स्यादत माह-वृद्धानीति-भान्वादिप्रातिपदिकानि वृद्धानि; अस्य प्रयोजनमित्यलम् । प्रश्न:-कृतसन्धेः किम् ? सौस्थितिः, "प्रकृतब्यूहपरिभाषया सावुस्थितिर्माभूत" इति फक्किका प्रतिपादय । उत्तरम्-सौत्थितिरित्यत्र सु-शोभनः, उत्थितः सूत्थितः । प्रादिसमासे सवर्णदीर्घः । सूत्थितस्यापत्यं सौस्थितिः । अत इञ् , सुब्लुक् , आदिवृद्धिः "यस्येति ॥ इत्यकारलोपः । "तस्यापत्यम्" इति सूत्रे कृतसन्धेरित्यस्याभाषे सु उत्थित इत्यस्यामेव दशायां सवर्णदीर्घत्वात्परत्वादादिवृद्धौ कृतायामावादेशे सावु. स्थितिरिति स्यात् । नन्वत्रान्तरङ्गत्वात्सवर्णदीधे कृते तदुत्तरमेव इम्प्रत्यय उचितः परादन्तरङ्गस्य बलवत्वात् । ततश्च सन्धेः प्राक् तद्धितोत्पत्तरप्रसक्तेः कृतसन्धेरिति व्यर्थमेवेति चेद्, न । "अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः" इति परिभाषया सन्धेरभावप्र. सङ्गात् । तथाहि-अन्तरङ्गपरिभाषाया अप्यपवादभूतया अकृतव्यूहपरिभाषया सन्धेः प्रागेव प्रत्ययः स्यात् । ततश्चादिवृद्ध्यपेक्षयाऽन्तरङ्गोऽपि सवर्णदीर्घः अकृत. व्यूहपरिभाषया आदिवृद्धः प्राग न प्रवर्तते । एवञ्च सवर्णदीर्घात्प्रागेवादिवृदो आ- वादेचे सावुत्थितिरिति स्यादित्यर्थः । प्रश्न:-गोत्रे स्वैकोनेति कारिका यथायथमुपपादनीया । उत्तरम्-ननु "एको गोत्रे" इति सूत्रं व्यर्थम् , नच तत्रानेकप्रत्ययव्यावृ. त्यर्थमावश्यकं तदिति वाच्यम् । युगपदेकस्मिन्गोत्रेऽनेकप्रत्ययानामप्रसक्तेरित्या- शक्य सूत्रारम्भफलं दर्शयति-गोत्रे स्वैकोनेत्यादि। स्वं गोत्रं तदपेक्षया एको. नसंख्यानां प्रत्ययानां तृतीये द्वयोः, चतुर्थे त्रयाणां, पञ्चमे चतुर्गा प्रत्ययानां परम्परा प्रसज्येत इति तदर्थः । तथाहि-उपगुशब्दातृतीये वाच्ये द्वयोरणिोः प्रत्यययोरा. पत्तिः । उक्तशब्दादेव चतुणे वाच्ये त्रयाणामणिष्फका प्रत्ययानां प्रसक्तिः । तत एवं पञ्चमे वाच्ये चतुर्णामणिरुफगिमा प्रत्ययानां परम्परेति । न च "यस्येति च" इति सूत्रेणाणोऽलोपेनाविद्यमानत्वादणिमादीनाम्प्रत्ययानां परम्परेत्युक्तेः कथं सङ्गतिरिति वाच्यम् । अणन्तादिज उत्पत्तिः, इसन्तात् फक् इत्यभिप्रायेण प्रत्य. यपरम्परेत्युक्तेः सङ्गतेः। यद्वा स्वं गौत्रं तदपेक्षया दूव्यूमसंख्येभ्यः प्रकृतिभूतेभ्यःप्रातिपदिकेभ्योऽनिष्ट. प्रत्ययोत्पत्तिरित्यर्थः । उपगोस्तृतीये वाच्ये एकस्मानौपगवादिषमिष्टा प्राप्नोति, चतु.

·चातुरार्थिकम् । । थे वाच्ये द्वाा, पामे त्रिभ्य, इत्यादि। अनानिष्टोत्पत्तिमात्र नत्विष्टसिद्धिरि- त्यर्थः । अत्र पक्षे उपगुशब्दादणेष्टसिद्धावपि औपगवादिग्निवृत्यर्थ नियमार्थ सूत्र. म् । गोत्रे वाच्ये एक एव शब्दः प्रत्ययप्रकृतिनत्वेनेकशब्दः इत्यर्थः । यद्वा एकः शब्दः प्रथमवाची, प्रथमः शब्दो गोत्रे प्रत्ययमुत्पादयतीत्यर्थः । प्रथमत्व सर्वमूल. कत्वमिति स्पष्टं भाष्ये । अपत्यं पितुरेवेति । मुख्यपक्षमाह-ततः प्राचाम. पीत्यादि । पित्रपेक्षया प्राचां पितामहादीनामपीत्यर्थः । न पतन्त्यनेनेत्यपत्यमिति व्युत्पत्तेः । यस्य यनिमित्तमपतनं तस्य तदपत्यमिति फलितम् । पितामहादीना. मपतने पौत्रादेरपि हेतुत्वेन तेषामपत्यम्भवति । मतभेदेनेति । प्रथमपक्षे प्रत्यय. मालानिवृत्तये, द्वितीये स्वव्यूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिनिवृत्तये इत्यर्थः । सुत्रमे- तत्तथोत्तरमिति स्पष्टम् ॥ प्रश्न:-"क्षत्रियसमानशब्दात्" इति वार्तिकं व्याचक्षस्व । उत्तरम्-तेषां राजा तद्राजस्तद्राजमाचष्टेतद्राजयति, तद्राजयतीति तद्राज. स्तत्तदेशस्य राज्ञो वाचकः इत्यन्वर्थतद्राज इति संज्ञासामर्थ्यन यो हि शब्दो देशस्य वाचकः क्षत्रियरूपार्थस्य च वाचकस्तस्मात् शब्दात, तस्य नाम षष्ठ्यन्तात् समर्थात् अपत्येऽर्थे यथा प्रत्यया भवन्ति, तथा राजन्यप्यर्थे प्रत्ययाः स्युः । एवच पन्चालानां राजा; पञ्चालस्यापत्यं वेत्यर्थद्वयेऽपि पाञ्चाल इति रूपं सिद्धयति । इति तद्धितेष्वपत्याधिकारः । अथ चातुरार्थिकम् । प्रश्न: -“वामदेवाड्डयड्डयो" इति सूत्रे डित्करणस्य प्रयोजन निरूप्यताम् । उत्तरम्-"वामदेवाड्ड्यड्डयौ” इति सूत्रेण ययतोः प्रत्यययोः कृतयोः सतोः “यस्येति च" इति सूत्रेण अकारलोपे कृते 'वामदेव्यम्' इति प्रयोगे सिद्धे प्रत्ययद्वये डकारोपादानं "निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य" इति, "एका. नुबन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकल्य" इति च परिभाषाद्वयं ज्ञापयति । "पूरणगुणसु. हितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन" इत्यत्र तव्यग्रहणेन तव्यतो ग्रहणं नेति "नि. स्नुबन्धक" इति परिभाषायाः फलम् । "एकानुबन्धकग्रहणे" इत्यस्याः परिभाषा- याः फलन्तु अबा चको ग्रहण नेति । इत्थन "ययतोश्चातदर्थे। इति सूत्रे ययदिति.

·फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रत्ययद्वयेन ड्यत्स्येतिप्रत्ययद्वयल्य ग्रहणाभावेन अवामदेव्यमितिप्रयोगे उदात्त. स्वराभावः सिद्धयतीति फलमिति दिक् । तथाहि-'सिद्ध यस्येति लोपेन किमर्थ ययतो डितौ । ग्रहणं मा तदर्थे भूद् वामदेव्यस्य नस्वरे' ॥ इति । इति चातुरर्थिककम् । अथ शेषाधिकारः। प्रश्न:-"शेषः" इति सूत्रस्य लक्षणत्वमधिकारत्वं च सम्यगुप- पाद्यताम् । उत्तरम्-लक्षणं तावत्-ग्रहणक्षुण्णादिष्वषत्तरसूत्रानुपात्तेष्वणो विधायक. म् । ननु लक्षणं तावव्यर्थम् , "तस्येदम्" इत्यनेन चाक्षुषादीनाम् "संस्कृत भक्षाः', इत्यनेन दार्षदादीनां सिद्धः । तथाऽधिकारोऽपि व्यर्थः । उत्तरसूत्रेषु निर्दिष्टानामर्थ विशेषाणामपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्यत्वस्य सिद्धत्वादिति वाच्यम् । अत्रोच्यते-शैषिकात्सरूपः शैषिको ना इति वक्ष्यमाणार्थस्य विषयलाभाय शेषा. धिकारस्तावदावश्यकः । शैषिकत्वप्रयुक्तकार्यविशेष ध्वनयितुं क्रियमाणः शेषा. धिकार एव "शैषिकान्मतुबर्थीया" इत्यादिश्लोकं ज्ञापयति । अपत्यादिध्वर्थेषु घादीनां निवृत्यर्थमप्यधिकार आवश्यकः । एवं स्थिते चाक्षुषमित्यादिषु गृह्यमाण. त्वादिप्रकारकबोधनाय विधायकत्वमपि सुवचम् । इति शेषाधिकार । अथ ठगाधिकार। प्रश्न:-आकर्षात्पर्यादेमस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च । श्रावस. थाकिलरादेः षितः षडेते ठगधिकारे ॥ इयं कारिका व्याख्येया । उत्तरम्-आकर्षादित्यादि श्लोकवार्तिकमिदम् "प्राग्वहतेष्ठक" इत्यादौ उगिति ष्ठगिति वा छेद इति संशयनिवृत्यर्थम् "आकर्षात्ष्ठल" इति सूत्रभाष्ये पठितम् । तत्र आकर्षादित्यनेन "आकर्षात्ष्ठल" इति सूत्रं विवक्षितम् । "पा दिभ्य इत्यनेन "पादिभ्यः छन्" इति सूत्रं विवक्षितम् । "भस्वादिभ्यः इत्य- -नेन "भवादिभ्यः छन्। इति सूत्र विवक्षितम् । कुसीदसूत्रादित्यनेन "कुसीद. दशैकादशात् छन्ष्टचौ" इति सूत्रं विवक्षितम् । भावसथाव इत्यनेन "मावस- थात् ष्ठल" इति सूत्र विवक्षितम् । किसरादेरित्यनेन "किसरादिभ्यः छन्" इति सूत्र विवक्षितम् । “प्राग्वहतेष्ठक" इत्यधिकारे एतैः सूत्रैविहिताः षट् प्रत्ययाः ·प्रागिवीयाः। 59 पित इत्यर्थः । ननु "कुसीद" इति : सूत्रे प्रत्ययद्वयविधानाव एतत्सूत्रषटकविहि. ताः सप्त प्रत्ययाः लभ्यन्त इति षट् षित इति कथमिति चेदुच्यते-पमिति सूत्र. षट्केन विहिता इत्यर्थः । प्रत्ययास्तु सप्त । इति ठगधिकारः । अथ तद्धितेषु प्राग्दिशीयाः। प्रश्न:-प्राग्दिशीयानां विभक्तिसंशाफलानि लिखत । उत्तरम्-प्राग्दिशीयानां विभक्तित्वे त्यदायत्वं "न विभक्तौ तुस्मा" इती. संज्ञानिषेधः, "तद्धितश्चासर्व विभक्तिः" इत्यव्ययसंज्ञा, विभक्तिस्वरश्चेतिच त्वारि प्रयोजनानि । तथाहि-तच्छब्दात् "पञ्चम्यास्तसिल॥ इति तसिल्प्रत्यये, तसिलो विभक्तित्वात् विभको विधीयमाने "त्यदादीनाम:" इति त्यदायत्वे "न विभक्तो तुस्माः" इति सकारस्येत्संज्ञानिषेधे "तद्धितश्चाऽसर्व विभक्ति" इत्यव्ययसंज्ञायाञ्च विभक्तेलुकि तत इति जायते । एवञ्च प्रयोजनत्रयस्यैकमेवोदाहरणम् । स्वरस्य तु इत इति । अत्रेदंशब्दात्तसिलि "इदम इश्" इति इशादेशे "अडिदम्" इत्यादिने. दमः परस्य तस आधुदात्तत्वम् , असति तु विभक्तित्वे लिति प्रत्ययात्पूर्वमायदा. तत्वं स्यात् , स्पष्टम्चेदं "सधः परुदू" इत्यादि। सूत्रव्याख्यानमूल एव द्रष्टव्यम् । इति तद्धितेषु प्राग्दिशीयाः । अथ तद्धितेषु प्रागिवीयाः । प्रश्न:-चतुर्थादनजादौ चेति कारिको व्याख्येया। उत्तरम्-चतुर्थादच अर्ध्वस्य लोपो वाच्यः । तेन बृहस्पतिदत्त शब्दात् "बचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा" इति उचि दत्तशब्दस्य लोपे ठस्येकादेशे बृहस्पतिक इति सिद्धयति । 'अनजादौ च विभाषालोपो वक्तव्या' । देवदत्तशब्दात्कप्रत्यये द- त्तशब्दस्य पाक्षिके लोपे देवदत्तको देवक इति रूपरयम् । पूर्वपदस्य च लोपो वा भवति । अनजादाविति नात्र सम्बध्यते । तेन देवदत्तशब्दात् उचि धनि हलचि कप्रत्यये च क्रमेण दत्तिका-दत्तिय:-दत्तिलः-दत्तक इति रूपाणि सिद्धयन्ति । म- प्रत्यये-विनापि प्रत्यये पूर्वोत्तरपदयो लोपः । तेन देवदत्तशब्दात् मजादिप्रत्यय. स्याऽभावेऽपि पूर्वोत्तरपदयोः क्रमेण लोपे देवदत्ता दत्त:-देवः इति रूपाणि। सस्प. भामा-मामा-सत्या इति च । इति लोपस्य पूर्वाचार्यसंज्ञा । उवर्गात्परस्ये. सचो लोप: स्यात् । "आदेः परस्य" इति इकारस्य लोपः, तेन भानुदत्तशब्दात् "अनिलचो चाइति इचिभानुदत्त:-मानुलः, इति सिद्धयति । इति प्रागिवीयाः । - ·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- तद्धितेषु तद्राजाः। प्रश्ना-काकतालीयः" इति अर्थनिर्देशपूर्वकं साधय । उत्तरम्-काकागमनमिव तालपतनमिषेति विग्रहे काकशब्दः काकागमन- सदृशे देवदत्तागमने लाक्षणिकः । तालशब्दस्तु तालपतनसदृशे चोरागमने लाक्ष- णिकः । काकगमनसशदेवदत्तागमनं तालपतनसहशञ्चोरागमनमिति च काकता. लमिति समासाद्बोधः । अत्र अस्मादेव विधिबलात् “सुप्सुपा" इति समासः । ततः काकतालेति समासात्सादृश्यान्तरे छप्रत्ययः । ताशचोरसमागमे सति सारूपतनवृतकाकमरणसदृशो देवदत्तस्य चोरकृतो वध इति छप्रत्यायाबोधः । इति तद्राजाः। अथ द्विरुक्तप्रक्रिया। प्रश्न:-"कर्मधारयवदुत्तरेषु इति सूत्राभिप्रायः सोदाहरणो वर्णनीयः । उत्तरम्-कर्मधारयवत इति । इत उत्तरेषु द्विवचनेषु कर्मधास्यवत्कार्य स्यात् । कर्मधारये यानि सुब्लोपर्युवभावान्तोदात्तत्वानि भवन्ति, तान्यत्रापि स्युरित्यर्थः । यथा-'पटुपट्वी' इत्यत्र "प्रकारे गुणवचनस्य" इति सूत्रेण पट्वी. शब्दस्य द्विवचने कर्मधारयवत्वात् "वत्कर्मधारय इति पूर्वखण्डस्य पुंवत्वं "स. मासस्य" इत्यन्तोदात्तत्वा भवति । "वोतो गुणवचनात्" इति डोषोऽभावे सि वा पटुरिति सुबन्तस्य द्वित्वे कर्मधारयवभावात् "सुपो धातु" इति सुलोपः "स. मासस्य" इत्यन्तोदात्तत्वञ्चेति दिक् । प्रश्न:-"एकंबहुव्रीहिवत् इति सूत्रंशङ्कानिरासपूर्वकंव्याख्येयम् । उत्तरम्-"विभाषा दिवसमासे बहुवाहो” इत्यतो बहुव्रीहिग्रहणेऽनुवर्त. माने "न बहुव्रीहौ' इत्यत्र पुनर्बहुव्रीहिग्रहणंय त्र मुख्यबहुव्रीहिसमासश्विकीर्षिता भवति, तत्रैव सर्वनामसंज्ञा न स्यादिति निषेधति । एवञ्चात्र "एक बहुव्रीहिवत्। इति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासे यत् कार्यम्भवति, तत् कार्य्यमन्त्रापि स्यादिति आरा. पयति । तेमात्र बहुव्रीहिसमासाभावात् सर्वनामसंज्ञायामुक्तप्रयोगसिद्धिः। सूत्रप्र. त्याख्याने सर्वनामसंज्ञायां विवाद एव नास्ति । सूत्रसत्तायामपि "एक बहुवी।ह- वत्" इति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासारोपो भवति, तेन च सुब्लुवनावौ सिद्धयतः । न तु बहुव्रीहिसमासो भवतीति संदेहाभाव इति टिक् ।

·भ्वादयः। E8 प्रश्न:-बालग्रहणस्य प्रयोजनं लिख । उत्तरम्-स्त्रीलिङ्गे पदद्वये टावभावो भवति । नपुंसकलिङ्गे च स्वमोः स्था. नेऽडादेशस्य विरहो-अभावो भवति । अन्यपदैः सह अन्यादिशब्दानां समासे सति सो:-सुविभक्तरलुक् च भवतीत्येतत् कार्यत्रय, बाहुलकात्-बाहुलग्रहणात् सि. द्धम्भवति । स्त्रीलिङ्गेऽन्योऽन्यमित्यादौ पदद्वये टाप् न भवति । नपुंसकलिङ्गोऽन्यो. ऽन्यमित्यादौ अडादेशो न भवति । अन्योऽन्यसंसक्तमित्यादिसमासस्थले पूर्व. पदघटकसोलुक् च न भवति । अत्र च "अन्योऽन्यसंश्रयं त्वेतत्" इति भाष्योकं प्रमाणमिति दिक् । प्रश्नः-'दलद्वये टावभावः इति कारिका सोदाहरणं व्याख्येया। उत्तरम्-"कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नः" इत्यत्र बहुलग्रहणस्य प्रयोजनमाह- दलद्रये इत्यादिना । स्त्रीलिङ्गोवन्यपरेतरशब्देषु कर्मव्यतिहारे द्वित्वे सति पूर्वी. त्तरखण्डयोः टाग्निवृत्तिर्बहुलग्रहणस्य प्रथम प्रयोजनम् । न च सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंषद्भावः । अन्यपरयोरसमासवद्भावात् । न च द्विवचनमेव वृत्तिः। 'यां यां प्रियः भैक्षत कातराक्षी सा सा' इत्यादावतिप्रसङ्गात् । अत्र हि द्विवचनस्य वृत्यन्तर्भावे यां यामित्यत्र सासेत्यत्र च "सर्वनाम्गो वृत्तिमात्रे" इति पूर्वखण्डस्य धुंवत्वं स्या. त् । नपुंसके च "अन्योऽन्यमितरेतरम्" इत्यत्र "अदडतरादिभ्यः” इति सोः प्रा. सोऽदूड बाहुलकान्न भवतीति तस्य द्वितीयं प्रयोजनम् । 'अन्योऽन्यसंसक्तमहस्त्रि. यामम्' 'अन्योऽन्याश्रय:' 'परस्पराक्षिसाहश्यम्' 'अपरस्परैः' इत्यादिषु सोलुक् प्राप्तो बाहुलकान भवतीति सोग्लुक्चेति तृतीयं प्रयोजनम् । अत्र कृतद्वित्येषु स. मासावयवेषु पूर्वखण्डस्य मुबादेशस्य सोलुंक प्राप्तः। मुभावविधानन्तु असमासे चरितार्थम् । इति द्विरुक्तप्रक्रिया । अथ भ्वादिप्रकरणम् । प्रश्न:-"हलादिः शेषा इत्यस्य तथा व्याख्यानं कुरुत,येन 'भा. ट, माटतु' इत्यत्र दोषो न भवेत् । उत्तरम्-"हलादिः शेषः" अभ्यासस्यादिहल् शिष्यते, अन्ये हलो लुप्यन्ते इति सूत्रार्थे 'पपाच' इत्यादौ अभ्यासस्यादिर्हल वर्तते, तत्र अन्यहलो लोपो भव. ति । ननु 'आट आटतुः' इत्यादौ तु अभ्यासस्यायझरो हल नास्ति तत्र कथं हल्. लोप: स्यादिति चेदुच्यते-हस्वोऽहलादिः शेषः" इति संहितापाठे, अभ्या.

