·6141-
GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO. 27235
CALL No. Sa 2 Vs 2 flaiſ Cal.
D.G.A. 79

·.
:
+
ti
THE
PUNJAB SANSKRIT SERIES
No. II.
sary Res
OGY
***
cm

·THE
-*
PUNJAB SANSKRIT SERIES
OR
A COLLECTION OF RARE AND INPUBLISHED
SANSKRIT and PRAKRIT WORKS
EDITED BY
THE WELL-KNOWN AND EMINENT SCHOLARS
OF
INDIA, EUROPE and AMERICA
No. 2.
LAHORE (INDIA)
THE PUNJAB SANSKRIT BOOK DEPOT
1922

·OF THE DIRECTOR GENERAL OF ARCHÆO, जैमिनिगृह्यसूत्रम् THE for mange som svahu pobom, a target ny type *********** JAIMINICRHYASUTRA BELONGING TO THE SAMAVEIA ARCHALO WIT1) . EXTRACTS FROM THE COMMENTARY (New Delhi CENTRALE 14 EDITED) WITII LIERARTE An introduction and translated for the first time into English BY 5 Dr. W. CALAND, l'rofessor of Sanskrt in the University of Utrecht. Dongs OFFICE Library fiegler No. 188/26 INDIA Sa2Vs2 Jaii / cal PUBLISHED BY MOTI LAL BANARSI DASS Proprietors The Punjab Sanskrit Book Depot, Lahore. 1922 R9.6-

·1. VYNALAR
.
sen
PIBLISHED BY
Moti Lal Banarsi Dass
The Punjab Sanskrit Book Depot,
Said Mitha Street, Lahore,
ANTRAL ARCHAEOLOGICAL
LIBRARY NEW JELHI.
Aco. No... .27.23 1..
17.7.57
Call NOSAVS
Date ...
.
Jail cal
All Rights Reserved hy the Publishers.
December 1922
PRINTED BY
Sardari Lal Jaiu,
Jianager
The Bombay Sanskrit Press,
Said Mitha Street, Lahore.

·INTRODUCTION. Remarks on the literature of the Samaveda in general, According to Hindu tradition the Sāmaveda comprised once no less than a thousand "schools or branches" (bakhas). But, as in these schools the holy texts were studied at forbidden' times, Indra is said to have destroyed them with his thunderbolt. So only few of them are, now a days extant. In the first place the sakhā of the · Rāṇāyaniyas, which is subdivided into seven ..parts: Rāņāyaniyas, Satyamugras, Kalopas, Mahākālopas, Lāņgalāyanas, Sārdúlas and Kauthumas. According to some authorities the Kautrumas fall into six subdivisions : Kauthumas, Asurayaņas, Vātāyanas, Prāñcadvainabhịts, Prācīnayogyas and Naigamīyas (cp. Mahidāsa on Caranavyūha, p. 44 ed. of Benares). Besides this tradition others tell us, that the Rāņāyanīyas comprised nine schools : Rāņāyaniyas, Satyāyanīyas, Sātyamudgalas, Khalvalas, Mahākhalvalas, Lāngalas, Kauthumas, Gautamas and Jaiminiyas. Further tradition informs us, that at present of all these säkh is only three are left over: the Kanthumas in Gurjara (Guzerat), the Juiminitas in Karnitaka (the present Karnatik) and the Rūniyanīvas in Vaijārāştra (the country of the Marathas). To our knowledge have come the text books of these three sakhās, if not wholly complete. As the Vulgata of the Sānasambitá is considered that of the Kauthumas, while eight Brāhmaṇas are handed clown as belonging to this sākhā; 1. The Tāņdyamahabrāhmaṇa or Pañcavimśa brālımaņa (ed. in the Bibl. . Indica); 2. The Sadrimsabral ma na (edited by ' H. F. Eelsingh : Sadrimśabrāhmaṇam vijñāpanabhāşyasabitam, Leiden, Brill 1908 and by Jibananda Vidyasagara, Calcutta 188.1); 3. The. Sāma vidhānabrahmaņa (edited by Burnell, London 1873 and by Satyavrata in the. 1 ·ii. journal Ușil, Calcutta 1895, translated into German by Sten Konour, Halle, 1893); 4. The Ār şeyabrāhmaṇa (ed. hy Burnell, Mangalore 1876, and hy Satyavrata in “Uşa", Calcutta 1892); 5. The Devatädhyāy a brāhmaṇa (ed. by Burnell, Mangalore 1873 and by Vidyasagara 10- getlier with the Şadvima); 6. The Upanişadbrāhuana, of which the first two prapāthakas contain the Mantrabrāhmaṇa (ed. by Satyavrata in "Uşa’! 1890); the last eight prapāthakas comprising the Chandogyaupanişad (ed. by Röer in the Bibl. Indica and by Böhtlingk with a german translation), Leipsic 1889); 7. The Samhitopan işad (ed. by Burnell, Mangalore 1877); 8. The Vamśabrāhmaṇa (ed. by Burnell, Mangalore 1873 and in the "Uşā” 1892). The following Sūtras are dependent on the Samhita and the Brāhmanas of the Kauthumas : 1. The Maśakak'al pasūtra or Ārşeyakalpa (ed. by W. Caland, Brockhaus, Leipsic 1908); 2. The Kșudrasútra, being an appendix to the ārşeyakalpa (printed after this text); 3. The Srautasůtra of Latyāyana (ed. in the Bibl. Indica); 4: The Grhy à s û tra of Gobhila (ed. in the Bibl. Indica and with German translation by Fr. Kuauer, Dorpat 1884; English transl. by H. Oldenberg in Sacred Books of the East, vol. XXX); 5. The Śrādhakalpa of Gobhila or Vasiştha (ed, in the Bibl. Indica as an appendix to Gobhila'; 6. The Karma pradipa or Chandogyagyhyaparisista (ed. by Jir. Vidyasagara in Dharmaśāstrá samgraba and elsewhere) ; 7. Tlie Gryäsa mgraha (ed. by Bloom-' field in the Journal of the German Oriental Society, vol. 35, and in the Bibl. Ind. and the "Uşa"). There are niany texts 'more 'as' tlie Puspasůtra, the Pañcavidhasútra (both ed. by Simon), the Nidäna sätra etc., most of which have been edited. For a complete survey of these ·i. texts see: "Die Jaiminiya Sambita” ed. by W. Caland, Breslau 1907, page 14. Thus for the texts of the Kauthumas. Whether the Rāņāyanîyas are a saklā or a carana, i. e, whether, besides an independent tradition of the sutras they possess a separate recension also of the Samhita, is not yet ascertained : the Audgātraprayoga of Sāyaṇa, who, as we know, adhered to the Sútra of Drāhyāyaṇa, shows in the musical notation of the Sāmaveda divergencies, although slight, from the Vulgata. For the rest are at present considered as Raņāyaniya texts the following: 1. The Drähyāyaṇaśrauta's û tra (edited partly by Reuter, London, Luzac 1904) ; 2. The Khădiragļhyasútra (ed. with the comm. of Rudraskanda at Mysore 1913, and translated H. Oldenberg in the Sacred Books of the East, vol. XXIX); 3. The Gautamapitřmedhasútra (ed. by W. Caland together with the Pitymedhasútras of Baudhāyana and Hiraṇyakešin, Leipsic 1896); 4. The Gautam asmộti (ed. with Telugu comm. by Chentral Rao Pantalu, Madras 1890). But it is at far from certain, that all these texts belong to the Rīņāyanīyas. Ašarka in his commentary on the Karmapradipa informs us that the Gobhilasútra contains the domestic ritual followed not only by the Kauthumas but also by the Rāņāyanīyas. In agreement with this statement is the fact, that Hemādri in his Śrāddhakalpa thrice (pag. 1424, 1460, 1468) designates Gobhila as the Rīņāyaniyasūtrakrt. If we accept these statements, the Khadirasutra cannot be also the Sütra of the Rāņāyanīyas. Now, in Southern India there is said to exist a Khădiragrhiyasútra of the Sardelas (see Report on a search for Skt, mss. in tl.e Bombay Presidency 1891-1895, by A. V. Kathavate, Bombay, 1901, No. 79), who also are a sākkā of the Sāmaveda, and this Sūtra of the Sardûla·iv. sāmagas agrees, as I am informed, rith the exception of a few various readings, with the text of our Khadirasūtra. That at the time of Hemālri there existed a living tradition of the Gardølašākbā is seen also from his Sraddhakalpa, where (on page 1078), lie mentions those parts of the Veda that are 10 be recited by the Sārdülašākliins during the feeding of the Brähmaņas. It is, therefore, possible that at least the Khădirasútra contained originally the domestic ritual of the Cardúlas. But there is still another tradition current about this Klādirasūtra. In the Ghyaratna edited at Mysore in 1881 with the commentary called Kanthabhứşana, we find several times cited a Gautamagrhyasútra, and all the passages here attributed to Gautama are to be found in our Khadirasatra. Besides, we possess, as has been noted above, a Pitrmedliasātra of the Gautamas, a Gautamadharmasútra (ed. by Stenzler, London 1876) and a Gautamasmrti. All these may have been the books of the Gautamas, who also formed a subdivision of the Sāmayeda. Of the third greater sakha belonging to the Sāmaveda, the Jaiminiyas, until a few years ago but one single book was known, viz. the Talarakīra or Kena Upanișad. A. C. Burnell, who during his sojourn in Southern India published many Simaveda texts, brought to Europe a collection of other texts belonging to this säkha. Of these texts are now published : 1. The Jaiminiya sa mhita (Die Jaiminīyasambitā mit einer Einleitung über die Sāmaveda literatur by W. Caland, Breslau 1907); 2. The Taiminiya brāh m'a na partly; of this important and extensivc Brahmana copies procured hy Burnell are to be found at the India Office in London. Several miner parts have been published by H. Örtel in the Journal of the American Oriental Society. As the manuscript materials, however, were inadequate to give a complete edition of this -- ·book, the writer of this Introduction published large extracts from it (Das Jaiminīyabrāhmaṇa in Auswahl, Text, i bsersetzung, Indices; Amsterdam, 1919); 3. The Jaiminiyaupanişad brālı maņa (properly : the Gāyatryupanişad, being a part of the great Brälımanı, ed. by Örtel, New Haven 1894 as Vol. XVI of the J, A. O. S.); 4. The Arşey abrāhmaṇa (the Jaiminiya text of the Arşeya brāhmaṇa of the Sānveda ed. by Burnell, Mangalore 1878); 5. The Jaiminīyaśrauta sútra (edited with a Dutch translation under the title: "Bijdrage tot de Kennis von liet vedische ritueel" by D. Gaastra, Brill, Leiden 1906); 6. and lastly The Jaiminigrhyasútra, on which text see below. Besides these texts, now printed, the India Office possesses also copies of the Gānas of the Jaininīyas, brought to Europe also by Burnell. But until the key to its musical notations is found, an edition of these books can hardly be expected. Remarks on the Jaiminigrhyasútra. In his Introduction to the Ķktantravyākaraņa(page XLIX) Burnell informed us, that a copy of the Griyasútra of the Jaiminīyas with a commentary by Śrīnivāsa had just (in the year 1879) come into his possession. This Manuscript was presented to the India office, and through the kindness of Dr. F. W. Thomas, Chief Librarian of the India Office, I was allowed to make use of it. The Mss. is in excellent condition, in Grantha characters. On the title page we read in Burneli's handwriting: "A. C, Burnell, 1879. I. Jaiminigrhyasútra with C. by Crīnivāsa. The author refers to previous Kärikās and Vittis. 2. Vinatänanda, a prayoga to the same. Both from Tinavelly MSS.' I. about 200 years old.. 2 recent." 1 ·The Manuscript is registered as B 46.4, written neatly on blue paper on 73 folia, 19 c. m X 24 C, m, in Grantha. Each Sútra is followed by its bhāșya. In two Reports ("Report on a search for Skt. and Tamil mss. for the year 1896/97 by Seşagiri Šāstrī No. 1, Madras 1898" and in a ditto for the year 1893/94). I found two more mss. of this text mentioned under No. 24 of the no, 1 and under no. 65 of no. 2. The first of these two is a copy of an original from Trichinopoly, on paper in Nāgāri comprising 48 pages of 15 lines each. This copy contains the continuous text of the Satra alone. The second of the two Madras inss. gives the commentary called Subodhini composed by Śrīnivāsin Adhvarin; this is a copy of a Telugu original on paper, 100 pages of 20 lines each. On these three mss. so based the text as given below: B. designates the ms. of Burnell at the India Office. M designates the first Madras ms. (text only). Mº designates the second Madras ms. (Subodhini). The text is given by me continuously, just as found in M', without division into Sūtras. To facilitate understanding the sentences are separated by a small daņda above the line. In indicating the close of a sentence the commentary was mostly, but not always, my guide.--Of the commentary only extracts are presented, but I do not believe that anything deservirg mention has been omitted. Against ordinary use Śrīnivāsa comments also on the mantras. These vyākhyās have been received into the extracts only for those mantras, which do not occur in any printed text, or when they occur only in the Mantrabrālimaņa of the Kauthumas. I regret to state that I was not able to give a wholly faultless text as the text of the commentary as handed down only in one ms.(B) complete, M treating of the second part only the . .

·1 vii. śräddha, the aştakāritual, the grhavidhi, and the anaśnatsamhitākalpa: A few remarks must be made concerning the relation of the commentary to the text as handed down in M'. It is only in the first part (the first Adhyāya) that Śrīnivása follows this text closely. As to the second part, the commentary disagrees in two respects the texts of M'. First there is no trace that to Śrīnivåsa were known the adbhutaśānti (II. 7) and the grabahoma (II. 9). Consequently these two chapters were the most difficult to reconstruct. In the second place the disposition of the materials in the Subodhinī differs in some respects from the one in the text of M'. After treating Khanda 3 the Subodhini continues : itah param âhitågneh sariranåse : ityâdi (cp. p. 29, l. 1:2 ..of the text) dahanâdisåpindyânta-, vidhayakasútrâny ante vyåkhyåsyâmaḥ. Then follows: immediately the exposition of kh..6 (gyhakarma) as fourth kh. and after it the anaśnatsamhitākalpa (kh.8). No numbering of khandas is given further on, at the end we read only ity anasnatsämhitåkalpah: Then follows, in agreement with what had been stated by Śrīnivāsa (see above), the treatment of khanda 4, introduced by the words, atha: dahanapatalo vyakhyâyate. Having then : treated from khanda 4 unto p. 29, 1. 17 (unto: madhye sgriram, these included) Srinivasa deviates again from the text as given by M", aş he begins.communicating some passages from the Jaiminiyabrāhmaṇa (viz. I. 46–48, cp. the extracts of the commentary on page 65 ) and explaining them (atha ühitagineh kramasamskära ucyałe ). As the Sūtra itself (p. 30, 1: 1-2) refers to this passage of the Brāhmaṇa with the words tasya nisikayo? sruvan nidadhyadity etencnuvakena this passages cannot have formed a part of the Sútra proper. After treating this matter, and lending with the words: ity .

·1 ühitágnilalankalpah, Srīviiväsa continues explaining the text, first the passage p. 29, 1. 17---linto p. 30, 1. 9 (unto anaveksamânal, incl.); this part and indicated : iti (lvitiyah patala). Then follows the exposition of p. 30, 1. p. 31, 1. 9. At the end we read : iti dahane trtiyah paſalah. On the relation of the Jaimnig rhya sutra to the other txts of the J aiminīyas the following may be said. From various facts it is clear, that our sūtra is a genuine text of the Jaiminīyas and that it attaches itself to the other books of this saklā. While in the list of Veda-teachers, to whom at the utsarga ceremony libations of water are to be presented, the Rāņāyaniyas begin with Raņāyani and end with Jaimini ( cp. Simon, Beiträge zur Kenntniss der Vedischen Schuler, P: 27,.rem. 'I, and Subrahmanyavidvān, Gobhilashyaprakisikā, p. 113 ), the Jaiminigļhya mentions Jaimini Talvakūra in the first place ( cp. the text, p. 14, I, II ). The. Vrätikavrata prepares the student for the study of the Vratas, i. e. of those parvans of the Samhitā, which begin with the yrataparvan; thụs the commentary, and cp. Jaim. grhs. p. 15, 1. 8. This statement agrees with the sequence of the Sâmans as handed down by the Jaiminiyas, this sākhā beginning the Aranyaka with the vrataparvan, in contrast with the tradition of the Kauthuina-Rāṇīyaniyas who begin with the arkaparyan, cp. Jaim. ārş. br. p. 23 and Ārseyabrāhmaṇa ( Kauth.) p. 62, both cited according to Burnell., edition of these texts. The Aupanişada vrata prepares for the study of the Upanişada, which according to Śrīnivāsa, comprises ten adhyāyas. This statement seems not to agree with other facts, as the. Jaiminīja upanişad brāhmaṇa, edited by Örtel comprişes not ten adhyāyas, but twelve anuvākās. On the other hand the assertion of Śrīniyāsa, does agree with ·-- ix, a communication made by Burnell to Max Müller (see Sacred Books of the East, vol. I, p. Xc.): "The Kena upanişad comprises the 135-145 Khandas or the tenth anuvāka" (that is, of the Jaiminiya brāhmaṇa). Most conclusive, however, is the fact that our Sûtra refers repeatedly to the Jaiminiyasamhită, indicating by their pratīka the verses, that are to be taken from this Samhitā and thus presupposing it as known to its readers (or auditors ?). So e. g. the puruşasûkta according to the Subodhinī (see p. 47, 1. 15) nas seven verses, whereas the Kauthuma recension knows only five. This is in harmony with the Sambita, where the seven verses of th:s sukta are handed down in II. 3. 6-II. 4. 2. The Jaiminīyabrāhmaņa also is supposed to be familiar to those, who accept the domestic ritual of our Sútra as .their own. This is clearly seen from Jaim. grhs. II. 4 (p. 29, 1. 12), where the author refers to the 48th, and 46th. anuvāka of the first book of the Brāhmaṇa (see J. A. O. S., vol. XIX, p. 106, 103). There is one point of linguistic character, where our Sūtra Harmonizes with the tradition of the Jaiminiyas, viz. the use of the Tamil-malayālam instead of Sanskļt d; this', occurs twice: in Kâra i (p. 14, 1. 12) and in zlopahavana. That Hindu tradition itself knew our Sūtra to be that of Jaimini is proved by a citation (this is the only passage, where I found the Jaiminig!hya cited) found in the unpublished Bhāşya of Sāyaṇa on the Darśapûranımasasätra of Baudhāyana. Sāyaṇa here says : talavakârakılpe jaimini's củha: (hitûgnc's cct pûrvain jayka mrzycta tìm nirmanilyona dahet samtapınena vieti. The passage occurs Jaim. grhs. II, 5 (beg.). About the relation of the Jaiminig!hyasûtra to the other Gịhya sütras of the Samaye da we remark that our Sætra, as is to be expected, has a closer affinity to the Sûtras of the Sāmaveda (Goblila and Khādıra) ·SC. *. ********* than to the Sūtras of ar y other Veda. Whereas Gobhila and Khădira differ from one another principally in the distribution of the materials, the Khadira, moreover, being more concise than the Gobhilasutra, the Jaiminisútra as compared with them, has a totally independent character. It is true that znany a sentence of the Jaiminisátra agrees verbally with the Gobhilasůtra : compare Gobh. 1. 1.9 with Jaim. 1. 2-3 (we remark the ungrammatical pràcy in Jaim.); Gobh, I. 1. 10 with Jaimn. 1. 3; Gobh. I. 5. 15 with Jaim. 1. 9—10; Gobh. I. 5. 18 with Jaim. 1, 11-12; Gobh. IV. 5. 4 with Jaim. 2. 3; Gobh. IV. 5.5 with Jaim. 2. 3 (here Khadira, and Jaim, agree, in opposition to Gobhila, as both texts reckon the parisamūhana and bhimyılambhana to the paribháşās); Gobh. III. 3. 2–5 with Jaim. 14.7-8; Gobli. III. 2. 51 with Jain. 14. 15; Gobh. III. 3. 9-10 with Jaim. 14:16-17.; Gobli. III. 1..29 with Jaim. 15. 4-5; Gobh, III, 2, 11 with Jaim. 15.5; Gobh. III. 2: 12 with · Jain. ib:; Gobh. III. 2. 1—4 with Jaim. 15. 10----1; Gohh. III. 2. 6 with Jaim. 15. 11; Gobh. III. 25, 18, 19 with Jaim. 15. 12 ; Gobh. III. 2. 29 with Jaim. 15. 16–17; Gobh, 111.-2. 52 with Jain. 16.5; Gobli, III. 5.3 with · Jaimn. 18. 4 ; Gobh. III. 5. 11, 12, 14 with Jaim. 18. 4-5; Gobb. III. 5. 32-34 with Jaim. 18. 4–6; Gobh. III. 5. 13 with Jaim. 18.6; Gobh. III. 5. 31 with Jaim, 18. 6; Gobli. III. 5.7--10 with jaim, 118.7--9; Gobh. III. 5. 21--22 with Jaim. 18. 10-12; Gobh. II. 1. 21 with Jaim, 20. 5. Some of these sûtra-sentences are found also in the Khadirasútra, but usually in a more or less (different wording. So our Jaiminisútra stands nearer to the Gobhila-than to the Kbā dirasatra. This fact does not necessarily compel us to suppose, that it is caused by direct influence of the one on the other Sûtra, as it is moge probable that the Samavedins from older times possessed a common stock of ritual prescriptions, from which each of them drew. -- + 1 ·xi. Whilst the Gobhila and Klädira sútras stand very near to one another and especially have this fact in conmon, that both of them acknowledge the Mantrabrāhmaņa as their authority for the mantras, citing the mantra taken from this source by its pratīka, the Jaiminisútra in this respect also stands by itself. Many a mantra given by the Mantrabrāhmaṇa is found in the Jaiminisútra also, but it is here given always sakalapathena and, as is seen from the list of mantras at the end of this edition, never wholly agreeing. Not a few times do we find a mantra in the Taiministra occuring also in the Mantrabrahmana, but in a wording agreeing more closely with the recension of the texts of the Black or White Yajurveda. Further it is to be remarked, that our Jaimini text contains some mantras, which as yet are known only from the Kathakagrhyasútra. We may close this Introduction with a few remarks concerning the relation of our Sätra to some texts outside the Sāmayeda. In the second part of our Sūtra we met with some whole chapters, which, mutatis mutandis, are found also in other texts. So the last four chapters occur also in texts of the Baudhāyaniyas. The grhavidhi (II. 6) is found almost rerbally agreeing in Baudh. grhyaparišişta (I, 16); the adbliutaśānti (11.7) occurs, somewhat longer, in Baudh. g!hyasūtra III. 9, the mantras, as is to be expected, differing : the anaśnatsambitākalpa (II. 8) lias its counttrpart and perhaps its origin in Baudh. dharmasùtra III. 9., whilst finally the grahavidlii agrees nearly verbally with Baudb. g!hyapariſista I. 15. I, for my part, am inclined to believe-we cannot prove it with absolute certainly--that we must adınit the possibility of the Jaiminijätra having borrowed these parts from Baudhayana. On the whole, the texts of the Baudhayaniyas lave become very popular in Southern India and have influenced apparently also other texts of the Șāmaveda, especially the still unpublished Pariśişța, the contents of which are given by Winternitz in his Catalogue of South Indian Manuscripts, London 1902, page1 20.

·।' -- 4 . 10. II. -- -- CONTENTS. I. I---4. pikayajinatantram. पाकयज्ञतन्त्रम् । .5. punm salvanam. पुंसवनम् । 6. nindianmkhasraddham. नान्दीमुखश्राद्धम् । 7. simantonnayanam. सीमन्तोन्नयनम् । 8. jatakarma. . जातकर्म । 9. niūmakarma. नामकर्म । prašinakarma. प्राशनकर्म। casthan. चौडम् । 12. иргиауанат. . उपनयनम्। 13. sandhyopasantan. सन्ध्योपासनम् । 14. rupttkar canam. उपाकरणम्। 15... utsargah. उत्सर्गः। 16-18. pratāni (godanan 18). व्रतानि (गोदानम् १८)। 19. samavarlanan. समावर्तनम् । 20-22. livithah. विवाहः। 23. sayapratarhoiau; सायंप्रातहोमौ; वैश्वदेवम् । vaiszadevain. 24. navayajñah; नवयज्ञः। II. 1-2. śråddham. . . श्राद्धम्। 3. astakit/t. अष्टकाः। 4. aurdlvadchikam. और्ध्वदेहिकम् । 5. ndakaranun, asthi उदकरणम्, अस्थिसञ्चयनम् । sanicayanan. grhuvidhil. गृहविधिः। "7. adbhutasâniih. अद्भुतशान्तिः । 8. anusnestsanhittikalpur. अनश्नत्संहिताकल्पः । 9. grahsantilt . ग्रहशान्तिः । 6.

·*प्रो३म् -- ५ अथातो ऽग्निं प्रणेष्यन्प्रागुदक्प्रवणमभ्युक्ष्य स्थण्डिलं लक्षणं कुर्यान्मध्ये प्राची रेखामुल्लिख्योदीची च संहितां पश्चात्तिस्रो मध्ये प्राच्यो ऽभ्युच्याग्निं प्रतिष्ठापयेद्भर्भुवः स्वरिति लक्षणावृदेषा सर्वत्रा- थातः पाकयज्ञान्व्याख्यास्यामो हुतो ऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति तेषामेकानौ होमो नित्ये यज्ञोपवीतोदकाचमने दर्शपूर्णमासतन्त्राः स्वतन्त्रा वा दक्षिणतो ऽग्नेः पूर्णपात्रमुपनिदधाति सर्व चापां पूर्णमुत्तरतो ऽग्नेरिध्माबहिर्देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रोक्षामीतिर प्रोक्षितमुपक्लृप्तं भवति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीं खादिरः पालाशो वेध्मस्तदलाभे विभीतकतिल्वकबाध- कनिम्बराजवृक्षशल्मल्यरलुदधित्थकोविदारश्लेष्मातकवर्ज सर्ववन- १. स्पतीनामिध्मः कुशालाभे शूकतणशरशीर्यबल्बजमुतवनलशुण्ठवर्ज सर्वतणानि शुक्लाः सुमनसस्तासामलाभे जपारूपकाकुत्थाभण्डीकुर- एडकवर्ज गन्धवत्यो वा सर्ववर्णाश्चतस्र प्राज्यप्रकृतयो भवन्त्यूधन्य वा वाह्यं वा दधि वा५ पयो वा पश्चादग्नेराचमनं त्रिराचामेट्विः परिमृजेत्सकदुपस्पृशेत्पादावम्युक्ष्य शिरश्च शीषण्यान्प्राणानुपस्पेशदर्प १ प्रणेष्यन् M'; प्रणयन् MP3 ; प्रणयिष्यन् B text and comm. २ M': देवस्य त्वेति सावित्रेण instead of देवस्य ... प्रोक्षामांति. ३ काकुत्थभ° M'. ४ ऊधन्यं B (comm.); उधन्यंB (t); उदन्यं M'; ऊद्धन्यM' (t); उ(?)द्धन्य M (comm.). ५. om. all exc. M. ६ आचामे B; आचमे M, M.

·. जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १-२. उपस्पृश्य पश्चादग्नेरुपसमाहितस्योपविश्य दक्षिणेन पाणिना भूमिमा- रभ्य जपतीदं भूमेर्भजामह इदं भद्रं सुमङ्गलं परा सपत्नान्बाधस्वा- न्येषां विन्द ते धनमिति वस्वन्तं रात्रिश्चेदिमस्तोम्येन तृचेनाग्नि परिसमूहेदाद्यया वा त्रिः प्रस्तरमुपसंगृह्य प्रतिदिशं परिस्तृणाति ५ दक्षिणपुरस्तादुपक्रम्याग्रैर्मूलानि'छादयन्पश्चाद्वोपस्तीर्योलपराजिभ्या- मुपहरेद्दक्षिणोत्तरः३ सन्धिः ॥१॥ प्रस्तरात्पवित्रे गृह्णाति प्रादेशमात्रे समे अप्रशीर्णाग्रे अनन्तर्गर्भ अङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च धारयन्ननखेन छिनत्ति पवित्र स्थो वैष्णव्याविति त्रिरूयमद्भिरनुमा येद्विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति १० सकृयजुषा द्विस्तूष्णीं पात्रस्योपरिष्टात्पवित्रे धारयन्नाज्यमासिच्योत्त- रेणानिमगारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्यावद्योत्य दर्भतरुणाभ्यां प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्निः कृत्वोदगुद्वास्य प्रत्यूह्याङ्गारानुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पु- नात्याज्यं च हविश्व प्रणीताश्च स्रुवं च देवस्त्वा सवितोत्पुना- त्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति देवो व इति १५ प्रणीताः पुनराहारमाज्यस्य सकृयजुषा द्विस्तूष्णीमुत्तरतो ऽने: प्रणीताः प्रणीय दर्भे: प्रच्छाद्य दक्षिणतो ऽनेः प्रस्तरं निधाय प्रस्तरस्योपरिष्टात्पवित्रे निधाय विरूपाक्षं जपत्यों तपश्च तेजश्च सत्यं चात्मा च धृतिश्च धर्मश्च सत्त्वं च त्यागश्च ब्रह्मा च ब्रह्म च तानि प्रपद्ये तानि मामवन्तु भूर्भुवः स्वरों महान्तमात्मान- २० मध्यारोहामि विरूपाक्षो ऽसि दन्ताजिस्तस्य ते शय्या पर्णे गृहा अन्तरिक्षे ते विमितं हिरण्मयं तद्देवानां हृदयान्ययस्मये कुम्भे १ पालभ्य B. २ उपक्रम्य MP, B (c); उपकाम B (t); उपक्रमः M. ३. Thus M%; 'श्चाद्वोपरिस्ती B, M'. ४ मिं M. ५. सत्वं B. सत्यं M. ६ गृहान्तरि of ग्रहा° all. - हिरगमयं B (text and comm.) M"; हिर गययं M.

·३ १ .. जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २-३. अन्तः संनिहितानि तानि बलभूश्च बलधा च रक्ष णो' मा प्रमदः सत्यं ते द्वादश पुत्रास्ते त्वा संवत्सरेसंवत्सरे कामप्रेण यज्ञेन याजयित्वा पुनर्ब्रह्मचर्यमुपयन्ति त्वं देवानां ब्राह्मणो ऽस्यह मनुष्याणां ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावति तं त्वोपधावामि जपन्त मा मा प्रतिजाप्सीर्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहोषीः कुर्वन्तं मा मा ५ प्रतिकार्षास्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तन्मे समृध्यतां विरूपाक्षाय दन्ताजये ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठाया- मोपाय कर्माधिपतये नम इति ॥ २॥ स्रुवं प्रणीतासु प्रणीय निष्टप्य द|ः संमृज्य संमार्गानभ्युच्या- नावाधाय दक्षिणं जान्वाच्यामध्यं चेत्किंचिदाज्ये ऽवपद्येत घुणस्य- १० म्बुका मक्षिका पिपीलिकेत्या पञ्चभ्य उद्धृत्याभ्युक्ष्योत्पूय जुहुयात्प- रिधीन्परिदधाति मध्यमं स्थवीयसं पश्चादीर्घ मध्यमं दक्षिणतः कनीयसमुत्तरतः संस्पृष्टान्दक्षिणतो ऽग्नेरपां कोशं निनयत्यदिते ऽनुमन्यस्वेत्यनुमते ऽनुमन्यस्वेति पश्चात्सरस्वते ऽनुमन्यस्वेत्युत्तरतो देवः सवितः२ प्रसुवेति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परिषिश्चद्देव सवितः १५ प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपू: केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदत्विति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमथे- ध्ममादाय सुवेणाज्यं गृहीत्वाभिघार्याग्नावभ्यादधात्ययं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेन वर्धस्व चेध्यस्व चेन्द्धि वर्धय चास्मान्प्रजया पशुभि- ब्रह्मवर्चसेनानायेन समेधय स्वाहेति मनसाघारौ जुहोति संतत-२० मक्ष्णया प्रजापतये स्वाहेत्युत्तरं परिधिसन्धिमन्वबहृत्य स्रवमिन्द्राय स्वाहेति दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहत्याघारौ३ हुत्वाज्यभागौर ३ १ रक्षणो B; लक्षणो M'; रक्षनो MP. २ only in M'. ३ अाघारैर्दुत्वा M°; not found in the other sources. .

·१ जमिनिगृह्यसूत्रे १.३–४. जुहोत्यग्नये स्वाहेत्युत्तरतः सोमाय स्वाहेति दक्षिणतस्तावन्तरे- णाहुतिलोको भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नये ऽग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामग्नय इन्द्राग्निभ्यामित्य- मावास्यायामुत्तरपूर्वामुत्तरपूर्वामाहुतिं जुहोत्यनभिजुह्वदाहुत्याहुति ५. प्रत्यक् सौविष्टकृतस्थानान्नित्यो ऽग्निः पुरस्तात्स्विष्टकृदन्ते ऽन्यत्र वपाहोमाज्यहोमाभ्यां न स्विष्टकृतं प्रत्यभिधारयति खुवे सकृदा- ज्यमुपस्तृणाति द्विर्हविषो ऽवद्यति सकृदाज्येनाभिधार्य प्रत्यभिधा- रयत्यङ्गुष्ठेनाङ्गुलिभ्यां च मांससंहिताभ्यां द्विहविषो ऽवद्यति द्विराज्येनाभिधार्य प्रत्यभिधारयति जामदग्न्यानां तद्धि पञ्चावत्तं १० भवत्यङ्गुल्या तृणकूर्चेन वा एषा होमावृत्सर्वत्र ॥३॥ सपवित्रं प्रस्तरमादत्ते तस्याग्राणि खुवे ऽनक्ति दिव्यत्वेति मध्यमाज्ये ऽन्तरिक्षे ऽन्वेति मूलानि हविषि पृथिव्यामङ्च्चेति प्रस्तरात्तण निरस्यत्यायुषे त्वेति प्रस्तरमग्रावनुप्रहरत्यप्रये ऽनुमतये स्वाहेति पश्चात्तणमनुप्रहरति द्विषन्तं मे ऽभिधेहि तं चैव प्रदह १५ स्वाहेति घृतेनाताः समिध आदधाति समृद्ध्यै स्वाहेति भूमि- मारभ्य शीर्षण्यान्प्राणानुपस्पृशेदप उपस्पृश्य द्वादश प्रायश्चित्ता- हुती होत्याकूत्यै स्वाहा ॥ कामाय स्वाहा ॥ समृद्ध्यै स्वाहा ॥ ऋचा स्तोमं समर्धय गायत्रेण रथंतरं बृहद्गायत्रवर्तनि स्वाहा ॥ उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्य स्वाहा ।। २० चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आपा द्यावा- पृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च स्वाहा ॥ उद्वयं . - । १ विष्टकदन्तेनअन्यत्र M?; स्विष्टकृतंतेअन्यत्र M1; स्विष्टकृतन्तन्यत्र B. २ अभिघार्य missing in B, MP. ३ घृताक्ताः B. ४ श्रालभ्य M. ५ आकृयै MP, B; आत्मात्य M'.

·५ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ४. तमसस्परि स्वः पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमं स्वाहा ॥ प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो ऽस्तु वयं स्याम पतयो रयीणां स्वाहा ॥ भूः१ खाहा ॥ भुवः स्वाहा ॥ खः स्वाहा ॥ भूर्भुवः स्वः१ स्वाहेत्यथास्तीर्णान्द नानीय प्रणीतानां च स्रवस्य " चोपरिष्टात्कृत्वापस्रावयञ्जपति ३ सदसि सन्म भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूयाः पूर्णमसि पूर्ण मे भूया अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठा इति प्रतिदिशमप उत्सिञ्चति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो माजयन्ता- मिति प्राचीनावीती दक्षिणस्यां' दिशि मासाः पितरो माजयन्ता- मिति यज्ञोपवीती भूत्वाप उपस्पृश्य प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो १० मार्जयन्तामित्युदीच्या दिश्याप श्रोषधयो वनस्पतयो मार्जयन्तामित्यू- ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर्मार्जयन्तामिति समुद्रं वः प्रहिणोमीत्यपो निनीय समुद्रं वः प्रहिणोम्यक्षिताः . स्वां यो- निमपि गच्छत । अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वमिति यदप्सु ते सरस्वतीत्यङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाक्षिणी १५ विमृजेद्यदप्सु६ ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजि- नीवति मुखमङ्घि सरस्वतीति दर्भान्परिधींश्चानावाधाय वामदेव्येन शान्ति कृत्वा त्रिः पयुक्षेत्सहविष्कं प्रदक्षिणमन्वमंस्थाः प्रासावी- -- HELOPance १ The Mss. om the visarga constantly before स्व. २ अथास्तीर्णन्दीन B; यथास्तीर्णं दभान° M'; विस्तीर्णान् दीन M', ३ Read अवस्रावयन् ? ४ इति only in M. ५ दक्षिणायां M', MP. & Thus runs the text in M'. In B M’ the pratika is not given at the first place, but the Mantra is found immediately Sakalapāthena and then, after a, the act, if above p. 3. 1. 15. Thus throughout further on. .

·ur जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ४-७. रिति मन्त्रान्सनमयेत्पूर्णपात्रमुपनिहितं सा दक्षिणा यथाश्रद्धदक्षिणाः पाकयज्ञाः पूर्णपात्रं वा ॥४॥ पुंसवनं तृतीये मास्यन्यत्र गृष्टे ते चरुं श्रपयित्वा पृषदाज्यं वा स्थालीपाकवत्संस्कृत्य पुरुषसूक्तेन जुहुयान्माषौ च यवं च ५. पुल्लिङ्गं कृत्वा दधिद्रप्सेनैनां प्राशयेत्प्रजापतिः पुरुषः परमेष्ठी स मे पुत्रं ददात्वायुष्मन्तं यशस्विनं सह पत्या जीवनभूयासमिति न्यग्रोधशुङ्गं फलाभ्यामुपहितं शुक्लरक्ताभ्यां सूत्राभ्यां ग्रथित्वा कण्ठेः धारयेद्धृवकुमारायेत्याचक्षत वासो दक्षिणा ॥ ५॥ अथातो नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः पूर्वार्ष्याख्यास्याम आर्यमा- १० णपक्षे पुण्ये नक्षत्रे श्वः करिष्यामीति श्वो भूते वान्नं संस्कृत्य शुचीन् श्रोत्रियान्ब्राह्मणाननुमन्त्रयते शुचिः शुक्लमनामाच्छाद्य यज्ञोपवीत्यप आचम्य चतुःशुक्लान्बलीन्हरती दधि तण्डुलाः सुरभि शुक्लाः सुमनस इत्यग्न्यायतने प्रागग्रान्दर्भान्सस्तीयांनये सोमाय प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यो भूतेभ्यः पितृभ्यः १५ सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इति हविष्यमन्नं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय दना माषमत्स्यमांसभक्ष्याशनैरित्यपरमथ चतुष्टयमादाय व्रीहियवपुष्पस- पाणीति सह तैरेवोदकुम्भमादाय मनः समाधीयतां प्रसीदन्तु भवन्त इत्युत्का सप्रणवं नान्दीमुखाः पितरः श्रीयन्तामित्येवं यथार्थमितरे प्रतिब्रयुः३ ॥ ६ ॥ सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे मासि षष्ठे ऽष्टमे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे हस्तोत्तराभिर्वा कुर्यात्तिलमुद्गमिश्रं स्थालीपाकं श्रपयित्वान्वार- ब्धायां जुहुयान्महाव्याहृतिभिर्तुत्वा प्राजापत्यया' चाथैनां पश्चा- २० 9 Repetition of the last two words only in B. २ Thus M'; कर्णे B. ३ B B repeats the last three words. ४ प्राजापत्ययचा M2.

·२ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ७-८. दग्नेभद्रपीठ, उपवेश्यैरकायां वाहतोत्तरायां तस्यै त्रिः शुक्लया? शलल्या प्राणसंमितं सीमन्तं कुर्याच्छुक्लेना मूर्भः प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेत्यथास्या दक्षिणं केशान्तं सम्भिरलंकृत्य तथोत्तरं हिरण्यवतीनामपां कांस्य पूरयित्वा तत्रनामवेक्षयन्पृच्छद्धिं भूर्भुवः' स्वः किं पश्यसीति परा प्रत्याह प्रजां पशून्सौभाग्यं मह्यं दीर्घमायुः पत्युरिति वासो दक्षिणा हिरण्यं वा ॥ ७ ॥ कुमारे जाते जातकर्म प्राक्स्तनप्राशनाहीहिं च यवं च जा- तरूपेणावघृष्येदमन्त्रमिति प्राशयेदिदमन्नमयं रस इदं प्राणेनामृतं सह पृथिवी ते माता द्यौः पिता जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यर्थनमभिमन्त्रयते ऽङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधि जायसे । १० आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यथैनं परिददात्यढे त्वा परिददाम्यहस्त्वा राज्य परिददातु रात्रिस्त्वाहोरात्राभ्यां परिददात्वहोरात्रौ त्वार्धमासेभ्यः परिदत्ताम- धमासास्त्वा मासेभ्यः परिददतु मासास्त्वर्तुभ्यः परिददत्त्वतवस्त्वा संवत्सराय परिददतु संवत्सरस्त्वा जरायै मृत्यवे परिददात्विति १५ को ऽसि कतमो ऽसीत्याह सं मासं३ प्रविशासावित्यथास्य गुह्यं नाम ददाति वेदो ऽसीत्यथास्य मूर्धानमुपजिघ्रत्यश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव पशूनां त्वा हिंकारेणाभिजिघ्रामीत्येवमेव प्रवा- सादेत्य पुत्राणां मूर्धानमुपजिघ्रति फलीकरणसिश्रान्सर्षपान्दशरा- त्रमग्नौ जुहुयात् शण्डायति द्वाभ्यां शण्डाय मर्कायोपवीराय शो- २० ण्डिकेर उलूखलो मलिम्लुचो दुणाशिच्यवनो नश्यतादितः' १ °पीठमुप° all; cp. Par: Gths. I. 15. 4. २ The Mss. . om the visarga. ३ सम्मासं B, M'; शर्मासं MP (cp. Mantr. br. I. 5. 14). ४ रूणोशि MP, ५. Without visarga the Mss.

·२ । ५ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ८-११. स्वाहा । आलिखन्विलिखन्ननिमिषन किंवदन्ती उपश्रुतिरर्यम्णः कुम्भी शत्रुः पात्रपाणिनिपुणहान्त्रीमुखः सर्पपारुणो नश्यतादितः स्वाहेति दशरात्रं दम्पती सूतको भवतस्तस्यान्ते स्नात्वोत्था- नम् ॥ ८ ॥ अथातो नामकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे द्वादश्यां वा पिता नाम कुर्यादाचार्यो वा तमहतेन वाससा समनुपरिगृह्य पिता- केनासीत तस्य नामधेयं दद्याद यक्षरं चतुरक्षरं वा घोषवदा- धन्तरन्तस्थमनुनक्षत्रमनुदैवतमनुनामातद्धितमाकारान्तं खियै यथा- थं३ वा कुमारयज्ञेषु च नक्षत्रं नक्षत्रदैवतं तिथिमिति यजते १० अष्टावन्या जुष्टा देवता यजते ऽग्नि धन्वन्तरि प्रजापतिमिन्द्रं वसूत्रद्रानादित्यान्विश्वान्देवानित्येतासुर स्विष्टासुः सर्वा देवता अभीष्टा भवन्ति ॥ ६ ॥ अथातः प्राशनकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान्भोजयित्वा हविष्यमनं प्राशयेदनपते ऽनस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः । प्र १५ प्रदातारं तारिष ऊर्ज नो धेहि द्विपदे शं चतुष्पद इति ॥ १० ॥ तृतीये संवत्सरे जटाः कुर्वीत गर्भतृतीय इत्येक उदगयने पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्यापराह्ने अग्ने प्रणयित्वा दक्षिणतो ऽग्नेश्चत्वारि पूर्णपात्राणि निदध्याद्रीहियवानामभितो मध्ये तिलमाषाणामाचान्तोदके ऽन्वारब्धे जुहुयान्महाब्याहातेभिक्षुत्वा १ Thus B; किंवदन्तीम् M'; किंवदन्ती M. For the two mantras cp. Par. grhs. I. 16. 23. २ Without visarga the Mss. ३ M° instead of यथार्थ : अभिधानसमर्थ. * In M° begins a new Khaņda; consequently this recension has one Khanda more in the first praśna. ५. Thus B M'; अग्नि ध° MP; read अग्निधन्वन्तरी ? Thus B; Farecer! M'; BIETET M". .

