·। विंशतिकाकारिकाः विज्ञप्तिमात्रमेवैतदसदावभासनात् यथा तैमिरिकस्यासत्केश चन्द्रादि दर्शनम् ॥ १ यदि विज्ञप्तिरनर्था नियमो देशकालयोः । सन्तानस्यानियमश्च युक्ता कृत्यक्रिया न च ॥ २॥ देशादिनियमः सिद्धः स्वप्नवत् प्रेतवत्पुनः । सन्तानानियमः सर्वैः पूयनद्यादि दर्शने ।। ३ ।। स्वप्नोपघातवत् कृत्य क्रिया नरकवत्पुनः । सर्व नरक पालादिदर्शने तैश्च बाधने ॥४॥ तिरश्चां सम्भवः स्वर्गे यथा न नरके तथा । न प्रेतानां यतस्तजदुःखं नानुभवन्ति ते ॥५॥ यदि तत्कर्मभिस्तत्र भूतानां सम्भवस्तथा । इष्यते परिणामश्च कि विज्ञानस्य नेष्यते ॥६॥ कर्मणो वासनान्यत्र फलमन्यत्र कल्प्यते । तत्रैव नेष्यते यत्र वासना किं नु कारणम् ॥ ७ रुपाद्यायतनास्तित्वं तद्विनेयजनं प्रति। अभिप्रायवशादुक्तमुपपादुक सत्त्ववत् यतः स्वबीजाद्विज्ञप्तिर्यदा भासा प्रवर्तते । द्विविधायतनत्वेन ते तस्या मुनिरब्रवीत् ॥६ तथा पुद्गलनैरात्म्यं प्रवेशो ह्यन्यथा पुनः । देशना धर्मनैरात्म्यप्रवेशः कल्पितात्मना ।।१० न तदेकं न चानेक विषयः परमाणुशः। न च ते संहता यस्मात् परमाणुन सिध्यति ॥ ११ ||८

·( २ )
षटकेन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता ।
षण्णां समान देशत्वात् पिण्डःस्यादणुमात्रकः ॥१२
परमाणोरसंयोगे तत्संघातेऽस्ति कस्य सः।
न चानवयवत्वेन तत्संयोगो न सिध्यति ॥१३
दिग्भागभेदो यस्यास्ति तस्यैकत्वं न युज्यते।
छायावृती कथं वान्यो न पिण्डश्चेन्न तस्य ते ।।१४
एकत्वे न
क्रमेणेतियुगपन्न ग्रहाग्रहौ।
विच्छिन्नानेक वृत्तिश्च सूक्ष्मानीक्षा च नो, भवेत् ।।१५
प्रत्यक्षबुद्धिः स्वप्नादौ यथा सा च यदा तदा ।
न सोऽर्थोदृश्यते तस्य प्रत्यक्षत्वं कथं मतम् ॥१६
उक्त यथा तदाभासा विज्ञप्तिः स्मरणं ततः ।
स्वप्ने दृग्विषयाभावं नाऽप्रबुद्धोऽवगच्छति ।।१७
अन्योऽन्याधिपतित्वेन विज्ञप्ति नियमोमिथः।
मिद्धेनोपहृतं चित्त स्वप्ने तेनासमं फलम् ।।१८
मरणं पर विक्षप्ति विशेषाद्विक्रिया यथा ।
स्मृतिलोपादिकान्येषां पिशाचादि मनोवशात्॥ १६
कथं वा दण्डकारण्य शून्यत्वमृषि कोपतः।
मनोदण्डो महावद्यः कथं वा तेन सिध्यति ॥२०
परचित्त विदां ज्ञानमयथार्थं कथं यथा ।
स्वचित्त ज्ञानमज्ञानाद्यथा बुद्धस्य गोचरः । २१
विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिः स्वशक्तिः सहशी मया।
कृतेयं सर्वथा सातु न चिन्त्या बुद्धगोचरः ॥२२
इति विंशतिकाकारिकाः समाप्ताः।

·अथ त्रिंशिकाविज्ञप्ति कारिकाः
आत्मधर्मोपचारो हि विविधो यः प्रवर्तते ।
विज्ञान परिणामोऽसौ परिणामः स च त्रिधा ॥१
विपाको मननाख्यश्च विज्ञप्तिर्विषयस्य च ।
तत्रालयाख्यं विज्ञानं विपाकः सर्वबीजकम् ॥२
असंविदितकोपादिस्थान विज्ञप्तिकं च तत् ।
सदा स्पर्शमनस्कारवित्संज्ञाचेतनान्वितम् ।। ३
उपेक्षा वेदना तत्रानिवृताव्याकृतं च तत् ।
तथा स्पर्शादयस्तच्च वर्तते स्रोतसौघवत् ।। १
तस्य व्यावृतिरहवे तदाश्रित्य प्रवर्तते ।
तदालम्बं मनोनाम विज्ञानं मननात्मकम् ॥५
क्लेशैश्चतुर्भिः सहितं निवृताव्याकृतैः सदा ।
आत्मदृष्ट्यात्मोहात्ममानात्मस्नेह संज्ञितै !! ६
यत्रजस्तन्मयैरन्यैः स्पर्शाद्य श्चाहतो न तत् ।
न निरोध समापत्तौ मार्गे लोकोत्तरे न च ।। ७
द्वितीयः परिणामोऽयं तृतीयः षड्विधस्य या ।
विषयस्योपलब्धिः सा कुशलाकुशलाद्वया ।। ८
सर्वत्रगैर्विनियतैः कुशलैश्चैतसैरसौ।
संप्रयुक्ता तथा क्लेशैरुपक्लेशैत्रि वेदना ॥
आद्याःस्पर्शादयश्च्छन्दाधिमोक्षस्मृतयः सह ।
समाधिधीभ्यां नियताः श्रद्धाथहीरपत्रपा ॥ १०

·( ४ )
अलोभादि त्रयं वीय प्रश्रब्धिः साम्प्रमादिका ।
अहिंसा कुशलाः केशा रागप्रतिघमूढ़यः ॥ ११
मानग्विचकित्साश्च क्रोधोपनहने पुनः ।
म्रक्षः प्रदाश ईर्ष्याथ मात्सर्यं सह मायया ।। १२
शाठ्य मदोऽविहिंसाह्रीरत्रपा स्त्यानमुद्धवः ।
आश्रद्ध यमथ कौसीद्य प्रमादो मुषिता स्मृतिः ॥१३
विक्षेपोऽसंप्रजन्यं च कोकृत्यं सिद्धमेव च ।
वितर्कश्च विचारश्चेत्युपक्लेशाद्वये द्विधा ॥ १४
पंचानां मूलविज्ञाने यथाप्रत्ययमुद्भव ।
विज्ञानानां सह न वा तरङ्गाणां यथा जले ॥ १५
मनोविज्ञानं संभूतिः सर्वदा संज्ञिकाहते।
समापत्तिद्वयान्मिद्धान्मूर्छनादप्यचित्तकात् ॥ १६
विज्ञान परिणामोऽयं विकल्पो यद्विकल्प्यते ।
तेन तन्नास्ति तेनेदं सर्व विज्ञप्ति मात्रकम् ॥ १७
सर्वबीजं हि विज्ञानं परिणामस्तथा तथा ।
यात्यन्योऽन्यवशाद् येन विकल्पः स स जायते ॥१८
कर्मणो वासना ग्राहद्वयवासनया सह ।
क्षीणे पूर्वविपाकेऽन्यद्विपाकं जनयन्ति तत् ॥ १९
येन येन विकल्पेन यद्यद्वस्तु विकल्प्यते !
परिकल्पित एवासौ स्वभावो न स विद्यते ।। २०
परतन्त्रस्वभावस्तु विकल्पः प्रत्ययोद्भवः ।
निष्पन्नस्तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या ॥ २१

·( ५ )
अत एव स नैवान्यो नानन्य परतन्त्रतः ।
अनित्यतादिवद् वाच्यो नादृष्टऽस्मिन् स दृश्यते ॥२२
त्रिविधस्य स्वभावस्य त्रिविधां निः स्वभावताम् ।
संधाय सर्वधर्माणां देशिता निःस्वभावता ॥ २३
प्रथमो लक्षणेनैव निःस्वभावोऽपरः पुनः।
न स्वयंभाव एतस्येत्यपरा निःस्वभावता ॥ २४
धर्माणां परमार्थश्च स यतस्तथतापि सः ।
सर्वकालं तथाभावात् सैव विज्ञप्तिमात्रता ॥ २५
यावद्विज्ञप्ति मात्रत्वे विज्ञानं नावतिष्ठति ।
ग्राहद्वयस्यानुशयस्तावन्न
विनिवर्तते ।। २६
विज्ञप्तिमात्रमेवेदमित्यपि
यु पलम्भतः।
स्थापयन्नग्रतः किंचित् तन्मात्रे नावतिष्ठते ॥ २७
यदालम्बनविज्ञानं नवोपलभते
तदा।
स्थितं विज्ञान मात्रत्वे ग्राह्याभावे तद्ग्रहात् ॥ २८
अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौज्ञानं लोकोत्तरं च तत् ।
आश्रयस्य परावृत्तिद्विधा दौष्ठुल्यहानितः ॥ २६
स एवानस्रवो धातुरचिन्त्यः कुशलो ध्रुवः ।
सुखो विमुक्ति कायोऽसौ धर्माख्योऽयं महामुनेः ।। ३०
[ त्रिंशिकाविज्ञप्तिकारिकाः समाप्ताः कृतिरियमाचार्य वसुबन्धोः]

·अथ वृत्तिः महायाने त्रैधातुकं विज्ञप्तिमात्रं व्यवस्थाप्यते । चित्त- मानं भो जिनपुत्रा यदुत त्रैधातुकमिति सूत्रात् । चित्त मनोविज्ञानं विज्ञप्तिश्चेति पर्यायाः। चित्तमत्र ससंप्रयोगमभिप्रेतंमात्रमिर्थ प्रतिषेधार्थम् । विज्ञप्तिमात्रमेवैतदसदविभासनात् यथा तैमिरिकस्यासत्केशचन्द्रादि दर्शनम् ॥१ अत्र चोद्यते- - यदि विज्ञप्तिरनर्था नियमो देशकालयोः । संतानस्यानियमश्च युक्ता कृत्यक्रिया न च ॥२ किमुक्तं भवति । यदि बिना रुपाद्यर्थेन रुपादि विज्ञप्ति- रुत्पद्यते न रुपाद्यर्थात् । कस्मात् कचिद्देश उत्पद्यते न सर्वत्र । तत्रैव च देशे कदाचिदुत्पद्यते न सर्वदा । तद्देशकाल प्रतिष्ठितानां सर्वेषां सन्तान उत्पद्यते न केवलमेकस्य । यथा तैमिरिकाणां सन्ताने केशाद्याभासो नान्येषाम् । कस्माद्यन्त मिरिकैः केशभ्रमरादि दृश्यते तेन केशादि क्रिया न क्रियते न च तदन्यैर्न क्रियते । यदन्नपानवस्त्रविपायुधादि स्वप्ने दृश्यते तेनान्नादि क्रिया न क्रियते न च तदन्यैनं क्रियते गन्धर्व नगरेणसत्त्वात् नगर क्रिया न क्रियते न च तदन्यैर्न क्रियते . तस्मादा भावे देशकाल- नियमः संतानानियमः कृत्य क्रिया च न युज्यते । न खलु न युज्यते यस्मात् ।

·-
( ७ )
देशादि नियमः सिद्धः स्वप्नवत्
स्वप्न इव स्वप्नवत् । कथं तावत । स्वप्ने विनाप्यर्थेन,
कचिदेव देशे किंचिद् भ्रमरारामस्त्रीपुरुषादिकं दृश्यते न सर्वत्र ।
तत्रैव च देशे कदाचिदृश्यते न सर्वकालमिति सिद्धो विनाप्यर्थेन
देशकालनियमः।
प्रेतवत्पुनः
सन्तान नियमः
सिद्ध इति वर्तते प्रेतानामिव प्रेतवत् कथं सिद्धः समम् ।
सर्वैः पूयनद्यादिदर्शने ।।३॥
पूयपूर्णानदो पूयनदी, घृतघटवत्। तुल्यकर्म वेपाकावस्था
हि प्रेताः सर्वोऽपि पूयपूणो नदी पश्यन्ति नैक एव । यथा पूयपूर्णा
मेवं मूत्रपुरीपादि पूर्णा दण्डा सधरैश्च पुरुषैरधिष्ठितामित्यादि
ग्रहणेन । एवं संताना नियमो विज्ञप्तीनामसत्यप्यर्थे सिद्धः।
स्वप्नापघातवत्कृत्यक्रिया ।
सिद्ध ति वेदितव्यम् । यथा स्वप्ने यसमापत्तिमन्तरेण शुक्र
विसर्ग लक्षणः स्वप्नोपघातः । एवं तावदन्यान्य ष्टान्तैर्देशकाल
नियमादिचतुष्टयं सिद्धम् ।
नरकवत्पुनः
सर्व
सिद्धमितिनेदितव्यम् । नरकेष्विवनरकवत् । कथं सिद्धम् ।
नरकपालादि दर्शने तैश्च बाधने ॥४॥

·( ८ ) यथा हि नरकेषु नारकाणां नरकपालादिदर्शनं देशकाल निय- मेन सिद्ध श्ववायसायसपर्वताद्यागमनगमन दर्शनं चेत्यादि ग्रहणेन सर्वेषां च नैकस्यैव तैश्च तद्बाधनं सिद्धमसत्स्वपि नरक- पालादिषु समान स्वकर्म विपाकाधिपत्यात् । तथान्यत्रापि सर्वा- मेतद्दे शकालनियमादिचतुष्टयं सिद्धमिति वेदितव्यम् ॥ किं पुनः कारणं नरकपालास्ते च श्वानो वायसाश्च सत्त्वा नेष्पन्ते । अयो- गात् । न हि ते नारका युज्यन्ते। तथैव दुःखाप्रति संवेदनात् । परस्परं यातयतामिमे नारका इमे नरकपाला इति व्यवस्था न स्यात् । तुल्याकृतिप्रमाणबलानां च परस्परं यातयतां न तथा भयं स्यात् । दाहदुःखं च प्रदीप्तायामयोमय्यां भूमावसहमानाः कथं तत्र परान्यातयेयुः । अनारकाणां वा नरके कुतः सम्भवः ॥ कथं तावत्तिरश्चा स्वर्ग सम्भवः । एवं नरकेषु तिर्यक्प्रेत विशेषाणां नरकपालादीनां सम्भवः स्यात् । तिरश्चां सम्भवः स्वर्गे यथा न नरके तथा । न प्रेतानां यतस्तज्जं दुःखं नानुभवन्ति ते ॥५ ये हि तिर्यञ्चः स्वर्गे संभवन्ति ते तद्भाजन लोक सुखसंवर्तनी- येन कर्मणा तत्र संभूतास्तज्जं सुखंप्रत्यनुभवन्ति । न चैवं नरक- पालादयो नारकं दुःखं प्रत्यनुभवन्ति । तस्मान्न तिरश्च संभवो युक्तो नापि प्रेतानाम् । तेषां तर्हि नारकाणां कर्मभिस्तत्र भूत विशेषाः' सम्भवन्ति । वर्णाकृति प्रमाण वल विशिष्टा ये नरकपालादि संज्ञा प्रतिलभन्ते । तथा च परिणमन्ति यद्विविधां हस्तविक्षेपादि क्रियां कुर्वन्तो दृश्यन्ते भयोपादनार्थम् । यथा मेषाकृतयः पर्वता आगच्छन्तो गच्छन्तोऽयः शाल्मलीवने च कण्टका अधोमुखीभवन्त अध्वमुखी भवन्तश्चेति । न ते न सम्भवन्त्येव ।

·(६) यदि तत्कर्मभिस्तत्र भूतानां सम्भवस्तथा । इष्यते परिणामश्च किं विज्ञानस्य नेष्यते ॥ ६ ॥ विज्ञानस्यैव तत्कर्मभिस्तथा परिणामः कस्मान्नेष्यते किं पुनभू- तानि कल्प्यन्ते । अपि च । कर्मणोवासनान्यत्र फलमन्यत्र कल्प्यते । तत्रैव नेष्यते यत्र वासना किं नु कारणम् ।। ७ ॥ येन हि कर्मणा नारकाणां तत्र ताशो भूतानां सम्भवः कल्प्यते परिणामश्च कर्मणो वासना तेषां विज्ञानसंतानसंनिविष्टा नान्यत्र । यत्रैव च वासना तत्रैव तस्याः पलं ताशी विज्ञान परिणामः कि नेष्यते । ननु यत्र बासना नास्ति तत्र तस्याः पलं कल्प्यत इति किमत्र कारणम् । आगमः कारणम् । यदि विज्ञानमेव रूपादिप्रतिभासं स्यान्न रूपादिकोऽर्थरतमा रूपाद्यायतनास्तित्वं भगवता नोक्त स्यात। अकारण नेतद्यस्मात् । रूपाचायतनास्तित्वं तद्विनेय जनं प्रति । अभिप्रायवशादुक्तमुपपादुक सत्ववत् ।। ८॥ यथास्ति सत्त्व उपपादुक इत्युक्त भगवता । अभिप्रायवशाच्चित्त संतत्यनुच्छेदमाचत्यामभिप्रत्य । "नास्तीह सत्त्व आत्मा चा धर्मा- स्त्वेते सहेतुकाः” इति वचनात् । एवं रूपाद्यायतनास्तित्वमप्युक्त भगरता तद्देशनाविनेयजनमधिकृत्येत्याभि प्रायिकं तद्वचनम् । कोऽत्राभिप्रायः । यतः स्वबीजाद्विज्ञप्तिर्यदाभासा प्रवर्तते । द्विविधायतनत्वेन ते तस्या मुनिरब्रवीत् ॥ ६ ॥ ।