·80 फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- सत्य हस्वो भवतु । ततोऽभ्यासोऽहल् भवतु-हलहितो भवतु, ततोऽभ्यासस्या. दिः शिष्येव , अभ्यासल्याचक्षरो वर्तता नाम इति वाक्यार्थत्रयेणाजादिधातुध्वपि अभ्यासोऽहल भवतु इति वाक्यार्थेन न काप्यनुपपत्तिरिति दिक् । प्रश्न:-'येन नाव्यवधानम्' इत्यस्याभिप्राये। दर्शनीयः । उत्तरम्-ननु "पुगन्तलघूपधस्य च" इत्यत्र "सार्वधातुकार्धधातुकयो" इत्यस्याङ्गविशेषणत्वे सार्वधातुका धातुकाऽव्यवहितस्याङ्गस्येको गुणो भवतीत्य. र्यकरणे भिनत्तीत्यत्रापि गुणापत्तिः, तयोरिको विशेषणत्वे तु 'भेत्ता' इत्यत्रापि गुणो न स्यात्तकाररूपस्यैकवर्णस्य व्यवधानेन सार्वधातुकाऽव्यवहितत्वाऽभावादित्या. शङ्कय समाधत्ते-'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि भवति इति। यद्वर्णकर्तृकव्यव. धानशून्यत्वं न सम्भवति तद्वर्णव्यवधानेऽपि भवतीति तदर्थः । तथाच सूत्रसार्थ- क्यायैकवर्णव्यवधाने प्रवृत्तावप्यनेकवर्णव्यवधानेऽप्रवृत्या 'भेत्ता' इत्यत्र गुगो जातः, भिनत्तीत्यादौ तदभावश्च । "दीधीवेवीटाम्" इत्यत्रत्येड्महणस्यवान ज्ञापकत्वम् । एव अस्मिन्निषेधसूत्रे गुणाऽभावार्थमेवेटो ग्रहणम् , उक्तरीत्या गुणाऽभावोपपाद. नेन व्यर्थमेवेटो ग्रहणं; ज्ञापिते तूकार्थे सर्व समासमिति दिक् । प्रश्न:-भवतात् इत्यत्रापवादभूतस्यापि "ङिच्च" इत्यस्य कथ. मुत्सर्गेण बाधो दर्शितः तत्सङ्गतार्थता प्रदर्शयत । उत्तरम्-'परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः' इति परापेक्षयापवा- दस्य प्रबलत्वात् भवतादित्यादिषु"डिच्च हत्यन्तादेशत्वमेव युक्तमिति चेद्, सत्यम् । तथापि अन्तादेशत्वादन्यार्थशून्येषु आनडादिषु चरितार्थों "डिच्च" इति विधिः, द्विष्टादित्यादौ लघूपधादिगुणनिषेधेन, स्तुतात् युतादित्यादौ "वुतो वृद्धिलकि हलि" इति विहिताया वृद्धनिषेधेन उष्टादित्यत्र सम्प्रसारणेन च सम्भवत्प्रयोजने तातो कारे मन्दं मन्दं प्रवृत्तः सन् परेणोत्सर्गसूत्रेण बाध्यते । ननु तातविषये "डि" इतिविधिर्मन्दं प्रवर्तताम् , तथापि पूर्वोतपरिभाषा परस्यापि सर्वादेशविधेरपवादभूतेन "विच" इत्यनेन बाध एवोचितः । सत्यम् । तथापि इहोत्सर्गापवादयोर्द्वयोरपि समबलत्वम् । अपवादशात्रस्य हि परनित्या. न्तरङ्गापेक्षया प्राबल्ये निरवकाशत्वमेव बीजम् । तेन "f" इति विधिः आन. गादिलित्वमन्तादेवात्वैकप्रयोजनक प्रयोजनान्तरविरहेण निरवकाशत्वात् सटिति परि. गृहन कृतार्थतामनुभवन तातो नित्वं प्रयोजनान्तरसत्वेन सावकाशत्वादुपेशते ·ग्वादयः। ६१ प्रश्न:-योसुटो ङित्करणेन 'भूयात्' इत्यत्र गुणाभावरूपस्य फलस्य सत्वेऽपि कथं "ङित्वोक्तेः" इत्यादिग्रन्थेन प्रतिपादितो दी. क्षिताभिप्रायः सङ्गच्छते । कथं वा ङित्वोक्ति परित्यज्य शानचः शि. स्वमाश्रितमित्युदाहरणपुरस्सरं लेखसौष्ठवेन व्याख्येयम् । उत्तरम्-भूयादित्यत्र यासुटो खित्वस्य गुणाभावरूपं न फलं, गुणाभावल्य लिडो डिस्पेनव सिद्धत्वात् । 'यदागमा' इति न्यायेन यासुडागमो लिङादेशप. रस्मैपदावयवः । अययवे कृतं हित्वमानर्थक्यातदङ्गन्यायेन समुदाये आगमविशि. टतिबादौ विश्राम्यति, ततश्च स्थानिवत्वेनैव जित्वसिधैर्यासुटो तित्वविधिर्व्यर्थः । न च स्थानिभूतलिडो डकारख्याल इत्वेन गुणनिषेधविधावाश्रयणादनल्विधाविति. निषेधः शङ्कयः । "धुमास्थागापाजहातिसां हलि" इति "हिति" विहितल्या ईत्व. स्य"नल्यपि" इति निषेधेनानुबन्धकायेंऽनलिवधाविति निषेधाभावज्ञापनादतो दी. क्षिताभिप्रायः सङ्गत एव । ननु क्वचिदनुबन्धकायेंऽप्यनलिवधाविति निषेध इत्यत्र यासुटो जित्ववचनं ज्ञापकं भवितुं नार्हति । अनुबन्धकार्ये सर्वत्रानल्विधाविति निषे. धाभावे सत्यपि यासुटो हित्वस्य तिप्सिमिबागमयाटो हित्वार्थमावश्यकत्वात् । नहि लिङादेशत्वेऽपि तिप्सिपमिपां डित्वं स्थानिवत्वलभ्यम् । “हतः नः शान- ज्झौ” इति सूत्रभाष्ये "हिच्च पिन्न पिच्च डिन्नइति प्रपश्चितत्वात् । अत एव रुयादित्यादौ विशेषविहितेन डिवेन पित्वस्य बाधात् "तो वृद्धिलकि हलि. इति न प्रवर्तते इस्यपरितोषात् हित्वोक्ति परित्यज्य शानचः शित्वमाश्रितम् । प्रश्न:-यासुटो डिस्करणस्य प्रयोजनं निरूपय । उत्तरम्-"न ल्यपि" इति सूत्रेणाऽनुबन्धकायें कर्तव्ये "अनल्विधौ" इति निषेधो न प्रवर्तते इति ज्ञापितेन स्थानिवद्रावाव लिवृत्तिडित्वधर्मस्यानयनेन गित्वप्रयुक्त कार्य सिद्ध "यासुट् परस्मैपदेषदात्तो विच्च" इति सूत्रे जिग्रहणं व्यर्थमेव । तदेव व्यर्थ सत् 'कचिदनुबन्धकार्येऽपि. "मनस्विधौ” इति निषेधः प्रव. ते इति ज्ञापयति । तेन वक्ष्यमाणा' इत्यत्र कीपोऽभावः सिद्ध इति फलम् । न च भाष्ये "पिच्च जिन्न डिच्च पिन्न" इति व्याख्यानादौपदेशिकत्वेन तिबादिव. तिपित्वेन आरोपितो लिवृत्तिडित्वधर्मो बाध्यते इति "याउट्" इति सूत्रे ब्दिम- हणं सफलमिति वाच्यम् ? "हल नः शानज्झौइत्यत्र पूर्ववत्स्थानिवत्वेन शिव. धर्मस्य आनयनेन सिदो व्यर्थीभूतेन शानघटकशकारेण पूर्वार्थस्य ज्ञापितत्वात् ।

·६२ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रश्न:-"मतो येया। इत्यत्र 'सार्वधातुके' इत्यनुवृत्तः फलं लिख। उत्तरम-"अतो येयः” इत्यत्र सार्वधातुकपदाननुवृत्तौ मध्यपठिता अप. वादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्" इति न्यायात "अतो येयः" इति शास्त्रम् "अतो लोप इत्यस्येव बाधको भवेत् , न तु "अतो दी| यजि" इति सूत्रस्य । एवञ्च 'चिकीादू' इत्यत्र इयादेशापत्तिः, भवेदित्यत्र च परत्वाद् "अतो दी? य”ि इति सूत्रेण 'दीर्धापत्तिरिति दोषद्वयपरिहारार्थे सार्वधातुकपदानुवृत्तिः कार्येति दिक् । प्रश्न: -'भवेयुः' इत्यत्र "उस्यपदान्तात्" इत्यस्य प्राप्ति कर' वारिता। उत्तरम्-'भवया-उस्' इति जाते अत्र परत्वान्नित्यत्वाच्च "उस्यपदा. न्ता" इति सूत्रं बाधित्वा "अतो येयः" इति इयादेशे 'भवेयुः इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु सार्वधातुकसंज्ञानिरपेक्षस्य "उज्यपदान्तात्" इति सूत्रस्यान्तरङ्गत्वेन पररूपमेव न्याय्यं स्यादिति "अतो येयः" इति सूत्रस्य सार्वधातुकावयवस्य यास इत्यस्येयादेशः स्यादिति व्याख्या कार्या । तेन च सलोपस्यापवाद इय् स्यात् । न च 'अतो यास् इय' इत्यत्र सस्य रुत्वे यत्वे लोपे च सति यलोपस्यासिद्धत्वात गुणो न भवतीति वाच्यम् । सत्रित्वादिति दिक् । प्रश्न:-'प्रत्यये किम् ? ववश्व, इमाफक्किका यथार्थ प्रतिपादय। उत्तरम्-'ओवश्चू छेदने, लिटि जल द्वित्वं "लिट्यभ्यासस्य इति अ. भ्यासरेफस्य सम्प्रसारणम् ऋकारः । उरत् । परत्वम् । हलादिः शेषः । ववश्व' इति रूपम् । "पुर, इत्यत्र अङ्गस्याधिकारो वर्तते । ततश्चाङ्गावयवाभ्यास. कारस्यात्स्यात्प्रत्यये परे इति सूत्रार्थो भवति । एवञ्चात्वादेशः परनिमित्तो भव. तीति वकारस्य सम्प्रसारणे कर्तव्ये "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ” इति सूत्रेण ऋका. वृत्तिसम्प्रसारणत्वमकारे अनीय "न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्" इति सूत्रेण वका. रस्य सम्प्रसारणं न भवति । यदि अनेन प्रत्ययस्याक्षेपो न स्यात्तदा "अचः पर- स्मिन्" इतिसूत्राप्रवृत्या धकारस्य सम्प्रसारणं स्यादेव । प्रश्न:-मामो मकारस्येत्वाभावं निरूप्य 'कृञ्ग्रहणसामर्थ्याद. न्यस्याप्रयोगे प्रमाणं दर्शय । उत्तरम्-ननु "इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः" इत्येतत्सूत्रपिहिताऽम्घटकमका- ।