·ह । जमिनिगृह्यसूत्रे १. ११. विरूपाक्षणात्र पञ्चमी जुहोति सर्वोषधीभि स्फाण्टमुदकमानयन्ति? ब्रीहियवास्तिलमाषा इत्येतत्सर्वोषधमायमगात्सविता सुरेणेति क्षुरमादत्त आयमगात्सविता सुरेण विश्वेदेवैरनुमतो मरुद्भिः । स नः शिवो भवतु विश्वकर्मा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इत्युप्णेन वायरे उदकेनेहीत्युदकमादत्त उष्णेन वाय उदकेनेह्यदितिः केशा- ५ न्वपत्वित्याप उन्दन्तु जीवस इति दक्षिणं केशान्तमभ्युन्धादाप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति तस्मिंस्तिस्रो दर्भपिजूलीरु- पदधात्येकां वा धारयतु प्रजापतिरिति धारयेद्धारयतु प्रजापतिः ३पुनः पुनः सुवप्तवा इत्यूचं त्रिरादर्शन स्पृष्ट्वा येन धातेति सुरेण छिन्यायेन धाता बृहस्पतेररिन्द्रस्य' चायुषे ऽवपत् । तेन त १० आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन तत्प्रजापतिर्मरुद्भ्यो" गृहमेधिभ्यो ऽवपत् । तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन भूयश्चरात्ययं ज्योक् च पश्याति सूर्यम् । तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इत्येवं पश्चात्तथोत्तरतः६ प्रतिमत्रं केशांश्च दर्भपिज्रलीशेषांश्चान हे गोमये ऽभूमिस्पृष्टे निदध्याह्राम- १५ णस्य पुरस्तात्पश्चादितरयोर्वणयोर्यत्तुरेणति नापिताय तुरं प्रयच्छे- धत्तुरेण मम्ला वप्ना वपसि नापिताङ्गानि शुद्धानि कुर्वायुर्व! मा हिंसीनापितेति यथेषां गोत्रकल्पः कुलकल्पों वाप्लुते प्रायश्चि- तीर्जुहुयादावृतैव स्त्रियाः कुर्यादमत्रं समत्रं चेत्पश्चाज्जुहुयादथास्य --- . - -- १ The AISS. hare mostly स्फागड (गड and एट are often confounded in Grantha); is the text corrupted from "भिः फाण्टमु° 01 is स्फाण्ट equal to फाण्ट ? Comm. सह कथितं. २ Thus B, M'; वायवुद° M. ३ BM' om. पुनः पुनः ४ अग्नेर् alone in M. ५ Thus MM.; instead of येन तन् ६ Thus Mi, M2 ; पश्चादयो B. ७ Thus B; चुरेणामम्ला M' ; मन्मला M. B: यत.

·१० जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ११-१२. मूर्धानमारभ्य जपति त्रियायुष कश्यपस्य जमदग्नेस्त्रियायुपं यद्देवानां त्रियायुषं तत्ते अस्तुर त्रियायुषमिति धान्यपल्वले गोष्ठे वा केशानिखनेत्कुशलीकर्ता पूर्णपात्राणि हरेगौदक्षिणा ॥११॥ सप्तमे ब्राह्मणमुपनयीत पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामं नवमे त्वायु- काममेकादशे क्षत्रिय द्वादशे वैश्यं नाति षोडशमुपनयीत प्रसृष्टवृषणो" ह्येष वृपलीभूतो भवतीति तत एन स्वातमलंकृत- मातादं कृतनापितकृत्यमानयन्ति तमहतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति यथावर्ण परीम सोम ब्रह्मणा महे श्रोत्राय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण ६ याज्ज्योक् ६ श्रोत्रे अधि जागराजीवाहि शरद: १० शतं पश्याहि शरदः शतमिति परीममिन्द्र ब्रह्मणा महे राष्ट्राय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण" याज्ज्योग्राष्ट्रे अधि जागराजीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमिति परीमं पोष ब्रह्मणा महे पोषाय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण याज्ज्योक् ८ पोषे अधि जा- गराजीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यथैनं पश्चादग्नेः १५ प्रामुखमुपवेश्य यज्ञोपवीतिनमाचार्य आचामयत्याचान्तमुत्थाप्योत्त- रतोऽग्नेः प्राचो दानास्तीर्य तेष्वक्षतमश्मानमत्याधाय तत्रैनं दक्षिणेन पादेनाश्मानमधिष्ठापयेदिममश्मानमारोहाश्मेव त्वं स्थिरो भव द्वि है पन्तमपबाधस्व मा च त्या द्विपतो वधीदित्यथैनं पश्चादग्नेः प्रा- मुखमुपवेश्योत्तरत आचायो ऽन्धारब्धे जुहुयान्महाव्याहृतिभिर्हत्वा २० वेदाहुतिभिश्च संपातमास्ये भूर्ऋचः१० स्वाहेति प्रतिमत्रं भूऋचः १० - १ व्यायु° B. - २स्तु B. ३ उपनयते B; उपनयेत M. उपनीयत MP ४ Thus B; उपनीयत M1; उपनयेत M. ५ प्रसस्त M,M. ६ यायो B, M', M. ७ णयनज्यो' B; णयाज्यो° M'; missing ८ णयातूज्यो' B; याज्यो M; missing in M'. है अववाधM MP. १. The Visarga not in the MSS. . . - । in M. म ·जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १२. स्वाहा भुवो यजंपि स्वाहा स्वः सामानि स्वाहेति प्राशितमा- चान्तमुत्थाप्य नमो वातायेत्येनं प्रदक्षिणमग्निं परिणयेन्नमो वाताय नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यो नमो वो ऽदृष्टाय बृहते करोमीत्यधिगन्तरधिगच्छ प्रदातः प्रयच्छासावमुष्मै वेदमि- त्यथैनं पश्चादनेः प्राङ्मुखमवस्थाप्य पुरस्तादाचार्यः प्रत्यङ्मुखस्तावञ्ज- ५ ली कुरुत उत्तरत आचार्यस्तमन्यो ऽद्भिः पूरयेन्निस्रावेणेतरस्य 'पूरणमर्थन संशास्ति ब्रह्मचर्यमगामुप मा नयस्वेति को नामा- सीत्यसाविति नामधेयं दद्यात्तत्राचार्यों जपति हिं भूर्भुव: स्वरा- गन्त्रा समगन्महि प्र सु मर्त्य युयोतन । अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरतादयमित्यथास्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तं गृह्णातीन्द्रस्ते १० हस्तमग्रभीद्धाता४ हस्तमग्रभीत्पूषा हस्तमग्रभीत्सविता हस्तमग्रभी- दर्यमा हस्तमग्रभीन्मित्रस्त्वमसि धर्मणाग्निराचार्यस्तयेति प्राणानां प्रन्थिरसीति नाभिदेशमारभ्य५ जपति प्राणानां ग्रन्थिरसि मा वित्रसामृत मृत्योरन्तरं कुर्विति दक्षिणमंसमन्ववमृश्य मयि व्रत इति हृदयदेशमारभ्य जपति माय व्रते हृदयं ते अस्तु मम चित्तमनु १५ चित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकवतो जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मयीत्यर्थेनं परिददात्यग्नये त्वा परिददामि वायवे त्वा परिददामि दवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यद्भयस्त्वोषधीभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यरिष्ट्या इत्यथैनं संशास्ति ब्रह्मचार्यसि समिध आधेह्यपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा २० स्वाप्सीरित्यग्नये समिधमाहार्पमिति घृतेनाताः समिध आदधात्यग्नये १ Cp. page 5 note 6. २ स्त्वन MAP ३ श्राचार्यःतम B ; प्राचार्यस्यतम'M' ; प्राचार्यस्थतम" I'.. ४. I here and further on throughout अग्रहीत. ५आलभ्य M,B.

·१२ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १२. समिधमाहार्ष१ बृहते जातवेदसे । यथा त्वमग्ने समिधा ममिध्यम एवमहमायुषा वर्चसा. तेजसा सन्या मेधया प्रज्ञया प्रजया पशु- भिब्रह्मवर्चसेनानायेन धनेन समेधिषीय स्वाहा || अप्सरासु या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषतां स्वाहा ॥ भूः३ स्वाहा भुवः३ स्वाहा. स्वः३ स्वाहा भूर्भुवः स्वः स्वाहेतीयं दुरुक्तादिति मेखलामाबनीत इयं दुरुक्ता परिवाधमाना वर्ण पवित्रं पुनती म आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमाभरन्ती स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् ।। ऋतस्य गोप्त्री तपसः परस्पी नती रक्षः सहमाना अरातीः । सा मा समन्तादभिपयेहि भद्रे भतारस्ते मेखले मा रिषामेति मोजी ब्राह्मणस्य मौर्वी राजन्यस्य मुञ्जमिश्रां तामलीं वैश्यस्य मोर्जी वा सर्वेषामथ परि- धानानि क्षोम वा शाणं वान्तरं ब्राह्मणस्यैणयमुत्तरं रौवं राजन्यस्याजं वैश्यस्यैणेयं वा सर्वेषां स्वस्त्ययनो ऽसीति दण्ड प्रयच्छेत्प्राणसंमितं पालाशं ब्राह्मणस्य बेल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य १५ नैयग्रोधं राजन्यस्यौदुम्बरं वैश्यस्य पालाशं वा सर्वेषां मातरं प्रथम मिक्षताथान्या:६ सुहृदो भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत भवति मिक्षा देहीति भवन्मध्यमया राजन्यो भिक्षां भवति देहीति भवदन्त्यया वैश्यो देहि भिक्षां भवतीति. क्षां च हिं च न वधयेद्भवत्पूर्वया वा सर्वे प्रायश्चित्तं चेदुत्पद्येत जीवा. स्थ जीवयत मेत्येनमय २० प्राचामयेज्जीवा स्थ जीवयत मापो नाम स्थामृता नाम स्थ स्वधा . .' १ पाहारिषन B. २ प्रश्नया B. ३ All Iss. without visarga. ४ परस्त्रीः and परस्फी Mi text and comnn.; परिस्वी B text and ५ तामली B ; तमली M, M. ६ Thus only M2 ; न्य: B, AM', ७ सुहृद: MP, M%; सुहृदं B. comm., M. .

·- .. जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १२-१३. नाम स्थ तासां वो भुक्षिषीय' सुमतौ मा धत्त शिवा मे भवत नमो वो ऽस्तु मा मा हिंसिष्टेति भैक्षमुपन्याहृतमूर्ध त्रिरात्रात्सा- वित्री प्रनयात्तदहवी पश्चादनेः पच्छो ऽर्धशः सर्वामित्यनूच्य वेदमारभ्याग्ने बतपत इति घृतेनाताः समिध आदधात्यग्ने व्रतपत व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । वायो व्रतपते..५. व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । आदित्य व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छके यं तन्मे राध्यतां स्वाहा । व्रतानां व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहेति तदेतद्रतादेशनं सर्वत्र व्रतसमाप्तावने ' व्रतपते व्रतमचारिष तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहेति मत्रान्सनमयेदथैन संशास्ति ब्रह्मचार्याचायाधीनः प्रशान्तो १० ऽधःशायी दण्डमेखलाजिनजटाधारी स्त्यनृतमधुमांसगन्धमाल्यवर्जी भवेति त्रिरात्रमक्षारालवणाश्यू त्रिरात्रात्याची वोदीची वा दिशमुपनिष्कम्यः पलाशं गत्वा व्याहृतिभिरभ्यज्य स्थालीपाकेनेष्ट्रवा यज्ञोपवीतं दण्डमित्युदस्य प्रत्येयाद्गौदक्षिणा ॥ १२ ॥ सायंप्रातरुदकान्ते पूतो भूत्वा सपवित्रो ऽद्भिर्माजेयतापोहिष्ठी-१५ याभिस्तिसृर्भिस्तरत्स मन्दी धावतीति चतसृभिर्वामदेव्यमन्ते शुचौ देशे दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणःप्रत्यङ्मुखो वाग्यतःसन्ध्यां मनसा ध्यायेदा नक्षत्राणामुदयादुदितेषु नक्षत्रेषु त्रीन्प्राणायामान्धारयित्वा सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वो वा दशावरमथाग्निमुपतिष्ठते ऽग्ने त्वं नो अन्तम इत्यथ वरुणमुपतिष्ठते त्वं वरुण उत मित्र २' इत्येतयैवावृता प्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नथादित्यमुपतिष्ठत उद्वयं तमस- १ भुक्षीय B ; भितिषीय M', M. २ उपव्याहृत M. ३ Thus B; अक्षारलव MP; अक्ष्यरलव M. ४ पालाश the Mss, ५ Thus MP ; "पीतदण्ड B, AI'.

·. . . २ १४ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १३-१४. स्परीत्यथ मित्रमुपतिष्ठते प्र मित्राय प्रार्यम्ण इति स यदि सूर्या- म्युदितः सूर्याभिनिमुक्का वा तच्छेषं सावित्री मनसा ध्यायेत्सैव तत्र प्रायश्चित्तिः ॥१३॥ श्रावण्यामुपाकरणं प्रौष्ठपद्यां वा हस्तेन त्रीन्प्राणायामाना. ५ यम्याचम्य' सर्वे पुरस्ताजपं जपन्ति सह नो ऽस्तु सह नो भुनक्तु सह नो वीर्यवदस्तु मा विद्विषामहे सर्वेषां नो वीर्यवदस्त्विति तेभ्यः सावित्री प्रबयाद्यथोपनयने मनसा सामसावित्री च सोम राजानमित्यादितश्छन्दांस्यधीत्य यथार्थमक्षतधानानां दधश्च नवाहुती. र्जुहोत्यृषीन्देवांश्छन्दांस्यूचो यजूंषि सामान्यचं साम यजामहे सदस. स्पतिमद्भुतं मेधाकारमित्येतासामेव पूर्वाभिः षड्भिः पूर्व तर्पयेदाचा. र्यमाचायश्चि३ जैमिनि तलवकारं सात्यमुग्रं राणायनि- दुर्वाससं५ च भागुरिं६ गोरुण्डिं गोगुलविं भगवन्तमोपमन्यवं कारडिं सावर्णि गार्ग्य वार्षगण्यं देवन्त्यमित्येतांस्त्रयोदश१० धानावन्तं द- धिकाव्ण११ इत्येताभ्यामभिमन्वय हविशेष प्राश्य प्राह प्रधीयत २ १५ आमेये समाप्ते ऽज ऐन्द्रे मेषो गौः पावमाने पर्वदक्षिणा सब्रह्म- चारिणश्चोपसमेतान्मोजयेत्सावित्रमहः१३ काङ्क्षन्त उत्सर्गे च पक्षि- णी रात्रि न मांसमश्नीयान श्राद्धं न लोमानि संहारयेन स्त्रियमुपेया- हृतो जायामुपेयाद्वर्षाशरदिकमेतहतमर्धमासमित्येक १५ ॥ १४ ॥ --- । । । १ प्राणानापस्याथाचम्य M; प्राणायामानाचमाचम्म M; प्राणायामानाचम्य B.. २ शंनोअस्तु MP. ? What follows, until the end of the khanda, is missing in MP. प्राचार्य आचार्य च M. ४ ग्राणायनिं B; राणागिणी M'. ५ कुरुवास B ; दवीसच or दवासञ्च MI!, cp. Simon, Beitr. zur Kenntnis der Vedischen Schulen, S. 28, note. ६ भागुरं M. ७ गौरिगडं B, गौरण्डिं M. ८ गौद्गल B ; गोर्गलवं ।' € Thus B, but with Tainil-Valavālau ), instead of the d; गाया. १० Thus ; ; देवन्त्रम् M. ११ दधिकाठगामित्य . १२ प्राधीयत. १.३ सावित्राम" the Iss. २४ वर्षशरM. TA .

·। जमिनिगृह्यसूत्रे १. १५-१७. १५ तेषीमुत्सर्गो वेदेषु यथास्वं विश्रमन्तां छन्दांसि चतुरुत्तराणि शिवेन नो ध्यायन्त्वित्युत्सृज्याध्यायानध्यायौ व्रतानि चानुपालयन्तो यथास्वं वेदमधीयीरन्नत ऊर्ध्वमभ्रेषु नाधीयते ।। १५ ।। गौदानिकवातिकोपनिषदाः १ संवत्सरास्तेषु सायंप्रातरुदकोपस्प- शनं नानुपस्पृश्य भोजनं प्रातः सायमुपस्पृश्या समिदाधानादरण्या- त्समिधमाहृत्यादध्यादादित्यवातिकः संवत्सर एकवासा न युक्तमा- रोहेदादित्यं नान्तर्दधीत बत्रेण महीमासनशयनाभ्यामुपानद्भयां च नोचं जान्वोरपः प्रस्नायादन्यत्राचार्यवचनाद्रातिके व्रतपादित्यवा- तिके शुक्रियाण्यौपनिषद उपनिषदं श्रावयेत् ॥ १६ ॥ द्वादश महानाम्निका ४ संवत्सरा नव षद् त्रय इति विकल्पाः १० संवत्सरमित्येके- पित्रा चेच्छ्रुता महानाम्न्यः संवत्सरं ब्रह्मचर्य चरच्छुक्लैकबासा वतं तु भृयस्तिष्ठहिवाथासीत ननं तस्य कृष्णे भोजनाच्छादने भवत इत्येके शुक्लं चैव परिदध्याद्रागदोषान्न कृष्णं सर्वास्वप्नुपस्पृशेदबुक्ताः शकर्य इति नावा न प्रस्नायात्प्राणसंशये तूपस्पृशदुभयत अपि वा गाः पाययेत्पशुकाः शक्य इति वर्ष । नान्तर्दधीत छत्त्रेण प्रति वर्ष निष्क्रामेदेवमस्य चरतः कामवर्षी पर्जन्यो भवति ब्रह्मचर्यान्त एकरात्रमुपोषित अरण्यं गत्वा शवल- मिश्राणामपां कांस पूरयित्वा तमुपवेश्य समनुपरिगृह्य निमीलितं तिस्र स्तोत्रिया उपगायेत्सपुरीषा. उपोत्थायाचार्यो ऽहतेन वाससा मुखमस्य परिणयेत्प्रदक्षिणमुदपात्रं धारयस्तिष्ठेदह शेष रात्रिमासीत २० १ Thus B, M' ; गोदा M'. २ उपनयां च om. M'. ३ नातिके B, MP; ब्रातिकस M'. ४ नाम्राकाः B, MP. ५ "वत्सर इत्येके B, M. ६ नाम्नयः the Mss. ७ चैव M' ; तैव (sic) B ; 1 om. the words शुक्लं......दध्यात्. ८ Thus only B ; आपूक्का 11' ; अभुक्ता M. € Bins, sfat after "स्पृशेद्. १. Thus all (उपागायेत् M'); but as the comm. explains उपगायेत् by अध्यापयेत् , the correction उपगापयेत् is probable. . । - - , ·। - १६ मिनिगृह्यसूत्रे १. १७-१८. वाग्यतः श्वो भते ऽरण्यं गत्वाग्निमुपसमाधाय वत्समुपान्वानीय' वास उद्वेष्टयेदुद्यम्य कांसमपोऽभिवीक्ष इति वीक्षेत्स्वरभिवीक्ष इत्यादित्यं ज्योतिरभिवीक्ष इत्यग्निं पशुमाभिवीक्ष इति वत्सं समन्या यन्तीत्ययः प्रसिच्य वासः कांसं वत्समित्यचार्यायोपहरेत्स्थालीपाकाद्विश्वा- ५. मिनेन्द्रौ महानाम्नीश्च यजत इत्याचार्य सपरिषदकं भोजयेद्गौदक्षि- णा ॥ १७ ॥ द्वादश वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य जननात्प्रभृतीत्येके यावदध्ययनं वा सदा साये समिदाधानं सायंप्रातभैक्षचरणं द्वे त्रिवृती वर्जये-, तिवृतं च मणि त्रिगुणे - चोपानही षोडशे गोदानकरणं तत्केशा- १. न्तकरणमित्याचक्षते चौडकरणेन मन्त्रा व्याख्याता५ उपनयनेन व्रतादेशनं न विह नियुक्तमहतं वासः सर्वाणि लोमनखानि वापयेच्छिखावर्जमित्यौद्गाहमनिरुप्लकेशः स्नायाद्वनस्पतेरिति वनस्प- तीनां स्नानायेन त्वचमुन्मृद्गीते वनस्पतेस्त्वगसि शोधनि शोधय मा तां त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति वनस्पतीनां गन्धो ऽसीति १५ स्नात्वानुलेपनेन कुरुते वनस्पतीनां गन्धो ऽसि पुण्यगन्ध पुण्यं मे गन्धं कुरु देवमनुष्येषु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्टवाय वर्चस इति वनस्प- तीनां पुष्पमसीति स्रजमाबध्नीते वनस्पतीनां पुष्पमसि पुण्यगन्ध पुण्यं में गन्धं कुरु देवमनुष्यपु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इत्यादर्शो ऽसीत्यादर्श आत्मानं वीक्षेतादर्शो ऽस्या मा दृश्यासन्दे- २० वमनुष्या उभये शोभो ऽसि शोभासमहं देवमनुष्येषु रोचो ऽसि १ Thus B; उपन्वनीय M' ; उपन्वानीय M. २ चरेत् ins. M. ३ Thus BM'; मादासाये '. ४ Thus B; त्रिगुण M'; त्रिगुणी M. ५ Thus M! ; 'करणेनमन्त्रव्याख्यातं ' ; "करणेनव्याख्यातं B. ६ ऋन्मृदनाते B ; उन्मृध नीते M"; उन्मृनायने M'. S Thus BN'; अवेक्षेत M'. .

·जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १८-१६. १७ रोचासमहं देवमनुष्येष्वित्यपोदधृत्य स्रजमादेशयेतोक्ता धर्माः संव- त्सरेषु गौर्दक्षिणा ॥१८॥ वेदमधीत्य व्रतानि चरित्वा ब्राह्मणः स्नास्यन्संभारानुपकल्पयते ऽहतं वास एरकां स्नानमनुलेपनं सुमनस अाञ्जनमादर्शमहते वाससी त्रिवृतं मणिं वैणवं दण्डं शुक्ले उपानही नापित उपक्लृप्त उत्तरत ५ उपतिष्ठत्येरकामास्तीर्याहतेन वाससोदग्दशेन प्रच्छाद्य तत्रैनं प्रा- अखमुपवेश्य दण्डमप्सु षादयेविषतां वज्रो ऽसीति मेखलां विस्त्रं- सयेदुदुत्तममिति तां चैवाप्सु षादयेत्केशान्तकरणेन मन्त्रा व्याख्याताः परिवापनं च शिरो ऽग्रे वपते २ ततः श्मश्रुणि तत इतराण्यङ्गान्य- नुपूर्वेण केशश्मश्रुलोमनखान्यश्वन्थस्य मूले निखनेदुदुम्बरस्य ५. १० वापहतो मे पाप्मेति शीतोष्णाभिरद्भिर्हिरण्यान्तर्हिताभिरेनं स्ना- पोछवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति मा ते व्योम संदृशीति रोहिण्या स्नायात्प्रजापतेवा एतनक्षत्रं प्रजावान्भूयासमिति मृगशिरसि स्नायात्सोमस्य वा एतन्नक्षत्रं सोमेज्या मोपनमेदिति तिष्ये स्नाया- बृहस्पतेर्वा एतन्नक्षत्रं ब्रह्म बृहस्पतिब्रह्मवर्चसी भूयासमिति हस्ते १५ स्नायात्सवितुर्वा एतन्नक्षत्रं सवित्प्रसूतो भूयासमित्यनूराधासु स्मा- यान्मित्रस्य वा एतन्नक्षत्रं मित्राणां प्रियो भूयासमिति श्रवणे स्नायाद्विष्णोर्वा एतनक्षत्रं यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञो मोपनमेदिति तम- हतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति सव्यमग्रे ऽक्ष्यञ्जीत यशसा मेत्यथः दक्षिणं त्रिवृतं माणं कण्ठे प्रतिमुश्चते पालाशं स्वस्त्यय- २० नकामः स्वस्त्ययनो ऽसीति बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मवर्चसी १ आदेशयत B ; आदेशयेति MP (आदेशयेत comm.); आदेशयते M'. २ द्विषतो M. ३ वपेत M.. ४ Thus B ; आनुपूर्येण M2 ; आनुपूर्वेण M. ५ औदुम्बरस्य all. ६ यशसमेतिअथ B ; यशासामेतिअथ M' ; यशसौमेतिअथ MP.

·१८ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १६. भूयासमित्यर्कमन्नाद्यकामो ऽर्कवाननादो भूयासमिति गन्धवों ऽसि विश्वावसुः स मा पाहि स मा गोपायेति वैणवं दण्डमुपादत्त उपानहावादधीत? नेत्रे स्थो नयतं मामिति दक्षिणमग्रे प्रतिमुञ्चते तस्य व्रतानि भवन्ति नाजातलोम्न्योपहासमिच्छेद्वर्षति न धावेनो- ५ पानही स्वयं हरेन फलानि स्वयं प्रचिन्वीत न प्रतिसायं ग्रा- मान्तरं बजेनको न वृषलैः सह नोदपानमवेक्षेन्न वृक्षमारोहेन्न संक्रममारोहेन्नानन्तर्धायासीत नापरया द्वारा प्रपन्नमनमश्नीयान्न शुक्तं न द्विःपक्वं न पर्युषितमन्यत्र शाकमांसयवपिष्टान्नपृथुकफाणितदधि- मधुघृतेभ्यो नानमणि हसेन नग्नः स्नायाच्छुक्ता वाचो न भाषेत १० जनवादं कलहांश्च वर्जयेत्त्रयः स्नातका भवन्तीति हरे माहारुणि- गौतमो३ विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्यावतस्नातक इति तेषा- मुत्तमः श्रेष्ठस्तुल्यौ पूर्वी स्नात्वाचार्य ४व्यान्मधुपर्क मे भवानानय त्वित्याचार्यकल्पो वा तस्मै प्रानखायासीनाय मधुपर्कमाहरेद्विष्टर- पायाचिमनीयान्येकैकमनुपूर्वेण' विष्टरमध्याते पायेन पादौ १५ प्रक्षालयते मयि श्रीः श्रयतामिति सव्यं पादमग्रेशूद्रा चेन्मयि पद्या" विराडित्यथ दक्षिणं मयि वर्च इत्ययं प्रतिगृह्णीयादाचमनीयाभिरा- चामेत् पात्रचमसं विष्टरोपहितमधस्ताद्विष्टरौ संहिताग्रौ भवत एकविष्टर उत्तरतस्तयोर्मध्ये दधि मधु संनिहिते भवतो दना चेदधि- मन्थो ऽद्भिश्चेदुदमन्थः पयसा चेत्पयस्यस्तं प्रतिगृह्णीयाद्देवस्य त्वेति २० तं प्रतिगृह्य भूमौ प्रतिष्ठाप्यावघृष्याङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च मह्यं ।। । १ Thus MMP ; आददीत B. २ °फाणित M2 ; पाणित° B; पाणि M. ३ Thus B (only °रणिगौत°) ; इति इह स्वहारुणीगौत° M'; इति अनाहरूणिर्गीत M. ४ प्रब्रूयात् B. ५. Thus M1; आनुपूर्वेण B; आनुपूर्येण M. ६ Thus M; श्रिय° M; श्रीय B. ७ Thus B; विद्याविरा इति M; विपद्याविराडिति M'. , ८ Thus B; आचमेत् M°; °चामयेत् M. k Thus M1; B MP : तं प्रतिगृह्य देवस्य त्वेति त्रिः प्रभूमौ । ..

·-- -- जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १६-२०. त्वा यशसे श्रिये ऽन्नाधाय ब्रह्मवर्चसायेति त्रिः प्राश्नीयाच्छेषमुत्तरतः प्रतिगृह्य ब्राह्मणाय दद्यादभ्युच्य वाब्राह्मणाय गर्ने वा निखने- त्परः स्वधितिपाणिगी दृष्ट्वाह गौगौरिति२ तामभिमत्रयते गोर्धेनु- रित्योमुत्सृजतेति ब्रूयात्कर्तव्या चेत्कुरुतेति त्यागौर्धेनुर्हव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । प्रनु वोचं ५ चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट पिबतूदकं तृणान्य- चित्यथ' पडयाही भवन्त्यत्विगाचार्यः स्नातको राजाभिषिक्तः प्रियः सखा श्रोत्रियश्चेति तेभ्य आतिथ्यं गां कुर्यात्तामतिथय इति प्रोक्षेत् ॥ १६॥ स्त्रात्वा मातापितरौ परिचरेत्तदधीनः स्यात्ताभ्यामनुज्ञातो जायां १५ विन्देतानग्निकां समानजातीयामसगोत्रां मातुरसपिण्डां ज्यायसः कनीयसी दूतमनुमत्रयते ऽनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था एभिः५ सखायो यन्ति नो वरेयम् । समयमा सं भगो नो ऽनुनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवा इति पाणिग्रहणे ऽग्निमाहियमाणमनुमत्रयते' " ऽग्निरैतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्यै प्रजा मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदयं १५ राजा वरुणो ऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रमघं न रोदादिति प्रज्वलित- मुपतिष्ठत इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि प्रबुध्यतामियमिति पुरस्तादग्नेर्लाह्मणो वाग्यतः प्रत्यङ्मख उदकुम्भं धारयस्तिष्ठेदक्षिणतो ऽग्नेः शमीपलाशमिश्रान्लाजाञ्छूपे माता धारयेन्मातुरभावे तन्मात्री २० प्रत्यगनेरेरकां तेजनी वान्यद्वैवंजातीय संवेष्ट्य निदध्याद्यथा २ Thr ce गौर M. ३ Thus B M' (cp. the comm.); भव्या M. ४ After इति (which is missing in B M4) M has : ओमुत्सृजेत् तामुत्सृजेत्. ५ Thus all (instead of येभिः), also the commm.. Thus all (instead of निनीयात् ) also the comm. हीयमाण° 11 B; हार्यमाणा M. = Thus B; तेजनं MP; तेजनीयं M. ६ वा अन्यदैवजा M. १ परिगृह्य M.. + ·अमिनिगृह्यसूत्रे १. २०–२१. प्रसार्यमाणं १ पश्चाधं बर्हिषः प्रामोत्यथास्यैर वाससी प्रोच्यानुमन्न्य ददाति या अकृन्तन्नवयन्या अतन्वत याश्च देवीरन्तामभितो ऽददन्त । तास्त्वा देवीर्जरसा संव्ययन्त्वायुष्मतीदं परिधत्स्व वास इति तां अयादिमामेरका दक्षिणेन पादेनाभिजहीति प्र मे पतियानः पन्थाः ५ कल्पतामित्यजपत्यां स्वयं जपेत्प्रास्या इति दक्षिणत एरकायां भार्यामुपवेश्योत्तरतः पतिरुभावन्वारभेयातां स्वयमुच्चैर्जुहुयाजाया- यामन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्तुत्वा या तिरश्चीति सप्तभिर्जुहोति संपातं प्रथमया मूर्धन्यासिञ्चेद्या५ तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति । तां त्वा घृतस्य धारया संराधा राधयामसिं संराधायै स्वाहा । १० मा ते गृहे निशि घोष उत्थादन्यत्र त्वद्रुदत्यः संविशन्तु । मा त्वं विकेश्युर आवधिष्ठा जीवपत्नी पतिलोके विराज प्रजां पश्यन्ती सुम- नस्यमाना स्वाहा ॥ अन्वद्य नो ऽनुमतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनस्तत्करोतु समृध्यतां स्वाहा ॥ द्यौस्ते पृष्ठं रक्षतु वायुरूरू अश्विनौ च स्तनं धयतस्तै पुत्रान्सविताभिरक्षतु । श्रा १५. वाससः परिधानादृहस्पतिर्विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात्स्वाहा ॥ अप्रजस्तां पौत्रमृत्यु पाप्मानमुत वाघम् । शीर्णः स्रजमिवोन्मुच्य द्विषद्भयः प्रतिमुञ्चामि पाशं स्वाहा ॥ यानि कानि च पापानि सर्वाङ्गेषु तवाभवन् । पूर्णाहुतिभिराज्यस्य सर्वाणि तान्यशीशमं स्वाहा ॥ प्रजापत इत्येका ॥२०॥ अथास्या दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं गृह्णाति प्रहस्तं पुंस '६ १°माणः M. २ Before अथ MP ins. इति. ३ दधाति MM. ४ Thus B; . कल्प्यतामिल्य° M2 ; कल्प्यतमियामित्य° I'. ५ Thus MP ; मूासि B ; मासि M'. ६ Thus B MP3 पौत्रं v Without the visarga B Mº ; yfirauf M. मृत्यु , ·१ - जमिनिगृह्यसूत्रे १. २१. २१ अङ्गुली स्त्रियः साङ्गुष्ठं मिथुनकामो? गृह्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथासत् । भगो ऽयमा सविता पुरन्धिर्मा स्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥ सोमो ऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽददगये । रयिं च पुत्रांश्चादादनिर्मह्यमथो इमाम् ॥ सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयो ऽग्निष्टे पतिस्तुरीयोरे ऽहं मनुष्यजा इत्युपनयनावृताश्मानमधिष्ठापयेत्स्त्रीवत् उत्तरपुरस्तादग्नेर्भार्यया संप्रेक्ष्यमाणो जपत्यघोरचक्षुरपतिघ्नी म' एधि शिवा पतिभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । जीवसर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनकर्यमा । अदुमङ्गलीः पतिलोकमाविश शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१० तां पूषञ्छिवतमामेरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति । या न ऊरू उशती विस्रयातै यस्यामुशन्तः प्रहरेम शेफम् ॥ अमो ऽहमस्मि सा त्वं सामाहमस्म्यत्वं मनो ऽहमस्मि वावं धौरहं पृथिवी त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै मामनुप्रता भव सहशय्या मया भवासावित्यथास्या नाम गृहीत्वाग्निं परिक्रमे-१५ यातामीत्वमस्यूते माता नाम सा मामेहि सह प्रजया सह रायस्पो- घेणेति तस्यां प्रत्याजितायां भ्रातान्यो वा सुहृदभिधारितान्लाजा- छूपादञ्जलिनोपघातमञ्जलावावपेदुपस्तीर्णाभिधारितान्कृत्वा ता- नितराग्नी जुहुयात्कन्यलेयं नार्यर्यम्णमिति कन्यला पितृभ्यः पति- लोकं यतीयमव दीक्षामयक्षत स्वाहा ॥ इयं नायुपव्रते. ऽनौ २० १ Here follow in M' the words (which are neither given by B M* nor explained in the comm.): मध्यमा परिवर्जयेत् २ Thus B M2 ; गर्भाणामि M. ३ तुरियो B; तुर्यो M' M. ४ M' inserts here the mantra इममश्मानम् with uha. . ५ Thus MP ; नीमयोधि B; शीमेति M. ६ पशुभ्यः all Mss. of the text ; the comml., however, has पतिभ्यः ७ Thus B ; नयेति M'; नो भव M. -- ; 27235 ·mok ५ । २२ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २१-२२. लाजानावपन्ती । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा ।। अर्यम्णं नु देवं कन्याग्निमयक्षत । स इमां देवो अर्यमा प्रेतों मुश्चातु मामुतः स्वाहेति होमान्तेषु जपति चतुर्विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इति तूष्णीं धारिका कामाया- वपेचतुर्थं दक्षिणं शूर्पपुटं काम इत्याचक्षत उत्तरपुरस्तादग्नेः सप्त पदान्यभ्युत्क्रमयेदेकमिष इति प्रतिमन्त्रमेकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु । द्वे ऊर्जे विष्णुस्त्वान्वेतु ) त्रीणि रायस्पोषाय विष्णुस्त्वान्वेतु । चत्वारि मयोभवाय विष्णुस्त्वान्वेतु। पञ्च प्रजाभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु । षडतुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु । सखा सप्तपदी भवेति सप्तमे प्राचीमवस्थाप्योदकुम्भेन १० मार्जयेरनापोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिः प्रेक्षकाननुमन्त्रयते सुमङ्गलीरियं वधूरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विपरेतनेति प्रेक्षयेद्धवमरुन्धती सप्त ऋषीन्पश्यानीति प्रतिजानानां ध्रुवो ऽसीति ध्रुवमुपतिष्ठते ध्रुवो ऽसि ध्रुवाहं पतिकुले भूयासममुष्येति पतिनाम गृह्णीयादसावित्यात्मनो अरुन्धतीमरुन्धत्यरुद्धाहं? पत्या भूयासममु- १५. नेति पतिनाम गृह्णीयादसावित्यात्मनः ॥२१॥ पूषा त्वेत इति प्रस्थितामनुमन्त्रयते पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्या- श्विनौ त्वा प्रवहतां रथेन । गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमावदासीति स्वं कुलं प्राप्तां कल्याणशीलाः कल्याणप्रजाः समवजीर्णाः प्रत्यवरोपयन्तीह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन्गृहे २० गार्हपत्याय जागृहि । एना पत्या तन्वं संसृजस्वाथाजीत्री विदथमा- वदासीति प्रत्यवरोप्यानडुहे. चर्मण्युत्तरलोमन्युपवेशयेदिहर गावो निषीदन्त्विहाश्वा इह पुरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो ऽभिः पूषा १ After अरुन्धती { B ins. : दृष्ट्वा उपतिष्ठते अरन्धाति. MP MP; 'लोम्न्युष B. ३ Thus B; दक्षिणा अभि M1; दक्षिणोपि MP १ " २ Thus 2 ·. ३ जमिनिगृह्यसूत्रे १. २२. २३ निषीदत्विति कुमारमुपस्थ आधाय शकलोटानावपेत्फलानि वो- स्थाप्य कुमारमन्वारब्धायां जुहुयादिह धृतिरित्यष्टाभिः १ स्वाहाका- रान्तैरिह धृतिरिह स्वधृतिरिह रन्तिरिह रमस्व । मयि धृतिमयि खधृतिर्मयि रमो मयि रमस्वेति२ त्रिरात्रमक्षारालवणाशनौ ब्रह्मचारिणावधः संवेशिनावसंवर्तमानौ सह शयातामूज़ त्रिरात्रा- ५ संभवो' निशायां जायापतिकर्मण्यं प्रायश्चित्तीर्जुहुयादग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै प्रजानी तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा । वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पशुनी तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा । सूर्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रा- १० यश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पतिनी तनू- स्तामस्या अपजहि स्वाहा । चन्द्र प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै गृहन्नी तनूस्तामस्या अप- जहि स्वाहा । अग्ने वायो सूर्य चन्द्र प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रा- यश्चित्तय स्थ ब्राह्मणो वो नाथकाम उपधावामि यास्य यशोखी १५ तनूस्तामस्या अपहत स्वाहेति स्थालीपाकॉदाग्ने प्रजापति चेष्ट्वा संपातांश्चमसं ानीय स्रोतांस्यावेत्येनां ब्रयान्नाभिं प्रथमं ततो यान्यूज़ ततो यान्यर्वाञ्च्यूर्ध्वमर्धरात्रात्संवेशनं विष्णुर्योनि कल्पय- त्वित्येतेन तृचेन" विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । अासिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ।। गर्भ धेहि सिनीवालि २० गर्भ धेहि सरस्वति । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ हिरण्ययी अरणी यं निमन्थतामाश्विनौ । तं ते गर्भ दधाम्यहं दशमे 1. Thus M MP; इत्येताभि B. २ Before इति M ins. स्वाहा. ३ Thus B ; अक्षारलवना M MP. ४ Thus B ; अथस्संवर्त M; M' ६ अङ्वेति B. विष्णु०...तृचेन om. M. - defective. ५ संभवत: B.

·२ ५ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २२-~-२४. मासि सूतवा? इत्यृतावृतावेवमेव संवेशने हुत्वाचार्याय गां दद्या- ददर्शने ब्राह्मणेभ्यो गां दद्यात् ।। २२ ॥ सायंप्रातोंमे ऽग्नय इति प्रथमामाहुतिं जुहोति प्रजापतय इत्युत्तरामेवं प्रातरग्निस्थाने सूर्यः सायंप्रातरशनस्य बली वर्धयित्वा पूर्वस्मादग्नौ जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति मनसोत्तरां तत एवोत्तरतो ऽग्नेर्बलिं हरति। ये हर्षणा वेपना स्फातिमाहरा वातस्य भ्राजमनुसंचरन्ति । तेभ्यो बलिमनकामो हराम्यन्नं पयस्वद्धहुलं मे अस्त्वित्येवमशनाय- १० त्यायस्थाने मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहेति शेषस्य बलिहरणं प्रदक्षिणं गृह्याभ्यो देवताभ्यो बलि नयामि तन्मे जुषन्तां ता मा पान्तु ता मा गोपायन्तु ता मा रक्षन्तुः ताभ्यो नमस्ताभ्यः स्वाहेत्युदधाने मध्ये ऽगारस्योत्तरपूर्वार्धे शयने देहल्यां संवरणे ब्रह्मायतनम् एतेष्वा- यतनेषु शेष धन्वन्तरये निनयेत्सदा गृहेषु स्वस्तिवाचन सा १५ महाशान्तिरित्याचक्षते ॥ २३ ॥ नवेन यक्ष्यमाणः पुराणेनाग्रे यजेताग्निधन्वन्तरी प्रजापतिमिन्द्र तिस्रश्च नवाहुतीनवेन यजेत शरदि बीहीणां वसन्ते यवानां वर्षासु श्यामाकानामैन्द्रानो वैश्वदेवो द्यावापृथिव्यश्वरव एकचरु- वोक्त एवोपस्तरणाभिधारणे द्विहविषो ऽवद्यत्यथ प्राश्नीयाद्भद्रानः २० श्रेयः समनष्ट देवास्त्वयावसेन समीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितो . - . M पर १ Thus M'; सूत (इति) B ; सूतवाह (इति) M'. २ Thus B M'; शनं M. ३ Thus B; आदर्शने MIM. ४ अन्तरे the MSS. . ५ Thus M only ; बलीमाहरति B ; बलीन् हरति M. M' M° ; आयु B. ७ देहिन्यां 13 ; देहिल्यां M; देवड्यां M. - ब्रह्मायनेषु एतेष्व" ।'; ब्रायतनेषु तेप्व M° ; ब्राह्मणायतने एतेष्व B. ६ Thus .' 00 ·. iya JA जमिनिगृह्यसूत्रे १.२४-२.१. आविशस्व शं तोकाय तनुवे स्योन इत्येतमु त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधि मनावचर्कषुः१ । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवस्य प्राश्नीयादग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणीरिति श्यामाकस्य प्राश्नीयात्प्राश्नीयात् ॥ २४ ॥ ॥ इति जैमिनिसूत्रं पूर्वम् ॥ श्राद्धं करिष्यन्तः स्नाताः शुचिवाससस्तिलैर्वास्त्ववकीर्य सव्य- माचरन्तो ऽन्नमुपसाधयेरन्हविष्यरुपसिच्यैवैवं दद्याद्यद्यद्दद्यात्तत्तद्ध- विष्यैरुपसिच्यैव हविष्या इति तिलानामाख्या दन्तधावनं स्नानी- यानि पाद्यमानीय प्रथमोद्धृतं ब्राह्मणांस्त्र्यवदातानुपवेशयत्या मे गच्छन्तु पितरो भागधेयं विराजाहूताः४ सलिलात्समुद्रियात्५ । १० अक्षीयमाणमुपजीवतैनन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमित्युपमूललूनान्दर्भा- विष्टरान्प्रसव्यान्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रदद्यादेतत्ते पितरासनमसौ ये च त्वात्रानु तेभ्यश्वासनमित्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय हविष्योदकं तिरः पवित्रं गन्धान्सुमनसश्च दद्यादन्नमवत्वा घृतेनाभिघार्य दर्भा- परिस्तरणीयानिति तदादायाग्नौ करिष्यामीति ब्राह्मणाननुज्ञाप्य १५ प्रारदक्षिणामुखो ऽग्निं प्रणयित्वा त्रिर्धन्वन्प्रदक्षिणमग्निं परिस्तृणाति प्राचीनावीती त्रिः प्रसव्यं त्रिः पर्युक्षेत्प्रदक्षिणं प्राचीनावीती त्रिः प्रसव्यमौदुम्बर इध्मः परिधयो भवन्ति मेक्षणं च पवित्रं संस्कृत्या- १ °वचकिषुः MP; विचक्रिषु: B ; M' defective. repetition acc. to the comm.; the MSS. do not repeat. ३ Thus M'; अकीर्य BM1. ४ °हुताः MSS. MP and the comm. ; समृद्यात M' ; समुद्रात् B. ६ Thus M'; BM: °स्तरणीयानीति ७ धुन्वन् B (comm. : धून्वन्). . २ The 4 Thus ·-- 4 २६ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. १. नमुत्पूयाग्नौ पवित्रं प्रास्य मेक्षणेन जुहोत्यग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः स्वाहा सोमाय पितृमते स्वधा नम स्वाहेति यज्ञोपवीती भूत्वाप उपस्पृश्य यमायाङ्गिरस्वते स्वाहेति मेक्षणमनावनुप्रहरति नमस्कारान्कृत्वा यथादैवतं त्रिः पर्युक्षेत्प्रदक्षिणं प्राचीनावीती त्रिः ५ प्रसव्यं सव्यञ्जनमन्त्रं पात्रेषु वर्धयित्वामासु पक्कमिति क्षीरं घृतं वा सिञ्चत्यामासु पक्कममृतं निविष्टं मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमिति पर्धि- तान्यादिशत्येतद्वः१ पितरो भागधेयं पात्रेषु दत्तममृतं स्वधावत् । अक्षीयमाणमुपजीवतैनन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वम् ॥ अमृता वागमृता वाचो अग्ने वाचो ऽमृत त्वं त्रिवृतकधामाः । एभिमत्प्रत्तः स्वधया १० मदध्वमिहास्मभ्यं वसीयो ऽस्तु देवाः॥ अयं यज्ञः परमो यः पितॄणां पात्रदेयं पितृदेवत्यमग्ने । वाक्च मनश्च पितरो नः प्रजानीमाश्विभ्यां प्रत्तं स्वधया मदध्वम् ॥ य इह पितरः पार्थिवासो य अन्तरिक्ष उत ये समुद्रियाः६ । ये वाचमाप्त्वा अमृता बभूवुस्ते ऽस्मिन्सर्वे हविषि मादयन्ताम् ॥ एषा व ऊर्गेषा वः स्वधा चामत्त च पिबत १५ च मा च वः क्षेष्ट । स्वधां वहध्वममृतस्य योनि यात्र स्वधा पितरस्तां भजध्वम् ॥ येह पितर ऊर्देवता च तस्यै जीवेम शरदः शतं वयम् । ज्योतिष्मद्धत्ताजरं म आयुरित्यथैतानि ब्राह्मणेभ्य उपनिक्षिप्य स्वा- ङ्गुष्ठेनानुदिशत्यमुष्मै स्वधामुष्मै स्वधेति यन्मे ऽप्रकामा इति भुञ्जतो ऽनुमन्त्रयते यन्मे ऽप्रकामा उत वा प्रकामा समृद्धे १० ब्राह्मणे २० ऽब्राह्मणे वा । य स्कन्दति नितिं वात उग्रां येन नः प्रीयन्ते १ In B MP first are given all the mantras, then follow the words: व आदि. २ मृतत्वं B ; अमृतत्वं M' (MP defective). ३. त्रिविधैक° M ; त्रिवृदक° B (M* defective). ४ यं the MSS. ५ Thus B; आन्तरिक्ष्या M'; अन्तरिक्ष्यों M. ६ समुद्या : M2; समृद्धया M ७ Thus MP3; ते अस्मि M'; तस्मि° B. वक्षेष्ट M° ; मावक्षेष्ट B ; माधवछेषु MP. ६. ब्राह्मणस्यांगुष्ठेन M. १. Thus B; ममृडै MP3; समृध्यै M. : ८ माच- ; समुद्राः B.