·( १० ) किमुक्त भवति । रूपप्रतिभासा विज्ञप्तिर्यतः स्वबीजापरिणाम- विशेषप्राप्तादुत्पद्यते तच्च बीजं यत्प्रतिभासा च सा ते तम्या विज्ञप्त- श्वभूरूपायतनत्वेन यथाक्रमं भगवानब्रवीत् । एवं यावत् स्प्रष्टव्य प्रतिभासा विज्ञप्तिर्यतः स्वबीजात्परिणामविशेषप्राप्तादुत्पद्यते । तच्च बीजं यत्प्रतिभासा च सा ते तस्या कायस्प्रष्टव्यायतनत्वेन यथाक्रम भगवानब्रवीदित्ययमभिप्रायः॥ एवं पुनरभिप्रायवशेनदेशयित्वा को गुणः। तथा पुद्गल नैरात्म्य प्रवेशो हि- तथा हि देश्यमाने पुद्गलनैरात्म्यं प्रविशन्ति । द्वयाद्विज्ञान षटकं प्रवर्तते । न तु कश्चिदेको द्रष्टास्ति न यावन्मन्तेत्येवं विदित्वा ये पुद्गलनैरात्म्यदेशनाविनेयास्ते पुद्गलनैरात्म्यं प्रविशन्ति । अन्यथा पुनः। देशनाधर्मनैरात्म्यप्रवेशः अन्यथेति विज्ञप्तिमात्रदेशना कथं धर्मनैरान्यप्रवेशः। विज्ञप्ति- मात्रमिदं रूपादि धर्म प्रतिभासमुत्पद्यते न तु रूपादि लक्षणो धर्मः कोऽप्यस्तीति विदित्वा। यदि तर्हि सर्वथा धर्मो नास्ति तदपि विज्ञप्ति- मानं नास्तीति कथं तर्हि व्यवस्थाप्यते । न खलु सर्वथा धर्मो नास्तीत्येवं धर्मनैरात्म्यप्रवेशोभवति । अपितु । कल्पितात्मना ॥ १० ॥ यो बालै वर्माणां स्वभावो ग्राह्यग्राइकादिः परिकल्पितस्तेन कल्पि- तेनात्मना तेषां नैरात्म्यं न वनभिलाप्येनात्मना यो बुद्धानां विषय इति । एवं विज्ञप्तिमात्रस्यापि विज्ञप्त्यन्तरपरिकल्पितेनात्मना नैरात्म्यप्रवेशात् विज्ञप्तिमात्र व्यवस्थापनया सर्ववर्माणां नैरात्म्य ·( ११ ) प्रवेशी भवति न तु तदस्तित्यापवादात् । इतरथा हि विज्ञप्तरपि विज्ञप्तयन्तरमर्थ. स्यादिति विज्ञप्तिमात्रत्वं न सिव्येतार्थवतीत्वाद्विज्ञ- तीनाम् ॥ कयं पुनरिदं प्रत्येत व्यमनेनाभिप्रायेण भगवता रूपाद्या- यतनास्तित्वमुक्त न पुनः सन्त्येव तानि यानि रुपादिविज्ञप्तीनां प्रत्येक विषयी भवन्तीति । यस्मात् । न तदेकं न चानेकं विषयः परमाणुशः। न च ते संहता यस्मात्परमाणुन सिध्यति ।।११॥ इति किमुक्त भवति । यत्तद्र पादिकमायतनं रूपादि विज्ञप्तीनां प्रत्येकं विषयः स्यात्तदेकं वा स्याद्यथा अवयवि रूपं कल्प्यते वैशेषिकैः । अनेकं वा परमाणुशः संहता वा तएव परमाणवः । न तावदेकं विषयो भवत्यवयवेभ्योऽन्यस्यावयविरूपम्य कचिदप्यग्रहणात् । नाप्यनेकं पर- माणनां प्रत्येकनग्रहणात् । नापि ते संहता पियी भवन्ति । धरना- स्परमाणुरेक द्रव्यं न सिध्यति । कथं न सिध्यति । यस्मात् । षटकेन युगपद्योगात्परमाणः षडंशता । षड्भ्यो दिग्भ्यः षड्भिः परमाणुभिर्युगपद्योगे सति परमाणोः षडंशता प्राप्नोति । एकस्य यो देशस्तत्रान्यस्यासम्भवात् । षपणां समानदेशत्वात्पिण्डः स्यादणुमात्रकः ।।१२ एष य एवैकस्य परमाणोर्देशः स एव षण्णाम् । तेन सर्वेषां समानदेशत्वात्सर्वः पिण्डः परमाणुमात्रः स्यात्परस्पराव्यतिरेकादिति न कश्चित्पिण्डो दृश्य. स्यात् । नैव हि परमाणवः संयुज्यन्ते निरवयव- स्वात् । मा भूदेषदोष प्रसंगः संहतास्तु परस्परं संयुज्यन्त इति काश्मीर वैभाषिकास्त इदं प्रष्टव्याः। यः परमाणूनां संघातो न स तेभ्योऽ- र्थान्तरमिति ।

·( १२ ) - परमाणोरसंयोगात् तत्संघातेऽस्तिकस्य सः । संयोग इति वर्तते। न चानवयवत्वेन तत्संयोगो न सिध्यति ॥१३ अथ संघाताप्यन्योऽन्यं संयुज्यन्ते । न तर्हि परमाणूनां निर- वयवत्वात्संयोगोन सिध्यतीति वक्तव्यम् । सावयवस्यापि हि संघातस्य संयोगानभ्युपगमात् । तत्मात्रमाणुरेकं द्रव्यं न सिध्यति । यदि च परमाणोः संयोग इष्यते यदि वा नेष्यते- दिग्भागमेदो यस्यास्ति तस्यैकत्वं न युज्यते । अन्यो हि परमाणोः पूर्वदिग्भागो यावधोदिग्भाग इति दिग्भागभेदे सति कथं तदात्मकस्य परमाणोरेकत्वं योच्यते । छायावृती कथं वा यद्य कैकस्य परमाणोदिग्भागभेदो न स्यादादित्योदये कथमन्यत्र छाया भवत्यन्यत्रातपः । न हि तस्यान्यः प्रदेशोऽस्ति यत्रातपो न स्यात् । आवरणं च कथं भवति परमाणोः परमाएवन्तरेण याद दिग्भाग भेदो नेष्यते । नहि कश्चिदपि परमाणोः परभागोऽस्ति यत्रागमना- दन्येनान्यस्य प्रतिघातः स्यात् । असति च प्रतिघाते सर्वेषां समान- देशत्वात्सर्वः संघातः परमाणुमात्रः स्यादित्युक्तम् । किभेवं नेष्यते पिण्डस्यते छायावृती न परमाणोरिति । किं खलु परमाणुभ्योऽन्यः पिण्ड इष्यते यस्य ते स्याताम् नेत्याह । अन्यो न पिण्डश्चेन्न तस्य ते ॥ १४ यदि नान्यः परमाणुभ्यः पिण्ड इष्यते न ते तस्येति सिद्ध भवति । संनिवेश परिकल्प एषः परमाणुः संधात इति वा । किमनया चिन्तया । लक्षणं तु रूपादि यदि न प्रतिषिध्यते । किं पुनस्तेषां लक्षणं ·( १३ ) चक्षुरादिविर्षयत्वं नीलादित्वं च । तदेवेदं संप्रधार्यते। यत्तच्चक्षु- रादीनां विषयो नीलपीतादिकमिष्यते किं तदेकं द्रव्यमथवा तदने कमिति । कि चातः अनेकत्वे दोष उक्तः । एकत्वे न क्रमेणेतियंगपन्न ग्रहाग्रहौ। विच्छिन्नानेक वृत्तिश्च सूक्ष्मानीक्षा च नो भवेत् ॥१५ यदि यावदच्छिन्ननानेकं चक्षुषो विषयस्तदेकं द्रव्यं कल्प्यते पृथिव्यां क्रमेणेतिर्नस्याद्गमनमित्यर्थः। सकृत्पादक्षेपेण सर्वस्य गतत्वात् । अर्वाग्भागस्य च ग्रहणं परभागम्य चाग्रहणं युगपन्नस्यात् । नहि तस्यैव तदानीं ग्रहणं चाग्रहणं च युक्तम् । विच्छिन्नस्य चाने- कस्य हस्त्यश्वादिकस्यनेकत्र, वृत्तिर्न स्याद्यत्रैव ह्यकं तत्रैवापरमिति कथं तयोविच्छेद इष्यते । कथं वा तदेकं यत्प्राप्त च ताभ्यां न च प्राप्तमन्तराले तच्छून्य ग्रहणात् । सूक्ष्माणं चौदकजन्तूनां स्थूलैः समानरूपाणामनीक्षणं न स्यात् , यदि लक्षण भेदादेव द्रव्यान्तरत्वं कल्प्यते नान्यथा । तस्मादवश्यं परमाणुशो भेदः कल्पयितव्यः । स चैको न सिध्यति । तस्यासिद्धौ रूपादीनां - चक्षुरादि विषयत्वमसिद्धमिति सिद्ध विज्ञप्तिमात्रं भवतीति । प्रमाण- क्शादस्तित्वं नास्तिवं वा निर्धार्यते। सर्वेषां च प्रमाणनां प्रत्यक्षं प्रमाणं गरिष्ठमित्यसत्यर्थं कामयं बुद्धिर्भवतिप्रत्यक्षमिति । प्रत्यक्षबुद्धिः स्वमादौ यथा विनाप्यर्थेनेति पूर्वमेव ज्ञापितम् । साच यदा तदा। न सोऽर्थो दृश्यते तस्य प्रत्यक्षत्वं कथं मतम् ॥१६ यदा च.सा प्रत्यक्षबुद्धिर्भवतीदं मे प्रत्यक्षमिति तदा न सोऽर्थो दृश्यते मनोविज्ञानेनैव परिच्छेदाच्चतुर्विज्ञानस्य च तदा निरुद्ध- ·( १४ ) त्वादिति कथं तस्य प्रत्यक्षत्वमिष्टम् । विशेषेण तु क्षणिकस्य विषयस्य- तदानीं निरुद्धमेव तद्र पं रसादिकं वा । नाननुभूतंमनो विज्ञानेन स्मर्यत इत्यवश्यमर्थानुभवेन भवितव्यं तच्च दर्शनमित्येवं तद्विषयस्य रूपादेः प्रत्यक्षत्वं मतम् । असिद्धमिदमनुभूतस्यार्थस्य स्मरणं भवतीति । यस्मात् उक्त यथा तदाभासा विज्ञप्तिः विनाप्यर्थेन यथार्थाभासा चक्षुर्विज्ञानादिका विज्ञप्तिरुत्पद्यते तथोक्तम् । स्मरणं ततः। ततो हि विज्ञप्तः स्मृति संप्रयुक्ता तत्प्रतिभासैव रूपादिविकल्पिका मनो विज्ञप्तिरुत्पद्यत इति न स्मृत्युत्पादादानुभवः सिध्यति । यदि यथा स्वप्ने विज्ञप्तिरभूतार्थविषया तथा जाग्रतोऽपि स्यात्तथैव तदभावं लोकः स्वयमवगच्छेत् । न चैवं भवति । तस्मान्न स्वप्न इवापिलब्धिः सर्वा निरर्थिका । इदमज्ञापकं । यस्मात् । स्वप्ने दृग्विषयाभावं नाप्रबुद्धोऽवगच्छति ॥ १७ एवं वितथ विकल्पाभ्यास वासना निद्रयां प्रसुप्तोलोकः स्वप्न- इवाभूतमर्थं पश्यन्न प्रबुद्धस्तदभावं यथावन्नावगच्छति । यदा तु तत्प्रति पक्षलोकोत्तरनिर्विकल्पज्ञानलाभात्प्रबुद्धो भवति तदा तत्पृष्ठ लब्धा- शुद्ध लौकिकज्ञानसंमुखीभावाद्विषयाभावं यथावदवगच्छतीति समान मेतत् । यदि स्वसंतान परिणामविशेषादेव सत्त्वानामर्थप्रतिभासा विज्ञप्तय उत्पद्यन्ते नार्थ विशेषात् , तदा य एष पापकल्याण मित्रसंप- र्कात् सदसद्धर्मः श्रवणाच्च विज्ञप्तिनियमः सत्वानां स कथं सिध्यति असति सदसत्संपर्के तद्देशनयां च । अन्योऽम्याधिपतित्वेन विज्ञप्तिनियमो मिथः ।

·( १५ ) सर्वेषां हि सत्त्वानामन्योऽन्य विज्ञप्तत्याधिपत्येन मिथोविज्ञप्त- नियमो भवति यथायोगम् । मिथ इति परम्परतः । अतः सन्ताना- नन्तर विज्ञप्ति विशेषात्संतानान्तरे विज्ञप्ति विशेष उत्पद्यते नार्थ विशेषात् । यदि यथा स्वप्न निरर्थिका विज्ञप्तिरेवं जाग्रतोऽपि स्यात्क- स्मात्कुशलाकुशलसमुदाचारे सुप्तालुप्तयोस्तुल्यं फलमिष्टानिष्टमायत्यां न भवति । यस्मात् । मिद्धनोपहतं चित्त स्वप्ने तेनासमं फलम् ।। १८ इदमत्रकारणं न त्वर्थ सद्भावः। यदि विज्ञप्तिमात्रमेवेदं न कस्य- चित्कायोऽस्ति न वाक् । कथमनुक्रन्यमाणानामौरभ्रिकादिभिरु- रभ्रादीनां मरणं भवति । अतत्कृते वा तन्मरणे कथमौरभ्रिकादीनां प्राणतिपातावद्यन योगो भवति । मरणं पर विज्ञप्ति विशेषाद्विक्रिया यथा । स्मृति लोपादिकान्येषां पिशाचादिमनोवशात् ।।१६ यथा हि पिशावादि मनोवशादन्येषां स्मृतिलोपस्वप्न दर्शन भूत- ग्रहावेश विकारा भवन्ति । ऋद्धिवन्मनोवशाच्च । यथा सारणस्यार्य- महाकात्यायनाधिष्ठानात्स्वप्नदर्शनम् । आरण्यकर्षिमनः प्रदोषाच्च वेमचित्र परविज्ञप्ति विशेषाधिपत्यात्परेषां जीवितेन्द्रिय विरोधिनी काचिद्विक्रियोत्पद्यते यया सभागसंतति- विच्छेदाख्यं मरणं भवतीति वेदितव्यं । कथं वा दण्डकारण्यशून्यत्वमृषिकोपतः । यदि परविज्ञप्तिविशेषाधिपत्यात्सत्वानां मरण नेष्यते । मनो दण्डस्य हि महासावद्यत्वं साधयता भगवतोपालिगृहपतिः पृष्टः । (कच्चित्ते गृहपते श्रुतं क्रेन तानि दण्डकारण्यानि कलिङ्गा- रण्यानि शून्यानि मेध्यीभूतानि । तेनोक्तम् । श्रुतं मे भो गौतम ऋषीणां मनः प्रदोषेणेति । ) म०बि० ( पालीटी ) पराजय. । तथा ·( १६ ) मनोदण्डो महावद्यः कथं वा तेन सिध्यति ॥२० यद्यवं कल्प्यते। तदभिप्रसन्नरमानुषैस्तद्वासिनः सत्त्वा उत्सा- दिता न त्वृषीणां मनःप्रदोपान्मृता इत्येवं सति कथं तेन कर्मणा मनोदण्डः कायवान्दण्डाभ्यां महापद्यतमः सिद्धोभवति । तन्मनःप्रदो- षमात्रेण तावतां सत्त्वानां मरणासिध्यति । यदि विज्ञप्तिमात्रमेवेद परचित्तविदः किं परचित्तं जानन्त्यथ न । किंचातः । यदि न जानन्ति कथं परचित्तविदो भवन्ति । अथ जानन्ति । परचित्तषिदां ज्ञानमयथार्थकथं यथा । स्वचित्तज्ञानं तदपि कथमयथार्थम् । अज्ञानाद्यथा बद्धस्य गोचरः ॥२१ यथा तन्निरभिलाप्येनात्मना बुद्धानां गोचरः । तथा तदज्ञानात्त- दुभयं न यथार्थ वितथप्रतिभासतया ग्राह्यग्राहकविकल्पस्याप्रीणत्वात् । अनन्तविनिश्चयप्रभेदागाधगाम्भीर्यायां विज्ञप्ति मात्रतायाम् । विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिः स्वशक्तिसदृशी मया । कृतेयं सर्वथा सा तु न चिन्त्या सर्व प्रकारा तु सा मादशौश्चिन्तयितु न शक्यते । तर्काविषय- त्वात् । कस्य पुनः सा सर्वथा गोचर इत्याह । बुद्धगोचरः ॥२२॥ बुद्धानां हि सा भगवतां सर्वप्रकारं गोचरः सर्वकार सर्वज्ञेय- ज्ञानाविघातादिति । विशतिका विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिः । कृतिरियमाचार्य वसुबन्धोः।