·भ्वादयः। रस्य हलत्वेन इत्संज्ञा स्यादिति चेद ? न । आस्धातोः कास्धातोश्च "दयाया- साच" "कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि" इति आविधानसामर्थ्यात् । ययन मका. रस्येत्संज्ञा स्यात्तदा आस्धातोः कासधातोश्चाऽऽविधानं व्यर्थं स्यात्तत्रापीस. ज्ञाया दुरित्वादिति तत्सामर्थ्यादिस ज्ञाऽभावकल्पनेन न प्रकृते काप्यापत्तिः । न च मिस्वादन्त्यादचः परत्वसामदिसंजातविरोधिन्यायेन सवर्णदीर्घस्यैव बा. धोऽस्त्विति वाच्यम् । सवर्णदीर्घबाधापेक्षया इत्संज्ञाबाधल्यैध समुचितत्वात् । ननु "कृञ्चानुप्रयुज्यत' इत्यतः कृतोऽनुवृत्यैव सिधे "आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनु. प्रयोगस्य" इस्यत्रत्यकृग्रहणं फलाभावाद्वयर्थ सज्ज्ञापयति-भवत्यन्यस्याऽप्यनुप्र. योगः । तेन "कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यमाने कर्तरि च्विः” इत्यत्र कृशब्दमादाय "कृ- मोद्वितीया" इत्येतद्धटकमकारेण कृञ्प्रत्याहाराश्रयणेन कृभ्वस्तीनामनुप्रयोगलाभः । तेषां कृस्वस्तीनां क्रियासामान्यवाचकत्वेनाऽम्प्रकृतीनां क्रियाविशेषवाचित्वेन तद. र्थयोरभेदान्वयः सामान्यविशेषयोघंटो नीलघट इत्यादौ विधेयांशेऽधिकावगाहिशा. ब्दबोधस्य नवीनैरभ्युपगमात् । नचोक्तरीत्या कृभ्वस्तिलाभे सम्पदोऽपि प्रत्याहारा. न्तर्गतत्वेन लाभात्कुतो न प्रयोग इति वाच्यम् । तस्य तथात्वेऽपि अनन्वितार्थ. त्वेन अप्रयोगात । तथा च-पधाञ्चक्रे इत्यादित एककर्तृकभूतानधनपरोक्षकालिक. वृदयभित्रक्रियेति शाब्दबोधः । प्रश्न:-'इन्दाञ्चकार' इत्यत्रापि कुतो न तङिति साधु वदत । उत्तरम्-नन्विदाञ्चकारेत्यादौ परगामिनि क्रियाफले "आम्प्रत्ययवत" इति सूत्रेण मास्त्वात्मनेपदम् 'इदि परमैश्वयें। इति धातोः परस्मैपदिस्वेनात्मनेप. दाभावात् । आत्मगामिनि तु क्रियाफले "स्वरितमित" इत्यात्मनेपदं दुर्वारम् । अस्य सूत्रस्य एधाञ्चक इत्यादौ परगामिनि क्रियाफले आत्मनेपदस्याप्राप्तस्य वि. धान एव समर्थतया तत्रात्मनेपदस्य निवारणे सामर्थ्याभावात् इति प्रष्टुराशयः । उत्तरयितुस्त्वयमाशय:-अस्मिन् सूत्रे "पूर्ववत्सनः" इति पूर्वसूत्रात्पूर्ववदित्यनुव. यं "आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य इत्येक वाक्यं, "पूर्ववत्कृतोऽनुप्रयोगल्य" इति द्वितीयं वाक्यम् । तत्र पूर्ववदिति तृतीयान्ताद्वतिः। पूर्वेण पूर्वप्रयुक्तेन एधादिधातुना तुल्यमित्यर्थः । तत्र वाक्यद्वयस्य समानार्थकत्वे वैयात् द्वितीय वाक्यं नियमार्थ सम्पद्यते पूर्ववदेवात्मनेपदं न तु तद्विपरीतमिति । एवना पूर्ववाक्येन एमाञ्चके इत्या- दौ कूलः परगामिन्यपि क्रियाफले आत्मनेपदविधिः, द्वितीयवाक्येन तु इदान्चकारे- ·६४ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- त्यादा कर्तृगामिनि क्रियाफले "स्वस्तिमित" इत्यात्मनेपदस्य निवृत्तिः क्रियते प्रश्न:--"एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" इति सूत्रे एकाचप्रहणस्य प्रयोजनमुपपादय। उत्तरम्- ननु उदन्तैरित्यादिना परिगणितानामनुदात्तोपदेशधातूनामेका. च्त्वाव्यभिचारादेकाग्रहणं मास्तु । 'उपदेशेऽनुदात्ताप इत्येवास्तु । एतावतैव कर्तृ चकृषे इत्यादाविनिषेधसिद्धेरिति प्रष्टुराशयः । उत्तरदित्सोस्त्वयमाशयः । यब्लुकि चरितेत्यादौ इण्णिषेधव्यावृत्तये एकाउग्रहणम् । न च कृतेऽप्येकाज्हणे. कथं यङ्लुग्व्यावृत्तिः । कृते द्वित्वेऽनेकाच्त्वेऽपि धातूपदेशे एकान्त्वादिति वाच्यम् । "शिवपाशपाऽनुबन्धेन" इत्यादिकारिकया तनिषेधात् । एवञ्च व्यर्थीभूतेनानेनैका. . ज्यहणेनैव ज्ञाप्यते । न च रितपाशपाचशे कथमिदं ज्ञापकमिति शङ्कयम् । एकदे. शानुमतिद्वारा सर्वत्र ज्ञापनस्य "उपपदमति" इत्यादौ दृष्टत्वात् । प्रश्न:-'मादेशश्चेह वैरूप्यसम्पादक एव गृह्यते, शसिदद्योः प्रतिषेधवचनाशापकात् इयं फक्किका व्याख्येया। उत्तरम्- -"अत एकहलमध्येऽनादेशादेलिटि" इति सूत्रेऽनादेशादेरिति परे आदेश आदौ यस्य स आदेशादिः न आदेशादिरनादेशोदिस्तस्येति समासे जाते आदेशपदेन यो हि वैरूप्यस्य रूपान्तरस्य सम्पादक:-कारकः, स एव ग्राह्यः ।। यथा-'जगाद' इत्यत्र गकारस्य जकारादेशो भवति । तत्र गकारल्यान्यनुषं जा. यते । तथा च दधधात्वादौ दकारस्य दकाररूपादेशे जातेऽपि एत्वाभ्यासलोपो भवत एव । प्रमाणश्चात्र "न शसददवादिगुणानाम्" इति सूत्रे एत्वप्रतिषेधार्थ शसिदयोः पाठः । अन्यथा आदेशपदेन यदि सामान्यादेशस्य ग्रहणं स्यात्तदा शसिदद्योरपि "अभ्यासे चर्च" इति सूत्रेण शकारस्य शकाररूपादेशो दकारल्य च दकाररूपादेशो भवत्येवेति तत्वविधायकसूत्राप्रवृत्तौ निषेधकशाने तयोः पाठो निष्फल एव। प्रश्न:-बोपदेशकारिका व्याख्यायताम् । उत्तरम्-षोपदेशान् संगृह्णाति-सेक्-सुप्--स्तृ-सृज्-स्तृ-स्त्याऽन्ये द. न्त्याजन्तसादयः । एकाचः षोपदेशाः ज्वष्क-स्वि-स्वद-स्वक्ष-स्वप्-स्मिकः । इति । सेगिति-दन्त्याजन्तसादयः एकाच: पोपदेशाः स्युरिस्यन्वयः । दन्त्यश्च अच्च दन्त्याची तौ अन्तो अव्यवहितपरौ यस्य स दन्त्याजन्तः, तथाविधः सः- ·भ्वादयः। ६५ सकार-आदियेषां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्त्यपरकोऽच्परकश्च य: सकारस्तदादय एकाचो धातव इदानी कृतसत्वासकारादित्वेन परिहश्यमाना अपि षकारादित्वे. नोपदिष्टा इति प्रत्येतव्या इत्यर्थः । नन्वेवं सेवप्रभृतीनामपि षोपदेशत्वं ख्यात, आधानां चतुर्णामपरकसादित्वादन्त्यानाच त्रयाणां दन्त्यपरकसादित्वादतः सेक्क- प्रभृतीन्वारयति । नन्षेवमपि ध्वगादीनामसङ्ग्रहः स्यात् , एषु सकारस्य दन्त्या. परकत्वाभावात् , अतस्तान्संगृह्णाति-वगित्यादिना । अत्र दन्त्यपदेन केवल. दन्त्यो गृह्मते, न तु दन्त्योष्ठजोऽपि ब्वष्कादीनां पृथग्ग्रहणाज्ज्ञापकात् । प्रश्न:-"तस्मान्नु विहलः" इति सूत्रे ऋकारैकदेशस्य रेफस्य हलत्वेन ग्रहणे विहल्ग्रहणस्यानेकहस्नुपलक्षणत्वे च प्रमाणं प्रदर्शयत । उत्तरम्-"तस्मान्नु द्विहल" इति सूत्रे ऋकारैकदेशस्य रेफल्य हलत्वेन ग्रहणे इदं प्रमाणम्-'एमओ 'ऐौच' इति हि सूत्रभाष्ये "जुड्विधिलादेशविना. मेषु ऋकाग्रहणं कर्तव्यम्' इति प्रतिपाय वर्णैकदेशा वर्णग्रहनेन गृह्यन्ते' इति सम. थितम् । इदमेव च तत्र मानम् । द्विहल्ग्रहणस्यानेकहलुपलक्षणत्वे च द्विग्रहणमेव प्रमाणम् । अन्यथा हल इत्येव विदध्यात् । आत आटेत्यादौ एकहल्धातुषु तु न दोषः "अश्नोतेच" इति नियमात् तस्मादुक्ताथै प्रमाणं प्रदर्शितम् । प्रश्न:-'उवोख' इत्यत्रामोऽभावं निरूप्य 'ऊखतुः इति रूपं शङ्का. निरासपूर्वकं साधय । उत्तरम्-उधातोः "परोक्षे लिट्" इति लिटि, तिपि गलि, द्वित्वे, अ. भ्यासकायें कृते 'उ उख अ' इति भूते "पुगन्तलघूपधस्य च" इति गुणे "अभ्या. सल्यासवणे इत्युवडि वोख' इति जायते । न च अत्र इजादिगुरुमत्वात आम् स्यादिति वाच्यम् । सन्निपातपरिभाषाविरोधात् । तथाहि-आर्धधातुकाव्यव. हिताडावयव इक् इत्याकारकसम्बन्धेन जायमानो गुणादेशो गुरुमत्वेन इगार्धधातु. कयोर्मध्ये पतिष्यतः आम्प्रत्ययस्य निमित्तं न स्यात् । उखधातोः परोक्षे लिट् इति लिटि, लिटस्तसि, "परस्मैपदानां जलतुसुख्य. ल०॥ इत्यादिना अतुसि द्वित्वे अभ्यासकायें उ उख इति स्थितेऽङ्गाधिकारत्वात "धार्णादाङ्ग बलीयः" इति परिभाषया 'पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिर्भवति' इति युक्त्या पूर्व हस्वो भवति ततो दीर्घः । दीधे च कृते "लक्ष्ये लक्षणं सकदेव प्रवर्तते" इति न्यायात् पूर्वान्तवावेनैकादेशे प्राप्तो स्वो न भवति । परत्वाच्चेत्यल्यायमाश- ·६६ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- य:-"अकसवणे दीर्घ इति सूत्रस्य परत्वानाम परकालेन प्रवृत्तत्वात् । तथाच "हलादिः शेषः" इति सूत्रात्पूर्व हस्वस्ततः ख्लोपस्ततो दीर्घः। एवम्कस्मिन् काले हस्वदीर्घयोः प्रवृत्त्यभावेन "वार्णादाङ्गम्" इति परिभाषाया विषय एवं ना. स्तीति दीघे कृते 'लक्ष्ये लक्षणम्' इति न्यायाधस्वाभावः । प्रश्न:-'विव्यतु' इति शङ्कानिरासपूर्वकं साधय । उत्तरम्-अजधातो: "परोक्षे लिट्" इति लिटि, "लिट् च" इति आर्धधा- तुकसंज्ञायाम् "अजेय॑घमपोः" इति वीभावे सति लिटोऽतुसि "लिटि धातोरन. भ्यासस्य" इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् अभ्यासकार्ये च कृते "असंयोगाल्लिट कित्" इति लिटा कित्वाद्गुणाभावे इयङपवादे "एरनेकाच" इति यणि 'विव्य.. तुः' इति रूपम् । नन्वत्र द्वितीयवकारस्य यकारात्मकहल्परकत्वात् "उपधाया" इति इकारस्य दीर्घः स्यादिचि चेद् ? न । ईकारस्थानिकस्य यकारस्य "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवत्वेन हलपरत्वाभावात् । न च "न पदान्त" इति स्या- निवद्भावस्य निषेधः स्यादिति शवयम् , "स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेश एव न स्थानिवत्" इत्युक्त। प्रश्न:-क्रादीनां चतुर्णी ग्रहणस्य नियमार्थत्वमुपपाध नियमा. कारा स्पष्टमुपपादनीयः । उत्तरम्-ननु "कृसभृ" एषां त्रयाणामनुदात्तत्वात् "एकाच उपदेशेऽनुदा. तात्" इत्यनेन वृक्ष उदात्तत्वात् "श्रयुकः किति" इत्यनेन थलोऽकित्वात् "श्रयुक: किति" इत्यस्याप्रवृत्या 'ववर्थः इति वेदे निर्देशाच सर्वत्रैवेनिषेधे सिद्ध चतुर्णी ग्रहणं व्यर्थ सत् "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" इति प्रकृत्याश्रयेण "श्वयुकः किति" इति प्रत्ययाश्रयेण च लिटीनिषेधाचेत्तर्हि क्रादिभ्यश्चतुर्थ्य एवेति नियमयति । वृषस्तु वेदे एवेति च । तेनान्येषां धातूनां लिटीट् , लोके ववरिथइति च फल. द्वयं सिद्धयति । स्वादीनां चतुर्णा ग्रहणं तु विधित्वसम्भावनया भारद्वाजमतेन ऋदन्तातिरिकस्त्वादीनां थलीडागमः प्राप्नोति तनिषेधार्थम् । वमादिषु क्रादि. नियमेन प्राप्तस्येडागमस्य निषेधार्थम्चेति विध्यर्थमेव । तथाहि-त्रादिनियमाव क्राद्यन्येषां धातूनां लिटीट्प्राप्तौ अजन्तानाम् "मचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्य. म्" इत्यनेन अकारवताञ्चोपदेशे "अत्वतः" इत्यनेन थलीग्निषेधे सिद्ध "ऋतो भारद्वाजल्य इति सूत्र व्यर्थ सद् अजन्तार.मकारवताच थलीनिषेधाचेहि ·भ्वादयः। १७ ऋदन्तानामेवेति सामान्यापेक्षया नियामकम् । तेन थलि ऋदन्तादन्येषां धातूनां भारद्वाजमतेनेटि, अन्येषामाचार्याणां मते इडभावे च पेचिथ पपक्थ विवयिथ वि. वेथेत्यादिस्थलेषु वे द्वे रूपे सिद्ध्यतः । नच भारद्वाजनियमेन स्त्वादीनामपि थलोट स्यादिति वाच्यम् । 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा" इति परिभाषया 'अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम्" "उपदेशेऽत्वतः" इति सूत्रद्वयेन प्राप्तस्यैवेनि. षेधस्य भारद्वाजनियमस्य निवर्तकत्वात् । क्रादिनियमेन स्त्वादिग्रहणम् "अचस्ता. स्वत्" इति "उपदेशेऽत्वतः" इति सूत्रद्वयञ्चेषेिधार्थ वर्तते । तथाच-यथा भारद्वाजनियमेन ऋदन्तातिरिक्तधातुषु सूत्रद्वयं न प्रवर्तते, तथैव स्त्वादिग्रहणमपि न प्रवर्ततामिति न शङ्कयम् । "अनन्तरेस्य' इति न्यायादित्यलम् । प्रश्न:-'संशायाः कार्यकालत्वात्' इति कारिका व्याख्येया । उत्तरम-शास्त्रेऽस्मिन् 'कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्। 'यथोद्देशं संज्ञापरिभा. 'पम्' इतिपक्षद्वयमप्यस्ति । तत्र कार्यकालपक्षपातिमाधवमतं तावद्वयाचष्टे-संज्ञाया इत्यादिना । "सन्वलघुनि, "दी? लघोः" इति सूत्रद्वये अङ्गस्येति अभ्यास- स्येति चानुवर्तते । तेनाङ्गस्य ये वे तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञकस्तस्येति फलितम् । दूवे इत्यत्र च उच्चारणे इति विशेष्यसमर्पकमध्याहियते । तद्योगादास्येति कर्मणि षष्ठी। तेन यत्र कृत्स्नमङ्गं द्विरुच्यते न तु तदेकदेशमानं तत्रैव पूर्वस्य दीर्घसम्वद्भावी स्त इति । एवञ्चाङ्गस्य एकाकत्वे सत्येव तयोः प्रवृत्तिः, नत्वनेकाच्केषु चकास्त्य. र्थापयत्यू!त्यादिषु । अत्र ण्यन्तेभ्य एभ्यश्चडि कृत्स्नमगं न द्विरुच्यते, अपित हलादेः प्रथमावयवोऽजादेस्तु द्वितीयावयवो द्विरुच्यते । एवम्तेषां अचचकासत ; आतथपत । औनवत इत्येव रूपाणि भवन्ति । मन्वेवं हस्बहलादिः शेषश्चुत्वादोन्यपि अनेकाक्षु न स्युः। नचेष्टापत्तिः । दिदरिद्रासति, जिगणयिषतीत्यादि लक्ष्यस्य सर्वसम्मतत्वात् । तन्निर्वाहार्थ यथो. देशपक्षाश्रयत्वात आह-वस्तुत इति । अहल्येत्यल्यावयवषष्ठीत्वादगावयवा- भ्यासस्येति लभ्यते । ततश्च अनि ण्यन्ते चछि नु इत्येकदेशस्यापि द्वित्वे औणून. वदित्यत्र "दी! लघो" इत्यभ्यासदी! भवति । अर्थमाचष्टे इत्यर्थे णिच्यापुगाग. मोऽर्थापिधातोश्चडि गिलोपे उपधाहस्वे थप् इत्यस्य द्वित्वेऽपि दीर्घस्य सन्वत्' इतीत्वस्य च प्रवृत्तौ आतिथपदित्येवरूपं भवतीति जानोम इति तृतीयश्लोकार्थः । अङ्गस्यावयव इति पक्षेऽपि चकास्तौ विशेषमाह-वकारताविति । उभ. ७फ०प्र० ·१८ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- - बमिदमित्यस्य दीई सम्वच्चेत्येतद् द्वयमित्यर्थः । म स्यात्स्याच्च व्यवस्थया. व्यवस्थया पक्षभेदेनेत्यर्थः । चपरे गौ यल्लध्विति व्याख्याने न स्यात् । चपरे जो यदङ्गामिति व्याख्याने तु स्यात् । एवञ्च अचचकसत् अचीचकासदिति व्या.. ख्याभेदेन रूपद्वयमित्यर्थः । नन्वस्मिन् व्याख्यानभेदे कि प्रमाणमित्यत आह- इति व्याख्याविकल्पस्येति । ननु गौ इत्यस्यावृत्तिमभ्युपगम्याऽग्लोपेऽपि तद- न्धयः किमर्थ इत्यत आह-णेरग्लोपेऽपीति । अगितामपीति-कमु कान्ता. वित्यादीनामपीत्यर्थः । सिद्धये-दीर्घसन्वद्रावसियर्थमित्यर्थः । अन्यथा कमु. प्रभृतीनामुकारायनुबाधलोपमादायाग्लोपित्वाहीर्घसन्वद्भावी न स्यावामित्यलम् । प्रश्ना-'कथं उदयति' इति शङ्कासमाधानपूर्वकं लिख । उत्तरम-ननु अयधातुरात्मनेपदे पठित इति शानच्प्रत्ययस्यैव युक्तत्वेनो. दयतीति शतृप्रत्ययान्तप्रयोगः कथमिति चेत् ? न । कटीत्यत्र प्रश्लिष्टस्य ईधातोः प्रयोगस्य सत्वात् । अथवा चक्षिधातौ इकाररूपानुदात्तस्वरेणैवात्मनेपदे सिद्ध कारोपादानं व्यर्थ सद् "अनुदात्तेत्वनिमित्तकमात्मनेपदमनित्यं भवति" इति बोधयति । तेन अयधातोरनुदात्तत्वेऽपि उत्कवचनेन शतृप्रत्ययस्य सिद्धिरिति स्वांशे चारितार्थम् । अन्यत्र फलन्तु 'फायन्' इत्यत्र अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदल्याभाव इति दिक् । प्रश्न:-चिण्प्रत्ययान्तक्रियायां सर्वत्र तृतीयान्तस्य कर्तुरन्वयो दृश्यते, एवं सति 'मप्यायि तरुहस्तोऽसौ इत्यत्र असो इत्यस्य भ. प्यायि इत्यत्र अन्वयः कथं सङ्गच्छते इति प्रतिपादय । उत्तरम्-यत्र चिण्प्रत्ययो भावकर्मणोविधीयते तत्रैव कर्ता तृतीयान्तो भवति, प्रत्ययेन भावकर्मणोरुतत्वात्कर्तुशानुक्तत्वात् अनुक्ते कर्तरि तृतीयाविधा. भार । 'अप्यायि तरुहस्तोऽसौ' इत्यत्र तु "दीपजन" इत्यादिना कर्तव चिण्वि. धानेन कर्तुरभिहितत्वात्प्रथमैव युक्ता । अतोऽसाविति पदस्य नासङ्गतिः । प्रश्न:-'घस्लु-भदने अस्य प्रयोगः कस्मिन् लकारे भवति क. स्मिन् लकारे नेति सप्रमाणं लिख । उत्तरम्-घस्लु-अदने अस्य न सर्वत्र प्रयोगः । यद्ययं सार्वत्रिका स्यात् सदा लिव्यपि प्रयुज्येत । ततश्च अद भक्षणे' इति धातोः "लिट्यन्यतरल्याम्" इति घालुभावविधियय: स्यात् । मनु असा त्रिकत्ये सतिक प्रयोगः कनेति ·भ्वादयः। && चेदू ? यन्त्र घस्लधातोः प्रयोगे ज्ञापकं प्रत्यक्षवचनं वास्ति तत्रैवास्य प्रयोगः । यथा-भ्वादिगणे अत्रैव क्रमे अस्य पाठः शपि परस्मैपदे प्रयोगे लिङ्गमित्यर्थः । न च धातुसंज्ञार्थः पाठः इति शङ्खयम् , चुत दीसावित्यतः प्राक् पाठेनैव सिद्धे अत्र क्रमे तत्पाठवैयात् । लकारोपादानम् अङि प्रयोगं बोधयति । अनिटका. रिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके प्रयोग बोधयति । "सृघस्यदः क्मरच्" इति सूत्रं क्मरच्प्रत्ययविषये प्रयोगो भवतीति बोधयति । एवञ्च-लिङ्गवचनाभावादा. शिष्यस्याप्रयोगः । प्रश्नः-स्यन्दूप्रस्रवणे धातोलटि प्रथमपुरुषैकवचने शङ्कानिरास. पूर्वकं रूपं प्रसाधय । उत्तरम्-ननु लटि स्ये सति "वृद्भयः स्यसनोः" इति परस्मैपदपक्षे परत्वा. दूदिल्लक्षणमिड्विकल्पं बाधित्वा "न वृदयश्चतुः" इति इनिषेधे स्यन्तस्यती. त्येव रूपमिष्यते, न तु स्यन्दिष्यति इति । तदयुक्तम् , अन्तरङ्गतया ऊदिल्लक्षण. स्यैव इडविकल्पस्य उचितत्वात् सकारादिविशेषापेक्षतया तडानाभावनिमित्ता. पेक्षतया च "न वृध्यश्चतुर्व्य" इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वादिति चेद् , न । "वृद्धयः स्यसनो" इति परस्मैपदे कृते अदिल्लक्षणमन्तरङ्गमपि विकल्प बाधित्वा "न वृद्धयश्चतुभ्यः" इति निषेधः, चतुर्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि ह्यत्र ऊदिल्लक्षण इड्वि. कल्प एवं स्यात् , न तु "न वृदयश्चतुर्व्यः" इति निषेधः, तर्हि चतुर्व्यः इति व्यर्थ स्यात् । न च कृपूष्यावृत्तिस्तत्फलमिति शङ्कयम् , "तासिच क्लुपः" इति चकारेण सकारावार्धधातुकेऽपि नित्यमिनिषेधप्रवृत्तेक्ष्यमाणत्वात् । तथाच चतुर्ग्र- हणं चतुर्णामपि सर्वत्र इग्निषेधार्थ मिति दिक् । प्रश्न:-'मत्स्योदके भनुष्यन्देते' इत्यत्र षत्वं कथमिति व्रत । उत्तरम्-ननु 'मत्स्योदके अनुष्यन्देते' इत्यत्र कथं षत्वं प्राणिकर्तृकत्वस्या- ऽपि सत्वादिति चेदुच्यते-अप्राणिषु इति पर्युदासात् मत्स्योदके अनुष्यन्देते इत्य. प्रापि पक्षे षत्वं भवत्येव । प्राणिकर्तृकस्य नेति न प्रतिषेधः, येनात्र प्राणिकर्तृकत्व. स्यापि सत्वात् षत्वं न स्यात् । किन्तु प्राणिभिन्नकर्तकस्येति पर्युदास आश्रीयते । एवञ्च प्राण्यप्राणिकर्तृकस्यापि अप्राणिकर्तृकत्वानपायादिह षत्वं निर्बाधमिति दिक् । प्रश्न:-'कमलवनोद्धाटनम्' भत्र शङ्कासमाधानं निरूप्यताम् । उत्तरम्-ननु धातुपाठेऽर्थनिर्देशस्योपलक्षणस्वादन्तरवृत्तेरपि घटधातो. टादिकार्यम्भवत्येव, अत एव घटयति विघटयतीत्यादावपि--संश्लेषयति विश्लेष. .

·१०० फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- यतीत्याद्यर्थेऽपि हस्वः प्रवर्तते । एवं विकपनार्थेऽपि उद्धाटनमित्यादिषु घश्यातो. यो मित्वात-हस्वः स्यादिति शङ्काकर्तुराशयः । समाधित्सोस्त्वयमाशय:-चुरादौ 'घट सघाते' इति धात्वन्तरम् , तस्य णौ मित्वाभावादुपधाहस्वाभावे उद्घाटन प्रविघाटयेत्यादि रूपम् । अर्थनिर्देशस्योपलक्षणतया सङ्घातादन्यत्र विकसनेऽपि तस्य वृत्तिरिति । न च चौरादिकल्य घट चेष्टायामित्यस्यैवार्थविशेषे मित्वार्थमनु. वादोऽयमिति वाच्यम् । 'नान्ये मितोऽहेतोः इति निषेधात् । अहेतौ-स्वार्थे णि. चि ज्ञपादिपञ्चकव्यतिरिक्ताश्चुरादयो मितो नेति तदर्थः । प्रश्न:-'विव्यथे' हात रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं प्रसाधय । उत्तरम्-व्यथ व्यथ् ए इति स्थिते 'सत्यपि सम्भवे बाधनं भवति इति वचनेन यलोपविषये हलादिशेषलभ्यं यकारस्य लोपं बाधित्वा "व्यथो लिटि" इति सूत्रेण सम्प्रसारणे थकारस्य "हलादिशेषः" इति लोपे "न सम्प्रसारणे सम्प्र. सारणम्" इति निषेधे च कृते 'विव्यथे। इति रूपम् । न च 'अभ्यासविकारे बाध्य. बाधकमावो नास्ति' इतिवचनेन 'हलादिशेषापवादा' इति ग्रन्थासङ्गतिरिति वा. ध्यम् । "लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्" इति सूत्रे उभयेषां ग्रहणसामध्येन अभ्यास. लोपविषये उकवचनाप्रवृत्तेः । प्रश्न:-'विशापना भर्तृषु सिद्धमेति' 'तज्ज्ञापयत्याचार्य' इत्यत्र च "मिता हस्व" इति कस्मान्न प्रवर्तते । उत्तरम्- घटादौ मित्वप्रकरणे "मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा" इति पठितम् । तत्र निशामनं चाक्षुषज्ञानम् , इति माधवः । अन्ये तु ज्ञापनमात्रम् अर्थमाहुः । हरदत्तादयस्तु निशामन इत्यत्र निशानेष्विति पेछुः । निशानञ्च तीक्ष्णीकरणम् । एष्वेवार्थेषु मित्वं नान्यत्रेत्यनेन नियम्यते । विज्ञापनेत्यत्र तज्ज्ञापयतीत्यत्र च अचा. क्षुषज्ञानस्यैवात्मज्ञानस्य विवक्षितत्वात् मिस्वाभावान्माधवमते हस्वो न प्रवर्तते । बोधनमाने तु उक्तं रूपवयं ज्ञा नियोगे इति पैरादिकस्य बोध्यम् । धातूनामने. कार्थत्वाच तस्य ज्ञापने वृत्तिः । 'नान्ये मितोऽहेतौइति निषेधान मित्वम् । निशानेविति हरदत्तादीनां मते तु उक्तप्रयोगयोपिनार्थवृत्तित्वात् ज्ञापनस्य चमा- रणतोषणतीक्ष्णीकरणान्यत्वात् तस्मिन्नथें ज्ञाधातोमित्वप्रसक्तिरेव नास्तीति दिक् । प्रश्न:--"न कम्यमिघमाम्" इत्यता न उत्तरत्रानुवर्तते नवेति व्याख्येयम् ।