·जमिनिगृह्यसूत्रे २. १-२. पितरो देवताश्च । वायुष्टत्सर्वं शुन्धतु तेन शुद्धेन देवता मादयन्तां तसिञ्छुद्धे पितरो मादयन्तामित्यक्रान्समुद्र इत्याश्वं गीत्वा संपन्न पृष्ट्वाथाचामयेद्यज्ञोपवीती' भूत्वाभिरमन्तां भवन्त इत्युत्ता प्रदक्षिणं कृत्वा यन्मे रामेति गच्छतो ऽनुमन्त्रयते यन्मे रामा शकुनिः श्वापदश्च यन्मे ऽशुचिर्मन्त्रकृतस्य प्राशत् । वैश्वानरः सविता तत्पुनातु तेन ". पूतेन देवता मादयन्तां तस्मिन्पूते पितरो मादयन्तामिति ॥१॥ शेषमनुज्ञाप्य प्रत्येत्य प्रारदक्षिणायतं चतुरश्रं गोमयेनोपलिप्या- पहता असुरा रक्षांसि पिशाचाः पितृपद इति मध्ये रेखां काष्ठेनो- ल्लिख्य ये रूपाणि प्रतिमुश्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति परापुरो निपुरो ये भरन्त्यग्निष्टांल्लोकात्प्रणुनोत्त्वस्मादित्युल्मुकं३ दक्षि- १० णतो निदधात्यनुलेखं दर्भानास्तीर्योदपात्रेणाचामयत्याचाम पितरसौ ये च त्वात्रानु ते चाचामन्त्वित्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय तेषु पिण्डान्निदधात्यनुनामापहस्तेनैतत्ते पितरसौ ये च त्वात्रानु तेभ्यश्च स्वधा नम इत्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय नामान्यजानतः पितरेतत्ते पितामहैतत्ते प्रपितामहैतत्त इति बन्ध्वजानत इदं पितृभ्यः १५ पृथिवीषय इदं पितामहेभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भय इदं प्रपितामहेभ्यो दिवि- पद्भय इत्यत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमित्युदगावृत्या तमि- तोरासीतामीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषतेति जपित्वा पूर्वव- दाचामय्य नीवीं.. विस्रस्य नमस्कारान्कृत्वा यथादैवतमेतद्वः पितर इति वस्त्राण्यादिशत्यूर्णास्तुकां दशाम्बरं वा एतद्वः पितरो २० वासो गृहान्नः पितरो दत्ताधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजं यथेह १ Thus B ; आचाने M' ; आचामइति M. भूत्वा the words: अप उपस्पृश्य. ३ प्रणुनोत्व' the MSS. IT thu.ISS. . ५ Thus all (निवों B). ६ Thus M23; विसस्य B; विमृश्य M. ६ २ MI has after ४ाच- ·१० जैमिनिगृह्यसूत्रे २. २-३. पुरुषो ऽसदित्यञ्जनाभ्यञ्जने ददात्याच्यासावित्यम्यवासाविति गन्धान्सुमनसश्च दद्यान्नमो वः पितर इति षड्भिनमस्कारैरुपतिष्ठते नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो बलाय नमो वः पितरो ५ मन्यवे स्वधायै च पितरो नमो व इत्यूर्ज? वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄनित्यपः प्रसिच्यर मा मे क्षेष्टेत्यभिमन्ध्य मा मे क्षेष्ट बहु मे पूर्तमस्तु ब्रह्माणो मे जुषन्ता- मन्त्रमन्नम् । सहस्रधारममृतोदकं मे पूर्तमस्त्वेतत्परमे व्योमन् ॥ देवाश्च पितरश्चैतत्पूर्त मे अनोपजीवन्ताम् । अक्षीयमाणमुपजीवतै- नन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमिति ये समानाः सुमनस' इति प्रदक्षिणं कृत्वा ये समानाः सुमनसो जीवा जीवेषु मामकाः। तेषां श्रीमयि कल्पतामसिंल्लोके शतं समा इत्यामयावी पिण्डान्प्राश्नीयादन्नाद्य- कामो वानौ वा संक्षेपयेदप्सु वाभ्यवहरेयुरजं गां ब्राह्मणं वा प्राशयेयुः शेषस्य प्राश्नीयान्न चानतृप्तिं गच्छेत् ॥२॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्त्रयो ऽपरपक्षास्तेषामेकैकस्मिन्नेकैकाष्टका भवति शाकाष्टका मांसाष्टकापूपाष्टकेति तत्र शाकमांसापूपानि हवी- प्योदनं च तेषां हविषां स्थालीपाकावृतानो जुहुयादष्टकायै स्वाहा एकाष्टकायै स्वाहा अष्टकायै? ० सुराधसे स्वाहा संवत्सराय परिव- १ In the following passage the recension of MP is received , after each dative we find in B M' partly abbreviated, partly corrupt, the words : स्वधायै च पितरो नमो वः ; AM has this addition only after the six namaskāramantras and ins. after इति the word: पर्यान्तेषु. Did the text run originally: नमस्का- रैरुपतिष्ठते नमो वः...स्वधायै च पितरो नमो व इत्यन्तैः ? २ परिसूतं the MSS. ३ अपः प्रसिच्य om. M. ४ क्षेष्ठेत्यामन्त्र्य M. ५ ThusME & Here M': समनसों : सुम° BM' (also the comm.). ७ संक्षापयेत् M. + Thus M' : शयेत् BAF. ६ न ins. M. १. Thus M': "काय BM. -- ..

·+ १ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ३–४. २६ त्सरायेदावत्सरायेद्वत्सरायावत्सराय' कृणुता नमोभिः । त्वया वयं सुमतौ यज्ञियानां ज्योगजीता अहताः स्याम स्वाहेति हुत्वोपतिष्ठत एहि भगैहि भगैहि भगेतिर मध्यमायां गां कारयेत्तामष्टकायै प्रो- क्षेत्तस्यास्त्रीणि सव्यान्युपोद्धरति पार्श्वमपधनीं श्रोणीमितिः श्वो भूते श्राद्धमन्वष्टक्यं तदहर्वा ब्राह्मणान्हविरानुपवेश्य तांस्तर्प- ५ यित्वा तसादग्नेर्दक्षिणतः षडग्नीन्प्रणीय तेषामेकैकसिन्नेकैकां कर्ते खानयेदायामेन प्रादेशमात्री पार्थिवेन व्यङ्गुलामवाग्वैकाङ्गुलामिति तासु पिण्डानिदधात्यनुनामापहस्तेन मजाः पितृभ्य उपकर्षति' पार्थानि स्त्रीणां तत्राध्वर्यवः केचिदधीयते मध्यमं पिण्डं पत्नी प्रा- नीयात्प्रजाकामस्य तथा श्राद्धस्य स्थालीपाकं वा श्राद्धस्य स्थालीपाकं १० वा ॥३॥ आहिताग्नेः शरीरनाशे त्रीणि षष्टिशतानि पलाशत्सरूणामाहृत्य तैः प्रतिकृतिं कुर्यात्कृष्णाजिने ऽशीत्यध शिरसि दध्याद्ग्रीवायां तु दशैव तु बाह्वोश्चैव शतं दध्यादङ्गुलीषु पुनर्दश उरसि त्रिंशतं दध्याजठरे विंशतिं तथोवोंश्चैव शतं दध्यात् मेढ़े चापि दशैव १५ तु जानुजंघयोस्त्रिंशतं दध्यात् दशः पादाङ्गुलीष्वपिम् इत्येतावन्तीह पुरुषस्य शरीराणि भवन्तीति विज्ञायते मध्ये शरीरं सतीशरीर- मुप्तकेशं१० निकृत्तनखं प्रक्षालितं? चितामारोपयन्त्यत्र पात्राण्यपि१२ M]. १ Uncertain ; before इद्वत्सराय B inserts: इदुवत्सराय: moreover B has: इद्वत्सरायायवत्सराय : after इद्वत्सराय M° has: वत्सरायायवत्सराय, M' : वत्संवत्स राय. Five are required acc. to the comm. २ Thus B ; MP only twice एहि भग. M twice and at the end : भगेत्रिः ३ Thus B; अपनी M'; अपगनिं M. ४ Thus B M' ; श्रौणिमिति ५ Thus B ; कर्षन्ति M२ ; पितृभ्यांवकर्षति M. ६ The repetition of the closing words alone in M'. ७ मेधे B (in the comm., this passage is niissing in the text); È M'. not in M. E Thus all MSS. The correct reading is no doubt : एतावन्ति ह. १. सति B M'; सती comm.; instead of my restitution : उप्तकेश°, the MSS. have लुप्त°, The text probably is corrupt. Are we to read : सति शरीर उप्त ? ११ Not in B. १२ अप Binstead of अपि. ८ अपि ·३० जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ४-५. चिनोति तस्यामेनमादधति' तस्य नासिकयोः वा निदध्यादि- त्येतेनानुवाकेन य एवंवित्स्यात्स यदोपतापी स्यादितिः पूर्वमेव चतुगृहीतं गृहीत्वान्यं३ यथासंभवमास्ये हिरण्यशकलमाधायानी- नुपोह्य सामभिरुपतिष्ठते नाके सुपर्णमिति ग्राम्यं गेयमुदिते धूमे ५ त्वेषस्ते धूम ऋण्वतीत्यग्नौ समारूढे ऽग्ने मृड महं- असीत्येतयोरन्य- तरेण पराक् पराग्वा असौ लोक इति ब्राह्मणम् ॥४॥ आहिताग्नेश्चेत्पूर्व जाया म्रियेत तां निमन्थ्येन दहेत्सांतपनेन वा श्मशानकृतं स्वकृतमनिरिणमपसलवक्रोदकं कृत्वा यत्र वौ- पधयो जायन्ते तत्र शरीरं दग्ध्वोदककरणाय यान्त्यनवेक्षमाणा न १० वाहिनीषु कुर्वन्ति तेषां योयः पश्चाजातः ससो ऽग्रं कुर्यादुप- कूलमकूले कूपं खात्वा सव्यहस्तस्यानामिकया सकृदुदकं प्रोहति प्रेतस्य नामकरणेन वाहिनीषु चेदुद्ग्रथ्य केशानिमज्यकाञ्जलिं दत्त्वोपसंगृह्य केशानुल्मुकस्याग्निमारभेताग्ने शूकाहे? पापं मे ऽपह- तेति शमीमारभेत शम्यसि शमय मे पापमित्यश्मानमारमेताश्मासि १५ स्थिरो ऽस्यहं स्थिरो भूयासमिति तूष्णीं गोमयं कृतोदकं दक्षिणा- मुखमासीनं तमनुगन्तार उपविशन्ति तानितरः कल्याणीभिर्वाग्भिः प्रत्याहोपास्तमनवेलायां ग्राम १२ प्रविशन्ति तां रात्रिमेकमाषण वसन्ति शान्त्या वा श्वो भूते क्षीरोदके संसृज्य शरीराण्यवसिञ्चत्य- जशृङ्गेण गोशृङ्गेण १२ मृण्मथेन कोशेन वा तृतीयायां गन्धौषधीभिः २ ० संसृज्य शमीशाखया पलाशशाखया वासनादयन्कुम्भ्यामवदध्यात्स्त्री .: १. दधाति B. २ इति only in B. ३ अन्यं only in B. ४ आदाय the MSS; उपोष्य M, प्रोह्य B. ५ Thus (rightly !) the MSS. . ६ परात् M'; B onm. इति.. EB omits the first demonstr. pronoun ; जातामसो. M. १० MSS. corrupt ; M': चेन्दुकृत्ये ; 3: दुतग्रस्थ्य (here only the syllable चे seems to fail). ११ Thus B (and the comm.); शोकाहे 11. १२ Not in M. d . -- After af both MSS. insert ८ वकृतं not in B. -1 ·. जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ५--६. ३१ चेद्धट एव' दध्याच्चतुष्पथमतीत्य महावृक्षं नदी वा तीर्थेषु निखनेत् प्रेतस्य तृतीयायां स्नापयन्त्यपामार्गेण मृदा गोमयेन च२. वासांसि प्रक्षाल्य दशरात्रमासते चतुर्थ्यां भिक्षामावर्तयेरन्तस्य सिद्धमनी- करणं कालं च यावदाकांक्षयुर्भिक्षयानुसंतरेयुरू " दशरात्राच्छाद्धं दद्युन दधुरा श्राद्धस्य प्रदानानक्षत्रेषु नियमो मघास्वेकतारेषु भर- ५ णीषु च पूर्वसमयेषु न रोहिण्यामुत्तरेषु ध्रुवेषु ब्राह्मणान्हविर- हानुपवेश्य तांस्तर्पयित्वैकवत्पिण्ड दद्यान्न चान्वितिः ब्रूयात्सर्वैः कामैस्तर्पयेदनुगमनं कृत्वा शेषमनुज्ञाप्य प्रत्येत्य शेष न प्राश्नीया- ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य प्राश्नीयात् ॥५॥ अथातो गृहकर्मणो गृहवृद्धिमिच्छन्मासिमास्यूतावृतो संवत्सरे- १० संवत्सरे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे गृहशान्तिमारभेतापामार्गपला- शशिरीषाौदुम्बरसदाभद्रामृततृणमिन्द्रवल्लीभिर्बद्ध्वा गृहान्परिमायं परिसमूह्यापो ऽभ्युक्ष्य पञ्चगव्यैर्दर्भमुष्टिना संप्रोक्ष्य सिद्धार्थकान्संप्र- कीर्य ११ वास्तुबलिं कृत्वा वास्तोमध्ये वास्तोष्पति हुत्वा सावित्र्या सहस्रं जुहुयात्ततो दक्षिणपुरस्तात्ततो दक्षिणपश्चात्तत उत्तरपुरस्तात्तत १५ उत्तरपश्चान्मध्ये वा गौर्वासो हिरण्यं, दक्षिणा ब्राह्मणानन्नेन परिविष्यं पुण्याहं स्वस्त्यृद्धिमिति वाचयित्वैवं प्रयुञ्जानो ऽनन्तं महान्तं पोषं पुष्यति बहवः पुत्रा भवन्ति न च बालाः प्रमीयन्ते नाग्नि- दहति न दंष्ट्रिणः खादयेयुन तस्कराः सपत्ना रक्षांसि पिशाचा अपि १ Not in M. २ चा MI; missing in B ; the comm., however has च. ३ Thus B; दशरात्रशेषं M. ४ Not.in B: the comm., however, seems to indicate, that these words, which run thus in M : तस्यासिद्धंकग्नौकरणं, belong to the text. ५ अनु not in IB : ' has : कालश्छकांक्षेयुः भिक्षयानुसंतनीयुः ६ Before नक्षत्रेषु M' I has the following, to me unintelligible words : पशु- छेदेकपम्यत्रो ७ MP ins. वा ८ च not in B. ६ om. B; शेष्य M. १. Not in M. ११ मं° only in M. ।।

·. ६ ३२ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ६- बाधन्ते यदि गावः प्रतप्येरन्गवां मध्य आहुतिसहस्रं जुहुयादित्येतेनैव कल्पनाश्वोष्ट्रखराजाविकमहिषहस्तिकुलमन्यतरदिवपदां चतुष्पदांच व्याख्यातम् ॥६॥ अथातो ऽद्भुतशान्ति व्याख्यास्यामो ऽथ यद्यगारे स्थूणा विरो- हेत् कपोतो वागारं गच्छेद्गीर्वा गां धयेदनड्वान्वारे दिवमुल्लिखे- दनग्नौ वा धूमो जायेतानग्नौ वा दीप्येत मधु' वा जायेत वल्मीकं वोपजायेत मण्डूको वाम्भृणे वाश्येच्छ्वानो वा गृहे पर्यटेयुरित्येता- नन्यांश्च यत इन्द्र भयामहे । सदसस्पतिमद्भुतम् । अधायामुतेसुमु- दस्य । सनादग्ने । यद्वा उ विश्पतिः शितः । प्रत्यग्ने । यं रक्षन्ति । १० प्राजापत्ययर्चा पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्जुहोति। एतान्युक्सामानि गायेत् ॥७॥ अथातो ऽनश्नत्संहितायाः कल्प व्याख्यास्यामः शुचिवासाः स्या- चीरवासा वा हविष्यमन्नमशनमिच्छेदपः फलानि वा ब्राह्मण- स्त्वेवर १ प्रत्याहरेत्प्राङ्वोदङ्वा ग्रामान्निष्क्रम्य शुचौ देश उदकान्ते १५ वा गोमयेन गोचर्ममात्र स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्या- द्भिरभ्युच्याग्निमुपसमाधायाधारावाज्यभागी हुत्वाज्याहुतीर्जुहोत्यग्नये सोमाय रुद्रायेन्द्राय ब्रह्मणे प्रजापतये बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्य ऋग्भ्यो यजुर्व्यः सामभ्यः श्रद्धाय प्रज्ञायै मेधायै सावित्र्ये सदसस्पतये ऽनुमतये च हुत्वा दर्भेष्वासीनः प्राक्तूले दक्तूलेषु वा २० दक्षिणेन पाणिना दर्भान्धारयन्नोंपूर्वा व्याहृतीः सावित्री च चतु- रनुद्रुत्य मनसा सामसावित्रीं च सोमं राजानं ब्रह्मजज्ञानीये चोभे २ वरोहेत ३ गन्धयेयु अनडवा ४ खत् अग्नी 5 वाश्रमणोवाशपेश्वानो ७ Citation corrupt. ६ °पुरस्तात् वोपरि १. व्याहृतार्जु ११ स्त्वेवा B स्त्वेवं ।' : °स्त्वैवं M. १ १ Not in B. ५मधुना ८ प्राजा- पत्यायाच 3B ·जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ८. ३३ . wrive वेदादिमारभेत संततमधीयीत मौनी न चान्तरा विरमेत् । अथान्तरा व्याहरेदथान्तरा विरमेत् त्रीन्प्राणानायम्यातम्याचम्य३ वृतान्ता- देवारभेताप्रतिभायां यावता कालेन वेदमधीयीत तावत्कालमधीयीत यजानीयादृक्तो यजुष्टः सामतस्तदवामयात्तद्राह्मणं तच्छान्दसं तदैवतं साम वा अक्रानित्येतदेव वाभ्यस्येत्तिष्ठन्नासीनः शयानश्चक्रम्यमाणो ५ वा संहितां प्रयुञ्ज्यात्समृद्धिरेवास्य भवत्याद्यं त्रिवर्ग वा सहस्रकृत्व इति जैमिनिश्च वार्यमन्तं वा यथाकामी वा द्वादश संहिता अधीत्य यदनेनानध्यायेष्वधीतं यद्गुरवः कोपिता यान्यकार्यणि कृतानि ताभिः पवते शुद्धमस्य पूतं ब्रह्म भवत्यथापरा द्वादश संहिता अधीत्य ताभिः प्रजापतेर्लोकमवामोत्यथापरा द्वादश संहिता अधीत्य ताभिरुशनसो १० लोकमवामोत्यनश्नत्संहितासहस्रमधीत्य ब्रह्मभूतो विरजो भवति कामचारी सर्वान्कामानवाप्नोति संवत्सरं भैक्षभक्षः प्रयुञ्जानश्च- दुर्लभते षण्मासान्यावकभक्षश्चतुरो मासानुदकसक्तभक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमभक्षो द्वादशरात्रं वानश्नन्'क्षिप्रमन्त(यते ज्ञाती- न्पुनाति सप्तातीतान्सप्लानागतानात्मानं च पञ्चदशं तारयते तामेतां १५ देवनिश्रेणीत्याचक्षत एतया वै देवा देवत्वमगच्छन्नषय ऋषित्वं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मसत्त्रस्य त्रिविध एवारम्भो भवति प्रातःसवने मा- ध्यंदिने सवने ब्राह्मे वापररात्रे तस्य ह वा एतस्य द्वावेवानध्यायौ यदात्माशुचिर्यद्देशस्तद्वा एतत्प्रजापतिः सप्तऋषिभ्यः प्रोवाच सप्तऋ- षयो महाजह्नवे महाजगुर्लाह्मणेभ्यो ब्रामणेभ्यः ॥ ८ ॥ १ Thus B M2 ; व्याहरेत् M. २ Thus M' ; B om. अन्तरा before विरमेत् ; Mi om. अथान्तरा व्याहरेत्. ३ बातम्य only in B, instead of it MP: आचम्य ; M' om. ४ शयानः only in M चक्रम्य both MSS. ५ Thus emended; °चावार्यन्तं B; चवाप्यन्तं M. ६ वानश्नान B ; वाप्राश्नात् M. 3B ·जैमिनिगृह्यसूत्रे २, ६. अथ ग्रहाणामातिथ्यं बलिकोपरुतं व्याख्यास्यामः अश्रद्द- धानमशुचिकरणमजाप्यं २ त्यक्तमङ्गलं । सुव्यक्तं ग्रहा नयन्तिर पुरुष यमसादनम् ।ग्रहाणां दीप्रचेष्टानां नक्षत्रपथचारिणाम् । ग्रहातिथ्यं" प्रवक्ष्यामि शान्तिकर्मणि कारयेत् । भास्कराङ्गारको रक्तौ श्वेतो ५ शुक्रनिशाकरौ । सोमपुत्रो° गुरुश्चैव तावुभौ पीतको स्मृतौ । कृष्णं शनैश्चरं विद्याद्राहुं केतुं तथैव च । ग्रहवर्णानि पुष्पाणि प्राज्ञस्तत्रो- पकल्पयेत् । गोमयेन गोचर्ममात्रं स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षण- मुल्लिख्याद्भिरभ्युक्ष्याग्निमुपसमाधायाघारावाज्यभागौ हुत्वा ग्रहानावा- हयन्त्यादित्यं मध्ये लोहितं पूर्वदक्षिणतः सोभम् । पूर्वोत्तरतो १० बुधमुत्तरेण - गुरुं पूर्वेण भार्गवम् । पश्चिमे शनैश्चरं विद्यादाहुं दक्षिणपश्चिमे१० पश्चिमोत्तरतः केतु: १ वृत्तमादित्याय त्रिकोणमङ्गा- रकस्य चतुरश्रं१२ सोमाय बाणं बुधाय दीर्घचतुरश्रं बृहस्पतये पञ्चकोणं शुक्राय धनुः शनैश्चराय राहोः शूर्प केतोर्वजमिति १३ ईश्वरं भास्करं विद्यात १४ उमा सोमं तथैव च। स्कन्दमङ्गारकं चैव १५ बुधो १५ नारायणः स्थितः । बृहस्पतिः१६ स्वयं ब्रह्म शुक्रः शक्रस्त- थैव १७ च । यमं शनैश्चरं विद्याद्राहोः कालदृतिनः१८ केतोश्चित्र- गुप्तश्चेत्येते ग्रहदेवताः अग्निरापो भूमिर्विष्णुरिन्द्राणी प्रजापतिः सर्पो ब्रह्मेत्येते प्रत्यधिदेवताः जातम १६ कलिङ्गेषु यामुनेषु च चन्द्रमाः । विन्ध्य अङ्गारकदेशो२० मध्यदेशो२१ बुधः स्मृतः । बृहस्पतिः सि- न्धुदेशः शक्रदेशो २ घटेषु च । शनैश्चरस्तु सौराष्ट्रो राहुस्तु पूर्वदे- -- - २० । १ Sic ! are we to read : °कर्मोपहूतं ? २ Sic ! 'करण' must probably be cancelled. ३ नावाहयन्ति ४ °दने ५ ग्रहातीर्घ ६ "ङ्कारको सोपुत्रो ८ After लोहित the word दक्षिणतः is inserted. ६ नु,उत्त १० दक्षिणतः प० ११ केतु १३ ध्वजग्रमिति १४ चैव instead of विद्यात् १५. बुध १७ शुक्र शर्क १८ Sic! १६ Sic ! जातो ऽर्कः to be restored? २० विध्याम- जारको देशो २१ मघादेशो २२ शकोदेशो १२°श्रां १६ पति ..

·१ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ६. ३५ शिकः केतुः पर्वत इत्येते देशानां ग्रहजात' इति अर्कसमिधमा- दित्याय प्रादेशमात्राभिधारितानाम्यादिभिर्जुहुयात् खादिरमङ्गारकाय पालाशं सोमायापामार्ग बुधायाश्वत्थं बृहस्पतय औदुम्बरं शुक्राय शमी शनैश्चराय राहो¥र्वाः केतोः कुशाग्रमित्यष्टाविंशतिमाज्याहुती- जुहोत्येताभिः पक्कानेर्जुहोत्यादित्याय इलोदनं३ हविष्यमन्त्रमङ्गा-' रकाय४ सोमाय घृतपायसं पयोदनं बृहस्पतये क्षीरोदनं ५ शुक्राय दध्योदनं बुधाय तिलपिष्टमाषोदनं शनैश्चराय राहोर्मासोदनं केतो- श्चित्रोदनमिति आ सत्येनेत्यादित्याय अग्निमूर्धा दिव इत्यङ्गारकाय आप्यायस्व समेतु इति सोमाय ब्रह्म जज्ञानमिति बुधाय बृहस्पते अति यदर्य इति बृहस्पतये अस्य प्रत्नामनु द्युतमिति शुक्राय शं नो १० देवीरभिष्टय इति शनैश्चराय कया नश्चित्र आभुवदिति राहोः केतुं कृण्वन्नकेतव इति केतोः रनां धेनुमादित्याय रक्तमनड्वाहमङ्गा- रकाय सोमाय शङ्ख बुधाय काञ्चनं बृहस्पतये वासः शुक्राय हयं नीलां गां शनैश्चराय राहोः कृष्णायसं केतोः कुञ्जरमिति सर्वेषा- मपि हिरण्यं वा येन वा तुष्यत्याचार्यस्तद्ददाति यथा समुत्थितं १५ यत्रं यत्रेण प्रतिहन्यते । तथा ग्रहोपस्पृष्टानां शान्तिर्भवति दारुणम् ॥ नादिशेत्तपसा युक्तं नादिशेद्दिवमाश्रितम् । न च वेदान्तकं विप्रं वृत्तान्तां नारी परिवृताम् ११ ॥ अहिंसकस्य दान्तस्य धर्मजितधनस्य च । नित्यं च नियमस्थस्य १२ सदानुग्रहा ग्रहाः ॥ ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यवमानिताः ॥६॥ ॥ इति जैमिनिसूत्रं समाप्तम् ॥ १ Sic ! must we restore इत्येतेषु देशेषु ग्रहा जाता इति ४ इविष्य ५ वीतोदनं ६ This word added by me. ७ सासत्यनेत्य ६ °स्थितय; यन्त्रं must be corrupt; Baudh. has घोरं 99 A corrupt Sloka ! . २ Sic! ० ३ Sic! ८ रक्तु 9. Sic ! १२ तिञ्चनीयमस्थस्य । .

·|
}
ry
单
}
A
一
ul
-

·1
---
+
1
EXTRACTS
܀
FROM THE
COMMENTARY.

·re ·श्रीनिवासाध्वरिविरचिता जैमिनिसूत्रव्याख्या सुबोधिनी ॥ जैमिनिसूत्रं पूर्वम् । प्रथमः खण्डः॥ । -- . -- पादहस्तैः शिरोभिश्च भूर्भुवःस्वरधिष्टितम् । ज्योतिष्पूरं दुरालोकं ज्वलज्जाम्बूनदप्रभम् ॥ संप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां संविदः सलिलस्य च। विराजमानं विश्वेषां हृदि सूर्ये च संततम् ॥ अनाद्यन्तमनीशं तमन्तराध्यायपूरुषम् । प्राकारिकाश्च वृत्तीश्च मन्वादेवचनान्यपि ॥ न्यायांश्च शिष्टाचारांश्च समालोच्य पुनः पुनः । संचिताखिलसारापि स्वल्पग्रन्था सुबोधिनी ।। व्याख्यया व्यक्लयोपेता मन्त्राणां च यथामति । टीका जैमिनिसूत्रस्य श्रीनिवासेन तन्यते ॥ नात्र प्रमाणेन विना कश्चिदप्यर्थ उच्यते । नानूद्यते प्रमाणं तु ग्रन्थ वस्तरशङ्कया ॥ ad p. I, l. [-2. अथेति मङ्गलार्थमत इत्यारम्भार्थम् । आग्नं प्रण- यिष्यन्प्रदेशान्तरे स्थापयितुमिच्छन्विहितकर्मण इति शेषः । प्रागुत्तरप्रदेशा- वनतं स्थण्डिलं कृत्वाभ्युक्ष्य तस्य मध्ये वक्ष्यमाणपञ्चरेखात्मकलक्षणं दर्धा- दिना लिखेत् । गोमयेनोपलिय विरुद्धृत्यावोक्षितायां भुवि पञ्चप्रस्थमि- ताभिः सिकताभिम॒द्भिर्वा कृतमरनिचतुरनं धिष्ण्यं स्थण्डिलमिति पूर्वा- चार्यसंज्ञा॥ ad p. I, I. 2-3. स्थण्डिलमध्यात्यामखीं रेखामुल्लिख्य तस्याः पश्चात्तया संहितां संयुक्तामुदङमखीमरन्यायतो रेखामुल्लिख्य तस्याः पश्चा- त्तस्या मध्ये समाप्तये तिस्रः प्रामख्यो रेखाः प्रादेशायामा उल्लिखेरन्। तथा च प्रत्ययखशूलाकृतिलक्षणं भवति ॥ ad p. I, I. 4. यस्मिन्होममात्रं प्रधानं स हुतः औपासनादिः । यस्मिन्न विद्यते होमः स अहुतः सन्ध्यावन्दनादिः । यस्मिन्होमो ऽन्यश्च प्रधानं स प्रहुतः पुंसुवनादिः। पुंसुवने हि पुरुषसूक्तहोमः पुल्लिङ्गप्रश्नश्च प्रधानं । प्राशितं श्राद्धकर्म । एवं चतुर्धा पाकयज्ञान्व्याख्यास्यामः। यस्मा- देते दर्शपूर्णमासादिभ्यो ऽल्पे भवन्ति तस्मादेषु पाकयज्ञाख्या। पाकशब्दो ह्यत्राल्पार्थकः॥ ina ।

·-2. 1. . " Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. I ad p. I, 1. 5. तेषां पाकयज्ञानां होम एकाग्नौ कर्तव्यः। न तु कर्म- णिकर्मणि पृथगग्निरुपादेयः । सर्वकर्मार्थमेको ऽग्निर्धार्यः । स चार्थादापास- नाग्निरिति प्रसिद्धं । ब्रह्मचर्याद्यर्थसमिदाधानादिस्तु तेषामोपासनाग्न्यसंभ- वाल्लौकिके इति सिद्धम् ॥ ad p. I, 1. 5. एते कर्मादौ स्तः विकल्पानुक्तेरेव नित्यत्वे सिद्ध नित्य- शब्दग्रहणं स्त्रिया अपि यज्ञोपवीताकारेण उत्तरीयं कर्माङ्गं भवति । श्रोतस्प- धनुकल्पव्यावृत्त्यर्थमुदकग्रहणम् ॥ ad p. I, 1. 5. एते पाकयज्ञा दर्शपूर्णमासतन्त्रसदृशतन्त्रा भवन्ति । एतेन यदेतेष्वनुक्तमाकांक्षितं तद्दर्शपूर्णमासाभ्यामानेतव्यं । यथा खादिरः पालाशो वेम इत्युक्ते एकविंशतिरिधमदारूणीति ॥ ad p. I, I. 6. वाशब्दश्चार्थः । एते स्वतन्त्राश्च भवन्ति न सर्वत्रैषां दर्शपूर्णमासतन्त्रमानेतव्यमित्यर्थः । तेनात्र न ऋत्विग्वरणादि । तथा च सूत्र- द्वयार्थ प्राचाराद्यवस्थापनीयः॥ ad p. I, 1. 6. पूर्णपात्रस्य दक्षिणात्वं वक्ष्यति (p. 6, 1. I) । तद्यो- ग्ययथाशक्ति वह्यादिपूर्ण पात्रमित्यर्थः ॥ ad p. I, 1. 6. पूर्णपात्रस्य पुरस्तात्खादिरादिमयं जलपूर्ण सुवं चोपनिदधाति ॥ ad p. I, 1. 7. इध्मश्च बर्हिश्चेमाबर्हिः। उपलक्षणमेतत् । अनिर्दिष्ट- स्थानं सर्वमुत्तरत उपनिदधाति । प्रोक्षणीनामग्नेः पश्चादुपनिधानमाचारात्॥ ad p. I, I. 12--13. शुक्लानां सुमनसामलामे जपापुष्पादीनि पञ्च वर्जयित्वा। गन्धवत्यश्चेत्सर्ववर्णाः कृष्णरकादिवर्णाः सुमनसो ग्राह्याः । वाशब्दश्चार्थः॥ ad p. I, I. I3-14. ऊधन्यं नवनीतं वा। वाह्यं वा घनीभूतं । दधि वा पयो वा । एताश्चतस्र श्राज्यप्रकृतय श्राज्यहेतव श्राज्यकार्ये भवन्ति यद्याज्यं न लभ्यते ॥ ad p. 1, 1. I4. प्राग्विहितस्याचमनस्य प्रदेशनियमो ऽयम् ॥ ad p. I, I. I4-15. प्रसङ्गात्सार्वत्रिकत्याचमनस्यायमनुष्ठानक्रम उच्यते॥ ad p. I, I. I 5. शीर्षण्यान्प्राणान् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चेत्यर्थः ॥ 1. 3. रात्रिश्चेन्मन्त्रजयकालः धनमिति पदमपोह्य तत्स्थाने + ' ad p. 2, वस्विति बयात् ॥ ad p. 2, 1. 4. परिसमूहनं नाम श्राद्रेण पाणिना अग्निं परितः संमा जनं तच्च प्रत्यृचमन्ते सकृत्सकृद्भवति ॥

·-- . -- ad p. " JaiminigỊhyasūtra, Commentary, ad.p. 2. ad p. 2, 1. 4--5. प्रस्तरमुपसंगृह्य सप्रस्तरेण पाणिना प्रतिदिशं प्रादक्षिणादिक्रमेण दक्षिणपुरस्तादुपक्रम्य प्राचीनानां मूलानि दक्षिणोत्तरा- प्रैस्तन्मूलानि च प्रतीचीनाश्छादयन्सर्वत्र प्रागग्रैर्दभैः पूर्वपश्चिमयोः प्रादे- शमात्रैरितरेतरयोररनिमात्रैः परिस्तृणाति ॥ ad p. 2, 1. 5. पश्चिमतो वा प्रथमं परिस्तीर्यानन्तरं द्वाभ्यामुलपरा- जिभ्यां दर्भमुष्टिभ्यामरनिमात्राभ्यां पश्चिमपरिस्तरणदक्षिणोत्तरयोः संसक्त- मूलाभ्यां पूर्वस्यां मध्ये संहिताग्राभ्यामुपहरेत्परिस्तृणीयात् ॥ p. 2, 1. 6. पूर्वस्यामुक्तः परिस्तरणसन्धिस्तु दक्षिणोत्तरो भवति। दक्षिणपरिस्तरणमुत्तरमुपरिगतं यस्मिन्तादृशो भवतीत्यर्थः। पक्षद्वये प्रथम- श्चतुरश्रः द्वितीयस्त्रिकोण इति वेदितव्यम् ॥ द्वितीयः खण्डः॥ ad p. 2, 1. 7. पूर्वगृहीतात्प्रस्तरात्पवित्रसंझे भाविनी तृणे अप्रशी- र्णाने अच्छिन्नाग्रे अनन्तर्गर्भ अन्तस्तृणान्तररहिते प्रादेशमात्रे ते गृह्णाति ॥ ad p. 2, I. 10-14. ते पवित्रे कस्यचित्पात्रस्योपरिष्टाद्वामकरण धारयन्तस्मिन्पात्रे पवित्रे प्लावयन्नाज्यमासिच्य अग्नेरुत्तरतः परिस्तरणस्या- न्तरेव कतिचिदङ्गारान्पृथक्कृत्य तेषु तदाज्यमारोप्य दर्भज्वालया प्रदीप्य दर्भाग्राभ्यां क्षिप्त्वा त्रिर्दर्भज्वालया प्रदक्षिणीकृत्य परिस्तरणादुत्तरत प्राज्य मवरोप्याङ्गारानग्नौ संयोज्य उदगग्राभ्यां पवित्राभ्यामाज्यं च हविश्च प्रणी- ताश्च स्रुवं चानेन यजुषा निरुत्पुनाति प्रागयवर्ग मन्त्रोक्तिः सकृत्सकृदिति वक्ष्यति (p. 2. 1. 15) । देवः सविता त्वा त्वां । उत्पवनीयं वस्तु पुनातु पवित्रीकरोतु । अच्छिद्रेण पवित्रेणादित्येनासौ वा श्रादित्यो ऽच्छिद्रं पवित्र- मिति ब्राह्मणं । वसोस्तेजस्विनः सूर्यस्य रश्मिभिश्चोत्पुनात्विति मन्त्रार्थः ॥ ad p. 2, 1. 15. श्राज्यस्य विहितमुत्पवनं । पश्चिमतः पवित्र पुनरा- हृदय आहृत्य कर्तव्यं । तथा च पवित्रे प्रागानीय पश्चान्नीत्वा प्रागानेतव्ये इति सिद्धम् ॥ p. 2, 1. 15-p. 3, 1. 8. प्रणीतार्थमुत्पूता अपः परिस्तरणाद हिरुत्तरतो ऽग्नेः प्रतिष्ठाप्य दर्भेः प्रच्छाद्य तथा दक्षिणतो ऽग्नेः पूर्णपात्र- वयोरुत्तरतः प्रस्तरं निधाय तदुपरिष्टात्पवित्रे निधाय विरूपाक्षदैवतमिमं मन्त्र जपति । परिस्तरणादौ.प्रस्तरोपसंग्रहणस्य प्रणीताप्रणयनानन्तरं प्रस्तर- निधानस्य च विधानात्तदन्तर्विहितानि कर्माणि प्रस्तरपाणिना कर्तव्यानीति गम्यते । तप इत्यादि दश पदार्थाधिदैवतानि विरूपाक्षविभूतिभूतानि पूर्व प्रपद्ये । तानि मामवन्तु महादेवभजनशक्तं कुर्वन्तु । अनन्तरं भूर्भुवःस्वः त्रैलोक्यात्मतया वर्तमानमोमिति प्रणवान्तवेद्यशुद्धचैतन्यरूपं । महान्तमपरि- - . . ad ·४२ Jaiminigyhyasūtra, Commentary, ad p. 2--3. च्छिन्नमात्मानं परमात्मानं त्वामध्यारोहामि शरणीकरोमि । त्वं भक्तेषु प्रक- टितरौद्रवेषतया विरूपाक्षो ऽसि भयंकरनेत्रो ऽसि । दन्ताभ्यां दंष्ट्राभ्याम- नति व्यक्तीभवति प्रकाशते इति दन्ताञ्जिरसि। तादृशस्य ते शय्या निवास: पणे पर्णपटलाच्छन्नतया दुर्गमेकान्तरे भवति । नमः पर्याय च पर्णाशद्याय चेति श्रूयते (cp. T. S. IV. 5. 9. m)। परमार्थस्वरूपस्य ते तव तु गृहा गृहं निवासस्थानमन्तरिक्ष विशुद्धहृदयदहराकाशे तञ्च विमितं विगतमान- मपरिच्छिन्नं । हिरण्मयं हितं च रमणीयं चादित्यवर्णमिति वा। यस्मादेवं तस्माद्देवानां सर्वेषां तानि हृदयानि सारांशा अयस्मये कुम्भे इवाच्छिदुरस्व- भावे त्वयि अन्तः तदन्तर्भागे संनिहितानि संगृहीतानि । नमो वः किरिके- भ्यो देवानां हृदयेभ्य इति श्रूयते (cp. T. S. 1. c. p) । सर्वदेवतात्मासीति यावत् । बलभूर्बलाकरश्च त्वं बलधा च भजतां बलपोषकश्च । रक्ष णो अस्मान् णत्वमार्ष । मा प्रमदः प्रमादादन्तरा मा त्याक्षीः। सत्यं खलु ते तव स्वरूपमेव कथमन्तरात्यागो भवेदिति भावः। द्वादश ते तव कालरूपस्य पुत्राश्चैत्रादिमासरूपा यदङ्गेषु वसन्तादिषु सर्वो ऽपि यक्षस्त्वां संवत्सरे संवत्सरे कामं प्राति पूरयतीति कामप्रः कामपूरकः। तादृशेन दर्शपूर्णमासा- दिना यशेन सर्वेण याजयित्वा पुनःपुनर्ब्रह्मचर्य दीक्षां यष्टुमेवोपयन्ति पुनः पुनः परिवर्तमानैश्चैत्रादिभिर्यजनादेवमुच्यते त्वमेव खलु सर्वकामात्मा सर्व- यज्ञानामाधारभूतो यजनीयश्चेति यावत्। लौकिकदृष्टया साजात्येनापि विशे- परक्षणीयतामाह । त्वं देवानामित्यादि । उपधावति शरणीकरोति । जपन्त- मित्यादि कृतस्य प्रतिकरणं प्रतिहननं तन्मा कार्षीरिति भावः । त्वामित्यादि प्रसूतो ऽनुशातः। शिष्टं स्पष्टम् ॥ तृतीयः खण्डः॥ ad p. 3, 1. 9-II स्वगता अपः प्रणीतास्वासिच्य । स्वं निष्टप्य दभैः संमृज्य संमार्गान्समार्जनसाधनभूतान्दर्भानभ्युदयाग्नौ क्षिप्त्वा जानु दक्षिणमाच्य अवनम्य । घृतं निरीक्ष्य । तस्मिन्नाज्ये घुणस्त्री अम्बुका (sic) पिपीलिका इत्यादिजन्तुजातममेध्यं पवित्रं किंचिदा पश्चभ्यः पञ्चानधिकम- वपद्येत संभाव्यत चेत्तदुद्धृत्य देवस्य त्वेत्यभ्युक्ष्यैताभ्यामेव पवित्राभ्यां प्राग्वदुत्पूय होतव्यं जुहुयात् । अधिकाशुद्धावन्यदाज्यमुपादाय यथाविधि संस्कार्यमिति भावः॥ ad p. 3, I. I I-13. स्थवीयसं स्थवीयांसं स्थूलतमं मध्यममाया- मेन न्यूनमग्नेः पश्चाद्भागे । दीर्घ मध्यमं स्थौल्येन न्यूनमग्नेर्दक्षिणतः। कनी- यसं कनीयांसमायामेन स्थौल्येन कनीयांसमग्नेरुत्तरतः । एवं त्रीपरिधीन्प- रस्परसंस्पृष्टान्परिदधाति । विहितशुक्लसुमनोभिरग्न्यायतनमलंकुर्यात् ॥ ad p. 3. 1. 13. कोशं धारा निनयति सिञ्चति ॥ - . 11 म f ·Jaiminigrhyasūtra, Coninentary, ad p. 3--4. ४३ - ad p. 4, ad p. 4, . । ad p. 3, 1. 18-~20. हे जातवेदः अयमिध्मः ते श्रात्माशरीरं। तेन इध्मेन वर्धस्व च इध्यस्व च दीप्यस्व चास्मानिन्द्धि दीपय वर्धय च प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय संपन्नान्कुरुष्व च ॥ ad. p. 3, 1. 20-22. अग्नावेव । उत्तरं परिधिसन्धिमनुगताद्देशात् वायुकोणादारभ्येत्यर्थः । अक्ष्णया विदिखतया यावदाग्नेयकोणमित्यर्थः । सततं निरन्तरमाज्यमासिञ्चन्प्रजापतये स्वाहेति मनसोचरन्सवमवहृत्य नीत्वा । अथ दक्षिण परिधिसन्धिमनुगताद्देशादिन्द्राय स्वाहेति मनसामन्त्र- मुञ्चरन्प्राग्वद्यावदीशानकोणं नुवं नीत्वा। एवमाघारौ नाम वे श्राहुती जुहोति ॥ 1. I-3. तावाज्यभागदेशावन्तरेण तयोर्मध्य इत्यर्थः । आहुतीनामासां चतसृणां वक्ष्यमाणानां च लोकः स्थानं भवतीति । एताव- दग्निमुखं नाम सर्वाग्निकर्मणां पूर्वाङ्गम् ॥ 1. 4-5. इदमादीनि परिभाषासूत्राण्या खण्डसमाप्तः। स्विष्टकृत्संबन्धिनः स्थानात्प्रत्यगाहुत्या पाहुतिमनभिजुह्वदसंयोजयन् । हुत- स्यहुतस्य उत्तरपूर्वामुत्तरपूर्वामाहुतिं जुहोति ॥ ad p. 4, 1. 5-6. लाजान्वपतीति विधानात् वपनरूपहोमो लाज- होमः । लाजहीमाज्यहोमाभ्यामन्यत्र सर्वाहुतीनामन्ते सर्वाहुतीनामुत्तरपूर्व- भागे स्विष्टकृदग्निर्नित्यः । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति तदीयाहुतिर्नित्या सार्य- त्रिकेत्यर्थः॥ ad p. 4, 1. 6-7. अवदानानन्तरं स्थालीस्थे हविषि यत्प्रत्यभिघा- रणं विधास्यते तस्विष्टकृतमवदाय न कुर्यात् शेषस्य स्विष्टकृत्प्रकारस्यान- भिधानात् । उपस्तीर्य सकृदवदाय द्विरभिघारणमिति दर्शपूर्णमासत पानी- यते द्विरवदानमपि पञ्चावत्तिनामिति च ॥ ad p. 4, 1. 7-8. प्रत्यभिघारयति स्थालीस्थं हविरिति शेषः । अङ्गुष्टेन संनिधानात्तर्जनीमध्यमाभ्यां चाङ्गुलिभ्याम् ॥ 1. 9-10. जामदग्न्याना भार्गवाणां। तद्धि पञ्चावत्तं भव- तीति पूर्वाधार्यमतानुवादः । प्रत्यभिधारणं विना वोपस्तरणेन सह पञ्च संख्या॥ ad p. 4, 1. I0. विहितमुपस्तरणमभिधारणं चाङ्गुल्या तर्जन्या दर्भ- कूर्चेन वा कर्तव्यमित्यर्थः॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ad p. 4, 1. I3. निरस्यति निष्कर्षति ॥ ad p. 4, 1. 14-15. अनुग्रहरति जुहोति । द्विषन्तं मे अभिधेहि जानीहि तं प्रतिदह चेति ॥ , । ad p. 4, two । 11 1- ·- Jaiminigrhvasūtra, Commentary, ad p. 5--7. ad p. 5, 1. 5-7. दर्भान्परिस्तरणानि। सदसि शुभकरमसीति । प्रणीताचमसं प्रति॥ ad p. 6, 1. 8--12. ऋत्विजो देवाः पृथिव्यादयः पृथिवी होतेत्ये- वमादि श्रूयते । मासास्तद्देवता । गृहा गेहाधिष्टाव्यः ॥ ad p. 6, 1. I--2. यथाश्रद्धदक्षिणा येषां ते यथाश्रद्धदक्षिणा इमे सर्वे पाकयज्ञा भवन्ति । विहितहिरण्यादौ ब्राह्मणविहितेतरदानं च यथा- श्रद्धं भवेदित्यर्थः॥ ad p. 6, 1. 2. विहितहिरण्यादिदानाशक्तौ सर्वपाकयज्ञेषु पूर्णपात्र- मात्रं वा दक्षिणा भवति । दक्षिणा चाध्यापकाय तदभाव श्रोत्रियायेति वक्ष्यति । श्रावृत्तिः प्रश्नसमाप्तिद्योतनाथैः ॥ पञ्चमः खण्डः॥ 6, 1. 3. गृष्टेः प्रथमग या नार्याः पुंसुवनं । अन्यत्र चतुर्थे ad p. 6, मासि स्यात् ॥ ad p. 6, 1. 3-4. पृषदाज्यं दधियुक्तमाज्यं । स्थालीपाकवत्संस्कृत्य हविरिवोत्पूयेत्यर्थः । प्रसङ्गादस्माकं पुरुषसूक्तं सप्तर्चमत्र व्याख्यायते ॥ ad p. 6, 1. 4-6. माषौ च वृषणवत् यवं च शिश्नवत् संनिवेश्य रेतोबिन्दुवदनगेन दधिबिन्दुना सहानेन मन्त्रेण प्राशयेत् ॥ ad p. 6, 1, 7-8. फलाभ्यामुपहितं मूलतः संसक्तं न्यग्रोधशुङ्गं बटसमिदग्रं । तथा च वृषणोपहितशिश्नसदृशमिति यावत् ॥ ad p. 6, 1. 8. एवं कृतमिदं कर्म निश्चयेन कुमारोत्पत्तये स्यादिति पूर्वाचार्या पाचक्षते ॥ । षष्ठः खण्डः ॥ ad p. 6, 1. 10-II. श्व इत्यादि नान्दीमुखदिनात्पूर्वेधुर्वा । नान्दी- मुखदिने एवान्नं संस्कृत्य तदनन्तरं वा इत्यर्थः ॥ ad p.. 6, 1. 12-15. दध्यादिभिश्चतुर्भिः शुक्लद्रव्यैरष्टाभ्यो देवता- भ्यः प्रतिद्रव्यमेकैका पंक्तिरिति चतुर्धा हरति । नमःशब्दस्य पृथक्पृथग्योगः। अग्न्यायतने यत्राग्निः प्रणेष्यते तत्रेत्यर्थः ॥ ad p. 6, 1. 16. माषाशनेन मत्स्याशनेन मांसाशनेन भक्ष्याशनेन वा मिश्रयेदित्यपरं मतमित्यर्थः ॥ सप्तमः खण्डः॥ ad p. 7, 1. 2-3. श्रा मूलः मूर्धपर्यन्तं । प्राणसंमितं नासमभि- कृत्य । सीमन्तं केशविभागं प्रत्यङ्मखस्तिष्ठन्कुर्यात्। मन्त्रे विभजामीति शेषः। प्रतिमन्त्रं सकृत्सदिति ग्राह्यः ॥ ad p. 7, 1. 5. परा अन्या भार्येत्यर्थः॥