·अथ त्रिशिकाविज्ञप्तिभाष्यम् पुद्गलधर्मनैरात्म्ययोरप्रतिपन्नविप्रतिपन्नानामविपरीतपुद्गलधर्म- नैराश्यप्रतिपादनाथ त्रिंशिकाविज्ञप्तिप्रकरणारम्भः। पुद्गलधर्मनैरा- म्यप्रतिपादनं पुनः क्लेशज्ञेयावरणप्रहाणार्थम् । तथा ह्यात्मदृष्टिप्रभवा रागादयः क्लेशाः । पुद्गलनैरात्म्यावबोधश्च सत्कायदृष्टेः प्रतिपक्ष- स्वात् तत्प्राहाणाय प्रवर्तमानः सर्वक्लेशान् प्रजहाति । धर्मनैरात्म्य- ज्ञानादपिज्ञेयावरण प्रतिपक्षत्वात् ज्ञेयावरणं प्रहीयते । क्लेशज्ञेया- वरणप्रहाणमपि मोक्षसर्वज्ञत्वाधिगमार्थम् । क्लेशा हि मोक्षप्राप्ते- रावरणमिति अतस्तेषु प्रहीणेषु मोक्षोऽधिगम्यते। ज्ञेयावरणमपि सर्वस्मिन ज्ञेये ज्ञानप्रवृत्तिप्रतिबन्धभृतमक्लिष्टमज्ञानम्। तस्मिन्प्रं- हीणे सर्वकारे ज्ञेयेऽसक्तमप्रतिहतं च ज्ञानं प्रवर्तत इत्यतः सर्वज्ञत्व- मधिगम्यते । अथ वा धर्मपुद्गलाभिनिविष्टाश्चित्तमात्रं यथाभूतं न जानन्तीत्यतो धर्मपुद्गलनैरास्य प्रदर्शनेन सफले विज्ञप्तिमात्रेऽनुपूर्वण प्रवेशार्थं प्रकरणारम्भः। अथवा विज्ञानवद्विज्ञेयमपि द्रव्यत एवेति केचिन्मन्यन्ते विज्ञेयवद् विज्ञानमपि संवृतित एव न परमार्थत इत्यस्य द्विप्रकारस्याप्येकान्तवादस्य प्रतिषेधार्थः प्रकरणारम्भः । आत्मधर्मोपचारो हि विविधा यः प्रवर्तते लोकशास्त्रयोरिति वाक्यशेषः । विज्ञानपरिणामोऽसौ । आत्मधर्मोपचार इति सम्बध्यते । आत्मा धर्माश्चोपचर्यन्त इत्या- स्मधर्मोपचारः । स पुनरात्मविज्ञप्तिः धर्मप्रज्ञप्तिश्च । विविध इत्यनेक- प्रकारः। आत्मा जीवो जन्तुर्मनुजो माणव इत्येवमादिक आत्मो- ·( १८ ) वासना पवारः। स्कन्धा धातव आयतनानि रूपं वेदना संज्ञा संस्कारा विज्ञानमित्येवमादिको धर्मोपचारः। अयं द्विप्रकारोऽप्यु चारो विज्ञानपरिणाम एव न मुख्ये आत्मनि धर्मेषु चेति। कुत एतत् । धर्माणामात्मनश्च विज्ञानपरिणमाद् बाहिरभावात् । कोऽयं परिणामो नाम । अन्यथात्वम् । कारणक्षणनिरोधसमकालः कारणक्षवलक्षणः कार्यम्यात्मलाभः परिणामः । तत्रात्मादिपिकाप- परिपोषाद्र पादिविकल्पवासनापरिपोषाच्चालयविज्ञाना- दात्मादिमिर्भासो विकल्पो रूपादि निर्भासश्चोत्पद्यते । तमात्मादिनिर्भासं रूपादिनिर्भासं च तस्माद् विकल्पाद् बहिर्भूतमियो- पादायात्मायु पचारो रूपादिधर्मोपचारश्चानादिकालिक प्रवर्तते । विनापि वाह्य नात्मना धर्मश्च तद्यथा तैमिरिकस्य केशोण्डुका पवार इति । यच्च यत्र नास्ति तत् तत्रोपचर्यते तद्यथा बाहीके गौः। एवं विज्ञानस्वरूपे बहिश्चात्मधर्माभावात् परिकल्पित एवात्मा धर्माश्च न तु परमार्थतः सन्तीति विज्ञानवद् विज्ञेयमप्युच्यत एवेत्यय मेकान्त पदो नाभ्युपेयः । उपचारस्य च निराधारस्यासंभवादव विज्ञानपरिणामो वस्तुतोऽस्त्यु गन्तव्यो यत्रात्मधर्मोपचारः प्रवर्तते । अतश्वायमभ्यु गम न युक्तिक्षमो, विज्ञानमपि विज्ञेयवत संवृतित एव न परमार्थत इति संवृतितोऽप्यभावप्रसङ्गान , न हि संवृतिनिरुपादाना युज्यते । तस्मादय नेकान्तबादो द्विप्रकारोऽपि नियुक्तिकत्वात् त्याज्य इत्याचार्य वचनम् । एवं च सो विज्ञेयं परिकल्पितस्वभावत्वाद् वस्तुतो न विद्यते विज्ञानं पुनः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाद् द्रव्यतोऽस्तीत्यभ्युपेयम् । प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वं पुनर्विज्ञानस्य परिणामशब्देन ज्ञापितम् । कथ नेतद्गम्यते विना बाह्य नार्थेन विज्ञान मेवाकारमुत्पद्यत इति । बाह्यो ह्यर्थः स्वाभासविज्ञानजनकत्वेन विज्ञानम्यालम्बनप्रत्यय इष्यते न कारणमात्रेण समनन्तपदि प्रत्ययविशेष प्रसङ्गात् । संचिता- ·( १९ ) लम्बनाश्च पञ्चविज्ञानकायारतदाकारत्वात् । न च संचितमक्यव- संहातमात्राद् अन्यद् विद्यते तदवयवानपोह्य संचिताकारठिकाना- भावात् । तस्माद् विनैव बाह्यनार्थेन विज्ञानं संचिताकारमुत्पद्यते। न च परमाणव एव संचितास्तस्यालम्बन, परमाणुनां अतदाकारत्वात् । न ह्यसंचितावस्थातः संचितावस्थायां परमाणूनां कश्चिदात्मातिशयः । तस्माद् असींचतवत् संचिता अपि परमाणयो नैवालम्बनम् । अन्यस्तु मन्यते । एवं कपरमाणुरन्यनिरपेक्ष्योऽतीन्द्रियो वहवस्तु परस्प- रापेक्षा इन्द्रियग्राह्याः। तेषामपि सापेक्षनिरपेक्षावस्थयोरात्माति- शयाभानद् एकान्तेनेन्द्रियग्राह्यत्वम् अतीन्द्रियत्वं वा। यदि च परमाणव एव परस्परापेक्षा विज्ञानस्य विषयीभवन्ति एवं सति योऽयं घटकुड़ याद्याकारभेदो विज्ञाने स न स्यात् परमाणुना अतदाकार- त्वात् । न चान्यनिर्भासरय विज्ञानस्यान्याकारो विषयो युज्यतेऽति- प्रसङ्गात् । न च परमाणवः स्तम्भादिवत् परमार्थत. सन्ति अर्वा- ङ मध्यपरभाग सद्भावात् । तदनभ्युपगमे वा पूर्वदक्षिणापरोत्तरादि दिगभेदो यः स परमाणेन स्यात् । ततश्च विज्ञानवत् परमाणोरप्य- मूतत्वमदेशस्थत्वं च प्रसज्यते । एवं बाह्यार्थाभावाद् विज्ञान- मेवाकारमुत्पद्यते म्वप्नविज्ञानवद् इत्यभ्युपेतम् । वेदनादयोऽपि नातीताsनागतास्तदाकारविज्ञानजनका निरुडाजातत्वात् । न च वर्तमाना वर्तमानजनका उत्पद्यमानावस्थायां असत्वात् उत्पन्ना- वस्थायां विज्ञानस्यापि तदाकारेणोत्पन्नत्वान्न किचित् कर्तव्यमस्तीति मनोविज्ञानमप्यनालम्बनमेवोत्पद्यते। अन्यस्त्वाह । असत्यात्मनि मुख्य धर्मेषु चोपचारो न युज्यते। उपचारो हि त्रिषु भवति नान्यतमाभावे मुख्यपदार्थे 'तत्सदृशेऽन्यस्मिन् विषये तयोश्च सादृश्ये । तद्यथा मुख्येऽनौ तत्सदृशे च माए.वके तयोंश्च साधारणे धमें कपिलत्वे तीच्णत्वे वा सत्यनिर्माणवक इत्युपचारः क्रियते.। अत्र ·( २० ) न ह्यग्निमाणक इति जातिव्यं वोपचर्यते। उभयथाप्युपचाराभावः । तत्र तावनजातेः साधारणं कपिलत्वं तीच्णत्वं वा । न च साधारण धर्माभावे माणके जातेरुपचारोयुज्यतेऽतिप्रसंगात् । अतधर्मत्वेऽपि जातेः तीक्ष्णत्वकपिलत्वयोः जात्यविनाभावित्वान्माणके जात्युपचारो भविष्यति । जात्यभावेऽपि तीब्णत्वकपिलत्वयोः माणवके दर्शनात् अविनामावित्वमयुक्तम् । अविनाभाविल्वे चोपचाराभावोऽनाविव माणव केपि जातिसद्भावात्। तस्मानमाणवके जात्युपचारः सम्भवति । नापि द्रव्योपचारः सामान्यधर्माभावात् । न हि योऽग्नेस्तीच्णोगुण कपिलो वा स एव माणवके किं तर्हि ततोऽन्यः विशेषस्य स्वाश्रय प्रतिबद्धत्वात् । विनाग्नि गुणेनाग्नेमाणक्के उपचारो युक्तः । अग्निगुणसादृश्यात् युक्त इति चेत् । एवमप्यग्निगुणस्यैव तीच्णस्य कपिलस्य वा माणक गुणो तीक्ष्णे कपिले वा साहशाद् उपचारो युक्तो न तु माणवकेऽग्नेः गुणसादृश्येनासम्बन्धात् । तस्माद् द्रव्योपचारोऽपि नैव युज्यते । मुख्योऽपि पदार्थों नास्ति, तत्स्वरूपस्य सर्वज्ञानाभिधानविषयातिकान्तत्वात् । प्रयाने हि गुणरूपेणैव ज्ञानाभिधाने प्रस्ततेते तत्स्वरूपासंस्पर्शात् । अन्यथा च गुणधैयर्थ्य प्रसङ्गः। न हि ज्ञानाभिधानव्यतिरिक्तोऽन्यपदार्थस्वरूपपरिच्छित्यु पायोऽस्तीत्यतः प्रधानस्वरूपविषयज्ञानाभिधानाभावात् नैवमुख्यः पदार्थोऽस्तीत्यवगन्तव्यम् । एवं यावच्छब्दे सम्बन्धाभावात् ज्ञानाभि- धानाभाव एवं चाभिधानाभिधेयाभावान् नैव मुख्यः पदार्थोऽन्ति । अपि च सर्व एवायं गौण एव न मुख्योऽस्ति । गौणो हि नाम यो यत्राविद्यमानेन रूपेण प्रवर्तते । सर्वश्च शब्दः प्रधानेऽविद्यमाने- नैव गुणरूपेण प्रवर्तते अतो मुख्यो नास्त्येव । तत्र यदुक्त असत्या- त्मनि मुख्ये धर्मेषु चोपचारो न युक्त इति तदयुक्तम् ।

·( २१ ) विज्ञानपरिणामः कतिभेद इति न ज्ञायते । अतस्तद्प्रभेदोप- दर्शनार्थमाह। परिणामः स च त्रिधा ॥१॥ यत्रात्माधु पचारो धर्मोपचारश्च स पुनर्हेतुभावेन फलभावेन च विद्यते । तत्र हेतु परिणामो याऽऽलयविज्ञाने विपाकनिःष्यन्द- वासनापरिपुष्टिः। फल परिणामः पुनर्विपाकवासनावृत्तिलाभाद्- आलयविज्ञानस्य पूर्वकर्माक्षेपपरिसमाप्तौ या निकायसभागान्तरेष्वभि- निवृतिः निष्यन्दवासनावृत्तिलाभाच्च या प्रवृत्तिविज्ञानानां क्लिष्टस्य च मनस आलय विज्ञानाद् अभिनिवृत्तिः । तत्र प्रवृत्तिविज्ञानं कुशला- कुशलम् आलविज्ञाने विपाकगासनां निःष्यन्दवासनां चाधत्ते । अव्याकृतं क्लिष्टं च मनो निष्यन्दवासनामेव । योऽसौ त्रिविधः परिणाम उक्तोऽसावपि न ज्ञायते । अतस्तद्भेद प्रदर्शनार्थमाह । विपाको मननाख्यश्च विज्ञप्तिर्विषयस्य च । इति । स एष त्रिविधः परिणामो विपाकाख्यो मननाख्यो विषय- विज्ञप्त्याव्यश्च । तत्र कुशलाकुशलकर्मवासनागरिपाकवशाद् यथाक्षेप फलाभिनिवृत्तिर्विपाकः । क्लिष्टं मनो नित्यं मननात्मक मान मनना- ख्यम् । रूपादि विषय प्रत्यवभासत्वात् चक्षुरादिविज्ञानं षद्- प्रकारमपि विषयविज्ञप्तिः । तत्स्वरूप निर्देशमन्तरेण न तत् प्रतीयते इत्यतो यस्य यत्स्वरूपं तद्यथाक्रमं प्रदर्शयन्नाह । तत्रालयाख्य विज्ञानं विपाकः सर्व बीजकम् ।।२।। इति तत्रेति योऽयमनन्तरोक्तः त्रिविधः परिणामः । श्रालयाख्य- मित्यालयविज्ञानसंज्ञक यद्विज्ञानं स विपाकपरिणामः । तत्र सर्वसां- लेशिकधर्मबीजस्थानत्वाद् प्रालयः। आलयः स्थानमिति पयोयो।