·भ्वादयः। १०१ . उत्तरम्-स्वामी "न कम्यमिचमाम्" इति सूत्रात शमो दर्शने इत्यादि सूत्रत्रये नम्पदस्यानुवृत्तिं न करोतीति स्वामिमते-आयामयतीति उदाहरणे आ- यमयतीति स्यात् । यमयतीति प्रत्युदाहरणे यामयति ब्राह्मणानिति स्यात् । एवम. वस्स्वादयति परिस्खादयतीत्युदाहरणे अवस्खदयति परिस्खदयतीति स्यात् । प्रत्युः दाहरणे च प्रल्खादयतीति स्यात् । एवञ्च पर्यवसितं नियमयन्निति प्रयोग: सा. धुरेव । नञ्पदानुवृत्तौ तु यमोऽपरिवेषणे "खदिरवपरिभ्याञ्च" इति सूत्रद्वये उदा. हरणप्रत्युदाहरणयोर्व्यत्यासः । इदं च स्वामिमतं वृत्तिन्यासादिविरोधाद्धयमेव । प्रश्न:-भ्राजधातोरुभयत्र पाठे का विशेष इति लिख । उत्तरम्-म्राज्धातोः फणादौ पाठः "फणाञ्च सप्तानाम्" इति सूत्रेण एत्वाभ्यासलोपार्थः । पूर्व पाठस्तु "वश्वभ्रस्ज" इति सूत्रेण प्राप्तस्य षत्वस्य नि. षेधार्थः । तत्र हि राज्धातुः फगादिर्गृह्यते, तत्साहचर्याच भ्राज्धातुरपि फणादिरेव ग्राह्यः, इति पूर्वपठितभ्राजधातुविषये षत्वाभावः सिद्धयतीति दिक् । प्रश्न:-'सस्वरिव' इत्यत्रेडागमः केन भवतीति प्रदर्शय । उत्तरम्-"आर्धधातुकस्येवलादेः" इत्यादिविधिशास्त्रेभ्यः प्राक् "नेड्व. शिकृति" "श्रयुकः किति" इत्यादिसूत्राणां प्रकरणमाचायेंग कृतमिति तत्सामथ्येन परमपि "स्वरतिसूति०" इत्यादिसूत्र बाधित्वा "श्रयुका किति" इति निषेधः प्रा. सस्तमपि बाधित्वा क्रादिनियमान्नित्यमिट् भवतीति दिक् । प्रश्न:-'प्रणिमयते' इत्यत्र मारूपाभावात् णत्वं कथमिति व्रत । उत्तरम्-ननु प्रणिमयत इत्यत्र "नेर्गदनद०" इति णत्वं न सम्भवति, शि. द्विषये आत्वाभाषेन मारूपाभावात् । तथा प्रणिमानशब्देऽपि णत्वं न सम्भवति, तत्र मेडः कृत्वात्वस्य लाक्षणिकमारूपत्वात् । "गामादाग्रहणेष्वविशेषः" इत्याश्रित्य मेडोऽपि कृतात्वस्य गत्वविधौ ग्रहणे तु भीनातिमिनोत्योरात्वे प्रनिमाता प्रनिमाख्यति, इत्यत्रापि नेणत्वापत्तिरिति चंदू ? ४च्यते । "नेर्गदनद०" इति तत्वविधौ घुमेत्यस्य स्थाने घुप्रकृतिमाहिति पठित्वा तत्र प्रकृतिशब्दस्य घुमाप्र. कृतिपरत्वमाश्रित्य घौ माझ्धातौ घुमाइप्रकृतौ च परतः इति पर्यवसानमाश्रित्य माप्रकृतेडितो मेधातोः कृतात्वस्यापि ग्रहणस्य भाष्यकृता अभ्युपगतत्वाद् । एवञ्च प्रणिमयते इस्यत्र नाव्याप्तिा, मेडः कृतात्वममप्रकृतित्वे सति डित्वात् । नापि मीः ·१०२ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- नातिमिनोत्योरात्वे प्रनिमाता प्रनिमास्यतीत्यत्र अतिध्यातिः, मारूपस्य खित्वा. भावात् । एतच घुसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्थितम् । प्रश्न:-'परिष्करण इत्यत्रणत्वं भवति नवेतियुक्तियुक्तं प्रतिपादय। उत्तरम्-परिष्काइत्' इति स्थिते "अनिदिताम्" इति नलोपे "रदा. भ्याम्" इति निष्ठातकारस्य तत्पूर्वदकारस्य च नत्वे सल्यानेन षत्वपक्षे प्रथमनका. रस्य रेफापेक्षया भित्रपदस्थत्वेऽपि षात् परत्वात् णत्वे द्वितीयवकारस्य ष्टुत्वेन गत्वे परिष्कष्ण' इति रूपम् । ननु दकारस्थानिकनकारस्य षकारनिमितकं गत्व. मन्तरङ्गम् , निमित्तनिमित्तिनोरेकपदस्थत्वात् । षत्वं तु परि इत्युपसगात्मकपदा. न्तरस्थमिण निमित्तीकृत्य प्रवर्तमान बहिरङ्गम् । ततश्च णत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गस्य षत्वस्यासिद्धत्वात पात्परत्वाभावात् कथं गत्वमिति चेद् ? उच्यते । पदद्वयाश्रय. तया बहिरङ्गस्य षत्वस्यासिबत्वं यत्प्रसक्तं तन्नाश्रीयते । “धातूपसर्गयोः कार्यम. न्तरङ्गम्' इत्यभ्युपगमात । पूर्व धातुरुपसर्गेण सह युज्यते-सन्ध्यादिकार्य लभते । पश्चात्-धातूपसर्गकार्यप्रवृत्यनन्तरं साधनेन युज्यते । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते, पश्चादुपसर्गेण इति पक्षे तु षत्वस्य बहिरङ्गतया असिद्धत्वान्न गत्वमिति यावत् । प्रश्न:-'विव्याय' इत्यत्र परत्वात् हलादिशेषेण यकारलोपे सति वकारस्य सम्प्रसारणं प्राप्तं तत्कया रीत्या वार्यते । उत्तरम्-व्येन धातोलिटि तिपि गलि व्ये अ इति स्थिते “अचो णिति" इति वृद्धौ ‘व्यै अ' इति जाते, ननु तत्र द्वित्वे "लिट्यभ्यासस्य इत्यभ्यासे यका. रस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे उत्तरखण्डस्य आयादेशे 'विव्याय' इति रूपं भवति, तद. युक्तम् , सम्प्रसारणात्प्राक परत्वात् हलादिशेषेण यकारस्य निवृत्तौ वकारस्य सम्प्र. सारणे उकारे सति 'व्यायः इत्यापत्तरिति चेद् ? न । परमपि हलादिशेष बाधि. त्वा यस्य सम्प्रसारणम् , उभयेषां ग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथा वच्यादीनां प्रयादी. नाबानुवृत्त्यैव सिद्ध किन्तेन । इति म्वादयः । अथादादया। प्रश्न:-अक्षतु" इत्यत्र स्थानिवद्भावः कथं वारित इति लिख । उत्तरम्-ननु जयस् अतुस्' इति स्थितौ "गमहनजनधनसाम्" इत्युप. चालोपे तस्य "अचः परस्मिन् पूर्वविौ इति र वानिवत्वेन व्यवधानात् वरपर- ·भदादयः। १०३ किमर्थमिति ब्रूत । स्वाऽभावाडवोऽप्राप्त्या जक्षरिति न सिद्ध्येदिति चेहू ? उच्यते । " पदान्त. द्विर्वचन०॥ इति सूत्रेण चवं प्रति स्थानिवत्वनिषेधात् सर्वमुपपत्रमिति यावत् । प्रश्न:-'जहि' इत्यत्र "मतो हे!" इति हेर्लुक कुतो नेति वद । उत्तरम्-ननु हन्तेर्लोटि मध्यमपुरुषैकवचने हो तस्मिन् परे "हन्तेर्ज:" इत्यनेन हन्तेर्जादेशे "अतो हेः" इति हेर्लुक् दुर्वार इति चेर् १ उच्यते-"असिद्ध. वदत्रामात" इत्यनेन आभीयतया जल्यासिद्धत्वाद्धेर्न लुक् । प्रश्न:-'चक्षिक इत्यत्र ङित्वादेवात्मनेपदे सिद्ध इकारोवारण उत्तरम्-ननु चक्षिा इत्यत्र इकारोच्चारणं व्यर्थम् । न च सुखोचारणार्थ तदिति वाच्यम् , अकारोच्चारणेनैव तसिः । नाप्यनुदासत्वप्रयुक्तात्मनेपदार्थ तदिति शक्यं वक्तुम् , खित्वादेव तत्सिद्धेरिति चेदू ? न । "अनुदात्तेतश्च इलादे" इति ल्लुडपवादयुच्प्रत्ययार्थत्वात् । ततश्च 'विचक्षणः' इति प्रयोगः सिद्धयति, नुम् तु न भवति । यत्र धातौ इकारोऽन्तावयत्रो भवति तत्रैव "हदितो नुम् धा. तोः" इत्यनेन नुम्भवतीति व्याख्यानात् । एवञ्च इकारस्यानुदात्तत्वात् "अनुदास. जित आत्मनेपदम्" इत्यनेनानुदात्तेवनिमित्तके आत्मनेपदे सिद्धे डकारोपादान व्य. थमेव । तदेव व्यर्थ सत 'अनुदात्तत्वलक्षगमात्मनेपदमनित्यम्' इति ज्ञापयति । तेन स्फायनिति प्रयोगे शतप्रत्ययस्य सिविरिति दिक् । प्रश्न:-'मत्र भाज्ये खशादिरयमादेशः' इयं फक्किका व्याख्येया । उत्तरम्-अत्रेदं तात्पर्यम्-'चक्षिङः पाम्' इत्यनेन न चक्षिक ख्यामा. देशः, किन्तु शाबादेश एव, तेन पुंख्यानमित्यत्र न "पुमः खटपम्परे" इति रुत्व- मित्यादि हलसन्धावेवोक्तम् । असिद्धकाण्हे "शस्प यो वा" इति स्थितम् हति तेन णत्वप्रकरणानन्तरमिति शेषः । अत एव शकारेग व्यवधानान "कृत्या" इत्यनेन पर्याख्यानमित्यत्र णत्वम् । नापि सुपथ्येन निर्वृत्तं सौप्रख्यम् , तत्र भवः सौप्रख्यीयः इत्यत्र यत्वासिद्धस्वेन "धन्वयोपधार" इति वुन् , किन्तु छप्रत्यय एवेति दिक् । प्रश्न:-'युयात्' इत्यत्र "उतो वृपिलुकि हलि" इति वृद्धिः कुतो । नेति पद। उत्तरम्-ननु लिस्थानिकादेशस्य तिरः पित्वाचाय च "यदाममपरि.

·१०४ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- भाषया यासुविशिष्टे सत्वात्तस्मिन् "उतो वृद्धि कि" इत्यनेन वृद्धिर्दुवारेत्यता उच्यते-हह उतो वृद्धिर्न, 'भाष्ये पिच खिन्न ङिच्च पित्र' इति व्याख्यानात् । “सा. धातुकमपित" इत्यल्यावृत्याऽस्य लाभः । न च पूर्ववाक्येन हित्वमपि दुर्लभमिति वाच्यम् । विशेषविहितेन डित्वेन पित्वस्य बाधादित्यलम् । प्रश्नः-'मभीयात्' इत्यत्र "एतेलिङि"इतिह्रस्वः कुतो नेति वद । उत्तरम्-ननु पूर्वान्तवद्भावेनोपसर्गत्वं परादिवदायेन च धातुत्वं वर्तत ए. बेति “एतेलिङि" इत्यनेनोपसर्गात्परस्येणोऽणो हस्वविधानात् 'अभोया' इत्य. त्रापि हस्वो दुरि इति चेद् ? न । "उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्" इति वचनेन निषेधात् । यथा द्वयोरेकः प्रेष्यस्ताभ्यां युगपद्भिन्नदेशकायें प्रेरितोऽविरोधार्थी न कस्यापि करोति कार्यन्तद्वत् पूर्वपरशब्दाभ्यामन्तादिशब्दाभ्याञ्च विरोधस्य स्फुट. स्वाद्विरुवातिदेशस्य युगपदसम्भव इति तात्पर्यम् । नैतद्विषये स्थानिवद्भावप्रवृत्तिः आनुमानिकस्थान्यादेशभाषे विशिष्टस्य स्थानित्वेऽपि प्रत्येकं तयोः स्थानित्वे मा. नाऽभावात् वर्णयोरेव श्रौतस्थान्यादेशभावविधानाच्चेति दिक् । प्रश्न:-'अध्ययः इति यथाशास्त्रं साधय । उत्तरम्-ननु पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेनेत्यभियुक्तोक्त्या अ. न्तरत्वाद्गुणादेः प्रागेव सवर्णदीधैं यणि 'अध्ययैः इति न स्यादिति चेद् ? उच्य. ते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण' इति पक्षल्य "सुटकात्पूर्वः" इत्य. भाष्ये सिद्धान्तितत्वात् पूर्व गुणायादेशयोः कृतयोरुपसर्गस्य यण । 'पूर्व धातुरु. पसगेंग युज्यते इति मते तु धातूपसर्गयोः कार्य पूर्व स्यादिति अन्तरङ्गत्वात्प्राप्तो दी! "णेरध्ययने वृत्तम्" इति सूत्रे अध्ययने' इति पदनिर्देशान्न भवति । यदि पूर्व दीर्घः स्यात्तदोक्तप्रयोगनिदेशोऽनुपपन्नः स्यात् । प्रश्न:-"मयं सार्वधातुकमात्रविषय इत्यस्याशयःस्फुटं वर्णनीयः। उत्तरम्-अस्य ख्याधातोः सार्वधातुक एवं प्रयोगो नत्वार्धधातुके इत्यर्थः । अनच 'सस्थानत्वं नमः ख्याने इति वातिक नममध्याहृत्य 'नमः ख्यात्रे इत्यत्र सस्थानत्वं जिह्वामूलीयत्वं न भवतीति व्याख्यानरूपं भाष्यच प्रमाणम् । अत्रः हि बक्षिक एशामादेशे शस्य यकारे शकारस्थानिकयत्वस्यासिद्धत्वात् "शरे वि. सर्जनीयः" इष्टो विसर्जनीयः सिध्यति, जिह्वामूलीयस्त्वनिष्टो न भवतीति भाष्य. बार्तिकहृदयम् । अस्य रूयाधातोरार्धधातुकेऽपि योगसत्वे तु तृजन्ते ख्यातृशब्दे ·जुहोत्यादयः। १०५ यकारस्य शकारस्थानिकत्वाभावात् असिद्धत्वाभावात् "शपर विसर्जनीयः" इत्य. स्याप्रवृत्तौ "कुप्वोः" इति जिह्वामूलीयो दुर्वार: स्यात् । ततश्चार्धधातुके ख्याधा. तो प्रयोगः इति विज्ञापयते । ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वादिति दिक् । प्रश्नः-दरिद्राधातोलिटि प्रथमपुरुषेकवचने रूपाणि विविच्य प्रसाधयत। उत्तरम्-दरिद्राधातोलिटि दरिद्वाञ्चकार, ददरिद्रौ ददरिद्र इति रूपत्रयमुक्त अन्यकृता । तत्रायं द्वयं न्याय्य तृतीयन्त्वन्याय्यम् । "कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि" इति सूत्रभाष्ये दरिद्राधातोराम उक्तत्वात् 'दरिद्राञ्चकार' इति न्याययम् । “आ. त औ णल" इत्यत्र प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् ओकार एव विधातुमुचितः । वृद्धौ सत्यां तावतैव 'ययौ इत्यादिसिद्धः। तस्मादौकारविधानं दरिद्वाधातोर्णलि 'दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः' इत्यालोपे 'ददरिद्रौ' इत्योकारश्रवणार्थं सम्प. यते । ओकारविधाने तु आल्लोपे सति वृद्धरसम्भवात् ददरिद्रो इत्योकार एव शू. यते । अत एव लिटि आम्नेति विज्ञायते । आमि सति गल एवाप्रसक्तः । इति "वस्वेकाजावूधसाम्" इति सूत्रभाष्ये ध्वनितं कैयटेन च स्पष्टीकृतम् । अतो द्वि. तीयं ददरिद्रौ इत्यपि न्याय्यम् । तृतीयन्तु सुतरामन्याय्यमिति दिक् । इत्यदादयः । अथ जुहोत्यादयः। प्रश्न:-'ऐय इति रूपं प्रसाध्य 'धत्तः एतत् शङ्कानिरासपू. कंसाधय। . उत्तरम्-धातोर्लकि विपि सार्वधातुकसंज्ञायां "कर्तरि शप" इति शपि, "जुहोत्यादिभ्यः लुः" इति श्लौ "चलो" इति धातोद्वित्वे "वरत" इति अभ्या. सस्य ऋकारख्याकारे रपरे "हलादिः शेषः, इति लोपे "अतिपिपोश्च" इति अभ्यासस्याकारस्येत्ये "अभ्यासस्यासवणे, इतीयडि "माडजादीनाम्" इत्याटि "आटपच" इति वृद्धौ "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इति गुणे "इतव" इतीकार• लोपे "हल्ल्याभ्यः" इति तकारस्य लोपे रेफल्य विसर्गे च रूपम् । धत्ता-धाधातोर्लटि तसि सार्वधातुकसंज्ञायां "कर्तरि शप" इति शपि "जुहोत्यादिभ्या लु" इति लौ "पलो" इति धातोद्विवे पूर्वल्य अभ्यास.

·१०६ फक्किकाप्रश्नोतर्याम्- संज्ञायां "स्व" इति हस्ये "अभ्यासे पर्च' इति धकारस्य दकारे "उभे अध्य. स्तम्" इति अभ्यस्तसंज्ञायां "नाभ्यस्तयोरात" इति आकारस्य लोपे "दधस्त. थोश्च" इति भषभावे "खरिच" इति चत्वे सकारस्य रुत्वे विसर्गे च रूपम् । न चात्र "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" इति सूत्रेण आकारस्य स्थानिवद्भावेन सपन्त. त्वाभावादू भषभावो न स्यादिति वाच्यम् । अत्र भषभावे कर्तव्ये आलोपोन स्थानिवत् , सूत्रारम्भसामा । वस्तुतस्तु "पूर्वत्रासिद्ध न स्थानिवत" इति परिभाषया त्रिपादिस्थे भष्भावे कर्तव्ये सपादसलाध्यायीस्थाकारलोपस्य स्थानिय. त्वनिषेधाता परिभाषारूपयुक्त्या कार्यनिर्वाह सति वचनारम्भाश्रयणनिष्फल मिति विक इति जुहोत्यादयः । अथ दिवादयः। प्रश्न:-'मश्लिक्षत्' इति रूपं शङ्कासमाधिपूर्वकं साधय । उत्तरम्-शिलष् धातोलुंडि तिपि "छिल लुलित इति च्छो पुषादित्यादति प्राप्ते "निरवकाशो विधिरपवाद" इति वचनेन अपवादत्वात् "श्लिषः" इति सू. प्रेण से अनुबन्धलोपे "पढोः कति" इति षस्य कस्वे कात्परकत्वात् षत्वे अटि च 'अविलक्ष' इति रूपम् । न च "चिण भावकर्मणो" इति सुत्रेण प्राप्तस्य चिणोऽपि "श्लिष" इति सूत्रेण बाधः स्यादिति वाच्यम् । "पुरस्तादपवादन्यायेन पुषाचा एव बाधकत्वा. त् । एवञ्च "श्लिषः" इति सूत्रेणाऽलिङ्गानरूपधात्वर्थे क्से सिद्ध "मालिङ्गने" इति योगविभागेन किषधातोरालिङ्गनेऽर्थे एव क्सो नान्यत्रेति नियम्यते । तथाच यदि "शल इगुपधादनिटः क्सः" इति सूत्रविहितस्य क्सस्य "आलिङ्गने" इत्यनेन नि- यमो न स्यात्तदा पुनरपि योगविभागो व्यर्थ एव, व्यर्थः सन् “शल" इत्यादिसत्र. विहितस्यापि क्सस्य नियमं करोति । ततश्चानालिङ्गाने 'समश्लिषज्जतु काष्ठम्' इत्यत्रा । कर्मणि प्रत्यये तु धिण सिद्धयतीति दिक् । प्रश्ना-जिमिदा स्नेहने धातार्दिवादौ पाठः किमर्थः। उत्तरम्-भ्वादौ घुतादिगणे पाठेनैव अमिदत अमेदिष्ट, इति रूपयसिद्धौ दिवादिगणे पागेऽमेदीदिति रूपनिवारणार्थः । इत्थान गणये, पाठेन यदि रूपय. सिद्धिरेवेष्टा दा चुतादिमा पृथगात्मनेपदिषु चाही पाठेनामेदिष्टेति रूपम् ।

·तुदादयः। 'पुषादौ दिवादिगणे पाठेन च अमिददिति रूपच सिद्धम्भवतीति धुतादिमणे पाठ निष्फल एवेति प्रतिभाति । इति दिषादयः । अथ हुदादयः। प्रश्न:-'विव्यच' इत्यत्र सम्प्रसारणं कुतो नेति वद । उत्तरम्-'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति वार्तिकं यत्रास्भिन्नः अस्सहशः कृदन्तीयप्रत्यया स्यात्तत्रैव लगति । यथा-'अब्राह्मणमानय' इत्युक्तौ ब्राह्मणभिन्न ब्राहाणसहर्श कञ्चननरमानीय कृती भवति न तु लोहकाष्ठादिकम् , तद्वत । तेन 'उ. द्विचितुम्' इत्यादिकृदन्तस्थले कुटादित्वेन "गाङ्कुटादिभ्योऽगिलित्" इति खित्वेन "पाहिज्यावयि” इत्यादिना सम्प्रसारणं सिद्धयति । विव्यचेत्यत्र तु तिङन्तत्वेन णित्वाभावपक्षे वार्तिकाप्रवृत्या सम्प्रसारणाभावः । अन्यथा तत्रापि सम्प्रसारण स्यात् । साहयच कृदन्तत्वेन ग्राह्यम् । प्रश्न:-'शे तृम्फादोनां नुम् वाच्यः मस्यार्थः करणीयः । उत्तरम्-"शे तृम्फादीनाम्" इति वार्तिके आदिशब्दः प्रकाररूपार्थस्य वाचकः । तथा तृम्फसरशानां धातूनां नुम् स्यादित्यर्थो भवति । सादृश्यत्र नकार- युक्तत्वेन गृह्यते । एवं हि नकाररहिततृफादिधातुषु नुम्म भवतीत्यलम् । प्रश्न:-'ममक्यः इति सम्यक साधय । उत्तरम्-मज्धातोर्लटि सिपि "परस्मैपदानाम्" इत्यादिना थलि, "लि. टि धातोः" इति द्वित्वे पूर्वस्याभ्याससंज्ञायां "हलादिः शेषः" इति लोपे इडभाव. पक्षे "मस्जिनशोलि" इति "मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्बाच्या" इति वचनेन जका- रात्पूर्व नुमि "स्कोः संयोगाचोरन्ते च" इत्यादिना सकारलोपे "चोः कुः" इति कुत्वे चत्वं नकारस्यानुस्वारे परसवणे च कृते रूपम् । इति तुदादयः । अथ तनादयः। प्रश्न:-'सञ्चस्करतुः अस्य सिद्धि शङ्कासमाधिपूर्वकं प्रदर्य 'सञ्चस्करिथा इत्यत्र इडागमः कथमिति प्रदर्शनीयः। उत्तरम्-सम्पूर्वात्कृधातोः 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति सिद्धान्तमा- मित्य 'धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरणम्' इति पूर्व "सम्परिभ्यां करोती भूषणे" इति ·१०७ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- सटि संस्कृ हत्यस्माल्लिटस्तसोऽतुसि स्कृ इत्यस्य द्वित्वे उरदत्वे उपरत्वे "शप: खयः" इति रेफसकारयोनिवृत्तौ अभ्यासचुत्वे "ऋतश्च संयोगादेर्गुणः” इति गुणे 'सञ्चस्करतुः" इति रूपसिद्धः। "कात्पूर्व:" "अडभ्यासव्यवायेऽपि" इति च न कर्तव्यमिति भाष्यकाराशयः । एवं समस्करोदित्यत्रापि विकरणान्ताङ्गभक्ताडागमापेक्षया अन्तरङ्गत्वात्प्रथम सुड् भविष्यतीति कृत्वा 'अडव्यवायेऽपि' इत्यंशो न कर्तव्य इति दिए । ननु सञ्चहकरिव सबस्करिथ इत्यत्र च "कृसवृ" इति "ऋतो भारद्वाजस्य" इति च इनिषेधः स्यादिति चेद् ? न । "कृसभृवृ" इत्यत्र "ऋतो भारद्वाजस्य" इत्यत्र च "मोऽसट इति वक्तव्यम्" इति वार्तिकस्य जागरुकत्वात् । प्रश्न:-'संस्क्रियात्' अस्य सिद्धिः प्रदर्शनीया । उत्तरम-सम्पत्कृिधातोः पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते' इति सिद्धान्तमा. श्रित्यान्तरङ्गत्वात्पूर्व सुटि तत आशीलिडि तिपि यामुडागमे "रिशय" इति ऋकारस्य रिडादेशे यासुटः सकारस्य "स्कोः" इति लोपे संस्क्रियादिति रूपम् । न चात्र लकारोपदेशकाले धातोः संयोगादित्वात "गुणोतिसंयोगायोः" इति गुणः कुतो नेति वाच्यम् । अत्र सूत्रे 'पूर्व सुटो विहितत्वेन "नित्यं छन्दसि" इत्यतो नित्यमित्यनुवर्तते । तेन नित्यं संयोगादि-धातूपदेश काले यः संयोगादिः इत्य. दि गुणाप्रवृत्तः । इति तनादयः । अथ क्रयादयः । प्रश्न:--'मषान्धाम्' इति रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं विधेयम् । उत्तरम्-बन्धधातो डि तसि "तस्थस्" इत्यादिना तामि, "चिक लुडि" इति च्लो "छले: सिच्" इति सिजादेशे अटि "पूर्वत्रासिद्धम्" इति भष्मावा. त्पूर्वस्मिन् सिज्लोपे 'झषस्तथो?धः" इति धकारे "अतो हलादेलंघोः" इति वृद्धौ नलोपे जश्त्वे च रूपम् । नचात्र "एकाचो बशो भए झपन्तस्य ध्वोः" इति भषभावः स्यादिति वाच्यम् । “पूर्वत्रासिद्धम्" इति शालेग भष्भावविधा. यकस्यासिद्धत्वेन सिलोपात्सकाराभावात् । न च प्रत्ययलक्षणेन पुनरपि भष्माक इति वाच्यम् । "प्रत्ययलोप" इति सूत्रम्प्रति सिज्लोपल्यासिद्धत्वात् । प्रश्न:-'पषिता' मस्य सिद्धिः प्रदर्शनीया ।