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 7--8. अमः खराड:॥ ad p. 7, 1.7-10. जातरूपेण समांशसुवर्णेन शिलादौ संक्षोद्य बालं प्राशयेत्। इदं व्रीहियवमन्नमयं सुवर्णशकलो रसः इदं सुवर्ण प्राणेनान्नस्य प्राण- त्वात्तेन सह सहितममृतं पिबेति शेषः। पृथिवीत्यादि द्यौरादित्यस्तदन्तर्वर्ती पुरुषः पिता तद्वीर्यत्वाद्वर्षस्य तस्य धात्री पृथिवी माता। तस्याः खल्वोष- धीशरीरेणास्य पूर्व जननं। ततेो ऽन्नरूपेण । ततः शुक्ररूपेण। ततःक्रमाच्छरीर- त्वेन । ततो ऽस्य पितुरेव स्तनौ व्रीहियवौ । तौ हैतौ प्रजापतेः स्तनौ यद्री- हियवश्चेति श्रुतिः । हिरण्यं च प्राजापत्यो रस इति । शतं शरदः शतं संव- त्सरान् जीवाहि जीव । पश्याहि पश्य ॥ ad p. 7, 1. 16. वाक्यद्वयमेतत् । पुत्र प्रत्याह पूर्व कतमो ऽसि त्व- मस्मिन् जन्मनि। सं समस्तगुणैर्मा मां संप्रविशानुकुरु । असावित्यस्य स्थाने अाश्विनेत्यादि नाक्षत्रं नामास्य संबुद्धया निर्दिशेत् ॥ ad p. 7, l. I8. पशूनां हिंकारः सामात्मकतया शुद्ध इति ॥ ad p. 7, 1. I9-p. 8, 1. 3. तण्डुलावयवाः फलीकरणाः । लौकि- कानावौपासनवद्धोमः । शण्डादयो ऽष्टौ बालघातिग्रहाः। चतुर्थीत्रयं प्रथ- मार्थे । तथालिखन्विलिखनित्यादि दश । अर्यम्णः शत्रुः कुम्भीत्येकः । निपु. णहा अन्त्रीमुख इति पदच्छेदः । एते सर्वे इतःप्रदेशानश्यन्विति ॥ ad p. 8, 1. 3. सूतको सूतकवन्तौ ॥ ad p. 8, 8, 1. 3--4. उत्थानमशुचित्वान्मोक्षः॥ नवमः खण्डः॥ ad p. 8, 1. 5. द्वादश्यं जन्मदिनाद्वादशे दिवस इत्यर्थः ॥ ad p. 8, I. 8. (अनुनक्षत्रं) यथा कथंचिदस्य जन्मनक्षत्रसंबन्ध- सहितं वा । यथा सुकृत्तिकः अग्निमित्रः मेष इति ॥ ad p. 8, 1. 8. (अनुदैवतं) देवतासंबन्धसहितं वा । यथा केशवः शंकर इत्यादि ॥ ad p. 8, 1. 8. (अनुनाम) पित्रादेर्नामानुगतं वा । यथा विश्वामित्रः पराशर इत्यादि। ad p. 8, 1. 8. (अतद्धितं) सर्वत्र तद्धितान्तवर्जम् ॥ ad p. 8, 1. 8. (श्राकारान्तं स्त्रियै) विहितं नामैव स्त्रियै चदाकारा- न्तं कुर्यात् स्त्रीप्रत्ययोपलक्षणमेतत् । यथा जया शंकरीत्यादि ॥ ad p. 8, 1. 8--9. (यथार्थ वा) उक्तसर्वविशेषानपेक्षया यथार्थ- मर्थानुरूपं ज्योतिर्दशाभाविकर्मनिर्णये यो ऽर्थो ऽभिलषितो ऽभिधातुं तद- भिधानसमर्थ वा नाम कुर्यात् । यथा सुयशः पुण्यकीर्तिः महामतिरिति ॥ " . ~ -- - me ·- ~ ad Jaiminigxhyasutra, Commentary, ad p. 8-10. ad p. 8, 1. 9. (कुमारयज्ञेषु च) नामकर्थि वक्ष्यमाणदशाहुतयो होतव्या इत्यर्थः॥ ad p. 8, 1. 9. नामाधानानन्तरं कुमारस्य जन्मनक्षत्रं तदैवतं जन्म- तिथिं च यजते । तेभ्यः स्वनामभिर्जुहुयात् ॥ ad p. 8, I. IO-II. जुष्टाः सेविताः सर्वैरित्यर्थः । अग्निधन्वन्त- रियां स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्यादि सप्ताहुतयः ॥ एकादशः खण्डः॥ ad p. 8, 1. 16. जटा इति शिखाशब्दवाच्याः केशाः ॥ p. 9, 1. I. स्फाण्डं (sic) सह कथितम् ॥ ad p. 9, 1. 7. दीपेङ्ग्लोति दर्भद्वयमूलप्रदेशः ॥ ad p. 9, 1. 8-9. कातचिक्लिन्नान् केशान् सदर्भपिञ्जूलीकान्स- व्यहस्तेनानेन मन्त्रेण धारयेत् । सुवप्तवै सुखेन वपनं कर्तुमित्यर्थः ॥ ad p. 9, 1. 13--14. तथति चाथ। एताभ्यां मन्त्राभ्यां क्रमात्पश्चा- दुत्तरतश्च एवमेव छिन्द्यात् चुरादानं विना सर्वमावर्ततेत्यर्थः । तादति पूरणः । अयं कुमारस्त्वं येन तुरेण कृतवपनः भूयः दीर्घकालं चराति अस्मि- न्लोके चरिष्यसि ज्योक चिरकालं च सूर्य पश्याति द्रक्ष्यसि च ॥ ad p. 9, 1. 18. एकाईयाणामेका चूडा घ्यायाणां तिन इत्यादि गोत्रकल्पः । कुलकल्पस्तु पित्रादिभिराश्रितः प्रकारः। तथा नापितं बोधये- दिति शेषः॥ 1. 19. पश्चाद्वपनस्नानानन्तरं प्रधानाहुतयः ॥ ad p. 10, 1. 2--3. धान्यपल्वले धान्यक्षेत्रे । निखनेत् निगृहेत्क- म ad p. 9, मकरः॥ " द्वादशः खण्डः॥ ad p: IO, I. 5-~-6. अतिक्रान्तषोडशवयस्कं ब्राह्मणं नोपनीत । प्रानयतेन्द्रियतया हष शूद्रप्रायो भवतीति ॥ ad p. I0, 1. 8-14. हे सोम ब्रह्मणा मन्त्रेण महे महते श्रोत्राय श्रोत्रियत्वाय पारेदध्मसि परिधानवन्तं करोमि । इमं यथा जरिमा जरा अशक्तिः न यात् न प्राप्नुयात् यथा च ज्योक् सदा श्रोत्रे श्रोत्रियत्वे अधि- जागरादधिकं जागरूको भवेत् तथा त्वमनुगृह्णीष्वेति शेषः। ण यादिति सांहितं णत्वं । अथ कुमारं प्रति जीवाहीत्यादि व्याख्यातं । राष्ट्राय राज्य-. रक्षायै । हे पोषेति पोष्याधिष्ठात्री देवता प्रति । पोषाय पुष्टयै समृद्धयै ॥ ad p. 10, 1. 18..द्विषन्त (sic) इत्यकारान्तं प्रथमैकवचनं द्विष- नित्यर्थः (१)॥ - ·Jaimin igrhyasūtra, Commentary, ad p. 11--13. 4 ad p. 11, ad p. 11, ad " ad p. II, I. I-4. वः तुभ्यं । अदृष्टाय बृहते परमात्मने नमः करोमीत्यन्वयः। लिङ्गात्कुमारेण वक्तव्यो मन्त्रः ॥ 1. 4. (अधिगन्तरधिगच्छ) अधिगन्तव्यमिति शेषः । एवमाचार्यः कुमारं ब्रूयात् ॥ 1. 4-5. इत्थमाचार्य कुमारो ब्रूयात् । असावित्यत्रा- चार्यनाम संबुद्धया अमुष्मै इत्यत्रात्मानं चतुर्थ्या च निर्दिशेत् ॥ p. II, 1. 6-7. प्राचार्याञ्जलिगतानामपां नीचैःस्रावेण इतरस्य शिष्याञ्जलेः पूरणं स्यात् । इदमुदकप्रदानरूपेण गुरोर्वेदप्रदानप्रतिज्ञानम् ॥ ad p. II, ]. 7. एनमाचार्य कुमारः संशास्ति प्रार्थयात ॥ ad p. II, 1. 9--10. सु मयं प्रयुयोतन प्रमिश्रय भगवन्वयं तु आगन्त्रा अस्मानागच्छता सह समगन्महि संगच्छेमहि ॥ ad p. I I, I. 12-~-14. स त्वं मा विस्रसः मा विश्लथितो भव । हे अमृत । रुलोपः सवर्णदीर्घश्च छान्दसः । मृत्योरन्तरं प्रवेशरन्धं च मा कुरु॥ ad p. II, I. 14--17. हृदयदेशमालभ्य जपति नाभेरविच्छेदेन दक्षिणमंसमन्ववमृश्य ततो हृदयदेशमालभ्य कुमारस्य इमं मन्त्रं जपति श्राचार्यत्वेन व्रते मयि मम वाचं वेदमयीमेकवतः अचश्चल ब्रह्मचर्ये त्वां मयि नियुनक्तु नियोजयतु मवश्यं करोत्वित्यर्थः ॥ ad p. I2, 1. 8--10. (ऋतस्य etc.) ऋतस्य श्राश्रमधर्मस्य गोप्त्री तपसश्च परस्पी पालयित्री अरातीश्च शबून्सहमाना प्रसह्य वर्तमाना मा रिषाम मा नश्येम भर्तारो धर्तारः। शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 12, 1. 12. कौपीनं कटिवस्त्रं चान्तरं तत्तौमं वा शणसंबन्धि वास्यात्सर्वेषामित्यर्थः ॥ ad p. I2, 1. 18. भिक्षावाक्ये क्षा इति च हि इति चाक्षरे न वर्ध- येन्नोञ्चैब्रयात् । नीचैस्तरामितरवणेभ्यो बयादित्यर्थः ॥ p. 13, 1. 3-4. (अनूच्य etc.) एवमुक्तां घटुः सावित्रीमनूच्य वेदमादितः किंचिदेकसामावरमृक्पूर्वमाचार्यादधीत्य पठिष्यमाणैश्चतुर्भिर्म- न्त्रैश्चतस्रो घृतेनालाः समिधो ऽनावादध्यात्। उपनयनप्रभृत्यासमावर्तन- पर्यन्तं यद्ब्रह्मचर्य तद्रतमात्र एभिमन्त्रैरादिश्यते। तदिदं षोडशे गोदानकरणे विसृज्य पुनरपि तत्रापोद्धृत्य स्रजमादेशयेतेति विधास्यति (cf. p. 17,l. I)। समावर्तने त्वस्यात्यन्तविसर्गः । इदं विसृज्यैव गौदानिकाधन्तरालवतादेशः॥ ad p. 13, 1. 8. तदेतन्मन्त्रचतुष्टयेन समिदाधानं वस्त्रादेरप्युपल- क्षणं सर्वत्र गौदानिकादिवतोपक्रमे ऽपि कर्तव्यम् ॥ FF ad ·.. -- । ad Jaiminig!hyasūtra, Commentary, ad p. 13--14. ad p. 13, 1. 9--10. व्रतसमाप्तावत्रादिष्टस्य महतो व्रतस्य समा- प्त्यर्थे समावर्तनाङ्गदण्डसादनात्पूर्वकाले गौदानिकादिसमाप्तौ च एभिर्मन्त्रैः समिध आधेयाः तदानी च मन्त्रानेवमूहेदित्यर्थः ॥ ad p. 13, 1. 12. (त्रिरात्रम् etc.) अक्षारमलवणं च भैक्षमाचार्या- नुज्ञयाश्नीत ॥ p. 13, I. 13--14. अभ्यज्य आज्येनासिच्य । स्थालीपाकेन चरुणा व्याहृतिभिरिष्वा तन्मूले हुत्वेत्यर्थः । यज्ञोपवीतं दण्डं च ब्रह्मचारि- णस्तस्मिन्नेव पलाशे उत्क्षिप्य प्रत्येयात् प्रत्यागच्छेत् । ततश्च यज्ञोपवीतं दण्डं चान्यदाददीत ॥ त्रयोदशः खण्डः॥ ad p. 13, 1. 15--16. मार्जयेत श्रात्मानं प्रोक्षयेत् । तन्मध्ये सूर्य- श्चाग्निश्चेति सायंप्रातमन्त्राचमनं स्मृतिसिद्धम् ॥ ad p. 13, I. 16. (वामदेव्यमन्ते) अन्ते वामदेव्यं प्रोक्षणमन्त्रः स्यात् । अन्तग्रहणमिदमन्यैरपि स्मृत्वन्तरसिद्धैः प्रोक्षणं तरत्समन्दीयादूर्व ज्ञापयति ॥ ad p. 13, 1. 16--18. नक्षत्रोदयोपलक्षितकालादधि सन्ध्यां पर- मात्मानमादित्यान्तर्वतिनं ध्यायेदित्यर्थः । स्मृतितिद्धार्घ्यदानानन्तरकृत्यमे- तत् । प्रातर्विशेष वक्ष्यते (p. 13, 1. 21)। सायमपेक्षो ऽयं विधिः ॥ ad p. 13, 1. 18-19. प्राणायामप्रकारस्तु सव्याहृतिकमित्यादि मनूतः (cp. Manavadharmasastra VI. 70; II. 78)। स्मृत्यन्तर- सिद्धतर्पणानन्तरकृत्यमेतत् । श्रावर्तयेत् पठेत् ॥ ad p. I3, 1. I9. (शतकृत्वो वा दशावरम्) दशावृतस्त्ववरं मत- मित्यर्थः (B: दशावृत्तयस्त्ववरम्मत) ॥ ad p. 14, 1. I-2. यस्मिन्सुप्ते ऽनुत्थिते सूर्य उदेति स सूर्याभ्यु- दितः। यस्मिन्सुप्ते ऽनुत्थिते सूर्यो निम्रोचति अस्तमेति स सूर्याभिनिम्रतः। तच्छेषं तस्मात्सुप्तिकालादहशेषं रात्रिशेष वा ॥ चतुर्दशः खण्डः ॥ ad p. 14, I. 4. श्रवणसमवस्थितचन्द्रयुक्तपौर्णमासी श्रावणी । तथा प्रौष्ठपदी । वर्षापौर्णमास्योरन्यतरः स्यादित्यर्थः ॥ ad p. I4, 1. 4. (हस्तेन) तन्नक्षत्रयोगिपूर्णिमाभावे संनिधानाद्वा- र्षिकेण हस्तेन उपाकुर्यादित्यर्थः ॥ p: I4, 1. 4--6. सर्वे प्राचार्यः शिष्याश्च । पुरस्ताज्जप इत्यु- क्त्वा भूम्यालम्भजपात्प्रागेव कार्यः । अध्यष्यमाणो वेदः नः सहास्तु सर्वे- " -- - ad . Free ·४६ Jaiminigủhyasūtra, Commentary, ad p. 14--15. षामधीनो ऽस्तु । तथा भुनक्तु परिपालयतु । तथा शेषमपि ज्ञातव्यं । मा विद्विषामहे वयं परस्परम् ॥ ad p. I4, 1. 8--9. छन्दांस्याग्नेयैन्द्रपवमानानि। श्रादितः ऋक्पूर्व। अधीत्य अध्याप्य । यथार्थ यथाशक्ति एक वरमित्यर्थः ॥ ad p. I4, 1. 9--10. ऋषिभ्यः स्वाहेत्यादिप्रकारेण । ऋष्यादीन षडिष्ट्वा ऋचं सामेत्यादि ऋग्भिश्च तिसृभिस्तिस्त्र प्राहुतीर्जुहुयादित्यर्थः । ऋषय ऋक्सामद्रष्टारः । देवा ऋक्सामवाच्याः । छन्दांसि ऋक्सामयो- योनि गायत्र्यादीनि । यजूंषि यानि सूत्रब्राह्मणमन्त्राणि ॥ ad p. I4, 1. I0. एताभिरेव धानाभिः पूर्वाभिः षड्भिः षडाहुति- मन्त्ररित्यर्थः । तानेव ऋष्यादींस्तृप्तिभाजः कुर्यात् । तानावाहनादिभिः संपूज्य हुतशेषा धानास्तेभ्यो निवेद्याचार्यः शिष्याश्च तानद्भिस्तर्पयेयुः॥ ad p. [4, l. I0-13. (श्राचार्यमाचार्याश्च) आचार्य जैमिनिमाचा- यस्तिलवकारादीनेतांस्त्रयोदश ऋष्यादीनिव तृप्तिभाजः कुर्यादित्यर्थः॥ ad p. I4, 1. 16. (सावित्रमहः काङ्क्षन्ते) सावित्रमहः हस्तनक्षत्रं । तदेव पर्वदक्षिणा कर्मणि च काङ्क्षन्ते केचिदाचार्याः ॥ ad p. 14, 1. 16. ( उत्सर्गे च ) सावित्रमहः अन्यश्च कर्मजातमुपा- कृतिवदेव स्यात् ॥ ad p. 14, 1. 16--17. ( पक्षिणी...अश्नीयात् ) पक्षिणी पक्षतुल्या- गामिवर्तमानार्युक्तां रात्रिमुत्सर्ग इति शेषः । प्राचार्यस्यैवैतानि वर्णानि (sic ) स्युः॥ पञ्चदशः खण्डः॥ ad p. 15, 1. I--2. यथास्वं स्वस्थानेषु । छन्दांसि गायत्र्यादीनि । चतुरुत्तराणीत्युपलक्षणमन्येषामपि शिवेन सहेति शेषः । नो अस्मानिति । इत्थमर्थाभि (?) सन्धिपुरःसरमुक्त्वा उत्स्रष्टव्यमित्यर्थः। ततश्च स्विष्टक- दादि हावःशेषप्राशनान्तमुपाकर्मवत् ॥ ad p. 15, 1. 2--3. ( उत्सृज्या...अधीयीरन् )-अध्यायदिने अध्य- यनमनध्यायदिने तदभावश्च । उभयोग्नुपालनं । यथास्वं स्वायत्तं (B: स्वा- युक्तं ) पठितमेव वेदावयवमित्यर्थः ॥ ad p. 15, 1. 3. अतस्तैष्याः पूर्णिमाया ऊर्ध्वमभ्रषु सत्सु मेघछन्ने ऽह्रीत्यर्थः । नाधीयते नाध्येतव्यम् ॥ षोडशः खण्डः ॥ ad p. 15, 1. 4. गोदानसमाप्तिकं पवमानपर्यन्ताध्ययनमत्र गोदा- नशब्देनोच्यते । व्रतानीति श्रारण्यपर्वादौ । दशाध्यायी उपनिषदिति । ।

·५० 1. - , . Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 15. तंवशाब्यव्याहृतिसामगायत्राणि यदुपनयनादि षट् द्वादश वा वर्षानं यायदध्ययनकालं वा ब्रह्मचर्यमिति वक्ष्यमाणकालमध्ये गोदानसमावृतसामो- पनिषत् सानामध्ययनास्त्रियः संवत्सरा भवन्ति । औपनिषदस्तु समानव- नत्वादत्रोपात्तः वक्ष्यमाणादादित्यवातिकात् (p. 15, 1. 6) परो विज्ञातव्यः । इदं च सूत्रं तत्तत्संवत्सरानुष्ठेयव्रतविधानार्थम् ॥ ad p. 15, 1. 4 - 5. तेषु त्रिषु संवत्सरेषु उदकोपस्पर्शनं स्नानम् ॥ ad p. 15, 1. 5. अनुपस्पृश्य अस्नात्वा प्रातर्भोजनं न कुर्यात् । भैक्ष- चरणादि त्वस्मातेनापि कार्यमिति भावः । दिनचतुर्भागे ऽत्र प्रातःशब्दः ॥ ad P. 15, 1. 5. (साय...प्राधानात्) न भुज्यादिति शेषः । भैक्ष- चरणं तु स्नानात्प्राक् समिदाधानादनन्तरमन्तरा वा मानसमिदाधानयोर्भ- वति । प्रदोषान्ते दिवसचतुर्भागे ऽत्र सायंशब्दः ॥ ad p. 15, 1. 5-6. (अरण्यात्... दध्यात्) सदा साये समिदाधा- नमिति वक्ष्यमाणस्य (p. 16, 1. 8) अयमेतद्रतविषयो गुणविधिः । इदं व्रतं गौदानिकनिमित्तत्वेन त्रित्वं गौदानिक प्रातिकमोपनिषदमिति तत्तत्संज्ञांच लभते । तथा च संवत्सरत्रयस्थादौ त्रिरादेशनमन्ते त्रिः समाप्तिश्च तदेतद्र- तादेशनं सर्वत्रेत्यादि विधेः । तत्र व्रतादावग्ने बतपत इत्यादिमन्त्रेषु गौदा निकं व्रतं चरिष्यामि अन्ते अचारिषमित्यादि तत्तन्नामनिर्देशः । उपनयना- दिष्टं सामान्यव्रतं तु सर्वेष्वेष्वनुसरति । एवमुत्तरत्र ग्राह्यं । अत्र श्रौपासन- वत्पूर्वोत्तरमन्त्रमध्ये व्रतसमिदाधानं व्रतादौ तु पूर्वपरिषेकात्प्रागुपनयनवत्। वस्त्रोपवीतमेखलाजिनदण्डधारणं च प्रायः कुर्वन्ति । उपाकृतेः प्रागेव गौदानिकादेशः॥ ad p. 15, 1. 6. (आदित्यवातिकःसंवत्सरः) प्रादित्यव्रतानि शुक्रि- यसामानि । उक्तकालमध्ये तद्ध्ययनार्थः संवत्सरो भवति। इदं तहतविधा- नार्थम् ॥ ad p. 15, 1. 6. (एकवासाः) एकसहायं वासो यावद्ध्वंसं वसीत ॥ ad p. 15, 1. 6–7. (न युक्तमारोहेत्) युक्तमनोरथप्रभृति ॥ ad p. 15, 1. 8. (नोवं...प्रस्नायात् अपः प्रस्नायात् प्रस्यन्दयेत् । अशुचित्वनिमित्तं तु स्नानं भवति ॥ ad p. 15, 1. 8-9. तस्मिंस्तस्मिन्संवत्सरे व्रते समाते सति श्राव- येदध्यापयेदित्यर्थः । इति गौदानिकादीनि चत्वारि समाप्तानि ॥ $. These difficult and doubtless corrupt words are handed down thus in MP: वश्शव्यव्याहृतिसामगायत्री...(lacuna)...दिघुयद्वा दश वर्षान् .

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 15. M - , - सप्तदशः खण्डः ॥ ad p. 15, 1. I0. महानाम्न्य इति विदा मघवन्निति-शकरीत्रयं ससाम (वसामि M) । तद्ध्ययनार्थाः द्वादश संवत्सराः नव षड्वा । त्रयो वा संवत्सरा इति विविधास्तत्र कल्पा भवन्ति ॥ ad p. 15, 1. II. श्रुता अध्यापिता भविष्यन्ति चेदित्यर्थः ॥ ad p. I 5, 1. I I--- I 2. शुक्लत्वमत्र शुचित्वं । विहिते काले संव- त्सरमात्रमेव चरेत् ॥ ad p. 15, 1. 12. (व्रतं...दिवा) व्रतं समग्रं चरन्दिवा भूयः बहुश- स्तिष्ठेत् ॥ ad p. 15, 1. 12. (अथासीत नहं) भूय इति शेषः ॥ ad p. 15, 1. 12--13. (तस्य...परिदध्यात्) अन्नं तु तदुक्लवद्वा भवत्विति भावः॥ ad p. 15, 1. 13. (रागदोषान्न कृष्ण) रागदोषाद्धेतोः कृष्णं न परि- दध्यात्॥ ad p. 15, 1. 14. उपस्पृशेत्स्नायात्।प्रत्यहमनेन (प्रत्यग्गमनेन M) या स्नानयोग्या यवृच्छया (पृच्छया My१ संगम्यन्ते (संगम्यते M) तासु सर्वास्वित्यर्थः । अप इत्युक्ता अबुक्ला (thus emended ; चयुक्ता B, अभुक्ता M) इति हेतोः । अस्ति हि श्रुतिः श्रापो वै शक्चर्य इति । 14. (नावा न प्रस्नायात्) नावा अपो न प्रविशेत् । अवतीर्यैव नद्यादिकं लक्खयेदित्यर्थः ॥ ad p. 15, 1. 14--15. (प्राण...उभयतः) प्राणसंशये तु नावैव लक- यन्नुभयतस्तीरयोरुपस्पृशेत् स्नायात् ॥ p. 15, 1. 15. उभयत इति शेषः । पशूक्ता इति । अस्ति हि श्रुतिः पशवो वै महानाम्न्य इति ॥ ad p. 15, 1. I5--16. प्रतिवृष्टि गृहानिर्गतः किंचिक्लिन्नो गृह प्रवि- शेदित्यर्थः॥ ad p. 15, I. 16--17. (एवमस्य...उपोषितः) ब्रह्मचर्यान्ते महाना- नीब्रह्मचर्यान्ते इत्यर्थः । एकरात्रं एकमहोरात्रमुपोषितः स्यादिति शेषः॥ ad p. 15, 1. 17--19. (अरण्यं...सपुरीषाः) तस्मिन्नुपोषणदिने । आचार्यकृत्यमेतत् । अपामद्भिरित्यर्थः । तं ब्रह्मचारिणमुपवसन्तं । समनुप- रिगृह्यालिङ्गय । निमीलितं मीलितातं कृत्वा स्तोत्रियाः स्तोत्रियसामसहिता महानाम्नीः । उपगायेत् अध्यापयेत् । एवा ह्येवेत्यादि पञ्च पुरीषपदानि ॥ ad p. 15, I. 19-20. शिष्यो ग्रामं प्रत्येत्येति शेषः ॥ ad p. 15, 1. . ad १ Read: बदृच्छया ।

·५२ Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 15--16. + ad ad p. 15, 1. 20----p, 16, 1. I, (रात्रिम... वा ग्यतः) उदपात्रं धार- यन्निति शेषः॥ ad p. 16, 1. [--2. (वो ...वेष्टयेत्) आचार्यकृत्यं । श्वो भूने प्रभाते । वासः मुखवेष्टनवस्त्रम् ॥ ad p. 16, 1. 2. (उद्यम्य...वीक्षेत्) ता एवापः । ब्रह्मचारिकृत्यम् ॥ p. 16, 1. 2-4. (स्वर"... पहरेत्) अपः कांस्यगताः । प्रकृत मेव वासःप्रभृति । उपहरेत् दद्यादाचार्याय गृहं गताय ॥ ad p. 16, 1. +--5. स्थालीपाकात् हविषेत्यर्थः (sic)। पुरस्तन्त्रा- न्ते इदमिति व्रतसमाप्तिद्योतकः । तस्मादत्रैव व्रतान्तसमिध अाधाय स्विष्ट- कृदाधुत्तरतन्त्रम् ॥ 'ad p. 16, 1. 6-7. (गौर्दक्षिणा) दत्तस्य वत्सस्य माता गौरव दीयते । महानाम्नीकव्रतं समाप्तम् ॥ अष्टादशः खण्डः॥ ad p. 16, 1. 7. वेदार्थ ब्रह्मचर्य यदुग्नयन प्रादिष्टं तद्वादश वर्षाणि चरितव्यम्॥ ad p. 16, 1. 7. (जननात्...एके तथा चोपनीय (तथा चोपरि M) षड्वर्षाणीत्यर्थः । सप्तमे ह्यपनीयते ॥ ad p. 16, 1.7-8. (यावदध्ययन) ब्रह्मचर्यचरणमिति शषः ।। ad p. 16, 1. 8. (सदा...अाधानं) प्रौपासनवत्तन्त्रं । अग्नये साम- धमित्याधुपनयनवदाहुतिः ॥ ad p. 16, 1. 8-9. द्वे त्रिवृती त्रिप्रकारे वस्तुनी केते इति चत्रि- वृतं मणि त्रिगुणे उपानहीं च वर्जयेत् ॥ ad p. 16, 1. 9. (षोडशे गोदानकरणं) गोदानमिति केशान्तकरणं तत्संस्कारः । तदस्मिन्पाकय इति । तद्गोदानकरणमिदमपि वृणोति ॥ ad p. 16, 1. 9-10. (तत्...श्राचक्षते) अत एवोपनयनाद्येताव काल केशा धार्या इति ज्ञायते । ब्रह्मचर्यान्ते एतत्कर्म । पञ्चमे चोपनयने तदादि द्वादश वर्षाणि ब्रह्मचर्य तन्मध्ये चानुकल्पाश्रयेण महानाम्नास माना मेधाविना च अध्येतव्यजातस्य सर्वस्याप्यध्ययने चार्थादिदं षोडशे भवि- प्यतीति मुख्याभिप्रायेणेदं (मुख्यान्तप्रा .M) षोडश इत्युक्तं पक्षान्तरेण तदाग्वापरं (sic B; तदन्याग्यापरं M) वा यथाकथंचित् ब्रह्मचर्यावसान एवेदं कुर्यात् ॥ ad pr 16, I. I. अधिकृतं विरूपाक्षहोमान्तं कर्तव्यं । सानीयादि. (भि)श्च प्रोक्ष्य इति विशेषः ॥ ।

·16-I7. Jaiminigrlıyasūtra, Commentary, ad P. ad p. 16, 1. IO-II. (उपनयनेन व्रतादेशनं) वक्ष्यमाणमपोद्धृत्य स्रजमादेशयेतेति (p. 17, 1. I) श्रादेशनमुपनयनेन व्याख्यातमिति शेषः । तदेतद्रतादेशनं सर्वत्रेति सिद्धे इदमुपनयनादिष्टस्य महतो व्रतस्येह निवृत्ति शापयति । अतो विरूपाक्षाहुत्यनन्तरं व्रतान्तसमिध आधेयाः। पुनरादेश- कालं तु वक्ष्यत्यपोद्धृत्य स्रजमादेशयेतेति ॥ ad p. 16, I. I 1. (न त्विह...वासः) इह व्रतादेशे ऽहतं वासः न नियुक्तं न नियतं । अस्तु वा मा वेत्यर्थः । अत एव सर्वत्र व्रतादेशेषूपनयन- वन्नूतनवस्त्राद्यस्तीति ज्ञायते ॥ ad I I p. 16, 1. II--12. (सर्वाणि...औद्राहमनिः) समिदाधानादन- न्तरमुदकदानाद्या (sic M; "मुदगादानाद्याः B) वपने त्वयं विशेषः। श्रौद्गाहमनिराचार्यः । प्राचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ ad p. 16, 1. 12. (उप्तकेशः स्नायात् ) उप्तकेशः धान्यपल्वले गोष्टे वा निखातकेशः॥ ad p. 16, 1. 12-14. वनस्पतीनां चर्मणा संपिष्टेन स्नानीयेन। वन- स्पतेस्त्वगसि त्वं हे शोधनि मा शोधय । तां त्वाभिहरे धारयामि ॥ ad p. 16, 1. 15. (स्नात्वा ...कुरुते)कुरुते श्रात्मानमलंकुरुते। देवेषु मनुष्येषु च मध्ये मे पुण्यं गन्धं कुरु । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 16, 1. I9-p. 17, 1. I. श्रादर्शो ऽसि त्वं देवमनुष्या उभये मामादृश्यासन्नाद्रेण दृश्यासुः । शोभो ऽसि शोभयितासि त्वं देवेषु मनु- प्येषु च मध्ये अहं शोभासं शोभिषीय । रोचो ऽसि रोचयितासि त्वं देव- मनुष्येषु अहं रोचासं रोचिषीय ॥ ad p, I 7, 1. I. (अपोद्धृत्य... देशयेत) अपोद्धृत्य अपनीय स्रज- मस्याचार्य श्रादेशयेत व्रतसमिध प्राधापयेत् । एतत्कर्मादौ निवर्तितस्य व्रतस्य पुनरत्राधानं । कुतः ॥ ad p. 17, 1. I--2. (उक्ता...संवत्सरेषु) प्राक्संवत्सरेषता एवा- त्रापि नियमा न नूतनमिति भावः । तत उत्तरतन्त्रं प्रायश्चित्तान्तं कृत्वा मूर्धारम्भजपः॥ एकोनविंशः खण्डः ॥ p. 17, l. 3--5. स्नास्यन्यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा गुरुणानुमतः समावर्तनं करिष्यमाण इत्यर्थः । स्नानं स्मानीयं । शुक्ले अनुपभुक्ने उपानहौ ॥ ad p. 17, 1. 5. उपक्लुप्तः संनद्धः॥ ad p. 17, 1. 6--7. पूर्वतन्त्रान्ते व्रतान्तसमिधाधायानन्तरकृत्य- मेतत् । श्रास्तीर्य पश्चादग्नेरिति शेषः । अप्सु तत्रैव पात्रावस्थितास्वप्सु ॥ - ad ।

·- Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 17--18. 1 ad p. 17, 1. 8. (तां...षादयेत् ) श्राचार्य एव ॥ ad p. 17, 1. 8. (केशान्त...व्याख्याताः) वक्ष्यमाणस्नानीयानुले- पनसुमनश्रादर्शान्वनस्पतेस्त्वगसीत्यादिमन्त्रैर्विनियुञ्जीतेत्यर्थः ॥ ad p. 17, 1. 9. (परिवापनं च) वक्ष्यमाणवपने प्रकारश्च मेखला सादयित्वा महाव्याहृतिभिर्विरूपाक्षेण च हुत्वा सौषधीभिरित्यादिकृत्यं । तत्रायं विशेषः॥ ad p. 17, 1. 9-II. शिष्यकृत्यमेतत् ॥ ad p. 17, I. II-~-12. प्राचार्यकृत्यमेतत् । हे सरस्वति नः शिवा शंतमा शोभनतमा भव । सुमृडोका सुखकरतमा भव । ते तव व्योम व्यापर्क परं धाम मा संदृशि मां प्रति संदर्शनाय भवतु ॥ ad p. 17, 1. 18-~~-19. स्नानीयगन्धरजां गोदानकरणवद्विनियोगा- दनन्तरकृत्यमेतत् । अन्तरीयमात्रस्य परिधानमत्र ॥ ad p. 17, 1. 19-20. (सव्य०...दक्षिणं) तयैव ऋचा। मा मां द्यावापृथिवी यशसा संयोजयतां । इन्द्रबृहस्पती भगेन भाग्येन संयोजयतां। भगस्य यद्यशस्तन्मां विन्दतु । यशः मा मां प्रतिमुच्यतां न विमुञ्चन्तु । यशस्वी अहं अस्याः संसदः प्रवदिता प्रकर्षण वाग्मी स्यां भवेयं । अस्याः संसदः अहमुत्तमश्च भूयासमित्यर्थः ॥ ad p. I7, I. 20. ( त्रिवृतं... मुञ्चते ) आदर्शमादर्शो ऽसीत्य दिम- न्त्रेणावेक्ष्य धृतोत्तरीयस्येदमुच्यते । प्रतिमुञ्चते सूत्रप्रोतमासञ्जयति ॥ ad p. 17, 1. 20--21. पालाशं त्रिवृतं मणिं । स्वस्त्ययनकामः सुष्टु- जीवनकामः ॥ ad. p. I 7,l. 21--p. 18, 1. 2. अर्कवाननवान् । पालाशमेवैषां मुख्यम् ॥ ad p. 18, I. 3. ( उपानहाव...मामिति ) करेण युगपदा- दधीत (sic)| p. 18, l. 3. अथ सव्यमिति शेषः । नेत्रे नेत्रिणी इत्यर्थः । अथोत्तरतन्त्रः समूर्धारम्भजपः सगोदक्षिणः समाप्यते ॥ p. 18, 1. 3. [ तस्य...भवन्ति ] यावजीवमिाते शेषः ॥ ad p. 18, I. 4. [नाजात....इच्छेत् ] स्वभावाद्वाल्याद्वा नाभेरधो यस्या न लामानि तया उपहास्यतीति [ उपहास्यन्तीति M ] उपहासं भैथुन नेच्छे ने ताहशीं परिणतुं कामयतेत्यर्थः ॥ ad p. 18, 1.. 5. [न फलानि... चिन्वीत] वृतादिभ्य इति शेषः ॥ ad.p. 18, 1. 6. [ नैकः ] ग्रामातरं व्रजेत् ॥ ad p. 18, 1. 6. ( न वृष नैः सह ) ग्रामन्तवोत् ॥ . " ad ad . H ·Jaiminigplıyasūtra, Commentary, ad p. 18. . ad p. 18, 1. 6-7. [न संक्रममारोहेत् संक्रमश्चक्रमं पिण्डशिला वा (sic; the Comm. on this sitra is missing in M)॥ ad p. 18, 1. 7. [नान्तर्धायासीत] अासनादिभिर्भूमिमनन्तर्धायाना- छाध॥ 1. ad p. 18, 1. 7. [नापरया...अश्नीयात् ] अपरया द्वारा गृहस्या- प्रधानद्वारेण प्रपन्नमानीतम् ॥ ad p. 18, 1. 7. (न शुक्लं) शुक्तं गतरसम् ॥ ad p. 18, 1. 8. ( न द्विःपक्कं ) गतोष्णस्योष्णतावाप्तये ॥ ad p. I8, 1. 8--9. (न पर्युषितम... घृतेभ्यः) पर्युषितं पुरातनं शाकादिभ्यो ऽन्यत्र तानि विनेत्यर्थः । यवानपिष्टान्नादीत्यन्वयः । फाणितं शर्करा॥ ad p. 18, 1. 9. [शुक्ला ...भाषेत शुक्लाः परेषां प्रीतिकरीः॥ ad p. 18, 1. I0-II. अशक्तया अवतो ऽधीतवेदमातो विद्याना. तकः । अबुद्धया अवेदो ऽनुष्ठितव्रतस्नातो व्रतस्नातकः । अधीतवेदो ऽनुष्ठितव्रतस्नातश्च विद्यावतस्नातकः॥ ad p. 18, 1. II--12. [ तेषा...श्रेष्ठः] उत्तमस्तृतीयः विद्याव्रत- स्नातकः॥ ad p. 18, 1. 12-13. (स्नात्वा... नयत्विति) स्नात्वा एवं नाना- ख्यं पाकयशं निवर्त्य ॥ ad p. 18, 1. 13. (प्राचार्यकल्पो वा) आचार्यस्य पुत्रादिङ तथा वाच्य इत्यर्थः॥ ad p. 18, 1. I3. (तस्मै...ाहरेत् ) आचार्यस्तत्कल्पो वेति शेषः॥ ad p. 18, 1. 13--14. विष्टरमासनकूर्च दद्यादिति शेषः॥ ad p. 18, 1: I5. शूद्रा चेदस्य पादं प्रक्षालयेत ॥ ad p. 18, I. 16. (मयि वर्च...हीयात्) परमेष्ठी प्रजापतिः मयि वर्चश्व गन्धश्च । अथो अथ । यज्ञस्य यत्पयः यो रसः तत्सर्व दिवि आकाशे द्यां सूर्यमिव दंहतु दृढीकरोतु ॥ ad p. 18, 1..16--17. (आचमनीयाभि...अधस्तात्) यस्मिन्नद्यते तश्चमसं। पात्रचमसं चमसपात्रं भक्षणपात्रमित्यर्थः। अधस्तारिष्टरेण तृण- कूर्चेण उपहितं संसक्नं भवति ॥ ad p. 18, 1. I7. (विष्टरौ...भवतः) प्रागेव तौ द्वौ विष्टरौ संहिताग्रौ संबद्धारौ भवतः यश्चमसस्याधस्तान्निहितो यश्वोपरि निधास्यते ॥ ad p. I8, 1. 18. (एक ...उत्तरतः) उत्तरतश्चमसस्योपरि निधातव्यः॥ । । 4 ·JaiminigỊhyasūtra, Commentary, ad p. 18-19. ad ad p. I9, 1. 4. ad - ad p. 18, 1. 18. (तयों ...भवतः) दधि च मधु च तयोर्विष्टरयो- मध्ये यथा भवेतां तथा तौ विष्टरी कृत्वा सनिहिते अन्तश्चमससिक्ने भवतः। इदमितरयोर्मधुपर्कयोरुपलक्षणम् ॥ ad p. 18, 1. 18-19. (दधना...°मन्थः) दना चेन्मधुसंनिहितं स दधिमन्थनामा मधुपर्कः ॥ ad p. 19, 1. 3. (परः...गौरिति) परः अन्यः । स्वधितिपाणिः खड्ग- पाणिर्भूत्वा । गां तस्मै स्नातकाय दृष्ट्वा दर्शयित्वाह ॥ I9 3-+ (ताम...धेनुरिति) गौधनुरित्यादिमन्त्रेण ताम- भिमन्य॥ (कर्तव्या...ब्रयात्) कर्तव्या भोजमार्थ संस्कर्तव्या चेत् । कुरुतेति संस्कुरुतेति ब्रयात् । न त्वभिमन्त्रयेत ॥ p. I9, 1.4-8. इति मन्त्रः । गौः धेनुः पातव्याक्षीरा। हव्या हविर्योग्या॥ ad p. 19, 1. 7-8. विष्टरादिगवान्तमिहाग्रंशब्देनोच्यते ॥ ad p. 19, 1. 8. (तेभ्य...कुर्यात्) आतिथ्यमतिथिभोजनभूतांगाम- यादेरप्युपलक्षणं कुर्यात् संस्कुर्यात् अनुत्सर्गे सति । ad P. I9, 1. 8-9. तां संस्करिष्यमाणां गामतिथये त्वा जुष्टं प्रोक्षा- मीत्यन्तेन सावित्रेण प्रोक्षत् ॥ इति समावर्तनम् ॥ विंशः खण्डः॥ ad p. 19, I. IO-II. अनग्निकां यस्मिन्वयसि स्वयमेव लज्जया वासः परिदधाति तद्वयस्कां । समानजातीयामसवर्णा मातुरसपिण्डां मातु- रर्धशरीरत्वात्पितुरप्युपलक्षणं । संगतः पिण्डे शरीरो यस्याः सा सपिण्डा। वरस्य मात्रा पित्रा च रक्तधातुसंबन्धरहितामित्यर्थः। तच्च सापिण्ड्यं सप्त- पुरुषमितिवत् सप्तमे शरीरे निवर्तते । तथा च मातुलदुहितुर्दुहिता पितृष्व- सृदुहितुर्दुहिता इत्येवमादयः अपरिग्राह्याः मातुः स्वपित्रा तस्य स्वपुत्रेण तस्य स्वदुहित्रा तस्याश्च स्वदुहित्रा धातुसंबन्धो ऽस्तीति मातुलदुहितृदु- हिता मातुः पञ्चमीति त्याज्या । एवंमन्यत्राप्यूह्यम् ad p. I9, I. I I---12. (ज्यायसः कनीयसी) ज्यायसः वयसा ज्ये- ष्टतमस्य वरस्य । कनीयसी वयसा यवीयसीं जायां कुर्यात् ॥ ad p:19, 1. I2--14: दूतं दुहितमतिप्रदाननिर्णयाय प्रस्थास्यमानं गणपतिसंकल्पस्य सत्यं कुरु । नान्दीप्रतिसरानन्तरकृत्यमेतत् ॥ अनृक्षराः अशर्कराः । ऋजवः पन्थाः पन्थानः सन्तु । एभिः पथिभिः नः सखायः 1 . M . .. न phora ·ad Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 19-20, वरयं कन्यागृहं यन्ति प्राप्नुवन्ति । अर्यमा च नः समनुनीयात् भगश्च नः समनुन यात्। हे देवाः जास्पत्यं जायापत्यं सं सम्यक् सुयममस्तु सुकरमस्तु॥ ad p. I9, I. 14-16. दूत्यकृत्यानुष्ठानस्वस्तिवाचनकन्यावेश्मगम- नमधुपर्कग्रहणसंभारकल्पनानन्तरकृत्यमेतदनुमन्त्रणम् ॥ ad p. I9, 1. I9. पूर्णपात्रनिधानानन्तरकृत्यमेतत् प्रोक्षणाद्या कर्म- समाप्तः॥ p. I9, 1. 20. [मातु...मात्री] मातुरभावे अशक्तो तन्मात्री तत्सदृशा धारयेत् । मातुः स्वसा मातामही वा ॥ ad p. I9, 1. 2 I---p. 20, l. I. एवंजातीयं एवंप्रकारमन्यद्वा श्रा- स्तरणं कशिपु कम्बलादि । यथा संवेशनकाले प्रसार्यमाणं परिस्तरणबर्हिषः पश्चार्ध प्राप्नोति स्पृशति ॥ ad p. 20, I. I-3. अथ समुपनिहितं देवस्य त्वेति प्रोक्ष्यानन्तर- मेवास्यै वाससी ददाति । प्रतिवासो मन्त्रावृत्तिः। याः देवीः देव्यः इदं वास अवयन् तन्तुसंतानं कृतवत्यः । या अतन्वत विस्तारितवत्यः। या अकृन्तन् खण्डितवत्यः । या अभितः अन्तान् (thus also the text is to be emended) दशाः अददन्त कृतवत्यः । तास्त्वा देवीर्देव्यः जरसा.सह संव्ययन्तु संयोजयन्तु । आयुष्मतीत्यादि स्पष्टम् ॥ ad p. 20, 1. 3-1-4. परिहितोपसंवीतवस्त्रद्वयां प्राचान्तोपसनां वधूमग्न्यात्मनोर्मध्येन नीत्वा उपवेश्य श्रीसूक्तेन मङ्गल्यसूत्रं बद्ध्वा भूषणा- न्यलंकृत्य प्रत्ययखः श्वशुरेण संकल्प्य यथाशक्ति दत्त्वा गोत्रनामपुरः सरं दत्तामेनामुपधेश्य। भूम्यालम्भादिपुरस्तन्त्रः आज्यानन्तरं लाजानां वा इत्युत्पवनं । तन्त्रान्ते एरका प्रसार्यानन्तरमिदं । अभिजहि आरोहेत्यर्थः ॥ ad p. 20, 1. 4-5. (प्र मे...कल्पतामिति ) वधूरेरकां प्राङ्मुखी प्रारोहति ॥ ad p. 20, 1. 5. (अजपत्यां...प्रास्या इति) प्र मे इत्यादि तस्या- मजपत्यां वरः स्वयं प्रास्याः पतियानः पन्थाः कल्पतामिति जपेत् ॥ ad p. 20, 1. 5--6. (दक्षिणतः...पतिः) उपविशेदित्यर्थः ॥ 1. 6. (उभावन्वारभेयातां) उभौ दम्पती तामेरकामवा- रमेयातां सहैवारोहेताम् ॥ ad p. 20, 1. 8--19. संराधा नाम देवता सा च पृथिव्यात्मका साज्यते । संराधा हे संराधे । या त्वमहं. विधरणी इति सर्वस्य प्रपञ्चस्य धार यित्री इति. संकल्प्य तिरश्ची निपद्यसे तिर्यक् भूता शेषे पृथिवीरूपेण त्वा त्यां घृतस्य धारया राधयामसिं तर्पयामः । अत्र ऋगर्थे न सिद्धे ऋचः परं चतुर्थ्यन्त श्रादरात् ॥ -- ad p. 20, ।

·५८ Jaiminigrhyasutra, Commentary, ad p. 20--22, ad एकविंशः खण्डः॥ p. 20, 1. 20. संपातसेकानन्तरमिदम् ॥ ad p. 20, 1. 20. ( प्रहस्तं पुंसः ) पुंसः प्रजाः कामयमानः प्रहस्तं मणिबन्धनप्रदेशं गृह्णाति ॥ ad p. 2I, I. 15--I7. हे जानकि त्वं ईरसि ईर्नाम ( इट् नाम B) देवता श्रियो ऽधिष्ठात्री इषे त्वेत्यादि प्रसिद्धा सासि । दीर्घरेफो ( रेभौ MSS) प्रमादपठितावा| वा । ते माता ऊर्क ऊर्क नाम देवता प्रजानाम- भानां चाधिष्ठात्री। सा ते माता । यस्मात्त्वमूर्जः पुत्री ईर् (इट् B) चेति नाम सिद्धं तस्मात्सा ताशी त्वं प्रजया सह रायस्पोषेण सह मामेहि प्राप्नुहि ॥ ad p. 21, 1. 17-18. तस्यां प्रत्यागतायां भ्राता वा अस्या अन्यो वा बन्धुः लाजानभिघारितान् कृत्वा कारयित्वा वा शूदिञ्जलिनोपहत्योपह- त्यास्या अञ्जली द्विर्द्धिरावपेत् ॥ ad p. 21, 1. 18--19. तान् लाजान् । इतरा पत्नी । कृत्वा भर्ना कारयित्वेत्यर्थः। प्रत्याहुति अग्निं परिक्रम्यपरिक्रम्य तिष्ठन्ती जुहुयात् । कन्यलत्यादिमन्त्रांस्तु लिङ्गात्पतिरेव वदेत् ॥ ad p. 2 I, 1. 19--p. 22, 1. 3. इयं कन्यला कन्या पितृभ्यः पति- लोकं यती पितृगृहात्पतिगृहं प्राप्नुवती दीक्षां सहधर्मचारिणीनियममव- यक्षत अवाप्नोति स्मेत्यर्थः । इयं नारी मम भार्या उपब्रूते मन्मुखेन ब्रूते । कथमिति चेत् । दीर्घायुरित्यादि । इयं कन्या मम भार्या अर्यम्णं नु देवमि- ममग्निं भावयित्वा अयक्षत अयजत । स देवो अर्यमा इमां मां च इतः प्रदेशात् प्रमुञ्चतु मद्गृहं प्राप्तुमनुजानातु ॥ p. 22, 1. 3-4. होमत्रयस्यास्य वक्ष्यमाणधारिकावपन्नस्य चान्ते चतुःकृत्व इमं मन्त्र जपेत् । P. 22, 1. 4-5. (तूष्णीं...चतुर्थ) चतुर्थमनावावपेत् लाजधा- रिका कामाय वध्वा इष्टप्राप्त्यर्थम् ॥ ad p. 22, 1. 5. (दक्षिणं... चक्षते) अतस्तेनावपेदिति भावः। काम- साधनत्वात्तस्मिन् कामशब्दः ॥ ad p. 22, 1. 9-10. सप्तमे पदे एनां निवर्त्य प्राङाखीमवस्थाप्य उदकुम्भगताद्भिदकुम्भधरो लाजवापः पतिश्च तां प्रोक्षयेयुः ॥ ad p. 22, 1. I0-II. विवाहोत्सवे प्रेक्षकाः ॥ ad . p. 22, 1. J2-15. प्रागेव तथा प्रतिज्ञाप्य तथा प्रतिज्ञां कुर्वती तां ध्रुवादीन्यदा प्रथममेते दृश्यन्ते तदा प्रेक्षयेत् । तान्दयित्वा पश्येति प्रेरयेत् । सापि ध्रुवं दृष्ट्वा ॥ .. ad ad - म ·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 22--23. ५६ 1. " ad द्वाविंशः खण्डः॥ ad p. 22, I. 18-21. स्वं कुलं भर्तृगृहं प्राप्तां तां वधूं सुशीला: सुप्रजाः समवजीर्णाः जीवत्पतयो जरत्यः प्रत्यवरोपयन्ति शिबिकादिभ्यः स्वाङ्के अनेन मन्त्रेणावरोपयन्ति । एना पनेन । अजीबी अजीर्णा सती। शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 22, 2. 21---p. 23, I. 1. अथ तां पतिर्जरतीनामङ्कात्प्रत्यव- रोप्य वृषभस्य चर्मण्यास्तीर्णे अनया ऋचा उपवेशयेत् । पुरस्तन्त्रान्तकृत्य- मेतत् ॥ ad p. 23, 1. I. तस्या अङ्के कुमारं निवेश्य तस्य हस्ते मोदकान् फलानि वा दद्यात् ॥ ad p. 23, 4. (...रमस्वेति) ततश्चोत्तरतन्त्रम् ॥ ad p. 23, 1. 4-5. अधःसंवेशिनौ अखट्वाशायिनौ। असंवर्तमानौ अपरिष्वजन्तौ ॥ p. 23, 1. 5--6. (ऊर्ध्व...संभवः) त्रिरात्रादूर्व संनिहिते पुण्य- दिने संभवः संयोगः स्यात् । चतुर्थस्याह्न अपुण्यत्वे यावत्पुण्यदिनं अप- रिष्वजन्तौ सह शयातामेव ॥ ad p. 23, 1. 6. (निशायां...'कर्मण्यं) ऊर्ध्व त्रिरात्रानिशायां चतु- • राजावित्यर्थः । जाया च पतिश्च जायापतिकर्मण्यं गृहस्थकर्मार्ह सायं- प्रातर्होमादि तदाप्रभृति कार्यमित्यर्थः ॥ ad p. 23, 1. 6--16. प्रौपासनाग्नौ पुरस्तन्त्रान्तकृत्यमेतत् । संवे- शनाङ्गो ऽयं होमः प्रत्याहुति संपातं च सिञ्चत् ॥ . ad p. 23, 1. 16-I7. प्रायश्चित्ताहुत्यनन्तरंचरोरवदायाग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति ससंपातं हुत्वा । एतासां सप्ताहुतीनां संपातापात्रे समानीय भार्याहस्ते दत्त्वा सनाभिनवरन्ध्राणि समालिम्पेति तां बयात् ॥ ad p. 23, l. I 7. (नाभिं प्रथम) प्रेषिता सा मिश्रितैः संपात भिं प्रथममजीत॥ ad p. 23, 1. 17-18. (ततो यान्यूर्व) तत ऊर्ध्वं यानि. चक्षुओ- णकर्णास्यानि तान्यञ्जीत ॥ 1. 18. (ततो यान्याश्चि) ततो यान्याश्चि नाभियोनि- गयवस्तान्यजीत । ततः स्विष्टकृदाधुत्तरतन्त्रं। श्राज्ये चरौ च क्रमात् प्रस्तर- मूलाञ्जनं भवति॥ ad p. 23, I. 18--19. (ऊर्ध्वमर्थ ...तृचेन) संवेशनं मैथुनं । तृच- स्थान्ते संयोगः॥ ॥ ad p. 23, . -- -- ·ad . ६० Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 23--3-4. p. 23, 1. 19-p. 24, 1. I. भार्या प्रत्यभिमन्त्रणं ।...इयं स्त्री हिरण्ययी अरणी पुत्रारणी एनामश्विनौ देवौ निर्मन्थतां निर्मश्नीतां सूतवै प्रसवाय । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 24, l. I. [ऋतावृतावेवमेव एवमेवार्धरात्रादूर्ध्वमेतेन तृचेन कुर्यादित्यर्थः॥ p. 24, 1. I--2. [संवेशने...दद्यात्] अग्ने प्रायश्चित्तेत्यादि संवे. शनहोमानन्तरमाचार्याय विवाहहोमप्रवेशहोमसंवेशनहोमानामङ्गभूतां दक्षि- ad णां गां दद्यात् ॥ Pra । ad p. 24, 1. 2. प्राचार्यस्यादर्शने उपद्रष्दभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां गां दद्यात् । विवाहः समाप्तः ॥ त्रयोविंशः खण्डः ॥ ad p: 24,, 1. 3. सिध्यंप्रातोंमे विधिं वक्ष्याम इति शेषः ॥ ad p. 24, 1. 3-4. [अग्नय...उत्तरां] सायमिति शेषः । आज्य फ्यो व्रीहिर्वा होमद्रव्यम् ॥ ad p. 24, 1. 4. [एवं...सूर्यः] अयं विशेष इत्यर्थः । अस्य चौपास- नस्य विच्छेदे ऽपि सायमुपक्रम एवायं भवति ॥ ad.p. 24, 1. 4--7. सायं प्रातश्च सिद्धस्यान्नस्य बली द्वौ उद्धारौं वर्धयित्वाखण्ड्य गृहीत्वा तयोः पूर्वस्मात्खण्डादग्नावताः सप्ताहुतीर्जुहोति औपासनानौ तदभावे पचनाग्नौ ॥ ad p. 24, 1. 7. [मनसोत्तरां] उत्तर प्रजापतय इत्येतां मनसा जुहोति ॥ ad p. 24, I. 7-9 ततो होमार्थमुद्धृतादेवेत्यर्थः। सिद्धमाचारात् गन्धपुष्पमुभयतश्चोदकं बलिहरणेषु । ये देवा हर्षणाः हर्षकराः। वेपनाः भीतिकराः । स्फातिमाहराः भुक्तिमिच्छन्तः । वातस्य भ्राजमन्तरिक्षमनुसं- चरन्ति । तेभ्य इत्यादि स्पष्टम् ॥ .. ... ad p. 24, I. 9-10. [एवमशनायति अशनायति अन्नकामे सति पुरुषे एवमेव पूर्ववदेव बलिं भूयो हरेदित्यर्थः ॥ ad p. 24, 1. 10. (प्रायस्थाने...स्वाहेति ) तत्रावशिष्टं सर्व श्राय- स्थाने लभस्थाने संवत्सराहाराय (°सराभाराय B) लभ्यमानस्य व्रीह्यादेः संग्रहस्थाने मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहा इति मन्त्रेण बलि हरेत् ॥ ad p. 24, l. I0-14. शेषस्य द्वितीयस्य उद्धृतानस्य बलि: हरणमेतेषु सप्तसु श्रायतनेषु । ततः प्रदक्षिणमावृतं कुर्यात्। उदधाने इत्या- दीनामुदपात्रसमीपे । गृहमध्ये नवसु वास्तुभागेषु उत्तरपूर्वस्मिन्भागे खट्वा.. 1 ·Jaiminigrhyasūtra, Cominentary, ail p.21 1. दे स्थाने द्वारबाह्यशिलायां द्वारपिधानफलकायां वास्तुमध्ये इति क्रमादर्थः गृह्याभ्य इत्यादि स्पष्टम् ॥ ad p. 24, 1. I4. (शेष...निनयेत्) शेष सर्वे ब्रह्मायतने एव धन्व- न्तरये हरेत् ॥ ad p. 24, 1. 14. [सदा...°वाचनं यथा प्रसन्ना ब्राह्मणाः स्वस्त्य- स्त्विति वदन्ति तथा तेषां प्रेरणं स्वस्तिवाचनं । ब्राह्मणान्भोजनादिभिः सत्कुर्यादित्यर्थः । सो ऽयं मनुष्ययज्ञः ॥ ad p. 24. 14-15. यह्राह्मणैः सत्कृतैः स्वस्तिवाचन सा महती सर्वारिष्टानां शान्तिरित्याचक्षते वदन्त्याचार्याः । वैश्वदेवं समाप्तम् ॥ चतुर्विंशः खण्डः ॥ ad p. 24, 1. 16: नवविकारेण चरुणा यक्ष्यमाणस्तजातीयेनैव पुरा- णविकारेण चरुणाग्रे ऽग्निधन्वन्तरी प्रजापतिमिन्द्रं च यजेत ॥ ad p. 24, 1. I7. [तिस्रश्च नवाहुतीः तदनन्तरं तिस्रो नवाहुती- वक्ष्यमाणा जुहुयात् । एकेनैव तन्त्रेणेति भावः ॥ ad p. 24, 1. I7. (नवेन यजेत) वक्ष्यमाणविधिरेव सिद्धावयं वि- धिनियमार्थः । नवेन द्रव्येण यजेतैव नान्यत्र पूर्व तद्विनियोग इति शरदि- संबध्यते ॥ ad p. 24, 1. I7. (शरदि बीहीणां) ऐन्द्रानो वैश्वदेवो द्यावापृथि- व्यश्चरव इति प्रतिवाक्यं संबध्यते शरदि ब्राहीणां विकारेण ऐन्द्राग्नश्च वैश्वदेवश्च द्यावापृथिव्यश्च त्रयश्चरवः पृथक् पात्रपक्वाः स्युः॥ ad p. 24, I. 18-19. (एकचरा) एकपात्रपक्कचा ऐन्द्राग्नो वैश्वदेवो द्यावापृथिव्यश्च स्यात् । तदेवं पुरस्तन्त्रान्ते पुराणेनैकेनैव चरुणा- निधन्वन्तरिभ्यां स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इन्द्राय स्वाहा इति तिस्रो हुत्वा- नन्तरं त्रिभिर्वा चरुभिरेकचरुणा वा इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा इति तिस्र आहुतीर्जुहुयात् । अथ स्विष्टकृत्। तत्र प्रतिहविः सकृदवदानं पञ्चावत्तिनः द्विद्धिरकैकस्मात् । ऋतुभेदेन तु द्रव्यभेदः॥ ad p. 24, I. 19. (उक्ने...°घारणे) प्राशनाय होम इव उपस्तरणाभि- धारण कुर्यात् ॥ ad p. 24, 1. 19. ( द्विहविषोऽवद्यति ) प्राशनाय नवात् हविषः द्विरवद्यति ॥ -- ·Jaiminigrhyastitra, Commentary, ad p. 25-26. . ad p. 25, I. 3-5. प्राश्याचम्य परतन्त्रं समापयेत् । विश्वचर्षणीः सर्वप्रजास्वरुपिणी (sic)। वाक्यावृत्तिः समाप्तिज्ञापनार्था । श्रीनिवासाध्वरिकता टीकेयमतिलब्न्यपि । सुमतीनां भवेनित्यं संतोषाय सुबोधिनी ॥ इति जैमिनिसूत्रं पूर्वम् ॥ जैमिनिसूत्रमुत्तरम् । प्रथमः खण्डः॥ ad p. 25, 1. 6-8. शुचिवाससः शुक्लवाससः । वास्तु गृहं । सव्यमाचरन्तः अप्रादक्षिण्येन क्रियाः कुर्वन्तः । हविष्यस्तिलैरुपसिच्य संसृज्य अन्नमुपसाधयेरन् पचेरन् ॥ ad p. 25,1.9-11. (पाद्यमानीय etc.) सर्वस्मात् (सवस्मात् B, व्य- ध्वस्मात् M) तदहरुद्धारात्प्रागुवृतं पाद्यं स्नातवद्भयस्तेभ्यः समानीय दत्त्वा तान्ब्राह्मणांस्यवदातान् त्रिभिर्विद्याजन्मवृत्तैरवदातान् शुद्धान् श्रा मे गच्छ- निरवत्यादिना उपवेशयेत् ॥ ad p. 25, 1. 11-13. मूलसमीपे छित्त्वा समाहृतान्दर्भान्प्रसव्यान् अप्रदक्षिणं बद्धान्विष्टान् कृत्वा मन्त्रैर्ब्राह्मणेभ्यः प्रदद्यात् ।। ad p. 25, 1. 13-14. (हविष्या...दद्यात् ) हविष्यस्तिलैः सहित- मुदकं तिर्यङ् न्यस्तपवित्रं गन्धान्सुमनसश्च तूष्णीं दद्यात् ॥ ad p. 25, I. 14--17. अवत्वा अवदाय। परिस्तरणीयानीति (sic B en M ) इतिशब्दः प्रभृतिपर्यायः इध्मपरिधिमेक्षणानां ग्रहणार्थः । तत्स- र्वमादायानौ करिष्यामीत्युक्ते कुर्विति तैरनुज्ञातः । प्रारदक्षिणामुखः प्रामे- याभिमुखः । त्रिभुंन्वन हस्वतृणानि ॥ ad p. 26, 1. 5-6. क्षीरं घृतं वासिञ्चति । वर्धयित्वा प्रभूतं परि- घेष्य (परिवेष्टय the MSS. )। मया प्रत्तं दत्तं हविः । अामासु पकमाम- मपि अपकमपि असुपकमपि दुस्वादुपक्कमपि तस्मिन्निदमाज्यममृतं निविष्टं तस्म त् हे पितरःयूयं स्वधया मदध्वमित्यर्थः ॥ ad. p. 26, 1.6-17. वर्धितानि एतद इत्यादिभिरादिशति संकल्प- यति । ... ( ad अमृता. etc. l. 8 .): हे अग्ने त्वं एकधामापि अद्विती- यस्वरूपो ऽपि त्रिवृता विविधयावृत्त्या पश्यन्ती मध्यमा वैखर्यात्मना बर्त- मानो ऽसि । तस्माद् द्वे. वाचो ऽमृतवाचः सरस्वत्याः अमृतपरमार्थस्वरूप तेजोमयी वागिति हि श्रूयते । त्वदनुग्रहेण वाक् ऋगयी. अत्र या प्रयुज्य- १ °लनपि B, M. २ This indication not in the MSS. .

·। - .. Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 26--28. माना साप्यमृता भवतु । पितृणां श्रवणीया भवतु । वाचः वाक्यमय्यश्च अमृता भवन्तु । एभिरित्यादि स्पष्ट । हे देवा इहलोके अस्मभ्यं वसीयः सुखमस्तु । ( ad 1. Io sq. ): अयं यश इत्यादिपूर्वाधं स्पष्टं । पितृदैवत्यं पात्रदेयमिदं हविरपि परम भवत्वित्यर्थः । नो अस्माकं वाक्च मनश्च पितर इति प्रतिजानीम पितृस्वरूपमित्येव संकल्पयामः । तस्मात्तदुभयं शुद्धं । अश्विभ्यां प्रत्तं अश्विनोबर्बाहुभ्यां दत्तं तस्माद्धविरपि शुद्धमिति भावः। (adl. I2 sq.): य इह पितर इत्यादि स्पष्ट । ये पितरः वाचं वाचः श्रुत्या रहस्यं वस्त्वाप्त्वा ब्रह्म विदित्वेत्यर्थः ( ब्रह्मविदित्येत्यर्थः B)अमृता बभूवुः । शिष्टं स्पष्ट ॥ ad p. 26, 1. 18. अनुदिशति निर्दिशति ॥ ad p. 26, I. I9--p. 27, 1. 2. मे मया संपादिता भोज्यादयः । यद्यदि । अप्रकामा प्ररमणीयाः । प्रकामा रमणीया वा। ब्राह्मणे भोलरि। समृद्ध श्रोत्रिये । यद्यपि सति । अब्राह्मणे वा अश्रोत्रिये । यद्यपि वा सति। यो वात उग्रां नितिं श्राद्धनं रक्षो यथा स्कन्दति निगृह्णाति । नः पितरः येन प्रकारेण प्रीयन्ते तथा तत्सर्व स वायुः शुन्धतु शुद्धं करोतु । तेनेत्यादि स्पष्टम् ॥ p. 27, 1. 4--6. यन्मे मया दत्तं मन्त्रकृतं हविः रामा शकुनिः श्वापद इति तिर्यग्योनयः एवमादिरशुचिर्जन्तुः । प्राशत् प्राश्नाति स्म । वैश्वानर इत्यादि स्पष्टम् ॥ द्वितीयः खण्डः ॥ ad p. 27, 1. 7-II. शेषमनुशाप्य अनशेषैः किं क्रियतामिति प्रश्नेन इष्टैः सह भुज्यतामिति प्रत्यनुज्ञां लब्ध्वा । उल्मुकं संनिहितादेव पितृकार्याग्नेः कंचिदुल्मुकमाकर्मसमाप्ति अनिर्वास्यदग्निकं (sic) निध्यात् ॥ ad p. 27, 1. I3. अपहस्तेन पितृतीर्थेन ॥ 15--I7. मात्रादीनामविचारेण ( °नां विचारेण B.). पित्रादीनविवेचयतः इदं पितृभ्य इत्यादयो मन्त्राः ॥ ad p. 27, 2. 19 sq. पित्रे नमः पितामहाय नमः प्रपितामहाय नम इति नमस्कृत्य । एतद इत्यादिना तौमपुच्छं वा वस्त्रपुच्छं वाच्छिद्य वस्त्रा- गयतिसृजति ॥ तृतीयः खण्डः॥ p. 28, 1. 15-16. मार्गशीर्षमासे या पौर्णमासी सााग्रहा- यणी । ततः परं ये त्रयो ऽपरपक्षास्तेषामपरपक्षाणां मध्ये एकैकस्मिन्नपरपक्ष एकैकाष्टका कर्तव्या भवति । अष्टम्यां कर्तव्या श्राद्धक्रिया अष्टकेत्युच्यते । ad -- -- ad p. 27, 1. ad ·Jaiminigxhyasutra, Commentary, ad p. 28-29. 1a ताश्च तिस्रो ऽष्टकाः क्रमात् शाकाष्टका मांसाष्टका अपूपाष्टकेति च अभि- धीयन्ते ॥ ad p. 28, 1. 16--p. 29, I. 2. तेषां हविषां तैर्ह विभिः श्रोदनेन च पृथक्पृथक्पठितैश्चतुर्भिमन्त्रैश्चतस्र आहुतीः स्थालीपाकावृता रेखनादि- पूर्णपात्रदक्षिणान्तक्रमेण जुहुयात् । अष्टकादयस्तिस्रो देवताः संवत्सगदि पञ्च प्रकारभिन्नः ( ° B)कालात्मा भगवान् चतुर्थी देवता । तस्मै भगवते नमोभिहविर्भिः कृणुता तृप्तिं कुरुत हे सखायः कृणुता इति सांहितो दीर्घः। तेषां संवत्सरादीनां पञ्चानां यशियानां यजनीयानां सुमतौ सुमत्या अनुप्र- हेण वयं सकुटुम्बाः ज्योक् चिरमजीता अजीर्णाः अहता:अविच्छिन्नायुषश्च स्याम भवेम॥ ad p. 29, 1.2--3.अष्टभ्य आहुतिभ्यः परमेहि भगेति त्रिरुतवा अग्नि- मुपस्थाय स्विष्टकृतं हुत्वा प्रस्तरादानाद्युत्तरतन्त्रं समापयेत् । स्विष्टकदव. दानं तु हविद्वयात्पृथक्पृथक्सकृत्सकद्भवति ॥ ad p. 29, 1. 4.[तस्या ...श्रोणीमिति तस्या गोः सव्यं पार्श्व सव्यं जघनं सन्यमुरु [ 1. °मूरुं] च हंविरर्थमुद्धरति ॥ ad p. 29,1.4-5. यस्मिन्दिने श्रयं होमः ततः परस्मिन्दिवसे अन्व- टक्यं नाम श्राद्ध कर्तव्यं होमदिवसे वा ॥ ad.p. 29, 1. 5-7. ब्राह्मणाम्हविरहान् दत्तदन्तधावनमानीयादि- कान् स्नातांश्च दत्तपाद्यान् श्रा मे गच्छन्त्वित्यादिनोपवेश्य तांस्तर्पयित्वा आसनादिशेषानुज्ञापनपर्यन्तं यथाविधि कृत्वा प्रत्येत्य यावत्पिण्डनिधानकर्म। प्रारदक्षिणायतं चतुरनं गोमयेनोपलिप्य तस्मात्पितृहोमाग्नेर्दक्षिणतः षड- प्रीनित्युपलक्षणं यावत्पिण्डसंख्यानग्नीनित्यर्थः प्रणीय ये रूपाणीत्यादिना प्रागुक्नेन प्रतिष्ठाप्य ये समाना इति प्रदक्षिणपर्यन्तं यथा न नश्येत्तथा कृत्वा तेषामनीनामेकैकस्मिन्ननावेकैकस्याग्नेरुत्तरपश्चादेकैकां कमवटमायामेन प्राग्दक्षिणेन प्रादेशमात्री पार्थिवेन पृथुत्वेन विस्तरेण व्यङ्गुलामवाग्वा । वाशब्दश्वार्थः । अधस्ताश्च निम्नतयेत्यर्थः । एकाङ्गुलां खानयेनिखनेत् ॥ ad p. 29, 1. 8. ( तासु... हस्तेन ) तासु कर्तेषु अपहता इति पृथक् रेखा लिखित्वा अनुलेखं दर्भानास्तीर्याचमनादि क्रमेण यथाविधि षट् पिण्डान्मिलितेन हविर्द्धयेन निदध्यात् । पिण्डभाजस्त्वत्र मजाःपितृभ्यः पार्शनि स्त्रीणामिति वचनापितृमातृपितामहपितामहीप्रपितामहप्रपिता- मह्य इति गम्यन्ते । जीवतो विना मृतांनामेव पिण्डदानमिति ग्राह्यं । अनु. नामापहस्ते नेति वध्वंशकथनस्योपलक्षणत्वात् ( वध्वांश° M, विध्यंश B) पूर्व वाडोकः सर्वो ऽपि विधिरत्र प्राप्नोति ॥ . .

·-- - Jaiminigrhyasūtra, Conimentary, ad p. 29. ६५ ad p. 29, I. 8-9. मांसाष्टकायामुघृतस्य सव्याङ्गत्रयस्य अन्तरं सारभूतं मजांशं पितृभ्यः पितृपितामहप्रपितामहेभ्य उपकर्षति पायोनि बाह्यांशानि स्त्रीभ्यः मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यः प्रददातीत्यर्थः ॥ ad p. 29, 1.9-II. तत्रामयावी पिण्डान्प्राश्नीयादित्यायुक्तपिण्ड- विनियोगे केचिदध्वर्यवः कर्मतन्त्रकारः पूर्वाचार्याः प्रजाकामस्य पत्नी मध्यमं पिण्डं प्राश्नीयात् । श्राद्धस्य सर्वस्यापि स्थालीपाकं हुतशेषमन्नं या पत्नी प्रानीयादिति ब्राह्मणेष्वधीयते ॥ चतुर्थः खण्डः॥ ad p. 29, 1. 12--13. अथ दहनादिसंस्कारपटलमुपक्रमिष्यमाण आहिताग्निसंस्कारस्य प्रधानत्वात्तमेव प्रथमं विधित्सुः सतिशरीर (sic, cp. p. 29, 1. 17) इत्यादिना अनष्टशरीरस्य विशेषं विधास्यन्नष्टशरीर. स्याहिताग्ने कर्तव्यं विदधाति । प्राहिताग्नेः शरीरनाशे पलाशत्सरूणां पला- शपखनालानां श्रीणि षष्टिशतानि षष्ट्युत्तरशतत्रयमाहृत्य तैरनां प्रतिनि- धिभूतैः कृष्णाजिने त्वक्स्थानापन्ने कृष्णाजिने नाडिस्थानापन्नैः कुशैर्बन्धन- साधनस्तानितान्यङ्गानि बद्ध्वा प्रतिकृति कुर्यात् । तत्र प्रत्यङ्गमियत्ताप- रिच्छेदे (sic) ब्राह्मणमेवोदाहरति प्रशीत्यर्धमित्यादि विज्ञायत इत्यन्तेन ।। ad p. 29, ]. 13-17...इत्येवंप्रकारेण एतावन्ति एतावत्संख्यानि इहलोके पुरुषस्य मध्ये शरीरंशरीरमध्ये शरीराणि शरीराङ्गभूतान्यस्थीनि भव- स्तीति विज्ञायते श्रुतौ दृश्यत इत्यर्थः । अथ श्राहिताग्नेःक्रमसंस्कार उच्यते. Now follows immediately the text (with commentary) of Jaim. brähm. (cp. Journ. of the American Oriental Society, XIX, p. I03 sqq.) I. 46; I. 47; I. 48. After the comm. on Jaim. br. I. 48. 5 the text continues: इत ऊर्ध्व संस्तरणी नाम गां हत्वा तस्या- स्तत्तदङ्गानि परेतस्य तत्तदङ्गेषु विन्यसनादिविधिः कलायनुपयुक्तत्वान्न व्या- ख्यातः; then follows the sutra (cp. Jaim.grhs.p.30,1. 3): प्रास्ये हिरण्यशकलमादाय (sic) उपरि काष्ठानि संस्तीर्य यथास्थितममीन्मोह उपदीपयन्ति (cp. Jaim. br. I. 49.5); then follows Jaim. br. I.49. 6, first sentence(unto देवलोकः प्रत्यागच्छति)and then Jaim.gxhs. p. 30, 1. 4 (अथ सामभिरुपतिष्ठते) unto 1. 6 (...इति ब्राह्मणं). Colophon of this part: इत्याहिताग्निदहनपटलः ॥ ad p. 29, 1. 17-18. वक्ष्यति (viz. p. 30, 1. 7) प्राहिता - त्पूर्व जाया नियेत तां निर्मन्थ्येन बहेदित्यादि तस्यायं पुरस्तादपवादः निरा- विकरणनिप्पुरीषकरणाहुतीनां निवृत्त्यर्थश्च । अन्यत्सर्वमाहिताग्निवदेव । : 5 ..

·Jaiminigyhyasūtra, Commentary, ad p. 29--30. सतीशरीरं पतिव्रताशरीरमित्यर्थः । उपरिष्टाद्वक्ष्यमाणनिर्मन्थ्येन दहनं तु अपतिव्रताया इति गम्यते ॥ ad p. 29, 1. 18-p. 30. I. 2. (अत्र पात्राणि... इत्येतेनानुवाकेन) अत्र सतीशरीरदहने तस्यामित्याद्यनुवाकविहितं यज्ञपात्रनिधानमपि श्राहि- ताग्निवदेव कुर्यादिल्यर्थः । वचनेनापि सिद्धे सत्यारम्भो ऽयं नियमार्थः। अत्रैव पात्राण्यपचिनोति (sic) नान्यत्रेति । तस्मानिन्थ्येन दहने पात्राणा- मग्नीनां च उत्सर्ग एव न तु चितासंयोगः उभयत्रापि भार्याभावात् श्राहि- ताग्नेः श्रौतकर्मलोपस्तुल्यः ॥ ad p. 30 1. 2. ( य एवंवित्...पूर्वमेव ) स यदोपतापी स्यादि- त्यादिना पूर्वोक्तः । जीवत एव श्मशानप्रवेशविधिः पूर्वमेव कृतादियुगेष्वेव नाधुना प्राकृतैस्तथा कर्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 3. (चतुर्ग... संभवं) अन्यमाहिताग्रीतरमौपा- सनाग्निमन्तं समिदाधानाग्निमन्तं वा । आहिताग्निसंस्कारोक्तप्रकारेषु यथा यावता प्रकारेण संभाव्यते तथा संस्कुर्यात् । चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा । होमस्तु सर्वेषामग्निमतां कार्य इत्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 4-6. (सामभिरुप' etc.) सामभिरेतैर्वक्ष्यमाणैरग्नि- मुपतिष्ठते । नाके सुपर्णमिति चो (ऋच M) ग्राम्ये गेयमरण्ये गेयमिति च द्वे सामनी । तत्र ग्राम्यं सामात्र गेयं भवति । चिताग्निसंयोगेन धूम उदिते सति त्वेषस्ते धूम ऋण्वतीति साम गेयं । अग्नौ समारूढे परेतं स्पृ- ष्टवति अग्ने मृड महं असीति अस्यामृचि द्वे सामनी । तयोरन्यतरेणोपतिष्ठते। असौ लोकः पराग्वै भवति असंनिहितो वै भवति । तस्मात्पराग्भिरेतैः सा- मभिरुपतिष्ठेत अनावृत्तरित्यर्थः । इति हि ब्राह्मणं इति प्ररोचनार्थः ॥ पञ्चमः खण्डः। ad p. 30, 1. 6-7. निर्मन्थ्येनापूर्वारणिमन्थनजनितेन । सांतपनेन श्रौताग्निसंतप्तकपालोद्भूतेनाग्निना बा तां दहेत् । अत्र वक्तव्यसतीशरीरमि- त्यादि सूत्रव्याख्यानावसर एव उक्तम् ॥ ad p. 30, 7--9. श्मशानकृतं श्मशानार्थस्थलं । अनिरिणं ऊपर- वर्जितं । अपसलवक्रोदकं अपसव्यावृत्तोदकं च । स्वकृतं स्वत एव तथा- विधं । तदलाभे यत्ततस्तथा कृत्वा वा यत्र शोषधयो जायन्ते तस्मिन्स्थ- ले वा शरीरं निःशेषं दग्ध्वा दग्धमनवेक्षमाणा उदककरणाय यान्ति ॥ p. 30, 1. 9-10. ( न वाहिनीषु कुर्वन्ति ) वाहिनीषु नदीषु प्रवाहजलग्वित्यर्थः उदकदानं न कुर्यात् किंतु स्थावरजलेषु वाप्यादिष्वेव कुर्यादित्यर्थः ॥ । 1. ad ·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 30–31. ६७ . । ad p. 30, 1. IO. (तेषां योयः...ऽग्रं) तेषामुदकदायिनां मध्ये योयः पश्चाजातः वयसन्यूनः स्यात्सो ऽग्रमुदकदानमाचरेत् । तदनन्तरं वयोज्येष्ठ इत्यर्थः॥ ad p. 30, 1. I0--II. ( कुर्य दुपकूलं ) जलमध्ये उदकदानं न कु- र्यात् किंतु उपकूलं कूलसमीपे कुर्यात् । यथा कूले क्षिप्यमाणं जलं पुनर्वा- प्यादौ संनिपतेत् तथा कुर्यादिति गम्यते ॥ ad p.30, 1. II. [अकूले...खात्वा] वाप्यादिजलस्य कूलादति- विप्रकृष्टत्वादिनिमित्तेन जलाशयकूले उदकदानं कर्तुं अलाभे सति कचि- स्कूपं खात्वा घटाद्याहृतजलेन तस्मिन्कूपे कुर्यात् ॥ ad p. 30, 1. II-I 2. एतत्त उदकं गोविन्दशर्मन्नित्येवमादिप्रका- रेणेत्यर्थः॥ ad p. 30, 1. I 2. (वाहिनीषु...केशान्) स्थावरजलालाभेन प्रवाह- जलेष्वेवोदकदाने केशानुच्चैर्बद्ध्वा उदकं दद्यादित्यर्थः । अन्यत्र मुक्तकेशेनैव उदकदानमिति गम्यते ॥ ad p. 30, I. I2-14. (निमज्य etc.) उक्तप्रकारेण निमज्य एका- अलिं दत्त्वा लम्बमानान् केशान् करनिष्पीडितजलानुपनिबध्य जलाशयतीरं (रा MS.) नीतस्य दीप्ताङ्गारकरस्य उल्मकस्याग्निमनेन मन्त्रेण स्पृशेत् । शुकाहि म कश्चिदग्निः । अपहतेति व्यत्ययात् बहुवचनं अपजहीत्यर्थः ॥ p. 30, 1. 16-I7. कल्याणीभिर्दीर्घायुषो भवन्त इत्यादिभिः शोकापनोदिनीभिर्वाग्भिरित्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. I7. माषो नाम प्रमाणविशेषः । माषप्रमाणपरिमित- स्वर्ण विक्रीतद्रव्येण सर्वे तुझ्यावृत्ति कुर्वन्ति । अल्पमश्नन्तीत्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 18. (शान्त्या वा) किंचिदप्यभक्षित्वा वेत्यर्थः । इत्यु- दकदानविधिः। श्रथं संचयनविधिः।। ad p. 30, 1. 18--19. क्षीरोदके समे संसृज्य शरीराण्यस्थीनि मृण्मयेन कोशन औचित्यात् गोशृङ्गाकारनिर्मितेनेत्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 20. (असंह्लादयन् ) असंह्लादयन् कटकंटाशब्दमका- रयन् ॥ ad p. 31, I. I. तदाहृत्य गच्छन् कंचन चतुष्पथं महावृक्षं नदी वा श्रतीत्य गत्वा तर्थेिषु पुण्येषु निखनेत् ॥ ad p. 31, 1. 2. प्रेतस्य तृतीये ऽहनि संचयनानन्तरं संस्कर्तारं श्रोत्रिया अपामार्गपिष्टेन मृदा गोमयेन च स्वकरदत्तेन नापयन्ति ॥ ad ·- ad । Jaiminigủhyasútra, Commentary, ad p. 31. ad p. 31, 1. 2-3. (वासांसि...भासते) सर्वेऽप्यधिन इति शेषः॥ ad p. 31, 1. 3. [चतुझं... वर्तयेरन् ] चतुर्थदिवसमारभ्य अधिनः सर्वे भिक्षाशनेन जीवेयुः तस्यां भिक्षायां श्रोत्रियगृहे नीतायां वैश्वदेवादेः सिद्धत्वाद्यशशेषासिततया पूता ह्यधिनो भवन्तीति भावः ॥ ad p. 31, I. 4. (कालं च...संतरेयुः) यावत्कालं च ये (वयं MS) अग्नौकरणादिकारिणो भवेयुस्तावत्कालं भिक्षाशिनश्च स्युरित्यर्थः ॥ ad p. 31, 1. 4-5. (ऊर्ध्व etc.) एकोद्दिष्टश्राद्धप्रदानपर्यन्तं दशा- हमध्ये विहितादन्यत् न किंचित्कस्मैचिद्दद्युः ॥ p. 31, 1. 5. (नक्षत्रेषु नियमः) एकोद्दिष्टश्राद्धस्य नक्षत्रनियम उच्यते ॥ ad p. 31, 1. 5--6. (मघासु... समयेषु) एकतारेषु आर्द्राचित्रा- स्वातीषु पूर्वसमयेषु पूर्वफल्गुनीपूर्वाषाढापूर्वोष्ठपदासु ॥ ad p. 31, 1. 6. (न रोहिण्यामुत्तरेषु ध्रुवेषु) उत्तरेषु उत्तरफल्गु- रणीउत्तराषाढोत्तरप्रोष्ठपदासु एनान्येव प्रतिषिद्धानि नक्षत्राणि ध्रुवाणीत्य- भिधीयन्ते । विहिताभे [sic] प्रतिषिद्धतरेषु नक्षत्रेष्वपि कुर्यादिति भावः ॥ ad p. 31, 1. 6-9. सामान्यश्राद्धापेक्षया एकोद्दिष्टश्राद्धे विशेष- विधिरुच्यते । एकवत् यथाश्राद्धं पिण्डप्रदानं च क्रियमाणं मृतमेकं प्राप्नो- ति । तथा मन्त्रवाक्येषु पितामहादिनिर्देशवर्ज पदविन्यासः कर्तव्यः। ये च त्वात्रान्वित्यादि च न ब्रूयात् । मृतस्य एकस्यैवार्थे त्र्यवरा ब्राह्मणा भोजनीयाः। ते च वस्त्रादि (I. वस्त्रादिभिः) सर्वकामैश्च तर्पणीयाः। पिण्ड- दानानन्तरं च गच्छतो ऽनुमन्त्रणं शेषस्याप्राशनं (sic) स्वस्तिवाचनानन्तरं भोजनं चेति ॥ षष्ठः खण्डः॥ p. 3I, I. I0--II. गृहकर्माणः गृहस्थाश्रमधर्मस्य सिद्धयर्थ गृहवृद्धिं गृहस्य धनधान्यपिद्भिश्चतुष्पद्भिश्च समृद्धिमिच्छन्नुक्ककाले गृह- शान्त्याख्यं कर्म श्रारभेत ॥ ad p. 31, 1. 11---15. अपामार्गादयो ऽष्टौ । सदाभद्रा शिशुपूला। अमृताः पूर्वा [1. दूर्वाः] । तृणं कुशाः । पारेसमूह्य संमृष्टधूल्यादिकं क्वचि- समूहीकृत्य। सिद्धार्थकान् सर्षपान्। वास्तुबलिं कृत्वा गृहमध्ये प्रदेशमीश्व- [व]ल्लीगन्धपुष्पादिभिरलंकृत्येत्यर्थः । अलंकृतवास्तुस्थले पुरस्तन्त्रान्ते वा. स्तोष्पतये स्वाहेत्याज्येन हुत्वा सावित्र्या सहस्रं चाज्येन जुहुयात् ॥ ad p. 31, I. 15-16. उक्तप्रकारेण चतसृषु विदितु होतव्यं वा- स्तुमध्ये मात्रं वेत्यर्थः॥ । ad ·। ad Jaiminigrhyasútra, Commentary, ad p. 31--33. ६६ ad p. 31, 1. 16. [गौर्वा ...दक्षिणा] त्रयमिदं समुदितं दक्षिणा- त्वेन देयं न तु विकल्पः॥ ad p. 31, I. 16-I7. परिविष्य तर्पयित्वा । पुण्याहं भवन्तो ब्रुव- न्त्वित्यादि तैः पुण्याहं वाचयित्वा समापयेत् ॥ ad p. 32, l. I-3. अश्वादिकं वा उपतप्येत सर्वेषां द्विपदां चतु- पदामन्यतरद्वा उपतप्येत तदाप्येवं जुहुयादित्यर्थः ॥ अष्टमः खण्डः ॥१ ad p. 32, 1. 12. अथातः अननता प्रयोक्तव्या संहिता अनश्नत्सं. हिता तत्प्रयोगं तत्प्रयोगविधि व्याख्यास्याम इत्यर्थः ॥ p. 32, l. I2 ---13. अननसंहितायाः प्रयोक्ता शुक्लवासाचीर- वासा वा स्यात् ॥ ad p. 32, 1. 13-14. ब्राह्मण एव अननत्संहितां प्रयुज्यान तु क्षत्रियवैश्यौ ॥ ad p. 32, 1. 21---p. 33, 1. 1. सामसावित्री तत्सवितुर्वरेण्यमिति साम । सोमं राजानमिति साम । ब्रह्म जशानमित्युचि सामद्वयं च मनसा- धीत्य वेदादिमारभेत ॥ ad p. 33, 1. I. [संतत"...मौनी] संततमविच्छिन्नधारं यथा भव- ति तथा मौनी व्यवहारान्तररहितः ॥ ad p. 33, 1. I. [न चान्तरा विरमेत्] संहितासमाप्तिपर्यन्तं मध्ये विरतो न भवेत् ॥ ad p. 33, 1. I-3. (अथान्तरा...श्रारभेत) अथ मध्ये व्यवहरेत् विरतो वा भवेश्चेत् श्रातम्य यावद्गानि [I. यावद्गानं] निरुद्धप्राणो भूत्वा वृत्तान्तात्पागधीताच्छेशमारभेत ॥ ad p. 33, 1. 3-4. अप्रतिभायां मध्ये कतिपयवेदांशस्य स्फुरणे यावता कालेन अस्फुरितांशं घेदमधीयात तावत्कालं ऋग्वेदाद्यजुर्वेदात्सा- मवेदाद्वा यजानीयात् यावतीर्ऋचः यावति यजूंषि यावन्ति वा सामानि जानीयात्तान्यधीयीतः । एवं चेत् अस्फुरितांशाध्ययनफलमाप्नुयादित्यर्थः॥ ad p. 33, 1. 4-5. अस्फुरितांशवेदतुल्यच्छन्दोदैवतब्राह्मणं साम वा तावत्कालमधीत्य तत्फलमाप्नुयात् ॥ " १ The Comm. on the 7th. kh. is missing. २ Here MP breaks off.