·( २२ ) अथ वालीयन्ते उपनिबध्यन्तेऽस्मिन्सर्वधर्माः कार्यभावेन तहालीयते उपनिबध्यते कारणभावेन सर्वधर्मेष्वित्यालयः। रिजानातीति विज्ञानम् । सर्वधातुतियोनिजातिषु कुशलाकुशल कर्म- विपाकत्वाद् विपाकः । सर्वधर्मबीजाश्रय त्यात सर्वतीजकम् । यदि प्रवृत्ति- विज्ञानव्यतिरिक्तम् आलयविज्ञानमस्ति ततोऽस्यालम्बनम् आकारो का वक्तव्यः । न हि निरालम्बनं निराकारं वा विज्ञानं युज्यते । नैव तन्निरालम्बनं निराकारं वेष्यते कि तो परिच्छिन्नालम्बनाकारम् । किं कारणम् । यस्माद् । पालयविज्ञानं विधाप्रवर्तते । अध्यात्मम् उपादानविज्ञप्तितो बहिर्धाऽपरिच्छिन्नाकारभाजन विज्ञप्तितश्च । तत्राध्या- स्ममुपादानं परिकल्पितस्वभावाभिनिवेशवासना साधिष्ठानम् इन्द्रिय- रूपं नाम च अस्यालम्बनस्याति सूक्ष्मत्वात्- असंविदितकोपादिस्थानविज्ञप्तिकं च तत् । असंविदितक उपादिस्मिन् असंविदितकाचस्थानविज्ञप्तियस्मिन् तदालयविज्ञानम् असंविदितकोपादि स्थान विज्ञप्तिकम् । उपादानम् उपादिः । स पुनरात्मादिविकल्पवासना रूपादिधर्म- विकल्पवासना च। तत्सद्भावादालयविज्ञानेनात्मादिविकल्पो रूपादि- विकल्पश्च कार्यत्वेनोपात्त इति तहासनात्मादिविकल्पानां रूपादि- विकल्पानां चोपादिरित्युच्यते । सोऽस्मिन्न इदं तदिति प्रतिसंवेदना- कारेणासंविदित इत्यतस्तदसंविदितकोपादीत्युच्यते। आश्रयोपादानं चोपादिः । श्राश्रय आत्मभावः साधिष्ठानम् इन्द्रियरूपं नाम च । तस्य पुनर्यदुपादानम् उपगमनम् एकयोगदमत्वेन तदुपादिः । तत्र कामरूपधात्वोयो मरूपयोरुपादानम्। आरूप्यधातौ तु रूपवीत- रागत्वाम्द्र पविपाकानभिनिवृत्ते-नामोपादानमेव। कि तु वासना- वस्थमेव तत्र रूपं न विपाकावस्थम् । तत्पुनरुपादानम् इदंतया प्रति- ·( २३ ) संवेदयितुमशक्यमित्यतोऽसंविदित इत्युच्यते। स्थानविज्ञप्तिर्भाजन- लोकसंनिवेशविज्ञप्तिः। साप्यपरिच्छिन्नालम्बनाकारप्रवृत्तत्वाद् असं- विदितेत्युच्यते । कथं विज्ञानम् अपरिच्छिन्नालम्बनाकारं भविष्यतीति । अन्यविज्ञानवादिनामपि निरोधसमापत्त्याद्यवथासु तुल्य मेतन् न च निरोधसमापत्त्याद्यवस्थासु विज्ञानं नैवास्तीति शक्यते प्रतिपत्तु युक्ति विरोधात् सूत्रविरोधाच्चेति । तत्रालयाख्य विज्ञानमित्युक्त विज्ञानं चावश्यं चैत्तैः संप्रयुक्त मित्यतो वक्तव्यं कतमैः कतिभिश्च तच्चैतैः सदासंप्रयुज्यते। तथा किं तैः सर्वदा संप्रयुज्यते उत नेत्यत आह । सदा स्पर्शमनस्कारपित्संज्ञाचेतनान्वितम् ॥३॥ इति । सदेति यावदालयविज्ञानं तावदेभिः स्पर्शमनस्कारवेदना- संज्ञाचेतनाख्यैः पंचभिः सर्वत्रगैर्धमैरन्वितम् । वेदनं वित् । तत्रस्पर्श- त्रिकसंनिपाते इन्द्रियविकारपरिच्छेदः वेदनासंनिश्रयकर्मकः । इन्द्रिय- विषयविज्ञानानि त्रीण्येव त्रिकं तस्य कार्यकारणभावेन समवस्थानं त्रिकसंनिपातः। तस्मिन् सति तत्समकालनेवेन्द्रियस्य सुखदुःखादि वेदनानुकूलो यो विकारस्तेन सदृशो विषयस्य सुखादिवेदनीयाकार- परिच्छेदो यः स स्पर्शः । इन्द्रियं पुनर्चेन विशेषेण सुखदुःखादि- हेतुत्वं प्रतिपद्यते स त य विकारः। स्पर्शः पुनरिन्द्रियविकारसादृश्ये- नेन्द्रियं स्पृशतीन्द्रियेण वा स्पृश्यत इति स्पर्श उच्यते। अत एव विषयविकारपरिच्छेदात्मकोऽपीन्द्रियविकारपरिच्छेद उक्तः। वेदना- संनिश्रयत्वमस्य कर्म । एवं युक्त सूत्रे सुखवेदनीयं स्पर्श प्रतीत्यो- त्पद्यते सुखवेदितमिति विरतरः । मनस्कारश्चेतस आभोगः । आभुजनमा- भोग आलम्बने येन चित्तमभिमुखीक्रियते । स पुनरालम्बने चित्तवारण- कर्मा। चित्तवारणं पुनस्तत्रैवालम्बने पुनः पुनश्चित्त त्यावर्जनम् । एतच्च कर्म चित्तसंततेरालम्वननियमेन विशिष्ट मनस्कारमधिकृत्यो- ·( २४ ) सुखदुःखयोस्तु क्तं न तु यः प्रतिचित्तक्षणं तस्य हि प्रतिक्षणमेव व्यापारो न क्षणान्तरे। वेदना अनुभवस्वभावा। सा पुनर्विषययरयाह्लादकपरि- तापकतदुभयाकारविविक्तस्वरूपसाक्षात्करणभेदात् त्रिधा भवति । सुखा-दुःखा-अदुःखासुखा च । एवं त्वन्ये मन्यन्ते । शुभाशुभानां कर्मणां फलविपाक प्रत्यनुभवन्त्यनेनेत्यनुभवः । तत्र शुभानां कर्मणां सुखोऽनुभवः फलविपाकः। अशुभानां दुःखः । उभयेषा- मःखार ख.। अत्र चालयविज्ञानमेव शुभाशुभकर्मविपाकः । तत्संप्रयुक्तैवोपेक्षा परमार्थतः शुभाशुभानां कर्मणां पावपाकः । कुशलाकुशलकर्मविपाकजत्वाद् विपाकोपचारः। तत्र सुखोऽनुभवः यस्मिन्नुत्पन्नेऽवियोगेच्छा निरुद्धे निरुधे च पुनः संयोगेच्छा जायते । दुःखोऽनुभवः यस्मिन्नुत्पन्ने वियोगेच्छा निरुद्ध पुनरसंयोगेच्छा। अःखासुखोयस्मिन्नुत्पन्ने निरुद्धे चोभयं न जायते । संज्ञा विषयनिमित्तोद्ग्रहणम् । विषय आलम्बनम्। निमित्तं तद्विशेषो नीलपीताद्यालम्बनव्यवस्थाकारणम् । तस्योद्ग्रहणं निरूपणं नीलनेतन् न पीतमिति । चेतनाचित्ताभिसंस्कारी मन- सश्चेष्टा यस्यां सत्यामालम्बनं प्रति चेतसः प्रस्पन्द इव भवति अयस्कान्तवशादयःप्रस्पन्दवत । वेदना त्रिविधा सुखा दुःखा अदुःखा- सुखा च । धर्माश्चतुः प्रकाराः कुशला अकुशला अनिवृताव्याकृता निवृताव्याकृताश्च । तत्रालयविज्ञाने विदिति सामान्योपदेशेन न विज्ञायते तिसृणां वेदनानां कतमा वेदना। तथा तदपि किं कुशल- मकुशलमनिवृताव्याकृतं निवृताव्याकृतमिति न विज्ञायत इत्यत आह- उपेक्षा वेदना तत्रानिवृताच्याकृतं च तत् । तत्रेत्यालयविज्ञानमेव प्रकृतत्वात्संबध्यते। उपेक्षवालयविज्ञाने वेदना न सुखा न दुःखा। तयोः परिच्छिन्नालम्बनाकारत्वात ·( २५ ) रागद्वेषानुशयितत्वाच्च । अनिवृताव्याकृतं च तत् । आलयविज्ञान- मिति प्रकृतम्। तत्रानिवृतग्रहणं निवृतव्यवच्छेदार्थम् । अव्याकृत- ग्रहणं कुशलाकुशलव्यवच्छेदार्थम् । मनोभूमिकैरागन्तुकैरुपक्लेश- रनावृतत्वादनिवृतम् । विपाकस्वाद्विपाकं प्रति कुशलाकुशलत्वना- व्यारकरणादव्याकृतम् । तथा स्पर्शादयः। यथा आलयविज्ञानमेकान्तेन विपाकोऽपरिच्छन्नालम्बनाकारं सदा स्पर्शादिभिरन्वितं तत्र चोपेक्षैव वेदनानिवृताव्याकृतं च तथा स्पर्शादयोऽप्येकान्तेन विपाका एवापरिच्छिन्नालम्वनाकाराश्चात्मानं हित्वा इतरैश्चभिरालयविज्ञानेन च नित्यमनुगतारतेषु चोपेदैव वेदना अनिवृताव्याकृताश्चालयविज्ञानवत् । न हि विपाकेन संप्रयुक्तानामविपाकत्वमपरिच्छिन्नालम्बनाकारेण च परिच्छिन्ना- लम्बनाकारत्वं संभवति । एवमन्यत्रापि वाच्यम्। किं पुनस्तदालय- विज्ञानमेकमभिन्नमासंसारमनुवर्तते । संतानेन । न हि तदेकभिन्नमनुवर्तते क्षणिकत्वात् ।क तहि- तच्च वर्तते स्रोतसौघवत् ॥४॥ तच्चेत्यालयविज्ञानमेव संबध्यते । तत्र स्रोतो हेतुपलयोनॆरन्तर्येण प्रवृत्तिः । उदकसमूहस्य पूर्वापरभागाविच्छेदेन प्रवाहो ओघ इत्युच्यता यथा ह्योधस्तृणकाष्ठगोमयादीनाकर्षयन्गच्छति एवमालयवि मर्म पुण्यापुण्यानेज्यकर्मवासनानुगतं स्पर्शमनरकारादीनाकषयत्स्रोतसा- संसारमव्युपरतं प्रवर्तत इति । तस्यैवं स्रोतसा प्रवृत्तस्य कस्यामवस्थायां व्यावृत्तिरित्याह- उत - ·( २६ ) - तस्य व्यावृत्तिरहत्त्वे किं पुनरर्हत्वं यद्योगादर्हन्नित्युच्यते । कस्य पुनर्योगादर्हन्नि- त्युच्यते। क्षयज्ञानानुत्पादज्ञानलाभात् । तस्यां ह्यस्थायामालय- विज्ञानाश्रितदौष्ठुल्यनिरवशेषप्रहाणादालयविज्ञानं व्यावृत्तं भवति । सैव चाहंदवस्था। उक्तः सविभङ्गो विपाकरिणामः। इदानीं मननाख्यं द्वितीय परिणाममाह । तदाश्रित्य प्रवर्तत इति विम्तरः। तत्र यथा चनुशं विज्ञानानां चतुरादय आश्रयत्वेन रूपादयश्चालम्बनत्वेन प्रसिद्धाः नैवं क्लिष्टस्य मनस आश्रय पालम्बनं वा प्रसिद्धम् । न च विज्ञानमा- श्रयालम्बन निरपेक्षं युज्यत इत्यतः क्लिष्टस्य मनस आश्रयालम्बन प्रति- पादनार्थं निरुक्तिप्रतिपादनार्थञ्चाह- तदाश्रित्य प्रवर्तते । तदालम्बनं मनोनाम विज्ञानं मननात्मकम् ॥५ तदाश्रित्य प्रवर्तत इति तच्छब्देनालयविज्ञानमभिसंबध्यते। तद्वासनाश्रयो ह्यालयविज्ञानमतस्तदाश्रित्य प्रवर्तते संताने- नोत्पद्यत इत्यर्थः। अथ वा यस्मिन्धातौ भूमौ वालयविज्ञानं विपाकस्तदपि क्लिष्टं मनस्तद्धातुकं तद्भूमिकं चेतेि तत्प्रतिबद्धवृत्ति- वात्तदाश्रित्य प्रवर्तते। तदालम्बमिति । आलयविज्ञानालम्बनमेव सत्काय- दृष्ट्यादिभिः संप्रयोगादहं मनेत्यालयविज्ञानालम्बनत्वात् । कथं पुनर्थत् एव चित्तादुत्पद्यते तदेवालम्बनं भवति । यथा तदनिच्छतां केषांचित्कस्यांचिदवस्थायां यत एव चित्तान्मनोविज्ञानमुत्पद्यते तदालम्बनमेव तदुत्पद्यते । मनोनाम विज्ञानमिति । मन इति नाम ·( २७ ) आख्या यस्य विज्ञानस्य तदालयविज्ञानमाश्रित्य प्रवर्तते तदालम्बन च। मनोनाम इत्यनेनालयविज्ञानात्प्रवृत्तिविज्ञानाच्च व्यवच्छि- नत्ति । तत्पुनः किं स्वभावमित्याह । मननात्मकमिति । एवं मनना- स्मकत्वान्मन इत्युच्यते नैरुक्तेन विधिना । विज्ञानस्वरूपवादवश्यं तच्चैतैः संप्रयुज्यते। इदं तु न ज्ञायते कतमैस्तच्चैत्तैः कियद्भिः कियन्तं कालं वा संप्रयुज्यत इत्यत आह- के शैश्चतुभिः सहितं निवृताव्याकृतैः सदा । चैत्ता हि द्विप्रकाराः क्लशास्तदन्ये च । तदन्येभ्यो व्यवच्छे- र्थमाह क्लेशैरिति क्लेशा अपिषट् । न च सर्वैः संप्रयुज्यतेऽतश्चतु- भिरित्याह । सहितमिति संप्रयुक्तम् । क्लेशा अपि द्विविधाः । अकुशला निवृताव्याकृताश्च। अकुशलेभ्यो विशेषार्थमाह निवृता- व्याकृतैरिति । न हि निवृतेन विज्ञानेनाकुशलानां संप्रयोगः सम्भवति । निवृत्ताः क्लिष्टत्वात्। अव्याकृताः कुशलाकुशलत्वेना- व्याकरणात् । सदेति सर्वकालम् । यावदस्ति तावत्तैः संप्रयुक्तम् । सामान्यांनर्देशाद्विशेषतो न ज्ञायन्त इति विशेषतो निदिशात । आत्मदृष्ट्यात्ममोहात्ममानात्मस्नेहसंज्ञितैः ॥ ६ ॥ उपादानस्कन्धेष्वात्मेति दर्शनमात्मदृष्टिः सत्कायदृष्टिरित्यर्थः। मोहोऽज्ञानम् । आत्मन्यज्ञानमात्ममोहः। आत्मविषये मान आत्ममानोऽस्मिमान इत्यर्थः । आत्मनि स्नेह आत्मप्रेमेत्यर्थः । तत्रालयावज्ञानस्वरूपे संमूढः सन्नालयविज्ञाने आत्मदृष्टिमुत्पाद- यति । आत्मदर्शनाद्या चित्तस्योन्नतिः सोऽस्मिमानः । एतस्मिस्त्रये सति आत्माभिमते वस्तुनि योऽभिष्वङ्गः स श्रामस्नेहः ।

·( २८ ) आह च- अविद्यया चात्मदृष्ट्या चास्मिमानेन तृष्णया । एभिश्चतुर्भिः संक्लिष्टं मननालक्षणं मनः ॥ विपर्यासनिमित्त तु मनः क्लिष्टं सदैव यत् । कुशलान्याकृते चित्ते सदाहंकारकारणम् ॥ एते हि आत्ममोहादयः क्लेशा मनोवन्नवभूमिकाः । इह च सामान्येनाभिधानान्न ज्ञायते किं स्वभूमिकैरेव सम्प्रयुज्यते उतान्यभूमिकैरपोत्यत आह- यत्रजस्तन्मयैः इति । यन्न जातो यत्रजः। तन्मयैरिति यत्र धातौ भूमौ वा जातस्तद्धातुकैः तद्भूमिकैरेव च संप्रयुज्यते, नान्यधातुकैरन्यभूमि- कैर्वा। किं पुनश्चतुर्भिरेव क्लेशैः संप्रयुज्यते नेत्याह । अन्यैः स्पर्शाश्च संप्रयुज्यत इति सम्बध्यते । च शब्दः समुच्चयार्थः । स्पर्शा- चैरिति स्पर्शमनस्कारवेदनासंज्ञाचेतनाभिः। एते हि पञ्चधर्माः सर्वत्रगत्वात्सर्वविज्ञानैः संप्रयुज्यन्ते । एतैरपि यत्र जातस्तन्मयैरेव संप्रयुज्यते नान्यधातुभूमिकैः । अथ वान्यैरिति मूलविज्ञान- संप्रयुक्त भ्यो व्यवच्छेदार्थम् । मूलविज्ञाने ह्यनिवृताव्याकृताः स्पर्शादयः। क्लिष्टे तु मनसि मनोवन्निवृतान्याकृताः। यदि तलिष्टं मनः कुशलक्लिष्टाव्याकृतावस्थास्वविशेषेण प्रवर्तते न तस्य तर्हि निवृत्तिरस्ति । अनिवृत्ते च तस्मिन्कुतो मोक्ष इति कथं न मोक्षाभावः प्रसज्यते । न प्रसज्यते यस्मात् ।

