·सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला imitetattator[ ग्रन्यांक ४७] ****ternettin. आचार्य योग्धमविरचित नीतिनिर्णीतिनाम्नी कौटलीय राजसिद्धान्त टीका संयुक्त आचार्य कौटल्य कृत अर्थशास्त्र- -अपरनाम राजसिद्धान्त ३० [कतिपय त्रुटित अंशमात्र] SRI DALCHAND JI SINCHI SINGHI JAIN SERIES Me [NUMBER 47]m.in A FRAGMENT OF THE KOUTALYA'S ARTHA SA STRA With the cogumentary of Yasghams Acharya

·फलकत्ता नियासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला
[जैन भागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहामिक, वैज्ञानिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविश्वगुम्फित
मान, सस्कृत, अपभ्रश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी मादि नाना भाषानिवद्ध सार्वजनीन पुरातन
पायय तथा नूतन सशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन प्रन्यावलि]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंधीसत्पुत्र
ख. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमद् बहादुर सिंहजी सिंघी
zaarau
प्रधान सम्पादक तथा संचालक
आचार्य जिन विजय मुनि
अधिष्ठाता, सिंघी जैन शास्त्र शिक्षापीठ
निवृत्त ऑनररि डायरेक्टर
भारतीय विद्या भवन, बम्बई
ऑनररी संस्थापक-डायरेक्टर
राजस्थान ओरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, जोधपुर (राजस्थान)
मॉनररी मेयर जर्मन ओरिएण्टल सोसाईटी, जर्मनी, भाण्डारकर भोरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीन्यूट, पूना
(दक्षिण), गुजरात साहित्यसभा, भहमदाबाद (गुजरात), विधवरानन्द वैदिक
शोध प्रतिष्ठान, होसियारपुर (पक्षाव)
*
सरक्षक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
अधिष्ठाता, सिं घी जै न शा स्व शिक्षा पीठ
भारतीय विद्याभवन, पम्बई

·आचार्य कौटल्यकृत
अर्थशास्त्र - अपरनाम - राजसिद्धान्त
(मुग्धविलासाङ्क आचार्य योग्यमविरचित नीतिनिीतिनानी
व्याख्या समन्वित तथा बहुविध प्राचीन
टिप्पनकसंयुक्त)
[कतिपय त्रुटित अंशमात्र]
देवनागरलिपिलिखित सर्वथा अद्वितीयस्वरूप-प्राचीनतम
ताडपत्रीय पुस्तकाधारण
संपादनकर्ता
मुनि जिन विजय
(प्रोफेसर श्री दामोदर धर्मानन्द कोसंवी लिखित प्रास्ताविक
निवन्धयुक्त)
प्रकाशनकर्ता
अधिष्ठाता, सिं घी जैन शा स्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्याभवन, वम्बई
प्रथमावृत्ति
[सिवान्द १९५९
विक्रमान्द २०१५]
ग्रन्यांक ४७]
सर्वाधिकार तमुरक्षि
[मूल्य रु०४/४०

·SINGHI JAIN SERIES COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF IMPORTANT JAIN CANONICAL, PHILOSOPHICAL, HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSHA AND OLD RAJASTHANI. GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT RESEARCH SCHOLARS . ESTABLISHED IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETH ŚRI DĀLCHANDJI SINGHI OF CALCUTTA BY HIS LATE DEVOTED SON DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA ŚRĪ BAHADUR SINGH SINGHI DIRECTOR AND GENERAL EDITOR ĀCHARYA JINA VIJAYA MUNI ADRISTHATĀ SINGHI JAIN ŠĀSTRA SIKSHĀ PĪTHA (Retired Honorary Director, Bharatiya Vidya Bhavana, Bombay) Honorary Founder-Director, Rajasthan Oriental Research Institute, Jodhpur, General Editor, Rajasthan Paratan Grantbawala, eta (Honorary Member of the German Oriental Society, Germany, Bhandarker Oriental Research Institute, Poona, Vishveshyranand Vaidic Research Institute, Flosigarpur, and Gujarat Sabitya Sabhi, Almedabad ) PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF SRI RASENDRA SINGH SINGHI AND ŚRI NARENDRA SINGH SINGHI BY THE ADHISTHĀTĀ SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH BHARATIYA VIDYA BHAVAN, BOMBAY

·A FRAGMENT OF THE KOUTALYA'S
ARTHASASTRA alias RAJĀSIDDANTA
With the fragment of the commentary named Nitinirņīti of Acharya
Yogghama alias Mugdhavilās
Based on only available an old palm-leaf fragmentary Manuscript
in Devanagari Script of 12th Century.
Edited with veriant readings and old tippanskas by
MUNI JINA VIJAYA
Preface by
Prof. D. D. KOSAMBI
PUBLISHED BY
Adhisthata, Singhi Jain Sastra Siksapitha
BHĀRATİYA VIDYA BHAVANA
BOMBAY
1
7. E, 2015)
First Edition
(A D. 1959
प्रकाशक-जयन्नकृष्या ह. दवे, ऑनररी डायरेक्टर, भारतीय विद्या भवन, चौपाटी रोड, बम्बई, न. ७
मुद्रक-लक्ष्मीबाई नारायण चौधरी, निर्णयसागर प्रेस, २६-२८ कोलभाट स्ट्रीट, बम्बई, नं. २
Vol. No. 47]
[Price Rs. 4/40

·॥सिंघीजेनग्रन्धमालासंस्थापकमशस्तिः॥ २ मस्ति पगामिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याप्या पुरी वैभवशारिनी ॥ यहयो निवसन्त्यत्र जैना उकेवावाजा । धनान्या नृपसम्मान्या धर्मपर्मपरायणा ॥ श्रीदार चन्द इत्यासीत् तेप्येको बहुमाग्यवान् । साधुवन् सरितो य सिंघीकुलप्रभार ! पाश्य एवं गतो यश्च यतुं व्यापारविस्तृनिम् । फलिकातामहापुयां धर्मार्थनिश्रय ॥ कुशाग्रीयया सबुझा सदृष्या च मरिष्टया । उपाध्यं विपुगं लक्ष्मी कोट्यधिपोजनिष्ट म॥ ३ . ७ ९ २ १३ १४ १८ २. ॥ रम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्टपुत्र मुशिक्षित । य सर्वकार्यदक्षरवात् दक्षिणमाहुरत् पितु ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यम्तेजस्वी मध्यम मुन । सूनुर्वरिन्द्रसिंहश्च कनिष्ट सौम्यदर्शन ॥ सन्ति प्रयोऽपि मरपुना भाप्तमनिपरायणा । विशीता सरला माया पितुर्मागांनुगामिन ॥ मम्पेऽपि बहवनस्याभवन स्वयादिवान्धवा । धनेने समृद्ध मन् म राय प्यराजत ।। भन्यथ- सरस्वत्या सदासको भूएमा लक्ष्मीप्रियोऽव्ययम् । गमाप्यामीन सदाचारी तपिन दिनुपी पतु ॥ नाईकारो न दुर्भागेम रिलामो म दुर्यप ए कदापि यद्गो हे सोहर विसपारपदम् ॥ मतो गुरजनानो समिनीत मसनान् प्रनि । बन्धुपने नुरमोऽभून् ग्रीन पोप्यगोपपि ॥ देश-कार स्थितिशोऽसौ विद्या रिझानपूर दलिदासादि-मादित्य-सति-मरमारिय ॥ समुत्यै समासस्य धर्मम्योकपंदनवे । प्रचाराय च शिक्षाया द सेन धन धनम् ॥ गरपा समा-समित्यादी मूण्यासयक्षमादा दिया दान पयायोग्य मोरमादिवश वर्मा । एवं धनेन देन मानेन शुभनिया भरोद् स यथाशनि मपनि मदाय मयाम्पदा ममतेन स्वपिन रनिटेनर शिविर विशिष्ट स कार्य मनम्पनिलयत् ।। पूण्य पिणा संदेपासीत् सम्यग शानररि मपम् । गम्मान तज्ञानामर्ष यती मया:परम् ॥ विपार्य स्वप दिने पुन माप मुसम्मतिम् । प्रदेगाना मित्रार्ग विस चारि साताम॥ जैनशानप्रमारा स्थान नितिने पिपीरदाति मानपी मnि मीजिनविजय प्राश मुनिनामार तिथुन । बार्नु प्रातिमेन पारियापक पदम् । तस्य सौगम्य-मोहार वादादिगण पप गायेन मी परम् ॥ करीन्ग वीणापारिनाम-नागा महापा र मुनिना चापि का दुपयोगिकम् । नाना प्रपना प्रपन गया राव पाप्य भामिपीनामयोग मारमा प्रग्यमा मारपेटमा तन मनन दानिया पति पुर द्वारा सलागिर जात्रामा सिदानेन मेरे पापानाम्पासाय मागा. जसपापारिचना प्रतिसादमी मुनि । मायापारागिर तत्रापि मम पापमहाभा प्रदान म-निपामारीता पुन मुशेजगापारया पिाय निम्नाच सनो मुने परमार निमम । माविमा महामति मातम मनोneerizeनेपद परिजनन rasite. मार निवारणम् । मम Ringrah विरेना-देमारreti Mir मा re: सिनेमामलिन ENTERTrer राप्रपा प्रापर AmitTE nिreराना मसिना wिrrent १८ । 21 १५ ३५ 10 ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकाशस्तिः॥ ३ ४ । ८ ९ १२ १३ स्वस्ति श्रीमेदपाटाण्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्मानी पुरिका यत्र सुस्थिता । सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमञ्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः ॥ वत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलामणीः॥ मुख-मोजमुखा भूपा जाना यस्सिन् महाकुले । किं वय॑ते कुलीनत्वं वल्कुलझातजन्मनः । पली राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक् सौजन्यभूषिता । क्षत्रियाणी प्रभापूणां शौर्योहीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ पुनः किसनसिंहारयो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल इति चान्यद् यमाम जननीकृतम् ।। श्रीदेवीसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैपज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ भागतो मरुदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान् यहून् । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ।। तेनाथाप्रतिमप्रेग्णास तरसूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः शिक्षितः सम्यक, कृतो जैनमतानुगः॥ दीर्भाग्यात् तच्छिशोर्वाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढः स्वगृहात् सोऽथ यदृच्छया विनिर्गतः ॥ तथा च- प्रारवा मैरेषु देशेषु संसेव्य ध बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ ज्ञातान्यनैकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तरवातत्त्वगवेपिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । भनेका लिपयोऽप्येवं प्रल-मूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नेके ग्रन्या विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता यहयो लेखा ऐतियतथ्यगुम्फिताः ॥ पहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च स सत्कृतः । जिनविजयनान्नाऽयं विख्यात सर्वत्राभवद् ।। तस्य तो विचति ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । माहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे वाहम्मदाबादे राष्ट्रीयः शिक्षणालयः । विद्यापीठ इति ख्यात्या प्रतिष्टितो यदाऽभवत् ॥ माघार्यस्पेन तमोथैनियुषः स महात्मना । रस-मुनि-निधीन्द्वन्दे पुरात या ख्य मन्दिरे ॥ पर्याणामष्टकं यावत् सम्भूप्य तत् पदं ततः। गत्वा जर्मनराष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीतवान् । सत भागत्य सल्लमो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्रातो येन स्यातन्त्यसगरे । क्रमात् ततो विनिर्मुक्तः स्थितः शान्ति नि के तने । विश्वनन्द्यकरीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूपिते ॥ सिंधीपदयुत जैनज्ञानपीठं सदानितम् । स्थापितं तत्र सिंघीनोदालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीवहादुरसिंहेन दानरीरेण धीमता । स्मृत्यथ निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठित तस्यासी पदेऽधिधातृसम्झके । मध्यापयन् परान् शिष्यान् मन्थयन् जैनबाशयम् ॥ तस्यैव प्रेरणा प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे होपा प्रारब्धा ग्रन्यमालिका ! मथैर्य विगत सस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । मन्थमालाविकासादिप्रवृत्ति प्रयत्सतः ॥ मार्ग-रव-नवेन्द्रन्दे मुंपाईनगरीस्थितः । मुंशीति विरुदख्यातः कन्हैयालाल-धोमयः ।। प्रयतो भारतीयाना विद्यानां पीठनिर्मिती । फर्मनिष्ठस्य तस्यामूत् प्रयतः सफ्लोऽचिरात् ॥ बिदुपा श्रीमतां योगात् पीठो जातः प्रतिष्ठितः । भारतीय पदोपेत विद्या मयन सज्ञया । माहूतः सहकार्या स मुनिस्तेन सुहृदा । ततःप्रभृति तयापि त कार्य सुप्रवृत्तवान् । समयनेऽन्यदा तस सेवाऽधिका अपेक्षिता । स्वीकृता च सद्भावेन साऽध्याचार्यपदाश्रिता ॥ नन्द निध्य-चन्द्रारदे बैक्रमे पिहिता पुनः । एतग्रन्थावलीस्थैर्य कृते नूतनयोजना । परामर्शात् सतस्तस्य श्रीसिंघीकुठभास्वता । मारिधामवना येयं ग्रन्थमाला समर्पिता ॥ प्रदता दासाहररी पुनस्तस्योपदेशनः । स्वपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना ॥ देवादरूपे गते काले सिंघीयों दिवंगतः । यस्तस्य हानसेरायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यप्रगत्ययं ययशीलम्नदारमनः । राजेन्द्रसिंहमुख्यैश्र सत्कृतं सद्वचम्मतः ॥ पुण्यश्लोकपितुनर्नामा प्रन्यागारकृते पुनः । पन्धुम्येष्ट गुणश्रेष्ठो पदलक्षं धर्ने ददौ ॥ प्रन्यमालामसिय रितृपत् तस्य काशितम् । श्रीसिपीसत्पुत्रैः सरं वदगिराऽनुविधीयते ॥ विजनताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दविर्य लोके जिन विजय भारती ॥ ૨૨ २५ २६ २० २८ ३५ .

·SINGHI JAIN SERIES A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF PORTANT JAIN CANONICAL, PHILOSOPHICAL, HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSHA AND OLD RAJASTHANI. GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT RESEARCH SCHOLARS ESTABLISHED IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETX ŚRÍ DÀLCHANDJI SINGHI OF CALCUTTA HIS LATE DEVOTED SON DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA ŚRI BAHADUR SINGH SINGHI DIRECTOR AND GENERAL EDITOR ĀCHĀRYA JINA VIJAYA MUNI ADHISTHATĀ SINGH JAN ŠĀSTRAŠIKSHĀPĪTHA (Retured Honorary Director, Bharauya Vidya Bhavana, Bombay) Honorary Fonnder-Director, Rajasthan Oriental Research Instatote, Jodhpur; General Editor, Rajasthan Paratan Granthamala, etc. (Honorary Member of the German Oriental Society, Germany, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, Vishveshyrapand Valdic Research Institute, Fosgarpur, and Gujarat Sahitya Sabha, Ahmedabad.) PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF ŚRĪ RAJENDRA SINGH SINGHI AND ŚRĪ NARENDRA SINGH SINGHI BY THE ADHISTHĀTĀ SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH BHARATIYA VIDYA BHAVAN, BOMBAY 1

·A FRAGMENT OF THE KOUTALYA'S
ARTHASASTRA alias RAJĀSIDDANTA
With the fragment of the commentary named Nıtınirnīti of Achārya
Yogghama alias Mugdhavilāsa
Based on only available an old palm leal fragmentary Manuscript
in Devanagari Script of 12th Century
Edited with veriant readings and old tippanakas by
MUNI JINA VIJAYA
Preface by
Prof. D. D. KOSAM BI
PUBLISHED BY
Adhistlata, Singhi Jain Sastra Siksapitha
BHARATIYA VIDYA BHAVANA
BOMBAY
V. E. 2015 1
First Edition
(A D 1959
प्रकाशक- जयन्तरण ह दवे, निररी डायरेक्टर, भारतीय विद्या भवन, चौपाटी रोड, घायई, न ७
मुरक-सक्ष्मीगई नारायण चौधरी, निर्णयसागर प्रेस, २६-२८ कोल्भाट स्ट्रीट, बम्बई, नं २
Vol. No. 47)
[Price Rs. 4/40

·॥सिंघीजेनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः।। २ ३ ४ मस्ति पनामिधे देशे मुममिदा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्यारया पुरी पमपमाटिनी ॥ पहयो निवसन्त्यत्र जना उशयशना । धनान्या नृपसम्मान्या धर्मकर्मपरायणा ॥ श्रीधरपन्द इस्पासीर संपेको यहुमाग्यवान् । साधुवत् सरियो य सिंपीकुल्ममाकर ॥ पास्य एवं गतो यश गर्नु व्यापाररिस्तृतिम । फलिकातामहापुयां धर्मार्थनिश्रय ॥ कुमामीयया सदुयुध्या सदृश्या च ससिष्टया । उपायं विपुला रक्ष्मी कोट्यधिपोऽननिष्ट म ॥ तस्य मनुकुमारीति सधारीकुलमण्डना । साता पनिषता पमो शीरसौभाग्यभूपणा ॥ श्रीबहादुरसिंहाण्यो गुगाम्ननयम्नयो । सज्ञात मुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधि । प्राप्ता पुण्यवता तेन पनी तिटकमुन्दरी । यस्या सौभाग्यचन्द्रेण भामित व गवरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिदोऽस्य ज्येष्टपुत्र मुशिक्षित । य सर्वकार्यदक्ष वान दक्षिगगहुवद पिनु । नरेन्द्रसिंह इत्याख्यम्नेजस्वी मध्यम मुन । मूनुर्वरिन्दसिंहा कनिष्ट सौम्यदर्शन ।। सन्ति अपोऽपि सरपुरा माप्तमापरायणा । विगीता मरला भव्या पितुर्मागांनुगामिन ॥ अन्येऽपि यहवनम्यामवन् स्वग्रादिया धया । धनैर्नने समृद्ध सन् स राजेय म्परानत ।। ६ . ८ ९ " धन्यच्च- - १३ १५ १५ १७ २० - मरस्वत्या सदासको भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्यामीन सदाचारी सचिव निदुपा सल ॥ नाईकारो न दुर्भावो न पिलामो म दुग्यंय । दृष्ट कदापि यद्रोहे सता तद् विस्मयास्पदम् ॥ मको गुरुजनानां स विनीत सजनान् प्रति । बन्धुननेऽनुरत्तोऽभूत् प्रीत पोप्यगणेभ्यपि । देश-काल स्थितिशोऽमी विद्या विज्ञानपूनक । इतिहासादि-साहित्य-सस्कृति-मरकलाप्रिय ॥ समुखत्यै समाजस्य धर्मस्योस्कपहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धन धनम् ॥ गरवा समा-समित्यादौ भूरवाऽध्यक्षपदान्वित । दावा दानं यथायोग्य प्रोत्साहिवाश्च फर्मा ॥ एव धनेन देहेन शानेन शुभनिष्ठया । अकरोत् स यथाशक्ति सकर्माणि सदाशय ॥ पधान्यदा प्रसन स्वपितु स्मृतिहेतवे । कतै विचिद् विशिष्ट स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्य पिता सदैवासीत् सम्यग् ज्ञानरचि स्वयम् । तस्मात् तज्ज्ञानमयं यतनीय मयाऽप्यरम् ।। विचार्य स्वप चित्ते पुन प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धेयानां स्वमित्राणा विदुपा चापि वाशाम् ।। जैनज्ञानप्रसाराचं स्याने शान्ति नि के तने। सिंघीपदाङ्कित जैन ज्ञानपीठ मतिष्ठिपत् ।। श्रीजिनविजय प्राज्ञो मुनिनाना च विश्रुत । स्वीकतुं प्रार्थितम्नेन तस्याधिष्टायक पदम् ॥ तस्य सौजन्य-सौहाई-स्थैयाँदायर्यादिसणै । वशीभूय मुदा येन स्वीकृत तत्पद परम् ॥ कवीन्द्रेण रवी देण स्वीयपावनपाणिना । रस-नागा चन्द्राब्दे तनिष्टा व्यधीयत ॥ प्रारब्ध मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठन ज्ञान लिप्सूना प्रथाना प्रथन वया ॥ वस्यैव प्रेरणा प्राप्य श्रीसिंघीकुल केतुना । स्वपितृश्रेयसे चपा प्रारब्धा प्रन्थमालिका ॥ 'उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययित पुष्कल द्रव्य तत्सत्कार्यमुसिद्धये ॥ छात्राणां वृत्तिदानेन नैवेषां विदुषां तथा । सानाम्यासाय निकामसाहाय्य स प्रदत्तवान् । जलवाय्वादिकानां तु प्रातिल्यादसौ मुनि । कार्य निवार्पिकं तन समाप्यान्यनावासितः ।। तयापि सतत स साहाय्य तेन यच्छता । प्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साह प्रदर्शित । नन्द-निध्य-चन्द्रान्दे कृता पुन सुयोजना । अन्यावल्या स्थिरत्याय विस्तराय च नूतना ।। ततो मुने परामशाद सिंघीवशनमस्वता । मा विद्या मव ना ये ग्रन्यमाला समर्पिता ॥ Freणगानगरपामागपवाशाने । नद स्यायित मेन श्रावधि हि प्यम ॥ ३० 1 - ३४ पितृभक्तश्च वरपुत्र प्रेयसे पितुरारमनः । स्थैर अपितु स्मृत्यै सकाश्यतधुना दियम् ॥ सेवा प्रन्यावलि श्रेष्ठा मेष्टा प्रज्ञारता प्रया। भूया मूत्यै सता सिंघीकुलकीर्तिप्रकाशिका ॥ पिजनताहादा ससिदानन्ददा सदाचिर नन्दनिय लोके धीरुपी ग्रन्थमारिका ।

·। सिंघीजेनग्रन्धमालासम्पादकमशस्तिः ॥ १ ५ शनि श्रीमदपायो देशो भाराविध्रुवः । रूपालीति महासी पुरिका पत्र सुस्थिता ।। सदाचार-गिराम्यां प्राचीनगपनेः समः । श्रीमयनुरसिंहोऽय राठोटाप्रयभूमिपः । सत्र श्रीपुद्धिसिंहोऽभू राजपुनः ममिद्धिमा । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुडामणीः॥ मुश-मोजगुग्ग भूपा जाना यग्मिन् महाकुले । कि यण्यते पुलीना सरकुलजानजन्मनः । पदी राजकुमारीति यस्यामद गुणमहिना । चातुर्य रूप-सारण्य-मुवार सौजन्यभूपिता ॥ क्षनियाणी प्रमापूर्ण शाहिसगुग्गतिम् । यो दृष्ट्वैर जनो मेने राजन्यकुलजा यियम् ।। पुरः फिरननिहापो गायनयोरनिप्रियः । रणमत इति धान्यद् यशाम जननीतम् ॥ भादेवीईमनामात्र राजपून्यो यतीपरः । ज्योतिर्भपायरियानां पारगामी जनप्रियः ।। मागतो मरदेशाद् यो प्रमन् जनपदान यहून् । मातः धीदिसिंहस्य प्रीति-प्रदास्पदं परम् ।। मनापानिमगा स तरसूनुः ग्यानिधौ । रक्षितः लिक्षितः सम्यक, तो जैनमतानुगः॥ दो ग्यार रियायोक्ये गुप-सायो दिवंगती । पिमूतः स्वगृक्षात् सोऽय परछया रिनिर्गतः ॥ . ८ " तथा च- प्रारया मोशे मेप्प प पहन नरान् । दीक्षितो मुनिको भूया जातो जनमुनिम्मनः ।। शामान्यभेरशाखाणि मानाधर्ममनानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन सापावागवेपिगा। सपी विविधा मापा भारतीया युरोपमाः । गनेका लिपयोऽस्येवं मन्न-नूननकालिकाः ॥ पेन पकारिता के प्रन्या विद्वामशमिता. लिरिसता यहरो लेया ऐतिनगप्यगुम्मिताः ॥ पभिः सुधिदिमामण्डलेश म साय: । जिनविजयनाराsर्य सिण्यात सग्रामपद् ॥ तम्य तो विभुति माया सीमगान्धीमहामना । माहूतः सादरं पुण्यपरामार म्यपमन्यदा ॥ पुरे पाहम्मदापादे राष्ट्रीय शिक्षणालयः । रियापीरइन स्यात्या प्रतिष्टितो यदाऽभवत् । मापास्यैन तयोपैनियुषः स महात्मना । रस-नि-निधीग्दै पुरातयारयमन्दिरे। पांगामटर पाए सम्मप्य र पई ततः । गया जमनरा समरनिमपीतयात् ।। सा मागर रामो राष्ट्रका प मशिपम् । फारावामोऽपि सम्पासो देन म्पायन्यसारे ।। र लोमिनिन: nिanने । विचरणमयीन्द्रभीरवीन्द्रनायभूपिने ॥ सपीसपुत महानपीपदाधितम् । स्यापि तत्र मिपीधीगलदस्य सूनुना। भीयहादुरदिन सनारेग पीमा गुरम निगलनशानमसारम् ॥ प्रतिस्पागों पर विधायमा मध्यापपन् परान् शियान् प्रन्यपन बनगव्ययम् ॥ रेप मेरमो प्राप्प धामिपीमना । सपिभ्रेपसे झेपा मारमा मन्ममाडिका ।। म गितस पौगाम पुनः । प्रत्यमापारिकापासपितु प्रपसः ॥ मा पानपाईनगरिकनीति विहेपालाल-पीमा । प्रो भारतीपाना विद्यानां पीरनिर्मिगी। कनिम्प तगमत् प्रपमः सामोऽपिरात् ॥ गुपी धीमा कर दी जाति : भारतीय परोरेमिपम श्याग माह सराय र मुम्भमेन गुहा ! TERA नाना मुगान् । ne lnerमामान गाया मारला पुन मगरीय गनपोरना। सामान निमामा मालाममा प्रपनाहा गnिn Smuी माग भन्दा निक मनोनिलीयोपागंगा गावाममोर मार frrotert मा मणिपुर ATM Tagir IIIT गुनः पुरी पसर Prammarrrrrurmufireirj ningi. EMAITERATOR IRRitiमरारी Re:::::::: . " १८ ·SINGHI JAIN SERIES अद्यावधि मुद्रितग्रन्थनामावलि १ मेलुझाचार्यरचित प्रब धचिन्तामणि २० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवातिक-वृत्ति मूल सरल प्रथ २. कवि धाहिलरचित पउमसिरीचरिउ (प.) २ पुरातनमयन्यसग्रह यहुविध ऐति नभ्यपरिपूर्ण २२ महेश्वरसूरिस्त नाणपचमीकहा (प्रा.) अनेक निवध सचय २३ श्रीभद्रबाहुआचार्यकृत भद्रपासहिता ३ राजशेसरसरिरचित प्रधकोश २४ जिनेवरसूरिकृत कयाकोपप्रकरण (प्रा.) .जिनप्रभसूरिकृन विविधतीयंकरप २५ उदयप्रमरिकृत धर्माम्युदयमहाकाव्य ५ मेघविजयोपाध्यायस्त देवानन्दमहाकाम्य २६ जयसिंहमूरित धर्मोपदामाला (प्रा.) १ यसोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा २७ कोऊद्दलविरचित लीलावई कहा (प्रा.) • हेमवताचार्यकृत ममाणमीमांसा २८ जिनदत्तास्यानद्वय (प्रा.) ८ भट्टाकलादेवकृत भकरप्रन्यायी २९ स्वयभूविरचित पउमचरिउ भाग १ (अप.) ९प्रबन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषातर १०प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावफचरित ३. सिद्धिचन्द्रकृत काव्यप्रकाशखण्डन "सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्रगणिचरित ३२ दामोदरपण्डित कृत उक्तिम्यतिपकरण १२ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानबिन्दुमकरण ३३ मिन्नभिन्न विद्वत्कृत कुमारपालचरितसग्रह १३ हरिषेणाचार्यकृत बृहत्कयाकोश ३४ जिनपालोपाध्यायरचित खरतरगच्छ पृहनुर्वावलि. १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसमह, प्रथम भाग ३५ उयोतनरिकृत कुवलयमाला कहा (प्रा.) २५ हरिमरिविरचित धूर्ताख्यान (प्राक्त) ३६ गुणपालमुनिरचित जवुधरियं (प्रा.) १६ दुर्गदेवस्त रिटसमुच्चय (प्राकृत) ३७ पूर्वाचार्यविरचित जयपायर-निमितशाल (प्रा.) १० मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य ३८ भोगपतिरचित शृङ्गारमअरी (सस्कृत कया) १८ कषि अब्दुल रहमानकृत सन्देशरासक (अपनश)| ३९ धनसारगणीकृत-मर्तृहरशतकत्रयटीका १९ भर्तृहरिकृत शतक्ययादि सुभापितसप्रद ५. कौटल्यकृत अर्थशास-सटीक (कविपयश) Shri Bahadur Singh Singhi Memoirs Dr. G. H. Buhler's Life of Hemachandrāchārya. . Translated from German by Dr Manilal Patel, Ph D. स्व. यावू श्रीवहादुरसिंहनी सिंघी स्मृतिप्राय [भारतीयविद्या भाग ३] सन १९४५ 2 Late Babu Shri Bahadur Singhji Sughi Bemorial volume. BHARATIYA VIDYA [Volume V] A D. 1945. 3 Literary Circle of Mahamatya Vastupala and its Contribution to Sanskrit Literature By Dr Bhogilal J Sandesara, MA, PhD (SJS 33 ) 4-5 Studies in Indian Literary History Tivo Volumes By Prof PK. Gode, M. A. (SJS No 87-98) 1 सप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामावलि विविधगच्चीय पहावठिसप्रह • गुणप्रभावार्यकृत विनयसूत्र (बोसशन) २ जैनपुस्तकप्रशस्लिमहा भाग २ ८ रामचन्द्रकविरचित मलिकामकरन्दादिनाटकसम्म विज्ञप्तिसग्रह विज्ञान महालेख विज्ञति त्रिवेणी ९ तरुणप्राभाचार्यस्त पावश्यकपालाववोभवृत्ति. आदि अनेक विज्ञप्तिदेस ममुच्चय १० प्रद्युम्नमरिकृत मूएशुद्धिप्रकरण-सटीक कीर्तिकौमुदी आदि वस्दपार प्रशस्तिसग्रह " हेमचन्दाचार्यकृत उदोऽनुशासन ५ गुणचन्द्रविरचित मत्रीकर्मचन्द्रवंशप्रबन्ध १२ खयंभुव विरचित पउमचरिउ मा०३ ६ महेन्द्रसरित नर्मदासुन्दरीक्था (प.) १५ सिंहति समरिरचित मवराजरहस्स (प्रा.)

·THE TEXT OF THE ARTHASĀSTRA By D D KOSAMBI, Tata Institute of Fundamental Research The discovery of the Pitan Bhandır palm leaf fragments (dated on palacographic grounds at about the 12th century AD) was the first real step forward in the textual problem of the Arthasastra since the appearance of printed editions based on southern texts Acarya śrı Jinavijaya Munı has made the new material available to all scholars, and lightened their future labours, by this comparative edition of the Pitan folios The actual text fragment covers the whole of the first book ( adhikarana) except the very beginning, the first six chapters of the second, and substantial portions of 27 and 2 10 Here, the gloss is in the form of minuscule notes. on the margin by several different hands The other part with the commentary of Yogghama extends, with lacunae, only over the first three chapters of book two and the opening of 24 Nevertheless, the importance of the material is far greater than its relative extent, because substantial contributions are made thereby not only to the problem of the Arth transmission, but to Indian textual criticism in general 1. To consider minor points first The author's personal name, also preserved by the later drama 3bulrarulsasa, scems to have been Vispugupta Canakya is presumably the patronymic, the possible conuection of this appellation with a Canala-raja-ntti reported in the Tibetan Tanjur is not clear The gotra name by which the brahmin author would be known outside hus gens was generally taken as Kautilya, and the golra name survives in that form today? However, T 1) Farst edition of R Shima Sastry Mysore 1909, 2nd edition, 1919 3rd 1924 By T Ganapau Ġustri Trivandrum 1993-5, (in three parts with a commen tary, Trivandrum Sanskrit Series, 9, 80, 89) J Jolly and R. Schmidt, Lahore 1923-5 The fine German translation by J J Meyer, Leipzig 1926 desenes special mention ?) In the Tanjur Catalogue by Mr Lalou, but no analysis of the speafic text 15 available to me 9) J Brough The early brahminical system of g fra ani prarara (thc Golra-pra mard- jar of Puru'ottama ) Cambridge 1953, pp 8), 85, 96 (Bhrgus ), 10, 109 (Gautamas), 1 kulkarni family with thu gotta was reported by V T Shele $ l'a lay ml ya Vidhyart a brahmanimi gofranili (in Maratht), "ad ed (Poona 1951) p 33 ·2 Gapapati Sústri showed that the correct form should be Kautalya, and adopted it for his own edition (beyond the initial fascicules). Thc Patan folios resolve the question by writing the name uniformly as Kautalya, which is also a strong variant in the Mysore edition, and must be taken hereafter as definitively established. The change in orthography was due, in all probability, to obsolescence of the rare name, and a false derivation from kutiln=crooked, an adjective that could easily be applied to the author's writings from the point of view of later niti morality. Similarly, the discovery is not without significance for the problem of authenticity, which scholars like Keith' have disputed with acrid and even rabid expression of views, in theological intensity. A set of folios, even of the 12th century, that comes to light in Rajasthan or Gujarat, cannot disprove the arbitrary conjecture that the work was forged in the name of the Magadhan chancellor by some Western Indian upstart, say about 300 A. D. However, the actual glosses make Keith's view even more unlikely than before. Not only does the codex prove the antiquity of the Kautalyan tradition, but the glossators are shown by their vocabulary to be Jains and Buddhists. The late 12th century was so full of upheavals in the North, due primarily to the steady advance of Muslim religious and military penetration, that such a work could most plausibly have been brought from some distant, peripheral cihūra (like Jagaddala) on the verge of extinction, by scholars who preferred coming south to exile in Nepal or Tabet. Had it been a local effort in Western India, we shoud have expected more copies Neither Buddhists nor Jains could have had any reason to adopt a forgery of about 300 A. D. as genuine, whatever a brahmin scholar might have done. The much-discussed Sukranıtı which some insist upon taking as a document of the Gupta period (in spite of five references to gunpow. der, and a good formula for its preparation), is nothing but a 19th century forgery by Oppert's Sanskrit pandits at the Presidency College, Madras . For this information, I am indebted to Prof. V. Ragha- At least, the Patan fragments are a guarantee against such recent provenance for the Arth. 4). Keith: A history of Sanskrut literature, Oxford, 1928 (photo-reprint, 1941), PP. XVII-IX, 458–62, see also, Jolly's preface to the Lahore edition, and M. Winternitz, Geschichto eles Indischen Lueratur, 3 518 ff, for doubts as to the authenticity; sec also note 8, below. van.

·(3) 2. The critical Mahübhürata Prolegomena of V. S. Sukthankar', followed by W. Ruben's critical sample-survey for the Rāmāyana, show what happened in India to great popular narratives. In general, the North preserves a shorter version without regard to grammatical polish and Papinian rules, while the South inflates and rearranges in the interest of logic. In particular, the Kaśniīrı in the North and Malayalam in the South often preserve archaic readings. For smaller works preserved in numerous copies and local versions, my own work on Bhartphari's cpigrams yiclds somewhat different results, when due allowance is made for the formlessness of verses collected by different redactors without the logical nexus of a story or drama. The South again shows logical rearrangement and rigid attention to syntax; North presents growth by accretion but preserves archaisms. Arth. problem is not similar. The work was Tiever pupalat in any sense of the word, being at first a special treatisc for princes and their high councillors, and later a rare book studied only by the most erudite, c.9. Dandin, Bāna, and Rājasekhara. Most of the technical terms had become obscure long before the commentators came upon the scene, though some (like the verb aparah) now reflect a remarkable light because of the Asokan edicts. In any case, the work is represented by very few copies and was, indeed, lost completely till 1905. All southern NISS (including those in Kerala, Adyar, Mysore and in Europe) seem to derive from a single original, which could not have been the Patan text. The immediate peculiarities of transcription are not very informativc. The southerners often interchange the prefixes apa and ara without substantial change in the meaning. The northern folios have *somc local peculiarities such as an occasional Parūsara for sare. North contains somewhat more matter for the same portion than South. Some of this can be explained (as perhaps in 1.19 p. 46) by a marginal gloss having entered into a later copy of the text. cxplanation is not too attractive, for the Arth. (and in imitation the later Ktimasiūlra of Vatsyāyana) combines sutra maxims in a running text with brief thasya type explanations. The largest additions in Jinavijayaji's text are of 51 granthas in 1.9 plus a tag «nutup at the end; 74 slokas in tag verses at the end of 2.0; threc grmthas or so in 2.3. The remaining differences are of A 3). V. S. Sutihaniar Memorial Elution (Bombay, 1911) vol. 1, pp. 10–140, from his edition of the Ido-parntı, (BORI, crtical edition, sol. 1, Poons, 1933). C). W. Ruben: Stalien sur Text pochi-lo tiro duniyıçt (Stuttgart, 1939). Sec also, the Bharthari cdition by D. D. Kosambi, Singbi Jain Series no. 23. The ·word or phrasc scattered at random The additional matter in the North cannot generally be explained by such inflation, nor the occasional word or phrase in the southern (printed) texts missing in these pilm-leaf finds To cut short the discussion It seems to me that the divergence can best be explained by long neglect and progressiuc dying out of the tradition That is, most copyists were not ignorant professional scribes but scholars of ability who changed as little as possible But they were totally unable to comprehend the forgotten technical terms and fundamentally different social structure of a vanished epoch, and there were so few of them that the occasional loss of a word, phrase, or short passage in each transcription was not compensated by any matter added by mistake This applies both to North and South. The main reason the northern copy contains a little more is that at 18 older The Southerners had at least six centuries more of recopying in which to accumulate the slow losses Had the work been popular, or obligatory reading (like Paninu's grammar) no such loss would have occurred 3 By substantiating most of the readings of the list of contents in 11, the new discoveries permit inner criticism which reveals losses in the text very much greater than might have been estimated by the direct comparison of the surviving textual matter in the portion covered by the Northern folios The printed Arth text rould hnie to be augmented Iry about luenty fiuc percent in order to reuch the original extent of the tcork This conclusion points in the same direction as comparative study of the codices, but it has a totally different basis The list of contents gives the extent of the whole work as 15 books charana) in 180 sections (palarana ) or 150 chapters (adhy tvo), and 6000 slolas The last cannot refer to the actual stanzas found in the book The word sloka must here be talen with T Ganapati Sastra as the grantho unit of 32 syllables Such is the uniform practice of early scribes in describing their copy The stray arustup quarters one can pick out of the Arth text come from the genius of the Sanskrit language and not from a lost metrical original, as some would like to believe The round number 6000 may be suspected but, at worst, it ought to be a reasonable estimate made by counting every letter on a few sample folios, whether of the original composition, or of the archetype of the definitive redaction The possibility that a rough gru tha count, had at some time been made for the whole work is not entirely to be excluded Even Dandın, in the final chapter of his Dasakumarc-cantan refers to Cinakya's précis of dandanttı written for the Mlaurya as being ·6000 slokas in cxtent; so the traditional count is old, and no variant known. That Dandin was referring to the Arth, is amply proved by his exact quotations from the Arth. in Vihārabhadra's raillery about the rigorous discipline imposed upon the king's daily life-not to speak of numerous other phrases inspired by, when not picked out from, the Arth. In counting the text, the question still remains of changes in the number of syllables due to the chapter headings, colophons, variant readings and samdhi not rigidly enforced. The Păţan folios, and the custom of other USS of the oldest known periods show that a chapter would have had a colophon, but no rubric. The colophons of the Pāțan text arc always shorter than those of the printed editions. A rough (unchecked) cou syllable by syllable, of Shāmasāstry's (3rd) Mysore edition gives 4640 slokas, including the colophons, but not the chapter headings. The combined error from all the causes mentioned above, and from miscounting, would be less than 100 such grantha units, in either direction. To compare results with the traditional scribe's estimate, the counts were taken of 71% of the pages in the same edition. Alternate half-letters not combined in a ligature were counted to give a slight overestimate, simply to allow for the same tendency in a professional copyist paid by the amount of work done. The estimate thus obtained was 4762 clolas of 32 syllables each, with a standard deviation of 108. A scribe's estimate from his manuscript would have been more accurate than from the printed pages. The manuscripts write the text continuously whcrc as the modern publication separates the words within the line, and further breaks up the text into small paragraphs, sometimes of half a line, so that the variation per page (in this work at least) is decidedly greater than from folio to folio of a manuscript. Any codex would continue with a gap of much less than a line when a chapter or a book ended, where the printed Arth. texts leave more space, insert headings and colophons in different types. The deficit of about 1200 granthas is not to be denied. The difference is much too great to be explained by a miscount in antiquity. The deficit in the Arth. text can actually be taken as another argument in support of its general (overall) authenticity. Any forger would have been careful to give full measure. The original text seems to have leaked away over the centuries, for lack of application to current administrative problems. The result is that small bits have disappeared from every portion. In a late document, a defect of the ·(6) magnitude we have just measured would have arisen mainly from missing follos, which means that the gaps would be long, connected passages At no place does the surviving Northern text show a foliosize difference from the southern 4 It does not reduce our difficulties in any way to note that cven the cnumeration by sections does not coincide in North and South The Northern text actually lists a total of 184 sectional titles though the number is given as 180 The list agrees in books 1, 4-6, 8, 11-12, and 15 North contains 3 more in book 2, two more in book 14, one each in 7 and 10, it contains one less than the South in each of books 3, 9, and 13 The southern total is, therefore, accurately 180 sections The difference arises primarily by combining two adjacent sections, or subdividing a long title The original scribe had completely omitted the contents of the fifth book in the Pataņ folios of 11, this has been entered on the margin in minuscule by another hand One hitherto unknown sectional title in the second book is allegible on the northern folios of 11, the seventh book contains one and the fourteenth two more new ones, not found in the South Just how much additional matter these might have yielded cannot now be conjectured, but one could not reasonably expect more than 200 granthas, 1f indeed these sections really had a separate existence It is possible to show by internal criticism that missing psesages are indicated in certain contexts Shamasastry's indispensable wordindex to the Arth (3 vol, Mysore 1924–25) records 78 places where the author refers to himself with the specific emphasis it hautalyah The reason for this underlining of his own name is clear, because the adjoining text cites other authorities of the science either by name, or together in a group as ity acuryah and the opinion qualified with Kautalya's name differs from the others in important particulars, or contradicts them all flatly Only in three of the 78 cases does it's haujalyah occur without any other acarya or contrary views in context The presumption is therefore very strong that in these three cases (namely in 3 4,7 10, and 13 4), some other opinions have been lost from the original composition That the name of an authority, even of Kaztalya himself, could drop out along with the maxim 35 prosed by the sentences reported as additive variants to Shamasustry's text of 81 and 8? (pp 324, 325 of his edition), the extra quotations appear as part of the main text in the edition by T Gapapau Sustni cisely illustrates my thesis that the text has been steadily whuttled down by inadvertent negligence in successi e transcription This pre ·One of these rare, solitary Kauțalya citations does not appear in Shāmasastry's index namely, that in 17. However, it occurs in that part of the Southern text which is covered also by the Northern fragment, and is well worth discussing for that reason In 17, the southern texts agree in giving the sentence arthn eva pradhanah ntr Kautolyah, arthumulau hi dharma-kamav iti North drops out the first half, before our semicolon, neither version fits the context at all well The til here indicates what is left of a quotation, so that South is more plausible, but the source might not be Kautalya himself The phrase after the semicolon appears again in 83, but as part of a quotation from the Paraśara school, to which Kautalya is there strongly opposed, it is cited anonymously as a type of maxim in 15 1 The text that precedes the quotation in 1 7 absolutely requires (and appears disjointed for lack of) some discussion of dharma, artha, and lama, (say ethics, cconomics, crotics ) in relation to each other In both North and South, haplography is indicated, the scribe's eye must have jumped to the word artha repeated further on The mark of such a happening indicates that very few manuscripts of the work existed at that time Thuis illustrates once again the effect of long disuse and fadıng away of the level headed, frankly treacherous, and realistic theory of pre feudal statecraft One may feel tempted to make a similar conjecture about the tenth book, where it seems to me that tactical considerations patty asraratha-hasta-harmani are not sufficiently developed in the southern text that now survives The main reason would be that the structure and purpose of the army changed The word patti means the heavyarmed soldier of the line, a hoplite, in the Arth, but a composite squ in later works New tactical units such as the gulma (which only mcans thicket or wharf in the Arth ) made up of combined arms were used also for policing the countryside from Satavahana times This has been argued elsewhere The only guide we have at present outside the text itself is Kamandaki's Nitisarta", written under the influence, of Canakya's work But tlus is rather dangerous as a guide because both tone and content show how the basis of society 8) DD Kosambi The Parvasaugraha of the Mahabharata, vol 00, 1946, PP 110-117 DD Kosambi I trod uctron to the study of Indian history (Bombay, 1956), Pp 276-8, for the Arth state, ibid pp 199 226 Flirt of Kimandakı ed T Gapapat ſistni, Tnvandrum Sanskrit Series, No 14 (1912) 9) ·(8) and of the state had developed, and the extent to which the great Magadhan arthnes{Istra tradition had fallen into desuetude. The trivial verses variously ascribed to Cánakya under the titles: Cīņakya. Tuiti-stīne, erddha-Cânakya etc. mark the penultimate stage to complete oblivion. It may at least be said that Muni Jinavijayaji's edition, even of so tiny a portion of the Northern text, will be a stimulus to the internal criticism of the Arth; a task very well worth the attempt and one which must soon be undertaken.