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 33. ad p. 33, 1. 5. (अक्रानि... भ्ययेत्) अक्रानित्यचि यत्साम तदे- कमेव वा अस्फुरितवेदांशाध्ययनतुल्यकालमावर्त्य अस्फुरितवेदांशाध्ययन- फलमाप्नुयात् ॥ ad p. 33, 1. 5-6. अस्य संहितां प्रयुञानस्य सर्वाभीष्टसमृद्धिर्भ- वत्येव सर्वाहीष्टसमृद्धिर्भवतेव MS.] ॥ ad p. 33, 1. 6-7. (आद्यं...जैमिनिः) श्राद्यं त्रिवर्ग अन्न आयाही- त्यचि यत्सामत्रयं तदेव वा सहस्रकृत्व श्रावयं सहिताप्रयोगफलं लभेतति जैमिनेर्मतमिति । प्राचार्यग्रहणं पूजार्थं ॥ ad p. 33, 1. 7. [च वार्यमन्तं वा] यक्षियासि च वार्यमित्यन्तं यानि सामानि तानि मात्रमधीत्य वा संहिताध्ययनफलमाप्नुयात् ॥ ad p. 33, 1. 7. [यथाकामी वा] स्वेक्षया यत्र क्वचित् यानि कानि च सामानि यथाशक्ति वाधीत्य संहिताध्ययनफलमश्नुयादित्यर्थः ॥ ad p. 33, 1. 7-9. द्वादश संहिता...ब्रह्म भवति अननसंहिता द्वादशधावर्त्य यदनेनाधयित्रा (1. °ध्येत्रा?) अनध्यायेषु अष्टम्यादिषु अधी- तं गुरवो वा अशुश्रूषया कोपिता वेति यत् यानि वा अकार्याणि विहित- भिक्षाशनादि व्रतानुष्टानप्रतिषिद्धपर्युषितभोजनादीनि कृतानि ताभिर्दुश्च- ोभिः पवते अपवित्रतां न प्राप्नोति । अस्य ब्रह्म अधीतो वेदश्च शुद्धस्ते- जस्वी भवति । ad p. 33, l. 9--I0. द्वादशसंहितावृत्यमन्तरं पुनर्वादशंधावर्त्य शुक्रस्य लोकं प्राप्नोति ॥ ad p. 33, 1. I 2-13. [चतुर्लभते चतुरतीन्द्रियज्ञानमित्यर्थः॥ ad p. 33, 1. 13--14. यावकः यवविकारः। उदकमिलिताः सक्क- वः उदकसलवः । सक्लवो लाजचूर्णाः । एवं संहितां प्रयुञ्जानः क्षिप्रमन्तर्धा- नशक्ति लभते ॥ ad p. 33, 1. J4-15. (ज्ञातीन्पुनाति) बन्धूनिष्पायान् करोति ॥ p. 33, 1. 15. तारयते कर्मबन्धादुद्धरति ॥ ad p. 33, 1. I'5--16. (तामेतां...आचक्षते) तामेतामनश्नत्संहितां देवलोकमारोढुं सोपानपरं परेत्याचक्षते पूर्वाचार्याः ॥ ad p. 33, I. 16. एतया वा अननत्संहितया बहुधावृत्तया देवत्वं देवा ऋषित्वमृषयश्च प्राप्तवन्तः ॥ ad .

·* Jaiminigyhyasūtra, Commentary, ad p. 33. ad p. 33, 1. 16--19. अस्य अननत्संहिताध्ययनस्य प्रातमध्याह्ने ब्राह्म मुहूर्ते वा प्रारम्भकालः न तु पुण्यदिनान्वेषणम् ॥ ad p. 33, 1. I9-20. (तद्वा एतत् etc.) एतदननत्संहिताध्ययन- विधानं । ब्राह्मणेभ्य इति द्विरावृत्तिः प्रश्नसमाप्तिद्योतका। इत्यनश्नत्संहिता- पटलः ॥ १ यस्यात्मा कमलाक्षपादजलजे भृङ्गायते सर्वदा यद्बुद्धिर्निगमार्थयोध- सरणौ नाभ्येति वक्राध्वनि । विश्वामित्रकुलाब्धिपार्विकशशिर स श्रीनिवासाध्वरी चके जैमिनि- गृह्यकर्मविवृति बालात्मबोधक्षमाम् ॥ इति जैमिनिसूत्रव्याख्यानं संपूर्णम् ॥ 9 Text and Comm, of khaņda 9 are not given in our Subodhini. . २ 1. शशी IA

·No text on this page.

·LIST OF MANTRAS. The parallels only from the Mantrabrāhmaṇa are given completely; for those mantras, that are not found in any printed text, parallels from other unpublished texts are given, if possible. After a pratīka the fat figure refers to the page of the Jaim. grhya, the second figure to the line. Before a pratika the figure I, indicates, that the mantra is cited pratīkena in the Jaim. gļhs, and that it occurs in the Jaiminiyasamhita ; 2, indicates, that the mantra is cited sakalapāthena in the Jaim. gļhs. and notwithstanding is found in the Jaiminīyasaņhitā; 3, indicates, that the mantra sakalapāthena is found in the Agniştoasūtra of the Jaiminiyas; +, indicates, that the mantra has nowhere an exact parallel; 5, indicates, that the mantra agrees exactly with the Mantrabrāhmaṇa and that it occurs only in this text. The mantras occuring in II. 9. are not registrated in this list. More parallels than those that arc indicated by me, can easily be found by means of the "Spruchverzeichniss" the Mānavagrlıya (ed. Knauer) and by means of the Mantrapatha. The Sámaveda (Jaiminīya recension) is cited as JS, according to the text published by me. The Mantrabrāhmaṇa (MBr.) is cited acc. to the edition of Satyavrata in the "Uşā”. The Gobhilagrlya (Gobh.) according to the edition of Knauer, The Mantrapātha according to the edition of Winternitz Wherever the single name of an author is given, the Gļhyasätra attributed to this author is meant, 2 ·Jaiminigrhyasutra, List of mantras. I , - . mia .. अक्रान्समुद्रः 27, 2 ; 33, 5 : JS. I. 3. 6.5; III. 49. I. अग्नय इन्द्राग्निभ्याम् 4, 3. अग्नये कन्यवाहनाय स्वधा 26, I : MBr. II. 3. 2 (var.). अग्नये ऽग्नीषोमाभ्याम् 4, 3. अग्नये त्वा परिददामि 11, 17. अग्नये ऽनुमतये स्वाहा 4, I3. अग्नये समिधमहार्षम् 11, 21 : MBr. I. 6. 32 (var.). अग्नये सोमाय प्रजापतये 6, 13. अग्नये सोमाय रुद्राय 32, 16. अग्नये स्वाहा 4, I. अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा 24, 5. अग्निः प्रथमः प्राश्नातु 25, 3 : MBr. II. I. 15 (var.). अग्निरैतु प्रथमः 19, 15 : AMBr. I. 7. 10 (var.). I अग्ने त्वं नो अन्तमः 13, 20 : JS. I. 2. 4. 9.2; III. 34, 15. अग्ने प्रायश्चित्ते 23, 6. : MBr. I. 4. 1 [var.]. I अग्ने मृड 30, 5 : JS. I. I. 3. 3. अग्ने वायो सूर्य 23, 14 : MBr. I. 4.5 (var.). अग्ने व्रतपते 13,4, 9 MBr. I. 6. 9 [varr.]. 4 अग्ने शूकाहे 30, I3. अघोरचक्षुः 21, 7 : MBr. I. 2. I7 (var.). अङ्गादङ्गात् 7, 10: MBr. I. 5. 16 (varr.), अत्र पितरः 27, 17 : MBr. II. 3. 6. अदिते ऽनुमन्यस्त्र 3, 14 (5, 18): Gobh. I. 3. 1. I अधायामुत (?) 32, 8 : JS ? 4 अधिगन्तरधिगच्छ 11, 4. अनुमते ऽनुमन्यस्व 3, 14 (5, 18): Gobh. I. 3. 2. अनुक्षरा जवः 19, 12. 4 अन्तरिक्ष ऽन्दव 4, 12. अन्नपते ऽनस्य 8, 14. अन्वद्य न: 20, I2; MBr. II. 2. 19 (varr.), cp. AV. VII. . 20. I ; Maitr. S. III, p. 189, 1. I0; Kaus. sti. .45.16. . - .. Map ·Jaiminigrhyasūtra, List of mantras. : .. . - . अपहतो मे पाप्मा 17, II. अपहता असुराः 27, 7 : MBr. II. 3. 3 (varr.). 3. अपो ऽभिवी 16, 2 : cp. Khad. II. 5. 31. अप्रजस्ताम् 20, 16 : MBr. I. 1. 14 (var.). अपसरासु या मेधा 12, 4 : Taitt. ar. X. 4I; Mantrap. II. 4. 6 ; Hir. I. 8. + अभिरमन्तां भवन्तः 27, 3. अभ्यक्ष्वासा 28, I. अमीमदन्त पितरः 27, 18 : MBr. II. 3.7. अमुष्मै स्वधा 26, 18. 4 अमृता वाक् 26, 8 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 255). अमो ऽहमस्मि 21, 12 : cp. Mantrap. I. 3. 14 ; differing in Jaim. up. brāhm. I. 54. 6. 4 अयं यशः 26, 10: cp. Kath. (altind. ahnenk. p: 256). श्रयं त इध्म अात्मा 3, 18 : Asv. I. I0. 12; Bhar. I. 4; Hir. I.2. II. अरुन्धत्यरुद्धा 22, 14 : cp. Gobh. II. 3. II. 4 अर्कवानन्नादः 18, I. अर्यम्णं नु 22, 2 : MBr. I. 2. 3 (var.). अश्मा भव 7, I7 : MBr. I. 5. 18. a and 19. 4 अश्मासि 30, 14. अष्टकायै सुराधसे स्वाहा 28, I8. अष्टकायै स्वाहा 28, 17. अढे त्वा परिददामि 7, 12 : MBr. I. 5. 15 (var.), आकृत्यै स्वाहा 4, 17. आवासौ 28, I. आचाम पितः 27, II. 4 आदर्शो ऽसि 16, 19. आदित्य व्रतपते 13, 6 : MBr. I. 6. II (varr.). आ नः प्रजाम् 21, 9 : MBr. I. 2. 18 (var.). आप उन्दन्तु 9, 6 : MBr. I. 6. 3 (Jaim. longer). श्राप श्रोषधयः 5, II. -- , , , , ·। i. : Jaiminigihyasūtra, List of mantras. I आपोहिष्ठीयास्तिस्रः 13, 16 ; 22, IO : (do not seem to occur in Jaim. Samh.). + अामासु पक्वम् 26, 5-6 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256). 4 आ मे गच्छन्तु पितरः 25, 9 : cp. Kath. (I. c. p. 255). श्रायमगात्सविता 9, 2-4: MBr. I. 6. I (Jaim. much longer). आयुषे त्या 4, 13. आलिखन्विलिखन् 8, I : cp. Purask. I. 16. 23. 4 इदमन्नमयं रसः 7, 8. इदं पितृभ्यः 27, 15. इदं भूमेर्भजामहे 2, 2 : MBr. II. 4. I (cp. Jaim. grhs. p. 2, 1. 3). इन्द्रस्ते हस्तम् 11, 10 : Hir. I. 5. 19; MBr. I. 6. I5 (varr.). इन्द्राय स्वाहा 3, 21. इमंस्तोम्यं तृचम् 2, 3 : JS. III. 32. 4-6. इममश्मानम् 10, I7 : MBr. I. 2. I [var.]. इमामग्निस्त्रायताम् 19, 17 : MBr. I. I. II [var.]. इयं दुरुक्तात् 12, 6 : MBr. I. 6. 27 [slight var.]. इयं नारी 21, 20: MBr. I. 2. 2 [longer]. इह गावः 22, 21 = Bhiradv.; MBr. I. 3. 13 [var.]. इह धृतिः 23, 2 : MBr. I. 3 14. इह प्रियम् 22, 19 : Mantrap. I. 9. 4. 4 ईर्वमसि (1) 21, 16. । उदुत्तमम् 17, 8 : JS. II. 5. I. 2 उदु त्यम् 4, 19 : JS. I. I. 3. II; IV. I. IO. उद्वयं तमसस्परि 4, 21; 13, 2I. उष्णेन वायो 9, 4-6 : MBr. I. 6. 2 (var.). ऊर्ज वहन्तीः 28, 5 : MBr. II. 3. 15. I ऋचं साम 14, 9: JS. I. 2. 3. 6. I0. ऋचा स्तोमम् 4, 18. ऋतस्य गोत्री 12, 8 : MBr. I. 6. 28 (var.). एकमिषे 22, 6 : MBr. I. 2, 9-12 [varr.]. एकाष्टकायै स्वाहा 28, 18. . . . . :

·Jaiminigihyasūtra, List of mantras. 4 एतत्ते पितरसौ 25, I2. एतत्ते पितरसौ 27, I3. एतद्धः पितरः 26, 7: cp. Kath, [altind. ahnenk. p. 256]. एतद्वः पितरः 27, 20 MBr. II, 3, 14, 12, 16 [the last , with var.). " - " एतमु त्यम् 25, I : MBr. II. I.. 16 (slight var.). 4 एषा व ऊर्ध्व 26, 14 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256). एहि भग 29, 3. श्री तपश्च तेजश्च 2, 17 : MBr. II. 4, 5 and 6 (several varr.. श्रोषधयो वनस्पतयः 5, II. कन्यला 21, 19 : MBr. I. 2. 5 [slight var.. कामाय स्वाहा 4, 17 : cp. Man. II. 13. 6. को नामासि 11, 7:MBI. I. 6. I7. को ऽसि कतमो ऽसि 7, 16 : MBr. I. 5. I. a. 4 गन्धर्वो ऽसि 18, I. गर्भ धेहि 23, 20 : MBr. I. 4. 7. गृहाः पशवः 5, Io. गृह्णामि ते 21, I : MBr. I. 2. 16 slight var.]. गृयाभ्यो देवताभ्यः 24, II : Man. II. 12. 6; Kaus. su. 74. I0. 3 गौर्धेनुर्हव्या 19, 3--7. चन्द्र प्रायश्चित्ते 23, 12 : MBr. I. 4. 3 (var.). 2 चित्रं देवानाम् 4, 20 : JS. II. 4. 6. जीवा स्थ 12, 19-20: cp. Sankh. II. 6. I. 4 ज्योतिरभिवी 16, 3: cp. khad. II. 5. 31. I तरस मन्दी (चतस्रः) 13, 16 : JS, III. 31. 27. तां पूषन् 21, II. त्रियायुषम् 10, I = Mantrap: II. 7. 2; MBr, I. 6. 8 (varr.) Jaim. up. brahm. IV. 3. I (first half). I वं वरुण 13, 20: JS. III. : JS. III. 54. 6. । त्वेषस्ते धूमः 30, 5 : JS. I. I. 9. 3. 1 दधिक्राव्णः 14, 13 : JS. I. 2. 3. 5. 7. 4 दिव्यन्दव 4, II. देव सवितः प्रसुव 3, 15-17 (5, 18): MBr. I. I. I. देवस्त्वा सविता 2, 13 : Gobh. I. 7.25. देवस्य त्वा सवितुः 1,7; 18, 19. देवा ऋत्विजः 5, 8. 4 देवाश्च पितरश्च 28, 9. देहि भिक्षा भवति 12, 18 : Kaus. stl. 57. 18. द्यौस्ते पृष्ठम् 20, 13 : MBr. I. I. 12 ; Hir. I. 19. 7. - . . -- . .. मैं ·Jainiinigrhyasatra, List of mantras. - - , . .. . , 22 EM 5 द्विषन्तं मे ऽभिधेहि 4, 14 : MBr. II. 8 13. b. द्विषतां वज्रो ऽसि 17, 7: 1 धानावन्तम् 14, 13 : JS. I. 2. I. I0. 7. धारयतु प्रजापतिः 9, 8 : Man. I. 21.3. ध्रुवो ऽसि 22, I2-13 : cp. Gobh. II. 3.9. नमो वः पितरः 28, 2: MBt. II. 3.8-TI (varr). नमो वाताय 11, 2. 1 नाके सुपर्णम् 30, 4 : JS. I. 2. 3. I. 3. नान्दीमुखाः पितरः 6. 18. नेत्रे स्थः 18, 3: MBr. I. II. I2 (var.). परीममिन्द्र परीमं पोष 10, 8--14; 17, 19 : Hir. I. 4. 8; Kath. 41; AV.XIX. 2. 42. परीमं सोम ) पवित्र स्थः 2,8: Gobh. I. 7. 22. 4 पशुमभिवी 16, 3 : cp. Khad. II. 5. 31, पितरेतत्ते 27, I5. I पुरुषसूक्तम् 6, 4 : JS. II. 3. 6-4. 2. . पूषा त्वेतः 22,.16. 4- पृथिव्यामव 4, 21. प्रजापतये स्वाहा 3, 21. 4 प्रजापतिः पुरुषः 6, 5. प्रजापते न त्वत् 5, 2; 6, 22; 20, 19; 32, 10: MBr. II. 5.9. प्रजां पशून् 7.5. [ प्रत्यग्ने 32, 9: JS. I. I. I0. 6. 4 प्रदातः प्रयच्छ 11, 4. I प्र मित्राय 14, I : JS. I. 2. 2. 3. 3. 5 प्रमे पतियान: 20, 4 : MBr. I. 1. 8. a. प्राणानां ग्रन्थिरसि 11, 13 : MBr. I. 6. 20 (differing). प्राणाय त्वापानाय 7, 2. 5 प्रास्याः (पतियानः etc.) 20, 5 : MBr. I. I. 9. a. ब्रह्मचर्यमगाम् 11,7: MBr. I. 6. 16. ब्रह्मचार्यसि 11, 20: MBr. I. 6. 25 (var.), 26 (var.). ब्रह्मचार्याचार्याधीनः 13, I0. 1 ब्रह्मजज्ञानीये (उभे) 32, 21 : to JS. I. 2. 3. I. 9. ब्रह्मवर्चसी भूयासम् 17, 21. भद्रानः श्रेयः 24, 19 : MBr. II. I. I3 (slight varr.). भवति भितां देहि 12, 16 : Kaus. su. 57. 16. भिक्षा भवति देहि 12, 17 : Kaus. su. 57. 17. भूर्ऋचः स्वाहा 10, 20-11, 1. . .. . . - ·Jaiminigrhyasūtra, List of Mantras. ७. . . भूः स्वाहा भुवः स्वाहा 4, I ; 5, 4; 12, 5. मनः समाधीयताम् 6, 17. माय पद्या विराट् 18, 15. मयि व्रते 11, 14-17 : MBr. I. 2. 21 (varr.). I,3 मयि वर्चः 18, 16 : JS. II. I. 4. माय श्रीः श्रयताम् 18, 15 : A5v. I. 24. 29; Man. I. 9. 16. I महानानी 15. II : JS. II. 7. महाव्याहृति 6, 22; 8, 19; 10, 19%; 20,7; 32, IO. मां वा यशसे 18, 20. मा ते गृहे 20, IO: MBr. I. I. I3 (vari.). 4 मा मे क्षेष्ट 28, 7: cp. Kath: (altind. ahnenk. p. 258.) मासाः पितर. 5; 9. 4 मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहा 24, I0. I मेधाकारम् 14, IO: JS. III. 28. 6. 4 य इह पितरः 26, 12: cp. Kath. (altind. ahnenk. p.255-256). I यं रक्षन्ति 32, 9: JS. I. 2. I. 8. I. 1 यज्ञः संवत्सरः 5, 12. I यत इन्द्र 32,8; JS. I. 2. 2. 5. 2; III. 55. I2. यत्तुरेण 9, 16--18: Man. I. 21. 7; A5v. I. 17. 16; Par. II. I. 19. Mantrap. II. I. 7; Hir. I. 9. 16. '. यदप्सु ते सरस्वति 5 15-17; TBr: II. 5. 8.6. :: I यद्ध उ विश्पतिः 32, 9: JS. I. I. I2. 8. 4 यन्मे प्रकामः 26, 18 sqq. : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256-257). 4 यन्मे रामः 27, 4: cp. Kath. (altind. ahnenk. p."258). यमायाङ्गिरस्वते 26, 3. I यशसा मे 17, 19: JS. II. 2. 2. या अकृन्तन् 20, 2: MBr. I. I. 5 (varr.). या तिरश्ची 20, 7-9: MBr. I. 5.6 (varr.). यानि कानि च पापानि 20, I7: MBr. I. 3.6 (var.). येन तत्प्रजापतिः 9, 11. येन धाता 9, 9-IT: Asv:I17.12; MBr. I. 6.7 (many varr.). येन भूयश्चरात्ययम् 9, 13: Asv. I. 17. 13 (text of Bibl. Ind.). ये रूपाणि 27, 9: MBr. II. 3.4 (var.). ये समानाः 28, 10.-12. 4 येह पितर: 26. 16: cp. kath. (altind. ahnenk, p, 256). ये हर्षणा: 24, 8. 4 वनस्पतीनां गन्धः 16, 14-16. 4 वनस्पतीनां पुष्पम् 16, 17. 4 वनस्पतेस्त्वक् 16, I3. 4 ·स . , Jaiminigrhyasūtra, List of mantras. I वामदेव्यम् 5, 17; 13, 16 : to JS. III. 4. 5. पायो प्रायश्चित्ते 23,8 : MBr. I. 4. 2 (var.), वायो व्रतपते 13, 5: MBr. I. 6. Io (differing.). विरूपाक्षो ऽसि 2, 17(20);9,I: MBr.II. 4.6 (many differenses). विश्वा उत त्वया 22, 3: MBr. I. 2. 5. b (var.) विष्णोर्मनसा पूते 2, 9: Gobh. I. 7. 23. विष्णुर्योनिम् 23, 18-20: MBr. I. 4. 6. 4 वेदेषु यथास्वम् 15, I. वेदोऽसि 7, 17. व्याहृति 13, 13; 32, 20. प्रतानां व्रतपते 13, 7: MBr. I. 6. 13 (differing.). शण्डाय मर्काय 7, 20: cp. Par. I. 16. 23. 4 शम्यसि 30, + शिवा नः शंतमा 17, 12 : cp. Taitt. ar. I. 3 (9). संवत्सराय परिवत्सराय 28, 18 : MBr. I. I. I2 (var.). I सदसस्पतिमद्भुतम् 14, 9; 32, 8: JS. I. 2. I. 6. 7. सदसि सन्म भूयाः 5, 6: cp. Kaus. sti. 136. 3. I सनादने 32, 9: JS. I. I. 8. 8. I समन्या यन्ति 16, 3 : JS. II. I. 6. सं मास प्रविश (1) 7, 16 : cp. MBr. I. 5. 14. b. 3 समुद्रं वः प्रहिणोमि 5, 12-15. समृद्धयै स्वाहा 4, 153; 17: Man. II. 13. 6. सरस्वतेऽनुमन्यस्व 3, I4: Khad. I. 2. 19; Gobh. I. 3.3(var.). सह नो ऽस्तु 14, 5: Par. II. I0. 22 (var.). सामसावित्री 14.7; 32, 21. ] सावित्री 13, 19; 14, 2, 7; 31, 14; 32, 18: JS. IV. 3. 8. सुमङ्गलीरियम् 22, IO : MBr: I. 2. I4. सूर्य प्रायश्चित्ते 2.3, Io: MBr. I. 4. 4 (var.). सोमः प्रथमः21,4. 1 सोमं राजानम् 14, 8; 32, 21 : JS. I. I. IO. I. सोमाय पितृमते 26, 2: MBr. II. 2. I (var.). सोमाय स्वाहा 4, 1. सोमो ऽददत् 21, 3 : MBr. I. I. 17. 4 स्वरभिवी 16, 2 : cp. Khad. II. 5. 31. स्वस्त्ययनो ऽसि 12, 13 ; 17, 21. हिं भूर्भुवः स्वः । किं पश्यसि 7, + : MBr. I. 5. 5 (slight var.). हिं भूर्भुवः स्वरागन्त्रा 11, 8 : MBr. I. 6. 11. हिरण्ययी परणी 23, 22. D2925 - '- -- -- , - ·- THE RULES OF DOMESTIC CEREMONIES OF THE JAIMINÎYAS. I. I. General outline of grhya-sacrifices. Now, being about to carry forward the fire (to the place where he is to perform the domestic ritual, he should prepare with sand or clay) a piece of ground sloping towards the north-east (measuring a square cubit); having sprinkled over with water this sthandila, he should in its centre (with a grass stalk) make the mark by drawing one line from west to east and another touching the first, at its west side, from south to north ; then three lines in the middle from ivest to east. Having sprinkled it over (with water), he should establish thereon the fire with the formula : "Bhûh, bhuvah, svah". This making the mark must at all times be performed (when a fire is established for ritual purposes). Now we shall explain the sacrifices of cooked food, They are huta (i. e. consisting of a simple burnt-offering), ahuta (devoid of any burnt-offering), prahuta (preceded by a burnt-offering), and prāśita (i. e, where food is eaten). The burnt-offerings are performed in one single fire (not in three, as is the case with the Vedic ritual). Regularly prescribed are (here) the wearing of the upper garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, and the sipping of water. These offerings follow the rite of the new and fullmoon sacrifices (i. e. the now following description must be completed according to this rite), or they are self-dependent. 1. The mark this roserables a trident, the points of which are directed toward the west.

·Jaiminigțhyasūtra English Translation. 1 11 To the south of the fire and near it he places a vessel (filled with rice etc., destined as sacrificial fee for the officiating priest) and a sacrificial ladle filled with water ; to the north of the fire the fuel and Kusa grass. After being sprinkled once with the formula : "On the instigation of god Savit? I sprinkle thee with the arms of the Asrins with the hands of Paşan," and twice without muttering the formula, the fuel and grass have been put down ready. The fuel should be of palasa or khadira wood. If he cannot obtain this wood, he should take the fuel from any tree with the exception of Vibhitaka, tilvaka, badhaka, nimba, rājavriksa, salmali, aralı, dadhittha, kovidăra and śleşmâtaka. If kusa grass cannot be obtained, any kind of grass is allowed with the exception of süka-grass, saccharum reed, usira’, balbaja, mutava, nala and suņtha. The flowers (used for ornamenting the fire-stead) should be white. If he cannot obtain these, fragrant flowers of any other colour are to be used, with the exception of japārūpā, kākuttha, caņời and kurandaka. There are four normal substitutes of the clarified: melted butter (the “ghee", destined for the offerings) viz. fresh butter (?), milk (?), sour coagulated milk, and fresh milk. Behind the fire should take place the rinsing of the mouth. Thrice he should rinse the mouth, twice wipe (his lips with the base of the thumb of the right hand). Once he should touch water : having sprinkled his fact, he should touch with water the head and the organs of sense in the lead (i. e. eyes, nose, ears). Having touched water be mutters, sitting clown behind the fire on which fuel has been put, whilst touching 1 Cp. Gobh. I. 5. 15; these kinds of wood are used in abhivara-rites. 2 Uncertain; cp). Giubh. 1. 1. 1S.

·1 Jaiminigưlyasūtra English Translation. 3 1 the earth, the formula: "Here we partake of the earth; here the prosperous, here the auspicious. Repel the adversaries, obtain thee another.one's wealth," and if it is night, the same formula, but closing withi : "another one's riches." With the triplet, beginning: “Let us prepare this song'' he should wipe with his wet hand around the fire, or thrice with the first of these three verses, Having seized a prastara (i. e. a bundle of darbha grass taken from the barhis), he strews (this grass) round (the fire) at every quarter of the sky, beginning in the southeast, (first from east to west, then from west to north, from north to east, from east to south), covering the roots (of one layer) with the tips (of the next). Or he strews the grass first at the west side and lays down two rows of grass in easterly direction at the southern and northern ends of the westerly row, so that they join before the fire and form a triangle. At the point, where these last two rows are connected (i. e. at the east side, before the fire) the tips of the southern blades of grass lie above those of tlie northern. I. 2. From the prastara he takes two (grass-stalks as) purifiers," measuring a span, even, with unbroken tips, and which do not bear a young shoot in then. Holding them between thumb and ring-finger, he cuts them (to obtain the required length) with any other instrument than his fingernails, muttering the formula: "You two are purifiers, sacred to Vişnu." Three times he should stroke them upward with water, muttering the formula: "Through the mind of Vişņu you are purified": once with this formula, twice silently. Holding (in his left hand) the "purifiers' above a vessel, he pours in it (with the right hand) the ghee (destined for the 1 Jaim. $. 1.1.7.1-i. Line ·4. Jaiminigolyasūtra English Translation. sacrifice). Then he thrusts some burning coals out of the fire in northerly direction, puts (the vessel with the ghee) thereon, holds two flaming young stalks of darbha grass above it, throws the two stalks into (the fire), moves thrice a burning grass stalk from left to right around the vessel, removes it from the fire in northerly direction, thrusts the burning coals back into the fire and purifies thrice with the northward-pointed purifiers the ghee, the sacrificial substance (destined for the chief oblation), the pranita-water, and the sacrificial ladle, muttering (each time) the formula:" "May the god Savit? purify thee with unimpaired purifier, with the rays of the good Sun."1 Of the ghee (the purifying takes place) whilst moving the two purifiers back (only, and not forward through the ghee). This purifying is performed once with the formula, twice silently. Having carried the pranita-water to the north of the fire, having covered it with dûrvå-grass, having put down the prastara (i. e. the bundle of grass) to the south of the fire, having put the two purifiers above the bundle of grass, he mutters the virûpåkşa formula: Om ! beat, lustre, truth, all-soul, firmness, righteousness, vitality, renunciation, Brahma, brahman; to these I resort, may these favour me. Bhūh, bhuyaḥ, svah, om ! The great all-soul I ascend. Thou art the one with deformed eyes, of shining teeth (?) Thy couch is on the leaf, thy dwelling is in the atmosphere, golden is thy shed. There those hearts of the Gods are deposited inside an iron jar* Strong (art thou) and bestowing strength. Protect us, do not neglect us. In truth, thou hast twelve sons; these, performing for thee year 1 The translation of the following words fall out in a European language. Rudra is meant. 3 Cp. TS. IV. 5. 9. 4 The commentator cites TS. IV. 1, I. 1). 11).

·JaimninigȚhyasūtra English Translation. 5 after year a desire-granting sacrifice, again practise chastity'. Thou art the brahmin of the Gods, I am the brahmin of men : the brähmin resorts to the brāhmin ; to thee I resort. When I mutter the formula, do not obstruct my muttering, when I offer, do not obstrụct my offering, when I perform a sacrificial action, do not obstruct my action. To thee I resort. Instigated by thee I will perform here the sacrificial action. May this thrive for me. Obeisance to the God of the deformed eyes, to the one of shining teeth, to the son of Brahman, to the Highest, the Best, the unfailing, the Lord of sacrificial action !" I. 3. He should pour the contents of the sruva-ladle into the pranita-water, hold the sruva above the fire (to expel all evil influence), sweep it clean by means of darbha-grass stalks, throw these stalks after sprinkling them into the fire, bend his right kuee, sprinkle the ghee after having removed from it anything unfit for sacrifice that might have fallen into it, e. g. a wood fretter, a tryambakâfly, a bee, an ant, up to five', purify it (with the two ''purifiers') and then make the offering. He lays around (the fire) the (three) enclosing pegs, touching each other with their extremities : the middle and thickest one on the west-, the longest one: on the south-, the smallest one on the north side. On the south side of thc fire he pours a pail of water with the formula : " Aditi, give thy consent", on the west - 1. Rudra-S'iva being considered as the Time, the Year, his twelve sons: are the months. At the end of each year they again begin their sacri-, fice, introducel by the dīkså, of which chastity is a factor. 2. - 1. e. the purohita ? 3. After, he has renioved some unclean animal five times, he need not need, it further. 4. The secour madhyama is incomprehensible and probably interpolated, (p. Flir. grlıyos. 1.9. -..

·6 Jaiminigrlyasūtra English Translation. side with : "Anumati, give thy consent", on the north side with : "Sarasvatî, give thy consent.' Then from left to right he thrice pours water around the fire, the first time with the formula: "God Savit; speed the sacrifice, speed the lord of the sacrifice unto good fortune. May the heavenly, thought-cleansing Gandharva cleanse our thought. May the Lord of speech render our voice palatable", the second and third time silently. Having taken a piece of fuel and having by means of the ladle drawn ghee, he anoints the stick and puts it on the fire with the formula : "This fuel is thy self, Jåtavedas ! Thereby thou shalt grow and be inflamed. Inflame us and make us grow ; through offspring, cattle, holy lustre, and through the enjoyment of food make us increase. Svähà ! The two âghåras he pours out in thought', uninterrupted, crossways; the first with the formula : "To Prajapati. Svâhâ !" approaching the sruva on the inside of the northern junction of the pegs; the second with the formula: "To Indra. Svâhâ !" approaching the sruva on the inside of the southern junction”. Having poured out the aghāras, he offers the two portions of ghee, in the northern part of the fire with the for mula: "To Agni, Svāhā !", in the southern part with the formula : "To Soma. Svāhā !" Between them is the space for the (chief) oblations (of the caru): "Bhuh, Svāha ! Bhuvah, Svāhā ! Svah, Svāhā! Bhùḥ Bhuvah Svah. Svāhā !' (after these four) on the day of full-moon : "To Agni ; to Agni and Soma", on the day of new-moon : "To Agni; to Indra and Agni." 1. Thinking only, not speaking, the accompanying formula. 2. The first aghara is poured out in south-eastern, the second in north- Trestorn direction. --- ·9 Jaiminigrlıyasūtra English Translation. 7 In pouring out the oblations he avoids to pour out a subsequent one on the place of a previous one, in northeastern direction, backward of the spot where the oblation to Agni sviştakrt is performed." Regularly prescribed is (the oblation to) Agni sviştakıt towards the east at the end (of each sacrifice), except at a vapa-offering and a ghee-offering, After the oblation to Agni sviştakrt he does not (as is done otherwise, see the next sentence) again pour ghee (on what is left of the caru). He "spreads under" once in the sruva (i. e. he first pours some ghee into the ladle), cuts twice from the sacrificial substance (the caru), pours once ghee over (the cuttings in the sruva), and pours again some ghee (on what is left of the caru). With the thumb and the two fingers (next to the thumb), which are joined at the fleshy side, he cuts off twice from the sacrificial substance. For descendant of the Rşi Jamadagni he pours twice ghee over the cuttings and then pours again ghee over what is left of the sacrificial substance. For this is the fivefold cutting off.* Or (instead of thumb and two fingers) he may use (to cut off the portions to be offered) either his (fore-) finger or a bunch of grass. This is everywhere the mode of sacrificing: 1. The oblation to Agni sv., then, closes the others in the north-east. 2. Towards the north-east, cp. Hir. I. 3. 7. 3. Tho oblation to Agni sv. falls out if the cbief oblation is performed with ghee, cp. Gobh. 1. 9. 26, Khad. I. 3, 12; as to the vapähoma, ac cording to the comm. on our Sætra, the lpjäloma is meanta 4. Ouce "spronding under", twice cutting off, twice pouring orer the ghee, ·. 8 Jaiminigihyasátra English Translation, 1 I. 4. 47 - He then takes the prastara together with the purifiers and anoints its points in the sruva with the formula: “Anoint thee in the sky," its middle part in the ghee with the formula : “Anoint thee in the atmosphere", its roots in the sacrificial substance with the formula : "Anoint thee on the earth." Haring torn a grass stalk out of the prastara with the formula : "For long life thee," he throws the prastara into the fire, with the formula : "For Agni, for Anumati. Svāhā !" The grass stalk lie throws after it with the formula : "Fetter my enemy and burn him. Svāhā !" He puts on the fire sticks of fuel anointed with ghee with the formula : "For prosperity. "For prosperity. Svāhā !" and taking hold of the earth he should tonch the vital organs in his head. Having touched water he performs the twelve prăyascitta oblations : "For intuition. Svāha ! (1). For desire. Sváha ! (2). For prospering. Svaha ! (3). By the verse make the chaunt to prosper, by the gayatra the rathantara, the bịhat that has the gayatra as its track. Svähä 1(4)." This god Jātavedas is borne upwards by the rays ; the sun, for all to see. Svähä ! (5). The radiant splendour of the gods has arisen, the eye of Mitra, Varuņa, and Agni; it has filled the earth, the sky, the atmosphere : the suh, the soul of all that moves and stands. Svāha ! (6). Out of the darkness, gazing on the higher light, we have come to the god among the gods, to Surya, the highest light. Svāha 1 (7). Prajāpati, none other than thou has encompassed all these beings; for what we sacrifice unto thee, be that ours ; may we be the lords of wealth. Svaha ! (8). Bboh. Svāha ! (9). Bhuvah. Svāha :(10). Svali . Svāhā ! (I). Bhah, Bhuvah, Svali ! ! Svābā !" (1-2).