·चुरादयः। १०६ उत्तरम्-इषधातोर्लुटि एष ता' इति स्थिते, न चात्र "तीषसह" इति सूत्रेण विकल्पेनेट् स्यादिति वाच्यम् । अकारविशिष्टसहधातुसाहचर्येण अकारयुक्त. स्यैवेषेर्ग्रहणात् । इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः, इति वातिकबलेन यत्र श्यन्प्र. त्ययः स्यात्तत्रैषेषेः पाक्षिकस्येटोऽभावः स्यात् । एवञ्चात्र इविकल्पेन रूपद्वयं निर्बाधमेव भवतीति दिक । इति क्रयादयः । अथ चुरादयः। प्रश्न:-चितिधातारिदित्करणस्य णिच: पाक्षिकत्वे शापकत्वम् , मतभेदेन विशेषापेक्षसामान्यापेक्षत्वयोः प्रमाणञ्च फलप्रदर्शनपुरासरं सोपपत्तिकं निरूपणीयम् । उत्तरम्-ननु चितिधातौ इदित्करणं मास्तु, प्रक्रियालाघवात् 'चिन्त स्मृ- त्याम्' इत्येवोच्यताम् । न च नलोपनिवृत्यर्थमिदित्वमिति वाच्यम् , चिन्तयती. त्यादौ णिचः विडत्वाभावादेव नलोपस्याप्रसक्तेः । न गिजभावे आशोलिक चिन्त्यादिति, कर्मणि लकारे यकि सति चिन्त्येत इत्यत्र च नलोपनिवृत्यर्थमिदित्व. मिति शङ्कयम् । 'चुरादिणिचो नित्यत्वेन णिचं विना केवलाद चिन्त्यात् चिन्त्येत, इति प्रयोगस्य असम्भवादिति चेद ? उच्यते-अनत्यमिदित्करणं णिच: पाक्षि. कत्वे लिङ्गम् । एवं हि कदाचिद् चिन्त्यात् चिन्त्येत इति प्रयोगस्य सत्वात् तत्र नलोपनिवृत्यर्थमिदित्करणमिति स्वांशे चरितार्थम् । फलव-चिन्तति चिन्तेत इत्यादिप्रयोगोपपत्तिः । इदं हि ज्ञापकं चुरादित्वसामान्यापेक्षमिति वृत्तिकारादयः । तेन जगाण, जगणतुः इत्यादीनां सिद्धिः । ज्ञापकस्य चितिधातुमात्रविषयकत्थे चौ. रादिकल्य गणधातोर्जगाण, जगणतुः इत्यानुदाहरणानुपपत्ति: स्यात् । न चैवम् "आषाद्वा" इति व्यर्थमिति वाच्यम् । ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वात् । केचित्तु सर्वस्यापि चुरादेणिज्विकल्पे सति "आषाद्वा" इति कतिपयचुरा- धन्तर्गणपठितानां णिज्यिकल्पविधेयर्यमाशङ्कय ज्ञापकं चिति धातुमात्रविषयक. माहुः । अस्मिन्नेव पक्षे ग्रन्थकारल्य सम्मतिरित्यलम् । प्रश्न:-चुरादौ पृधातोः दीर्घाश्चारणस्य फलमुच्यताम् । उत्तरम्-नन्वयं धातुर्हस्वान्त एव निर्दिश्यतां तावतैव पग्यतीत्यादिसिद्धः। न च णिजभावपक्षे परिता परिष्यतीत्यत्र इडर्थ दीर्घोच्चारणम् । ऋदस्तत्वेऽनिटक- - ·११० फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- स्वप्रसङ्गादिति वाच्यम् । चुरादिणिचो निस्यत्वेन ततो णिजमावस्यात्यन्तमसम्म वादिति प्रष्टुराशयः । उत्तरयितुस्त्वयमाशय:-पृधातोदी!च्चारणमिर्थम् , 'हस्वा. तत्वे "उऋदन्तः" इत्यनिटकारिकासु दन्तस्य पर्युदासेन ऋदन्तस्यानिटकत्या. वगमादिन स्यात् । तच्च तदैवं सार्थकं भवेत् , यदाऽस्माखातोणिचो विकल्प: स्यात्, अन्यथा पारीति णिजन्तस्य धात्वन्तरत्वात्सेटकत्षे किं तेन । एवञ्च दी?- च्चारणं णिच: पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तेन पृणातिपिपर्तिभ्यां परिता' इत्यादिसिद्धा. वपिःपारयति, परति इत्यादिसिद्धिश्च दो?धारणस्य फलम् । प्रश्न:-'अचीकृतत्' इति रूपं साधय । उत्तरम्-कृतधातोश्चुरादित्वात् णिचि तस्माल्लुङि तिपि अटि च्लो "णि. श्रिदुस्नुभ्यः" इति चङि "उपधायाश्च हतोत्वं बाधित्वा "उत्" इति पाक्षिके ऋकारादेशे "चहा इति द्वित्वे पूर्वस्याभ्याससंज्ञायाम् "उरत्" इत्यत्वे रपरे "ह. लादिः शेषः" इति लोपे "सन्वल्लघुनि" इत्यादिना सन्वदावे "सन्यतः" इती. कारे "कुहोचुः" इति चुत्वे "दी? लघो" इति दीघे "इतश्च" हतीकारलोपे रू. पम् । प्रकारादेशाभावे तु "उपधायाश्च" इतीत्वे रपरे कीर्तशब्दस्य द्वित्वे अभ्यास. कायें 'अचिकीर्तत्' इति रूपम् । प्रश्न:-"मोः पुयणजपरे” इति सूत्रे वर्गप्रत्याहारजग्रहो लिङ्ग. मिति फकिका विशदं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-"ओः पुयण्जपरे" इति सूत्रस्य पिपावयिषति विभावयिषति यि. यावयिषति रिरावयिषति लिलावयिषति, जिजावयिषति इत्युहारणेषु द्वित्वम्प्रत्य- निमित्त णिचि "द्विर्वचनेऽचित्र इति निषेधाऽप्रवृत्या द्वित्वात्प्रागेव परत्वावृध्या. वादेशयोः कृतयोरभ्यासेष्वाकारस्य हस्बे सति "सम्यतः" इत्येषेत्वसिदः पवर्गयणप्र. त्याहारजकारग्रहणं व्यर्थम् । ओः पययोरपरयोरित्येव सूत्रमस्तु । पिपावपि. पति थियावयिषतीमत्रोक्तरीत्या "सन्यत" इतीत्वसिद्धावपि पिपविषति थिय. विषतीत्यत्र पूधातोयुधातोश्वाण्यन्तात् सनि अभ्यासे इत्वार्थ सदावश्यकत्वाव । वर्गप्रत्याहारजकारग्रहणन्तु व्यर्थमेव, एवञ्च तदुक्काथें ज्ञापकम् । 'णिच्यच आदेशो न स्यात् द्वित्वे कर्तव्ये ज्ञापितेऽस्मिन्नथें बिभावयिषतीत्यादिषु णिचि लुप्ते सति "चलित इति द्वित्वे कायें प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य णिचि गुणावादेशयो। प्रतिषेधे सति वर्गान्तानां द्विस्वेऽभ्यासेऽकारामाधन "सभ्यत." इत्यस्याप्रवृत्या वर्गप्रत्याहारज.

·चुरादयः। १११ कारग्रहणं स्वांशे चरितार्थम् । ज्ञापनफलन्तु-तुतावयिषति, अततवत् , अर्जुनाव. यिषति, माणूनवत् , पुस्फारयिषति, अपुस्फरदिति । प्रश्न:-'मौननत्' इति रूप सशङ्कासमाधि साधनीयम् । ननु अनधातोणिचि धातुत्वाल्लुछि तिपि च्लो "णिश्रि." इत्यादिना चडि माडागमे 'आ उन इम इति स्थिते-यियवयिषति पिपविषते इति प्रयोगद्वये इटि सति "द्विर्वचनेऽचि" इति निषेधेन पूर्व द्वित्वेऽभ्यासेऽकाराभावेनेत्वं दुर्लभ स्या. दिति तत्र इकारलाभार्थम् "ओः पययोः" इत्येव सूत्रयितव्ये वर्गप्रत्याहारजकार. ग्रहणं व्यर्थीभूय मिचि अच आदेशो न स्याद् द्वित्वे कर्तव्ये' इति ज्ञापयति । तेन "मा इन इ अत्' इत्यत्र उक ज्ञापनेन पूर्व द्वित्वे ततोऽतो लोपे वृद्धौ च औन. नत्' इति रूपं सिद्धयति । अन्यथा प्रथममकारलीपे ततो णिशब्दस्य द्वित्ये, औनि. नत इति रूपापत्तिः । अबीभवत् इत्यादौ परिनिष्ठिते रूपे औनमय इत्यत्र च सा. धनदशायां द्वित्वस्योत्सरखण्डेऽकारलाभेन ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वाचन द्विरुका. वुत्तरखण्डेऽवर्णो लभ्यते, तत्रैव परिभाषा लगति । एवं हि अचिकीर्तदिति रूपं सि. दम्भवति । अन्यथा तत्रापि परिभाषाप्रवृत्तौ तु पूर्व कृतशब्दस्य द्विस्वे उक्तरूपा. सिद्धिः । परिभाषाया अप्रवृत्तौ तु पूर्वम् "उपधायाश्च" इति सूत्रेणेत्वे ततो द्वि. स्वादौ उक्तरूपसिद्धिः सुलभा । प्रश्नः-माख्यानात्कृतस्तदाचष्टे कल्लुक प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रक- तिवच्च कारकमित्यस्यार्थ प्रदर्श्य उदाहरणे योजयत । उत्तरम् -आख्यायत इत्याख्यानं तद्वाचकात् , तब-द्वितीयान्तात् कृत:- कृत्प्रत्ययान्तात् "कृदग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषया कसव. धादेरपि कृदन्तत्वम् , आवष्ठे इत्यर्थ णिच् स्यात् । कुल्लुक-कृत्प्रत्ययस्य लुक् , प्रकृतिप्रत्यापत्ति:-तस्यैव कृतः या प्रकृतिः हनादिधातुरूपा, तस्याः प्रत्यापत्ति:- आदेशादिविकारपरित्यागेन स्वरूपेणावस्थानम्भवतीत्यर्थः । कारकच-चात्का- यम् , तुमणिचः प्रकृतेर्हन्यादेहेतुमण्णौ यादृशं कारकं धातावन्तर्भूतं द्वितीयान्तं याहाच कार्य कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थः । कंसवधमाचष्टे कसं घातयतीत्युदाह. रणम् । हननं वधः "हनश्च वधः" इति भावे हन्धातोरप्प्रत्ययः प्रकृतेर्वधादेशश्च । कंसस्य वधः कंसवधः, तमाचष्टे इत्यर्थे णिच् । अप्प्रत्ययस्य कृतो लुक् प्रकृतिभू. तस्य हन्धातोर्वधादेशल्य च निवृत्तौ 'कसं हन् ह' इति स्थिते कुत्वतत्वादिकार्य सक्तं रूपम्। .

·११२ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रश्न:-'कंसमजीतत्' इति रूपं साधय । उत्तरम्-कंसवधमाचष्टे इत्यर्थे कंसवधशब्दात णिचि, तस्मात् लुछि तिपि चलेश्चडि "आख्यानात कृतस्तदाचष्टे फुल्लुकप्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कार- कम्" इति कसं हन् इति जाते "वङिा इति द्वित्वे पूर्वस्याभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः" इति लोपे "कुहोश्चुः" इति चुस्ये "हनस्तोऽचिण्णलो" इति तकारेऽन्ता. देशे "हो हन्तेः" इति हकारस्य धकारे अटि सन्वदाये "सन्यतः" इतीत्वे "दी? लघोः" इति दोघे "इतव" इतीकारलोपे च रूपम् । ननु कंसवधशब्दादू गिचि कृते कंसवधशब्दस्याङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च भवति, ततः कंसवधशब्दात्पूर्वमडागमः कंसशब्दस्य द्वित्वच भवितुमर्हति । किञ्च 'धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यय कार्य. विज्ञानम्' इति परिभाषया कुत्वतत्वे न भवतस्तन्न, प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्न क्रमः कारक चात्कार्यम् , हेतुमण्णिचः प्रकृतेर्हन्यादेहे तुमण्णौ यादृशं कारकं धाता. वनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यादृशम्च कार्ये कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थात् । अत्र "ह- नश्च वधः" इति अप् प्रत्ययो वधादेशश्चेति दिक् । इति चुरादयः । अथ ण्यन्तप्रक्रिया। प्रश्न:-'नचाग्लोपित्वाद्वयोरप्यसम्भवः, ण्याकृतिनिर्देशात् इयं फक्किका व्याख्येया। उत्तरम्-णिच्त्वावच्छिन्नसकलणिप्रत्यये परे यत्राग्लोपिनो धातवः स्यु. स्तत्रैव "नाग्लोपि" इत्यादिना उपधाहस्वनिषेधः सन्वद्भावनिषेधश्च भवति। तेन चोरिधातोः हेतुमणिचि एकस्मिन् णिच्परे एकस्य णिच्प्रत्ययस्य लोपेऽपि उपधा- हस्वो दीर्घच सित्यति । इत्थश्च यत्र णिप्रत्यये परे णिप्रत्ययादन्यस्याको लोपस्त. त्रैव निषेधविषयक सर्व कार्यम्भवति । अत्र तु णिप्रत्ययस्यैव लोपोनतु तदन्यस्येति । प्रश्न:-'बहिरङ्गोऽप्युपधाह्रस्वो द्वित्वात्प्रागेव, ओणेबंदित्करणा. लिझात् । मा भवान् प्रेदिधत्' इयं फक्किका व्याख्येया। उत्तरम-'ओ अपनयने' इति धातोः ऋदित्करणम् औणिणदित्यत्र "ना. ग्लोपि" इति उपधाहस्वप्रतिषेधार्थम् । यदि तु उपधाहस्वात्प्रागेव अन्तरङ्गत्वात् द्वित्वं स्यात् तदा 'मोण ह म त्' इत्यत्र "अजादेद्वितीयस्य॥ इति णि इत्यस्य णिचा सह द्वित्वे सति पश्चादोकारस्य चपरे . उपधात्वाभावादेव हस्वरूपाप्रस.

·ण्यन्तप्रक्रिया। ११३ कत्वात् ऋदित्करणं व्यर्थं स्यात् । द्वित्वात्प्रागेव उपधाहस्व इत्यभ्युपगमे तु 'ओण इत्' इत्यस्यामवस्थायां प्राप्तस्य हस्वस्य निषेधार्थमृदित्करणमर्थवत् । अतो बहिरङ्गोऽयुपधाहस्वो द्वित्वार प्रागेवेति विज्ञायते । ननु आटिटत् आशिशत इत्यत्र द्वित्वप्रवृत्यनन्तरमुपधाहस्वस्याभावेऽपि "आ. टश्च" इति वृद्धौ आरिटत् , आशिशत, इति सिद्धयत्येवेति किमनेन ज्ञापनेनेति चेद-उच्यते । 'एथ् ६ अ ' इति स्थिते पूर्व द्वित्वप्रवृत्तौ धि इत्यस्य द्वित्वे प. चादेकारस्य हस्वो न स्यात् । द्वित्वात्प्रागेव उपधाहस्वे तु 'इ इ अ २' इति स्थिते धि इत्यस्य द्वित्वे माड्योगादाडभावे इदिधदिति इष्ट सिद्धयति । ननु मा भवान् प्रेदिधत् इत्यत्र प्र इदिधदिति स्थिते कृतेऽपि हस्वे एकदेशविकृतन्यायेन ए. धधातुत्वात "एत्येधत्यूमुइति वृद्धिः स्यादिति चेद् ? उच्यते । अवर्णादेजा- घोरेत्येधत्योरिति व्याख्यातत्वादित्यलम् । प्रश्न:-'उब्ज-आर्जवे' धातोः लुङि मौब्जिजत्' इति रूपं कथम् । उत्तरम्-ननु उब्ज धातोः जौ लुङि च्लौ चङि इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे औब्जिजत् इति रूपं स्यात् । 'औडिजजत्' इत्येव तु इष्यते । तत्रोच्यते-अयं धातु. रुपदेशे 'उदूज आर्जवे इत्याचायण पठितस्तेन नन्द्राः इति निषेधाजिशब्दस्य द्वित्वे 'भुजन्युजौ इति सूत्रे उब्जेति निर्देशेन निपातनाहकारस्य बकारे गिलोपे च कृते उक्तं रूपं सिद्धयति । यदि निपातनकृतबकारस्तदा तिष्ठेत्तदा दकारोच्चा. रणं व्यर्थमेव स्यादिति तत्सामाद्विस्वानन्तरमेव बकारः । प्रश्न:-'विस्मापयन् विस्मितमात्मवृत्तौ' इत्यत्र कानुपपत्तिः, किञ्च समाधानम्। उत्तरम्-'विस्मापयन् विस्मितमात्मवृत्तौ' इत्यत्र मनुष्यवाचेति करणेनैव राज्ञो विस्मय इति सिंहरूपप्रयोजकाद्विस्मयाभावेन "नित्यं स्मयतेः" इति सूत्रा. प्रवृत्तौ आत्वाभाषेन पुग् न स्यात् । यदि प्रयोजकाद्विस्मयः स्वीक्रियते, तदा "भीस्म्योहेतुभये" इत्यात्मनेपदमपि स्यात् । एवञ्च शतृप्रत्यययुक्तं रूपमनुपपन्न भवतीति सन्देहावसरे 'विस्माययन्' इत्येव पाठ इति साम्प्रदायिकाः । अथवा राजा विस्मयते, मनुष्यवाक् प्रेरयतीति मनुष्यवाक् राजानं विस्माप. यते इति, तां मनुष्यवाचं सिंहा प्रेरयतीति सिंहः तया राजानं विस्मापयनिति ण्य. न्ताण्णौ मनुष्यवापप्रयोजकाद्विस्मयो विद्यत इत्यात्वादिकार्ये सुलभमिति दिक् । सफ०प्र० ·११४ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- प्रश्न:-'मध्यजीगपत् अस्य साधनप्रकारः साधूपपादनीयः। उत्तरम्-अधिपूर्वादिधातोणिचि तदन्ताल्लुडि अडागमे च्लेपचकादेशे "णौ च संश्चलोः" इति इको गालादेशे पुकि उपधाहस्वत्वे 'अधि म गप् इ अ . इति स्थिते गप् इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषेऽभ्यासस्य "कुहोश्चुः" इति चुत्वे "सम्वत्" इति सन्वद्भावे "सन्यतः" इतीत्वे "दो| लघो" इति इकारस्य दीर्धे "अध्यजीगपत्' इति निष्पन्नम् । न चात्र णिज्निमित्तस्य गाडो द्विस्वे कर्तव्ये स्थानिवद्भावो निषेधो वा शङ्कयः । यत्राभ्यासोत्तरखण्डे आयोऽजवर्णोऽस्ति तत्रैव स्थानिवद्भावो निषेधो पेत्युक्तत्वात् । इह तु गाङः पूर्व सति हि द्वित्वे "अजादे. द्वितीयस्य" इति णिच एव द्वित्वं भवेत्ततश्चमरणिजिनमित्तो गाइ , ततश्च प्रक्रिया- यां परिनिष्ठितरूपे वाऽवर्णवदुत्तरखण्डं दुर्लभं कीर्तयतिसाम्यात् । प्रश्न:-'ऐर्षियत्' इति रूपं साधु साधनीयम् । उत्तरम-ईव्यधातोय॑न्ताच्चङि अजादित्वादाडागमे आ ईर्दा ह अत् इति स्थिते “तेस्तृतीयस्येति वक्तव्यम्" इति वार्तिकेन तृतीयव्यञ्जनस्य तृती. यैकायश्च द्वित्वं भवति । ततश्च तृतीयव्यञ्जनस्य द्वित्वपक्षे व्यञ्जनापेक्षया तृतीय. व्यञ्जनं यकारस्तत्सहितस्य यि इत्येकाचो द्वित्वे गिलोपे च कृते 'ऐयियत्' इति रूपम् । तृतीयैकाचो द्वित्वपक्षे ऽत्र तृतीयकाचोऽभावेन वातिकाप्रवृत्ती 'अजादेद्वि. तीयस्य इति व्यशब्दस्य द्वित्वे यलोपादौ च कृते 'ऐर्षिष्यत्' इति रूपम् । प्रश्नः-'निवृत्तप्रेषणाद्धाताहेतुमण्णौ शुद्धेन तुल्योऽर्थः' इमां फ. क्किका साधूपपादय । उत्तरम्-ननु 'प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रियाः' इति माघकाव्ये प्रार्थयन्तीति न चौरादिकस्वार्थिकणिजन्तम् , तस्य आग:यतया आत्मनेपदप्रसङ्गात् । नापि हेतुमण्यन्तम् । स्वाभीष्टं याचते इत्यर्थे तदसम्भवात् । नहि प्रयोजकव्यापागभावे तत्प्रवृत्तिरस्तीत्यत उच्यते-निवृत्तप्रेषणाद्धातोरिति । निवृत्तं प्रेषणं यस्मात् सः निवृत्तप्रेषणः सम्प्रति अविवक्षितप्रेषण इत्यर्थः। तस्माद्धातोः भूतपूर्वगत्या प्रेष. णमादाय हेतुमण्णौ कृते शुद्धेन णिज्यिहितेन धातुना तुल्योऽर्थः प्रतीयते इत्यर्थः । तदुकम्-'निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽथें णिजिष्यते इति । इद "णेरणौ" इति सत्रे भाष्ये स्पष्टम् । प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रिया-इत्यस्य हि शयनादुत्थितं स्वभार प्रियाः ·सन्नन्तप्रक्रिया। . प्रार्थयन्ते । वयस्याः प्रेरयन्तीति वयस्याः प्रियाभिः प्रार्थयन्तीति दशायां सख्या व्यापारत्यागे याहशोऽर्थः शुद्धार्थधातोर्भवति ताहशोऽर्थो ण्यन्ते सत्यपि भवति इत्थच प्रिया यौवनेन लज्जां विहाय स्वस्वभर्तारं पुनरागमनाय स्वयमेव प्रार्थय. न्तीति वाक्यार्थो भवत्यलम् । इति ण्यन्तप्रक्रिया। बलम्, अथ सन्नन्तप्रक्रिया। प्रश्न:-'एषिषिषति' इति रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं प्रसाधय । उत्तरम्-इष्धातोः सन् इट् हलादित्वाभावेन कित्वाभावाद्गुणे एप इस ति इति स्थिते "अजादेद्वितीयस्य" इति षिस् इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे सनः षत्वे रूपम् । नन्विह सत्यपि कित्वे नित्यत्वात् परमपि गुणं बाधित्वा पिस् इत्य. स्य द्वित्वे धात्ववयवस्य इकारस्य उपधात्वाभावादेव गुणाप्रसक्तहलादेरिति व्यर्थ. मिति चेद ? न । इह नित्यमपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते । उपधाकार्य हि द्वित्वात्प्र. ओणेदिकरणस्य सामान्यापेक्षज्ञापकात् । तथाहि-ओणधातोः ण्यन्ता. लुङि चडि णौ घड्युपधाया हस्वः" इति हस्वस्य 'नाग्लोऽपि शास्वृदिताम्" इति निषेधे सति 'मोणि अत्' इति स्थिते णि इत्यस्य द्वित्वे मा भवानोणिणत् इति रूपम् । अत्र उपधा स्वनिषेधार्थमोणे: ऋदित्करणम् । उपधाहस्बे कृते तु 'मुग् इ अत' इति स्थिते णि इत्यस्य द्वित्वे मा भवानुणिणदिति स्यात् । ओकारो न भूयेत इति स्थितिः । यदि तु नित्यत्वात् उपधाहस्वात् प्रागेव 'ओम् इ अर' इत्यस्यां दशायां द्वित्वं स्यात् । तदा ओकारस्य उपाधावाभावादेव हस्वाप्रसक्ते. स्तनिषेधार्थमृदित्करणमनर्थकं स्यात् । तस्मादुपधाहस्वात्मकम् उपधाकार्य द्वित्वात प्रबलमिति विज्ञायते इत्यर्थः । प्रश्न:-धिप्सति ऊर्णनविषति इति संसाध्य "द्विर्वचनेऽचि" इति निषेधः कुतो नेति दर्शय । उत्तरम्-धिप्सति दम्भधातोः सनि "दम्भ इच्च" इति इत्वे 'सत्यको इति द्वित्वे "अन लोपोऽभ्यासस्य इति अभ्यासलोपे "हलन्ताच्च" इति हलन. हणं जातिपरमित्याश्रित्य कित्वे "अनिदिताम्" इति नलोपे भभावे "खरिच" इति चत्वं पिप्सेति तस्य धातुत्वाल्लटि तिपि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पररूपे ·फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- रूपम् । यदा "दम्भ इच्छ” इति दीर्धकारादेशस्तदा धीप्सति । यदा "सनीवन्त. ध" इत्यादीना पाक्षिके इटि दिदम्भिषतीति रूपत्रयम् । ऊर्जुनविषति-ननु ऊर्णोतेः सनि "सनीवन्तर्ध" इत्यादिना इटि द्वित्वा.. त्प्राग "सार्वधातुकार्धधातुकयोः” इति गुणेऽवादेशे च कृतेऽभ्यासे उकारस्य श्रध. गन्न स्यादिति चेद् ? न । "द्विर्वचनेऽचि" इति सूत्रेण गुणनिषेधात् । न चात्र "सन्यडोः इति सूत्रेण सन्नन्तस्य द्वित्वं प्रति कार्यित्वादिटो निमित्तत्वं न स्या. दिति वाच्यम् । इहेटो द्वित्वरूपकार्यत्वाभावेन निमित्तत्वात् । अत्र "सन्यो" इति सूत्रेण प्रथमतः सन्नन्तसमुदायस्य द्वित्वरूपकार्यम्प्राप्तम्भवति, परब "अजा- देद्वितीयस्य" इति सूत्रबलेन नुशब्दस्यैव द्वित्वरूपकार्यम्भवति न विटः । इत्थञ्च 'कार्यमनुभवन् हि कार्या निमित्ततया नाश्रीयते' इति परिभाषाया अवसर एव ना. स्ति । यन्त्र कार्यमनुभवन् कार्या वर्तते, तत्रैव कार्या निमित्तत्वेन न स्वीक्रियते इति हि परिभाषार्थः । अत्र च 'यदागमास्तद्गुणांभूतास्तदूप्रहणेन गृह्यन्ते" इति पारभाषया इपसन् द्वित्वन्नानुभवतीति दिक् । प्रश्न:-'मरिरिषति' मस्य सिद्धि लिखत । उत्तरम्-धातोः सनि बलादिलक्षणे इटि "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इति गुणे स्परत्वे "अजादेद्वितीयस्या' इति सूत्रबलेन रिस्शब्दस्य द्वित्वे सलोपे प्रयोगः सिद्धति । न चात्र "द्विवंचनेऽचि" इति निषेधात् द्वित्वे कर्तव्ये गुणादेशो न स्या. दिति वाच्यम् । इटो द्वित्वेन "कार्यमनुभवन्" इत्यादिपरिभाषया तस्य निमित्त- स्वायोगात् । अत्रेट एव द्वित्वं भवतीति कायित्वं वर्तते, इटो निमित्तत्वेन न गृह्यते इति "द्विवचनेऽचित्र इति सूत्रन्न प्रवर्तते इति दिक । प्रश्न:-'उचिच्छिषति' इदं रूपं शङ्कासमाधिपूर्वकं प्रसाधय । उत्तरम्-उच्छितुमिच्छतोत्यथें "धाताः कर्मणः समानकर्तृकात, इति सनि आर्धधातुकत्वात् "आर्धधातुकल्येवलादेः" इतीटि "मजादेद्वितीयस्या इति "स. भ्यो" इति (द्वित्वविषये "पूर्वत्रासिद्धीयमद्विस्वे") इति परिभाषयाऽसिद्धत्वं न वर्तते इति छिशब्दस्य द्वित्वे छकारलोपे चकारशेषे तस्माल्लटि तिपि शपि पररूपे च रूपम् । नचात्र निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इतिपारभाषया छोपे सति तुकोऽपि निवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । "आख्याना" इत्यादिवार्तिके प्रकृतिप्र. स्थयापत्तिवचनेन "छ्वोः शूनुनासिके च" इति तुग्विशिष्टछकारपाठेन च परि.