·मुग्धविलासाङ्क-योग्धमविरचिता नी ति नि ी त्य भि धा ना कौटलीय-राजसिद्धान्त-टीका ........ (3) द्वितीयमधिकरणम् । [जनपदनिवेशनामा प्रथमोऽध्यायः।] इदानीमध्यक्षप्रचारो द्वितीयमधिकरणमभिधीयते].... .in [प्वीमागो जनपदस्तस्मिंश्चातुर्वादेर्यथायोगमवस्थापनमिति सूत्रार्थः।... रे जनपददुर्गकोश- दंडादीनामभिधीयत इति महासंबंधः अनंतरसंबंधस्तु तंत्रानापयोः साधारणत्वादा......... सुप्रतिविहिततंत्रस्यानापेधिकारः । तंत्र चाध्यक्षप्रचारधर्मस्थीयकंटकशोधनयोगवृत्तपर्यंत तेपामादावधिकरणमध्यक्षप्रचारः। अध्यक्षा इति सम्पापारे........."नि सावधानतयाक्षी- 10 णींद्रियाणि येषां ते प्रचरंत्यनेनेत्यध्यक्षप्रचारः। तस्याप्यादौ जनपदः सर्पकर्मणां योनिरिति । जनपदनिवेश इत्यनंतरसंबंधः । अथवा...... राजा राज्यं रक्षतीत्युक्तं च । राज्यं च जनपद एव यस्माजनपदादेव सर्वप्रकृतीनामुत्पत्तिरुकं च । 'मात्स्यन्यायाभिभूताः प्रजा मर्नु चैवखतं राजानं प्रचकिरे।' पश्चादाजा मंत्रिणमुत्पादयति ।जनपदादेय दुर्ग कोशो दंडश्च । तस्मादेव मित्रव्यवस्था । भूमेरेकातरं मित्रमित्येवं जनपदः शेषप्रकृतीनां योनिस्तस्यादौ लाभः पालनं चा"भिघीयते ।* भूतपूर्वमभूतपूर्व वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यंदवमनेन या निवेशयेदिति ।। [२.१.२.] पूर्व भूतो भूतपूर्वः । निविष्टपूर्व इत्यर्थः । अभूतपूर्व स्वद्विपरीतः । अनिविष्टपूर्वे नरमादरमटोन गगते. ईससदुम्तयै, सं, र, रिलेइप, रि, रु, गर्मपमानिनेय. भूतपूनः. सत्पवीरलतादिसुखसाध्या, अस्मयमाणनिवेशो महावृक्षावल्लुप्तनिःशेपनिवेशचितो दुःखसाध्य इति भावः । तमुभयस्वरूपं । परदेशापवाहनेन परदेश इति । तत्रस्था:}. प्रजास्तासामपवाहनेना [IN] कर्मणेन [1] तच द्विधा दंडेन दाहलोपविध्वंसमपदर्शनेन t The Ms. begins with the words "५० ।। ॐ नमः सर्वज्ञाप ॥" The dots indicato that some letters have bcen lost as a -nart of the palm-leaf is broken here. (1) These figers indicate the end of the lines, This asterisk shows that there is such mark " " in the Ms.nt this place. . . परदेशमवाहेण परदेशप्रवाहणेन ।

·३ . नीतिनिणांतिनानी कदाचिदनुग्रहपरिहारप्रदानादिभिः स्वदेशाभिप्यंदवमनेन चेति । यथा निर्झरासननिम्ने कालांतरेण नियंदो जलसंग्रहो भाति । तद्वत्ततः प्रजाभिष्यंदः संततिगाहुल्यं एक- स्मिन्नेर कुटुंवे पुत्रनप्तृभ्रातृभागिनेयादिबाहुल्यात् । न धान्यादिप्राचुर्यात् । मूलकुटुंबमा- स्थाप्य" शेषाणामपसर्पणं यमनं तेन वा निवेशयेत् । लामपालनायं च निवेशक्रममाह ।* शूदकर्षकप्रायं कुलशतावरं पंचकुलशतपरं' ग्रामं क्रोशद्विक्रोशसीमा- नमन्यो"न्यारक्षं निवेशयेदिति ॥ [२.१.३] शूद्रकर्पकनाहुल्यं विष्टयादिभिरुपभोग्यत्वात् । वैश्यफर्पकाः खल्पाः, क्षत्रियाह्मणौ कर्षकत्वेन नेष्यते । धर्मार्थक्षतेः [1] कुलशतावरमिति कुलशतमेदे मतभेदस्तथा हि । चुल्याधाने फुलं विद्यादित्यांभीयाः प्रचक्षते । दंपत्यं कुलमित्येके हलं त्वन्ये प्रवक्षत इति । चुल्याधानदंपत्ययोः क्षेत्रविभागेऽन[ग]"वादेकद्वित्रिहत्त्वेन कुलं तदुत्तममध्यभारतये- प्यते । फुलशतकृष्योऽवरो निकृष्टः कोशसीमा। पंचकुलशतकृष्यः पर उत्तमः कोशद्वयसीमा । [सार्दद्वयकुलशतकृष्यो मध्यमः सार्धक्रोशसीमा भवतीत्यर्यादापद्यते । तं ग्रामं । शूद्रादि- 1 जातिसमूहो ग्रामः । चतुर्हस्तधनुः सहस्रद्वयं कोशः । गोरुतमिति पर्याय... "शावसाने थावतं प्रदेशं गतां रुतं जुष्टं व्यामोते । तद्गोरुतं क्रोश इति च । पूर्वस्मात्क्रोशे पश्चिम- चिहमुत्तरस्माकोशे दक्षिणचिहमिति । शेपयोरप्ये......... धनुःसहस्रप्रमाण आयामो द्विधनुःसहस्रप्रमाणेन विस्तरेणं गुणितश्चत्वारिंशद्धनुर्लक्षप्रमाणं क्षेत्र......" षष्टिलक्षाधिका धनुषा कोटिरिति । न चायं नियमो द्रष्टव्यः भूमेः सारासारत्वात्. ॥ चतुर्गवं च म्लेच्छानां द्विगरं तु गाशिनामिति ॥ इति दिग्दर्शनमेतत् ।.. प्रामनिवेशः । गृहक्षेत्रगोप्रचारपुण्यस्थानदिग्विभागेन केचिदिस्यत्रापि नियमो निरर्थकः । अन्योन्य..... .[1] विवादपरिहारार्थ चिहान्याह ।* नदीशैलवन,प्टिदरीसेतुबंधशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षानंतेषु सीम्नां स्था- पयेत् ॥ [२.१.४] भ्रप्टिरिति पाषाणोपरसिकतादेा......” पर्वतविकार एव । सेतुबंधः कृत्रिमो जनविदितः । शमीशाल्मलीक्षीरवृक्षाहणं चिरस्थायित्वार्थ । शेषं प्रतीतं । प्रामविशेपानाह ।* अष्टशतग्राम्या मध्ये स्थानीयं चतुः]"शतग्राम्या द्रोणमुखं द्विशत- माम्याः कार्यटिक दशग्रामीसंग्रहेण स्थापयेदिति ॥ [२.१.५] SIG पंचशतकुलपरं। २ SIG गृष्टि, ESJG read it before शमी। SJ खा, Sv.l का', Gv.l. खा'। ५JG संग्रहेण संग्रहणं । .........[A]हारिका ( ......... 25 ·toy 6 कौटलीयराजसिद्धान्तटीका ३ अष्टशतग्रामसमाहारस्य मध्ये चतुर्दिशं द्वे द्वे प्रामशते निवेश्य तन्मध्ये स्थानीय समुदायव्यवहारस्थानाय हितमिति । तथैव चतु:शतग्राम्या मध्ये द्रोणमुखं । यथा द्रोणमुखं चतुराढकोपलक्ष्यमेवं ग्रामशतचतुष्टयोपलक्षितं । तद्वद् द्विशतनाम्याः का]" टिकमिति रूढिसंज्ञा । दशग्रामीसंग्रहेणेति । दश दश ग्रामाः संगृह्यते येन मुख्यप्रामेणासौ संग्रह एवं स्थानीयस्य द्वे द्रोणमुखे चत्वारि कार्यटिकानि । अशीतिः संप्रहाः ।। अनेन विभागेन जनपदनिवेशः कार्यः। पालनार्थमाह ।* अंतेवंतपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यंतपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् । तेपा- मंतराणि घागुरिकशबरपुलिंदचंडालारण्यचरा रक्षेयुरिति ।। २.१.१] अंतेषु जनपदस्य चतुर्दिशं । अंतपालदुर्गाणि जनपदरक्षाक्षमाणि । जनपद- ॥ द्वाराण्यन्यतः प्रवेशनिर्गमयोनिषेधात् । अंतपालैः प्रबलबलयुक्तैरधिछितानि स्थाप- येत्। तेषां चतुर्णा द्वाराणामंतराणि वागुरा मृगबंधार्थ जालं तेन व्यवहरतीति वागुरिका व्याधाः । शवराः किंचिजनपदभाषाभिज्ञा बनेचराः । [28] पुलिंदास्तु भाषा- नभिज्ञाः । चंडालाः प्रतीताः । अरण्यचराः सर्पग्रहादयः । ते रक्षेयुः प्रवेश- निर्गमप्रतिषेधं कुर्युरित्यर्थः। धोद्देशेन भूमिदानमाह ।* ऋत्विगाचार्यपुरोहितो"त्रियेभ्यो प्रादेयान्यदंडकराय॑भिरूपदा- यादकानि प्रयच्छेदिति ॥ [२.१.७] ऋत्विजः शातिगृहाधिकृताः षोडश । आचार्या विधानामुपाध्यायाः । पुरोहितः प्रतीतः। श्रोत्रियारछंदोध्यायिनः स्नातकास्तेभ्यो। ब्रह्मदेयानि। तदभिधानक्षेत्राण्यदंड-" कराणि । अभिरूपदायादकानि । यस्मै दत्तं तदनुरूप एव दायादो भवितुमर्हतीत्यर्थः । प्रकर्षण यच्छेदपुनर्विलोपाय । अर्थोद्देशानाह ।* अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकैस्थचिकित्सकाश्वदमकजं- 'घाकारिकेभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानीति ॥ [२.१.८] अभ्यक्षाः समाहर्तादयः ।" संख्यायका गणितज्ञा आदिग्रहणाद्रूपदर्शकनीवी- प्राहकोचराध्यक्षाः । गोपो विंशतिकुली विंशतिनामी वा गोपायतीति । स्थानिको गोपाना- मेवाधिष्ठातस्थाने नियुक्तः । अनीकस्थाः प्राधान्यादस्तिन एवानीकं तद्विनयाधानाय तन तिष्टतीसनीकस्था हस्तिशिक्षाविदः । चिकित्सका नरहस्त्यश्वादिभिषजः । अश्व. दमकाः शालिहोत्रवि दोश्वानां विनयकारः। जंघाकारिका दीर्घावगा लेखहारका- ॥ Sण्या', Sr.1. पय ।३SJG दायकानि ।३Sv.1. स्थानिनानीक | SJG शंपारिके, SGv. 1. अंघालके । ५JG वजा 25 ·४ ॥ नीतिनिणांतिनानी दयः । तेभ्यो विक्रयाधानवोनि । अनेन ब्रह्मदेयानाममिरूपेषु विक्रयाधानमनिषिद्ध भनति [अ]"दंडकरत्वं ब्रह्मदेयः समानमेतेषामपि ॥ छ । करदेभ्यः मृतक्षेत्राण्येकपौरुपिकाणि' प्रयच्छेदिति ॥ [२.१.९] फरदकर्षकेभ्यो निवेशकाले कृते क्षेत्राण्यचिरकाला......"नि सुकरत्वादेकपुर- 'पिकाणि प्रयच्छेत् [1] उपगते तु पुत्रादौ पाल्ने खेच्छा ॥ छ ।। अकृतानि च कर्तृभ्यो नादेयानीति ॥ २.१.१०] अकृतान्य.. .यमाणसंस्काराणि । वृत्त.. .........[3A दिकं कृत्वा ये कुर्वन्ति । तेभ्यः कर्टभ्यो नादेयानि तत्संततेरपीत्यर्थः । उभयापवादमाह ।* अकृपतामाच्छिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेदिति ॥ [२.१.११] कृतमकृतं या क्षेत्रमपिताम् आच्छि]"द्यान्येभ्यः प्रयच्छेन्मा भूत् क्षेत्र- फलहानिरिति ॥ छ। ग्रामभृतकवैदेहका या कृपेयुरिति ।। [२.१.१२] ग्रामभृताः कुंभकारायस्कारादयो प्रामेण भियंत इति । वैदेहका वा...... अकृपंतो वाहीनं दद्युरिति ॥ [२.१.१३] सयमार्पणेऽन्येषामपि निषेधेऽवहीनं विनयक्षेत्रफलं क्षेत्रिणो दद्युः। कर्पणसामग्रीसंपादनायाह ।* धान्यपशुहिरण्यैश्चै"ताननुगृह्णीयात् तान्यनुसुखेन दद्युरिति ।। [२.१.१४] धान्यर्भोजनार्थ पशुभिः कर्षणाय बलीयर्दादिभिर्हिरण्यैराच्छादनार्थमाहत...... " पश्चात्कृप्यादिफलात सुखेन तर्जनावरोधादिभिर्विना भूयोप्यनुग्रहं करिष्यामीति संतोपिता दद्युरिति ॥ छ । अनुग्रहपरिहारी चैतेभ्यः" कोशवृद्धिकरौ दद्यात् । कोशोपघातको वर्जयेदिति ॥ [२.१.१५]] दत्वाऽनमनुग्रहः पश्चादपीडया महणमनुग्रहः । दंडकरादेहस्य परिहरणमप्रहणं ५ परिहारः । तौ को "शवृद्धिकरी चैतेभ्यो दद्यात् । अनुग्रहः परिहारो वा यत्र दत्तः कृप्यादिभिः कोशवृद्धि करोति । तादग्भूतौ दद्यात् । कोशोपघातकी वर्जयेदित्सेतस्मि- मर्यापत्त्या सिद्ध अलंतनिषेधार्थ वचनं । प्रमादिना व्यसनिनां च नैव दद्यात् । कोश- स्थानुत्पत्तेरुत्पन्नस्य च वा भक्षणात् । SJGषयकपुरपिकाणि । २ SJG a dropped | SJG याद | SIG u dropped ५J. & SJG à dropped I SJ Onfaat, G Sv.l. घातिको, 15 ·. कोटलीयराजसिद्धान्तटीका अवर्जने दोषं दर्शयन्नाह ।* अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदा"नेव असत इति ॥ [२.१.१६] पोशोपधातकानुग्रहपरिहारदानादल्पकोशो हि राजा पोरजानपदानेच असते पीडयति ॥ "क्षीणा नरा नि करुणा भवती"त्य यायेनापि प्रजाम्योऽर्थान् गृह्णाति । ततश्च प्रकृतयः क्षीयते । तस्मात्कोशक्षयरो वर्जयेदिति भाय । निवेशे परिहारविधिमाह ।* निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् निवृत्त [B]परिहारान् पितेवानुगृह्णीयादिति ॥ [२.१.१७] निवेशे पूर्वागताना य काल पश्चादागतानामपि तदैव निवृत्तो भवतीति [1] तद्यथा पचार्षिकादि परिहारो यत्र तत्र वर्षेण वर्षद्वयेन या पश्चा"दागतानामपि निवेशोदित एव । कालः समः प्रथमनिवेशो दु कर पश्चास्सुका इति भावः । अय च मूलाल (भूला) द्रष्टव्य । यथागतकमिति । यदा आगतो भवति तदा परिहारका"लो गम्यत इति द्वितीय पक्ष । अय चाभूतपूर्व द्रष्टव्य । निवृत्तपरिहारान् जनपदान् पितेवानुगुलीयात्। जनपदे तु परिहृतमित्यनुशयो न कार्य । सात्यपूर्व करादिकमनुगृह्णीयादित्यर्थ । प्रामादीना निवेशमभिधाय कोशोत्पत्तिस्थानाना निवेशमाह ।* आकरकांतद्रव्यहस्तिवनप्रजवणिक्पथप्रचारान् वारिस्थलपथपण्य- पत्तनानि च निवेशयेदिति ॥ २.१.१८] आसमतात्क्रियते सुवर्णादि येष्वित्याकराः []] आक्राद्युत्पन्नाना रत्नसारफल्गुकुम्याना सस्कारकर्मणागत समाप्तिर्येषु ते कर्माता.[1] द्रव्यहस्तिव ने इति द्रव्य शाकतिनिशा- दिसारदारू तस्य वनानि । हस्तिना च वनानिवजानि गोमडलानि पशुपालपरिकल्पनया । 20 वणिक्पथप्रचारान् । वणिजा पथा वणिक्पय स्थले जले च तत्र प्रचारा गत्यागमाचौरा- थपनयनेन [वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च । उपवन उपसमुद्र वा पतदिल्यापत पण्य तन्यते क्रयविक्रया या निस्तार्यत इति । [कायटिका]"विविशेष एव पत्तन ततोयन कयति- ऋयनिषेधान्निवेशयेदिति सबध ॥छ । सहोदकमाहार्योदकं वा सेतुं वयेदिति ॥ [२.१.१९] सहोदक सहजोदक आहार्यो [अन्य]"स्मादानीयमानजल सेतुमुदकनि- रोधार्थ । मृरपापाणादिभिर्वधयेदिक्षुशाल्याद्यर्थ ॥ छ । अन्येपा वा वनता भूमिमार्गवृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् । पुण्यस्थाना- रामाणा]"चेति ।। [२१.२०] अन्येपा वा जनपदादीनां व[भता भूमिमार्ग][41 वृक्षवुद्दालाधुपकरणा- नुग्रहं कुर्यात् । पुण्यस्थानारामाणा च देवगृहादीनामाराईमा}णा भूम्यादिभिरनु [कुर्यात् ] 25 .. 30 Sv 1 "गत । २पणा ।

·I U नीति निणांतिनानी [सम्भूय सेतुबन्धादप्रकामतः कर्मकरवलीवर्दाः]"कर्म कुर्युः । व्यय- कर्मणि च भागी स्यात् । न चांशं लभेतेति ॥ २.१.२१] संभूय सह सेतुबंधं करिष्याम इति समयं पृथ्वा व्ययकर्मणि......कर्मकर- वलीवः......"मणि च भागी हिरण्यमागदायी स्यान्न च फलस्यांश लभते till मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुपु राजा स्वाम्यं गच्छेदिति ॥[२.१.२२] मत्स्यानां प्लवानां... हरितानां नालिकादीनां पण्यानां शृंगाटककसेर- कादीनां सेतुपु जनपदवद्वेष्वपि राजा स्वाम्यं गच्छेत् । निविष्टस्य जनपदस्य बिनयार्थमाह ।* दासाहितकबंधू"नशृण्वतो राज{1} विनयं ग्राहयेदिति ॥ [२.१.२३] दासा गृहजातादयः। आहितका अन्यैराधीन}कृताः।वांधवाः पुत्रभ्रात्रादयः । स्वामिवचनं गुरुवचनं वा विनयादशृण्यंतो राजा विनयं ग्राहयेत् साम्ना दंडेन वा 0 चालवृद्धव्यसन्यनाथांश्च विभूयात् । स्त्रियममजातां प्रजातायाई पुत्रान् ॥ [२.१.२४] राजेति संबंधः वालादीनामंतपतितोऽप्यनाथशब्दो विशेषणमन्ययातिप्रसंग स्यात् । । व्यसनिनः पंपादयः । स्त्रियमप्रजातां गर्भिणीमनायामित्यपेक्ष्यं । प्रजातायाश्च पुत्रान् न तेषां मातृसद्भावमात्रेण सनायतेति भावः ॥ छ । वालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्द्धयेयुराव्यवहारमापणात् देवद्रव्यं चेति ॥ [२.१.२५] अनापवालद्रव्यं ग्रामवृद्धा प्रामफूटादयो वर्द्धयेयुः । कृप्यादिभिराव्यवहार- " प्रापणात् । द्वादशवर्षा स्त्री पोडशवर्षः पुमान् प्राप्तव्यवहार इति । देवद्रव्यं च ग्रामवृद्धा वर्द्धयेयुरिति समुच्चयः । वृद्धाश्चात्र धर्मतोऽर्थतश्च द्रष्टव्याः । श्रोत्रियभोग्यत्वा- पायनाधर्मतो वृद्धिं यास्यति । उक्कं हि । अश्रोत्रियभोग्यं देवदव्यमपरकुमारहार्यमितिस- ."[4]वालादीनामभरणे दंडमाह ।* अपत्यदारं मातापितरौ धावनमाप्तव्यवहारान भगिनी कन्या विधवा- श्वाविभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दंडः। अन्यत्र पतितेभ्योऽन्यत्र मातुः ।। [२.१.२६] [अपत्यदारं मातापितरौ भावनप्राप्तव्यवहा{रा}न् भगिनीः कन्या- विधवाश्चापिभ्रतः शक्तिमतो भरणशक्तिरस्तिचेद्गृहस्थस्य द्वादापणो दंडः। पण इति मुख्यमाहतद्रव्यं [1] अस्यापवादः । अन्यत्र पतितेभ्यः महापातम्युक्तेभ्योऽन्य- " त्रामरणे दंडः । अस्याप्यपवादः । अन्यत्र मातुरिति पतिताऽभिरास्ता वा न माता साग- मईतीति उक्तं च मनुना । J'त्। २Sr.l.हस। ३SJG व्याधित after वृद। ५ वर्ष [4] 1G । ६G Sv.l. 'दारान् । नाय...... 24 Jv...या ·कौटलीयराजसिद्धान्तटीका नास्ति मात्समो देयो नास्ति मातृसमो गुरुः । पतिता चाऽभिशस्ता वा न माता त्यागमहति ॥ प्रजाक्षयनिषेधायाह ।* पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रमजतः पूर्वः साहसदंडः स्त्रियं च प्रवाजयतः ॥ [२.१.२७] पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रासाच्छादनादिभिः प्रव्रजतः तपसे गच्छतः पूर्वः साहसदंडः। साईसाप्रपणशतद्वयप्रमाणो दंडः । अन्यथा अविरता अपि कुटुंबभरणक्लेश- भयात् प्रवति । उक्तं च । मत्य गृहाश्रमो घोरः पार्थिवैरपि दुस्तरः। लिश्यत्यत्रासमर्था ये क्लीवाः पापंडमाश्रिता इति । स्त्रियं च (चा )लप्तव्यायामामनिवृत्तरजस्कामिति द्रष्टव्यं । प्रनाजयतः प्रजोत्पत्तिनिरोधदोपारपूर्वः साहसदंडः ॥ छ । लुप्तव्यायामः प्रबजेदापृच्छेय धर्मस्थानन्यथा नियम्येत ॥ [२.१.२८] लुप्तव्यायामः प्रजननशक्त्यभावात् प्रव्रजेद् वार्द्धके(क्ये) मुनिवृत्तिरिष्यते । तत्राप्यापृच्छय धर्मस्थान् वक्ष्यमाणन्यायात् प्रनज्योपदेशार्थ धर्मश.........दिति ।। अन्यथा करणे नियम्येत । दी......[5A] प्रजाविप्लवनिषेधार्थमाह ।* वानप्रस्थादन्यः प्रवजितभावः संजातादन्यः संघः सामुत्थायिका- दन्यः समयानुबंधो चा नास्य जनपदमभिनिवेशेत ॥ [२.१.२९] वानप्रस्था[दन्यः प्राजि]"तभावः । श्रमणसौगतादिः [1] सजातादन्यः ॥ संघो बहूनामेकीभावः सहोत्पन्नानामेव तस्मादन्यः संघः श्रेणीबंधः । सामुत्थायिका- दन्यः समयानुबंधः । सम्यगुत्यानं धर्मार्थमिति स]"मुत्थायस्तेन चरतीति । सेतुबंध- तडागाद्यर्थः समयानुबंधस्तस्मादन्यः चौर्यादिसमयानुबंधो नास्य जनपदमुपनिवेशेत । अयं निवेशविषयो नियमः आगतवस्तु............! ......[पा]"पंडादयो राज्ञानुज्ञाताः प्रविशंत्यन्य- थोदास्थितपरिवाजकाभ्रमादिपापंडानामुपादानं व्ययं स्यात् । श्रेण्याः सेनांगत्वं च हीयते । । कोशक्ष्यर्थमाह में न च तत्रा रामा]" विहारार्थी वा शालाः स्युः।नटनर्तकंगायनवादक- बाग्जीवनकुशीलवा वा न कर्मविप्नं कुर्युरिति ॥ [२.१.३०] न च अ(त?)त्र निवेशे आरामाः विलासैरारमंते कर्पका इति । छायामात्रो"पयो- गिनस्तु स्युः । विहारार्थी वा शाला धूतादिक्रीडााः शाला न स्युः । कर्षणे विह-" रणात् कर्मविने कोशावृद्धिरिति भावः । नटादयः प्रतीतास्ते च कृषिकर्मविनं प्रेक्षणा]"दिभिर्न कुर्युरिति । ISIG मवायः। २Jv.I. S प्रमजेदावृश्य धर्मस्वान्। Sr.l. प्रमजेदापच्छ्य धर्म- स्थान् । ३G मु। Jv... GS य', TSv.l. पि. ५SI 'राम विहाराः । G"रामा विहाराः। Sr.I. 'रामा| ESIG वा dropped! SIG'न।

·नीतिनिातिनानी " 15 अन हेतुः ।* निराश्रयत्नाद्रामाणां क्षेत्राभिरामंत्वाच पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधा- न्यरसवृद्धिर्भवतीति । [२.१.३१] निराश्रयत्वाद्रामाणां शालारामाभागात् ' क्षेत्राभिगमत्वाच्च पुरुषाणां नटा- धभावात् । कोशादिवृद्धिर्भवति । कोठोहि हिरण्यदानात् । विष्टिः सीतादिसाहाय्य- दानात् । द्रव्यं यत्रादि । धान्याना रसाना तैलधृता[50 दीनां वृद्धिर्भवति । तद्वृक्ष्या राज्यवृद्धिः। उत्तरत्रापि परिहारमाह ।* परचक्राटवीग्रस्तं च्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । देशं परिहरेद्राजा व्ययक्रीडाश्च वर्जयेदिति ॥ [२.१.३२] परचक्र शनुसै]"न्यं । अटव्याटविकताभ्या ग्रस्तं कृतदाहविलोपं व्याधिदुर्भि- क्षपीडितं देशं परिहरेत् दण्डकरादि न गृह्णीयादित्यर्थः । व्ययक्रीडाश्च कर्पकादीनां परस्परस्पर्द्धया......न्य]"यक्रीडा निषेधयेत् । विनं मा भूदिति । यातीरक्षार्थमाह ।* दण्डविष्टिकरावाधै रक्षेदुपहतां कृपिम् । स्तेनव्यालविपनाहैर्व्याधिभिश्च पशुनजान् ॥ [२.१.३२] दण्डविष्टिकरै......चितादम्यविरुगृहीते: समाहर्तादिभिर्ये आवाधारु- पहतां पीडिता कृषि रक्षेदिति सम्बन्धः । स्तेनैश्चौरालाघ्रादिभिविषैः स्थावरजङ्ग- मोहः शिशुमारादिभिर्व्याधिमिरीशानवरादिभिरुपहतान् पशुबजान् रक्षेत् ॥ छ । वल्लभः काम्मिकः स्तेनरन्तपालश्च पीडितम् । शोधयेत् पशुसबैश्च क्षीयमाणं वणिकप[मिति ॥ [२.१.४३] वल्लभै राज्ञीकुमारादिभि । काम्मिकैः शुल्काध्यक्षादिभिः । स्तेनरन्तपा[GA] "लैश्च पीडितं रक्षेदिति यत्तते । पशुसइश्च क्षीयमाणं वणिक्पथं शोधयेदिति । राजा खपशुदानैरनुगृहीयादिति भावार्थ । अतिदेशमाह ।* एवं द्रव्य[द्विपरन' सेतुबन्ध]"मथाकरान् । रक्षेत् पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्तयेदिति ॥ [२.१.४४] एवमनंतरोतविधानेन पल्लभादिभि पीच्यमानं द्रव्यवनं {द्विपवनं हस्तिवनं सेतुवन्धमथाकरान्. ." पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्त्तयेत् ॥ छ । इति मुग्धविलासाहयोग्यमविरचितनीतिनिर्णीत्यभिधानायां फौटलीय- राजसिद्धान्तटीयायामध्यक्षप्रचार प्रथमो अध्यायः ॥ छ । छ। ...... * म TSJGरतरवाय। RSJG पारवत् । ३द्रयं द्विप, Jहप्पद्विप।

·5 . कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका [भूमिच्छिद्रापिधाननामा द्वितीयोऽध्यायः।] भूमिच्छिद्रापिधानमिति सूत्रम् ॥ [२.२.१] भूमेश्छिद्रमिर छिद्रमकृप्यत्व धान्याधभारात् । अपिधानमारणमपिधानमिनापि- धानम् ।धर्मार्थकामाख्यफलखमा"यात् । अपिर्यो दधातिरापरणे वर्तत इति सूत्रार्थः । सम्ब- न्धस्तु जनपदनिवेशशेषमेतत् । कृष्यायां भूमो निवेश उक्त । अकृप्यायामुच्यत इति ॥ छ। अकृप्यायां भूमौ पशुभ्यो विवीतामि प्रयच्छेदिति ॥ [२.२.२] पापा [GB]णादिभिरकृषियोग्याया भूमौ पशुभ्यो गोमहिप्यादिभ्यो विवीतानि तृणारण्यानि प्रयच्छेत् । वी प्रगतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु पठितोऽत्र खादने द्रष्टव्यः ॥छ॥ प्रदि"टाभयस्थावरजंगमानि च ब्रह्मसोमारण्यानि तपस्विभ्यो गोरु- तपैराणि प्रयच्छेदिति ॥ [२.२.३] प्रदिष्टं दत्तमभयं छेदपवनिषेधात् स्थावराणां वृक्षादीना जंगमानां पक्षिमृगा- दीना येषु तानि, तपस्विभ्यो धानप्रस्थस्नातकादिभ्यो ब्रह्मसोमारण्यानि प्रसारण्य' यत्रारण्यकादिवेदोपनिषदधीयते । सोमारण्यं यज्ञभूमिस्तानि । गोरतपराणि" क्रोशपराणि । क्रोशः परं प्रमाणमिति । अधिकं प्रमाण नेष्यते चौराद्याश्रयदोपात् । धापिधानमुक्ता कामापिधानमाह ।* तावन्मात्रमेकद्वारं खातगुप्तं स्वादुफ"ललतागुल्मगुच्छमकंटकिदु- ममुत्चानतोयाशयं दान्तमृगचतुप्पादं भग्ननखदंष्ट्रन्याल मर्गियुक- हस्तिहस्तिनीकलभ' मृगयनं विहारार्थ राज्ञः कारयेत् ॥ [२.२.४] [तावन्मा]"नं गोरुनपरमेव च । एकद्वारं रक्षासौफर्यार्थम् । खातगुप्तं द्वारखात- योरुपादानात् प्राकारोपपन्नम्। स्वादुफला गुल्माः करमर्दकादय । गुच्छा बदामलका- दय"स्थाः शाखिनो यस्मिन् । अकंटकिनो दुमा यस्मिन् । उत्ताना अगाधेतरास्तोयाशया यस्मिन् । दांता विनयं ग्राहिता मृगा एणादयश्चत्तुप्पदा महिषगायादयो ..'योगार्थम्। भन्ना नखा दंष्ट्राश्च वारल एस येषा व्यालाना व्याघ्रादीना ते यत्र । मार्गयुकमिति। मृगयुधिस्तस्य कर्म मार्गयुकं हस्तिशिक्षोक्त येपा हस्तिहस्तिनीकल"[7]भानां यस्मिन् । ते हि शिक्षामशात् मृगं विधृत्स हत्या वा राज्ञोऽर्णयतीति मृगयावनं विहारार्थ राज्ञः कारयेत् ॥छ॥ सातिथिमृग प्रत्यते चान्यत् मृगननं भूमिवशेन वा निवेश]"येत्॥ [२.२.५] SJG भूमिछिद्रविधानम् । २ SJG read माह्मणेभ्यो after च। ३ SJG तपोवनानि च after मझा। S,Jvi गेर (त), Sri , Jrl गोरूप, J गोत्रक। 4 SJG ar dropped i ६ SJG 31 SJच्यासमा ८SJG मार्गा। ३ zs ९ कलममृग कोट.2 ·- नीतिनिणांतिनानी सर्वेऽतिथिात् पून्यते दत्ताभया: पोप्यते धम्मीयं यत्र प्रत्यंते तस्मिन् निवे- शयेत् । अन्यद् वा धनं रक्षया निवेशयेदिनि संबंधः । चशब्दादन्यदपि मृगवनं निवे- [शयेत् ]" मृगयारण्ये गिक्षेपार्थ भूमिवशेन वा अप्रत्यतेऽपि यत्र मृगाः संतीति । अर्यापिधानमभिधातुमाह ।* कुप्यप्रदिप्टानां च द्रव्याणां तरुणामेकैको वनानि निवेशयेत् । द्रव्यवनकम्मातानटवीश्च द्रव्यवनापानया इति । [२.२.६] कुप्याच्यायमदिष्टानां द्रव्याणामिति । तरूणां शातिनिशादीनां प्रत्येकश एक- जातीयानां पृथक्पृयग वनानि नि"वेशयेत् । द्रव्यवनकम्म(म्मा)तांश्च वृक्षच्छेदनत- क्षणादिस्सानानि निवेशयेत् । अटवीश्चाटविकांश्च द्रव्यवनापाश्रया रक्षणार्थ निवेशये- "दिति संबंधः। हस्तियन निवेशमाह ।* प्रत्यते हस्तिवनमटव्यारक्ष निवेशयेदिति ॥ [२.२.७] प्रत्यंते जनपदमध्ये पीडारहवात् । हस्तियनं निवेशयेदिति सबंधः । अटव्या- रक्षमाटविकारक्षम् ॥ छ । नागवनाध्यक्षः पार्वतं नादेयं सारसमानूपं च नागवनं विदितप- र्यन्तप्रवेशनिष्कास' नागवनपालैः पालयेदिति ।। [२.२.८] चतुर्वि वन पारयेदिति सबधः । पर्वते भां पार्वतं तस्य रक्षण क"टुतिक्तक- पायाग्लवृक्षापधिरसदाः । पार्वतस्तृणपापागविषमो देश उच्यते । नद्या भयं नादेयम् । तथा च उक्तम् । नलचंजुल विप्यंदिवालुकास्थलसंयुतः। सर्वसाधारणद्रव्यो नादे[7]यो देश उच्यते ॥ सरसि भनं सारसम् । उक्त च । उत्तृणः स्थलसंरोधी स्निग्धमूलवनौषधिः। निदाटी जलनियंदी सारसः सप्रकीर्तितः॥ 15 15 ता सुस्वादुमधुरस्निग्ध कपायोपधिधीक्धः। यहुपंकोदकक्षारः सोऽनूपो देश उच्यते ॥ तर भवमानूपम् । एवं चतुर्विधमपि वन नागवनपालः कन्या नागरनाध्यक्षः पालयेत् [1] हस्तिना बन सोप......"वनिषेधात् । विदितार्यन्तप्रवेशनिप्पासमिति संघः ॥छ॥ SJG JER d.opped २ SJG वा वन। I SJ read this sutra with the following onc. ३ रक्ष्य, Jil रक्षन् । ४SIG निष्कसन; Svi. निष्कास।

