·靈靈 ·॥ श्री। विधिरसायनभूमिका। इह खलु संसारचके विपरिवर्तमानानां चत्वारः पुरुषार्था: धमार्थकाममोसाख्याः सकलश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिपु श्रू- पन्ते जनः सेल्पलेन च तथा च महाभारते भीमसेनवचो युधि- विरं मति । धमै चाय कामं च यथायद्ववतांवर । विभज्य काले कालज्ञासर्यान्सत पण्डितः। मोसो वा परमं श्रेय एपां राजन्मुरवाधिनाम् । इति तत्र नितिशयानन्दलक्षणस्य मोक्षस्यैव मुख्यं पुरु- पार्घत्वम् धर्मावीना तु तत्साधनतामात्रेण तत्रापि धर्ममा य- पायोगं सर्वेषां साधनं स च चोदनालसणस्तर मीमांसाशास्त्र पक्ति तदुक्तं भट्टपादैः। धर्माख्यं विपर्य वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम् ।। इति स च प्रनिनिटरयात्मकतया दिविषः द्विवियस्या- प्पस्प पुरुषार्घसापनतोक्ता रद्धः । प्रतिममके धर्म फलमभ्युदयो मतः। निसिमझके धर्म फलं निःश्रेयसं मतम् ।। इति द्विवियो ऽप्पयं विविधः अपूर्वविधिनियमविधिः- रिमंग्याविधिोति नदुक्तम् । विपिरयन्तममाप्ती नियमः पाक्षिके मनि । तय पान्पन च माती परिमंग पनि गीयने ।। शेत मा ऽय माप्यगीतकादग्रन्यानपिनो पि मेषु म. न्दमनीना प्युपिनूना दुरागाहनामयमोस्य मल्पीयमा अने- हमा फातमापनदिधिस्वरूप योषायतुं मातमम्गाः पद- पापपममागपागरारीग: श्रीमदप्पयदीक्षिनः मिटानभार- नाशिमायनं नि ।

·तदतचिरकालमन्वेषयहिगोविन्ददासमहाशयः । काशी-दरमगा-फलकता-तोर-पदफोटा- अनन्तशपनमभूतिनगरेभ्यो महता प्रयासेन द्वादशपुस्तका- नि संपाद्यापि पूर्तिमगच्छतो ऽपि अस्य ग्रन्यस्य परीक्षकन- नसन्तोपाय प्रकाशनाय प्रोत्माहितः खण्डितत्वं चास्य अन्ते २२१ पृष्ठे पड्डौ २३ अन्यदिह वक्तव्यशेष लक्षणवयसाधारण- मग्रे वक्ष्यत इत्यलेखात अग्रे च तस्य निर्दुष्टपरिसंख्याविधिल- गास्य चानुपलम्भादवगम्यते । एतत्पुस्तकं मुद्रणावशिष्टं येषां महाशयानां समीपे विद्यते ते एतत्पुस्तकमुद्रणाभिलापिगोवि- न्ददासमहाशयसमीपे मुद्रणार्य मेपयेयुरिति भूयोभूयः माये एतद्ग्रन्यकर्तुरप्पपदीक्षितस्य कालदेशवंशवर्णनविस्तरस्तु सत्कृतसिद्धान्तलेशभूमिकायामस्मद्गुरुचरणः मुनिमपित इदि तत एव विभावनीयः॥ शोधने चास्य एफ पुस्तकं किश्चिन्यून शुद्धमतिदुर्लभमं- स्कृतपुस्तकसंग्रहशीलानां श्रीगोविन्ददासमहाशयानाम् अपरं घ एतदपेक्षया न्यूनं शुद्ध प्राचीनं च धर्माधिकार्यपाहपण्डि- जनागेश्वरशास्त्रिणां चावलम्ब्य चौसम्पासीरीजाध्यक्षश्रीयुत बाबदारदासगुप्तमहाशयानुमत्या सदीयविद्याविलासयन्वालये मुद्रणकार्य समापयम् आयामपुरासरं शाधिते ऽपि या नैसर्गि- कमाणिदोपमूला: मुद्रणादिदोपजाश्चाशुद्धयम्ताः मंशोधयन्तु गुणकपक्षपातिगो विद्वांमः मफलयन्तु च मत्परिश्रमम् मसीदतु चानेनन्यापारण सवान्तमा नारायण इति शम् । अडकरोपनामकमुकुन्दगानी।

·शुद्धिपत्रम् । पृ० पं० शु० १० ८ प्राप्त १४ १ तस्यात् ब्रोहयः ३ २२ २२ २६ २० १३. गुपयं मान्य अग्नीषोमोय हो नेक सायं भेदा प्वयि ८॥ पूर्वक दण्ड पत्नागि पितत्वात् ३३ ४५ प्राप्त तस्सा नीच्या गुण्य मन्त्य ऽग्नी हाव नक मायं भदा प्वावि ॥८॥ पुक दण्डः ধাশ্মী तत्वत् वधाताण्डु नाप्ये ममनुछान लप्त लभ्यत प्रता ५ ७. للام عر و ८२ ८५ वेधातण्डु २ सानाय्य मननुष्ठान कृप्त लभ्यते प्राप्त. १. opy ·भक .१०३ २५ इष्टि विशेष नावस्थान छहद्रथ दर्शितत्वात् त्पवमान प्पवमान सक्वेन ११५ २५ ११६ ११८ २३ १२६ १४६ १८ १५३ २४ इष्टिं विशेष नावनांख हथ दर्शित्वा पमान ध्वधमान सत्यन दृर्थ विध्याभाव विध्यन्वव विध्यय पश्वादपि कथ शालया प्रजाति विध्यभाव विध्यन्वय विध्यर्थ पवादावपि १५५ २४ १५८ २२ १५८ कर्य' २४ शाक्या प्रजापत्ति वाय १६५ २ त्वय ५ ॥ ३२ ॥ १७४ १७५ १८१ १८२ १६३ २० १८ ३३ देशिक अतः मन्नान्तरे क्रतु ३६ देपिक असमला जत ४१ .

·श्रीगणेशाय नमः। विधिरसायनम् । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितम् । उहाय्य योगकलया हृदयाजकोशम् धन्यैश्चरादपि यथाचि रह्यमाणः । यः प्रस्फुरत्यविरतं परिपूर्णरुपः श्रेयः स मे दिशतु शास्वतिकं मुकुन्दः ॥ १ ॥ जन्मस्थेमलयं समस्तजगतां यस्यैव लीलायित यस्मिन्नायतते भवस्थिरमहापातक्षयः प्राणिनाम् । तनहादिभिरण्यगम्यविभवं विश्वाधिक शाश्वतं साम्ब ब्रह्मरसालमूलरसिकं पश्येयमन्त शा॥२॥ यत्कुमारिलमतानुसारिणा निर्मित विधिरसायनं मया । पारूपमनतिस्फुटोशयं तरसुखावगतये विविच्यते ।। ३ ।। पारिसितप्रकरणाविनसमाप्तये सूत्रकारस्य मह- रनुम्मरणरूपं मङ्गलमाचरन्नेव प्रकरणारम्भ सार- दाक्षिय समाधत्ते। १ शाम्रदेशमा मालकायर्यान्सर सिनम् । भाकर नाम गायभेदविपषित इनि प्रवरदयम् ।

·विधिरसायने । विख्याता मुनिवर्यसूक्तिषु विधा स्तिस्रो विधिस्रोतसाम् आचाविशदं विविक्तविषया- स्ताश्च व्यवस्थापिताः। किं तत्रास्ति विचार्यमार्यमथिते मार्ग निसर्गोउज्वले नानोदाहरणैस्तु ताः प्रविशदीकर्तुं प्रव महे॥१॥ मुनिवर्यस्य भगवतो जैमिने: सूबेषु विधिर्वा स्थादपू- वत्वात् । नियमार्थी घा अतिरुच्यते । परिसंख्या इत्येव- मादिषु वयो विधिप्रकाराः प्रसिहाः । अपूर्वविधिनिय. मविधिः परिसंस्थाविधिश्चेति । ते च भट्टपादैः परस्प- रासंकीर्णविषयतया स्पष्टमेवोपपादिताः । तत्र स्वत एव निरवद्ये ग्रन्थकारैश्च बहुभिर्निष्कर्ष मापिते ऽपूर्वधि- ध्यादिविभागे नूतनं किं चिहिचारणीयं नास्त्येव यद्यप्ये सथाप्यपूर्वविध्यादीनां हादशस्त्रप्यध्यायेषु विप्रकोणे रि- हापूर्वविध्यादिलक्षणविचारव्याजेन तवतन प्रदर्शनीयैरु, दाहरणविशेषैस्तमेवार्थमतिस्पष्टीकत्तुं प्रकरण मिदमार- भ्यत इत्यर्थः । अथ, ·विधिवयसामान्यनिरूपणम् । विधिरत्यन्तमप्राप्ति नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यव व प्राप्त परिसंस्यति गीयते ॥ इति श्लोकनाचार्यैरपूर्वविध्यादीनां लघणमुपेन वि. भाग: काराः । तत्व बौहीन प्रोक्षतोत्यतापूर्वविधिः । एत- दभावे हि दर्शपोर्णमासिकेषु व्रीहिपु मोक्षणं कथमपि न प्राप्नोति बौहीनयन्तीति नियमविधिः । एतदभाव पुरोडागार्थमुपात्तेपु वीहिपु तुपविमोके लोकसिहका- रगत्वोत्तदाक्षिप्ततयावघात: मानीत्येव किं तु लो- कसिमकारणत्वाविशेषात्कदा चिन्नखविदलनमपि प्रा. मोतीति पाक्षिकी सस्याक्षेपसः प्राप्तिः । इमामग- गान् रशनामतस्येत्यवाभिधानीमादत्त इतिपरि- संख्यायिधिः । एतदभावे इप्यगम्णम् रशनामिति- लिङ्गादग्निचयनप्रकरगाम्नाती मन्तम्तववाश्वरना ग्रहणे नियतमेय प्राप्नोति किं तु लिजाविशेषात्तव- रयगर्दभरगनाग्रहगो ऽपि प्राप्नोतीति तब घान्यत छ प्राप्तिः । यद्यपि नियमपरिमंख्यौदाहरणयोः पाक्षिको नियता च प्राप्तिर्वस्तुतो नास्त्येद तुपविमोकन कार्य: याधिपतया अपघातस्य पाक्षिकी प्राप्तिर्वताच्या पारे- पात्यागेव गौमीनवहन्तीति प्रत्यक्षमाम् झटिति प्रय तो तदनन्तर प्रयनगाम्बसिहेने के नोपायेन नैराका- हादनियतीपायाक्षेप एव न प्रवर्तते । एवं प्रत्यक्षमा- स्वपावरमनायो झटिति विनियुतम्य मन्त्रस्य सेनेच नराकाहाटगनाइयमाधारणग्रेन ट्रिकथिनियोगक- .

·४ विधिरसायने । ल्पनं न प्रवर्तते । एवं च नियमपरिसंख्ययोरप्यपूर्ववि- धिववस्तुतो ऽत्यन्ताप्राप्त एव विषयस्तथापि नियमपरि- संख्याशास्त्रयोरप्रती अर्थारूपेण नखविदलनस्यापि कदा चिमात्यावघातस्यापि पाक्षिक्येव प्राप्तिः स्यात् । म- न्वस्थ लिड्गाविशेषण गर्दभरशनाग्रहणे ऽपि विनियोगः स्यात् । तयोः प्रत्तौ त्वाक्षेपमन्तलिङ गाववारप्रतिष- न्वहारावधातस्य नियतता मन्त्रस्य गर्दभरशनातो निह- त्तिय लम्यते इति नियमपरिसंस्थाविध्योः प्रत्तावपूर्व- विध्यविशेष प्याक्षेपमन्वलिड गावतारप्रतिबन्धहारा - घातनियमेन गर्दभरशनायां मन्त्रवर्जनेन च फलवत्या- त्फलतो नियमपरिसंख्याव्यपदेश इत्यपूर्वविधितस्सयो- भेंदः । यद्यपि नियमे नखविदलनादिनित्तिः परिम- ख्यायां गर्दभरशनादिनित्तिरितोतरनित्तिलाभ उभय- वाप्यविशिष्टः । अवघातेनैव उपविमोकः कार्य: अश्वर- शनायामेव मन्त्रः कार्य इत्येवकारेण फलविवरणमाम्य- विशिष्ट तथाप्यवघातशास्त्रेणावधातनियमस्यापतो अवघाताऽप्राप्यौांशष्ववोतप्रापणरूपस्याकरण उपा- यान्तरसाधारणेनाक्षेपेणायासत उपायान्तरस्य निराक- तुमशक्यतया तन्नित्त्यसम्भवेन नियमस्य प्रथमोप- स्थितत्वाविषयगतवेन प्रत्यासन्नत्वाचाप्राप्ताशप्रापण- रूपो नियम एव फलम् । उपायान्तरनितिम्त चर- मोपस्थितत्वादविधेयगतलेन विप्रष्टत्वाच तदनुनिप्पा. दिनी न फलम् । परिमंथोदाहरणे त योरपि नित्य- प्राप्तिसंभवेन स्वरूपप्राप्तेनियमस्य वा फरलत्यायोगादित- रनित्तिरीय फलमा एवं नियमपरिसंस्थाविध्योः फलभेदे ·५ अपूर्वविधिलक्षणाचेपः । स्थिते सति एक्कारण फलविवरणमेकवायोगव्यवच्छेदा- थे मन्यवा इन्चयोगव्यवच्छेदामिति विशेषो द्रष्टव्यः॥१॥ एवमा वार्यश्लोकार्थ मनमि निधाय तब कांश्चिद- धीनाक्षेपसमाधानाम्यां विचारयितुं तटुक्तमपूर्वविधि- लक्षणं तावदाक्षिपति ॥ अत्यन्ताप्राप्तियुक्त विधिरिति- विषये सप्तमी वगर्यते चेत् अ- व्याप्तिः प्राप्तियुक्तं विषयमुपग- तेष्वग्निविध्यादिषु स्यात् ॥ अ- ग्रे दृष्टव सप्तम्यविषमगतये यो- ज्यते चेत् त्यनौकाभाजीरग्र- त्वबिध्योः प्रथमपदजुषोः स्या- त्तदा ऽव्याप्तिदोषः ॥२॥ अत्यत्तिमप्राप्त विधिरित्यपूर्व विधिलक्षणमयुक्तम् । नच द्यप्राप्त इतिविषयसप्तमी, सति सातमी वा स्थात्, भाद्ये यो विधिविषयत्वेनान्वेति तस्यैवाग्रातिर्वतव्या हितीये विधिविषयस्य प्राप्तिसत्वेऽपि तदन्यस्य यस्य कस्यचिदमा. स्या लक्षामुपपद्यत इति विशेषः । तव विषयमतमोप- से विधिविपयत्वेनाभिमतस्य सर्वथाऽप्राप्तिर्विवक्षिताछ- द्देश्यसम्बन्धित्वेन वा । पादो"य एवं विद्वानग्नि चिनुते" ·। विधिरसायने। "अग्निहोवं जुहोति""दधि मधु एतं पयो धाना उदकं तपडलास्तत्संसृष्टं प्राजापत्य"मित्यादिविधिभिः स्वरूपेण प्राप्तानामग्न्यग्निहोवप्राजापत्ययागादीनां क्रतुनिमित्त- फलादिसम्बन्धार्थेषु “अथातो ऽग्निमग्निष्टोमेनानुयन- न्ति""यावज्जीवमग्निहो जुहोति""चित्रया यजेस पश- काम इत्यादिविधिषु लोकतः स्वरूपेण प्रातानां रान- सूयादिंसम्बन्धार्थेषु “अर्दीव्यती"रयादिविधिषु चाव्या- प्तिः स्यात् । हितोये वैश्तेष्वग्निविधिष्वतिग्राह्यविधिषु चाव्याप्तिः स्यात् । तथा हि“य एवं विद्वानग्निं चिनुत" इति प्रकृत्य श्रूयते"अथातो ऽग्निमग्निष्टोमेनानुयजन्ति तमुक्थ्येन तमतिरावेग तं विरात्रेण तं विराणे"त्यादि। तवाग्नि चिनुत इति चयनेनाग्निं संस्कुर्यादित्यर्थः । च. यननिष्पादिते स्थण्डिले ऽग्निं स्थापयेदिति यावत् । स्थ- ण्डिलनिष्पादकस्य चयनस्य साक्षादग्निसंस्कारकरवायो- गादथातो ऽग्निमित्यादेशयननिष्पादिते स्थण्डिले पाहव- नौयाम्निस्थापनानन्तरं तस्मिन्नग्नावग्निष्टोमादिभिर्यजे- तेत्यर्थः । तथातिपाद्या नाम केचन ग्रहा: तानधिकृत्य यूयते उपध्ये गृह्णीयाविश्वनिति ग्राद्या इत्यादि । तवा- ग्निस्तावप्रकृतावस्यस्ति । अग्निष्टोमेनानुयजन्नौति वि- धानात् । न च प्रकृतेः प्राकरगिकोत्तरवेद्यवरोधात्तवा- नारस्य विहितो ऽग्निर्न निवेष्टुमौष्ट इति सवाग्निष्टोम- पदं विकृत्यग्निष्टोमपरं स्यादिति याच्यम् । प्रकरगोन वाफ्यवाधायोगात् । न च यथा मतदशसामिधेनौरनु- यादिस्य नारभ्याधीस साप्तदश्यं प्राकरणिकपाश्चदण्या- वरोधात्मकृत्योदेशेपूर्णमासयोनिबेवमलभमान मिवधि- ·७ अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । न्दादिविकृतिगामिजातमेवमग्निरपि स्यादिति वाच्यम । माप्तदश्यस्य हि सामिधेनौमात्रसंबन्धी वाक्ये नावगम्यते क्रतुसंबन्धस्तु तस्य वैयर्थ्यपरिहारार्थमव्यभिचरितक्रतुसं- बन्धिसामिधेनौलिङ्गेन क्रतुं हृदयमागमय्य कल्पयिता व्यः । पाञ्चदश्यस्य तु प्रकरणवशास्वत एव वुद्दौ विप- रिवर्तमानेन क्रातुना संवन्धः सप्त इति युक्तमेव तव प्राकरणिकस्य वन्नवत्वम् । इह तु अग्निष्टोमशब्दः क्रा- तुमेवाभिधत्त इति तत्संबन्धे वाक्येन कृते प्रकरणोन वा- धौ न युक्ताः । तस्मादनारम्याधौतो जयग्न्याधारस्थण्डि- लरूपो ऽग्नि: प्रकरणानातयोत्तरवेद्या विकल्पितः प्र- कृती निविशत इत्यस्ति तत्र स्थापनेन संस्कृत आहब- नौयाग्निः प्रकृती। एवमसियाद्या अप्युपस्तम्भनं वा ए- तद्यत्तस्य यदतिग्राद्या इति प्रकृती विहिताः सन्ति प्रती सन्तश्चाग्न्यतिग्राद्याः सर्वासु विकृतिष्वतिदेशे- नैव प्राप्नुवन्तीति कासु चित्तेषां श्रवणं न तत्प्राय) कि त तदाश्रितगुणकामप्राप्त्यर्थम् । अग्न्याद्याश्रिता हि गुणकामा: शूयन्ते । “श्येनचितं चिन्चौत स्वर्गकाम" इ. त्यादयस्ते चोदकान्न प्राप्नुवन्ति । अङ्गस्य हि सतो. दकात्कचंभावाकाडाकलप्याव्याप्तिः न वाश्रितानां फलागुणानां । तथा निर्णीतं चाटमाध्याये गुण- कामेष्याथितत्वात्प्रष्टत्तिः स्यात् नितिर्वा कर्मभेदा- दितिपूर्वोत्तरपक्षमाभ्याम्। । एवं चाग्न्यतिग्राहाणां प्र- कृतौ कासु चिदिकृतिषु च उपदेशेन तासां प्रकृतेश्च सामान विध्ये सति तदाथिताः फलार्थगुणा: प्रकृताविव सासु विकृतिष्वपि प्राप्नुवन्ति । न च प्रकृतावग्नेरुत्तर- ·८ विधिरसायने। वेद्या सह विकल्पितत्वात्कासु चिदिकृतिप्वग्न्युपदेशस्त- नियमार्थोऽस्विति वाच्यम्। पनारम्याधीतमग्नि प्रक- स्याथातो ऽग्निमग्निष्टोमैनेत्यादिवाक्यैस्तस्य प्रकृतिविक- तिरूपक्रतसंवन्धः क्रियते न तु तत्तत्कतुपकरणे। ततश्च विकृतिध्वायम्न्युपदेशस्य प्रयोजनाकाक्षायामग्निप्रक- रणमाततया मन्निहितानां तदाथितगुणकामानां प्र- त्ति: प्रयोननमित्येवं कल्पयितुमचितं नत्वसन्निहित- तत्तट्रिकतिप्रकरणव्यवस्थिताच्चोदकगणात्प्राप्ययोत्तरवे. द्याग्ने: पाक्षिकत्वप्रसत्यपेक्षस्त नियमः प्रयोजनमिति कलायितमुचितम् । न च वाच्यमुत्तरेऽहनि हिरा- घस्य गृह्यत इति सर्वेषां द्विरात्राणामतिरावसंस्थे हि- तीयेऽहनि पोडशिग्रहनियमविधिस्तत्तहिरानप्रकरणव्य- वस्थितचोदकगणप्राप्येन पोडशिग्रहाभावेन पोडशिग- इस्य पाक्षिकत्वप्रसत्यपक्षी दृष्टस्तथेहापि स्यादिति तत्र सन्निहितप्रयोजनालाभेनागत्या तथा कल्पनात् द्रह सन्निहितबुद्धिविपरिवर्तमानप्रयोननसम्भव दूरस्थि- सं बुद्धावविपरिवर्तमानं विशकलितानेकचोदकानुसन्धा- नसापेक्षम) हृदयमागमय्य प्रयोजनकल्पनानौचिस्यात् एतेन दिराचादिषु चोदकेन प्राप्तानामङ्गान्तराणां नित्यर्थं धिरावादिष्वग्निरेव नागान्तराणीति वा हि- रावातिरिक्तविकृतिषु चोदकात्याप्तस्याग्नेनिरत्त्यर्थ हिरावादिष्येवाग्निर्नान्यासु विकृतिध्विति या परिस- ख्याविधिरस्त्वित्यपिशङ्का निरस्ता प्रकरणसन्निधापि- तप्रयोजनमम्भवे दिरावादिचोटक पर्यालोचनालभ्यस्य १वत्यमाणेन प्रवर त्यादिना शामिरचम्पय' ।

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । है विक्रत्यन्तरचोदकपर्यालोचनालम्यस्य वा प्रयोजनत्वक- ल्पनायोगात् । प्रकृति समानविधानस्य चोदकमा सपरिसंख्यात्वानुपपत्तेथ । तथा हि न तावदान्त- रपरिसंख्योपपद्यते । सा हि गृहमेधीयपञ्चमपक्षन्या- थाञ्चोदकप्राप्तपरिसंख्या ,वा स्यात्तदष्टमपनन्याया- चोदकपरिलोपकत्वेनाप्राप्तपरिसंख्या वा । नाद्यः । वैशताग्निविधानकाल एव प्राकृताग्निविधेर्निमद्यमा- नतथा तत्पूर्वकस्याग्न्यङ्गान्तरसाधारणस्य चोदकस्य तदानोमात्मलाभाभावेन ततः प्राप्त्यभावात् । प्रा- प्सपरिसंख्यात्वे स्वार्थत्यागः परार्थग्रहणं प्राप्तबाध- थेति दोषचयापत्तेश्च । प्रागेव चोदकतः प्राप्तत्वे - ग्नि विधातव्यः चोदकतः प्राप्तानि त्वङ्गान्तराणि स्व- यमेव न निवर्तन्त इति प्रतिषेध्यानि । अतो वैकृता- ग्निश्रवणस्याग्निविधिरूपस्वार्थपरत्वं त्यतव्यम् अङ्गान्तर. नित्तिहपपरार्थलक्षकत्वं चाङ्गीकरणीयं । चोदकप्राप्ता- नि चाहान्तराणि वाधितव्यानि । यदि हि रशनादान- परिसंस्थाविधिवदप्राप्तपरिसंख्या स्यात्तदैव विधिधव- णस्य मागप्राप्तखार्थविधायकस तेनैव नैराकाक्ष्यमा- पाद्य ग्राह्यपरिसंख्येयसाधारणप्रमाणप्रतिप्रतिवन्धक- तथा फलत: परिसंख्यात्वमिति वैदीप्यं नोपपदोत । - प्राप्तपरिसंस्थेति द्वितीयपनो ऽपि नोपपद्यते । रश्मेधीये द्याज्यभोगी यनतीति दार्शपौर्शमासिकयोराज्यभाग- योचोदकासम्भवत्माप्तिकयो: पुनः श्रवण लप्तोपकारा- ज्यमागसंबन्धेन गृहमेधीय प्रयोगविधेनैराकाध्यमा- पाद्य चोदककल्पनाप्रतिवन्धकत्वेन गृहमेधीयस्य प्रक- ·अपूर्वविधिलक्षणानेपः। व्याप्त्यवकाशः । न च वाच्यमग्न्यादिविधिषु विधिविष- यस्य प्राप्तत्त्रे ऽपि श्येना कल्यादिगुणो न प्राप्त इति खल्वव्याप्तिपरिहारं मन्यसे तद्धान्तिविलसितं तस्थापि "प्रयेनचितं पिबीत स्वर्गकाम" इत्या दिवाक्यैः स्वरूपेण स्वम्बोद्देश्यस्वर्गादिसंवन्धित्वेन च प्राप्तत्वादिति । ततो ऽप्यन्यस्य यस्य कस्यचित्सम्भावितामप्राप्तिमादाय लक्ष. णानुगमनोपपत्तः । लक्षणीयविध्युद्दे श्वसंबन्धित्वेनाप्रा. स्तिविवक्षायां तस्याप्यप्राप्तिसम्भयाच्च । न हानिर्विक- तिसंबन्धोपदेशाभावे तदाधितगुणकामानां विकतिम- ध्ये ऽनुठानप्रसक्तिरस्तौति चेत् । उच्यते यस्य च भावन भांवलक्षणमिति मूत्रानुशिष्टया सतिसप्तम्या यस्याप्रा- प्तिर्विधिप्रस्तावुपलक्षणत्वेन निर्दिष्टा तत्प्राप्तिफल- कत्वपयेन्तलक्षणमिति विवक्षितं, न वा । तदविवक्षायां हन्त्यादिनियमविधिष्वतिव्याप्तिप्रमङ्गः । दापौर्णमा- सिककरनाज-कलापोपदेशोपनौविपाशुकचोदकाधीना- सत्यम"नं तौ पशौ करोती"ग्याज्यभागनिषेधे उक्तची. दकाधीनप्रयानादिप्रात्य पैसे "एकादशयानान्यनती" त्यादिशास्वविहिते प्रयाजैकादशत्वादिगुणे च स्वस्वो- हे ग्यमप्राप्त एवाज्यादिधर्मे विलापनादौ प्रकृतविध्यु- हे ग्यमप्राप्ते एव नौहीनवहन्तीत्यादिनियमविधिमत्तः । प्रतमपरिहाराय तस्मातिफलकत्वपर्यन्तमवश्यं वि- बक्षणीयम् । नया सति च्यनौकामाजोराययोरग्रसाधि- ध्योरव्याप्तिः । तथा हि द्वादशाहे नौकामाता । ऐ- न्ट्रयायवागौ प्रायोयोदयनीयौ दशमं चाहुरथेतरेषा नवानामन्हामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरयशकाग्रमोग्रय- ·विधिरसायने । गाग्रमथैन्द्रवायवाग्रमथ शुक्राग्रमथागयणागमथेन्द्रवाय- वागमथ शुक्रागमधागयणागमिति । अवतरेषां नवाना- महामगतास्वानीका इत्युच्यन्ते । वयाणामैन्द्रवायवागः शक्रारायणागतारूपाणामनौकानां समाहार इति व्युत्प- तेः । अव व्यनौकायामादो ऽहनी रथन्तरवृहत्सामनी । तथा च तयोरेन्द्र वायबाशकागते प्रकृतितो ज्योतिष्टो- मादेव प्रामुतः । ज्योतिष्टोमे "यदि रथन्तरसामा सोम- स्याट्रैन्द्रवायवागान गृहान् गृह्णीयात् यदि सहरमामा शुक्रामानिति" रघन्तरसामवेन इत्यामत्वेन च नि- मित्न तयोरगवयोर्विहितत्वात् । एवमतिदेशमाप्त- योरपि विधानमनैमित्तिकत्वार्थ तस्य प्रयोजनं तहिक- तिष्यमयपि रथन्तरवृहत्मामत्वे निमित्त ऐन्द्रवायवशु- कागृत्वप्राप्तिः । तद्यथा गर्गविराजे द्वितीयम मदेव्य- पृष्ठ तब वृहत्सामरवाभावे ऽप्यनैमित्तिको शागता दादशाहतोऽतिदेशात्प्राप्नोति । तदेतत्सर्व व्यनीकायां न्यायोलम्वामानं गणार्थ स्यादिति दामिकाधिकरणे निपितमा एवं च मत्येन्द्रवायवशागताइपे विधये प्र- कृतवियुद्देश्य द्वादशाहिकमाद्यमयिमप्राप्ते सति सत्र नत्प्राप्ययमैन्द्रवायवराकागताविध्यो प्रतिनमवती- त्यनिवार्या तयोरव्या पतिः । तथा गामयने भाद्ययो- रन्होरेन्द्रवायवागवविधीयते तयारम्य व्यापतिस्तथा- हि गवामयने उप्युक्तकमा इयनीका सा चैकपष्टाधिक- विशतसंस्थात्मकम्य गवामयनस्य पूर्वम्मिन्मक्षस्याशी- त्युत्तरशतमुत्यात्मके तत्वान्तरप्रकरणवलादत्वेन नि- विशते । एकया च भानीकथा पूर्वपक्षो न पूर्यतात्याय- ·CN अपूर्वविधिलचणाक्षेपः । नौग सा तदात्तिश्च द्वेधा सम्भवति दण्डकलितव- दात्तिः स्वस्थानविटाश्चि । यथा क्षेवमाने कर्तव्ये काचि- रत्नं मानदगडं निवेश्य तदनन्तरदेशे ऽपि कृत्स्न एय मानदगडो निवेश्यते । एवं प्रथममहरैन्द्रवायवाग्रं हि- तौयं शुक्रायमित्येव प्रकारेण फरमा व्यनोकामनुठाय तथैव मा पुन: पुनरनुष्ठोयते चेत्यूर्वस्मिन्पक्षसि विंशति- वारं वानीकाया दगडकलितवदारत्तिभवति । अथ पर्व- पक्षी नवधा विभज्य पाटो विशतिमुल्यात्मक भागे ऐ. न्द्रवायवाग्रता द्वितीये भागे शकायतेत्येवमेकवारमे- व सानुठीयते चेत् तदन्तर्गता स्वस्थानएव वि- रधिः । यान्द्रवायवाय प्रयममहरियादावा विवक्षितं तदा दगड कलितवदारत्तिर्भवति । अहरपूर्व- प्रयुताय तत्तदग्रता भवन्ति । तदविवनायां स्वस्था- नविधिर्भवति । अहः संघातरूपयजभागगताशाग्रता पर्धमत्वाभावाङ्गधामयनिकपरमापूर्वप्रयुक्ता भवन्ति । एवं स्थिते दाथमिके एकादशिनीवत् त्यनौकापरित्ति- स्यादित्यधिकरणे :शब्दस्य थूयमाणत्वाहगडकलित- पदात्तिरितिपूर्वपक्षं कृत्वा प्रथमभागयोहिश्यमान- म्यान्ही पन्ह उदियमानस्य प्राथम्येन वा विशेषणायोगा- द ग्रहकलवटेकत्वमविवचितं कृत्वा प्रघममहरिति चो- ट्रैटव्यम् । तवाहरुटूदेोऽहां धर्मा उपदिष्टाः स्युरित्यये- ति निर्देशानुपपत्ति । यतः प्रथममेन्ट्रयायवागमय शुक्रा. गमित्येसावदेव विचितम् पशष्दन हादशाहिकल्य- नौकायां प्रघमादिभागानां यस्तुगरया होरपत्वादनुवादः गयामयनिकषानोकायामहः मंघातपरोऽनुवादः । स- .

·१४ विघिरसायने । स्सात्वस्थानविहिरिति सिद्धान्तितम् । एवं च त्यनौका- विधिधलादैन्द्रवायवागायामामाद्यायां विंशती तद- न्तर्गतयोराद्ययोरन्हीपुनरैन्द्रवायवागत्वविधानं तत्तदह- रपूर्वप्रयुक्तत्वमिद्ध्यर्थ तत्फलं तत्तहिकारष्वेकाहक्रतुषु र- थन्तरसामत्वाभावे ऽप्यन्द्र वायवायत्वमाप्तिरिति प्रतिपा- दित सन्वरने । ततश्च तयारण्येन्द्रवायवाग्रत्वविध्योरनि- वायैवाव्याप्तिः । न चासोदाहृतेषु विधिषु विधयानाम- ग्रतानामुह ज्येषु हादशाहिकगवामयनिष्वहःसु ची- दकल्यनीकीपदेशाभ्यां प्राप्तिसत्त्वे ऽपि तदन्येषां कैषां चिदप्राप्त्या तेषु लक्षणं समर्थनौयमिति शिन्तुं शक्यम । तेषां विधीनां तत्माप्तिफलकत्वाभावात् । अत्र विषय- सप्तमोपचे विकल्पदयस्यापि दूपणमव्याप्तिः प्राप्तियुगा- मित्यादिना दर्शितम । तवाद्यविकल्पटूपणे अग्निविधि- शब्देन प्रकृतिविकृतिसाधारगमग्ने: व्रातुसंवन्धविधि- मावं याधम । धादिशब्देन चाग्निहोत्रप्राजापत्ययाग- विदेवनादिविधिर्गाद्यः । द्वितीयविकल्पटूपोऽग्निवि- धिशब्देनाग्नेवितिसंबन्धविधियः । प्रादिशब्देन त्व- तिगाद्यविधि: । मतिसप्तमीपक्षे तत्प्राप्तिफन्नकत्याधि- वक्षायां यट्टपणं तत्पञ्चमयोंके प्रदर्शयिष्यमागत्या- दिह न प्रदर्शित तद्विवक्षायां यदव्याप्तिद्वयं तत्त्य नौका- भाजीरित्यादिना दर्शितम् । तत्राद्याव्यात्युदाहरणे प्रा- नौकामाजोदशाहिकवानीकान्तर्गतयोरेन्द्रवाययागु- स्वशकागत्वविध्योगव्याप्तिरित्यर्थः । दृितीयाव्याप्त्युदा हरणे यव गवामर्यानको वानीका तवैव स्वयं प्रय तमानतया बानीकामाजोरेन्द्रवायवागताविध्योरव्या- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । स्तिरिय: ॥३॥ स्थादेतत्सतिसप्तमीपचे प्रथमवि- कल्ये उद्भावितमिदमच्याप्तियं न प्रसज्यते तथा हि हादशाहच्यनीकान्तर्गतमगताइयं परमापूर्वसाधनत्योप- हितयोरादायोरन्होर्विधीयते । न च तथाभूतयोस्तयोः प्रकृतितस्सदगताइयं प्राप्तं किं तु अवान्तरापूर्वसाधन- स्वोपहितयोरेव हादशानां सोमयागानामेकफलावच्छि. नानां सहानुष्ठाने ऽपि प्रतिसोमयाग चोदकस्य पृथक प्रष्टः । तथा गवामयनिकचौराद्ययोरन्होरवानरापूर्व- साधनत्वोपहितयोरेन्द्रवायवागताइयं विधीयते । नच तथाभूतयोस्तव्याप्तं किं व परमापूर्वसाधनत्योपहितयो- रेव । इदं च तत्तदव्यायुद्भावनस्थले स्पष्टीकृतम् । तथा चोद्देश्यतावच्छेदकरुपमाणास्तिमत्वादुनाविताव्याप्यो- विकाश इत्याशझ्याह । अप्राप्तिं प्राप्तिभाजामपि यदि प- रमावान्तरापूर्वकृत्वव्याहत्तोहे- श्यधर्मः सृजसि विघटयन्नेनम- व्याप्तिदोषम् । तस्मादादाय ल- मक्षयतिनिहितं स्यादति- व्याप्तिवक्तब्रौद्युद्देशोऽपिहन्ती नियमविधिपदे खल्वपूर्वावलो- 4 ·विधिरसायने। यद्यव्याप्तिं परिहत्तुं प्राप्तानामप्यगतानामपूर्वविशेष- साधनत्वोपाधिभेदेनामाप्तिं लक्षणार्थत्वेन कल्पयन्ति त- टा केषां चिदेव प्रसिद्दानामपूर्व विधीनां संगाहकमिदं खनणमुक्तमिति लभ्यसंकोचविवक्षया सुपरिहरादव्या- स्तिदोषाहादाय लक्षण हानिकरस्य नियमविध्यतिव्या- भिदोषव्याघस्य वदने इदं लक्षणं त्वया निहितं स्यात् । ग्रोहीनवन्तीति नियमविधावपि ब्रीहीणामपूर्वसाधन- वोपहितानामेवोद्देश्यतया उद्देश्यतावच्छेद कमेणा- प्राप्तिसत्त्वात् । तव हि हितीयाश्रया व्रीहीामवधात- सोध्यत्वमस्ति प्रागेव सिदत्वात् नापि तौहीनवहन्तीति लौकिमतीयवहननानुवादवाक्य इवान तुपविमोकवि- शिष्टत्वेन रूपेण तासाध्यत्वं द्वितीयार्थ इति वक्तुं शक्यम् । विदलनेनापि सम्भवति तस्मिन्नव विवक्षितस्थावधानि- यमस्यानुपयोगात् । तस्मादपूर्वसाधनत्वाकारेगाव तेषां तत्साध्यत्वं वाच्यम् । न च यथाग्नीनादधीतेत्यवाग्नीनां स्वरूपेगाधानसाध्यत्वं तथेहापि स्यादिति वाच्यम् । तवा "वहनौये नुहोति"गार्हपत्ये हवापि थपतिः "दनि- गाग्नावान्याहार्य पचतीति" पायान्तरीमादिपु बि- भियुक्तानां संस्कारविशेषविशिष्टाग्निरूपाणामाहवनीया- दीनां साधनाकाहायामाधानविधानात् । तेषां संस्कार- विशेषावच्छिन्नत्वेन रूपेणाग्निपदोपात्तानामाधानसाध्य. ता युक्ता । न चेह व्रोहयः संस्कारविशिष्टाः क्रती वि- नियुक्ताः येनावहननवाक्ये ऽपि तेषां तहिशिष्टतयोपादा- नात् तेन रूपेणाव हननसाध्यता युक्ता स्यात् । बोडिभि- तेति जातिमात्रण हि ब्रीहयः क्रतो विनियुक्ताः ।

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। न चात्र सत्तुन्वायन विनियोगभङ्ग कल्पयितव्यः - पूर्वसाधनत्वलक्षणामाचे प्रधान हितोयाश्रुतिनिर्वाह आकाशितदृष्टफलत्वे नियममानविषयतया विधिला- घवे च सम्भवति द्वितीयाश्रुतिवाधस्यानाकासितादृष्ट- फलकल्पनस्यात्यन्ताप्राप्तिप्रापकापूर्वविधिगौरवाभ्युपग- मस्थर चायुक्तत्वात् । न चैवमपूर्वसाधनत्वलक्षणायामा- ज्यसान्नाय्यजुहुखुवादीनामध्यवघातप्रसङ्गः । श्रोहीणां धवगतमपूर्वसाधनत्वं लवणीयम् । तेषां चाग्नेयायपूर्व- साधनत्वं तण्डुलनिवृत्त्यादिहारकं बौहिभिर्यजतेत्यादि- शास्लेशावगतमिति तल्लक्षणायां यवसाधारण्यमालला- भेऽपि वान्यवातिप्रसङ्गः तथैवावश्वलक्षणीयमवषातस्य दृष्टफलत्वनिहाय । तदेतत्सर्व तेषामर्थन संबन्ध इति तायाधिकरणे ट्रव्य संख्या हेतुसमुदाय वा शु. तिसंयोगादिति नामिकाधिकरणे च स्पष्टमिति भा- वः ॥ ३ ॥ एवं प्राप्तानामपि रूपभेदायीनाप्राप्तिम- पेच्य लक्षणानुगमने नीहिपदलक्षिताकाराययणेनाप- धातनियमविधावतिव्याप्तिमता इदानी शक्या काराश्र- यगोनान्यव नियमविधावतिव्याप्तिमुदाहरति । यूपः सर्वो ऽप्यपूर्वः स्वयमपि विविधाष्टसंस्कारयोगात् त- स्मिन देचे ऽपि दृष्टं खदिरनि- १ समन मुहोती यत्र यथासभि जैनेति। २ पपूर्वविधिलाच पगमस्येति १ ए. पा.। नियमविविश्यम् मद्रयविधियो नियमविषव ति सपनान् । २ ·विधिरसायने। यमनं तत्र काव्याप्ति वार्ता। त- स्मात्तत्तत्स्वरूपे परमनवगतं रूपभेदं विहाय प्राप्त्यप्राप्ती वि- चार्ये कथमपि तदिहाव्याप्ति- दोषान्न मुक्तिः ॥ ४॥ यूपः प्राकृतो वैकृतः सर्वो ऽपि तावदाहवनीयादि- बदलौकिक: प्रोक्षणजन्यादृष्टच्छेदनतक्षणाटाश्रीकरणा- दिजन्यनियमादृष्टरूपानेकादृष्टसंम्कारविशिष्टस्यैव यूप- शब्दार्थत्वात् । तत्र प्रकृतिद्रव्यनियमविधिः श्रूयते सा- टिरो यूपो भवतीति । तवाऽलौकिकयूपत्वावच्छेदेन खादिप्राप्त्यभावादपूर्वविधिलक्षणस्य तवातिव्याप्तिः स्यात् । नन्याहवनौयााद्देशनाधान विधिवदापोदशेन खदिरविधिरपूर्वविघिरस्तु । यपाहवनौयथोरलौकिफ- न्वाविशेषात् । खटिरादिविधेनियमविधित्वप्रसिदिस्तु वैकृतविधिविषया स्यात् विकृतावपि हि तब तत्र थूयते ग्वादिरो यूपी भवतीति । तस्य प्रकृती विकल्पिताना खदिरपलाशादीनां विकृतावपि तथैव चोदकतः प्राप्ती ग्वदिर एव तव ग्राहा इति नियमविधित्वमुपपातहति चत् । उच्यते । देक्षे दीक्षामु यूप छिनत्तोति दीक्षा- कालकर्तव्यच्छेदने प्राकृतयूपे खदिरविधिरपि नियम- विधिरेव । तदभाव तक्षणादिघाका पर्यानोचनया दाम- • सादियुष' मग विमान ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। मयत्वनावगतस्य यूपस्य मकरवाकाक्षायामनियतानेक- द्रव्यापस्यानिवार्यत्वात् । तक्षणाष्टाधीकरणादिविशि- है यूपस्य दृष्टरूपे खदिरादीनां प्रकृतित्वयोग्यताया लोकतो ऽवधारितस्वात् । प्राधानं त्वाहवनीयादीनां दृष्टे ज्वलनाकारे न निष्पादकं किं तन्निछापूर्वसं- स्कारमाय इति युक्तं तद्विधः प्रोक्षणादिविधरिवापूर्व- विधित्वम् । तस्मात्याकृत खदिरादिनियमविधधतिव्या- तिरप्यनिवार्यैव । एवमुद्देश्यगत विवक्षितरूपभेदाथ- योनापास्तिममर्थनस्यातिव्याप्तिदृष्टत्वात्तत्परिहाराय यथा वार्तिक तत्तविधाभावे विधेयत्वाभिमतस्य प्रा- पत्यप्राप्तिविवेचनेनैव नियमापूर्वविधिव्यवस्थोपपादनौ- या। तथा सति हादशाहे ल्यनीकाविधाभावे ऽपि श्रा- योरशोचीदकादैन्द्रवायवशकाग्रते प्राप्नुतः । गवाम- यने चाद्यथोरन्होः प्रातितिकविधाभावे ऽपि स्वस्था- नविदिमत्वानौकाविधिवलादेन्द्रवायवाग्रते प्राभुतः इत्युदाहृतागुताविधिचतुष्टयाव्यात्या सतिमातभौपचे प्रथमविकल्पो दुष्ट एवेत्यर्थः । अस्मिन्नव विकल्पे स्थला- तारे याव्याप्तिं रूपभेदविवक्षया निरसितुमणश्याम- दाहरति । अव्याप्तिः पौर्णमास्यामपि यज- नविधावत्र कल्पे प्रसपत् प्राप्तो- वेश्यस्य तेन ह्यधिगतफलती- पांशुयाजस्व लभ्या ॥ स्याकि ·विधिरसायने । चैपा पराग्न्याहुतिषु फलसमा- योजनार्थप्रवृत्तेर्निष्प्रत्यूहाग्नि- होचाहुतियुगलमिताधारसंकी- तने ऽपि ॥५॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते । तावब्रूतावनीषोमा- वाज्यसव नावुपांशु पौर्णमास्यां यजन्निति । प्रत्व वाक्ये कोळितानां यांगतदपेक्षिताग्नीपोमदेवताज्यद्रव्योपां- शस्वगुणापौर्णमासीकालानां मध्ये कालव्यतिरिक्तानां तत्तविध्यनुगुणशब्दाभावादन्यतः सम्भवत्माप्तिकानां तेषां पुनः श्रवणम्य निष्फलत्वाच्च कालस्यैव विधिः । न झग्नीपोमवतकवाक्यगतस्य यजन्त्रिस्यस्य यागविधी पठीचतुर्थीसाधारणम्य नाविन्यस्य देवताविधाडवाव्य. स्येति पश्यन्तस्य द्रव्यविधौ ट्रागेशानुगुण्यमवगम्यते । म- भवति चोपांशयाजमन्तरा यनतीति स्पष्टविधिना या- गस्य यष्टव्यदेयताप्रकाशनैकप्रयोजनके नाग्नीपीमौयथा- ज्वानुवाक्यायुगलेन देवतायाः मर्यम्मै वा एतानाय गृ. चत इत्यादिना द्रव्यापेक्षायां सर्वयागार्थताविधायक. तया कृप्तेन घोवाज्यविनियोषकवचनेन द्रव्यम्य प्राप्ति: उपांगुत्वस्यापि यागोत्पत्तियायत एव प्राप्तिः सम्भवति। अतो व पुराकल्पमरूपायवादन कसभ्यः कालम्यैव विधिः तदनुगुणमप्तमीविभक्तिश्रवणात् । तविधानस्य मलत्यारच । तथा हि यद्यपि तद्विधानमुपांशयाजम्य पो teपयाममा तिर, ·अपर्वविधिलक्षगाक्षेपः। मासौकालसिह्य न भवति तस्योपांशयाजमन्तरा य- जतीत्युत्पत्तिवाक्येनैव पौर्णमासौकर्तव्याग्नेयाग्नीषोमी. ययागहयान्तराले उपांशयानं विधानेनार्थत: सिद्ध- स्वात्तथापि उपांशूयाज्ञस्य दर्थपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत्यधिकारवायोद्देश्यफल सम्बन्धसिद्धार्थ भवेदेव । एतदभावे विवहाक्य स्वेनाधिकारवाक्यस्थेन च दर्शपूर्णमा- सपदेन यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो मावास्यायां पौगामा- स्यां चाच्युतो भवति अग्नीपोमोयमेकादशकपाल पूर्ण- मासे प्रायच्छदित्युत्पत्तियाफ्यनावगतपौर्णमासीकाल- योगग्नेयाग्नीपोमीययागयोरेव झटिति प्रतिनिमित्ता- वगत्या प्रथमगृहीतयोः फलसम्बन्धकरणादर्थावगम्यपी- र्यमामीसम्वन्धस्योपांशयानस्य विलम्वितप्रतिनिमित्त- प्रतीतिकतया विदवाक्याधिकारवाक्यगतपौर्णमासौपदा- गृहोतस्य फलसम्बन्धो न सिय दिति । यत्तु भवदेवेना- स्थ विधः प्रयोजनमुक्तं यदान्तरालविध्यर्थ लभ्य एवीपांशु- याजे पौर्णमामौकाल: स्यात्तदानीमाग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतया स मोमेनेवा अग्नीपोमोयो भवतीति श्रुतेः । असोमयाजिनी नीपोमीयपुरोडाशाभावेन तदीयाया- मेकपुरोडागायां पौर्णमास्यां पुरोडाशयान्तराभावादु- पांशयानो न प्राप्नुयात् प्रातिस्विककालविधिमद्भावे त्वन्तरालानपेक्ष्यैव मोर्णमास्युमांशुयानामितिसिडेत- दनुसारगारतरानथपणमाग्नेयोत्तरकालमाचीमलचाणं- भवेदित्येकपुरोडाणायामाप्युपांशुयाज: प्राप्नोति । मत- स्तस्यामुपांशुयाजमावर्ष: पौर्णमामौविधिरिति । तद- सारम् । उपलक्षणापाये ज्युपलक्ष्यानमायन्यायादेयक- ·२२ विधिरसायने । पुरीडाशायामपि तत्प्राप्तिसम्भवेन तद विध्यन्तरानपे- क्षणात् । उपलक्षणं हि पुरोडाशयमुपांशुयानाङ्गभूतस्य कालस्य न तु स्वयमुपांशुयाजाग येन तदभावे तहैगुण्य स्यात् । न च तदभावे ऽन्तरालण्याङ्गस्यालाभाद्वैगुण्य- म् । उपलक्षणापाये ऽप्युपलच्यानपायस्य प्रतिदिनं श. ट्सवेलायामागन्तव्यमित्या प्रमिहत्वात् । न हि काल विशेषोपलक्षणतयोपात्त शतध्वनी क चिहियसे दैवाद- कृते सति तटुपलक्षितः कालो नास्तीति नावगम्यते । ननु हिपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वादिति दाशमन्याधिकर- णे अन्तरालथुतिवलादिपुरोडाशायामेवोपांशुयान इति पूर्वपचे प्राप्ते उभयोस्तुविधानादितिमिदान्तसूत्रेगोपांशु पौर्णमाम्यां यजनिति पौर्णमासौविधानमेव हेतुकृत्य हिपुरोडाणायामेकपुरोडाथायाधीपांशुयानः समर्थितः सत्यम् । उत्पत्तिशिष्टान्तरालकालवैगुण्ये सति हेतरसा- धक इत्यस्वारस्यादेव तदनन्तरमनपायो हि कालस्य लक्ष- णं हि पुरोडाशाविति सूचान्तरेण सथैव पूर्वहेतुस्वारस्य वर्गयता तशाप्येण च लक्ष्यानपायन्यायमेव हेतूकत्य कालगृगयाभावः समर्थितः । तन्यायापेक्षणे सतत एवैकपुरोडाशायामप्युपांशुयानप्राप्तिर्भवतीति न पौर्णमासीविधानमपेनते। अयश्य चोपलच्यानपायन्या- यमावादिध्यान्तरमनपेच्ययोपलक्षणग़ाहिये ऽपि प्राप्ति- भवतीति त्वयापि स्वीकरणीयम् । अन्यथा पोर्णमामी- विधिवनादेकपुरोडाशायां प्राप्नुवनियुपांशुयाजोऽग्नीपो- मदेवस्य एव प्राप्नुयात् । विपावत्यः प्रनापतिदेवस्यय न माप्नुयात् । पौर्णमासौविधौ तावतावग्नीषोमावितिथव. सा ·अपूर्वविधिलक्षणाचेपः। णात् । एकपुरोडाथायामुपांशुयानसामान्यमापकविध्य. नाराभावाच्च । तस्मात्तत्राग्नीपोमयोरुपलक्षणत्वाद्देवता. न्तरवतो ऽयुपांशयानस्याग्नीषोमोपलक्षितथागत्वानपा- यादेवैकपुरोडाशायां प्राप्तिः समर्थनीयेति तत एव लक्ष्या- नपायन्यायादुपांशुयानमन्तरा यजतीति विधिनापेक्षि- तादेफपुरोडाशायामपि तव्याप्ति: सियतौति न पौर्ण- मासीविधः प्रयोजनमिति प्रागुतोपांशुथाजस्य फलसि- दि: प्रयोननम् । तदेव प्रयोजनसुगंशयानाधिकरणे प्रा- योवचनाच्चेति सूत्रेण तहार्तिकेन च स्पष्टीकृतम् । तत्र यधिकरणे "विष्णुरुपांशुयष्टव्यो ऽनामित्वाय" "अग्नी- पोमावुपांशयष्टव्यावजामित्वाय" "प्रजापतिरुपांशुयष्टभ्यो जामित्वायेति"बयाणां यागानां विधयः। अन्तरावाक्य तु तत्यमुदायानुषादी विदाक्यवदितिपूर्वपक्षनिराकर- गार्थ सूबर मायोवचनादिति । शिरो वा एतद्यनस्य य- दाग्नेयः हृदयमुपांशुयानः पाटावरनौपोमीय इत्युपांश- याजस्य प्रधानप्रायपाठात्पाधान्यावगते विवादिवाये- स्तयाणां यागानामुपांशुयानशब्दपरामष्टानां विधानुपां- शुयाजमात्रप्राधान्यावगतिवाधप्रसङ्गादन्तरावाकाविधेय एकएवोपांशुयाजस्तदर्थवादा विष्ण्वादिवाश्यानीति सूत्र. स्यास्य भाष्ये तात्पर्यमुक्तम् । कथं यागवयविधिपक्षे तत्मा- धान्ययाधः स्यादित्यागयोपपादितं वार्तिके । विष्णुप्र- नामत्यग्नीपीमदेवस्ययागनयविधिपक्षे तावदूतावग्नी- पोमावित्यादिनाग्नीपोमदेवत्यस्यैव यागस्य पौर्णमासी- विधिरिति म्यात् । राधा छ तस्यैव विहायफलवाम्य- समिति...

·२४ विधिरसायने । स्थपौर्णमासीपदगृहीतस्य फलसंबन्धेन प्राधान्यं सि- यत् न तु तदगृहौतयोविष्णुप्रजापतिदेयत्ययागयोः । अन्तगवाको नैकस्यैव यागस्य विधिस्तवैव शाखाभेदेना- नातैोज्यानुवाक्यायुगलैः प्रापिता विष्ण्वादिदेवता वि- कल्प्यन्त इति । सिद्धान्तमक्षे त विष्णुप्रजापतिदेय स्यस्याये- कावेनाग्नीषोमोपलचितत्वानमायादुपांशयाजसामान्य- म्य पौर्णमासीकालसंबन्धलाभेन सिद्यति प्राधान्यमित्यने- न पौर्णमासीविधिनैव लभ्यः फलसंबन्धो नान्तराल विधि- लथ्य इत्याशयः स्पष्ट एव । अन्यथा विष्णुप्रजापतिदेव- त्ययोराहत्य पौर्णमासीविध्यभावे ऽप्यन्तरालकालतयार्थ- प्राप्तपौर्णमासौसंवन्धेनैव फलविधिगृहीतयोः प्राधान्य मिहरोदिति तत्प्राधान्यावगतिवाधप्रसङ्गदूषणमसमज- सं स्यात् । नन्वन्तरावावयं यागनयसमुदायानुवादक- मिति पूर्वपक्षे ऽन्तराले यागविधायकं किं चिदाक्य ना- स्तीति विष्णुप्रनापतिदेवत्ययो: फलसंवन्धाधं पौर्णमा. सौविधिरेव शरणीकरणीयः । श्रतो यागभेदे तस्याग्नी- पोमीयमाचविपयत्वेन तयो. फलसंवन्धो न सिद्धा दिति त(पणसामञ्जस्यमिति चेत् । न । अन्तरानाकामनु- वाद इति पक्षे ऽपि दोषपरिहारार्थमन्तरागुतेरनाल- म्वनत्वपरिहारार्थ च विष्वपि यागेवन्तरालमाप्तेरव- श्यवक्तव्यत्वात् । भवदेवेनेवीपांशुयानाधिकरणपूर्वपचे कथमन्तरावाययस्य सर्वात्मनानुवादकत्वमन्तरालस्यैवा- १ नोमितादीपपरिधारामिदर्थ तथा च नामितादोपकमोपसाराममान रालाप्यातारा पौर्ष भामौसममिहोत पौर्षमामौषिधि शरबतरीय विमा . च पक्ष्यानपायन्याय मागुक्रमामध्ये साधायावतिभावाष बातिको समय- ममिति द्रष्टव्यम् अमाता का सानुबादत्वानुमानापोदोष इन्वय ।

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। २५ प्राप्तस्य विधेयत्वादित्याशय जामितादोषोपक्रमेण विष्ण्वादिवाक्येषु प्रत्येकमनामित्वानुवादेन च तेष्वन्त- रालप्रातिरता भवति चानुवादतो ऽपि स्थाननियमो यथा न गिरागिरेवि ब्रूयादिति गिरापदनिषेधानुवाद- वलादिरीपदस्थ गिरापदखाननिवेशित्वम इति सदृष्टा- न्तमुपपादितत्वात् । केचित्तु विष्ण्वादिवाक्यानि याग- विषय इति पचे तत्माधान्यवाधमन्यथा समर्थयन्ते । विष्यवादिवाक्येषु तव्यप्रत्ययात्अधर्मगुणाकर्मत्वधीभवति। कर्मान्तरानुपयोगानुसंधानेन तु प्रधानकर्मतावगन्तव्या। श्रतः शोधावगतप्रधानकर्मणामेवाधिकारानप्रवेशापां- शुयाजस्य तदननुप्रवेशेन प्रधान्यावगतिविइन्चेत । भ- न्तरावाका यागविधिरिति पक्षे तु तत्र तव्यप्रत्ययामा. बेन गुणकर्मत्वधोकृतविलम्बाप्रसतराग्नेयादिवदेवाधि- कारानुप्रवेशात्प्राधान्याचगतिर्न विहन्यतइति तेषाम. ग्यधिकारानुप्रवेशोपयोग्यर्थमतौतिघ्रामान्यकततदनु- प्रवेशाननुप्रवेशन्यायस्य संमतत्वादुमांशयाजस्य पाहत्य मौर्णमासीविध्यभाव तु श्रुतपौर्णमासीकालयोराम्नेया- ग्नौपीमीययोरेवाधिकारानुप्रवेशः स्यादित्युपांशुयानस्य तदनुप्रवेशलाभफलक एव पौर्णमासौविधिः सिद्ध्यति । स्थादेतत् । यदि पौर्णमासीसंवन्धप्रतीतिघ्रामान्द्याभ्या- मधिकारानुपयेथाननुप्रवेशौ स्यातां तदोमांशुयाजस्यो- त्पत्तिवात्तिसापेक्षेण वाक्यान्तरेणु पौर्णमासीसंब- धनाभे ऽप्युत्पत्तिवाक्यावगतपौर्णमासौसंबन्धयोराग्ने- याग्नीषोमौययोरव तदनुप्रवेशः स्यादिति स दोषस्त- दवस्थः । न च वाच्यमनन्यप्रयोजन पौर्णमासीविधिवि.

·विधिरसायने । लम्वितो ऽपि तस्याधिकारसंवम्वन्धमापादयिष्यति । धन्यथा तबेयर्थ्यप्रसङ्गात् । एकपुरोडाशायामुपांशयान प्राप्नेर्लच्यानपायन्यायलभ्यतयैतविधिप्रयोजनवाभावा- दिति । अमावास्यायामुपांशयाजव्यावर्तनेनापि पौर्णमा- सीविधेशारितार्थ्यात् । उपांशुयाजोत्पत्तिवाकापोली- चनया धमावास्यायामपि स प्राप्नोति । यथा पौर्णमास्या- माग्नेयाग्नीपोमोयौ पुरोडाशो तथा मावाम्यायामाग्ने. येन्द्राग्नी स्त इति पुरोडाशयान्तरालस्य इयोरपि स- त्वादमावास्यायां सोमयाजिन ऐन्द्राग्नाभावेनव पौर्ण- मास्थामसोमयाजिनो ऽग्न पोमोथाभावेन पुरंडाशया- सार्वत्रिकत्वम्य तयोरविशिष्टरवात् । तस्मात्पौर्णमासी- विधिरमावास्याव्यावर्त्तनेन चरितार्थः स्यादेव । अत एव दशमे अपि वा पौर्णमास्यां स्यात्प्रधानशब्दसंयोगान्मन्त्री यथा प्रधानं स्यादितिसूत्रेण प्रधानस्योपाशयानस्यो- पांश पौर्णमास्यां यननितिशब्देन पौर्णमासीकालसंयो- जनात् पौर्णमास्यामेवीपांशुयालः कार्य इति पौर्णमामी- विधिबलादेवामावास्याव्यावर्तनं कृतमिति चेत् । उच्यते उपांशयाजमन्तरा यजतीति उत्पत्तिवाक्यं पौर्णमासी- रूप एवान्तरालकाले उपांशुयानं विदधाति। उपांशपी- समास्यां यननिति प्रकृत्यनामि वा एतदित्याम्नानादि- ति दशमान्त्याधिकरणे भाष्यट्पटीकयोमतम् । प्रत उपा शुयाजस्योत्पत्तिवाकरावगतपौर्णमासीकालत्वाविशेषान्न कश्चिदधिकारानुप्रवेशे ऽन्तराय: । एवं च यद्यप्यत्र पौर्ण- तमापरिसच्यारिधिरितिमामा स्थापिरितिमा । १ नम्बयाकतिपु. पा..