·( २९ ) अर्हतो न तत् । न निरोधसमापत्तौ मार्गे लोकोत्तरे न च ॥७॥ अर्हतस्तावदशेषक्लेशप्रहाणाक्लिष्टं मनो नैवास्ति । तद्धि भावानिकभावनाप्रहातव्यक्लेशवदहत्वप्राप्त्यानन्तर्यमार्गेणैव प्रहीयते तदन्यक्लेशवदहत्वावस्थायां नैव विद्यते । अकिंचन्यायत- नवीतगगस्याप्यनागामिनो निरोधसमापत्तिलाभिनो मार्गबलेन निरोधसमापत्तेलभ्यत्वान्मार्गवन्निरोधसमापत्त्यवस्थायामपि निरु- ध्यते निरोधाच्च व्युत्थितस्य पुनरालयविज्ञानादेव प्रवर्तते । मार्गे लोकोत्तरे न चेति । लोकोत्तर ग्रहणं लौकिकव्यवच्छेदार्थम् । लौकिके तु मार्गे क्लिष्ट मनः प्रवर्तत एव । नैरात्म्यदर्शनस्यात्म- दर्शनप्रतिपक्षत्वान्न लोकोत्तरमार्गे प्रवर्तितुमुत्सहेते । विपक्षप्रति- पक्षयोः योगपद्याल्लोकोत्तरमार्गे तन्निरुध्यते । तस्मादपि व्युत्थितस्य पुनरालयविज्ञानादेवोत्पद्यते। द्वितीयः परिणामोऽयम् उद्दिष्टो निदिष्टश्चेति निगमयति । द्वितीयपरिणामानन्तरं तृतीयपरिणामो वक्तव्य इत्यत आह तृतीयः षड्विधस्य या विषयस्योपलब्धिः सा तृतीयो विज्ञानपरिणाम इति वाक्यशेषः । षड्विधस्येति षट्प्रकारस्य रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मात्मकस्य विषयस्य या उपलब्धिग्रहणं प्रतिपत्तिरित्यर्थः । सा पुनः किं कुशला अकुशला अव्याकृतेत्यत आह- कुशलाकुशलाद्वया ॥८॥ - ·( ३० ) - कुशलाऽकुशलाऽद्वयेत्याव्याकृतापि । अलोभाषामोहैः संप्रयुक्ता कुशला। लोभद्वेषमोहैः संप्रयुक्ताऽकुशला। कुशला- कुशलैरसप्रयुक्ता अद्वया न कुशला नाकुशलेत्यथः। सा पुनः कीदृशैश्चैतसिकैः संप्रयुज्यते कियन्तो वा तत्संप्रयोगिणश्च तसिका इत्यत आह- सर्वत्रगैर्विनियतैः कुशलैश्चैतसैरसौ। संप्रयुक्ता तथा क्लेशैरुपक्लेशैत्रिवेदना ॥६॥ य एते सर्वत्रगा उद्दिष्टास्ते न विज्ञायन्त इत्यतस्त- प्रदर्शनार्थमाह- आद्यास्पर्शादयः आदौ निर्दिष्टत्वादाद्याः सर्वत्रगा इत्यर्थः । तथा हि- सदास्पर्शमनस्कारवित्संज्ञाचेतनान्वितम् । इति प्रथतो निर्दिष्टाः। स्पर्श एषामादिरिति स्पर्शादयः। ते पुनः स्पर्शमनस्कारादयः पञ्चधर्माः सर्व चित्तमनुगच्छन्तीति सर्वत्रगाः। तथा ह्यत आलयविज्ञाने क्लिष्टे मनसि प्रवृत्ति- विज्ञानेषु च विशेषेण प्रवर्तन्ते । विनियतानधिकृत्याह- छन्दाधिमोक्षस्मृतयः सह । समाधिधीभ्यां नियताः विशेषे नियतत्वाद्विनियताः। एषां हि विशेष एव विषयो न सर्वः। तत्र छन्दोऽभिप्रेते वस्तुन्यभिलाषः। अभिप्रेते वस्तुन्य- भिलाष इति प्रतिनियतविषयत्वं ज्ञापितं भवत्यनभिप्रेते छन्दाभावात्। दर्शनश्रवणादिक्रियाविषयत्वेन यदभिमतं - ·( ३१ ) स वस्तुतदभिप्रेतम्। तत्र दर्शनश्रवणादिप्रार्थना छन्दः। स च वीर्यारम्भ- संनिश्रयदानकर्मकः। अधिमोक्षो निश्चिते वस्तुनि तथैवाव- धारणम् । निश्चतग्रहणमनिश्चितप्रतिषेधार्थम् । ) युक्तित आप्तो- पदेशतो वा यद्वस्तु असंदिग्धं तन्निश्चितं येनैवाकारेण तनिश्चितमनित्यदुःखाद्याकारेण तेनैवाकारेण तस्य वस्तुनश्चे- तस्यभिनिवेशनमेवमेतन्नान्यथेत्यवधारणमधिमोक्षः। चासंहार्यतादानकर्मकः । अधिमुक्तिप्रधानो हि स्वसिद्धान्तात्पर- प्रवादिभिरपहर्तुं न शक्यते । स्मृतिः संस्तुते वस्तुन्यसंप्रमोषश्चे- तसोऽभिलपनता। संस्तुतं वस्तु पूर्वानुभूतम् । आलम्बनग्रहणावि- प्रणाशकारणत्वादसंप्रमोषः । पूर्वगृहीतस्य वस्तुनः पुनः पुनराल- म्बनाकारस्मरणमभिलपनता। अभिलपनमेवाभिलपनता। सा- पुनरविक्षेपकर्मिका। आलम्बनाभिलपने सति चित्तस्यालम्बना- न्तरे आकारान्तरे वा विक्षेपाभावादविक्षेपकर्मिका। समाधिरुप- परीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता । उपपरीक्ष्य वस्तुगुणतो दोषतो वा। एकाग्रता एकालम्बनता । ज्ञानसंनिश्रयदानकर्मकः । समाहिते चित्ते यथाभूतपरिज्ञानात् । धीः प्रज्ञा । साप्युपपरीक्ष्य एव वस्तुनि प्रविचयो योगायोगविहितोऽन्यथा वेति । प्रविचिनोतीति प्रवित्रयः। यः सम्यङ मिथ्या वा संकीर्णस्वसामान्यलक्षणेष्विव धर्मेषु विवेकावबोधः । युक्तियोगः। स पुनराप्तोपदेशोऽनुमानं प्रत्यक्षं च। तेन त्रिप्रकारेण योगेन यो जनितः स योगविहितः। स पुनः श्रुतमयश्चिन्तामयो भावनामयश्च । तत्राप्तवचनप्रामाण्याद्यो- ऽवबोधः स श्रुतमयः। युक्ति.नध्यानजश्चिन्तामयः। समाधिजो भावनामयः। अयोगोऽनाप्तोपदेशोऽनुमानाभासो मिथ्याप्रणि. हितश्च समाधिस्तेनायोगेन जनितोऽयोगविहितः। उपपत्ति- प्रतिलम्भिको लौ केकव्यवहारावबोधश्च न योगविहितो नायोग- विहितः । एषा च संशय व्यावतनकमिका । संशयव्यावर्तनं प्रज्ञया ·( ३० ) - - कुशलाऽकुशलाऽद्वयेत्याव्याकृतापि । अलोभादेषामोहैः संप्रयुक्ता कुशला। लोभद्वेषमोहैः संप्रयुक्ताऽकुशला। कुशला- कुशलैरसप्रयुक्ता अद्वया न कुशला नाकुशलेत्यथः। सा पुनः कीदृशैश्चैतसिकैः संप्रयुज्यते कियन्तो वा तत्संप्रयोगिणश्चतसिका इत्यत आह- सर्वत्रगैर्विनियतैः कुशलैश्चैतसैरसी। संप्रयुक्ता तथा क्लेशैरुपक्लेशैत्रिवेदना ॥३॥ य एते सर्वत्रगा उद्दिष्टास्ते न विज्ञायन्त इत्यतस्त- प्रदर्शनार्थमाह- आद्यास्पर्शादयः आदौ निर्दिष्टत्वादाद्याः सर्वत्रगा इत्यर्थः । तथा हि- सदास्पशमनस्कारवित्संज्ञाचेतनान्वितम् । इति प्रथतो निर्दिष्टाः। स्पर्श एषामादिरिति स्पर्शादयः। ते पुनः स्पर्शमनस्कारादयः पञ्चधर्माः सर्व चित्तमनुगच्छन्तीति सर्वत्रगाः। तथा ह्यत आलयविज्ञाने क्लिष्टे मनसि प्रवृत्ति- विज्ञानेषु च विशेषेण प्रवर्तन्ते । विनियतानधिकृत्याह- छन्दाधिमोक्षस्मृतयः सह । समाधिधीभ्यां नियताः विशेषे नियतत्वाद्विनियताः। एषां हि विशेष एव विषयो न सर्वः। तत्र छन्दोऽभिप्रेते वस्तुन्यभिलाषः । अभिप्रेते वस्तुन्य- भिलाष इति प्रतिनियतविषयत्वं ज्ञापितं भवत्यनभिप्रेते छन्दाभावात्। दर्शनश्रवणादिक्रियाविषयत्वेन यदभिमतं ·( ३१ ) स वस्तुतदभिप्रेतम्। तत्र दर्शनश्रवणादिप्रार्थना छन्दः। स च वीर्यारम्भ- संनिश्रयदानकर्मकः। अधिमोक्षो निश्चिते वस्तुनि तथैवाव- धारणम् । निश्चतग्रहणमनिश्चितप्रतिषेधार्थम् ।। युक्तित आप्तो- पदेशतो वा यद्वस्तु असंदिग्धं तन्निश्चितं येनैवाकारेण तनिश्चितमनित्यदुःखाद्याकारण तेनैवाकारेण तस्य वस्तुनश्चे- तस्यभिनिवेशनमेवमेतन्नान्यथेत्यवधारणमधिमोक्षः । चासंहार्यतादानकर्मकः। अधिमुक्तिप्रधानो हि स्वसिद्धान्तात्पर- प्रवादिभिरपहर्तुं न शक्यते । स्मृतिः संस्तुते वस्तुन्यसंप्रमोषश्चे- तसोऽभिलपनता। संस्तुतं वस्तु पूर्वानुभूतम् । अालम्बनग्रहणावि- प्रणाशकारणत्वादसंप्रमोषः । पूर्वगृहीतस्य वस्तुनः पुनः पुनराल- म्बनाकारस्मरणमभिलपनता। अभिलपनमेवाभिलपनता सा- पुनरविक्षेपकर्मिका। आलम्बनाभिलपने सति चित्तस्यालम्बना- न्तरे आकारान्तरे वा विक्षेपाभावादविक्षेपकर्मिका। समाधिरुप- परीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाग्रता । उपपरीक्ष्य वस्तुगुणतो दोषतो वा। एकाग्रता एकालम्बनता । ज्ञानसंनिश्रयदानकर्मकः । समाहिते चित्ते यथाभूतपरिज्ञानात् । धीः प्रज्ञा । साप्युपपरीक्ष्य एव वस्तुनि प्रविचयो योगायोगविहितोऽन्यथा वेति । प्रविचिनोतीति प्रवित्रयः। यः सम्यङ मिथ्या वा संकीर्णस्वसामान्यलक्षणेष्विव धर्मेषु विवेकावबोधः । युक्तियोगः । स पुनराप्तोपदेशोऽनुमान प्रत्यक्षं च । तेन त्रिप्रकारेण योगेन यो जनितः स योगविहितः। स पुनः श्रुतमयश्चिन्तामयो भावनामयश्च । तत्राप्तवचनप्रामाण्याद्यो- ऽवबोधः स श्रुतमयः। युक्ति.नध्यानजश्चिन्तामयः। समाधिजो भावनामयः। अयोगोऽनाप्तोपदेशोऽनुमानाभासो मिथ्याप्रणि. हितश्च समाधिस्तेनायोगेन जनितोऽयोगविहितः। उपपत्ति- प्रतिलम्भिको लौ केकव्यवहारावबोधश्च न योगविहितो नायोग- विहितः । एषा च संशय व्यावतनकर्मिका । संशयव्यावर्तनं प्रज्ञया ·( ३२ ) ये- धर्मान्प्रविचिन्वतो निश्चयलाभादिति । एते हि पञ्चधर्माः परस्परं व्यतिरिच्यापि प्रवर्तन्ते । एवं यत्राधिमोक्षस्तत्र नावश्यमितरैरपि भवितव्यम् । एवं सर्वत्र वाच्यम् । उक्ता विनियताः। तदनन्तरोहि- ष्टास्त्विदानी कुशला वक्तव्या इत्यत आह- श्रद्धाथ हीरपत्रपा॥ १०॥ अलोभादित्रयं वीर्य प्रश्रब्धिः साप्रमादिका । अहिंसा कुशलाः एत एकादश धर्मा इति वाक्यशेषः। तत्र श्रद्धा कर्मफलसत्य- रत्नेष्वभिसंप्रत्ययः प्रसादश्चेतसोऽभिलाषः । श्रद्धा हि त्रिधा प्रवर्तते । सति वस्तुनि गुणवत्यगुणवति वा संप्रत्ययाकारा । सति गुणवति च प्रसादाकारा । सति गुणवति च प्राप्तुमुत्पाद तुं वा शक्येऽभिलाषाकारा। चेतसः प्रसाद इति । श्रद्धा हि चित्त- कालुष्यवैरोधिकीत्यतस्तत्संप्रयोगे क्लेशोपक्लेशमलकालुष्य- विगमाञ्चित्तौं श्रद्धामागम्यप्रसीदतीति चेतसः प्रसाद उच्यते । सा पुनश्छन्दसंनिश्रयदानकर्मिका। हीरात्मानं धर्म वाधिपति- कृत्वावधन लज्जा। सद्भिर्गस्तित्वादनिष्टविपाकत्वाच्च पापमेवा- वद्यम् । तेनावद्यन कृतेनाकृतेन वा या चित्तस्यावलीनता लज्जा सा ह्रीः। इयं च दुश्चरितसंयमसंनिश्रयदानकर्मिका। अप- त्राप्यं लोकमधिपतिं कृत्वावद्य न लज्जा । लोके ह्य तद्गर्हितं मां चैवंकर्माणं विदित्वा गहिष्यतीत्यश्लोकादिभयाद द्यन लज्जते । इदमपि दुश्चरितसंयमनसंनिश्रयदानकर्मकम् । अलोभो लोभप्रतिपक्षः। लोभोनाम भव भवोपकरणेषु च यासक्तिः प्रार्थना च। तत्प्रतिपक्षोऽलोभो भवे भवोपकरणेषु चानासक्ति वैमुख्यं च। अयं च दुश्चरिताप्रवृत्तिसंनिश्रयदानकर्मकः ।