·यङलगन्तप्रक्रिया। ११७ भाषाया अनित्यत्वज्ञापनात् । यदि परिभाषायाः प्रवृत्तिः सर्वत्र स्यात् तदा छका. रस्य शकारे कृते तुको निवृत्तिः परिभाषयैव स्यादिति सूत्रे तुरग्रहणं व्यर्थमेव । त. देव व्यर्थं सदुक्तपरिभाषाया अनित्यत्वे प्रमाणं भवतीति दिक् । प्रश्न:-शैषिकान्मतुबर्थीया-इत्यादिकारिका उदाहरणादिप्रदर्शन नपुरस्सरं व्याख्येया। उत्तरम्-शेषाधिकारे भवः शैषिकः । अध्यात्मादित्वा । शैषिकात्-शे. पाधिकभवप्रत्ययान्तात् शैषिक: सरूपः प्रत्ययो न भवति । तेन शालायां भवः शालीयः "वृद्धाच्छः" तदन्तात् शालीये भव इति वाक्याथे स छ एव न भवति किन्तु वाक्यमेव । विरूपस्तु भवत्येव । अहिच्छत्रे भव आहिच्छत्रः। भवार्थेऽण् । तदन्तादाहिच्छत्रे भव इति वाक्याथें वृद्धाच्छा भवति । आहिच्छत्रीयः । एवं मतु. बर्थीयात् सरूपो मतुबर्थकः प्रत्ययो न । धनशनस्यास्तीति मतुबन्तान्मतुन । विरूपस्तु स्यादेव, दण्डिमती शाला । इह मतुबन्तात् इनिप्रत्ययो भवत्येव । सन्नन्तात्सन्नेष्यते । अर्थद्वारा च सादृश्यम् । तेनेच्छासन्नन्तात्सन्न । स्वार्थसन्न. न्तात्तु स्यादेव । जुगुप्सिषते, मीमांसिषते इति । इति सनन्तप्रक्रिया अथ यङ्लुगन्तप्रक्रिया। प्रश्नः-यङलुगन्तात् आत्मनेपदं कथन्नेति प्रदय यङ्लुको भा. षायां प्रवृत्तौ किम्मानमिति विस्तरेण ब्रूत । उत्तरम्-बोभवीति-नन्वत्र प्रत्ययलक्षणेन हित्वधर्ममानीय "अनुदा. त्तडित आत्मनेपदम्" इति सूत्रेणात्मनेपदं कथं न स्यादिति चेद ? न । ठित्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययोभयवृत्तित्वेन प्रत्ययलक्षणसूत्राप्रवृत्तः । यो हि धर्मः केवलप्रत्यये ति. ष्ठति, तस्यैव धर्मस्या प्रत्ययलक्षणेनानयनं भवति, यश्च धर्म प्रत्ययेषु वर्तते, अथ च धातुष्वपि वर्तते, तस्य धर्मस्यानयनं न भवति । हित्वधर्मश्च यडादिप्रत्ययेषु वर्तते अथ च शीडादिधातुष्वपि वर्तते, इति तस्य धर्मस्यानयनं न भवति । अत एवं शोभना दृषदो यस्मिन् प्रासादे इति विग्रहे प्रत्ययलक्षणेन असन्तत्वमादाय "अ. वसन्तस्य" इति दीर्घोऽपि न भवति । असन्तत्वस्योभयेष्वपि विद्यमानत्वात् । यङलुको भाषायां प्रवृत्तौ मानम्-"भूसुवोस्तिङि) इति गुगनिषेधे सिदे "बोभूतुतेतिक्ते०" इति गुणाभावनिपातनं छन्दस्येव गुणनिषेधो भवतीति ·११८ फक्किकाप्रश्नोत्तर्याम्- नियमं करोति । एवज यदि भाषायां यङ्लुक् न स्यात्तदा नियमस्य किमपि फल. मेव नास्तीति यङलुक् भाषायामपि सिद्धो भवति । न च द्वित्वे 'बोभू' इति समु. दाये भूधातोरभावेन 'भूसुवोस्तिति' इति सूत्राप्राप्तौ गुणाभावो निपातनीय ए. वेति वाच्यम् । षष्ठाध्यायीस्थसूत्रेण यद्वित्वं भवति तत्पुनरपि तस्यैवोच्चारणं भव. ति, न तु नवीनस्य द्वितीयस्य भूशब्दस्य, "द्विः प्रयोगो द्विर्वचनं पाष्ठम्" इति सिद्धान्तात् । प्रश्न:-यकारवकारान्तानान्तूठभाविनामिति फक्किका साधु व्याख्येया। उत्तरम्-"छ्वोः शूड्” इति सूत्रे भाष्ये किग्रहणमनुवर्तते नवेति विचारे कांश्चिदोषानुद्भाव्य परिहत्य चोक्तम् । एतावानेव विशेषः । अनुवर्तमाने किम- हणे छः षत्वं वक्तव्यम् । अननुवर्तमाने त्वनेन छः शत्वे कृते शान्तत्वादेव पो भविष्यतीति प्रष्टा प्रष्टुमित्यादि सिद्धये व्रश्चादिसूत्रे छाहणं न कर्तव्यम् । एवं हि वदता भाष्यकृता अभाविभ्यो यङ्लुक् नास्तीत्युक्तप्रायम् । अन्यथा दिवेर्यङ्लुकि ईडभावपक्षे देदेति देदेषि इत्यादौ ऊठो भावाभावाभ्यां महान् विशेषः स्यात् । तत्र किग्रहणाननुवृत्तावूठः प्रवृत्या देद्योति देशोषीत्यादिरूपविशेषलाभात् , परन्त्विदं ज्ञापकं "च्छ्वोः शु" इत्यनेन यत्रोठ प्रवर्तते तत्रैव प्रवर्तते । तज्ज्ञापनस्योक्तसूत्रस्य भाष्यमूलकत्वात् । "ज्वरत्वर" इत्यादिसूत्रेण यत्रो भवति, तत्र यङ्लुग् भवत्ये. वेति युक्तं माधवादीनां सम्मतञ्च । प्रश्न:-ऋधातोर्यलुकि भाशीलिङि प्रथमपुरुषैकवचने का रूपसिद्धिः। उत्तरम्-ऋधातोर्यलुकि द्वित्वे उरदत्वे हलादिशेषेऽभ्यासे रिकि आशी- लिडि अरिक यात्रीकि च अरीयात् इति स्थिते "अभ्यासस्यासवणे" इति इकारस्येयडि ऋकारस्य रिडादेशे 'अरियियात्' इति रूपम् । अत्र "लोपो व्यो" इति यलोपस्तु न, बहिरङ्गत्वेन रिडोऽसिद्धत्वात् । "अचः परस्मिन्" इति स्थानि. चत्वाव । "न पदान्त" इति निषेधस्तु" न शक्यः । स्वरदीर्घयलोपेषु लोपरा- जादेश एव न स्थाग्वित्, इत्युक्तः । इति यङ्लुगन्तप्रक्रिया ।

·नामधातुप्रक्रिया। ११९ । अथ नामधातुप्रक्रिया । प्रश्न:-'मवगल्माञ्चके अत्र शङ्कासमाधिरुच्यताम् । उत्तरम्- अवगरमादयः पचाधजन्ताः । विप्पन्नियोगेनानुदात्तत्वमनुना. सिकत्वं चाचप्रत्ययस्य प्रतिज्ञायते । न चान विष्प्रत्ययसन्नियोगेन अच्प्रत्ययस्या- नुनासिकत्वादिनिपातनागल्भादिघटकाकारस्य लोपेऽनेकाच्त्वाभावेन आम् न स्या. दिति वाच्यम् । 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयते' इति परिभाषया आम्प्र. त्ययस्य सिद्धत्वात् । उक्तवचने प्रमाण-"आचारेऽवगलभ' इत्यादिवातिक. मेव । नवाचारेऽर्थे ऽवगलभते इत्यादावात्मनेपदार्थ वार्तिकं सार्थकमिति वाच्यम् । "धातूनामनेकार्थाः" इति वचनेन प्रत्ययरहितगल्भादिधातोरप्याचारेऽथे शक्तिप्रदर्श- नादवगल्भते इत्यादौ तहः सिद्धत्वात् । वार्तिकेऽवोपसर्गविशिष्टपाठसामथ्येन केव. लगल्भादिधातोः उपसर्गान्तरविशिष्टाच गल्भादिधातोः क्यडेवभवतीति माधवा. दयः । पर क्यक्किोनास्ति विवादो द्वाभ्यामपि भाव्यम् । किन्तु अवोपसर्ग रहितेभ्यो गल्भादिभ्यः किपि सति परस्मैपदमेव स्यानत्वात्मनेपदमित्येव वक्तुं युक्तम् । वार्तिकस्य मुख्यप्रयोजनं प्रयोगे आम्प्रत्ययस्य सिद्धिः । आत्मनेपदं तु गौणफलमिति दिक् । प्रश्नः-'अवागल्भिष्ट' इति रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं साधय । उत्तरम्-भवागल्मिष्ट-अव उपसर्गात् गल्भ इत्यस्मात् "आचारेऽव. गल्भक्लीबहोडेभ्यः किवा वक्तव्यः" इति क्विपि धातुत्वाल्लुङि अनुदात्तेत्गदा. त्मनेपदे प्रत्यये ब्लौ "हले: सिच्" इति सिजादेशे इटि प्रत्ययसकारस्य आदे. शप्रत्यययोः" इति षत्वे ष्टुत्वे, अडागमे कर्तव्ये उपसर्गस्य पृथकृत्वा गल्भश. ब्दात्पूर्वम् अटि दीर्घ च रूपम् । अत्र साम-युद्धे इत्यत्र योऽयं प्रामशब्द इत्यु. तेऽपि सामर्थ्यात् सङ्घामशब्दे लब्धे विशिष्टपालो ज्ञापयति-'उपसर्गसमानाकार पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकोर्षिते पृथक क्रियत इति सिद्धान्तादेव उपस. र्गस्य पृथक् करणमिति दिक् । प्रश्न:-'स्वमनायत' एतद्रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं प्रसाध्य उपसर्ग: स्य पृथक्करणे सफलं शापकं प्रदर्शय । उत्तरम्-असुमनः सुमनो भवतीत्यर्थे "भृशादिभ्यो भुव्यच्चोपच हल" इति क्यलि सकारलोपे च कृते "अकृतसार्वधातुकयोदीर्घः" इति दोघे क्यान्तस्य ·१२० फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- धातुत्वालकि तलि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पररूपे मनःशब्दात्यागेवाटि यणि रू. पम् । ननु सुमनस्शब्दात् क्याविधानेन सुमनस्शब्दस्याङ्गसंज्ञासत्वात् मुशब्दा. प्रागेवाट भविष्यतीति तन्न, समामयुद्ध इत्यत्र युद्ध समामशब्दः स च समुपसर्ग. विशिष्ट एवास्ति न केवलग्रामशब्दस्ततो ग्रामशब्दपाठेनैव समामशब्दलाभे समुपस. गंविशिष्टपाठो व्यर्थीभूतो ज्ञापयति-धातुसंज्ञाप्रयोजकीभूतप्रत्ययस्य चिकीर्षितत्वे उपसर्गसमानाकारकपूर्वपदस्य पृथक्करणं भवतीति तात्पर्यात् । तेन 'स्वमनायत' इत्यादौ सूपसर्गस्य पृथक्करणं फलं भवति । अथ च ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन यत्रोपसर्गस्य सम्पूर्णरूपेण स्थितिस्तत्रैव पृथक्करणं भवति, यत्र तु गुणादेशेनोपसर्ग. स्यापहरणं भवति तत्र पृथक्करणन्न भवति । ततश्च ओढ इव आचर्येति विप्रहे आ. 6. पृथक्करणाभावेनाव्ययपूर्वपदत्वाभावाल्ल्यप् न भवतीति फलम् । ज्ञापकल्य विशेषापेक्षत्वे "उस्योमावाट: प्रतिषेधो वक्तव्यः" इति वार्तिकं तत्प्रत्याख्यानपर. कम् "आटश्च" इति सूत्रे चकारग्रहणश्च प्रमाणम् । अन्यथा-औढीयदित्यादौधातुसं. ज्ञायां कर्तव्यायाम् आखः पृथक्करणेन "ओमाडोश्च" इति सूत्राप्रवृत्तौ वार्तिक व्यर्थमेव । एवञ्च पररूपादिकार्याप्रवृत्तौ पुनर्वृद्धिविधानार्थं चकारग्रहणमपि व्यर्थम् । "आटश्व" इति सूत्रे चकारग्रहणम् "आटवा" इति वृद्धिविषये यद्यत् कार्य प्रा. प्नोति तत्तत्सर्व निवारयतीति चकारग्रहणेनैव पररूपन्न स्यादिति वार्तिकं निष्प्रयो. जनमिति तद्भगवता प्रत्याख्यातम् । प्रश्नः-'वृद्धौ सत्यां टिलोपः अत्र शापकं फलश्च प्रदर्शय । उत्तरम्-"वृद्धोपो बलीयान्" इति भाष्यवचनात् पूर्व टिलोपे अग्लोऽपि. त्वाहीर्घसन्वद्भावयोरभावात् 'अजहलत्' 'अचकलत्' इति रूपद्वयसिद्धौ ‘हलिकल्यो- रदन्तत्वनिपातनं व्यर्थमेव, तदेव व्यर्थीभूय वृद्धौ सत्यां टिलोपो भवतीति वचन ज्ञापयति । इत्थञ्च स्वांशे चरितार्थम् । फलञ्च-'अपीपटत् , अपफ्टत्' इति रूपद्वय. सिद्धिः। पूर्वोक्तभाष्यवचनेन पूर्व टिलोपस्ततो वृद्धिरिति पक्षः सिद्धो भवति । ह. लिकल्योरदन्तत्वनिपातनेन च पूर्व वृद्धिस्ततष्टिलोप इति पक्षः सिद्धो भवति । ए. वञ्च प्रमाणद्वयेन मतद्वयं सिद्धम्भवतीति पूर्वोक्तरूपयस्यापि सिद्धिरिति दिक् । प्रश्न:-'वादयति' इति रूपं साधु प्रसाध्य "प्रकृत्येकाच्" इति सूत्रस्य किम्फलमिति उत्तरम्-"मपर्यन्तस्य" इत्यधिकारात् प्रत्ययोत्तरपदयोधइति सूत्रेण वद।