·२० . अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । मामौविधिरमावास्याच्यावत्तनेन परिसंस्थाहपम्तथापि तदनन्तरामातीत्पत्तिवाश्य थुतमन्तरालकालं पौर्णमा- सीरूपतां नयन उपांशुयाजस्य फलसंवन्धार्थो ऽपि भव- तीति पर्वविधिपताम्य यावश्यं माविनौ । ततशाचा- नुपादेयत्वेनोद्देश्ये पौर्णमामीकाले विधेयस्य यागस्य प्रा- जितदभावे ऽयुत्पत्तिवाक्यपर्यालोचनयाल्लिभ्यतइति तम्बाः फलम्वाभावानां विहाय विधेयस्य र अनुदेण्याधि- कारवाक्योपात्तवर्गप्राप्तिफलस्वेनोपाददाने इम्मिविधी रुपभेदविवक्षायामध्यव्याप्तिरनिवायो। न धन पौर्णमा- सोवोपहिते'उपांशयाजस्यामाप्तिरस्ति । अन्तरालयिधि- सामयंन तत्प्राप्तिमभयान्न वा तटन्येन केन चित् रूपेगो पहिते तव तस्याप्राप्तिसमपाद्य तत्माप्रणार्थमिदं वचन- मिति कल्पने किं चित्रमयीननमस्ति । पौर्णमामात्यो- पतिएप तबिधानस्य फलबन्धसिद्मा प्रयोजनबत्त्या- त् । तस्मात् रूपभेदविषक्षायामम्युनाविधावव्याप्तिः स्या- देय । चपि च द्वे चाहनीय चतची गाईपत्ये चतमा स्याहार्यपचने दश संपद्यन्ते दगाजरा विराष्ट्रप एवं विहाधिरामंपन्नमग्निहोत्र जुतीयन पाइपनीये प्रत्यसिन्द योरग्निहोचावीर्यदाहनीय क्षुहोतीतिमा- मान्यगाम्वमितायनीयरूपाधारसहीने ऽप्यवाप्ति इदं हि नायनीयम्याइतिहयमन्धमा मामान्यगा- मरणा'मानयात् । नापि तदन्या यस्य कम्य चिामंय. Natna terror ·विधिरसायने । वप्राप्त्यर्थमनेन कस्यापि तत्संबन्धप्राप्त्यलाभात् । नापि विराट्संपत्तिवाश्यानुसारेण दशसंस्थानामग्निहोवाहु- तीनां मध्ये हे एवाहवनौये न त्वष्टावितरा इति परि- संख्यार्थमष्टानां गार्हपत्यान्वाहार्यपचनरूपाधिकरणान्त- रविधानादेवाहवनीयव्यात्तिसिद्धेः । किं तु तासामष्टा- नामाहुतीनामाइतिहयवदग्निहोत्रं जुडयावर्गकाम इत्यधिकारवायबोध्यफलसंबन्धमाप्त्यर्थम् । तथा fel द्वे पाहवनीय इत्येतदमावे चतसो गार्हपत्ये चतसो स्वा. हार्यपचम इति वाक्ये संख्याधिकरण विशिष्ट कर्मविधा- यके स्याताम् । न त्वग्निहोत्रं जुहोतीत्युत्पत्तिवाक्यवि- हितकर्मानुवादेन गुणविधायके प्राप्त कर्मणि संख्याधि- करणरूपानकगुणविधाने वाक्यभेदापत्तेः । न च यथा य- दग्नये च प्रनापतये च सायं जुहोति यत्सूर्याय च प्र- जापतये च प्रातरिति वाक्ययोः कालदेवतारूपानेकगु- श्रवणे प्याग्निहोत्रवाकोत्पन्न होमानुवादेन गुणमा- वविधानमिति तस्यैकस्यैव होमस्य सायंप्रातःकालयो- रग्निप्रजापतिसूर्यप्रजापतिरूपदेवताभेदेन विहिरभ्यास इत्यभ्युपगम्यते । एवमिहाप्यनेकगुणथयणे ऽमि तसिसम् होमे गुणमावविधानमिति तस्यैवाधिकरणभेदेन चतुश्च- तरन्यासी यभ्युपगम्यतामिति वाच्यम् । सायं नुहोति प्रातर्जुहोतीतिविधिम्यां सायप्रात:कालोरग्निज्योति- ज्योतिरग्नि: म्वाहा सूर्यो ज्योतिर्कोति: मूर्यः स्वाहेति तत्तकालाग्निहोयमन्याम्यामग्निमूर्ययोथ प्राप्तत्वेन य- दग्नये यत्मीयेतिवाकायोः कालहये ऽपि प्रजापतिमा- प्रविधिसंक्रानातया तयोगमावविधाने ऽपि वाक्यमे- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । २६ दाप्रसङ्गात् । इह संस्थाधिकरणयाईयोगायनन्यलभ्यत्वे- न गुणमात्रविधाने वाक्यभेदानिवारणात् । एवं च गा- ईपत्यान्याहार्यपचनबाक्ययोः संख्याधिकरणविशिष्टहो- मविध्यवश्यंभावे इटावपि होमा अग्निहोवाकाविधेया- सार्यप्रात:कालयोर्देवताभेदेन हिहिरण्यमनीयाहोमा- दन्य एव स्युर्विहितम्य विधानायोगादिति न तेषामग्नि- होत्रमिति नाम सियति किं त्वग्निहोत्रवाक्य विधेय- स्यैकस्यैव होमस्य तन्नामेति प्राप्तीति तदुत्पतिवाश्यगत- त्वात् । अग्निहोत्रवाक्यविहितस्य सास्वामस्य होमस्य गा- प्रत्यान्याहार्यपचनवाक्यविहितानां होमानामनुवादक विराट्सम्पत्तिवाक्ये तावत्साधारगयेनाग्निहोत्रशब्दप- योगसवे ऽपि तस्य छवित्वायन लक्षणयोपपत्तेः । अग्नि- होववाक्यविहिते कर्मणि प्रथमावगते शत्यवश्यम्भावेन तत्सम्बन्धादितरेषु लक्षणोपपत्तावनेकत्र शक्तिकल्पन- स्थान्याय्यत्वात् । अत एव रथन्तरं पृष्ठं भवति वृहत्पृष्ठ भवतीत्युत्पत्तिवाफ्ययोर्माहेन्द्रस्त्रोवनामत्वेन प्रथमावग- तपृष्ठशब्दस्य मप्तदशानि पृष्ठानौत्यनुवादवाको माहेन्द्रा- दिपु चतुपु स्तोत्रेषु प्रयोगो लाक्षणिक इति प्रकृती पृष्ठबहुत्वं नास्तौति प्रपञ्चितं सप्तमे विश्वजिति सर्व- पृष्ठे तत्पूर्वकत्वात् ज्योतिष्टोमिकानि पृष्ठान्यस्ति च पृ- शब्द इत्यधिकरणे एवं चाधिकारवायसेनाग्निहोत्र- नाम्ना ऽग्निहोत्रवाक्यविहितस्यैष होमस्य ग्रहणात्तस्यैव फलसम्बन्धः स्यान्न तु चतसइत्यादिवाक्यविहितानाम- ष्टानां होमानां दे पाहवनौये इति वाक्यसत्वे तु विरा- १ समर्पणादिति पु. पा.।

·३० विधिरसायने । ट्सम्पत्तिवाक्यानुसारेण दशधाऽभ्यसनीयस्याग्निहोत्रम- स्य दशानामभ्यासानां मध्ये हे पाहवनौये इत्यनेन परिसंख्यातानामष्टानामपेक्षितमधिकरणमेवं चतस - त्यादिवाक्याभ्यां विधीयते । तयोयतुःसंख्याश्रवणन्तु ममं स्वादश्रुतत्वादिति न्यायप्राप्तानुवादकमिति लम्यते एवम् अग्निहोत्रवाक्यविहितस्यैव होमस्य देवताभेदेना- धिकरणभेदेन च मायं प्रातच दशदशाभ्यासा:-न तु तातिरेकेगा होमोन्तराणि सन्तौति पर्यवसाने ऽधिकार- वाय गतमग्निहोत्रनाम सर्वविधाम्याससहितम्याग्निहो. वस्य समर्पकमिति सर्वसाधारगयेन फलसम्बन्धः प्राप्नो- ति । यथा सोमेन यजेतेति वाक्योत्पन्नस्येन्द्रवाय्वादिदे- वताभेदेनाभ्यसनीयस्य सोमयागस्य ज्योतिष्टोमपदं ना. मेति सर्वाभ्याससहितस्य सोमयागस्याधिकारवाक्येन फलसम्बन्धः । न च हे आवहनीय इति वाक्याभाधे ऽपि विराट्सम्पत्तिवाश्यमग्निहोत्रहोमस्य दशधाम्या- सविधायकमभ्युपगम्यतां तथा सति तच त्यदुक्तरीत्या ऽष्टानामभ्यामानामधिकरणामावविधायकयोईपरया- न्याहार्यपचनवाकायोः संख्याथवणं न्यायप्राप्तानुवादक भविष्यतीत्यामराग्निकहोमानामग्निहीवहीमाभामह- पत्वेन फलमम्बन्धः मिय दिति वाच्यम् । यदि चा- हवनीयवाका न म्यात्तदा गाईपरयान्वाहार्यपचन- वाकायोम्तदधिकरणविधायकत्वे दगानामपि तद- भ्यामानामधिकरणविधायकत्वापत्या चतुःमम्यानुयाटा- संभवेन तयोः मंग्याधिकरणाविशिष्टकर्मान्तर विधा- दिमिन बर्गकामी यजतदन।

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । यकत्वस्यावश्यंभावितया विराटमपत्तिवाक्यमग्निहोत्रा- नग्निहोत्रीमानां मचयशिष्टमंख्यानुवाद कमियफार्म- नापि स्वीकरणीयम् । तम्मादाहवनीयवास्यात्त्यधौन एवापराग्निक होमानां फलमंवन्धः । एवं चास्मिन्द पाइयनीय इति विधी अविधयानामापराग्निकहो- माभ्यासानां तदनुद्देश्यस्वर्गसंवन्धप्रापणमेव मलमि- त्ययं विधिमद्देश्ये विधेयस्य नित्यप्राप्तत्वात्तस्यान्चव त- वान्यस्य वा प्राथस्य नियमस्य निवय॑स्य वा भावाच्च केवलं परफलसंवन्धवोधनार्थः । अत्राय संग्रहः । है पावनीय इति शुतो विधिद्यग्निहीवमधिस- त्य परसंवन्ध विधानं विनास्य न स्यात्फत किचित् । मातंतस्पापणीयं किल यदिह फियान्पूरणीयोऽस्ति नांगो नानिष्ट या नियत्वं निजविषयतया दृश्यते किं चिदस्य । किंतु व्यापारमेव प्रधयति फलमयोजनार्थ पारपां । प्राप्तः पुरष्वैरगरत्येरिय विबुधगयो वेंकटचीणिपालम।। तस्मादम्मिन्नपि विधावव्याप्तिरनिवायेति भावः । प. घान्यवायव्याप्पिमुदाइरति। आकाङच्यादर्थवादादपनमति फले कर्मगो यदिधानम् । त- वाप्येषा तटङ्गीभवनलति भवे- त्सन्निधानथुतानाम् । यत्कि- ञ्चिद्यन कुत्राप्यधिगतवती- ·“विधिरसायने। त्येव लक्ष्म्यस्थितिश्चेद्वन्त्यादीषु प्रसिद्धी नियमविधिरपि स्या- दपूर्व विधानम् ॥ ६ ॥ वैश्वदेवीं सांग्रहगी निर्वपिद ग्रामकामो वैखुदेवा वै सखाता विश्वानेव देवान्स्वेन भागधेयनीपधावति त ए. वाम्मै मजातान् प्रयच्छन्ति ग्राम्येव भवतीति श्रूयते । तब सांग्रहगोप्टेमिफले यदिधानं तव तस्यास्तत्प्राप्त्यर्थं रा- विसबन्यायेन समनन्तरपठितार्थवादादेव तव्याप्तिसंभ- वात् । आकाइयो घव विधिनार्थवादः स्तुतिलाभाय विशिष्य चाऽत्र ग्रामशब्दो ऽयं वदर्थ इति महाभाष्योक्त- रनेकार्थस्य फलसमर्पकस्य ग्रामशब्दस्य विवक्षितानि- यलाभाय किं तु सांगण्यास्तदर्थवादात् फलकल्प- नायामामनमस्यामनमस्य देवा इति तिस पातौजु- होति एतावन्तो वै सनाता ये महान्तो ये क्षुल्लका यास्वियम्तांस्तानेवावरुन्धेत एनमवरुद्धा उपतिष्ठन्तौति तत्सन्निधिपठितानामामनहोमानामपि तदर्थवादात्फ- लार्थत्वकल्पनापसत्या तेषां सांग्रहण्यद्गत्वं न प्राभुया- दिति तत्प्राप्त्यर्थम् । एतत्सत्वे हि प्रत्यक्षेण विधिना सां- ग्रहण्याः शोघ फलसवन्धे ऽवगते फलवदफलन्यायादा. मनहोमानां तदद्गत्वं प्राप्नोति । एवं चाल विधेयाया: सां- ग्रहण्याः केनापि रूपेणोद्देश्यग्रामसंवन्धाराप्तिनास्तीत्य- वाप्यव्याप्तिरनिवार्या । ननु लक्षणे प्रकल विध्युद्देश्यम- प्राप्ति सतीति न विशेष्यते किं तु विधिविपये ऽन्यस्मिन्वा - ·. अपूर्वषिधिलक्षणाक्षेपः । प्रतिनिध्युशयमन्यहा किच्चिदप्राप्ते सतीति । तथा च नैतासामव्याप्तीनामवकाश इति चेत् । एवं बीडी- नवहन्तीत्यादिपु प्रसिदो नियमविधिरप्यपूर्वविधिः स्या- त् । दापौर्णमासिके प्रयानादी सौर्यादिविकृतिममाप्ते सति तविधिप्रहत्तेरतस्तथाविषक्षणौचित्यादव्याप्तिः स्या- देवेति भावः । स्यादेतत् । विधिरत्यन्तमप्राप्त इत्यस्य तविध्यपहत्तावप्राप्तिः प्रसक्तिमतीतिपर्यवसितो ऽर्थस्तस्य एलोकाय व्यास्थानसमये सूचितस्तेन तस्य विधे स्तत्मा- प्तिफलकत्वमर्थालभाते । घती यस्मिन्कस्मिंश्चिद्यल्कि- सिदप्राप्ते सतीति विवक्षायामपि तस्य तत्प्राप्तिफलक दूत्यधिकांशस्य लक्षणे नियेशान्नावहनननियमविधाव- शिव्याप्तिप्रसन. । तस्य मौर्यादिपु प्रयानादिप्राप्तिफ- लकत्वाभावात् । एवं च वैकृताग्न्यतिपाद्यविधिप्याषि- घेयानामपि गुणकामानां सत्तविध्युद्दे ग्यास विकृतिषु प्राविदिशाइिकगवामयनिकच्चनौकान्तर्गततदनगार्ग- तविधिविधेयानामेवाग्रतानां तत्तदिध्यनुद्दे श्यास सा- दशाइविकृति प्राप्तः।"उपांश पौर्णमास्यां यनन्निति विधौ पविधेयस्योपांशयाशस्य सहिध्यनुद्देश्ये स्वगे प्रात:पायहनीय इति विधानविधेयानामापरा- ग्निकहोमानामनुदेध्ये स्वगें प्रातः सायणीफलवि- धापविधेयानां तत्सन्निधिपठितानामनुद्देश्य तहिधेये फर्मणि प्राप्य फलम्य समायान्न फाप्यव्याप्तिगाव- फागो ऽपत्यागहा। ImmAININinternatantne 1 ·३४ विधिरसायने। उद्देश्ये ऽन्यत्र वा यविधिपदमि- तरदापि न प्राप्तिमत्स्यात् त- त्प्राप्तिं तत्रतन्वन्विधिरितिकरणे ऽप्येवमव्याप्तिरेव । ज्योतिष्टोमा- दिकानां विदिवगतिफले सर्व- कामोक्तिसिद्धे किं प्राप्यं धर्म- जाते प्रकरणगमिते स्वर्गकाम- श्रुतिभ्याम् ॥ ७॥ "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामी यत""दर्शपूर्णमासाभा स्वर्गकामी यलेसे"ति श्रूयते । इदं पाकादयं ज्योतिष्टी- मशब्दगृहौतम्य सोमयागस्य दर्शपूर्णमासशब्दगृहीता- नामाग्नेयादियागानां च न स्वरूप प्राप्त्यर्थ"सोमेन यज- ते"तियाकेनारमैयादिवाथ तेषां प्राप्तत्वादिति ता- यत्स्सष्टमेव । नापि रोपां स्वर्गफलमंयन्धप्राप्त्यर्थम् ।"ए- कस्मे या अन्चे यतकतयः कामायाझियन्त मर्येभी ज्योतिष्टोमः" "एकस्मै वा अन्ये यतकतयः कामाया- डियन्ते सर्वेभाः कामेभी दर्शपूर्णमामाविति" यधनाभाग तेषां पश्वादिफलकत्यवत्सर्गफलकत्यस्यापि प्राप्तिम- भवात् । नामि अहमवन्धयोधनार्थ प्रकरणकरध्यन वा. फान सत्याप्तिसम्मवात्। न हि स्वर्गकामवाकायोरङ्गमय- बोधकत्वमपि तटुचितगटकल्पनां विना सम्भवति । सयोरद्गममर्पकशब्दाभावात् । न च दीक्षणीयादिममि- ·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। दादिवाकाविशेषितयोस्तयोस्तत्मवन्धबोधकत्वं सम्भव- तीति वाच्यम । दोषणीयादिवाकरष्वपि यच्छब्दोपब- वरहितस्वतन्लास्यातसत्त्वेन स्वतस्तेषामन्यविशेषण- त्वालाभात् । तस्मात्वर्गकामवाकायोरङ्गसंबन्धबोधक- स्वाङ्गीकारे ऽपि सयौर्टीक्षणीयादिसमिदादिवाकयानां. चाप्रत्यक्षमध्ये कलाकात्वं प्रकरणवलेनैकवाकातापादक- शब्दकल्पनयोपपादनोयम् । तथा हि ज्योतिष्टोमेन दर्श- पुर्णमासाभवां वा स्वर्गापू भावयेदियुक्त भवति प्रका- राकाहा कथं तेन तामां वा तद्भावनौयमिति अनिता- नप्रकारत्वात् । न हि गोधूमैर्मगड़का: कार्या इत्युक्त नव्मकारानभिजस्य नियोज्यस्याकाहा न भवति कथं गोधूमर्मण्डका: कर्तव्या इति कुठारेण च छिन्धीत्यु- के तत्प्रकारानभित्तस्य भवत्येव तदाकासा तं प्रतिह- साभाां कुठारं गृहीत्वा तदद्यमननिपातनव्यापागव- नेनेतिवताव्यमेव । एतत्पकारस्य लोकप्रमितरत्या- त्प्रायेण तव न भवरयाकाङ्क्षा । इह तु ज्योतिष्टोमा- दिभिः स्वर्गापूर्वसम्पादनस्यात्यन्तालौकिकत्वात्प्रका- राकाक्षावश्यम्भाविनी। तथा दोक्षगौयादीनामाय- स्ति प्रयोजनफाडक्षा । तदिह परम्पराकाङ्क्षालचणं प्रकरणे सति रेवतीषु पारवन्तीयमग्निष्टोमसाम करवा पशुकामो घेतेन यजेतेतिवत् दोक्षणीयादिवाकपानां मत्यचे ज्योतिष्टोमादिवायकवाझावे चामति येन श- ब्देन दीक्षगीयादिव्यापाराणां ज्योतिष्टोमादिविशेष- तोच्यते तादृक्शन्दकल्पनेनामत्यक्षमेकबाकावं प्रक- रणवलेन कल्पनीयम् । यथा कोदृशं देवदत्तगृहमिति ·विधिरसायने। प्रकाराकाचायाँ हारोपान्तलिखिराशनपनि धिवहुत- म्यकालमृतनिष्कुटं देवदत्तएहमित्यभिधानतो विशेष पामनुक्षा इह देवदत्तगृहं वर्तते दारोपान्त लिखितेश- अपने सः निष्फुट चम्पकाः सन्तीत्येतावत्युक्ते ऽपि रहस्य प्रकाराकाझ्या प्रकारोपदेशस्य प्रयोजनाकानया घ तचितशब्दकल्पनया एकवाकावं कल्प्यतइत्येव- मेोपपादितं तन्वरो । तथा च सर्वकामवाकायोरङ्गसंव- न्धयोधकस्यानसरोकारेण प्रकरणवलाचवोधक याका कल्पयितुं शकाम् । तथा हियद्यपि सर्वकामवाकायोरा- सातरहितयोगिभावना न श्रूयते तथापि चतुर्थ्या ज्योतिष्टोमस्य दर्थपूर्णमासयोच सर्वकामार्थत्वप्रतिपा- दनात् ज्योतिष्टोमेन दर्शपूर्णमासाभां च स्वर्गपशपुन- हिरण्यापूर्व भावयेदित्यर्थती लाभायादेव तत्प्रकारा. काचा दीक्षणौयादीनां समिदादीनान पूर्ववत्मयोन- नाकाक्षा स्थितैव एवमुभयाकाङ्क्षालक्षणेन प्रकरणेन दोषणीयादिभिः समिदादिभिश्योपकृत्य ज्योतिष्टोमेन दशंपूर्णमासाभाां च स्वर्गपश्वाट्यपूर्व भावयेदिति याका किमिति कल्पयितुं न शकाम । एवं स्वर्गसंपन्धस्याङ्ग- संबन्धस्य चान्यलभारये ऽपि के चन म्बर्गसंवन्धे सर्व- कामपचनलभ्ये. धर्गकामबाकायोरकृतारवं मन्यमा- नाम्तयो रङ्गसंबन्धबोधनार्थत्वमित्याहुः । पन्ये तु सर्व- कामत्यविरोधेन स्वर्गकामवाकायोरेव स्वर्गमयन्व- पोषनार्थरवं सर्वकामवाकायोस्तु सामान्यमुखमहत्तयोः स्वर्गेतरसंबन्धयोधनार्थत्वमिस्याहुः । उभयोरप्यन्यतः १ सभ्योदोरादिना महरन ।

·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ३० प्राप्तिसम्भवात्ततिरेकेण च कचित्कस्य चित्पापणी- यस्यादर्शनावर्गकामवाययोमक्तलक्षणाव्याप्तिः सर्वधे- वानिवार्येति भावः । अध प्रकारान्तरेणोदाहृततदि- तरापूर्वविधिष्वव्याप्तिमुदाहरति । नाना शाखाग्निहोत्रप्रभृतिवि-' धिषु चाव्याप्तिरेवं सति स्यात् तत्तविध्यप्रवृत्तावपि तदधिग- तिः स्यादि विध्यन्तरेण । सासा प्राप्तिस्तु नेवाभ्युदयफलवती- त्येवमप्राप्तिसत्त्वं कलाव्याप्ते- निरासे नियमपरिसंख्यानुहत्ते- निहत्तिः ॥८॥ अग्निहोलादिविधयस्तावन्नानापासास यूयन्ते । सेन तत्तच्छाखाम्नातविध्यभावे नानाशाखासु विपुयोर्णा- नामजानामियाग्निहोवादीनामपि शाखान्तरतः प्राप्ति- स्थादेव । सतच सत्तहिध्यभावे ऽन्यत: भाश्यमभवरूप- स्यापारतविशेषणार्थश्याभावात्सर्वेष्वपि मानाशाखामा- तापूर्वविधिप्याब्याप्तिरनिधार्या । ननु शाखान्तराधि- करणे तेषां सत्तफाखाध्यायिनं पति स्वरवशाखाध्ययन- प्राथम्येना जाततापकत्यं समर्थितम् । मरयम् । न स्वत्ता- तत्रापरवसिहिमाणापास्तविशेषणार्थी विवक्षितो ·विधिरसायने । खभाते । न चाज्ञातत्यमेवापाप्तशब्दाघः । तथा सति नि- यमपरिसंख्ययोरपि अर्थाचेपमन्वलिङ्गाभरां प्रागैव पृट- तयोरजातजापकत्वसवेन तयोरतिव्यास्यापत्तेः । न- स्वभ्युदयशिरस्कमाप्तिसम्भवराहित्यमप्राप्त इत्यनेन घि- वक्षितम् । ततश्च स्वाध्यायो ध्येतव्य इति नियमविधि- वलादध्ययनगृहीतस्य स्वशाखान्तर्गतवायजन्यतदर्ध- ज्ञानस्यैवाभ्युदयकारिलेन स्वशाखोन्तर्गतथाश्यसमावे शाखान्तर्गतवाकाजन्यज्ञानस्याभ्यु ट्यकारित्वस्याभावा- तत्तच्छाखाध्यायिपुरुषापेक्षयां सर्वेषामग्निहोबादिधि- धौनामत्तातचापकत्ववदमाप्तप्राप्तिफलकात्वमपि वि- वक्षितरूपमस्त्येवेति न नानाशाखाग्निहोत्रादिविधिष्व- व्यारित पिस्वर्गकामवाकाष्वव्याप्तिस्तेष्वपि साप्तदश्य- वाकान्यायेनाभ्यु ट्यफलकप्रात्यभावसत्त्वात् । तथा हि सप्तदशसामिधेनौरनुयादित्यनारभ्य थूयते । अत्र विधीयमानस्य साप्तदश्यस्य न सामिधेनीद्वारा प्रकृती निवेशः प्राकरणिकतत्याञ्चदश्यावरुदत्वात् । किं तु वि: कृतिष्वेव । तवापि श्रुतसाप्तदश्यासु मित्रविन्दादिष्वेव निवेशो न सर्वासु विकृतिषु । धनारभ्यगृतं हि साप्तदश्यं यावत्सामिधेनीदारा मकलविकृत्यङ्गं कल्प्यते सावरमा- करणिक कैमिवविन्दादिसंबन्धे रुते क्षणार्धापत्तिन क्रत्वन्तरसंवन्ध कल्पयति । तेनानारभाधीतस्य साप्त- दश्यस्योपसंहारार्यानि तत्प्रकरणाधीतानि साप्तदश्य- वचनानि ततय प्राकरणिकवचनैः साप्तदश्यस्य अतु- संवन्धसिहरनारभाधीतवाकान सामिधनौसंवन्धमिद्धि- रिति मीमांसकमर्यादा । प्रवानारमा विधानाभावे ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ऽपि साप्तदश्यस्य तुसंबन्धवत्सामिधेनौसंबन्धो ऽपि प्राकरणीकवचनैरव सियतीति अनारमाविधानस्य वै- व्यर्थ्यशङ्का प्रानोति । अत्रोक्तं तन्वरत्ने । यद्यपि प्राकर- णिकेनैव मातुसंबन्धः सामिधेनौसंबन्धश्च मियति । त- थापि वाकायाम्नानादेवं विज्ञानमभ्यु दयकारोति वि- जायते अर्थवादपरोचितवदिति । ततश्चास्य न्यायस्य सार्वकाम्यवाकाप्राप्त्यर्थस्वर्गकामवा कासाधारण्यात्तवा- प्यभुदयशिरस्कप्राप्त्यभावो वक्तं शकात इति चेत् । तथा सति नियमपरिसंख्याविध्योरत्यन्तमप्राप्त इति विशेषणाभाां नितिनं स्यात् । तवापि स्वाध्यायनिय- मविधिवलादेवाक्षेपमन्वलिदामामवघातादिप्राप्तर- भादयकारित्वाभावस्य वक्तुं शकात्वात् । तस्मादन्यतः प्राप्त्यभावमात्रमिहापातिरिति वक्तव्यमित्युदाहृत- सलेष्वव्यापूतिः सुदृढैवेति भावः ॥ ७ ॥ नन्चस्त्व- न्यतः प्रात्यभावमात्रमप्राप्त विशेषणार्थ: । प्रात्यभावस्तु तत्तद्विधिमात्रामसत्ताविति नेष्यते किं तु विध्यन्तरा- प्रवृत्तिसहितायां केवलायां वा तत्तदिध्यप्रष्टत्तौ यः प्राप्त्यभावः स सर्वो.अयप्राप्तविशेषणार्थ इतौष्यते । त- तश्च तत्तच्छाखागताग्निहोत्रादिविध्यप्रहत्तौ तदन्यसक- लशाखागततत्तविध्यप्रवृत्तिसहितायां तदप्रातिरक्षतेति न नानाशाखागताग्निहोवादिविधिध्वव्याप्तिः । नापि वर्गका मविध्योरव्याप्तिस्तदप्रवृत्ती सार्वकाम्यविध्यप्रष्ट- त्तिसहितायां, ज्योतिष्टोमादौनां वर्गसंवन्धाप्राप्तिस- वात् । “वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेते"ति"यावजीवं दर्शपूर्णमासामा यजेते"ति विधिमाांतेषां प्रत्यवायपरि- .

·विधिरसायने। हांरार्थत्वावगमन तत एव फलाकाहाशाम्तेविश्वजिन्न्या- याविषयतया तत: स्वर्गसंवन्धप्रातिरनाशननीयत्वात् । अवश्यं च कचिवचिन्नियमविधी तत्तविध्यप्रवृत्तर्विध्य- न्तराप्रतिसाहित्यन्यायो ऽयमनुसरणीयः । अन्यथा बौहिभिर्यजतेतिनियमविधी तल्लक्षणस्याव्याप्ति: स्यात्। मोहिशास्त्राभावे यवशाखेण यवानामेव नियतप्राप्त्या मोहीणां पक्षप्राप्त्यभावात् । एवं यवैर्यतेतिनियमपि. धावपि तदव्याप्तिः स्यात् । तदभावे बौहिशास्त्रेण ब्री- होणामेव नियतप्राप्त्या यवानां पक्षमाप्त्यभावात् । तथा प्रौदम्बरो युपो भवतीत्यादिवैकृतव्यविधिप्वपि सकें द्र- व्यविधयो नियमविधय इति मीमांसकमर्यादया निय- मविधिरवेन समर्थनीय तदव्याप्तिः स्यात् । वैकृतवि- ध्यभावे प्रायतेन खादिरी युपो भवतीत्यादिशास्त्रेण ची- दकतः खादिरादीनामेव नियतमापत्या उदम्बरता- दोनों पक्षमाप्त्यभायात् । ततश्च ब्रीहियवशास्वयोध्यो- रप्यभावे पुरोडामप्रकृतिट्रव्याकाङ्क्षया ब्रीशिययनी- यारादोनों पक्षप्रापया प्राकृतवैकृराविधीनामभाये यूपा- दिपकृतिट्रन्याकाक्षायां धवखटिरपन्नागोदाम्बरादीनां पक्षप्रापया प व्रीहिययोदुम्बरादीना पक्षप्राप्त्या च घोहियबोदुम्बरादिशास्त्रेषु नियमयिधिलक्षणं समर्थ- नीयम् । तथा परिसंप्यालक्षणे ऽपि न्यायो ऽयमनुसर- गौय: । अन्यथा मित्रविन्दावरकल्पामधचातुमास्य- पात्राययणादिनानाफर्मममाम्रातमापदण्यविधिव- नारभाविहितगासम्योपमहारार्थयेन तदितरविकृती- नां माप्तदस्यसंयन्वब्याटसिफरत फतथा परिमण्याइमिपु ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ४१ तल्लक्षणाच्यातिः स्यात् । मिलविन्दागतविध्यभावे ध्वरकल्पागतविधेर्मिवविन्दासाधारण्येनाध्वरकल्पतर- सकलविकृतीनां साप्तदश्यसंबन्धवात्तिफलकतया मि- वविन्दायामन्यतः साप्तदश्यप्रात्यभावात् । एवमतान्या- येनोध्वरकल्पादिष्वपि तत्मात्यभावात् । तथा गृहमेधौ- यगतेष्वाज्यभागी यजति अग्नये स्विष्टकृते समवद्यति इडासुपह्वयते इत्यादिप्रकृताङ्गपुनर्विधिषु चोदकलीपक- त्वेन तदितराङ्गानां गृहमेधीयसवन्धव्यात्तिफलकात- या परिसंख्यारूपेषु तल्लक्षणाव्याप्तिः स्यात् । प्राज्यभाग- विध्यभावे स्विष्टकादिधराज्यभागसाधारण्येन स्विष्टक- दितरसकल चोरकप्राप्याजानां गृहमेघीयसंबन्धव्याति- फलकतया भाज्यभागयोरन्यतो गृहमेधोये मात्यभावा- त् । उक्तन्यायनैव स्विष्टकृदादौनामपि तत्याप्रयभायात् । ततश मित्रविन्दादिप्रकरणगतसकलसाप्तदश्यविध्यभा- वेनारम्याधीतसाप्तदश्यविधिना प्रकृतितः पाञ्चदश्याव- रोधानिस्तेनाविशेषात्यर्वास विकृतिषु साप्तदश्यप्राप्त्या गृहमेधौयाकरणगतसकलप्राकृतागायुनर्विध्यभावे चो- ट्कात्सापामाज्यभागादीनां गृहमेधौये प्राप्त्या च तेषु परिसंख्या लक्षणं समर्थनौयम् । तहत्म कलशाखाग- ताग्निहोत्रादिविध्याद्यभावे ऽग्निहोवाद्यप्राप्त्या तेवपु- विधिलक्षणं समर्थयितुं शक्यमेव । अतो न वाप्यवा- शिदोष इत्याशयाई। तत्तद्विध्यप्रवृत्ती सुलभमितर- १ सबभाग्यभावादिति २ पृ. पा.

·४२ विधिरसायने। विध्यप्रवृत्त्या युतायाम् तेषाम- प्राप्तिमत्त्वं नियमपदयवव्रीहि- पक्षाप्तितावत्।नानाकर्मोपसं- हृत्युचितनियतसत्साप्तदश्या- प्तिवञ्चेत्येवं मृष्टौ तु पृष्ठस्तुति- नियममुखातिप्रसक्तिः प्रसपैत्॥६॥ एवमव्याप्तिपरिहारार्थमनियमेनैकानेकविध्यप्ररत्ता- वप्राप्तरपूवविधिलक्षणनिविष्टत्वकल्पनायामुपहव्यादि- विकृतिषु प्रकृतितो विकल्पेन प्राप्तयोवृहद्रथन्तरथोरन्य- तरंनियमाचे वृहत्पृष्ठं भवति रथन्तरं पृष्ठं भवतीति विधौ विकृत्यतिराचे प्रकृतितो विकल्पेन प्राप्तयोः पोड- शिग्रहसहर्जनयोः पोडशिग्रहनियमाथें उत्तराहन हिंग- वस्य गृयत इति विधौ गृहमेधौये प्रकृतित: मसञ्चित्य प्राप्ताज्यभागतदितरागकलापमध्ये चोदकलीपकतया तदितराग परिसंस्थारूपे पाव्यभागी यनतीतिविधी चा- तिवााप्तिः म: स्यात् । हहद्रथन्तरपृष्ठयोः पोडशियहस्या- व्यभागयोश प्राकृतवैकृतविध्यभावे मवथैवापारिसम- त्वात्। बौश्यियविध्योक तद्रवाविधिषप्राकरणिकमा- प्तदश्यविधिषु गृहमेधौयम्विष्टक दादिविधिषु चानक- विधाप्रत्यक्षवा पाक्षिकी नियतां च प्रान्ति सम्माव्य नियमपरिसंख्याविधित्वेन ममर्थितेषु ततविधाप्रष्टयप- चया मर्वथैवाप्राप्तेरपि मत्येन तेवयतिधाप्ति: स्यात् । - ·थपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ५३ न चनेकविधाप्रवृत्त्वपेवाप्राप्तिरपूर्वविधिलक्षणे निवे- श्यत इति नियन्तुं शक्यते तथा मति व्रीहीमोक्ष- तीत्यापूर्वविधावप्राप्तिस्तहिधिमात्रामहत्त्व पंचत्वेन तवा- व्याप्तिः स्यादिति तत्परिहारार्थमनियमेनैकानेकविध्य- प्रवृत्त्वोस्तचरो निवेशनीयत्वात् । तथा चतर्जुहां गल्ला- ति अष्टावुपभृति चतुर्धवायामिति कार्यविशेषासंयुक्तत- योत्पन्नानां नौहवा ज्यादीनां विनियोगविधिषु यज्जुहां गृहाति प्रयाजेभ्यस्तत् यदुपति प्रयाजानुयाजेभ्यस्तत् । सर्वम्मै वा एतत् यत्ताय गवते यत् ध्रुवायामाज्यमित्येवं रूपेषु मध्ये नौहवीपमृताव्यविनियोगविध्योर्नियमवि- धित्वेनाभ्युपगतयोनियमविधित्वं त्रयाणामेवेतेषां विधी- नामप्रवृत्त्य पेक्षया जीवाव्यादीनां द्रव्याकाद्धेषु प्रयाज्ञा. दिपु पक्षे प्राप्ति सम्भावा समर्थनीयम् । तत्तबिधाप्रवृत्त्यपे- क्षया विधेययोजौहवीपभृताव्ययोः प्रयानानुयानेष्यप्रा- निरपि सम्भवति । तथा सर्वयज्ञार्थधौवाव्यान्वयन निरा- कातभ्यः प्रयानानुयाभ्यः पराष्टत्त्य तयारयतरूपे- वाज्यापेक्षसदनकरणादिकार्येष्व प्राप्तरिति तयोरमि विधयोरतिवाप्तिः स्यात् एयमनियमेनकानेकविधाप्र- सत्यपेक्षया पाक्षिकनियतमायोनियमपरिमंख्यालक्षण- निविष्टत्वकल्पनायां तयोरपि लक्षणयोरतिवारितः स्यात् । तथा हि धौधाज्यविनियोगविधवाविषयत्वे ऽपि नियमविधित्वं न सम्भवति जोहवीपमृताज्ययोः प्रयाजानुयानार्थत्वे मति परिशेषादेव धौवाव्यम्य नद- रिनटवयापेचमर्वयत्तात्वनियममिद्धेः । न च म्याल्या याजिना - ·४४ विधिरसायने । नास्यापि तेषु पक्षपाप्त्या परिशेपासिडेनियमविधित्वं स- म्भवतीति वाच्यम । नौहवाद्यानास्य ग्रहणे विनियोगेन निराकाङ्क्षस्य स्थाल्यानास्य स्वतस्तेषु पाप्त्यमम्भवात तस्मात् ट्रयापेक्षसर्वयन्तेष्वयत्तरुपेयु सदनकरणादिपु च धौर्वानास्य समुच्चित्य पाप्तौ सदनकरणादिवबाटत्त्व- ई तस्य परिसंख्याविधित्वमेव युक्तं तत्र त्रयाणामेसषां विधौनामपटत्तौ धौवाजास्य तत्तहिनियोगविधिसंग्रा- येषु पाजाभागादिषु च पक्षपाप्तिः सम्भवतीति तत्र नियमविधिलक्षणस्याविवाप्ति: । तथा रथन्तरं पृष्ठ भवतीति वैकृतो विधिनियमविधिस्तस्य प्राकृतबट्य- न्तरविकल्पविधेद्यापष्टत्तौ प्रकृतितो बुझ्दयन्तरयोः स- भूञ्चित्य प्राप्तिः सम्भवतीति नत्र परिसंख्यालक्षास्याति- व्याप्तिः पृष्ठाः षडहो हद्रथन्तरसामा कार्य इति । गवा- मयनिके पडहे रथन्तरवृहत्टठविधिरपूर्वविधिः तदन्त- गतेषु तृतीयादिष्वहःसु तत्प्रकृतिमूतात् हादशाहिका- नानापृष्ठपडहात् क्रमेण वैरुपवैरानशाकररैवतष्ठाना- मेव प्राप्तत्वेन तृतीये रथन्तरं चतुर्थे वृहत् पञ्चमे रथन्त- रं पठे वृहदित्यस्यार्थस्य कथं चिदपि प्राप्त्यभावात् । हादशाहिकनानाटठविध्यभावे तम्मिन् गवामयनिकप- डहे ज्योतिष्टोमात् बहट्रयन्तरपृष्ठयोरनियता प्राप्तिः स- म्भवतीति तव नियमविधिलक्षणम्यातिव्याप्तिः । था- ज्यभागपुनर्विधानेन गृहमेधौयवदपूर्वे ऽवभृथै प्रयाना- नुयानप्राप्टयभावात् तवापाईपः प्रयानान्यजति - पहियोऽनुथाजान्यजतीति वहियतिरिक्तमयानानुया- नप्राप्त्यर्थो ऽपूर्वविधिः । तवाज्यभागपुनर्षिधानाभावे ·अपूर्वविधिलक्षवाक्षेपः। ४५ बहि:संतकप्रयानानुयालयोस्तद्यतिरिक्तप्रयाजानुयाजा- नां च समुच्चित्य प्राप्तिः सम्भवतीति तव परिसंख्यालच- सास्यातिव्याप्तिः। एवमतिव्याप्त्यावहत्वादनियमेनकानेक- विध्यप्रष्टस्योरपूर्वविध्यादिलक्षणानुप्रवेशकल्पनमयुक्तमि- तिभावः ॥८॥ यादेतत् । वैकृतरथन्तरपृष्ठादिविधिष्व. पूर्वविध्यादिलक्षणानुगतेनातिव्याप्ति नालक्षणसमावे- शानुसारेणानेकविधिरूपत्वाङ्गीकारे दोषाभावात् तावता रघन्तरपृष्ठादिष्वनु छानभेदासार्यात् उपयसकारे पि तत्तलक्षणोपाधौनामसाइञ्च । एकैकस्मिन्बाको विष- यभेदेनापूर्वविध्यादिलक्षणानामुपानीव्योपजीवकभावेन त त्फलानां च साझयस्य संप्रतिपन्नत्वेन तन्न्यायादेकानेक- विध्यप्रवृत्तिभेदेनापि तदुभयसासर्याभ्युपगमसम्भवाच्च । तथा हि उपांशु पौर्णमास्यां यजनितिवाक्ये रुपांशया- जाप्राप्तफलसंबन्धप्रापकत्वेन तम्मिन्मौर्णमास्या सह प्रा- तामावास्यासंबन्धन्यावर्तकत्येन चापूर्वविधिपरिमंण्या- विधिलक्षणयोः सायं तावदगीकृतं चतुर्थप्रलोकव्याख्या- ने सायं जुहोति पात होतीतिविध्योनियमपरिसंख्या- विधिलक्षणसाश्यं दृश्यते तो खल्वग्निहोत्रं जुहुयात्ख- काम इतिविहितकाम्याग्निहोत्रप्रयोगस्यानियतकाल- त्वप्राप्ती सायंप्रात:काल विशेषनियमार्थो । यावज्जी- वर्माग्नहोत्रं जुशेतीतिविहितनित्याग्निहोत्रप्रयोगस्य सातत्येन सार्वकालत्वप्रातो मायंप्रात:कालावच्छिन्न- मेव नौवनं निमित्तमिति निमित्तविशेषणसमर्पणेनान्य- कालव्यावर्तको च । यहा अश्वः स्यावी दक्षिणेति उप- हव्यदक्षिणाविधिरिहोदाहरणं स हि गौशाखोत्या.

·विधिरसायने । दिज्यौतिष्टोमिकदक्षिणाविधिनाश्वस्य गवादिभिः समु- विष्य प्राप्ती गवादिपरिमंयार्थः । तस्यानियतरूपमा- रतो वावनियमार्थश्च । यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायतीति विधावपूर्वनियमविधिलक्षणमादयं दृश्यते कथं क्रती तोवसाधनानां साम्नां यद्याध्ययनमेकस्याचि गान प्राप्तौ एक साम तृचे क्रियते स्तोत्रीयमितिवचनात तचे तानि गातव्यानौति स्थापितमें कर्चस्वानि यत्ते स्युन स्वा- ध्याययत् । तृचे वा लिङ्गदर्शनादिति पूर्वोत्तरणक्षसूत्वाभ्या- दशमाध्याये । ततश्च तेपां स्वयोनिपु गीयमानानां क्रतु- प्वन्ययोरपि ययोः कधोथिहचोगेयत्वे प्राप्त संशरविले. शपरिहारार्थ योनिसमच्छ्रन्टस्कयोरेव गातव्यमितिनि- गीतं तदभ्यासः समासु स्यादिति नावमिकाधिकरगी तवेदं वचनं प्रवर्तते यद्योन्यां तदुत्तग्योर्गायतीति । अव योनियन्धपठितयोर्योन्युत्तरयोर्गानं न विधीयते किं तूत्तराग्रन्धपठितयोस्तदुत्तरयोस्तत्रैवोत्तराशब्दस्य पदा- न्तरसन्निधाननिरपेक्षया रुट्या प्रसिद्धेरिति निर्णीतं ने- मित्तिक तूत्तरात्वमिति नावमिकाधिकरणे । उत्तराग्र- न्थपठिते चोत्तरे रथन्तरादियोनीनां तहिपमच्छन्दस्के वामदेव्यादियोनौनां तत्समच्छन्दस्के । एवं च रथन्तरा- दिसाम्नां मंशरविलेशपरिहारार्थमुत्तराव्यतिरिक्तयोरेव कयोशिद्योनिसमस्छन्दम्कयोट चोर्गानप्राप्तावप्राप्ती- तरापापणार्थम् उत्तराविधिः । वामदेव्यादिसामामुत्तर- योरन्ययोर्धा कयोथिद्योनिसमच्छन्दकयोर्गानप्राप्तावु- त्तरानियमार्थ इति । को पुन: मंशरविलेगदोपौ । म- शरः सानो हिंसा विलेशस्तस्य गपेक्षयाल्पत्वं यद्य- ·४८ विधिरसायने। 'ह्मणवत्य इति पञ्चमाध्यायसूत्रेण यां वै कां चन ब्राह्म- णपतीमिष्टकामभिजानौयातां मध्यमायां चितावुपट- ध्यादितिवचनवलेन प्रत्यक्षजानवाच्यभिपूर्वनानातिव- शाप्रत्यक्षवाह्मणविहितानामिष्टकानां मध्यमचितावे. योपधानं न त्वन्ते तु बादरायण इति न्यायाचित्यन्तरे इतिनिीतत्वादिति चेत् । नैतदपि युक्तम् । कासामि- प्टकानां सृष्टिमन्तादिभिरूपधानमिति प्रागनवगततया सृष्टयादिशब्दोकानां सृष्टिशब्दादिवन्मन्त्रोपधेयाष्टका- विशेषाणां वुड्यनारोहण विधातमशक्यत्वात् । तस्मात न्मन्त्रविशेषा एवेष्टकोपधाने विधीयन्त इति युक्तम् तेषां च विधिपधानप्राप्त्यर्थः प्रकरणादेव प्राप्तिसम्भवा- त् । नापि लिगविनियोज्यमन्वान्तरपरिसंपयार्थः। मन्वा- न्तरामानवैय्यांपत्तेः । कि लेकया स्तुवते प्रजा अधी- यन्त प्रनापतिरधिपतिरासोत्तिहभिरस्तुवत ब्रह्मा स- ज्यत ब्रह्मणस्पतिरधिपतिरासोदित्यादीनामुपधानका- न्तिकलिनविशेषरहितानां मन्त्राणामिष्टकायहणादि- ध्वपि विनियोगप्रसक्ती तत्परिसंस्थार्थ: । प्रत्येकोपधान, 'नियमार्थश्च । समुदितोपधाने तत्तदिष्टकोपधानस्य क्र- मोच्चार्यव्यवस्थिततत्तन्मन्वकरणकत्दायोगात् । मध्यम- चिति प्राप्त्यर्थश्च । मन्तव्यतिरेकोष्टकासु विशेषान्तरा- निरूपणेन मन्त्रविनाकृतेष्टकानियमविधेरशकातया यां वै को चनेतिविधेरपीष्टकाविशेषणमन्वविध्यवलम्बनत्वात् एवं तावदपूर्वविध्यादिलक्षणानामाथयभेदेन ससरो द- शितः । तथैव तत्फलानामपि प्रथमचरममावेन म. इरी दृश्यते किं तु कैपु चित्किञ्चित्फलमनन्यल- ·४६ अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । भ्यत्वे ऽप्यनुनिष्पादिस्वादन्येष्वननुनिष्पादित्वे ऽप्यन्यल- ध्यत्वादपरेवनन्य लभ्यत्वेऽप्यननुनिष्पादित्वे ऽप्यनुष्ठा- नविशेषालाभात् फलवेन न व्यपदिश्यते । तवानु- निष्पादिसरी यथा।"अथातोऽग्निष्टोमेनानुयजतो"ति विधितः प्रकृत्यग्निष्टोमे ऽग्निप्राप्तिस्तदनुनिष्मादिनौ त- स्मिन्नम्म्याश्रितगुणकामानां प्राप्ति: । यद्यग्नः सौमि; कामकलापसंवलितप्रयोगस्य सोमप्रयोगादहिः सम्या- दयितुमशक्यत्वेन तत्प्रयोगमध्यपातित्वावश्यम्भावान्नि- फलस्थाग्नेः फलवत्सीमाङ्गत्वमनुष्ठानसादेश्यरूपेण स्थान- प्रमाणेन मिति तथा ऽपि तेनानारभ्याधीतम्य प्रो- करणीकोत्तरवैदावरुद्धप्रकृतिव्याहत्तस्य विकृत्यङ्गत्वमेव सिधाति । अतः प्रकृतावप्राप्तस्याग्नेः प्रथमश्लोकवा- ख्यानदर्शितरौस्यानेनैव वाक्येन प्राप्तिः। तत्माप्त्या चत- दाश्रितानां श्येनाकृत्यादि । फलागुणानां प्रकृतिमध्ये ऽनुष्ठानप्राप्तिः । ततो बहिरनुपातमशक्यत्त्वात् । आग्रय- "द्यावापृथिव्य एककपाल"इति विधित एककपालया- गस्यप्राप्तिः । तदनुनिष्माही प्रसूनबहिनियमः । प्रसून पुष्मितम् । लनशेषान्मूलात्पुनरुत्पन्नं वा । एककपाल- विध्यभावे द्याययो प्रसूनमप्रसनं वा बहिरनियतमैन्द्रा- ग्नादियागानुसारेण मानोति ऐन्द्राग्नादिषु प्रसूननिय- माश्रवणात् । एककपालविधिसत्वे व तस्य वैश्वदेविक- ककपालमकृतिकत्वात् । ततोऽतिदेशेन प्रसूननियमः प्राप्नोति । यद्यष्येककपालो जघन्यत्वेनैकत्वेन चैन्ट्राग्ना- १ सदागितगुणकामामामि. २४.पी। २९.१५. मा.. .

·विधिरसायने। द्यपेक्षया दुर्वलस्तथापि प्रसूनहिहणे नियतवहिषा- मैन्द्राग्नादीनां विरोधाभावाकांस्यभोनिन्यायनककपा- लानुवर्तनमुपपद्यत एव । यत्र शिष्यस्य कांस्यभोजनान- यमो ऽस्ति गुरोर्नास्ति तत्र तयोरेकपात्रभोजने क्वचित्त- सक्ने गुणभूतमपि शिष्यमनुमृत्त्य गुरुणापि हि कास्यमी- जनमेवादियते। "पतिहायेडोबहिः प्रतिसमानयति जुता- मौपझतमि"ति वहि:पयाजोपक्रमे जुतां पयाजाझुपम- ताज्यसमानयनपाप्तिः तदनुनिष्पादिनौ । जौहवाम्य- मादिप्याजवयार्घमौपभृताज्यमुपरितनपुयानहितयार्थ- मिति परिसंख्या । यन्जुह्वां गृह्णाति पयाजेभ्यस्तद्यदुप- ति पयाजानुयाजेभ्यस्तदितिविधिम्यां हि तयं रविशपिण सर्वपयाजार्थत्वं पाप्तम् । प्रथमप्याजोपक्रम एव प्रया- जार्थस्यौपभृताज्यस्य नुवां समानयनमपि प्राप्तं तस्य तस्मात्कालादाच्छिंदा बहि: पयानोपक्रमकाले विधा- नादाज्यहयमपि प्रयाजविशेषविपयतया व्यवतिष्ठ- ते । एवं चात्र प्राप्तपरिसंख्याने ऽपि न वेदोष्य- मन्यानुष्मादित्वेन शब्दवद्यापाराविषयत्वात् । “त्वि- रथ्यो दक्षिणां ददाति अग्नीधे ददाति ब्रह्मणे ददा- तौ"त्यादिविध्यधीनऋत्विगानमनार्थदक्षिणादाननिय- मानुनिष्पादिनी ऋत्विजां कर्मसु कर्तृत्वप्राप्ति: । स्व- गंकामो यजेतेति सामानाधिकरस्यादात्मनेपदेन कर्नु. रेव फलावगमाच्च फलार्थिनी यनमानस्यैव साङ्गे ज्यो. तिष्टोमादिकर्मणि साक्षात्कर्तृत्व प्राप्ते तवाप्राप्तमृ. त्विनां कर्तुत्वं दक्षिणादाननियमेन पार्थ्यते । दक्षि. गादानविधिहि ऋत्विगानमनपदृष्टार्थत्वे सम्भवति- न .

·५२ विधिरसायने। काहायाश्च शान्या लिङ्गात्मयाजानामनियतट्वाक- ल्पनस्येव जौहवानासानियत कार्यकल्पनमप्राप्यप्रो- स्तेन च कार्य नियमेन परिसंख्यापि लभाते । प्रयाजान- याजाजाभागोपांशयानपावर्णहोमनारिष्टहोमानां ट्रवा- काहाणामुपस्तरणाभिघारगकपालाञ्जनसदनकरणा- लङ्करणानां चानघाकाहाणां कार्याकाइ जौहवाना. दिषु विष्वेव प्रवर्तमानानां मध्ये प्रयाजेषु जौहवाज्य प्रामुवत्सु धन्येषामपि केयां चित्तैः समुञ्चित्त्व प्राप्तेरव- श्यं भावात् । ननु एवं सति कार्याश यदि संस्यैव स्यात् उच्यते । समुच्चयः कार्यविशेपनियतो न भवति । न हि जौहवाना एतेषां कार्याणां समुच्चितानां प्राप्तिः पो. पमताजा एतेषामिति कार्यविशेपनियते समुच्चये किं चिन्नियामकमस्ति । अतो यान्येव कानि चित्कार्याणि नौहवाजेा समुच्चित्य प्राप्नुवन्ति तान्येव ततोऽन्येपा केपी चित् कार्याणां तत्व समुच्चित्य प्राप्ती न प्रामुवन्तीति । कम्यापि कार्यस्य प्रथानाना नियतप्राप्स्यभावात्तव प्रया- जानामप्राप्तांशपुर तावदवश्य कर्तव्यम। तम्मिकतेन- राकाक्ष्येण लैङ्गिक कल्पनाप्रतिवन्धानयन्ती पक्षे प्रथा- जैः मह ममुञ्चिाय प्राप्तिमतामन्येषां कार्याणां नि- ति: नवविदलनादिनित्तिवत्तदनुनिप्यादिनीवहिरोन मनमानाचनीयम् । शानिध्यायां चतुर्गुडीतान्याजानि भवन्तौति विध्यधीना सब प्रशतिप्राप्तीपमतचतुगली- तान्तरपरिमंण्यातदनुनिष्पादिनी प्रकृती बहिः प्रया- नोपक्रमे प्रयानाथमीपभूतानपादध ममानेतव्यमित्य- स्वार्थस्य प्राप्ति: । तम्य विधरभाव हि यदुपति प्रया- ।