·Jaiminigrhyasôtra English Translation, 9 Having brought the strewn darbha-grass and having put this on the pranita-water and on the sruva, he pours the water out (of the sruva into the pranita ?), whilst muttering the formula : “Thou art the real ; be real for me. Thou art the all ; be all for me. Thou art full ; be full for me. Thou art imperishable ; perish not for me.' He then pours out the pranita-water successively in the direction of the quarters : in the easterly direction with the formula: "May the gods, the priests, cleanse themselves'; in the southern direction-whilst wearing his uppergarment on the right shoulder and beneath the left arm-pitwith the formula: "May the months, the Fathers, cleanse themselves", in the western direction-having again shifted his garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, and having touched water with the formula : "May the house, the cattle cleanse themselyss; in the northern direction with the formula : "May the waters, the plants, the trees cleanse themselves"; in the upward direction with the formula : "May the sacrifice, the year, the lord of the sacrifice cleanse himself." Having poured out (the rest of the) water (on the earth) with the verse : "To the ocean I send you, the imperishable (waters); go back to your source. May I not suffer loss in my offspring, may my sap not be shed”, he should wipe his eyes with thumb and ringfinger with the verse : "The sweet of thee, Sarasvati, that is in the waters, in the cows, in the horses, therewith, O Sarasvati with your swift horses, anoint my face." Having thrown the darbha grass and the pegs into the fire, and having averted all evil, by singing the Vamadevya chaunt he should thrice sprinkle water around the fire , besprinkling at the same time the (rest of the) sacrificial substance, from left to right; the closing words of the formula (cp. I. 3) he should alter in this way: "...thou hast given thr consent;...thou hast sped." ! 13 IT ·IO Jaiminig!hyasútra English Translation. The full vessel put down near the fire (cp. I. ) is the sacrificial fee. At the sacrifices of cooked food the sacrificial fee is either in accordance with the faith (śraddha) (of the performer), or it consists in the full vessel. 1. 5. The ceremony to secure the birth of a male child. The ceremony to secure the birth of a male child takes place in the third month (of the pregnancy), except in the case of a woman who has a child." Having boiled a mess of rice in ghee, or having consecrated by the sacrificial formula, as is done with a sthalt pāka, a portion of ghee mixed with coagulated milk, he should offer it with the puruşasūkta.' Having shaped two beans and a barley corn into the male organ of procreation, he should give it her to eat together with a drop of sour milk with the formula (which should be muttered by the pregnant woman): "Prajāpati, the male, the overlord, may he give me a long living glorious son. May I together with my husband bring forth living children." Then having fastened a nyagrodha shoot, which has fruits, with two threads, one white, one red, she should bear it on her throat. This they, say, is a sure means to get a son. A garment is the sacrificial fee. . 1 In this case, according to the comm., the pumsavana should be performed in the fourth month (9) 2 For this sûkta (consisting of 7 verses) see Jaim. S. II. 3. 6-4.2 (page. 58 of the edition), ·. Jaiminig!hyasūtra English Translation. I. 6. The Srāddha preceding every sacrament. Now we shall explain the śrāddha which on the day previous (to any festivity) must be performed in honour of the glad-faced Fathers (the Manes). It finds place in the fortnight of the waxing moon, under a propitious nakşatra. On the preceding day or on the day itself having dressed food he invites clean and learned brahmins. Being clean, and having put on a white, not wet gạrment, wearing his uppergarment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, having sipped water, he offers bali-offerings consisting of four white substances : thick sour milk, unhusked rice, perfume, white flowers, having spread darbha grass on the fire place with the tips to the east, saying: "To Agni obeisance ! To Soma, obeisance! To Prajāpati, obeisance ! To the allgods, obeisance ! To the seers, obeisance ! To the Bhutas, obeisance! To the Manes, obeisance ! To all the gods, obeisance !" To the brāhmins he gives food fit for offering, together with thick sour milk, or, according to another view, together with food and eatables such as beans, fish, flesh. Then he takes the following four substances : rice, barley, flowers and mustard, and together with these a jar filled with water, saying to the brāhmins : "Compose your mind, be propitious," and then with the syllable om: "Let the glad-faced Manes be pleased.” In the same way the others should answer, conformably to each wish. - 1.7 The parting of the hair. The parting of the pregnant wife's hair he should perform in the 4th., 6th. or 8th, month, during the bright half ·I 2 Saiminigthyasi.tr. English Translation. of the moon, under an auspicious nakşatra, when the moon stands in conjunction with hasta or with a subsequent nakşatra? After he has boiled a sthalipaka (a mess of rice) mixed with sesamum and mudga beans, he should sacrifice, while she standing behind lays her hand on his shoulder, with the "great words" and with the verse addressed to Prajāpati”. After he has made her sit down to the west of the fre on a splendid seat or on a mattress of eraka grass covered over with a new garment, he should by means of the white-spotted part of a porcupine's quill that has three white spots, part her hair right over the nose up to the head (i. e. beginning at the forehead and ending at the top of the head) with the formula : "For outbreathing thee; for inbreathing thee; for throughbreathing thee." Having adorned the tips of her hair on the right side with wreath and in the same way on the left side, he should fill a vessel of white brass with water mixed with gold dust, and, while causing, her to look at this water, ask her : "Him, Bhoh, bhuvah, svah | What do you see?" The other answers: "Children, cattle and good luck for me, long life for my husband." A garment or a piece of gold is the sacrificial fee. I. 8. The ceremony for the new born child. When a boy has been born the ceremony of the new born child takes place. Before the sucking he should grind to powder some rice and barley by means of a piece of gold and cause the child to eat (of this powder) with the formula: "Here is food, here sap, here nectar together with breath; 1, If & naksatra as phalguní, asâdha or prosthapada covers more than one day, then on uttrâ pbalguní etc. 2. See L. 4, middle, ·Jaiminigyhyasútra English Translation. 13 thy mother is the earth, thy father the sky." Live a hundred autumns, look a hundred autumns," Then he speaks over him tlie verse : "From limb to limb thou art produced, ont of the heart thou art born. Thou, verily, art the self, called son, so live a hundred autumns, see a hundred autumas. He then consigns him: "To the day I consign thee ; let the day consign thee to the night; let the night consign thee to day and night together ; let day and night consign thee to the half-months; let the half-months consign thee to the months ; let the months consign thee to the seasons ; let the seasons consign thee to the year ; let the year consign thee to old age, to death."— Then he says: "Who art thou ? Who of many art thou ?" (and): “Enter upon the month that belongs to the Lord of days, N. N." Then he gives him the secret name with the formula : "Veda art thou", he then kisses him on the head with the formula : "Be a stone, be an axe, be insuperable gold; with the cattle's bimkâra I kiss thee.” In the same way he kisses the head of his sons after returning from a journey. During ten days he should sacrifice into a fire mustard seed mixed with rice husks, with the two verscs : («То Saņņa, to Marka, to Upavira. Let Saundikera, Ulûkhala, Malimluca, Duņâşi, Cyavana vanish hence, Syaha. Let Alikhat, Vilikhat, Animiş, Kimyadanta, Upašruti, Kumbhin, the foe of Aryaman, Pâtrapāņi, Nipunahan, Antrimukha, Sarşapâruņa vanish hence. Svâhâ."2 1. Read probably: Katamo' síty a bahaspatyam masam pravisa, op. Golyh. II. 8. 11. If this is right, the worris N. N. should be replaced by the name of the child derivated from the name of the naksatru undur which it is born. 2. Cp. Paraskara I, 16. 23.

·1 1.1 Jaiminigihyasátra English Translation. During a period of ten days husband and wife are impure on account of the childbirth. At the end of this period after having bathed she rises (from the childbed). 1. 9. 1 The giving of the name. Next the giving of the name. It takes place in the first half of the month under an auspicious nakşatra, or on the twelfth day. The father or the teaclier (âcârya) should give the name. The father should sit down withi. the child on his lap, after having wrapped it in a new. garment. He should give him a two- or three- or foursyllabic name, beginning with a sonant, with a semivowel in it, derived from the nanie of the nakşatra (with which the birth has coincided) of the deity (which presides over this nakșatra), (or) derived from the (i. e. the father's) name, containing no taddhita (suffix), ending in ā for a female child; or the name may be appropriate. (On this occasion) and on all occasions when a sacrifice on behalf of the boy is performed, he sacrifices to the nakșatra, to the deity of the naksatra and to the weekday (of the birth). Moreover he sacrifices to the follow. ing eight deities : to Agni, to Dhanvantari, to Prajāpati, to Indra, to the Vasus, to the Rudras, to the Adityas, to the Allgods. If these are well honored with sacrifice, all the deities are propitious. I. IO. The first feeding with solid food. Now the (first) feeding with solid food. Having fed in the first half of the month under an auspicious nakşatra a number of brahmins, he should cause the child to partake of food fit for sacrifices, whilst muttering the verse : "Lord of food, give us food painless and strong, bring forward the giver, bestow vigour on us : on men and animals.

·Jaiminig rhyasūtia English Translation, 15 I. II. The tonsure of the child's head. In the third year (after the day of the birth) be should shape the twisted hair (of his son) (i. e. he should perform the cūčakarman), according to some authorities in tle third year reckoned from the beginning of pregnancy. During the northern course of the sun, in the first half the month, wfinder an auspicious nakșatra having caused a number of brahmins to pronounce their blessing, he should in the afternoon carry forward the fire and put down to the south of the fire four vessels : two filled with rice and barley on both sidės (i. e. the vessel with rice to the west, the one filled with barley to the east); between these two other vessels, one filled with sesamum, one filled with beans. . While the boy, who has sipped water, touches him from behind, he should sacrifice (four times ghee) with the "great words' and a fifth time with the Virūpākṣa formula (see I. 2). They pour out the water decocted from the various, kinds of herbs—the rice, barley, sesamum and beans (above mentioned) are the "various kinds of herbs." Then he takes up the razor with the verse : "Hither has come Savitr with the razor, approved of by the Allgods, by the Maruts; may he, Viśvakarman, be propitious unto us; do ye protect us ever with prosperity." He takes the water with the verse : "Come, Vāyu, with the hot water ; nay Aditi shave the hair." With the verse : "May the waters moisten thee for life, for old age, for splendour" he should moisten the hair near the right ear. In this (hair) he puts three darbha blades or a single one. He should hold (the hair and the blade in his left hand) with the verse : "Prajāpati hold 1 1. Translation uncertain, fp). the critical notes and Gobh. III. 4. 11.

·16 Jaiminigrhyasūtra English Translation. again and again, for good shaving." Having touched with a mirror thrice (the hairs and the grass blades) in upward direction, he should shave off (some hair together with parts of the blades) by means of the razor, muttering (the three mantras): "With the razor, wherewith the creator has shaved (the head) of Bihaspati, of Agni, of Indra, for the sake of long life, therewith I shave thy (head), for the sake of long life, of glory, and of welfare."—With the razor, wherewith Prajāpati has shaved (the head) for the Maruts householders, therewith I shave thy (head) for the sake of long life, of glory, and of welfare.--With the razor where. with this one may go about further, and māy long see the sun, therewith I shave thy (head) for the sake of long life, of glory, and of welfare." In the same way the back and the left side of the head. At each mantra he should deposit the hair and the rest of the darbha blades on bull's dung, which should not be put on the bare ground ; if the boy belongs to the brahmin caste, this bull's dung should be put to the cast, if he belongs to the two other castes, behind. He then should hand over the razor to the barber with the mantra : “When thou shearest with the...razor, O barber, make the limbs clean ; do not injure the life, the splendour, O barber." (The barber then shaves the hair) according to the custom of the Gotra or family (of the boy). After the boy has been washed, he (i. e. the father or the acārya) should perform the prāyáscitta offerings (cp.1.4). By the....., act, and without mantras the ritual is performed for a female child. If it is performed with the mantras, the sacrifice (of the principal oblations) should be performed afterwards. www.bodyant 1 1. The words are corrupt from Ath. S. etc.; read: marcayatâ instead of mamlê vaptra.

·Jaiminigrlyasūtra English Translation, :7 Then he takes hold of his (i. e. the boy's) head and mutters the verse : "The threefold age of Kaśyapa, Jamadagni's threefold age, the threefold age that belongs to the gods, may that threefold age belong to thee." The hair le should bury in a cornfield or in a cowshed. The person who arranges the lia'r should take the full vessels. A Cow constitutes the sacrificial fee, I. 12. ones. The initiation of the student. In the 7th year he should initiate a brahmin--in the 5th, one that is desirous of spiritual lustre, in the 9th, one that is desirous of attaining long life-, in the nith a ksatriya, in the 12th a vaisya. He should not perform the initiation after he has passed his 16th year. "För (in this case) he becomes of shattered testicles', equal to a sûdra”.it is said in holy tradition). Then (viz. when he has reached this age) they bring him (to his spiritual teacher) after he has bathed, has been adorned, his eyes have been anointed, and the barber has made his toilette. He shonld put on him a new garment with one of the three following verses, according to his caste : "We clothe, O Soma, this (boy) with the holy word, for the sake of . great learning, so that it (i. e. the gardient) may lead him to old age and lie may long watch over learning. Live thou a laundred autumns, see tlou a hundred autumns-We clothe, O Indra, this (boy) with the holy word, for the sake of great power, so that it may lead him to old age and he may long watch over power. Live thou a hundred 1: Translation uncertain, ses the commentary. 2. The mantra here and Hir. 1. 4. ! is corrupt, op. AV. XIX. 24. 2 and Kuih grhyns.

·-- 18 Jaiminigrhıyasůtra English Translation. 1 autumus, see thou a hundred autumns.--We clothe, O Posa, this (boy) with the holy word, for the sake of great wealth, so that it may lead him to old age and he may long watch over wealth. Live thou a hundred autumns, see thou a hundred autumns.' Now the teacher, having made him sit down to the west of the fire with his face directed toward the east, and wearing his upper garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit', makes him rinse his mouth. Then he makes him stand up, strews northward pointed darbha grass to the north of the fire, puts on this grass an unbroken stone, and causes him to step with his right foot on this stone with the verse : "Mount here on the stone, like the stone be thou firm ; press away thy enemy, but let not thy enemy slay thee." Now the teacher causes him to sit down to the west of the fire with his face turned to the east, and himself sits to the left (of the boy) and sacrifices, whilst the boy takes hold of him, with the "great words" and the oblations to the Vedas, pouring after each formula the dregs of each oblation into the mouth of the boy: "Bhuh, the Ķk-verses. Svālā ! Bhuvah. the Yajus-formulae, Svāhā ! Sval, the Sámanchaunts. Sväha !" When the boy has swallowed the dregs and rinsed liis mouth, the teacher causes him to stand up, and leads him around the fire, turning his right side to it, with the formula: "Obeisance to the Wind, obeisance be made to Agni, obeisance to Earth, obeisance to the Plants, obeisance I make to you, to the unseen Great One" (and he addresses the boy 1. The meaning may be also: "fter lie has hung the sacred thread" (the yajnopavíta) on him. 2. Dviga tu is corrupt, we expect clvisan, ·Ja minigihyasūtra English Translation. 19 with the words): "Study thou, who art going to study'' (to which the boy answers): "Imparter, So-and-so, impart to So-and-so the Veda." Now the teacher causes him to stand to the rest of the fire with his face turned toward the east, whilst he himself stands before hini with bis face turned toward the west. Then they join their open hands together, the teacher holding his own above those of the boy. The hands of the teacher are now filled by some other person with water, so that the water trickling down,.fills the hands of the other (i. e. the boy). He (i. e. the boy) directs him: “I have come hither for studentship ; initiate me.' "Who by name art thou ?" Answering: "So-and-so' he (the boy) should mention his own name. Now the teacher mutters : “Him! Bbûh, bhuvalı, svah ! With him who comes hither we have come together. Drive ye thoroughly away death“. May we walk unhurt ; may this one walk in, bliss." He tlien seizes with his right hand lis (i. e, the boy's) right hand, with the formula: "Indra has seized thy hand, Dhātr has seized thy hand, Pūşan has seized thy hand, Savity has seized thy hand, Aryaman has seized thy hand. Thou art Mitra by rights”; Agyi is.thy teacher." Having touched (the place of) his navel, he mutters : "Thou art the knot of the breaths ; do not loosen thyself; make not an opening to death, thou that art free from (premature) death."2 Haring gradually passed with his hand along his right shoulder, he nutters, whilst touching (the place of) his heart: "In my will be thy heart; after my will shall thy will follow; in my word thou shalt rejoice with all thy will ; let BỊhaspati join thee to me. He now consigns him: "To Agni. I consign thee. To Väyu I consign thee. To god Savitr I consign thee. i 3) LI 1. Only the reading mrtyum instead of martyam gives a good sense. This must be the meaning of the corrupt tradition.

·- - 20 Jaimin'gļhyasátra English Translation. To the Waters I consign thee. To the Plants: I consign thee. To all the Gods I consign thee. To all the Beings I consign thee, for the sake of security." Now he directs him: "A student art thou. Put fuel on (the fire). Drink water (as thy only beverage). Do the service. Do not sleep in the day-time,” He (i. e, the student) puts pieces of fuel anointed with ghee on the fire with the following mantras, one after each svähâ : "To Agni, to the great Jātavedas, I have brought a piece of wood. As thou, Agni, art inflamed through the piece of wood, thus may I prosper through long life, splendour, vigour, gift, insight, wisdom, offspring, cattle, holy lustre, the enjoyment of food, and riches. Svāhā.--The insight that dwells with the Apsaras, the mind that dwells with the Gandharvas, the divine insight and that which is born from men : "May that insight, the fragrant .one, rejoice me. Svāhā:-Bhûh, svābā.-Bhuvab, svāhā.--Svah, svāhā.-Bhuh, bhuvah, srah, Svaba. He (i. e. the student) ties a girdle round himself witli the verses': "Here protecting me from evil words, purifying my kind as a purifier, bringing strength to exbalation and inhalation, has come to me the sisterly goddess, this blessed girdle.--A protector of right, a defender of mortification, slaying the goblins, overpowering the foes : do thou, O blessed girdle, surround me from all sides ; may we, that wear, thee, not perish." The girdle consists of muñja-grass for a brahmin, of mûrva-grass for a kşatriya, of tāmala-bark mixed with muñja-grass for a vaişya, or for all of muñja-grass. Now as for the garments : the under-garment consists (for al!) of linen or hemp; the uppergarment for a brahmin is made of the skin of an antelope, for a kşatriya of the rurudeer, for a Vaişya of a goat, or for all of the antelope. :

·21 . i Jaiminigrhyasūtra English Translation. With the formula : "Evil averting art thou” he should give the staff, reaching up to the nose, of palāša-wood for a brahmin, of bilya-wood for one who is desirous of spiritual lustre, of nyagrodha-wood for a ksatriya, of udumbara-rood for a Vaisya, or for all of palāša-wood. He should beg food first of his mother, then of other friendly disposed women. He should beg, if he is a brahmin, with the word 'Lady' at the beginning : "Lady, give alms”; with this word in the middle, if he is a Ksatriya.: "Give, Lady, alms"; with this word at the end, if he is a Vaiśya : "Give alms, Lady' not emphasizing (1. el speaking nearly inaudibly) the last syllalle of the word bhiksam (alms) and of the word "give" (dehi). Or all may beg with the word “Ladv" at the beginning. When something abnormal (something to be atoned for) occurs between the act of assuming the garment and of begging almıs), he should cause him to sip water with the formula: "You are living, bestow life 0. him. Waters are ye by name, immortal ones are ye by name ; svadhã are ye be name ; of you, being such, may I partake ; receive me into favour ; he auspicious to me. Oheisance to you, not hurt me." The begged food is brought to the teacher. After three days, or on the same day, he (i.e. the teacher) should recite to the student the verse addressed to Savity, to the west of the fire : first by verse quarters, then by verse halves, then entire. When the pupil has learned the verse and has (by learning the first verse of the Rgveda, the first chaunt of the Sāmayeda, the first formula of the Yajurveda) begun the (study of the) Vedas, he puts on the fire sticks of wood anointed with ghee, with the formula : "Agni, lord of the observances, I shall keep the observance, may I be equal to it, may I succeed in it. Svāhā ! Vayu, do 7 ·22 Jaiminig!l yasūtra English Translation. lord of the observances etc... Svāha ! Âditya, lord of the obseiyances etc... Svāhā ! Lord of the observances, ruling over the observances, etc... Stālā !" This instruction in tbe performance of the observances is everywhere practised (where an occasion presents itself). At the close of the period during which the observances are kept, he should alter the formula, so as to say (in stead of : "I shall keep,.., may I be equal,... may I succeed): "I have kept, ... I have been equal,... I have succeeded." Then he instructs him (i. e, the student): "Be a student of the Veda, subject to the teacher, subdued, lying on the ground, bearing the staff, the girdle, the antelope-hide, the matted hair abstaining from women, falsehood, honey, meat, perfume, garlands." During three days he eats no . pungent or saline food. After the lapse of the three days he should leave the village in eastern or northern directioa go to a palāşa tree, anoint it with "the great words,” sacrifice a iness of boiled rice (at the foot of the tree), throw away his sacred thread, his staff, etc., and returu (to the village). The sacrificial fee consists of a cow. . I. 13. The twilight devotion, In the evening and the morning he should, being pure; at the brink of the water fi. e, on a shore, a bank) with a purifier (i. e. a grass stalk) in his hand, wash himself with water with the three verses, beginning: "You, waters, are”, with the four verses, beginning: "May this gladdening one cross'?s; the Tamadevya chaunt* (comes) at the end. 1. Afterwards he should take another staff etc, 2. Known to the studeut of this sütra from the Jaim. Srautasútra (k.12). 3. Jaim. S. I. 3. +. $. 7. f. Chanted on Jaina. S. I. 2. 1. 6,5.

·. 1 Jaiminigrhyasâtra English Translation. 23 Sitting on a pure spot on darbha grass, holding, darbha grass in his hand, directed toward the west, restraining his speech, he should meditate on the evening twilight until the appearance of the stars. When the stars have appeared, he should, after having thrice restrained his breath, repeat the verse addressed to Savitr a thousand times or a hundred times, (but) at least ten times. He then addresses to the fire the verse beginning : "Agni, be thou our nearest"'1 to Varuņa the verse beginning: “Thou art Varuņa and Mitra."* In the same way in the morning, but now directed toward the east, and he addresses to the Sun the Terse beginning: "Out of the darkness and to Mitra the verse beginning : , "To Mitra, to Aryaman. If the sun should rise or set while he is sleeping, he should repeat mentally the verse addressed to Savity during the rest of that (day or night). This is the atonement in this case. . I. 14. The opening of the annual course of study. On the day of full-moon of Śrāvana or Prausthapada, under the nakşatra Hasta, the opening ceremyny of the annual term of Veda-study (is performed). Having thrice restrained his breath and having sipped water, all -(the students) mutter the "fore muttering" : "May it be ours in common, may it enjoy us in common, may it be efficacious to us in common; may no hatred spring up between us; may it be efficacious to all of us." To them he (i. e, the teacher) should recite the verse addressed to Savity in the way as described in the upanayana (ch. 12) and mentally the Savitr-chaunt and the one composed on the verse : 1 1. Jaim. S. I. 2. t. 9. 2. 2. Jaim. S. IIT. 5. 6. :3. Jaini. br. 11. 68. 4. Jaim. S. I. 2. 2. 3. 3. . Found at the end of the aranya-gana of the Jaiminîyas.

·24 Jaiminigyhyasútra English Translation. "Soma the King." When they have learned the chandas part (of the Sāmaveda, i. e. its first part, containing the three paryans of the agni-, indra-, and pavamāna-verse), beginning at the beginning and as much as is suitable (i. e. at least one verse with its chaunt), he sacrifices nine offerings of entire barley-corns and thick sour milk: to the Rşis (who have seen” the diverse verses and chaunts that have been learnt) (1); to the Deities (to which the versees are addressed) (2); to the Metre (of these verses) (3); to the verses (4); to the Formulae (contained in brāhmaṇa and sútra) (5); to the chaunts (6); with the verse, beginning: "The verse, the chaunt, we revere"s (7); with the verse, beginning: “The Lord of the seat, the wonderful"+ (8) and with the verse, beginning : "The one who gives insight": (9). Then he (i. e. each student ?) gratifies (with a libation of water) the first six already mentioned groups (the Rşis, the Deities, etc.), then his (present ?) teacher, and then the following thirteen (ancient) Teachers : Talavakāra, Sātyamugra, Rāmāyani, Durvāsas, Bhaguri, Gaurundi, Gaurgulavi, Bhagavat-Aupamanyara, Kāradi, Sāvarni, Gārgya, Vārşagaạya and Daivantya.' Having muttered the two verses, beginning : ?Him who possesses grain', and : "To Dadhikrāvan''s over the rest of the sacrificial substance, 1. The bârhaspatya-saman, composed on Jaim. $. I. 1.-10. 1. 2. Probably each student is meant. But the sense of this passage is not 'absolutely clear; it seems, however, impossible to take, is the conmentator doos, adhitya in the sense of adhya'ya. 3. Jaim. S. 1. 2. 3. 6. 10. 4. Jaim. S. T. 2. 1. 6. 7. 6. Jaim. S. II. 28, (i. 0. This list contains nearly the same names as the one of the Kauthumas, see Caranavyûha el. of Benares, page 15), and Simon, Beitraege zur Kenntniss der Ved, Schulen page 28. 7. Jaim. S. I. 2. 1. 10. 7. S. Jaim. S. I. 2. 3. 3. T.

·Jaiminigļhyasūtra English Translation. 25 they eat the remnants and study during the forenoon, When the study of the part sacred to Agni (ofthe sāmaveda Arcika) has been completed, a he-goat is given as fee ; after the part sacred to Indra, a ram ; after the part sacred to Pavamāna Soma, a cow. He (i. e, the newly initiated pupil) should entertain (his teacher) and his fellow students, who have come together. On the day sacred to Savitự, and at the leaving off (the studying the Veda) they wait", one night together with the two adjoining days (i.e. the preceeding and the following days). He should not eat meat, should avoid śrâddhas, should not shave the hair on his body, should not have intercourse with women ; his wife however, he may approach when she has her monthly periods. These observances belong to the rainy season and the autumn, according to some authorities they last (only) half a month. I. 15 . The ending of the term of study. On the day of the full-moon of Taişa they leave off (studying the Veda). Having left off studying with the formula : “May the Metres, that increase each by four syllables, repose duly in the Vedas ; may they think of us propitiously", they should, paying attention to the prescriptions of studying and not-studying and to the observances, study at discretion (?) the Veda. Thenceforward (i. e. from Taişa full-moon on), however, they, shold not study if clouds rise. . 1. Translation uncertain. . 2. Viz, they do not continue their study, ep. Oldenberg's note on Gobli. LIT. 3. 9. 3. Cr. Oldenborg on Gobh, III. 3. 10 and 16.

·26 Jaiminigihyasūtra English Translation. I. 16. The observances (I. 16–18). The gaudânika-, vrâtika-”, and aupánişada-observances last one year each. During these, at the evening and . at daybreak, water should be touched: he should not take food in the morning, before he has touched water, and the evening, after he has touched water, he should not take food before he has put the piece of fuel on the fire. He should put fuel on, that he has taken from the forest. The Aditya obseryance* lasts a year. During this period he should wear one garment, should not-mount a yoked chariot, should not interpose on umbrella between himself and the sun, nor a seat and couch or sandals between himself and the earth; he should not descend (for bathing) farther than knee-deep, except at the injunction of his teacher. During the period of the vrātika observances he (i. e, the teacher) should communicate (to him) the vrataparyan (and the arka-and dvandva-parvans), during the period of the ādityavrătaka, the śukriyaš, during the aupanişada period the upanişad. 1 1 1. The yratn undertaken with the formula (cp. I. 12): "Agni, lord of observancos, přill undertake the Gaudanika, observance" etc., ani! introducing the study of the parvans of the Pârvárcika, called aftor agni, indra and pavamâna. 2. The vrata introducing the study of the three parvaus of the aranyaka, called successively: vrata-, arka--and dvandvaparvan. (see the edition of the Jaini. S4, pages 23-28).—It is remarkable tba the Gobhila-and Khadira-sätras,call this vrata equally vrátika, although in their reconsion of the Samaveda these parvans have the sequence: arka, dvandva, vrata. Thence follows that the sequence preserved by the Jaiminiyas was the original one. 3. Introducing the study of the upanisad, which contains ten adhyayas: the brahmana, the vams'abráhmana the upanisac-brálmana (or gâyatrasyopanisad), the Kena upanised, and the arseya brahmana. 4. Introducing the study of the s'ukriya parvan (soe edition of the Jai:n. S. page 28).

·Jaiminigrhyasútra English Translation. 27 I. 17 To the study of the malūnāmni (verses and their chaunts) are consecrated twelve, nine, six, or three years ; these are the various possibilities; according to some authorities, one year, in case the mabānāmnis have already been studied by his (i. e, the student's) father. During a year he should practise continence, wearing one garment, but the observances (in case he devotes to this part of the Veda one year only) are enhanced. He should stand in the daytime and sit at night. According to some his food and clothing should be dark. But because of the objection to the colour, he should rather put on a white, not a dark (garment). At the study of all (the mahānānınīs) he should touch water, for it is said that "the sakvari-verses are the water. He should not cross a river in a boat, but if his life is in danger (viz, if he would cross the river swimming), lie (may cross by means of a boat, but) should touch water before (ascending) and after (disembarking). Or he may, (before ascending and after disembarking) give drink to (some) cows, for it is said "that the śukriya-verses are the cows. He should not interpose an umbrella between him. self and the rain, but walk in the rain. If he acts thus, Parjanya will send rain according to his wish, At the close of this period of self-restraint he fasts one day and one night. Having gone to the forest, and having filled a brass Tessel with water in which a blyxa octandra (a plant growing in water) has been mixed, he, (i. e. the teacher) causes lim (the student) to sit down near him, and having embraced him he should cause (the student), who keeps his eyes shut, to sing after him the three stotra-veises (i. e. the mahānāmrīs) together with the parts called purisha.* The 1. Keading suklam tveya instead of s'uklam caiva. Jaim. br. IIf. 111: á po vai mahanamuyas. Jaim br. L. c.: pas'avo vai mahinamnyas. See the edition of the Jaim, S, page 60. ! 3.

·28 Jaiminigủhyasůtra English Translation. teacher then should get up and encircle from left to right the face of the student with a new garment. During the rest of the day the student (having returned home) should stand, holding a vessel filled with water in his hand. During the (following) night he should sit (holding the vessel with water) restraining his speech. On the following morning he (the teacher with the pupil) should go into the forest, put fuel on the fire, bring near a calf and unloosen the garment (from the student's eyes). He (the student) should then raise the brass vessel (with water, which he still bears in kis hand) and look at it with the formula : "At the waters I look down”, with the formula: "At the sun I look", he should look at the sun, with the formula : "At the light I look", at the fire, with the formula : "At the calf I look”, at the calf; having poured out the water with the verse beginning: "Some meet "Some meet"'l he should (having returned home) take the garment, the brass Tessel and the calf to his teacher. From a sthālīpāka he makes burnt oblations to Viśvāmitra and Indra, and to the mahānāmni-verses. He then should entertain his teacher and his retinue with food. A cow is the fee. I. 18. The study of the Veda lasts tiyelve years ; reckoned from the birth onward, according to some authorities (in which case, if he is a brahmin, the study is extended over six years only); or until he has learnt the Veda, Constantly he has to add fuel to the fire in the evening, and to go out seeking alms evening and morning. He should avoid two three-stringed objects : a three-stringed amulet and three-stringed shoes. In the sixteenth year the godāna finds place), that means : "the cutting of the beard." The mantras are the 1. Jaini. S. II. 1. 6.

·Jaiminigrhyasūtra English Translation, 29 same as those used for the tonsure (I. 11). The undertaking of thie observances is the same as that of the initiation (I. 12). Here, however, ito new garment is prescribed. He causes to shave off all the hair of his body and to cut his nails, according to Audgāhamani with the exception of his toplock. When he has been shaved, he should bathe. With the formula : "Thou art the skin (the bark) of the trees. O cleansing one, cleanse me. I bring thee near for the sake of long life, of lustre" he rubs himself with paste prepared from the bark of) trees. With the formula : "Thou art the perfume of the trees. O sweet-scented one, make me sweet-scented among gods and men. I bring thee near for the sake of long life, of lustre" he rubs, after having bathed, his body with ointment. With the formula : "Thou art the flower of the trees. O sweet-scented one, make me (etc. as above)", be fastens a garland on (his head). With the formula : “Thou art à mirror (ādarśa); may both gods and men look (adrśyāsan, sic !) at me. Thou art shining, may I shine among gods and men'' he should look at himself in the mirror. Having taken away the wreath he (i. e. the teacher) should give him directions (to put fuel on the fire etc.). The ordinances (to which the student is subjectcd) during the years (of the study following after the godāna) are treated. A cow is the fee, - I. 19. 1- -- The bath taken at the end of studentship. After he has studied the Veda and observed the observances, a brahmin, being about to take the (absolving) bath, gets ready the ( following ) requisites: a new garment, a mat of erakā-grass, paste for the bath, ointment, flowers, collyrium, a mirror, two new garments, a three-stringed amulet, a bamboo staff and two white shoes. A fully equipped barber stands near on the north side.

·30 Jaiminigolyastra English Translation. Having spread out the mat of eraka grass and covered it with the new garment with the fringe toward the north, he (the teacher) should cause him. (i, e, the student) to sit down with his face clirected toward the east and should throw his staff into the water with the formula: “Thou art the thunderbolt destined for the enemies." The girdle he should make him loosen with the verse beginning: "Unloose the highest.'' The girdle also he should throw into the water. The mantras (for the shaving) are the same as those of the shaving (I. 18); the shaving also takes place, He shaves (on this occasion) first his head, then his beard, then his other limbs successively; he (the student or the teacher ?) should bury the hair of his head, the hair of his beard and his nail-clippings at the root of an aśvattha or udumbara-tree. With luke-warm water, holding a piece of gold between (the water and the body), he (i. e. the teacher) should bathe him with the verse : "Be thou propitious and most favourable to us, and gracious, O Sarasvati ; let us not be separated from sight of thee.""? He should take the bath under the nakşatra Rohini, this nakşatra belongs to Prajāpati, if he wishes to get offspring. He should take the bath under the nakshatra Mrgasiras, this nakşatra belongs to Soma, if he wishes that a Soma-sacrifice may fall to his share. He should take the bath under the nakşatra Tishya, this nakşatra belongs to Bihaspati, and Brhaspati is the Brahman (the holy Word, the Veda), if he wishes to get spiritual lustre. He should take the bath under the nakşatra Hasta, this nakșatra belongs to Savitr, if he wishes to be impelled by Savitr. He should take the bath under the nakṣatra Anūrādbās, this nakşatra 1. Jain. S. II. 5 1. 2. Only the reading sandrs'ah of Ath.: V. gives good senso. 3. If he wishes afterwards to be chosen ils priest at a Soma-sacrifice. - ·! Jaiminigrhyasútra English Translation, 31 . . 1 belongs to Mitra, if he wishes to be dear to his friends (mitra). He should take the bath under the nakşatra Śravaņa, this nakṣatra belongs to Vişnu, and Vişnu is the sacrifice, if he wishes that a sacrifice may fall to his share." He (i. e. the teacher) should invest him with the new garment with the verse : "We clothe, O Soma this boy" etc. Then he should salve his eyes, first the left and then the right, with the verse beginning : "With glory me.' The three-stringed amulet, which must be made of palāśa-wood if he is desirous of averting evil, he (i. e. the student) fastens to his neck with the formula : "Thou art the one averting evil", of bilva-wood, if he is desirous of spiritual lustre with the formula: “May I become possessed of spiritual lustre," of arka-wood, if he is desirous of getting food with the formula : "May I eat food." With the formula : "Thou art the Gandharva Viśvāvası ; protect thou me, guard thou me" he takes the bamboo staff. He should put on the two shoes with the formula : "You are the leaders, lead me.' First he fastens on the right one. The observances for him are the following: he should not wish for sport with a girl that has not reached the age of puberty, he should not run while it is raining, nor take his shoes in his own hand, nor gather fruits of the trees liimself, nor go toward erening to another village, neither go alone nor together with Sûdras, not look into a well, not climb a tree nor a bridge, nor be seated without inteposing (something between himself and the ground), not eat food which has been brought in at the western door ; nor (pre- For similar prescriptions cp. Brudh. s'rs. XVII. 39. 2. Op. l. 12 (page 1+). 1. 3. Jaim. SY. II. 2. 12.

·32 Jaiminigrlıyasîtra English Translation. pared) food that has turned sour, nor food which has been cooked twice (i. e. has been warmed) or which has been kept over for tlie night, except such as is prepared of vegetables, meat, barley, rice, flour, parched rice, juice of sugarcane, coagulated milk; honey, and gliee. He should not laugh if there is no cause for mirth, not bathe naked, not speak harsh words, avoid scandal and quarrels. According to Âruņi Gautama there are three kinds of Snātakas : the Snitaka by knowledge, the Snātaka by the completion of his observances, and the Snātaka by knowledge and by the completion of his observances. Of these the last ranks foremost, the first two are equal(to each-other). (The Arghya reception on Madhuparka) When he has taken the (absolving) bath (and has become a "Snātaka") he should address his teacher: "Your honour should bring me the madhuparka" (i. e, the mixture of ghee, curds, and honey). He or another person, competent to replace the teacher should bring to him, who is seated with his face turned toward the east, the madhuparka ; the bed of grass (to sit down upon), the water for washing the feet, the arghya water, and the water for sipping, each separately. He seats himself on the bed of grass. He washes his feet with the water destined for this use with the formula : "In me may fortune rest': 'when it is a sudra who washes his feet, the left foot should be washed first; then the right foot with the formula : “In me may rest the padyā viraj." With the verse beginning : "In me may lustre" he should accept the arghya water; the water offered him for sipping he should'sip. Underneath the wooden vessel (in which the madhuparka is not to be given), a 1 111 1... See the remark of Professor Oldenberg in sacred B. of the East XXIX, page 97. 2. Jain). SV. II. 1.4, ·Jaiminigrlyasûlra English Translation. 33 bushel of grass is held ; the two bushels of grass (viz. this one and the other one, mentioned in the following sentence) are (beforehand) tied together at their topparts"; one bushel f grass lies above the vessel ; between these two bushels curds and honey are put together in the vessel. If he adds curds, the nadhuparka is a dadhimantha, if water: a udamantha, if milk: a payasya. This madhuparka he should accept with the formula : “On the impulse of god Savitſ (I accept thee with the arms of the Aşvins with the hands of Pûşan)". Having put it down on the ground and having mixed the contents with his thumb and ring-finger, he should thrice eat of it with the formula : "For the sake of glory, of fortune, of food, of holy lustre (I take) thee to me." The rest of it he should give to a brahmin, having seized the vessel at the left side, or to a non-brahmin, but then after first having sprinkled it with water, or he may bury (the remains) in a hole. Any other person then holding a knife in his hand, speaks, looking at the cow, (which noir is brought near): "The cow, the cow, the cow !" To this (cow) he addresses the formula : "fle cow will become a milch-cow's (and the verse): "The mother of the Rudras, the daughter of the Vasus, the sister of the Adityas, the nayel of immortality-to the people who understand me I will say : do not kill the guiltless cow, which is Aditi.- Let it drink water, let it eat grass.” Immediately after this verse he should say: "Om! Let it loose", but if it is to be killed : "Slaughter it." be . 1. According to Baudhayana the madhuparka is given Kürcábhyám parigrhya. 2. This probably is the meaning of avaghrsyn, which usually signibes: to rub off. 3. Translation doubtful, 4. The srautasutra also has the reading havya in stead of the only possiblo blavy.i.

·37 Jaiminigyhyasütra English Translation. - Now there are six persons, to whom the arglıya reception is due : an officiating priest at a Vedic sacrifice, a teacher, a Snātaka, a King who has received the royal consecration, a dear friend, and a learned brahmin. For these he should kill the guest cow. He should sprinkle her with water with the formula: "For the guest (I sprinkle thee)." I. 20. The wedding (I. 20-22). Having taken the (absolving) bath he (should return home and attend upon his parents, being subject to them, With their permission he should take for his wife a girl, who has reached the age of pubcrty, who is his equal in birth, who should belong to a different gotra (from her husband's), who should not be related to his mother in the seventh degree, who should be younger than himself who is older. The messenger (who is to ask the girl in his name) he dismisses with the verse : "May be free from thorns, and straight, the paths by which our friends go a wooing for us; may Aryaman, may Bhaga lead us all, may our domestic state be well regulated, ye gods- !" On the fire, when it is being brought near on the occasion of the taking of the hand i, e, at the wedding properi, he speaks the verse: May Agni come hither the first of the deities ; may he release the offspring of this (woman) from the fetter of death. May this king Varuņa grant, that this woman shall not weep over distress (falling to her lot) through her sons." To the fire, when it has been kindled, he addresses, standing before it and looking at it, the verse : "May Agni gărhapatya protect this woman, may he lead her offspring to long life. With fertile womb may she be the mother of living children ; nay she experience delight in her sons.'' -- .

·Jaiminigrhyasútra English Translation. 35 Before the fire a brahmin, restraining his speech, should stand turned to the west, holding a vessel filled with water ; to the south of the fire the mother of the bride) should stand holding in a winnowing basket roasted grain mixed with sami leaves, in the absence of the mother any female person who can replace her (i, e. the mother's sister or the mother's mother). To the west of the fire he sliould put clown a mat of eraká reed, or a bundle of grass, or something else of that kind, after having rolled it up, so that, when (at the moment the bridegroom and the bride are going to take their seat upon it) it is pushed forward, it reaches up to the western part of the grass strewn (around the fire). Now he gives her the two garments after having sprinkled them and having spoken over them the verse : "The goddesses, who spun, who wove, who spread out and who drew out the end on both sides, may these goddesses clothe thee with long life. Put this grament on, living long." Then he should address her: "Strike on this eraka mat with your right foot (so that the mat lies as indicated above). (The bride does so) with the formula : "May the path leading to the husband be successful for me." If she should not mutter, he (the groom) himself should mutter, changing it : "for her" (instead of "for me"). On the soutieern (i. e. night) part of the mat he causes the bride to sit down, the bridegroom himself takes place on the northern (left) part. They should touch one another (putting, for a moment, their hand on each other's shoulder). He himself (sitting on the mat) should offer the following burnt oblations speaking loudly, whilst the bride takes hold of him. Having sacrificed with the great words” (i. e. bhùḥ, svâbâ ! bhuvah, svâhâ ! svah, svâhâ ; bhūr bhuvah svah, syâhâ !) he sacrifices seven offerings, pouring the residue of the ghee ·36 ſaiminigrhyasđtra English Translation. www after the oblation with the first verse on the head of the bride: "Thou who liest down athwart, thinking : "t is I who keep all things asunder”, thee with a stream of ghee we propitiate completely. To samrādbā, Svāhā !" (1). May no lament arise at night in thy house, may the weeping (females; take their abode apart from thee, mayest thou not beat thy breast with loose hair, mayest thou, with thy husband living, shine in thy husband's world, beholding thy offspring, with well-willing mind. Syāhā ! (2). May Anuwati approve today our sacrifice among the gods, and may Agni the oblation-carrier bring this about ; may he prosper. Svāhā ! (3). May heaven protect thy back, Vāyu thy thighs, and the two Aśvins thy breast, may Savitr protect thy suckling sons. Until the garment is put on (thy sons) may Brhaspati guard (them) and the All-gods afterwards. Svāba ! (4), Taking childlessness, death of sons, evil, and distress (from thee) as a wreath from the head, I fasten it to thy foes as a fetter. Svāhā ! (5). Whichever evil was in all thy limbs, that I have removed by the offerings made with a ladle full of ghee. Svāhā !(6) (and the last or seventh) with the verse beginning : "O Prajāpati."? 1 1 FISHER -- I. 21. - Now he seizes with his right hand her right hand-her open hand with the fingers extended, if he wishes male, her: fingers (only), if he wishes female children, her hand together with the thumb, if he wishes both with the verses : "I seize thy hand that we may be blessed with good-fortunes, that with me aš a husband thou mayest live to old age. Bhaga, Aryaman, Savit;, Purandhi, the gods, have given thee to me that we may rule our house.-Soma gave 1. The mantra is corrupt, cp. e. g. Hir, I. 2. 18. 2. See l.. 3. The correct reading would be path sah.

·J aiminigủhyasūtra English Translation, 37 her to the Gandharva ; the Gandharva gave her to Agni; Agni gave welfare and riches and this one to me.-Soma acquired thee first as his wife, after him the Gandharya acquired thee. Thy third husband is Agni, the fourth am 1, (thy) human (husband)." Then he should make her step upon a stone after the manner described in the chapter on initiation (I. 8), changing the masculine gender into the feminine. Whilst being regarded by the bride on the northeastern part of the fire he murmurs the verses : "Be not of evil eye; not bringing death to me, thy husband; bring luck to the cattle', be kindly disposed and full of lustre. Give birth to living children, love the gods, be friendly. Bring luck to our two-and four-footed ones.—May Prajapati generate progeny for us, may. Aryaman unite us to reach old age, enter, not ill-omened, the world of thy 'husband. Bring luck to our two-and four-footed ones.-Lead her, 0 Pūşan, to us, the highly blessed one, into whom men pour their sperm, her, who may willingly part her thighs, into whom we willingly may introduce the member.- Yonder am I, this one art thou; the Saman am I, the Ķc art thou ; the mind am I, the word art thou, the Heaven am I, the Earth art thou. Come, et us join together, let us unite our sperm to generate a male child. Be devoted to me, occupy one couch with me, thou So-and-so." Here he should instead of "So-and-so" put in her name. Thereupon the pair should walk around the fire, whilst the bridegroom nutters the formula : "Thou art food’, strength by name is thy mother ; come thou to me with progeny, with wealth." ' 10 1. Thus according to the MSS, of the text. 2. ir siands according to the comm. for it (nom. of is) ·38 Jaiminigyhyasûtra English Translation. After the circumambulation her brother or another person who is a friend of hers should pour with his joined hands out of the winnowing basket into her joined hands roasted grain sprinkled with ghee, "picking out" again and again (i. e, not all the grain at once, but at several times), Having spread under" and poured over (the roasted grain) some ghee, the other one (i. e. the bride) sliould sacrifice it in the fire with the three verses : “This young girl going from her parents to the world of her husband, bas sacrificed away her dīkşa'. Svāhā.--This woman, strewing grains into the fire, prays: "May my husband live long, may my relations be prosperous." Svāhā.- To the god Aryaman the girl has sacrificed,to Agni; may he, the god Aryaman, loosen her from here, not from thence. Svāhā! After each oblation he mutters, four times (i, e, after each of these three, and after the fourth one, mentioned beneath) the verse : "May we find our way with thee through all hostile powers, as through streams of water.” Without mantra the person who holds the roasted grain (the mother etc. cp. should pour out as a fourth oblation. (the rest of the gram in the winnowing basket) for (the obtaining of) a (special) wish (i. e. in order that the bride may see fulfilled any wish, on which she has to fix her thought).* The right neb of the winnowing basket they call the wish,"s On the north-eastern part of the fire he causes her to step forward seven steps", each with one of the following I. 20) 1. Tlie diksa in the sacrifice of Soma comprises also the abstinence of sexual intercourse. The verb in the plural, the subject in the singular, coriunt from Al, XIV.2, 52. 3. Viz, from her future state as a housewife. 4. Cp. Kars, su. 70. 18. 5. For this passage cp. Sänkh, I. 14, , As'y. I. 7. 17, 1''17. I. 7, 5. 6. Probably the groom follows her and puts his right foot on each traco of the right foot of the brilla. 1 21 ·Jaiminigrlıyasūtra English Translation, 39 formulae : "One for sap; may Vişņı go after thee.-Two for juice ; may Vişņu go after thee.--Three for prosperity ; may Vişnı go after thee.-Four for comfort; may Vişņu go after tliee.--I'ive for progeny; may Vişņu go after thee.-- Six for the seasons ; may Vişņu go after thee.-Be a friend of seven steps." At the seventh (step), having caused her to stand directed to the east, they should sprinkle her out of the vessel filled with water with the three verses, beginning : "Ye waters are beneficent.''' The lookers-on he addresses with the verse : "This woman wears auspicious ornaments. Come up to her and behold her. Having brought luck to her, go away back to your houses." . Then he should make her look on the pole-star, the star arundhati (i. e. alkor of ursa major), and the seven seers (ursa major), when she declares : “Let me see (them)." To the pole-star she addresses looking at it, the formula : "Thou art the pole-star (dhruva, firm), may I become firm (i. e. fixed) in the house of my husband So-and-so", 'uttering the name of her husband (instead of "So-and-so"), and at the end of the formula her own name in the nominative On arundhati she looks with the formula : "Arundhati, may I be held fast by my husband So-and-so," uttering the name of her husband and at the end of the formula her own name. case. I. 22. When she departs to the house of her husbaud), he speaks over her the verse ; "May Pūşan lead thee thence, 1. Vix, the person who holds the water (I. 20) together with the brillegroom and the person who has held the grain. 2. Soe T. 13 big. 3. Instead of aruddha wo expect muddha, see Gob. II. 3. 11.