·. कौटलीय -राजसिद्धान्तटीका हस्तिघातिनं हन्युर्दतयुगं स्वयंमृतस्याहरतः सपादचतुप्पणो लाभः ।। [२.२.९] हस्तिघातिनं हन्यु गवनपाला । दंतयुगं स्वयंमृतस्य हस्तिनो नागवनपा- लस्यान्यस्य वाऽऽहरतः सपादचतुप्पणो लाभः । पादस्याधिकत्व ताकालिफभोजनार्थम- न्यथा पचादिष्वपि सपूर्णेषु पणेषु दत्ते......" भोजनाय पणभगमस्थिभगमिन मन्यमाना' नातिप्रहष्यतीति भारः ॥ अणार्थ हस्तिकुलाग्रज्ञानायाह ।* नागवनपाला हस्तिपकपादपाशिकसैमिकंवनचरकपारिकर्मिकसखा हस्तिमूत्रपुरीपच्छन्नात्मगंधा भल्लातकीशाखापत्रप्रच्छन्नाः पंचभिः स- तभिर्वा हस्तिपंधकीभिः सह चरतः शय्यास्थानपद्यालेडनदीकूलघा- " तोद्देशेन हस्तिकुलपर्यय विद्युरिति ॥ [२.२.१०] नागवनपालाः, हस्तिपक आरोहक , पादपाशनियुक्त , सैमिको वनमर्यादा- भिज्ञः। वनचरकः शबरादि ,पारकर्मिकः शिक्षोक्तपरिकर्मकुशलत्तेपा सहाया भूत्वा, हस्तिमूत्रपुरीपच्छन्नगंधास्तद्रसभावितकाचुविभि । भल्लातकी आरुष्पवृक्ष तस्य पत्रो पलक्षितशाखाच्छन्नरूपा । हस्तिनो हि भल्लातकी...... हरतीति । पंचभिः सप्त- भिरिति विषमसंख्याग्रहण हस्तिप्रलोभनार्थम् । उक्तं च । संयोगकामो नेराश्य युग्मासु प्रतिपद्यते। अयुग्माश्चारयेत्तस्मात्पूरणा सं.... .. [] हस्तिनधक्यो गणिकावधक्य इस । हस्तिप्रलोभनात् । ताभिरिति तदारुढ. सह-" चरंतः कुल......[BA] .निक्षेपचिदाकारत , मिलें)ड पुरीपाकारतः, कृलधातो दतोत्खाताकारत , तदुद्देशे. "रिग्रहार्थं पर्यग्रं समस्तप्रमाण विद्युर्म- हणार्थम् ॥ छ॥ यूथचरमेकचर नियूथं यूथपति हस्तिनं [व्यालं मत्तं पोतं वर्धमुक्तं च निबन्धेन ] विद्युः ।। [२.२.११] यूथे चरतीति यूथचरः ." एकचरमिति, स्वयमेव यूथानि सृत निhथं गूधानिरि(टि)त यूथपति हस्तिनं तेप्यपि न्यालं दुए मत्तं हस्तिनमिति सन योज्यम् । पोतं बालं बंधमुकं वेगाप्य... .७य वा नियंपेन लेयपुरखमारोपणेन विद्युः ।। Sमृग। २Sसीमि। ३SJG नग-धा। ४ SJG शाखाप्रतिच्या JvI. प्रतिमान् । ५ SJG लपटकर पा [Svl. फुलपो ] तोद्दन । SG यद Sri,Grl -यन्धम', Gyl. यद मु। (30 ....... ........ 28 ......... , ·१२ ........ www - " नीतिनिर्णातिनानी अनीकस्थप्रमाणः प्रगस्तव्यञ्जनाचारान् हस्तिनो गृह्णीयुः॥ २.२.१२] अनीकस्था हस्तिशिक्षाविदस्तेषां येऽतिकुशलवात्. "माणभूतास्तैः प्रकर्षण शस्तानि व्यज्यते शुभत्वादियस्तानि व्यंजनानि लक्षणानि, आचाराश्चरितानि प्रश- स्तानियेषां तान् हस्तिनो [गृही ]"युः । ग्रहणोपायाश्च पञ्चतन्त्रान्तरोक्तास्तद्यथा । वशाकल्पायपाती च यारिकानुगम्य यत् । आपने च पतयेतदनुएत्य च बंधनम् ॥ इति । फयमेतेषां महाप्रयनेन मह्णमित्याह ।* हस्तिप्रधानो विजयो राझं इति ॥ [२.२.१३] विजये हस्तिन एर प्रधानं तढायत्तत्रात् विजयस्य । यस्मात्तदेव दर्शयतीति ।* परानीकव्यूहदुर्गस्कन्धायारमम""र्दना यतिप्रमाणशरीराः प्राणहरक- र्मणो' हस्तिन इति ॥ [२.२.१४] अनीकं सैन्यं व्यूहं दडभोगादि । दुर्ग चप्रप्राकाराघुपटक्षितम् । स्कंधावारः शिविरसनिवेशः । परेपामनीक"व्यूहस्कंधावारप्रमर्दनाः। यतस्तेऽन्यचतुप्पदेभ्योऽति- प्रमाणशरीरास्तपा प्राणहरकर्माणः 'स्पृशन्नपि गजो हंतीति । तस्मात् समाया • हस्तिन इति । पनाश्रया श्रेष्ठतामा"ह 1* कालिंगांगर(ग)जाः श्रेष्ठाः प्राच्याश्चेदिकरूपजाः। दशार्णाश्चापरांताश्च गजानां मध्यमा मताः ।। सौराष्ट्रकाः पांचनदास्तेषां प्रत्यवराः स्मृताः ॥ इति ॥ [२.२.१५] उत्कलानां च देशस्य 10[8B] दक्षिणस्यार्णवस्य च । सह्यस्य च कलिंगस्य मध्ये पालिंगकं धनम् ॥ तथा। वैदेशं नर्मदा चंय ब्रह्मवद्धनमित्यपि । मध्ये च पारियात्राणां वनं स्यादांगरेयकम् ॥ इति वनयजाः श्रेष्ठाः। लोहित्यस्य प्रयागस्य गंगा हिमयतोरपि । मध्ये प्राच्य चनं तत्र संभवंति दिशां गजाः ॥ तया। मेकाला त्रिपुरी चेव दशार्णो देश इत्यपि । उन्मत्तगंगामित्येषां मध्ये चेदिकरूपकम् ॥ " . SJG राज्ञाम् । SJG बर्माणो। ३SIG करिगा। ५SIG द्विपाना। ६ SJG सौराष्ट्रिका। SJ, Grl. पांचजना.. SJति ·कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका तथा। देशस्य च दशाणीनां रयातस्य च महागिरे। विध्याद्र्वेत्रवत्याश्च मध्ये दाशार्णकं वनम् ।। तथा। अवंतीनां च देशस्य नर्मदायास्तथैव च। द्वारकार्युदयोश्चैव मध्ये सौराष्ट्रकं वनम् ॥ कुरुक्षेत्रस्य देशस्य कालिकाकाननस्य च । सिंधोहिमवतश्चैव मध्ये पांचनदं वनम् ॥ कालिंगकागरेयकनभना. श्रेष्ठा. । प्राच्यचेदिकरूपचनदाशार्णापरा"तकमवा मध्यमाः । सौराष्ट्रा. पाचनदभमा अवरा. । अस्यापवाद. * सर्वेपां कर्मणा वीर्य जवस्तेजश्च वर्द्धत इति ॥ [२.२.१६] अपराणामपि कर्मणा स्थितभोमोत्तरा...यादिना... (6) बलं उत्साहलिंग जयो वेगस्तेजः शोयं च वर्द्धते ॥ इति मुग्धविलास [9A] कयोग्यमविरचितनीतिनिर्णीत्यभिधानायां कौट- लीय राजसिद्धान्तटीकायामध्यक्षप्रचारे द्वितीयोऽध्यायः ॥ छ । छ । 13 [दुर्गविधाननामा तृतीयोऽध्यायः।] दुर्गविधानमिति सूनम् ॥ [२.३.१] खेन गम्यते पैरिति दुर्गस्त"स्य विधानं धादिरचनयेति सूत्रार्थः । सबंधस्तु स्वाम्यमात्यजनपदाना लाभः पालन चाभिहितम् , दुर्गप्रकृतेरभिधीयत इति महासनधः । अन- " तरसबंधश्च जनपदनिवे तपालदुर्गाण्युद्दिष्टानि । स्थानीय च यत्र निशातग- भिहित तेपा विधानमिति । जनपदरक्षार्थ तारत् स्थानीयादिदुर्गविधानमाह ।* चतुर्दिशं जनपदांते सांपरायिक दैवकृतं दुर्ग कारयेदिति ॥ [२.३.२] चतुर्दिक्षु जनपदांते सांपरायिकमिति । परेषा शत्रूणा आय आगमन पराय , सम्पक सर्वसामन्या परायस्तस्मै प्रतिस्खलनाय प्रभयती"ति सापरायिकम् । अथना सम्यक् परेपामाय• कोशसंपत् तद्विनाशाय प्रभवतीति सापरायिकम् । खजनपदरक्षायै परजनपद. विलोपाय प्रभवतीत्यर्थ । देवकृतं खर......"नेर दुर्ग देनखाततडागवत्कारयेत् परिखा- दिभिः सस्कारयेदिल[B] । चतुर्दिशमित्युक्त चत्वार्यतपालदुर्गाणीत्यर्थापनम् । दुर्गस्य मूलप्रकृतयश्चतस । ओदक पार्वत धान्यन वनदुर्गमिति । . Jथीर्य। PSI,J11 देव।

·१४ 15 गीतिनिर्णातिनानी प्रत्येक वैविध्यादष्टो दुर्गाणि तागि दर्शयन्नाह ।* अंतीपं स्थलं वा निम्नावरुद्धमादकम् । प्रास्तरं गुहा या पार्वतम् । निरुदकस्तंयमिरिणं या धान्वनम् । संजनोदकं स्तंगहनं या वनदु- गमिति ॥ [२.३.३] द्विधागता आपो यस्मिंस्तवीपम् । द्वीपस्यांतर्नदीसोतसामंतरे भरमन्तद्वीपमित्येकम् । स्थलं वा निम्नेन जलेनावरुद्धं देवाशात् । निम्नशब्देनान तास्थ्याजसमभिधीयते । निमयोनिन' इति वचनात् । एवं द्विविधमुदकस्येदमादकम् । प्रास्तरं गुहा वा पार्वत- मिति। प्रस्तरे एकखंडे भवं प्रास्तरम् । गुहा या गृहनात् गुहा । यन पर्वतश्चनुर्दिशं वेष्ट- यित्या द्वारमेकं मुक्त्वा गृहनात सा गुहा । एवं द्विीधं पार्वतम् । निरुदकं निस्तंचं निस्तृणं " निर्विटपं च एकम् । इरिणमूपरं यत्नोपादिततृणोदक्मे द्विविधं धान्यनम् । 'निरु"द- कोदेशो धन्वे'त्याम्नायात् । खंजनोदकं 'खजिगतिवैकल्य' इति पाठात् , सपंकजलम् । स्तंवग- हनं केवल वृक्षस्तबगहनं वा एवं वनदुर्गमपि द्विविधम् ॥ छ । तेपी नदीपर्व'[ 10 ] तदुर्ग जनपदारक्षस्थानम् । धान्यनं वनदुर्ग- मटवीस्थानमापद्य{प}सारों वेति ॥ [२.३.४] तेषां दुर्गाणां मध्ये नदीदुर्ग पर्वतदुर्ग च जनपदारक्षा अंतपालाः, तेषा स्थानं परप्रवेशनिषेधात् ।" धान्यनं दुर्ग वनदुर्ग च अटवीस्थानमाटविकानां स्थानं जनपदरक्षार्थमेव । आपद्यपसारो वा आपदि पराभियोगलक्षणाया अपसारो या कलत्रम- पसार्य स्थाप्यत इति । मध्ये दुर्गविधानमाह ।* जनपदमध्ये समुदायस्थानं स्थानीयं निवेशयेदिति ॥ [२.३.५] सर्वतोऽनन्तरारीणा व्यरहितत्वात् समुदयमुदयहेतुन्वात् कोशस्तस्य स्थानम्, स्थानीयमि]"ति । राज्ञः स्थानाय हितं निवेशयेदिति। दुर्ग निधायेति भावः । देवकृतं चेद्भवति सस्कुर्यान्न चेद्वक्ष्यमाणोपदेशेन कुर्यात् ॥ छ । वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसंगमे हृदस्याविशोप्यस्यांके सरसस्तीगस्य या वृत्तं दीर्घ चतुरनं या पास्तुयशेनं वा प्रदक्षिणो"दकं पण्यपुट- भेदनमंसपथवारिपाभ्यामुपेतम् ॥ [२.३.६] यास्तुकप्रदास्ते देशे वास्तुविद्याविद्भिः श्लाषिते देशे नदीसंगमे दुर्गवाजलसौक- यं च । तदलाभे" हृदस्याविशोप्यस्यांके सरसो देवखातस्य तडागस्य वा मनुष्य- J, Jil. प्रा। ISJ °; Sil 1 ३ Sil, JI. स्थय । ४S, Ivl. भापायनसारो; S]. भाप। ५S हृदस्य या अविशोपस्याके: Sri. पाटविशोपचा विशोप। SJG तटा। SIG स्तुकवशेन। CSJ भेदन- मंसवारिपथा etc. H 28 ·0 कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका खातस्याक इति वर्तते । वृत्तं दीर्घवृत्त वा । चतुरस्र दीर्घचतुरस्र या । दीर्घशब्दो मध्यस्थ [10B] उभयत्र योग्य । त्रिकोणाईचद्रादीनामप्रशस्ताना निवृत्त्यर्थं वा ।वास्तु- वशेन वा भूगिरशेन दीर्घत्वमपि भवतु । प्रदक्षिणोदकं प्रशस्त मात् । पण्यपुटभेदन ततोऽयत्र न "पण्यपुटा भियत इति कृतनियम पण्याना सग्रहार्थम् । शुल्कास्य चाविना- शार्थम् । अंसपथः स्थलपय पुस्पनलीपर्दोष्ट्राधसै स्कषैरह्यमानपण्यत्वात् । वारिपथश्च । ताभ्यामुपेतं पण्यशुमगनहाथमेन ॥ छ । तत्य परिखास्तिस्रो दंडांतरा द्विदंडातरी या कारयेत् ।। [२३.७] तस्य स्थानीयस्य परि समतात् खन्य त इति परिपा(खा)स्तित्र इति न्यूनाधिकरवे दोपदर्शनात् । दंडातरा द्विचनारिंशदगुलहस्तेन चतुर्हस्तो दडस्त प्रमाणत परस्परा- तर(रा) । अतो न्यूना तरा विशीर्यते । अधिकातरा परेपामाश्रया भवति ।। छ। चतुर्दश द्वादश दशेति दंडान् विस्तीर्णा विस्तरादवगाढाः पादो- नमर्च भूमिवशेन वा त्रिभागमूला भूल(ले) चतुरस्रा वा पापा- गोपहिता. पापाणेष्टकावद्धपार्था वा तोयातिकीरागंतुतोयपूर्णा वा सपरिवाहा " पद्मग्राहवतीश्चेति ॥ [२.३.८] अभ्यतरे चतुर्दशदडान् विस्तीर्णा,मध्यपरिखा द्वादश,बहि परिपा(खा) दशदंडान् ।। विस्तीर्णा पार्या । न वाटतोयगणनाक्रमो गृह्यते । चतुर्दश दडान् विस्तीर्णाया वाद्यप- रिखायां गृहीतायामितरयोरध्यवसायो ग्रहणे भवतीति भार । विस्तरादवगाढाः पादोन- मर्द्ध चेति । चतुर्दशदडविस्तीर्णाया पादोनो विस्ता दश दडा । अद्ध वा सप्त दडा । द्वादशदडविस्ताराया पादोनत्व ना दडा । अद्धं वा पट् दडा । दशदयिस्ता- राया सार्द्धसप्तदडा , पचडा वा गांभीर्यमित्यर्थ । त्रिभाग) इति विस्तारादेव त्रिभागो मूले यासामध्यविस्तारादेव तृतीयभागो मूले विस्तारो भवतीत्यर्थ । तद्यथा चतुर्दशदडाया- श्व वारो दडा हस्तद्वयगधाविंशसगुला". याश्चन(ला)रो दडा । दशदडाया दड- प्रयमेनो हस्तचतुर्दशागुलानीति । मूल .[11] पापाणैरुपहिता या दडप्रमाणपतरालेबेन बद्धा दार्थ तृणाद्यभावार्थ मतिके समीपे सिरागत यासा आगतुकतोयपूर्णा चा उद्भिजतोपाभाने सति परैरलक्ष्यमार्गा. रक्ष्यमूटता कतुं सपरियाहा अभिमनलप परिवाहनार्थ सह परिवाहेन वर्तत इति । अयथायोड- म्यसललो वनोपघातश्च स्यात् । पझग्राहाले च दु सानतारिणी कारयेदिति सबर । धविधानायाह ।* चतुर्दण्डा वकृष्टं परिखाया पदंडोच्छूितमररद्धं "द्विगुणयिष्कर्म साताद् कारयेदिति ।। [२३९] SJG द्विदावरा या dropped २JG 'गाधा। ३ SJG भूमिवान dropped & SIG तत् before it। (" d) 5 .

·7 J नीतिनिर्णातिनानी चतुरो दंडानप्याम्यंतरपरिखायाश्चतुर्दडप्रमाणमंतरं मुक्त्वेत्यर्थः । पदं- डो"च्छितं चतुर्दिशतिहलोरोधमवरुद्ध पापागादिभिद्धोमयपार्शपांशुनिसरणनिषेधार्थम् । द्विगुणविष्कंभमुच्छ्रयाद् द्विगुणपिस्तारं द्वादशदंडविस्तारनित्यर्थः । सातादिति खातो यपांशुभिनं प्राकाराधिष्टानं सेनाकारत्वाच वप्रशब्दप्रयोगः । तं कारयेत् ।। छ । ऊर्द्धचयं मंचकपृष्ठं कुंभकुक्षिकं वा हस्तिभिगोंमिश्च क्षुण्णं कण्टकि गुल्मविषयल्लीमतानवंतमिति ।। [२.३.१०] अर्द्धचयमंतर मुक्त्वा चयाः शिलादीनां कर्चव्या दार्थम् । ततश्च वल्मीकशिखरा- कारो भवतीति भावः । मंचकपृष्ठ मध्ये किञ्चिन्निनं प्राकार"दाार्यम् । कुंभकुक्षिक- मिति । आयतशिलास्तंभयत्वात् कुंभसमानयुक्षिकश्चीयते । दुरारोहो भवनिति । हस्तिभिर्गो- ॥ भिश्च क्षुण्णं हस्तिभिर्महाकायत्वात् गोभिस्तीश्णखुरत्वात् धनवापादनार्थम् । कंटकिनो वदर्यादयः । गुल्मा भल्लातत्यादीना(नि.), विपाणि हलिनीकरवीरादीनि, वयो हस्तिना- रुणीकरमर्दाचास्तस्मतानवंतं मूल इत्यर्थः ॥४॥ पाँ[111 शुशेपेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं' वा पूरयेत् ॥ [२.५.११] पांशुशेपेण च प्रपूरणावशिष्टपांशुभिर्वात्तुच्छिद्रं नगरवास्तुनिम्नं राजपास्तुनि- " शांतभूमिनिम्नं या पूरयेत् । समत्यापादनार्थम् ॥ छ । चप्रस्योपरि प्राकारं विष्कंभद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्तादूर्द्धमोज- युग्मं या आचतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेदिति ॥ [२.३.१२] उक्तलक्षणस्य वास्योपरि प्राकार प्रकृ"शाकार विप्कंभद्विगुणोत्सेधमिति विस्तारद्विगुणोच्छायम् । अनुक्तोऽपि निष्फभत्रयोदशविधः प्राकाराणां चक्ष्यमाणादुत्सेधात " प्रत्येकमईप्रमाणः कार्य इति व्याप्त्यर्थं वचनम् । ऐप्टकं इष्टकचितम् । द्विचत्वारिंशदंगुल. हस्तेन द्वादशहस्तादायात् प्राकारादूर्द्धमुपरिष्टादोज निपमहस्तसंख्यं युग्मं समहस्तसं. ख्यम् । तदया। त्रयोदशहत्त ओजश्चतु "दशहस्तो युग्मः, पंचदशहत ओज इत्येवं योग्यमा- चतुर्विशतिहस्तात् द्वादशहस्तादनः चतुर्विशतिहस्तादधिको न कार्य इति नियमः । ओज- युग्मग्रणं च ह...... न्यूनेन पितस्त्यंगुलादिमिरुत्सेधवृद्धिर्न कल्पनीयेति ज्ञापनार्थम् । 1 एवं च प्रयोदशक प्राकारा भवति । विक्रमप्रमाणमपि पटहस्तादित्यदापयते । एवं "कारयेत् ॥ छ॥ रथचर्यासंचारं तालमूलं मुरजः कपिशीर्षकैश्चाचिताममिति ॥ [२.३.१३] रथचर्यासंचारस्य प्रमाणं पचारनिप्रमाणा वक्ष्यति । पंचारतयो स्थपथ ७६......"[12 'मुरजक-कपिदर्श गारद्ध प्रदेश विहाय प्राकारमन्त के पचारतिप्रमाणोऽ- , SJG *** dropped 1 ३SJG राजमयनं dropped. YSIG ओज यु। ५ SIG मा seperated from चतु। २SJ दिशेण ।

·10 कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका वकाशो योधानां संचारार्थ कार्यः । तालमूलं तालवृक्षाकारमूलं दाार्थम् । मुरजकै- मुरजकाकार्योधावरणबुट्टाकैः कपिशीर्षकैः कपिशीर्षकाकोरस्तीक्ष्णागैरेकजातीयैर्विमित्रै आचितम बहिर्मस्तकधारा यस्य || पृथुशिलासंहतं वा शैलं नत्वेव का"ठमयं कारयेत् । अग्निरवहितो हि तस्मिन् वसतीति ।[२.३.१४] संपत्तो तु पृथ्वीभिः शिलाभिः संहतं शैलं वा प्राकारं कारयेत् । न त्वेव काष्ठमयं कारयेत् । हि यस्मादग्निरविहितः]"सन्निहितस्तस्मिन् वसति । अल्पेनापि यनेन परैर्निहितः सौदहतीति भावः । प्राकारमस्तके युद्धार्थमालकादिविधानायाह ।* विष्कंभचतुरस्रमहालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत् त्रिंशइंडां- तरं चेति ॥ [२.३.१५] विष्कंभेन पचारलिप्रमाणेन समानाश्वतम्रोऽप्यसयो यस्य तमहालकम् । 'अट्टा- तिक्रमहिसयोरिति पाठा"त् । प्राकारातिकम परहिसा च आ समतालातीत्यहालकः । प्राकारोपरि युद्धार्थ कोष्ठसनिवेशः । तद्यथा । पंचावरणस्तंभचतुष्टयोपरि तुलाफलकातारा- छाधक पोतपाल्पादिपरिकरोद्ध मुरजापताकादिरचनोऽट्टालकः । उत्सेधसमावक्षेप- सोपान इति । सरप्रस्य प्राकारस्य य उत्सेधस्तस्य समो योऽक्षेपः तत्र सोपाना"[12]- न्यारोहणार्थ निश्रेणीपदानीच यस्य । तद्यथा । यप्रमूलात् प्राकारोत्सेध यापदायात सूरमवक्षि- प्यान्तर्मुखं तत आरभ्य सोपानानि क्रियते । ततश्चायुधव्याघृतोभयकगणामपि योधानामा- रोहणं सुखेनैव संपद्यत इति भावः । तमेरभूत कारयेत् । त्रिंशदंडांतरं च त्रिंशत्रिंशहडा अतरं यस्य । जातावेकाचनम् । यावत्प्राझारस्यायतत्व त]"त्रिंशत्रिंशद्दडेपट्टालकः कर्तव्य । इत्यर्थः । एवमटालायो. सर्मन निंशइंटमतर कर्तव्यमिति भार' || छ । द्वयोरट्टालकयोर्मध्ये सहय॑द्वितलामध्यर्धा यामाप्रतोली कार- येत् ॥ [२.३.१६] दयोरिति वीप्सा द्रष्टव्या । द्वयोदयोरहालकयोमध्ये विशदडातरे सहय- द्वितलां यमुत्तरा]गार घंटाधुपेत तेन सह द्वे तले यस्यास्ताममध्य यामाम् । अहालकः समचतुरस्रो भरति । तदपेक्षयाऽध्यद्धीयामामर्द्धनाविक आयामो भवतीत्यर्थः । त"गया । पंच[]रनिविस्तार आयामस्तदर्द्धनाधिक आयामो भरतीत्यर्थः । आयतचतुरखा प्रकर्षेण तोल्यते परागीकमस्या सिरहा [13] लाषिकोत्सेधायानिति प्रतोली ता कारयेत् ॥3॥ SJ सहित, G सहित । RSJG कारयेत् after rल । ESJG कारयेत् dropped uSI Sutrn ends at कारयेत् , शिद्दडा read with the following SJ द्विता अर्धायामा, Ivl. 'मर्धायाम | फोट.3 sutra. .

·" नीतिनिर्णीतिनानी अट्टालकपतोलीमध्ये त्रिधानुप्काधिष्ठानं संपिधान छिद्रफलकसंहत- मिंद्रकोशं' कारयेत् ॥ [२.३.१७] अट्टालकरतोलीमध्ये सार्द्धदशागुलोपेतचतुर्दशदडप्रमाणेऽत्रापि वीप्सेर विधा- नुकाधिष्ठानं पचारनिरनुस्तन धन्विन स्थापयेदिति वचनात् । न"याणामधिष्ठान पच- ' दशहस्तायत भवति । सापिधानैश्छिद्रफलकैरसंहतम् । सच्छिदफटयत्व शरनिर्गमा सापिधानत्व परशरप्रतिस्खलनार्थम् । इंद्रकोशं इद्रामार कोश ।अक्षिसमानसहस्रष्ठि. द्रोपेतत्वात कारयेत् ॥ छ ॥ अतरेषु द्विहस्तविक पार्थे चतुर्गुणायाम देवपथं कारयेत् ॥ [२.३.१८] अंतरेषु स(साईत्रिंशदगुलाय"तपचदडेषु द्विहस्तविकंभम् । पार्थे प्राकारबहि पार्थे चतुर्गुणायाम अएहम्त सारदारुमयम् । ताम्रपत्रिकानद्धमध कृतशरमागं सर्वत छादित देवपधमा प्रवेशनिर्गमत्वात् प्राकारमूलरक्षणार्थ कारयेत् ॥छ। [138] दंडातरा द्विदंडातरा या चर्याः कारयेत् ।। [२.३.१९] दंडांतरा चतुर्हस्तातरा द्विदंडांतरा या अपहस्तातराश्चर्या उत्सेधसमावक्षेप- 15 सोपाना अस्यांतात कारयेत् प्राकारारोहणार्थम् । प्राकार समालश्य...... । मा- लकसोपानानि तु महान्ति एपदैव बहुपुरपारोटणार्थानि । चर्यारताच योधा कपिशीर्षा- छादिता युध्यते । अग्राह्ये देशे प्रधाननिका(का) निष्फिरद्वार चेति ॥ २.३.२०] महाखातरप्रयोर्मध्ये चतुदंडप्रमाणेऽमाशे गोगतिमायारा पुरुषप्रमाणगुडप्रा- ॥ कारणाग्राह्ये परेषा निधिराभिर्गस परियारक्षा प्रधापनि योधा अस्यामिति प्रधान- निकां कारयेत् ।" निकिरद्वार च अप्राय एव देवो देरपथस्याघलाव प्रामाखुक्षिप्रदे- शेष, निधिद्वार निमीयते वहि परिसारक्षार्थ योधा येन तदारोहणायतरणार्य त निर्यमा- कारबाभित्तिपु सन्पतालोशन काटायराद्धकाट वारयेत् । तारपचनगा यक्ष्यात च दुर्गटभोगाये 'निस्गिदृपनि मृत्य दुर्गस्यान् थानयेदिति । परिखादीनां रक्षा"माह |* ·. . नीतिनिीतिनानी हस्तमानमेन भवति । ततश्च प्रयमप्रकारे पंचदंडं, द्वितीये हस्तोत्तरं,तृतीये द्विहस्तोत्तरं, चतुर्थे विहरतोत्तरं, पंचमे.. "डमे चतुर्विशतिहस्तेऽटदंडकामिति । पडूभागमायामादधि- कमष्टभागं या लकीयसकीयप्रमाणात् पड्भागमायामादधिकमष्टभाग या । पंचडे आयामे पड्भागो हस्तमय चतुरं"गुगनि । अष्टमभागः साईहस्तद्वयमित्येनं द्वादशखपि क्षेनेषु योग्यम् । तर द्वारतलस्यो से योदशविधमेर दर्शयन्नाह ।* पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमा अष्टादशहस्तात् तलोत्सेधः ।। [२.२.२४] मैटरमाकारस्थायगुन्थ्यो इष्टव्यः । तन्मस्तमा एवं यस्मातलं तस्य तलोद्यः । साढ़े द......स्त्तर......... ...बम् ॥ छ। स्तंभस्य परिक्षेपाः पडाया"मा द्विगुणो निखातश्चलिकायाश्चतुर्थों भागो घेति ॥ [२.३.२५] द्वादशदस्तो सेचे प्रासरे द्वादशहस्तोत्सेध.........द्वारमहतुवापिंडयल......" सारभूमिकाधादी द्रष्टव्यम् । तलोच्छ्यवृद्धयेर स्तमोच्छ्यवृद्धिाख्याता । स्तंभस्थौल्यमाह। स्तंभस्य परिक्षेपाः......[15] द्वादशहस्तायामस्य द्विहस्त स्थौल्यं भरतीत्यर्थः । स्तभायामस्य पष्टोंशो विष्फभ इति भावः। द्विगुणो निखा......। न त्वेय काष्टमयं कार". ॥ येत् । अग्निरयहितो हि तस्मिन् यसतीति वचनसामात् । प्रतोल्यां समलयातामवेष्टितं द्रष्टव्यम्......परिक्षेपचतुर्थभागप्रमाणे भरति ।" एवं द्वारनिवेशमभिधाय मेंढरप्राकारमन्त कनिविष्टम्यादितटीधानमाह। आदितलस्य पंचभागाः शाला चापी सीमा [गृहं च । दशभागि- की ] द्री प्रतिमंचा ॥ [२.३.२६] तपथा। एवं भागास्त कार्याः प्रत्यं पंचपोष्टकाः । यथायोगं निभागोऽत्र शालामीमागृहादिपु ॥ पोष्ठकस्य विमित्यशः कोष्ठको जायतेऽत्र तु । त्रिभिः पडस. कोटाद्ध पादोऽपि द्वादशांशक" बोष्टप्रयं श्योरामयोः पाश्वयोरपि। पंचगोष्टा भयेकापी मध्यन्य कोष्टस्त्रयम् ॥ द्वारवंधादेशस्तव्यपदे न समते । जनारमानदेशाभासर । आदितदस्य पंच प्रमागस्य पंचभाग आयागेन पिंगल्य दिनविपमेन ददादिप्रागोऽयंत. रभागानन्दिनः । वाला प्रहरणारगादियानन्।शामत. पिन घटायर शुपिर यापी "राबाद । यथा प्रविरत शनुनिम्भिता. प्रदी । अम्धिनः शनमागो मागस्सीमागृहम् । पदभागयो. नानिमित् । "[151 सीमागृहं युद्धार्थम् । " 23 ...... NFO ·- कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका २१ युद्धार्थी दशभागिको द्वौ प्रतिमंचौ। अर्द्धदंडादिप्रमाणो वापीभागस्योभयतः द्वाररक्ष- फावसानभूतौ प्रतिमचौ प्रविशता परिज्ञानार्थम् । आदितलस्य । "धा कृत्या पाण्याः पार्श्वद्येऽपि च । प्रतिमंचौ च तो कार्यो गोप्तॄणां स्थितये सदा ॥ प्रविशतां परिज्ञानार्थम् ॥ छ । अंतरमाणी' हर्म्य चेति ।। [२.३.२७] शाला-वापी - सीमागृहप्रतिमचारुद्वप्रदेगे.... मंतरमित्युच्यते । तत्र आणी इत्याणिद्वय सोपानमार्गद्वारद्वयमित्यर्थः । शेषप्रदेशद्वये हयं रक्षकशयनासनार्थ धवलगृहम् । द्वितीयतलविधिमाह ।* समुच्छयादर्द्धतले स्थूणी बंधश्चेति ॥ [२.३.२८] समुच्छ्रयात् पंचदशटस्तादई सार्द्धसास्त. समुच्छ्रपः । उच्छ्यापेक्षयाऽर्द्धत- लमुच्यते । क्षेत्र वादितलसमानम् । स्थूणायंधश्चात स्थूणाः क्षुद्रस्तभा आदितल्स्योपरि स्थूगा......"न्यासं कृत्या, बंधो द्वितीयतलपधः । स्तभतुलादिमि कार्य इति वाक्यशेषः।।।। अर्द्धवास्तुकमुत्तमागारं विभागान्तरं वेति ॥ [२.३.२९] ..णवास्तुतश्च भूतल चाईप्रमाण......तीयतलमित्यर्थः । उत्तमागार च घंटाकलशादिरचनया, त्रिभागांतरं वा द्वितीयतलागृतीयतलं त्रिभा........ ॥ 15 10) कर्तव्यमित्यर्थ ।। छ। 31 इष्टकावबंद्धपाच वामतः प्रदक्षिणसोपानमिति ॥ [२.३.३०] इष्टकाववद्धपार्श्वमिति काष्ठ ."निषेधार्थ वामत इति द्वारनिर्गमे भागे । । प्रदक्षिणसोपानमिति । पश्चिममेंढकभितेरारभ्य पश्चि...... मेंढक्कभित्तिलग्नानि द्वार यावत्सोपानकानि धीयत इत्यर्थ ॥छ॥ गूढभित्तिसोपानमितरतः [1GA] द्विहस्तं तोरणशिरः। त्रिपंचभा- गिकी दो कपाटयोगी, द्वौ परिघाविति ॥ [२.३.३१] दक्षिणतोऽभ्यंतरभागे गूढगेंढक... .."कभित्तो सोपानं कार्यम् । गूढप्रवेशनिर्ग- मार्थम् । द्विहस्तं तोरणशिर इति । उत्तरदेहल्या द्विहस्त शुधिर मुक्त्या...... करतोरणं विधातव्यम् । वातप्रवेशनाथ शरमोक्षार्थ च । त्रिपंचभागिको द्वौ कपाटयोगाविति । पंचधा वि...... अतहिश्चैक पचभाग परित्यय मध्यमात्रय पचभागा अतरगयोः कपाटयोगयोस्तो त्रिपंच[ भागिको द्वो कपाट ]योगो. . पचमयोश्च पचमभागयोः सधौ भवत इत्यर्थः । कपाटयोगद्वयग्रहण द्विर्वद्ध सुबह भवतीति । द्वौ परिघौ प्रत्ये- .. यमित्यर्थः । समततः कपाटोपघातक हनीति परिघा..... कपाटयोर्मध्ये त्रिमागपाचे अभ्यतरतः स......"म्य भरत । द्वितीयस्यापि तथैव ॥ छ । 'सपाददडादिनमाणी' पाठातरम् | These words are written in the uprer margin of the leaf. SJ अंतरामणि, G अंतरम् आणि । २ SJG आध। & SJG arati ३ यन्ध । ४SI द्वौ द्वौ । ५SJG °वा' । ..

·. ...... ...... S नीति निणीतिनानी अरतिरिंद्रकीलक इति ॥ [२.३.२२] चतुरिंशसंगुलो टोहः कपाटयुमसंधिमानम्याघोदेहलीविरं प्रविशनि कीटस्तस्मिन् ईदजिता फिलदो बद्ध ई"द्रकील इत्युच्यते । ऊर्द्धमागेऽमीप्यते, मस्तककीटास्यः ॥७॥ पंचहस्तमाणिद्वारमिति ॥ [२.३.३३] कपाटयोगयोरेबैकगमझपाटे पंचहस्तोत्सेधं आणिद्वारं क्षुद्रद्वारमित्यर्थः । तेऽपि द्वारे प्रवेशनिर्गमार्य अत्रापि कपाटागलादिकं चार्थप्राप्त कपाटानां च लोह- कंटकचितत्वमापन्नम् , दुर्गविधानप्रतापात् ॥ ६॥ चत्वारो हस्तिपरिघा इति ॥ [२.३.३५] कपाटरक्षार्थ... "हस्तिनामसाध्याश्चत्वारः परिघाः हस्तिनिवारणार्य हस्ति- "परिघाः ॥छ॥ निवेशाई हस्तिनॉमिति ॥[२.३.३५] निवेशःप्रतोन्याःपंचदडादिस्तदद्धं साईदंडवयादि हस्तिनखं देहलीतो......" [16] कारण क्रमान्निनं शिलामयम् ॥ छ । मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदक इति ॥ [२.३.३६] मुखं द्वारशुपिरं तत्समः परिखासु संक्रमो मार्ग इत्यर्थः । अधिकस्य प्रयोजनामा- चात् ।..... रुपा मुखे माति तावतामेव परिखासु सक्रमण युक्तम् । स च संहार्यः काष्ट- यंत्रादिना सोदके खातप्रदेशे, भूमिमयो वा निरुदके। तावती भूमिमपहाय खातव्यमित्यर्थः । प्रतोली.... ..."शेपमाह ।* प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुख गोपुरं कारयेदिति ॥ [२.३.३७] मुखमादितटादधःशुचिरं तब द्वादशहस्ते प्रासरे पंचदशहस्तं 'पंचदशहस्तस्तलो- त्सेध' इति वचनात् । अत्र गोपुरे प्राकारसममेव मुसं कर्चव्यम् । द्वादशहस्ते प्रारारे द्वादशहस्त एव मेंढकः । दशहस्साः समाः हस्तद्वयं च स्तंभोर्द्धपरिकरस्य । एवं सपरिकरः स्तंभोऽपि द्वादशहत्त...... एव प्रतोलीतस्विहस्तान्यूनोच्छ्यमित्येको विशेषः। त्रिभा- गगोधामुखमिति त्रिमाग क्षेत्रस्य पंचढा...ममतोधि......मुखाकारो मेंढकप्राकार एव "यो योधाना युद्धसौका(क)र्याय द्वाररक्षातिदायार्थ च । प्रायो विवीताभि- मुख गनामेतत् द्वारमिति गोपुरं......टकयोः शृगाटकामगारेण वि......" तयोर्गोधा- मुखाकारं द्वार भरते तत् कारयेत् । शेपं प्रतोगरामानन् । SJG dropped. • SJG "मी", Sil. 'माणि । ३SJ शार्थे । SIG नखः + SJGread thrs Sutra with the following मुखसम ete. ५ SJG संक्रमोऽसंहार्यों वा भूमि etc. ६ J suggests to read त्रिमागमधोमुख for ntuyai and translate "Gopura is to be in three parts and with its entrance below." 21 23 .........