·.. अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। जानुयाजेभ्यस्त दिति विधिधशादीपभृताजा सर्वमपिन- वाजानुयाजसाधारण स्यादिति समं स्वादश्रुतत्वादिति न्याय नौपभृते ऽनुयाजवयार्थम धिकमवशेषणीयमिति प्रयाजाच्यार्थमान्यूनमेव समानेतव्यं प्राप्नुयात् । नन- भृत्यष्टगृहौतमेकहविन भवति किं तु चतर्गहीतं इविईय तच्चतुएं होतं जुहोतीति विधिना चतुर्ग्रहणसस्कृत- स्थागत्वावगमादिति निर्णीतं चतुर्थे तथा च यदुप- तौतिविधिः प्रथाजार्थमेकं चतुर हौतमनुयानार्थमपर मित्यस्मिन्नर्थ पर्यवस्थेदतः समानयनविधिनार्धमेव समा- नेतव्यमिति प्राप्नुयादिति चेत् । सैवम् । तथा व्यवस्थापक- विध्यन्तराभाये यदपभृतीत्यविशेषविधानेन चतुर्ग होत- वयस्थापि प्रयाजानुयानार्थत्वमापतेरनिवार्यत्वात् । न चैकस्मिन् यागे हविईयं नान्वेतीति शङ्यम् । वचनबलादे- कैकस्य चतुर्ग होतस्य हविषो निकप्रयानार्थववदने- कानुधानार्थत्ववच्चतुर्गहीतयरूपस्य हवियस्वैकैक- यागार्थत्वस्याप्युपपत्तेः । पशथागएकग्मिन् हृदयजि- हादोकादशह विरन्वयदर्शनाच्च । चतुर्ग होतान्याजानि भवन्तीत्यनुयाजरहितायामातिध्यायां विधेः समवेत तेन चतुर्ग होतान्तरपरिसरयावलात्तदुपति प्रयानार्धमेक चतुर्गहीतमनुयाजायमपरमिति व्यवस्थावगत्यार्धमेव समानेतव्यमिति सिध्यति । ननु चतु हौतवचन- मातिध्यायां प्रयाजार्थमेव चोदकाच्चतुग होतदयप्राप्ती तवैकमेव चतुर्ग होतं हविरिति प्रयाजाथै हविपि वै- तविशेषवचनतयाप्युपपन्न नोक्तव्यवस्थां गमयेदिति चेत् । सत्य समयधाप्युपमन्नस्य तस्य न हातानुयाना उज्यन्न ·५४ विधिरसायने। इतिवाक्यशेयवशात् व्यवस्था भविष्यति । अनेन हि वा- क्यशेषेणोपमृति द्वितीय चतुर्ग होताभावे ऽनुयानानाम- भावो हेतूलतः। ततश्च तवैव हेतौ साध्यभूतायामा- तिथ्यायामुपभृति हितीयचतगृहीतस्य परिसंख्यामुप- नयन् विधिस्तस्य केवलानुयानार्थत्वं प्रथमचतुही- तस्य केवलं प्रयाजार्थत्वं च व्यवस्थापयति । अतस्तदनु- निष्पादिन्यई समानयनप्राप्तिभवति । एवं"वीणि हवै य- जस्योदराणि गायनीहइत्यनुष्टुवत्र येवावपन्त्यत एवोह- पन्तो"त्यच परिसंख्यानुनियादी नियमः । कथं सति वि. शुद्धस्तोमकाः कतव: एफविशेनातिरावेण प्रजाकामं या- नयेदित्यादिभिर्विहिताः तेषु क्रतुप बहिष्यवमानादिषु मर्वेष्वपि स्तोत्रेषु एकविंशादिस्तोमविद्धिसिद्ध्यर्थं प्राकृ. तेभ्यो ऽधिकावाप प्राप्त व ह्येवावपन्तीत्युदाहतवाक्य- न पवमानगायल्यादिभो ऽन्यवावापः परिसंख्यायते । तेनावापाय पवमानातिरिक्तोमाः स्तोत्रेभो ऽनियर्तित- त्वात्तद्यतिरिक्तवाजापृष्ठाटिस्तोवेवगायाग्यासनैव सं- ख्यापुरणं कार्यमिति सिध्यति । धनया चावापसामा- न्यस्य स्तोवान्तरेभाः परिसंन्यया येषु विडम्तीमफेपु क्र. तुपु प्रत्यक्ष युतिविहितान्यपि कानि चिरमामानि सन्ति नेपामपि स्तोमविष्टय सर्वम्तीधेषु मामास्तरावा क- तव्ये प्रत्यचतिविहितानां मानामनियमेन यत्र क- चिरम्तो प्राप्तामायापः पपमानविषयो व्यवतिष्ठते । तथा विहस्तोमकेषु क्रतुषु प्रत्यक्षश्रुतिविहिताना मा. मां मतोमाधिक्यपरिहाराय प्राकृतसामोहापन सरम्यान- वावातव्यानामनियमेन यत्र कचित्स्तोत्रे प्राप्त: प्राधा- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । पस्त विषयो ब्यवतिष्ठत इत्येवमत्र परिसंस्थानुनियादी नियम."हृदयस्याग्रे ऽवद्यत्यथ जिताया श्रथ वक्षस"इ- त्यादिविधियु परिसंख्यानुनिष्मादिनी परिसंख्या । तथ हि पशनां यजेतेति श्रुतं पशोर्यागसाधनवं विशसना- भादिवायवलादवयवहारगति तावद् व्यवतिष्ठते । यथा सोमेन यजेतेति श्रुतं सोमस्य यागसाधनत्वमभिषवा- दिवाक्यत्र लाइसहारणेति व्यवतिष्ठते । ततश्च पश्ववय. वानां मर्वेषामविशेषाइविष्टुनावदानप्राप्तौ हृदयादि- भ्योऽन्ययामवयवानामवदानपरिसंख्यार्थानि हृदयस्याने वातीत्यादीनि । तया चावदानपरिसंस्थयावयवान्तरा णां विष्टपरिसंस्थापि लभ्यते । एवं यदुपभृतौति सा मान्यविधिना चाहौतहयस्याम्यविशेषेण प्रयाजानु- यानार्थत्वप्राप्तावातिथ्यायामुपति चतर्गशीतान्तरप- रिसंख्ययार्थवादसमर्पितानुयानाभावहतसमभिव्याहत- या लभ्या प्रथम चतुर्ग होतं प्रथाजार्थ द्वितीयमनुयाजा- मिति व्यवस्थापि परिसंस्थानुनिमादिनी परिसंख्यैव । तत्र तदनुनिष्पादिनी समानेतव्यस्यार्धत्वमास्तिरयस्ती- ति सैव प्रागुदाहता। एवमनुनियादिफलस्याप्यनुनिष्मा- टिफलान्तरमन्यवाप्यूहनीयम । इत्यमनुनिष्पादिफलस- सुरो दर्शितः । अन्यलभाफलमरो यथा । सांग्रहण्यां राविसत्रन्यायलमाफलप्राप्तिमूला तत्मन्निधिसमाम्ना- तानामामन होमानां तदङ्गत्वमाप्तिरन्यथा तेषामपि राविसवन्यायेनेषार्थवादिकफलकल्प नया नैराकाये- प तदङ्गत्वं न सिधेन् । "उस प्रथम्नेति पुरोडाशं प्र. घयती"त्यवान्यलभम्पयनप्राप्तिमूलस्तस्याध्वर्युकार्ट क- ·- विधिरमायने। त्वनियमः । अप्रथितं हि पिटं स्वयमेव पुरोडाशाकृति- शालितया न मथते । अतः पुरोडाशान्यथानुपपत्तिल- भामेव मथनं । तबाध्वर्युकट कत्वनियमः परं न लभाः । तम्बादाध्ययसमाख्यालमानेन प्रथने कनियमसिभ्य- यो ऽपि प्रथनविधिः । वाम्बा एपा यंदैन्द्रवायवाग्रा यहा गद्यन्ते वाचमेवानुप्रयन्तीत्यवान्यलभाप्रातिपू. विका परिमंख्या । अल ग्रहाणामैन्द्रवायवाग्रता न वि- धौयते । सा हि विधीयमाना धाराग्रहागामेव विधीयेत न त्वधाराग्रहयोरुपांखन्तर्यामयोरपि । “अपव्या धारया गृहाती"त्येतत्सनिधी श्रवणेन धारागृहाणामेव गृह्णाति नोपादानात् । तेषां च पाठत एव प्राप्ता ऐन्द्रवायवा- गता। किं त्यव पाठमामतागतानुपादेनेन्द्रपायवादयो- गहा एव विधीयन्ते । यद्यपि ते ऽयन्द्रवायवं गृह्णाति मैत्रावमणं गलातीत्यादिनामेण पठितैः प्रातिखिकवि- धिभिलभास्तथापि तेषामिद पुनर्विधान परिसख्या) । कथमेतत्सन्निधौ शुक्रागान् गृहीत प्रतिष्ठाकामः मन्थ्य- गानभिघरन्नित्यादिवाक्येर्ग हानाथिव शुक्रागृतादयो गु- गा: कामाय विधीयन्ते । तेषां गुणानां धारगृहवदधा- रागृहावयाश्रयत्वेन मामुत इति तत्तत्कामनाय शुक्रा- ट्य उपाश्वतर्यामाभग्रामपि मागपक्रष्टव्याः स्युः । - मिन्विधाने सति तु कामाय विधीयमाना गुणा भनेन विधिना प्राकृतानन्द्रयायवादिगहानेपाश्रित्य विधीयर- निति तयोराश्रयत्वन्यायया शुक्रादयः कामनायामेन्द्र- वायवादेय प्रागपक्राष्टया इति लमाते । तदेतत्सय दश- मे ऐन्द्रवायवास्थागवचनादादितः प्रतिकर्षः स्यादिति- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। टिकायां निरूपितम् । ननु नैतदुदाहरणं युक्तं । गृहाणां मात्वर्थत्वस्थान्यतः प्राप्त्यसम्भवात् । न चैन्द्रवायवमैत्राव- रुणादिग्रहविधीनां नयोतिष्टोमप्रकरणामातत्वात्पकर- नैव तेषां तदर्थत्वपाप्तिः "ऐन्द्रवायवाग्रान गृहीयाद्यः कामयेत यथा पूर्व प्रजाः कल्परन्नि"तिवाक्येन प्रकरण वाधिला तेषां पुरुषार्थत्वस्यैव प्रापणात् । न च शुक्रा- ग्रादिवावयेष्विवाग्रताया एव फले विधानमिति शवयम् । शकाग्रतादीनां पाठतोऽमा प्तत्वादनुवादासम्भवेन वि- धेयत्वे ऽप्यन पाठपाप्तन्द्रवायवाग्रतानुवादेन धात्वर्थभू- तानां ग्रहणामेव 'फले विधानात् गुत्यविधानसम्भवे वाक्यार्थविधानाङ्गीकारस्यायुज्ञात्वात् । कामसंयोगे तु व- चनादादितः प्रतिकर्षः स्यादिति दामिकाधिकरणे तथैव निर्णीतत्वाच्च । तथा चेतविध्यभावे प्रातिखिक- विधिभिरुत्पन्नानामैन्द्रवायवादियहाणां प्राकरणिक क. त्वर्थत्व वाधित्वा कामसंयुक्तं वाक्यं पुरुषार्थत्वमेव प्राप- येदित्यप्राप्तकत्वर्थत्वमापणार्थो ऽयं वाग्वा एपेत्यादि- विधिस्तथा च वाक्यायवलादैन्द्रवायवादीनां खादिरा- दिधदुभधार्थता भवति । एवं चानेन विधिना ग्रहाणां बाधकबाधनेन मात्वर्यत्वे प्राप्यमाणे कामसंयुक्तबच- नोपक्रमे समामानयलात्तदायान्तरमरिसंख्याप्यनुनि- प्पद्यतइत्यनुनिष्पादिसदर एवैतदुदाहरणं युक्तं न न्वन्यलय्यमझरे । तवापि वा नोदाहरणम् । धा- रापहाधिकारादेवाश्रयान्तरपरिसंख्यालाभादिति चै- त् । एवं तर्हि माभूत्तदिहोदाहरणम् । कपालेषु श्रपयतीत्येतदुदाहरिप्यामः । अत्र न तावकमालवि- ६ ·विधिरसायने । धियंदाग्नेयो टाकपाल इत्याद्युत्पत्तिवाक्यत एव त- त्याप्तेः प्रष्टसु कपालेषु मंस्कृतो घटाकपालशब्दा- धः । उत्तातहितार्थविवक्षया कपालशब्दस्याप्टशब्देन त- हितार्थीत्तरपदसमाहारे चैति समास कृते ऽथाकपा- लप्रातिपदिकात्संस्कृतमित्यर्थे विहितस्याण्प्रत्ययम्य हि- गोल्गनपत्यति लुकमारणात् । नापि श्रपणविधिः । अपश्यन् पुरोडाशं कूर्मभूतं सर्पन्तमित्यादिवाक्यशेपेण कपालेषु संस्कार्यस्य पुरोडाशत्वावगत्या पूपविशेषरू- पस्य पुरोडाशस्य थपणं विना निष्पत्यस स्वरूपेण श्रपणस्यार्थसिद्धत्वात् । नापि श्रपणस्य क्रत्वङ्गप्रास्यर्थो विधि: प्रयोजनामावात् । न च पुरोडाशविकारयु चन- करम्भादिषु थपणस्यातिदेशेन प्राप्तिः प्रयोजनम् । ते- पामपि श्रपणं विना निप्पत्यसंभवेनार्थतस्तलाभसंभवात् । ननु श्रपणस्य प्रयोगमधे ऽनुष्ठानलाभार्थो विधिः स्यात् । विधाने हि सति प्रकरणगृहीतत्वेनाङ्गस्य सतस्तस्य प्र- योगमधे ऽनुष्ठान लभाते । अन्यथा धाज्यवत्युरोडाशो- ऽपि बहिःथपणासिद्ध एव गृह्येत । न च कपालेषु संस्का- रविधानादन्तः श्रपणासिद्धिः वहि:पाणसिहस्यैव पुरोडा- शम्यानाम्य गाईपरयाहवनीययोरिव पालेवधिप- गास्यादृष्टार्थत्वोपपत्तेः । न चागाराधूपहनादिविधिभि- स्तमितिः तेषामभ्य दृष्टार्थत्वोपपत्तेः । तथापि वोहीन्नि- वपति चौहीन्प्रोक्षति नौहीनवन्तौति बौहोगां निर्या- मादिसम्कारविधानात्तेषां प्रयोगमध्ये पुरोडाशप्रकृति- तयोपादानं लभात इति तत एव तन्मध्ये थपणस्या- प्यनुष्ठानं लभात इति चेत् । ना तेषां द्रौहिसाधनकनि- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। वीपाद्यर्थकर्मविधायकत्वेनाथुपपन्नतया नान्यथासिद्ध- प्रकृत्युपादानालम्भकविध्यभाव पुरोडाशस्याप्याज्यदार्श- पूर्णमासिकनाघन्यादिवत्स्वरसती यथासितस्यैव इवि- ट्रेन गायत्वमाप्तेः । अत एव पशुसोमाधिकरण ऐन्द्र- वायवं गृह्णाती"त्यादयो यागविधयस्तेषु गृहातिकर्मभूतं हविरणव्याधारया गृह्णातीति सन्निहितं वाक्ये श्रुतं धारासमर्थ ट्रवद्रव्यं तच्च सोमं क्रौणाति सोममभिषु- पोति सोमं पावयतोत्यादिसोमसंस्कारवाक्यप्रर्यालोच- नया सोमप्रकृतिकमयसीयते । "अत: सोमेन यजेते"त्य. व मीमशब्दमयस्वन्यायन तेषां यागानां नामधयम् । -यजेतेति तत्समुदायानुवाद इति पूर्वपचे अगव्याधारया गृह्णातीत्यनेनीदकादिसाधारणस्व यथासिट्रवद्रव्य- मावस्य हविष्ट्रप्राप्तेरनन्यथासिहप्रत्युपादानलम्भकवि- ध्यभावेन क्रयादिवाश्यात्यकर्मविधायकान्येव स्युन तु संस्कारकर्मविधायकतया इविषः सोमरसत्वापादकानि। अतस्तव्यस्यन्यायो ऽव नावतरतीति दूषसत्तम। तथा- पि वौहिभिर्यजेतेतिविधिना प्रकृत्युपादानं लभ्यतइति तत एव प्रयोगान्त:श्रपणे सिद्ध्य दिति चेत् न । तस्य या- गद्रव्यविधायकतया पुरोडागप्रकृतिट्रव्यविधायित्वाभा- वात् । तस्माकपालेषु अपयतौतिविधिः श्रपणस्यान्तःप्र- योगकर्तव्यतामिध्यर्थ: स्यादिति चेन्नैवम् । यागोद्देशन द्रव्यविधायकस्यापि बौहिभिर्यजेतेतिवाश्यस्य पुरोडागा- वहे यागे मोहिणां साक्षात्करणत्वासम्भवेन समहति- त्वविषयत्वपर्यवसायितया निर्वापणोक्षणादिविधीनामपि तधिपयत्वलाभेन तत एव श्रमस्य प्रयोगमध्यकर्तव्य- ·विधिरसायने । तासिद्धेः । नन्वेवं सति तस्य श्रपणस्य कपालाधिकर- णसिध्यर्थो विधिः स्यात् । न म्यात् । उक्तरीत्या थप- णस्य प्रयोगमध्यकर्त्तव्यतासिहावुत्पत्तिवाक्यावगतस्य क- पालेषु संस्कारस्य श्रमणरूपतासिद्देः । दृष्टासंभवे हित- स्यादृष्टार्थाधिश्रपणमावरूपता प्राप्नुयात् । ननु तथापि श्रपणस्य समाख्यावललभ्याध्वर्युकर्तृकत्वनियमार्थस्तहि- धिः स्यादिति चेत् न । अविदहन्तःथमयतैतिपबलाद- ध्वयोरैष्टिक हविःश्रपीपु प्रयोजककर्तृलेन गैपेषु च प- राधिकारादितिन्यायन प्रेषितुरध्वॉरन्यस्यैव पुरोडाश- थपणे ऽपि साचात्कर्तृत्वात् । प्रयोजककर्ट त्वस्य च म- न्ववर्णादेव लाभात् । तस्मादन्यलभ्यशपण विधानेन प्र- कृत्युपादानमाक्षिप्याक्षिप्तोपोदानापेक्षितप्रकृतिद्रव्यनि- यममालपरत्वं मौहिशास्तस्यापाद्य तद्द्वारा चिवेष्टिग- ततण्डुलद्रव्यकयागाव्यकृत्युपादाने वौहिनियमव्यावर्त- नार्थो ऽय विधिः । असति घस्थिन्विधौ व्रीहिशास्त्रमे- व जात्यवस्थाविशेषविशिष्ट प्रकतिद्रव्योपादानपर्यन्तमिति तण्डुलयागादर्थलोपेन थपणनिटत्तावपि बौहिशास्त्रस्य श्रपणमुखपत्तिकत्वाभावेन चोदकादङ्गान्तरैः सह बी- हिरूपप्रकृतिट्रव्योपादानमपि प्राप्नुयात् । सति त्वस्मिन्वि- धौ विहितस्य श्रपणस्य प्रयोगमध्ये ऽनुष्ठेयतया तब त- प्रकृत्युपादाने तत एवार्थत: सिद्धेः । ब्रीहिशास्त्र प्रकृति- द्रव्ये नात्यवस्थाविशेषनियममावार्थ भवति । प्रयोगमध्ये श्रपणार्थ प्रकृतिट्रव्याण्युपादीतति यत्तद्वीहिनातौया- नि सतुपावस्थानौति । तथा च बौहिणाखस्य प्रकृत्युपा- दानमास्यर्थं थपणविध्यपेक्षत्वे सत्येवं व्यवस्था सिध्यति ·। अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। वैकते यत्न हविषि थपणमपेक्षितं तव तस्य प्रयोगमध्ये अनुहानं यत्र च तत्तत्र प्रकृत्युपादानं यत्र प्रकृत्युपादान तत्र द्रौहिनियमः । एवं च सति तगडुलयागादर्थलोपेन थपणनिवृत्ती तन्मूलक वीहिनियमपर्यन्तं निवर्ततएव तदाहुः। तगडुलेथ्यो ऽर्थलोपेन श्रप विनिवर्तते । श्रपणस्य निवृत्तस्य स्वयं कर्ट कता कथम् ॥ तदधीनमुपादानं प्रकृतेः स्यात्कथंतराम् । तशाहीहिनियमस्तदभाव कछतमामिति ॥ नवावे कपालषु श्रपयतीतिविधिोबोदाहरणा- म् । अत्र यदुक्तं तदाक्षिप्तप्रकृत्युपादानापिक्षितव्रीहि. नियमार्थ प्रौहिशास्त्रमिति । तदयुक्तम । बौहिनियमस्य निर्वापादिसंस्कारविधिभिरेव लाभसंभवात् । प्रकृत्यु- पादानलक्षक विध्यभावे हि प्रकृतिद्रव्यानपेक्षरोनानपे- क्षितसंस्कारायोगात् निर्वापादीन्यर्थकर्माणि स्युरिति ततः प्रकृतिव्यनियमो न सिध्यति.। कपालेषु अपय- तौति विधिनाधिप्ने प्रकृत्युमादाने सत्युपादेय प्रकृति- द्रव्यविशेषाकाहायां निर्वापादिसंस्कार्यत्वेन श्रुतानां वोहोर्या च क्वचिहिनियोगाकावायां कथं वौहोगा- मेवापेक्षितप्रकृतिदव्यत्वेनान्वयात्तन्नियमो न सिद्यत् । संस्कार्यद्रव्यापक्षस्य हि कस्य चिदभावे वर सक्तून् जु- होतौतिवत् वितीयाद्यवगतगुणकर्मविपरित्यागनार्थक- मत्वाङ्गीकारः प्राप्नुयात् । तत्सत्त्वे तु नार्थकमत्वप्राप्तिः । अत एवोपनयनसंस्कृतस्य माणवकस्य विनियोगाका- ·विधिरसायने । इक्षायासुपनयनप्रक्रमाधीतस्थाध्ययनस्य कर्वपेक्षासच्या- तत्कर्ट त्वेनान्वय इत्युपनयनस्य नार्थकर्मत्वप्राप्तिः । उतं द्यपदाधिकरणे । स्वाध्यायविधिरनिर्दिष्टकर्ट क- स्वेन कर्तारमपक्षमाणः प्रकृतोपनयनसंस्कृतान् किमर्थं क्यमाचार्यनिकटं नौता इत्येवं प्रयोजनमपेक्षमाणान् ब्राह्मणादीनेव कर्तत्वेन स्त्रोकुर्वन् तेषामेवाध्ययन वि. धत्ते न शूद्रस्येति । अपि च अपणविध्याक्षेपतः प्रकृत्य • पादाने प्रसक्ते सनियतप्रकृतिट्रव्योपादानप्राप्ती सस्मि- न्मौदाते प्रतितिष्ठ वोहीणां मेधः सुमनस्यमान" इति पुरोडागप्रतिष्ठापनमन्त्रवर्गादेव छागों वा मन्वय- दिति न्यायेन पीडिजातीयं प्रकृतिव्यमित्ययमों ग्न- भ्यते । किन लापवातम्य पिष्टायसायामुपादानं मोमो- तौति सम्पावम्योपादान परं ततो न प्राप्नुयादपि मागुक्तरीत्या निर्यापादिसंस्कार कैमर्घषाक्यापक्षया स्न- भ्यत इति न का चिदनुपपत्तिः । ननु ययगतल्यात्य विहित र्ययः प्रकृतिटब्याकारवाशान्तमन्तप्रकाश्यत्वम- कार्यत्वान्यथानुपपत्यावीशीयां प्रकृतिद्रव्यत्वं न पिध्य- दतम्ततिमध्यर्थ मोहिशाम्तमपेक्षितमिति चेत् । मेवम । न पलु ययानामपि माशाप्रकृतित्यं युतं कि त यत. पुरोडागायमदयागकरणत्वान्यथानुपपत्या करन्यनोयम्। दोहीणां तु मन्वन काग्वत्वमंफार्यत्यान्ययानुपपश्यति को विशेपम्तम्मादनक वोहिशाम्बमिति चेत् । इयो । मोहियाम्वाभाव योहिगतापीयत्वस्याप्रतिपत्तेःमका- रवासगरी योपिटेप्यपूर्वीयस्यान क्षण न नभ्येतति में- म्काराणां यबसाधारण्यं न म्यात् । सति प्राहिमाम्बे ·ननु युक्तमा ब्री- अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः । ६३ तेन वहीगा यागापूर्वीयत्वावगतेस्तम्बचणाया: संभ- वात्संस्कारागा यवसाधारगयं सिध्यति । एवं च य- द्यपि वीहिशास्त्रं बौधिनियमार्थ न स्यात् तस्यान्यलमा. त्वात्तथाप्यन्यलभ्यनियमहारा यवेषु प्रोक्षणादिमात्यर्थ- मवहननादिनियमा च म्यादित्वनन्तरप्रदर्शनीययोर- न्य लभ्यनियममुलकमापरयन्यलम्यनियममूलकनियमयो- रिदमदाहरणं भविष्यतीति । नैतदपि हिशास्त्रप्रवृत्त्यधौनीछिपदगतापूर्वीयत्वलक्षणाभावेऽपि यवसाधारण्यलाभसम्भवात् । नौयाशुस्या प्रोक्षणाव- हननादिसाध्यत्वेन थुतानां वीहीणां प्राक्सिन स्वरू- पेगा तत्याध्यत्वासंभवात्ततक्रियाजन्यदृष्टादृष्टसंस्कार- विशिष्टतया तमाध्यत्वसंभवे ऽपि तावता फलपर्यय सानाभावादानश्यापत्तेः । फलपर्यवसायिनो रूपान्त- रस्य च प्रोषणादिसाध्यताईस्थ वीष्विनुपस्थितः प्रोक्ष- गादिमा एय स्वतन्तफलकल्पनागौरवापत्तेः । न्युत विनि- योगभनापत्य । प्रोक्षगादिसाध्यत्व निर्वाहामेय सं- स्कृतानां धीहीणां थपणविध्यातिप्तमकायुणदानापेचि. तप्रतिद्रव्यतयान्वयः कल्यते । एतावतापि सनिर्वाह कथं स्यादि कल्प्यमानपुरोडाशप्रकृतिभावलभापूर्म- साधनत्वाकारेण वोहीणां प्रोणादिमाधामित्येता- पपर्यन्तं न कल्येत । तया कल्पने घ प्रोषणादीनां यामाधारगर्य तत एव स्नभाते । दयाम्न विशेपो नीति- शाम्बप्रष्टत्तो लधितापूर्वसाधनत्वेन यवमाधारण्य तद- प्रत्तो फपितापूर्वमाधनायेन उभयचापि यधमाधार. श्यं लभातएवेति चत् । न लभात इति घूमः । नौधि- ·विधिरसायने। भासूसतावे संम्कारवाश्यश्रुततक्रियासाधात्वनिर्वाहाय वीहिपदानां वोहियास्तसमर्पितापूर्वसाधनत्वलक्षणय प्रत्तावपूर्थसाधनत्वस्यावहननानपेचवादिसाधार- गयेन सुवादिव्यावर्तनाय तस्मिन् विशेषगोये वीहिंग- तत्वेन तहिशेषणे वीयशे शक्तिरपूर्वसाधनत्वांश लक्ष- ति दृत्तियविरोधममहात्तयडुलप्रणालिकात्वेन तहि- शेषणीयम् । तगडुलप्रणायापूर्वसाधनत्वं च यवानुगत- मिति तद्रूपोद्देशन विधीयमानानां संस्काराणां यथसा- धारण्यं लभाते । बौहिणास्वाभावे त वीहीणामपूर्वसा- धनत्वम्य प्रागनुपखितत्वेन तत्तत्रक्रियामाधात्वानुम- योगिनापि वीहित्वेनैवोपरक्तोष व्रीहिषु भाविविनियोग- मूलकतत्तक्रियासाधात्योपयोगिरूपसम्भावनया संस्कार- वाक्येषु प्रष्टत्तेषु तन्निर्वाहार्थ पुरोडाशप्रकृतिदव्यत्वक- ल्पनया यद्वीहीणामपूर्वसाधनत्वमवगम्यते तत्सवादि- प्वतिप्रसङ्गवारणायोपस्थितेन दौहिगतत्वेनैव विशेष- यितुं शयम । शब्दसमर्पणौयड्व कल्पनीये तस्मिन् ह. त्तिदयविरोधाभावात् । तदिशेषितं च सुवादिभ्य दूध य- वेभ्यो ऽपि व्यारत्तमिति संस्काराणां यवमाधारण्यं न लभाते । तथा वैकृतेषु नौवारादिषु तेषामतिदेशेन प्रा- तिरपि न लभाते वीहिरूपहाराभावादतो वौदिशासम- न्यलभानियमहारा यवेषु मोक्षणादिप्राप्त्यर्थमवहनना- दिनियमार्थं च पर्यवस्यतीति समनन्तरप्रदर्शनीययोई- योरपि तदुदाहरगामितियुक्तमेव । अपि चास्ति वीहि- शास्रस्थान्यदपि प्रयोजनम् । अश्वशफपरिमाणाय शेप- कार्येभावापर्याप्तानां पुरोडाशनातिमावसम्यादनस- ·. अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । मर्धानामल्पानां बीहीगां लाभे तत्पर्याप्तानपि नौहिप- तिनिधीनीवारानपहाय मुख्यानां ब्रौहोगामुपादानं त- दभावे हि पुरीडाशपणामौहौसंस्कारविधिमामर्थ्यात्यु- रोडाशमलातित्वेन कल्प्यमाना बोहयः पुरोडासाङ्गत्व- मेव प्रतिपोरन यागाइन्वम् ततशाश्वशफपरिमाणखि- शादिडामाथिबचतुर्धाकरणभक्षणादीनां ब्रीणां च पुरोडाशाङ्गत्वाविशेषेण तावत्पर्याप्तत्रोद्यलाभे बहनां तेपामङ्गानां बाधाहरमेकस्य व्रीहिरूपाङ्गस्य बाध इति- नौवारीपादानं पुसज्येत । ब्रीहिशाखसहावे तु तेन ब्रौ- होगा यागाड्गत्वे वोधिते पुरोडाशावरुद्धे यागे इवि- ट्रेन साक्षाद्यागसाधनत्वमलभमानाना - तेषामरूणाधि- करणन्यायेन थपणा विध्याक्षिप्तप्रकृत्युपादानापेक्षितप- कतिट्रव्यराया पार्णिकाचयकल्पने ऽपि यागान्त्वमेवा- वतिइते न तु तदपाहाय पुरोडाशागत्वं श्रुतयागाङ्गत्व- निर्वाहायैव पाकिान्वयकल्पनात् । अत एवारुण्यस्य पार्णिकान्वयकल्पने ऽपि कायएवानत्वं न तु ट्रव्य इति प्रतिपादितमरुणाधिकरणे अततश्च बहुभ्यो यागा- अभूतेभ्योऽ वशफपरिमाग्यशेषकार्येभ्यो नौहोणां प्रधा- नाङ्गतयाङगगुणविरोधाधिकरणन्यायेन माध्यकारोशागु- शमुख्यव्यतिकमाधिकरणन्यायेन च पावल्यासाधनमनु- चितमित्यल्पानामपि प्रौहोगामुपादान प्रतिनिधिमादा- न्याधिकरणोतं लभ्यते एवं च ब्रीहिशास्त्रमुत्पत्तिधिष्ट- पुरोडाशेन निराकाइयागे प्राप्तिरहितानां वोहीयां माप्ति कुर्वत् तन्निर्वाहायान्यलय्यपुरोडाशप्रकृतित्यनि- पाएकोपारभूतबीर. १ पृ. ५ ॥ 4 ·विधिरसायने । यमावतरणे ऽपि यागाङ्गत्वापरित्यागात् । श्रीहोर्णा पु- रोडाशपरिमाणशेषकार्यापर्याप्तावप्युपादानं प्रापयती- ति प्राप्त्यनुनिष्पादिन्यां प्राप्तावस्येतदुदाहरणं भविष्यती- त्यलं प्रसक्तानुप्रसत्या । प्रकृतमनुसरामः । उपांशु पौर्ण- मास्यां यजन्नित्यत्रान्तरालविधिसामर्थ्यलभ्यपौर्णमासी- कालनियमपर्विकामावास्यापरिसंख्या । तत्र हि पौर्ण- मासीकालविधिनोपांशयानस्य फलसंवन्धमाप्तिपदमा- वास्यापरिसंख्यापि लभ्यतइति समर्थितं चतुर्थश्लोक व्याख्याने हे आहवनीय इत्यवान्यालम्यपरिसंस्थामूला पराग्निक होमानां फलस्बन्धप्राप्तिः । इयमपि तवैव स- मर्थिता । एकादशपथोरवदानानि तानि हिईिरबाती- त्यवान्यलभ्यपरिसंख्यामूलो नियमः । कथं दर्शपूर्गा- मासयोदिईविपो ऽवातीति तावत्परिसंख्या । तदभावे हि चतुरवत्तं जुहोतीतिविधिबलाडोतव्याइविष एव चतु- रवदानं प्राप्नुयात्तत्सद्भावे तु हविषो हिरेवावदानमित्यु- पस्तरणाभिधारणयवदानविधिप्राप्तमचयशिष्टसंस्थानुवा- दश्चतःशब्दः सिद्ध्यति । इदं च यवदानं पाशुकेषु हृदया- दिप्वपि चोदकतः प्राप्नोत्येव तथापि तानि हिहिरवाती- ति श्रवणमनियमप्राप्ती नियमार्थ पशुपकरणे हि यद्यपि चतुरवत्तौ यजमानः पञ्चावत्व वपा कायेंत्यपि श्रूयते तव पाशुकावदानमात्रमुद्देश्यं न तु वपायदानमेव ह- विरार्त्यधिकरणन्यायेन उद्देश्ये वपाविशेषणस्याविव- चितत्वात् । ततश मर्वेष्यपि पाशुकावदानेषु हविरव- दानवित्वेनोपस्तरणयाभिधारणदृड्या वपायामिव हि. रण्यशकलेन वा पञ्चसंख्या मम्पादनीयेति प्राकृतस्य - ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। बदानस्यानियमः प्रातस्तव नियमः क्रियते । होपिय- धाप्रकृति दिवाव देयानि पञ्चसंस्था तु प्रकारान्तरेगा स- म्याटनीति । पग्निहोत्र जुहुयात्सर्गकाम"भूत्ववान्य- लम्यपरिसंस्यापूर्यिका परिमंख्या । इदं हिनाग्निहो- चम्य स्वार्थत्वप्रात्यमेतदभावे ऽपि सत्सर्वार्थमना- देशाटिसि विश्वजिदधिकरणपूर्वपक्षन्यायनानिर्दिष्टफ- तस्याग्निहोत्रम्य यिनिगमनाविरहेण सर्वफलार्थत्यं प्रापयता धार्यस्थम्यापि प्राप्तिसम्भयात् । नापि य. गतरफनपरिसंस्था: तस्या पपि सः स्वर्गः स्यात्सर्वा- यविशिष्टस्यादिति समिधानसन्या यलम्यत्वात् । पतो ऽग्निहोमस्यान्यलभास्वर्गसंपन्धयोधनद्वारा नामनिधिस- मानातानामनिहिटफनानां कर्मणां फलबदफलन्या- येन तागायमाप्त्यर्थमेसदभावे हि पग्निहोवस्य वि- प्रवजिन्यायेन फलफल्पगे पिनिगमनाविरहानेपामपि . सेनेव ग्यायन फलफम्पना म्यादिति नेपामग्निशेषा- इगर न प्राप्नुयात् । एवं चानन विधिनाग्निहोत्रस्या- ग्यानभास्यगीर्घश्यमाप्तिनामारोयकतया विश्वजिधिक- रणपूपचन्यायप्रमकाय फमातरम्य परिसंसा नमि- बातम्यायनमा पापी ग्निहोवसन्निधिममामात- कर्मणामनन्यममामदायप्राप्तिनामारीयकराया ते. पामपि समारयम्य afruarतन्यायप्रममाम्य प- रिमंगानन्दलमा प प्राशा इत्येवमया.यसभापरि- कलानिधानन्यसभा। परिमंग्या याग्नियस्य या- यसोपान प्ररयायपरिहारारावगाया गायन- সন্নিবিনাখালাম হা ২ পাহাবি- ·विधिरसायने। निदधिकरणपूर्वपक्षनिधान्तन्याययोरुभयोरपि तव तेषु चानवतारादिदं वाक्यमग्निहोत्रम्स स्वर्गमवन्धप्राप्त्यर्थमेव न त्वन्येषां तदङ्गलप्राप्त्यर्थम् । नापि तदनुनियादिन्यत्रा- नन्यलभ्या तेषां स्वर्गार्थत्वपरिसंख्यास्तौति मतम् । तदा कैवलकाम्यकर्मणोर्यवर्गसंबन्धविधानं तविश्वनिन्न्याय- लभ्यम्वर्गमवन्धमतिक्रम्य तत्सनिधिपठितकर्मणां तन- त्वप्राप्तिपर्यवसायीति तवान्यलम्यानन्यलभ्यपरिसख्या- फलसंकर उदाहर्तव्यः । एवमन्यलभफलसंकरो दर्शि- तः । अप्रत्तिविशेषकरफलमंकरो ऽपि दिड्मात्रेणोदा. हियते । द्वादशाहिकयोच्यनीकान्तर्गतयोगवामयनि- कयोस्त्रानीकास्थानगतयोचादिमाग्रताविष्योरपतिवि- शेषकरप्राप्निपूर्षिका प्राप्तिः । तर्विधिभिः परमापूर्वसा. धनत्वावच्छेदेनावान्तरापूर्वसाधनत्वावच्छेदेन च अग्र- तानां मास्तिरनन्यलभाा क्रियते न तया प्रतिविशेषः कश्चित् हादशाहगवामयनयोरनन्यलभाः प्राप्यते तैः प्रा- पणीयस्य हादशाहिकदशरावान्तर्गतयोराययोरजोरेन्द्र- वायवशकाग्रत्वानुष्ठानस्य चोदकात् गवामयनिकयो- राययोरजोरेन्द्रवायवायत्वानुष्ठानस्य श्यनीकाविधानाच लामसम्भवात् । किं तु तया तया प्रास्या वत्तविकारयु प्रतिविशेषपर्यवसायिनी प्राप्ति: क्रियते । एतच्च प्र- थमश्लोकव्याख्याने सष्टमुक्तम् । साना स्तुवीतत्यवापर- त्तिविशेषकरप्राप्तिपूर्वको नियमः कथम् छगन- रारुढगौतिक्रियारूपस्य साम्न: केवलम् ऋगक्षराभिव्य- त्यर्थत्वमेव प्राप्तं न तु साध्यगुणिनिष्ठगुणाभि- धानात्मकस्तुत्यर्थत्वमपि । तदननैव विधिना प्रा.

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। प्यते । तत्यापणेन च तन कश्चिदनुष्टाने विशेषो लभ्यते गोतिक्रियया स्तुतेः साक्षान्निवर्तयितुमशक्य- त्वाट्तः क्रमप्रकरणाभ्यां स्तोत्राङ्गत्वेनावगतानामचा- मभिव्यक्तिं कुर्वत्साम तद्वारा स्तुतिं निवर्तयितुं शक्न मि- ति श्रुतस्तुत्यर्षवनिर्वाहकानुठान विशेषलाभाय पाणि- कान्वयन्यायेन स्तुत्यर्थासु क्षु अवतरति ऋगभिव्यक्त्य- धत्वं तु सामः प्रत्यक्षावगतमिति न तवाप्राप्तप्रापणं विधिना कार्यमपि तु ऋचामभिव्यक्ती सामवच्चातःस्व- दिपायान्तराण्यपि सन्तीति पक्षे प्राप्तस्य सामी नि- यमः कार्य: पतो ऽवात्तिविशेषकरस्तुत्यर्थत्वप्राप्तिपू- कः स्तुत्यर्थकटगक्षराभिव्यक्त्युपायत्वेन साम नियमः । यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवाययायान् ग्रहान् गृहोयादित्यवाप्रवृत्तिविशेषकरमाप्तिपूर्विका परिसंख्या इदं हि न तावद्रथन्तरसामि ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रवायवाय- त्वस्य मात्यर्थं पाठक्रमादेव तब नव्याप्नेः सिहत्वात् नापि धुहम्मामि ज्योतिष्टोमे तम्माभूदित्यवमर्थ यदि वृहत्मामा शक्रामानिति हत्यामात्वपचे शकाग्रत्वविधानादेव ततो व्यात्तिमिहेः । किं तु नैमित्तिकत्वार्थ तस्यैद पुनर्विधान- म। पाठादैन्द्रवायवाग्रत्वमनैमितिकं प्राप्नोति तदेव रथ- न्तरसामत्वनिमित्तका क्रियते एव प्रकृती पाठप्राप्तस्यैन्ट्र- वायवाग्रत्वस्थानन विधिना नैमित्तिकीकरणादेव हादशा- है धनीकायामाद्यस्यान्ह शोदकप्राप्यमनैमित्तिकमैन्द्रवा- यवाग्रत्वं नास्तीति तत्व तबिधान विकृत्यपचित विध्यन्त- रेगा कृतं तेन च नैमित्तिकोकरन ज्योतिष्टोमेन कश्चिद- नुष्ठान विशेपी समाते किं त तसिमपाठप्राप्तस्येन्द्रपाय- ·विधिरसायने। वाग्रत्वस्याविशेषगा सर्वासु विकृतिषु चोदकाप्राप्ती हइ- द्धन्तरान्यसामभास्तदुभयसामभाश्च विकृतिभाो निमि- तराहित्त्येन तद्यात्तिलभात इत्येवमवापत्तिविशेष- करनैमित्तिकत्वप्राप्तिपूर्वकैन्द्रवायवाग्रत्वस्य निमित्तर- हितविकृतिमा. परिमंख्या। अप्रवत्तिविशेषकरनियम- पूर्विकाः प्राप्तिनियमपरिसंख्याः यया। यस्य ऋग्वेद- यजुवैदयोः श्रूयमाणस्य सोमविकारस्यान्यतरत्रागभू- यस्त्वाभावेन भूयस्त्वेनोभयश्रुतीत्यतविनिगमनाविरहा- दुभयवापि विधिः स्वीकर्तव्यस्तव उच्चैपर्ट चा क्रियते" "उपांशु यजुषे"ति विहितवावेदस्वरयोविकल्पे प्राप्ते त- म्मिन्प्रकृतितः प्राप्नुवन् यत्किञ्चिव्याचीनमग्नीषोमीया- तेनोपांशु चरन्तीति यन्तुभागस्वरविधिनियमविधिराप- द्यते । स च कर्मणि साक्षात्वरस्यानुष्ठातुमशक्यत्वात् पार्णिकान्वयेनीपांशुवस्य कर्माङ्गत्वं निर्वोदं तदनमावे- प्ववतरतीति । तेन ये केवलमृग्वेदे सामवेदे वा विहि- तास्तनमन्वास्तेषूच्चैस्त्वस्यैव प्राप्तत्वेनाप्राप्तस्योपांशुवस्य प्रातिभवति । ये त मन्ता यजुर्वेदेऽपि विहितास्तेष्वनि. यतप्राप्तस्योपांशत्वस्य नियमोऽपि भवति तिनैवीपांशु- त्वनियमविधिना दीक्षणीयादिषु चोदक प्राप्तानामैष्टि- कानां मध्ये मन्द्रमध्यमोत्तमम्बराणां परिसंख्यापि ल- भाते इत्येवमप्रतिविशेषकरनियमपूर्वकप्राप्तिनियम- परिसंस्थानां तिमृणामपि विकृतिविशेषप्राप्तयत्तभाग- स्वरविधियोदाहरणम् । इदं च सर्वमनुपटमेव स्फुटौ. करिष्यने । अप्रतिविशेषकरपरिसंख्यापूर्विकाः प्राप्ति- नियमपरिसंख्याः यथा दीक्षा: सोमस्य दक्षिणा सोम- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। स्येति कर्तृसंस्काररूपाया दौचायाः कर्तृहारा प्रयोगा- झवाइनिणायाः साक्षात्प्रयोगाङ्गत्वाच्च । प्रयोगान्तर्गते प्रधाने सोमयागे तदङगकलापे च ज्योतिष्टोमप्रकर- गविहितम्य दीक्षादक्षिणस्य शेषिणि प्राप्त वचनइय- मिदमङ्गकलापम्य तच्छेपित्वव्यावर्तनामिति ताव- दुभयत्र परिसंखा निर्विवादा सा च न ज्योतिष्टोमे प्र- तिविशेषकरी । दीक्षादक्षिणस्याडगमधानार्थत्वे केव- 'लप्रधानायवे च क्रत्वङ गभूतयमनियमसंकल्परूपदी- धानुछाने "याग्नावैष्णावमेकाटशकपालं निवपेद्दौक्षिष्य- मागा" इति तदर्थवि हितदौचणीयानुष्ठाने दण्डेन दीक्षय- तीया दिवचनविहिततदभित्र्यचकदण्डधारणायनुहाने द्वादशशतदक्षिणादाने च विशेषाभावात् । न च दक्षि- गाइगप्रधानार्यत्वे ऽड्गप्रधानकर्तृभ्यो देया केवलप्र- धानार्थत्वे प्रधानकर्ट मा एवेति विशेषी वक्तुं शक्यते । यतः केवलप्रधानार्थत्वे ऽथङ गकर्ट मा विग्मा एव देया न तु प्रधानकर्वे यजमानाय तस्य स्वत एव फल- लाभाय प्रधानानुष्ठाने प्रयत्तस्य दचियादानेना नान- मयितव्यत्वात् । यनमानेनात्मनि संकरप्यमानस्य दक्षिा- दव्यस्य स्वत्त्वत्यागासम्भवाच्च । किं तु सोमाडगविकारेषु काम्यपश्वादिप्वतिदेशेन देक्षपशुधर्मातिदेशप्राप्ती दो- मा दक्षियान्तभो व्यावन्यनो रोवेवानुनविशेमोर- योगिनी । तो ऽवाप्रत्तिविशेषकरी सीमाङ गेषु दी. वादविणापरिसंस्था सडष्ट्रिय प्रत्तिा सीमागविका- रेषु तत्परिसंगरा । नन्वत सोमाइ गधिकारपु दक्षिणा- परिसंखयोतिरनुपपन्ना सोमाडगम्याग्नीपीमीयपयो- ·७२ विधिरसायने । विकारप्वनुलदक्षिणेषु काम्यनैमित्तिकादिषु पशुषु ऋ- विगानमनाय दक्षिणापेक्षायां स्वपत्तायड गभूतदक्षि- गायां चासत्यां तत्र प्रसङ गादुपकारकत्वं प्रतिपन्नायाः सोमाङगदक्षिणाया एव ग्राद्यत्वादिति चेत् । मैवम् । तथा सति दक्षिणा: सोमस्येत्यस्यात्यन्तवैय्यर्थ्यप्रसड गात्। सानायकृतावदृष्टमपेचितं मूलप्रकृतितो ग्राह्यमिति शतोक्थादिपु दृष्टत्वेन तद्ददिहेष्टितो न्याहार्यदक्षिणा- ग्रहणोपपत्तेश । एवं चानुक्तदक्षिगाकाम्यादिपशमाः सौमिकदक्षिणापरिसंखाया प्राकृतो ऽन्याहार्यनियमः प्राप्यते । ततश्च हष्टाहटोपकाराषं तदीयं धर्मजातमपि प्राप्यतइति अप्रवृत्तिविशेषकरपरिसंखग्रासूलप्राप्तिनि- नियमथोरप्येतदेवोदाहरणम । ननु विधीनामपत्तिवि- शेपकर फले न पर्यवसानमिति ततो ऽन्यत्फलं यदि मृग्यं सदीपांशपौर्णमास्यां यजन्नित्याद्युदाहरणेपुपांशु- यागादीनां वर्गसंबन्धादिना प्राधान्यप्राप्ति: फलं न स्यात्। तेषां प्राधान्ये पराड गत्वे चानुष्ठाने विशेषाभा- वादिति चेन्मैवम् । प्राधान्ये सति तदपचार प्रधानयि- स्मरणादिप्रायश्चित्तमाप्तिर्विकृतिषु चातिदेशनिष्टत्तिरि- त्यादिफलान्तरपर्यवसानम्य तदापि वक्तुं शश्यत्वात् । एवमाथयभेदेन विधिनियमपरिसंवद्यालक्षणानामाश्रय- भेदे प्रथमचरममावामा तत्फलानां च संकरोदक्षिसः । विनैव स्वाथयभेदं सवैवोद्देश्ये तस्यैव विधेयम्यापाप्तिप- क्षपाप्तिभवामपूर्वविधिनियमविधिलचगासांकर्यमपि ज्यो. तिष्टोमगते यत्तभागस्परविधी दृश्यते । तथा हि । य- द्यपि ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकरवारमा गस्य तस्य ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । यजुर्वेदविहितत्वोपाधिना उपांशुस्वरत्वमुपांशु यजुषेति वेदस्वरविधिनैव सिई तथा ज्यग्नीषोमीयात्माचौनेषु तड गेषु यजुर्वेदविहितत्वोपाधिमनपेक्ष्य स्वरूपेणोपां- शुत्वस्य पाप्त्यर्थो ऽयं यजभागम्बरविधिस्ततथ ऋग्वेदेन मामवेदेन वा विहितं ज्योतिष्टोमविकारं प्राप्नुवत्म्बपि तेवयं विधिः प्रवर्तते न तु याजुर्वेदिकस्वरविधिरिव न प्रवर्तते । यजुर्वेदविहितत्वोपाध्यनपेक्षत्वात्तेषु च प्रवर्स- मानोऽयमपूर्वविधिः सम्पद्यते । ऋग्वेदसामवेदविहित- झाङ्गिभावमापन्नेषु तेषु तत्तद्वेदविहितत्वोपाधिको- चैस्त्वस्य प्रात्या कथं विदप्युपांशत्वस्थ प्राप्त्यमोधात् यजुर्वेदेन वेदान्तरेगा च विहितं ज्योतिष्टोमविकारं प्रा- ध्रुवत्सु त तेषु प्रवर्तमानो ऽयं विधिनियमविधिः सम्पद्य- ते । तेषु यनुवैदविहितत्वोपाधि कस्योपांशत्वस्यापि पचे प्राप्तिमत्त्वात् । तदेवमसिन् यतभागखरविधी विकृति- विशेपप्राप्ते सत्यन्तरेणैवाश्रयभेदमपूर्वनियमविधिसङ्क- रो जायते याप्ययं विधिरग्नीपोमोयात्प्राचीनेष्वपि प्रव- ग्यतदनेषु न प्रवर्तते "उच्चैः प्रवग्येण चरन्ती"ति तेपा- सञ्चैश्रवविधानात् । दीक्षणीयादिप्रधानेष्वपि न प्रवर्त- ते। यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दोक्षणीयायामनुवू- यान्मन्द्रं प्रायपोथायां मन्द्रतरमाविध्याथामिति तेषा- मपि खरान्तर विधानात् तथापि प्रवग्यतर्गग्यो दीक्ष- णीयोदिप्रधानेभ्यश्च व्यतिरिक्तश्वग्नीयोमौयात्प्राचीनेव- लगेषु प्रपतएव । ननु प्रयाड्गव दीक्षणोयादौना- मड्गानि किमिति न पर्युदस्तानि । उच्यते । प्रवर्येणेति सतीयासंयोगारमययकरणीकायां भावनायासुरचेररवय ·०४ ' विधिरसायने । विधिस्तदन्तर्गतानि चाङ गानौत्युच्चैस्त्वस्थाङ गप्रधा- नार्थता । यथा ऽसवभृधेन चरन्तीत्यवस्थकरणिकायां भावनायो विधीयमानानामपां न तह तृतीयासंयो. गौ ऽस्ति प्रतो यथा"यत्नाथर्वणं वै काम्या दृष्टयस्ता उ. पांश कर्तव्या" इत्यत्र श्रुतमुपांशुलं काम्यशब्दोतानां प्रधानानां विधीयमानं तेषामेव भवति, एवं दीक्षणी- यादीनां विधौयमानः स्वरोऽपि दौमग्रीयादिशब्दांतानां प्रधानानामेव भवति । इयांस्तु विशेष: वैशेषिके स्वरे प्रधानमात्रविपये सति काम्येष्ट्यङ्गेष दर्शपूर्णमासयोः प्राक् स्विष्टकृतः प्रथमस्थानेन मध्यमेनेडायाः शेपं तृ- तीयस्थानेनेति विहितं स्वरवैचिवां चोदकात्मानोति दीक्षणीयाद्यङगेषु तु तदपि वाधित्वा वैशेषिको यन- भागस्वरविधिः पापोतीति । एवं च प्रवर्यतदङ गटी- चनीयादिप्रधानव्यतिरिक्तवग्नीपोमोयाल्पाचौनेष्वङ्गे- षु वर्तमानो यज्ञभागस्वरविधिः प्रकृतिविकृतिरूप-. याजुर्वेदिकक्रतुगतेषु यानुर्वेदिकत्योपाधिना पारतमप्यु- पांशत्वं स्वरूपेण पापयन्नपूर्वविधिर्भवति पटग्वेदसाम- वेदविहितकतुगतेषु तेषु कथमप्यपाप्तं तत्यापयन्नपूर्व- विधिर्भवति । यजुर्वेदतदितरवेदविहितक्रतुगतेषु पञ्च- माप्तं नियच्छन्नियमविधिर्भवतीति वक्तव्य एवावापूर्व- नियमविधिसंकरः । स्यादेतत् दोक्षणीयादीनामड्गैषु चोदकानोतेनैष्टिकस्वरण तटुपनीविषयोगवचनाथयस्य बेदस्वरस्यापवादे पुसत तत्पुतिपमवा? यत्नभागम्ब- रविधिः । न तु चाजुर्वेदिकत्वानपिसोपारात्यविधाना- धः। अत्यन्तापातविधानात्माप्तपतिप्रसवविधानस्य लघु ·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। स्मात् । अत एव कृष्णले थपणविधिः पाकृतपणास्य चोदकात् प्राप्यमाणस्य पयोजनामावानिवर्तमानस्य पुतिपसवार्थः न त्वत्यन्तापाप्तथपणविधानार्थी विधि: गौरवापत्तरिति प्राकृतथप गधर्माणां तव प्राप्तिकता तन्वरत्ने । नन्वेवं मति यत्नमागस्वरविधिरैष्टिककर्ममा- बविषयः स्यात्तवैवापवादप्राप्तेरग्नीपोमोयप्राचीनसम- स्ताङ गविषयो न स्यादिति चेत् । माभूदिधिलाघवा- नुसारेण तन्मानविषयो ऽस्तु । अङ्गीकृत हि निगढा- धिकरणे नियमविधिलाघवानुसारात उपांशु यजुषेति याक्यं निगदातिरिक्त यजुर्विषयमिति । अङ्गीकृतं च प. नौसयाजाधि करणे पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सन्तिष्ठन्त इविवादशाहिक वाक्य नियमविधिलाघवानुसारात्मा- गुत्तमादन्हः पत्नोसंयाजान्तत्व विधायकमिति । तस्माद्य- सभागस्वरविधरैष्टिककर्मव्यतिरितोषु मात्वभावात प्रघत्त माने तस्मिन्विधिनियमलनणसांकर्यमित्युक्तमयु- तमिति चेदुच्यते । यत्किञ्चिदिति यद्यदितिशब्दवधी- सायां प्रसिदः वौसा च व्याप्तुं साकल्येन सबङ्गुमिच्छा तथा च यत्किञ्चिदित्यनेनाग्नीषोमौयमाग्भावर्तिनः सकलस्याप्यड्गस्योपांशत्वसंबन्धे तात्पर्ये ऽवसीयमाने कथं किं चिहिषयतया सङ्कोच: क्रियेत । यद्यप्युच्चैः प्र. वर्येण चरन्तीत्यादिनिरबकाशविध्यन्तरवलात्सङ्कोची ऽस्ति तथापि लाघवमानानुसारात्म न युक्ताः । न हि लाधवमस्तौति श्रुतं हातुं शक्रयम् । ननु यत्किञ्चिच्छब्दो वीप्सितार्थ इवाजाते ऽपि प्रागभवीयप्रत्ययवत्प्रसिद्धः पदमाहेन प्रजाकाम याजयेदिति विहिताशयामभवम् ।

·विधिरसायने । अमितचाव प्राग्भागवर्तिनामडगानां विशिप्याजातत्वं प्राचीनमिति शब्देन प्रागभागस्यैव तवर्तिनामदानाम- निर्दिष्टत्वात् । तथा च यत्किञ्चिदित्यस्याज्ञातार्यकत्वी- पपत्ते व वौशानिश्चय इति चेत् । मैवम् । किमिदमि- त्यादिप्रश्नोत्तरे यत्किचिदित्यवाजातवानादरणीय- त्वादिबोधनपावासातत्वबोधने प्रयोजनाभावेन प्र- वृत्तिविशेषकरस्य साकल्यार्थकत्वस्यैव ग्राद्यत्वात् । य- किश्चिदादीनां साकल्यार्थकरव एव"यच्च किञ्चिज्जगत्य मिन् दृश्यते थूयते ऽपि वा प्राध्यान्तं कर्मयस्तस्य यत्किं चेह करोत्ययमित्यादौ तत्पदेन प्रतिनिटेंशस्य दर्शनाच्च अविशेषत्तातविशेषानादरणादिमाचपरत्वे यत्किञ्चिदिदं यत्किञ्चिदानयेत्यादौ तदी प्रयोगात् अत: प्रवर्दीत- दङ्गदीक्षणीयादिव्यतिरिक्तसकलप्राग्भागवय॑गसाधा- रणथानवैदिकत्वानयेक्षीपांशत्वविधिरेवाव खीकर्तव्यः । नन्वस्त्वेतदेवं तथाप्यस्य विधेः प्रकृत्यन्वयप्रयुक्तमपूर्ववि. धित्वमेव भवति न तु विकृतिविशेषान्वयप्रयुक्तं निय- मविधित्वमपि प्रकृतिप्रकरणामातस्यास्य प्रकृतिविट - तिसाधारणत्वाभायात् इति चेत् । सत्यमुपदेशतस्तथैव अतिदेशतस्तूपकारमुखेनाङ्गवदङ्गशास्त्राणामपि वि- कृतिप्राप्ती विकृतिविशेष प्रतिपद्यमानस्यास्य विधेर्निय- मविधित्वमापतत्कन वार्यते । यो हि सौर्यादिषु विक- तिष्यितिकर्तव्यताकासया प्रकृतिवच्छब्दः कल्प्य इत्यु- च्यते स एवातिदेशाई कृतवाक्यशेषतामामन्नः प्राकृता- डगशास्त्रसमूहः स एव लावार्थं प्रकृतिवदितिसंग्रहण निर्दिश्यते । तस्य स्वरूपतः कृप्तत्वे ऽपि तत्तहष्टादृष्टोप- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ' कारवाचिपदयोगस्य वैकृतविधिवाक्यशेषतोया कलप्य- त्वेन कल्यत्वव्यपदेशः । अतएवोक्त तन्वरले समिधी यजति बोहोनवहन्तीति प्रकृतावयमर्थः समिटुपकृतो- वघातवितुपीकृतबीहिसम्पादितपुरोडाशसाधनकश दर्शः कार्य इति ततश्च सौर्यो ऽपि तात्कत्र्तव्य इत्युक्त समि- टुपकृतोषघात वितुषाकृतबोहिसम्पादितचरुमाधनकश्च सौर्य. कार्य इत्युक्त भवति । ततश्च समिदादिशास्त्रं सौ- यंशास्त्रस्य वाक्यशेषः सम्पद्यते । अनेनाभिमायण भाष्य- कारण पौरोडाशिकं ब्राह्मण सौर्यादौनां वाक्यशेष दु- त्युनामध्याहाराहावहितकल्पना ज्यायसीति । योव- मपि प्रकृतिवच्छब्दः प्राकृताङ गशास्त्रसमूहादन्य एव समानार्थकः कल्प्य: शब्दो न तु स एवा अन्यत्र निव- वस्य शब्दस्य कार्यमुखनाप्यन्यत्रान्वयासम्मवादिति वि- चिकित्स्येत तदा यत्तभागबरविधिराश्रयभेदरहिते ऽपूर्वनियमविधिलचणसासन भवत्युदाहरणम् । कि त्वाथयभेदपौवापर्यसहितापूर्वनियमविधिमान्य तथा हि प्रकृती दीक्षगौयादीनामङ्गेषु बाधकबाधनेन प्रट- त्तिविशेषकरो ऽपि यतुभागस्वरविधिस्तयतिरिक्त प्राचीनपदार्थेषु मकृती न प्रतिविशेषकरः याजुर्वे. दिकत्वोपाधिकेन वेदस्वरविधिनैव तेघु उपांशत्वानु- छानसिद्धेः । किंतु वेदान्तरविहितवितिगतेषु 3- पांशत्वप्रापणेन यजुर्वेदवेदान्तरविहितविकृतिगतेषु त- नियमेन न च मफल इति अत्तिविशेषकरप्राप्तिपूर्वक- १ पाश्रय दैसम्यपि पौर्वापसमितीयोऽपूर्वनियमविधिस्तत्मायें। २. बदक्षरस पाधकमष्टिक खय महाधनेन ।

·विधिरसायने। प्राप्तिनियमयोरिदमुदाहरणं स्यात् । ननु विकृतिगतेष्वपि कर्मसु म्वरप्राप्तिनियमनाभ्यां न प्रतिविशेषलाम: क- मंसु साक्षात्म्वरस्यानुष्ठातुमशक्यत्वात् । सत्यम् । तत्रा- प्यन्ततस्तदड्गमन्त्रावतरणेन सफलता । अत एव प्राक् पटग्वेदयजुर्वेदविहितासु विकृतिषु नियमविधिरूपय- तभागस्वरविधिसुदाहृत्य तत्वाप्रत्तिविशेषकरनियमपु- वकप्राप्तिनियमपरिसंखया: प्रदर्शिताः । तदेवमाश्रयभेदें सत्यमति च विधिलक्षणानामाश्रयभेटपौर्वापर्ययोश्च स- तोरसतोस्तत्फलानां साय॑स्य वहुलमुपलम्भात् । तथैव प्रागुदाहृतेषु रथन्तरादिविधिपु एकानेकविध्यपत्ति- भ्यां विधिनियमादिलक्षणसङ्करो न दीपायेत्याशझ्याः । यीकानेकविध्यप्रमृतिमुखभवः सकरी लक्षणानानामिण्यता न्याश्रयत्वं प्रथमचरमतायुक- थसार्यरीत्या दैनादन्यो ऽपि दण्डः प्रकृतिजुषिभवेत्प्रेषकार्ये प्रशास्तु: स्यात् पचे स्तोत्रसा मां क्रतुनिकरजुषासुत्तरास्वेव गानम॥ १४ ॥ मत्यमेकानेकविध्यप्रत्तिभ्यां लक्षणसङ्घरोपगमे र- धन्तरपृष्ठादिनियमविधिध्वनिष्टं नापात इतिकचि- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। चिनिष्टमन्यापद्यते तथा हि दगडी मैपानन्या हत्यन तहिधिमावामरत्तौ परिसंख्यालक्षणं प्रवर्तते तदा हि बीते मोमे मैलावरुणाय दगडः प्रयच्छतीतिविधिना मै- वावरुणार्थत्वेन सिदस्य दीक्षितदगडस्य प्रयोजनाकाक्षा- यां तदीयानि दण्डामेनागी सर्वाणि कार्याणि समञ्चित्य प्राप्नुवन्ति नीते सोमदत्यादिविधरप्यमहत्ती मतलक्षणं प्रवर्तते तदा दीक्षाव्यञ्जकास्य दण्डस्य यावदीक्षानुत्ति दीक्षितेनैव घारगीयतया प्राप्ते: । किं तु तदा नियम- विधिलक्षणं प्रयतते स्थित्वाच्चैरनवानं कर्तव्ये प्रेपानुध- चने कि चिटालस्वनं सीकर्यापेक्षायामनियमेन यस्य कम्यचिदालम्बनम्य प्राप्तेः । ततश तव तहिधिमावाप्र- त्यपेक्षया परिसंग्यालक्षणानुगमने दीक्षितदगड एव पैपानुवचने योजनीयः क्रीते सोमतिविधैरप्यप्रवृत्त्यमे- नया नियमविधिलक्षणानुगमने निरूढपणाविव देक्षप- शायपि दीक्षित दगडादन्य एव कशिद्दण्डी योजनीयः । न चैतदुपपद्यते । न चोभयमपि विकल्पेन योजयितं श- ममिति बाप्यम् । वस्तुतः कोसे सोम इति विधः सत्त्वेन सदशानीवावरुणायत्वेन मिवम्य प्रयोजनाकाहुन्य दोधि- सदगडम्ब तय योजनीयत्वात् । धनम्तव सहिविमाषा- प्रसय पचया परिसंप्येव केवलमेष्टव्येति । तव कोते सो- मनिविधेयरपेक्षया समापतन्त्रियविधिजधा- मार्यमनिष्टमेव । तया म्बयोनिए गौयमानानां - सामामेक साम तचे क्रियते तोवीयमिति विध्यनुसा- रेण कयोरिदन्ययारण्यचोगाने कर्तव्य प्राप्ते यदान्यां लटुतरयोगायतीतिवचन पचित्तरयोः प्राप्रयय कचि- ·विधिरसायने । त्तमोनियमार्थमिति प्रागुक्तम् । तवैकं सानेति विधेय- प्रत्तौ यद्योन्यामिति वचनं क्रतुमामां तद्योनेराच्छिद्यो- त्तरयोरेव गानप्राप्त्यर्थमिति प्रसज्येत । न चैतदिष्टम् । वस्तुतस्तचगानप्रापकविधिवलाद्यद्योन्यामिति विधानस्य- योनेरनाच्छिद्य क्रतुसामासत्तरयोरपि प्राप्तिनियमार्थ- त्वात् : इदमुपलक्षणम् । ब्रोहिशास्त्रश्रपणविध्याद्यप्रवृत्त्य- मेक्षायामवहननादिविधयोऽर्थकर्मविधयः प्रसज्येरनिया. टीन्यपि दूषणानि ट्रष्टव्यानि । तस्मादाश्रयभेदेन प्रथ- मचरमभावनान्यथा वा विधिनियमपरिमण्यालक्षाफ- लसाद्धर्यवदेकानेकविध्यपुटत्त्यपेक्षया तल्लक्षणसाझर्य न युक्तमभ्युपगन्तुमिति तत्तविध्यप्रवृत्त्यपेक्षयैव लक्षणान्यु- पपादनीयानि । ननु तथा सति नियमपरिसंरयालक्ष- गायोोहियवसाप्तदश्यादिशास्वेष्वव्याप्तिः स्यादित्युक्त- मिति चेत् कि कुर्मस्तत्संग्रहार्थमेकानेकविध्यप्रवृत्त्वपे- क्षायां हि बलवन्त्यनिष्टानि दर्शितानि । तस्मादपूर्ववि- धिलक्षणस्य वर्गकामवायाद्यव्यापतिवन्नियमपरिसंख्या- लक्षणयोरपि तदव्यातिरनिवार्यव । अतः सति समत- मोपक्षो ऽपि न युता इति भावः । कि चाप्राप्ते इत्यम्य सतिसप्तमो पक्षे परिसख्यानिवर्तकत्वं न लभ्यत इति दूपणान्तरमाह। किं चाप्राप्ते सतीति प्रभवति परिसंख्यानिवृत्तिं न कर्तुम् नि- त्याप्राप्तां निवृत्तिं घटयति खलु ·E ? . अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। साऽप्यत्र को वा विशेषः ॥भा- वाप्राप्तिनिषेधात्मकविधिनिक- ख्यापकाव्याप्तिदुष्टा सत्यप्येवं निषेधश्रुतिमुखपरिसंख्यासुचा- तिप्रसक्तिः ॥ ११॥ अप्राप्ते सतीतिविशेषणं परिसंख्यानिवृत्ति कत्तुं न प्रभवति । यतः परिसंख्याप्यव्यन्तमप्राप्तामितरनिति प्रापयत्येव । तथा च "इमामएम्णन् रशनामृतस्येत्य- प्रवामिधानीमादत्त" इति परिसंख्याविधिः पातविषयो ऽपि गई भरशनातो निवृत्ती मन्त्रमप्राप्तायाः तस्यास्त- याप्तिफलको भवतीति कथं विषयमपतमौपक्षद्व सतिमप्तमीपचे तात्तिरपातिविशेषणेन लभ्येत । न हापुर्वविधितः परिसंघाविध रमाप्त पातिफलकत्वे ऽस्ति कश्चिहिशेषः। नन्वयमस्ति विशेषः । यत्परिसंखावि- धौ निवृत्तिरूपस्यामावस्यापोप्तस्य पातिः फलम् । - पूर्वविधौ तु भावस्थेति भावाप्राप्तिरेव चेहापातिरि- त्यनेन विवक्षिता । लोके प्राप्तिशब्दस्य निवृत्तिप्रतिम- टवाचित्वेन प्रसिद्दतया भावभन्दाप्रयोगे ऽपि तहिषय- त्वलाभादिति चेत् । एवं सति निषेधात्मकेषु दौचितो न जुहोति""न तो पशौ करोति""नातिरावे पोडशिनं गृ- माति" इत्यादिसāवष्यपूर्वविधिश्वव्यापतिः स्यात् । तेषां दीक्षामध्यपतिरावाद्यप्राप्तपुरुषार्थहोमान्यभागमो- ·विधिरसायने । डशिनिवृत्त्यादिरूपाभावप्राप्तिफलकत्गत् । न च नि- घेधय विधयों न भवन्तौति वाच्यम् । दर्शपूर्ण मासिके "नानृतं वदेदिति निषेधे सूवकृतव विधित्वस्य व्यवस्था. पितत्वात् । नन्वनुवादप्रतियोगिविधित्वं तब तस्य व्य- वस्थापितम् । तत्र हितस्य दर्शपूर्णमामप्रकरणे श्रुतस्य "नानृतं वदेदि"तिनिषेधस्य स्मृतिहष्टपुरुयार्थनियेधानु- वादकत्वमाशय क्रत्वङ्गत्वेनान्तवदनवर्नन विधिरयं सेन क्रतुमध्ये इतवटने पुरुषार्थनिषेधातिक्रमात् प्रत्यवाय- बत् क्रत्वनिषेधातिक्रमात् कतुवैगुण्यं च भवतीत्युक्तम इह तु निषेधप्रतियोगिविधित्वं लक्ष्यरूपम् । अतो न तदव्यापनं दोष इति चेत् । मैवम् । इहाप्यनुवादप्रतियो- गिविधेरेव लक्ष्यत्वात् । अपूर्वविध्या[दाहरणेषु विधि- स्वसमर्थनाय प्रापत्यप्राप्तिविवेचनवनोवाभावविवेचना- दर्शनात् । भवतु वा विधिमुखप्रवत्तापूर्वविधौनामेवाब लक्ष्यत्वाङ्गीकारेण कथं चिदव्यापतिपरिहारस्तथा- प्युक्त विवन्नायां निषेधमुखप्रवृत्तपरिसंख्यातिव्याप्तिर- निवार्या तवापाप्तत्वेन प्रापणीयाया दूतरनिवृत्त - वरूपत्वात् । यधा शवन्ता प्रायणीया मन्तिइते न पत्नीः संयाजयतीति श्रव प्रायणौयायाः शंय्वन्तममापनधि- धानात्तत उदीच्यानां सर्वेषामगानामकरणे प्राप्ते न पत्रीः संयाजयतीतिवचने पत्नीमयाजानेव न कुर्यादगा- सरागि तु कुयोदितिपरिमंख्यारूपेग प्रायगीयायामदा- सरप्राप्त्यर्थ यथा वा गहम्मृतौ तेजमट्रव्यशुदिप्रकरणे। सूतिकोच्छिष्टभाण्डस्य सुगमाहतस्य च । विःसप्तमार्जनाच्छुदिन तु कांस्यम्य तापनम् ॥