·1 40 Jaiminigrhyasútra Englis!. Translation. grasping thy hand; may the Asvins carry thee forth in a chariot ; go to the house, that thou mayest be a housewife ; having control thou shalt speak unto the council." When she has reached her own house, (some women) of good disposition, that possess beantiful progeny and have reached old age together (with their respective. husbands), - make her descend with the verse : "May here succeed for thee by progeny what is clear (10 you). Watch thou over this house for housewife-ship; unite yourself with this one, · your husband ; then, being not deficient, thou shalt speak to the council.") Thereupon he makes her sit down on a bull's hide with the hairy side turned upwards, with the verse : "Here may cows sit down, here horses, here inen, Here may also Püşan with a thousand sacrificial gifts sit down." Having placed a boy in her lap he should throw sweetmeats or fruits (in its hands). Having removed the boy he should, whilst the wife holds on to him from behind, sacrifice with the following eight formulae, each concluded with the word Syālā !: "Here is steadiness. Here is independant steadi- Here is delight. Heré take delight.' In me the steadiness. In me the independant steadiness. In me the jov. In me rejoice;" During a period of three days and nights they should abstain from saline or pungent food and from sexual intercourse, sleeping on the ground and lying together without approaching one another. After the lapse of the three days they should cohabit. In the night* (following on the threeday periud; (begins) the ritual work of the married pair. ! -- ness. 1. The text is corr'ilpt, cp. RV. X. 85. 27. 2. Thus the conim.; the preciso meaning is unknown. 3; Apparently the "some of Gobh. II. 5. 7 are the Jaiminîyas, 1. The following is the caturthikarinan: the ritual of the fourth night.

·> Jaiminigrhyasūtra English Translation. 41 He should sacrifice the expiatory oblations with the formulae: “Expiating Agni ! Expiating Agni ! Thou art the expiation of the gods. 1, a brahmin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to progeny, remove from her. Svähä.---Expiatory Vīyu ! Thou art the expiation of the gods. I, a brahmin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to cattle, remove from her. Svāhā.---Expiatory Sûrya! Thou art the expiation of the gods. I, a brahmin, ertreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to the husband, remove from her. Svāhā.- Expiatory Candra ! Thou art the expiation of the gods. I, a brahmin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings destruction to the house, remove from her, Svāhī.--Expiatory Agni, Vāyu, Sûrya, Candra, you are the expiation of the gods. 1, a brahmin, entreat you, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings destruction to fame, remove ye from her. Svāhā." Having sacrificed from a sthālīpāka to Agni and Prajāpati and having poured together into a wooden vessel the remnants of each oblation, he should address her with the words: “Anoint thy vital canals." First (she anoints) the navel, then the organs of sense which are above (viz. eyes, nose, ears, mouth), then those beneath (the navel). After the three days have passed, the cohabitation takes place, after the husband lias muttered the three following verses ; "May Vişņu make the womb ready; may Tvaştr frame the shape (of the child), may Prajāpati pour forth the sperm, may Dhātr give thee conception. Give conception, Sinīvālī, give conception, Sarasvatī; may the two Aśvins, the gods wreathed with lotus, give conception to thee.-The embryo, which the Asvins with golden fire- ·42 Jaiminigihyasůtra English Translation. drill produce : that embryo I put into thee, for giving birth in the tenth month." The cohabitation takes place in this manner after eachi menstrual period. After the burnt oblations he should give a cow to his teacher, in default of the teacher he should give a cow to (some) brahmins. 1. 23 # The regular evening and morning-sacrifices. At the evening-and morning-sacrifice he offers first an oblation of ghee to Agni, a second to Prajāpati; thus also in the morning, but then instead of Agni: to Surya. The Vaišvadeva. Of his evening and morning-food he puts aside two great portions destined for the bali-offerings, and sacrifices into the fire from the foremost portion : "To Agni. Svābā! To Soma. Svāhā ! To Dhanvantari. Svāhā ! To Heaven and Earth. Svāhā! To the All-gods. Svāhā! To all the Deities. Svähā ! To Prajāpati. Svāhā !" The last one only mentally (i. e. he thinks only: "To Prajāpati. Svāba"). Then to the north of the fire he offers (on the ground) a bali-sacrifice with the verse : "The gladdening, tremibling, increase-bringing ones, that follow on the track of the wind : to these I, desirous of food, offer a bali-sacrifice. May much nutritive food fall to my share." In the same way if (someone) hangers.”. On the place where he collects his revenues (his rice, barley, etc.) he offers a bali-sacrifice with the formula : "To Death's abode." Of the rest bali-offerings are made sun- 1 1 -- 1. Possibly dhrajim was the original reading. 2. This is not clear to me. During a sacrifice the Brahma1-priest has his seat to the south of the fire. 1 ·Jaiminigrhyasūtra English Translation, 43 wise, with the formula : "To the house-deities I offer a balı; may they accept this from me, may they protect me, may they guard me, may they preserve me. To these obeisance, to these Svāhā," first near the water-jar, then in the middle of the house, in the north-eastern part, near the bed, on the threshold, near the enclosure, and near the place where the Brahman has his seat. The remains he should pour out for Dhanvantari. At all the house-rites’ a benediction must be said (by one or more brahmins who must then be entertained with food). This (benediction) is called the great means of appeasement (i. e. of averting evil). I. 24 The sacrifice of the first fruits. When he is about to undertake the sacrifice of the first fruits, he should first perform a sacrifice with the old fruits to Agni, Dhanvantari, Prajāpati and Indra, they offer three oblations of the first fruits, in autumn of rice, in spring of barley, in the rainy season of millet. On these occasions a mess of the corns boiled whole, is offered successively to Indra and Agni, to the Allgods, to Heaven and Earth. Or one mess only is offered. The "spreading-under" and the sprinkling of ghee have been dealt with (and should take place here). Twice be cuts of a fragment from the sacrificial substance, then he should partake of it after having muttered the verse : "From the good ye lave led us to the better, ye gods! Through thee, the nourishment, may . This is not clear to me. During a sacrifice the Brahman-priest las his sent to the south of the fire. 2. Perhaps read grhyesn in stead of grhesu. 3. All is based on tho srauta-ritual, couv. g. Ap. VI. 29. 3, 7, 10, 4. This means probably that of the first fruits a caru is cffered to Agui, Dhanvantari, Prajapati, Indra, and Indra and Agni and so on.

·4+ Jaiminigrhyasūtra English Translation. We obtain thee. Thus enter into us; () Potion, being refreshment, for the good of our children and ourselves, pleasant.” Of the barley he should partake with the verse: "This barley, mixed with honey, they have ploughed through Sarasvatī under Manu. Indra was lord of the plough, the hundredfold wise one ; ploughers were the Maruts, the exuberant givers:" Of the inillet he should partake with the verse : "May Agni partake first, for he knows how the sacrificial substance is ; may lie, the friend of all human tribes, make the herbs blessed for us. II. I. 1 The s'raddha (II, 1-2). When thy are going to perform a śrāddha, they should bathe, put on clean garments, strew the house with sesamum, and prepare the food, sprinkling it with "substances fit for oblation"; during all the acts they should use the left hand, wear the sacred thread (or the upper garment) on the right shoulder and beneath the left arm-pit. All that he gives, he should give after sprinkling it with 'substances fit for oblation.' The expression : "substances fit for oblation": means : sesamum. Having brought tooth-sticks, water and unguents proper for bathing, water for washing the feet, which has been drawn first of all, he causes to sit down (some, at least three) brahmins, spotless in three respects (i, e. knowledge, birth, and behaviour) with the verse : ' "May my Fathers come to their share, called by the Virāj, from the oceanic water. Live ye upon this undiminished (share), delight ye at free will in that which is given by me." Then he should give to the brahmins darbha grass cut off near 'the root, 1. Translation uncertain ·JaiminigỊhyasûtra English Translation. 45 having made (from this grass) layers wound from right to left', with the formula: “Here, Father, So-and-so is a seat for thee and for those who come here with thee ; for these also is the seat." In the same way for his grandfather and great grandfather. Then he should give them water mixed with sesamum (pouring it out) through a strainer, perfumes and flowers. Having cut off a portion of the food and baving sprinkled it withi ghee, he takes the grass for strewing around the fire etc., asks the bralımins' permission to sacrifice into the fire, carries it forward in south-eastern direction and strews the grass shaking it around the fire three times from left to right, wearing his sacred thread (or his upper-garment) on his right shoulder and beneath his left arm-pit. He should sprinkle water around the fire three times from left to right and three times from right to left. The fuel and the enclosing pegs are of udumbara-wood, as also the ladle. Having made and consecrated by mantras the two purifyers, and having ""purified" with them the food, he throws the purifyers into the fire and sacrifices by means of the ladle (from the food): “To Agni, who carries the oblauicn to the Manes. Svadbā! Obeisance ! Svāhā 1-To soma, who is acconipanied by the Fatliers. Svadhā ! Obeisance ! Svaha." Then having shifted his sacred thread (or his upper-garment) to the left shoulder, and having touched water, he throws the ladle into the fire with the formula: "To Yama, who is accompanied by the Angiras. Stābā !” Having performed the namaskāra according to the deities”, he should sprinkle (again) water around the fire in the same way as before. 1 - 1. This refers to the manner in which the thread holding the grass, has been slung around it. 2. He has to mutter: "I make an obeisance to my Father. I nek: 42 oheisance to my grandfather" otc.

·46 Jaiminigrhyasůtra English Translation. --- Then he puts a big portion of food with condiments in (different) vessels and pours milk or ghee upon it with the verse : "In the raw ones (i. e. tle cows) the boiled nectar has entered ; delight ye at free will in that which is given by me." The big portions he assigns with the verses : “This, ye Fathers, is your share, given in the vessels, the nectar, full of svadhā. Live ye upon this undiminished (share), delight at free will in that which is given by me.- The immortal Word, the immortal Waters, the immortal) Food : this is the threefold, one-law-ed immortality of the Word.' Delight ye at free will in these three given by me; may here, ye gods, be weal for us. This sacrifice to the Fathers is the highest : what is given in the vessels, what is destined for the Fathers, O Agni. Word and Mind, ye Fathers, are your offering. Delight ye at free will in what has been given by the Asvins.—The Fathers here on the earth, those in the atmosphere, and those of the ocean, those that have reached the Word, that bave become immortal, may these all delight in this sacrificial substance.--Here is strength (food) for you and here Svadhā, eat ye and drink it?, and may this (portion) not be diminished for you. Take with you the Svadha : the spring of nectar; tnjoy the Svadba, ye Fathers, that is here.--The strength (food) and the deity that is here, ye Fathers, upon that may we live a hundred ye my life full of light and devoid of old age.". There upon he puts these (vessels with food) down near the brahmins and assigns them with his thumb, muttering : "To So-and-so. Svadhā. To So-and-so. Svadbā.'' While thy eat he speaks over them the verse: What by me (is bestowed) against or with my will, on an imperfect brahmin or on a non-brahmin', what food drops into years. Make 1. The text of these verses being more or less corrupt, I have followed thie reconsion of the Kathakagrhyasútra. 1 1 ·Jaiminig!hyasútra English Translation. 47 . terrific Nirịti, by which our Fathers and the deities are gladdened-may Vāyu purify all that ; by it; being purified, may the deities rejoice, in it may the Fathers rejcice." Having chanted the Âśvasāınan, composed on the verse beginning: “The ocean roared,"I and having asked if (their meal) is finished, lie should, wearing his sacred thread (or his uppergarment) upon his left, shoulder, make them rinse their mouths. Then he says : "May you be pleased”, circumambulates them, turning his right side toward them, and while they depart, mutters over them the "What a black bird and a beast of prey, what an unclean person, have eaten of the food prepared by me with mantras, may Savitr Vaiśvānara purify that; by it, being purified may the deities rejoice; in it may the Fathers rejoice themselves." verse : II. 2. Having begged for the rest of the food, to do with it as he pleases) he should return (from the spot to where he has accompanied the departing brahmins). He smears with bull's dung a quadrangular spot, directed toward the southeast, and in the middle of it by means of a piece of wood scratches a line with the formula: "Driven away are the asuras, the rakṣasas, the piśācas, who dwell among the Fathers", and lays down to the south of this square a firebrand with the verse : "Whatsoever asuras roan about at will assuming various shapes, being large-bodied or smallbodied (?), may Agni expel them from this space.' Having strewn darbha-grass along the line, he makes him (i. e. his father) rinse his mouth by means of a vessel filled with water (from which he pours out some quantity): "Father So-and-so, rinse thy mouth, and may these that accompany f 1. Jaim. S.l. 3. 6, 5. - ·$8 JaiminigỊhyasîtra English Translation. thee here also rinse their mouths.'' In the same way for his grandfather and great-grandfather, On these places (where he has poured out the water, for each of the three ancestors a little more to the south) he lays down little balls of boiled rice, addressing each of his ancestors by his name, with that part of the hand which is sacred to the Manes', with the fororula: "This is for thee, Father So-and-so, and for those who accompany thee. Svadhã. Obeisance." In the same way for his grandfather and great-grandfather. If he does not know their names, then with the formulae : "Father, this is for thee. Grandfather, this is for thee. Great-grandfather, this is for thee." If he does not know his kinsmen (nor their names)', then with the forinulae : "This is for the Fathers, who dwell on the earth. This is for the Grandfathers who dwell in the atmosphere. This is for the Great-grandfathers who dwell in the heaven.” With the formula : "Here, ye Fathers, regale yourselves; like bulls come hither, each to your own share”, he should turn round to the north and sit down, holding his breath as long as possible. Then he (turns back and having muttered the formula: "The Fathers have regaled themselves ; like bulls they are come hither, each to his own share”, he makes them rinse their mouths in the same way as described above, he loosens the tuck of his garments, performs obeisance to each of the deities, and assigns garments to them: a knot of wool or a cloth consisting of the fringe of his garment, with the formulae: "Here is a garment for you, O Fathers ; give ye a house to us; O Fathers; give fruit to the womb, O Fathers : a boy wreathed with lotus, that here may be a male child.” be a male child." He gives He gives ointment and ' 1 * 4 1. The part between thumb and foro-finger. 2. Cp, Ap. s'rs. I. 9. 6. 3. See Eggeling in Sacred Books of the East, vol. XII, page 308, note 2. 4. He has to say: "Oheisance to my Father So-and-so" etc.

·JaiminigỊlıyasūtra English Translation. 49 collyrium with the formula: "Anoint thee, So and so !" and "Anoint thy eyes, So-and-so!” He should give perfumes and flowers. He then addresses them with the following six formulae of obeisance : "Obeisance to your sap, ye Fathers ! Obeisance to your lustre, ye Fathers ! Obeisance to your life, ye Fathers ! Obeisance to your terror, ye Fathers ! Obeisance to your strength, ye Fathers ! Obeisance to your wrath, ye Fathers ! and to your Svadbā. Obeisance to you, ye Fathers !" With-thie verse : "Ye waters, who carry food, nectar, ghee, milk, kīlāla' and parisrul", are Svadhã ; satiate my Fathers” he pours out water, , and speaks over it the verse : "May it not diminish for me; may great liberality fall to my share; may the Brahmins delight in the food I offer repeatedly. May what I give (to the Brahmins) become for me in the highest abode Nectar-water of a thousand streams.-May Gods and Fathers subsist here upon this liberality of mine. Live ye upon this undiminished (share), delight at free will in that which is given by me." He then circumambulates, turning toward it liis right side, (the spot where the ancestors have been regaled) with the verse : "They who are common and benevolent, the living amongst the living, mine: may their prosperity fail to iny lot in this world through a hundred years." The rice balls may be eaten by a sick person, by one who is desirous of food, or they may be thrown into the fire or the water, or given to a goat, a cow, or a brahmin, Of the rest (i, e. either the rice from which the rice balls have been taken, or the rest of the food eaten by the brahmins) he may eat, but he should not eat his hill. ! 1 1 1. Kinds of spirituous liquor, o Snura. .

·50 Jaiminig!hyasūtra English Translation. II. 3. 3 The Astakas. On each of the three dark halves of the months following on the Âgrahayaņi-fullmoonday fall the Aştakās: the Aştakā of vegetables, the Aştakā of meat, and the Aştakā of flour-cakes. The sacrificial substance is vegetables, flesh, flour-cakes, and (for all) a mess of boiled rice. Of these substances he should sacrifice into the fire in the manner prescribed for a sthālīpāka, with the formulae: “To the Așțakā. Svāhā ! To the Aştakā par excellence. Svāhā! To the favourable Aştakā. Svaha ! To the Samvatsara, to the Parivatsara, to the Idāvatsara, to the Idvatsara, to the Âvatsara make ye (the offering) with obeisance. Through thee may we, undecayed, unbeaten, long enjoy the favour of these (years), which are worthy of sacrifice. Svāhā !". Having poured out the burnt-oblations, he should respectfully address (the fire ?) with the formula : "Come, thou good Fortine (or : "O Bhaga); come, thou good Fortune ; come, thou good Fortune." At the middle Aştakā he should have a cow slaughtered. He should sprinkle her with the formula: "To the Astakā agreeable I sprinkle thee.” Of this (cow) he should take out the left flank, the left apaghanis and the left buttock, On the next day he performs the anvaştakya-śrāddha (i. e. the śrāddha on the day after the aştakā), or it may take place on the same day. Having made sit down (some) 1. According to the comm. this last mantra consists of five separate "To the Samvatsara make ye offering” (etc.) (1). "TO the Parivatsara make ye offering" (etc.) (2). etc. etc. wholly certain 2. Probably these parts are reservel for the avastakya, op. the following, 3. Perhaps the thigh, see Gobh. IV.), ). .. 147 mantras: This is not ·Jaiminigrhyasîtra English Translation. 51 Brahmins (at least three), who are worthy tờ partake of the sacrificial substances, he should satiate them, carry forward to the south (out of this fire) six fires, and dig near each of these fires one trench, a span long, three fingers broad, one finger deep. In these trenches he deposits the balls of boiled rice, addressing his ancestors each with his name, with that part of the hand which is sacred to the Manes'. The marrow he lays down for the inale ascendants, the ribs (etc.) for the female ones. Some adhivaryusº teach about this subject, that the middle rice ball (offered at the anvaştakya-śräddha) should be eaten by the wife of one who is desirous of offspring; thus also (the middle rice ball) of an (ordinary) śrăddha, or the sthālīpāka. II. 4. - during The funeral ceremonies (II. 4-5). When the corpse of one who had consecrated and his lifetime maintained the three sacred fires has gone lost, he (viz. the son) should fetch 360 palāśa-stems and soape these on the skin of a black antelope into a human frame : for the head he lays down 40, for the neck 10, for the two arms 100, for the fingers again 10, for the breast 30, for the belly 20, for the thighs 100, fur the organ of generation 10, for the knees and the legs 30, for the toes ro. "So many are the bones of a man", says the sacred tradition. If the corpse has not gone lost!, they should shave the hair, pare the nails, wash it and raise it on a pyre ; .here they * 1. See note l, on page 48. 2. Viz. Adherents of the Yajurveda. 3. This must mean: the rest of the sthâlipäka, of which bas been sacrificed. 4. The translation of this corrupt passage is conjectural.

·56 52 Jaiminigrhyasůtra English Translation. pile also his sacrificial utensils in the way described in the chapter of the brāhmaṇa which begins : "on it they place him ; on his nostrils he should put down the two sruvaladles'"'. Having previously taken four ladle-fuls of ghee, according to the prescripts of the chapter in the brahmaņa beginning: "He who knows thus, if he should fall illº'?, (and then having made an oblation with this ghee in the fire) he puts, if possible, a piece of gold on the mouth of the corpse", propels the fires to the pyre and addresses it respectfully with the chaunts : witly the one composed on the verse beginning: "The eagle flying in the vault''*, according to the grāmageya ; when the smoke has risen upwards, with the one composed on the verse beginning: “Thy sparkling smoke arises and when the fire has risen, with one of the two composed on the verse beginning: "Agni, be gracious; thou art great”. The Sämans should be chanted riglt off ("without returning” i. e, without repetition): "without returning in yonder World" so says a brāhmaṇa. II. 5. If the wife of one who has consecrated his tlırec sacred fires, comes to die before him, he should cremate her with a fire produced froin the fire-drill or with a sântapanafire", 1. Jaim. brâhm. I. 48 (see journal of the Ainerican Oriental Society, Vol. XIX, page 106). 2. 'Jaim. br. I. 40 (J. A. O. S. J. e, pago 103); the worrls ya evamvit syat precede immediately this passage. 3. Ian far from certain to have rendered the meaning of the Strakära. 4. Jaim. S. I. 2. 3. 13; the channt is the yamam Sáma. 5. Jain, S. I, 1. 9. 3. the chaint is the Kaulmurlam Sama. 6. Jaim. S. 1. 1. 3.3; to this verse belong two Yama-samans 7. Dry substances are put into an earthern pot and fire is laid around until the fall in the pot takes file.

·Jaiminigrhyasūtra English Translation. 53 Having selected as burial ground a spot, which by its nature is not saline, and whence the water flows down from right to left tortuously, or a spot, where herbs grow, and here having cremated the corpse, they go away without looking back in order to bring the libation of water to the deceased ; this they do not perform in streaming water. The libation should be poured out so that always the youngest among them pours it out before the elder one ; at the brink of the water ; and if there is no brink, after having dug a well. With the nameless finger (i. e. the ringfinger) of the left hand lie throws once some water forward, uttering the name of the deceased. If (the libation is made) in streaming water, they should first loosen the hair? on the head, they plunge into the water and having poured out the Water-libation out of the hollow of the two open hands held together, they should tie up the hair and each of them should touch the fire of a firebrand with the formula : 0 Agni śùkähi (?), drive ye away my 'evil." He should touch a sami-brancla with the formula : "Thou art a sarī, remove (śamaya) my evil', a stone, with the formula : "A stone art thou ; hard (steady) art thou ; may I be steady"; then without any formula, a piece of bull's dung. When he has poured out the libation of water be should sit down with his face directed toward the south, and those who have accompanied him should sit down near him. Another one addresses to theni edifying words. At sunset they enter the village. During this (day and the following) night they subsist on one single bean", or in complete indifference to all worldly enjoyments (i. e. eating nothing at all). This seems bero [cp. the following passage] to be the meaning of udgrathya. 2. Or: "solely on beans" The commentator takes mäsa as a measure: th‘y subsist on so much food as has been bought for one mäsa [a gold night] 1.

·5+ Jaiminigrhyasůtra English Translation. On the next day he mixes milk and water (goes to the spot of cremation) and besprinkles the bones (with this mixture) by means of a goatshorn, a cow-horn or an earthen pail. On the third day he should mix perfumes with herbs in water sprinkle the bones by means of a samnī or palāśabranch and put them into an urn without making a noise (i. e. so that no grating, sound is made by the bones touching one another). If the deceased was a woman, then in an earthen water-jar. Passing a crossway, a great arbour or a stream, he should bury (the urn) in the stair of a landing place of a stream. On the third day after the decease they make them (i. e: the participants) bathe with apānārga-plants, clay and c-wding. Having washed their clothes they remain idle during a period of ten days. From the fourth day on they should subsist on food begged (from the neighbours). From this (begged food, the offering into the fire has been demonstrated (and should in the well-known way take place during these ten days), and with this begged food they should pass along together the time they expect*: After the lapse of the period of the ten days they should perform a śrāddha. Until they perform this árāddha they should not give (alms). The restrictions for the näkşatras are: (this sraddha should take place) under (i. e. when the moon stands in conjunction with) the maghăs, under nakşatras consisting of one single star, under bharaņi, 1. Reading caturthya [?]. 2. Reading tasyah. 3. Probably they must with this fond perform the morning and evening offerings. 4. The meaning of this sentence is not clear to me. 1 ·Jaiminigrhyasūtra English Translation. 55 and of the double nakșatras under the former; not under the fixed ones, viz. rohini and under the later star of a double nakṣatra'. Having made (some) brahmins sit down who are worthy to partake of sacrificial substances, and having satiated these, he should give one single ball of boiled rice, (changing the plural of all the mantras with which it is offered) into the singular, and leaving out the addition : "and to those who accompany thee" (II. 2). He should satisfy all their (i. e. the brahmins”) desires. Having accompanied them and having begged for the rest of the food, to do with it as he pleases (cp. II. 2, beg.), he should return. The rest he should not partake of; only after having made the brahmins pronounce their blessing he may partake of it. - II. 6. The rite of the house. Now follows (the description) of the rite of the house. If he wishes that his house may flourish he should every montli, every season or every year in the first half of the month under an auspicious nakşațra undertake the rite for averting evil from his house. Having by means of indra vallī-creepers tied together apāmārga, palāśa, śirīşa, arka ndumbara, sadăbhadra and amiſtatļņı, and (with this kind o: broom) having cleansed and swept his house, having be sprinkled it with water, having sprinkled it all over b: means of a handful of darblia-grass with the five products of the cow, having strewn about white mustard seed, he should in the middle of the house perform the bali-offerings to the house and sacrifice oblations of ghee to Vastoņpati and then a thousand times sacrifice ghee with the verse addressed to Savitr. This same sacrifice then takes place in the south- 1. Fixed are called also by Varahamihira [Brhatsam hita] rohin' and uttaraphalgunî, nttarásædha, uttaraprosthapada.

·56 Jaiminigųhyasútra English Translation. eastern, then in the south-western, then in the north-eastern and then in the north-western part of the house ; or in the middle (only). The sacrificial fee consists of a cow, a garment or a piece of gold. Then he should regale (some) brahmins with food and make them pronounce their benedictions. Thus performing lie enjoys endless and great prosperity, he gets many sons, who do not die young, the fire burns not his house, no biting animals will devour him, no thieves, rivals, demons or devils annoy him. If his cows grow sick he should in the midst of his cows sacrifice a thousand ghee offerings in the same way (viz, with the verse addressed to Savity). The same holds good of the sickness of horses, camels, asses, goats and sheep, buffaloes, elephants and any of his bipeds or quadrupeds. I I. 7." 1 Pr The allaying of prodigies. Now we shall explain the allaying of prodigies. Now, when in his house the central pillar buds forth, when a dove enters into it, when a cow sucks' another cow, when a draught-ox scrapes the sky (with his horns), when smoke or flames are seen while there is no fire, when honey is produced, when an ant-hill arises, when a frog croaks in the water-reservoir, when dogs roam about in the house in case of tliese and other (prodigies and bad omens), he sacrifices ghee with the verses beginning: "What; O Indra, we fear'', 'the prodigious master of the seat", "adhyāyamutesumudasya'}, “always, O Agni”, "when the lord of the 1. Jaim. S. 1. 2. 2. 5. 2. 2. I. c. J. 2. 1. 6. 7. 3. This citation is corrupt. 4. Jaim. S. l. 1. 8, 8.

·Jaiminig!hyasūtra English Translation. 57 house is rheited"}, "from all sides, O Agni"!, “whom guard' and with the verse addressed to Prajāpati* ; at the beginning and end with "the great words”5. Then she should chant the sāmans composed on these same verses. II. 8. The recitation of the Veda during a fast. Now we shall explain the rite of the recitation of the Veda during a fast. He should wear a clean garnient or a dress made of bark; he should desire (i. e. partake of) food fit for sacrifice, water or fruit. But only a brahmin should bring it to him”. Having gone forth from the village in an eastern or northern direction ; having smeared with cowdung, a stlandila-a bull's hide in size ; on a clean spot or in the neighbourhood of water, having sprinkled it; having drawn the lines on it; having besprinkled it with water; having heaped fuel on the fire (which he has carried to this spot); having sacrificed the two äghāras and the two ghee-portions, he offers burnt-oblations to Agni, to Soma, to Rudra, to Indra, to Brahman, to Prajāpati, to BỊhaspati, to the Allgods, to the Seers, to the Řk-verses, to the Yajus-formulae, to the Säman-chaunts, to Faith, to Knowledge, to Wisdom, to Savitrī, to the Lord of the seat, and to Anumati, Having sacrificed he should, sitting on darbha-grass, the tufts of which are directed toward the east or the north, hold darbha-grass in his right hand. So sitting he should recite mentally four times "the great words" preceded by the syllable on, the verse addressed to Savitr and the i 1. L. C: I. 1. 12. 8. 2. L. C. I. 1. 10. 6. 3. L. 6. I. 2. 1. 8. 1. 4. See I. t. 5. Bhîh, buvah, svah. 6. Translation doubtfr, ;

·58 5 } - Jaiminigrhyasútra English Trauslation. chaunt composed on this verse, the chaunts composed on the verse beginning: "The king Soma"l and the two chaunts composed on the verse : "The Brahman born" Then he should begin with the beginning of the Veda and without interruption recite it silently, and he sliould not interrupt the recitation by stopping. Now were lie to converse in between, or to stop, he should thrice hold his breath as long as he is able to, sip water, and begin just where he left off. If a passage does not occur to him, he should during the time the forgotten passage would have taken him, recite another passage either from the Rgveda, the Yajurveda or the Sámaveda [thereby he reaches that forgotten part], or a Săman that has the same brälimaņa, the same metre, and the same deity ; or he may repeat (during the time which the forgotten passage would require) the Säman belonging to the verse beginning: "The sea has roared"3.–Standing, sitting, lying down or walking he should recite the Samhitā : thriving falls to his share. Or, according to Jaimini, he may recite the first triple section* a thousand times, or ending with the syallabe vāryam", or as much as he likes, By recitirag twelve times the Samhita be removes from himself the faults committed by studying on forbidden days, by angering his teacher, and through inproper acts. The Veda is by him sanctified and purified. If he recites the samhitã another twelve times, he gains thereby thie world of Prajāpati. If he recites it another twelve times, gaišis thereby the world of Uśanas. If, fasting, he re- 1. Jaim. $. I. 1. 10.1. 2. L. c. I. 2. 3. 1. 9; to this verse belong the two rtusímans. 3. Jaim. $. 1. 3. 0.5. 4. According to the comm, the three Samans on the first vorse of the Samhita are ineant. 5. In this case the Sâniaus belonging to Jaim. S. 1. 1. 1. 11-1. 6. 8. 7. (1-61) are meant. .. 1 ** he 1 ·Jaiminigolyasûtra English Translation. 59 cites the samhitā one thousand times, he becomes one with Brahman and resplendent moving; unrestrained he gains the fulfilment of all his wishes. . If he recites it during a year subsisting on begged food, he gains the (power of supernatural) vision ; if during six months subsisting on barley-gruel, if during four months subsisting on water and harley-flour, if during two months subsisting on fruits, if during one month subsisting on water, or during twelve days eating nothing at all (he recites the samhita), he obtains the power of suddenly disappearing, and sanctiñes his kinsmen : seven kinsmen in the ascending, seven in the descending line and himself as fifteenth he rescues (from rebirth). They call that the ladder of the gods. By means of that the gods reached their divine station and the seers the position of seers. The beginning of this "session of Brahman” is threefold: at the morning pressing (of the Soma-sacrifice), at the midday pressing, or in the last part of the night : (the muhárta) sacred to Brahman. Of this (session of Brahman) there are two intermissions of study (i. e. of reciting the Veda): if he himself is unclean, if the spot (where the recitation takes place) is unclean. This rite was proclaimed by Prajāpati to the seven seers, by the seven seers to Mahājalnu, and by Mahājahnu to the Brahmins. II.... . The appeasing of the Planets.. Now we shall explain the reception, the food-offering, and the victims for the grahas (i. e, the "Seizers", the Planets). One who is devoid of faith, who is unclean, who does not mutter the sacred texts, who forsakes the auspicious ceremonies, that man the Seizers lead of a surety to the .

·60 Jaiminigrhyasútra English Translation. -- . i abode of Yama. I shall proclaim the hospitality to be offered to the Seizers of terrific action, who frequent the path of the stars. He should perform this (hospitality, for the sake of appeasing (them). Red are the Sun and Mars, white are Venus and the Moon ; Mercury and Jupiter, these two are recorded to be yellow; he should know Saturn as also Räbu and Ketu to be black. The wise men should for this occasion get ready flowers which have the colour of the Seizers. Having smeared with cowdung a sthandila, a bull's hide in size, baving sprinkled it, having drawn the lines on it, having besprinkled it with water, having heaped fuel on the fire, having sacrificed the two aghāras and the two gheeportions, he calls to their places the Seizers : the Sun, to the middle; to the south of this place, Mars; to the south-east, the Moon ; to the north-east, Mercury'; to the north, Jupiter ; to the east, Venus ; to the west, Saturn ; to the southwest, Rāhu and to the north-west, Ketu. The place for the Sun is circular, for Mars triangular, quadrangular for the Moon, arrowshaped for Mercury, a traperium for Jupi. ter, a pentagon for Venus, a segment for Saturn, a half-circle for Rāhu, banner-shaped for Ketu. He should know that the Sun represents the god Siva, the Moon : Umā (i. e. the consort of Siva), the planet Mars: the god of war Skanda; Mercury stands for Nārāyana (i. e. Vişņu), Jupiter is Brahman itself and Venus is Indra. Saturn he should consider as Yama, Rabu is the messenger of the God of Death, and Ketu is (his secretary) Citragupta, These are the deities of the Seizers. Fire, Water, Earth, Vişņu, (Indra), Indrānī, Prajāpati, Sarpa (i. e. Seșa) and Brahman are in successive order their presiding deities. 1 . 1 .. 1. Cp. the text of Bandh, rhyn paris'esa 1. 16. 12 (el. of Mysore).

·Jaiminigrlıyasūtra English Translation. 61 The Sun was produced in Kalinga-land, the Moon in the country of the Yamunā, the place of Mars is the Vindhya, that of Mercury is the “Midland”, that of Jupiter the country of the Sindhu, that of Venus the Ghāts', Saturn belongs to Surāştra, Rāhu to the eastern region and Ketu to the Parvata-mountain (i. e. the Himalaya ?). These are the regions where the Seizers are produced. A piece of arka-wood, smeared with ghee, of the size of a span, he should put into the fire for the Sun”, of kł adira-wood for Mars, of palāša-wood for the Moon, of the apāmārga-plant for Mercury, of asvattha-wood' for Jupiter, of udumbara-wood for Venus, of Sami-wood for Saturn, of dūrvā-grass for Rāhu and a tuft of Kuća-grass for Ketu. He sacrifices twenty-eight oblations of ghee With these (i. e, the following verses ?) he sacrifices into his household-fire* to the Sun a simple mess of rice', to Mars sacrificial food, to the Moon a mess of rice boiled with ghee, to Jupiter a rice mess boiled with water, to Venus a rice : mess boiled with milk, to Mercury a mess boiled with sour coagulated milk, to Saturn a mess of beans with sesamummeal, to Rāhu a mess of meat, to Ketu a mess of rice boiled with turmeric. With the verse beginning : "With true light" to the Sun ; with the verse : "Agni is the head" to Mars ; with the verse : "Swell up, let be gathered to the Moon; with the verse : "The Brahman, born'$ Mercury; with the verse : “BỊhaspati, what the enemies” 1. This would point to Malabar, but it is uncertain; the Dictionaries do not record the word ghata in this sense; perhaps: "border" is meant. 2. Abbreviated, th: text being corrupt. 3. This is not clear. 4. Read: pakvágnau juhoti. 5.. Read with Baudh. and Vaikh, s'uddbodanam. 6. These verses are not found in the texts of the Jaininiyas. Most pro bably this chapter is taken from the Baudh. grlyasútra. 7. Jain, S. I. 1. 3. 7, 8. Ide C. I. 2. 3. 1. 9. to 96 1 ·62 Jaiminigrhyasútra English Translation. to Jupiter ; with the verse : "After his ancient splendour" to Venus ; with the verse : "To weal for us the divine ones" to Saturn; with the verse : "With what aid the wondrous"' to Rahu, with the verse: “Making a banner for the bannerless to Ketu. As sacrificial fee he gives for (the offering to) tlie Sun a red milch cow, for (the offering to) Mars a red ox; for the offering to the) Moon a conch; for (the offering to) Mercury a piece of gold; for (the offering to) Jupiter a garment ; for (the offering to) Venus à horse ; for (the offering to) Saturn a dark-blue cow; for (the offering to). Rāhu a piece of iron ; for (the offering to) Ketu an elephant. Or for each a piece of gold or that by which his teacher is pleased. As the arising of something terrible' is warded off by a mystical diagram, so is this evil-averting-rite a protection for those that are touched by a “Seizer". For him who abstains from hurting living beings, for him who practises self-control, for him who has gained possession of dharma, and for him who constantly checks himself, the "Seizers" are at all times favourable. The “Seizers' are the cows, they are the princes, and especially they are the brahmins ; being revered, they revere, being disregarded, they torment. ]. 1. c. Ill. 11. 1. 2. 1. c. I. 1. 3. 18. -3. 1. c. I. 2.1.6. 5. - 2 ! 3. C. III, 57. 10. 5. Seo the text of Baudh, 6. The following verse is omitted in this truislation.

·1) ! CORRIGENDA page VI line 15, réad: is based. VII 7 : from the text of M7. I from bottom, read: ending. XI 8 read : certainty. I of the text : line 15 read शीर्षण्यान्प्राणानुपस्पृशेदप instead of शीषण्यान्प्राणानुपस्पृशदर्प. 5 of the text : last line read cf. instead of if. II (text) line 18 read aaro instead of IT 13 (text) line II read aeff instead of astf 14 (text) line 13 T[rif instead of Tira 14 note 9 read d instead of d 2 (translation) line 6 read Savitr instead of Sávity. 7 line 15, r : scattered. :9 line 16, r: cleanse themselves. is 10 line 12, r: sacrificial formula 12 line 16, r: with wreaths. 15 line 7, r: first half of the month. 31, r: “May Prajāpati. 25 l. 2 from bottom, r : they should. 26 l. 12 r: an umbrella. 31 foot note 2 r : [page 17]. 32 l. 13. r: or Madhuparka. 35 l. 17 r: garment. 37 footnote 2 īr. stands...for it 39 footnote 2 : see 1.13 beg. 43 l. 17 r. then offer. 49 footnote I, r. of Surā. 52 1. 18 r. is yonder world. 52 footnote 7 r. the fuel. 53 line 8 r, the elder opes. 54 1. 15. r. cowdung. 57 1. 3 r, he should. 59 line 2, r. resplendent; moving (etc.) 60 » 20, r, trapezium, 15 line > 1

·1
?
-
!

·Worth Seeing Book on Indian Politics, OM + BÄRHASPATYA ARTHA S'ASTRAM. OR (The Science of Politics according to the School of Brhaspati) Original Text edited with An Introduction, Notes, and English Translation by Dr. F. W. Thomas, M. A., Librarian 2 India Office Library, London. together with an Historical Introductory Remarks and Indexes by Pt. Bhagavad Datta, B. A., Supdt. Research Deptt:, D. A, V. College, Lahore. Printed on best ivory paper, cloth bound with gold letters. Indian Price Rs 2/8/- Foreign 6 s. 1 i Some of the Opinions. -- 3 1. "Talking of the wisdom of the past brings to me a new and learned translation by Dr. F. W. Thomas, M-A-........ of the Ancient BRHASPATI SÛTRA, The Brliaspati meaus the Science of polities according to the School of Brihaspati, and might be termed The School of conduct for Kings' As with all the old wisdoin, carly the entire Sutra of Brihaspati is just as applicable to proper intercourse to-day, if modified hy changes of environment and condition," (Birmingham Weekly Post 19-8-22). 2, "The.........Dr. Thomas's edition and translation of the Brihaspati Sutras, with the introductory remarks by Ft- Datta will no doubt be found very useful.... (Sir George A. Grierson, Rathfonham) ·PUNJAB SANSKRIT SERIES 1. Bárhaspatya Artha Šāstra, text edited with Notes, Introduction and English translation by Dr. F. W. Thomas, M. A., together with an historical introductory remark: by Pt. Bhagavad Datta, B. A., Price Rs 2/8/- or sh. 6/- 2. Jaiminiya Grhya Sūtra-text edited with extracts from the commentary subodhini, Notes, introduction, and English translation by Dr. W. Caland, M. A., Price Rs. 6)- or sh, 12)- BOOKS IN THE PRESS 1. Kāņviya Satapatla Brāhmaṇa, text edited with notes and a valuable introduction of nearly 200 pages by Dr. W. Caland, M. A. 2. Nilmata Purānam or the History of Kashmir, text edited with notes and historical introduction by Prof. Kanji Lal, M. A., and J. D. Zadu Esq. 3. Aryavidyā Sudhākara of Yajneshwar Bhatta. It was long. out of print. Now again reprinted with additions and alterations by Mahamahopadhyaya Pt. Siva Datta. 4. Atharvan Jyotish-Text edited with a valuable introduction by Pt. Bhagavad Datta; B. A." 5. Mahābhārata Analysed by C. R. Krislinama Charlı. 6. Ãpastamba Sulba Sütra, text edited with Karvind Swami's comm. introduction, English translation and several diagrams by Pt. Bhagavad Datta, B.A., and L. Gian Chand, B. A., 7. Kautilya Artha Sastra-text prepared from the best Münich Mss. which contains many different and valuable readings than the text hitherto published edited with many notes and a valuable introduction by Dr. J. Jolly and Dr. R. Schmidt. Besides the above we are also dealers in all kinds of Sanskrit Books published any where in the world. Please apply to :- MOTI LAL BANARSI DASS, Proprietor, The Punjab Sanskrit Book Depot, Said Mitha Street LAHORE. , operating -- I' 1 - ·I - SOME OF THE VALUABLE VEDIC BOOKS. 1. Aitereya Bralımana, text in transliteration edited with extracts from the commentary of Sayañacharya by Th. Aufrecht. Germany Price Rs: 25/- Altindischer Ahencult das craddha nach den verschiedenen schulen mit benutzung bandscriſtlicher quellen dsrgestellt by Dr. W. Caland. Text in Deva-- nagari. Europe Rs. 25/- 3. Apastambiya Grihya Sutra, Text in Devanagari with extracts from the commentary of Hara Datta and Sudarshnacharya edited by Dr. M. Winternitz. Vienna Rs. 15/- 4. Arnold's Historical Vedic Grammer. English Very useful book. America Rs. 15/- 5. Arseyakalpa Sutra of the Samaveda, text in transliteration edited by Dr. W. Caland. Germany Rs. 12/- 6. Baudhayan Pitramedhsutras, Text in Devanagari edited with commentary and German translation with 3 illustrations by C. H. Raabe. Europe Rs. 12)- 7. Baudhayan Ritual Sutra ed. by W. Caland. Rs. 3/- 8. Bhardwaja Grįhya. Sutra. Text in Devanagari with an Eng. introduction and list of Mantras by J. W. Salomons Europe Rs. 15/- 9. Gobhila Grihya Sutra, text in transliteration with German trans. by F. Knaur. Europe Rs. 25/- 10. Gupatha Brahmana of Atharva Veda. Text in Devanagari edited with an introduction, notes and index etc. by Dr. D. Gaastra. Best edition. Europe Rs. 25/- ul. Hiraneya Kesin Grihya Sutra. Text in Devanagari with extracts from the comm. of Maitri Datta edited by Dr., J. Kirste. Vienna Rs. 25- Index Verborum to the published. text of the Atharva Veda by W. D. Whitney. Very valuable work." America Rs. 30/- . !! 12.

·(2) 13. Jaimini Samhita text ed. by W. Caland." GermanyRs. 15/- 14. Jaimini Srauta Sutra. Text in. Devanagari edited by Dr. Dieuke Gaastra. Europe Rs. 15/- 15. Jaiminiya Upanishad - Brahmana, Original text in Devanagari. Lahore Rs. 2/8 16. Jaiminiya Upanishad Brahman. Text with English translation by H. Örtel. America Rs. 11/- 17. Jaiminiya Bralımana in Auswahl edited by Dr. W. Caland. Europe Rs. 20)- 18. Kathakam Samhita of the Black Yajur Veda. Origi- , nal text in Devanagari edited by L. Schroeder, to- : gether with a complete index verborum by R. Simon. Germany Rs. 50/- 19. Kausik Sutra of the Atharva Veda. Text in Devanagari.ed. by M. Bloomfield. America Rs. 40/- 20. Panchvidh Sutra text ed. by Simon. Germany Rs. 7/- Paraskara Grihya Sutra. text with translation by A. Stenzler. Germany Rs. 10/- 22. Parisistas of the Atharva Veda. Text edited by G. ;Bolling. complete in 3. Vols. Germany Rs. 50,- 23. Pitramedha Sutras of Baudbayana, Hiranсyakesin and Gautama text edited by Dr, Caland. Rs. 12)- 24. Vedic Mythologie by A. Hillebrandt, complete in 3 Vols. very Useful for Vedic Scholars. (German) Rs. 50/- 25. Vedische Studies by Pischel and Geldner. (German) complete in 3 Vols. 4 Vols. 21. 1 Rs. 30- Apply for all kinds of Sanskrit Books published anywhere in the world to : The Punjab Sanskrit Book Depot, Said Mitha Street, LAHORE ( Initia.) 4

1No text on this page.

·118 RE/ W************ + det er litt Vedie lit Izhy-sutra Sauskat fit Grhy antes ellailde ·ARCHAEOLOGICAL LIBRAI Central Archaeological Library, NEW DELHI 27235 " Call No. Sa Vs2/ Jail cal .. IMC Toshi 0.182 in 183 "A book that is suit is but a block GOVT. OF INDIA Departnient of Archaeology NEW DELHI Author-Caland, w . Borrower No. Date of Issue Date of Rotura CENTRAL 1 Please help us to keep the book dean and moving