·एतच्च . ( ३३ ) अद्वषो द्वेषप्रतिपक्षो मैत्री । द्वेषो हि सत्वेषु दुःखे दुःखस्थानी येषु च धर्मेष्वाघातः। अद्वषो द्वेषप्रतिपक्षत्वात्सत्वेषु दुःखे दुःख- स्थानीयेषु च धर्मेष्वनाघातः । अयमपि दुश्चरिताप्रवृत्तिसंनिश्रय- दानकर्मकः । अमोहो मोहप्रतिपक्षः। अयथाभूतसप्रतिपत्तिर्मोहः । कर्मफलसत्यरत्नेष्वज्ञानम् । मोहप्रतिपक्षत्वादमोहस्तेष्वेव कर्मफल- सत्यरत्न षु संप्रतिपत्तिः । अयमपि दुश्चरिताप्रवृत्तिसंनिश्रयदान- कर्मकः। वीर्य कौशीद्यप्रतिपक्षः। कुशले चेतसोऽभ्युत्साहः । न तु क्लिष्टे । क्लिष्टे तूत्साहः कुत्सितत्वात्कौशीद्यमेव । कुशलपक्ष परिपूरणपरिनिश्रयकर्मकम् । प्रब्धिः दौष्ठुल्यप्रतिपक्षः कायचित्त कर्मण्यता। दौष्ठुल्य कायचित्तयोरकर्मण्यता सांक्ले- शिकधर्मबीजानि च। तदपगमे प्रश्रब्धिसद्भावात् । तत्र काय- कर्मण्यता कायस्य स्वकार्येषु लघुसमुत्थानता यतो भवति । चित्त- मनसिकारसंप्रयुक्तचित्तस्याह्लादलाघव निमित्तं यच्चैतंसिकं धर्मान्तरं तद्योगाञ्चित्तमालम्बने प्रवर्ततेऽतस्तञ्चित्त- कर्मण्यतेत्युच्यते । कायस्य पुनः स्प्रष्टव्यविशेष एव प्रीत्याहृते । कायप्रश्रब्धिर्वेदितव्या । प्रीतमनसः कायः प्रश्रभ्यतइति सूत्रे वचनात् । इयं तद्वशेनाश्रयपरावृत्तितोऽशेषक्लेशावरण निष्कर्षण- कर्मिका । साप्रमादिका सहाप्रमादेन वर्तत इति साप्रमादिका। का पुनरसौ। उपेक्षा । कुत एतत् । एकान्तकुशलत्वात् सर्व- कुशलानां चेह निर्देशाधिकाराछद्धादिवत् साक्षादनिर्देशात् तद्- व्यतिरिक्तान्यकुशलाभावाञ्च उपेक्षैव विज्ञायते। तत्राप्रमादः प्रमाद प्रतिपक्षः। अलोभाद्यावद्वीर्यमप्रमादः। यानलोभादीभि- श्रित्याकुशलान्धर्मान्प्रजहाति तत्प्रतिपक्षांश्च कुशलान्धर्मान्भावयति तेऽलोभादयोऽप्रमादः। अतएव प्रमादप्रतिपक्षः प्रमादस्यातो विपरीतत्वात् । स पुनः लौकिकलोकोत्तरसम्पत्तिपरिपूरण- कर्मण्यता सम्यङ् ·( ३४ ) कर्मकः। उपेक्षा चित्तसमता चित्तप्रशठता चित्तानाभोगता। एभित्रिभिः पदैरुपेक्षा या आदिमध्यावसानावस्था द्योतिता। तत्र लय औद्धत्यं वा चेतसो वैषम्यम् । तस्याभावादादौ चित्त- समता। ततोऽनभिसंस्कारेणाप्रयत्नेन समाहितचेतसो यथा: भियोगं समस्यैव या प्रवृत्तिः सा चित्तप्रशठता। सा पुनरवस्था लयौद्धत्यशंकानुगताचिरभावित्वात् । ततो भावनाप्रकर्षगमना- त्तद्विपक्षदूरीभावात्तच्छ काभावे लयौद्धत्यप्रतिपक्षनिमित्तेष्वाभो- गमकुर्वताऽनाभोगावस्था चित्तस्यानाभोगता । इयं च सर्वक्लेशो- पक्लेशानवकाशसंनिश्रयदानकर्मिका। अविहिंसा विहिंसा प्रति- पक्षः। वधबन्धनादिभिः सत्वानामविहेठनमविहिंसा सत्वेषु करुणा। कं रुणद्धीति करुणा । कमिति सुखस्याख्या सुखं रुणद्धीत्यर्थ । कारुणिको हि परदुःखदुखी भवतीति। इयं चाविहेठनकर्मिका। उक्ता एकादश कुशलास्तदनन्तरोद्दिष्टास्तु क्लेशा इत्यतस्तानधिकृत्याह । क्लेशा रागप्रतिघमूढयः ॥११॥ मानग्विचिकित्साश्च इति रागश्च प्रतिघश्च मूढिश्च रागप्रतिघमूढयः । तत्र रागो भवभोगयोरध्यवसानं प्रार्थना च। स पुनदुःख संयोजन- कर्मकः । दुःखमत्रोपादानस्कन्धास्तेषां कामरूपारूप्यतृष्णवशादभि- निर्वृत्तिः । अतो रागस्य दुःखसंयोजनं कर्म निर्दिश्यते । प्रतिघः सत्वेष्वाघातः सत्वेषु रूक्षचित्तता येनाविष्टः सत्वानां वधबन्ध- नादिकमनर्थ चिन्तयति । स पुनरस्पर्शविहारदुश्चरितसंनिश्रय- दानकर्मकः । स्पर्शः सुखं तेन सहितो. विहारः स्पर्शविहारः न स्पर्शविहारोऽस्पर्शविहारः दुःखसहित इत्यर्थः । आघात. - ·चित्तस्यावश्यं दौर्मनस्यसमुदाचाराञ्चित्तं तप्यते । चित्तानुविधानाच्च कायोऽपि तप्यत एवंति सर्यापथेषु सदुःखसविघातोऽस्पर्श- विहारोभवति । प्रतिहतचित्तस्य च न किंचिद्दुश्चरितं विदूर इति प्रतिघोऽस्पर्श वेहारदुश्चरितसंनिश्रयदानकर्मक उक्तः । मोहोऽपायेषु सुगतौ निर्वाणे तत्प्रतिष्ठापकेषु हेतुषु तेषां चाविपरीते हेतुफलसम्बन्धे यदज्ञानम् । अयं च संक्लेशोत्पत्तिसनिश्रयदान कमकः । तत्र क्लेशकर्मजन्मात्मकस्त्रिविधः संक्लेशः। तस्यो- त्पत्तिः पूर्वपूर्वसंक्लेशनिमित्त उत्तरोत्तरस्य सक्लेशस्यात्मलाभः । उत्पत्तेः संनिश्रयदानकर्म । मूढस्यैव हि मिथ्याज्ञानसंशयरागादि- क्लेशपोनर्भविककर्मजन्मनां प्रवृते मूढस्येति । मानः। मानो हि नाम सर्व एव सत्कायदृष्टिसमाश्रयेण प्रवर्तते। स पुनश्चित्तस्योन्नतिलक्षणः। तथा ह्यात्मात्मीयभावं स्कन्धेष्वध्यारोप्यायमहमिदं ममेत्यात्मानं तेन तेन विशे- षेणोन्नमयति अन्येभ्योऽधिकं मन्यते । स चागौरवदुःखो- त्पत्तिसंनिश्रयदानकर्मकः । अगौरवं गुरुषु गुणवत्सु च पुद्गलेषु स्तब्धता कायवाचोरप्रशृतता दुःखोत्पत्तिः पुन- रत्र पुनर्भवोत्पत्तिः। च पुनश्चित्तोन्नतिस्वरूपाभेदेऽपि चित्तोन्नतिनिमित्तभेदात्सप्तधा भिद्यते । मानोऽतिमान इत्येवमादि । हीनात्कुलविज्ञानवित्तदिभिः श्रेयानस्मि कुलविज्ञानवित्तादि चित्तस्योन्नतिः सदृशेन वा कुलादिभिरेव सदृशोऽस्मीति या चित्तस्योन्नतिः स मानः भिरिति या 'अतिमानः। कुलविज्ञानवित्तादिभिः सहशात्त्यागशील- पौरुषादिभिः श्रेयानस्मि श्रेयसा वा कुलविद्यादिभिः सदृशोऽस्मि विज्ञानवित्तादिभिरित्ययतिमानः । श्रेयसः कुलविज्ञानविरह- ।

·मानः। ( ३६ ) मेव श्रेयान्कुल विज्ञानवित्तैरिति या चित्तस्योन्नतिरयं मानाति- अस्मिमानः । पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वात्मात्मीयरहितेष्वा- स्मात्मीयाभिनिवेशाचा चित्तस्योन्नतिः सोऽस्मिमानः। अभि- मानः । अप्राप्त उत्तरे विशेषाधिगमे प्राप्तो मयेति या चित्तस्योन्नतिः सोऽभिमानः । उनमानः । बह्वन्तरविशिष्टात्कुलविद्यादिभिरल्यान्तर- हीनोऽस्मि कुलविद्यादिभिरिति या चित्तस्योन्नतिरयमूनमानः । मिथ्यामानः । अगुणवतो गुणवानस्मीति या चित्तस्योन्नतिः स मिथ्यामानः अगुणा हि दौःशाल्यादयस्ते यस्य विद्यन्ते सोऽ- गुणवान् । तस्माद्गुण नस्मीत्यनेन हि दानशीलायभावेऽपि गुणवत्त्वमभ्युपगतं भवतीत्यतो निर्वस्तुकत्वान्मिथ्यामान इत्यु- च्यते । हगिति सामान्यनिर्देशेऽपि क्लेशाधिकारात्पञ्चैव क्लेशा- मिकाः सत्कायदृष्टयादिकाः दृष्ट्यः संबध्यन्ते । न लौकिकी सम्यग्दृष्टिरनास्रवा। आसां तु क्लिष्टनितीरणाकारत्वादविशेषे- ऽप्यालम्बनाकारभेदात्परस्परतो भेदः । तत्र सत्कायदृष्टियत्पश्चसू- पादानस्कन्वेष्वात्मात्मीयदर्शनम्। अन्तग्राहदृष्टस्तेष्वेव पञ्चसू. पादानस्कन्धेष्वात्मात्मीयत्वेन गृहीतेषु यदुच्छेदतः शाश्वततो वा दर्शनम्। मिथ्यादृष्टिः । यया मिथ्यादृष्ट्या हेतुं वापवदति फलं क्रियां वा सद्वा वस्तु नाशयति । सा सर्वदर्शनपापत्वान्मिथ्यादृष्टि- रित्युच्यते । दृष्टि परामर्शः। पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वग्रतो विशि- ष्टतः श्रेष्ठतः परमतश्च यदर्शनम् । शीलव्रतपरामर्शः । पञ्चपादान- स्कन्धेषु शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतश्च यदर्शनम् । विचिकित्सा। कर्मफलसत्यरत्नेषु विमतिः। विविधा मतिर्विमतिः । स्यान्न स्यादिति । प्रज्ञातश्चेयं जात्यन्तरमेवोक्ता। उक्ताः दनन्तरोदिष्टास्त्रिदानीमुपक्जेशा वक्तव्या इत्यत षटक्लेशास्त- आह- - क्रोधोपनहने पुनः।