·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। इति अत्र मानवत्तापनस्य विधानाभावात्सर्वेषां तै- नसान्तराणां तापनाकरणे प्राप्ते न तु काम्यम्येति वचनं कांस्यस्य च तोपनं न कार्यमन्यम्य तु कामिति परिसंण्यारूपेण तेजसान्तरागां तापनमाध्य तथैव व्याण्यातमपराण तैनसानां सूतिकोच्छिष्टादिक स्व- ल्पोपघाते यवचूडादिभिरेकविंशतिकृयो मार्जनाच्छुदिन तु कांस्यस्य तापनमर्धात्कांस्यतिरितस्य तापनमपि कार्यमिति गम्यतइति यद्यप्यवाद्योटाहरणे वस्तुतः परिसंख्या नेष्यते शंम्वन्तसंस्थाया. परिसंख्यायाश्च वि. धिहयेन वास्यभेदस्य तुल्यबलविधिहयप्राप्तयोः शवन्त- संस्था पत्नीसंथाजवळ कृत्स्नमस्खयोर्विकल्पस्य प्राप्तवि- पयन विदापायाः परिसंसपायाश्च परिहाराय न पत्नीः संयाजयन्तोति शंय्वन्तमस्थाविधेरर्थवादः पानी- संयाजाननुष्ठानलाघवेन तत्पशंसार्य इति शंखिडान्त त्वे विकल्प: स्यादिति दामिकाधिकरणे निर्णीत- न्यात् । तथापि पुर्वपक्षरीत्या सदाहरणं यवैवं बि- ध्यन्तरशेषत्वं न सम्भवति तत्र ताधिकरमापूर्वपक्ष- रीया परिमखोवावतिष्ठतइति तधाभूतमुवाहरगा- मिहान्येयगीयम । प्रसिद्धा चान्यवापि न निलीवमनं धार्य न भूपालेरनुत्मबइत्यादिषु स्मृतिष यत्तदत्त- देवदत्तविरगामिना न भाजनीया उत्सुवेयपि विणा- मियो न भोजनोय इत्यादिलोकव्यवहारंप च विशे- पनिषेध: शेषाभ्यनुज्ञापर इति निषेधमुपपरिसंस्था। पनम्तवातिव्याप्तिः स्यादेवेतिभावः । एवमप्राप्तविशेष. णविचारमुपेन लक्षास्य दीपा दर्शिताः । पचास्या- ·विधिरसायने । विशेषणार्थविचारसुखेनापि तस्य दीपान्दर्शयति । येनातिव्याप्तिभङ्गः किलनियम- विधौ किं तदात्यन्तिकत्वम् सर्वोदेण्यानुत्तिर्यदि पुनरुदि- ता व्याप्तयः स्युर्विकल्पे । प्रा- प्तोद्देश्यैकदेश्या अपि खलु कु- हचिच्चारितार्थं भजन्तः श्रूयन्ते सार्वकाम्यप्रभृतिषु विधयस्तेषु चाव्याप्तयः स्युः॥१२॥ येन विशेषगोन नियमविधौ लचगाम्यातिव्याप्तिनिरा- सो ऽभिमतम्त दमाप्रात्यन्तिकत्वं किं नाम याच्यते स- धोद्देश्यानुत्तिरप्राप्रात्यन्तिकत्वम् अवघातस्य च न स- पु व्रीहिप्वप्राप्तिः केषु चिद्दर्शपूर्णमासप्रयोगगतेषु यौ- हिप्ववधातस्य खत एव प्राप्तेरन्येपु विदलनप्राप्तिस्तेष्वेव तमाप्तिमत्त्वादिति एवं नहि प्रथमश्लोकोद्भाविताऽव्या- प्रयः प्राक् समाहिताः पुनरपि विकल्पमुग्वेनोन्मज्जेयुम्त- था हि सर्वोद्देश्यानुत्तिरित्यवीद्देश्यपदेन प्रायशीयो- दृश्यं विवक्षितं, प्रकृतिविध्युद्दे श्यं वा, पाो विषयसप्तमी- पक्षोसावितवैकृताग्न्यादिविष्यव्याप्नेहितीये सतिमप्तमी- पक्षोझाविताग्रताविध्यव्याप्तेश्च पुनरुन्मन्मनापास।"श्ये- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। नचितं चिपवीत स्वर्गकाम इत्यादिवाक्यैः स्वस्खो श्येषु स्वर्गादिष श्येनाकृत्यादिगुणानां प्राप्तौ सत्यामेव वर्गा- शेन तेषामनुछानं वैकृतप्रयोगमध्ये परं न प्राप्त- मिति विकृतिप्वग्न्यादिपुनर्विधीनां तत्यापण फलमि- त्युपेयते एवमग्रताविध्युद्देश्येषु हादशाहिकगवामयनि- कष पाद्यहितीयवहार प्राप्तानामेवाग्रतानां तद्विकृतिषु प्राप्तिविधिफलमित्युपेयते । तत्र विकृतिषु प्रापणीयानां प्रयेनादिगुणानां बम्बोद्देश्येषु स्वर्गादिध्ययतानां च वि- ध्यन्त्रितोद्देश्य हादशाहिकगवामयनिकेष्वहःसु का- चित्य यप्राप्ति स्ति कथं सा सार्वत्रिकी समर्थ्यत अपि चौद्देश्यैकदेशे प्राप्तिमन्तोऽपि तदेकदेशान्तरे चरिती- C विधयो दृश्यन्ते यथा “एकम्मे वा अन्ये यजकतव: कामायाड्रियन्ते सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः सर्वेभ्यो दर्शपर्णमा- सावि"ति अत्र ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासानां स्वर्गार्थत्वं प्रातिस्विकविधिना प्राप्तमिति फलान्तरेवेव विधिचा- रिताध्यं यथा वाभ्युदयेट्यां तगडुलान्विभजेदिति तण्डु- नदधिश्रितानां पूर्वदेवतापनयो वक्ष्यमाणदेवताभ्यो वि- भागो वा मध्यमादिवाक्यैस्तेषां देवतान्तरविधानेनैव माप्त इति उपांरायाजाज्य एव विधिचारितार्थ्य तथा हि"विवा एत प्रजया पशुभिरर्ड यति वई यस्यम्य भाटव्यं यस्य इविनिमरतं पुरम्ताच्चन्द्रमा अग्युर्देति स बधा ता राड लात्रिमजेदो मध्यमास्तानग्नये दावे पुरोडाशमष्टा- कपालं निदो स्थविडास्तानिन्द्राय प्रदाचे दभ्रश ये ऽणिष्ठास्ताविष्णवे शिपिविष्टाय शृते चसमिति श्रूयते अव चतुर्दश्याममावास्थानान्त्या दर्शोपक्रमं कृतवतस्त- ·विधिरसायने । प्रायश्चित्तविधाने वेधा तण्डुलानां मध्यमादिभावेन वेधा विभागो न विधीयते ये मध्यमा इत्यादिवाक्यैस्तत्सिडें: किं तु सर्वेषां दार्शिकइविधां पूर्वदेवताभ्यो ऽपनयो विधी यते विभजेदित्युक्त घयमों विगम्यते यानि संयुक्तानि सानि विभजिदिति । तण्डुलादीनि हवीपि च देवता- भिः संयुक्तानि अतस्तण्डुलशब्दो विभागकर्मत्वेनार्घप्रा- प्सदाशिकहविर्माबोपलक्षक इति वेषां पूर्वदेवतापनयो विधीयतइति युक्तम् । अथ वा मनुः पुवेन्यो दायं व्यम- जेदिति प्रयोगदर्शनादिह दार्शिकहविषां वक्ष्यमाणादा- तत्वादिगुणकारन्यादिदेवताभ्यो विभननं विधीयते पू- वैदेवतापनयम्वसिद्ध इत्येवमस्य वाक्यस्यार्थहयं भाष्यटु- प्टीकयोदर्शितम् । तवार्थद्दये ऽपि तगडुलदधिगृतेषु न विधेशारितार्थं देवतान्तरसंयोजनेन पूर्वदेवतापनयस्य विशेषतो विभजनेन सामान्यविभागस्याप्यर्थप्राप्तत्वात् । किं तु तगडुलशब्देन दार्शिकहविर्मात्रीपलक्षन लक्ष्य- माणे उपांशयाजाज्ये तस्य चारिताध्यम् उपांशयाना- ज्यस्याग्रे देवतान्तरसंयोजनाभावेन पूर्वदेवतापनयन्य सामान्य विभननस्य पार्थमात्यभावात् । अत एष पूर्वदेव- तापनयपक्षे उपाण्यानाज्यस्य पूर्वदेवताया अपनयात् देवतान्तरस्य चाविधानात् देवतान्तरण यष्टुमशक्यत्वात् उपांशुयाजस्य लोपः । मामान्यविभजनपने उपाण्या- नाज्यस्यापि सामान्येन वक्ष्यमाणदेयताम्यो निर्दिष्ट- त्वादने देवतान्तरविशपस्य चानिर्देशाद्वयमाणाम्य: सर्वाभ्यो देवताभयो विभज्य दातव्यमिति भाषटुप्टोक- योरुपांण्याजे वचनाद्ययाप्रकृतीत्येतदधिकरणे वच- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। ब्राह्मणानुसारेणामावास्यायामुपांशुयाजसत्तामभ्युपेत्य निरूपितम् । ननु तण्डुलगृतसान्नाप्येष्वपि पूर्वदेवता- पनयसामान्यविभागौ नार्थसिदो बेधा तण्डुलानित्यत्र सदस्यतरविध्यभावे दार्शिकहविषां प्रकलदेवतातिरि- तदेवताविशेषाकाहाविरहेण मध्यमादिवाक्यानि तेषां अपूर्वदेवताविशेषसंयोजनपराणौत्यच निणीयकाभावा- त् न हि तदा मध्यमादिशब्दानां प्रकारातगडुलादिपरत्वे नियामकमस्तौति चेताना यच्छब्दोपबन्धबलात् तगडुला- नां प्रकतानां ग्रहणे तत्समभिन्याहाराट् दधिशतयोरपि प्रकृतयोग्रहणमित्युपपत्तेः । न चानपनौतपूर्वदेवातानां रोषां देवतान्तराकाहाविरहेण तत्संयोजनानुपपत्तिः । पूर्वदेवतापनयाकाक्षाविरहे ऽपि तदपनयवद देवतान्त- रमंयोजनम्याकाहाविरहे तसंयोननस्य वचनवलादुप- पत्तः । सामान्यतो विभननपचे विनैव पूर्वदेवतापनयं देवतान्तरसंयोजनम्य तत एव पूर्वदेवतापनयम्यार्थास- इतायाश्च संप्रतिपत्तेश्च । अतस्त्रेधा तगडुलानिति विधेर- प्युद्देश्यैकदेशएवचारितायं तमासोदेश्यानुत्तिप्रा- तिरहितपूटाहतविधिष्वव्याप्ति: स्यादित्यर्थः । स्यादेत. सर्वोटेश्यानुत्तरित न सर्वासूदद्देश्यन्यनिस्वारनु- तिर्विवचिता किंवेकस्याप्युहे ग्यव्यक्ती सर्वात्मनानुट- तिम्तव्यापित्वरूपा एवं चसार्थकाम्यविध्यादिषु नाव्याप्तिः तेषु स्वर्गातिरिक्तफलोपांशुयाजद्रव्यादिरूपकिंचित्किंचि. टुटेश्ययापकाप्राप्तः सत्यात् । नापि नियमव्यायलामः नियमयिधो कचिदुद्दे श्ये व्यापिकायोरप्राप्तेरभावात् स- खपि दर्शपूर्णमासिकेषु बोडिपाक्षेमादवहननस्य पाक्षिक ·विधिरसायने। प्राप्तिसत्त्यात् न । हिब्रीहीनवहन्तीति नियमविध्यभावे केषु चिट्ठीहिषवहननं केपुचिद् विदलनादिकं च व्यवस्थि- तमाक्षेपतः प्राम्यते येन क्वचिदम्युद्देश्ये तदप्राप्तिा- पिका स्यात् किंतु सर्वेष्वपि प्रोहिवकहनेन वा वैतु- ध्य कार्य विदलनादिना वैति तदुभयमपि पक्षे प्राप्यते नचैकनोभयानुष्ठानस्य विमहत्वादभयोः प्राप्तिर्नास्तीति शवनौयं न हि प्राप्ति मानुष्ठानमेव तथा सति कचि- दर्शपूर्णमासप्रयोगे विदलनस्याप्यनुष्ठाने नियमविधिवि- रोधापत्तेः । किं तु नियमविध्यभावे लोकसिद्धवैतुप्यका- रणत्वाचदर्थमवहननं विदलनादिकं पानुष्ठीयेतेत्येवम- मनुष्ठानतर्कशामावं प्राप्तिः तच्चैकवापि न विसई न - विरोधे ऽपि नियमविध्यभावे क्वचिव्ययोगेऽवहननं प्रयो- गान्तरे विदलनादिकं चानुष्ठीयतेत्येव त्तकः प्रबर्गत इति नियन्तुं शक्यते कं चित्प्रयोगविशेषमेवाधिस्य नि- यमशास्त्राभावे इहावहननं विदलनादिकं वानुष्ठीयेते- त्येवमपि तक प्रत्तिसम्भवात् तस्मादुतयिवक्षायां न कश्चिद्दीप इत्यत आह । उद्देश्यव्यापिका सा यदि भव- ति तदाऽप्यादिमाव्याप्तिवन्धः स्यादव्याप्तिश्च गावामयनिक- पडहे.पृष्ठसाम्रोविधाने। अन्या- र्थप्रापणोक्षन्नियमहरणयोरप्य- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । तिव्याप्तिरित्थम् तच्चेत् चैका- लिकत्वं न विधिरपवादापवा- दस्तथा स्वात् ॥ १३ ॥ एवं विवक्षायामपि प्रथमश्लोकोजाग्निविध्याद्यव्याप्ति- पुनरुन्मज्जनरूपः प्रागुक्तदोषः स्यादेव तदुदाहरणेषक चिदपि तत्तदुद्देश्ये ऽमाप्तेरभावात् अन्यत्र चाव्याप्ति- रधिका स्यात् तथा हि हादशाहे पृथ्यः षडह उत्पन्न स च क्रमेण रघन्तरवहरूपवैरानशाकररैवताख्यपृष्ठ- स्तोत्रसाधनसामवतां पाणामन्हां समाहारः गवामयने पुनः श्रूयते घ्यः षडहो ट्रयन्तरसामा कार्य इति तेन गवामयनिकषडहस्य बृहदन्तरे एव पृष्ठसामनी इति वैरूपादौनि निवर्तन्ते । ततश्च षडहोटुदेशन छ. हद्रधन्तरविधौ प्राधस्याही रथन्तरसामत्वं द्वितीयस्य वृहत्यामत्वं च हादशाहिकपडहे क्लप्तमिहापि प्राप्त- .मित्युत्द्देश्यव्यापकाप्राप्तेरभावादव्याप्तिः । नन्वि हैकैक- स्याहो वृष्ट्रयन्तरसामत्व विधीयते संमव उभे कुर्यात् गो- सव उभे कुर्यादित्यादौ यथा तत्तु क्वचिदश्यहनि न प्राप्त- मिति चेत् । न । प्रकृतौ वृहद्रथन्तरयोः परस्परनैरपे- क्ष्येण पृष्ठस्तोबसाधनत्वात्तथैव प्राकृतनैरमैच्याबाधेन क्वचित् बृहत् कचिट्रयन्तरमिति विधानोपपत्तौ तहाध- नायोगात् । न च वाच्यं वृहच्च रथन्तरं च वृदयन्तरे वृहदयन्तरे सामनी प्रोति वृदयन्तरसामेति इन्द- गर्मी व बहुव्रीहिस्ततश इन्दावगतसाहित्यवलादेकै क- ·विधिरसायने। स्थाह उभयसामत्वं विधेयमिति अकृत्वैव इन्द्रसमास बृहत्मामास्य रथन्तरं सामास्येत्यनेकपदबहुव्रीहिस्वी- कारसम्भवात् । न च इन्द्रतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यस- मामवचनमितिकात्यायनवचनादिक्ष इन्द्वसमासो नियत इति वाच्यम् । यत्र इन्दतत्पुरुषयो: मनोरन्यच्च ब्दपरूप- मसतोश्चान्य गवति तव समासकृतरूपनियमानहार्ति- कात्तः । यथा वाक्त्वप्रियः पञ्चगवधन इति । अत्र हि हन्दतत्पुरुषयोरकरणे इन्दाचुदपहान्तात्समाहार इति गोरतहितलुकीति समामान्तप्रत्यययोरप्राप्तांक- स्वप्रिय: पञ्चगोधन इतिरूयं सिद्ध्यत् इह तु देधापि रूपस्याभेदाभ्यायतोऽथें निर्णातव्ये प्रत्येकप्राप्तिचोदकानु- ग्रहायानेकपदबहुव्रौद्याश्रयणमेव युक्तम् । यद्यपि इन्दगर्भ एवाब वहुव्रीहिः स्यात्तथापि प्रकृतितः प्राप्तं नरपेक्ष्यं न वाधितव्यम् । घडापेक्षया साहित्यस्थार्थप्राम्तस्य तद्विषयत्वोपपत्तेः । अन्यथा वृहद्रथन्तरयोः पडहसंबन्धस्य तयोरकैकस्मिन्नेवाहन साहित्यस्य च विधेयत्वे हद्रथ- न्तरे एवास्य पडहस्य सामनी ते चेकैकस्मिन्नहनि पर- स्परसहित कर्तव्ये इत्यनेकार्थे विधानेन वाक्यभेदप्रस- हात् । न चात्र समवादिनच्चोदकप्राप्तयोवृहद्रथन्तरयो: साहित्यमानविधानं शक्यम् । तृतीयादिपवहःसु तयो- रपि प्रायगीयत्वात् तस्यादिह नोमयसामत्वविधानं त- थैव व्यवस्थापितं पृष्ठस्य युगपदिधेरेकाहवद दिसामत्व- मिति दाशमिकाधिकरणे । नन्वस्त्वे कैकस्याह एकैक- सामविधान तथा ऽपि वृहद्रप्रन्तरसामेति पाठक्रमादा- द्यस्थाहो छहत् हितीयस्य रथन्तरमित्यनेन क्रमेण वृह- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः । ट्यन्तरसामत्वं विधेयं ततु क्वचिदपि न प्राप्तमित्युदै- श्यव्यापिकाप्राप्तिरस्तीति चेत् न । प्राकृतप्रास्यबाधेनाद्य- स्थान्हो रथन्तरं द्वितीयस्य वृहदित्यनेन मेगा विधाने. सम्भवति अल्पान्तरपूर्वनिर्देशार्थतया अन्यथासिद्धेन बृहद्रथन्तरपाठक्रमेण प्रकृतिप्राप्तबाधनायोगात् जगतों वै छन्दासि प्रत्यवरोहन्ति श्राग्रयणं ग्रहा बृहत्पृष्ठा- नौति गवामयनयोत्तरे पक्षसि पाडहिकस्य पच्च- मस्याह्नो बृहत्पृष्ठत्वलिङ्गेनाद्यस्य रथन्तरं द्वितीय- स्य बृहदित्यादिक्रमस्यैव निर्णयाच्च । वृष्ट्रयन्तर- सामा कार्य प्रत्यादिविधयो हि गवामयनस्य पूर्व- सिन्पक्षस्थवान्तरप्रकरणे न निविशन्ते पूर्वस्मिन्पक्ष- स्यनुष्ठिताच छन्दोनोकपृष्ठसामस्तोमगणा उत्तरे प- क्षसि प्रातिलोम्येनानुष्ठेयाः । प्रत्यवरोहिगो मासा भव- न्ति उत्तरे पक्षस्यारत्ता गणा इत्यादिदर्शनात् । ततश्च यदि पूर्वस्मिन्पक्षसि अयुग्मस्याङ्गो रथन्तरं युग्मस्य वृ- हदिति नियमः स्यात्तदैवोत्तरे पक्षस्ययुग्मस्य पञ्चमस्या- नो बृहत्पृष्ठतादर्शनमुपपद्यते तन्मात् वृष्ट्यन्तरसामा कार्य इत्यवादास्याको रथन्तरं द्वितीयस्य बृहदित्याटि- क्रमेणैव पडहोद्देशेन वृहद्रथन्तरसामत्वं विधीयते त- स्य च पडहरूपोददेश्यव्यापिका प्राप्तिर्नास्तीति अव्याप्ति- रनिवार्या । अपि च यैर्विधिभिः स्त्रोद्देश्ये विधेयस्या- प्राप्तस्य प्रापर्ण क्रियमा गामपि तत्वात्तिविशेषकरत्वा- दन्यार्थलं वाच्यमिति । तेन कस्य चित्यापणं नियमनं परिवर्जनं वा मसदेति तेषां नवमश्लोकावतारिकोदाह- तानां मध्ये यावदन्यार्थप्रापणोद्यन्नियमपरिवर्जनविधी- ·१२ विधिरसायने । साना स्तुबीत यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादिति त- योविध्योरतिव्याप्तिरप्येवं स्यात् । विषयशद्ध्यर्थमन्यदपि नियमविधिरूपमतिव्याप्तिस्थलमुदायिते । प्रजापति- • वा इदमेक आचौदित्यादिना मनापतिः मृष्ट्याग्निवावा- दित्योत्पनत्वेन वेदानां प्रशसयोपक्रम्य श्रूयते तस्मादु- चैट चा क्रियते उपांश यजुषा उच्चैः सामेति यत्रोप- क्रमे वेदानां प्रशंमया वेदविषये किं चिबिधास्यत इत्य- वगमात्तदनुरोधेन गादिशब्दा गादिप्रायफ्टग्वेदादि- पराः । तथा च ऋग्वेदेन यत् क्रियते विधीयते तदुच्चै- रियादिप्रकारेण ऋग्वेदादिविधेयकर्मोंगेनीच्चस्ला- दिविधय । इति स्थित सुपक्रमाधिकरणे । कर्मसु च सा- सान्निवेशसच्चैस्वादयो न लभन्ते अतस्ते तदङ्गमन्व- वतरन्त ऋग्वेदादिविधेयकर्माङ्गमन्त्राणामनियतम्बर- प्राप्ती स्वरविशेषनियमाथी एते विधय: पर्यवस्यन्ति । ततश्चैतेषु विधिपु विधेयानासुच्चस्त्वादीनां पार्णिका- न्वयविषयेषु मन्वेषु पाक्षिकप्राप्तिसत्त्वे ऽप्युद्देश्येषु क- मसु कथमपि प्राप्त्यभावात्तेवपि लक्षणस्यातिव्याप्तिः स्यात् । ननु कौंदेशेनोच्चस्त्वादिविधयो ऽप्रातिवि- पयत्वादपूर्वादिविधय एव युक्ताः कथमतिव्याप्तिरिति चेत् । उच्यते । यब यदनुठानं यस्य विधेः फलं तव त. दनुष्ठानप्राप्त्यप्राप्तिविवचनेनैव नियमापूर्वविधित्यव्यव- स्था कार्य । ननु यव यक्केपर्व विधियोध्यम् तब तच्छे- पत्वमाप्त्यप्राप्तिविवचनेन तथा सत्यवधातगतापूर्वीयत्व- शेषत्वाप्राप्त्या तदिधेरप्यपूर्वविधित्व प्रसवात्ान हितो- द्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनामाप्तिरिहोद्देश्यस्वरूपण्यामा ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। शिरित्येतावता कञ्चिविशेषो ऽस्ति विवक्षितरूपभेदेना- त्यन्ताप्राकमयत्वाप्यविशिष्टत्वात् । न च केनापि रुपेण प्रात्यभाव एवात्यन्ताप्राप्तिः स्वर्गादिगतयागकार्यत्वादे- रपि सामान्यतो दृष्टानुमानामाप्तिसमावेन तनापूर्व- विध्यभावायत्तेः । ततश्च यथापूर्वीयोदेशनावघातविधा- नेऽपि बौहिष्ववघातानुष्ठानमेव विधेः फलं तत्तु पचे प्राप्यत इतिनियमविधिराथितः । एवमिह ऋग्वेदा- दिविधयकर्मोद्देशन स्वरविशेषविधाने ऽपि तदङ्ग- मन्वेषु स्वरविशेषानुष्ठानमेव विधेः फलं तत् पचे प्राप्य- त इति नियमविधिरेवाश्रयितुं युक्तः । अनेनैव न्यायन पूर्वोदाहतविध्योरपि नियमपरिसंख्यात्वसपपादनीयम् ननु गुणसुष्यव्यतिक्रमे तदर्थवानमख्येन वेदसंयोग इत्य- धिकरणे भाष्यकारेण याजुर्वेदिकस्याधानस्य सामवेदेवा- रबन्तीयमङ्गविहितं तत्र वारवन्तौयस्य किं स्वविधिनिव- धनं सामवैदिकमुच्चैस्त्वं कार्यमत प्रधानविधिनिबन्धन याजुर्वैदिकमुपांशत्वमिति सन्देहे प्रधानविधिनिवन्धनस्य स्वरस्थ प्रधानकवाक्यतापतित्वेन विलम्बितलातदनमक्ष- तया शोघ्र प्रतीयमानमुच्चैस्त्वं कार्यमिति प्रापय्य रा- द्धान्तितम् विलम्बितप्रतौतिकमप्युपांशुलं प्रधानधर्मत्वा. हलोयः प्रधाने साक्षान्निवेशमलभमानतयाङ्गावतौर्णम. पिहितत्प्रधानशैव धर्म: अतोऽङ्गधर्मे उच्च लंबाधिता प्रधानधर्म उपांशुत्वं कार्यमन्यया प्रधानवैगुण्यामत्तरि- ति । एवं च प्रधानकर्मोद्देशेन स्वरविशेषविधानानां न केवलं तदङ्गमन्वेषनियतस्वरप्राप्तिमत्सु प्रधानम्वरनि- यममा पलं किंतु नियतस्वविधिनिवन्धनावरप्राप्ति- ·. विघिरसायने । मत्सु वारवन्तीयादिषु तद्यावर्त्तनेनाप्राप्तप्रधानस्वरमा- पगामपि फलम् । अतशापूर्वविधित्वं युक्तमिति चेत् । प्रस्तु नाम तथापि अनियतस्वरप्राप्तिमन्मन्वाशे नियमवि. धित्वमपि वक्तव्यं विनिगमनाविरहादियतिव्याप्तिरनि- वायैव । न घवहनने नियमविधिरेव न परिसंख्येत्यनाव- हनननियमस्य विदलनादिनितिं प्रत्युपजीव्यत्वमिव रशनाटानमन्त्रविधिः परिसंस्थैव न नियमविधिरित्यत्र गर्दभरशनानिहत्तेरनन्यलभ्यत्वमिव चेह विधिरेव न नियम इत्यत्र किं चिदिनिगमकमस्ति इह तयोरुपजी. व्योपजीवकभावाभावात् योरप्यनन्यलभ्यत्वाच्च । न चैक- स्यैव विषयभेदेन विधिनियमरूपत्वे कश्चिदोष: विधिवे. प्याभायेन पूर्वश्लोकोदाहृतभाकाम्यादिवाक्यानां वि. ध्यनुवादरूपत्ववदेतेपो विधिनियमरूपत्वस्यायुपपत्तेः । अत एव प्रागाश्रयविषयभेदेन विधिनियमपरिसंख्यानां संकरी दर्शितः ।। स्यादेवन्माभूत्मवें पद्देश्येपवनुत्तिरूपा वा सर्वात्मनो क्वचिदायुझ्देश्ये ऽनुत्तिरूपा वा सऊदै- श्यानुत्तिरात्यन्तिकत्वं किं तु वैकालिकत्वं त्रिकाला- यामप्राती विधिरिति प्रसिहेरिति चेदेव सति अपवा- दापवादविधिन स्यात् । तस्य प्राप्तायोदितपुनः प्रा- प्रत्यर्थत्वात् । तथा हि कृष्णलचरी: थपणं श्रूयते ते थपयतौति । नेदमपूर्वथपणं विधीयते किं तु दार्शपूर्गा- मामिफशूपर्ण विकित्तिरूपप्रयोननाभावान्निवर्तमान प्र निप्रसूयते अतः प्राकृताः थपणुधर्माः कर्तव्या इति स्थापितं दशमे । ननु तब प्रतिप्रमवरूपस्य अपविधेर- पूर्वविधित्वं नास्तोत्यगीकृत टुप्टीकायां तच द्युक्तं त- ·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः । स्मात्याकान्तरं तदपूर्वविधिदोषता प्राप्तिप्रसवमा तु लाघवाहिहितं वरमिति । सत्यमुक्त तस्य श्रमणान्तरं न विधेयमत्यन्तमबुद्धिस्थस्य विधौ तस्य बुद्यारोहणका- ल्पनागौरवात् । किंतु चोदकानीततया स्वत एव जु- यारूढमर्थाभावान्निवर्तमान प्राकृतमेव श्रपणं विधेय- मित्यत्र तात्पर्य न तु न प्रतिप्रसवविधिरपूर्वविधिरित्यत्र तात्पर्य तदभाव थपणस्यापोदितस्य प्राप्त्यसम्भवेन त- स्थापूर्वविध्यन्त वौचित्यात् । अन्यथा नियमपरिसं- ख्यानन्तर्भूतस्य विध्यन्तरत्वापत्त्या विधिवैविध्यभाप्रस- शात् । एवं पुषा प्रपिष्टभाग इति पौष्णचरौ चोदकतः प्राप्तस्य प्राकृतस्य पेपणम्य प्रयोजनाभावानिवर्तमा- नस्थ विधिरपि प्रतिप्रसवविधिः । एतादृशाप्राप्तस्या- पवादे प्रसक्त तदपवादार्था विधयः एतेषु प्राक्प्राप्ति सरवात् वैकालिकाप्रातिर्नास्तीत्यव्याप्तिः के चित्पुनः प्रमताप्राप्तिकस्य प्रागेवापवादे प्रसक्ते सन्ति विधयः अपवर्हिषः प्रयाजान्यजति अपवहिपो ऽनुथानान्यज- तीत्यादयः । तथा हि अवभृथस्तावहमेधीयवदपूर्वः त- बाशुमन्तावा ज्यभागो यनतीत्याज्यभागपुनःश्रवणेनाव- भूषप्रयोगविधेः कृप्तोपकारमोहताज्यभागनैराकाहर- तया चोदकस्याकल्पनीयत्वात् । न च तदभुशब्दोपेत. स्यानु मे सोमो ऽब्रवीदित्यादियाज्यानुवाक्यामन्त्रदयस्य विधानार्थम । लिगक्रमाभ्यामेव मन्त्रप्राम्या तदनुवादेन तस्याज्यभागविधिपरस्त्रात् । एवं चाज्यभागविधिना चोदककल्पनामतिवन्धेन ततः प्रसप्तायां प्रथानादिप्राप्ती निवारितायां वर्ण्यितिरिक्तमयाजादिप्राप्त्यर्घमपयार्ड- ·६ विधिरसायने। प इति श्रवणम् । एतादृशेषु नियमविध्यभावे ऽवहननं विदलनादौनामाक्षेपादिबापूर्वतापराज्यभागादिविध्य- भावे प्रयाजादीनां चोदकाप्रापतिर्भवेदिति भविष्य- त्यापतिसत्वेन चैकालिकाप्रापत्यभावादव्यापतिः । एव- मथासो ऽग्निमग्निष्टोमेनानुयजन्नीत्यादिविधिष्वव्याप्तिः दर्शितं हि नवमरलोकावतारिकायामधातो ऽग्निमि- स्वादिविधरर्थवादापवादवम् । तस्मात्कालिकत्वमा- त्यन्तिकत्वमित्यपि न युक्तमिति भावः । ननु तपा- क्षिकरवमात्यन्तिकत्वमस्त युज्यते च नियमविधिव्याह- त्यर्थस्य तस्य तथा निर्वचनम् । नियमः पाक्षिक सतीति नियमविधिलक्षणादित्याशयाह । युज्येतापाक्षिकत्वंतदिति यदि निरचेत तत्पाक्षिकत्वं प्राप्त्या किर्मोरितत्वम् कथिततदधिका- व्याप्तिदुष्टं न युक्तम् । त्यक्ताव- च्छेदभेदं तदति तु निवमाति- प्रसता निरास्यं तत्रोपायान्तरं तद्विरह इति तयोस्त्ववच्छ- दभेदः ॥ १४॥ युज्यत तथा निर्वचनं यदि तप्रतियोगिपाक्षिका निमव्येत । प्राप्तिशवलत्वं पाक्षिकत्वमिति न युनां पूर्व- ·अपूर्वविधिलक्षणाक्षेपः। शोकयोर्दर्शिताभिः सार्वकाम्यादिविधिषु बुहद्रथन्तरसा मत्वविधौ वायोप्तिभिस्ततो ऽधिकाभिः प्रागुदाहृतेषूप- देशाच्या प्रकृतिविकृतिसाधारणेषु वादशाहिकगवाम- यनिकाश्रुतयजभागस्वरविधिषव्याप्तिभियाक्रान्तत्वात् स्थादेतत् अयच्छेदभेद विना प्राप्तिशवलत्वमप्रातः पा- चिकत्वं सार्वकाम्यादिविधिष स्वर्गवायवच्छेदन प्राप्ति- तदितरफलत्वावच्छेदेनाप्राप्तिरित्यवच्छेदभेदसत्वा- नाव्याप्तिरिति चेत् एवं तर्हि विशेषणफले नियम- विधिव्यावर्तनं न लभ्यते एकभिन्नपि नौशादिद्रव्ये ऽव- हननादौनामपायान्तरमाप्रत्यवच्छेदेन प्राप्तिः तहिर- हावच्छेदेनाप्रातिरिति प्रापत्यप्राप्त्योरवच्छेदभेदस- स्वादित्यर्थः । ननु तावच्छेदभेदे उमायान्तरमापतित- हिरहभिन्नत्वं विशेषणं निवेश्यते तथा चोपायान्तरमा- पतितहिरहभिन्नावच्छेदभेदं विना प्रातिशवलत्वं पा- चिकत्वमिति पर्यवसानादपाधिफावविशेषणेनावान- नादिनियमविधिव्यात्तिलामः तत्र निरुतपाक्षिक- स्वसस्यात् सार्वकाम्यादिविध्यनुगमच तत्रीपायान्तर- मापतितद्विरहभिन्नवतर्गत्वतदितरफलवाद्यवच्छेदभेदेनय माध्यमात्योः काम्बिततया निरुतपाक्षिकरवाभावम- पयादतो नाव कश्चिद् दोष इत्याघझ्याह। तभिन्नत्वं निवेश्यं यदि खलु तदवच्छेदभेदे ततीन व्यावत्तिः कार्यषोडश्यतुगमनहत्संथि- ·विधिरमायने। ताया नियत्याः ॥ स्थाने वैक- ल्पिकोक्तिः क्रियतइति मतं यद्यपापान्तराणाम् तहाच्यं पा- क्षिकत्वव्यतिकररहितं किन्तु वैकल्पिकत्वम् ॥ १५ ॥ एवं विवक्षया उपायविषयनियमविधिव्यात्तिलामे ऽमि कार्यादिविपयनघाटत्तिन लभ्यत । तथा हि । य- द्योन्यां तदुत्तरयोर्गायतीति विधिोनिसमच्छन्दस्कयो- रुत्तरयोर्नियमार्थ इत्युपपादितं नवमश्लोकावतारि- कायाम । अयं च कार्यनियम एव । चोः सामसंस्का- र्ययोः सत्कार्यत्वात् । ततयोपायान्तरमातितहिरह- भिन्न कार्यान्तरमापतितद्विररूपावच्छेदभेदेनैव प्राप्ति- शबलम्वमिति विशेषणाभावप्रयुकाविशिष्टाभावरूपापा- क्षिकत्वसवासेन विशेषणेनास्य व्यात्तिन लभातइति तवातिव्याप्तिः स्यात् । तथा प्रकृत्यतिराने विकल्पितस्य घोडशिग्रहायोत्तर इन्हि रात्रस्य गृचत इति विक- तिविशेषे नियमो ऽयुर पायद्यप्राप्तौ नियमो न भवति । पौडशिग्रहाभावे ऽपि तोरवैगुपये गैडशिग्रोपदेशो निरर्थकः स्यादिति तत्सार्थकत्वाय पोडशिग्रहमाध्यतया कल्पनीये कमभूमि तदमावास्योपावान्तरत्याभावात् पतस्तत्रापि पूर्ववदतिव्याप्ति स्यात् । घटतावुपेयादिति महतुगमनमियमे कदा चितावनिच्छया अनुपगमन- .

·अपूर्वविधिलक्षणानेपः । मपि प्राप्नुयादिति तदर्थ प्रहत्ते ऽनुपगमनस्योपगमन- साध्यं पुत्रोत्पादनं प्रत्युपायान्तरत्वाभावादतिव्याप्तिः स्म- प्टैव । तथा ज्योतिष्टोमे"बृहत्पृष्ठ भवति""रथन्तर पृष्ठ भवती"ति वृहद्रथन्तरसाधनके पृष्ठाख्ये वस्तीचे विहिते तये : स्तुतशस्खाधिकरणन्यायेनादृष्टार्थतया प्रयाजानु- याजवभिन्नकार्ययोरपि वचनबलादिकल्पो न तु बोहिय- वादिवदेककार्यत्वात् । अत एव बौहिधर्माणामवघा- तादीनां यवेष्विव बृहहर्मायो वृहति प्रस्तुयमाने समुद्र मनमा ध्यायेदित्यादिना विहितानां रथन्तरे वा रथ- न्तरधर्माणां रयन्तरे प्रस्तूयमाने नेत्र संमौलदित्या- दिना विहितानां वृति वा न सङ्करः । तदेतदेकार्थ- त्वादविभागः स्यादिति च नावमिकाधिकरणे प्रपञ्चेन व्यवस्थापितम् । व्योतिष्टोमविकृतिषु चोमहव्यादिषु - इत्पृटनियमः श्रूयते तवापि तत्कार्यमदृष्टं प्रतिरथन्तर- पृष्ठस्योपायान्तरत्वाभावादतिव्याप्तिः। स्यादेतत् उपाया- न्तरस्थाने वैकल्पिकविशेषणां निवेशयिष्यामः । नया च वैकल्पिकप्राप्तिाहिरहभिन्नावच्छेदभेदं बिना प्रातिशब- लत्वं पाक्षिकत्यमिति पर्यवसानादुदाऋतनियमविधिषु चाप्राप्तेतरूपपाक्षिकत्ववत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति चेत् । एवं हि वैकल्पिकत्वं पाक्षिकत्वानुप्रवेशरहितं निर्वतव्यम् । अन्यथात्माथयादिदोषापत्तः तत्तु न सम्भवति विधि- त्सितेन सह पाक्षिकत्वं विधिसितस्स पाक्षिकत्वामाद- फत्वमित्यादिरूपोय तस्य निर्वतव्यत्वादितिभावः । स्था. देतत् । अवच्छेदभेदं विनेतिस्थाने याश्रयभेद विनेति करिष्यामः। ततश नियम्याप्राप्नेरेकसिनायवे प्राप्ति- ·विधिरसायने । करम्बिततथा पाक्षिकत्वान्न नियमविधिष्यतिव्याप्तिः । नापि सार्वकाम्यादिविधिष्वव्याप्तिः, तेषु सर्वेष्वपि ख- गोदावयव्यक्तिभेदेनैव प्रात्यप्रात्योः करम्बितत्वादिस्या- शङ्याह। याच्येतान्तरेण त्वधिकरणभि- दा प्राप्तिसंमेलनं तत् तत्रापि प्राच पक्षेष्वपि समुदयते ता- वदव्याप्तिरेका कास्येनैवोपह- व्यप्रभृतिभृतिहविःशेषयो - मणोतो पूतीकाधारमन्वान्त- रमुखनियमातिप्रसक्तिस्तथा स्यात् ॥ १६ ॥ दूरधं विवक्षायामाययाप्तिरेको दोप: स्यात्, अति- व्याप्तिरपरी दोषम्तथा हि उपहव्यनामयाक्रतापश्व: श्या- वो दक्षिणेति दक्षिणां विधाय श्रूयते "स ब्रहाणे टेय" इति तथा पटतपेयस्य क्रतोरोदुम्बरः सोमचमसोर्दधि- गति दक्षिणं विधाय श्रूयते "स प्रियाय सगोवाय ब्रह्मणे देय इति पत्र क्रतुदक्षिणावेन विहितयोरवचमसयो- ब्रह्मणः मंबन्धः प्रप्ता एव किं स्वन्चेषामध्यविनां तयो संबन्धः प्राप्त इति तदंशे ब्रह्ममंवन्धाप्राप्नेः कास्येन व- .

·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। १.१ संबन्धप्रात्यमिदं वचनहयं तेनात्त्विगतीभ्यस्त- योरपनौतत्वातेषामानतिविनैव मृति सामाापायैः क- रणीया तदेतत्मवं धेनुवञ्चाश्वदक्षिणेति तथा सोमचमम इति च दामिकाधिकरणयोर्निपितम् । एवं चैकस्या- मेवाश्वव्यतो चमसव्यतौ च ब्रह्मणा: मात्यपात्योर्मेल- नात्तद्विध्योरव्याप्तिः । तथा प्राजापत्यं ते निवपञ्च श- तकृष्णालमायुष्काम" इति इष्टिं विशेषं विधाय तसंनि- धावानायते"तत्सर्व ब्रह्मणे परिहरती"ति अव हविः- पम्य सर्वेभ्य र विरप्यो भक्षणाय परिहरणीयत्वे प्राप्ते कात्स्न्यन ब्रह्मसंबन्धार्थमिदम् अतोऽनायकस्यामेव इ- विशेषव्यक्तौ ब्रह्मणा: प्राप्त्यप्राप्योर्मिलितत्वादयाप्तिः । नविडाप्राशिवं चतुर्दाकर चैति विविधमपि हविः शेषं ब्रह्मणे परिहरणीयं तच्च सर्व युगपदेव प- रिहरणीयम् एकधा ब्रह्मणउपहरतीतिवचनात् यु- गमदुपद्धतमपि तत्सर्वं चोदकप्राप्ततत्ताक्षणकोलावाधन यथाकालमेव लक्षणीयमिति नितिं दशमे कृष्णलपे- टिकायाम् । ततश्च प्राशिये कान ब्रह्मासंबन्धस्य प्रा- स्तत्वात् कथं तत्र विधानमिति चेत् माभूदिहायां, चतु- करणार्थे च विधानमुपपदातएव । तथा च परिह- रणीयम्य सर्वस्य कार्मेन ब्रह्मसंबन्धविधि: सार्वकाम्य विधि: स्वर्गव प्राशिये ऽनुवादो भविष्यति तथाप्य व्या- प्तिर्विषययोहयोः सुदृढेव एकै स्यामेवेडाहमहवि:- पन्यतो चतुर्धाकरगार्थहविःशेपञ्चत्तौ च प्राप्त्यमात्यो- मिलिलावात् । एवं सत्य च्यास्तिः समर्थिता स्तु पूतीकादिनियमविधिषु । कथं "यदि सोमं न:- 241.00 ·४ १०२ विधिरसायने। म्देत पूतोकानभिपुण्यादि"ति श्रूयते । अयं सोमालाभे सत्यभावविधिरूपः पूतोकानां थागमाधनत्वविषयको पूर्वविधिन भवति किं तु श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावेना- गमो न्यस्याशिष्टत्वादित्यधिकरणोतन्वायन नित्यस्य मा. रब्धकाम्यस्य च सोमयागस्य सोमाभावे ऽपि यथाशक्त्य- वश्यानुष्ठे यतया कर्मचोदनाक्षिप्ते यस्मिन् कम्मिंश्चित् द्र- व्ये ऽवश्यम्पादेये तत्रापि सामान्यं तच्चिकौर्षा होत्यधि- करणोतन्यायेन सोमविधानस्यापि किं चिदनुग्रहमिहये कतिपयमोमावयवानुप्रवेशवति सोमसदृशट्रव्य एवीपा- देये बहुषु च सोमसदृशट्रव्येषु सरसु नियमविधिरयं यः सोमलताया श्रमावे सोमनातिपरिच्छिन्नाम् सकला. वयवानुपादातुमशक्तस्तत्सदृशेषु स्थितान्विकलानवयवा- नुयादातुमिच्छति स पूतोकगतानेवोपाददौतेति । एवं नियमविधिरिति निर्णीतम् । नियमार्या पुन: शुति- रिति तृतीयाध्यायाधिकरणे वचनाच्च न्याय्यं भवेदिति षष्टाध्यायाधिकरणे च । अयं च मोमलतया सुसहशा. नामन्येषां सत्वात्तेषामेव बद्धयवानुग्रहानुरोधेन प्रति- निधितया प्राप्तेरौपत्सोमसदृशानां पूतीकानां तत्य- तिकोटितया पाक्षिकप्राप्तिरहितानामेव विधिः । पत एवोक्तं शास्त्रदीपिकायाम् । मुख्याभावे प्रतिनिधेः प्रा- प्ति: तस्यां चावस्थायां यावन्न्यायेन सुसहर्शनियन्तुमुप. क्रम्यते तावत् बचनेन मन्दसहशाः पूतीका नियम्यन्ते प्रतः प्रतिनिधिनियमो ऽयमिति । एवं पूतीकानामप्रा- : प्राप्तिकरम्बितत्वाभावादतिचाप्तिः। तथा वायव्य- पशौ श्रूयत। हिरण्यगर्भः ममवतताय" इत्याधारमाघार- ·अपर्वविधिलक्षणाक्षेपः। यतीति । अयं प्राजापत्ये पूर्वाधार मन्त्रविधिन भवति कि स्वैन्द्रउत्तराधार इति निर्णीतं दशमे, हिरण्यगर्भ पूर्वम्य मन्तलिङ्गात् । उत्तरस्थ वा मन्वार्थवत्वात् इति पूर्वोत्त- रपक्षसूवाभ्याम् । तवायं सिद्धान्त न्याय उक्तः मन्तविधी मन्त्रजन्यं नियमादृष्टमपेक्षणीयम अन्यथा ब्राह्मणकरत्य- सूत्रीपद्रष्टवचनादिभिरप्यनुढे यार्थस्मरणसम्भवन मन्त- नियमवैय्यात् । तत्तु नियमादृष्ट प्रकृती पूर्वाधारे न कप्तं तव तस्थामन्त्रकत्वात् इति पूर्वाधार मन्त्रविधि. पक्षे वैव तत्कल्पनीयमुत्तराधारे तु तत्तप्तं तस्य प्र- कृतावपि समन्वकत्वात् । अत: करते नियमादृष्ट मन्त्र- विधेषमावविधान लधित्युत्तराधारएव मन्त्रविधियुक्त इति । उक्तं च टुप्टीकायम् । मन्वनियमादवण्यसदृष्ट कल्पनौयं पुर्वाधार । तत् तमुत्तराधारे तस्मिन्मति कल्पयितुं न शक्यत इति । एवं चात्र नियमविधित्वना- श्रीकृते पाधारमन्वान्तरविधो चोदकादिन्द्र अर्यो ऽध्वर इति प्राकृतमन्त्रस्यैत्र प्राप्तिरम्ति न विधेयमन्तस्येत्यत्रा- यतिव्याप्तिः । न च विकृतौ मन्त्रातरविधानसमये प्रा- त्यभावे ऽपि प्रताविन्द्र अर्यो ऽवर इति मन्त्रविधान- समये सर्वेपामुपायान्तराणां पई प्राप्तिरस्ति सैयार्यती विकृतावपि प्राप्तिरिति वाच्यम् । तदानीमपि ब्राह्माण- का समूत्रादौनामिन्द्रप्रकाशकमन्तातराणां च पचे प्रा- मतापि प्रजापतिलिङ्ग कास्यास्य मन्तम्य प्राप्त्यभावात् । न च लिहमिन्द्रे विशिष्टमिति भाट्ये समर्थितमिति वाध्यम । तब हिदिहियविनियोगनिहायेन्द्रे ऽपि कथं चिन्मन्वं योजयितुं तस्मिन्नपि सः प्रागेकत्येनायनांस्य ·विधिरसायने । मन्त्रानरे वर्णितमस्तीत्यतापदुदाहृतं न हिरण्यग- भशब्दस्य नत्र म्वारसिकं लिङ्ग समर्थितम् । न वा तत्स- मर्थनं शक्यम् । तस्य प्रजापतावेव सृढत्वात् । प्रनापति हिरण्यगर्भः प्रजायतेरनुरूपत्वायेति वावशेषाच्च । हि- रण्यगर्भ पूर्वस्य मन्वलिङ्गादितिसूचकतापि प्रजाप- सावेव लिङ्गसझावस्योक्तत्वाच । एवमन्येप्वयेतादृशेषु नियमविधिप्वतिव्यातिमहनीया । इयं चाव्याप्तिरति- व्यापतिश्च माचीनेष्वप्यास्यन्तिकत्व निर्वचनपनेषु समाना तमादप्राप्त्यात्यन्तिकत्वयोरनिर्वचनादयुक्तमपूर्वविधि- लक्षणम् ॥ इति थीमदतविद्याचार्यश्रीमदरहाजकुलजलधिको- स्तुभश्रीमविश्वजिद्यानिधोरङ्गरानाध्यरिवरसूनीर- प्यदीक्षितस्य कृतौ विधिरसायने सुखीपयोज- नायामपर्धविधिलक्षणाक्षेप: ममात्र: ॥

·नियमविधिलक्षणाक्षेपः। १०५ अथ नियमविधिलक्षामाक्षिपति । हेतुः कुत्रापि कार्य वचन तदः भयं कुत्र चिबिध्युपात्तम् । वि- ध्यस्पृष्टं नियम्य कचिदभयविधं पाक्षिकत्वेन दृष्टम् ॥ तस्यैव प्रत्यनौकं क्वचिदपि कुहचित्या- क्षिकं नैव दृष्टम् नानारूपं त- दित्यं, नियमविधिगतं दुग्रहं लक्षणेन ॥ १७॥ नानाप्रकारस्तावनियमविधिदृश्यते म सर्वो ऽपि नियमः पाक्षिके सतीत्यनेन लक्षणेन संग्रहीतुं न शक्यः । तथा हि । कचिदेकस्मिन्कायें निमतानेकोपाय प्राप्ता- वकोपायनियमः यथा बौहीनवहन्तीति । क्वचिदेकस्यो- पायस्यानियतानेककार्यप्राप्तावेक कार्यनियमो । यथा "यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायतौ"ति । इदं नवमालोकापता- रिकायापपादितम् । कचिदमयनियमः यथा यजुहार- जाति प्रयाजेभ्यस्त दिति । इदमपि तवैवोपपादितम् । ननु तबोतया रोत्या यद्योन्यामित्यत्राप्युभयनियमो ल- म्यते तथा च कथं कार्यमावनियमे तदाहरणं यधा हि स्तोवाड्गत्वेनाघगतस्य साम्नस्तृचगाननिहाय तत्सं- -- " ·विधिरसायने। *स्कार्यवेनानियतानेकईयप्राप्तावुत्तरयोनियमम्तथा स्तो. 'वाङ्गत्वेनावगतयोरुतरयो चोः मंस्कारकत्वेनानि. यताने कसामप्राप्ती योनिसानी नियमः सम्भवति स्तोव- स्य प्रगोतमन्वसाध्यस्तुतिरूपत्वेन सामापेक्षावश्यंभावात् विशिष्य सामापेक्षाभावे ऽपि सामसाधारणपटगभिव्यञ्च- कापेक्षावश्यम्भावाच्चेति चेत् सत्य, यव साम्न इव - चामपि स्तोत्राहगत्व प्रकरणपाठादिन, वगतं तव तथैव यव तु विकृतिविशेष वामदेव्यादिष्ठ विधी साममावस्य म्तोबाइगत्वावगती तत्प्रकरणपाठादिरहितापि तत्सं- कार्या योनिः प्रकृती खद्योनिवत् वैश्यस्तोमे कण्वर- थन्तरयोनिवरच मानः स्तोत्राङ्गत्वनिहाय स्वयम- पि तदङ्गत्वमर्थादापद्यते । तत्र तत्र ततरयोः प्राग- वगतं स्तोवाड्गत्वं नास्तीति तन्निर्वाहायानियतसाम- प्राप्त्यभावान्न तव मामनियमः । किं तु साम्न एव स्तो- वौयस्य चगाननिर्वाहाय संस्कार्यग्विशनियम इति केवलं कार्यनियम एव । अतो यद्योन्यां तदत्तरसोर्गायती. ति श्रय योनिविषमच्छन्दस्कयोस्तरयोगपूर्वविधिः। यो- निममच्छन्दस्कयोस्तु क्रमप्रकरणावगतविनियोगयो: कार्योपायहयनियमविधि: मामविनियोगाक्षिप्त विनि- योगयोः कार्यमानियमविधिरिति युक्तं कार्यनियमे ऽपि तद्दाहरणम् ॥ एवं वाजपय दक्षिणात्वेन देयानां रचानां मध्ये इन्द्रस्य वज्जो ऽसि वार्वन इत्यादि या जुर्वेदिकमन्तैः सनाकत रथमधिवात्य प्रष्टतेयंशुयुनं रथमध्वर्यः ददा- तौति वाको।"यो दृष्टिकामो यो ऽन्नाद्यकामा यः स्वर्ग- शामः स सोभरण स्तुवीते"ति फलार्थत्वेन विहितं ब्रह्म ·नियमविधिलक्षणाचेपः । सामस्तोत्राश्रयं सौभरमधिकृत्य प्रहप्तेषु हौषिति दृष्टि- कामाय निधनं कुर्यादुर्गियन्नाद्यकामाय उ इति स्वर्ग- कामायेति वाक्येषु चोभयनियमो ट्रष्टव्यः । एषूटाहरणेषु समप्राधान्येनोभयनियतो नियमलामः । उपजौन्योपनौ- वकमावेनापि स सम्भवति । यथा याजनाध्यापनप्रतिग- हामणो धनमर्जयेदित्यन यान नादिषु कृष्याटिषु च धनार्जनोपायेषु अनियमेन प्राप्तेषु ब्राह्मणस्य याज. नादय एव तदुपाया नियम्यन्ते तेन ब्राह्मगानामेव या- जनादयस्तटुपाया इत्यपि नियमो लभ्यते । एतहिध्य- भावे हि यत्जदानाध्ययनविधिभिर्याजकाध्यापकप्रतिय- होटमाका रात्विज्यादिसमर्था ये केचिद्यान कादय प्राक्षियरन् । एतनिधिसत्त्वे त्वस्मदीयो ऽयं धनार्जनो- पाय इति याजनादिषु स्वत एव प्रत्तानां ब्राह्मणानां मत्वेन तत एव निराकाइतया यत्किञ्चिदनियतयाज- काद्याक्षेपी नायतरतीति । एवं तावन्नियम्ये तत्प्रतिसं बन्धिनि च विधिवाक्येनोपात्ते क चिदुपायनियमः क चित्कार्यनियमः क्वचिदुभयनियम इति वैविध्य दर्शितं नियम्ये तत्पतिसंवन्धिन्युभयसिन्नपि वा नदनुपाते ऽपि स दृश्यते तद्यथा पुरोडाशं प्रथयतौल्यवानुपाते का रि नियम्ये नियमः | उच्चेचा क्रियतइत्य- लानुपाते नियम्यप्रतिसंवन्धिनि भन्ने नियमः बौहि- भियंतेत्यत्र नियम्ये विहनने तत्पतिसंवन्धिषु यवेषु चानुपातेषु नियमः । एवमुपात्तमनुपातमित्ति हि- विधमप्युदाहृतं नियम्यनातं पनप्राततिमदृष्टं कचिन्नि- यम्यस्य पक्षप्रात्यभावेऽपि तत्प्रतिबन्दिना पक्षप्राप्तिमा ।

·१८ विधिरसायने । वेण नियमो दृश्यते । यथा यदि मोमं न विन्देत्यती- कानभिपुणुयादि"ति अव हि सुसदृशानां वइनामनिय- तप्राप्ती मन्दसहशानां पुतीकानामप्राप्तानामेव नियमः कचिन्नियमविधौ किमपि पक्षप्राप्ती न दृश्यते यथा"हि- रण्यगर्भः समवसताय"इत्याधारमाघारयतीति । तब नियमतयोदकादिन्द्रउर्ध्वाध्वरति मन्वप्राप्ताविन्द्रलि- ड्गरहितत्वादत्यन्ताप्राप्तमेघ तन्त्रान्तरमैन्द्राधार नि- यम्यते । एतान्युदाहरणानि प्राक् तत्र तत्राविष्कृतानीति नेह प्रपञ्चितानि । एवं न्यायतौल्यादिषेत्वेतिशाखामा- च्छित्ति उत्करे वाजिनमासादयति परिधौ पशुं नियु- मौतेतिवाक्येष्वपि नियमविधिरजीकरणीय इति ता- न्यपि पक्षप्राप्तिरहितोदाहरणानि । यथा खलु हिरण्य- गर्भमन्त्रस्य प्रजापतिलिस्मेन्द्राधारे स्वयमप्राप्तस्यैव वि- नियोगानन्तरं तन्निर्वाहाय कथं चिदिन्द्रप्रकाशत्वस्य क-, ल्पनीयत्वेऽपि दृष्टार्थत्वानियमादृष्ट कल्पनावश्यंभावाच्च नियमविधित्वमभ्युपगम्यते । तथेषेत्वेतिमन्त्रस्य शाखा- दने तीच्णाग्रस्योत्करस्य वाजिनामादने तनीयसः परिधः पशुनियोजने च विनियोगानन्तरमेव सन्निा- हाय मन् छिनमीत्यध्याहारस्य उत्करे पृथ्वगत्वस्य परि- धौ प्रधिमापक्षणीयत्वे ऽपि न्यायसाम्यान्नियमविधि- त्वमम्युपगन्तव्यमेव इत्थं नानारूपा नियमविधयः कथ- मनेन संग्रहीतुं शक्या: । पाक्षिकरवे सतीत्यस्य का- योपाययपाक्षिकत्वपरत्वे एकैकनियमाव्य फार्य- स्यैवोपायस्यैष वा पाक्षिकस्वपरत्वे तदन्यतरनियमा- ध्याप्तः । कार्योपाययमनुगमय्य विध्युपात्तस्य पाक्षिक- ·नियमविधिलक्षणाचेपः । १.६ त्वपरत्वे विध्यनुपपत्तिनियमाव्याप्ते: उपात्तमनुपातं या नुगमय्य नियम्यस्य पाक्षिकत्वोत्तौ नियम्यप्रतिहन्द्रिना- मेव पाक्षिकत्ववन्नियमविधावव्याप्त: नियम्यस्यान्यस्य वा यस्य कस्य चित्पाक्षिकात्वपरत्वोक्तावपि पाक्षिकत्व मानरहितेषु नियमविधिष्वव्याप्तरित्यर्थः । श्लोके त- स्यैव प्रत्यनौकं क चिदपोत्यत्र पाक्षिकत्वेन दृष्टमित्यनु- पङ्गः ॥ १०॥ एवं लक्षणस्याव्याप्तिमत्कातिव्याप्तिमाह। तच्चातिव्याप्तमग्नेर्विवतिजुषि- विधी मौलनस्याग्रताया नैमि- त्तिक्याश्च विध्योरखिलविधिषु च प्रापकावर्त्तकेषु ॥ अप्राप्तांश- स्व पूर्तिः फलमपि यदि तत्रा- धिक योजनीयं शेषांशव्यर्थता स्यादखिलफलकताविध्यति- व्यापनं च ॥ १८ ॥ यदि पाक्षिके सतीत्यव विधिविषयस्य पाक्षिकवं विवक्षितं तदा वैकृताग्निविधातिव्याप्तिः तदिषयम्या- निसत्तरवेद्या विकल्पितस्य पाक्षिकात्वात् । यदि विध्य- हे ग्यम्य सदा रथन्तरे प्रस्तूयमाने मंमौलयेदितिषिधा- यतिव्याप्तिः । तदुहेश्वरधाारस्य ज्योतिष्टोमे पाधि- ·विधिरसायने । कत्वात् । यदाभयोस्तदा यदि रघन्तरसामा सोमः स्या- दैन्द्रवायबागान् ग्रहान् गृहीयादि"ति प्रागुदाहृतपरि- मंग्व्यायामतिव्याप्ति: तवोद्देश्यरथन्तरसामत्वस्य तन्नि- मित्तफस्य विधेयस्यैन्द्रवायवाग्रत्वस्य च प्रकृती पाक्षिक- त्वात् । यदि विधयोद्देश्यसाधारण्येन विध्युपात्तस्य पा. क्षिकत्वं विवक्षितं तदीदाहृतेषु विष्वपि विधिष्वति- व्याप्ति: । यदि विध्युपात्ततदनुपात्तसाधारण्येन निय- ग्य पाक्षिकत्वं विवक्षितं तदा नियमविधिलक्षणे नियम- प्रवेश प्रामाश्रयायत्तेः । यदि नियम्यशब्देन प्रकृतिवि. धिफलाशयमा विवक्षणीयं तथा सति उदाहते नैमि- त्तिकाग्रताविधावतिव्याप्तिः । तव विकृतिविशेषव्यार- त्तिफलाश्रयस्यैन्द्रवायवाग्रत्वस्य पाक्षिकलात् यदि निय- म्यानिशम्यसाधारगयेन यस्य कस्य चित्याक्षिकलं विव- क्षितं तदा सर्वेष्वप्यपूर्वविधिपरिसंख्याविधिष अतिव्या- प्तिः । स्यादेतत् यस्य कस्यचित्पाक्षिकत्वे सति तदप्रा- पतांशपूरणमलो नियस्यविधिरित्यधिक योज्यते । तथा मति न क्वाप्यतिव्याप्तिरिति चेत् । एवं तहि लक्षणे युतांशो व्यय: स्यात् । अप्राप्तांगपूरणफलो नियमवि- धिरित्येतावत एष विशिष्टलक्षणपूर्ववत्वात् । न चैवमे- वास्त्यिति वाच्यम्। सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोम"इतिसर्वफलक- त्वविधावतिव्याप्तः । प्रातिम्बिकवाक्ये न स्वर्गार्थत्वमाप्त स्य तप्राप्तफलान्तरमाप्तांगपुरात्वादित्यर्थः । ग्या- देवत् । श्रमातांशपूरणफलको नियमविधिरिविलक्षणे अप्राप्तवं विरोध्याक्रमणप्रयुक्त विवचितम् । अतो नो- हिलादिति २ . पा.।