·२३ (" ..... कौटलीय-राजसिद्धान्तटीका पु"[17] फरिणीद्वारमाह ।* प्राकारमध्ये वापी कृत्वा पुष्करिणीद्वारम् ॥ [२.३.३८] प्राकारयोर्मेढकयोर्मध्ये यच्छुषिर तत्सम......फलकास्तारो भूमिकाबंधो......" युद्धसौका(क)र्यार्थमनेनैव विशेषेण प्रतोल्येव पुष्करणीद्वारमित्युच्यते । चतुरस्रा वापीत्यु- च्यते......चतुरता तु...... .णीत्येकोऽर्थः। बुमारीपुरमाह ।* चतुः"शालमध्यर्द्धविवृतांतरं साणिकं' कुमारीपुरमिति ॥ [२.३.३९] चतस्रश्चतुर्दिश शाला एव कार्याः । न सीमागृहव्यपदेश । प्रतोल्यपेक्षया अन्त- रमनाधिक वापीस्थाने विधेयम् , प्रतिमचक "पनीय तत्क्षेत्रमपि वापीमध्ये प्रक्षिप्यै- वमर्दैनाधिकमंतरं भवति । तच्च साणिकं आणियुक्त तुलाफलकातरे छिद्रयुक्तं युद्धसौक- " यायं कुमारीपुरमिन सर्वत. कुट्यमुक्त... ......"न शेषप्रतोलीसमानमिति । मुडकद्वारमाह ।* मुंडहय॑द्वितलॅमुंडकद्वारमिति ॥ [२.३.४०] मुंडेनोत्तमागाराभागात् । हर्म्यद्वितलेन युक्त प्रतोलीद्वारमिन मुंडकद्वारम् । ......"रहितो मुड इत्युच्यते । तथा द्वारमप्युत्तरागाररहितमिति । पंचद्वारभेदानभिधाय सर्वापादमाह ।* भूमिनन्यवशेन वा निवेशयेविति॥ [२.३.४१] भूमे समत्व विषमत्व च...... .07 171]निम्नता च दुर्गा भूमिस्तदैकयैव परिखया पर्याप्तमथ समा तदा पच सप्त वा परिखा कारयेदिति मानवा.।" यदि द्रव्यं काष्ठहिरण्या- पधिकं तदा उक्तादविका अपि विशेषात् । न्यूने द्रव्ये न्यूना इति । निवेशयेदुर्गमिति यथा...... IS 20 वाक्यशेष ।। छ ।। प्राकारावारूढयोधरणोपकरणस्थानार्थ......* [विभाँ]"गाधिकायामा भांडवाहिनीः कुल्याः कारयेदिति ॥[२.३.४२] यदि दशहस्तो विष्फभस्तदा पचदशहस्त आयाम इत्यादि । भांडं रणोपकरणं तद्वदंति चाविच्छिन्नतया नियूंढेऽन्यदाधैयमि[ति]... ."कुल्यासु जलमविच्छिन्न तथान । भाडमिति । कुल्याज्यपदेशो भाडशालानाम् , ताश्चानुप्राकारमतः कारयेत् । यद्वहति तास्तदिदानी भाडमाह* । SIG करवा वापी। २६ पुष्करिणी द्वार, Sr] णोद्वार, J reads पुष्करिणी, but rends द्वारं with the following sutra चतु शालमभ्यर्धान्तराणीक, and says it should be read as सद्वार चतु शालमध्यमर्धान्तराणीक । ३ SJ °ान्वराणीक° SvI भाववृत्तान्तरमाणिक, G °न्तराणिक । ४ SJG हम्यं द्वितल, Sv] हयद्वितल । † SJ read this Sutrı sath the following SJG ATT dropped ५A part of the उत्थानिका 1s lost But SJG read the Sutra with विभागा", so does the commentary. ६ SD यामा ।

·. " नीति निर्णातिनानी तासु पापाणबुद्दाला कुठारीकांडकल्पनाः] |" मुपुंढीमुद्रा दंडोश्चक्रयंत्रशतनयः ।। कार्याः कर्मारिकाशूलॉवेधनायाश्च वेणयः । उष्ट्रप्रीव्यग्निमयोगाः कुप्यकल्पे र यो विधिः ॥ [२.३.४३] तासु फुल्यानु पापाणा रस्तयनादिक्षेप......"टाः सननयुद्धाः, कुठार्य- स्छेदनयुद्धाः, कांडकल्पनाः शरसंस्कारोपकारणानि । मुपंन्योः गदादि.. - मुद्रा रजकमुद्राकारः प्रहरणविशेषाः, दंडा लोहदारमया... [चक्रा]"णि हस्तयंत्रक्षेप्याणि, यंत्राणि जामदग्न्यसर्वतोभद्रबहुमुखादीनि, बाणपापाणादि.. चिताशतं हंतीति...... कर्मारिका इत्ययस्कारघटिताः, शुलावेधनानायककारयाः, वेणय उष्ट्रग्रीवाकार... " दुर्गलंमे.........यस्तैलादियानि यः क्षिप्यते । कुष्यकल्पे च कुष्याना कल्पना...' .........[इति मुग्धपिलासादयोग्यमविरचित] [18Aनीतिनित्यभि- धानायां कौटलीय-राजसिद्धान्तटीकायामध्यक्षप्रचारे तृतीयोऽध्यायः॥ [अथ दुर्गनिवेशनामा चतुर्थोऽध्यायः ।] "विघीयत इति सूत्रार्थः । संवधस्तु विहितमपि दुर्गमनिविष्ठमनुपयोग- ......"नामा कश्चिदेवविशेप इति प्रतिकूलत्वात्सर्वदेवेविजित्योत्तानः पातितस्तस्य...... दने ब्रह्मा स्थितः । देवो......दगमष्टम्य स्थितः । स तत्रस्थः पूज्यते । तस्य मर्मसिरा- वंसादि परित्यज्य निवेशः क्रियमाण. प्रशातो भवतीति। वास्तुविभागः कर्तव्य इति सेपः । त्रयःप्राचीना राजमार्गा... "काभिमुग्यमचतीति त्रय उदीचीना उदग्मुखाःप्रागु. दग्ग्रहणं मगल्यार्थम् । ते चकाशीति पदे नग्नवकविभक्ते वास्तुनि द्रव्याः। वास्तुहृदया- "दुत्तरे नयभागे ययोक्त.......... "पुरविधानमिति वचनसामर्थ्यात् । नोकाशीति पदं विहाय नवभागसंभवः । तथा चोकम् । "दश पूर्वायता पंशा दश चैवोत्तरायताः 1 नवभागकता याः पदानां नव......... दश पूर्मामुखान्यनुवशे सूत्राणि प्रसार्य दोवोदग्मुखानानि । चतुरस्रपादाना नवनवका भवति । नरके नफे मध्यमे पढे मर्मरिमर्मोगामिनः..... राजमार्मास्तथैव प्रय उदीचीनास्ते च महामर्मरूपा क्शाः । तथा चोक्तम् । घंशमेकहदयं नवमर्म चनःशिरम् । उत्तानसंस्थितं चिद्धि पुरप वास्तुक [18] [इतोऽने मूलादर्शस्त्रुटितः।] 13 " ...... . ...... * SIG कुहारटारी। NSG मुसठि S1 मुरण्टी । J मुशुण्डी । ३SJG दुष्चका SJCG का। ५७ शुर।६JG भाग्यासिसयोगा । S,Jil. योऽवधिः ७ ·कौटलीयमर्थशास्त्रम् । विनयाधिकारिकम् -प्रथमाधिकरणम् । [प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः।] * ॐ नमश्शुक्र वृहस्पतिभ्याम् । 'पृथिव्या लामे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि भायशस्तानि संहृत्यैकमिदमर्थशास्त्रं कृतम् । तस्यायं प्रकरणाधिकरण- समुद्देशः- विद्यासमुद्देशः॥ पृद्धसंयोगः ॥ इन्द्रियजयः ॥ अमात्योत्पत्तिः॥ मनिपुरोहितोत्पत्तिः। उपधाभिश्शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् ॥ गूढपुरुपो- स्पत्तिः। गूढपुरुपप्रणिधिः ॥ स्वविपये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् ॥ परविषये " कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः॥ मत्राधिकारः।" दूतप्रणिधिः॥राजपुत्ररक्षणम् ॥ अवरुद्धवृत्तम् ॥ अवरुद्धे वृत्तिः ॥राजप्रणिधिः॥ निशान्तप्रणिधिः॥" आत्मरक्षितकम् ॥” इति विनयाधिकारिकं प्रथमाधिकरणम् ॥ [१ द्वि.] जनपदविनिवेशः॥ भूमिच्छिद्रोपिधानम् ॥ दुर्गविधानम् ॥ दुर्ग- निवेशः॥ सन्निधानुनिचयकर्म ॥ समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् ॥' अक्षपर्ट- ॥ गोणनिक्यधिकारः ॥ समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम् ॥ उपयुक्तप- रीक्षा शासनाधिकारः ॥" कोशमावेशः ॥" रक्षपरीक्षा ॥२ आकारक- भौतप्रवर्तनम् ॥ अक्षशाली ॥ सुवर्णाध्यक्षः ॥" विशिषा(खा)यां सौवर्णि- कप्रचारः ॥" कोठागाराध्यक्षः ॥" पण्याध्यक्षः ॥"कुप्याध्यक्षः॥"आयु- धागाराध्यक्षः॥ तुलामानपीतवम् ॥" देशकालमानम् ॥ शुल्काध्यक्षः ॥ ...व्यवहारः" ॥ सीमाध्यक्षः ॥२५ ॥ सुराध्यक्षः ॥ सूनाध्यक्षः॥ गणिकाध्यक्षः ॥ ना[ यध्यक्षः ॥ गोऽध्यक्षः ॥" अश्वाध्यक्षः ॥ हस्त्यध्यक्षः ITRA.Rथाध्यक्षः ॥" पत्त्यध्यक्षः ॥५ सेनापतिप्रचार" 1-1 मूलादस्यिायं पत्रमनुपलभ्यम् । अत एतद्विदण्डान्तर्गतः प्रथमाधिकरणप्रकरणसमुदेश- परिणापकः सममोऽपि सूत्रपाठः मुदितपुस्तकादर्शात् समुदतोऽत्र । मलादणे यत्र यत्र पाय किसिसाघोमागाधुटिताः, म च ये ये गन्दा वर्ग या विमष्टा ते वर्षेऽय घोगकोठान्सर्गताः मुद्रिता झेयाः। 18 चिपिभानम्। srl, रिनिवेश 135 तृपेप, v निय! 4 था! Basi पटले, पाले। GEver17830'क्याधिः। 84 योधप्रयेश्यरन 1950 शो अपर्याप्याः। 10500 युवाप्पः। 1110 सीदभ्य। " F । सरि.ट.अ.1 ·૨ 2 1 सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् मुद्राध्यक्षः ॥ विवीताध्यक्षः ॥' समाहर्तृपचारः॥"गृहप]तिकैवैदेश- कतापसव्यञ्जनाप्रणिधयः ॥ नागरिकप्रणि [धिः ॥” इति अध्यक्षमचारो द्वितीयमधिकरणम् ॥] व्यवहारस्थापना ।।' विवादपदनिबंधः ॥ विवाहसंयुक्तम् । दायवि- • भागः॥ वास्तुकम् ॥ समयस्यानपाकर्म ॥ ऋणादानम् ॥ औपनिधिकम् ।। दासकर्मकरकल्पः॥ सम्भूयःसमुत्थापनम् ॥" विक्रीतकीतानुशयः ॥" दत्तस्यानपाकर्म ॥२ अस्वामिविक्रयः स्वस्वामिसम्बन्धः ॥ साहसम् ॥५ वाक्पारुप्यम् ॥" दण्डपारुप्यम् ॥ धूतसमाह्वयम् ॥" प्रकीर्णकमिति ॥ धर्मस्थीयं तृतीयमधिकरणम् ॥ छ ।। कारुकरक्षणम् । वैदेहकरक्षणम् ॥ उपनिपातप्रतीकारः॥ गरिदि.] ढाजीविना रक्षा॥ सिद्धव्यञ्जनर्माणवकप्रकाशनम्॥ शंकारूपकर्माभिग्रहः॥ आशुमृतकपरीक्षा ॥ वाक्यकर्मानुयोगः ॥ सर्वाधिकरणरक्षणम् ॥ एकांग- पधनिक(क)यः॥ शुद्धश्चित्रश्च दंडकल्पः॥ कन्याप्रकर्म ॥२ अतिचारदंडी इति ॥ कण्टकशोधनं चतुर्घमधिकरणम् ॥ छ । दिंडकार्मिकम् ॥' कोशाभिसंह[रणम् ॥' भृत्यभरणीयम् ॥ अनु- जीविवृत्तम् । समयाचारिकम् ॥ राज्यप्रतिसंधानम् ॥ एकैश्वर्यम् ॥ इति योग- वृत्तं पश्चममधिकरणम् ॥f] प्रकृतिसम्पद ॥' समथा(व्या?)यामिकम् ॥ इति मण्डलयोनिः षष्ठ- मधिकरणम् ॥ छ॥ पाहुण्यसमुद्देशः॥ क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः। संश्रयवृत्तिः॥ समज्या- यसां गुणाभिनिवेशः ॥ हीनसंधयः ॥ विगृह्यासनम् ॥ संधायासनम् ॥ विगृह्य यानम् ॥ संधाय यानम् ॥ सम्भूय प्रयाणम् ॥" यातव्यामित्रयोर- भिग्रहचिन्ता " क्षयलोभविरागहेतवः ॥२ प्रकृतीनां सामवायिकविपरि- मर्शः ॥ संहितप्रयाणिकम् ॥" परिपणितापरिप] [३.अ.] णितापस्ताच * संधयः ॥५ संधायप्रयाणकम् ॥ वैधीसंभाषिकास्संधिविक्रमाः ॥" यातव्य. । U . ।

·सटिप्पन कौटलीयमशालम् तंत्रायुक्तयः॥ तंत्रयुक्तमिति' पथदशमधिकरणम् ॥ १५॥ इति शास्त्रसमुद्देशः ॥[४द्वि. पञ्चदशाधिकरणानि॥ सासी(शी)तिम- करणशतम् ॥ सपश्चाशदध्यायर्शतम् ॥ पट् श्लोकसहस्राणीति ॥ सुखग्रहणविज्ञेयं तत्त्वार्थपदनिश्चितम् । कोर्टल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तगंधविस्तरम् ।। इति विनयाधिफारिके प्रथमेऽधिकरणे' प्रथमोऽध्यायः छ । प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः ॥ * r । ...... [आन्वीक्षिकीस्थापना ।] राजवृत्तिः । आन्वीक्षि'की' त्रयी* वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः । ॥ त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः । यीविशेषों ह्यान्वीक्षिकी ति । वार्ता दण्डनीतिश्चेति वार्हस्पत्याः। संवरणमात्रं हि [५प्र.] त्रयी लोक- यात्रीविद इति । दण्डनीतिरेका विद्येत्यौरानसाः । तस्यां हि सर्व] "विद्यारम्भाः [टिप्पनकानि] , रामवृत्तिरिति = भयमधिकारः। भारमर्सपट्ठणेराभिगामिकगुगैन जनरंजनादाला। वह सूचिरनुमान अधिकृतं रामवृत्तिरिति प्रधान ...। २ प्रत्यक्षपरोक्षाम्यामीक्षितस्यानु पश्चादीक्षणमन्धीक्षा । समानुमान समयोभनं यस्याःमा भान्वीक्षिकी न्यायविधा। ३* भन्नस्था टिप्पनी विनष्टा । एवं अप्रेऽपि यत्र पत्र टिप्पन्य विनष्टा हाताखन पत्र एवार चिझमहितं ज्ञेयम् । वाति इत्तिरेव यावा । अगदृत्तिहेतुम्बार कृष्पादिका । ५ दंडनीतिरिति इंदो पधादिकत्रस्य नीतिः मणपनं दग्नीतिः । ६ विधवे चतुर्विधः पुरुषार्यों पकाभिता विद्याराजविचारामतिः राजविधा पादः मनोः शिप्याः। खमवे हेतुवचनामिदम् । भान्वीक्षिकी सर्कस पत्रस्यनुगतो न्यायविदा...। ९छोकव्यवहारविदो राज्ञः, शुक्रशियाः। सर्वा विधा: सर्वे भारंभा मारपन्यायाभाथे प्रारंभाणा प्रवर्तनात् । 1 तश्रयु.12sra इति सत्रयुक्तिः पर1ssrl वि.14 सपमापदण्यायचा साथीतिप्रकरणशत॥ 5 No मुद्रितपुस्तकेगु 'कटिस्येन' इति पाठ पञ्पते। Gra ति कोटि- लीयेऽर्यशाने। 7 प्रथमाधिकरणे। 83 राजवृदि. प्रथमो', प्रथमोऽध्यायः समात्तिः। 9 सर्वम 'भान्वीक्षकी' इति पञ्पते। ...

·-& प्रतिवद्धौ इति ॥ चतन एवं विद्या इति कौटल्यः । तौभिर्धर्मायौँ यद्विद्याचद्विद्यानां विद्यात्वम् । सायं योगो लोकायतं च आन्वीक्षिकी । धर्माधर्मों त्रय्याम् । अर्थानौँ वार्तायाम् । नयापनयौ दण्डनीत्याम् । वलावले चैतासा हेतुमिरै- न्यीक्षमाणा लोकस्योपकरोति । व्यसनेभ्युदये च बुद्धिमवस्थापयति । प्रज्ञा वाक्यक्रियावशारद्यं च करोति । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मा५द्वि पणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ।। इति विद्यासमुद्देशे आन्वीक्षिकी स्थापना ॥छ । [त्रयीस्थापना । सामऋक्यजुर्वेदास्त्रयस्त्रयी । अथर्ववेदेतिहासवेदौ" च वेदाः । १ एव शब्दोऽवधारणे। यसादभिधानस्वरूपोपकारकफला हि सर्वाभिमानसाचतख एव । * २ ३ अभिधानतो भेद दर्शयाह । तामिरिति । ४ विद्यादिति = विचारयेत् । जानीयात् । लभेत । सत्तापादनेन विद्यमानो कुर्यादित्यासा मिपापम् । भनेन भिलाभिधानता । विद निवारणे विद ज्ञाने वि लाभ विद सजापामिति भानुचतुष्टयोस्पादनाभिधानवाद । ५ स्वरूपभेद दर्शयन्नाद सास्यमिति । पचविंशतितत्वानां सस्यान सरया। शामधिकृत्य कृत सांख्य। योगो मोक्षेण सह समोगकृत । स च पटग । प्रत्याहारस्तथा ध्यान प्राणायामोथ धारणा। तर्कश्चैव समाधिश्च पदगो योग उच्यते ॥ सच न्यायवैशिपिकशास्त्रोक्त । छोकायव गृहस्पतिप्रणीत मास्तिकशास्त्रम् । वय पूर्वपदाविभागेनावस्थितम् । सवरणमानमेव फल नान्यदिति । तथा च वक्ष्यति । धर्मरविरुषाशुदप्रयुजेतेति ९.शुक्तिभिः । १० उपकारांतर दर्शयबाद व्यसने इति । "मायायप्रांते लोकमाए । १२ याईस्पत्यराक्षिक्षायारण्या स्थापनामाह | स्वरूपत्तबावद । सामेत्यादि । १३ एटमधे घेदयतीति सहस्रशाखातया सति वैपुल्यारसामवेदस्य प्रथममुपन्यासः । न्दनतरं पाठसौंदर्याइग्वेदस्य । १४ प्रत्येक पेदमहणमप्रसिद्धस्य वेदयस्य ख्यापनार्थम् । 1 पपा(खा) svi वश । BG चला वीक्षिकी। 8 s नयानयो srl 'नयापन', l नयापनयी। 4 stor'150 'माणाधीपिकीलोक। 60 पुस्तके सर्वर पुष्पिकाया भादौ 'इति कौटिटीयार्यगाने एते शब्दा मुदिता उपलभ्यते । 7'प्रथमेऽधिररणे विद्यासमुरेसे अन्वीक्षकी स्थापना दिघीयोऽध्याय । 8 अवी। स्थापना नाम । 10 srd सामार्य ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् सि(शिक्षा' कल्पो व्याकरणं निरुकं छन्दोविचितिज्योतिष' चांगानि । एप त्रयीधर्मश्चतुर्णा वर्णानामाश्रमाणां च स्वधर्मस्थापनादौपकारिकः'। स्वधर्मों ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दा[प्र.नं प्रतिग्रह- श्वेति । क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं चेति । वैश्य- स्याध्ययनं यजनं दानं कृपिपाशुपाल्ये वणिज्या च । शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा' वार्ता कारकुशीलवकर्म च । गृहस्थस्यै स्वधर्माणीवस्तुल्यैरेसमानगोपिभिवायं ऋतुगामित्वं "देवपित्रतिपिपूजीभृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च । ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायोऽग्निकार्याभिपेकी भक्षप्रतिवमाचार्ये पाणां- "तिकी पृत्तिः तदभावे गुरुमुते समाविमचारिणि या। वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्य भूमौ शय्या जटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकी देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः परिमाजफरय "जितेंद्रियत्यमनारम्भो निष्किंपनत्वं संगत्यागो भक्ष- ·७ * -- सटिप्पनकं फौटलीयमर्थशास्त्रम् प्रतमनेकवारण्ये च वासों 'वाह्याभ्यन्तरं च शौचम् । सर्वेषामहिंसा सत्य शौचमनस्याऽऽनृशंस्यै क्षमा च । स्वधर्मः स्वर्गायानन्त्याय च । तस्यातिक्रमे 'लोकः संकरादुच्छिद्येत । तस्मात्स्वधर्म भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् । स्वधर्म संदधानो हि प्रेत्य चेह च नंदति ॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । [..] अय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥ इति मिनयाधिकारि[ के मधमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः ॥ छ। विद्यासमुद्देशे यीस्थापना। [वार्तास्थापना दण्डनीतिस्थापना च] कृपिपाशुपाल्ये यणिज्या* च वार्ता । धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिमदा- नादीपौरिकी । तया स्वपक्ष" परपक्षच वशीकरोति" कोशदंडाभ्याम् । आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनी- तिः"अलब्धलाभार्थी"लब्धपरिरक्षिणी* रक्षितविवर्धनी'* वृद्धस्य तीर्थे" पायसनलादिभिः । माम्यन्वरं भावशुभक्षा सा प सकळसरवहिवानुभ्यानात् । २...साधारणधर्ममभिधातुमाह। ३.मोक्षाय। ४ चतुर्षणांप्रमः। ५ दुर्भिक्षम्याधिमरकादिभिः । पायप्रविण तं परासरप्रोके शास्त्रमपि कृषिः। शालिहोत्रराजपुत्रपालकाप्यगौतमादिप्रोकं शास्त्रम.........। ९ धान्यं कपिः पान् पाशुपाल्पं हिरण्यकृप्ये पाणिजा विष्टिं निवयमपि ददाति । १. पाया। "पंचम्। १२भावापम्। उपदाननिमहादिना। ११ इदमेव शासम् । १५ मठम्भयोधम्मार्थपोळीमाया। ६ ... ८ 1 O'म' नामि। 20 अरबासो, 81 ये वासो। बाप्रमाभ्यन्तर: Brl "बाम 'गोष' इति शम्मोऽसलायरकोष्टके विभिदत', शं। 500 'वस्वं । GO माहिर17 तृतीय। 8 पिशामोरे जीस्थापना रतीयोऽपाद .." 1108 पर 11 रनी। 1280 टो।

·सविनक कौटलीयमशाखम् प्रतिपादनी च। तस्यामायत्ता लोकयात्रा । तस्माल्लोकयात्राविन्नित्यमुघतदण्डः स्यात् । न ह्येवंविधं वशोपन [ हि ] यनमस्ति भूतानां यथा दण्ड इत्याचार्याः॥ नेति कौटल्यः । तीक्ष्णदण्डो हि भूतानामुजिनीयो भवति । मृदुदण्डः परि- भूयते । यथार्हदण्डः पूज्यते । सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामै- • योजयति । दुप्पणीतस्तु, कामक्रोधाभ्यामवंज्ञानाद् वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति किमंग पुनर्गृहस्थान् । अप्रणीतस्तु मात्स्यन्यायमुद्भावयति । बलीयानवलं हि असते दण्डधराभावे । स च तेन गुप्तः प्रभवतीति । चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन* पालितः स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु वर्मसु ।। इति विनयाधिकारिके चतुर्थोऽध्यायः ॥ विद्यासमुद्देशे चांतास्थापना दण्डनीतिस्थापना च [८प्र.] छ । ॥ विद्यासमुद्देशः समाप्तः ॥ 18 [वृद्धसंयोगः] तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः । विनय [मूलो दण्डः प्राणभृतां] योग- क्षेमावहः । कृतकः स्वाभाविकच विनयः । क्रिया' हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् । शुश्रूपाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वामिनिविष्टवुद्धिं विद्या' विनयति नेतरम् । विद्यानां तु यथास्वमाचार्यप्रामाण्यादिनयो" नियमच । . वयात् मादित्याद नपंपिधमिति। २लोक। ३ पृषि याति । ५ ५ पूर्वकाशुभकर्मणा। ५नियासंयोगदा। •द्रप्पं सहमबिनपगंयुतम् । ८ दापं विनपतीत्यौद नादायं दिनपतीति मिले गुनधनं द्वापामयपरिमार्थम् । ९ विद्याचष्टयम्। 1. यो परपर रिवाया उचितो.........नियमन रयाम्पम् । मयुरधानविनयादिः । २ मादकमधादि 1 पानाचानि'। 25.0'मत'नामि। 30 पूरप । 40'T' माति। 50 मदाना। GUG ददिEIG 'ग' । 80 मा २४ विनवाधिकार के प्रयमेवारणे विद्यारमुरेसे वायना दान निम्यारना चतु:पायः।

·. सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् वृत्तचौलकर्मा लिपि संख्यानं चोपयुञ्जीत । वृत्तोपनयनस्त्रयीमान्वीक्षिकी च सि(शि)प्टेभ्यः' वार्तामध्यक्षेभ्यः । दण्डनीति वक्तृप्रयोक्तृभ्यः । ब्रह्मचर्य त्वापोडशाद्वर्षात् । अतो गोदानम् । दारकर्म चास्य । नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयविवृद्धार्थ तन्मूलत्वाद्विनयस्य । 'पूर्वमह द्वि.गं हस्त्यश्वरथाहरणविद्यासु विनयं गच्छेत् । पश्चि- ममितिहासैश्रवणेपुं । पुराणमितिवृत्तमाख्यायिकोदाहरणम्"। धर्मशास्त्र- मर्थशास्त्रं चेतिहास। शेपमहोरात्रभागमपूर्वग्रहणं गृहीतपरिचयं च कुर्यात् । "अगृहीता- नार्ममीक्ष्णं' श्रवणं च । श्रुताद्धि प्रझोपजायते प्रज्ञया योगो" योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥ विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः । अनन्या पृथिवीं भुङ्क्ते सर्वभूतहिते रतः॥ छ । इति विनयाधिकारिके पैञ्चमोऽध्यायः वृद्धसंयोगः॥ 11 . S गर्भपंचमवर्षे वृत्त चौलकर्म यस्य । २ अय्युपयोगार्थ गुरोः समीपे नयनं उपनयनं तच्च माह्मणस्य गोष्टमवर्षे क्षत्रियस्यै- कादशवर्षे । अस्पष्टाक्षरेय टिप्पनी। पण्याध्यक्षादिभ्यः। ५ कर्मप्रधानस्वात् यार्तायाः। ६ विद्याविनप्रतिपेधार्थम् । मंत्रपूर्वकं समावर्तनाख्यं कर्म । मुंडनमित्यन्ये । भोजनकालाद माक् । ९ तद्विद्यावृद्धसंयोगात्। १० इति एवं ह स्फुटं मास अभूष भुवनकोशादिकम् । " इति राज्ञो धृतं नयानयाभ्यां संपतिविपत्तिमदर्शनार्थ भारवरामायणादि। १२ असंभूतकथावाक्यमुकप्रत्युत्तरान्वितम् । निदर्शनार्थमन्येषामुदाहरणमिप्यते । पया तंत्रपंधकादि। ३ अभ्यास १४ मनोभारितानामर्यानाम् । १५ मारमसंपगुणैरिति शेपः। १६ फुमारस्य माविराजरवं दष्टम्यम् । १७ अन्यनृपतिरहिताम् । 10 बापोड:च आ पोह। 28 च । अस्य । 3 Na विनयवृद्ध्यर्थम् । 4 816 "घु' नास्ति। 5sia घेतीतिहासः । 6 IG नामामी। 7 SIG ण्यश्रवणं । 80 प्रज्ञाया। 9 vी योगदात्मविद्यासामर्थ्यम् । 104G विद्यासाम । 11. प्रयमेऽधिकरणे वृद्धसंयोगः पचमोऽध्यायः। प्रथमाधिकरणे पथमोऽध्यायः वृद्धसंयोगः । सटिकोटअर्थ.2 १८प्रमाणतः फलवन।

·१० क सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् [अरिषड्वर्गत्यागः । विद्याविनय ९प्र.हेतुरिंद्रियजयः' कामक्रोधलोभमानमदहर्पत्यागा- कार्य: कर्णत्वगक्षिजिहाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसंगन्धेप्यविप्रतिपत्ति- रिंद्रियजयः। शास्त्रानुष्ठानं वा । कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिंद्रियजयः । तद्विरुद्धवृत्तिरवस्य(श्य)द्रियश्चातुरंतोऽपि राजा सद्यो विनश्यति । यथा दाण्डक्यो' नाम भोजः कामात् ब्राह्मणकन्यकामैमिमन्यमानः सब- न्धुराष्ट्रो विननाश । करालब्ध वैदेहः । कोपाजनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रांतः । तालजवर्थ भृगुषु । लोभादैलेश्चातुर्वर्ण्यमत्याहारी २ दियमाणः 'सौवीर- वाजविदुः । मानाद्रावणः परदारानप्रयच्छन् दुर्योधनो राज्यादशं च । ." मदाम्भोमयो भूतावमानी हेयश्चार्जुनः । हर्षाद्वातापिरगस्त्यमत्यासादयन वृष्णिसंघश्च द्वैपायनमिति । एते चान्ये च बहवः शत्रुपद्धर्गमाश्रिताः । सबंधुराष्ट्रा राजानो विनेशरजितेंद्रियाः ।। शनुपडुर्गमुत्सृज्य जामदग्यो जितेंद्रियः। अम्बरीपश्च नाभागो" बुभु. प्र.जाते चिरं महीम् ।। इति विनयाधिकारिके पष्ठोऽध्यायः॥ छ । इंद्रियजयेऽरिपहर्गत्यागः ॥ " इदंति प्रामुवंति प्रमुरवेन सविषयान् । २ धनुःसमुदताव ... शापि। ३.दंरकविषयास्तेषां मुहपाः । वृहदधाभिधानः। । भोजान्वयः । ५कामादिनि शेषः। ६ कोण। इसायाः इटस्प बापयं पेल. पुरू। सर्षसमसाजिदी। ९मुधीरा राना। १. भरपाणिनिदोषः। नामागतः। .

·सटिप्पनक फौटलीयमर्थशास्त्रम् [इन्द्रियजयः।] तस्मादरिपड़र्गत्यागेनेंद्रियजयं कुर्वीत । वृद्धसंयोगेन प्रज्ञाम् । चारेण चक्षुः । उत्थानेन* योगक्षेमसाधनम् । कार्यानुशासनेनं स्वधर्मस्थापनम् । विनयं 'विद्योपदेशेन । लोकप्रियत्वमर्थसंयोगेन* हितेन वृत्तिः । एवं पश्यद्रियः परस्त्रीद्रव्यहिंसाश्च वर्जयेत् । [१०वि.] 'स्वप्न लौल्यम- नृतमुद्धतमनर्घ्य संयोगर्मधर्मसंयुक्तमनर्थसंयुक्तं च व्यवहारम् । धर्मार्थाविरोधेन कामं सेव(वे)त न "निःसुखः स्यात् । समं वा त्रिव- गंमन्योन्यानुवर्द्ध' परस्परस्यानुपघातक * एको ह्यत्यासेवितो धर्मार्थकामा- नामात्मानमितरी च पीडयति । अर्थमूली हि धर्मकामाविति । मर्यादा स्थापयेत् आचार्यानमात्यान्या । य एनमपायस्थानेभ्यो चार-" येयुः । छायानालिकाप्रतोदेन वाहनमिव" रहसि प्रमाद्यन्तमभितुदेयुः ॥ सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेकं न वर्तते । कुर्वीत सचिवांस्तस्मात्तेपां च शृणुयान्मतम् ।। * इति विनयाधिकारिके सप्तमोऽध्यायः ॥ छ ॥ इन्द्रियजयः । * पारिद्वियकार्यम् । २ * ३ धांधमागामगुष्टानानि तेषां शासनेन शिक्षणेन दंढनेन वा। १ ५कुविति सर्वत्र योग्यते। निर्दिनिशात्रिभागादन्यत्रालयनिरासार्थम् । ०प्तमृगपापीपानादिष्यसनकारकैः संयोग पर्जयेत् । मात्र प्रोपनः घोनियो म्पायपराजितोप्पारमहननं करोति । ९ मायायोगविण्यापपराजितोऽपि कोपान्मंत्रतंग्रादिमिरपकरोति । १० प्रतिपेपरयेनेस्युक्तम् । यदमुम्बः स्यादिति । "भम्पो दावे या स्वोपायाऽनुवभाति । १२ . २५ पान मयांदा यांदित्यत्ययः । १. राज्यपत्रम् । 14 वृत्तिम् । 2 साली 138 पदम4G मनस, मानर्य 5 Na योग च । अधर्मः। 6 चानः। 700 बन्धम् । 8wa 'परस्परम्यानुपपातक' नागि। 9son एप प्रधानः हवि चोटिलः । अग्लो हि धर्मगमाविधि। 10 : नादिश। 11 °देन बागी। 128 इन्द्रियनये राशीतं सनमोऽप्यायः; ' प्रयमेऽपिरणे इन्द्रिय अपमाधिकरणे रातमोऽपायःइदिय।

·" सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् [अमात्योत्पत्तिः।] सहाध्यायिनोऽमात्यान् कुर्वीत दृष्टशौचसामर्थ्यत्वात् इति भारद्वाजः। ते ह्यस्य विश्वास्याः भवन्तीति ॥ ने [११प्रति विशालाक्षः । सहक्रीडितत्वात् परिभवन्त्येनम् ।ये । ह्यस्य गुह्यसधर्माणस्तानमात्यान् कुर्वीत । समानशीलव्यसनत्वात् । ते ह्यस्य मर्मज्ञभयान्नापराध्यन्तीति ॥ साधारणो दोपं रति पाराशराः । तेपामपि मर्मज्ञभयात्कृताकृता- न्यनुवर्तेत॥ यावद्भयो गुह्यमाचष्टे जनेभ्यः पुरुषाधिपः । अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावताम् ।। य एनमापत्सु प्राणावाधयुक्तास्वनुगृहीयुस्तानमात्यान् कुर्वीत । दृष्टानुरागत्वात् । नेति पिशुनः* भक्तिरेपा न बुद्धिगुणः। संख्यातार्थेषु कर्मसु नियुका ये यथादिष्टमर्थ सविशेष वा कुर्युस्तानमात्यान्कुर्वीत । दृष्टगुणत्वात् ॥ नेति कौणपदन्तः । अन्यैरमात्यगुणैरयुक्ता घेते। पितृपैतामहानमा- त्यान् कुर्वीत । दृ वि प्यावंदानत्वात् । ते ह्येनमपचरन्तमपि न त्यजन्ति । सगंधत्वात् । अमानुपेप्वपि चैतत् दृश्यते गावो बसगंध गोगण- मतिक्रम्य सगंधेबेवावतिष्ठन्ते इति । नेति वातव्याधिः । ते ह्यस्य सर्वमवगृही स्वामिवत्प्रचरंति । तस्मा- न तत्र प्रणयन करोति स । २ स्वमाणदानेन रक्षेयुम ३ 10 ३ ५कुणपदत शांतनुगंगाशापारपतिदतोऽभूत्तस्थापत्य भीष्मः। ६ एपितृ कालेऽवदानमुपपाशुद्धिर्येषाम् । देशोषनेऽस्य धातो रूपमिदम्। द्वितीयोपि हेतु । याक्पाहण्यादिभिरुदेजयतमपि। ९ गय परिचयजनितघेह सवासाम्यासजा प्रीति समानो गया सगध । १.समाकम्प प्रभुमात्रमेन स्यापपिरदा स्वामिवधरंतिसिदेव महानत्र दोष । माधोक- घटवृक्षारोहेव प्रकृति धनाशिनी। अमात्यायद्वियोगेन मवेमूहोपवातिनी, प्रितधिकारिणीति वचनात् । 1 मर्मझत्वभयात् 195IG एष दोष । 3 पराशर 4 83G त्वादिति। त्वादिति। GO OF°17'1850 प्रचरन्तीति। 5810 ·सरिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् नीतिविदो 'नवानमात्यान्कुर्वीत । नवास्तु यमस्थाने दण्डधरं भन्यमाना भयानानपराध्यंतीति॥ नेति चाहुदन्तीपुत्रः'। शास्त्रविदद्दष्टकर्माकर्मसु विषादं गच्छेत् । तस्मा- दैभिजनमज्ञाशीचशी १२ प्र.नुरागयुक्तानमात्यान्कुर्वीत । गुणप्राधान्यात् ॥ *सर्वमुपपन्नमिति कौटल्यः। कार्यसामर्थ्याद्धि पुरुपसामर्थ्य कल्प्यते ।। सामर्थ्यतश्च। विभज्यामात्यविभवं देशकालौ च कर्म च । अमात्याः सर्व एवैते कार्याः स्युन तु मत्रिणः ॥ प्रति विनयाधिफारिके भष्टमोऽध्यायः ॥ ७॥ अमात्योत्पतिः॥ * " १ * [मत्रिपुरोहितोत्पत्तिः।] जॉनपदोऽमिर्जातः स्ववंग्रहः कृतशिल्पश्चभ्रुप्मान प्राज्ञोधारयिष्णुर्दक्षो" वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमानुत्साहप्रभावयुक्तः ग्लेशसहः शुचिमत्रो" [१२ dि.] मागवान पूर्वममास्यत्वेऽम्यवदतान् । २ यावंभी इंदमाता तस्याः पुनः। २ सपाममावगुणानां मध्य एव एष गुणाः प्रभानगूताः । ५कायांनि विविगीयोः समाहराकम्मादिनी सनिद्रग्यहतिवनकार्योपयुवकर्मेपर्ययसानान्ये. पसरास्वपि पीपु मुलामात्या पटावर ते कारणिकापेन स्थिताः प्रत्येक वयसप एनमु. पयुष्यपहारसयपि हिदिसप्ततिसंख्या: । तदपेक्षया उध्यते कायंसामयादिति । (ममात्यसंशासामाम्पान्मंति...कम्पाये माते माह। • अनपदमः।राश इति शेपः। ८ अमिजात इति । माहारे......योनी प गर्भे कर्मणि चापि यः। गुपिः खगतस्यापि म पापे रमतेऽस्य पी. ९ उपप स्वामिने मुसेनापरमातीति । १.शापयुः। "मरिमागशीक १२ सरपटाक्षरे रिप्पनी। ॥ प्रतिपति प्रतिमा । मरिमोपि ययावतरं दीपते । पनिका प्रमुमति प्रमावः। १५मित्र इति । मित्रमापुगरी मित्रो भवति ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्धशास्त्रम् दृढभक्तिः शीलवलारोग्यसत्वयुक्तः स्तम्भचापलहीनः संप्रियो वैराणामकर्ते- त्यमात्यसम्पत् । अतः पादार्धगुणहीनी मध्यमावरी । तेयां जनपदमभिजनमवग्रह' चाप्ततः' "परीक्ष्येत समानवि- 'ग्रेभ्यः शिल्पं शास्त्रचक्षुप्मत्तां च । कारम्भेषु प्रज्ञा धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च । कथायोगेपु याग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्वं च।[आपद्युत्साहप्रभावी लेश- सहत्वं च] संव्यवहाराच्छौचं मैत्रेता दृढभक्तित्वं च । संसिभ्यः शीलवला. रोग्यसत्त्वयोगम् । अस्तम्भमंचापलं च। प्रत्यक्षतः* संप्रियत्वमवैरत्वं* च। प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः [स्वयंदृष्टं प्रत्यक्षम् , परोपदिष्टं परो- ॥ क्षम् ] कर्मसु [१३ प्र] कृतेनाकृतावेक्षणमनुमेयम् । खंभो मिथ्याभिमानादविनयः । २अस्थिति.... .......ता। ३ ......सौभाग्ययुक्त। ४ स्वामिदोषादुरपमानामपि प्रशयिता। ५बुद्ध्यमात्य । ६ स्मृतिस्तत्परतार्थेषु वितको ज्ञाननिश्चयः। दवा मंत्रगुप्तिश्च मंनिसंपरप्रकीर्तिताः ॥ ७ मंत्रिणाचिति शेपः। ८ जन्मभूमिम् । ९ ज्ञातिवर्गम् । अंचरंगरवात् । १० उभयाप्तात् । १. परिसमसार बहुम्य इक्षेत्र । * १३ इदं सूत्रं मूलादर्श लिपिकारेण परित्यकं ततः पश्चात् केनापि विदुपा पृष्टस्वाधोमागे लिपीकृतम् । १५ १६ सय कथमाप्तासमान विधेभ्यः संयासेम्यः परोपदेशावणाः परीक्ष्याः यथा फारमेषु कथायोगेवापदि संन्यवहाराच लिंगा १७ * १० स्थैर्यम् । १९ * * २१ परी.... ति सर्वत्र संबंधः। 18 भकिधील210 रुयुतः। 3 4G चाल्यवर्जित ! 45IG 'अभिजन' नास्ति। 58 चाप्य मत. 8vl; G चाप्यतः । Gaa 'क्षेत। 70'वारिग्म। 8830 सिभ्यः। 9NG वापस्य।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् 'योगपद्यात्तु कर्मणामनेकत्वादनेकस्थ [त्वाच देशकाला त्ययो मा भूदिति परोक्षममात्यः कारयेदित्यमात्यकर्म । पुरोहितमुदितोदितकुलशीलं सांगें' वेदे देवे निमित्ते दण्डनीत्यां चा- भिविनीतमापदां देवमानुपीणां अथर्वभिरुपायैश्च प्रतिकर्तारं कुर्वांत । तमा- चार्य शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनमिव चार्नुवर्तेत । ब्राह्मणेनधितं क्षत्रं मंत्रिमंत्राभिमंत्रितम् । जयत्यजितमत्यंत शास्त्रानुगर्मशखितम् ।। इति विनयाधिकारिके नवमोऽध्यायः ॥ छ । मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः॥ 5 [उपधाभिश्शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् ।] मंत्रिपुरोहितंसर्खः सामा १३ द्वि.न्येप्वधिकरणेपु स्थापयित्वा आमा- . त्यानुषधाभिः" शोधयेत् । पुरोहितमयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तममप्यमाणं राजीवक्षिपेत् । से- सनिभिः शंपर्धपूर्वमेककममात्यमुपजापयेत् । अधार्मिकोऽयं राजा साधुधा- २ अर्यविहितप्रतिविधानः। २ दंडनीयामिहिसः सामादिभिः । १ अनेन परस्परानुसूरता दर्शिता । ५ पुरोहितेन । प्राणवचनं मामाणानुशामतापरवाण्यापनाचं न वृदि नीता। ६ 'क' इति सदस्योपरि लिपीकृवम् । अपरा टिप्पनी पृष्ठस्यायोमागे लिसिता। यया- "क्षण महासंशष्टं क्षयं च महगा सह । उदीण दहतः शन् वनानीयाग्निमारती ॥' ९ मनिपुरोहिगांदमय इनि दयम् । सेनापति युवराजयोरप्योपयोगदर्शनात् । लोह. कारोपहरणम्पायन पुरागर्मग्यादिभिरभिनयाः पश्यन्ते । 1.निमयालंयनाभिरपजापोकिमिः। " मसानतया प्रनिपपमानम् । स्वामिसंगादेव परीक्षपाणी परीक्षार्थम् । १२ एमपुरोहितो पहिरयस्थिता । १४ पूर्वमेष सपथानमात्र कारयिया पम ......... सा स्वितस्यं स्थित एयानमिमवेषि न मंत्रभेदनः। . 10ोगा, मोग। 28 पहरे। 3811, 'गत | Aml 'परा:' 157165रय ।