·( ३७ ) प्रक्षः प्रदाश ईयाथ मात्सर्य सह मायया ॥१२॥ शाठ्यं मदो विहिंसा अहीरत्रपा स्त्यानमुद्धवः । अश्रिद्ध यमथ कौशीय प्रमादो मुषितास्मृतिः ॥१३॥ विक्षेपोऽसंप्रजन्यं च कोकृत्यं मिद्धमेव च । वितर्कश्च विचारश्चेत्युपक्लेशा द्वये द्विधा ॥१४॥ तत्र कोधो वर्तमानमपकारमागम्य यश्चेतस आघातः । अयं चाघातस्वरूपत्वात्प्रतिघान्न भिद्यते। किन्त्वस्य प्रतिघस्यावस्था विशेषे प्रज्ञप्तत्वात्प्रतिघांशिकः। वर्तमानमपकारमागम्य यश्चेतस आघातः सत्त्वासत्वविषयो दण्डदानादिसंनिश्रयदानकर्मकश्च स क्रोध इति प्रज्ञप्यते । उपनाहो वैगनुबन्धः । क्रोधादूचं ममानेनेद- मपकृतमित्यस्य वैरात्मकस्यानुशयस्यानुत्सर्गः प्रबन्धेन प्रवर्तन- मुपनाह : । अयं चाक्षान्तिसंनिश्रयदानकर्मकः । अक्षान्तिरपकारा. मर्षणं प्रत्यपकारचिकीर्षा च । अयमपि क्रोधवत्प्रद्वेषावस्था- विशेषे प्रज्ञप्यते । अतः प्रज्ञप्तिसन्नेव वेदितव्यः। म्रन आत्म- नोऽवद्यप्रच्छादना छन्दद्वेषभयादीनिराकृत्य काले तद्धितैषिणा चोदकेन तत् त्वमेवंकारीत्यनुयुक्तस्य मोहांशिक्यवद्यप्रच्छादना म्रक्षः। मोहांशिकत्वंतु म्रक्षस्य प्रच्छादनाकारत्वात् । अयं च कौकृत्यास्पर्शसंनिश्रयदानकर्मकः। धर्मतैषा यदवयं प्रच्छादयतः कौकृत्यमुत्पद्यते । कौकृत्याचावश्यं च दौर्मनस्येन संप्रयोगादस्पर्श विहार इति । प्रदाशश्चण्डवचोदाशिता । चण्डं वचः प्रगाढं पारुष्यं मर्मघट्टनयोगेन । दशनशीलो दाशी तद्भावो दाशिता । अयं च भावप्रत्ययः स्वार्थिकः। चण्डेन वचसा प्रदशवोति ·( ३८ ) लाभसत्का- चण्डवचोदाशिता । अयं च क्रोधोपनाहपूर्वकश्चेतस आघात- स्वभाव इति प्रतिघांशिक एव न द्रव्यतो भिद्यते। अयं च वाग्दुश्चरितप्रसवकर्मकः । अस्पर्शविहारकर्मकश्च । तद्वतः पुद्गलस्य दुःखसंवासत्वात् । ईर्ष्या। परसंपत्तो चेतसो व्यारोषो राध्यवसितस्य लाभसत्कारकुलशीलश्रु तादीन्गुणविशेषान् परस्योपलभ्य द्वेषांशिकोऽमर्षकृतश्चेतसो व्यारोष ईर्ष्या । स्वमाश्रयं व्याप्य रोषो व्यारोषः। दौर्मनस्यसंप्रयोगात्तत्पूर्वकश्चा- स्पर्शविहार इति दौर्मनस्यास्पर्शविहारकर्मिकोच्यते ।. मात्सय दानविरोधी चेतस आग्रहः । उपात्त वस्तु धर्मामिषकौशलात्मकम् येन पूजानुग्रहकाम्ययार्थिनेऽनर्थिने वा दीयते तद् दानम् । तस्मिन्सति दानाभावात्तद्विरोधीत्युच्यते । लाभसकाराध्यसितस्य जीवितोपकरणेषु रागांशिकवे तस आग्रहोऽपरित्यागेच्छा मात्सर्यम् । इदं चासंलेखसंनिश्रयदानकर्मकम् । असंलेखः पुनर्मा- सर्येणानुपयुज्यमानानामप्युपकरणानां संचयावदितव्यः । माया परवञ्चना याभूतार्थसंदर्शनता । लाभसत्काराध्यवसितस्य परवञ्च- नाभिप्रायेणान्यथावस्थितस्य शीलादेरर्थस्यान्यथा प्रकाशना । इयौं च सहिताभ्यां रागमोहाभ्यामभूतान्गुणान्प्रकाशयतस्तयोः समुदितयोः प्रज्ञप्यत इति क्रोधादिवप्रज्ञप्तित एव न द्रव्यत इति मिथ्याजीवसंनिश्रयदानकर्मिका । शाठ्य स्वदोषप्रच्छादनोपाय- संगृहीतं चेतसः कौटिल्यम् । स्वदोषप्रच्छादनोपायः परव्यामोहनम् । तत्पुनरन्येनान्यत्प्रतिसरन्विक्षिपति । अपरिस्फुटं वा प्रतिपद्यते । अत एव शाव्यं म्रक्षाद्भिद्यते । स हि स्फुटमेव प्रच्छादयति न काका । इदमपि लामसत्काराध्यवसितोपायाभ्यां रागमोहाभ्यां स्वदोषप्रच्छादनार्थ परव्यामोहनाय प्रवर्तते । तयोरेव सहितयोः ·(३६ ) प्रज्ञप्यते । इदं च सम्यगववादलाभपरिपन्थिकर्मकम् । सम्यगव- वादस्य यो लाभो योनिशोमनसिकारस्तस्यान्तरायं करोति । मदः स्वसंपत्तौ रक्तस्योद्धर्षश्चेतसः पर्यादानम् ।कुलारोग्ययौवनबलरूपैश्वर्य बुद्धिमेधाप्रकर्षः स्वसंपत्तिः । उद्धर्षो हर्षविशेषः । येन हर्षविशेषण चित्तमस्वतन्त्रीक्रियते तेन तदात्मतन्त्रीकरणात्पत्ति भवतीत्ये- तदुक्तं चेतसः पर्यादानमिति । अयं च सर्वक्लेशोपक्लेशसंनि- श्रयदानकर्मकः। विहिंसा सत्वविहेठना। विविधैर्वधबन्धनताड- नतर्जनादिभिः सत्वानां हिंसा विहिंसा । विहेठ्यन्तेऽनया सत्वा- वधबन्धनादिभिदु:खदौर्मनस्योत्पादनादिति सर्वसत्वविहेठना । सा पुनः प्रतिघांशिकी निघृणता सत्वेषु चित्तरूक्षता सत्वविहे- ठनकर्मिका विहिंसेत्युच्यते । आह्रीक्य स्वयमवद्येनालज्जा । तस्मि- कर्मण्यात्मानमयोग्यं मन्यमानस्यापि यावधनालज्जा साह्रीक्यं होविपक्षभूतम् । अनपत्राप्यम् । परतोऽवद्यनालज्जा । लोकशास्त्र- विरुद्ध मेतन्मया क्रियत इत्येवमवगच्छतोऽपि या तया पापक्रियया लजा सापत्राप्यविपक्षभूतमनपत्राप्यम् । एतच्च द्वयमपि सर्वक्लेशोप- क्लेशसाहाय्यकर्मकम् । रागद्वेषमोहप्रकारेषु सर्वासकार्यप्रभवहेतुषु रागद्वेषयोरयोगपद्याद्यथासंभवं प्रज्ञप्यते न तु स्वतन्त्रमस्ति । स्त्यानं चित्तस्याकर्मण्यता स्तमित्यम् । स्तिमितस्य भावः स्तमित्यं यद्योगाञ्चित्तं जडीभवति स्तिमितं भवति नालम्बनं प्रति- पत्तु समुत्सहते । एतच्च सर्वक्लेशोपक्लेशसाहाय्यदानकर्मकम् । मोहांशे प्रज्ञप्तत्वाच मोहांशिकमेव न पृथग्विद्यते । औद्धत्यं चित्त- स्यान्युपशमः । व्युपशमो हि शमथस्तद्विरुद्धोऽव्युपशम । स पुनरेष रागानुकलपूर्वहसितरसितक्रीडिताद्यनुस्मरतश्चेतसो ऽव्युपशम- हेतुः शमथपरिपन्थकर्मकः। आश्रद्धं कर्मफलसत्यरत्नेष्वनभि- संप्रत्ययः श्रद्धाविपक्षः। श्रद्धा ह्यस्तित्वगुणवत्वशक्यत्वेष्वभिः ·( ४० ) संप्रत्ययः प्रसादोऽभिलाषश्च यथाक्रमम् । अश्रद्धा तद्विपर्ययेणास्ति- स्वगुण वत्वशक्यलोवनभिसंप्रत्ययो ऽप्रसादो ऽनभिलाषश्च । कौसीद्यसंनिश्रयदानकर्मकम् । अश्रद्दधानस्य कुशल प्रयोगच्छन्दा- भाव कोसीद्यसंनिश्रयदानकर्मकत्वम् कौसीद्य कुशले चेतसोऽनभ्यु- साहो वीर्यविपक्षः । कुशले कायवाङ्मनःकर्मणि निद्रापार्श्वशयन- सुखमागम्य यो मोहांशिकश्चेतसोऽनभ्युत्साहः। एतच्च कुशल- पक्षप्रयोगपरिपन्थिकर्मकम् । प्रमादो यर्लोभट्ठषमोहकौसीद्यः क्लेशाद्रागद्वेषमोहादिकाञ्चित्त न रक्षति कुशलं च तत्प्रतिपक्ष- भूतं न भावयति । तेषु लोभद्वेषमोहकौसीधेषु प्रमादः प्रज्ञप्यते । अयं चाकुशलवृद्धिकुशलपरिहाणिसंनिश्रयदानकर्मकः। मुषिता स्मृतिः क्लिष्टा स्मृतिः। क्लिष्टेति क्लेशसंप्रयुक्ता। इयं च विक्षेपसंनिश्रयदानकर्मिका। विक्षेपो रागद्वषमोहांशिकश्चेतसो विसारः। विविधं क्षिप्यतेऽनेन चित्तमिति विक्षेपः । यै राग. द्वषमोहैश्चित्त समाध्यालम्बनावहिः क्षिप्यते तेषु यथासंभवं विक्षेपः प्रज्ञप्यते। एष च वैराग्यपरिपन्यिकर्मकः । असं- प्रजन्यं क्लेशसंप्रयुक्ता प्रज्ञा। ययासंविदिता कायवाञ्चित्तचर्या अतिक्रमप्रक्रमादिषु वर्तते करणीयाकरणीयाज्ञान त् । एतच्चाप. त्तिसनिश्रयदानकर्मकम् । कौकृत्यं चेतसो विप्रतिसारः। कुत्सितं कृतमिति कुकृतम् । तद्भावः कोकृत्यम् । इह तु कुकृतविषय- श्चेतसो विलेख: फौकृत्यं चैतसिकाधिकारात् । एतच्च चित्त- स्थितिपरिपन्थिकर्मकम् । मिद्धमस्वतन्त्रवृत्तिचेतसोऽभिसंक्षेपः । वृत्तिरालम्बने प्रवृत्तिः। सास्वतन्त्रा चेतसो यतो भवति तद्धिम् । कायचित्तसंधारणासमर्था वा वृत्तिश्चेतसोऽस्वतन्त्रता सा यतो भवति तन्मिद्धम्। अभिसंक्षेपश्चेतसश्चक्षुरादीन्द्रिय- द्वारेणाप्रवृत्तिः। एतच्च मोहांशे प्रज्ञपनान्मोहांशिकं कृत्याति- पत्तिसंनिश्रयदानकर्मकं च । वितर्कः पर्णेषको मनोजल्पः ·( ४१ ) प्रज्ञाचेतनाविशेषः। पर्येषकः किमेतदिति निरूपणकारप्रवृत्तः । मनसो जल्पो मनोजल्पः। जल्प इव जल्पः। जल्पोऽर्थकथनम् । चेतनाप्रज्ञाविशेष इति । चेतनायाश्चित्तपरिस्पन्दात्मकत्वात् । प्रज्ञायाश्च गुणदोषविवेकाकारत्वात्तद्वशेन चित्तप्रवृत्तेः। कदाचिच्चित्तचेतनयो- वितर्कप्रप्तिः । कदाचित्प्रज्ञाचेतसोर्यथाक्रममनभ्यूहाभ्यूहावस्थयोः । अथ वा चेतनाप्रज्ञयोरेव वितर्कप्रज्ञप्तिस्तद्वशेन चित्तस्य तथाप्रवृत्तत्वात् । स एव चित्तस्यौदारिकता। औदारिकतेति स्थूलता वस्तुमान् पर्थेषणा- कारत्वात्। एष च नयो विचारेऽपि द्रष्टव्यः। विचारोऽपि हि चेतनाप्रज्ञाविशेषात्मकः। प्रत्यवेक्षको मनोजल्प एव । इदं तदिति पूर्वाधिगतनिरूपणात्। अत एव च चित्तसूक्ष्मतेत्युच्यते । एतौ च स्पर्शास्पर्शविहारसंनिश्रयदानकर्मको । अनयोश्चौदारिकसू- मतया व्यवस्थापनात्पृथक्करणम् । द्वयं द्विधेति । द्वयं च द्वयं च द्वये । ते पुनः कौकृत्यमिद्धे वितविचारौ च । एते च चत्वारो धर्मा हिधा क्लिष्टा अलिष्टाश्च । तत्राकुशलमकृत्वा कुशलं च कृत्वा यश्चेतसो विलेखस्तत्सलिष्टं कौकृत्यम् । यत्कुशलमकृत्वा तत्कौकृत्यमक्लिष्टम् । मिद्धमपि क्लिष्टचित्ताविद्ध क्लिष्टचित्तसंप्रयुक्त च क्लिष्टम् । अलिष्ट- चित्ताविडमलिष्टचित्तसंप्रयुक्त चाक्लिष्टम् । कामव्यापादविहिंसा- दिविताः लिष्टाः । नैष्क्रम्यादिवितर्का अक्लिष्टाः। एवं परोपघातो- पायविचारः क्लिष्टः। परानुग्रहोपायविचारोऽक्लिष्टः। तत्र ये कौकृत्य- मिद्धवितर्कविचाराः क्लिष्टाः त एवोपक्लेशा नेतरे। तत्र यथा रूपशब्दाधु पलब्धिः षट्प्रकारा यथासंभवं सर्वेश्चैतसिकैः संप्रयुज्यते सर्वत्रगैविनियतैः कुशलैः क्लेशैरुपक्लेशैश्च एवं त्रिवेदना तिसृभिश्च वेदनाभिः संप्रयुज्यते सुखया दुःखया अदुःखासुखया च सौमनस्य दौर्मनस्योपेक्षास्थानीयेषु रूपादिषु तदुत्पत्तेः। कुशला अकुशला अव्याकृता च । आलयविज्ञानं तु सर्वत्रगैः पञ्चभिरेव संप्रयुज्यते ·( ४२ ) नान्यैन्तत्र चोपेक्षत्र वेदना अनिवृताव्याकृतं च । क्लिष्टं मनः सर्वत्रगैः पञ्चभिश्चतुर्भिश्च क्लेशैरात्ममोहादिमिः तत्रोपेव वेदना निवृताव्याकृतं चेति । इमिदानी चिन्त्यते। किं पंचानां चतुर्विज्ञानादीनां युगपदा- लम्बनप्रत्ययसांनिध्येऽप्यालयविज्ञानादेकत्वोपात्तर्भवति न द्वयोर्न बहूनां वा । यथैके मन्यन्ते । न द्वयोर्न बहूनां वा युगपत्समनन्तर- प्रत्ययाभावादेकस्यैव विज्ञानस्योत्पत्तिर्भवति। न चैकं विज्ञानं बहूनां समनन्तरप्रत्ययत्वं प्रतिपत्तुमुत्सहते उतानियमेन । यद्य कस्यैव प्रत्ययसांनिध्यमेकनेवात्पद्यते एवं द्वयोर्बहूनां च प्रत्ययसांनिध्ये उत्पत्तिर्भवतीत्यत आह। पञ्चानां मूलविज्ञाने यथाप्रत्ययमुद्भवः । विज्ञानानां सह न वा तरङ्गाणां यथा जले ॥१॥ पंचानामिति चक्षुरादिविज्ञानानां तदनुचरमनोविज्ञानसहितानाम् । पंचानां चक्षुरादिविज्ञानानां बीजाश्रयत्वात्तत उत्पत्तेर्गतिषु जन्मोपा दानाच्चालयविज्ञानं मूलविज्ञानमित्युच्यते । यथाप्रत्ययमुद्भव इति यस्य यस्य यः प्रत्ययः संनिहितस्तस्य तस्य नियमेनोद्भव आत्मलाभः । सह न वेति युगपत्क्रमेण वा । तरङ्गाणां यथा जल इति । आलय- विज्ञानात्प्रवृत्तिविज्ञानानां युगपदयुगपचचोत्पत्तौ दृष्टान्तः। यथोक्तम् । तद्यथा विशालमते [सन्धिनिर्मोचनसूत्रे ५.५] महत उदकौघस्य वहतः सचेदेकस्य तरङ्गस्योत्पत्तिप्रत्ययः प्रत्युपस्थितो भवत्येकमेव तरङ्गं प्रवर्तते। सचेवयोस्त्रयाण संबहुलानां तरङ्गाणामुत्पत्तिप्रत्ययः प्रत्युपस्थितो भवति। यावत्संबहुलानि तरङ्गाणि प्रवर्तन्ते। न च तस्योदकौघस्य स्रोतसा वहतः समुच्छित्तिर्भवति न पर्युपयोगः प्रज्ञायते । एवमेव विशालमते तदोषस्थानीयमालयविज्ञानं संनिश्रित्य ·( ४३ ) प्रतिष्ठाय सचेदेकस्य विज्ञानस्योत्पत्तिप्रत्ययः प्रत्युपस्थितो भवति एक एवमेव चक्षुर्विज्ञानं प्रवर्तते । सचेदद्वयोस्त्रयाणां सचेत् यावत् पञ्चानां विज्ञानानामुत्पत्तिप्रत्ययः प्रत्युपस्थितो भवति सकृद्यावत्पञ्चानां प्रवृत्तिर्भवति । अत्र गाथा आदानविज्ञानगभीरसूक्ष्मो ओघो यथा वर्तति सर्वबीजो। बाला न एषो मयि न प्रकाश मोहैव आत्मा परिकल्पयेयु ॥ इति । न हि विज्ञानप्रतिनियमेनालम्बनप्रत्ययवत्समनन्तर- प्रत्यय इष्यते सर्वविज्ञानोत्पत्तौ सर्वस्य विज्ञानस्य तत्समनन्तर- प्रत्ययत्वाभ्युपगमात् । अत एकस्मादपि समनन्तरप्रत्ययादालम्ब- नप्रत्ययसांनिध्ये द्वयोर्बहूनां च विज्ञानानामुत्पत्तिर्न निरुध्यते । किं चात्र कारणं यत्समनन्तरप्रत्ययप्रतिनियमाभावे पञ्चानां च युगपदालम्बनप्रत्ययसांनिध्ये एकेनैवोत्पत्तव्यं न पञ्चभिरपीति । तस्मादालम्वनसद्भावे पञ्चानामपि चोत्पत्तिरित्यभ्युपेयम् । इदमिदानी वक्तव्यम् । किं मनोविज्ञानं चक्षुरादिविज्ञानैः सह प्रवर्तते विना वा उत नैवेत्यत आह- मनोविज्ञानसंभूतिः सर्वदासंज्ञिकादृते । समापचिद्वयान्मिद्धान्मर्छनादप्यचित्तकात् ॥१६॥ इति । सर्वदेति सर्वकालं चक्षुरादिविज्ञानैः सह विना वेत्यर्थः । अस्योत्सर्गस्यापवादमारभते आसंज्ञिकाहते समापत्तिद्वयान्मि- द्धान्मूर्च्छनादप्यचित्तकाद् इति । तत्रासंज्ञिकमसंज्ञिसत्वेषु देवे- धूपपन्नस्य यश्चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधः। समापत्तिद्वय- मसंज्ञिसमापत्तिनिरोधसमापत्तिश्च । तत्रासंज्ञिसभापत्तिस्तृतीय- ध्यानाद्वीतरागस्य नोर्वमवीतरागस्य निःसरणसंज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण मनोविज्ञानस्य तत्सप्रयुक्तानां च दैत्तानो यो निरोधः ·( ४४ ) सोऽत्रासंज्ञिसमापत्तिरित्युच्यते । निरुध्यतेऽनेनेति निरोधः । स पुनः ससंप्रयोगस्य मनोविज्ञानस्य समुदाचारनिरोध आश्रय- स्यावस्थाविशेषः। स च समापत्तिचित्तादनन्तरं चित्तान्तरोत्पत्ति- विरुद्ध आश्रयः प्राप्यत इति समापत्तिरित्युच्यते । निरोधसमा- पत्तिगकिंचन्यायतनवीतरागस्य शान्तविहारसंज्ञापूर्वकेण मनसिकारेण ससंप्रयोगस्य मनोविज्ञानस्य क्लिष्टस्य च मनसो यो निरोधः । इयमप्यसंज्ञिसमापत्तिवदाश्रयस्यावस्थाविशेषे प्रज्ञप्यते । अचित्तकं मिद्ध गाढमिद्धोपहतत्वादाश्रयस्य तावत्कालं मनोविज्ञानाप्रवृत्त रचित्तकमित्युच्यते । अचित्तिका मूर्छा । आगन्तुनाभिघातेन वातपित्तश्लेष्म वैषम्येण वा यदाश्रयवैषम्य मनोविज्ञानप्रवृत्तिविरुद्धम् । तत्राचित्तिका मूर्यौपचर्यते । एताः पञ्चावस्था वर्जयित्वा तदन्यासु सर्वास्ववस्थासु मनोविज्ञान- प्रवृत्तिर्वेदितव्या। एवमासंज्ञिकादिषु मनोविज्ञाने निरुद्ध तद- पगमे पुनः कुत उत्पद्यते यत्तस्य कालक्रिया न भवति । तत्पुनरा- लयविज्ञानादेवोत्पद्यते । तद्धि सर्वविज्ञानबीजकमिति । यत्र विज्ञानपरिणामे आत्मधर्मोपचारः स पुनखिधेत्युद्दिश्य विस्त- रेण त्रिविधोऽपि निर्दिष्टः । इदानीमात्मधर्मोपचारो यः प्रज्ञप्यते स विज्ञानपरिणाम एव न विज्ञानपरिणामात्स . पृथगस्त्यात्मा धर्मा वेति यत्प्रति- ज्ञातं तत्प्रसाधनार्थमाह । विज्ञानपरिणामोऽयं विकल्पो यद्विकल्प्यते । तेन तन्नास्ति तेनेदं सर्व विज्ञप्तिमात्रकम् ॥ १७ ॥ इति योऽयं विज्ञानपरिणामत्रिविधोऽनन्त वरमभिहितः सो- ऽयं विकल्पः । अध्यारोपितार्थाकाराः धातुकाश्चित्तचैत्ता विकल्प उच्यते । यथोक्तम्- ·( ४५ ) . अभूतपरिकल्पस्तु चित्तचैत्ता स्त्रिधातुकाः इति । तेन त्रिविधेन विकल्पेनालय विज्ञानक्लिष्टमनःप्रवृत्ति- विज्ञानस्वभावेन ससंप्रयोगेण यद्विकल्प्यते भाजनमात्मा स्कन्ध. धात्वायतनरूपशब्दादिकं वस्तु तन्नास्तीत्यतः स विज्ञानपरि- णामो विकल्प उच्यते असदालम्बनत्वात् । कथं पुनरेतविज्ञायते तदालम्बनं असदिति। यद्धि यस्य कारणं तस्मिन्समग्रे चावि. रुद्ध च तदुत्पद्यते नान्यतः । विज्ञानं च मायागन्धर्वनगरस्वप्न- तिमिरादावसत्यालम्बने जायते । यदि च विज्ञानस्यालम्बन प्रतिबद्ध उत्पादः स्यात् एवं सति मायादिष्वर्थाभावान्न विज्ञा. नमुत्पद्यते । तस्मात् पूर्वकान्निरुद्धात् तज्जातीयविज्ञानाद् विज्ञा- नमुत्पद्यते न बाह्यादर्थात् तस्मिन्नसत्यपि भावात् । दृष्टा चाभि- न्नेऽप्यर्थे प्रतिपत्तॄणां परस्परविरुद्धा प्रतिपत्तिः। न चैकस्य परस्प विरुद्धानेकात्मकत्वं युज्यते । तस्मात् अध्यारोपितरूपत्वाद् विकल्पस्यालम्बनं असदिति प्रतिपत्तव्यम् । अनेन तावत् समारोपान्तं परिहत्यापवादान्तपरिजिहीर्षया आह- तेनेदं सर्व विज्ञप्तिमात्रकम् इति । तेनेति तस्मात् । यस्मात् परिणामान्मकेन विकल्पे न यद्विकल्प्यते तेन तन्नास्ति, तस्माद् विषयाभावात् सर्व विज्ञप्ति- मात्रकम् । सर्वमिति त्रैधातुकमसंस्कृतं च मात्रशब्दस्तदधिक- विषयव्यवच्छेदार्थः । ककारः पादपूरणार्थः। यदि सर्व विज्ञप्ति- मात्रकमेव न ततोऽन्यः कर्ता करणं वास्ति । कथं मूलविज्ञानाद् अनधिष्ठिताद् असति करणे विकल्पाः प्रवर्तन्त इत्याह- ·(४६ ) सर्वबीजं हि विज्ञानं परिणामस्तथा तथा । यात्यन्योन्यवशाद् येन विकल्पः स स जायते ॥१८॥ तत्र सर्वधर्मोत्पादिनशक्त्यनुगमात् सर्वबीजम् । विज्ञानमित्या. लयविज्ञानम् । विज्ञानं ह्यसर्वबीजादप्यस्तीति । अतः सर्वबीज- मित्याह । विज्ञानाद् अन्यदपि कैश्चित् प्रधानादि सर्वबीजं कल्प्यत इति विज्ञानमित्याह । अथ वा एकपदव्यभिचारेऽपि विशेषणविशेष्यत्वदर्शनान्नाय दोषः। परिणामस्तथा तथा यात्यन्योन्यवशादिति । पूर्वावस्थातोऽन्यथाभावः परिणामः । तथा तथेति तस्य तस्य विकल्पस्यानन्तरोत्पादनसमर्थावस्था प्राप्नोतीत्यर्थः। अन्योन्यवशादिति तथा हि चक्षुरादिविज्ञानं स्वशक्तिपरिपोषे वर्तमाने शक्तिविशिष्टस्यालयविज्ञानपरिणामस्य निमित्त सोऽपि प्रालयविज्ञानपरिणामः चक्षुरादिविज्ञानस्य निमित्त' भवति । एवमन्योन्यवशाद् यस्मादुभयं प्रवर्तते तस्मादालयविज्ञानाद् अन्येनानधिष्ठिताद् अनेक प्रकारो विकल्पः स स जायते । तत्र च वर्तमाने जन्मनि यथालयविज्ञानात प्रवृत्तिविज्ञानस्योत्पत्तिर्भवति तथा ख्यातम् । इदानीं विज्ञप्तिमात्रे अनागतं जन्म वर्तमानजन्मनिरोधे सति यथा प्रतिसंधीयते तत् प्रदर्शयन्नाह- कर्मणो वासना ग्राहद्वयवासनया सह । क्षीणे पूर्वविपाकेऽन्यद्विपाकं जनयन्ति तत् ॥१६॥ इति । पुण्यापुण्यानेञ्जचेतना कर्म । तेन कर्मणा यदनागता- त्मभावाभिनिवृत्तये आलयविज्ञाने सामर्थ्यमाहितं सा कर्म- वासना । ग्राहद्वयम् । ग्राह्यग्राहो ग्राहकग्राहश्च । तत्र विज्ञानात्पृथ- - ·गेव स्वसंतानाध्यासितं ग्राह्यमस्तीत्यध्यवसायो ग्राह्यग्राहः। तच्च विज्ञानेन प्रतीयते विज्ञायते गृह्यत इति योऽयं निश्चयः स ग्राहक ग्राहः। पूर्वोत्पन्नग्राह्यग्राहकग्राहाक्षिप्तमनागततज्जातीयग्राह्यग्राहक- ग्राहोत्पत्तिबीजं ग्राहद्वयवासना। तत्र कर्मवासनाभेदाद् गति- भेदेनात्मभावभेदः बीजभेदादंकरभेदवत् । ग्राहद्वयवासनायास्तु सर्वकर्मवासनानां यथास्वं आक्षिप्तात्मभावोत्पादने प्रवृत्तानां सहकारित्वं प्रतिपद्यते । तद्यथा अवादयोऽङ्करस्योत्पत्ताविति । एवं च न केवलाः कर्मवासना ग्राहद्वयवासनानुगृहीता विपाकं जनयन्तीत्युक्त भवति । अत एवाह-ग्राहद्वयवासनया सहेति । क्षीणे पूर्वविपाकेऽन्यद्विपाकं जनयन्ति तदिति । पूर्वजन्मोपचि. तेन कर्मणा य इह विपाकोऽभिनिवृत्तस्तस्मिन् क्षीणे इति आक्षेप- काले पर्यन्तावस्थिते यथाबलं कर्मवासना ग्राहद्वयवासनासहिता उपभुक्ताद्विपाकाद् अन्यद्विपाकं तदेवालयविज्ञानं जनयन्ति, आलयविज्ञानव्यतिरेकेणान्यस्य विपाकस्याभावात् । क्षीणे पूर्व- विपाक इत्यनेन शाश्वतान्तं परिहरति । अन्यद्विपाकं जनयन्ती- त्युच्छेदान्तम् । चक्षुरादिविज्ञानव्यतिरिक्तमालयविज्ञानमस्ति तदेव च सर्वबीजकं न चक्षुरादिविज्ञानमिति । कुत एतत् । आगमाद् थुक्तितश्च । उक्त हि भगवताभिधर्मसूत्रे । अनादिकालिको धातुः सर्वधर्मसमयाश्रयः। तस्मिन् सति गतिः सर्वा निर्वाणाधिगमोऽपि वा ।। न चालयविज्ञानमन्तरेण संसारप्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा युज्यते । तत्र संसारप्रवृत्तिः निकायसभागान्तरेषु प्रतिसंधिबन्धः । निवृत्तिः सोपधिशेषो निरुपधिशेषश्च निर्वाणधातुः। तत्रालयविज्ञानाद् अन्यत् संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं न युज्यते। संस्कारप्रत्ययविज्ञा- नाभावे प्रवृत्तरप्यभावः संसारस्य । आलयविज्ञानानभ्युपगमे ·( ४८ ) प्रतिसंधिविज्ञानं वा संस्कारप्रत्यय परिकल्प्येत संस्कारभाविता वा षड्विज्ञानकाया। तत्र ये संस्काराः प्रातिसंधिक विज्ञान- प्रत्ययत्वेनेष्यन्ते तेषां चिरनिरुद्धत्वात् , निरुद्धस्य चासत्वात् असतश्च प्रत्ययत्वाभावान्न संस्कारप्रत्ययं प्रतिसंधिविज्ञानं युज्यते । प्रतिसंधौ च नामरूपमप्य स्त न केवलं विज्ञान तत्र विज्ञानमेव संस्कारप्रत्ययं न नामरूपमिति का तत्र युक्तिः । तस्मात् संस्कारप्रत्ययं नामरूपमिति वक्तव्यम् , न तु विज्ञान- मिति । कतमदन्यविज्ञानप्रत्ययं नामरूपं यदुत्तरकालमिति चेत्तस्य प्रातिसंबिक नामरूपात् क आत्मातिशयः यतस्तदेव विज्ञानप्रत्ययं न पूर्व, पूर्व च संस्कारप्रत्ययं नोत्तरमिति । अतश्च संस्कारप्रत्ययं नामरूपमेवास्तु किं प्रतिसंधिविज्ञानेनाङ्गान्तरेण परिकल्पतेन । तस्मान्न प्रतिसंधिविज्ञानं संस्कारप्रत्ययं युज्यते । संस्कार परिभाविता वा षड्विज्ञानकाया अपि न संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं युज्यते । किं कारणम् । न हि विज्ञानं विपाकवासनां निष्यन्दवासनां वा स्वात्मन्याधत्तुं समर्थ स्वात्मनि कारितविरो- धात् नाप्यनागते तस्य तदानुत्पन्नत्वात् अनुत्पन्नस्य चासत्त्वात् । नाप्युत्पन्नेपूर्वस्य तदा निरुद्धत्वात् अचित्तिकासु च निरोधसमा- पत्याद्यवस्थासु पुनः संस्कारपरिभावितचित्तोत्पत्त्यसंभवात् विज्ञानप्रत्ययं नामरूपं न स्यात् ,षडायतनं न स्यात् , एवं यावज्जा- तिप्रत्ययं जरामरणं न स्यात् । ततश्च संसारप्रवृत्तिरेव न स्यात् तस्मादविद्याप्रत्ययाः संस्काराः तदधिवासि चालयविज्ञानं संस्कार- प्रत्ययं विज्ञानं तत्प्रत्ययं प्रतिसंधौ नामरूपमित्येषैव नीतिरनवद्या। संसारनिवृत्तिरपि आलयविज्ञाने असति न युज्यते। संसारस्य हि कर्म क्लेशाश्च कारणं तयोश्च क्लेशाः प्रधानम् । तथा हि क्लेशाधिपत्यत्वात् कर्म पुनर्भवाक्षेपसमर्थं भवति नान्यथो। तथा आक्षिप्तपुनर्भवपि कर्म क्लेशाधिपत्यादेव पुनर्भवो भवति ·( ४६ ) प्रथ नान्यथा । एवं च क्लेशा एव संसारप्रवृत्तः प्रधानत्वात् मूलम् । अतस्तेषु प्रहीणेषु संस्कारो विनिवर्तते नान्यथा। न चालयविज्ञानमन्तरेण तत्प्रहाणं युज्यते । कथं पुनर्न युज्यते । संमुखीभूतो वा क्लेशः प्रहीयते बीजावस्थो वा। तत्र संमुखी- भूतः प्रहीयत इति । अनिष्टिरेवेयम् । तत्र तत् (क्लेशः) प्रहाणमार्ग- स्था येनां वा बीजावस्थोऽपि नैव प्रहीयते । न हि प्रतिपक्षात् तदानों किञ्चिदन्यदभ्युपगम्यते, यत्र क्लेशबीजं व्यवस्थितं तत्प्रति- पक्षण प्रहीयेत। प्रतिपक्षचित्त एव क्लेशबीजानुषक्त इष्यता न हि तत् क्लेशबीजानुषक्तमेव तत्प्रतिपक्षो भवितुमर्हति । न चापहीणक्लेशबीजानां संसारनिवृत्तिः संभवति । तस्मादवश्वं आलयविज्ञानं तदन्यविज्ञानसहभूमिः क्लेशोपक्लेशैर्भाव्यते स्वबीजपुष्ट्याधानत इत्यभ्युपेयम । ये पुनश्चित्तत एव संततिपरि- णामविशेषाद् यथाबलं वासनावृत्तिलाभे सति क्लेशोपक्लेशाः प्रवर्तन्त तेषां चालयविज्ञानव्यवस्थितं बीजं तत्सहभुवा क्लेश- प्रतिपक्षमार्गेणापनीयते । तस्मिंश्चापनीते न पुनस्तेनाश्रयेण क्लेशानामुत्पत्तिरिति सोपधिशेषो निर्वाणधातुः प्राप्यते । पूर्वकर्माक्षिप्तजन्मनिरोधे च ततोऽन्यजन्माप्रतिसंधानान्निरुप- धिशेषो निर्वाणधातुः । न हि कर्म विद्यमानमपि क्लेशेषु प्रहीणेषु सहकारिकारणाभावात् पुनर्भवभिनिवर्तयितुं समर्थम् । एवं आलयविज्ञाने सति संसारप्रवृत्तिनिवृत्तिश्च नान्यथेत्यश्यं चक्षुरादिविज्ञानव्यतिरिक्त आलयविज्ञानम् । तदेव च सर्व- धर्मबीजानुगतं न चक्षुरादिविज्ञानमित्यभ्युपगन्तव्यम् । विस्तर- विचारस्तु पञ्चस्कन्धकोपनिबन्धाद् वेदितव्यः । यदि विज्ञप्तिमात्र- मेवेदं कथं न सूत्रविरोधः। सूत्रेषु हि त्रयः स्वभावा उक्ताः, परि- ·( ५० ) कल्पितः, परतन्त्रः, परिनिष्पन्नश्च । नास्ति विरोधः, विज्ञप्तिमात्र एव सति स्वभावत्रयव्यवस्थानात् ।कथमित्यत आह- येन येन विकल्पेन यद्यद् वस्तु विकल्प्यते । परिकल्पित एवासी स्वभावो न स विद्यते ॥२०॥ आध्यात्मिकबाह्यविकल्प्यवस्तुभेदेन विकल्पानामानन्त्यं प्रदर्शयन्नाह-येन येन विकल्पेनेति । यद् यद् वस्तु विकल्प्यते । आध्यात्मिकं बाह्य वा अन्तशो यावद् बुद्धधर्मा अपि । परिकल्पित एवासी स्वभाव इत्यत्र कारणमाह-न स विद्यत इति । यद् वस्तु विकल्पविषयस्तद् यस्मात् सत्ताभावान्न विद्यते तस्मात् तद्वस्तु परिकल्पितस्वभावमेव , न हेतुप्रत्ययप्रतिपद्यस्वभाव । तथा- ह्ये कस्मिन् वस्तुनि तदभावे च परस्परविरुद्धानेकविकल्पप्रवृत्ति- दृष्टा । न च तदेकं वस्तु तदभावो वा परस्परविरुद्धानेकस्वभावो युज्यते । तस्मात् सर्वमिदं विकल्पमात्रमेव तदर्थस्य परिकल्पित- रूपत्वात् । उक्त च सूत्रे । न खलु पुनः सुभूते धर्मास्तथा विद्यन्ते यथा बालपृथग्जना अभिनिविष्टा इति । परिकल्पितानन्तरं परतंत्रस्वभावो वक्तव्य इति श्राह- परतन्त्रस्वभावस्तु विकल्पः प्रत्ययोद्भवः। अत्र विकल्प इति परतंत्रस्वरूपमाह । प्रत्ययोद्भव इत्यनेनापि परतंत्राभिधानप्रवृत्तिनिमित्तमाह । तत्र परिकल्पः कुशलाकुशला- व्याकृतभेदभिन्नाः त्रैधातुकाश्चित्तचैत्ताः यथोक्तम्- अभूतपरिकल्पस्तु चित्तचैत्तास्त्रैधातुका । इति । परैर्हेतुप्रत्ययैस्तन्त्र्यत इति परतंत्र उत्पाद्यत इत्यर्थः । स्वतोऽन्यहेतुप्रत्ययप्रतिबद्धात्मलाभ इति यावदुक्तं भवति ।