·नियमविधिलक्षगाक्षेपः । १११ कातिव्याप्ति: । मार्वकाम्यविधौ स्वगौश: प्राप्त: तद- न्यफलांशस्यापारते: पायकप्रमागाभावप्रयुक्तत्वेन विरो- ध्याक्रमणप्रयुक्तत्त्वाभावात् । न चासम्भवः । नियमवि- भ्युदाहरणे अवहननादिप्रापकलौकिकामागादिमत्त्वे ऽपि तदप्राप्तर्विदलनादिविरोध्याक्रमणप्रयुतात्वात् । यहा पनिरितत्यम् अप्राप्तांशस्य विशेषणं क्रियते । तथा च सार्वकाम्यविधी स्वगाश. प्राप्त: तदन्यफलांशस्तु अ- प्राप्त इति निर्धारणसनावात् नातिव्यापतिः। नायस म्भवः । ब्रौद्यादिषु अवहननाद्यपामतांशस्थेटन्तया नि- औरणाभावात् इत्याशयाह । अप्रातत्वं विरोध्याक्रमणकृत- मिहाक्षेपतो याथापि स्याहो- पो ऽयं हिपृष्ठः षडह इतिविधा- वप्ययं निर्निरोधः ॥ अप्राप्तांशं विशेष्टुं क्रियतइतिमतं यद्य- निर्धारितत्वम् श्यावाश्वब्राह्म- णोक्तिप्रभतिविधिगणातिप्रस- तिस्तथापि ॥१६॥ प्रथमविवक्षाया कृतायामपि उद्भावितसार्वकामावि- ध्यतिव्याप्तिदोषस्तदवस एव विश्वजिदधिकरणापूर्वपक्ष-

·-
११२
विधिरसायने।
न्यायस्य स्वर्गान्यफलानामपि मापकप्रमाणस्य सत्त्वेन त
दप्राप्लेस्तव्यायायवादक वर्गकामविधिप्राप्तितहिरीध्याक-
मसामयुतात्वात् । ननु अप्राप्तिकरवितविरोध्याक्रमप्र-
युक्तात्वं विवक्षितम् । अस्ति च ब्रीद्यादिपु अवहननाद्य-
प्राप्तावाक्षेपकृतामाप्तिकरम्वितप्राप्तिकविदलनादिरूम-
विरोध्याकमगाप्रयुतत्वम् । एवं चन सार्वकामप्रविधावति-
व्याप्तिस्तदभावे स्वर्गान्यफलाप्रात: वर्गकामवाक्यकृत-
नियतप्राप्तिकम्वर्गरूपविरोध्याकमणप्रयुक्तत्वादिति चेत्
एवमपि पृथ्यः पडही हथन्तरसामा कार्य इति उप-
डहोहशेन हट्रयन्तरपृष्ठविधावतिव्याप्तिरनिवार्या ।
षडहांगेपु रतीयादिष्वहस बद्र्धन्तराप्राप्तरप्राप्तिक-
रम्बितप्राप्तिकवरूपवैरानादिरूपं पिराक्रममा प्रच-
तात्वात् द्वितीय विवक्षायां यदापि नीतातिव्याप्तिः छ-
इद्रधन्तराद्यपाप्तांशस्तृतीयसुत्यादिरूप प्रति निर्धारण-
सम्भवात् । तथाप्याव: श्यावी दक्षिणेत्युपहव्यदक्षिणां वि-
धाय श्राविते स ब्रह्मणे देय" इति विधौ धौदुम्बरशु-
मसी दक्षिणेति दक्षिणां विधाय ऋतपेये श्राविते
स प्रियाय मगांवाय ब्रह्मणे देय इति विघौ आयुःका-
मेष्टिप्रकरण ते सर्वं ब्रह्मणे परिहरतौति विधी चा-
तिव्यापतिः,
सर्वत्विसाधारणेश्वश्वसोमचमसहविः-
घेवयं ब्रह्मणों ऽश: अयमन्येषामिति निवारणासम्भवात् ।
तस्यादव्यास्यतिव्यापतिग्रस्तत्वान्नियमविधिलक्षामपि
न युक्तमिति भाष: ॥
इति नियमविधिलक्षणाक्षेपः॥१८॥

·परिसंख्याविधिलक्षणाक्षेपः । १३ परिसंख्या लक्षणमाक्षिपति । तवान्चचेति' राशिदितयमभि- हितंलक्षणे पारिसंख्य पश्याम- स्तन्न लक्ष्योपगतमनुगतं भि- नधर्मोपगूढम् ॥ पाठपाप्ताग्र- ताविध्यनुगतिरहितं विध्युपा- त्तानुपात्तं ग्राह्यं व्यावर्त्तनीयं तदपि च न भजत्त्यावपन्तीति लक्ष्यम् ॥२०॥ तव चान्यव च प्राध इतिपरिसंख्या लक्षणमित्थं प- क्षेषु योज्यते । “दूमामगृभ्णन् रशनास्तर रतस्येत्यश्वाभिधा- नौमादत्ते" इति लक्ष्ये तवाश्वरशनाग्रहणे गईभरशना- ग्रहणे च शेषिपयेकस्मिन्मन्वरूपे शेषे मन्त्रलिङ्गाषिशे- पात्यामतेसति गभरशनाग्रहणरूपशेष्यन्तरपरिसंख्या। "दण्डी प्रेपानन्वाहे"ति लच्ये तव गैषानुवचने अन्यत्र राविप्रचारादिके च स्थित्वोचैरनवानकरणाय तमोव- गाहनादिसौकर्याय च किं चिदवलम्बनापेक्षे मैवा- वरुणकायें शेषिणि मैत्रावरुणगृहीतदीक्षितदण्डरूपे एकस्मिन शेषे प्राप्ते राविप्रचारादिशेष्यन्तरपरिस- एनवायचति.१ पार।

·१४ विधिरसायने। स्था । "शवन्ता प्रायणीया सन्तिठते"इतिलक्ष्ये प्रा- यणीयायामयस्यां शेषिण्या शंय्वन्ताकलापरूप तदु- परितनाङ्गकलापहप च शेपे प्राप्ते तदुपरितना- कलापहपशेषान्तरपरिसंख्या । एव"मिडान्तातिथ्या स- तिष्ठत"दूरयादावपीति । एवं चाश्वरशनाग्रहण, स्पा- नुवचनशरियडान्ताङ्गकलापादिकमेकराशिं गद्देभरशना- यहणाराविमचारशंबिडोपरितरागकलापादिकमप-- रंच राशिं कावा तदाशिवयं लक्षागताभ्यां तदन्य- शब्दाभ्यामभिधातव्यं समभिव्याहतपरस्यापि सर्वना- मस्तेन रक्तं रागात् तदति तत्प्रकारकं ज्ञान प्रमे- त्यादाविव किञ्चिद्वपक्रोडीकृतराश्यन्तर्गतपरत्वावश्य- भावात् । अन्यथा तस्य तवतव व्यवस्थितार्थबोधकत्व- नियमानुपपत्तेः । तत्तु राशिय लक्ष्यप्राप्तं मर्वलक्ष्या- नुगत परस्परव्याहत्तधर्मावच्छिन्नं न पश्यामः । अथो- च्येत विध्युपातमध्यरशनादितच्छब्देनाभिधीयते तदनुपा- सं गर्दभरगनाद्यन्यशब्देनेति नैतद्युक्तम् । “यदि रथन्तर- सामा सोमः स्यादैन्द्रवायबागान् गहान् जीयादि"ति परिसंख्यायामव्याप्तिप्रसङ्गात् । रथन्तरसामस्वरथन्त- रसामसु ज्योतिष्टोमविकृतियु चोदकादैन्द्रवायवागतायां शेपतया प्रसप्तायां भरथन्तरसानां परिमंख्या ज्यो- तिष्टोमे पाठप्राप्तायास्तस्या नैमित्तिकत्वकरणमिति हि मागुनम् । एवं"दीक्षाः सोमस्य दक्षिणाः"मोमम्येत्या. दिपरिसंख्यास्वपाध्याप्तिर्द्रप्टच्या । ननु माभूविध्युपात्तं तदनुपातमिति राशियं गाहा व्यावर्तनीयमिति रा- १यपा.पु.ना.।

·परिसंख्याविधिलक्षणाक्षेपः । १२५ शियं तदन्यशब्दाभिधेयं भविष्यति । तदपि न युक्तम् । "बौणि वै यतस्यौदराग्रि गाय पौवहत्यनुष्टुप् च पस धेवावपन्त्यत एवोहपन्तीति परिसंख्यायामव्यातिप्रस- प्रात् । अव हि विश्वस्तोमनातुगतेषु सर्वेष्वपि स्तोत्रेष स्तोमविध्यर्थं प्राकृतेभ्यो ऽधिकावाप प्राप्ते ऽत्र यो वाव- पन्तीत्यनेन पवमानगतगायल्यादिभ्यो ऽन्यत्मवं परिसं- ख्यायतइति प्रागुताम् । मत परिसंख्यायामावापस्य वाा. वर्तनीयेषु स्तीवान्तरेष्वेव प्रातिरस्ति न तु गाद्यषु प- वमानगलगाययादिषु । यद्यपि स्तोवान्तरेष्विव पवमा- नेष्वपि स्तोमविध्यर्थमावापप्रातिरस्ति तथापि न सा- मान्तगाणामावापप्राति: । किं तु सामसहितानामृग- न्तरागामेव , स्तोवीयचटगातसंख्याधियरूपस्तोमाविष्ट अगन्तराधाप एवातिसामञ्जस्यात् । येषु त विसद्धस्तो- मकेषु क्रतषु प्रत्यक्षविहितानि सामानि सन्ति सेमि तानि कण्वरथन्तरन्यायन स्वयोनौ स्वयोन्युत्तरयोग्य गेयानि प्राप्नुवन्ति न प्राकृतौषु ऋतु, उत्तरागन्ये तत्त- धोने: तत्तदुत्तरयोश्च पाठस्य क्रत्वर्थतयो ताभिरतिदे शप्राप्तप्राकृतऋगवाधात् । अतस्तेषपि तत्तत्मामसहि. सानामगन्तराणामेव प्रापतिः । एवं च गायच्यादिषु प्रापतिन्न शक्यणहर पचामृगन्तरेवावापसम्भवात् । थयां प्रत्यक्षविहितानां वैकत साम्नामत्तरागन्ये योनिन पठि- ता मत एव तदुत्तरे अपि न स्तस्तेषामावापस्य प्राका- तव प्राप्तावपि न गायच्यादिषु प्राप्तिः । किं त्वन्त्य- टच एव आगन्तूनामन्ते निवेश इतिन्यायस्यान्ते बादरायण इति पञ्चमे दर्शित्वात् । ततश्चान हो वावम- ·विधिरसायने । न्ति इति वाक्येनैवकारशुतिबलात्पमानगतगायच्यादि- भ्योऽन्यत्र सर्वत्राम्यावापं परिसवक्षाणेन स्तोत्राणां पव- मानगतानां सहचानां च निहत्तौ सत्यामर्यादावापः पव- तानगतगायच्यादिष्वेव व्यवतिष्ठते, स च गायल्याद्याधा- ग्वसामर्थ्यात् सामामेव नामित्यपि व्यवतिष्ठते । न घ गायत्यादिभ्यो ऽन्यवावापपरिसंख्याने ऽपि गायल्यादिषु भावापाविधाने तास्वावापो न प्रापोति स्तोत्रान्तरष्वि- वावश्यकनाम्यासेन संख्यापूरणसम्भवात् । ततश्य गाद- व्यादिष्वावापमिच्छता सविधानार्थमेवेदं वाक्यं न त स्तो- बान्तरपरिसंख्यार्थमित्यद्गीकरणीयम। एकस्य वाक्यस्यो- भयच व्यापारायोगादितिवाच्यम् । एवकारीपतविधि- शक्तिकस्याम्य परिसंखापरत्वावश्यम्भावात् स्तोत्वान्तरा- सामगग्वाम्यासेनैव संख्यापूरणे ऽपि पृथक्त्वनिवेशिग्याः संख्याया: मम्भयत्सामञ्जस्यापरित्यागाय न्यायप्राप्तस्य कचित् क्वचित् साविशत्पवमानो ऽभिपेचनीय इत्यादी प्रत्यक्षविहितरानसामाद्यपेक्षितस्य चायापस्या_हाय- व्यादिषु व्यवस्थासिहः । ततथात्र परिसंस्यैष घा- क्यार्थ. । इम्ति विशेष. । इमामगृभ्णन इत्यादिपरिसं- स्थायामपरशनागणे मन्त्रमापतिः थोती। पार्थी ग- ईभरगनागइपपरिसंख्या। इस वेवकारथयणादायाप शाब्दी। गायच्यादतिरितपरिमंमयार्थी सम्य गायत्रादिषु प्रापतितत्मामाच तस्य पग्विषयरवं परित्यज्य मा- मविषयप्राप्ति । एव चाव स्तोवान्तरपवमानगतानयट- चेषु यावर्तनीयेषिष गाय पु गायत्रादिध्वयं सहायो- पनौवनमारणावापस्थ प्रात्यभावात् । ग्रवासिया- ·परिसंख्याविधिलक्षणाक्षेपः । प्रतिरनिवाथ्यो । इयं चावातिर्विध्युपात्तानुपातंरा- शियमितिपक्षे तत्र चान्यव चेति पदहयवारस्यानुरो- धन राशिदयकरणवामनं परित्यज्य इयोः ससुच्चिन्य प्रा. प्तिमा तव चान्यव प्राप्त इत्यनेन विवक्षितमिति पक्षान्तर परिगृहे चाविशिष्टव । तदेवमच येवावपन्ती- ति परिसंख्यायां लक्षणस्यामापतिः स्थिता । अथा- न्यत्रापि अववातितत्परिहारार्थविवक्षाप्रसन्तामतिवधा- पति च दर्शयति । प्राप्तिः शेपिये चेदिह विव- दिषिताशेषयुग्मेन सा स्यात् अव्याप्तिस्त्वाश्रयादिदितयजु- षि भवेच्छेपशेषित्वतश्चेत् य- त्किञ्चिद्योगतश्चेत् बहुषडहग- तोक्याटिविध्या क्रमः स्यात् स- र्वत्र प्रामगीतिप्रमुखविधिषु चातिप्रसति: समाना ॥ २१ ॥ यदि तब चान्यत्र च प्राप्तइत्यनेन शपिदये एकस्य शेषम्य प्राप्तिविनिता तदानीमेकस्मिन् शेपिणि शेप- क्ष्यप्राप्ती या परिसच्या शेविडोत्तरागकलापादिपिया पचापमा.... ।

·१९८ विधिरसायने । तस्यां लनणं न स्यात् । यदि त्वेकस्मिन् शेषिणि शेष- इयमाप्तिर्विवचिता तदा शेषिये एकस्य शेषस्य प्राप्ती या परिसंस्था गहभरशनाग्रहणादिविषयातस्था लक्षणे न स्यात् ययुच्येत उभयसंग्रहाय शेषशेपिभावमंबन्धन माप्तिर्विवक्षिति तथापि तटुभयसंग्रहालाभस्तदवस्थ एय यतस्तत्र चान्यन चेति सप्तम्योः प्राप्तइति सात- म्याच सामानाधिकरण्यविवक्षायां गहभरशनाग्रहणा- दिपरिसंस्थायामेव लक्षणं न स्याद्वैय्यधिकरगयनान्वय- विवचायां शंखिडोत्तराङ्गकपालादिपरिसंख्यायामेव न स्यात् । प्राप्तिहि शेषिणि शेषस्य व्यवयिते न तु शेपे शेपिणः । अत एव न्यायसुधायां तव चान्यत्र च प्राप्त दूरवस्य शेषान्तरपरिसंख्यायां सामानाधिकरण्येन शेव्य- न्तरपरिमंख्यायां वैय्यधिकरगयेन च योजना दर्शिता । एवं योजनया दिलक्षणस्य शेषशेपिपरिसंख्ययोरननुगम एव ख्यापितः । अथाननुगमपरिहाराय सामानाधिक- रण्यवैय्यधिकरण्ययोरेकपक्ष पाश्रीयते न चैवं सति सामानाधिकरण्यपने शेष्यन्तरपरिसंग्यायां वैयधिकर- ण्यपक्षे शेपान्तरपरिसंख्यायां व्याप्तिः । न हि प्राप्ति: शेषस्यैवेति नियमः । शेषस्य किंचिच्छेपिसंबन्धित्वेनापग- तेरिव शेषिणोऽपि किंचिकेपसंबधित्वेनावगतः प्राप्ति- रिति व्यप्रदेष्टुं शक्यत्वात् । तथा च मामानाधिकरण्य- पक्षे ऽश्वगर्दभरशनाग्रहमायोः शेषणेपिभावेन मन्त्रसंघ- न्धितया प्राप्तिरविकला वैय्यधिकरण्यपचे ऽपि गृह- लियमयात दादितिर यु. यस.। बचमम्याप्तं स्वादिति १५. पा.।

·परिसंख्याविधिलक्षणाक्षेपः । मेधीयस्य शेषशेषिभावनाज्यभागतदितराकलापसंच- न्धितया प्राप्तिरविकलेति मनदये ऽपिन कोथव्याप्तिरि- ति चेत् । अस्तु नामाचैवमन्याप्तिपरिहारस्तथाप्याश्रया- सरनिमित्तान्तरपरिसंख्ययोरध्याप्ति: स्यात् । प्राश्रया- श्ययितीनिमित्तनिमित्तिनोश्च शेप पिभाषामायात् । दर्शितं च नवमश्लोकावतारिकायां "वाग्वा एषा यदै- न्द्रवायवाया ग्रहा रयन्ते" इतिविधेराश्रयान्तरपरिसं- एयार्थत्व "सायं जुहोति""प्रातर्नुहोती"ति विध्योर्निमि- तान्तरपरिसंस्थार्थत्वं च मामृत्तहिं शेपशेपिभावेनेति वि- वक्षा, प्रयोजनाभावाव्यात्यावइत्वाच्च शेषशेषिभावेना- श्रयायिभावेन निमित्तानमित्तिभावनान्येन वायेन केन चित्सम्बन्धेन तव चान्यव प्राप्तद्रयतावदेव लक्षणमस्तु इति चेत् । एवं सति पडहा भवन्ति (चत्वारो भवन्ति शतोयथं भवति शताग्निटोमं भगति सर्वस्तिरवति सर्वः पञ्चदश पुरयादिविधिपु अतिव्याप्तिः स्यात् । न- न्वेकव समुच्चिस्य प्राप्तिरिक्ष विवक्षिता, न चोदाहत- स्थलेषु सास्ति पविथदावे सादितः पटस्वासु पडह- धर्मजातस्य चोदकामाप्तिः । सतयतुप् छन्दोगधर्मज्ञा- तस्य । नन्येकव उभयो. ममच्चिन्य प्राप्तिरम्ति तथा श- तोकध्ये शताग्निष्टोमे चाये इन्यग्निष्टोमसंन्याया हि- सोयरतीययास धमन्याया इत्येवं प्रकारेण चोटकानि- न्नविषया प्राप्तिः । एवमे करतीमकमात्पु वहिप्वयमाने विरम्तोमस्याश्ये माध्यंदिनपय मागे पञ्चदशम्तीमय- त्वं पण चोदकादिन्नथिपटव प्राप्तिरतो न फाप्यति- ·१२० विधिरसायने । व्याप्तिरिति चेत् न । पडइधर्मोकथ्यादिसंस्था विदा- दिम्तीमशी पिणामहःस्तीवाणां भेदसत्वेऽथेकैकस्मिन्पट- विंशदात्रशतोक्थ्यशताग्निष्टोमैकस्तोमक'क्रतुप्रयोगा- खामभिन्नत्वेनैकैकभिन क्रातप्रयोगे पडहछन्दोगधर्मादी- नां सञ्चित्य प्राप्तिसत्त्वात्तेषामहरादिशेषत्वे ऽपि प्रयो- गेगापि स तदन्तर्गतत्वलक्षणसंवन्धसत्वाच्छषशे पिभा- वसंवन्धविशेपस्याविवक्षितत्वात् । अपि च शपत्वादि. विषयासु सर्वास्वपि विवक्षासु"सर्व ब्रह्मणे परिहरति"स ब्रहणे देयः स प्रियाय सगोवाय ब्रह्मणे देय इतिवि- धिष्वतिव्याप्तिः समाना ब्रह्मणस्तदतिरिक्तर्विवर्गस्य चैकस्मिन्हविःशेषे श्वावाश्व सौमचमसे च प्राप्तिसत्वा- त् । एवमग्निष्टुत्याग्नेया गहा भवन्ति इति विधी चा- तिव्याम्तिः । तस्याग्निष्टुतीन्द्रवारवायनकदेवतामाती चाग्निविधानार्थत्वात् । तस्मादतिव्याप्तत्वादपि भेदं लक्षणं युक्तमिति भावः । अप्राप्तविषयेष्विव पक्षप्राप्त- विषयेष्वपि विधिष्वतिव्याप्तिरस्तोत्याह । तनान्यत्रापि चाप्तिर्नियमवि- धिषु चास्तीत्यतिव्याप्तिरेवं नि- त्यप्राप्तिर्विवक्षा न खलु विर- हतः कूर्मकोशादिभक्ष्ये नि- त्यानित्यापि चास्मिन्कथमपि १सीमति पु.मा.।

·। परिसंख्याविधिलक्षणाक्षेपः । १२१ च समुच्चित्य चेत्प्राप्तिरिष्टा प- त्नीयागाङ्गतायां नियमकृति- विधौ सा तथाप्यप्रणोद्या ॥२२॥ अबहननादिविधयो ऽप्यवहननविदलनादिषु पक्षप्रा- तेिषु प्रवर्तन्तइति तेष्वतिव्याप्तिः स्पष्टैव । ननु तत्र चान्यन च प्राप्तइत्यत्र नित्यप्राप्तत्वं विवक्षितमिति चैत् । नैवं विवक्षितुं शक्यते । पञ्च पक्षनखा भक्ष्या इति प्रसिद्धपरिसंख्यासंगहाभावप्रसङ्गात् । न हि कूर्मश- शशल्य कश्वाविजोधानां वानरशृगालादौनां च भक्षयां पुरुषे नित्यप्राप्तं तेषां भक्षणेनेव कदा चित्तवर्जनेनापि पुरुषस्यैप्सितसंभवेन तदननस्थापिक्क चिट्रागत: माप्तिस- स्वात् । ननु तहिं नित्यानित्यत्वानादरेण समुच्चित्य मा- तिरत्र विवक्ष्यते। तथा च सति न नियमविधिष्वतिव्या- प्तिरवहननविदलनादौनां परस्परप्रतिक्षेपकत्वेन समु- चित्य प्राप्स्यसंभवात् । नाप्युदाहृतपरिसंख्यायामव्याप्ति, कूर्मादिवानरादिभक्षणयोः परस्परप्रतिक्षेपकत्वाभावन समुचित्य प्राप्तिसंभवात् । इति चेत् । एवमपि पत्नीसं- यानान्तान्यहानि सन्तिमन्त" इति नियमविधावतिव्या- तिः । इदमिह वाक्यं शंखिडान्तवाकारीत्या वादशाहि- कानामहां पत्नीसंयाजान्तत्वविधानेन तदुत्तराङ्गकला- पपरिसंख्यार्थं न भवति किं तु "हादशाहेन प्रजाकामं याजयेदि"त्यहाशब्दोदितानां हादशानां यागानां प्रजा- फामान चोदितानामेकफलत्वेन मयोगैक्ये गति त- - ·१२२ विधिरसायने। निर्वाहाय पूर्वपूर्वमहः व चित्पदाथै ऽवस्थाप्य परम्पर- सुपक्रमितव्यमित्यनियमन पनीसंयानरूपे तत्याचीन त- दुरितने वा क चिदङ्गे ऽवस्थाने प्राप्ते पत्नीसंथानध्व- वस्थापननियमामित्युपपादितं नवमे पनौसंयाजा- न्तत्व सर्वेषामविशेषादित्यधिकरगणे । ततश्च-पत्नोसंया- नान्तानां तटुपरितनाना चाङ्गानां कदा चित्ममुच्चि. त्य प्राप्तिरप्यस्तोत्यतिव्याप्तिरनिवार्या । एवं "यन्नता गृहाति प्रयाजेभ्यस्तदि"ति नियमविधावतिव्याम्रािईष्ट- व्या। उपपादितं च नौहवाज्ये प्रयाजानामन्येषां च क. दा चित्समुच्चिस्य प्राप्तिसत्वमथापि नियमविधित्वं च न- धमालोकावतारिकायाम । स्यादेतत्तत्र चान्यव च प्राप्नै- तदन्यतरनित्तिफलको विधिः परिसंख्येति फलमाय- धिक लक्षपो योनयिष्यामः । तथा चौदाश्तेष्यप्राप्तवि- पयेषु चतुप्पडहादिविधिषु तत्तत्प्राप्तेरेव फलरवेन प- क्षप्राप्तविषयेवपहननादिविधियु तत्तन्नियमनम्येव फ- लत्वेन नितेरानुपनिकत्वान्नातिव्याप्तिरित्याशयाच ॥ योज्यस्तत्रैव वाधः फलमपि य- दि तद्दार्थ एवावशिष्टः तस्याप्यु- तया निषेधात्मकविधिनियमा- तिप्रस हररोधात् ॥ प्राप्तं सर्वत्र किं चित्खलु सुलभतरं वर्जनी- येन साकम् गृह्यन्ते ते ऽपि ल- ·परिसंस्थाविधिलक्षणानेपः । १२३ क्ष्या यदि तदपि विधौ सर्वथा- तिप्रसक्तिः ॥ २३ ॥ • यदि लक्षणे नितिफलकावमप्यधिक निवेश्यते तहवशिष्टः श्रुतांशी व्यर्थः, विधिनियमचोः प्राप्तिपुर्ति- फलकयोनिटत्तिफलकत्वाभावेन तावतैव सर्वातिव्या- तिवारणात् । स्यादेतत् निषेधात्मका अपि मन्ति वि. धयो नियमाश्य, यथा"दौधितो न जुहोति""न तो पणौ करीति""नातिरावे षोडशिनं राहाति"इत्यादयो विधि- प्राप्तानां निषेधानां विधयः दीक्षामध्ये ऽग्निहोनहो- मानां पभाज्यभागयोरतिराने पीडशिग्रहस्य च वर्ज- नानामत्यताप्राप्तत्वात्न हिं स्यात्""नान्तं वदेत्"इ- त्यादयो रागमाातानां निषेधा नियमाः। हिंसादिनेय क- दा चित्तहर्जनेनापि पुरुषस्येतिसंभवेन तस्थापि पक्षे प्रा- तित्वादिति चेत् मैवम् । तेष्वतियाप्तेः । तस्य विशेषण- स्वस्योन्यापि निरीधासम्मवात्। सर्वत्र हि किञ्चित्किञ्चि- वजनौयं वर्जनौयेन सह ममुञ्चिय प्राप्तं मुलभमेव यथा दौक्षामध्ये प्रात्वर्थहोमा: पुरुषार्थ होमेरग्निहोत्रा- दिभिः सह प्राप्ताः पशावाज्यभागव्यतिरिक्ताङ्गान्याज्य- भागाभ्यां सह प्राप्तानि अतिराचे पोइशिग्रहव्यतिरि- साङ्गानि घोडभिग्रहेण सह प्राप्तानि पुरुष भोजना- दौनि हिंसादिभिः सह प्राप्तानि ! ननु तव चान्यत्र व प्राप्तइत्यवेकरूपसंवन्धन प्राप्तिर्विवनिता अस्ति च मा- गुदाहतेषु सर्वेषु परिसंख्योदाहरणेषु शेषत्वेन शेषि- त्वेनाश्रयत्वेन निमित्तत्वेन वा येन केन चिदेकरूपेणैव ·१२४ विधिरसायने । संबन्धेनोमयोः प्राप्तिः । तथा च "दीचितो न जुहोतो" त्यनापूर्वविधी नातिव्यापतिः, दीक्षामध्ये मात्वर्य होमानां क्रतुशेषत्वन प्राप्ति: पुरुषार्थहीमानां कालैक्ये नेति सं बन्यभेदात् । "नती पशो करोति""नातिराव"इति नि- घेधयोगतलक्षणानुसारेण परिसंख्यात्वमेवास्तु । न चैव- मपि न हिस्यादिति नियमविधापतिव्यापति: पुरुषं प्र- तिशेपत्वेनैव भीजनादोनां हिमादीनां च प्रातिस- स्वादिति वाच्यम् । अत्यन्ताप्राप्त निवृत्तिफलकत्वस्य ल- क्षणे विवक्षितत्वादिति चैनौवम् । दृष्टार्थानां कण्डूयना- दीनामदृष्टार्थानां च हरिहरस्मरणादोनों पुरुषार्थहोमैः सह बातो कालैक्यसबन्धेन प्राप्तिसत्त्वेन दीक्षिती न जुहोति इत्यपूर्व विधावुत्ता विवक्षयाप्यतिव्यास्यनिरासात्। निहत्तावत्यन्तामातत्वविशेषणविवक्षायां शशादिपञ्च- कव्यतिरिक्तपञ्चनखलज्ञयानिष्टत्तरत्यन्ताप्राप्तत्वाभाषेन पञ्चपञ्चनखा भच्या इति परिमंख्यायामव्याप्तिप्रस- क्या तस्य विशेषणस्याविवनगौयतया न हिंस्यादि- ति नियमविध्यतिव्यात्यनिरासाच्च । ननु "यदि टी- चितो न जुहोती"त्यादिषु सर्वेषु निषेधेषु लक्षणमस्ति तदा मन्तु ते ऽपि परिसंस्था इति चेत् । प्यपूर्व विधावतिव्याप्तिः । यदि नितिफलको विधि- रित्यतावदेव लक्षणं क्रियते यदि वाने कम्य समु- शिस्य प्राप्ताविति विशेष्यते सर्वधाम्यग्निहोवादिविधा- वस्त्येवेदं लक्षणाम् । यमपरिहाराद्यर्घ लोकिककर्मणा- मग्निहोवादिकर्मणां चाकरणयोः समुचित्य प्राप्तौ"या- वजीवमग्निहोत्रं नुहोति"इत्यादिविधरग्निसोचायकर- तथा- ·अपूर्वनियमविध्युदाहरणाक्षेपपूर्वपक्षः। १२५ गानिटतिरूपतटनुष्ठानफलकत्वात् । न चाव नित्ति- पदेन भावस्पैव निवृत्तिर्विवक्षितेति शक्यं वक्तुम् । प्रागु- दातृतनिषेधपरिसध्याम्वनुष्ठानफनास्वव्याप्तिपसद्वात् । तस्मात्परिमंथालक्षगमपि न युतामिति भावः । इति परिमंख्यालचणाक्षेपः समाप्तः । विलक्षणान्यप्युटितानि लक्षणान्यपूर्वविध्यादिविभागसिद्धये । भजन्ति भूनेह कृतां पदावलि परस्परामप्यपरस्सरामिमाम् ॥ एवं संक्षिप्तमाक्षेपातिदेशम् एततप्रपञ्चनहेतूपन्यास- व्याजेन सामान्यतः प्रदर्शयति । पूर्वाक्षेपप्रकारः प्रभवति परम- प्यात्मवश्यं विधातुम् प्रायः सू- क्ष्म विभागं विधिषु गमयतां लक्षगानाममोपाम् । शक्यं त- न्यायसाध्यप्रणिहितमतिभि. त्रिष्वप्येतेषु भिन्नस्थितिषु नवनवो वर्णित- स्तत्प्रकारः ॥२४॥ पपूर्वविध्यादिविभाजकानामुदाहतलक्षणानां मध्ये वोडुमित्यप्रदर्श्व ·१२६ विधिरसायने । पूर्वस्यापूर्वविधौ लक्षणस्य य आक्षेपप्रकारः स प्रायण परं नियमविधिलक्षगमप्यास्कन्दितुं प्रभवति । तद्यथा पाक्षिक सतीत्यन विधिविषयस्य पाक्षिकात्वं विवक्षितं, यस्य कस्य चिहा। पाये सर्वत्र पाक्षिकत्वविवक्षायां विक- तिविशेषगतरथन्तरपृष्ठनियमविधावव्याप्तिः, विकृत्यन्त- रेऽपि तथैव नियमविधिसत्वन तहिध्यभावे रथन्तरपृ- ठस्य सार्वत्रिकपाक्षिकत्वाभावात् : प्रकृतिविध्यदृश्ये पा- क्षिकत्वविवक्षायामपि पुराडा कर्तनियमाथे प्रथनवि- धावव्याप्तिः विधिविषयस्य प्रथनस्याद्देश्ये पुरोडाशे नि- त्यप्राप्तत्वात् । हितोये सतिसप्तम्या यस्य पाक्षिकत्व- मुपलक्षणत्वेन निद्दिष्टं तनियमफलकत्वपर्यन्त लक्षण वि- वचितं, न वा । अन्ते साहिण्यां चोदकागौशादौ पक्ष- प्राप्ते सति तदङ्गानामामनहामानामपूर्वविधावतिव्या- प्ति: । याद्ये मन्वगतखरनियमापूपांशु यजुषेश्यादिषु कर्मगतस्वरविधानपव्याप्तिः । यस्य स्वरस्य नियमों विधेः फलं तस्योद्देश्ये यजुर्वेदादिविहिते ज्योतिष्टोमा- दिकर्मण्यत्यन्ताप्राप्तलेन पाक्षिकत्वाभावात् । यस्य त. अविकल्पितस्य दीक्षापरिमाणादेः पाक्षिकत्वमस्ति त- नियमनस्यैत हिधिफलत्वाभावात् । यवेषवहनननियमार्थे बीहिभिर्यजेतेति नियमविधी चाव्याप्तिः । तत्र नियम्य- स्यावइनस्य प्रकृतविध्युटेश्ये यागे पक्षप्रात्यभावात् । य- युच्येत प्रकृतोद्देश्ये पाक्षिकत्वं न विवक्षित किं तु यन क्वचित् तथा चोद्देश्ये ऽन्यमिान्वा यस्मिन्कम्मिथिविधि- विषयस्यान्यस्य वा पाक्षिकत्वे सति तनियमफलको वि- धिरिति लक्षणमतो नोजातिव्याप्तिरिति । एवमपि ·अपूर्वनियमविध्युदाहरणाक्षेपपूर्वपक्षः । १२० मन्त्रार्थवादसामयादिलम्बट्रव्यगुणमस्कारादिनियमफ- रसकेप नानाशाखादिगतेषु च नियमविधिष्वव्याप्तिः । भग्रामो यजो ऽग्नीपोमोय इत्यादयो मन्त्रावादमाम- यादिलम्यधिपया नानाशाखागताच नियमविधयः म- न्वार्थवादसामर्थ्यादिकलाशावान्तरगतविधीनामाया- त्यपेक्षया रोपु पाक्षिकाथममर्थने "दगडी प्रैषामन्चाहे" त्यादिविधिघु नानेकविध्यप्ररत्त्यपेक्षया नियमपरिसंख्या लक्षणसालापत्यानिष्टं प्रसज्येतेत्युक्तम् । अपि च पन्च पवनवा मच्या इति परिमंख्यायामतिव्याप्तिः। तत्फ- लभताया: शशाटिपक्षकव्यतिरिक्तपञ्चनखलक्षणनियत पक्षे रागत एव प्राप्तिसम्भात् । भावस्य पातिकत्व- विपनायां न हिस्यात्ममितानीत्यादिनियम विधाव- च्याप्तिः, क चिद्गत विशेष कांयिन्नियमान्विधाय नदिकृती मसागर तन्नियमामाश्रमका पुनस्तहकत्तव्यत्वेन विधि बान्तर विशिष्य किं चिनियमाभावो यवोपदिग्यते तय परिसंख्याविधया तदन्यनियमा. प्राध्यन्तइति तस्यां परिमण्यायामसिव्याप्तिश्च । तत्र भावरूपनियम्यगतपा- चिकत्वमा स्यात् । किं च किं पाक्षिकरवं विवक्षितम् । यदि मर्योदे श्वाननुसत्तमाप्तिमय तदा सार्वकाम्यविधायति- व्यातिः । ज्योतिष्टोममाप्तेः स्वगीन्यफलेप्नुयभायात् । असम्भवरा । अपननादीनामद्देश्येषु सपपि भोला- दिए मारते: समर्थितत्वात् । रहे श्याम्यापकप्राप्तिमत्त्वं तदिति चेत् । स ह प्रयेषमाप्तिकरम्बितमातिमध्यम् । नदुहेश्यप्राप्तिहिरोप"माम्रा स्त बोते"ग्यादिनियमधि- विपश्याप्तन । उद्देश्य पतिविशेषाविषधायामपि पाह - ·. १२८ विधिरसायने। हिकहद्रथन्तरपृछत्यदिविष्यतिव्याप्तम् । तलाइ भेदा- दिरूपावच्छेदे भेदो ऽस्तीति चेत् । किं बिनवावच्छेदभेद- मप्राप्तिकरम्वितप्राप्तिमत्व विवक्षितम् । ॐ मिति चेत् । तसम्भवः, अवहननादिप्राप्योरपि उपायान्तरतहिरह- रूपावच्छेदभेदनियतलात् । उपायान्तरतहिरइभिन्नाव- च्छेदभेदं विनति विक्षायामपि कार्यषोडश्यतुगमनर- धन्तरादिनियमाव्याप्तिः । वैकल्पिकतहिरहमिन्नावच्छ- दभेदं बिनेति विवक्षायां वैकल्पिकत्वस्य पाक्षिकत्वानुम- धेशरहितस्य निर्वामशक्यत्वादात्माश्रयः । प्राश्रयभेदं विनेति विवक्षायामपिण्यावावतह्मत्वोक्तिममुखापृवि- धिपतिच्याप्तिः पूतीकाचलिङ्गमन्वउत्करपरिध्यादिनि- यमाध्याप्तिश्च । कादाचित्कप्राप्तिमत्त्वं पाक्षिकत्वमिति विवक्षायामपि चोदकप्राप्तापोदितकृष्णलथपणादिवि. ध्यतिव्याप्तिरिति । एवं नियमविधिलक्षणाक्षेपप्रकार: प्रायेण परिमंख्यालक्षणमप्यास्कन्दितुं प्रभवति । तद्यथा प्रायचीयादिपायपरिसंख्या रशनादानादिपूपेयपरिसं- ख्या हृदयस्याये विद्यतीत्यादिपायोपेयपरिसंस्था । त्रि- विधायामप्यस्यां परिसंस्थायां कस्य चिदुपैयस्य कथ चिटु- पायस्य तत्तत्प्रतियोगिनश्च विध्यपात्तत्वमस्ति । ननु - दयस्याग्रे ऽवद्यतीत्यादिप हृदयादोकादशातिरिक्तपश्वष- यववर्गस्यायदानोपयत्वपरिसंख्यायामेव प्रतियोगिनो ऽवदानस्य विध्युपात्तत्वमस्ति न तु तस्य पशुयागोपाय- स्वपरिसंख्यायां प्रतियोगिनः पण्यागस्येति चेत् । न । तवाङ्गवाक्यानां प्रधानवाक्यैकयाकाताकल्पने सति तम्य विध्युपात्तत्वलामात् । क चिरक चिटुपेयतत्प्रतियोगि- ·विविधविधिलक्षणाक्षेपपरस्परातिदेशः । १२८ नोरुपायत्प्रतियोगिनोश्च मध्ये एकस्य योर्वा विध्यनुपा- तत्त्वमपि दृश्यते । यथा "यदि रथन्तरसामा सो- मः स्यादैन्द्रवायदानान्ग्रहान् गृलीयादि"त्यच रथन्तर- सामारधन्तरसामयिकृतिरूपस्योपयस्यै कस्य विध्यनुपा- तत्त्वम् । "कपालेषु श्रपयती"त्यत्र चित्रेष्टिनीहिनियमयी- रुभयोरपि विध्यनुपात्तत्वं तदेवमुपात्तानुपात्तमे दिविधे ऽयुदाहरणे ग्राह्यच्यावर्तनीययोनियतप्राप्निरस्ति । क्वचि- यावर्तनीयमावग्राप्तावपि परिसंख्या दृश्यते । यथाऽत्र होवावपन्ती"ति । कचित्तु परिसंस्थायां नियतप्राप्तमेव न दृश्यते । यथा"पञ्च पञ्चनखाभक्ष्या"इति । एवं ना- नाप्रकार: परिसंख्याविधिनियमविधिवदेव लक्षणेन सं- ग्रहीतुं शक्यः । अयं तु प्रकारः । परिसंख्याविधिलक्ष- णाक्षेपे प्रदर्शितप्राय इति नेह प्रपञ्जयते । एवम पूर्ववि- धिलक्षणाक्षेपप्रकारो ऽपि परिसंख्याविधिलक्षणमवस्क- न्दितुं प्रभवति । तथा हि प्राप्तइति विषयसप्तमोति प- क्षेतव चान्यत्व चैति सप्तम्योस्तया सामानाधिकरण्ये लक्षणस्थासम्भव एव स्यात् । ग्रायव्यावर्तनीययोगम- योरपि विधिविषयत्वाभावात् । वैय्यधिकरगये तु सार्व- बिकोभयप्राप्तिविवक्षायां गृहमेधीयगताज्यभागदयवि- धावव्याप्तिः । अवमृथे ऽपि तथैवाज्यभागविधिसत्त्वेन त- विध्यभावे सर्वविकृतिगताज्यमागतदितराङ्गकलापरूपी- भयप्रास्यभावात् । प्रकृतिविधाबुद्देश्यत्वेन विधेयत्वेन वान्वयिन्युभयप्राप्तिविवक्षायामपि कपालेषु अपयतीति परिसंख्याविधावव्याप्तिः । सतिसप्तमीपत्रे यस्थ य- योगभयोः प्राप्तिरुपलक्षणत्वेन निर्दिया तस्य तदन्य- ·विधिरसायने। तरसंवन्धव्यावर्तनफलकत्त्वपर्यन्तं लक्षणं न विवक्षितं चे- त्सांग्रहिण्यां चोदकादनेकस्सिन्न कलाये प्राप्ले मत्याम- नहोमविधावतिव्याप्तिः । तथा विवचितं चेकपालश्र- पणविध्याद्यव्याप्तिः यदाच्येत प्रकृतविध्युपात्तगतोभ- यप्राप्तिन विवक्षिता किंतु यस्य कस्य चिद्यत्किचिटु- भयप्राप्तिः । तथा च तस्य तदन्यतरसंवन्धनिटत्तिफ- लको विधिः परिसंस्थेति विवक्षितत्वानोताव्याप्ति - प्यतिव्याप्तिरिति चेत् । एवमपि मन्वार्थवाटसामध्यल- ध्यप्रयोजनेषु नानाशाखागतेषु च परिसंस्थाविधिषु अ- व्याप्तिरित्यादिमागुतमेवानुवर्ततति । एवं यद्यपि पूर्वीक्षेपप्रकारः परत्रापि प्रवर्तते तथापि स धौमशिः स- चारयितुं शक्य इति नियमपरिसख्ययो भिन्नभिन्न श्रीक्षे- पप्रकारो दर्शित. । तथा चैते वयो ऽपि विधयस्तुल्य- स्थितये इत्युत्तरोत्तरस्मिन्वर्णिताक्षेपप्रकारी ऽपि पूर्वपु- वमिन्संभवन्मचारणीय इति भावः ।। इति विविधविधिलक्षणाक्षेपपरस्सरातिदेशः समाप्तः ।

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १३१ । एवमपूर्वनियमपरिसंख्यानामुदाहरणेष्वप्यापसमा- धानं क्रियते । तवाक्षेपः । उत्पश्यामो न चोदाहरणमपि पराप्राप्तरूपं विधीनाम् प्राप्त ख- ल्वग्निदीक्षाहवनमिव हविःप्रो- क्षणं मन्वलिङ्गात् ॥ नैव्यत्यं सोमपात्रग्रहण इव ततः प्राप्त- मेवावहन्ती प्राप्तं तदृष्टकार्या- न्वयपरमुसलोलूखलानानतश्च२५ बोहोन्प्रोक्षतीतिविधिरित्युदाहृतं वार्त्तिके । तत्ता- वदयतम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणेन तदपूर्वार्थत्वेनावगत- स्याग्नये त्वा जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नौषोमाभ्यामित्यादिमन्वस्य देवनार्थट्रव्यापीक्षण लिङ्गबलाइविःमोक्षणहारेण तायें स्यादिति तत एव हविःप्रोक्षणकर्तव्यता प्राप्यते किमत्र बोहोन्प्रोक्षतीति विधिना । अङ्गीकृता खलु दशमे प. ड्भिर्दीचयतीत्यग्निप्रकरणागतविधिना दौमार्यतयाऽवग तानामाकूतिमग्निं प्रयुज स्वाहेत्यादिमन्त्राणां स्वाहाका- रलिगवलाहोमहारेण तार्थ्यसिद्धेस्तत एव होम कर्म- व्यता प्राप्यत इति, तथा बौहानवहन्तीतिविधिनियम- विधिरित्युदाहतमाययुक्तम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणेन त- दपूर्वार्थत्वेनावगतस्यावरदो दिवः सपवं बध्यासमितिम- ·अपूर्वनियमपरिसंस्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । १३३ र्धप्राप्तावहननार्थ सम्पद्यते अवहननस्य चूर्णीकरणादि- बदू दृषदुपलादिसाधनान्तरसांध्यत्वाभावेन नियमतस्तद- भयापेक्षत्वादिति नियवदानातोलूखलमुसल कार्यत्वे- नान्वयवलादण्यवहननस्य नियमो लभ्यते किमत्र बौद्यो- नवहन्तीतिविधिना । तस्मात् ब्रीहीन् प्रोनति ब्रीहीन- वहन्तीति अपूर्वनियमविध्युदाहरणमयुक्तमितिभावः । नन्वन्यलभ्ययोरपि प्रोक्षणावहनननियमयोरभ्युदयार्था- वैती विधी स्यातां गत्यन्तराभावात् स्वर्गकामसाप्तदश्या- दिविधिवदित्याशय परिसंख्याद्यर्थत्वेन तयोशारिता- Wमाह ॥ तस्मादत्रोभयस्मिन यवपरिहृत- ये पारिसंख्यो विधिः स्यात् नी चेत्प्राप्त्यै नियत्यै कथमपि च भवन्न प्रसिद्धो ऽपि सः स्यात् यदापूर्वी विधिः स्यान्नियमपर इहाध्वर्यवत्वं नियच्छन् अन्य- स्मिन्दंडसंपादनविधिवशगे त- त्प्रयच्छन्नपूर्वः ॥ २६ ॥ मन्वलिङ्गायाभुवदाग्नेयाग्नीषोमौयपुरोडाशाईदव्य- विषय प्रोक्षणं मन्त्रलिङ्गोलूखलमुसलामानाभ्यां प्राप्नु- ·१३४ विधिरमायने। चन्नवहनननियमश बोहोणामिव यवानामपि प्रामुयात् । तन्निवर्तकतया परिसंख्याविधित्वेन सम्भवत्यनयोथा- रितायनानन्यगतिकमभ्युदयापूर्वनियमविधित्वं क. ल्पनीयम् । यदि तु नित्यप्राप्तवाधकपरिसंस्थापक्षया नित्यप्राप्तमभ्युदयार्थ प्रापयन्निय छन्वा विधि: थेयानि- त्यैवं प्रोक्षणावहननाययोरपूर्वनियमविध्यम्युपगमी न बनन्यगतिकतयति मन्यसे तदानीमश्वाभिधानीमा- दत्त इत्यत्र प्रसिद्धो ऽपि परिमंस्याविधिन सिद्ध्ये त् किं त तन मन्त्रप्राप्ती मन्चनियमे वाग्यलम्ये त्यभ्युदयशिर- स्कतथा मन्त्रस्य प्राप्तिं नियम वा कुर्वन्नपूर्वविधिनियम- विधिर्वा स्यात्, शक्यते ह्येवं वन्तम् अश्वरशनाग्रहणप्रका- शने मन्तं प्रापयन्नयमपूर्वविधिस्तत्व कल्पसूत्रोपद्रष्ट३- चनात्मौयग्रहणकवाक्यरूपानियतानेकोपायप्राप्ती म- न्वं नियच्छन्नियमविधिर्वेति । अवेदं वक्तव्यम् । मन्वलि- गवलादेव तत्र मन्त्रस्य तावत्यारितलभ्यते सा च तस्य नित्यवदानानवलान्नियतैव लभ्यते तथा च प्राप्तिनिय- मयोरन्यलभ्यत्वेनापूर्वनियमविध्यौरसम्भवात्परिसंख्या- दिधिरभ्युपगत इति । कथमेतदुपपद्यते । यद्यन्यलभ्य- योरपि प्राप्तिनियमयोरभ्यु दयशिरस्कत्वेनानन्य लभ्यत्व- मुपपाद्य प्रोक्षणावहननविध्योरपूर्वनियमविधित्त्वमिति परिसंस्थार्थत्वं प्रतिक्षिायत तया द्यवापि तथैवापूर्ववि- धिनियमविधित्व या सम्भवतीति परिसंस्थारिवं न मिध्येत् । अथापि तत्र परिसंस्थार्थ त्वाभ्युपगमे तथैव प्रोक्षणादहननषिध्योरपि तादर्य्यमभापगन्तुं युक्तम् । अ- थोच्येत नौहीनवहन्तीत्ययं परिसंख्याविधिरित्यभुपगमे ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १३५ ऽवहननपरिसंस्था तन्नियमपरिसंख्या वेति निर्धारयां न सम्भवति नियामकाभावात् अतस्तत्र यथा कथ चि- नियमविधिरेवाश्रयणीय इति अनापि चोदो प्रमिही इस्येवं सति परिसंखप्राविधिर्न स्थात् तत्रापि कथं चिदपूर्वविधिनियमविधिरेव पाश्रयणीयः स्थादित्येधो- त्तरम् । तत्रापि मन्त्र परिसंखया तन्नियमपरिसंखया वे- ति निश्चयी न सम्भवत्येव । यद्युच्येत मन्त्रस्य विधि- वीधितेनाश्वाभिधानीग्रहसंबन्धमावेण तस्याग्निप्रक- रणामानञ्चरितार्थ मिति नैराकाहा गा तब गईभरशना- ग्रहणसाधारणस्य लैङ्गिकविनियोगकल्पनस्थाप्रष्टते- मन्त्रो गर्द भरशनाग्रहणं न स्पृशत्येव । अतो मन्त्रपरि- मंग्ययं न तन्नियमपरिसंखया । अश्वरशनायां मन्त्रनि- यसे विधिना प्रतिपादिते धन्यत्र तन्नियमपरिसंखया स्यान्न त्वनाश्वरशनामन्त्रीवादद्यादिति मन्वनियमो विधिना प्रतिपादित: । स तु नियमः परिसंख्यावदी- ल्लमाते प्रश्वरशनाग्रहणे मन्त्ररूपोपायसंवन्धे विधिना बोधिते तावता नैराकारेण पातिककल्पसूत्रादिसा- धारणलौकिकोपायकल्पना प्रत्तः । किं तु प्रकारास- नाथमन्वलिङ्गमर्यालोचनयापि लधुं शक्यत्वात्सोमस्य विधेः फलत्वेन नाद्रीयते इति । सर्वमेतदवहननविधा- वपि समानम् । अथैवमुच्येत तब चान्यत्र च प्राप्ती प- रिसंख्येति गोयत इति परिसंखयालक्षणं तब चान्यव च नित्यप्राप्त इत्येवं परमन्यथा नियमविधिरपि तत्र चान्यव च पक्षमा प्रवर्ततइति तवातिव्यातिप्रम- ड्गात् । ततश्च रशनाग्रहणे मन्त्रविधे: परिसंखवारवम् ·विधिरसायने । अश्वगईभरशनाग्रहणयोर्मन्वम्य निस्यप्राप्तिमपेक्ष्योप- पादनीयम् । नित्य प्राप्तिथ तस्य तयोः प्रकरणानुगृहीत- मन्तलिङ्गकल्यविधिलभा न त भनियतानकीपायक- ल्पनालभा प्रकरणानुगृहीतमन्वलिड्गकल्प्यश्च वि- धिरस्वगभरथना यहगायोमन्त्र कल्पसूवाद्यनियतानको- पायप्राप्ती नियमविध्यात्मक इति नियमविधिलमााम- श्वगर्दभरशनागृहणयोर्मन्सनियमरूपां प्राप्तिमपेक्ष्य प्र- वर्तमाना परिमंखया मन्त्रनियमपरिसंखया पर्यवस्थतीति गर्दभरणनागृहणान्मन्त्रनियम एव व्यावर्त्तते न तु क- ल्पसूत्रादिवदनियमेन प्रानुमन्मन्तो ऽमि । अत एव वै- खानसं पूर्वेहन्साम भवति षोडश्युत्तर इत्यत्र परिसं- ख्योति वृत्तिकारपक्षे प्रकृत्यतिरावतशोदकात्याक्षिकी घोडशिग्रहस्य यो प्राप्तिस्तामपेक्ष्य मेयं परिसंखया परि- संखवाया नित्यप्रात्यपेक्षत्वात् चोदकाधीनपाक्षिकप्रात्य- पेक्षत्वे नियमविधिवप्रसङ्गात् । किं तूत्तरे ऽहन् हिरा- वस्य गृयत इति हिरावसामान्यस्योत्तरे ऽनि यः घो- शिगृहनियमविधिचोदकाधीनपाक्षिकषोडशिगृहप्रा. स्यपेक्षस्तल्लभामनिरसा द्विरावस्य विरावान्तराणां चो- तरे ऽइनि समुच्चित्य प्राप्तं पीडशिगृहनियममपेक्ष्येयं परिसहयेति हिरावान्तराणामुत्तरादगो नियमविध्य- धीनः पोडथिगृहनियम एवं व्यावत ते न तु चोदकल- भाः पाक्षिक: पोडथिग्रहो ऽपौत्युपपादितं तन्वरत्ने । ननु सर्वदिराबविषयं प्रत्यक्षं सामान्यशास्त्रं प्रथममत्त- मिति तेन सर्वदिरावेपु माप्त पौडशिगनियममपेक्ष्य हिरावान्तरेभास्तत्मरिसंखा युज्यते । इह मन्वलिड्गब.