·•१६ सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् मिकमन्यमस्य तत्कुलीनमरुद्धं कुल्यमेकमैंग्रह सामन्तमाटविकमीपपादुक या प्रतिपादयामः । सर्वेपामेतद्रोचते कथं वा तवेति* । प्रत्याख्याने शुचिरिति धर्मोपधा। सेनापतिरसंप्रग्रहणावक्षिप्तः संसत्रिभिः शपथपूर्वमेकैकममात्यमुपजा- । पयेल्लोभनीयेनार्थेनं राजविनाशाय सर्वेपामेतद्रोचते कथं वा तवेति । प्रत्या- ख्याने शुचिरित्यर्थोपधा। "परिमाजिका लब्धविश्वासोऽन्तःपुरे कृतसत्कारा [महामामेकैकमुप- जपेत् ] [१४.] राजमहिपी त्वां कामयते कृतसमागमोपा या महानर्यश्च भविष्यतीति । प्रत्याख्याने शुचिरिति] कामोपधा । प्रहवर्णनिमित्तमेकोऽमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् । तेनोद्वेगेन राजा तानवरुन्ध्यात् । कापटिकरछात्रः पूर्वावरुद्धस्तेपामर्धमानायक्षिप्तमेकैकममात्य- मुपजपेत् । असत्प्रवृत्तोऽयं राजा साध्वेनं हत्वा अन्यं प्रतिपादयामः"सर्वेपा- मेतद्रोचते कथं या तवेति । प्रत्याख्याने शुचिरिति भयोपधा। " कर्मधाग्योऽयममधा सारिपनि क्रियाविदोपगम् । २कस्पचिदन्योऽभिमत इत्याह वाकुटीनम् । तस्य राज्ञो मातरं पुत्रं वा। ३ सोपिकृताः सन् पिचारिरिमनुमरिष्यतीत्याशंकया कुत्य कुलं चयहितम् । राशा समानपिन्हं मानाहम् । ५ उत्पार्थ यो राजा न भवत्यय पराजयुत गुससमः। राम्ये इति बायोपः। स्वादिस्यासंकाय पामिनि महापुरुषायाम् । ......... . * ९ रहो विरगति नापमनुनीधिनी . १ यस्य पस्य पम्मिम टोमोति। १२ परिमनमनमोलपता। ५ परीपर्येषु। "'मामात्रमुरजरेत्' पुण्यापमा मोरसम्पने किन्तु 'मामा'मापस्योपरि एशारीरिपनी एम्पने-'मा सम्देन विमूनिःसामनी साम् ।' . * ·.. 5 सटिप्पन कौटलीयमर्थशाखम् तत्र धर्मोपधाशुद्धान् धर्मस्थीयकण्टकशोधने'* कर्मसु स्थापयेत् । अर्थोपधाशुद्धान् समाहर्तसन्निधातृनिचयकर्मसु । कामोपधाशुद्धान् बाह्याभ्यंतरविहाररक्षाएँ । भयोपधाशुद्धानार्सन्नकार्येषु राज्ञः। सर्वोपधाशुद्धान् मन्त्रिणः कुर्यात् । सर्वत्राशुचीन खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषूपयो [ १४ द्वि.जयेत् । त्रिवर्गभयसंशुद्धानमात्यान स्वेषु कर्मसु । अधिकुर्याद्यथाशीचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ न त्वेव कुर्यादात्मानं देवीं वा लक्ष्यमीश्वरः । शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटल्यदर्शनम् ॥ न दूपणमर्दुष्टस्य विषेणेवाम्भसश्चरेत् । कदाचिद्धि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ।। कृता च कलुपा बुद्धिरुपैधाभिश्चतुर्विधा । नागत्वाऽन्तनिवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥ तस्माद्वाह्यमधिष्ठानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे । शोचाशौचममात्यानां राजा मार्गत* सत्रिभिः॥ । इति विनयाधिकारि[१५ प्र. के दशमोऽध्यायः ॥ छ । उपधाभिशौचाशौच. शानममात्यानाम् ॥ छ॥ * ३ उद्यानादि। ४ अंत:पुरादि। पालनेषु । ६ भासनेषु च कार्येषु निर्भयावात् । जनपदोपतात...............। ७ ८* १.भाचार्यमामुपसंहरबाह। १२ममात्यहदयस्य। "न वयमिति वारयशेषः ५ उलिकपेलोपयुक्तात् । १५ कोरल्यः स्वमसमाह । १ राजस्थाने यामात्य लक्ष्य कृत्याराममहिपात्याने दूध्यपनी पप्पायर्यादिक चामिष्ठानम् । 10 प्रिमियमयशुद्धिपरीक्षालक्षणे। १८* 1830'फर्ममुनास्ति । लक्ष्मी लक्षमी130नागवान्तं। 40 सा। सटिकोट- अर्थ.

·. १८ सटिप्पन कोटलीयमर्थशास्त्रम् [संस्थोत्पत्तिः।] उपधाभिः शुद्धामात्यवर्गो गूढपुरुषानुत्पादयेत् । कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यजनान् संत्रितीक्ष्णरसदभि- क्षुकीश्च। परमर्मज्ञः प्रगल्भः छात्रः कापटिकस्तमर्यमानाभ्यां प्रोत्साह्य मंत्री चूयात् । राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यदकुशलं पश्यसि तत्तदानीमेव प्रत्यादिशेति । प्रग्रज्यायोः प्रत्यवसितः प्रज्ञाशाचयुक्त उदास्थितः । स चार्ताकर्मप्रदि- टायां भृमी प्रभूतहिरण्यान्तेयासी कर्म" का ५दि रयेत् । कर्मफलाश सर्व- "अंग्रजितानां ग्रामाच्छादनावमथान् "प्रतिविदध्यात् । वृत्तिकामांश्चोपज- पेत् । एतेन पण राजार्यश्चरितन्यो भक्तचैतनकाले चोपस्थातव्यमिति । सर्वप्रमजिताच स्वं स्पं वर्गमेर्यमुपजपेयुः । कपको प्रतिक्षीणः प्रज्ञायियुक्तो गृहपतिकन्यमानः । स कृषिकर्म- टिपाय भसाविति समान पर्येण" ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् वाणिजको वृत्तिक्षीण. [१६प्र] प्रज्ञाशौचयुक्तो 'वैदेहेकच्यञ्जनः । स वणिकर्मप्रदिष्टायां भूमाविति समानं पूर्वेण । मुण्डों जटिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जनः । स नगराभ्यासे(शे) प्रभू तजर्टिलान्तेवासी शाकं यवमुष्टि' या मासद्विमासान्तर प्रकाशमश्नीयात् गूढ- मिष्टमाहारम्। 'वैदेहि(ह)कान्तेवासिनश्चैनं समिद्धयोगैरर्चयेयुः। शिप्याश्चा- स्यांवेदयेयुरसी सिद्धस्सामेधिक इति । समे[१६ दि]धाशास्तिभिश्चाभिगतानाम- विधया शिष्यससोभिश्च कर्माण्यभिजनेप्सितानि"प्रत्यादिशेत्" अल्पलाभ- ममिठाई ५ 'चौरभयं दूष्यवधं तुष्टिंदानं विषेशप्रवृत्तिानं 'इदमय श्वो घा भविष्यति इदं का राजा करिष्यति । तदस्य गूढा. सत्रिणः सपादयेयुः । पणिगेव वाणिजक । २ विदेहराजशास्त्रानुमानाद्वैदेहकप्यजन । २ शेप गृहपतिसमानम् । शाक्याजीवादि। ५ पाशुपतादि । ६ जटिलमहण मुदादीनामप्युपलक्षणार्थम् । यदि शाक्य क्षपणको मा तापसम्पजनस्तदा सच्छिष्या मुगा अपि भवति । ७ सिदापसम्यजनस्स। ८ समेधा पृदये प्रभवति । ९ समेधन समेघ । १० मधिनाम् । प्रसिद्विवशात् । "पया प्रष्ट प्रभसमये अंगस्पर्श इष्टा आदेशा क्रियते। १२ सैकेतितस्तोगविकार । १२ जातेरनुरूपाणि । प्रतिपुरपम्। १५ मंत्री ते पनपुग दास्यतीति । १९ चौरभयं भनिदाई दूष्पगृहेप्येव । "रामा सकाशादस्य मृत्युरिति । १८ उदन्त । शिक्षिवपारापतगलपटूपत्रकाद्विदिश्वा । १९भादिरोदिति संबध । Isrl देहिक । Assa मुण्डजटिल srl मुण्डनको। 38 यवसमुष्टिं ० यवसमुष्टि । 48 देवा। 51शन्निभि । Gsro नेवलिता यादिवशेद। so चोरी 8svarl नुदान । 90 परिपाती। 10 saa सनिया 11s संवाद।

·1 " सटिप्पर फौटलीयमर्थशाखम् सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिसम्पन्नानां राज्यभाग्यमनुव्याहरेत् । मन्त्रिसंयोग च ब्रूयात् । मन्त्री' चैपां वृत्तिकर्मभ्यां वियतेतै । ये च राज्ञः' कारणाद्धास्तान- मानाभ्यां [१७.] शमयेत् । अकारणकुद्धास्तूष्णींदण्डेन राजद्विष्टकारिणश्च । पूजिताश्चार्घमानाभ्यां राज्ञा राजोपजीविनाम् । जानीयुः शौचमित्येतोः पञ्च संस्थाः प्रकीर्तिताः ।। रति नियाधिकारिक एकादशोऽध्यायः॥छा गूढपुरापोत्पत्ती संस्थोत्पति [ गूढपुरुषप्रणिधिः।]- ये चाप्यसम्बन्धिनोऽवश्यकर्तव्यास्ले लक्षणमङ्गविधां"जम्मपविधी मायागतमाश्रमधर्मनिमित्तमन्तरचक्रमित्यंधीयानी सैत्रिणः "संमर्गविधी या। १ अस्य राज्ञः सकाशापय भार्य पदमीभविष्यतीति । ति या भाग्यं साल. तिरयम् । भनेन सरपुरपर्मप्रदा स्थाए । २ संकेतिता। ३ एवं च सर्पवये मिदे सर्वेऽपि एयर्थिना स्वामयं प्रशासनि। शुद्धाराय शायते । तेषां प्रतिनिधेयमाह। अभिधााविधिायिनः । ५ इति प्रकारे । एकादिरा पदपगाणा प्रवासादया । पंचायपिचरति । मजवापारविषादीन गृहपतिरयंजनेश्वर्भावः । अषण या सामागने । सम्यगेखिन् ग्याने स्थिर संचारोसिरभिधीयते । ८ भाप्पाना मंत्रिपुरोहितोपापापानी संधिमः। ९यापापा .......... क्षमाद ............रिक्षारकम् । " पूर्षात शुभाशुमानराम् । १३ . १५ भौमावितामा भाचाम् । .

·૨૨ सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् तेषां बाह्यं पारं छत्रभृङ्गारव्यजनपादुकासनयानवाहनोपग्राहिणः तीक्ष्णा * विद्युस्तं सत्रिणः संस्थास्वर्पयेयुः। [सूदाराळिकरतापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारका १८ प्र.] रसदाः कुब्जवामनकिरातमूकबधिरान्धजड [च्छमानो नटनर्तकगायनवाद- । कयाम्जीवनकुशी]लयाः स्त्रियश्चाभ्यन्तरं चौरं विद्युस्तं भिक्षुक्यः संस्था- स्ववसर्पयेयुः । संस्थानां कापटिकादीनामंतेवासिनः संज्ञॉलिपि*भिश्चारस- वारं कुर्युः । न चान्योन्यं संस्थास्ते या विद्युः। भिक्षुफीप्रतिषेधे द्वाःस्थप- रम्परामातापितृव्यञ्जनाः शिल्पकारिकाः कुशीलया दास्यो वा गीतवाद्य- पाट्यभाण्डेंगूढलेख्यसंज्ञाभिर्वा बाह्यानां चारं निहरेयुः । दीर्घरोगो"". "न्मादौग्निरसविसर्गेण वा गूढनिर्गमनम्"*। त्रयाणामेकवाक्ये सम्प्रत्यय इति । तेपामभीक्ष्णविनिपाते तूष्णीं दण्डैः प्रतिषेधः" । कण्टकशोधनो- काश्चावसर्पाः परेषु" कृतवेतना वसेयुः। सम्पातनिश्चारार्थ त उभयवेतनाः। * २ म्लेच्छजातिपयरशिरा। ३ * * ५ * ६ * ७ संस्था संस्थान्तरचारसंघारा चारसंचारान्तरं च । ८ मातापितृषा ग्यायसीति भूत्या एवापत्मने किए दर्शपंतः । प्रतिषेधे स्त्री ......... १.तत् मतिपेइति शेषः। पूर्यमासवरनिहितगूरलेण्यः। १५ अनभिकलितशिरोफेदनादिक। * १५ टिप्पमीपमस्पटाक्षरा । १९ अरिमिवादिषु। २. भरपराक्षरा। 1 IG जगन्धा खयेयु । 350 वाटिकारीना' नास्ति। 4 5 'पाव्य.' नासिl - गीतपास्यवा। 5500 'पापाना' नास्ति । तर निस्यियु 17याणमन्योन्यमे 1800 'इति' नामि । 90 तूरमीदष्ट.1 10 50 प्रतिपको पा111530 मारम12 8 योग 1 •सनिधारार्थ ·सटिप्पत्तक कौटलीयमर्थशास्त्रम् २३ 'गृहीतपुत्रदारांश्च कुर्यादुभयवेतनान् । तांचोरि [१८ द्वि.] प्रहितान् विद्यात्तेपी शौचं च तद्विधैः । एवं शत्रौ च मिनेच मध्यमे चावपेच्चरान् । उदासीने च तेषां च तीर्थेप्वष्टादर्शस्वपि ।। अन्तर्गहगेतास्तेषां कुजवामनपंडकोः । शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाश्चित्राश्च म्लेच्छजातयः ।। दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्गाते सिद्धतापसाः। कर्षकोदास्थितौ राष्ट्रे राष्ट्रांते प्रजवासिनः ।। बने वनेचरीः कार्याः श्रवणीटविकादयः। परप्रवृत्तिज्ञानार्थाः "शीघ्राचारपरम्पराः ।। परस्य चैते बोद्धव्याः ताशेरेव तादृशाः। चारसञ्चारिणः संस्था गूढाश्चागूढसंज्ञकाः ॥ अकृत्यान् [१९ प्र.] कृत्यपक्षीयैः "दर्शितान कार्यहेतुभिः । २ उभयतनाम् । ३ उच- मत्स्यस्येव गति मत्स्याश्वाहेरिव पदान्यहिःस्वचेष्टितर्विजानन्ति भूताधूतविधितम् ॥ १ उभयतनैः स्वकीयः। ५ अरिविषये गूढपुरुषप्रणिधानं दर्शयताह । ६ शत्रौ च शब्दात् शत्रुमित्रे बन्मिने मित्रे च स्वकीये समुन्धयात् तन्मिनेषु च मम्ममे उदासीने समुशयार तन्मिनेषु च निक्षिपेत् चरान् । ७ उक्तेन न्यायेन मंज्यादिपु तीर्थेष्वष्टादशसु च । तेषां पूर्वोक्तानाम् एवं द्वादश विजिगीपुं विहायैकदेशराजानः प्रत्येकं तेषां मंन्यादितीर्यान्यष्टादशैव गूरुप्रणिधानस्था- नाना देशते सप्तविंशत्यधिके । पुषु स्थानेषु । ८ स्थानवशात् धरावापमाह । संचारप्रणिधानमुत्तवा संस्थाप्रणिभानमाह । दुर्गेषु वणिज संस्था इत्यादि । १. चनेचरा गृहपतिक भेदात् श्रवणा इति मुंडपापसबीरजैनाः । भाटविकादयो गृहपति......। १२ टिप्पनीयमस्पाक्षरा। १ अस्पष्टाक्षरा। ......... १४......सपति......गृहपतिकसंज्ञिताः। १५ परम शत्रोबॉटुं न शक्यते । उक्तं च- का समानाभिहारेण ......... नान् । भृत्वराशी स्थितान्येत्ति शंख क्षीरकणानिय ।। सत् परिज्ञानार्थ उपायान्तरमाह । मकृत्यानिस्थादि । पक्रोधकोमभयमानः कारणभूतैः प्रनिरूपितान्। तथा मंत्री सेनापत्यादीकान् कृतक- कृत्यान् कृरवा मानाधिकारप्रधान राष्ट्राचिर्वासयेत् । तेषु च परावसा विश्वसन्ति । ततश्च ते विजिगीयोः सूचयन्येयं परावसर्पज्ञानार्थे मुरयानते धारयेदिति । 1380 'यहचरास्वेपा। 25 पडकाः । वयकाः । 3 NO स्थिता । 45 वनचरः sri बनचरा 5sa अमणा'। 65 चैके; l ते। 70 संज्ञिताः । - ·रारिपनपीटतीपमधशास्रम् परीवसर्पशाना मुख्यानन्तेषु पासयेत् ॥ ॥ इति पिनराधिपारमातोपायः॥ छ । गूदपुरोत्पती संस्पोरपति: गूदपुरपाणिधिः ॥' [कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् । पंतमहामात्रायमर्पः पारजानपदानवमर्पयेत् । 'सत्रिणोद्वन्द्विनस्तीर्घसभी- पुणेज समयायेषु यियादं कुर्युः। सर्वगुणसम्पातश्चायं राजा धूयते। न चास्य कश्चित् गुणो दृश्यते यः। पौरजानपदान अतिमान' दण्डफराभ्यां पीडयति। तत्र पऽनुप्रशंसेयुः तानित्तरतर च प्रतिपेधयेत् । मात्स्यन्यायाभिभूताः HER. मजा मर्नु चैवस्वतं राजानं चक्रिरे"। धान्यपद्भागं "पण्यदशभागं हिरण्यं चास्म" भागधेयं प्रकल्पयामासुः । तेन भृतो राजानः प्रजानां पसलक्षणा । हा महामायण महर्दिपु सतीषु प त्रुमित्रादिपु च भवसपां येन । २ पत्रापति जना: पुण्यार्यमांध पा सोमनाथ-कारप्रियादिकम् । समापारित गोसना परखो सा समा। पूगा: प्रेणीगणासंनुयायादीनाम् । ५रपोरयादिषु पन जनाः समपति। दो दो भावा युगलमिति पर्यापाः । वियारो पा र विचसे पेषां ते धुन. ककृस्पपक्षरक्षा पियादं पुर्युः । भिवादस्वरुपमाह। दया। ९ साथफमिति। १०कृत्यान्। द्वितीपः सत्री। १२च पूर्षपशवादिन सत्रिणम् । १३ कुंउमादि। १४ पमोचितम् । १५ भागम्। १६ रक्षणसामग्रीसंपादनाय । १०मागेन पुष्टात 15 परापसर्प। 28 गूगपुरुषोत्पत्ती सचारोत्पत्तिः द्वादशोघ्यायः; प्रथमेऽधिकरणे गूढ समारो गूढपुरुषप्रणिधि द्वादगो a प्रथमाधिवरणे द्वादशो' गृह मयारो' गूढपुरुष । 3 % गूडपुरुषप्रणिधिः कृतमहामाया। * 50 माला 81 मात्रा। 5sa'पसर्पः । 64G पसर्पयेत् । 7 va सभाशाला। 8 sra 'अतिमा' नास्ति । पीव्यतीति । 10arl चकुः। 115IG चास्य ।

·. सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् 37890 योगक्षेमावहाः । तेषां किल्विपमदण्डकरा हरन्ति । अयोगक्षेमावहाश प्रा(प्र?)जानाम् । तस्माद्छपभगमारण्यका अपि निर्वन्ति 'तस्यैतद्भागधेयं योऽस्मान् गोपायतीति' । इन्द्रयमस्थानमेतत् राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः । तानवमा(२०प्र.न्यमानान् "देवोऽपि दण्डः स्पृशति । तस्मादाजानो नावम- न्तव्या इत्येवं क्षुद्रका प्रतिपेधयेत् । किंवदन्ती च विद्युः। ये चास्य धान्यपशुहिरण्यान्याजीवन्ति तैरुपकुर्वन्ति व्यसनेऽभ्युदये। वा कुपितं चन्धुं राष्ट्रं वा व्यावैर्तयन्ति" अमित्राटविकं वा प्रतिषेधयन्ति । तेपा" मुण्डजटिलव्यजनास्तुष्टातुष्टत्यं विद्युः । तुष्टान् भूयोऽर्थमानाभ्यां पूजयेत् । अतुष्टांस्तुष्टिहेतोस्त्या२ि०दि.)गेन प्रसादयेत् । परस्परादा भेदयेदेतान. सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धेभ्यश्च ।" १ पुरपार्थलाभपालनसंपादका भवन्ति । ३ प्रजानां व्यवस्था रामकृतामाह । राशं पापमदसदण्टकाः प्रजा हरसि । प्रजानांचे पापं अयोगक्षेमावदाः राजानो हरन्तीति संबंधः । इवानप्रस्था। ४ राजोद्देशेन गूमी मच्छन्ति । ५ पारनि दो दर्शयित्वैहिकमपि दर्शयत्ताह । उपलक्षणपरं चैवरसाललोकपालस्थान राजानः । तथोक्तम्-भमिवायुयमााणामिदस्य यरुणस च। चंद्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहस शाश्वतीः॥ यस्मादेपां. नरेन्द्राणां मात्राम्यो निमितो नृपः । रासादभिभवत्येव सर्वभूतानि रोनसा ॥ इति । निप्रवधादिराबाधः । हेट वियाधायामिति पाठात् । ७ देवस्यायं दैवः । व्याधिमरकदुर्भिक्षादिः। ८ कृत्यभावोपगमानिधारयेत् । ९राशि अनुरागविरागविषयाम् । १. पेपयिकमहत्तरमामफूटनेम्पादयः। "धान्यादिभिः। १२ पुग्रजन्मादौ । १३ सामादिभिः परविषययानात् । १४ विलोपार्थ स्वविपर्य प्रविशन्त दंडेन । १५ पयिकादीनां तुष्टातुटरवं विदित्या राशो नियेदयेयुरिति भावः। १६ वैषयिकादीन् । ७ मन्यसंहवानुदिश्याइ । संसकांता सामंता भाटविका ये प्रचंडावपुलीना राजकुलो. पमा अपवाः परिवर्जितपुप्रादयसम्यश्न भेदयेदवलाः पश्वा सामादिभिस्तुष्टा भवंति । 15 क्षेमवहाः। garl किल्यिपमदण्डकरा अयोग। 3 savla योग; 871 भयोग । 4310 क्षेमवहा । 550 प्रजानाम् । G SIG निवपन्ति; arl निर्वपन्ति। 75vइन्द्रिय । 88NG मन्यमानान् ; avl मानानो देवोऽपि दाह सशति । 950 'एव' नानि । 10 SJG ध्यापयन्ति। 1150 नुटान भूयः पूजये; l अर्षमानाभ्यो पूजये, धनमानाभ्यो पूजयेत् । 1810 सानाच प्रमादयेत् ; avl प्रतिसापयेत् । 13 13 एनान् । 14 sa अवधेश सटिकोट, भषै।

·२६ - सटिप्पन फौटलीयनशास्त्रम् तथाऽप्यतुप्यतो दण्डकरसाधनाधिकारेण जनपदविद्वेष' ग्राहयेत् । विद्वि- शानुपांशूदण्डेन जनपदकोपेन वा साधयेत् । गुप्मपुत्रदारानाकरकर्मान्तेषु वा वासयेत् परेपामास्पदभयात् । क्रुद्धलुब्धीत(ता)मानिनस्तु परेपां कृयाः । तेषां काान्तिकनमि- । तमोहतिंकव्यञ्जनाः परस्पराभिसम्बन्धममित्राटविकसंबंध या विद्युः । तुष्टानर्धमानाभ्यां पूजयेत् । अतुप्टान सामदानभेददण्डस्साधयेत् । एवं स्वविपये कृत्यानकृत्यांश विचक्षणः । परोपजापात्संरक्षेत् प्रधानान् क्षुद्रफानपि । इति नियाधिशारिक प्रयोदशोऽध्यायः ॥७॥ [कृत्याकृल्यपक्षोपग्रहः ।। कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहस्यविपये प्याख्यातः । परविपये पाध्यः। संच- त्यान् विलम्सराल्यारिणः शिल्प'चोपकारे में विभानितः योभापर. समाहर्तपराजितः प्रयामोपतप्तः [1 पृता प्यमसम्मकार्यः धर्मा. .

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् हायाद्याापरुद्धः। मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः कुल्यैरन्तैर्हितः प्रसभाभिमुंष्ट- स्त्रीकः कारामिन्येस्तः परोक्तदंडितः मिथ्याचारंवारितः सर्वस्वाहा- रितः बन्धनपरिक्लिष्टः प्रवासितवन्धुरिति झुद्धवर्गः ॥ स्वयमुंपहतः विकृतः पापकर्माभिख्यातः तुल्यदोपदण्डेनोद्विग्नः पर्या- तभूमिः दण्डोपनतः साधिकरणस्थः सहसोपचितार्थः तत्कुलीनोपाशंसुः", प्रद्विष्टो राज्ञा राजद्वेपी चेति भीतर्गः ॥ परिक्षीणः अन्यात्तस्वः कदर्यः मूलहरः तादात्विकः व्यसनी अत्याहि- तव्यवहारश्चेति लुब्धवर्गः ॥ आत्मसीवितः [२२] मानकीमः शत्रुपूजामर्पितः नीचपहितः तीक्ष्णः साहसिकः भोगेनासन्तुष्ट इति मानिवर्गः ॥ IO १ भ्यायलभ्यात् दायलभ्यद्रव्याशात् यहि कृत । २ भासनादिकात् मानात् समाहर्तृत्वादेरधिकारात् भ्रष्ट । ३ दायादेविरोहित । ४ भलाइपित्तवीको राऽन्येग पा। उत्त च- स्तेन साहसिको हिंस्र पारवारिक एप वा। राज्ञा स्यादपराधेन ये चान्ये पापकारिणः॥ ५ दोष धिना दिशालापों क्षिप्त । पिशुनवपमेनानिचार्य दडित कुध्यति । उक्त घ- यानि मिथ्याभिशस्त्रानो पतत्यभूणि रोदनात् । तानि पुत्रपशून प्रति राज्ञमाणमकृर्षतः॥ निवर्गशून्यात् पूतादिग्यसनासिवारित । उक्त च- रिभवति दु प्रज्ञा मिथ्याचारनिवारिता इति ॥ ८ गद्दीतसर्वस्व । ९ यमपुर प्रेपितबांधव । १०पर्गग्रहण वाक्पारुप्यादीनां ग्रहणार्थम् । "कोश दण्ड ध विनाश्यातकार्यों मीतो भवति । १२ विरुद्ध प्रकरण पूरा सादिष्टमभिचारादि ......। .....भनुतोऽपि शत्रुवध प्रतिज्ञाय माथिाकोशदण्दः। १५ पाक राशस्त्र द्वापरय स मदिरामा भवतीति कुरसवधा सेन राजनिदा........ १५सध्ययहारो महा. पसरूपशोमादिभिरामनयामान सभापयन् .. 1. अनारमसमावितोऽपि मानमिच्छति । १८ सनी पूमामसहमान । मन्त्र घनमोऽसहन न मोघ । १.टिप्पनीयमस्पटारा। .... - ·३० सटिप्पन फौटलीयमर्थशास्त्रम् नास्य [२३ दि ] गुह्यं परे विद्युः कर्म किश्चिच्चिकीर्पितम् । आरब्धारस्तु जानीयुरारब्ध कृतमेर वा ॥ नैकस्य मन्त्रसिद्धिरस्तीति विशालाक्षः । प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राज- वृत्तिः। अनुपलब्धस्य ज्ञानमुपलब्धस्य निश्चितचलाधानमर्घद्वैधस्य संशय- । च्छेदनमेकदेशदृष्टस्य शेपोपलब्धिरिति मनिसाध्यमेतत् । तस्माद् बुद्धिवृद्धः सार्द्धमध्यासीत मन्त्रम् । न कश्चिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् । नालस्याप्यर्थद्वाक्यमुपयुञ्जीत पंण्डितः॥ एतन्मन्त्रज्ञानं नैतन्मव्ररक्षणमिति पारासरीः । यदस्य कार्यमभिमेतं तत्पतिरूपंक मन्त्रिणः पृच्छेत् । १ . ... रो जानीयुस्खयाप्यारब्ध कृतमेव वा । आरब्ध निवेपिन कृतमिवरे जानति । यथा राजा जनपदाते स्वनिहित ध्रुव निधि खानयन् भूते-सयतामन कप इति । तत्र वियेकिनो नेद कूपस्थानमवश्यमत्र कनककलशदर्शनात् । २ प्रत्यक्षागमानुमानप्रमाणत्रयेण राज्ञो व्यवहार एतदेव दर्शपसाह । ३ मप्रतीतस्याप्तवचनादेव ज्ञानम् । ४ उपलब्धस्यापि प्रत्यक्षेण । सवाभासभूयस्वे प्रत्यक्षाभासविपलब्धावानिश्चये यम भवति । तदाधानमपि मत्रिसाध्यम् । ते हि निरपवादः स्वमतिविमा पूर्वपक्ष भाग्य सिद्धान्तप्रदर्शनादाज्ञोपलब्धस्य निश्चितपलापान पुर्षन्ति । ५ कार्यवैधे मरिण एप इत्युक्तिभि सपच्छेद । ६ एकोऽषयवो राज्ञा स्टो यस कार्यस्यारोपावरवानां तु मन्निभिपसम्मिा लियते । तथा सधिविग्रहयोस्तुल्यायो युद्धौ सधिः धेयान् । विप्र हि क्षयम्पयायो भवति । इति राज्ञोपलब्धम् । सत्र मनिगो विशेप दर्शयति । सधिरपि मेपर्षः श्रेयान् र विग्रहपूर्व इति शेरोरधिरेग्इस्तिल भनिसाध्य ७ एव हि पाण्डित्य भवतीति भाव । उक्त च- अप्युन्मत्तापलपतो गच्छत स्वपतोपि वा।सर्पसासारमादेय धानुम्य वाचनामिति । घहुनोगतस्यात् । ९ ताममानमध्यारोपित हरवा मत्रिण पृच्छेत् । ॥ 10 तस्मानास्स परे विद्यु'। 200 अरब्धास्तु । 3 E नियय ० निश्चयो निषितस्य । 4G मातीत। 50 वरय। 68 परागर पराशरा । 7 8IG मुश्तेि पुख पृरहे' इत्यन तर ' कार्यनिदमेवमासौदेर या यदि भोगय कवम्यानेति । ते यथा यु तार्यात् । एव मानवरब्धि पतिय भवदीदि । इति पथ्यते ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशाखम् नेति पिशुनः । मन्त्रिणो हि व्यवहितमर्थ वृत्तमवृत्तं वा पृष्टा अनाद- रेण नुवन्ति प्रकाशयन्ति वा संदोपाः। तस्मात्कर्मसु ये 'ये (२४ प्र.] प्यभि- प्रेतास्तैः सह मन्त्रयेत् । तैमन्त्रयमाणो मन्त्रसिद्धिं गुप्तिं च लभते । नेति कौटल्यः । अनवस्था ह्येपा। मन्त्रिभित्रिभिश्चतुर्भिर्वा सह मन्त्रयेतेति । मन्त्रयमाणो ह्येकेनार्यकृच्छ्रे निश्चयं नाधिगच्छेत् । एकश्च मन्त्री यथे- प्टमनवग्रहश्चरति । द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो विगृहीताभ्यां विनाश्यते । संहताभ्यामवगृह्यते । "तत् त्रिषु चतुर्पु वा कृछ्रेणोपपद्यते । महादोपमुपपन्ने" तु भवति । ततः परेषु कृष्णार्घनिश्चयो गम्यते मन्त्रो वा रक्ष्यते । देशकालकार्यवशेन त्वेकेन सह द्वाभ्यामेको वा यथासामर्थ्य मन्त्रयेत् । १ देशकालपुरपादिभिः। २ कार्यम् । ३ नैतरस्वामिकार्यमिति न सम्यक परामर्शपूर्वकं कथयन्ति । ५ ५दुर्गसन्ध्यादिषु ये पुरपा स्थपतिदूतादयः अभिमेता योग्यताप्रदर्शनेन । विस्तृसापा: टिपन्या पुठान्येध वाक्यानि पच्यन्ते- भारद्वाजमते.... गुहिमायमेव । असिदसघ गुप्तिथा । विशालाक्षमते मंग्रसिदिरक्षिा न गुप्ति.. ....... । पिशुनमतेऽपि कार्यानस्याभियुक्तपुरपानत्यम् । न च सर्वे मंत्रिणो भवंति । मंत्रिगुणाभावास मंत्रोप. परिधरनुपलचस्प किं रक्षया नियतमध्यभाये पगं......। एवं मंत्रस्यानवस्थानात मंनि.........मनवस्थाप्रतिषेधार्थमाह। • कार्यघटने (.)। निरंकुशवरति राज्यमाझम्य भुक्के। या चित्तविकारे सति राज्यमपि गृहातीतिमावः। कौटल्यः न व्यभिचार इति पेन साइग्यिघाना निसरहाणामसंमवात् । ९ परस्सरभेदादियादेन......निश्चयामायाद् विनाश्यते मंत्रमूलवारसरिंभाणाम् । १. यदिति एकमनिरपे मंत्रनिलयानधिगमो यपेप्टाचरणं दिमंनिर संहतापेन विमझो विगृ. हीवावेन विनाशनमित्येवोपाटयम् । कृष्णोपपते । पदनामेफमस दुर्घटस्वाद। परिकाकतालीयरवादुपपर सदा ......महाव एव दोषा भवन्तीत्यर्थः । "प्रकीर्णलोपल्यात् । २ मंसामध्ये शायधुपा निरतिशया प्रशालोमायवदारकीरालं पासवस्व राक्षसस्य मनितो न भवत्युम च-दोपर्वतोऽप्यदोष विदुषो याति मंत्रियः । सपिरपि दीप्तानि राश्य............॥

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् कर्मणामारम्भोपायः पुरुपद्रव्यसम्पत् देवाकालविभागों विनिपातप्रती- कारः कार्यसिद्धिरिति पञ्चाङ्गो मन्त्रः। तानेकैकशः पृच्छेत् सन२४ द्वि.] मस्तांश्च हेतुभिश्चैषां मतिप्रविवेकान् विद्यात् । अवाप्तार्यः कालं नातिकामेत् । न दीर्घकालं मन्त्रयेत् । नं तेषां पक्षीयर्यपामपकुर्यात् । मन्त्रिपरिपदं द्वादामात्यां कुर्वीतेति मानवाः। पोडशेति बार्हस्पत्याः। विशतिमित्यौशनसाः । यथासामर्थ्यमिति कौटल्यः । ते ह्यस्य स्वपक्षं परपक्षं च चिन्तयेयुः। अकृतारम्भमारब्धानुष्ठानमनु- ठितविशेष नियोगसम्पदं च कर्मणां कुर्युः । अनासनेस्सह पत्रसंप्रेप २५ प्रणेन मन्त्रयेत् । आसन्नः सह कार्याणि पश्येत् । इन्द्रस्य हि मंत्रिपरिपद् ऋपीणां सहनं स तचक्षुस्तस्माविन्द्र" सहवा- क्षमाहुः । सन्मतिमिरात्ममतिशोधनाय च । उक्तंच- भारायादाय मंनिम्यो ज्ञान ज्ञानेन शोधयेत् । पीतमायमने वोयं सोयेन भुद्धिमानिति । २ कालातिपतिर्हि कायरस पियवीरयुक्तः । ३ मंप्रभेदभयाद । ४ दुर्योधनः पौडयपक्षपातिना विदुरेणेव । ५ अभिहितमंनियतिकरण मंत्रिपरिपरपिकम्ये स्वाहा सनसंख्यालापार्यविमतिपतिः। ६द्वादशराजकमंटलचरितनिरूपणाय। ७ अरिविजिगीषु मध्यमोदासीनेषु । एकेन निर्गनुमशक्पावादादराय पदी द्वाविति मन्यने । भादरनिरूप्ये मंदरपष्टये मंत्रितयं कृत्वा विशतिमिति । ९ यदि पुरपस्विनये भय हरपुं समर्मसदा सहसमंत्रिपरिकलिसा परिपर प्रयोविति भाव मित्रिपारंपाधेियमाह। १० स्वपक्षं खमंडल परपक्षमिवराय......इत्याहत्यपक्षोपमहपाइगुण्योपदेवादिना तया। "पुरुषवाहुल्यम्। १२ कार्यादिन्यवाहित पत्रसंप्रेषणेन कायमेरणपुरःसरणेन......। १३ पारिपदैः सह कार्यागि यंत्रापापगवानि निरूपयेत् । १४ भने नेतदभिहितं भवति । यथा राजा ज्ञानचक्षुश्वारधारेवं मंत्रिचतुरपि भवति । 1s विभाग.। 21 एवं मनं प्रविशेद्विद्वान् । 3 मामयेत् । 4 G मधयेत । 5 च तेषाय तेषां च, न च देशे 6s पई., Fla पश्य, र रक्षेद। 730 मन्त्रयेत। 6svl अनासन्नः। 9 G आसनस्सह काही पदयेत् । मनासनस्सह पयसप्रेपनेन मन्नयन। 108 नास्ति। 11s इमं। 12 सहप्ता।