·नामधातुप्रक्रिया। १२१ त्वादेशे अन्तरङ्गत्वात् पूर्वम् "अतो गुणे" इति पररूपे तत: "प्रकृत्यैकाचा इति टिलोपनिषेधे वृद्धौ च सत्यां तत्सिद्धिः । नच "प्रकृत्यैका इतिसूत्रस्योदाहरणं वार्तिककारेण प्रेष्ठः प्रेयान इति दत्तम् । तच्चोदाहरणं भाष्यकारेण टिलोपे कर्तव्ये 'असिद्धवदत्रामात्" इति सूत्रेण प्रादेशस्यासिद्धत्वात् प्रादेशेऽकारोच्चारणसामा. द्वेति हेतुद्वयेन साधितम् । एवञ्च "प्रकृत्यैकाच्" इति सूत्र भाष्ये प्रत्याख्यातमिति वाच्यम् । प्रेष्ठेत्यादिप्रयोगोऽन्यथासिद्धो न तु "प्रकृत्यैकाच्" इति सूत्रस्य मुख्यो. दाहरणमित्येव तद्भाष्याशयात् । मुख्योदाहरणन्तु 'त्वादयति, मादयति' इत्यादि । वातिककारोकोदाहरणमन्यथासिद्धमिति भाष्यतात्पर्यम् , न तु तत्सूत्रमेव न कर्त- व्यमिति तत्प्रत्याख्याने तात्पर्यमिति दिक् प्रश्न:-'श्वानमाचष्टे। इत्यर्थ कानि रूपाणि शङ्कासमाधानश्च किम् ? तदुपपादय । उत्तरम्-शुनयति-श्वाममाचष्टे इत्यर्थे "तत्करोति तदाचष्टे। इति णिचि इष्ठवडावेन भत्वात "श्वयुवमघोनामतद्धिते" इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे तस्माल्लटि तिपि शपि गुणे अयादेशे च रूपम् । अत्र "नस्तद्धिते' इति टिलोपो न, इष्टनि टिलोप- स्यादृष्टत्वात् । ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ तु परत्वात् " इत्यस्यव प्रवृत्तः । तस्मात् शुन. यति रूपम् । अन्येषाम्मते शावयतीत्यपि रूपम् । तथाहि-वानमाचष्टे इति विग्रहे "नस्तद्धिते" इति टिलोपे "श्वयुवम. घोनामतद्धिते, इत्यनेन सम्प्रसारणे वृद्धौ च सत्यां तत्सिद्धिः । "प्रकृत्यकाच्" इति प्रकृतिभावे टिलोपो न स्यादिति वाच्यम् । "येन नाप्रासिन्या. येन ":" इत्यस्यैव बाधकत्वात् । यत्र यन्त्र "प्रकृत्यैकाच्" इति सूत्रं प्रवर्तते, तत्र तत्र निस्तद्धिते" इति सूत्र न प्रवर्तते । "टेः" इति सूत्रं तु यत्र यत्र "प्रकृत्सैका. च॥ इति प्रवर्तते, तत्र तत्र सर्वत्रैव प्रवर्तते, इति ":" इत्यस्यैव बाधकत्वम् । प्रेष्ठेत्यादौ "प्रकृत्यैकाच्" इति सूत्रविषये "नस्तद्धिते” इति न प्रवर्तते, "टे?" इति सूत्रं तु'प्रवर्तत एव । इष्ठनि यद्यत् सूत्रं प्रवर्तते तस्यैव सूत्रस्यातिदेशो भवति । इत्थश्च ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ परत्वात् टेः" इत्यनेनैव टिलोपः सिद्धो भवतीति "नस्त. खिते" इति सूत्रस्य तत्राप्रवृत्तिः । तथाच "नस्तद्धिते" इति सूत्राप्रवृत्तौ 'शुनयति इत्येव रूपमिति केचित् । उत्तरम्-तिर्यमाचष्टे इत्यथें गिाच इष्टवदायेन टिलोपे तस्य बहिरङ्गत्वे. न चात्र ·१२२ फक्किकाप्रश्नात्तर्याम्- मासिद्धत्वात तिरसस्तियर्यादेशे वृद्धौ आयि तिरायिः इति स्थिते ततो लटि विपि शपि गुणे अयादेशे पररूपे च रूपम् । नचान टिलोपेनाश्मधातुत्वाभावात्कथं तियाँ- देश इति वाच्यम् । "मसिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे" इति परिभाषया तिर्यादेशे कर्तव्ये टिलोपस्यासिद्धत्वेन अचधातुत्वसत्वाव। नच तिर्यादेशे कृते पुनष्टिलोपः स्यादि. ति वाच्यम् । यथाऽपाचितरामित्यत्र "असिद्धवदनाभात" इति सूत्रेण प्रथमतलो. पस्यासिद्धत्वेन तरब्धटकतकारस्य पुनः "चिणो लुक" इति सूत्रेण लुक् न भवति, तथात्रापि प्रथमटिलोपस्यासिद्धत्वेन पुनष्टिलोपाभावात् । "अङ्गकार्ये कृते पुनर्नाङ्गका. यम्" इति परिभाषया वा पुनष्टिलोपाभावाच्चेति दिक् । इति नामधातुप्रक्रिया । अथ कण्ड्वादयः । प्रश्न:-कण्डवादीनां धातुत्वप्रातिपदिकत्वोभयस्वीकारे फलं प्रमाणञ्च निरूपय। उत्तरम्-कण्डू इति दीर्घपाठेन प्रातिपदिकाः इति ज्ञायत । तथाहि- 'कण्डून गात्रविवर्षणे' इति धातौ कण्ड इति हस्वान्त|एव पठितव्यः । “अकृत्सा. बंधातुकयोः" इति दोघे कण्डूयते इति रूप सेत्स्यतीति दीर्घान्तपाठो ज्ञापयति 'कण्ड्वादयः प्रातिपदिकाः' इति । यदि च कण्ड्वादयः प्रातिपदिकास्तहि "कण्ड्वा. दिभ्यो यक" इति सूत्रे कछारोपादानं व्यर्थमेव स्यात् , तदेव व्यर्थ सद् ज्ञापयति- 'कण्ड्वादयो धातवः' इति । इत्थञ्च कण्ड्वादीनां धातुत्वं प्रातिपदिकत्वञ्चेत्यु. भयं सिद्धम् । अत एवोकं भाष्ये- 'धावप्ररकणादातः कस्य चासअनादपि । आह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्वि. भाषितः, इति । एवञ्च धातुपक्षे-'कण्डूयते' इत्यादीनां सिद्धिः । प्रातिपदिकत्वपक्षे-यकि असति सति किपि च कृते-कण्डूः धातुत्वादुवछि कण्ड्वा, कण्डवः इति, प्राति. पदिकत्वे-यणि कण्ड्वौ कण्ड्वः इत्यादि । इति कण्ड्वादयः । अथात्मनेपदप्रक्रिया। प्रश्न:-माहवं मा रघुत्तममिति प्रयोगे निरूप्येताम् । शङ्कासमाधी ·मात्मनेपदक्रिया। १२३ . । उत्तरम्-ननु आहध्वम् इत्यादिप्रयोगे रघूत्तमस्य कर्मत्वेन स्वीयाङ्गकर्मः कत्वाभावादकर्मकत्वाभावाच्च "आडो यमहनः" इति सूत्रेण आत्मनेपदाभाव इति चेद् ? न । प्राण्येत्यध्याहारमाश्रित्य रघत्तमम्प्राप्य मा हनम् इति प्राति. क्रियाम्प्रत्येव रघूत्तमस्य कर्मतया हन्तेरकर्मकत्वादात्मनेपदस्य निर्वाधात् । न च प्राप्येत्यध्याहारे श्वशुराजितीतिवदत्रापि कर्मणि पञ्चम्या भाव्यमिति वाच्यम् । त्यवन्तं विनैव यत्र स्यबन्तार्थप्रतीतिस्तत्रैव "ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" इति वचनस्य प्रवृत्तित्वात् । अत्र तु ल्यवन्तं विना ल्यबन्नार्थभानं न भवति प्रत्युत मारणमेव प्रतिभातीति तस्याविषयत्वम् । अथवा भेत्तुमित्यादि तुमुन्नन्ताध्याहारो .. वा कर्तव्यः । एवम् 'आजध्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इत्यत्र विषमविलोचनस्य वक्षः प्राप्य आजध्ने इति व्याख्यानेन हन्धातोरकर्मकत्वात्प्रयोगः साधुः । अथवा वक्षो भेत्तुमिति तुमुन्नन्ताध्याहारः कर्तव्यः, यथा-लोके मल लोऽतिहर्षात्स्वत्यैव वक्षस्ताडयति, तथा विषमविलोचनस्य समीपमेत्य स्वकोयमेव वक्षः आजघ्ने । प्रश्न:-"णेरणौ यत्कर्मणो वेत्स कर्ताऽनाध्याने" भस्योदाहरणं संलक्ष्यताम् । उत्तरम्-पश्यति भवः इति द्वितीयकक्षायां या क्रियोच्यते सैव क्रिया दर्श. यते भव इति चतुर्थकक्षायामुच्यते । एवञ्च क्रियासाम्यात् प्रथमकक्षायां भवरूपक. मणः कर्तृत्वाचात्मनेपदं सिद्धम्भवति । एवं कर्तृस्थक्रियायामारोहयते हस्तीत्यत्रापि अथवा पश्यन्ति भवमारोहन्ति हस्तिनमिति प्रथमकक्षायामेव कर्मणो हेतुत्वारोपा. णिचि दर्शयति भवः आरोहयति हस्तीति । ततश्च णिजर्थव्यापारस्य अध्यारोपि. तकर्तृव्यापारस्य च त्यांगेन दर्शयते भव इति तृतीयकक्षायामेव तङ् भवति । न च भवरूपकर्मणः कर्तृत्वाद् दर्शयति भवो भक्तानिति द्वितीयकक्षायां कथं तङ् न स्या. दिति वाच्यम् । अध्यारोपितकर्तृव्यापारेण साम्येभी णिजर्थव्यापारस्याधिक्येन समानक्रियत्वाभावात् । तृतीयकक्षायां तु धातूपात्तव्यापारस्य णिजर्थव्यापारस्य च त्यागेन समानक्रियत्वात्तसिद्धः । नच तृतीयकक्षायामपि चाक्षुषज्ञानविषयीकरण. रूपव्यापारयुक्तायाः पश्यन्ति भवं भका इति प्रथमकशास्थक्रियाया अपेक्षया न्यूनता स्यादिति वाच्यम् । एवकारेणाधिकांशस्यैव निस्तारितत्वात् । इत्यात्मनेपदप्रक्रिया।

·१२४ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- अथ परस्मैपदप्रक्रिया। प्रश्न:-"मनुपराभ्यां कृषः" इति सूत्रे कर्तरीत्येव भावकर्मणो. भूत् इत्यादि फक्किका विशदं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-"अनुपराभ्यां कृमः" इत्यत्र भावे कर्मणि लकारस्य कर्तृगे फले परस्मैपदनिवृत्यर्थं कर्तरीत्यस्यानुवृत्तिरिति तत्वम् । ननु कर्तरीत्यस्यानुवृत्तावपि अनुक्रियते शब्दः स्वयमेवेत्यत्र कर्मकर्तरि परस्मैपदं दुरमिति चेद् ? न । कर्मक. तरि "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इत्यात्मनेपदेन परेणास्य बाधात् । ननु कर्मणि यच्छास्त्रं तत् 'कर्मवत्' इत्यनेन कर्मकर्तर्यतिदिश्यते । तथा चात्र कर्मकर्तरि भाव. कर्मणोरित्यात्मनेपदशास्त्रमिहातिदिश्यते तस्य च परत्वाभावात् कथमस्य बाधः स्यादिति चेद् ? न । शास्त्रातिदेशस्य कार्यसम्पत्तिफलकत्वात् कार्यातिदेशस्य मुख्य. तया तस्यैवेहाश्रयणात् । एवज प्रकृते आत्मनेपदविधायकं "कर्मवत्कर्मणा" इत्येव । तच "अनुपराभ्याम्" इत्यतः परमिति कर्मकर्तरि नास्य प्रवृत्तिः । यदा शास्त्राति. देशपक्ष एवाश्रीयते, तदा "अनुपराभ्यां कृतः" इत्यत्र "कर्तरि कर्मव्यतिहारे" इत्य. स्मादेकं कर्तृग्रहणमनुवर्तते, तथा "शेषात् कर्तरि परस्मैदम्" इत्यतो द्वितीय कर्तृग्रहणमनुवर्तते । तथा च स्वभावत एव यः कर्ता न तु विवक्षाधीनः कर्मकर्ता तथाविधकर्तयेव अनुपराभ्यां कृतः परस्मैपदमिति लभ्यते । एवञ्च कर्मकर्तरि नास्य प्रवृत्तिरिति दिक् । इति पदव्यवस्था । अथ भाषकर्मप्रक्रिया। प्रश्न:-'प्रकृतो मिता ह्रस्व एव तु न विकल्पितः' इत्यादिफकि. का विशदं व्याख्यायताम् । उत्तरम्-ननु "चिण्णमुलोः" इति सूत्रे दीर्घग्रहणं व्यर्थम् । "चिण्णमुला. रन्यतरस्याम्" इत्येतावतैव "मितां हस्वः" इति पूर्वसूत्रादनुवृत्तस्य हस्वस्यैव वि. कल्पे दीर्घविकल्पासिद्धेरिति चेद् ? न । शमधातोय॑न्ताण्णौ पूर्वणे पे लुटि तासि ज्यन्तस्याजादित्वाक्षिण्वदिट तस्याभीयत्वेनासिद्धतया अनिटीति निषेधाभावा. णिलापे दीर्घविकल्पे सति शमिता शामितेति रूपद्वयमिष्यते । इस्वविकल्पविधाने तु हस्वविकल्पो न स्यात् प्रथमणिलोपस्य "अचः परस्मिनू". इति स्थानिवत्वेन व्यवहिततया विणपरकणिपरकत्वाभावात् । दीपविकल्पविधौ तु प्रथमस्य णिचो ·भावकर्मप्रक्रिया। १२५ लोपो न स्थानिवत् दीर्घविधौ स्थानिवत्वनिषेधात् । भाष्यकारस्तु "न पदान्त" इति सूत्रे "पूर्वत्रासिद्धन स्थानिवत्" इत्येव सिद्धत्वार तत्र विर्वचनसवर्णानुस्वा- रदीर्घजश्वरविधीन् प्रत्याख्यातवान् । न च ण्यन्ताण्णौ "चिण्णमुलोः" इति दीधे कर्तव्ये प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्वं दुर्वारम् । “चिण्णमुलोः" इति दीर्घस्य पूर्वत्रा. सिद्धीयत्वाभावात् । ततश्च प्रथमणिचा व्यवहितत्वात् दीर्घानापत्तिः । एवञ्च तत्र दी कर्तव्ये स्थानिवत्वनिवारणाय दीर्घग्रहणल्यावश्यकत्वात्कथं दीर्घग्रहणस्य प्र. त्याख्यानमिति चेत् ? न । "चिगमुलो" इति दीर्घविधौ णाविति णित्वजा. तिप्रधानो निर्देशः । चिण्णमुल्परकणित्वजातौ परत इति यावत । णित्वजा. तिश्च णिद्वयेऽस्तीति प्रथमणेः स्थानिवत्वेऽपि दीर्घस्य निर्बाधत्वात् । एवञ्च इस्वदीयोविशेषाभावात् स्वविकल्प एवं क्रियतां मास्तु दोर्घग्रहणमिति भाष्यकाराशयः । प्रश्न:-द्विकर्मकेषु सोदाहरणं कर्मप्रत्ययविचारः प्रस्तूयताम् । उत्तरम्-इत्थं हि द्विकर्मकाणां धातूनां कर्मप्रत्ययस्य व्यवस्था- गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहकृष्वहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छाया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः ॥ इति । दुह्याचप्रभृतीनां द्वादशधातूनां गौणे कर्मणि लादयो भवन्ति । गौयते पयः । गोपेनेति शेषः । अत्र गोरप्रधानकर्मत्वात्तस्मिन कर्मणि लकारः। तिङा अभिहितत्वात् गोः प्रथमा । प्रधानकर्मत्वात्पय इति द्वितीयान्तम् । नीहकृष्वहां प्रधाने कर्मणि लादयो भवन्ति । अजा ग्रामं नीयते, हि यते, कृष्यते उद्यते । अत्र अजायां प्रधा. नकर्मणि लकार। ग्रामस्यानभिहितत्वात् द्वितीया । बुध्यर्थकप्य भक्षार्थकस्य शब्दकर्मणाच प्रधाने वा गौणे वा कर्मगि स्वेच्छया लादयो भवन्ति । बोध्यते माणवको धर्मम् । बोध्यते माणवक धर्म इति वा, भोज्यते माणवकमोदनः । भोज्यते माणवक ओदनमिति वा । वेदोऽध्याप्यते विधि हरिणा, बेदमध्याप्यते वि. धिरिति वा । अन्येषां गत्यर्थादीनां प्रयोज्यकर्मगि लकारः । देवदत्तो पार्म गम्य. ते, अत्र प्रयोज्यकर्मणि देवदत्ते इति गमेय॑न्तात्कर्मणि कः । इति भावकर्मप्रक्रिया । .

·१२६ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- . अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया। प्रश्न:-"कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इति सूत्रस्य कोऽर्थः, कि चोदाहरणम् , सूत्रेण कर्मणेत्यस्य वा किम्फलम् । उत्तरम्- "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यादिति सूत्रार्थः । भियते काष्ठम् , इत्युदाहरणम् । 'देवदत्तः काष्ठं मिनत्तिा द्विधाकरोतीत्यर्थः । अन्न भिद्धातोविधाभवनं द्विधाभावनम्चेति व्यापारद्वयम् , तत्र विधामावनस्य-कुठारादिपातनरूपस्य-आश्रयो देवदत्तः, काष्ठच द्विधाभवनस्या- श्रया, ततः सौकर्यातिशयद्योतनाय यदा कुठारस्य उधमनिपातनादिः देवदत्तव्या. पारोऽविवक्ष्यते, तदा द्विधाभवमरूपे स्वव्यापारे काष्ठस्य स्वतन्त्रत्वात्कर्तृत्व सम्पद्यते; तस्य "कर्मवत्कर्मणा" इति सूत्रेण कर्मवदावाथगात्मनेपदयोः भिद्यते काष्ठम् । इति रूपम् । न चान द्विधाभवनरूपा या क्रिया कर्मस्था कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायामपि सैव न तु तत्तुल्या, तुल्यत्वस्य भेदघटितत्वात् तत्कथं कर्मत्वातिदेश इति वाच्यम् । वास्तवभेदाभावेऽपि कर्मत्वकर्तृत्वावस्थाभेदोपाधिकं तत्समानाधिकरणक्रियाया भेद. माश्रित्य व्यवहारात् । कर्मणेति किम् ? कर्मणेत्यस्याभावे असिना छिनत्ति, स्था. ल्यां पचतीत्यत्र करणाधिकरणयोर्यो व्यापारः स एवेदानीमसिश्छिनत्ति स्थाली प. चतीत्यादौ कर्तृस्थ इति तत्रापि कर्मवत्वं स्यात् , तन्मा भूदित्येवमर्थ कर्मणेति प. दमित्यर्थः । ननु तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति इत्युक्ते केनेत्याकाङ्क्षायामनेकका. रकोपस्थितावपिकर्मवदिति प्रत्यासत्या कर्मणेति लभ्यत एषेति चेद् ? तर्हि 'गच्छति ग्रामः', आरोहति हस्तीत्यादौ कर्तृस्थक्रियेभ्यो कर्मवत्वनिवृत्यर्थ तदिति स्यात् । न चैवमपि पचिभिदिप्रभृतीनामेव गमिरुहिप्रभृतीनां सकर्मकत्वे फलस्य कर्मनिष्ठत्वे च तुल्ये कर्तृस्थभावका गम्यादय इति कथं ज्ञातव्या इति तु न शङ्कयम् । यत्र कर्मगि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पक्थेषु तण्डुलेषु, यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र । नहि पकापकतण्डुलेष्विव गतागतमामेषु आरुढाना. रूढहस्तिम्वित्यादौ वा क्रियाकृतं वैलक्षण्यं प्रत्यक्षमुपलभ्यते इति । प्रश्न:-"तपस्तपः कर्मकस्यैव" इति सूत्रस्य किमुत्थानबीजम् , वृत्तिकारमतश्चात्र कीदृशम् , तदायुप्मते रोचते न वा । उत्तरम्-उपवासादिरूपतपस्तापस तपति दुःखीकरोतीत्यर्थः । एवं ताप- सत्य कर्मत्वे तातोःखजननमर्थः । तापसः स्वयमेव तप्यतेऽत्तप अर्जयतीति ·लकारार्थप्रक्रिया। तापसस्य कर्तत्वे तपेरर्जनरूपार्थः । एवं हि कर्मस्था क्रिया दुःखजननरूपा, कर्तृस्था क्रिया तु अर्जनरूपेति क्रियाभेदात्सकर्मकत्वाच्चाप्राप्ते कर्मवदावे "तपस्तपः कर्म. कस्य इति सूत्र विध्यर्थम् । एवकारस्तु व्यर्थ एवेति वृत्तिकारादयः । वस्तुतस्तु कर्म. त्वकर्तृत्वरूपावस्थाद्वयेऽपि तापस उपवासादिजन्यकृशतादिरूपशरीरसन्तापमनुभूय पुण्यविशेषमर्जयतीति कर्मस्था क्रिया कर्तृस्था क्रिया च समानेति कर्मवदावे प्राक्षे सकर्मकाणां कर्मवद्रावाचेत्तहि तपेरेव' इति नियमार्थ सूत्रम् । तथा च 'सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः इति वार्तिकमपि न कर्तर्व्यम् । नियमेनैव एवकारे लब्धे सूत्रे एवकारग्रहणं व्यर्थं सत् 'तपधातोरपि यदि कर्मवदावश्चेत्तहिं तपः कर्मकस्यौ. देति द्वितीयनियम । करोति । तेन सुवर्णमुत्तपतीत्यादौ कर्मवद्रावो न भवतीति फलमिति दिक् । इति कर्मकर्तृप्रक्रिया । . अथ लकारार्थप्रक्रिया। प्रश्न:-'याहि याहीतियाति' इति विशेषशास्त्रकार्यप्रदर्शनेन साधय। उरत्तम्-'याहि याहीति याति' इत्यत्र "क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हि. स्वौ वा च तध्वमोः” इति लोट् , तस्य सर्वपुरुषवचनविषये परस्मैपदिभ्यः कर्तरि हिः, एवञ्च याहीति अत्र "यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्" इति लोटप्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोज्यः, तत अनुप्रयोगात् यथा-यथं लडादयस्तिबादयश्च भवन्ति, ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाभिव्यक्तिः । अत्र "क्रियासमभिव्याहारे द्वे वाच्ये" इति द्वित्वे याहि याहीति याति, यातः, यान्ति, इत्यनुप्रयोगात्सर्वल. काराः सर्वपुरुषवचनानि च भवन्ति । पुनः पुनरतिशयेन वा एककर्तृक वर्तमानका. लिकं यानं यातीत्यर्थः । अत्रेतिशब्दस्त्वभेदान्वये तात्पर्य ग्राहयतीति दिक् । इति लकारार्थप्रक्रिया। अथ कृदन्तकृत्यप्रक्रिया। प्रश्न:-"अचा यत्" इति सूत्रं कर्तुमशक्यं न वेति प्रतिपादय । उत्तरम्-हलन्तेभ्यो ण्यत्प्रत्यस्य विशिष्य विधानं भवतीति विशेषविहि. तस्पेन ण्यत्प्रत्ययो यत्प्रत्ययस्यापवादो भविष्यतीति, अर्थादेवाजन्तेभ्यो धातुभ्यो. ऽप्रत्ययः स्यादिति पत्रेऽग्रहण न कर्तव्यम् । एवञ्च मन्महणे प्रत्याख्याते यम.