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १३७ लादश्वगहमरशनाग्रहणयोर्मन्बनियमकल्लनं प्रथमं न प्रवृत्तमिति कथं तल्लम्यं तयोर्मन्वनियममपेक्ष्य गईभ- रशनातो मन्वनियमपरिसंखया घटते । न च वाच्यं त- चापि हिरावसामान्यविषयतया सामान्यहारेगाङ्गिरसां हिरावतदितरहिराचस्पेषु विशेषेषु प्रवर्तमानादुत्तरे हिन् हिरावस्य पचतइति शाखादशिरसां हिरावरूपवि- शेषविषयमेव शास्त्र प्रथमं प्रवर्तते पाहवनौयशास्त्रादिव पदशास्त्रमिति । सामान्यशास्त्रे हिरावमावमपि वर्णोपा- त्तमस्ति तदपि नास्ति षोडश्युत्तर इति शासे किंतु प्रकरणपर्यालोचनया तस्याङ्गिरसां हिरावसंबन्धी ज्व- गन्तव्य इति तत्र सामान्यशाखस्यैव प्रथमप्रवत्तिमावा- दिति चेत् । मैवम् । षोडश्युत्तरइति शाब्दनियमपरिसं- ख्यायां परिसंखो यनियमप्रापकप्रमाणस्य प्रथमप्रसत्यमे- क्षणेऽप्यवार्थनियमपरिसंख्यायां तदयेक्षाभावात् । तीि- तां नियम्यप्रामकप्रमाणप्रत्तिमपेक्ष्यार्थनियमशास्वप्रह- त्तित्तर्कितां परिसंखायप्रापकप्रमाणप्रत्तिमपेक्ष्यार्थप- रिसंख्याशास्त्रप्रवृत्तिसम्भवात्। कपालेषु थपयतीत्यत्वान्य लम्यपुरोडाणपण विषयतत्परत्यधीनप्रत्तिकौहिनि- यमशास्त्रमत्तिमपेक्ष्य चिवेष्टावर्षातौहिनियमपरिसंख्या- लाभस्य नवमश्लोकावतारिकायां प्रदर्शितत्वाच्च । न घ वाच्यं परिसंख्यामात्रस्य नियतप्रात्यपेक्षवात्सर्वापि परिसं- खा नियमपरिसंवैधव स्यादिति । यत्रानियतप्राप्तस्या- नियामकतया प्ररत्तं नित्त वा प्रमागमपेक्ष्य परिसस्था। यत्र त्वनियतप्राप्तिरहितस्य नियतप्रापकतया प्रवृत्तं त- कित या प्रमाणमपेक्ष्य परिसखा ताज्यभागौ यनती- 15 ·१३८ विधिरसायने । त्यादी स्वरूपपरिसंखाति व्यवस्थोपपत्तेः । अतः स्वरूपप- रिसंख्या नियमपरिमखाति परिसंखवाया हैविध्यं लभ्यत एव । नियमे ऽप्येवं दैविध्यं दृश्यते । स्वरूपनियम. परि- संख्या नियम इतिानीहिभिर्यजते त्यादापनियतप्राप्तस्य त्री- द्याटिस्वरूपस्य नियमः।"पनोसयानान्तान्यहानि सन्ति- छन्त"इत्यादापनियतप्राप्तायाः प्राकृताङ्गमरिसंस्थाया नियम इति तस्मादिह नियमपरिसंगति निर्धारणमप- पद्यत इति । इदमपि सर्वमवहननविधिसाधारणम् । एव- मेव हि तस्याप्यवहनननियमपरिसंस्थात्वमुपपद्यते । ननु बौहौनवहन्तीत्यवावहननरूपपरिसंख्या तनियमपरिसं- ख्या वेत्युपन्यस्तेऽस्मिन्पक्षहये ऽप्ययं विधिरनन्चलभ्यां प- रिसंखामियान्यलम्यमपि नियमं स्पृशत्येवं तवावहनन- स्वरूपपरिसंखाापक्षे नियमपरिसंखायोरेकारन्तगतफल- यन्यायेन परस्परानपेक्षयो/हिष्ववहननसंबन्धकरगो- नाल्लिामः । तन्नियमपरिसंखयापले मौहिप्ववहननसंव- न्धी बोधयन्विधिस्तस्य लोकतः पाक्षिकी प्राप्ति परामश्य तनियमे वितरनियम्यस्यापि मन्त्रसामादिलम्यत्वं प- रामश्न नियमपरिसंखवायां पर्यवस्यतीति नियमतत्प- रिसंखायोः पौर्वापर्येण लाभ इत्येवविशेषः । एवं पक्ष- हये ऽपि नियमस्पविश्यम्भावे सति यवपरिसंखया न सम्भवति ब्रीहिवरूपतगतवैतुप्यानुपयोगिनो नियमस्या- नर्धक्यपरिहाराय व्रीहिंगतापूर्वीयत्वरूपोपयोगितासिद्धये ग्रीहिपदे ऽपूर्वीयत्वरूपलक्षणावश्यम्भावनायहनननियमे यवसाधारण्यस्यावर्जनीयत्वात् इति चेत् । इदमपि चो. द्यमेवं सति प्रसिद्धो ऽपि परिसंखाविधिन स्यादित्यमे- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १३८ नैव दत्तोत्तरं इत्यश्वाभिधानीमादत्तइति प्रसिहपरि- संखग्राविधिमन्वलिड्गप्रातिं मन्वादानमंबन्धमनूद्य म- नवस्यावाभिधानीसंबन्ध प्रापयन् गर्दभरशनातस्तं व्याव- यतीति हि भाष्यकारणोत्तम् । अयमवाभिधान्यां म- न्वनियममायुक्तेन न्यायेन स्पृशेदेव । ततशाश्वाभिधानी सत्सारणानुपयोगिनी निश्रमस्यानर्धक्यपरिहारायाना- भिधानौगतापूर्वीयत्वोपयोगिावमिहये ऽस्वाभिधानीपदे ऽपूर्वीयत्वलक्षणावग्यमापतति अपूर्वीयत्वं च गहभाभि- धानौसाधारगामिति कथं ततो मन्ता व्यावर्त ताम् । न हि सुहट्रयन्तरयोरिवाश्वगर्दभरशनयोर्भिन्नापूर्वानुप्र- वेशो ऽस्ति येन बर्माणां रथन्लर वापूर्वोयत्वलक्ष- णाभ्युपगमे ऽप्यश्याभिधानीधर्माणां गर्दभाभिधान्या सकियं न स्यात् । यद्यप्यत्र । तस्मान्नादत्त इत्येतद्रूपायातमनूद्यते । न वेयश्वाभिधानौमित्येतदेवं विधीयते ॥ किं त्वश्वरशनामन्वधात्वर्ययुगपत्चिभिः । विशिष्टामावनैवैका प्रत्ययेन विधीयते इति वार्तिकोक्तं विशिष्टविधिपत्नमवलम्व्याश्वा- भिधान्युद्दे शेन मन्वस्या विधानात् नाग्वाभिधानी- पदे ऽपूर्वीयत्वलक्षणामसतिरिति परिहतुं शक्य त- घाययं परिहारो न सार्वत्रिकः । नयैव प्रौयह- ननविशिष्टभावनाविधिरिति मते ऽपि व शक्य- वात् । विशिष्टविधिपक्षे ऽपि फलतः परिसंख्यामयो- जनं विधेः किं स्याटस्येति सुनिरूपोन गई भाभिधानी- ॥ ।

·१४० विधिरसायने। त: फलमन्यन्त्रिवर्तनादिति तत्र वातिकोतया रीत्या- यि सुलभैव । तस्मात्योक्षणावहननविध्यार्यवपरिसंख्यार्थ- त्वे न काचिदनुपपत्तिः । नन्वव सति प्रीहिभिर्यजतैति- विधि हिसंस्काराणां यवसाधारण्यापाटनार्थ इति त्वया व्यवस्थापितं न सिद्ध्य दिति चेत् । एवं तर्हि प्रोक्षणावह. ननविधी यवपरिसंख्यार्थी माभूतां, प्रोक्षण विधिः प्रोक्ष- णस्वाध्वर्युकर्तृकत्वं नियच्छन्नियमविधिरवहननविधिरय. इननस्य तदेव प्रयच्छन्नपूर्वविधिरस्त, मोक्षणस्य हि मन्त्र- लिड्गकल्यथुतिविधयत्वे करप्यश्रुतावाध्वर्यवादिसमा- खानाभावात्तवानियमेन यः कथित् ऋत्विक कर्ता प्रा. भुयात् प्रत्यक्षथुतिविधयत्वे तु तवाध्वर्यवसंतककागडा. मानेनाध्वर्यवसमाखमालाभाध्वर्युरव कति नियमी लभ्यते । तथावहननस्य मन्त्रलिड्गोदिकल्ल्यथतिमूल- त्वे इंदसंपादनविधिवशात्तव यजमान एवं कर्ता प्रानु- यात् । तथा हि याजमानकाण्ड़े वरसं चोपायसनत्यु- खाञ्चाधिययस्यवहन्ति विहं पदौ च समाइन्तीत्याधन- कोच एतानि वै हादशाहन्द्रानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि सपाद्य यजेतेति श्रूयते । तब इन्दसंपादने नाम क्रिया- विशेपेय इयोः प्रत्यासन्नत्वसंपादनम । यथा वत्सोपाच- सर्जनक्रियया धनुषत्सयोर्यथा वाव ननक्रियया मसलो. लग्बलयोः, ताश्च इन्दसंपादिन्यो हादशापि क्रियाः स. माग्नावशाानमानेन कर्त्तव्या:प्राप्ताः । पाध्वयंवकाण्डे ऽपि यत्सम्पावनत्युखामधिययति ग्रोहीनवन्तीया- दिथषणात् पध्वर्युणा कर्तव्याः प्राप्ताः । न चामां द्यामा- तानामपि वाजस्य मा प्रसवेनेत्यादिमन्त्रोच्चारणवदमय- ·अपूर्वनियमपरिमण्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १४१ ककत्वं सम्भवति एकेन तानामितरेण कमशक्य- त्वात् । अत एकः कति सिते कः कति विशेषाका- शायामाध्वयंवकाण्डमध्ये याजमानकाण्डामानेन वि- शेषसमाखानाद्यनमानः कति प्राप्ते तासां क्रिया- गा खरूपेणाध्वयंवकाण्डे विधानादध्ययुरेव साक्षात्क- । याजमानकापडे हन्दूसंपादनात्मना यजमान: स्मा- रकतया प्रयोजको भविष्यतीत्यविरोध इति समर्थित याजमाने समाखानाकर्माणि याजमानानि स्युरिति तार्तीयाधिकरणे । तत्र यथा ध्वर्यवकापडे वत्समुपावस- जतीत्यादिवशीहीनवहन्तीति विधिरपि नाथोष्यत् तदा- क्रियान्तरेषु विध्यन्तरानुसारेण यनमानस्य प्रयोजक- तो ऽप्यपहनने याजमानविधिस्वारस्यमगायोगात्तव त- म्य साक्षात्कार्ट त्वमापत्स्यत् । अतो नौहीनवहन्तीति विधिना तताप्राप्तमध्वर्योः कर्ट त्वं लभ्यते । एवं च प्रोक्षणविधिरन्यलम्यं प्रोक्षणं हारीकात्य का नियम पर्यवसानान्नियमविधिरपननविधिलभ्यमबहनन नियम धारौठल्य कार्ट प्राप्ती पर्यवसानादपूर्वविधिरित्येव परि गामेत् । सर्वथापि प्रोक्षणविधिरपूर्वविधिरवहननविधि- नियमविधिरित्युदाहरणामयुक्तमिति भावः । उतन्यायेन परिसंखघोदाहरणमपि कर्ट नियमार्थमेव स्थान व परि- संखवार्थमिति नदुदाहरणमाययुक्तमित्याः । एवं चाखाभिधानीग्रहविधिर- पि तत्कर्ट नैवत्यमाचप्राप्त्यर्थ: पर्यवस्थोत्पयनविधिरिव प्राप्त- ·१५२ विधिरसायने। मन्त्रानुवादी ॥ मन्त्रे ऽप्यन्या- प्रसक्तो विधिरिह सगुणप्राक- ताङ्गोक्तानीतिः न ज्ञास्येन्मन्त्र- माचे सति विधिविषये स्या- विशिष्टानुवादः ॥२७॥ विध्यन्तरावकाशसवे जघन्यपरिसंखवार्थत्वं न म्बी- कत्तव्यमिति प्रागुक्तम् । प्रोक्षणावइननविध्योश्च कार्ट नि- यमप्राप्त्यर्थतया चारितार्यमुक्तं सेन न्यायेन परिसंखो- दाहरणे ऽपि काट नियमाव स्यात् । अर्धप्राप्ते ग्रहdऽध्वर्योः पाक्षिकत्वेन नियमविध्यवफाशसत्त्वात् । तत्र मन्वग्रहां का नियमार्थं प्रथनविधाविघ लिङ्क प्राप्तस्य मन्त्रस्यानुवादकं स्यात् “उस प्रथस्नेति पुरीडाशं प्रथय- तो"ति विधिन प्रथनविधिः प्रधनस्य पुरोडाशान्यथानु- पपत्तिलभात्वात् । नापि तवीर प्रथस्वेति मन्त्रविधिस्तस्य- मन्त्रलिजगादेव प्रथने प्राप्तिसत्त्वात, किं त्वन्यलभामा धनविधानद्वारा ध्वर्युकर्ट कवनियमार्थस्तव मन्वन- हणं लिड्गप्राप्तानुवाद इति द्युतां मन्त्राधिकरणे । ननु प्रधनविधौ लिङ्गप्रातस्य मन्मस्य विधाने प्रयो- जनाभावादस्वनुवादः । इतु लिगायामुपन्मन्यो गर्दभरगनायामपि मसज्येतेति तद्यावत नेन मन्चविधः प्रयोजनयत्त्वादिह मन्त्रांश ऽपि विधिः स्यात् । तल्लभा- परिसखायाः समाखालमत्रपार्ट नियमाविरोधिरवेन ·अपूर्वनियमपरिसंख्यादाहरणाक्षेपसमाधाने । १४३ तदर्थत्वे परिसंखार्थत्वं नाभ्युप्रगन्तव्यमिति निर्वधाभा- वादिति चेत् । सत्यमिदम परिसंखडालाभार्थ मन्त्रस्यापि विधानं विकृतिषु सगुणप्राकृताङ्गपुनःश्रवणान्यधिकृत्य विकृती शब्दवत्त्वात्पधानस्य गुणानामधिकोत्यसिसन्नि-. धानादिति दामिकाधिकरण प्रदर्शितन्यायो न सह- ते । एकादशप्रयोजान्यनति हिरण्यगर्भः समवर्तता इत्याधारयतीत्यादौ यत्र प्राकृतं प्रयानाधारादिकम- ग वैकृतसंख्यामन्वादिगुणयुक्तं श्रूयते तब गुणामा- वविधाने प्राकृतगुणम्य स्थाने हातगुगनिवेशमा ल- भाते । यथेहाशवाभिधानीगृहणमात्रविधान तत्र कर्ट- नियममात्नप्रयानादिप्राकृताङ्गस्यापि विधाने गृहमे- धौयाज्यभागविधानन्यायेन तस्य चीदकलोपकतया प्रा- कताङ्गान्तरपरिसंवापि लभाते । यथेह मन्त्रस्यापि विधाने गर्दभरणनागृहणपरिसंखाापि लभाते । श्र. थापि तस्मिन्नधिकरणे विशिष्टविधिगौरवपरिजिहीर्षया गुणमोचविधिमङ गीकृत्य परिसखया निवारिता । एव- महापि विशिष्टविधिगौरवपरिहाराय कर्ट नियमार्थ- मवाभिधानौग्रहणमावविधानमङ गौ कर्तव्यं न तु परिसंखार्थ मन्त्रविधानमपौति तेनैव न्यायेन प्राप्नोति । ननु तर्हि तन्त्र संखादिवदिह मन्त्र एव विधीयताम् । एवमपि विशिष्टविधिगोरवपरिहारलाभात् चोदकप्रा. स्तनयाजादिवदर्यप्राप्तस्य गृहग्यस्यानुवादसम्भवादिति घेत् । किं तदा गृहयामाचे मन्त्रविधिरखाभिधानीगहो वा । प्राधे मन्त्रलिङ्गादेव प्राप्तिसम्भवाद्विधिवैध्यय॑म् । द्वितीये विशिष्टानुवादः स्यात्तथा च विशेषणांशाविवनया ·-१४४ विधिरसायने । पुनरपि तदेव विधिवैय्यध्यम् । अश्वाभिधानीमावमन्द- विधिरित्यभुपगमे ऽप्यता एव दोषः । विशिष्टानुवादप- रिहाराय तवाप्यश्वविशेषणस्याविवक्षणीयत्वात् तम्मा- यस्याभयं हविरातिमाईत्तरसमयाः सवनीयाः पुरोडा- भा: ऐन्द्रवायवाग प्रथममहरिस्यादिष्विव पाक्यभेदाप्र- सङ गाय विशिष्टानुवादस्य परिहरणीयत्वादेकादश प्र- याजान्यजतीत्यादिष्विव सतिसम्भवे विशिष्टविधिगौर- वस्थापि परिहरणीयत्वादिह चार्थप्राप्तग्रहणविधानेन का नियमार्थतया विधिचारितार्थ्यसम्भवाचाव नियम. विधित्वमेव न्याय्यं न तु परिसंखप्राविधित्वम । नन्वेका. दशप्रयाजान्यजतीत्यादिपु पयाजानुपादस्याथितविधी- यमानगुणाशयसमर्पकतयोपयोगः । दूध विमामय गा- नितिमन्त्रानुवादस्य न तथा ऽथुपयोगः । न च परिसं- खार्थत्वेनोपयोगसम्भवे प्रथनमन्त्रनिष्फलानुवादत्व- कल्पनं युक्तमिति चेन्मेवम । ब्रह्मासारन्यालभत इत्यत्र ट्रब्यदेवताविशिष्टयागविधिगौरवपरिहाराय तत्पर्यग्नि- कृतानुत्सृजतीति पृथगाखोतयुक्तम्य वाक्यस्य तदाका- विधयमाजापरयपश्यालम्मनोत्कीर्यप्राप्तसहिपयव्यापा- रोपरमानुवादत्वकल्पनाया: संमतिपन्नत्वेनाल मन्त्रवि- शिष्टगृष्णविधिगौरवपरिहाराय परिसंखापरिहाराय च मन्त्रप्रतीकोपादानमात्रम्यानुवादकत्वकल्पनायाम- नुपपत्त्यभावात् । तम्माहिशिष्टविधि गौरवस्य विशिष्टा- नुवादस्य च परिधाराय रणनागहणविधिषि, सम्या- ध्वर्युकार्ट कवनियमफलको मुम्पेय इति भावः । म्या. देतन्माभून्मन्बाश्वाभिधानीविशिष्टगहराविधिरश्वामि- ·अपूर्वनियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । १४५ धानौगृष्णोदेशन मन्वविधिरश्वाभिधान्युदेशन म- न्वविधिर्वा । अश्वमाबोदेशन मन्वविधिस्तु स्यात् तब विशिष्टविधिगौरवस्य विशिष्टानुवादातवाक्यभेदस्य चा- प्रमत्तः । रशनागृहणप्रकाशकस्य मन्त्रस्य सानादवा- धन्यासम्भवातदीयरचनागृहणहारकरवं पर्यवस्थतीत्यर्थः सिधार्थानुवादः परमभिधानीमादत्तइति फलं चास्य विधर्गदर्दभरशनातो मन्त्रपरिसंखैरव । रथनाग्रहणान- काशनद्वारकमन्त्राश्वसंबन्धस्य मन्वलिङ्गतः प्राप्तुं शस्यत्वेन विधिफतत्वायोगादित्यायझ्याह । उद्देश्योवाश्व एवेत्यपि न फल- वती स्पष्टलम्ये विधेये भावार्थे को हि विहान्विधिमिह तमुपे- क्ष्यान्यसंक्रान्तमिच्छेत् । कत्तु नॆयत्यमेतत्फलमपि परिसख्या- वसाय्यस्तु नामस्पृष्टा नेपा हि दोन च भवति विधेर्विध्यन- होपयानम् ॥२८॥ पयमपि पक्षो न समस: मानपदोपात्तधात्यर्थ- विधाने श्रुतिप्रमाणके सम्भवसि वाक्यप्रमाणकभिन्नम- दोमासमन्वविध्याहगीकारस्यान्याय्यत्वात् । मन्मषि- १८ ·विधिरसायने । धिफलात्परिमंख्यानाङ्गहणविधिफलस्य कनियमस्या- भ्यहितत्वाच्च । ननु च गृहणविधिलभ्यः कर्ट नियमो ऽपि परिसंख्यापर्यवसाय्येव । तथा हि अश्वगहमरशनयो- गं हणमत्रागृहीताभ्यां ताम्यामश्वगभयोर्वन्धुमशक्य- त्वादर्थप्राप्तं न तु प्रत्यक्ष-युतिविहितम् । अर्थप्राप्तेषु च नाध्वर्यवादिसमाख्यास्तीति समाख्यातः कर्तनियमाला- भादध्वर्योरुभयवापि पाक्षिकाप्राप्तिरूपा नियमप्र.प्ता- वमातांशपरिपुरणरूपो नियमः क्व चिक्रियमाण: स्व- यमेव तावत्परिसंखशात्मना पर्यवस्खेत्तदनुनिष्पादिनी पक्षप्रातकर्तन्तरनित्तिरपि परिसंखामना पर्यवस्येत् । उभयव पक्षप्राप्तानां कर्चन्तराणामेकत्र नित्तिरूयत्वा- दिति चेत्, अस्तु नामैव, कतनियमोम परिसंख्यापर्य- वसायी, तथापि सा परिसंख्या न दोपत्रयग्रस्ता, नापि विध्यनहविधिमूला, गहभरशनातो मन्त्रपरिसंस्था तु दो- पवयग्रस्तेति दर्शयिष्यते । विध्यनईयिधिमूले त स्पष्टमेव क्रियामनन्तर्भाव्य मन्त्राश्वसंवन्धस्य विधातुमयोग्यत्वात् । तस्मादुदाहृतविधः कर्ट नियमफलकत्वमेव युक्तम् । न तु मन्त्रपरिसंव्याफलकात्वमिति भावः । नचिमामगृमगा- निति मन्त्रस्याध्ययवसमास्याननैव तत्प्रकाश्यस्य यहण- स्थाध्वर्यकर्षकत्वनियमः सिद्ध्यति । असमादर्घमघप्राप्तग्र- हणविधरनपक्षितत्वादास्यायापाय परिसंख्याविधि- रेवाड़ीकरणीय इति चेन्मैवम् । अध्वर्युच्चारित्तमन्त्रेणान्य- स्यायनुछेयार्थस्मरणसम्मन तावता याम्याध्वर्यु कत- कत्वामिः । श्रत एवं प्रधानमन्त्रम्याध्वर्यबत्वे यि - घनस्याध्ववलसियर्थ प्रयन विधिरहोतो मन्त्रा 1 ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १४७ धिकरणे । घत एध मन्त्र कल्पसूत्रादितौल्येनोपद्रष्टुवच- मस्यानुष्ठेयार्थभरखोपायवेन पचप्राप्तिरपि दर्शिता । ननु माभूनमन्वयोः समाख्यया मथनरशनाग्रहणयोरध्वर्यु- फर्तकत्वमिद्धिः प्रोक्षणावहननयोस्तु स्थादेव । मोक्षामि वध्यासमित्युत्तमपुरुषेण प्रतीयमानस्य मन्त्रोच्चारयित- कर्ट कत्वस्य बाधकामावेन व्यागायोगादिति चेत् । एवं तर्हि प्रोक्षणावहननविध्योः प्रथममुपपादितं यवपरिसं- ख्यार्थत्वमेवास्तु माभून्नियमापूर्वविधित्वम । न च तथा सनि बौहिशास्त्रं व्यर्थं स्यात् । मोक्षणावह नानाविध्या:- हिपदस्था:यत्वलक्षणया यवसाधारण्यापाट्नेनैव त- स्य फलवत्वादितिवाच्यम् । तस्याश्वशफपरिमाणपुरोडा. शोत्पादनासमल्पिवौहिलाभे प्रतिनिध्यनुपादानार्थ- तया चारितार्थ्यमभवन यवसाधारण्यापादनफलकत्व- स्थानभ्युपगन्तव्यत्वात् । अपि च बौहिशास्त्रेणापि प्रोन- गावहननयोर्यवसाधारण्यं कर्तुं न शक्यमिति तस्य त- त्फलत्वाभ्युपगम एव न युक्ता इत्यभिमेश्याह ॥ यद्रौहिपोक्षणार्यवमपि विषयं तन्वते तच्च चिन्त्यं बुक्तापूर्वण दध्यानयनविधिनयादर्थवत्ता- विधीनाम् ॥ नो चेन्नैमित्तिको ऽपि प्रतिनिधिवदियात्सोमध- मोपदेशानुच्छेत्संमीलनादीन- ·१४८ विधिरसायने। पि च पृथगपि स्तुत्यपूर्वाविभे- दात् ॥ २६॥ चौहीन् प्रोक्षति ब्रोहीनवहनीति अपूर्वनियमविध्यु- दाहरणयो/ह्याद्देशेन विधीयमानं प्रोक्षण मवहननं च यवसाधारणं, मौहिपदस्यापूर्वीयपरत्वादिति सिदान्तम- र्यादाऽप्यनुपपन्ना । ब्रीहिपदस्य मुख्यार्थपरत्वं परित्यज्या- पूर्वीयाकरलक्षकत्वं किम कल्पनीयम्। न तावत्तदर्थस्य हितीयाश्रुत्यवगतमोक्षणावहननसार त्वनिर्वाहार्य बी. होन्प्रोक्षति नौडीनवहन्तीति लौकिकप्रोक्षणापहननवि- पयपौरुषेयवाक्यपूव तस्य जलसंयोगतुविमोकरूपती- किकफलविशिष्टतया तत्वाध्यत्वोपपत्तेः । नापि तस्य प्रोक्षगानन्यादृष्टसंस्कारावहनननियममाध्यत्वनिर्वाहा तत्साध्यत्वस्यान्तस्यात् । क्रियामाध्यत्वरूपमा हि द्वितीयाथुत्यवगतं कर्मवम । न तु क्रियाजन्यातिशयत- नियमसाध्यत्वपर्यन्तम्। ननु तथापि प्रोक्षणनन्यसंस्कारा- पहनननियमयोमल्यपरिहाराय तत्साध्यत्वं प्रौहिशब्द- समर्पितस्यैव वताव्यमिति तदर्थमपूर्षीयाकरलक्षणेति चेन्न, यदर्या ब्रीच्यम्तस्मिन्नपूर्वएष तयोरप्युपयोगसम्भ- वात् । "प्रामुखोऽन्नानि भुजीते" त्यत्र हि प्रामुख. त्वनियमो मोननस्वरूपानुपयोगी भोजनस्यापूर्वार्थत्वामा. वेन तद्नापूर्वीयत्वरूपोपयोगीयाप समर्थयितमशक्यः सन्नतापूर्वोपयोगी करायते । इ काते दार्शपूर्णमा- सिके प्रकरणिन्यपूर्व विपरिवर्तमाने तयोम्तटुपयोगित्यं कथं न करप्येत । ननु च प्रोक्षणावहमनयोरपूर्वीयवी.

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधने । १४८ झर्थत्वाभाषे तहाक्ययोर्मोहिपदं लौकिकापूर्षीयसा- धारण्येन प्रौहिमात्रपरं वा स्यात्, लौकिकनीहिपर वा । प्राद्ये विधिवैवल्यामत्तिः, अपूर्वीयवौहिषु पोषणाव- इननयोबिनियुक्तासंस्कारतया गुणकर्मत्वस्य लोकिकनी- हिषु भूतमावि विनियोगरहितेष्वधकमत्वस्य च प्राप्तः । हितोये द्वितीयाथुत्यवगतद्रव्यप्राधान्यभनापत्ति: । त- स्मादिधिवैहप्यपरिहाराय श्रुतगुणाधानभावनिर्वाहाय प्रोक्षणावहननयोः सामवायिकाङ्गत्वलाभाय च वी- हिमदस्यापूर्वीयवौहिपरत्वावश्यंभावे सति तत्र लो- Mal किकबीहिव्यावर्तकस्यापूर्वोयत्वस्यावश्य विवक्षणीय- त्वाद्रौहित्वस्यापि विवक्षायां विशिष्टानुवाददोषापते; अपूर्वोयत्वस्य च यवसाधारणत्वात्प्रोक्षणावहननयो- यवसाधारण्यमवर्ननीयमिति चेत् मैवम् । बौहिप- दस्य बीहिमानपरत्वे ऽपि तब लौकिकौशिव्या- वर्तकस्यापूर्वीयत्वस्याल्लिाभसम्भवेन विशिष्टानुवाददो- पाप्रसङ्गात् । तथा हि अधिकारवाक्यस्य प्रकारा- कानाथामवहननवाक्यस्य फलाकादायां चावहनवाक्य- स्यापि समिदादिवाक्यवदधिकारवाक्येनैकवाश्यता का- ल्पनीया । ततश्च तस्यैवमर्थ, संपदाते । अवहनेन वीहि- हारेण स्वर्गाहपूर्णामामयागापूर्व प्रतिव्याप्रियतेति । न चातत्साधनभूतवीहिहारा तत्प्रतिव्यापत्तुं शक्यते । तेनार्धाद्य एव यागाथै निरुता वोहय स्तेषामेवायहनन- मिति व्यवस्था सिद्ध्यति । एतेन प्रोक्षणमपि व्यास्थातम् । एवमर्थांग्लग्ये प्रोक्षणावहनन योरपूर्वसाधनबीहिविषयत्वे बौहिपदस्य शुतबीहित्वपरित्यागेनापूर्वमाधनत्येन लक्ष- ·१५. विधिरसायने। गा कल्पयितुमुचिता । अवश्यं च लौकिकमाघारपये- नाकारण शब्दसमर्पित एवापूर्वीयपदार्थे संस्कारकर्मा- न्वयबोधने सति तदन्तरं तस्यापूर्वीयत्त्वावगतावत्सं- स्कारस्यापूर्वीयविषयत्वपर्यवसानमित्ययं न्यायस्तप्त प- यसि ध्यानयतीत्यत्वाङ्गीकरणीयः । तव हि पयः संस्कारतया दध्यानयन विधीयते नयतेहिकर्मकत्वेन पयसः कर्मत्वावश्यम्भावात् । पयोदध्यानयनेन व्याय प्रधानकर्मेति तहतस्य दध्यानयनाधारत्वस्य सप्तम्या नि- देशः । तत्तु ध्यानयनसंस्कृतं पयः सा वैश्वदेव्यामिक्षे- ति तदनन्तरवाको प्रधानपरोमर्शिनातच्छब्देन परामृश्य देवतासंयुक्तं क्रियते । तदाक्यसिद्धेन च व्यदेवतासंयो- गेन यागी ऽनुमीयते । तत्र सस्कारवाक्यप्रतिवेलायां पयसो ऽनुमास्यमानयागापूर्वार्थत्वा नवगतः। पयस्त्वेन श- ब्दसमर्पित एव पयसि संस्कारदध्यानयनान्वयवोधः,त- दनन्तरं संस्कृतस्य पयसो देवतासंयोजने सति द्रव्यदे-' वतासंयोगानुमितयागापूर्वार्थत्वे ऽवगते संस्कारस्यार्धाद- पूर्वीयविषयत्यपर्यवसानम् । एवमिधामि प्रोषणायन- नवाक्यथवादशायां केवलं वौहित्वेन शब्दसमर्पितेषु वीहिषु प्रोक्षणावहननान्वयवोधः । तदनन्तरवाक्ययोर- धिकारवाक्यैकवाक्यतादशायां प्रीक्षणावहननयोरपूर्वा- त्वे ऽवगते तयोरादपुर्षी यविषयत्वपर्यवमानमिति यु- ज्यतएव । अपि च तयोरप्यपूर्वार्थत्वायगायनमनायामप्य- पूर्वी यवोझिविषयत्वमाल्लभ्यते । यसोभावनुगतायग्नो अभिनिनोचेदभ्युदियाहा पुनराधयं तस्य प्रायश्चित्त- रित्यन हविराधिकरणान्यायेन श्रुतस्थाग्न्युभयत्वस्या- ·अपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने। १५१ विवक्षयान्यतराग्नानुगमने ऽपि पुनराधानप्रसक्ती शब्दा- न्वयबोधयेलायामुभयवहागो नारन्यनुगममावस्य निमि- त्तत्वाधगतावपि निमित्त विधीयमानमाधान महितयो- रेवाग्न्योत्पादनक्षमम् । नत्वैकैकस्याग्नेरिति विधेयसा- माढाथोमयाग्न्यनुगमस्य निमित्तत्वलामः एवमि- हापि हिनीयाश्रुतिनिर्दिष्टनोहिगुणतया विधीयमानं प्रोक्षणमयहननं च भूतभा युपयोगरहितलौकिकनीहि. विपयं भवितुं न योग्यमिति विधेयसामर्थ्याच्छा- ब्दान्वयबोधानन्तरमपूर्वीयबीणां विषयत्वलामः मं- भवतीति किमतुपपन्नम् । अवश्यं चात्राप्येवमेवोपमा- दनीयम् । अन्यथा शाब्दान्वयबोधवेलायामपूर्वा यत्व. विवक्षायां तस्य नुहादिमाधारगवान्नुहादिप्ववहन- नस्य कृष्णालथपणवदद्दष्टार्थताया वक्तव्यत्वाञ्च । विधि- वस्थापत्तिं तण्डुलमणाडिकापूर्वीयत्वविवक्षायां विशि- धानुवाददोपापत्तिं वा को वारयिता । अमि च यदा नौष्हिपु विहितमपहननादिकमपूर्वीयत्व- लक्षाया यवेष्वपि स्यात् नदा सोमे विहितं यादि. संस्कारजात फलचमसे ऽप्युपदेशत एव स्यात् । हवि:- प्रकृतित्वेन सामयागापूर्वसाधनत्वस्य तत्रापि सत्वात् । ननु नित्यस्य कथा दिसंस्कारजातस्याधिकारान्वये नैमि- त्तिकत्यादनित्यः फलचमसोडारं भवितुं नाईति भयं च विशेष्यतया तेनान्वेतुं नाईति । न खल्लभिपवेन नित्य ज्योतिष्टोमस्योपकुर्थादनित्यफलचमसहारति युज्यते। ना- मिनित्याभिपविशिष्टेन फलचमसेन निमित्तवान्यजेतेति युज्यते । तणान्नित्यानित्यसंयोगविरोधान्न फलमसस्य ·१५२ विधिरसायने। सोमसामानविध्यमिति चेत्स्यादेतदेवम् । यदि फल चमस- स्वाकारेगा सवाश्यार्थान्वयी स्यात् सोमं कौगातीत्यादि. संस्कारवाक्येषु सोमपदलक्षितापूर्वसाधनत्वाकारण स वाक्यान्वियी चेत्कः प्रसगी नित्यानित्यसंयोगविरोध- सर्वत्रापि हि ज्योतिष्टोमायोगे हवि:प्रकृतित्वेन त- दपूर्वसाधनीभूतः फलचमसः सोमो वास्त्येव । यहोव- मपि फलचमसस्यासाधारणरूपेण नित्यत्वमालोच्य नि- त्यानित्यसंयोगविरोधः शयत तदा दौहिमोमादिप्रति- निधिनी वारपतीकादोनामपि तत्तसंस्कारोपदेशेष सा- मानविध्यं न मिद्येत् । ननु वौहिसोमादिमुख्याला नौवारपूतीकाद्याः स्वयमेव तत्तत्वानेनोपादीयन्ते येन तटुपादानस्य मुख्यालाभनिमित्तकत्वेनानित्यत्वान्नित्य- संस्कारान्वये नित्यानित्यसंयोगविरोधो भवेत् किं तु बो- धादिसदृशेषु नौवारादिषु ये वोधाद्यवयवास्तव वोपा. दीयन्ते ते च बौद्याद्यनुप्रविष्ट तत्तदयययपधादिशासन- स्था एवेति ! न नित्यानित्यसयोगविरोधमसतिरिति चेत् । एव तहिं मुख्यातिनिध्युभयलामे कदा चिदिच्छ- या प्रीतिनिध्युपादानमपि प्रसज्येत बौधादिशास्त्र- ख्यार्थत्वाविशेषात् । ननु मुख्यातिनिध्योर्वी याद्यवयव- भूयस्त्वालात्याभ्यामस्ति विशेषः । तथा च बौखादिगत- समग्रावययोपादानसम्भवे नौवारादिगतविकलावययो- पादानं न प्रसज्येत इति चेत्, सहि वौद्यादिगतसमग्रा- षयवालाभनिमित्तमेव नीवारादिगतविकलावयवोपा- दानमिति कथं नित्यानित्यसंयोगविरोधो न भवेत् । किं च सोमाभावे पुतिकानभिपुगण्यादिति विधिना स्प- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १५३ टमेव पुतोकानां सीमाभावनिमित्तकायमसौयते । नन्दन सोमाभावे निमित्ते पूतीका न विधीयन्ते किंतु सोमाभावे तत्मसदृथानामन्येषामेव बक्यव- लिप्मयोपादाने प्राप्ते तेन मन्दसदृशाः पूतीका नियम्य- न्तति टतीयषष्ठयोसक्तमिति चेत् किं ततस्तेनापि नै- मित्तिकारवमेवायाति सप्तमोश्रुतिप्राप्तं सोमाभावस्य नि- मित्तत्वं पूतीकानां तङ्गतसोमावयवानां वा साधनत्वे किं चिदपि न भिद्यते । तस्मात्तवैवं नित्यानित्यसंयोग- विरोधः परिहरणीयः । यद्यपि नीबारमतीकादिगतवी- हिसोमायवयवास्तदसाधारगारूपिणा मुख्यालामानिमित्त- कत्वादनित्यास्तथापि प्रोक्षणादिशास्त्रगतबोधादिपद- तात्पर्यविषयेण साधारणरूपेण नित्या एवेति । अयं प- रिहारो नैमित्तिके फल चमसादावपि समानः । एवमेव हि“यदावनौये जुहोतो"त्यादिप्वपि नित्यानित्यसंयोग- विरोधः परिहरगौयः । अन्यथा तचाप्याहवनीयस्येष्टिक- सौमिकाद्यपूर्वार्थत्वं नित्यवदानातं नारिष्टहोमादिहारैष स्यादिति भेदनादिनिमित्तहोमानामाइवनीयाधारत्वं न सियत । कतहि नित्यानित्यसंयोगविरोधः । यत्रानि. त्वमेकमेव हारं भवति तत्रैव यथा"भिन्ने नुहोती"ति । अनहि होमो भिन्नाधिकरणकस्तत्संस्कार इति पूर्वपचे मिन इत्यस्य संस्कार्यपरतया निमित्तपरत्वाभावेन होमो नित्यः स्यात्तहारं तु भिन्नमनित्यमेवेति नित्यानित्यसंयो- गविरोधः । तस्मात्प्रतिनिधौनां मुख्यसामानविध्यं नैमि- त्तिकानां नित्यसामानविध्याभावं च व्यवस्थयाभ्युपगच्छ. शिमौ मांसकैः संस्कारवाक्यगतमौहिसोमादिपदानामपू.

·१५४ विधिरसायने । बीयत्वलक्षणां परित्यज्य मुख्यार्थपरत्वमेवाभ्युपेत्य प्र- तिनिधिगतमुख्यावयवानां वौद्यादिगततदवयवानामिव बौदिपदमुख्यत्वान्मुख्यसामानविध्य,फल चमसस्य सो- मपविषयत्वाभावान्न सोममामानविष्यमित्येव सा व्य- वस्थोपपादनीया । प्रतीयते च तत्तदधिकरणपर्यालीच- नया तथैवाभ्युपेत्य सा व्यवस्खोयपादितेति कथमिति वेत् । उच्यते । नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्या- दिति तार्तीयाधिकरणे"यदि राजन्यं वैश्यं वा यान- येत्स यदि सोमं विभक्षयिषेन्न्यग्रोधस्तिभिनोराहत्य ता: संमिष्य दधन्युन्मृज्य तमौ भक्षं प्रयच्छन्न सोममिति वाक्यसदाहत्यान राज्यन्यवैश्यनिमित्तेन सोमस्थान वि- धीयमानः फल चमसः संस्कारवाक्येषु सोमेन समान- विधानः स्यादुतासमानविधान इति संशय्यापूर्वीयत्वा- विशेपात्ममानविधान इति पूर्वपतं कृत्वा नित्यमभिपवे सा ज्योतिष्टोमस्योपकुर्यान्नैमित्तिकफल चमसहारत्येव- मन्वये नित्यानित्यमयोगविरोधान्न समानविधान इति सिद्धान्तिराम् । अनेनापूर्षी यवमधीलम्यं न सोमपदवि- पयः इति पूर्वपक्षबीनमाभासं मत्वा फलचमसस्य फलन- सत्वाकारण संस्कारवाक्ये घु सोमपदविषयत्वं न सम्भ- वतीति दूषणं च स्पष्टत्वादुपेक्ष्य तस्य तथा तविषयत्व- सम्भवे ऽपि नित्यानित्यसंयोगविरोधाटुपदेशतः संस्का- रान्वयो न युज्यतति प्रतिपादिसमित्यवसीयते । - न्यथा ऽपूर्वीयत्वाकारेगा फल चमसम्य संस्कारवाकयानुप्र- वेशव्यादितवन्तं प्रति फलचममत्वाकारगा नित्यानि- त्यसंयोगविरोधोडावनायोगात् । तथा प्रतिनिधिश्च त- ·पपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने। १५५ हदिति तदनन्तराधिकरणे वौचादिप्रतिनिधयो नौवा- रादयो ऽपि वौधादिभिन समानविधाना' बौद्याद्यभाये निमित्त उपादीयमानत्वेन नैमित्तिकतया फलचमसतु- ल्यवादिति पूर्वपत्न कृत्वा मुख्याभावे नौवाराद्या न याग- साधनत्वेनोपादीयन्ते तङ्गता वौहावयवा एव तु सक- लासम्मवादिकला उपादीयन्ते नौवागवयवोपादानं त्व- मुषगादयनीयतया ब्रौद्यवयवाय वौहिगता इव नौ- वारगता अमि वौहिशब्दविषयतया संस्कारविष्यन्विता एव । अत: ममानविधाना इति तदायोननैकत्वा- दितिसूवेगा सिदान्तितम् । पनेनापि संस्कारवाक्येषु बौद्यादिशब्दानां मुरथाविवचा स्पष्टमेवायसीयते अप- वीयत्वाविवघायां नौवारादिकस्याप्यपूर्वीयत्वेन संस्का- रविध्वन्वयस्य सूपपादनया तेषां साधनत्वनिराकरणे- नानुपयोगप्रसङ्गात् । स्यादेतौमित्तिकमतिनिध्योनि- त्यसंयोगविरोधप्रसङ्गतदप्रसङ्गो न मुलयुक्तित्वेनासामा- नविश्यसामानविध्यव्यवसापको कि तु हिशक्तिप्रसङ्गत- हासी । तथा हि नित्यं नैमित्तिकं च न युगपदिधेयं किंतु नित्यं सोमादिद्रव्यं सामान्येन विधाय मर्वत्र त- स्यैव प्राप्तौ रानन्यादिनिमित्ते सति विशीषरूपेण नैमि- त्तिक फलचममादिविधेयम् । तदास्यां वेलायां स्वाभावि- नित्यानविधेयं तस्यामेव सरकारविषयम्तन्मायधिशेप- पात्येन स्वार्थ विधाय निरत्तव्यापारा न भूयः शनुवन्ति नैमित्तिकविधीपणवेनापि बार्य विधासमात्तिप्रसड़ा- दिये दिक्किमसद्गो नैमित्तिकस्यासामानविध्ययच्यघ- स्थापकः । तामहः प्रतिनिधेः सामानविध्यव्यवस्था- ·१५६ विधिरसायने । पकः । न हि सामान्यविशेषरूपेण भिन्नविधिविधेययो- नित्यनैमित्तिकयोरिव मुख्यप्रतिनिध्योवौ चादिपदविष- यत्वाविशेषाद्रीहिभिर्यजतेत्याटोकविधिविधेययोर्विधाना- योगपद्यमस्ति येन विसतिराशयतेति । एवं हिमस्या- पादकं विध्ययोगपद्यमेवादल्यत्वादिति नैमित्तिकाधिक- रणसिद्धान्तहेतु परशब्देन विवचितम । हिमक्तिशापला- पकं विधानश्यमेव च प्रयोजनकात्वादिति प्रतिनिध्यधि- करगसिद्धान्तहेतुपरशब्देन विवक्षितम् । विधानं हि वा. क्यस्य प्रयोजनमिति चेत् उच्यते । एवमपूर्वी यत्वविय- क्षाविरोधी नापैत्येव । यस्थां वेलायां वौहिभिर्यजे- सेत्यादिशास्त्र प्रवर्तते तस्यामेव वेलायां वौद्यादिवि- शेपणत्वेन संस्कारवाक्येरवहननादीनि समयमाणा- नि बौदित्वादिनैय तदन्वयं लभेरन्नापूधौ यत्येन । तस्य पीविशाखादिप्रहत्तेः पर्वमनवगमात् । ननु तहि वोहिशास्त्रादिप्रवृत्त्वनन्तरमेवावहननादीनां तद- न्थयो ऽस्तु । तथा च पौहियास्वादावगतापूर्वी यत्वा- कारेण तेषां वौद्याद्यन्वय उपपद्यते । यवशाखस्या- प्यनैमित्तिकत्वेन वीहिशाससमकालप्रतिकतया य- वानामप्यपूर्वीयत्येन क्रोडौकागद्यवसाधारगयमपि ते- पामुपपद्यत । नैमित्तिकशाम्वाणां तु नित्यशास्त्रप्रह- त्यनन्तरभावित्वेन मंस्काराणां निश्यावयवेलायां नैमि- त्तिकगतापूर्षीयत्वानयगत्या तत्माघारण्याभाषीपप- दाते इति सर्व समन्चसमिति चेत् । एवं अनैमित्तिक- त्वेन स्वशासवदेव वीहिशाखसमकालं प्रतियोग्याना- मवहननादिशात्राणां ययसाधारण्यार्थमेव यवशास्तम्या.

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरगाचेपसमाधाने।-१५७ पि प्रवृत्त्वनन्तरं पत्तिरभ्युपगम्यतहव्यायातम् । तथा नित्यधर्मागां नैमित्तिकसाधारण्यार्थ नैमित्तिकशास्त्र. स्थापि प्रत्यनन्तरं संस्कारवाश्यानां प्रत्तिरित्यपि कुती नाभ्युपगम्यते । वस्तुतस्तु वौहिभिर्यजतेत्यादिशास्त्रैर्मु- ख्यानां बीहादौमामिव नौवारादिगमोद्यादाक्यवानां नापूर्वी यत्वं सिद्ध्यति । बौहित्वादिजातिवाचिमां बीता- दिशब्दाना तदवच्छिन्नवौधादिलक्षकत्वस्येव तदनव- छिन्बनौवारादिगतवौद्यादिभावयोग्यावयवलक्षकत्व- स्थासम्भवात् । किंतु धीहिशास्वाद्यनुमारेण सुरग्यवेव वौद्योदिष्ववश्यमुपादातव्यषु नित्यमारब्धकाम्यं च कदा चिौवाद्यलाभे यवश्यमनुष्यमिति प्रधानानुसारेगा यत्किञ्चियाचेपे च असते घोहित्वादिजाव्यवच्छिन्नत्वे ऽपि तदवच्छेद्यत्वयोग्यतया मुख्यसन्निकष्टानां नौवारा- दिगतवौद्धादिभाषयोग्यावयवाना सम्भवे विप्रष्टव्या- न्तरोपादानायोगात्तएवोपादेया इत्येवंरुपादाक्षेपाते- पामपूर्वी यत्वं सिद्ध्यति । सोमाभावे तु भूयो ऽवयवलि- भया सुसहयाक्षेपे प्रसक्तो पूतीकोपादानमाक्षेपस्याप्यप- बाद केन पचनान्तरेणा सिद्धाति । ततश्च यदि मुख्यशा- सप्रत्त्यनन्तरमेव संस्कारशास्त्राणि प्रवरस्तदामुख्या- भावे निमित्ते सत्याक्षेपवचनान्तरावगम्याप यापूर्वीयभावानां प्रतिनिधीनामुपदेशतः संस्कारान्धयो न सिदिति त- सिहाथ मुख्यशाम्रप्रदत्यनन्तरभाविनामाक्षेपवचनान्त- राणामपि प्रत्तिमपेक्ष्येव संस्कारशास्त्रप्रतिरष्टव्या । तथा सति नैमित्तिकानामपि नित्यसामानविध्यमपि निधारयितुं न शक्यते । नन्वेवं सायपूर्वो यस्यलक्षणापते ·१५८ विधिरसायने। नैमित्तिकानां नित्यसामानविध्यं स्यादिति दूषणमिव मुख्यार्थविवक्षापक्षे प्रतिनिधीनां मुखासामानविध्यं न स्यादिति दूपणमापतेत् वौहिसामादिविधायकशास्त्र- स्थितानामिव तत्संस्कारविधायकशास्त्र स्थितानामपि वी- हिसोमादिशब्दानां मुखामानपरत्वेन प्रतिनिधिसाधा- रण्याभावादिति चेत् । उच्यते । ब्रीहिसोमादिसंस्कारायां हितीयाथुत्यादिभिर्बीशायर्यत्वेनावगम्यमानानां प्रकर- पलभ्यतत्तदधिकारापर्वार्थत्वस्य व्रीह्यादिहारैव निर्वह- णीयत्वादपूर्वसाधनेतरबौद्यादीनां च तव हारत्वायो- गात् । अपूर्वसाधनबौद्यादिगवेषणायां बोधिभिर्यजेत सी- मेन यनैतत्यादिशास्वैवी चादय इव न्यायेन वचनान्त- रेण च नोवारपूतिकादिगतमीहिसोमादिभावयोग्याव- यवा अपि तत्साधनत्वेनावगम्यन्तइति तेपामपि सं- स्कारान्वयितया द्वारत्वनिहाय संस्कारवाक्यगतयो- धादिशब्दानां प्रीहित्यादिनातिवाचिनां साक्षातत्तद- वच्छिन्न व्यक्तिमावलक्षणामपहाय साक्षात्परम्परया त- दवच्छेद्यत्वयोग्यमाचे लक्षण्या करप्यते नीधारादिगतती. हिभावादियोग्यावयवाश बौद्यादिगतावयया इव ब्रौद्या. दिव्यतिहारा तदवयवत्वयोग्या एवेति प्रतिनिधीनां मुखासामानविध्ये न का चिदनुपपत्तिः । यद्यपि प्रथ. मोपस्थितवीद्यादिव्यक्तिहारैव सकारागामधिकारापू- वार्थत्वं निर्वहति तथापि पश्वादपि न्यायादिनापूर्वमाध- नरवेनावगम्यमानानां नौवारादिगतबीहिभाषादियो- ग्याययवानामवहननादिनियमे मम्मवस्यनियमस्यान्या- व्यवादबहननादिनियमाकाहायां तत्साधारणलक्षण- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधान। १५८ या तेषामपि संस्कारान्वयः कल्यते । तथा प्रथमप्र- तोपदेशलब्धमहत्यन्वयनिराकाकाणां प्रयाजादौनां सौ. र्यचर्वाद्याकाहानुसारात्याशात्येनातिदेशन तदन्यया ऽपि कल्यते । नचैवं यवफलचमसाधाकाडानुसारात्त- साधारणलक्षणया वौहिसोमादिसंस्काराणां तदन्वयी ऽपि कतायः म्यादिति वाच्यम । वौहिसोमादिशब्दानां नोवारपूतोकादिगतवीहिसीमाद्यवयवेष्विव या फलच- मसादिलक्षणा हेतोः प्रसिद्धसंबन्धम्याभावात् यथा कथ चिदसिद्धेन संबन्धेन लक्षणाकल्पनादनियतैलॊकसिदा- वहनननविदलनादिभिस्तदाकाहापूरणस्यैव युक्तत्वा- त् । अत एव तस्मिन् सौदामते प्रतिनिधीहोणां मेधः सुमनस्यमान" इति पुरोडाशप्रतिडापनमन्त्रगतवीहिप- दस्य वीहिप्रतिनिधिकृतपुरोडाशेषु लक्षणा हेतोः प्रसि- इसंबन्धस्य सत्वात्तस्य मन्नस्य प्रवृत्तिन तु यवमयपुरी- डाश इति तस्मिन्ननुष्ठेयार्थप्रकाशनमनियतेन लौकि- कोमायेनेत्यङ्गीकृतम् । "धान्यमसि धिनुहि देवानिति" मन्त्रेण च सतुषट्रव्यवाचिनी धान्यशब्दस्य वितुषावस्थायां प्रसिद्धसंबन्धसत्वेन लक्षणथा प्रत्तिमगौतस्य शाक्तया- नामयने तरसमयपुरोडाशेषु प्रसिद्ध संबन्धामावाल्लक्षणा न सम्भयतीति मासमसौत्यूह एवोकः । प्रयाजादीना- मपि प्रसिद्धदर्शपूर्णमाससंबन्धवत्सु सौर्यचर्वादिष्वेवा- न्वयः कलप्यते न तु तहितेषु दर्विहोमादिष्वपि यथा कथं चिदप्रसिद्धसादृश्यान्वेषणेन दर्विहोमादीनामिति भाव्यताकाडता त्वर्थलभ्यस्वरूपनिष्पादनादिनेव पर्यते । तयादवननादिवाकागतबीयादिशब्दाना नौद्यादि- ·२६० विधिरसायने। स्वरूपपरत्वपक्षे प्रतिनिधिनैमित्तिकयोः समानविध्या- सामानविध्यव्यवस्थापनं कचं चिन्मौमांसकरीत्यामय- दाते । तेपामपूर्वी यलक्षणामधे तु कथमपि सा नोपपद्यत इतिविशेपो विद्भिः परिभावनीय: । अपि च यदि वी- हिपु विहितमोक्षणावहननमपूर्तीयत्वलक्षगाया यवेष्वपि स्यात्तदा पृष्ठस्तत्यपूर्षीयसाधने रयन्तरे विहित मोल- नादिकं तदपूर्वमाधने हत्यपि प्रसज्येत । ननु रथन्तरे प्रस्तूयमाने मंमीलयेत् वहति प्रस्तुयमाने समुद्र मनसा ध्यायेदिति संमोलनादिषु समुद्रध्यानादिषु रथन्तरवृह- निदेशभेदान्मीलनादयो रथन्तरस्यैव धर्माः समुद्रध्या. नादयो धर्मा बहत एवेति धर्मव्यवस्खा भवति । उक्तं च नवमे सूत्वकता निर्देशावतिष्ठेरनिति न तथेह व्रोही- यो यवानां च व्यवस्थया धर्मविधानमस्ति येन बोहिधर्मा यवेषु न स्युरितीति चेत् । मैवम् । निर्देशभेदे सत्यपि तवापूर्वी यत्वलक्षणावश्यंभावेन मीलनसमुद्रध्यानादि- धर्मसांकर्यस्य प्रतिचेप्तुमशकात्वात्, तत्र निर्देशभेदखा- रस्थनिर्वाहार्थमपूर्वीयत्वलक्षणां विनापि धर्मविधानो- पपादने तथैव प्रोक्षणादिविधानस्याप्युपपादनसम्भवेन मौक्षिपदानां मुखद्यार्थत्यागायोगात् । न चामूवौं यत्वल- क्षणायां सत्यामपि निदेशभेदनिर्वाहाघ रयन्तरत्वादि- कमपि विवक्षितुं शकाम् । वाकाभेदावहस्य विशिष्टा- नुवाददोपस्यावश्यपरिहरगीयत्वात् । स्यादेतदग्नये च प्रजापतये च साय नुहोति यत्सूर्याय व प्रजापतये घ प्रातर्जुहोतीति निर्देशभेदादेव सायंमातोमयोरग्नि- सूर्यव्यवस्था दृष्टा न हि तय होमयो: सायंप्रातर्विशपणे ·अपूर्वनियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । १६१ विक्षितु भयो विशिष्टानुवाददोषापत्तः । न च साय- प्रातःशदाण्यां लक्षितयोहोमयोस्तत्राग्निसूर्यविधानं जु- होतीति तलक्षितहोमोनुवादमाई नोहेश्यसमर्पकम् । तथा च सायंप्रात:शब्दो स्नायसंवन्धिमोरेव होमयोल- चकौ भवती न तु हीमान्तरयोरिति नोग्निसूर्ययोर व्यवस्थाप्रसग इति वाच्यम् । सायंप्रातःकालयोरेकस्यैव होमस्याभ्यस्येमानतया होमभेदाभावेन सायंप्रात:का- लोपलक्षितस्थाग्निहोत्रहोमस्य प्रातःसायंकालयोराय- नपायितया निमाथो हि कालस्य लक्षणं पुरीडो शावितिग्यायादापततो ऽग्निसूर्यकिर्यस्यानिवार्यत्वा- त् । सायंप्रात:कालविशिष्टहोमलक्षणायामपूर्वीयों हिलक्षणायामिव विशिष्टानुवादशेषापत्तेः । तसान्नि- देशभेदमात्रमेवावलम्ब्य तव व्यवस्सोपपादनौया एवमि- हापि भविष्यतीति चेन्मैवम् । न ह्यग्निसूर्यवाक्ययोरग्नि- सूर्यविधानं तव प्रजापतेरेव विधेयत्वात् । “अग्निज्यो- तिधोतिरग्निाखाई"ति सायं जुहोति सूयों ज्योतिवी- तिः सूर्यः स्वाहे"ति प्रातरिति वचनविनियुक्तमन्ववर्णमा- मानिसूर्यानुवादेन प्रजापतिमावविधाने सम्भवति तयौन रप्यचैव विधानस्वीकार गौरवात् । तथा च प्रनापतेः कालहये ऽपि सत्वेनाग्निसूर्ययत्कालव्यवस्थानपेक्षणान्त्रिक देशभेदेन व्यवस्थायां भेदसदाहरणम । न च वाच्यं हो- ममावानुवादेन प्रजापतेरेकस्यैवांत विधेयत्वे यायाये व्यर्थमिति । अनिवाक्येन प्रनापतिविधान तयाग्नि- सार्यपदयारग्निसायंकालसंबन्धेन प्रजातिस्तुत्यर्थताव: सूर्यवास्यस्यापि सूर्यप्रातःकालसंवन्धेन तत्स्तुत्यर्थतीय- २१ ·. विधिरसायने। पत्तेः । एवमपि सूर्याचमर्यवादरूपमनर्थकमायं स्या- दिति चेत् । न । अग्निसूर्यवाक्याम्यां सायप्रात_मयो. यवस्थया ऽग्निसूविधाने ऽग्निसूर्यमन्त्री लिङ्गादेव सायं- प्रातःकालयोर्व्यवतिष्ठते इति तद्ययस्थामकवचनयोरन- पेक्षणात्तयोमभयोरयर्थवादो वेति मन्त्राधिकरगणसूत्री- स्तरोत्यार्थवादताया वाताव्यत्वेन तदपेक्षयाग्निसूर्यवाक्य- योरन्यतरस्यार्थवादताम्युपगमस्यैव युक्ततरत्वात् । न च वाच्यमम्नियोतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेत्येव सायं होतव्यं सूर्यो ज्योतिर्कोतिरनि: स्वाहेति प्रातरिति मियलि- विधिपर्युदस्तयोः शुद्धलिङ्गमन्त्रयोः प्रतिप्रसवार्थ तदि- धायकवचनयमिति अग्निवाकीनाग्नेः सायं डोमे सूर्यस्य मातोमे च व्यवस्थया विधाने सति शवलिङ्गवचनह- यमेव सायंप्रात_मयोर्लिङ्गाद्यवस्थया प्राप्नोति न तु मियलिङ्गवचनधयं लिङ्गाविशेषादित्यपेचिततद्ययस्वार्थ- लेन सप्रयोजनस्य मिलिगविधियस्यानपेधिते अग्निहोत्रप्रकरणाबायावगततदङ्गभाषस्य शइलिड्गम- नादयस्य पर्यढासे व्यापाराभाषे तत्प्रतिमसबानपेक्षणात् । एवं तहि मिथलिड्गमन्च विधिद्वयं शुद्धलिङ्गमन्वयिधि- वयं च तवोदाहरण स्थादिति चेत् मैवम् । तेषां मन्त्राणां खाहाकारलिगन होमाड्तयाऽवगतानाम् पाज्यभाग- क्रमानातानां याव्यानुवाक्यानामिव केवलं कालयोरेष व्यवस्थापनस्थापेचितत्वेन तम्मादानी पौर्णमास्यामनू- च्येते वृधन्वती अमावास्यायामितियत् मिलिड्गशुद्ध- लिङ्गमन्तविधीनां तत्तत्कालसंबन्धमानपरतया सत एष मन्तलिङ्गव्यवस्थासि । तस्मादिशिष्टानुवादान- ·अपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने। १६३ पेक्षाया व्यवस्थाया निर्देशभेदमावात्मिघौ नेदमप्युदा- हरणम् । ननु निर्देशभेदमावाद्यवस्था सियसम्भवे ऽपि अपूर्वभेदात् झ्ट्रयन्तरधर्माणां व्यवस्था सिध्येत् अपू- भदश्च वृहत्पृष्ठ भवतौ रथन्तर पृष्ठ भवतीत्युत्पत्तिवा- क्यभेदेन शूरत्वचित्रवादिस्तुतिप्रकारभेदेन च वहट्रयन्त- रसाधनकपृछत्रीवभेदमत्वात् अपूर्वसाधनकर्मदे सत्य- पूर्वभेदावश्यम्भावात् । नचैवं सत्यदृष्टार्थयोवृहट्यन्सरपृ- इयोः प्रयानादिवरसमुच्चयापत्तिः । वचनबलादिकाल्योम- पत्तरिति चेत् मैवस् । पृष्ठः स्तुक्तदात्येतदेव माहेन्द्रादी- नां चतुः स्तोचाणामुत्पत्तिवाक्यं वृहद्रथन्तरवायडयंस माहेन्द्रस्तोवे साधनमाचविधायकमित्युपपत्तो विजिष्ट- विधिगौरव माहेन्द्रस्तोवतदपूर्वभेदकल्पनागौरवस्य वाभ्युपगन्तुमयुझावात् । ननु पृष्ठः स्तवतइत्यादुत्पति- याकामड्गीकाय माहेन्द्रादीनां चतुर्णा स्तोत्राणां पठ- शब्दवाच्यत्वमुच्यतइति चेत्प्रकृती एठबहुत्वं नास्तीति साप्तमियासूत्रभाष्यविरोधः प्रसज्येत । यती वृहद्रथ- नारवाक्यदयमेवोत्पत्तिवाश्यं तदुत्पन्नं वचनवशाहिक- ल्पितं स्तोवयमेव पृष्ठभन्दवाच्यमित्यगीकर्तव्यम् । पृ- प्ठः स्तुवतइति मैवावरुणस्तोवादिसाधारखेन प्रयोगा- छविक्दजहालचमयानुयादरूप इति चोपपादनीयमि- ति चेत् मेवम् । यथा खसाज्यः पञ्चदशान्याज्यानि प- अदर्श होतराज्यं सप्तदशं मैवावरुणस्यैकविंश वाह्मणा- सिन: पञ्चदशमच्चावाकस्येवादिमगेगापिक्मा- नामन्तरभावोनि चत्वार्यपि स्तीवाण्याज्यशब्दवाच्यानि एवं पृष्ठः स्तुवते सहदयानि पृष्ठानि एकविंशोतः पृष्ट ·विधिरसायने । विग्यवं मैचावरुणस्य सप्तदशं ब्राह्मणाच्छंसिनः पञ्चदश- मच्छावाकस्येत्यादिप्रयोगान्माध्यदिनमवमानानन्तरभार धीनि चत्वार्यपि स्तोत्राधि पुष्ठशब्दवाच्यानि । क चित्क चित्कग्खरयन्तरं पृष्ठ सदोविंशायं ब्रह्मसामेत्यादी होतः पृष्ठे विशिष्ट शब्दप्रयोगस्तु धने द्रव्यशब्दप्रयोगवत् अ- जने पार्थशब्दप्रयोगवदापो वा ऋत्वियमान्तासां वायु: पृठे व्यवर्ततेत्यादिश्रुतौ पृष्ठशब्दस्य प्रतिनिमित्तत्वेन विवक्षितामपां पृष्ठादुत्पत्तिमव्यवहितां वामदेवो वा- मदेव्यादुत्पन्नत्वेन व्यवहितां रघन्तरादिषु प्रदापि त- दनन्तरं पिता वै वामदेव्यं पुत्ला: पृष्ठानोति रथन्तरादि- वेव पृष्ठशब्दप्रयोगवञ्च निरूढिवशादितिकल्पनौचित्येन पृष्ठ: स्तुवतइतिश्रुतेरनुवादत्वलाक्षणिकत्वकल्पतस्य वृ- घन्तरवाफ्ययोविशिष्टविध्यादिकल्यनस्य चायुक्तात्वा- त् । प्रकृती पृष्ठवहुत्वं नास्तौति साप्तमिकव्यवहार- स्म विश्वजिति विधानयोग्यं चोदकाप्राप्तं पृठवहुत्वं ना- स्तीत्येवमर्थतोपपत्तेः । अत एव तत्र ज्योतिष्टोमिकपन प्ठचतुष्टयस्य चोदकप्राप्तस्यानुवाद वैयऱ्यानपि ग्रन्यकारै दर्शितं वैयर्य्यमप्यविगणयन्तं प्रतिरपन्तरं पवमाने कुर्या- त् प्राभव वृहन्मध्यत इतराणि वैरूपं होतुः पृष्ठं वैराज वासाम शाकर मैवावरुणसाम रैवतमच्छावाकसामेति पाडकिपृष्ठविधित्वज्ञापकलिड्गविरोधो ऽपि सबकारे- य दर्शितः । ननु पृष्ठस्तोत्रभेदाभावे विकल्पवचनपैयर्थ्य स्यात् । वृदयन्तरवाश्ययोरेकस्मिन्पृष्ट वृष्ट्यन्तरमा पविधायकवायां वयोरनराभिव्यक्तिरूपदृष्टप्रयोजननि- इतने परस्परनिरपेचयोचायत एव विकाल्पप्राप्तः, 14 विन ·अपूर्वनियमपरिसम्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १६५ पाल्पवचनं च बुट्यन्तरं वा पृष्ठ कार्यमित्येवरूपमस्ति इति ग्रन्थकारा व्यवहरन्ति । अतस्तत्मार्थकवाय वृहंद- धन्तरवाश्ययविधेयं पृछद्दयमङ्गोकत्र्तव्यमिति तदपूर्व- भेदोऽवश्यम्भायोति चेत् । मैवम् । पृष्ठः स्तुवत इति वि- हितेयु स्तोत्रेषु रथन्तरवृहवामदेव्यनीधसकालियानां प- ज्वानां सानासुपदेशात्टष्ठ : स्तुवतइत्यत्र पञ्चस्तोत्नागि विहितानौति शावारगार्थमेकस्मिन्नेव प्राथमिके पृष्ठ- तीचे बुझ्धन्तरयोर्विकल्प इति वचनस्यापधितत्वात् हादशस्तोत्राणि हादशशस्त्राणि तस्य नवतिशतं स्तोत्री- या इत्यादिलिगादधिकस्तोवसनावशानिराकरण- सम्भवे ऽप्यधिक सामानानादवयं यत क चित्कल्पनीयस्थ विकल्पस्य वृद्रियन्तरवोरव नियमार्थतथा वचनस्यार्थ- वत्त्वोपपत्तेः । अन्यथा वृहद्रथन्तरवाक्यविधेयटटया- म्युमगमे ऽपि लक्षतिङ गादेव तत्समुच्चयनिराकणसम्भ- वैन विकल्पवचनवैयोपपत्तेरपरिहार्यत्वात् । तस्मादप- माणको वृष्टट्रयन्तरसाध्यपस्तोलापूर्वसेदः । ननु तथापि वृहद्रथन्तरगतस्तोभापूर्वभेदो ऽस्त्येव स्तोमात्दृगक्षरामि- व्यतिक्ष्यदृष्टफलाभावाददृष्टाः । ततश्च स्तोमापूर्वभे- दादेव धर्माद्या व्यवस्था सिध्येदिति चेन्मेवम् । धर्माणां वृहद्रथन्तरशब्दवाच्यचटगक्षगभिव्यञ्चकगौत्यर्थत्वेन रोपा- सत्तारूपगौत्य गस्तोमानां च गुणानां च परार्थवादस- बन्धः समत्वास्यादिति न्यायनाङ गाङ्गिभावाभावात् । तेषां साक्षाइट्रयन्तरान्वयसम्मनामक हायनौन्याय लभ्यपाकिस्तोमान्वयकल्पनस्थाप्यनपेक्षणात् । न च खोभानासपूर्वार्धकल्पनमपि युत्ताम् । तेषां गीतिकालप- ·, विधिरसायने। रिच्छेदपदृष्टप्रयोजनसम्भवात् । ननु मामूदपूर्वभेदाद- मीणां व्यवस्था स्तुतिप्रकारभेदात्त भविष्यति चित्रत्वा- दिप्रकारिका हि कृत्साध्या स्तुतिः रघन्तासाध्या तु शूरत्वादिप्रकारिका । सत्वं नश्चितवचहस्तकृष्णुया अभि- त्वा शुरनौनुम इत्यागनुरोधादिति चेनीयम्। स्तुतिप्र- कारभेदसत्वे ऽपि धर्मविधिषु वृहट्रयन्तरपदयौरपूर्वसा- धनत्वलक्षणान्युपगमे वृहत्माध्यं पृष्ठस्तोत्रापूर्व प्रतिसा- धनत्वस्य रथन्तरे रथन्तरसाध्यन्तदेवं प्रतिसाधनत्वस्य वृहति चाविशिष्टयन धर्मसांकर्यस्यानिवार्यत्वात् । तत्त. धर्मविधौ चिवरवशरत्वादिप्रकारकस्तुतिनन्यापूर्वसाधन- स्वविवचायां विशिष्टानुवाददीपापत्तः। चिचत्वपूरत्वादि- प्रकारकस्तुत्योः पुनानः सोम धारयेदित्यादिरथन्तरारु- ढकण्वरथन्तरादिप्यभावेन तेषु बहदयन्तरधर्माविदेशा- भावरूपदोपप्रसड्गाच्च । न चेष्टापत्तिः प्राकृते तहिका- रविरोधावतिष्ठेरनिति नावमिक्षाधिकरणे भाष्यकता कारवरथन्तरे समुचितवृहद्रथन्तरधर्मप्राप्तेर्ति कहता च विकल्पिततहमप्राप्तेर्व्यवस्थापितत्त्वात् । ननु तन ना- वमिके कण्वरथन्तराधिकरणे भाष्यकारसिडान्तितां स- मुञ्चितधर्ममाप्तिसगैयमिति वृधर्मस्य नोगेयमिसिर- न्तरधर्मस्य च विरोधात्समुच्यी न समभवतीति हि प्र- तिमिप्य वार्तिककारो विकल्पितधर्मप्राप्ति सिद्धान्त- यामास, तथैव प्रकृतावपि वृदयन्तरधर्माणां व्यवस्था भविष्यति प्रकृतापि उच्चस्त्वतदभावयोमेलनासम्भवस्य तुल्यत्वादिति चेत् । न । अपूर्वीयत्वलक्षणया धर्माण्यां साधारपये सत्यतिरात्रपोडधिग्रहसदभावयोरियाधान ·अपूर्वनियमपरिसंस्खोदाहरणाक्षेपसमाधाने। १६७ भाममानतदभावयोरिव च हति रथन्तर चोच्चैरवत- दभावयोबैकल्पिकवाड गौकारेण समाधातुमुचितत्वा- त् करवरथन्तराधिकरणे तु वार्तिकता विरोधी मू- 'लयुक्तित्वेन नोक्त: किं तु तहिकारादिति हेरेव । तस्य चायमय: ज्योतिष्टोमविकारो हि वैश्यस्तोमः तत्र प्रक- तिवदेव वृहट्यन्तरसामध्यस्य विकल्पेन प्राप्तौ तटुभ- थकायें विधीयमानतया तदुभयस्थानापन्न कण्वरथन्तरं एकस्मिन्नेव प्रयोगे तदुभयस्थानापन्नं में भवति । तस्य प्रयोगभदेनैव प्राप्ते, किं त्वेकषिप्रयोगे वृहत्स्थानाप- न्नं, प्रयोगान्तरे रथन्तरस्थानापन्नं च भवति, अतः म- योगभेदेनैव तस्य तदभयधर्मग्रामित्वमिति । विरोधस्व- भ्युच्चयवन सूधवार्तिकयोसक्तः । तस्मादृहद्रथन्तराठ- स्तरबापूर्वभेदाभ्युपगमस्य गौरवपराहतत्वात्स्तोमापूर्वा- णामपूर्वोयवलक्षणायामप्रवेशात्स्तुतिप्रकारभेदभ्यो- गयत्वादिधर्मविरोधस्य चापूर्वीयरवलक्षणापतितमौल- नसमुध्यानादिसशर निवारणाचमत्वाचापूर्वोयत्वलक्ष- या परित्यज्यैव धर्मव्यवस्थोपपादनीया। तददिहाग्यम- धोयवलक्षणा परित्यक्तव्येति भावः । एवमपूर्वनियम- विध्युदाहरणयोरपूर्वीयत्वलक्षगाया यवसाधारण्या- पगमः प्रतिक्षिप्त इदानौं परिसंख्योदाहरण वैदोष्याभा- समर्थनमाक्षिपति। मन्त्रणाश्वस्य रज्जोर्ग्रहणविधि- फलं मन्त्रवाधो ऽन्यरज्जी चैदो- ·१६८ विधिरसायने । ज्यं प्राप्तवाधे प्रसरणमयते न लिहत्यप्ययुक्तम् । आग्नेयी- न्यायतस्तामपि पुनरुपयत्केन मन्त्री निवार्यः वेदोप्यं चा- ज्यकार्यान्तरसुखपरिसंख्यासु केनोपपाद्यम् ॥ ३० ॥ स्वार्थत्यागः परार्थग्रहण प्राप्तवार्ध इति परिसंस्थासु प्रसिद्ध दोपवयं प्राप्त परिसंख्यासु न भवति, किं तु प्रा- प्तपरिसंख्याखिति मीमासकप्रवाद ,यथेमामगृभ्णन् रश- भारतस्येत्यश्वामिधानीमादत्त इति तावदप्राप्तपरिसंस्था अनया प्रत्यक्षया श्रुत्या मन्तस्याश्वरशनायां झटिति विनियोगे कृते सति तावता मन्ताम्मानस्य चरितात- या अश्वगर्दभरणनासाधारणविनियोनकयुतिकल्पकस्य लिड्गस्यापत्त्या फलती मन्त्रस्य गर्दभरशनाती व्यार- त्तिलामात् । ततशानेन विधिना मन्चस्याश्वरशयायां विनियोगरूपः खार्थो न त्यक्ताव्य , तविधानाव्यागप्रयते तस्य गर्दभरशनातो व्यात्तिरूप. परार्थश न ग्राहः।- लिम्ये तव शब्दव्यापारानपेक्षणात् । प्राप्तं च कि चिन्न बाधितव्यं प्रत्यक्षथुते. प्रारगर्दभरशनासाधारणवि- नियोजकलिड गौप्रहत्ते । एतादृशेषदाहरणेपु निर्दी- पा परिसंस्था प्रवत्तते । प्रचचित चैतहार्तिकाकार।

·थपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने | १६८
सामान्यप्रापणाशङ्का बोक्यायवानुमानिकीत् ।
श्रुत्या प्राप्तिर्विशेषे च परिसंख्या तदायया ॥
निर्दोषत्वं हि तवास्या विधाने सति लभ्यते ।
रूपप्रकरणहारा श्रुतिवित्तु करुध्यते ॥
तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या विधि: शीघ्र समाप्यते।
अप्राप्तविधिरेवायमतो मन्वस्य निश्चितः ।।
परिसंख्याफलेनोक्ता न विशेषः पुनः श्रुतेः ।
अश्वश्रुत्यैव शीघ्रत्वान्मन्त्री प्राविहिते सति ॥
निराकासौकतानाये तथा मकरणिन्यपि ।
लिङ्गप्रकरणहारा श्रुति वाभिधीयते ॥
तस्यामप्रमितायाञ्च मन्त्रप्राप्तिन गर्दभे।
सोऽयमाभाणको लोके यदश्वेन हृतं पुरी ।
तत्पश्चात् गर्दभः प्राप्तुं केनोपायेन शक्नुयात् ।
प्रयोजनं विधेः किं स्यात् अस्येति तु निरूपणे ॥
न गर्दभाभिधानीतः फलमन्यन्निवर्तनात् ।
यावरशमाप्राप्ति केवलामानुमानिकीम् ॥
प्रत्यक्षथुतिवत्र्यात्ततः सा स्यादनधिका ।
लिङ्गानुमितया श्रुत्या मानुयाट्रशनाइये ॥
समाप्रापत्तयेत्येवं प्रत्यक्षा त्वरते श्रुतिः ।
इति प्राप्तपरिसंख्यायां विदोपत्वनियमच वार्ति-
कारैरवोदाहरणे स्थित्वा व्यतिरेकमुखेन प्रदर्शितः ।
यद्यस्य विनियुक्तस्य प्रत्यक्षा स्यात्पुनः शुतिः ।
ततश परिसंस्थागाव्यसन्येत विदोपता ॥
यदि तु प्रतिवद्धत्वासामान्यविनियोगटात् ।
नैवास्ति तिरति न प्राप्नोति निदोपता।

·१७० विधिरसायने । इतिषोडश्युत्तर इत्येतत्माप्तपरिसंस्थोदाहरणम् । श्रव हि स्वार्थबोधनं नापेक्षितम् अङ्गिरसां हिरावस्योत्तरेह- नि पोडशियहनियमरूपस्य तदर्घस्योत्तरे ऽहन हिरावस्य रगृह्यतइति हिरानमारस्योत्तरेऽहनि तनियम बोधयता प्रत्यक्षशास्त्रेण प्राप्तत्वात्तस्य हिरावान्तरेभ्यो नित्तेर्वोधन त्वपेक्षितं सामान्यशास्त्रेण हिरावमाचे प्राप्तस्य तस्य नि- वर्तकशास्त्रं विना विशिष्य क चिद् हिराने संबन्धबोध- नमात्रेण हिरावान्तरेभ्यो नित्य लाभात्, अतः पोडश्यु- त्तर इत्यनेनाङ्गिरमा दिराचे पोडशिग्रहनियमरूप. म्बा- र्थः परित्यक्तव्यः । हिरावान्तरेभ्यस्तन्नित्तिरूपः परार्थय परिएहीतव्यः । दिरावान्तरेषु सामान्यशास्त्रेण प्राप्तव पोडशिग्रनियमो वाधितव्य इति दोपत्रयमनियार्थम् । अत एव परिसंख्यासूचे रशनादानमन्वपरिसंख्यामगी. कृतवता ऽपि भाष्यकारेण पोडण्यत्तरइत्यत्र यत्तिकारा- भिमता परिसंस्था दोपत्रयापत्त्या दशमे प्रतिक्षिता इत्थं सिद्धान्तसंप्रतिपन्ना प्राप्ताप्राप्तपरिसंख्ययोस्वैदो- प्यरादभावव्यवस्खेहाक्षिप्यते । अप्राप्त परिसंस्योदाहरणे वैदोघ्यं न प्रसज्यतइति तावदनुपपन्नम्, अखरशनायां विनियोगेन मन्त्रस्य निराकाइवे ऽपि गईभरशनाया मन्त्राकाडया तवापि मन्वसंवन्धस्य निवर्त शास्त्र विना वारयितुमशक्यत्वात् दृष्टं घग्न पायाहि वीतय इ- व्यादीनां ज्योतिष्टोमप्रकरणानातानामाग्ने यीनाम्चां स्तोत्रादिपु विनियोगेन निराकाइन्वेऽपि भाग्नेय्यानो- ध्रमुपतिष्ठत इति विहितस्याग्नौधोपस्थानस्याग्नेय्याका- इया तसंबन्धः । न च गर्दभरगनाग्रहणानुष्ठानं ध्यानो- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १७१ पद्रष्ट्रवचनादिनापि सम्भवन मन्वाकाइमिति वाच्यम् । भाग्नीधीपस्थानमध्यप्रकरणानातयत्किञ्चिदाग्नेयौसंव- न्धेन सम्भवन्न प्रकृताग्नेय्याकाइमिति वक्तुं शक्यत्वात् । अघोच्यताग्नेय्याग्नौधमित्यत्राग्नेयौशब्दस्थापकृताग्ने- योपरत्वे तस्याः कावपूर्वसंबन्धे तहारभूनाग्नीधोपस्था- नसंवन्ये च विधिव्यपार: कल्पनीय इति गौरवम । प्र- कताग्नेयोपरत्वे तु तम्याः कावपूर्वसंबन्धन्य स्लप्तत्वा- दाग्नीधीयस्थानसंवन्धमा विधिव्यापारः कल्पनीय इति लाघवमस्ति । अतो लाघवानुसारादारगयीशब्दो निराकाहामपि प्राकृतामेवाग्नेयौं गृहातीति कलप्यत इति । एवं ताई गईयरशनाग्रहणे तत्तत्पुरुपबुद्ध्याति- प्तध्यानाद्यनियतानेकोपायग्रहणे गौरवालाधवानुसारे- गा निराकाङ्क्षममि मन्त्ररूपम् एकमेवोपायं लिङ्गसमर्पि- तं गई भरगनापि गृल्लातीति तुल्यम् । अत एव वैकृतः सौर्यादियिधिः प्रकृतिद्रव्यतस्वधातादिजन्योपकाराका- ड्चः सननियतयत्किञ्चित्पतिद्रव्ययत्किञ्चित्तुपविमो- कादिसाधनजन्योपकारग्रहणेन निराकाङ्क्षौ कर्नु शम्यो ऽपि नियम सम्भवायनियमगौरवमयुक्तमिति दा- शंपीणमासिकमितिकर्तव्यताकलापं दर्शपूर्णमामापूर्व- संवन्धन निराकाङ क्षमपि त्रप्रकरगामानेन क्रातस्था- पूर्वसंवन्धसपि गृहावीलही कियत । तस्मादस्वामिधा- न्यादानवाक्यं नार्थपरत्वे तस्यान्यतः प्राप्तिसम्भवं ग- दभरशनाती मन्वनितिमेव प्रतिफलं घालोच्य स्वार्थविधानपरत्वे तरफल लम्मयितुं न शक्यसएवेत्येत- दयालोय विलम्बितमत्तिफेनापि लिङ्गेन कर्तव्यं सा- ·१७२ विधिरसायने। मान्यविनियोग परीक्ष्य ततो विधिरूपमर्थ परित्यज्य प्राप्तनिषेधरूपमर्थं गृह्णातीत्येव वक्तव्यम् । अतः कथ- मिहापि वेदोप्यं नापदाते याच्येतान्यतः सम्भवत्प्राप्ति- कस्यावरशनायां मन्त्रविनियोगस्य विधिरनर्थकः सन् गर्दभरशनातस्तथ्य नितिं ज्ञापयेदिति । एवं तर्हि षोडश्युत्तर इत्यत्रापि तथैव दिरावान्तरेभ्यः पोडशि- ग्रहनियमनिहत्तित्तापनं भविष्यतीति तवापि वैदीयं नापद्यतति स्यात् । तम्मावाक्यस्य स्वार्थपरतायामा- नर्थक्ये सति तन्मावणाभिमतान्तरालाभात्तत्र वा- क्यस्यैव स्वार्थ विहायाभिमते ऽर्थान्तरे प्रत्तिरेष्टव्यति नियममादृत्यैव षोडश्युत्तर इत्यत्र वैदोष्यमापादनौयं, तथा सति तथैवावापि तदापत्तिनिवारयितुं न शक्यते । नचैवं सत्य न्यलभ्यप्राप्तिनियमपरिसंख्याहारा तत्तदर्थ- प्राप्तिनियमपरिसंस्थानां लाभं प्रारदर्शितान्युदाहर- णानि प्रत्युद्धृतानि स्युः । तदुदाहरणेष्वप्यन्यलभ्यं स्वार्थ विहायाभिमतार्थान्तरेषु शब्दलिप्रसादिति वाच्यम् । येषु वाक्येष्यन्यलभ्यस्यापि स्वार्थस्य प्रतिपादनएवाभि- मतार्थप्रात्यादिकं लभ्यते न त्वन्यथा तथाभूतवाक्याना- मेव तदुदाहरगत्वात् । तथाभूतानामेव सांग्रहण्यादि- वाक्यानां प्रागुदाहृतत्वात् । तस्मादप्राप्तपरिसंख्योदाह- रणे वैदोष्यं नापद्यतइति तावदनुपपन्नम् । तदुदाह. रणी अपातपरिमंख्यात्वस्यैवानुचितत्वात् । तथा प्राप्त- परिसंख्यायां चैदोप्यं नियतमित्येतदप्यनुपपन्नम् । य- ज्जुह्वां गृह्णाति प्रयाजम्यस्तद्यदुपभृति प्रयानानुयानेभ्य- स्तदित्यविशेषप्रत्तेन प्रत्यक्षशास्त्रेण सर्वेषां प्रयानानां ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १७३ मोहवीमभृताज्यकार्यत्वमाप्तावति हायडइत्याधौपभृता- ध्यसमानयनकाल विध्यधीनायां नौहवौपभूताजग्राण्या- सुपरितनप्रयाजदयप्राचीनयाजवयपरिसंस्था प्राप- गोयातिथ्ययोयोदकादविशेषेणैटिकाड गकलापप्राप्ती- भवन्ता प्रायगीया सन्तिष्ठते इडान्तातिध्या मन्ति- छते इति शंखिडान्तीपरमधिध्यधीनायां शंबिडीपरित- नाङ गपरिसंस्थायाम् अन्यस्यामध्येवंविधायाम श्रन्यवि- ध्यर्थलम्यमातमरिसंख्यायां वैदोप्यासं स्पर्शात् एवं सर्व- विधीनां लचगान्वुदाहरणनि या समञ्जसानीय प्र- तिभानि। इति अपूर्वनियमविध्युदाहरणक्षेपपूर्वपच: ममाप्तः । .

·२०४ विधिरसायने। एषमपूर्वविध्यादिलक्षणोदाहरणगणमाक्षिप्य प्रद- र्शितेपपि केचिदाक्षेपा: शास्त्रमर्यादामाबमाथित्य प्र- दर्शिताः । न तु न्यायमाथित्य न्यायान्वैपणे व ते ऽपि शिथिला इत्याक्षेपाक्षेपव्याजेन तत्तदाक्षपोपजीव्यशास्त्रम- र्यादाक्षेपं कृत्मनस्यापि शासस्य परस्परविरुद्धार्यत्वशहावह स्थालीपुलाकन्यायेन प्रदर्शयिष्यामोति मतिजानीते । अनाप्याक्षेपवर्गकतिचन शिथि- लाः शास्त्रमर्यादया ते दोषाः स्युर्लक्षणोदाहरणगण इति प्रत्ययाद्यन्तपूर्वम् । तत्र स्थाली- पुलाकप्रथितनयदिशा केषु चि- दर्शयामः । शैथिल्यं तबिरुद्धं सकलमिव भवेदोन हायेत तन्त्रम् ॥ तत्र तावदपर्वविधिलक्षणस्य वैकृताग्निविध्य- व्याप्तिरूपं प्रथमाक्षेपमाक्षिपति । पश्वाद्यर्थो हि नैव प्रकृतिषु विकृतिवध्वरेवग्निरङ्गका त- वामूलभग्नालथय विमतिषु ·भपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने। १०५ प्राप्तिवार्तातिदेशात्। अग्निष्टी- मादिवाक्यानि तु फलजनना- पाश्रयार्थानि लिङ्गात् तत्पा- तिर्न प्रकृत्या न च विकृतिषु सा तविधी तत्र हत्तः ॥ प्रकृतायङ्गस्याग्नेविप्वतिदेशतः प्राप्तिसम्भवात्तास्व- ग्निविधयो न तत्मात्यर्धा किं तु तदाश्रितश्येनाकृत्या- दिफलार्थगुणप्राप्त्यर्था इति दशमाध्याये परत्यतियाह्यस्य विकृतावुपदेशादप्रवृत्तिः गहणे समान विधानं स्यादिति पर्वोत्तरपक्षमुबाभ्यां व्यवस्थापितमर्थमुपनोव्य तेप्वपूर्वधि- धिलक्षणम्याव्याप्तिरिति यत्तावदुक्तं तदयुक्तम् । फलार्ध- गुणप्रात्यर्थीनां वैकृताग्निविधोनामेय गणशृद्ध गायमा- यात्वान, तथा हि पशुकामशिन्वीतेत्यादिवाकरग्निः फ- लार्थ पूरघानाधिकरणे प्रभागिप्रतिबंधसुत्रे वार्मिकन्या- यमुधोसतं, तथा च फलार्थस्याग्नेः प्रकृतिरूपेषु विक- तरूपषु च क्रतुष्वगत्वमेव नास्तीत्यतिदशमूलाड गत्वा- भावनासिदेशमुन्मेपादतिदेशता विकृतिपग्निमाप्तिस- म्भव एसिद्धः सम्भादतिदेशतः सम्भवप्राप्तिकाग्निधि- धय: मालागुणमारियर्धा इति दामाध्याये व्यपस्या- पितमयुतम् । ननु य एव विहानाग्नं चिनुतदतियायो- त्मनस्याग्ने: पशुकामादिवा: फलाय ऽपि पनि- होमादिवाका : मावस्वमपि स्यात् ऐन्ट्रयाययं गृहाति ·विधिरसायने। मैत्रावरुणं गहातीत्यादिवाक्यौत्मन्नानामैन्द्रवायवादिन- हाणामैन्द्रवायोग्रान् गृह्णीयाद्यः कामयेत। ययापूर्व जाः कल्परन्नितिवाक्येन फलार्थत्वे ऽपि वाग्वो एपा य- दैन्द्रवायदाग्रा गृह्यन्ते वाचमेवानुप्रयन्तौतिवाक्येन क्रात्व- धत्वमिवेति चेत् । न । सिद्धरूपस्यानारभ्याधीतस्याग्ने: स्वत: फलार्थत्वासम्भवेनाग्निष्टोमादिवाक्यानां तदपेक्षि- ताथयक्रियासमर्पकतयानपेक्षितमत्वड गतापरत्वायो- गात् ऐन्द्रवायवादिग्रहाणां तु ज्योतिष्टोमादिप्रकरणा- देवाश्रयो लभ्यत इति युक्तं वाग्वा एपेत्यस्य प्रवड्ग तापरत्वं स्यादेतदग्नेः प्रकरणामावेऽपि दीनणीयादि- सोमप्रयोगसौर्यासाविवाहामोखासम्भरणदीक्षणीयावै- शेषिकगुणरुक्मप्रतिमोचनादिकाडगकलापहपालिङ्गा- दाथयो लभ्यत इत्यवाग्निष्टोमादिवाक्यानामपि क्रत्व- डगतापरत्वं युक्तमिति क्रमः कघ लिड्गात्माप्नुवन्नना- रम्याधीताग्निः साप्तदश्यन्यायेन विकृतिषुव प्राप्नुया- न्न प्रकृती । उत्तरषेद्यवरोधात् यतोऽवाग्निष्टोमोवघ्या- तिरावाक्यानि तावदग्नेः प्रकृयाश्रयत्व प्राप्त्यर्थान्येव भवन्ति अग्निष्टोमादिशब्दानां प्रकृतिविकृतिसाधारणत्वे ऽपि विधेरप्राप्तपक्षपातित्वेनान प्रकृतिपरत्वौचित्यात् । एव च शोधपत्तवचनसमर्पितप्रकृतिरूपाययेण तदाका- डधाशान्तेीक्षणीयासंबन्धलिड गादि कृत्याययत्वकल्प- ना न प्रवर्ततइति हिरावादिषाक्यान्यपि तत्तदाश्रय- त्यप्राप्त्यर्यान्येव पर्यवस्यन्ति । प्राथयप्रापकविधिमायपा- ठादिति कुतो ऽत्र क्रत्वर्थतापरत्वकल्पनाशहावकाश इति भावः । यद्यप्यग्निष्टोमादिवास्यानां पालाग्न्यिा- ·. अपूर्वनियमपरिसंस्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । १७७ श्रयसमपंगणार्थत्वे सति हिरावादिवानानां तदीयकत्व- धतापरत्वे ऽपि प्रकताबग्नेर गत्वाभावेन तेषामति- देशसम्भवत्माप्तिकाग्निविधियाभावादव्याप्त्याक्षेपो भ- वैदेव तथापि प्रायपाठानुरोधेनौचित्यमनुसत्य तेषामाच- यविधिपरत्वसमिति द्रष्टव्यम् । स्यादेतल्लिङ गादेवाग्ने: प्रकृत्याथयस्वमपि प्रापोति पुरुपासमासत्तेः काम्य नित्यम्य बाधकमितिन्यायेन फलार्थतया वलवतस्तस्यो- तरवेदिवाधकत्वात्, पुरुषार्थप्रयुक्ता हि सर्वस्य प्रति- रतः काम्यो ऽग्निः फलस्य प्रत्यासन्नः शीघ प्रयुज्यते उत्तरदिस्तु कवर्धा विलम्बेन अत्तयोल्करप्रवृत्तिविषयः स तस्या बाधकः । न च चमसगोदोहनवदेकर करणाग- तयोरेव नित्यकाम्ययोः काम्यवलवत्त्वन्याय: प्रकरणा- मातानारभ्याधौतयोस्तु तयोनित्यमपि प्रकरणमातमेव वलवत् अनारमाधौतस्य विकृतिपपि सावकागवेन दुर्वलत्यादिति वाच्यम् । सामान्यत दूधिकृतमानवि- पये चमसः विशिष्य पशुकामविषये गोदोहनमिति सा- मान्यविशेषन्यायेन पशफामातिरिक्तविषये चमसः साव- काशी गोदोहनं निरवकाशमिति सावकाशनिरयकाश- न्यायेन च वलवतो गोदोहनस्यासबोर्णकाम्यबलवत्व- न्यायानुदाहरणतया सामान्यविशेषमावादिन्यायाधिप- यस्यारन्यादरेष सकलमीसांमुरूपसिहकास्यवन्न वरवल्या- यौदाहरणातौचित्यात् । अपि च काम्येनाग्निनोत्तरवेदार वाधे ऽपि नात्यातयाधः, उत्तरवेद्यो त्यग्निश्चीयतइतिथु- तिवलादुत्तरवेौष्टिकस्याण्डलयोरग्निनिधाने "वेद्यां ह. योप्यासादयति" वापि वा प्यासादयती" तिसयो- .

·रमलार्यस्याग्नेगथयाकाङ्क्षायां लिङ्गार्दव विकृतिवा- सतावेव प्राप्तिसम्मवादग्निष्टोमादिवाक्यानि बिपि क्रत्वगत्वपराप्येव वाच्यानि तेषु वैज्ञताग्निविधानाम- विधिरसायने । वैदिवहिपोईयिरासादन इब समुच्चयावगमात् । तम्मा तिदेशन: सम्मवत्प्राप्तिकविषयाणां येनाकृत्यारिफला- र्थगुणप्रापणार्थवस्थावश्यवाच्यतया युक्तीव प्रागुदाविता- व्याप्तिः । ननु तथाप्येतान्यग्निष्टोमादिवाक्यानि परिस- ख्यार्थीनीतियुक्तमनारम्याधौतेषु काम्यगुणेषु पर्णतादि- विव प्रकृती या हितात्वादिति न्यायानवतरणानः समुच्चित्य प्रकृतिविकृतिरूपेषु सर्वेषु-पोसेषु प्राविमच्या दिति चेन्नैवम् । तेषां प्रातापोदितक्रत्वगत्वप्रतिप्रसवा. धत्वयैव लाघवेन युक्तावात् । तथा हि“य एवं विहानग्निं चिनुत" इत्यनारम्याधौतवाक्येनाग्नेशचनसंस्कार्यत्वं श्रुतं सच चयनप्रकरणोता चयननिर्वयम्थगिहलोपरिटेशन्या. पनहारक पर्यस्यति । स्थण्डिलनिर्वसन चयनेन मा. क्षादग्ने कार्यत्वायोगात् । तेन संस्कार्यत्वं चायतन. विशेषनिहितेषु मम्भारपु निधानसमेणाधामेन संस्कार्य- त्यवदर ने राहवनीयात्मनोत्पादयत्वरूप न भवति । प्रा- धान परमानेष्टिभ्यामेव तदुत्पत्तेः । अन्यथा चयननिर्व- तिते स्थगिइले ऽग्निस्थापनाप्राचीनेए अग्निहोवदर्ग- पूर्णामामादिश्वग्निमति कातो स्थगिडान नियुष. प्राचीनेषु दौक्षणीयादिषु चाश्वनौयाभाषप्रमगात् । एवं चाह. बनीयम्य मतशयनसंस्कारम्य कमांकाक्षायामाहव. नौय: मामान्यन कायर्यतया यदायनोंये होतीति- वाक्येन मिही विशिष्य यस्य प्रात्यपूर्वम्योपयोगी गिद- ·पपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १७६ ले निधौयते तादश्यमेकतधारा पर्यवस्यति । किं च सो- मप्रयोगसकोणपयोगस्य चयनस्य सोमप्रयोगाइहिरनु- छातुमशक्यतया तन्मध्यत एवानुष्ठातव्यत्वे पाशुकध- मजातस्यानीपोमीय पश्चात्वमिवानुष्ठानसादेण्यरुपगा स्थानप्रमाणेनापि त्वर्यत्व प्राप्राति । एव प्राशुवतच कामर्थस्य पशुकामादिवाक्य श्चयनसंस्कृतस्थाग्ने, फलसं- योजनं कुर्वशिरपवादः प्राप्नोति वाचनिकफलेन माला- कावाशान्त्या ऋतूपकारस्य फलस्याकल्पनीयत्वात् । एवं मात्वर्यवापवाद प्राप्ते तत्प्रतिप्रसवार्थान्यग्निष्टोमा- दिवाश्यानौति युक्षम् । प्रतिप्रसवे ऽपि विधिलाधवस्य पागुपपादितत्वात् । तस्माद्यथा"य एवं विद्वान् पोडशिनं गृह्णातौ"ति ज्योतिष्टोमप्रकरणानातवास्योत्पन्नस्स"षो- डशिना वीर्यकामः स्तुबोते"ति फलविनियोगवचनायो- दितप्रकरणलभ्यज्योतिष्टोमागभावस्य षोडशियागाभ्या- सस्याप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहौयादप्युवध्ये ग्रायोऽति- राध वाहाणस्य उत्तरे ऽहन् हिरावस्य गृक्षते मध्यमे विरावस्य चतुर्थे चराधे ऽहन्य होनस्य गृहातइतिषाक्य: क्रात्वर्यतासिद्धिविमानेरग्निष्टोमादिवाकैा. क्रत्वर्थता- सिदिः स्यादेवेत्याशझ्याह । नित्याकाम्यस्य शैघ्रात्प्रकृति- मपि समापद्यतां लिङ्गतो ऽग्निः सीऽङ्ग सवाद्यवाक्यैः प्रकृ- तिविकृतिषु स्याट् दिराचादि - ·१८० विधिरसायने। गो ऽपि ॥ तदाक्यान्न्यादावा- क्यैस्त्रिभिरपि निखिलाहर्गणा- न्प्रापिते ऽग्नौ किं वा कुर्वन्त्व- वंगल्या प्रकृतिमिह विधिबात- मग्नेः स्तुवन्तु ॥ ३३ ॥ एवमग्निष्टोमादिवाक्यानां कात्वर्यत्वयिधिरूपतामुप- पादयता कस्मिन्विधावव्याप्तिरिष्यते । न तावदग्निष्टोमे- नानुयजन्तीति विधी, तस्य प्रकृत्यग्निष्टोमे ऽग्निप्राप्त्यर्थ- त्वात् । न च वाच्यमग्निष्टोमशब्दो विलस्यग्निष्टोमस्यापि साधारणः । अतस्तवातिदेशतो ऽग्निप्राप्तिः सम्भवतीति- तदीयाग्निविध्यंशे ऽव्याप्तिरिति । प्रकृतिविकृत्यग्निष्टो- मयोर्विधरेकत्वेन तद्विध्यपरत्तावग्ने. प्रकृत्यग्निष्टोमाह- स्वामिद्या ऽन्यत्व तदतिदेशे ऽस्थामम्भवात् । नापि तमु- वध्येन तमतिराणेति विध्योरव्याप्तिः तयोरप्यग्निष्टोम- पास्यवत्प्रकृतिविकृतिसाधारणत्वात् । ननु प्रकृतिभूत- थोरप्युवध्यातिरात्रसंस्थावती: क्रत्वोः अग्निष्टोमविका- रत्वात्ततशोदकासम्भवत्प्राप्तिकस्याग्ने: तयोः पुनर्यिधानं गुणकामप्राप्त्यर्थमिति तहिध्यारव्याप्ति. स्यादेवेति चेटु- च्यते, न तावदग्निष्टोमविका, तयोरप्यग्निष्टोमवत्यक- तिमूतज्योतिष्टोमात्मकत्वात् ज्योतिष्टोमस्यैय खुल्यग्नि- टोमोवध्यपोडम्यतिरावत्तिकाशतसः संस्थाःतिवाग्नि- धोमसंस्था चममवक्रत्वर्या उपव्य गृहीयात्योडशिना यो- ·- अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाचेपसमाधाने। १८१ यकामः स्तुवोतातिरावेण प्रनाकामं यानयेदिति ज्यो- तिष्टोममाथिस्य फलार्थतया विहिता गोदोहनवत्पुरुषा- • इति विशेषः । अग्निष्टोमादिसंस्था इति चाग्निष्टो- मादिसंत्तकैः स्तोत्रः बातोः समाप्तय उच्यन्ते संपूर्वस्य तिठतेर्धातोः समाप्तिवाधित्वात् । ततश्च यथा फलाय गोदोइनग्रही ऽपि तदाययैदर्थपूर्णमासी प्रकृतिभूती एवं फलार्थमुवध्यादिसंस्थानुठाने ऽपि तदाथ भी ज्योति- टोमः प्रकृतिभूत एव भवति । प्रकृतौ च तत्त्र नातिदेशा- दग्नेः प्राप्ति प्यग्निष्टोमवाक्यरूपादुपदेशात् । तेनाग्नि- टीमसंस्थावत्येव हि तस्मिन्नग्निः प्राप्यते न तु संस्थान्त- रवस्यपि । यथाग्रवती इत्पृष्ठस्येति वाक्येनायवती ब- सामन्येव तस्मिन्प्राप्यते न तु रथन्तरसाम्यपि तत- शौक्थ्य संस्थस्थातिरावसंस्थस्य च ज्योतिष्टोमस्याग- त्वेनामानो ग्निध्यातिरावाक्याम्यां विधीयते । उ- पध्यातिरावशम्दयोमवध्यातिरावसंस्थविकसिसाधारखे यग्निष्टोमवायोतन्यायेन विकृतिघ्यायग्नेरप्राप्तस्य विधी भवत इति न तयोरव्याप्तिशावकाश: नापि हिरावादिवाकव्याप्ति: । हिरावादिध्यागिष्टोमोषध्या- तिरावसंस्थानाम् यहां सवेन तेषु प्रकृति य कृतिसा- धारणागुिष्टोमादिधाव रेवाग्नेरीपदेपिकवस्य तदधौन- गुणकाममाप्तेश्च सम्पन्नतया रोपां गुणकाममाप्त्यर्घागि- विधिपत्यस्य यमणकात्यात् । न च तेषु पौडगिसं- स्वम्प्राप्यङ्गः सम्भवेन तस्मिन्नानि पोडशिसंस्थे प्रकृति- भूतज्योतिष्टोम इवागुरोपदैगिकरवं तेभो न लभात इति तदर्प विरावादियाफा स्यादिति पायम रीयाग- ·१८२ विधिरसायने। टीमादिसंस्थानामध्यज्ञां मत्स्येनागिनेपामयगडगं स्या- दिति तदङगसूतारन्याश्रितगुणाकामप्रष्टत्युपपत्त्या पोड- शिसंस्थे ह्यगरौपदेशिकत्वसंपादनस्य निष्फलत्वात् । भोपदेशिकागानुष्ठानमेव हि तदाधितगण कामप्रति मयोजक न तु यत्र तस्याङ्गस्योपदेशेन न प्रहत्तिदुपका- रकावाभावो ऽपि गौग्वात् । किताह हिरावादिवाका नि कुर्वन्तु । अगिष्टोमादिवाकरः सर्वेष्यहरगणेषु मा- पतस्थागहिराबादातिारतम्य: प्रतिक्षेपरूपां परिसंख्या कुर्वन्तु । पोडशिग्रहविपयहिरावादिवाकरानौवाहरगर. अयः प्रतिक्षेपस्यां परिसंख्याम् अत एव पोडशिनो वे- क तत्वं तब कृत्म विधानादित्यधिकरणे घोडशिग्रहस्था. निष्टोमादिष्यत्वेन विधानादतिदेशतः सम्भवत्प्राप्ति- कस्य हिरावादीनां तव तनानि पुनर्विधानं परिसंख्या- मित्युक्तम् । श्रानानं परिमख्यामिप्ति भूवेण । ननु पोडशिगृहणवाकेष्वग्निष्टोमादिशब्दानां प्रकृतिमाव- परत्वात् हिरावादिष्वतिदेशतः प्रप्तिः तर्कपामावमिति भवत्वप्राप्ति परिसंख्या दूह त्वग्निवाययेषु तेषां प्रक- तिविक तिपरत्वाभ्युपगमाटुपदेशत एव हिरापादौना- महरन्तरेपपि प्राप्तिरनीति प्राप्तपरिसंख्यायां दो- घ्यं स्यादिति चेत् ताव दिरात्रादिवाकयानि समना- रविधीनां स्तुति,कुर्वन्तु । एवमेते ऽगिष्टोमादिगिविधयः प्रणम्ता यत्तगिविधानमावेण दिरावाद्यवर्ग गोषष्यगि- लभ्यत इति इत्यमेव च गिरमां हिरावे पोडग्युत्तर- इति वचनमुत्तरे ऽहन् हिरावम्य गृह्यत इति हिरापसा. मान्यवनप्राप्तस्य पोडशिनी हिरावान्तरेभ्यः ·अपूर्व नियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधान। १८३ रिसंख्यामिनि त्तिकारमते प्राप्तपरिसंख्यार्थत्वेन चै- दोऽयं स्यादित्यपरितुष्यता भाष्यकता तस्य वैखान- भपूर्वे हन् साम भवतीति समनन्तरविधिस्तावक- त्वमुक्त पूर्वन्यानो वैखानमास्यवैशेषिकगुणविधियु- क्तः । यदत्तरस्याप्यङ्गः पोडश्यास्यो वैशेषिको गुणो वर्ततत्यौरित्येन स्सोतीति । तस्मात् हिरावादि- वाकेवग्यपि नाव्याप्तिशावकाशतिभावः । नन्वत्रा- ग्निष्टोमादयः पोडशिग्रहाग्निष्टोमादिवाकाविव प्र- कृतय एवं गृह्यन्तां न विकतयोपि, ततश्च हिराना- दिगतेपग्निष्टोमोक्थ्यातिराचसंस्थेष्वहःसु प्रक निभूतभी ऽग्निटोमादिभाशोदकात्मम्भवत्प्राप्तिमस्याग्नेविधान गुणकामप्राप्त्यर्थमेव भवेन तु स्तुत्यर्थं परिसंस्थाधं वा स्तुतेर्यप्रायत्वात् । पातिदेशिकपरिसंख्यायाचाप्राप्त- विषयत्वेन चैदीप्याभावे ऽप्यग्निप्रकरगासंनिहितगुगा. काममाप्त्यर्घत्वसंभवे ' संनिहितहिरावादितदतिरिक्ता- नेकाहगंगाप्रकरगा गतसत्तचोटकवाकयानुसन्धानलमा- ग्निव्यायत्तं कत्वकल्पनस्यायुतत्वात् । नई पोडशिय- विषयहरानादिवाकान्वपि पूर्ववाकामंनिहितराज- न्यादिनिमित्तव्यात्यर्थान्येव स्युः न त चिरावाद्यहरन्त- रचोदकपर्या लोचनालभापोडणिग्रहपरिसंस्थानीति वेत्तथैव सन्तु पत एव शास्तदीपिकायां पोडगिगृहवि. पये दिराचादिवचनमनैमित्तिकस्वार्थमित्युतम् । तम्मा- युशमिश दिरावादिवाको व्याप्तिकथनमित्यागया। अग्निष्टोमादयश्चत्प्रज्ञतय इह ·१८४ विधिरसायने । न स्यात्समानं विधानम् सङ्गी- चश्च श्रुतीनां क्व चन नयविदां निनिमित्ती न युक्तः । तस्माद- व्याप्तिरग्नेविधिषु न घटते व- र्णिता वैकृतेष्वित्याक्षेपे ऽस्मिन् प्रवक्तुं नवसरणिचणैः शक्यमे- तावदेव॥३४॥ यदावागिष्टोमादिब्दाः प्रक तिमावपराः स्यः तदा ग- हणे समानविधानं म्यादिति सूत्रोक्त प्रकतिविक ति- पुगः सामानविष्यं न सिध्येत् । एकविधिविधेयत्वं हि सामानविष्यम् । नन्वतोपदेशपतयैकरूपैर्विधिभिः विधे. यत्त्वमा तहिवक्षितं तावतैव विकृतिषु गुणकामप्राप्ति- फलस्य लाभात् । न त्वेकविधिविधेयरवपर्यन्तं विवनि. तं तावत्मयता विवक्षायां फलाभावात् । अपि चाहर्ग- पन्नियत्समानविधानं स्यादिति दशमाध्यायमूवेण त. चैव तत्तात्पर्यस्य स्पष्टीकरणाच । तव हि हादशाह श्य- नौकायां रथन्तरहइत्साम्नीराद्ययोरङ्गोश्चोट कार्दन्द्रया- यवराकागत्वप्राप्ति सम्भवे किमर्थ तयोः पुनर्विधानमि- प्यालायां मामानविध्यर्थमिति तत्फल मुकाग्रिषदि- ति दृष्टान्त उपन्यतः तन दार्शनिक प्रकतिदिक • ग्यान विध्यैकरमस्ति प्रफ तो यदि रथन्तरसामा सोमः ·अपूर्वनियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधान । १८५ इत्यादिविधिविकृतावैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरित्यादिवि. धिरिति तदात, कि तूपदेशरूपता प्राकृतवैकृत- विध्योरैकरूप्यमाचं तथैव तदृष्टान्ते ऽगावपि सामानवि- ध्यं भवितुमईतीति चेत् । भवत्येवमग्न्यति गाहाधिका- रणसूत्रसङ्गतिस्तदीयतन्वरत्नसा गतिस्तु न स्यात् । तब हि वैकृतागिविधीनां परिसंख्यात्वमाथङ्ग्य सामा, नवियन निराकृतम् । तदम्माभिः प्रथमश्लोकन्या- ख्याने स्पष्टीकृतम् । तत्तु तदा सडगछते यदि प्रकृति- विकृतिथ्यगरेकविधिविधेयत्वं स्यात् । भिन्नविधिधि- धवरवे हि प्राफ तविधिना कृप्तोपकारस्यागेविकृतिवि- शेषेषु पुनर्विधानं ग्रहमेधीयाज्यभागविधानवत्परिसं- रख्यार्थमस्त्विति शहा सामानविध्येन निराकर्शमशक्यैव स्यात् । अत एषामाभिः पूर्व श्लोके प्राकृतागिविधि- भयो भिन्नानां हिरावादिप्यगिविधीनां परिसंस्थात्वप- क्षोऽपि दर्शितः । नन्यस्त वेकृताग्निविधीनां परिसंस्था- त्वनिराकरणे हेतविशेपनिर्देशकतन्त्ररत्नमावस्यासङ्गति- स्तथापि सूत्रादिसामञ्जस्यावैफल्यादग्निष्टोमादिशब्दानां प्रकृतिमात्रपरत्वाग्युपगमे को दोप इति चेतेषामविशे. पप्रमुत्ततिरुपाणां निनिमित्तः प्रकृतिपु सोच एव दोपः, तं हि न्यायविदो नानुमन्यन्ते । न हि पोडशिय- हवागताग्निष्टोमादिशब्दानां ज्योतिष्टोममहाप्रकरण- मिवामिकामं जुहोतीत्या जुहोतिरिति कर्तव्यता- काझमयाजावान्नारप्रकरणमिन चेहानारम्याधीताग्निष्टो- मादिशब्दानां कि चित्सद्वीचकमस्ति सोच कामा- ये च यदायनीये नुनतोत्यनारम्यवादगतजुहशतः ।

·१८५ विधिरसायने। प्राकृतवैकृतसकल होमपरत्त्वमिवहाग्निष्टोमादिशब्दानां प्रकृतिविरुतिरूपसकलाग्निष्टोमादिपरत्वमेव न्याय्यम् । तमामकृतिमाधारगरग्निष्टोमादिवाक्यै रेव हिरावादि- प्यग्निप्रात्या प्रकृतिर तेवपि तदाधितगणकामलाभाद हिरावादिवाक्यानां पूर्वश्लोकीकरीत्या परिसंख्यार्थत्वं स्तुत्यर्थत्वं वानन्यगल्या स्त्रीकरणीयमिति तेष्वपि ना. स्त्यव्याप्तिः । अतो विषय सप्तमीपचे वैकताग्निविधिव- व्याप्तिरित्युक्तिनिरालम्बनेति स्थितमेवमाक्षेपे मौमांसा- न्यायविद्भिरेतावदेवोत्तरं वक्तुं शक्यं किं तदिति चेन बाह। अग्निष्टोमादिशब्दाः प्रकृतिवि- कृतिसंस्पर्शिनस्सन्तु नाम प्रा- प्यत्वासातसंस्थान्प्रथममधनते यान्त्यनामातसंस्थान् । तत्त- त्यतं विरात्रप्रभृतिषु विधयश्ची- दकप्राप्तमग्निं श्येनासत्यादि- लन्ध्यै विदधतइति ते वन- ताव्याप्तते ति ॥ ३५ ॥ पूर्वश्लोकोक्तगैरया सोधे कारणाभावादिमे ऽग्निष्टो. मादिशब्दाः प्रकृतिविकृतिगामिनः सन्तु नाम पत एव प्रकृतिसामानविध्यात्परिसंस्थात्वमनुपपन्नमिति तन्वर- अवचनमप्यग्निष्टोमादिवायवयाभिप्रायेण युज्यते, तथा- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। १८७ पि विकृतिरूपान् सर्वानग्निष्टोमादौन्न स्थति कि त्वग्निष्टोमादिसंथावत: मातुविशेषानन्विच्छन्ती येषु क्रतुषु प्रत्यक्षश्रुत्याम्नातास्तत्तसंस्थाः सन्ति तेषु शोध बुध पास्टेषु प्रथममवतरन्ति । तावता नैराकासात् शब्दानां विरम्य श्यापाराभावाच्च तदनन्तरं बिलम्विती- पस्थितिकषु चोदकप्राप्यसंस्थेषु क्रतुषु नावतरन्ति पर्ण- मय्यादिवाक्यस्थितजुहादिशब्दव चोदकमाप्तासु बैंक - तजुह्वादिषु उपांश पौर्णमास्यां यजन्नि ति वाक्याभावे दर्शपूर्णमासाधिकारवायस्थपूर्णमासपदमिवान्तराल- विधिसामयलण्ययोगामासोकाल उपांशयाजे श्राहवनी- यवाक्यगतजुहोतेरप्यायश्च स्वकालत्यादित्यधिकरणे स- वहोमविधिसाधारणयं नाडीकतं किंतु ये विकृतिया- मनोमादय उपदिष्टा न त्वतिदिष्टास्तत्साधारण्यमेवा- जीकृतम् । तन्मानसाधारण्ये घतिदिष्ट साधारण्य इव न विरम्य व्यापारप्रसतिरस्ति । अत एवातिदेशप्राप्येषु होमेषाइवनीयस्याप्यतिदेशेनैव प्राप्तिस्तदधिकरणवा- त्तिके दर्शिता । ततशाहवनीयेन सहैवास्यातिदेशनात् । प्रकृतौ वा विस्तीलादित्ययं निशयो भवेदिति । एवं च प्रकृतानामग्निष्टोमादिशब्दानां प्रत्यक्षानाततत्तत्सस्था- वन्मावविषयतया तेष्वेवारनेरुपदेशतः प्रति. येषु त हिरावादिषु प्रत्यक्षास्नातसंस्थाविशेषरहितेषु चोदकात् हादशाहिकमध्यमदशराबिगतसत्तास्थाविशेषलामारी- प्वग्निष्टोमादिवाक्यरूपोपदेशपरित्यक्तेष्वविदेशत एवा- ग्ने: प्राप्तिरिति तेषु गुणकामा न प्राप्नुयुः, अतस्तेषु सा- मानविध्येन गुणकामप्रात्यमग्निविधिपराणि हिरावा.

·१८८ विधिरसायने। दिवाश्यानीति तेष्वव्याप्तिकथनं युक्तमित्येतावदिर वक्तुं शक्यम् । नन्वेवमेव समाधानमुच्यतां को दोष इति चेत्तवाहा ततेतहूषणं स्यान्न गुणफलवि- धिष्वत्र वान्यच व्याप्तिः प्राक्कि- ञ्चित्क्रत्वपूर्वान्वयमुपगतवाना- श्रयो ऽत्रानुवाद्यः ॥ किन्वग्नि- टोममुख्यक्रतुसमधिगमात्प्राग- नारम्यवादे शुद्धो ऽग्निस्तस्य नैव क्वचिदपि विकृतावाश्रयत्वे ऽस्ति भेदः ॥ ३६॥ स्थादिदमुत्तरं याग्न्याथितफलविधिपु अन्य वैवा- ग्निप्रकरणे ऽन्येषु वा ऋतुपकरणेषु किं चिक्रत्वपूर्वान्व- यित्वेन सिद्धो ऽग्निराश्रयत्वेनानुवाद्यः स्यात् । तथा हि यदि मागेवाग्वाचितगुणफलविधिप्रष्टो के चित्मातु- प्रकरणेषु उपदेशन केषु चिदतिदेशेन च तत्तकात्वपू- वियो ने; सिद्धः स्यात्तद्यतिरेकेण चाव गुणफलवि- धिप्वाथयानुषादार्थ शुदाग्निसमर्पकपुरोनुवादी न स्यात् नदानौमौपदेशिकजुइन्वायेन प्रथमवुद्धिमयतरस्यौपदे- थिय नावाथयत्यनान्विते चरममातिदेशिकस्याग्नेर- ·अपुर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १८८ वयो न मवेदिति तस्यामि तदाश्रयत्वेनान्वयार्थमुपदेशः सफलः स्यात्। यदि वा तवैव प्रकरणे कि चिक्रत्वपूर्यान्व- यित्वेन सिद्ध एवाग्निरमगायनवदुणफलविश्यब यो स्या- त् तदा गोटोहनवदग्न्याश्रितगुणफल विधिस्तवैव क्रतो व्यतिठे तेति त्वन्तरगताग्नेरपि तदाश्रयत्वसिय य- नान्तरं कर्तव्यं स्यात् । नन्वेवमनारम्यवादरूपे ऽग्निप्रक- रणे ऽग्निष्टोमादिवाक्यैः कात्वन्वयकरणात् प्रागेव य एवं विहानग्निं चिनुतइत्युत्पन्नः शुद्धो ऽग्निः श्येनाकृत्या- दिगुणफलविधिमाश्रयत्वेनान्वेति सोमप्रयोगाद्वहि: के- बलस्याग्नेरनुष्ठातुमशक्यत्वादगिष्टोमादिवाक्य स्तम्य क्र- तुषु संयोजनाच यत्वाग्निस्तवैव तदाश्रिता गुणफलवि- धय इत्यर्थादेव वेपामपूर्वीयाग्निसंबन्धः सिध्यति अर्था- त्मिध्यच्चापूर्वीयस्याश्रयत्वं येषुग्नेरौपदेशिकमपूर्वीयत्वं येषु चातिदेशाधीनं तेष साध्वग्यविशेषण सिध्यति । न त प्रतिदिष्टस्याग्नेराश्रयणे दापौर्णमासिकाग्र- गायनावितरवेनावगतस्य गोदोहनस्रष्ट्यन्तरातिदिष्टप- गायनाश्रयो वैगुण्यवदिह किं चिदैगुण्यमस्ति एताग्वि- पयाभिमायणैवानिदिष्टानयोनापि गुणकामप्रवृत्तिर- शौकता। अवैगुण्ये तु भवतु कामस्थापि प्रवृत्तिरिति तदभिप्रायेणेव भाष्यकारो ग्याह तस्मिन्प्रवर्तमाने का. मो ऽपि प्रवर्तत इति तस्मादतिदिष्टाग्न्याश्रयणेनापि गु- कामप्राप्तिसम्भवान्न तदर्थं हिरावादिवाक्यापेक्षेति भा- व: । का तहि हिराचा दिवाक्यानां गतिः स्तावकतैवेत्यु- तमिति चेन्न । अग्निष्टोमोवथातिराववाफ्यसरूपतया त. विधायकतया प्रतीयमानानां व्यर्थप्रायस्ततिलक- ·१६. विधिरसायने । ल्पनायोगात् । तस्मात्तहिधित्वनिवौहान्यथानुपपत्यैवा. तिदिष्टायययेन गुणकामा न प्रवर्तन्तइति कल्पयिष्या- मः । तथा मति हि गुणमात्यर्थता तेषां भवेदित्यनुश- यानं प्रत्याह॥ वाचस्त्वग्नेदिगत्रप्रभृतिषु प- रिसंचक्षतामन्यतो ऽग्निम् ते- प्वन्चाङ्गानि यदा नियमनमथ वा तेषु कुर्वन्तु तस्याः ॥ येष्वे- ता: लिष्टगल्या गुणफलभवन- प्रापणार्थी भवेयुः षोडश्यर्थ- विव स्यात्तदपि विधिफलं ते- ववश्यं तथापि ॥ ३७॥ यदि हिराखादिवाक्यानां केन चियकारेण विधा- यकत्वं वाध्यमिति निवन्धस्तदा तान्यहर्गणान्तरेभ्यो ने: परिसंख्यां कुर्वन्तु । यदि प्राप्तपरिसंख्या त्रिदोषा तदपेक्षया व्यर्थप्रापि स्तुतिरेय वरमिति उतमिति त- वापरितोषस्तहि हिरावादिष्वेव गृहमेधीयाच्यभाग- विधिन्यायेन चोदकप्राप्ताङ्गान्तरपरिसंख्यां कुर्वन्तु । यदि च हिरावादिपवतिदेशप्राप्ताइसमावेति लिगानि स- तीति सविरोधात्तवाप्यपरितोयस्ताई हिरावादिवृत्त- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योहाहरणाक्षेपसमाधान। १८१ रवेदा: पक्षप्राप्तावग्ननियमनं कुर्वन्तु हिरावादिचोद- कार्यालोचनालभ्योत्तरदिपायपेचाग्निनियमापेक्षया- ऽग्निप्रकरणास्नातनदाचितगुणकामप्राप्तिर्वृद्धिसंनिहिते- ति तादश्यमेव हिराबादिवाक्यानां कल्पयितुमुचितमिति मथमनौ कन्याख्याने प्रतिपादितमिति दिदमपि तत्र षोडशिदिरावादिवचनमुटाहृत्य प्रतिपादितमेव संनि- हितफलालाभे प्रकरणान्तरस्थ चोदकाधौनप्राप्तिसा- पक्षो नियमो ऽपि फलं भवितुमहतोति इह चान्यतः मम्भवन्ती गुणकामप्राप्तिः फलं न भवतीत्युक्तमेव यद्यपि लिगण्या हिरावादिवाक्यानां गुगाकामप्राप्त्यर्थत्वं मम- येते तथाप्यग्नेनियमनमपि फलं सम्भवन्न निवारयितुं शकाम् । न ह्येकस्य वाकास्य प्राप्तिनियमपरिसंख्या- खेकमेव फलमिति नियमः अनेकफलसकरस्य तत्र तत्र वाका बहुशः प्रागुदाहृतत्वात् । किं च द्विरावादिवा- कावेव गैडशिग्रहविषयेष वनेकफलसङ्करः सिहान्ता- भिमती दृश्यते । तथा हि उत्तरे ऽहन्दूिरावस्य गृह्यते इत्यादिवाकप्रानि तत्प्राचौनवाकासीर्तितं ब्राहायात्व- राजन्यत्वरूपनिमित्तानावे ऽपि षोडशिनः प्रापणार्थी- नौति सावत् शाम्वदीपिकाकृतोत्तम्। तेनैवोत्तरेऽहन्नि- तिवाका प्रकातिराने विकलिातस्य पोडशिनः सथैद हिरावस्योत्तरे ऽहनि प्राप्तो तन्नियमार्थमिति । तन्त्र- रत्ने प्रतिपादितम् । सूत्रकृता तु षोडशिनो वैकृतत्वं तत्र करनविधानादित्यधिकरणे उत्तरे ऽहन्नित्यादिवाक्यानि परिसंख्यार्थानीति प्रतिपादितं तत्व हि पोडशी प्रकृती ज्य तिष्टोमे न ग्राशस्तस्य मध्यमेऽहन्नित्यादिवाकरः का.