·सटिप्पन कोटलीयमर्थशास्त्रम् ३३ आत्ययिक कार्य मन्त्रिणो मन्त्रिपरिपदं चाहूय ब्रूयात् । तन यद्भयिधा चूयुः कार्यसिद्धिकरं चे तत्कुर्यात् । नास्य गुह्यं परे विद्युच्छिद्रं विद्यात्परस्य च । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि यत्स्याद्विवृतमात्मनः॥ यथा ह्यश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुमर्हति । एवमथुतशास्त्रार्थो न मंत्रं श्रोतुमर्हति ।। तथा च बृहस्पतिः- अनधीत्य हि [२५ वि.] शास्त्राणि बहवः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छति मंत्रेप्वभ्यंतरीकृताः ॥ अनर्थविदुपा तेपो श्रोतव्यं नहि भापितम् । अर्धतत्वमविज्ञाय विपुलं श्रेय इच्छता ॥ इति विनयाधिकारिके पञ्चदशोऽध्यायः ।। [दूतप्रणिधिः।] उद्धृतमन्त्री दूर्तमणिधिः । अमात्यसम्पैदोपेतो निसृष्टीर्घः । पादगुण- विनाशोन्मुरो। २विध शिवमिति शेषः। ३ तयुत्तरेण संबंधः। पूषोत्तपानपेण। ५ पगारात् मारमनन परस मदतमात्मनो निगृहनार्थम् । ६ मामन इति मंत्र एषामा राम । • थोत्रियाणाम् । भनपीवनीतिशाखा। ९दुनोति सामुनेनेति दूतलम प्रशिधान बापापारे स्थापन दूत एय या प्रणिधिः । मनिधिसम्दस्य परपायावात् । शवोऽ......नापिशाताप इति । गृहीतोमप्राधि. कारात्। मंत्रो येन स प्रतिष्ठति संवंघः। १.भानपदापिंचशितिगुगपरिवरितपा अपेतो युनः। निट उपरोपमामायासंधिविमहादिको भयाँ पस्य ।

·सटिप्पन कोटलीयमर्थशास्त्रम् होनः परिमिताधः । अर्धगुणहीनः शासनहरः । मुप्रतिविहितयानवाहनपुरुष- परिचाप:२९प्र. प्रतिष्ठेत । शासनमेवार्यः परःस यत्यत्येवं तस्येदं प्रतिवाक्यमेवमतिसन्धातव्य- मित्यपीयानो गच्छेत्। अंटव्यन्तपोलपुरराष्ट्रमुख्यच प्रतिसंसर्ग गच्छेत् । अनी- फस्थानयुद्धप्रतिग्रहापसारभूमीरात्मनः परस्य वावक्षेत"। दुर्गराष्ट्रप्रमाणं "सा- अम्माद येय पान पेय घेण्यापन पेय भापितुम् । पदमदिवं छायं तवाय्यः सुयोधन इति । भत्र पपनमानियतः । संधिर्विमहो वा कम्य इति परिमितो नियतोऽयों यस्य । यधनानौ स्वनियमः। २भपरमनिरपटाम्पतेति संघानाद्रक्ष्यतेऽनेनेति शासन स्वामिमंदेवाः। तं हरनीति वितस्पं पग्रस्पं या । मन्त्र पधनार्थयोनियमः। ३ शिपिकादि। ४हस्यवादि। ५ पौरपयुषा आयुपीयाः पुरपाः । १ पटकुटीरवासनार्थादिः परीवार। ७ गटवस्तस्वानुधानमाद । ८ निसृष्टार्थोऽपि स्वमतिपरिकरिपतमुत्तरोत्तरवाक्य मत एवं शासनमिति नात्र लेखो गृपते । एवमिति पदयस्थान् यहून पचनमान् सूधपति । परिमितायोऽपि स्वमतिपरिकल्पिता- नामेवानामनतिनमेण । शासनहरस्तु यथा संविष्ट वाच्यः परः। ९समोरिति शेपः। १. अभ्यासस्योस्कप्रास्यथं यानासौकर्यार्थमाह । भटवी-तरस्थाः । "स्वपरमंडलोतराळवर्तिनोऽन्तपालाः । १२ रूपरजनपदोतस्थापुरमुख्याः नागरिकादयः। ५ प्रामकूदमहत्तरादयो राष्ट्रमुख्याः । ४सकारात् श्रेणिमुपपादपः । स्वकीयैः परोपजापशानाय परपीयैरनिष्टप्रतिविधाना यात्रा. सौकयो । १५ स्कन्धावारनिवेशभूमिः । १६ स्वपळानुबूरा। ""देशते धनुषा गरया राजा तिष्टेव पतिमह' इति वस्य भूमिः। १८ कळनस्थानं भपसारः। १९वस्वामिना। २.शा २॥ भनुलानामात्मना प्रतिमहा परभूमीनां च छिद्रप्रदेशशानाम् । २२ ग्रहणाय वदनुभ(क)पपलोपादानाय । २६ परस्य तदनुरूपकोरापरिरिटरपर्थ लामे छोत्तमस्य प्रतिमहा राष्ट्रप्रमाणम् । २. ससांगेवपि यरसारभूतम् । 1st वाच्यम्। 2 SIG चाक्षेत।

·सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् रवृत्तिगुप्तिच्छिद्राणि चोपलभेत । पराधिधानमनुज्ञातः प्रविशेत् । शासन च येथोक्तं ब्रूयात् ।प्राणीवाधेऽपि दृष्टे पररा २६ द्वि. स्य वाचि ववे दृष्ट्यां च प्रसाद वाक्यपूर्जनमिष्टपरिप्रश्न गुणकथासंगमासन्नमासनं सत्कारमिष्टेषु स्मरणं विश्वासगमनं च लक्षयेत्तुष्टस्य विपरीतमतुष्टस्यै । "ब्रूयात् दूतमुखा हिँ राजानस्त्वं" चान्ये च तस्मादुद्यतेप्वपि शस्त्रेषु । यथोक्त वक्तारोदूताः। तेपामन्तावसायिनोऽयंवघ्याः। किमङ्ग पुंनाह्मणाः । परस्यैतद्वाक्यमेप दूतधर्म इति । "वसेदेवि स]ः । पूजया' नोसिक्तः। परेषु" वलित्वं न १ कृप्यादीनां येन वर्तते । तनिरोधार्थम् । २ गुप्ति रक्षाम् । ३ रक्षाशैथिल्यं व्यस वा छिद्रम्। ४ अनुज्ञात इति वर्तते । ५शास्त्रेण स्वामिना वा । ६ मारमनो विनाशेऽपि दृष्टे । ७ प्राणाबापश्चानागतमिगितादिभिदृश्यते । सावत्तुष्टेरिंगितमाह । दूतवाक्यस्य साधूक्तमिति । ९दूतस्य दूतस्वामिनो पा। १० इष्टेषु परस संपलेपु दूतस्य सरणम् । "गुहार पानादि । १२ विपर्ययाएया संगयुक्तिरियम् । १३ भसुष्टुं प्राणायाधपरिहारायं घूयात् । १४न केवलमस्मरस्वाम्येव वं च। १५ मूतमविष्यवर्तमाना राजानः। १६ स्वामिनेति शेपः। १० ममामणोऽपि प्राह्मणसमो दूतो द्रष्टव्यः। भप्रामणस्य च दूतत्वमातिा वक्ष्यमाणापा. मनिपेथा । उकं च मनुना-यथोक्तपादिनं दूतं क्षत्रधर्ममनुस्मरन् । यो हन्यारिपतरस्तस्य भ्रूगहत्यामवामुयुरिनि ।। १० परस्यैतद्वारयमेप दूतधर्म इति । परस्य विजिगीपोरेतद्वाक्यं न मया स्वेपारमिभीयते इति भावः । वावं किमिति यूपे एवं घेत् एप दूतस्य धर्मः। १९ दूतसमाचारमाह। २०परेणेति दोषः। २१ परकृतपा। २२ दुर्यदेवपि। २३ स्वामियठादामबलादा बलवानति पाहपारस्य ने यूपादिस्यर्थः । 1JAष्टेऽनुसरणं। svl cil दूतमुखेन राजान'। 340 ये। 48'दुस्ते, srl पते। 580 कारोपां। Glal'मन्वेवागिनो। 7 प्रागः । 8811'दवमरः। 90 प्राया, #vl पूजया।

·सटिप्पन पोटलीयमशास्त्रम् मन्येत । वाक्यमनिष्टं सहेत। त्रियः पानं च वर्जयेत् । २०.] एकः शयीत। मुप्तमत्तयोहिं भावज्ञानं एप्टम् । कृत्यपक्षोपजॉपमकृत्यपक्षे गर्दप्रणिधानं रोगा- परागा भर्तरि । रन्धं च प्रकृतीनां सिद्धतापसवैदेहकव्यञ्जनाभ्यामुपलमेत। तयोरेन्तेयासिभिश्चिकित्सकपापंडव्यञ्जनोभयवेतनैर्वा । तेपामसम्भापार्यो • याचनकमत्तोन्मत्तमुप्तमलापः पुण्यस्थानदेवगृहचित्रलेख्यसंज्ञाभिर्वा चारमु. पलमेत । उपलव्धस्य उपजापमुपेयात् । परेण चोक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं नाचक्षीत । स येद भवानिति ग्रयात्"। कार्यसिद्धिकरं" या भूयात् कार्य- स्यासिद्धावुपरध्यमानस्तयेत्"। 1 उप-बामुदेयसहायोपि यो हतो हर एव सः । २परेणोतमिति दोपः। ३ नूतकापंसिभ्यर्थम् । प्रमादमनमेदयोः प्रतिपेघार्थम् । ५चित्त.........मंग्रस्य । ७उसेन न्यायेन। ८ कृस्यतापादनार्यम् । ९ अनुरकाना.........नार्थम् । १०धिरताना स्वीकरणार्यम् । "जिद्रम्। १२ तासामेव । परेति शेषः । १३ सयोरेव । १४ असंभापायो मधुकृतनिषेधात् । १५कृतक। १६ शालादि। ७ तेषु सर्वसाधारणस्वात् । १६मक्षाणाम्। १९ शरीरविन्यासकल्पितया संशया। २० कृत्यपक्षमुद्दिश्य। २. मध्यादीनाम् । २२ चारचक्षु:. २३ सप्रशंसम् । २४ अधिके न्यूने वा प्रकृतिप्रमाणे कथिते कार्यसिद्धि यदि पश्यति तथा मूयात् । २५ उपरोधकारणान्युद्भावयेत् । IJ मन्येत् । 2 viरागोप। 3 sa निद्ध' नास्ति। 4sra याचक। 5 svl al विचित्र । 60 परिमाणं 17 SIG 'ब्रूया' नास्ति ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् किं' भर्तु, व्यसनमासन्नं [२७.] पश्यति । स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तु- कामः पाणिग्राहमासौरमन्तःकोर्पमाटविकं वो समुत्थापयितुफामो मित्रं वा व्यापातयितुकामः । स्वं' या परतो" विग्रहमाटविकं वा प्रतिकर्तुकामः । संसिद्धं मे भर्तुर्यात्राकालमभिहतुकामः। सस्यपण्यकुप्यसट्वहं दुर्गकर्म बल- समुंदानं वा कर्तुकामः । स्वसैन्यानां वा व्यायामस्य देशकालावकाङ्क्षमाणः ।। परिभवर्भमादाभ्यां वा संसर्गानुवन्धार्थी वा मामुपरुणद्धीति ज्ञात्वा बसे- देपसरेवा । प्रयोजनमिष्टमुंपेक्षेत शासनमनिष्टमुक्त्वा या वैधवन्धभयाद् । अविसृष्टोऽप्यपगच्छेत् अन्यथा निर्यम्येत् । सपा-फि भर्नुरित्यादि । २ दैघ मानुषं वा। १ तद्विधमेव । ४ यानाविधानाय । ५पाणिमामि धा सरसामाग्यदानाय । ६ भस्मद्भर्युवराजादिकम् । ७ प्रचंदम् । ८ मित्रमिति असनरन्तर्गतं मादे वा मियमियम् । ९ अयं शत्रुः स्वकीयं वा । "कोपादिकम् । १२ हक्षारयणादि। ५ कातृणलोहादि। १४ भारफुटितसंस्कारम् । १५ विक्षिप्तानि पलान्येका कर्तुकामः। ९ पदार्थभयानुकूळः। १७ कोयं कस्यायं न संप्रेपयामि । १८न्द्रियाग्रसक्तिःभमादम्नाम्याम् । १९ संसों पीमा संबंधः । यतो वोचियसक्षेत्र । २. सेनानुबंध उमयसंततिसंबंधस्तादों । २. कृस्वपक्षोपमहादिके शारया स्वत्योपरोधं वसेत् । २२ दूपगप्रतिकारा। १. अन्यत.। २४ उपलव्यस्य पारस्प शासनः । २५ यदि साभिहित कार्य पश्येर संसगांनुसंधाम्पिं परिमपप्रमााम्यामुपरोधि पदि म्यस्था. मिनः कालयापनमनुएलमुफकारण प्रति शत्रोसदा......... २६ मनपसरणे। २० पध.........। 1 परसन्। 30 माहामार। 3 Na मारापरापन्न | 4 | आक- हाम्या , भारुन्दं पा। 5va TV: Gua 'मन्नाकोपमाटर Ta !ि 800 गाभान'...! ''त'। म्यापामदे। 10 प्रमदा। 11 ५ मपेक्षेना. मोरया। 1: मगन'। 1300 पर, arl पनि रियशे,पियो। 15 टेन' | IGया।

·३८ सटिप्पनक फौटलीयमर्थशास्त्रम् 'प्रेपणं सन्धिपालत्वं प्रतापो मिसङ्ग्रहः। 'उपजापः मुहद्धदो 'गूढदण्डातिसारंणम् ॥ चन्धुरलापहरणं" चारज्ञानपराकमः। समाधिमोक्षो दूतस्य" कर्मयोगस्य चाश्नयः॥ स्वदूतः कारयेदेतत्परदूताश्च [२८ प्र.] रक्षयेत् । प्रतिदतावसर्पाभ्यां दृश्यास्यश्च "रक्षिभिः॥ इति विनयाधिकारिके पोडशोऽध्यायः ॥ [राजपुत्ररक्षणम् ।] रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः 'परेभ्यश्च । पूर्व दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च । दूतार्मोक्तानुकं वार्तिकश्लोए । * २ A. ३ ४ * ५ ६ * ७ गृढाना पुरुषाणां दंडस चतुरंगबलस्य गूई अतिसारणम् । मन्यापदेशचित्रकूटे कास- गोण्यंतर्गतदंदस्व । शत्रुधः। ९ * ११ परमंडलवृतांत १२परेपो सारपलादिषधादाममणम् । ४ तदेतत् । १५ १६ १७ - १८ ते अम्बागते यः संप्रेव्यते स प्रतिदूतः । भवसो गूढ......... १९ च्या रक्षिणो विजिगीषुनियुक्ताश्चोरादिरक्षणार्थम् शिरश्याः कुड्यांतहितागूढपुरुषा....... २. राज्ञो राज्य सात् परिरक्षितम् । तदभापे हि संकीर्ण जगत् सादधरोसरम् । २१ भामनशब्दस्तरतमपयंतो प्रायः । तेनासमा मंग्यादयः। भासतराः पुनावादमा आसन्नतमाः दाराः। तेभ्यो रक्षितः। २२परेभ्योति । सामंताटविकादिदिपदचतुम्पदस्थावरजंगमेभ्यना। २३ भरिभयादासनेम्यो रक्षाप्रागभिधेयेत्याइ पूर्व डा०। २५ भासतमेभ्यः 10 दण्डगूह। 20 दृतापस 1 3 5 दूतग्रनिधिबोरशो; प्रथमेऽधिकरणे दूत' पोडशो प्रथमाधिकरणे पोडशो दून 14 grl Grl छामेभ्यश्च ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् दाररक्षणं तु निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः । पुत्ररक्षणं तु जन्मप्रभृति राजा पुत्रान् रक्षेदिति सिद्धान्तः । जन्मप्र- मँति राजपुत्रोन् रक्षेत् । कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः। तेपामजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्डः श्रेयानिति भारद्वाजः । नृशंसमदुष्टयः क्षत्रवीजविनाशश्चेति विशालाक्षः। तस्मादेकस्थाना; घरोधश्श्रेयानिति । अहिर्भयमेतदिति परासर्राः । कुमारो हि विक्रमभयान्मां पिताव- रुणद्धीति ज्ञात्वा तदेवाङ्के" कुर्यात् तस्मादन्तपालदुर्गे वासः श्रेयोनिति । और, भयमेतदिति पिशुनः । प्रत्यापत्तेहिं तदेव कारणं ज्ञात्वा- ऽन्तपालसखः स्यात्" [२८ द्वि.] तस्मात् स्वविषयादपकृष्टे" सामन्तदुर्गे घासः ।। श्रेयान् । तथापि विशेपः । २ जन्म च द्विविधमिप्यते । भाधानं सूतिश्चेति । भाधानारप्रभृति राजा कौटि(ट)ल्ये. मेष्यते । प्रसूतितो भारद्वाजादिभिः। ३वन भारद्वाजमतमाह। " प्रसूतेः प्रभृतिः। * ६ भय देसुमाह। • यथा ते पितरि नापर्वति । यतो मातृांधवास्तं प्रतिगृह्यापकुर्वति । ततस्सद्वारेणाप्यप. करोति । ८ पावरहा पिसुनोत्पद्यते वावदेवोपांशुदंडस्पा कर्वग्या। ९ पदेपं राजपुत्ररक्षणं नृशंसं कम्मैवत् । १० भदृष्टवश्वास निषिद्धः। "एकमिन्नेव स्थाने यत्र पिता तयावरोधः । स्वावंन्यनिरोधदुष्टसंसर्गादिनिरोध....... १२ महिनेवैकस्थाने सवा यथा भय तथा सर्पसमानेन छिद्रान्वेपिणा पुत्रेणेति पाराशराः। २३ मयुदमपि युगा। १४ पदेवाहिभयं विनाशलक्षणं अके समीपे स्थितः कुर्यात् । १५विपर्यावपालना. ..देनायकदुर्गे पासलेनैवारक्षण मुमारस धेयान् । भरि- मयादिति भावः। ११ उरमो मेपसस्पेदमौरमम् । मयाऽपपवाग्मेपाइयं क्या तस्मादपि । 10 आसमंदारवनमापत्तिाप्रति विपरीता या भापतिः प्रत्यापत्तिः । पितुः सामान्यत्र गमममियः । तस्याः प्रस्थापचयवहिवस्थापन उदेय पूर्वोक्त विक्रममयं कारणभूतं शायापाशासपने'। १८ वर्मातरित । उरमोऽपि दुरापात: महामसमयों मपवीति भावः। 10 मानिा: राम 3.50 "सन्द । जन्मप्रमवि रामधन रपोर' नागि। मारपsri मदएं पर। 50 'मोर'नाम। G50 पारागरा। 7RI BHO समेगो। 00 Hir! 10'नी'।

·४० सटिप्पन फौटलीयमर्थशास्त्रम् वत्सस्थानमेतदिति कौणपदन्तः । त्सेनेव हि घेर्नु पितरमस्य सामन्तो द्रुह्यात् । तस्मान्मातृवन्धुपुं वासः श्रेयान् । ध्वजस्थानमेतदिति वातव्याधिः । तेन हि धजेनादितिकौशिकवदस्य मातृवान्धया भक्षेरन् । ग्राम्यमुखेवेनमवसृजेत् । मुखोपरद्धा राजपुत्राः • पितरं नाभिद्रुह्यन्तीति । जीवन्मरणमेतदिति कौटल्यः। काष्ठमिय घुणजग्धं राजकुलमविनी- तपुत्रमभियुक्तमात्रं भग्येत । तस्मादृतुमत्यां महिन्यां ऋत्यि[ २९ प्र.] जश्व- रुमैन्द्रावर्हिस्पत्यं निर्वपेयुः । आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्ये गर्भकर्मणि प्रेसवे" च वियतेत । प्रजातायाः पुत्रसंस्कार पुरोहितः कुर्यात् । समर्थ ॥ तद्विदो विनयेयुः। तेन प पुष्टो भूरया कुमारसहायोऽभियुंज्यादिति भावः। २ मालादिषु । ते सस्य पितरं स्वापत्यवैधन्यभयानातिनुहन्तीति भावः। ३ तदेव ब्याचक्षते । तेन प्वजेन कुमारेण । बजचिन्हं नागराजादीनां तरस्थानसमानमेतत् । ५ अदितिग्रहणमदितिपुत्राणां कालादिदेवानां परिग्रहार्थम् । कौशिकस्वाहिडिक कोन सर्प प्रहेण घरतीति । अदितिवद्देवध्वज दर्शयिग्वा । तद्यथा । पणमहेत्यादिः कौशिको भिक्षते। योऽस्य नागस्य पूजा करोति तस्य सकुलस्य कुशलमकुशरमन्येषामिति निग्रहभयमनुप्र- हा ध.........कृतीः कपयित्वा तेनोपचय हरवा मातृांधवा अभिद्रुयंतीति भावः। ६ माम्पशब्देन शब्दस्पर्शर परसगंधाभिधाना विषया प्राहाः । मामागा साधूनि ग्राम्पाणि विषयसुखानीत्यर्थः। ७ निरंकुश मिति शेयः। परेणेति शेषः। ९भनागतमेच कृतकोटशुध्यां शालिप्तक्षीरपथ्याहारायां राश्यां ऋविजः। १. इन्दो वृहस्पनिर देवता भस्येति । ११ कुमारभृतये साधु कौमरभृत्य बालवैचं हिरण्याक्षीय जीवकीयं वा यो वेत्तिस वारदेखो गर्मकर्मणि गर्भ.......... १२ सये सुखप्रसूतौ च यरनं कुर्यात् । एतेन राजपुत्ररक्षा भवनि । तथा चोरी- .........प्वध योनी व गमें कर्मणि चापि यः। शुचिः रगतस्यापि न मापे रमतेऽस्य धीः। १३ प्रसूताया। - १४ जातकर्मादिभिः। १५ भब्येतुं योग्यम् । १६ लिपिसंख्यानादिसकटराजविद्याविदः ।

·. सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् ४१ सत्रिणामेकश्चैनं मृगयायूतमद्यस्त्रीभिः प्रलोभयेत् । पितरि विक्रम्य राज्य गृहाणेति । तमेन्यः सत्री प्रतिपेधयेदित्यांभीयाः । "महादोपमवुद्धवोधनमिति कौटल्यः । नवं हि द्रव्यं येन येनार्घजा- 'तेनोपविह्यते तत्तदायूँपति' । तस्माद्धर्म्यमर्थ चास्योपदिशेत् नाधर्म्यम- नर्थ च । सत्रिणस्त्वेनं तव स्मः इति वदन्तः पालयेयुः । यौवनोत्सेकात् परस्त्रीषु [२९ दि.] मनः कुर्वाणमार्याव्यञ्जनीभिरमेध्या- 'भिः शून्यागारेषु राबावुद्वेजेयेयुः । । मद्यकामं योगपानेनोद्वेजयेयुः। धूतकामं कॉपटिकैरुद्वेजयेयुः। मृगयाफामं प्रतिरोधकव्यञ्जनेस्त्रासयेयुः । पितरि विक्रमबुद्धिं तथेत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः । १ विद्याभिर्विनयसपनो मयेति कुमारपिसपरीक्षणार्थ भाचार्यमतमाह। २ उक्त च--अच्छिरवा परमर्माणि अकरवा कर्म दुष्करम् । महत्वा धुदानि महती नाप्नुयायिम् ॥ ३ उकंच-दोपान दोपा इति शारदा कालेनापि निरस्यति । काभूपपतिर्विरतेसद्वणमहमानिनः ॥ ४ निंबकरकगोमूनकरादिना । ५ सन्मयं भवति । ६ म्यायेनार्थार्जनादि। • नाधम्र्पमित्यापोऽपि पुनरुध्यतेऽस्यचतिरोधार्थम् । ८भनयम्य रक्षयेयुः। ९ तयेत्यनुप्रविश्य । १. घरदासीभिः कृताधवकुळसीवेषाभिः। "मकृतशरीरसंस्कारामिनिवपलाण्डमक्षणावलेपनादिभिर्द्वगंधामिः। २सापतिपुरुषागमनै । १५ मदनीयविरेचनीयोपपयुषपानेन ! १४ पूर्वोचगूदपुरुषैताभिशेर्वापारयदंपादच्याभ्याम् । १५ उदेजनशम्दस्यादृसिरतिशययापनापम् । १ अनुप्रविश्य इति पिसमूक च-पल पप दि यो भाषस्तस्य यस्य हितं नरः । भनुमविश्य मेधावी शिप्रमारमवश मयेन् । पथात् भेदयेयुमीताश कुयु । 10 तदम्य । srl खानीय , लापिलानीम्मी। 300 मुदिते पुस्तकेषु भूपतीयन्तरे 'एवमय नषभियंदुच्यते (रयेत ) नामोपदेशमियाभिजानाAM सम्मानमे 500 धर्म'। Gso मन। 7svlalit 8ya बांभिरमैया 19srl aslil सेवानिः। 10 sa पुरपरदेवयेयु.। गरिर अर्प.६ पस्यो।

·- ॥ सटिप्पन कौरटीयमर्थशाखम अप्रार्थनीयोऽयं राजा विपन्ने घातसम्पन्ने नरकपातः संक्रोशःप्रजा- भिरेकलोप्टवधश्चेति विराग वेर्दयेयुः। [२०] प्रियमेकपुत्रं बंधीयात् । बहु- पुनः प्रत्यन्तमन्यविषयं वा प्रेपयेत् यत्र गर्भः' 'पण्यं' डिवो वो न भवेत् । आत्मसम्पन्नं से(सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् । धुद्धिमानाहायवुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेपाः । शिप्यमाणौ धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् । उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यवुद्धिः । अपायनित्यो धर्मार्थद्वेपी" चेति दुर्बुद्धिः। स योकपुत्रः पुत्रोत्प३० द्वित्तावस्य प्रयतेतै। पुत्रिकापुत्रानुत्पादयेद्वा । वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृवन्धुंकुंल्यगुणवत्सामन्तानामन्यत- १ भेदप्रकारमाह । २ परिपता बलपौरुषसंपनत्वात्सुरक्षरवाच योदुमशक्य. रक्षारोपिश्येऽपि नैकांतिकी सिदि. यतो विपमिस्रवत्फलीभूते धातोऽस्माकं नाश । ३ शरीरसंजननसंघर्धनरक्षण पितु परमोपकारित्वात् मंकोशः। ४ अनुरक्तप्रकृतिवाय राजा ततश्च प्र.। ५ पितृयासपमिति। ६ मथैवमुतोऽपि जन्मांतरवैरानुषंधाधिवतेत । वदा दिरा राजे। निगडैरिति रोपः । अन्यत्रगमनाशंकायाम् । ८ आटविकविषयम् । ९ परस्य राष्ट्र मिन्नादिविपयम् । १. गर्म इव गर्भः पुत्रवेन जामातुरखेन वाम तेगूसते त प्रपश्यं न विकुर्वते । "पण्यवस्पण्यं कृत्वा वा पितृप्रकृतीमिक्षिया शक्तिमात्मनः प्रपंति । १२ हमरोधमरकारको यत्र न भवति स विषय प्रेपयेत् । ५ बुद्धिवादेव वियं राजपुत्राणां दर्शयमाह । अष्टगुगयुद्धिसंपञ्च । १ प्रथमस लक्षणमाह । गुरभिरपदिश्यमानौ । १५ भापायर्यादिभिः प्रतिक्षणमाहायां बुद्धियस्य । तस्प्रेरणयानुने प्रवृतः इत्यर्थः। प्रयत्नेन शिक्षवेत। १६ अपायहेतुपु कामादिम्पसनेपु निस्सप्रवृत्त । "धर्मद्वेषी नासिकरवाद । अर्थद्वेषी देवपररवार । १८ सस्य राज्यायोग्यावाद । दुईदिनोस्पनो दुइंदिरेव सादियाशकापाम्-पत्रिकेत्याबाद । पुधरवेन गृहीतानां दुहिता माझ क्षत्रियों पुत्रा० तनुरूप. पुत्रिकापुत्र इति वचना। १९क्षीणशुका। २. क्षेत्रभूताया देण्या ज्ञानि.1 २१ राज्ञ कुलोपन । २२ प्रशस्तगुणवदिति सभ्यने । 1NG'' नालि। 21 'वेदये 'नामि। 3G मा सभीया। 48 पर्य, sपण्य, पण्डो। 5 दिमबा, Brl डिम्रो, I यत्रियो। मेनााये। 7tra शिष्यमाणो। 60 वियतेत। 9 नुस्य, न्य।

·१३ सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् मेन क्षेत्रे धीजमुत्पादयेत् । न चकैपुत्रमविनीतं राज्ये स्थापयेत् । वहूनोंमेकसंरोधः पिता पुत्रहितो भवेत् ।। अन्यत्रार्पद ऐश्वयं ज्येष्ठंभागि'तु पूज्यते ॥ कुलस्य वा भवेद्राज्यं कुलसहो' हि दुर्जयः। अराजव्यसनाबाधः शश्वदावसति क्षितिम् ॥ ॥ इति विमयाधिकारिके सप्तदशमोऽध्यायः ॥ छ । [अपरुद्धवृत्तम् ।] विनीतो राजपुत्रः कृच्छ्वृत्तिरसदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरमनुवर्तेत अन्यत्र प्राणाधिप्रकृतिकोपपातकेभ्यः। पुण्ये कर्मणि' नियुक्तः पुरुपमधिष्ठातार याचेत । पुरुपाधिष्ठितस्तु सचि- शेषमादेशमनुतिष्ठेत् । अभिरूपं च कर्मफलमौयिनिकं च लाभं पितुरुप- * नाययेत् । . देश्याम् । २ राजाईम् । ३ आहार्ययुद्धिमपि स्थापयेत् । बुद्धिमतोऽभावे दुर्बुद्धिमेक न स्थापयेत् । अविनीवस्तु सर्व- व्यसनास्पदस्वाद्राज्यमामानं च नाशयति । विरकानाम् । ५ पितुहिरवेऽहिमयाभावात् भिन्नमतस्यात् पहूनां पुत्राणामपि हितो भषेत् । परस्परं सघण बिनयमहणात्। यदि कुठल्याप्यादिका मापयति तदा कनिष्ठभाग्यपि भवति । राज्य पुज्यते न्याय्यस्वात् । ज्येष्टस्य भवतीत्यर्थः । ८ कुलस्येति पहनामित्यर्थः । सौभ्रातृरपे सति रामयुधिष्टिरादीनामिव राज्य भवेत् । ९ भिमकुलानामपि। * * २१ पत्र स्वरपक्टोबठीयसि प्रेष्यते विनाशः संपचवामिति । ३५ म्याग्ये समाहरयादो परीक्षार्थम् । 1" माविधिक परीः सहितम् । १८ * . प्रथमेड- 1s भागी तु. भागल. भागिति : राउपुनराग सप्तदशोऽश्याय, पिरणे राज ,मापिरणे सप्त राज। Na 'मिनीटो' नास्ति। 5811ोप 100 पुण्यस्मगि 8028 srl or माता ·1 सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् तथाऽप्यतुप्यंतमन्यस्मिन् पुने [३१प्र.] दारेषु या नियतं तदनुरो- धादा द्वेषेपारण्यायापृच्छेत । वर्धवन्धभयाद्वा यस्सामन्तो न्यायवृत्तिर्धार्मिक सत्यवागविसंवादका प्रतिग्रहीता मानयिता चाभिपन्नानां तमाश्रयेत् । तत्रस्थः कोशंदंडसंपन्नः प्रवीरपुरुषकन्यासंबंध[ टवीसम्बन्ध] कृत्य- पक्षोपहं चं कुर्यात् । एकचरः सुवर्णपाकमणिरागरसंरूप्यपण्याकरकर्मान्तानाजीवेत् । पाप- ण्डसइद्रव्यमश्रोत्रियोऽपरंभोग्यं या देवदैन्यमान्यविधयां" गूढमनुप्रविश्य सा- घयानपात्राणि च मर्दनरसयोगेनातिसंधाय तद् द्रव्यमपहरेत् । पारिवाहिक" या योगमातिप्ठेत् । मातुः परिजनोपग्रहेण या 'चेप्टेत । कारुशिल्पिकुशीलयचिकित्सकवाग्जीवनपापंडछद्मभिर्वा नष्टरूपस्त- व्यञ्जनसंखः "छिद्रेपु प्रविश्य राज्ञः शस्त्ररसाभ्यां प्रहत्य यादहमसी कुमारः सहभोग्यमिदं (३१ दि.] राज्यमेको नार्हति भोक्तुं ये" कामयंते मां" भर्तुस्तानहं द्विगुणेन भकवेतनेनोपस्थास्यामीत्यपद्धवृत्तम् । रति विनयाधिकारिकेऽपरुद्धवृच प्रकरणं" ॥ छ । समावद्वेषात् । २ भन्यपुत्रदारानुरोधाता भतुप्यंतम् । ३ भरण्यं तपसे यास्यामीति । * ५ ६ * ७ धर्मविजयिना कुमार कोशोपाजनीशयमुवा छोमविजय(पि) मोरयते। पक्ष्यमाणमदनीयमोहनीययोगैदेहकन्यजनहस्तेन धनपतीनतिसंभायारहरेर रोपां धनमित्यर्थः। ९दुर्गलं मोपायामिहिवामयोगैरसज्ञापादिमिर्गसंस्थं दप्यमपहरेदित्यर्थः। १. मारमनः शरयुपधयं कुपांत् । " प्रसादिवपूर्षवर्णपेपादि। परकपायप्रातः सहचरक्कदिग्यः कृष्णो मवसीस्यादिपयोग। १२ कादियं जनानां समा भूश्वा । १३ रक्षाशथिल्देषु। ११ एकलोवधप्रतिषेधार्थम् । * 15 यन्धक्य। 28 प्रतिगृहीता। 300 'माश्रयेन। 4 कोदण्ड; l योदश। 58 "गृहं। 6 वा! 7 srl मुपणं । 8500 हेम। 900 थ्रोत्रिपभोग्य। 100 देश। 11 वा गूळं; G विधवाइव्यं वा । 126 पात्रनि । 13 अन्यायापहरेल, ६ बरेन। 14s पारमामि। 150 पारन्टरनं। 16 SIG हिंद। 1750 ताये। 185G'माँ' नास्ति। 19 s मर्नु (s भई) नाई (srl तान), मर्नु नहे; मर्नु तानह। 20530 नोर. स्थासे इति। 21 इत्लवस्ता22 UG 'इवि...प्रकरणमात्रि।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् अपरुद्धं तु मुख्यपुत्रविसर्पाः प्रतिपाद्यानयेयुर्माता वा प्रतिगृहीता । त्यैक्तं वा गूढपुरुषाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः । अत्य॑तं तुल्यशीलाभिः खीभिः पानेन मृगयया वा प्रसंजयित्वा रात्रावुपगृह्यानयेयुः। उपस्थितं च राज्येन मंदूर्वमिति सांत्वयेत् । एकस्थमथ संरुन्ध्यात् पुत्रवांस्तु प्रवासयेत् ॥ ॥ इति विनयाधिकारिके अष्टादशोऽध्यायः॥ छ। [३२ प्र.] * [राजप्रणिधिः ।] राजानमुत्थितमनूत्तिष्ठते भृत्याः । प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यति । कर्माणि चास्य भक्षयंति द्विपद्भिश्चातिसंधीयते । तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत । नालिंकाभिरहरप्टधा विभज्य रात्रिं च विभजेत् । छायाप्रमाणेन वा ।। १ पूर्व दुष्टे पितयंदुष्टस्यापरुदस्य वृत्तमभिहितं भविष्यतो राज्ञो रक्षार्थमिदानी दुटेऽपरचे भदुष्टस्य राज्ञो पृसिरभिधीयते । २ मश्यादिपुग्रास्त एवावसपी राजा प्रणिहितस्वात् प्रनिपाय वा राज्यमानयेयुः। माना या तस्य प्रतिग्रहीता राज्ञोपचारैरावर्जिता मानयेत् । ३ दौष्ट्यावसंधेयम् । ४ भदुष्टम् । ५ मरपरोक्षे स्वैव रास्पमिति सारवयेदनुनयेत् बुद्धिमन्तम् । माहार्य बुदि तु एकस्थ निस्दू- संचार संख्यात् । दुनि तु पुत्रश्चिदन्यस्मिन् योग्ये पुगे सति प्रवासयेद् उपांशुवधेन दन्यात् । राज्यरक्षार्थ सावधलेशो बहुपुण्यराशिरिति पचनात् । मासमतरेभ्यः पुग्यो रक्षणमभिधायासप्लेभ्यो मंञ्यादिभ्यो रक्षामकारमाह । राजानमुस्थितं स्वायापारे सततोयुक्तं भनूतिष्ठन्ते अनतरमेवोत्तिईते स्सम्यापारेषु सततो. पूषा भवंति । स यच्छीकस्वस्टीनाः प्रकृमय इति वचनात् । उकं च- परिकचिरकुरते राजा शुभं पा यदि घाऽशुमम् । मृत्यास्तदनुकुवंति नर्वक्यो नतकं प[चा] ॥ ......घ भृत्येपु राज्ञो रक्षा संपचते। यमुक्तो रामा न सैः पौधातिसंघीयते। एवं स्वोऽपि रक्षा।प्रमात इंद्रियायेंषु प्रसन्यतमनुप्रमाति । रक्तच- राजानएयीयंते न स्वैः स्वयं कार्येप्यनुत्थितः । म पुपोगोऽति गात्राणामनुगुनमारारमनीति। TA विक्ष्य भयनीति मारः। दोषांतरं च दर्शयति । कमान 1 उपधारा. रसमाहतां कर्मणां फगनि चाप मनपंति । रामो निरवधान'गन् । मक्षितवामने पकृत्याः परेषा भापनि तव प्रमादः । भव एप पिभिवानिमंघीयते । तमा. स्पाममुपोगमा मरक्षा पूर्णता मनुधानाना कारणीभागाधमा । 1Na भरा पुत्र। 3gya मरमा । 4ua 'या' नाम:530 प्रमग्य 10 ममोगिकी का धानमा बम प्रय, पिरसा : अपमापियरगे 42 अर'। . नगिनानम्, 871 मपुरवात 1108 नाम,मटिगा। मिस 11 12लनेत ।

·सटिप्पनक फौटलीयमर्थशास्त्रम् त्रिपौरुपी पौरुपी चतुरंगुला नष्टेच्छायो मध्याह्न इति चत्वारः पूर्वे- दिवसस्याप्टभागाः। {छायापौरुषाभिधानस्य द्वादशांगुलशंकोस्तत्प्रमाणेन या दिनविभाग- स्तदेवाह त्रिपौरुपीति । आदित्योदये पण्णवत्यंगुला पौरुषच्छाया भवति । सा 'यदि निपौरुपी पत्रिंशदंगु ३२ दि.लावशिष्यते । तदा पूर्वो दिवसस्याप्टभागो व्यतीतो भवति । यदा पौरुपी द्वादशांगुला तदा द्वितीयोऽष्टभागः । यदा चतुरंगुला तदा तृतीयोऽष्टभागः । यदा शंकुमूलप्रविष्टा च्छाया भवति तदा चतुर्थोऽष्टभागः । नपच्छायो मध्यान्ह इति चत्वारः पूर्वेदिवसस्याप्टभागाः॥ अतिदेशमाह ॥छ॥} तैः पश्चिमा व्याख्याताः । तत्रं पूर्वेदिवसस्याष्टभागे रक्षाविधानमाय- व्ययौ च शृणुयात् । द्वितीये पौरजानपदानां कार्याणि पश्येत् । तृतीये नोनभोजन सेवेत् । चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहमा ३३ प्रध्यक्षांश्च कुर्वीत । पञ्चमे मन्त्रिपर्पदा'पत्रसंप्रेपणेन मंत्रयेत् , चारगुह्यवोधनीयानि बुद्धोत । पाठे स्वैरेविहारं मंत्रं वा सेवेत । सप्तमे हस्त्यश्वरयायुधीयान् पश्येत् । अष्टमे 15 सेनापतिसखो विक्रमं चिन्तयेत् । . विभवादोराये। २ नागरिकवदेष्टसमाहभंतपालादिभिः प्रजानो रक्षाविधान देयमानुपपीरादि । ३ अध्यक्षातिसंधाननिवारणार्थम् । धर्मस्थीयकंटकशोधनोत्तविधिना व्यवहारान् । ५ व्यापामोपलक्षणाम् । है देवपिति थिजोपलक्षणार्थम् । • समायोदिसमानीवहिरण्यम स्वस्थरित्तरवात् कुर्वीत । स्वयं यस्य न परिवर्वनादि संभवतीति । अध्यक्ष दिक्षणे हटेग्न्यान् कुर्वात । ८संझाभिः। ९न ः सुखं स्वादिति गीत्तनुत्तादिनिमिस विक्ष.........। १. सति कार्योग्याने। ११ पानभोजनसमुष्टान् सारपस्णुविभागार्यम् । १२ प्रकाराष्टयुदम्यूहरचनादिभिः प्रतिदिन रिनितत्र विक्रमः मुभिटो भवति ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् ' : प्रतिष्ठितेऽहनि सन्ध्यामुपासीत । प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषान् पश्येत्। द्वितीये स्नानभोजन सेवेते स्वाध्यायं च कुवात । तृतीये तूर्यघोपेण संविष्टः, चतुर्थपंचमी शयीत । षष्ठे रात्रिभागे'.तूर्यपोपेण प्रतियुद्धः शास्त्र- मितिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् । सप्तमे मन्त्रमध्यासीत गूढपुरुषांश्च [३३ वि.] पेपयेत् । अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहित[सखः] स्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात् ।। चिकित्सकमहानसिकमहिर्तिकांश्च पश्येत् । सवत्सां धेनुं वृषभं प्रदक्षिणी- कृत्योपस्थानं गच्छेत् । आत्मवलानुकूल्येन" वा निशाह गान् विभज्य सेवेत । उपस्थानगतः कार्यार्थिनामद्वारासंगं कारयेत् । दुर्दों हि राजा कार्या- कार्यविपर्यासमासन्नः कार्यते । तेन प्रकृतिकोमरिवशं वा गच्छेत् । तस्मा- .