·१२८ फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- इणमपि "सव्यत्तव्यानीयः" इति सूत्रे एव कर्तव्यम् । न चाज्यहणाभावे "वाs. सरूपोऽसियाम्" इति परिभाषया ण्यत्प्रत्ययाभावपक्षे हलन्तेभ्योऽपि धातुभ्यो यत्प्रत्ययप्रसा: स्यादिति वाच्यम् । “नानुबन्धकृतमसारूप्यम्" इति परिभाषया ण्यघतोः सरूपत्वात् । द्वयोः प्रत्यययोः समानरूपत्वेन "वासरूप" इति सूत्राप्र. वृत्तिरिति दिक् । प्रश्न:-'इचेति हुस्वा सुपठः" इति केनाभिप्रायेणोपस्थित. मिति लिख। उत्तरम्-खन्धातोः क्यपि नकारस्य हस्वकारे आद्गुणे च खेयमितिरूप. सिद्धिनिर्बाधा । दीर्घस्य हस्वस्य वा आद्गुणे विशेषाभावात् अतस्तत्सूत्रे हस्व एवेकारो विधेयो न तु दीर्घ:, हस्वविधाने मात्रालाघवात् इति । ननु इचेति हस्वा. देशाभ्युपगमे तस्यादेशस्य पूर्वेण सह आद्गुणे तस्यासिद्धतया "हस्वस्य पिति, इति तुक् स्यात् "पत्वतुकोरसिद्धः" इति षत्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रस्या. सिद्धत्वस्वीकारात् इति चेद् ? न । तुग्विधौ पदान्तपदाचोरादेशोऽसिद्धो न त्वन्यो. ऽपीति सिद्धान्तात् । प्रश्न:- भार्या वधूः' इत्यत्र क्यए भवति नवेति वद । उत्तरम्-ननु "भृतोऽसंज्ञायाम्" इति सूत्रे भार्याः क्षत्रिया इति इल्लिङ्गे संज्ञायां क्यपोऽभा कुर्वत्सच्चरितार्थमिति स्त्रीलिङ्गे संज्ञायां न प्रवर्तिष्यते इति भार्या वधूरित्यत्र "संज्ञायां समजनिषत् इत्यादिना क्यपा भाव्यमिति चेद ? न। "एकानुबन्धकमहणे न द्वयनुबन्धकस्य" इति परिभाषया 'दुभृञ् धारणपोषणयोः इत्यस्मात्क्रयादिपठितदीर्घान्तात भरणे इत्यस्मादू वा ण्यन्तप्रत्ययस्य सिद्धत्वा. त् । "संज्ञायां समजनि" इत्यादिसूत्रे हस्वान्तभृधातोः पाठेन दीर्घान्तमृधातविषये तत्सत्राप्रवृत्तिः । दुभृग्धातौ अनुबन्धद्वयं वर्तते, भृन्धातौ कनुबन्धो वर्तते, इति दुभृधातुविषयेऽपि तत्सूत्राप्रवृत्तिरिति दिक् । प्रश्न:-"नकादेः" इति सूत्रस्य उपयोगोऽस्ति न वेति प्रतिपादय । उत्तरम्-"जो" इति सूत्रे निष्ठायां ये धातवोऽनिटो भवन्ति तेषामेव कुत्वं भवतीति व्याख्याय " कादेः" इति सूत्रं प्रत्याख्यातं वार्तिककारेण । एवञ्च गर्जितजिप्रभृतीनां धातूनां निष्ठाविषये सेट्त्वात्कुत्पन्न भवति । गुचुग्लुचुप्रमृतीनां तु उदित्वात् "अदितो वा" इति सूत्रेण क्त्वायां वेट्त्वात् "यस्य विमाषा" भू ·कृदन्तप्रकरणम् । १२६ इति सूत्रेण निष्ठाविषये इडागमो न भवतीति " चजो" इत्यनेन कुत्वम् । एवज "न कादेः इति सूत्रसत्तायां ग्रुप तृतीनां धातूनां कुत्पन्न भवति, सूत्राभावे तु प्राप्नोति इति मतद्वये प्रयोग "यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्" इति परिभाषया वार्तिकमतमेव युक्तम् प्रश्न:-"प्रैषादि" सूत्रे कृत्यग्रहणं कर्तव्यं न वा । उत्तरम्-"वासरूपोऽसियाम्" इति परिभाषया छोट्कृत्यसंज्ञकप्रत्यय पर्यायेण भविष्यतीति "त्रैषादि" सूत्रे कृत्यग्रहणं स्त्र्यधिकारादूर्व "वासरूपोs- स्त्रियाम्" इति सूत्र कचिन्न प्रवर्तते इति ज्ञापयति । एवञ्च कल्युट्तुमुन्खार्थेषु मिथो बाध्यबाधकभावो न भवतीति वचनं सिद्धम् । तेन हसितं हसनमिति भावे विहितयोः क्तल्युट्प्रत्यययोविषये "भावे” इति सूत्रेण घम् प्रत्ययो न भवति । अथ च ईषल्पामः इति खलथे खल्प्रत्ययश्च न भवतीति फलम् । अत्र लाघवात् "शकि लिङ चा इति सूत्रे चकारग्रहणेनैव पूर्वोक्तज्ञापनसम्भवे प्रैषादिसूत्रे कृत्यग्रहणन्न. कार्यमिति दिक । इति कृदन्तकृत्यप्रक्रिया । अथ कृदन्तप्रकरणम् । प्रश्न: - "सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये” इति सूत्रे वृत्तिकारभा. ज्यकारयो को मतभेदः कथश्च स इति स्पष्टमभिधीयताम् । उत्तरम्-"सत्सूद्विष" इति सूत्रे उपसर्गेऽपोत्युक्तत्वादुपसर्गभिन्नस्यैव सुपो लाभायास्मिन्सूने पुनः सुग्रहणमिति वृत्तिकारादीनां मतम् । भाष्यकारास्तु . "सत्सद्विषः" इति सूने "सुपि स्था" इत्यतः सुपीत्यनुवर्तते । तच्चोपसर्गेतरप- रम् , उपसर्गेऽपीति पृथगुक्तेः। तदिहानुवर्तमानमर्थाधिकारादुपसर्गतरपरमेव स्याद. तः पुनः सुग्रहणममाश्रितोपसर्गानुपसर्गविशेषल्य सुबन्तमात्रस्य ग्रहणार्थमित्याहुः । तेन स बभूवोपजीविनाम्' इत्यादिप्रयोगः सुबन्तमात्रे णिनिरिति सङ्गच्छते । प्रश्ना-"निष्ठायां सेड्' इति सूत्रे खेड्ग्रहणस्य प्रयोजनं लिख । एसरम्-ननु अनिटि "रनिटि" इति सिद्धत्वात् सेडर्थमेवेदं सत्र भवि- व्यतीति चेद् न । कालावधारणार्थमस्यावश्यकत्वात । यदि निष्ठा सेटत्वमापोत, तदेव णिलोपो न तु ततः प्रागिति। अन्यथा ज्यन्तात्कृधातोः कप्रत्यये नित्य. स्वादिडागमात्पूर्वमेव णिलोपे सत "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति इटाप्रतिषेधः स्यात् । एतदपि फलं पूर्वस्मादपि विधो स्थानिवद्रावमनानपणे, सदाश्रये, तु नेदं प्रयोजनम् । भाष्ये तु सूत्रमिदं प्रत्याख्यातम् । “णेरम्पयने" इति सूत्रे फ०प्र० ·१३० फकिकाप्रश्नोत्तर्याम्- योगविभागात् वृत्तमिति निपातमस्य नियमार्थत्वेन वृत्तादन्यत्र कारितमित्यादी णिलोपाभावविज्ञानात् । प्रश्न:-'सानुमतः प्रफुल्लम्' इत्यत्रस्थदोषवारणेन सूत्रं सफलय। . उत्तरम्-ननु "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीब" इत्यादिनोपसर्गाभावे निष्ठावयवत. कारस्य लत्वं निपात्यते । अत्र तु उपसर्गस्य सत्वेन लत्वनिपातनमसम्भवमिति चेद् न । 'फुल्ल-विकसने, धातोः पचायचि सति रूपस्य सिद्धत्वात् । नवं सत्युपसर्गे फुल्लधातोः रूपसिद्धौ सूत्रं व्यर्थमेवेति वाच्यम् । उपसर्गाभावे फु. ताचनिष्टवारणेन सत्रस्य सफलत्वात् । 'फुल्लवान्' इति रूपसिद्धये "अनुपसर्गा. स्फुल्लक्षीव" इत्यादिसूत्रमावश्यकम् । प्रश्न:-'घृषिशसी वैयात्ये” इदं सूत्रं विध्यर्थमुत नियमार्थम् , भत्र मतान्तरं निरस्य सिद्धान्तः प्रदर्शनीयः। उत्तरम्-भूषेरादित्वात "आदितश्च" इत्यनेन शसुधातोश्चोदित्वात् “य. स्य विभाषा" इत्यनेन सूत्रेणेणूनिषेधे सिद्धे "षिशसी वैयात्ये" सूत्रम् भविनये एवैतौ अनिटौ स्त इति नियमयति । एवज्ञान्यत्रार्थे इटि सति 'धर्षितः विशसित इति रूपद्वयसिद्धिः। नच षे वादिकर्मणोरर्थयोः प्रत्यये "विभाषा भावादिकर्मणोः इत्यनेन पाक्षिके इटि प्राप्ते तनिषेधार्थ विध्यर्थमेवास्तु इति वाच्यम् । वैयात्येऽर्थे भावादिकर्मणोषेविधानाभावात । इत्थञ्च नियमार्थमेवेति वृत्तिकारादयः । हरदत्तस्तु-वृषिधाती आकारग्रहणस्य फलाभावादकरणेन "आ. दित" इति सूत्राप्रवृत्ती हटः प्राप्तो सत्या तनिषेधार्थ सूत्रं विध्यर्थमेवेत्याह । तन्मते-वैयात्येऽर्थे हड्रहितप्रयोगोऽन्यत्रार्थे चेट्सहितप्रयोगः सिद्धः । पाणिनिना आकारग्रहणं कृतमिति भावादिकर्मणोः प्रत्यये जाते "विभाषा भावादिकर्मणो" इति प्रातस्येटो निषेधार्थ सूत्रं विध्यर्थमेवेत्याह माधवः । एवञ्च धयात्येऽथे इष्ट. मित्येक रूपम् । अन्यत्रार्थे च पृष्टम् , धर्षितमिति रूपद्वयं सिद्धम् । अयमेव पक्षो ज्यायान् इति दिक् । प्रश्न:-घिनुण उकार उच्चारणार्थ:, प्रयोजनार्थो वा इत्यभि. धीयताम् । उत्तरम्-धिनुणि उकार उच्चारणार्थो नत्वनुबन्धः। सति अनुबन्धे शमि, शमिन इत्यत्र "उगिदचाम्" इति नुम्प्रसज्यत, शमिनितरेत्यत्र "गिता ·। कृदन्तप्रकरणम्। १३१ इत्यन्यतरस्या हस्वः स्यात, इष्यते तु नित्यमिति । अत कार उच्चारणार्थ ए. वेति वृत्तिकारादयः । भाष्यमते तु अनुबन्ध एव, शमिनितरेत्यत्र हस्वविक- रूपस्येष्टत्वात् । शमीत्यादौ नुम्प्रसङ्गस्तु तद्विधौ झल्पहणमपकृष्य झलन्तानामे. तद्विधानादू वार्यते इति । प्रश्न:-विदत्तम्' इत्यत्र "दस्ति" इत्यनेन दीर्घः कथं न, सनि. पातपरिभाषया नत्वं धत्व कथं वारितमिति सुष्ट्रपपादय । उत्तरम्-न च दत् इति तान्तादेशपक्षे विदत्तमित्यादौ "दस्ति इति सु. श्रेणोपसर्गस्य दीर्घः स्यादिति वाच्यम् । तकारादौ प्रत्यये परे तद्विधानात् । अत्र तुकारादिप्रत्ययः । एवं ददिति दान्तादेशे दध इति धान्तादेशे वा न काप्यनुप- पतिः । न च दान्तादेशे “रदाभ्याम्" इति नत्वं धान्तपक्षे च "झषस्तथो!धः" इति सकारस्य धत्वच स्यादिति वाच्यम् । धातुतकारयोस्सन्बन्धेन जायमानो ददादेशो दधादेशो वा तयोः सम्बन्धविघातके नये पत्ये च कर्तव्ये कारणं न भव. तीति सन्निपातपरिभाषाया विरोधात् । यदि प्रादय उपसर्गाः, तदा "अच उपस. गत्त" इति तादेशे प्रत्तोऽवत्त इत्यादिप्रयोगाः सिध्यन्ति । यदा च प्रादय उपस. प्रतिरूपकाः, तदा प्रदत्तमवदत्तमित्यादिप्रयोगाः सिद्धयन्तीति । 'अवदत्तं विदत्तञ्च प्रदत्तश्चादिकर्मणि। सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते' इति वचनं निसृतम् । प्रश्न:-'यायावरः" इति रूपं शङ्कानिरासपूर्वकं साधय । उत्तरम्-यायायत इति विग्रहे "यश्च य इति वरचि "अतो लोप, इत्यकारलोपे "लोपो व्योर्वलि" इति यलोपे च कृते रूपं सिद्धम् । नचानालोपल्य स्थानिवद्भावेन वल्परत्वाभावात् यलोपो न स्यादिति वाच्यम् । "न पदान्तद्विर्व- धनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्वरविधिषु" इति स्थानिवद्भावनिषेधाद । न च मालोपस्य स्थानिवत्वेन आर्धधातुकत्वमाश्रित्य "आतो लोप इटि च' इत्याकार. लोप इति वाच्यम् । “घरे लुप्तं न स्थानिवत्" इति निषेधादिति दिक् । इति पूर्वकृदन्तम् । अथोत्तरकृदन्तम् । प्रश्न:-'मर्थग्रहणमस्तिनैव सम्बध्यते। केमाभिप्रायेणेदं वाक्यं समुपस्थितमिति दर्शय ।

·. १३२ फक्किाप्रमोचर्याम्- उत्तरम्-अर्थग्रहणमस्तिव सम्बध्यते । अर्थग्रहणस्य समीपे अस्तितते, इति अनन्तरस्यात् पाकशज्ञानां घटाईयोश्च पृथगुणादानादर्थशब्दोऽस्तिव सम्ब. ध्यते, न तु शकादिभिरिति तदाशयः । लोकयुक्त्यापि च सिद्धमिदम् । यथाहि- कस्मिविदध्यापनादेः स्थाने रिक्त सति तल्लन्धुं दूरस्थाः समीपस्थाश्च सर्वे पुरुषाः प्रपतन्ते, परम तत्र निकटवर्तिन एव पुरुषास्तत्स्थानं लभन्ते । तथैव यद्यर्थग्रहणल्य अस्तिना सह सम्बन्धे जाते आकाहा निवृत्ता भवति, तदा अन्यपदायें तदम्बयप्र. पासो व्यर्थ इति दिक् । प्रश्न:-"निधासचिति" इति सूत्रे चः कः इत्येव वक्तव्ये भादि- ग्रहणं किमर्थम् ? उत्तरम-"निवासचितिशरीर" इत्यादिसत्रेयः कः इत्येव वक्तव्ये आदि. ग्रहणमादिभूतस्यैव चकारस्य ककारः स्यादिति बोधनार्थम् । तेन यलुकि गोम- यानां निकेचाय इत्यत्रादिचकारस्यैव कुत्वं भवति नतत्तरस्येति । प्रश्न:-"कर्मणि च येन" इति सूत्रे कर्तुग्रहणं किमर्थम् ? उत्तरम्-कर्तुः किम् ? गुरोः स्मापनं सुखम् । अत्र गुरोः सुखानुभवस्य कर्तृ- त्वेऽपि ल्युट्प्रकृतेः एमापयतेः कर्तृत्वाभावानानेन सूत्रेग ल्युट् , च" इति सूत्रेण । तेन नित्योपपदसमासस्याभावः । अनेन तु ल्युटि नित्योपपदस. मासा स्यात्। प्रश्न:-अतिमुलभम् , अतिदुर्लभम्' इत्यत्र "उपसर्गात्खल्यो" इति नुम् कथं नेति प्रदर्शय । उत्तरम्-ननु 'अतिसुलभम्' इत्यादावुपसर्गद्वयेन "नसुदुाम्" इतिसूत्रा. प्रवृत्तौ "उपसर्गास्खल्धनोः" इति सूत्रेण नुम् स्यादिति चेद् ? न । स्वत्योः कर्म- प्रवचनीयसंज्ञासत्वेन उपसर्गत्वाभावात् "उपसर्गात्खल्बमोः" इति सूत्राप्रवृत्तः । यदा अतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवति, तदा सु इत्येकोपसर्गत्वेन "सुदुाम्" इति सूत्रेण नुमो निषेधः । यदि च सोः कर्मप्रवधनीयसंज्ञा भवति, तदा उपसर्गात्परत्वा. भावेन "उपसांत्खल्योः" इति सूत्राप्रवृत्तिरिति उभयथापि नुमोऽभावः सिद्धः । इत्याच उभयोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा भवतीति दिक् । प्रश्नः-"दो जग्धिय॑तिकिति" इति सूत्रे ख्यग्रहणं किमर्थ तत्सफलं लिख। अपि तु "ल्युट् ·उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । १३३ उत्तरम्-ननु "अदो जग्विष्यतिकिति" इति सूत्रे त्यग्रहणाभावेऽपि प्रपूर्वकाद्धातोः क्त्वाप्रत्यये कृते "समासेऽनप क्त्वो क्य" इति सूत्रेण ल्यवा. देशे "अदो जग्धिः" इत्यादिना जाध्यादेशे च प्राप्ते 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे" हति परिभाषया जाध्यादेश एव स्यादिति "अदो जग्धिः” इत्यत्र ल्यग्रहणं व्यर्थमेव स्यादिति चेद् ? न । “अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो त्या बाधते" इति परिभा. षाज्ञापनेन ल्यग्रहणस्य सफत्वात् । तेन विधाय इत्यत्र "दधातेहि" इति हित्व. न । 'प्रदाय इत्यत्र च "दोदद्धोः" इति दत्वन्न । 'प्रखन्य' इत्यत्र "जनसनखन" इत्यात्वन्नेत्यादि। प्रश्न:-'मूलकोपदंशम्भुङ्क्ते मात्र सामर्थ्याभावात् णमुल्प्रत्ययः समासश्च कथमिति लिख । उत्तरम्-ननु मूलकेनोपदंशं भुङ्क्त इति विप्रहे ल्यबन्तसकर्मकर्दशधातुयोगे मुलकस्य शब्दतः कर्मत्वाभावेन मूलकोपदंशयोः सम्बन्धाभावेन सामर्थाभावात् "उपदंशस्तृतीयायाम्" इत्यनेन णमुल्प्रत्ययः, "तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्" इति समासश्चात्र दुर्लभ इति चेद् ? न । किमुद्दिश्य भुङ्क्ते इति कर्मणोऽपेक्षायाम्मूल. कमुपदव्य भुङ्क्ते इत्यर्थन मूलकस्य कर्मत्वं समायाति । मुलकस्य दंशधातुना सहा. र्थसम्बन्धस्य सत्वात् । यदि तृतीयायाः शब्दत एवान्वये प्रत्यय इष्यते, तर्हि "करणे हनः इतिवत् 'पदंशः करणे' इत्येव वदेत् । एवज तृतीयाग्रहणसामध्येन आ. र्थसम्बन्धएकात्रेष्टः। शब्दतस्तु मूलक भुजिक्रियाम्प्रति करणमेवेत्यलम् । इति शिवम् । इत्युत्तरकृदन्तप्रकरणम् । नासिके गालणे ग्रामे महादेवाऽभिदः सुधीः । दामोदरस्तस्य सुतस्तत्सुतः श्रीपदाशिवः ॥ १ ॥ शाषिणः श्रीगणपतेर्लब्धविधः सुधीश्यम् । व्यातनोल्लघुकौमुयां मञ्जूषायाम कके ॥ २ ॥ प्रश्नोत्तरी फकिकानां विद्यार्थिप्रीतयेऽकरोत् । प्रीयतां तेन विद्यशः सर्वदा श्रीसदाशिवः ॥ ३ ॥ इति श्रीकौण्डिन्यकुलावतस-जोशीत्युपाहदामोदरात्मजसदाशिवशानिविरचितेयं फक्किकाप्रश्नोत्तरी समाप्तिमगमत् । समातोऽयं प्रन्थः। विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·कौमुदीकल्पलतिका [सिद्धान्तकौमुदीगुप्तरहस्यप्रकाश ] इस प्रन्थमें नई कल्पनायें, नये २ न्यास, पतियों की सरल व्याख्या, शास्त्रार्थ की अपूर्व कोटियां तथा करीब ५० सूत्रों के परिष्कृत शाब्दबोध को देख कर अन्य सूत्रों के शाब्दबोध बड़ी सुगमता से बनाये जा सकते हैं। इसमें स्वरवैदिक- प्रकरण की पड्डियों की भी व्याख्या परीक्षोपयोगी की गई है, अतः इस प्रन्थ से परीक्षा तथा शास्त्रार्थ तथा सिद्धान्तकौमुदी को पढ़ने पढ़ाने आदि में पकी सुविधा होती है । इतना होने पर भी उपकारार्थ प्रन्थ का केवल मूल्य १॥) न्यासकल्पलता इसमें नये नये अपूर्व न्यास, तथा साम्प्रदायिक कोटियाँ जिन्हें शास्त्रार्थी लोग छिपाया करते थे सब प्रकाशित कर दी गई। इसमें म. म. श्रीशिवकुमार शास्त्री जी आदि के न्यास तथा मैथिलसम्प्रदाय के भी न्यासों का शास्त्रार्थ दिखाया गया है। इस प्रन्थ की महत्ता देखनेसे ही शास्त्रार्थ प्रेमी समझ सकते हैं । मूल्य ॥) पाणिनीयव्याकरणे वादरत्नम् १-२ भाग न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसकशिरोमणिना श्रीसूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । प्रथमभाग में न्यास प्रकरण तथा द्वितीय भाग में परिष्कार प्रकरण है। न्यास- परिष्कार का इसके मुकाबले दूसरा ग्रन्थ आज पर्यन्त अन्यत्र छपा ही नहीं। हम दोनों भागों को संग्रह करलेने से फिर इस विषय के किसी भी अन्य के संग्रह करने की भावश्यकता न होगी। मुख्य प्रथम माग १) द्वितीयभाग १) फकिकाप्रकाश म०म० पण्डित श्रीसीतारामशास्त्रीकृतवृहटिप्पणीसहित सिद्धान्तकौमुदीकीसम्पूर्ण फकिका अर्थात् क्लिपडियोंका सरल व्याख्यान मूल्य 11) प्रातिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·No text on this page.

·491.25/SAD/S/R5 175507