·१६२ विधिरसायने। स्न्येन विक तिसम्बन्धिचायगमात्तदनुसारेणाग्निष्टोमो- वथ्यातिरावशब्दानां विक त्यग्निष्टोमादिपरत्वौचित्यात् अन्यथा प्रक त्यग्निष्टोमादिषु सप्तस्तस्यातिदेणादिक हि- पु प्राप्तिमम्भवेन मध्यमादिवाकरवैयर्थ्य प्रसहादिति प्रापय्य ज्योतिटोमप्रकरणगतानां पोडशिविषयाग्नि- टोमादिवाकयानां हादशोपसत्तादिवाकायत्तदनन्वयि- पदरहितानां प्रकरणादुत्कर्षायोगात् प्रकृतावपि पो- डशी ग्राह्य इति सिद्धान्लिते किमर्थानि ताई मध्यमादि- वाकमानौरयाकाहायामाम्नानं परिसंख्यामिति सचेगा- तिरालीका याग्निष्टोमसंस्थेष्वर्गणानामहरन्तरेष्व- पि ब्राह्मणरानन्ययोः पौडशिन: प्राप्ती तत्परिसंख्या- र्थानौत्युक्त किमत्रफलं प्रत्याख्यातव्यं तस्मात् पौडशि- विषयतिरानादिवाकेाविकाग्निविषयतिरावादिवाकर- पवायनिवार्यः फलान्तरसङ्करः । अत फलान्तरेण तेषा विधिवनिर्वाहादतिदिष्टाश्रयणेन गुणकामा न प्रवर्तन्त इति परिभापानाश्रयणीयेति कथमपि दिरावादिवाक्ये- ध्वव्याक्तिरवकाशं न लमतइति भावः । एवं हिरावा- दिवाका प वव्याप्तेरनवकाशत्वं समपञ्चमुपपादितम् । "पराकाम उकश्यं गृजीयात्""पीडशिना वीर्यकामः स्तुवीत" "अतिरावेण प्रजाकामं याजयेदि"ति वा- कानि पश्वादिफलार्थ ज्योतिष्टोमाथितीक्ष्यादिसं- स्थाहपगुणविधायकानोति मतमाथियोथ्यातिराव- षाक्ययोरप्यव्याप्नेरनय काशवं प्रागुपपादितम् ये तम- न्यन्ते पशु कामादिवाकानि पश्वाद्यर्थमुवय्याधिका- वृत्तियुतप्रकृतसोमयागविधायकानि न तु तदाथि- ·अपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने । १८३ नोकथ्यादिसंस्थामावविधायकानि यत्र हि लोकतः क्रतोगंगाग्वयो लभ्यते सवव फलाय गुणमावस्य विधियुज्यते यथा गोदोश्नाद: यत्र तु शास्त्राइते न तत्सिविस्तव न स युज्यते गुणाशयसंपन्धे गुण- फलसंबन्धे च शास्त्रव्यपारायोगात, कि तु तव गुण- विशिष्टकतोरष फलाय विधानं वाच्यम् अत एव "दा. क्षायणयनेन स्वर्गकामो यजेते"त्यादिश्वम्याटत्तिगुणवि. शिष्टस्य कातोरेव फलाय विधानमभ्युपगम्यते एवं घ फलकामनानिमित्तकतदधिकात्तियुक्तोक थ्यादिसंस्थः मोमयागो नित्यवदामाततदनारत्तियुक्तम्याग्निष्टोमसं- स्थस्य "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"ति विधिहयप्राप्तनित्यकाम्योभयावस्य- स्थ सोमयागस्य विकार इति तब दोक्षणीयादेर कला- स्थातिदेशेनैव प्राप्तिन तूपदेशेन नित्यवदानातदोक्षणी- याद्युपदेशस्य शौघोपस्थितिकनित्यवदानाताग्निष्टोमनि- त्यकाम्यक्रतुप्रयोगान्वयन चरितार्थस्य विलम्बितोपस्थि- तिकनैमित्तिकोथ्यादिग्रहाक्षेऽप्याधिकात्तियुक्तप्रयोगा- न्तरान्वयकल्पने विरुक्तिमसङ्गादिति तन्मताश्रयगोनो- क्थ्यातिरावाग्निवाश्ययोरतिदेशतः सम्भवव्याप्तिकाग्नि- विधिरूपयोरव्याप्तिर्वक्तुं शक्यते इत्यत आह । उक्थ्यादिस्मृकफलानां ऋतुस- मधिगतिं सन्वतां केऽपि तेषा- म्। तेनाग्निष्टोमसंस्थतविक- ·१६४ विधिरसायने । तितयोक्टयादिसंस्था न सिध्ये- त् । किं तु स्यात्सर्वकाम्योत्यु- दितफलभिदा साधिकायां प्रकृ- त्यासुध्यादौनां व्यवस्था प्रक- रणपठनात्सर्वतस्तत्प्रसतौ॥३८॥ पशुकाम उक्थं गृह्णीयादियादिवाक्येषक्ध्या दिश- ब्दवाच्यमुक्थ्यादिम्तोः क्रतुसमाप्तिरूपामवथ्यादिसं- स्थामतिलयोक्थ्यादिपदलक्ष्यस्योक्थ्यादिसंस्थाविशिष्ट- स्थ क्रती: पश्वादिफलसङ्गतिरङ्गीक्रियते चैत्यशका- मादिवाक्यानि कतुफलविधयो न भवेयुः सर्वेभ्यः कामेभ्य इतिवाक्यान्तरेगीय क्रतो: पवादिसकल फ- लान्धयसिद्धः । ततशोक्थ्यादिसस्ये क्रतो फला- र्थस्य विध्यन्तरस्याभावात्तदिधिविधेय उवक्ष्याधिका- वृत्तियुक्तः क्रतुरग्निष्टोममस्वस्य क्रतोविकृतिरित्येवं न सिध्येदेव किं तर्हि पशुकामादिवाकरः सिध्येदि- ति चैदुच्यते वसन्तादिवाकेान जौवदधिकारतया स- कामवाकान तत्तरफलकामाधिकारतया चायगते प्र- कृतिभूते ज्योतिष्टोमे तत्प्रकरणोत्पन्नानामुक्यादीनाम- विशेपेण संवन्धे प्राप्त पशुकामादिवाकैरकाय्यस्य पराफ- लाथै तस्मिन्मंबन्ध: पोडशिनी वीर्यफलार्थे इत्यादिरूपा व्यवस्था परं तैकाः मिध्यति यथा दृश्याटिफालवयार्थ- विक्षितसौभरपठितानां बयाणामपि होपीत्येवमादीनां ·अपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाचेपसमाधाने। १८५ निधनानामविशेषग्य तत्संवन्धे प्राप्त हौपिति दृष्टिका- माय निधनं कुर्यादुर्गित्यन्नाटाकामाय उइति स्वर्गका- मायेयादिवाकाष्टाधै हौषिति निधनमित्यादिव्यवस्था सिध्यत्येवं दाक्षायगयजसाकास्थायौयादावपि दार्श- पौर्णमामिक सार्वकाम्यवाकालब्धवगंपवादिफल विषे कतावात्तिसहप्रस्थानादिगुणव्ययस्यैव सिध्येन्न तु गुण- विशिष्टस्य कतो: सार्वकाम्यवाक्योदितफलात्फलान्तरे- गान्वय: तस्मादुकथ्या दिवाक्योदितफलानां क्रतुसङ्ग- तिचौकार प्युक्थ्यादीनामग्निष्टोमविकारत्वासिद्देस्त- न्मतारायणे उप्युक्या तिराचाग्निवाक्ययोग्व्याप्तेनीवका- श इति भावः । वस्तुतस्तु तेषां कातुसङ्गतिस्वीकार एवा- युक्तः संस्थाविश्पविशिष्टेषु मातुपक्ष्यादिशब्दप्रयोगस्य विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् चौराशक्तिविशेषणइत्तिन्यायन लाक्षणिकत्वात्, उक्थ्यादिफलवाकाषु च लक्षगाक- ल्पने प्रमाणाभावात् । न च तेषां गुणाश्रयसंवन्धे गुण- फलसंबन्ध च व्यापारायोगालक्षणाकल्पनं प्रकरणादेव गुणानामाश्रयसंबन्धलाभात् तस्मादुष्यादिफलवाकयषु स्तोत्रविशेषैः क्रतुममाप्तय एवोकथ्यादिशब्दवाच्चा: फ- लाय विधीयन्ते गृहौयात्स्तुवौत याजयेदिति तु सौ- दिषु निर्वमायादिवदनुवादमात्रं तदेतत्म शास्वदी- पिकादिष्वेव सष्टम् । एवमवावरसो मन्वते के ऽपौत्यु- त्यासूचितः संस्थास्तु समानविधाना: प्रकरणाविशेषा- दितिसंस्थाधिकरणे किं सर्वसंस्खं ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य दोक्षणीयादयो धर्मा उताग्निष्टोमं प्रकृत्येत्यादिभाष्य- वचनं त ज्योतिष्टोमस्यैवाग्निष्टोमसंखोकथ्यादिसंस्थस्य च ·विधिरसायने। सामान विध्यासामानविध्यविचारपरं न ग्राह्यं कि तु ज्योतिष्टीमेन तदाथितानामुक्थ्याढिसंस्थानां पृथक् फ- लववेनेतिकर्तव्यतापेक्षिणीनां सामानविष्यासामान- विध्यविचारपरं नेतव्यम् । अत एव यन यव गुणकामा भवन्ति तत्र तत्र क्रियायां साध्यमानायां नान्यथा त- चेतिकर्तव्यतायामन्तिकमुपनिपतेत्सा साधनस्य वा साध्यस्य वेति मन्दिामाना साध्यस्य भवितुमर्हति नासी साध्यस्याभवन्ती साधनेन संवध्यतइति सिद्धान्त. भाष्यवचनं सङ्गच्छते। इदं हि क्रतोः क्रत्वाश्रितगुणका- मानां च फलार्थत्वेनेतिकर्तव्यताकाडालक्षण प्रकरणा- विशेषादीक्षणीयादिषु सामानविध्यमितिपूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तयुक्तिप्रदर्शनपरम् । अस्य चेदं तात्पर्य गुणः फलाय चौद्यमानः पूर्वमाता परप्रयुक्तक्रियामाश्रित्य पशाचोद्यते च्यंगयुत्ता च क्रिया प्रयुज्यते ततश्च प्रातानवत: क- त्यरूपक्रियाविधिसमयएवाइविधीनां व्यापारी न प- श्चात् गुणफलविधाने ऽपि विरम्य व्यापारयोगादिति त- सादयुक्त वैकृताग्निविधिप्वपूर्वविधिलक्षणस्याव्याप्ति- कथनमित्येवं प्रथमाक्षेपः प्रपञ्चेनाक्षिप्तः । अथाक्षेपा- तराण्यपि यथा सम्भवमाक्षिप्यन्ते । यदुनां साप्तदश्य- वाक्यपदम्युदयार्थत्वाहीकारण स्वर्गकामादिवाकरध्यपू- वविधिलक्षणाच्याप्त्युद्दारै तस्य नियमपरिसंस्थाविध्यो- रतिव्याम्तिः स्यादिति तत्र साप्तदश्यवाकाहष्टान्तक- घनमयुक्तमित्याधिपति। तासु स्यात्साप्तदश्यं प्रकरणर- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । १८७ हितं यासु न श्रूयते तत्ताख- स्य स्यादिकल्पो विकृतिषु कथि- ते चोदकात्पाञ्चदश्ये । सत्येवं मित्रविन्दादिषु नियमविधि- स्तस्य भूयो विधिः स्वात् सार्थ- क्ये सम्भवत्यभ्युदयफलकता केवलं नैव कल्प्या ॥ ३७॥ अनारम्याधीतसाप्तदश्यवाक्यस्थापि प्राकरणि कसाप्त- दश्यवाक्यवन्मित्रविन्दादिमानशरणत्वे स्थादेवमगत्या- म्युदयार्थत्वकल्पनं तदेवासिदान्तुरस्य प्रष्टत्तिविशेषकरत्व- पर्यवसायी गस्यन्तरसम्भवात् । तथा हि । यासु सौर्या- दिविकृतिषु साप्तदश्यं न श्रूयते ताखनारम्यवादप्राप्त- 'साप्तदश्यस्याविदेशमान पाम्सदश्येन विकल्प मापोत मिनविन्दादियु पुनः साप्तदश्यविधानं विकल्याणवाद- रूपं सातदश्यनियमार्थमस्तु । एवं सर्वस्यापि सातद. श्यवाक्यस्य प्रतिविशेषकरत्वसम्भवे किमित्यन्वतः सि. प्रत्यर्थे केवलादप्यर्थविधित्वमभ्युपगम्यते । नन्वनारभ्या- धौतमातदश्यस्य मौर्यादिगामित्वे सौर्यादिप्यतिदेशा- त्याञ्चदश्यं न प्राप्नुयात् उपदेशेनानिर्देशवाधात् इति चत्सत्यमन्यव तथैव इन त सौर्यादिपु साप्तदश्यं पानद- श्यातिदेशवाधनेन बयं नियतत्वं मानोति चन्मित्ववि- ·२६८ विधिरसायने । न्दादिपु पुनः माप्तदश्यविधानं व्यर्थं स्यात्तथैव मित्रवि- न्दादिष्वपि साप्तदश्यनियमलाभोपपत्तेः । अतो ऽनार- भ्याधीतं साप्तदश्यवाक्यं स्वस्थ मित्रविन्दादिगती स्व- धेयध्य सौर्यादिगती पाञ्चदश्याति देशवाधेन प्राकरणी- कसातदग्यवायवैयर्थं चालोच्य सौर्यादिकं गत्वा तत्र पाञ्चदश्यातिदेशं च सोढ़ा तेन मह विकल्पमनुमन्यते यथा न तो पायौ करोतीति पशावाज्यभागप्रतिषेधस्तत्र चौदकादाज्यभागयोरप्राप्तावप्रसवप्रतिषेधतया खवै- ययं चोदकात्तयोः प्राप्ती सर्वथा तयोः प्रतिषेधे च सव्यापकस्य चोदकस्याप्रामाण्यापत्तिं चालोच्याज्यभा- गातिदेशं सोट्टा तदनुष्ठानेन सह विकल्पमङ्गीकरोति । एवं हि तव चोदकनिषेधशास्त्रयोरिवानामि माकरणि- कामाकरणिकसाप्तदश्यवाक्ययोः प्रतिविशेषकरतया साफल्यं भवति तस्मात् केवलादृष्टार्थत्वे सातदश्ययायो- दाहरणमयुशमिति भावः । यदुनामपूर्वविधिलक्षणे स- हिश्यानुत्तिरप्राप्तेरात्यन्तिकात्वमिति पक्षे वेधा स- गडुलाविभजेदिति विधावव्याप्तिस्तव दार्शिकहविषां पू- वदेवताभ्यो उपनयस्य वक्ष्यमाणदेवताभ्यो विभागस्य या विधी तेषां मध्ये तगडुलदधिश्तेषु देवतापनयविभाग- योरमिहत्वनीपांशुयाजाज्यमावे विधेचारितार्थ्यस्य वक्तव्यादिति तदाक्षिपति । नास्त्येवोपांशुयाजोदधिशृतस- हितः पौर्णमास्यां विधानात् ·अपूर्वनियमपरिसंस्थोदाहरणाक्षेपसमाधाने । १८ तहश्यं दर्शतन्त्र पठितमपि ऋगास्नातयाज्यानुवाक्यम् । का- त्वा चिन्तैव तस्य क चिदधि- करणे दार्शिकेष्वस्तितोक्तिस्त- त्वेधा तण्डुलानित्यनुवदनम- तस्तव नाव्याप्तिरस्ति ॥ ३६॥ दधिश्तयत्याममावास्यायामुपांशुयाजो नास्त्येव उ- मांशु पौर्णमास्यां यजन्निति पौर्णमास्यां तदिधानात् । न व वाच्यम् बहुचना हागो अमावास्याप्रकरगो उपांशया- जयाज्यानुयायायुगलपाठात्तस्यामपि सो ऽस्तोति प्रधा- नस्थोपांशुयाजस्य पौर्णमासोकालत्वे तदा तया तत्पर- तन्वस्य मन्त्रम्यान्यव पठितस्यापि तगामित्वात् । अयं चा- ध: सूबकृतैय दशमाध्याचे मावास्यायासुपरियाजः स्या- टुपांशुयानमन्तरा यजतीत्यविशेषग्रयणादिति पूर्वपक्ष कृत्यापि या पौर्णमास्यां म्यात्मधानशब्दमंयोगान्मन्त्री यथा मधानं स्यादिति सिद्धान्तमूचेग स्पष्टीकृतः । मप- जितं चैतचतुर्थरलोकप्यास्थाने । नाप्येतच्छसनीयम - मावास्यायामुपांशुयानमडगोकरयापि उपाशुयाजोवच- नायधाप्रकृतोत्यायधिकरणप्रष्टत्तिर्दृग्यत इति तम्य न्या- य व्यत्पादनाधं कृत्वा चिनापतया नेतन्य चात् । अन्य. घा पोर्णमास्यां यजनित्याय पोर्गमामौयालय- घायक ऋतिव्या.पामगात् । उदाहरायुस्ययनम्वनानु-

·A
२..
विधिरमायने।
मादोदाइतदाशमिकाधिकरण विरोधप्रसगाञ्च । त-
मात् वेधा तगडुलाविमदिव्ययं बच्यमाणस्य तपडु-
लाना मध्यमादिभावेन विभागस्वानुवाद इत्येव युक्तम्
पाकरग्रन्थेषतारीत्यानुयादवपरिहाराय दार्शिकहवि:
सामान्य लक्षणामड्गीकृत्य पूर्वदेवतापनयनस्य बच्चय-
मागदेवताभ्यो विभागस्य वा विधेयत्वाभ्युपगमे ऽपि त-
स्य तगडुलदधिशृतेष्वर्थसिद्धत्वेनोपाशुयाजाज्यस्याभावन
च विधेशलाभेनानुवादत्वापरिहाराच । तस्मात् बेधा
तगडुलानितिविधी सर्वोद्देश्यानुसताप्राप्तभावेनाव्याप्ति-
वर्णनमयुक्तमिति भावः । एवमभ्युदयेष्टिवाक्ये दार्शिकह-
विपां पूर्वदेवताभ्यो ऽपनयस्थापेक्षामड्गीकृत्य तस्यार्थ-
सिद चाहिधिवैय्यय मुन्नम् इदानीन्तदपेक्षेव नास्तीति-
नितरां तस्य वैयर्यमाह।
प्रत्येक द्रव्ययुग्मे न पटु घट-
यितुं देवतां वाक्यमेकम् सारू-
प्यस्यापि भङ्गः पशुफलवचसा
केवलं तदिधाने तस्मात्तावदि-
शिष्टानपि नियतिविधावाति-
वाक्योक्तरीत्या वतव्यो देव-
तानामपनयनविधिः कल्पनं
कापि युक्तम् ॥४०॥

·अपूर्वनियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । २०१ भवेदिह दार्शिकहविषां पूर्वदेवतापनयापेक्षा यदि तेषां देवतान्तरसंयोजनपराणि मध्यमादिवाकरानि तदेवासिद्ध तथात्वे हि वाकरभेदः प्रसज्येत तथा हिमध्यमादिवाकानां देवतान्तरसंयोननपरत्वे द्रव्ये- ध्वग्न्यादिदेवताविधानं देवतासु दाटत्वादिगुणविधान चेति विष्वपि वाकाषु तावदेको वाकाभेदः, दधिशृतवा. कायोः स्थविष्ठानां दध्याणिष्ठानां शृतं चाधिकरगां वि- धेयम इत्यपरों वाकाभेदः, तथा स्थविष्ठानार्माणठानां चरुभावो ऽपि विधेय इति अन्यो वाकाभेदः । स्यादेत. नेते वाकाभेदा' प्रसरन्ति । तथा हि दाटप्रदाटशिपि- विष्टशब्दानां श्रुत्यैवारन्यादिपदसामानाधिकरणयात् प- दहयप्रतिपादितं विशिष्टदेवताकारकमेकमेव विधयं न तु देयताम्तह,गाश्च प्रत्येक विधयाः । अभ्युदयेष्टिप्रकरणे सहयपयतीतिवचनमस्ति तदेतवतकाधिस्थविष्ठयोः शताणियोच सहयाकविषयं, ततश्च स्थविष्ठानामणि- छानां च तगडुलानामल्पत्वाद्दधिशृतयोभूयस्त्वाच त- गडुलानां चमत्वं दधिशसयोरधिकरणत्वं चार्धात्माप्नो- ति । भर्थप्राप्तं च तत्सर्वमद्यते तत्तदगुणविशिष्टमेक- देवताकारक विधीयते मध्यमानां तण्डुलानामग्नि- दाता दक्षता स्थविधानां दभश्चन्द्रः प्रदाता गिडाना शतस्य च विष्णु. शिपिविष्ट इति । अतो नै नाफामे- टायफाश इतिचत्यत्यमित्यं सह थपणे वाकान्तरम- ड्गोक त्य कल्पने उत्तप्रकारेण वाकाभेदो नास्तीति राथापि प्रकारान्तरेग वाकामेटः स्यादेव दधिवाका दक्षिन स्यविहेषु शुतवाकेर गृो घोदिष्ठेप च प्रत्येक ।

·२०२ विधिरसायने । देवतासंयोजनात् । इयांस्तु भेदः पूर्वनिमन्पो स्थयिष्ठे देवता प्रगीताकाय च दधिविधेयमिति क्षोदिष्ठेपु दे- वता प्रगीताकायें शृतं च विधयमितिच विधेभेदाहा- काभेदः । द्वितीयपने स्थविष्ठेप दनि च क्षोदिष्ठेप शते च देवताविधेयेत्युद्देश्यभेटाहाकाभेट इत्युभयवाप्यधि- शिष्टो विध्यात्तिलक्षणो वाकाभेदः । अपि चाव मध्य- मादियाकाप दार्शिकहविषां देवतान्तरसंयोजन विधि- रिति पक्षे पशुकामार्थमध्यमादिवाकासांरुप्यभड्ग: प्र- सज्येत । एवं हि काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते । “यः पशुकामः स्यात्सोमावास्यामिष्टा वत्मानपाकुर्याद्ये मधामास्युस्तान ग्नवे दाने पुरोडाशमष्टाकपालं वार्याो स्थविडोस्तानि- न्द्राय प्रदाने दमश्चमं ये ऽणिष्ठास्तान्विपावे शिपिविष्टाय शृते चमिति तय पशुकामेष्टिविधौ मध्यमादिवाक्येषु द्रव्यदेवताविशिष्टकर्मविधिरड्गीकृती नवमे । सघावा- पि तथाभृतकर्मविध्यड्गीकारे सत्मारूप्यं समञ्जसं भ- वति न तु देवतामावविधाडगौकारे तस्मादिहाप्यया- क्यभेटाय पशुकामेष्टिवावयसारूप्यसामञ्जस्याय च त- तदन्यविशेषविशिष्टकर्मविधिरवाड्गीकर्तुं युक्त। ननु तत्र प्रक तकर्मप्रत्यभिज्ञानाभावादगत्या विशिष्टविधि- रडगोकत. इह प्रकृते दर्श. कर्मणि प्रत्यभिज्ञायमाने नै- मित्तिकदेवतान्तरमावविधानेन लाघवे सम्भवति वि- शिष्टविधिगौरव मड गोकतं युक्त मिति चेन्न । शार्तित्रा- कान्यायेन प्रक तकर्म प्रत्यभिजानमनाहत्याम्यवाकामे- दाय विशिष्टकमीन्तरविधरेवाड गोकर्नु मुदितावात् । तथा हि दर्शप्रकरणएव श्रूयते यस्योभय हविगतिमा.

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। २०३ बैदेन्द्र पञ्चशरावमादन निर्वपेदि तिवाको पार्तदोह प्रतिनिधिलेन पञ्चशराबव्यमा कर्मणः साधन विधी- यते न द्रव्यदेवताविशिष्टकर्मान्तरं गौरवादिति पर्छ पञ्चशरावस्तु ट्रव्यश्रुतेः प्रतिनिधिः स्यादिति सुवेग पू- वपक्षं क त्या मितान्तितं प्राप्त कर्मणि पञ्चशराबद्रव्यमि- न्द्री देवतेति इयं विधातुं न शक्यते याक्यभेदप्रस- गात् । न चसान्नाथ्यप्रतिनिधी पञ्चशरावे सान्नाध्यदे- बताया इन्द्रस्य स्थानापत्त्याप्राप्तिसम्मवादिन्द्रशब्दो ऽनु- वाद इति वाच्यम् । सान्नाय्ये माहेन्द्रस्यापि कदा चित्स- मोमेन्द्रस्य नित्यप्रात्यभावात् तम्मान्नित्यतयेन्द्रस्थापि विधेयत्वादाकाभेदः स्यादित्यवाकाभेदाय द्रव्यदेवता- विशिष्टदोहार्तिनिमित्तकर्मान्तरविधिवाकर्तव्य इति एवं च द्रव्याा प्रकृतस्य सान्नाव्ययागस्य द्रव्यापेक्षायां स्फुटायामपि यदि सत्राय दीक्षितानां साम्युसिडासेत्यो- ममपभज्य विश्वनिता यजेतेतिवाको संबाल्पमध्ये सत्व- न्यत्वोत्तिठासी: सोमक्रयात्पूर्व पश्चाच्चाविशेषेण प्राय- चित्तविधायकमिति साम्युत्थाने विश्वजिल्लौते विभा- गसंयोगादित्यधिकरणे निर्णीते सोमविभागवचनस्य सोमक्रयानन्तरकालोतिहासुयजमानकत्तकस्खकोयसो- मांशविभागानुवादकत्ववदैन्द्रशब्दस्येन्द्रयाजियजमानो हेप्टव्यदेवतानुवादकत्वमिति पक्षप्राप्तानुवादत्वाम्युपगमे- न कथं चिदाकाभेदस्य परिहत्तुं शक्यत्वे ऽप्येन्द्रपटस्य वि- धेयसमर्पकत्वे सम्भवति निरर्थकपाचिकानुवादत्वं न क- ल्पनीयमिति न्यायमानमवलम्ब्यावाक्यभेदाय कर्मान्तर- विधावनौकते किम वक्त यमभ्युदयेष्टिवाक्य कर्मान्तरवि- ·विधिरसायने । धिरङ्गीकर्तव्य इति, न हि तवेन्द्रसंबन्धवान यत्कि- ञ्चिद्दव्यदेवतासंवन्धस्य पचे प्राप्तिरस्ति । येन दधिवा- काभेदः कथं चिढपि परिझोयेत न वा तत्र दव्यमा- प्रविधिपक्षोत्थापकप्रकृतकर्मगतदव्याकाहानिमित्तट्रव्या पचारानुकीर्तनवदिह देवतामावविधिपक्षोत्थापकदेव- ताकाहानिमित्तदेवतापचारानुकीर्तनमस्ति । न च वे. धा तगडुलानितिवाक्यस्य देवतापन यविधिपरत्वं स्पष्टं येन तविधिवलादपनीतपूर्वदेवतानां हविषां देवताका- शास्तौति समध्येत, किं तु तगडुलशब्दस्य दार्शिकहविः सामान्यलक्षकत्वकल्पनया तहिमागप्रतियोगिनीनां श- ब्दानुपात्तानां देवतानां कयं चिढदिस्वीरौकरगोन चा- तिलिष्टं कल्पनीयम । न चैवं कल्पनायां किं चित्कल्पक- मस्ति मध्यमादिवाक्येपु प्रकृतहविषां देवतान्तरविधिरेव तदाकाहार्थं पूर्वदेवतापनयमपेक्षमाणवेधा वाक्यस्थापि तडिधायकत्वकल्पकति चेत् । न वाक्यभेदप्रसन्न तेषां प्रकृतहविःसंबन्धिदेवतान्तरविधिपरत्वासिहः । देवतापनयविधिवलादेव तेषां देवतान्तराकासया सोढापि वाश्यभेदं मध्यमादिवाक्येषु देवतान्तरविधिर- भ्युपगम्यत इत्युच्यते चेत्परस्पराश्रयो नातिवर्तितुं श- काते । ननु मध्यमादिवाकयानां प्रकृतकर्मसंवन्धिगुगमा- वविधायफत्वे सम्भवति प्रकृतहानमप्रकत कल्पनं वि. शिष्टविधिगौरखमपूर्वकर्मान्तरकल्पना नागौरवं दावा प- रिहरणीयम् । सम्भवति चात्र प्रकृतहविःसंवन्धिदेवता- मात्रविधानं यदि तटा दधिशतवाकायोः प्रतिद्रव्यं एको दोपः, न द्येकमाद्दोपादिभ्यता वहयो दोपाः स्त्रीक- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधान। २०५ रणीयाः । यदि वाक्यमेदो ऽवश्यं परिहरणीयस्तदा म- ध्यमादिवाक्यानां द्रव्यदेवता विशिष्टेकप्रयोगविधायकत्व- मस्तु तव चाने कगुणविशिष्टेककर्मविधाविव वाक्यभेदो न प्रमरति । प्रकृतहानमप्रकृतकल्पनमपूर्वकर्मान्तर- कल्पनं च न भवति प्रकृतस्यैव दर्शकर्मणी द्रव्यदेवता- विकार विशिष्टप्रयोगविधानादिति चत्तार्तिवाको ऽप्ये- घमेव कर्मान्तरविधिन स्यात् । वस्तुतस्तु तवैवानवेन द्रव्यमावविधियदेवताविशिष्टंकप्रशेगविधिरिति वा कलानेन प्रकृतहानादयः परिहन्तुं शक्यन्ते तत्र दव्य- मावविधिपने प्यैन्द्रपदस्य पक्षप्राप्तानुवादकत्वेन वाश्य- भेदपरिहारसम्भवात् । इह देवसामावविधिमचे तत्म- रिहारासम्भवात् । तवैकस्यैव लिङ. श्रवणेन विशिष्टे- कप्रयोगविधिपक्षस्योपनन्तरत्वात् । इह मध्यमादिवा- ऋयवये लिवय यवर्णन तावद्विकारविशिष्टेकप्रयोगवि- घायकत्वमम्भवात, श्रत्र । विधायकानां लिडामनेक- त्वादिकाराणाञ्चानेकवाक्यगतत्वेन तावदिकारविशि- टेकप्रयोगविधायकत्वकल्पनानवकाशात् । न च मध्य- मादियाकावे कैकवाक्योदितविकारविशिष्टं प्रयोगवयं विधीयतति युक्तम । न वा सिद्धान्ताभिमतमेकस्मिन्नेव प्रशान्त दर्णप्रयोगे पकालोपक्रम निमित्तदेवताधिकार, मात्राभ्युपगमात् । परमार्थतन्तु उभयत्रापि प्रयोगवि- विपक्षम्तच्छः प्रक्रान्तस्य दर्शप्रयोगस्य यावज्जोववाकान कामयाकान वा विहितस्य विध्यन्तरानपेक्षितत्वात् । प्रयोगान्नाविधेशानभिमतत्वात् । पभ्युदयष्टाधिकरणे प्रक्रानाएव प्रयोगे देवताविकारोपपादनात् । दधिशृत- ·२०६ विधिरसायने । विशिष्टप्रयोगस्यासन्नयतानुष्ठातुमशक्यत्वेन सान्नाथ्यसं- योगात्मन्नयत: स्यादित्यधिकरणे सन्नयतो ऽप्यभ्युदये- टिं व्यवस्थापितवता सिद्धान्तिना मध्यमादिवाकरपु तत्त- देवतान्वितदधिशतविशिष्ट प्रयोगविधेरङ्गीकत्तुं मशक्य- त्वाच्च । दधिश्तयाँदेवतान्तरविधानार्थमनुवाद्यत्वे हिप- क्षप्राप्तयोर्यथाप्राप्तिपाक्षिकानुवाद इत्यसन्नयती ऽपि सा स्थात् न तु विधेयत्वे न, नच वाच्य विधेयतत्तद्देवतान्वि- ताभ्यां यथाप्रास्यनुवादाम्यां दधिशृताभ्यां विशिष्टः प्रयो- गो विधेयः स्यादिति । विधिविषयविशिष्टान्तर्गतस्य वि- धेयसंदष्टस्य दधः शृतस्य सोमा रौद्रं च निर्वपेच्छुक्राणा बौहोणामित्यत्र बौहिविशेषणस्येवानुवाद्यत्वायोगात् । तम्मान्मध्यमादिवाकापु प्रक्रान्ते दर्शकर्मणि गुग्णविधि- रेष्टव्यः । ननु तर्हि गुणविधिवास्तु यस्य इविनिमत- मित्याधिकारिविशेषणादकालोपक्रान्तप्रकृतकर्मप्रग्य- भिजाने जागति तव गुणमावविधानमतिला गुणा- विशिष्ट कर्मान्तरविधिकल्पनायोगात् । जाते चैवं प्रत्य- मिजावलाद्गुणविधितात्पर्य तदनुरोधेनापतन्नानेकान्यो- देशेन देवतागुणविधानप्रयुक्तो वा काभेदो न दोप इति देवं तार्तिवाकरप्येवमेव गुगामावविधिः स्यात् तत्रापि यम्योभयं हविरित्यधिकारिविशेषगातः सान्ना- यविकपष्टारकर्मप्रत्यभिज्ञानात् । यत्त, इविनाश क- मंग एव नाशात्तव प्रकृतकमप्रत्यभित्ता नास्तीति । त- तुझम् । उपात्तहविर्भाशे हविरन्तरोत्पादनेन कर्मानु- छानम्य शेषादवदाननाश स्यात्तदर्थत्वादित्यधिकरणे व्यवस्थापितत्वेन यस्य सर्वाणि इथोपि नश्येयु प्येयुर- ·अपूर्वनियमपरिसंश्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। २०७ पहरेयुर्वा आज्येन तो देवता: परिसंख्याय यनैते तिथ- वोन च कर्मलोपामसारकालतभकृतमिति प्रसिद्दे- रवाध्यकालापकान्तकीभावन प्रत्यभितानाभावस्य क- कुं शक्यत्वात् । तस्मादार्तिवाक्यक मामादियाके- ध्वमि कर्मान्तरविधिरेव वक्तव्य इति नास्ति तत्र दाशि- कहविषां पूर्वदेवतापनयस्योपयोग: कर्मान्तरविधौ त- राडुलादीनामुपादेयत्वेन प्रकृतग्रहणे कारणभावात् । ये मधामा इति यच्छन्दस्य सतो ऽपि द्रव्यदेवता- विशिष्टकर्मविधी तण्डुलानामुद्दे श्यत्वापादनासमर्थत- या पशफामेष्टिगतमामादिवाकाथुतयच्छ हस्येवावि- वक्षितार्थताया एव प्राप्तः । अत एवातचनाम्या- सलिइसमर्थन कर्मान्तरविधिपने प्रकृतद्रव्यग्रहणा- भावी भ्युदयष्टयधिकरणएव वर्णितः । एवं हि तत् । यदि बिभियादभिमोटेष्यतीति महाराचे हवींषि निर्व- पेत् फलोकृतम्तगडुलेरूपामौता दधि इविरातचाना. धं निदध्यादई न यदाभादियानातचा प्रचरेदादि- नान्यास्तेन ब्राह्मणं भोनयेदिति । अस्यार्थः वः प्रहत्त- दर्शतन्नो यनमान: किमद्य चतुर्दश्यामेवामावास्थावा- न्या दर्शः प्रारब्धः कि चन्द्रमा प्रभुप्रदेष्यतीति शया भयः प्राप्नुयात्मना हत्यामेव राखौ नौहौन्निप्यावहत्य फलोकत्योदीक्षमाण पासोत सायन्टी संपादितं च द- धि विधा विभज्य तदधं मुख्यकाले करिष्यमाणस्य द- शस्याथें तत्पूर्वदिनमायदाह मम्पाद्य दध्यातश्चनाय नि- दध्यात् अधान्तरं तदर्थ न गिदधयात् । एवं कृते यद्य- भादयः स्यात्तदानस्थकाले दर्शप्रारम्भानन्तरमातचना ·विधिरसायने । निहितेनाधेन दधा सायंदुग्धे पयस्योतन्दनं कृत्वा द. धुत्पाद्यान्येार्दधियागं निवत वेत् । यदि नाभादयस्त- दानीमातञ्चनार्थ विहितार्धादन्येनार्धन वनित- स्तदर्थ दधुत्यादनानपक्षणेनातचना निहितमध वा- मगाभोजनेन प्रतिपादयदिति । तदेतदातञ्चनाभास- दर्शनं सिदान्तलिङ्ग त्वेन वर्णितम् । यदि कर्मान्तरमभुर- दयेष्टिः स्यात्तदा पशुकामेष्टाविव दधिश तयोरधिकर- गात्वेन प्रगीताकार्यविधानाटुपादेयत्वन च प्रकृतग्रहणे प्रमाणाभावात् लौकिकएव दनि पयसि च श्रपर्ण कृत्वा सायन्दोहेनाकालकृतेनापि प्रायश्चित्तनिहत- कालापराधदीपेण मुख्यकाले दर्शः कर्तव्यो न दधा- न्तरमुत्पादनीयम् । यदि त्वकाले प्रकान्तमेव दर्शकर्म देवताविकाग्युक्त सदभुदयेष्टिः स्यात्तदा तदधे कृतेन दभा सम्यैवानुष्ठितत्वान्मुख्यकालकर्तव्यदर्शामवश्यं ४- धान्तरमुत्पाद्यमिति अधदातञ्जनम् । तत्रामुख्यकाल- कतसायन्दोहाधेनैवातचन कार्यमित्येतानाविशेपो थि- धीयतइति । नन्वेवं सति शान्तिर्मणि वेतालोदयः क- मन्तिरविधिपक्षे प्रकृतग्रहणप्रमाणाभाषप्रदर्शनार्थमा- तञ्चनाभाासलिङ्गमपधयता त्वयैव कर्मान्तरविधी लि. गानुपपत्तिमहाटिना । अत: कर्मान्तरषिधापगमी न युक्त इति चेत् । उच्यते । पातञ्चनामाासन्निई ममर्थ- यमानेन मिडान्तिना कर्मान्तरविधिपो प्रकृतग्रहणा- भाव: ममति इत्येताषदम्माभिरिकोपन्यमा नत्वातच- नाममम्य मिहान्तलिहगत्वमनुमोदितम् । अकालक- तदभः कर्मानहतयाम्यानचनामामोपपत्त: । प्राषि- ·अपूर्वनियमपरिसंख्यौदाहरणाक्षेपसमाधाने । २०६ सेनाकालताग्निप्रणयनदेवतापरिग्रहादिप्राप्तापचार- निहरणवदकालतनः कर्माङ्गत्वमपि तेन वासमित्यत्र प्रमाणाभावात् । न हि स्तेयप्रायश्चित्तन स्तेयदीपनिई. रणवत्स्तेयलञ्चव्यस्य कर्माहत्वमपि क्रियते । एवं क- मन्तिरविधिपक्षे प्रकृतद्रव्यग्रहणं नास्तीति सिद्धान्त्यभि- मानमनुस्य देवतापनयविधेरनुपयोग उक्त: । वस्तुत- स्तस्मिन्नमि पक्षे प्रकृतिट्रव्यग्रहणनियमोऽस्त्येव यतस्तल्लि- अमेव यदि बिभियादित्यादिवाक्ये मध्यमादिवाक्ये च जागर्ति । तथा हि फलौकृतैस्तण्डुलैरुपासौतेति फलो. करवापर्यतमेव हावा तण्डुलभावविनाशकं पेपयामहा- त्वाभ्युदयसदसद्भावनिर्णयपर्यन्तं प्रतीक्षणविधानादिदं जायते मध्यमादितण्डुलविभागापेक्षायामम्युदयेष्टधामे- तएव तण्डुला इति अन्यथा पेपणामागेव प्रयोगमव- स्थाप्य प्रतीक्षणमष्टा स्यात् । तथा पातञ्चनार्थस्य दध्यर्धस्याभादयाभावपचव तदन्यस्य दध्यईस्थामा दयपक्षे प्रतिपत्त्यभिधानादिदं ज्ञायते अभाट्येष्टया त- देवान्यद दधीति । अन्यथाभुदयाभावपक्षे दध्यन्त- रोत्पादनस्थान पेचितत्वादातचनार्थ दध्यर्धस्य प्रतिपच- पक्षावदादयपचे तदितराईस्य लौकिकदधिसाध्या- यामभुादयेष्टयां दधान्तरोत्पादननिर्वयं मुख्यकालदर्गे चानुपयोगात्मतिपत्त्वपक्षासोति तातिपत्तिरायपवण्ये- न । तथा"विष्णावे शिपिविष्टाय गते चलमि"ति शृतप- दप्रयोगात् जायते ऽवादयट्यां वैदिकसिदया स्ट्या शतशब्दवाच्यः मातर्दीइ एष पयो न त लौकिकं पय इति । अन्यथा भादियः प्रायणीयः पयति चरित्यवेव ·२१. विधिरसायने। पयःशब्द एव प्रयुध्येत । ननु पशुकामेष्टी लौकिकपयः साधायामपि शतपदं श्रूयते । सत्त्वं त्तव शृतभन्दः श्र- पणयती लौकिकपयसो लक्षणार्थ इति सूवकृतेवोक्तं प- शुकामेष्यधिकरणे लक्षणार्थी शृतश्रुतिरिति । न चेह लक्षणायां प्रमाणमस्ति । प्रकृतस्य शृतशब्दमुख्यार्थस्य सम्भवात् । ननु कर्मान्तरार्थद्रयाणां कर्मान्तरार्थत्वम- युक्तमिति चेत् । किमे कस्मिन्नमि वा कर्मणि देवतान्त. रार्थद्रव्यागा देयतान्तरार्थत्वं युक्तम् । वचनवस्ताद्यतमि- ति भयत्रापि तुल्यम् । एवं च कर्मान्तरपचे प्यातञ्च- नाभग्रामउपपन्नः प्रक तस्य दनः कर्मान्तरे विनियुक्त- त्वेन मुख्यकालकर्तव्यद” दधान्तरापेक्षासत्त्वात् । एवं तर्हि देवतापनविधेरनुपयोगः प्रत्युद्धत: स्यात् दा. शिकदव्यागा कमन्तिरे ऽभ्युदयेष्टौ विनियोगाध दार्शि- कदेवतापनयविधेरपैक्षितत्वात् । पसिइविधनास्त्युप- योग इति चेत् । एवं पूर्वश्लोकप्रदर्शितार्थसिद्धत्वहेतुनै. वावाप्यनुपयोगवर्णनायामव श्लोके समर्थितस्य कर्मा- न्तरत्वम्याहेतुनया नय्यर्थ्यप्रसङ्ग इति चेत् । उच्यते । पूर्वको तगडुलादिप्विवीपांशयानाव्ये देवतापमय- स्यार्थसिहरवाभावात् तत्र तहिधेरर्यवत्वमित्याशहा अमावास्यायामुपांशयानाभावसमर्थनेन निराकृता । अव तु तस्यामभुपगम्यायुपांशयाजमभुदयेटे स्ततः कर्मान्तरत्वसमर्थनेन सा निराक्रियते कर्मान्तरत्वे हि तवोपांशुयाजाभावेन तदिपयतया देवतापनय- विधेरर्थवत्ता न भवतीति भवः । एवं तां भाद- येष्टे: कर्मान्तरत्वे ऽपि तह बताभाः प्रकृतहयिपा ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। २११ विभजनविधिः स्यादेव उपांशयानाज्ये तस्यावत्यात् कर्मान्तरासादयेष्टापांशुयाजाभावे ऽपि प्रकृतविर- न्तर्गतोपांशुधाज्यस्याभुादयेष्टिदेवताभो विभजनोपप- सरित्याशझामुद्भाव्य निराकरोति । तहि स्वहिवताभ्यः प्रविभजन- विधिस्तत्र तद्गामिनीभ्यो न स्यादेवं हि सर्वास्वपि दधि- तयोर्देवतास्वन्वयः स्यात् । त- स्मिन्वाक्ये विधेयं विभजनमि ह चेक्ष्यमाणप्रकारं न स्या- दीपांशुयाजे हविषि तदिति तत्सर्वथा व्यर्थमेव ॥ ११ ॥ यदि प्रकृतहविधामविशेषेणाय्युदयेष्टिदेवताभ्यो विम- जनमभिमतं तदा दधिशृतयोरपि सर्वदेवतान्वयः स्यात् । उत्तरच तयोविशिष्य सङ्कीर्तनं स्थविरणिश्च तगडु- लैः सह थपणनियमार्थ स्यात् । अथ वक्ष्यमाणप्रकारण विभजनविधिस्त्रेधा तगडुलान्विभदिति वानने इनोनि- यते । तथा च दधिशृतयोच्यमागदेवताविशेषव्यवस्था न भज्यत इति मतं तदोपांशयानाज्ये वक्ष्यमाणो देव- सान्वयप्रकारो नास्तीति विभननवाक्यं तहिषयत्वेना- यन्न भवेत् । तगडुलदविकृतिषु तु तदाक्यैरेव तथा यि.

·.२१२ विधिरसायने । भननं सिमिति सर्वथा व्यर्थमेव वेधा तपडुलानितिवा- काम् । पतसगडुलशब्दलक्षणालेश ऽपि नहैय्यर्यानपाया- 'तस्य तथातानुवादकत्वमेव युक्तमिति तव विध्यभा- वात्तहिध्यव्याप्तिवर्णनमध्यसमञ्जसमिति भावः । एव- माक्षिप्तेष्वपूर्वविध्यादौनां लक्षणेपूदाहरणेषु च लक्षणा- नि व्यवस्थापयितुं नियमपरिसंख्यालक्षणसंग्राह्यसन्देह- पदानि निर्धारयन्नेव लक्षणव्यवस्थापन प्रतिनानौते । एवं प्राप्तेभणामस्त्रिविधविधिजु पां लक्षणानां विभागम दृष्टार्थो यः स सर्वो भवति नियम इ- त्यभ्युपेत्य व्यवस्थाम् । अर्थाहा शब्दती वा खविषयगलितादेव- कारानुचो वा यः स्यात्कस्यापि वाधः स भवति परिसंख्येति रीतिं च कृत्वा ॥४२॥ मागग्रताग्न्यादिविधीनां दृष्टार्थानामप्राप्तविषयत्वाद- पूर्वविधित्त्वमङ्गोकस्य तेपु लक्षणाव्याप्तिरता । पूतौका- धारमन्वनियमविध्यतिव्याप्त्युनावनेन तत्समानन्यायत- या सर्वेषामपि दृष्टाविधीनां नियमविधीनां नियमवि- धित्वमपि सूचितम् । तथा निषेधरूपविधिपु धपूर्यविधि- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । २१३ लक्षणाव्यापायुद्भावनेन दौक्षितो न नुहोवोत्यादीनाम- पूर्वविधित्वं सूचितम् । तथा निषेधमानस्य परिसंख्यावा- भ्युपगमोऽप्यसूचितेनान नियसपरिसंख्यालक्षणसंग्राधा- संग्राद्यसन्देहप्राप्ताविमुच्यते । अप्राप्तविषयः प्राप्तविष- यो वा यो विधिदृष्टाघ: स सर्वो ऽपि नियमविधिरित्य- भ्युपगच्छामः । श्रमाविषये ऽमि तस्मिन्नियमादृष्टाध्य - पगमावश्यं भावात् । तथा हि दृष्टार्थाप्राप्तविधिविपयो हिविधः, विधि विना खतः प्रसिद्दष्टप्रयोजनजननसास- थ्यों, विधिवलप्रसादनियतलज्जननसामर्थ्यच, तबौदुम्ब- रो यूपो भवतीत्यादयः प्रकृती यूपे पक्षप्राप्तो ऽप्युटुम्बर: खदिरादिनियमविधिना निवर्तित इति विकृतावपि चोदकात् खदिरादेरेव प्रात्या प्रतिप्रसविधिविषयन्या- येन सोमापौषा प्रभावप्राप्नैवोटुम्वरजातिरष्टासत्वाटिवि- शिष्टयूपाकृतिजनने खत एव प्रसिदिसामा च । उत्तराधारशाखाछेदनमन्वोत्करपरिध्यादिद्वितीयः वि- धिवलादेव हि हिरण्यगर्भ मन्त्रस्य गौतिकल्पनया इन्द्रप्रकाशने इपेवेति मन्वस्य छिनमीत्यध्याहारेण शा- खाछेदनप्रकाशने उत्तरस्य पृथ्वग्रताकरणेन वाजिनपा- बधारणे परिधेः स्थविमराहणेन पशनियोजने च सा- मध्य प्रसाधनीयम् । ततश त विध्यात्तहिपयो विधि- रपि विविधः । एवं विविध व्याप्तफलो दृष्टार्थविधी नियमाहाटामुपगम पावश्य का: चोदकमाप्त खदिरादिना- पि सम्भवति युपादिखरूपमा उदुम्बरादिनियमविधा- नस्यानर्यक्यात् । अत एवाइः दृष्टार्थेष्वपि सर्वेषु निय- माइष्टमिष्यत इति । अन्यथाऽवहननादिनियमविधायमि ·.. २१४ विधिरसायने । नियमादृष्टकल्पनं न स्यात् । नानोपायसाध्ये दृष्टप्रयोजने विशिष्टस्य कस्य चिनियमो ऽनर्थकस्तस्य क्रत्वपूर्वोपयो- गित्वमपि तन्नन्यं हारं विनानुपपन्नं कन्वपूर्वस्य प्रधा- नानुछानानन्तरभाविवादित्येतदेव हि तेषु नियमादृष्ट- कल्पनायां बीजम् । तदिहापि तुल्यम । नियमादृष्टा- भुपगमे च नियमविधित्त्वमेव प्राप्नोति । अत एव पूती- काविधे: पनप्राप्तविषयत्वाभावे ऽपि नियमविधित्वम् । सर्वे द्रव्यविधयो नियमविधय इत्याकारेण सकलमीमां- सकप्रवादश । अपि च नावमिके पत्नीमयाजाधिकरण पत्नीसंयाजान्तान्यहानि मन्तिाहन्त इत्यस्य भाष्यादिषु थनियमविधित्वमुक्तं तदप्यमाप्तस्यैव पत्नीसंयाजान्तत्वम्य दृष्टार्थतामावेग न तु तस्य पातिकमात्या तदसम्भवात् । तथा हि । यद्यपि हादशानामहां सहप्रयोगवचनात्पूर्व- पूर्वमहः कस्मिंश्चिपदार्थऽयम्याप्य परम्परमपक्रमित- व्यम् । तथापि पत्नीसंयानेप्यवस्थापन पक्षे ऽपि न पा- नोति उपांखादिहारियोजनपर्यन्तः सोमयागो बाग- ब्देनोच्यते । यथोक्तं तन्वरत्ने ज्योतिष्टोमे हशब्देन उपां- श्वादिहारियोजनपर्यन्त: सोमयागः परिच्छिन्न इहा- पि द्वादशाह एवं द्रष्टव्यमिति । तथा च सहत्यसिध्य हारियोजनानन्तरमेवावस्वानं माप्नोति यदि त वसती- वरीपर्यन्तानि पूर्वाणि तन्त्रमधाकालत्वादयभ्यादीन्यु- तराणि तम्य दीक्षाविसर्गाोदिति सूबोनागत्यो हाद- शाहे वसतीवरीपर्यन्तानां पूर्वेपामयभ्यादीनामुत्तरपा- चानानां तन्वत्वे ऽपि भेदस्तु तटात्कर्मभेदः प्रयोगः स्थाषां प्रधानमन्दादितिसूवोसन्यायेन मधानेरथ- ·अपूर्वनियमपरिसंयोदाहरणाक्षेपसमाधाने। २१५ झालान्यङ्गानि तत्तत्प्रधानकाले भेदेनानुष्ठेयानीति त- तत्सल्याकालोनानामैष्टिकपाशुक्रकर्मणां माङ्गानां तत्र तबाहनि भेटेनानुष्ठानं प्राप्नुयात् । तथा कार्येन पा- शकैष्टिकप्रयोगसमात्यनन्तरमेवावस्थानं प्राप्नोति सर्व- थापि पत्नोसंयाजानन्तरमवस्थानस्य न पाक्षिको प्रा- प्तिरस्ति । तथा च पत्नीसंथानान्तोनीयोमीयः स- तिष्ठत इतिवदनाातविधिरेवा यम् । तथापि सहत्व- निर्वाहकतयादृष्टार्थनासत्वात्तावन्माण नियमविधित्व भाध्याटिषक्तमिति समधेनौयम । अनियमप्राप्त पत्नीस- याजाग्ते संस्थातव्यमिति नियम्यत इति भायं च हा- रियोजनान्तत्वादेरेख प्रास्या पत्नीमयाजान्तनियमस्या- भावे प्राप्तइत्येव योजनौयम । यस्मिन्कमिाश्चिदम- नियमेनावस्थाने प्रारते पनौसंगजान्तता नियम्यत इति तन्वरत्नमपि हारियोजनप्रचार पश्वाढिसमापनकर्मणि वा यस्मिन्कस्मिंश्चित्मनीसंयाजास्तनियम विना ऽवस्थाने माप्तइति योजनीयम् । न तु यथाश्रुत ग्राह्य पत्नीस- याजान्तताया अनियमत: प्रास्यसम्भवस्योताचात् । परि- संस्थालक्षणाचे तु यथाश्रुतभाष्या धनुरोादनियमी उम्माभिरुपन्यन्तः तम्माह,ष्टार्थ: सर्वो विधिनियमवि- घिरिति युक्तमेव । न चैवं पुत्रेष्टिकारीर्यादिविधेनि- यमविधित्वप्रमङ्गः । अदृष्टाहारकत्वस्यापि विवक्षित- स्वात् । सार्थीदा स्वविषय पच्युतालाचणीकशब्दादा एवकाराहा नञ्चदादा लथ्यो यस्य कस्यामि भाव- स्थामावस्य वा यो वाधः स सर्वोऽपि परिसंख्येति मर्या. दां धुर्महे । तबानिहायेडोवहिः प्रतिसमानयति जुद्धा- ।

·विधिरसायने । मौपभृतमित्यर्थादुपरितनप्रयाजदये जौवाज्यस्य प्रा.' चीनप्रयानवयं भोपभृताज्यस्य च वाध: है आहवनीय इत्यत्र यटाहवनीये जुहोतीति सामान्यशास्वप्राप्तिर्वि- धिम्वरूपविषयप्रव्युतादप्राप्तनिषेधहपान्तरलतकात- समादेव शब्दादग्निहोवाङ्गत्यन्तराम्यासेप्वाचनीयवाधः । पत्र ह्येवावपन्तीयवैवकारेण पवमानातिरिक्त तोवेवा- वापबाधः । न तो पशौ करोतीत्यव नअपदेन पशाश- ज्यभागवाधः । स्यादेतन्न नअपदलभ्यः सर्वोऽपि निषेधः परिसंस्थेत्यगौक युक्तं विधाविव निषेधे ऽपि अपूर्व- विध्यादिरूपेगा वैविध्यमम्भवात् । शक्यते हि दीक्षितो न जुहोतीत्यादिरपूर्वविधि: । न हि स्यादित्यादिनियमवि. धि: नानुयाजानित्यादिः परिसंख्येति वक्तुमिति चेत् । मैवमा परिसंस्थाशब्दार्थर्जनबुद्धिजनकस्य नोऽपि य- रिसंख्यात्वम्याप्रत्याख्येयतया तद्योगेन जुहोति न हिं. स्यादित्यादेरपि परिसंख्यात्वस्यानिवार्यत्वात् । चान्यन च प्राप्त इति लक्षणानुसारेणापि तस्य परिसं- स्यात्वप्राप्तिः । तद्यावर्त नाय तव विशेषणान्तरविषक्षा- याय परिमस्यालक्षणाक्षेपे दूपितत्वात् । अव ोवा- वपन्तीति परिसंख्यायां तव चान्यत्र च प्राप्त इति य- घायुतलक्षणस्याव्याप्त्यभावाच्च । तस्मादर्थो लक्ष्य एव- कारप्रतिपाद्यो नभृतश सर्यो ऽपि निषेधः परिमंख्ये. ति युक्तम् । उहां च न्यायसुधायां परिमरयावर्जनबुद्धिम्त- दर्थो नमादिः परिसंख्याशब्दस्तद्योगाहामग्पो न हन्तव्यो नक्षतीद्यन्तमादित्यमित्यादीनामेव श्रृया परिसंख्यात्वं निषेधपर्युदासविशेषत्र्यपदेशात्त व्यवहारसिहेर्न परिसं- तत्र ।

·पपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । २१७ स्थाव्यपदेश: । सत्यमेष वदितव्यमित्यादीनामेव थुख्या नियमत्वम् । अन्यत्र त फलेनैव नियमपरिसंख्याध्यपदेश इति । एवं दृष्टार्थ: मर्यो ऽपि विधिनियमविधिरिति सर्यो ऽपि निषेधः परिसंग्त्येति चाद्वीकृत्यापूर्वविध्यादी- नां लचणानि विभज्य दर्शयि प्यन्त इत्यर्थः । तान्येयाए । नित्यौदास्यान्यकिं चिहिगलि- तनियतं यस्य तत्प्राप्तिमानम् तत्कालं यस्य वोधःससुदयति निहत्त्यात्मनावश्यमेव ॥ प्राप्ति भिन्नस्य ताभ्यां कथमपि विद- धत्स्यादपूर्वो विधिनः कुर्वन्या- प्तिं तयोः स्यात्सनियमपरिसं- ख्याभिधानः क्रमेण ॥ ४२ ॥ नित्यं यदीदासीन्य विपक्षमाप्तिमाध्यरहियतया नियमाप्तं यदीदासोन्यं तदन्यम्य कम्य चिदिलिरोन निहाया नियतं यत्याशिवायर्याच्छन्न सन्त्रियमयिधिषु निषप्यं काम नदेकमपूर्वविधिन्नो व्यावश्यं राधा यद ছিঘিৰূর্ণ নিরাময় নিয়া না নমিন विधी परिसंप्या नाम तदपरराव चापत्य सायाम- माम्यां मिया कपमपि प्रासिं पिदाधिनों माय ·२१८ विधिरसायने। अपूर्वो विधिः स्यात् । तयोरुभयोनियम्यनिहत्त्वो: प्रा- प्तिं कुर्वन् विधिः क्रमेण नियमपरिसंस्था विधिः स्यात् नियम्यप्राप्तिं कुर्वन्नियमविधि: नित्तिप्राप्तिं कुर्वन् प- रिसंख्याविधिश्च म्यादित्यर्थः । तदेवलक्षणत्रयं विविच्य दर्श यामः । नियम्यपरिमंख्यान्यप्राप्तिकारी विधिरपूर्व- विधिः । तत्प्राप्तिकारित्वं च यथा कथंचिद्विवक्षितं न तु कश्चित्तत्र विशेषो विवक्षितः । तेन विधिविषयस्यान्यस्य वा प्राप्तापोदितस्यात्यन्ताप्राप्तस्य वा यस्य कस्य चि- त् स्वरूपेण किं चिदिशेपणान्तरावच्छिन्नत्वेन येन केन चिद्रूपंग प्रकृतविध्युद्देश्ये ऽन्यत्र वा यत्र कुच चित् प्रक- तविध्युद्देश्ये ऽपि सर्वत्र क्वचिदपि वा कियत्यां प्राप्ती मत्यामसत्यां वा यथा कथं चित्प्राप्तिं कुर्वनित्ययमों लभ्यते । तेन पूर्वोद्भावितम व्याप्तिनिरासः । तथा हि । अग्न्यतियाद्यविधिषु तावन्नाव्याप्ति: । तेषां वि- धिविषयप्राप्तिकारित्वाभावे ऽपि तदाचितगुणकाममा- प्तिकारित्वात् । अग्रताविधयस्तु प्रतीकादिविधिवन्त्रि- यमविधयो वक्तव्या इति न तेष्वव्याप्तिका भवति । किं तूह श्यप्राप्तिकारिणि तावव्रतामग्नीपोमावाज्यस्येय तापांश पूर्णमास्यां यज्ञनिनि विध्यनारएव इयमणि शङ्का लभते । उद्देश्ये ऽन्यत्र वेति विशेषानुपादानात् । स्व- याग्निहोत्रविधिषु नानाशाखामातविधिषु च नाव्या- प्तिः तेषां स्वरूपेगा प्राप्तिकारित्वाभावे ऽप्यमादयशिर- म्कत्वेन प्राप्तिकारित्वात् । ननु स्वरूपेण यरमापगोयं तदेव प्रापगीयं भवति न तु प्राप्तमप्राप्त विशेषणवि- शिष्टतामाकंग स्वयं प्रापगीयतां लभते विवक्षितविवेक- ·२२. विधिरसायने । 'न । तथा सति कचिदंश धपूर्वविधिरूपाणामंशन्ती नि- यमविधिरूपाणां परिसंख्याविधिरूपाणां च विधीनां नियमपरिसंख्यामिन्नत्वाभावेनासंग्रहप्रसङ्गात् । पन्ति- हि तथाभूता विधयः प्रागुदाहताः ते चानुपदमेव वि- वेचयिष्यन्ते । ननक्तलक्षणमनुपपन्नं प्राकृतपृष्ठविध्योर- व्याप्तेः ताभ्यां विधियां प्रापणीययोर्वद्रयन्तरसाध- नकपृठास्यस्तोवयोर्यिकृतिविशेष उपहव्यादिषु विध्य- न्तरैनियम्यत्वात् । न च प्रकृतविध्यनियम्यत्वं विवक्षितं प्रकृति पृष्ठविधिनियम्याप्रसिद्ध्या तदन्यत्वोत्यसम्भवेन तथा प्युक्ताव्याप्तितादषस्थ्यादिति चेन्न । किं चिहिपयकप्रा- स्तित्वावच्छिन्नं नित्यमापौदासोन्यभिन्न किश्चिन्नित्तिनि- यतं यस्य भवति तत्र तन्नियम्यमिति विवक्षितत्वात् । धस्ति च प्रकृती ज्योतिष्टीमे बहत्याप्तित्वावच्छिन्नस्य रथन्तरमाप्तित्वावच्छिन्नस्य चौदासौन्यभिन्नविदलन- नित्या नियतेग्यो ऽवहननप्रात्यादिभ्यो ऽन्यत्वम् । ननु व वृहद्रथन्तरयोः प्रकृती विकल्पितत्वातयोः प्राप्ति- रन्योन्यनितिनियतैव । अत एव हितोये रथन्तराधि- कारणे"यदि रघन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रयायवागान ग- हान् गृहौयात्""यदि वृहत्यामा शुक्राग्रानि"त्यत्र र- थन्तरमावसामकस्य वृहन्माबसामकस्य च गायत्रादिसा- मरहितस्य क्रत्वन्तरस्य विधिरङ्गीकरणीयः । ज्योतिष्टी- में गायच्या महीयवाद्यनेकसामान्तरव्यावर्तनाक्षमस्य रघन्तरस्य वृहतश विशेषणत्वायोगेन तस्य रघन्तरविधि- टतया वृहविशिष्टतया च निशायोगात् इति पूर्वमक्षे प्राप्त नौलमुत्पल मित्यादौ सर्वच नेल्यादिविशेषणं स.

·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने । २२१ मानजातीयस्य रतिमादेरेव व्यावर्चकं न तु गन्धादेरपी- ति । तदिहापि ज्योतिष्टोमे रथन्तर वृहच पृष्ठस्तोव- साधनतया स्वप्तमानजातीयस्य वृहतो रचन्तरस्य च व्यावर्तकमिति तयोनेल्यादिवहिशेषणुत्वोपपत्तेीति- टोमस्यैवाग्रताविशेषं विधातुं बृहत्मामेति रथन्तरसा- मेति च निमित्ततया निर्देशी न तु सामविशेषविशि- टयोः क्रत्वन्तरयोविधिरिति सिद्धान्तितं दशमे । उभय- सानि नैमित्तिकमित्यधिकरणे च येषु संसवादिषु बह- दृयन्तर ठसमुच्चयो विहितस्तेषु वृहद्रयन्तरयोः परस्प- रव्यावर्तकत्वाभावेन निमित्चत्वाभावान्नैमित्तिकमयता- इयं उपवन्तौ रथन्तरपृष्ठस्य प्रतिपदं कुर्यादग्रवती वृह- त्पृष्ठस्येतिविहितं नैमित्तिकं प्रतिपदन्तरं च न कर्तव्य- मिति सिद्धान्तितमिति चेत् । उच्यते । रथन्तरं पृष्ठ भवतीत्यादिवाक्याभ्यां तयोर्कीतिप्टोमे प्राप्तेन ते प- रस्परव्यापतक । अपूर्वमाधनयोस्तयोः प्रयानादिव- समुच्चयस्यैव ततः प्राप्तेः । किं तु विधिवाक्य- सिद्धं तदुभयमनद्य साक्षादेव विकल्पं विदधता व- चनान्तरेण रथन्तर वृहत्पृष्ठ वा कर्तव्यं न भयं समुचितमिति सिई तटुभयमनूद्य साचानिर्देशा यदि वृत्तसामेत्यादयस्तैरनामान एव रथन्तरादिसंबन्धः प- रस्सरव्यावर्तकः । अतस्तव रथन्तरमास्तित्वावच्छिन्नस्य वृहत्पास्तित्वावच्छिन्नस्य च किं चिन्निवृत्तिनियतावामा- वान्नाव्याप्तिः । अन्यदिइ वतायशेषं लक्षगवयसाधा- रणमग्रे वक्ष्यते । तस्माद्युक्तमपूर्वविधिलक्षणं नित्यमा- ग्तौदासोन्यभिन्नकिंचिनिष्टत्तिनियतं यस्य यदिययप्रा.

·२२२ विघिरसायने। प्तित्त्वावच्छिन्नं तत्र तत्प्राप्ति कारिबिधिनियमविधिः । अवहननस्य हि दार्थपूर्णमासिकेपु बौहिषु प्राप्तिराक्ष- पिकी वैधौ वा सा हिधापि नित्यप्राप्तौदासीन्यादिन्नस्य बिदलनादेनियतया विदलनादिनित्त्या नियता । पा- क्षेपिकी तु पाक्षियेवेति अवहननादिप्राप्तित्वावच्छिन्ने विदलनादिनित्तिनियममावमविशिष्टं यद्यप्यत्र हनन- प्राप्तित्वावच्छिन्न विदलनादिनितिनियतं न भवति । अग्निचयने औदुम्वरमुलुखलं सर्वोषधस्य पुरयित्वबह- त्यर्थतउपदधातीत्युपधेयोलखलसंस्कारत्वेन विहितस्या- वहननस्य वैतुप्यार्थत्वाभावाहिदलनादिप्रसत्यभावेन त- पावहननप्राप्ती सत्यापि विट लनादिनित्यभावादि- ति चेत् । सत्यम् । तथापि दार्शपौर्णमासिकतीहिविषय- कौवहननप्राप्तित्वावच्छिन्नस्य विदलनादिनितिनि- यतत्वमस्तीति लक्षणानुगतिः । अत एव किं चिहिषय- कत्वं प्रातिविशेषगामर्थवत् । एवं च वैतेषु रथन्तरट- छादिनियमविधिप्वपि नाव्याप्ति:, प्राकृतोत्पत्तिवाचतः प्राप्ती व्यभिचारेण रथन्तरप्राप्तिमावग्य वृहदादिनिट- त्तिनियतत्वाभावे ऽपि उपहव्यादिविकृतिपु या चौदका. पाक्षिकी रथन्तरादिप्राप्तिर्या च वैशेषिकेण नियमवि- ना वैशेपिको तत्प्राप्तिस्तस्याः हिविधाया अपि वृहदा- दिनितिनियतत्वात् । न चैवं विकृतिषु वृहदादिनि- यतप्राप्तिकम्य रथन्तरादेः प्रकृती प्राप्तिकारी यिधिरपि नियमविधि: स्यादिति वाच्यम् । न हि यस्य किं चिहिप- यप्राप्तित्वावच्छिन्नमुक्तरूपनितिनियतं तस्य यन क चित्प्राप्तिकारित्वं नियमविधिलक्षणा मुताम् । किं तु- ·अपूर्वनियमपरिसंख्योदाहरणाक्षेपसमाधाने। २२३ यस्य यहिषय प्राप्तिस्वायच्छिन्नसत्तरूपनित्तिनियतं तम्य तत्यापतिकारौ विधिनियमविधिरिति ततम् तस्थान्यत्र प्राप्तिकारिणि विधौ कुती लक्षणातिप्रसङ्गः । नन्वव- हननस्य दापौर्णमासिकेषु बौहिषु नियतैयामाप्तला. भापरपर्यायाप्रातिन तु विलस्वितोपस्थितिकादाक्ष- यादनियता काचित्प्रातिरस्ति तत्कथमिह हिविधापि प्राति नित्तिनियतेति लक्षणानुगतिः समर्थिता । उच्यते । यस्य यत्न यथावत्पत्ति तर्किता । न वा प्रमा- गोन सम्भाविता सर्वापि मातिरक्तरूपनित्तिशिरस्व भवेत् तत्र तत्प्राप्तिकारी विधिनियमविधिरिति स्वतः सिद्दतकित साधारगोन सम्भावितमाप्तिगर्म लक्षणं वि- वक्षितं तथा चावहननस्य यथावत्प्रत्ते नियमविधिना तकितनाचे पेण च सम्माविता प्राप्तिः रथन्तरस्य च यथावप्रहत्तेन वैशेषिकवचनवैशेषिकरचनापरामर्शात्म- कृतौ वृहद्रथन्तरविकल्पमपि क्रोडौ कृत्य प्रथम यथाप्र- उत्तेन चोदकेन च सम्भाविता मापतिश्च विदलनहाहटा- दिनितिनियतैव भवेदित्युपपन्ना लक्षणानुगतिः । एव- मेवोदाहरणान्तरेऽवमि लक्षणानुगतिद्रष्टव्या । नन्वेवम- प्युत्त हन् हिरावस्य गृद्यत इतिषाणिग्रह नियमवि- धी लक्षणस्याव्यातिः । तत्र घोडशिग्रप्रापतिव्यति- रितायास्तन सह प्रकृती विकल्पितस्य घोडशिग्रहा. भावस्य निहत्तरभावन पोडशिग्रहप्राप्ती तदभावनि- वृत्तिनियतत्त्वासम्मवादिति चेन्न । अभेदे ऽपि व्याप्ति- सत्येन तत्सम्भवाद् भेदगर्भच्याप्तेर विवक्षितत्वात् । इति संक्षेपः ।