·A टेट सटिंप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् द्देवताश्रमपापंडश्रोमियपशुपुण्यस्थानानां वालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाधानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत् । कार्यगौरवादात्ययितवशेन वा ।' सर्वमात्ययिकं कार्य श्रुणुयान्नातिपातयेत् । कृच्छ्रसाध्यमतिकान्तमसाध्यं वापि जायते ॥ ३४प्र.) अग्यगारगतः कार्य पश्येद्वद्यतपस्विनाम् । पुरोहिताचार्यसंखः प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ॥ तपस्विनां तु कार्याणि विद्यैस्सह कारयेत् । मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ राज्ञो" हि व्रतमुत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् । दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिपेचनम् ॥ तथा चोकम्- न तपोभिर्वतर्यः पुण्यमामोति पार्थिवः । संरक्षितप्रजाधर्मात्पष्ठमंशं यथामुवन् । प्रजासुखे सुखं" राज्ञः प्रजानां च हिते" हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां हि प्रिय हितम् ॥ . देवद्व्यादिनिमितो विवादः। २ तीर्थतढागादीनाम् । ३अमासब्यवहाराणाम्। ४ देवताकार्य मधल्पा............ । ५ मत्ययो विनामो यस्य श्यते तदेवादी पश्येत् । ६ अनुष्टानावप्तानं कुर्यात् । होमशालास्थितः । अनिप्रत्यक्ष साक्षिणः प्रष्टया इति । पंडिततपस्विनामादरण्यापनार्थम् । ९ पुरोहितोपाप्यायामा सस्या भूषा संशयविघटेदापम् । १. तेपामभ्यहितग्वात् । १. खममोहादिप्रयोगविदाम् । १२ इपिता मूर्मतपम्बिन. सार प्रयति । 1३ १४ अन्याय निवारणम् । १५ रिपो मुतेऽपि पा शास्रोतदधारणात् । १६ मारस्यन्यायप्रनिषेधाद । १७ इहलोकमिद्विलक्षण रामो भवति । १८ स्वधर्मप्रवर्तने तद्धर्मपदंशावासि । १९ गयादिव्यसनं हिरा राशो उमपलोकविरोधात । २. रक्षानिराकुटाम्। २१ राज्ञो हितं रोक्दयसमिद्धः। 150 या चित्रावने, वाभिवायत.। 2G । IG दीक्षितम्याभिषेचनम् । 4800 मुद्रिव पुनायु तथा चोक.........धानुछन् नासि। 5130 ·* सटिप्पन कौटलीयमर्थशात्रम् ४२ तस्मानित्योत्थितो राजा कुर्यादानुशासनम् । अर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विपर्ययः॥ अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । प्राप्यते फलमुत्थानाल्लभते चार्थसम्पदम् ॥ ॥ इति यिनयाधिकारिके [३४ द्वि.] एकोनविंशतितमोऽध्यायः॥ छ। [निशान्तप्रणिधिः ।] [*निशान्तमणिधिः। वास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिपा(खा)द्वार- मनेककक्षापरिगतमंतःपुरं कारयेत् । कोशहविधानेन मध्ये वासगृहम् ।गूढमित्तिसञ्चार मोहनगृहं तन्मध्ये वासगृहं कारयेत् । भूमिगृहमासन्नचत्यदेवतापिधानद्वारमनेकसुरजा- ॥ सञ्चारं या 'तस्योपरि प्रासादं वा गूढंभित्तिसोपानं शुपिरस्तम्भप्रवेशा- प्रजानां करणीयार्थशिक्षणम् । २ चतुर्विधस्स। ३ राज्ञोऽनुयोगे प्रजाभिः प्राप्तस्यायस्य विनाशो भवति । " भविष्यवश्यायंस योगलक्षणं फलं राज्ञा प्राप्यते । ५ अर्यानो पुछवम्। * निशातप्रणिभिरिति सूत्रम् । निशाम्यति निश्चलीमवत्यत्र राजादयो निशाया तो पा यन्त्र गम्यते तनिशासमंतःपुरम् । तत्र प्रणिधिः प्रणिधानम् । स्थावरजंगमाना जत्र प्रणिधानं सावधानता । राज्ञ भारमनो दाराणां च रक्षणार्थमिति सूत्रार्थः । संयंभस्वरिष्ट स्पष्टमेव धारक्षण मिशवप्रणिधी प्रवक्ष्याम इति । अन कारेम्पो रक्षण दाराणां चारक्ष. णमिति । (इदं सूर्य मूलभूतपंक्ती लिखितं मोपलभ्यते । टिप्पणी पेयं पृष्ठपार्थमागे लिखिता समुपलभ्यते-सं०) राणामारमनध रक्षायं गृहरचना सावदाह-वास्तुका वारतुविधाविदः प्रकणारी। • यक्ष्यमाणलक्षणे कोशगृहम् । तस्य विधानम् । चतुरमा वापी निदरकोपलेहाँ सानवि- विति सेवं योग्यम् । तन्मध्ये वासगृहम् । राहो यासाय शम्यागृहम् । गूदमिधि- संचारमिति-गगो मिधिमु संच यमिखरपकर्तुः प्रविष्टस्य मो वात् मोदन दम् । सन्मायेचा वासगृहं कारयेन् । ८ भूमिहं वा पौरविदितं सगोपनार्थ या प्रकटरामगृहस्पतिः किल देववाचल्य इष्टका. मिमीयत इति । मियः सरस्वला पा भपनम् । तत्रासदत्यायदेवतेय यंत्रयोगारपि. धानमारं तदेववापतामिति जनः प्रदीयते । न भूमिगृहमारमिति भावः । भनेकमुरंगा- संचारमापचपसारायं वासगृहं कारयेदिति संबंधा। ९ अनेक भूमिकं घंटामरसारककष्टशोपेतम् । ..भितिगर्भपिरपितसोपानावाद । गूदेस्यादि। "पिरसमेत्यादि । गुपिरसम्भेषु घि(ए)दमसोपानरवात प्रदेशोसारम म. मायेनेव भवति वासायं कारयेत् । 15 राजप्रविधिः एकोनविंशोप्यापार प्रपमेअभिकरणे शरएन अपमाधिकरमे एसेने राम18sarया। उN'मध्ये' पहितः l वाम पाय | 4 मा । 5810 आरये नाति । GC यागमय'17 पान | BNNIRTH मासि । २१० मुदिर। सरि.ट..

·. ५०. सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशासम् पसारं (३५५.] वा वासगृहं यन्त्रबद्धतलावपातं कारयेदापत्प्रतीकारार्थम् आपदि कारयेत् । अतोऽन्यथा या विकल्पयेत् । सहाध्यायिभयात् । मानुपेणाग्निना निरपसव्यं परिगतमन्तःपुरमग्निरन्यो न दहति । न चानान्योऽग्निज्वलति । वैद्युतेन भस्मना मृत्संयुक्तनावले(लि) च । जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकाभिरक्षीवे' जातस्यानित्यस्य प्रती- नेन गुप्तं सर्पा विपाणि वान [१५वि.] प्रभवति । मयूरपतनकुलोत्सर्गः सर्पान् भक्षयति । शुकसारिके भृगराजो चा सर्पविपशङ्कायां क्रोशंति" । काँचो विपाभ्यासे" माद्यति ग्लायति "जीव- जीवको नियते मत्तकोकिलः । चकोरस्याक्षिणी विरज्येते" । इत्येवमग्निविष- ॥ सर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत । पृष्ठतः कक्षाविभागे स्त्रीनिवेशो" गर्भध्याधिसंस्था वृक्षोदकस्थानं च। वहिः कन्या कुमारपुरम् । पुरस्तादलङ्कारभूमिमन्त्रभूमिरुपस्थानं कुमाराध्यक्ष- स्थानं च । कक्षांतरेप्यन्तर्वशिकसैन्यं तिष्ठेत् । १वलं भूमिकालोपरि फरकास्वारादिलक्षणं पस्यावपातःशवोपरि पातःस मंत्रणावपदो यस्य कार्यकाले कोलापनपनापतीति कारयेदिति । राज्ञो वासगृहे ययापमयरनकरणं वापरप्रतीकारार्थम् । भापदि वा भविष्यंत्यां कारयेत् । पूर्वते तु मनभेदः स्यादिति । २मतिविमर्षिभर्व कल्पयेत् । सहाध्यामिनामध्येतदेव पानं तत सापधाना नाति- मंचातुं शक्यते। १मानुपातिः शमेहतस शुलप्रोतस था नरस्य पामपाविकायां मापयेणु निर्मथनोपको मानुयोऽमिनोकारूपेण। निरपसम्यं त्रीन वारा प्रदक्षिणेन परिगत नीराजितमतिरम्पो मदहति । स एवं दहतीति भारः । यक्ष्यति घमानुपेणामिना परदुर्गमादीपयेयुरिति । ४ महानदीपदावपि। ५ विघुग्धस्य वृक्षस मसना वल्मीकमवायुचेन करकजटेनादितेन । टोडी। . गिरिकर्णिका। मुष्कके जातपुष्पोपलक्षितो वंदाकः । . शोमांजने। • चंदनमालाविरचितेन । एतेषां निशांते उरसों मोक्षः सपान मक्षपति एते सरपटाः सपनि भक्षयंतीयुपधारः। १२कृष्णा सुम्ममाण: पक्षी। १३ मध्यमक्षावस्थितवासगृहात पटतः। "मुभगालखीगृहाणि । १५ एकता गर्भिग्यः भन्यतो म्यापिता ६माराणां मन्याशाणो धमाकारमूलेश। १८ विंशो राज्ञः पुत्रदा व नियुत्तोऽन्तवंशिस्तस्य सैन्यम् ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् 3784०५१ अन्तहगतः स्थ [३६ प्र.] विरस्त्रीपरिशुद्धां देवीं पश्येत् । श्रूयते हि देवीगृहे निलीनो भ्राता भद्रसेनं जपान । मातुःशय्यां- तर्गतश्च 'जननीप्रोत्साहितः कनिष्ठपुत्रदत्तयौवराज्यं काल्पविषयाधिपं घनाख्यं 'पुत्रो दुर्जयः <जघान इत्युत्तरत्रानुवर्तते > लाजान्मधुना विषेण 'विपर्यस्य देवी' काशिराजम् । विपदिग्धेन नूपुरेण वैरन्त्यम् । मेखलामणिना । सौवीरम् । जालूपमादर्शन । वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी "विदूरथं जंघान । तस्मादेतान्यास्पानि परिहरेत् । मुंडजटिलकुहकमतिसंसर्ग वा[३६ दि.Jह्याभिश्च दासीभिः प्रतिपेयेत् । न घेतीः कुल्योः पश्येयुः । अन्यत्र गर्भव्याधिसंस्थाभ्यः" । रूपाजीवाः स्नान- प्रर्पशरीराः "प्रवर्तितवस्त्रालङ्काराः पश्येयुः। अंशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्का ॥ या "स्त्रियो मातापितृव्यञ्जनाः स्थविरवपंधराभ्यागारिकाश्चावरोधानां शौचा- शौचं विद्युः स्थापपयेयुश्च स्वामिहिते । स्वभूमौ च वसेत्सर्वः परभूमौ न सञ्चरेत् । न च वाह्येन संसर्ग कश्चिदाभ्यन्तरो ब्रजेत् ॥ सर्व चावेक्षितं वस्तु निवद्धागमनिर्गमम् । निर्गच्छेदभिगच्छेदा मुद्रासंक्रान्तभूमिकम् ।। ॥ इति विनयाधिकारिके निशांतप्रणिधि: विशोऽध्यायः ।। भद्रसेनस्य । २ भालोदय। ३ अनिच्छन्ती बलादभिगच्छंदम् । ४५......धिपं दण्डपारष्यातिपीडिता। ५ परंतपं (१).......... भयोप्याधिपं स्वमावद्वेषात् ऋतावपि भनमिगता कामेन पीढिता। ० पूरिणविषयपति नग्यापहाराद् विदिया। - वाकूइंटयोस पारप्यमापदरणामौ । भन्यासक्तिसपा द्वेषा नीम्यो मर्तुर्भपासदम् ॥ ९ मायायोगविदः। ते हि घश्याधुपदेशद्वारेणाति......। ..........कौशळमालिनीमिः। "देयीचित्ताऽविघटनार्थम् । १२ देयीनां फुलभवाः दियो भानादयः कुर्मप्रनिषेधार्थम् । १३ तत्र न दोपः। १७ पानोदर्तन. ......राजकीयपनालंकार....... १५ उपति ऐयुः। १६ संतश्वराणां कृतकमातापितरः राजप्रणिहिता...। साविष्पादिमदासवी निदर्शनादिभिः । •१८ माखो वासः संचारोऽपि नियिष्यते । परियपात् सवा कुर्मग्रार संमति। १९ सर्वच सारफरा प्यादि द्रायं मयेशितं यतःपुरद्वारस्य:ो..................। (य टिप्पणी द्वित्रिपकिपरिमिता विस्तृता रायवे पर पिनासराऽतोऽयायः पाठीसारोऽस्साः।) 1a पुसकेषु पश्येदित्यनन्तरं 'न कामिदभिगोत्' इसधि पठ्यते। 8. 'भूयते । wa छीनो हि भ्राता। iso पुसरेपु 'अननी सारभ्य 'वन पर्यन्ताः शम्दा नोपलभ्यन्ते । वरस्थाने 'पुत्र घरसमिति पनवे। 5NG मनेति। 60 ''पवितः17850 जाप 185 ग्यागर्छ । 0 50 मिड : 10 रेनाः। 11: सस्मभ्याम् । 12 NOR. शरीराः। 1380 परिषAwacा। 1530शियो वा। 10 प|1780 181101 मममेऽधिकरपेरिंशोऽधायः 10 प्रपनापिकरणे रिंगो निसान्दनिरिता मास्ति।

·1 सटिप्पतकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् [आत्मरक्षितकम् ।] शयनादुत्थितः स्त्रीगणैर्धन्विभिः परिगृह्येत । द्वितीयस्यां कक्षायां कँशुकोप्णीपिभिर्वपंधराभ्यागारिकैश्च तृतीयस्यां कुलवामनकिरातेश्चतुर्य्या मन्त्रिभिः संवन्धिभिः३७ प्र. शारिकैः पार्सपाणिभिः । पितृपैतामहमहासम्बन न्धिानबद्धं शिक्षितमनुरतं कृतकर्माणं च जनमासन्नं कुर्वीत । नान्यतोदेशीयमकृतार्यमानम् । स्वदेशीयं वापकृत्योपगृहीतम् । अंतर्व- शिकसैन्य राजानं अन्तःपुरं च रक्षेत् । "गुप्ते "देशे माहानसिकः सर्वमास्वादबाहुल्येर्ने कर्म कारयेत् । तेंद्राजा तथैव प्रतिभुञ्जीत । पूर्वमग्नये वयोभ्यश्च बलिं कृत्वा प्रतिभुञ्जीत । १ पंचादिपरिकल्पितो जनसमूहो गणः पया चोकम्- पंचावरं गणं विधादासतादिति भार्गवः। पासामध्ये मित्येषं वाहस्पत्या प्रचक्षते ॥ २ धनुर्वेदप्रवीणः । राजशरीररक्षार्थम् । अन्येपा शास्त्रिणा अंत.पुरे समवेशात् । धनुर्महणं च सर्वायुधाधिश्यप्रदर्शनार्यमुधम् । यान्यायुधानि शस्त्राणि स्थावराणि घराणि ष। धनुपो गोचरे सानि न तेषां गोचरे धनुरिति । ३ प्रथमकक्षापामिति शेपः। ४ कंधुका माप्रपदीनाः कूर्पासकाः। उप्णीयाः सर्वमुखव्यापीलि शिरोवेष्टनाल । जानि विते येपो वर्षघरादीनाम्। ५ यौनादिः समंधन १ क्षेप्यायुधहस्तः। * (विस्तृताऽत्र टिप्पणी रयते । पर विनष्टाक्षरा इति नोर्च शक्यदे।) कृतं पहुशः समरेषु महतं कर्म येन सं जनं पासपाणि माससम् । ९ समपि कृतार्यमानं शिक्षिवमनुरक्तं कृवकर्माण मासनं कुर्वीत । १. पितृपैतामहादिकम् । मासन्नं च कुतेति संबंधः। उप- मपरादानि मिशणि मुलामपि विरोधिवान् । ................ासाथ कुर्वीत विचक्षणः । १२ पूर्वोषम् । .मभिपाय रसदेभ्योऽमिपातुमाह । १४ नियुक्तम्पतिरिधानों भाइये। १५ शाकदुलादि। १६ परिचारकपकपाचकादिभिः कमेण मास्वादिः । १० ने()ति संबन्धः। १८ पदिम विपलिंगम्। 1 sa या12510 10 13 30'च' पवित.! 4 za'च' पवितः158 पाइप्य - दाप्यपक 16NG 'प्रतिभुजीत' इति नास्ति। । ........

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् अग्नेर्चालाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य वयसां विपत्तिश्च । अन्नस्योप्मा मयूरग्रीवाभः शैत्यं आशुक्लिष्टस्येवं वैवये सोदकत्वमस्विन्नत्वं च । व्यञ्जनानामाशुशुप्कत्वम् 'क्वार्थध्यामफेनविच्छिन्नभावो गंधस्पर्शर- सवधश्च । द्रवेषु हीनातिरिक्तच्छा-दर्शनं फेनपटलसीमंतोराजीदर्शन चरसस्य मध्ये नीला राजी पग्रसच ता[३७ दि.वा मद्यतोययोः काली । दमा श्यामा मधुनः श्वेता । द्रव्याणामाणीमाशुम्लीनत्वमुत्पक्कभावः । क्वाथ, नीलश्यामता घ। शुष्काणामाशुशातनं वैवर्ण्य च । कठिनानां मृदुत्वम् । मृदूनां च कठिनत्वम् । तदभ्यासे" क्षुद्रजंतुवधश्च । आस्तरणप्रावरणानां घाममंडेलता । तंतुरोमपश्मशातनं च । लोहमणिमयानां पंकमलोप- देहता। "स्नेहरागंगौरवमभाववर्णस्पर्शवधश्चेति विपयुक्तर लिङ्गानि । विपनदस्य तु शुष्कश्यामवक्री चाक्सङ्गः स्वेदो उम्भणं चातिमात्र १ पदेव दर्शयवाह। २ शब्दोपलक्षितं भक्षादेरिति शेषः। ३ हस्तमृदिवस्यैव । ४ पाथमावोऽमिष्यवधानेऽपि । ध्यामभायो ग्यान्तरापशेऽपि । फेनमावो विच्छिममा. यस वदेश्यभायेऽपि । ५ रसादिषु । प्रकृतेर्विकारः। ९ घारवटकादीनाम् । १० साम्रादीनामाणां आशुम्लानावं हरितानामप्युपहभावः । माथवा धृतादिदेशे ज्यामदानीलताच कठिनानामिति गुप्यनालिकेरादीनाम् । १२ मृदूनामिति कदलीफलादीनाम् । १२ पिपीलिकादि। १४ दलिकपलादीनाम् । १५ पामीकृतानि मंडलानि स्याने स्थाने श्यते। रासादिमयानाम् । " अविमृगादिरोममयानाम् । १८ रखकादीनाम् । १९ सोहानि मुवर्णरजतवासकालापसादीनि चन्मयानाम् । २० पमरागादिमागमपानाम् । २०५कोपदेहवा रजोधारणम् । २.दादीनां पानिपमप्रियाम् । एरागस वैराग्यम् । गौरवस तुमने पुण्यम् । मभा. वयो भ्रामकादीनां सामर्पविनाशावर्णवपो रकम घेवावम् । पपपः पर्ग पप- मानं पापं भवतीत्यर्थः। २२ रागो होदिवामिविशतिमेदः। २३ सामापंम् । २४ रागसगुहाया। २५ वरण पम्। २५ शुष्करमाकपा मुरागोरो() सति, श्यामपस्या मेगा पेवण्यम्। २. 1ज मानेमनीतता । : 10 'सैर। 3 NO पहिला पाय155a सम'। 00 फेनन्टल, फेनगन। 73''परतः। 83.orlसामा प। 98arla मनान। 1080सारता। 1140'वं 12000 11 NOTTE, srIRITTE, HISTAR 153 पारो ! म.in. 10 मिनि, ही मानि। 17 ka TIB00 मि. 13310 ·. सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् वेपथुः । प्रा३८ प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणमावेगः कर्मणि स्वभूमी चान- यस्थानमिति । तस्मादस्य जाङ्गुलीविदो भिपजश्चासन्नाः स्युः। " भिम् भपज्यागारादास्वादविशुद्धमापधं गृहीत्या पाचकपेपकाम्यामा- त्मना.च प्रतिस्वाध राज्ञे प्रयच्छेत् । पान पानीयं 'चौपपेन व्याख्यातम् । कल्पकप्रसार्धकाः स्नानशुद्धदा- रीरंहस्ताः समुद्रमुपकरणमन्तवंशिकहस्तादादाय परिचरेयुः। i: स्नापकसंवाहकास्तरकप्रसाधकोदकपरिचार[३८ वि.]करजकमालाकारकर्म दास्यः प्रसिद्धशौचाः कुर्युः । ताभिरधिष्ठिता या शिल्पिनः । आत्मचक्षुपि निवेश्य वस्त्रमाल्यं दद्युः । स्नानानुलेपनप्रपंचूर्णवासनानीयानि च स्वयं- "क्षसि" बाहुंपु च । एतेन परस्मादागतकं व्याख्यातम् । कुशीलवाः शस्त्राग्निरसक्रीडावज नमयेयुः । (आ)तोद्यानि चैपाम- तैतिष्ठेयुः । अचद्विपरथालङ्काराश्च । समेऽपि गते। २ परवाक्यानं किमहं शादोऽस्मि मरकयामेव कुत्यवीरयाशंकया। ३मावेगा सांगानामाकुलस्वम् । उर्फ च- पः कधिरवरितगतिनिरीक्षते मां संभ्रांत स्थिरमभिसपंति दुवं वा। परसवं खलु मम शंकतेऽन्तरारमा स्वैदॉपैर्भपति हिशंकितो मनुष्यः ।। १यमादेवं परप्रयुचा विष प्रयरन्ति तमात् । ५ योदप्रसिदा विधा जांगुली । उपलक्षणं गारुटमंत्रादीनामेवत् । १ सुरादि। पपि यचस्प हखाद्यते तेन प्रत्येक प्रतिस्वादित राजे प्रयच्छेत् । धकारात्ताबूलादिकम् । केशनखरटेदकतरः। ९शरीरशोभाकरः। ..राजदीयः। अथ तासां प्रावीण्यं नास्ति तदा ताभिर्विवाहामिरधिः। १२ वखादिवाने प्रत्ययनकल्पविधिमाह । १३ मुकुमारस्वादवयवस्य विपस्य च महावीयरवार। १७ सानं सुगंधदम्पलिमिव सायटिरसि प्रयुज्यते । १५ कुंकुमादि। १६ उतनं मुगंधमेव प्रय।। १० चूर्णः शुष्मः सानोचरकाळ केशवासाय यः प्रयुज्यते। १८ मुगंधवा धूपः। १९ सुकुमारस्थाने। २१ स्वगृहागतेन: २२ पत्राप्ययमेव विधिः प्रत्यशने दृष्टव्य इति। २३ प्रत्येकं [की बारादः। २. विनोदयेयुः। २५ तवंशिकहते। 11दाविप्रेक्षण वात्मविप्रेक्षा। 257°वेशः I वेगः । समनि। बाली । 5s पाचसोपना GO वनहवा । 710 'प्रसाधनेदकपरिचारक नासि। 8500 अविसौचाः' नाति । 90'च' नास्ति। 10 सरो। 11 तथ्याख्यातम् । 12 SA 'क्रीडा' नास्ति । 18 Na तोचानि । 14 रदिपालंकारा ! - - ·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् आठपुरुषाधिष्ठितं यानवाहना३९ प्र.]मारोहेत् । नावं चाप्तनाविकाभि- ठिताम् । अन्यनीप्रतिवद्धां , वातवेगवशां च नोपेयात् । उदकान्ते सैन्यमासीत । मत्स्यग्राहविशुद्धमुदकर्मवगाहेत । ध्यालयाहविशुद्धमुद्यानं गच्छेत् । लुब्धकश्चगणिभिरपास्तस्तेनव्या- लपरानाधभयं चललक्ष्यपरिचर्यार्थ मृगारण्यं गच्छेत् । आप्तशतमाहाधिष्ठितः सिद्धतापसं पश्येत् । मन्त्रिपरिषदा सह सामन्तदूत प[३६ दि.]श्येत् । सन्नद्धोऽश्वं रथं हस्तिनं चारूदः सन्नद्धमनीकं पश्येत् । निर्याणाभियाने" च राजमार्गमुभयतः कृतारक्षं शैखिभिर्दण्डिभिश्ची- पास्ताखहस्तप्रवजितव्यंगं गच्छेत् । न पुरुषसम्याधमवगाहेत । यांनासमाजोत्सवप्रवणानि च दर्शवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत् । यथा च योगपुरुपैरन्यान् राजाऽधितिष्ठति । तथाऽयमन्यावाघेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवानिति ।। ॥ इति चिनयाधिकारिके एकविंशोऽध्यायः॥ छ। ॥समाप्तं चेदं विनयाधिकारिकं प्रथममधिकरणम् ॥ " * तथा। शिथिकादि। २हरयादि। ३ समापि। १ उदकान्तवरदये। ५रक्षार्थ मलकीडापाम् । शिशुमारादि। • उपनगमने निभानमाह । सिंहादि । १. परातिसंघानमपाद । प्रतिवारयाविदानार्थम् । १२ कृतकपपः। ॥ स्वकीयम् । म्यूरपनादी विपासामावाद । "मे प्रवेश १५निमहरूमिः। मत्यापमयार । भकापसादयगाईत तमा। "पाता देयादीनाम् । समासः पक्षादि । रासः पुनोत्तापायगं विरादा। १० पुरुषवर्गनियुका दगपगिकी। १९प्रत्यपापप्रवीकारापंम् । १.मत्र मार। २१ दीपनासदादिभिः २२सन् । २५ रिनिगी। होरिपा संयोगः मुनिपुरामात्पर उपगृहीतरशो Afrizो शि. बागबदार मामथानुस्पते ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् द्वितीयमधिकरणम्। [जनपदनिवेशः।] जनपदनिवेश इति सूत्रम् । भूतपूर्वमभूतपूर्व वा जनपद परदेशाप- चाहनेन स्वदेशाभिष्यंदवमनेने या निवेशयेत् । शूदकर्षकमार्य कुलशेतावरं पंचकुदर्शतपरं ग्राम मोशद्धिकोर्शसी- मानमन्योन्यारक्षं निवेशयेत् । नदी [ ४० प्र.] शैलवनभ्रप्टिंदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षानन्तेषु सीमा स्थापयेत् । अष्टशतयाम्या मध्ये स्थानीयं चतुःशतग्राम्या द्रोणमुखं द्विशत- "ग्राम्याः कावंटिक दशग्रामीसङ्ग्रहेण स्थापयेत् । अन्तेप्यन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् । तेपामन्तराणि वागुरिकशवरपुलिंदचंडालारण्यचरा रक्षेयुः। ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्यदण्डकाराण्यनिरूपदाया- गर्दकानि प्रयच्छेत् । १ जनाधातुपये ते पयंतेश्यस्थानं कुम्पति यस्मिन् मसौ पृथ्वीमागो जनपदस्मिन् धातुई- ज्यांदेयथायोगमवस्थिापनामिति । २ निविष्टपूर्व भनिविष्टपूर्व च । भनिविष्टपूर्व जनपदशब्दो न प्रवर्तते। पर्ववसमुदादी कध यस्य निवेश इति चेत् मर्यमाणनिवेशो भूतपूर्वः [स्वल्पवीरलवादिसुखसाध्यः।] अमर्य- मागनिवेशो महावृक्षावलस [निःशेपनिवेशचिन्हो दुःख ] साध्य इति भावः । ३ स्वदेशाभियंदवमनेन घेति । यया निरासमनिम्में कालांतरेण नियंदो जलसंग्रहो भवति । दत्ताजाभियंदः सन्ततियाहुल्यम् । एकसिय कुटुम्मे पुनमतृप्रातभागि. नेयादिवाष्पा । न धान्यादिमापुर्याद । मूलकुटुम्बमवस्थाप्य शेषाणामपकर्षणं घमर्म तेन या निवेशयेत् । ४ विस्यादिमिरुपभोग्यरवात । ५ कुटशतमे दे मतभेदतथा हि-- चुल्याधाने कुकं विधादिखामीयाः प्रचक्षते । दंपलं कुल मित्स्येके दल बन्ये मपश्ते इति । पुल्पाधान-दंपत्ययो क्षेत्र-विमागेऽनंगरदादेवद्विनिहलत्वेन फुलं दुसममम्पमावरतमेध्यते । ६ अर्धनीयकुलातकृष्यो मध्यमः साईक्रोशसीमा भवतीत्यर्यादापपते । शूदादिजातिसमूहो प्रामः। गोरत निभावसाने यावन्तं प्रदेश गर्ग स्वं व्याप्नोति । पूर्वमाकोदो पत्रिमविन्द उत्सरसारमोशे [दक्षिणचिन्ह मिति । 11 नास्त्येतत्सूत्रात्मक वाक्यम् । 2IG शवकुल। 300 गृष्टिदरी। समीक्षीर15svl वृक्षान्तरेषु सीमा । Gsr orl खाटिकं । 7 5G सग्रहेण समहणं स्थापयेत् । 8 दण्डकराण्याभिस्प1 9 8G दायानि । 4610 ·५७ सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् अध्यक्षसन्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकास्व(च)दम. कर्जाकारिकेभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानीति । करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्येकपौरुपिकाणि प्रयच्छेत् । अकृतानि च कर्तृभ्यो ना देयानि । अकृपतामाच्छिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत् । ग्रामभृतकवैदेहका वा कृपेयुः।। अकृपन्तो वाऽवही ४० कि.नं दद्युः । धान्यपशुहिरण्यैश्चैताननुग्रहीयात् । तान्यनुसुखेन दद्युः। अनुग्रहपरिहारौ चैतेभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात् । कोशोपघातको पर्जयेत् । अल्पकोशो हि राजा पौरजानपदानेव असते । निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् । निवृत्तपरिहारान् पितेवानुगृहीयात् । आकरकांतद्रव्यहस्तिवनम्रजवणिक्पथप्रचारान् पारिस्थलपथपण्यप- सनानि च निवेशयेत् । सहोदकमाहार्योदकं वा सेतुं वन्धयेत् । अन्येषां या वनतां भूमिमार्ग- पृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् । पुण्यस्थानारामाणां च । संभूय सेतुबन्धादपनामतः कर्मकरवलीवः कर्म कुर्युः । व्ययक- {14.मणि च भागी स्यात् न चांशं लभेत् । मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुपु राजा स्वाम्यं गच्छेत् । दासाहितकबन्धूनशृण्वतो राजा विनयं ग्राहयेत् । वालवृद्धव्यमन्य- नामांश्च यिभूयात् । नियमप्रजातां प्रजातायाथ पुत्रान् । पालद्रव्यं ग्रामपृद्धा यर्द्धयेयुरान्यवहारप्रापणात् देवद्रव्यं च । अपत्यदारं" मातापितरी धावनमाप्तव्यवहारान् भगिनीः कन्या विध. पाथायिभ्रतः शक्तिमतोद्वादशः पणो दण्डः। अन्यत्र पतितेभ्योऽन्यत्र मातुः। पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रमजतः पूर्वमाहमदण्टः खियं च प्रयाजयतः । दुसम्यायामः प्राजेदाच्य धर्मस्थानन्यथा नियम्येत । पानप्रस्थादन्यः मनजितभायः मजा ता] दन्यः महः [I] मामुत्या. " " १७ ·. सटिप्पन कोटलीयमर्थशास्त्रम् सिकादन्यः समा(म)यानुवन्धो नास्य जनपदर्मभिनिवेशेत । न प []वा- रामा विहारार्थी वा शालाः स्युः। नदनर्तकंगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवा चा न कर्मविघ्नं कुर्युः । निराश्रयत्वाद्वामाणां क्षेत्राभिरामत्वाञ्च पुरपाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धि- भ(भवति । परचकाटवीग्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । देश(श) परिहरेद्राजा व्ययक्रीडाश्च वर्जयेत् ॥ दण्डविष्टिकरानाधे रक्षेदुपहतां कृपिम् । स्तेनव्यालविपनाहाधिभिश्च पशुनजान् ॥ बल्लभैः काम्मिकैस्स्तेनैरन्तपाल ४२ प्रश्च पीडितम् । शोधयेत् पशुसधैश्च क्षीयमाणं [ वणिक्पथम् ॥ एवं द्रव्यद्विपयनं सेतुबन्धमथाकरान् । रक्षेत् पूर्वकृतान् राजा नवांश्चाभिप्रवर्तयेत् ॥ ॥इति अध्यक्षमचारे द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय. n जनपदनिपेशा॥ [भूमिच्छिद्रापिधानम् ।] अकृप्यायां भूमौ पशुभ्यो विधीतानि प्रयच्छेत् । प्रदिष्टाभयस्थावर- जङ्गमानि च ब्रह्मसोमारण्यानि तपस्विभ्यो गोरेतपराणि प्रयच्छेत् । तावन्मात्रमेकद्वारं खातगुसं स्वादुफललतागुल्मगुच्छमकंटकिद्रुममुत्ता- नतोयाशयं दातमृगचतुष्पदं भननसदं । ४२ द्वि ] ट्रन्यालं" मार्गयुकहस्ति- " हस्तिनीकलभ' मृगवन विहारार्थ राज्ञः कारयेत् । स तिथिमृगं प्रत्यंते पान्यत् मृगपनं भूमिवशेन वा निवेशयेत् । कुप्यादिष्टानां च द्रव्याणां तामेकैकशो बनानि निवेशयेत् । द्रव्यवनकम्मातानटवीश्च द्रव्यग्नापाश्रयाः। प्रत्यंते हस्तिनमटव्या रक्षं" निवेशयेत् । नागवनाध्यक्षः पार्वतं नादेयं सारसमानूपं च नागवनं विदितर्पयन्तप्र- 1 sarla सामुत्थायका', syl सामुत्थायिका। 2800 वा नास्स। 3 Na 'मुपनिवेशेत । 4 तनारामविहाराों , svi तारामा'158re'या' नास्ति । 6 NO नन17 क्षेत्राभिर. तत्वात् । 8 NG पारयेत् । 9 द्रव्य द्विपवनम् 110 जनपदनिवेश प्रथमोऽध्याय आदितो द्वाविंश , 0 जन भादितो द्वाविंश 111 NO विवीतानि । 12 szo प्राह्मणेभ्यो ब्रह्मसोमा रण्यानि । 13 sa तपोवनानि च तपस्विभ्यो । 14 savl गोत्र(त), svlarl गौरत, गोत्रक। 15 so 'लता' नास्ति । 16 8 व्याळमार्ग',' च्यालमार्ग । 17 8IO मार्गायुक। 18 savl कलम 1 19 Na 'तणा' नास्ति । 2086 वा वनम् 1 21 sarl रक्षन्,' स्यम् । " 25 , ·५९ सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् वेशनिष्कासं नागवनपालैः पालयेत् । हस्तिघातिनं [४३ प्र.] हन्युदन्तयुगं स्वयं मृतस्याहरतः सपादचतुप्पणो लाभः । नागवनपाला हस्तिपक-पादपाशि- क-सैमिक-वनचरक-पारिकम्मिकसखाः हस्तिमूत्रपुरीपच्छन्नात्मंगन्धा भल्लात- कीशाखापत्रप्रच्छन्नाः पञ्चभिः सप्तभिर्वा हस्तिवन्धकीभिः सह चरन्तः शय्या- स्थान[प]यालेंडनदीकूलपातोद्देशेन हस्तिकुलपर्ययं विद्युः । यूथचरमेकचरं नियूथं यूधपति हस्तिनं व्यालं मत्तं पोतं बद्धमुक्तं च नियन्धेन विद्युः । [४३ द्वि ] अनीकस्थप्रमाणैः प्रशस्तव्यञ्जनाचारान् हस्तिनो गृहीयुः । हस्तिप्रधानो विजयो राज्ञः' । परानीकन्यूहदुर्गस्कंधावारपमर्दना ह्यतिप्रमाणशरीराः प्राणहरकर्मणो हस्तिनः। कालिङ्गाहरजाः श्रेष्ठाः प्राच्याश्चेदि करूपंजाः । दशार्णाश्चापरांताश्च गजानां" मध्यमा मताः ॥ सौराष्ट्रकाः पाचनदास्तेपा प्रत्यवा(ब)राः स्मृताः ।। इति" ।। {उत्कलानां च देशस्य दक्षिणस्यार्णवस्य च । सह्यस्य च कलिंगस्य मध्ये कालिंगकं वनम् ।। तथा। विदेशं नर्मदा चैव ब्रह्मवर्द्धनमित्यपि । मध्ये च पारियात्राणां वनं स्यादांगरेयकम् ॥ इति वनद्वयजाः श्रेष्ठाः। लोहित्यस्य प्रयोग ४४ प्रस्य गंगाहिमवतोरपि । मध्ये प्राच्यं वनं तत्र संभवंति दिशां गजाः॥ [तथा] मिकला त्रिपुरी चैव दशार्णो देश इत्यपि । उन्मत्तगंगामित्येपी मध्ये चेदिकरूपकम् ॥ तथा। 1 निम्फसन, 31 निष्कासम् ।200 सुगम्याहरत 13 sa 'धात्म' नासि। 4G पासमातिरछना , "arl हाणप्रतिरक्षान् । 500 'पचार क्ल'। GO 'पूनपातो; srl 'लपोतो 17 srl arl बन्धा arl पदं मुम् । 840 यशाम् । 9 मा परफर्माणो। 100 लिन इति । 11s पढिा, पलि12 जा । 13 प्राच्या 140G कस्सना । 1510 पना। 16 Na सौराष्ट्रका । 17 sari पाना। 1800 प्रलवरा119 va'माधि। ({1} एतशिकला अशा मुदिपु पुखरे नोपत पन्ते) - ·६० . . सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् दिशस्य घ दशार्णानां ख्यातस्य च महागिरेः । विंध्याद्रेर्वेत्रवत्याश्च मध्ये दाशार्णकं वनम् ।। तथा। अवंतीनां च देशस्य नर्मदायास्तथैव च । द्वारकार्युदयोश्चैव मध्ये सौराष्ट्रक वनम् ॥ कुरुक्षेत्रस्य देशस्य कालिकाकाननस्य च । सिंधोहिमवतश्चैव मध्ये पांचनदं वनम् ॥} सर्वेषां कर्मणा वीर्य जवस्तेजश्च वर्धते ॥ ॥इति अध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः। भूमिच्छिद्रापिधान [वि.] [दुर्गविधानम् ।] चतुर्दिशं जनपदांते सांपरायिक दैवकृतं दुर्ग कारयेत् । अन्तीपं स्थलं वा निम्नावरुद्धमौदकम् । प्रास्तरं गुहा वा पार्वतम् निरुदकस्तम्बमिरिण वा धान्यनम् । संजनोदकं स्तम्बगहनं या वनदुर्गम् । तेषां नदीपर्वतदुर्ग जनपदा-' रक्षस्थानम् । धान्यनं 'वनदुर्गमटवीस्थानमापद्य[प]सारों वेति । जनपदमध्ये समुदायस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् । वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे हृदस्याविशोप्यस्याङ्के सरसस्तडागस्य वा वृत्तं दीर्घ चतुरस्र वा वास्तुवशेन वाँ प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनमंसपैथवारिपथाभ्यामुपेतम् । तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तरा द्विदंडातरों वा कारयेत् । चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान्" विस्तीर्णा विस्तरादयगाढाः पादोनमर्द्ध भूमिवशेन वा त्रिभागमूला मूलचतुरस्रा यी पापाणोपहिताः पापाणेष्टकावद्धपार्था वा४ि५ प्र.] तोयान्तिकीरागंतुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश्च । चतुर्दण्डावकृष्टं परिखायाः पदण्डोच्छ्रितमवरुद्ध द्विगुणविष्कम्भ खाताद्वप(प्र) कारयेत् । ज(ऊ)चयं मञ्चकपृष्ठं कुम्भकुक्षिकंवा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टफि- 11वीर्य। 25 भूमिच्छिद्रविधानं द्वितीयोऽध्यायः । आदितनयोविंशः; द्वि भूनि' आदितत्रयोविंशः। 3 srlivl देवकृतं । 47 प्रारं; 7 प्रास्वर। 5 80 गुहाँ । खजनों; srl संजनो। 7 sa स्थम्ब 8 NG घान्वनवनदुर्ग। 9 sal मापाद्यप्रसारो, svisa आपद्यप्रसारो। 10 sFO 'इति' नास्ति । 11 SG ममुदय'। 12 50 हदस्य वा अविशोषsrl हृदस्य वाटविशोष; 'याविशोष । 1380 तटाफ। 14 वास्तुक। 15 SIG 'वा' नास्ति । 16 NG 'पथ' नास्ति । 17 srl 'मुपेतस्स। 18 MG 'दिर्द- हातरा वा नास्ति । 19 5 दण्डानु'; srl दण्डान् । 20 BIG विस्ताराद। 21 sra गाधाः। 22 sa:भूमिवशेन' नास्ति । 29 IG मूले चतु। 24sNG 'वा' मास्ति। 25 50 'च' नास्ति svi'बदीय।26 तडिगुग 127 मई। 13 6BJ ·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् गुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् । पांशुशेपेणं वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् । वास्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैप्टकं द्वादशहस्तादू_मोज- युग्मं या आचतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेत् । रथचर्यासञ्चारं तालमूलं मुरजकैः कपिशीर्षकैश्चाचिताग्रम् । पृथुशिला- संहतं वा शैलं नत्वेव काष्ठमयं कारयेत् । अग्निरवहि[तो हि] तस्मिन् वसति।। विष्कम्भचतुरस्रमद्यालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत् । द्वयोरहालकयोर्मध्ये सहय॑द्वितलांमध्यायामां प्रतोली कारयेत् । अहालका ५ द्वि.]प्रतोलीमध्ये विधानुष्काधिष्ठानं सपिधानच्छिद्रफलकसंहत- मिद्रकोशं कारयेत् । अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्थे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् । दण्डान्तरा ॥ द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत् । अंग्राह्ये देशे प्रधावनिका निष्किरद्वारं च । बहिर्जानुभंजनी [त्रिशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठता- लपत्रशृङ्गाटकचदंष्ट्रार्गलोपस्कनपादुकाम्बरीपकोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्न- पथं कारयेत् । माकारमुभयतो मेंढकमध्यर्धदंडं कृत्वा प्रतोलीपट्तुलांतरं द्वारं निवे- ॥ शयेत् । पञ्चदण्डादेकोत्तरमी अष्टदण्डादिति चतुरस्र पड्भागमायामादधिक- मष्टभागं वा । पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमा[४६ प्र.]अष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः। स्तम्भस्य परिक्षेपीः पडायामी द्विगुणो निखातथूलिकायाश्चतुर्थो भागोवेति । आदितलस्य पंचभागाः शाला यापी सीमागृहं च । दशभागिको द्वौ प्रति मंचौ । तद्यथा। एवं भागास्तले कार्याः प्रत्यंशं पंचकोष्ठकाः । यथायोगं विभागोऽत्र शालासीमागृहादिपु ॥ 21 186 पासु। विशेषेण। 3 sra 'राजभवन' नास्ति। 4G भोज युग्मम् । 5 avi 'धारचितापम् । 6 7 सहित; ० संहितं । 7 1 शैलं कारयेत् । म त्वैव काष्ठमयममि। 84 दिसला मर्यायामा; wl मर्धायाा। 98 प्रतोळी। 10 svla सापभान । 113 "मितीन्द्रकोशे । 12 sa चतुर्राणायाममनुप्राकारमरहस्खायतं देवपर्य। 13 चर्या 3; ! चर्याः, पाचार्याः। 14. भाप्राधे। 15 40 प्रधावितिकां। 10 निष्पुर'; srl निष्कर; निह। 17s भगिनीं; srl 'भयसनी। 18 निशूलप्रकार; svl भाशूलप्रकरयूपक्स। 198ळोप 120 °न्दन। 218ra 'पोदपानकैः। 22 BIG 'प्रतिच्छ मास्ति। 23 मसलकsrl मण्ड; मण्डपक । 24 40 उत्तरकृयाऽऽरदन्हों। 25 57 पड़ा. मायामा पागममा 260 तुलो 1 27 srl क्षेप। 28 vl पायामो; लपटायामी । 29 30 चतुर्भागः। 30 sra 'वेति' नास्ति । 140'तपा' इत धारभ्य 'कोहकप्रयम्' इलन्दः पाठो नास्ति।

·। सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् कोष्ठकस्य त्रिभिस्यंशः कोष्ठको जायतेऽत्र तु त्रिभिः पशः कोष्टार्च पादोऽपि द्वादशांदाकैः ।। युत्ता कोष्ठत्रयं व्यंशरुभयोः पार्श्वयोरपि । पंचकोष्ठा भवेद्वापी मध्ये च कोष्ठकत्रयम् ॥ अन्तरमाणीहयं च। समुच्छ्रयादीतले स्थूणायन्धश्च । अर्द्धवास्तु- कमुत्तमागारं विभागोत्रं वा । इष्टकायवर्द्धपार्थ वामतः ४६ द्वि.] प्रदक्षिण- सोपानम् । गूढभित्तिसोयानमितरतो द्विहस्तं तोरणगिरः। त्रिपंचभागिको द्वौं कपाटयोगी द्वौ परिघाविति । अरनिरिन्द्रकीलक इति"। पञ्चहस्तमा- णिद्वारं चत्वारो हस्तिपरिघा इति" । निवेशाद्ध" हस्तिनखम्" । मुखसमः सङ्क्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके । प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् । प्राकारमध्ये वापी कृत्या पुष्करिणीद्वारम्" । चतुःशालमध्यर्द्धविवृता- [४७प्र] तरं साणिकं कुमारीपुरम् । मुंडहयद्वितलं मुण्डकद्वारम्"। भूमि- द्रव्यवशेन वा निवेशयेत् । त्रिभागाधिकायामा भांडवाहिनीः कुल्या[] ॥ कारयेत् । तासु पापाणः, कुंदालाः कुठारीकाण्डकल्पनाः । मुपुंढी" मुद्गरा दण्डीश्चक्रयंत्रशतनयः ।। कार्याः कर्मारिकाश्शूली वेधनायाश्च वेणयः । उष्ट्रग्रीव्यग्निसंयोगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ।। ॥इति अध्यक्षपचारे द्वितीयेऽधिकरणे द्वि(ट)तीयोऽध्यायः । दुर्गविधानम्" । 20 ·सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशनम् .. [दुर्गनिवेशः।] त्रयः प्राची[४७ द्वि.]ना राजमार्गास्त्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः । द्वादशद्वारो युफोदकभ्रमच्छन्नपथः । चतुर्दण्डान्तरा रथ्या राजमा- गंद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः । संयानीयज्यूहश्मशानप्रामपथाश्चाष्टौ दण्डा इति । चतुर्दण्डः सेतुवनपथः । द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः । पञ्चारलयो । रथपंधः। द्वौ अरती' क्षुद्रपशुमनुष्यपथः । प्रबीरे वास्तुनि राजनिवेशश्चातुर्वर्ण्यसमाजीवः । वास्तुहृदयादुत्तरे नवमे" भागे यथोक्तमन्तःपुरविधीनं प्राग्मुखमुद- ग्मुखं वा स्थापयेत् । तस्य पूर्वोत्तरं भागमाचार्यपुरोहितेण्यातोयस्थानं मंत्रि- णश्चाधिवसेयुः। पूर्वदक्षिणभागं महानसं हस्तिशालाः कोष्ठागारं च । ततः ॥ परं गंधमाल्यधान्यरसपण्याः प्रसाधनकारकः । क्षत्रिय पूर्वा दिशमधिव- सेयुः । दक्षिणपूर्वभागं भाण्डागारमक्षपटलं कर्मनिपद्याश्च । दक्षिणपश्चिम- भा[४८ प्र.गं कुप्यगृहमायुधागारं च । ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककर्मा- न्तिकवलाध्यक्षाः पक्वान्नसुरामांसपण्याः रूपाजीवास्तालीवचरा वैश्याश्च दक्षिणां दिशेमधिवसेयुः। पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च । [पश्चिमोत्तरभागं यानरथशालाः। ततः परमूर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरण- कारवश्शूद्राश्च पश्चिमां दिशमधिवसेयुः।] उत्तरपश्चिम भागं पण्यभैषज्यगृहम् । उत्तरस(पूर्वभाग कोशोगवावं च। ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारयो ब्राह्मणाश्चोत्तरी दिशमधिवसेयुः। वास्तुच्छिद्रानुशाले` श्रेणीप्रपणिनिकाया पसेयुः। अपराजिताऽप्रतिहतजयंत वैजयन्त कोष्ठान शिववैश्रवणाश्विनीम- दिरागृहाणि" च पुरमन्ये(ध्ये) कारयेत् । यथोद्देशं वास्तुदेवता[:] स्थापयेत् । बाह्रौद्रयाम्यसैनापत्यानि द्वाराणि । महिः परिखायाः धनु शतविकृष्टाश्चैत्य- पुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः । यथादिशं च दिग्देवताः। 18IG सद्वादश। 2 sa भूमि 1 3 1 सयोनीयः। 48G चाटदण्डा 15sia'sति' नास्ति । 6 SIG रथपथश्चत्वारः पशुपथः। 7 8JG 'भरनी' नास्ति। 88 निवेशा; srl निवेशः। 9-wa जीवे । 10 sG नवभागे। 11 sra 'क्योकविधानमन्त पुरविधान' नास्ति। 12 SIG कारयेत् । 13 5G भावसेयुः । 14sra दक्षिणं भाग-15 10 प्रधानकारवः16 saa क्षप्रियाथ। 19 sa वामांन्तिक। 20 ताळापचारा; 17 da'पूर्व भाग। 18 Na 'पथिमं भार्ग । तालापचारा। 21 दिशाम 1 22 saa पूर्व भाग। 28 510 मिनुलासे 124 SOK प्रवहणी'; svaप्रवहणि 125 9 भापराजिता । 26 S10 जयंतवैजयन्तरोष्ठकान् । 27sa गृहं । 28 sG कोटगालेयेषु ययोरेश; svl कोडायु । 29 avl परिघायाः। 30 तापटा। 21 - ·सटिप्पन कौटलीयमर्थशालम् उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वोत्तमानाम् । द[४८ दिक्षिणेन इम- शानं वर्णावराणाम् । तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदंडः। पापं(पं)ड-चण्डालानां श्मशानांते निवासः। कर्मान्तक्षेत्रवशेन फुटुंगिनां सीमानं स्थापयेत् । तेषु पुप्पफलबाट- 'धान्यपण्यनिचयांथानुज्ञाताः कुर्युः । दशकुलीवाट कूपास्थानम् । सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगंधर्भपज्यशुष्कशाकयवसयरतृणकाष्टलोहच- द्विारस्नायुविषविपाणवेणुवल्कल]सारदारुपहरणावरणाश्मनिचयाननेकव- र्पोपभोगसहान् कारयेत् । नयेन वा नवं शोधयेत् । हस्त्यश्वरथपंदातमनेकमुख्यं च स्था[४९ प्रपयेत् । अनेकमुख्यं हि " परस्परभयात्परोपजातं(प) नोपैति" । एतेनांतपालदुर्गसंस्कारा च्याख्याताः । न च बाहिरिकां कुर्यात्पुरराष्ट्रोपपातिकान् । क्षिपेजनपदे चैतां सर्वान् वा दापयेत् करान् ॥ ॥ इति अध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥ दुर्गनिवेशः ॥ 10 [सन्निधातृचेयकर्म।] सन्निधाता कोशगृहं कोष्ठागारं "पण्यगृह कुप्यगृहमायुधागारं बन्ध- नागारं च कारयेत् । चतुरस्रामैनुदकोपस्नेहां वापी खानयित्वा पृथुशिलामिरुभयतः पार्श्व- मूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितलमनेकविधानं कुट्टिमा ४९द्वि दे- शस्थानतलमेकद्वारं यन्त्रयुक्तसोपानं भूमिगृहं कारयेत् । तस्योपर्युभयतोनिपेधं सर्पग्रीवमैप्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्त कोशगृहं कारयेत् प्र(मा)सादंई। जनपदान्ते ध्रुवनिधिमापदर्थमभित्यक्तैः" कारयेत् । पक्केष्टकास्तम्भचतुःशालमेकद्वारमनेकस्थानतलं विवृतस्तंभापसारमुभ- यतः पण्यगृहम् । कोष्ठागारं च दीर्घबहुशलिम् । कक्षाकृतकुख्यमन्तःकुप्यगृहम् । 1sra श्मशानवाट । दक्षिणेन वर्णोत्तराणाम्, वर्णोत्तमानाम् । 3 swa ते वास । Era "वशेन मा पुम्बिना। 5 ssG वाटपण्डकेदारान् धान्य । 6. पस्थान । 7 3G 'गध' नास्ति । 8 srla नवेनानव 1 9 10 रथपादातम् । 10 10 मुख्यमवस्थापयेत् । 11 sra भोपवीति । 120 °घातकान् । 13 8 दुर्गनिवेश चतुर्थोऽध्याय आदित पचविंश, धनुरों" दुर्ग भादित । 14 SIG पण्यगृह पोटागारं । 15 sa चनुरी यापीमनुदको। 16. 'सोपान देवताविधान (0पिधान) भूमि । 17 % सवत्रीय' । 18 sa प्रासाद वा । 19 ] 'भियुक्कै । 20 84G पुरुष धारयेन् । 21 4G 'स्तम्भ चतु। 2280 बहुनशाल1 23 G कश्या ।

·सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् तदेव भूमिगृहयुक्तमायुधागारम् । पृथग्धर्मस्थीर्यमहामात्रीयम् । विभक्तस्त्री- पुरुषस्थानमपराधतः सुगुप्तकसं वन्धनागारं कारयेत् । [ सर्वेषां शालाखातोदपानवञ्च स्नानगृहाग्निविषत्राणमार्जारनकुलार- क्षास्था दैवपूजनवृत्ताः (svl. युक्ताः) कारयेत् ।] कोष्ठागारे वर्षमानमरतिमुखं कुण्डं स्थापयेत् । तज़ातकरणाधिष्ठितः। पुराणं नवं वा रत्नं सा[५० प्र.र फल्गुकुप्यं या प्रतिगृह्णीयात् । तत्र रलोपधावुत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च सारोपधौ मध्यमः फल्गु- कुप्योपधौ तच्च तावञ्च दण्डः। रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात् । अशुद्धं छेदयेत् । आहत[:] पूर्वः साहसदण्डः। शुद्धं पूर्णमभिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात् । विपर्यये मूल्यद्विगुणो दंडः। एतेन पण्यं कुप्यमायुधं च व्याख्यातम् । सर्वाधिकरणेष्वार्युक्तोपयुक्ततत्पुरुपाणां पणद्विपणचतुःपर्णपरमापहारेषु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः]। कोशाधिष्ठितस्य कोशावच्छेदे धातः । सईयावृत्यराणामदण्डाः । परिभाषणमविज्ञाते" चौरीणामभिप्रधर्षणे । चिनो घातः। - तस्मादाप्तपुरुपाधिष्ठितः सन्निधाता [५० द्वि.] निचयानेनुतिष्ठेत् । बाह्यमाभ्यन्तरं चायं विद्यार्पशतादपि । यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेपे च संचये ॥ ॥इति अध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे" पञ्चमोऽध्यायः ॥ " [समाहर्टसमुदयप्रस्थापनम् ।] समाहर्चा दुर्ग राष्ट्रं खनि सेतुं वनं यजं वणिक्पथं चाववि)शेत् । 10G स्थीयं गदा। 250 स्थानमपसारतः। 38 'कश्यं । 4500 (एषा पंकित मूलारों नोपलमा।) 5 sa वेन । G 4G करणेगु युको 178 पगारिनुपsvl पादिपायतुष्पगपर; पण पपपपरमा० परिपगनुपपणाः। 8 No 'सयरागाम। 1080 'मविज्ञाने। 1100 चोराना। 1210 निरयानानुविटेव। 13 पसे पसंय।। 14 दिखी ये धिारणे' नारि। 15 मिपानिपरमः परमोप्याप भारितः परा०पयमों' पनि भारित '11680 बारेमेत। पी.और.म.१ .

·. सटिप्पन कोटलीयमर्थशास्त्रम् शुल्कं दण्डः' पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं सैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पि- गणी' देवताध्यक्षो द्वारं पाहिरिकादेया च दुर्गम् । सीता भागो वलिः का५१प्र.रो वणिक नदीपालस्तरो नावः पत्तनं 'विवीतं वर्तनी रजुश्चौररजुश्च राष्ट्रम् । सुवर्णरजतवज्रमणिमुकामवालशड्डलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः ख- निः। पुष्पफलवाटखण्डकेदारमूलकंदवापासेतुः। पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरि- ग्रहो पनम् । गोमहिपमजाविक खरोष्ट्रमश्वाश्वतरं च प्रजः। स्थलपथो वारि- पथश्च वणिक्पथः । इत्यायशरीरम् । मूल्यं भागो व्याजी परिधः कृतं रूपैकमत्ययश्चायमुखम् । देवपितृपूजादानार्थ स्वस्तिवाचनमंतःपुरं" महानसं [५१द्वि.] दूरत(?) प्रावतिम" कोष्ठागारमायुधागारं पण्यगृह" कान्तो विष्टिः पत्त्यश्वरथद्विप- परिग्रहो गोमण्डलं पशुमृगपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवीटाश्चेति व्ययशरीरम् । राजवर्ष मासः पक्षो दिवसश्च व्युष्टम् । वर्षाहेमन्त ग्रीष्माणां तृतीय- सप्तमा दिवसोनाः पक्षाः । शेपाः पूर्णाः पृथगधिमासक इति कालः । करणीय सिद्धं शेपम् । आय-व्ययौ नीवी च ।संस्थानं प्रचारः शरीरा- वस्थापनमादानं सर्व[समुदयपिडः सञ्जातमेतत्करणीयम् । कोशापित राज. हारः पुरव्ययश्चाप्रविष्टं" परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुकं मुखाज्ञप्तं चापैतनीय मेतत् सिद्धम् । सिद्धिकर्मयोगो दण्डशेपमाहरणीयम् । बलात्कृतप्रतिष्ट धमवमृष्टं" च प्रांशोध्यमेतच्छेपमसारमल्पसारं च । वर्तमानः पर्युपितोऽन्यजातचायमिति"। दिवसानुवृत्तो वर्तमानः । परमसांवत्सरिकः परम ५२ प्र.]चारसंक्रांतो वा पर्युपितः। नष्टप्रस्मृतमायुक्त- दण्डः पाव पारिहीणिकमौपायनिकं डमराँगतकस्वमपुत्रकं निधिश्चान्यजातः। " . 1svl शुल्कदण्डः 12 धारे। 380 'शिरिपगणो।4 Na द्वारपाहिआदेयागति सर्वत्र योज्य' इति टिप्पणी। 5 5 पटनं; 8 पत्तनं । 68 प्रवाळ170a 'कंदै नास्ति। 831a 'वापाः सेतुः। 9 sa अवतराश्च । 10 3G मूलं । II SIG रूपिकम। 12 s "मन्तःपुर- महानस; srl "पुरम् । 13 sa इतप्रा। 14 10 प्रावर्तन; । प्रवर्तनं । 15 SIG कुष्यगृई कर्मान्ती । 16 sa वारश्चेति; srl वाटा। 17 18 पिण्डसबात 18 19 °वाप्रविष्ट: saia प्रविष्टं। 1980चापातनीय। 20 प्रकर्मयोगः। 2180 प्रतिसन्ध। मवस, I "मप्रसष्टं । 23 40 प्रशोध्यम् । 24 SIG यायः। 25 SAG डमरगत' arl उमरगतमूत उमरगतमत। 2280 ·३७ सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् विक्षेपव्याधितांतरारंभशेपं च व्ययप्रत्यायः। विक्रये पण्यानामर्घवृद्धिरुपजा मानोन्मानविशेपो व्याजी क्रयसवर्षे वाऽर्घवृद्धिरित्यायः । नित्यो नित्योत्पादिको लामो लाभौत्पादिक इति व्ययः। दिवसानुवृत्तो नित्यः। पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः। तयोरुत्पन्नो नित्यौपादिको लाभौसादिक इति व्ययः । संजातादायव्ययविशुद्धा नीवी । प्राप्ता चानुवृत्ता च । एवं कुर्यात्समुदयं वृद्धिं चायस्य दर्शयेत् । ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययमिति" ॥ ॥ इति अध्यक्षमचारे द्वितीयेऽधिकरणे"पठोऽध्यायः। समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् ॥ ॥ । * " [अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः।] अक्षपटलमध्यक्षः प्राग्मुखमुदग्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निवन्ध५२ द्वि] पुस्तकस्थानं कारयेत् । तत्राधिकरणानां सङ्ख्यामंचारसञ्जाताग्रम् । कान्तानां द्रव्यप्रयोग- द्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम्। रत्नसारफल्गुकुप्याना- 15 मर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावानभाण्डम्। देशग्रामजातिकुलसंघानां" धर्मव्यवहारचरित्र[सं]स्थानम्। राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभानपरिहारभक्तवेत. नलाभम् । राज्ञश्च पलीपुत्राणां साररलभूमिला" निर्देशोत्पातिकमती- कारलाभम् । मित्रामित्राणां च सन्धिविनदानादौनं निवन्धपुस्तकस्य का ५३ प्र. रयेत् । ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेपमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं मंचारं चरित्रं संस्थानं च निवन्धेन प्रयच्छेत् । उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात् । सामुदायिकेप्ववकृतिकं व्ययमुपहत्य राजा नौनुतप्येतेति । 1शेषष। 'प्रत्ययः 1340 वा वृद्धिरित्यायः। 400 निलो, 5330 मगमों 16 sa निसो°17 NO लाभो । 8 8 इति व्ययसंजात 1 9 0 चेति । 10 NO 'ति' मालि। 11 दितीयेऽधिकरणे' नाति । 12 I समाहर्तसमुदयप्रस्थापनं पष्टोऽध्यायः आदित सप्तवियः, षष्ठो समाइत आदितः। 13 प्रत्यास.; Brl प्रापुर। 14. सहा प्रचार। 1540 प्रयोगे इति। 10 अ0 वर्गकप्रतिमानमानोन्माना। 17 8 °मानावामानमा मानोन्मानभाई। 18 संपाताना 1980 'मोग। 2080 'सारमाखि।218 मामनिर्देश 290निर्देशोत्यादिक 123 40 पिकम'124दानानि साना 25 810 प्राररिस्थान | 2G एनुपानि 127 30 पनाऽनुत । 28 80 'दति नाशि। - ·. ६८ सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् सहप्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं चहेयुः। त्रिशती' चतुःपंचाशच्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः । तमा पाढीपर्यव- सानमूनं पूर्ण वा दद्यात् । करणाधिष्ठितमधिमासकं कुर्यात् । अवसपोधिष्ठितं च[५३ वि.] प्रचारप्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति । उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन। शब्दा- दिग्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन। संक्रोशाधानर्थभीरुभयेन । कार्याधि- प्वनुग्रहवुद्धिः कामेन । हिंसावुद्धिः कोपेन । विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रया- दर्पण । तुलामानतर्कगणितांतरोपधानाल्लोभेन । तेपामानुपूर्ध्या यावानर्थोपघातस्तावानेकोत्तरो दण्ड इति मानवाः । सर्वत्राप्टगुण इति पारासराः। दशगुणं' [इति] वार्हस्पत्याः। विंशतिगुण इत्योशनसाः । यथापराधमिति कीटल्यः। गाणनिक्यात्यांपाढीमागच्छेयुः। आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवी- कानामेकंत्रासम्भापा[५४ प्र.वरोधं कारयेत् । आयव्ययनीवीनामयाणि श्रुत्वा नीवीमहारयेत्। यच्चानादायस्यान्तरपणे" नीव्यां" पर्द्धत व्ययस्य वा तत्प- रिहापयेत् । तदष्टगुणमध्यक्षं दापयेत् । विपर्यये तदेयं प्रति स्यात् । यथाकालमनागतानामपुस्तकभांडनीवीकोनां वा देयदशपन्धो दण्डः। काम्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिवभतः पूर्वसाहसदण्डः। विपर्यये काम्मि- कस्य द्विगुणः । प्राचारसमं महामात्राः समयाः श्रावयेयुरविपममन्त्राः" पृथ- ग्भूतो मिथ्यावादी चैपामुर्तमं दण्डं दद्यात् । अकृताहोरूपहरं मासमा- कांक्षेत्" । मासादूर्द्ध मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् । अल्पशेपलेख्यनीवीक" पंचरात्रमाकांक्षेत ततः परं कोशपू ५४ वि.]... 20 x x x [इतोऽये पुस्तिका त्रुटिता। केवलं ६४ तममेकं पत्रमुपलभ्यते । तत्र च निम्नावतारितः पाठः पठ्यते ।।

·६९ - सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् । [२ अधि०१० अध्या० २९ प्रक० कोशमवेश्यरत्न- परीक्षाधिकारगतमिदं वर्णनं ज्ञेयम् ।] ..........ति'। शुद्धा मणिमध्या वा यष्टिः। हेममणिचित्रा रलावली । हेममणिमुक्तान्तरोपवर्तकः । सुवर्णसूत्रान्तरं सोपानकम् । मणिमध्यं चा मणिसोपानकम् । तेन शिरोहस्तपादकटीकलापजालकविकल्पा व्याख्याताः। मणिः कौटो मालेयकः पारसमुद्रश्च। सौगंधिकः पद्मानवद्यरागः पारि- जातपुष्पको वालसूर्यकः 'पंचपा पद्मरागः । वैडूर्य उत्पलवर्णः शिरीपपुप्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्रवर्णः पुष्परागो गोमूत्रको गोमेदकः । शुद्धस्फ- टिको मूलाटीवर्णः। इंद्रनीलो" नीलावलीयकः कलायपुप्पकः। महानीलो जंग्याभो जीमूतप्रभः । नंदकः सवन्मध्यः शीतवृष्टिः सूर्यकांतश्चेति मणयः ।। पश्रिश्चतुरस्रो वृत्तो वा ती[६३ प्र.रागः संस्थानवानच्छः स्निग्धो गुरुर- चिंप्मानंतरगतप्रभः प्रभार्नुलेपी चेति मणिगुणाः । मन्दरागमभः सशर्करः पुप्पच्छिद्रः खंडो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोपाः विमलकः सस्यकोंजनमूलकः पित्तकः सुलभको लोहिताक्षो" मृगारमको ज्योतीरसको मालेयकोऽहिच्छत्रकः कूर्मप्रतिकूपः सुगंधिकूपः । क्षीरयकैः । शुक्तिचूर्णकः शिलामवालकः पुलकः शुक्लपुलकः इत्यन्तरजातयः । शेपाः काचमणयः। सभाराष्ट्रकं तजैमाराष्ट्रकं कास्तीरराष्ट्रकं श्रीकटनकं माणिमन्तकं इंद्र- यानकं च यत्रम् । खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः। मार्जाराक्षकं "शिरी- पपुप्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फटिक मूलाटीवर्णम् । [६४ दि.] .

·कतिपयविशिष्टार्थवोधकपदानां टिप्पणीनिर्दिष्ट- व्याख्योपेतशब्दानामकाराद्यनुक्रमेण सूचिः । ९ १८ २९ अग्न्यागारगत होमशालास्थित ४८ | आशुम्लानत्व हरितानामप्युत्पक्कभाव “अपचरन्तम् पाक्पारप्यादिभिरद्वेजयन्तम् १२ | माहार्यबुद्धि' भाचार्यादिमिः प्रतिक्षणमा- अपसारयिलनस्थान हायर्या बुद्धिर्यस्य ४२ अपराद्ध परिवर्जितपुत्रादि २५/ इतिवृत्त इति राज्ञो वृत्तं नयानयाभ्यो संप- अपायनित्यं अपायहेतुपु कामादिव्यसनेषु त्तिविपत्तिप्रदर्शनार्य भारतरामायणादि नित्यप्रवृत्त' ४२ इऐपुस्मरणम् परस्य संपनेषु दूतस्य सरणम् ३५ अभ्यन्तरविहार' अंतःपुरादि° १७ उस्थित खव्यापारे सततोद्युत अभ्युदय पुनजन्मादि २५/ उदकान्त तटद्वय अमेध्या भरतशरीरसंस्कारा निम्बपलाण्डु उदास्थितः उदित्युत्कर्षवानित्वान्मोक्ष एब भक्षणावलेपनादिभिर्दुर्गन्धा तस्मादास्थितः प्रतिनिवृत्तः •अमृप्यमाण° असहनतया प्रतिपद्यमान १५ | उद्देशः प्रदेशो मंत्रणागार' अत्यक अदुष्ट ४५/ उन्मादाग्निः अनभिलक्षितमिरोवेदनादिः २२ अद्धारासंग प्रवेशनिषेधाभाव ४७ उपधा त्रिवर्गमयालंबना उपजापोक्ति अथर्वोपाय दंडनील्याभिहितसामादि° १५उष्णीप उष्णीषाः सर्वमुखव्यापीनि शिरो- अर्थजात निवकल्कगोमूतपूरादि ४१ चेष्टनानि अर्थानुशासन प्रजानां करणीयार्थशिक्षण ४९ | एकप्रग्रहराज्ञा समानचिन्हमानाई अनासन्न कार्यादिव्यवहित ३२ |एकलोटवध पितृधाति ४२ अनुलेपन कुंकुमादि ५४ औपकारिक इति उपकारदर्शन" ६ अन्तशिक अंतःपुरे नियुक्त २१ | भोपपादुक उत्पाद्य यो राजा न भवत्यय अनन्त्य मोक्ष च राजयुफश्चदगुप्तसम अवग्रह शातिवर्ग १४ कक्षुक कभुका भाप्रपदीनाः पूर्पासना अवसर्प मंत्र्यादिपुत्र ४५ कल्पक केधनखरछेदकों अंगविद्या शुभाशुभसूचक २० कक्षान्तर प्राकारमूल' आचूपति तन्मय भवति ४१ कान्तिक वान्तः सिद्धान्तः स्त्रीपुरुष- आटविक प्रचंड लक्षणशानफले तमधीयते आत्ममिय मृगयादिव्यसन आत्मवान् गृहीतविद्यः कृतवृद्धसंयोगः मुवि. पूर्वोकगूढपुरुषयतामिशः शुद्धामात्यसपन उपएहीतवपरपक्षो निश्चित. कान्तिक ये फेचन सनिद्रव्यहस्तिवना- मंत्रो रक्षितारमपुत्रदार भात्मवाद दीनां कर्मान्ताः तेषु नियुकः २१ आत्ययिक विनाशोन्मुख ३३ कार्यानुशासनेन वर्णाधमाण्णमनुष्टानानि आर्याव्यञ्जना घटदासी कृतकघृतकुल- तेषां शासनेन दंडनेन या श्रीदेषा ४५कार्यारम्भ संघिदुर्गादिकार्याणामारम' आवेगः सर्वांगानामाकुलस्वम् ५४ किरात' म्लेच्छजातिवर्यरशिराः २२ मास्तरणमायरण तूलिक्यलादि ५३ कुप्य' काटतृणलोहादि' ४२ आसार' पाणिग्राहमित्र ३० कुल्य राज्ञः कुलोत्पन आशुक्लिए हस्बमृदित ५३ कुल्या देवीना कुलभवाः खियो मात्रादयः ५१ ४८ कापटिक { कपटेन चरति २९ ३७ ·८ Ye जटिल° पाशुपतादि सटिप्पनकं कौटलीयमर्थशास्त्रम् ७१ कुहक' मायायोगविद् •५१ नष्टरूपप्रच्छादितपूर्ववर्णवेषादि ४ कृतकमी कृतं बहुशः समरेषु अद्भुतं नियम ब्रह्मचर्यैकभक्तादि कर्म येन " ५२ नियोगसम्पद पुरुषयाहुल्य' ३२ छत्याव्यय पण्यागारढोकनिकयाऽलब्ध. निर्वपन्ति राजोद्देशेन भूमौ यच्छन्ति २५ समीहितकार्य २६ | निसृष्टार्थ निसृष्ट उत्सृष्टो नियमाभावा- हत्या परैरात्मसात् कतुं शक्यंत इति संधिविप्रहादिको पर्यो यस्य ३३ गुप्तदेश नियुक्तव्यतिरिकानां अदृश्य ५२ कुंकुमादि पण्य गुप्तपुनदारा निग्रहायोग्या' हक्षारलवणादि २६ माम शदादिजातिसमूहो प्राम' ५६ पराक्रम परेषां सारवलादिवधादाक्रमण ३० माम्यसुख प्राम्यशब्देन शब्दस्पर्शरूपर- परिमितार्थ संधिर्विग्रहो वा कर्तव्य इति रागपाभिधाना विषया प्राधाः प्रामाणों परिमितो नियतोऽयों यस्य साधूनि प्राम्याणि विषयसुखानीत्यर्थः परिवाप पटकुटीच्छवासनादि' गृहीतपरिचय अभ्यास पुण्यस्यान {शातडागादि चक्षुप्मान् शास्त्रचनः १३ चकराज्यचक्र पुण्यकर्म न्याय्य ११ चक्षु इन्द्रियकार्य पुरुष पौरुषयुत आयुधीयपुरुष छिद्र रक्षाशैथिल्यं व्यसनादि वा पूगाः श्रेणीगणास्तंतुवायादीनाम् ३५ प्रगल्भाजितसभा प्रच्छन्न युन्मान्तरित जनपद जनाश्चातुर्वण्यं ते पद्यतेऽवस्थानं दुर्वति यस्मिन् असौ पृथ्वीभाग प्रतिदूत दूते अन्वागते यः संप्रेष्यते स प्रतिदूतः जाहली पौद्धविधा विद्या ५४ प्रतिपत्ति प्रतिभा-अविमशेऽपि यथा. जीवन्ती बोटी तलायपात तलं भूमिगतुलोपरि फलकास्ता. मत्यन्तम् बाटविकविषयम् ४२ रादिलक्षणं तस्यावपातः शरोरुपरि पात° ५० प्रत्यापतिः आसमंतादापतनमापत्तिः प्रतिक 'मंत्र्यादि विपरीता या आपत्तिः प्रत्यापतिः सीर्थ यत्रावराति जनाः पुण्यार्यमर्या प्रदेष्टा फंटकशोधनाधिकृतः वा सोमनाथ-कालप्रियादिक २४ प्रयर्प उद्वर्तनं सुगंधमेव प्रघर्षः स्पक' दौथ्यावसंधेय. दशयर्गिका दशपुरुषवर्गनियुक्ता प्रमाव: सामर्थ्यम् बिर्यान्तराखंगेन मंत्ररक्षाविस्मरणम् २७ प्रमाद ग्य पलसटकादि इन्दिपार्यप्रसक्तिः ३७ पापाचावापद न्यायलभ्यात् दाय- प्रसाधकार शरीरचोभाकारः सभ्यदल्यांशात् पहिःक्त' २.प्रयासितपन्धुः यमपुर प्रेपितगंधयः देयताकार्य देवव्यादिनिमित्तो विवाद ४० फेनमाय पिरियनमा' यादया सदा रदिगो विजिगीषु नि या परंयुः २८ उजापोयरिक्षणाम्। भास्या जुन्या | पाशयिदार' उद्यानादि ३८माण्डगूदलेरय तर्पभोगतरनिहित- धर्मापदेपी परेपो न निधार । मर्य. गाटेश्य देसी देरपरमार ४२ | भृहराजगः प्रमा: पक्षी पारविष्णमविस्मरमरीमा ११ भृता भागेन पुतः यदुतर दीयते द्रय रस নয় । .

·४. १२ २० . . सटिप्पन कौटलीयमर्थशास्त्रम् मत्म्य शिमुमारादि ५५ धदेहफव्यञ्जनः विदेहराशावानुष्टानाद (मानुरादि देहकव्यंजनः माववन्धु निभूताया देव्या शातिः ४२ / वृद्ध होगशुरु मानुपानि शत्रहतस्य शूलपोतस्य या नरस्य व्यजनसखा कार्यादिव्यंजनानां ससा भूत्वा ॥ वामपाश्विगया कल्माषवेधुनिर्मशमोत्पन्नो व्यावहारिक पुरव्यवहारे नियुक' मानुपोऽमिः ५. सगंध: गंधः परिचयजनितन्नेदः संवासाभ्या- मायायोगविद् संममोहादिप्रयोगविद् सजा प्रीतिः समानी गंधः सगंधः मिथ्याचार' सूतादिव्यसन सत्रि विद्यमानमपि त्रायति गोपायतीति मुंण्ड शास्याजीवादि सत्र छद्म तद्विद्यते यस्य स मुण्डा आईतउभिनुक्यः सनिघाट गृहामात्य मुष्ककपुप्पयन्दाक मुस्के जातपुष्पो- समा समायान्ति गोध्या जना यस्यो सा सभा २४ पलक्षिती मंदा समयाय प्रेक्ष्योत्स्वादिषु यत्र जनाः समवयंति याचनककृतक योगपान मदनीयविरेचनीयोपघयुक्तपान ४१ ३६) समाहृतपराजितः समाहूय व्यवहारे पक्षपातात्पराजितः २० योगपुरुष तीक्ष्णरसदादि ५५/ समुहानं कर्तुकामः विक्षिप्तानि बलान्येकत्र राष्ट्रप्रमाणम् परस्य तदनुरूपकोशपरिच्छित्यर्थ कर्तुकामः ३७ रामे चोत्तमस्य प्रतिग्रहार्थ राष्ट्रप्रमाणम् ३४ मुप्त निशलब्धत्व राष्ट्रमुरय प्रामकूटमहत्तरादि ३४ स्तम्म° मिथ्याभिमानादविनय लोकयानाविद् रोकव्यवहारविद् स्त्रीनिवेश मुभगकुलषीग्रहाणि घनेचर मुण्डतापसबौद्धजन' २३ संचाराः सन्यादयश्च मुल्जादयः सचरति वर्ण रागसमुदाय सचारयति चारमिति। वाफ्यपूजन दूतवाक्यस्य साधूफमिति चास्य विप्रेक्षणम् परवाक्यावर्णनम् ५४ वास मुर्गचकल्पः धूप संवन्धि यौनादिसबंध संविष्टः शय्यामारुतः वास्तुक वास्तविया विद् संसर्ग मौनसंबंध वार्ता कृत्तिरेव वातां जग तिहेनुत्वान् संसर्गविधा ससज्यन्वे जना यस्यां सा कृपयादिच संसर्गविद्या गीतनुवादिका विग्रह अंतःकोपादिक ३ संस्था सम्यगेकस्मिन् स्थाने स्थिता विधवा सर्तमा २१/शस्त्रिः निग्रहर्ता विनय प्रत्युत्मानविनयादि 4 श्वेता गिरिकर्णिका विप्रकृतम् विरुद्ध प्रकर्येण कृतम् २७/ हेड चित्रवधादिसाय' २९ २१ ३५ संज्ञा शिरविन्यासकल्पिता संज्ञा २.