·( ५१ ) उक्तः परतन्त्रः। परिनिष्पन्नः कथमित्यत आह- निष्पन्नस्तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या ॥२१।। अविकारपरिनिष्पत्त्या स परिनिष्पन्नः । तस्येति परतन्त्रस्य पूर्वेणेति परिकल्पितेन । तस्मिन् विकल्पे ग्राह्यग्राहकभावः परि- कल्पितः । तथा हि तस्मिन् विकल्पे ग्राह्यग्राहकत्वं अविद्यमान- मेव परिकल्प्यत इति परिकल्पितमुच्यते । तेन ग्राह्यग्राहकेण परतवस्य सदा सर्वकालं अत्यन्तरहितता या स परिनिष्पन्न- स्वभावः। अत एव स नैवान्यो नानन्यः परतंत्रतः । अत एव स नैवति परिकल्पितेन स्वभावेन परतन्त्रस्य सदा रहितता परिनिष्पन्नः । रहितता च धर्मता धर्मान्नान्या नानन्या युज्यते। परिनिष्पन्नश्च परतन्त्रधर्मतेत्यतः परतन्त्रात् परिनि- पन्नो नान्यो नानन्य इति बोद्धव्यः। यदि हि परिनिष्पन्नः परतन्वादन्यः स्याद् एवं न परिकल्पितेन परतन्तः शून्यः स्यात् । अथानन्य एवमपि परिनिष्पन्नो न विशुद्ध्यालम्बनः स्यात् परतन्त्रवत् संक्लेशात्मकत्वात् । । एवं परतन्त्रश्च न क्लेशात्मकः स्यात् परिनिष्पन्नाद् अनन्यत्वात् परिनिष्पन्नवत् । अनित्यतादेिवद् वाच्यो नान्यो नानन्य इति वाक्यशेषः। यथा ह्यनित्यता दुःखतानात्मता च संस्कारादिभ्यो नान्या नानन्या। यदि संस्कारेभ्योऽनित्यता अन्या एवं तर्हि संस्कारा नित्याः स्युः। अथानन्या एवमपि संस्काराः प्रणष्टस्वभावरूपाः स्युः अनित्यतावत् । एवं दुःखता- दिष्वपि वाच्यम् । यदि ग्राह्यग्राहकभावरहितः परतन्त्रः कथमसौ गृह्यते अगृह्यमाणो वा कथमस्तीति विज्ञायते । अत आह-

·( ५२ )
नादृष्टेऽस्मिन् स दृश्यते ॥२२॥
नादृष्टेऽस्मिन्निति परिनिष्पन्नस्वभावे स दृश्यत इति
परतन्त्रः स्वभावः। निर्विकल्पलोकोत्तरज्ञानदृश्ये परिनिष्पन्ने
स्वभावे अष्टे अप्रतिविद्ध असाक्षात्कृते तत्पृष्ठलब्धशुद्ध-
लौकिकज्ञानगम्यत्वात् परतन्त्रोऽन्येन ज्ञानेन न गृह्यते । अतः
परिनिष्पन्ने अष्टे परतन्त्रो न दृश्यते । न पुनः लोकोत्तर-
ज्ञानपृष्ठलब्धेनापि ज्ञानेन न दृश्यते । यथा निर्विकल्पप्रवेशायां
धारण्यामुक्तम्-तत्पृष्ठलब्धेन ज्ञानेन मायामरीचिस्वप्नप्रतिश्रुत्को-
दकचन्द्रनिर्मितसमान् सर्वधर्मान प्रत्येतीति । अत्र च धर्माः
परतन्त्रसंगृहीता अभिप्रेताः। परिनिष्पन्नश्चाकाशवद् एकरस-
ज्ञानं च यथोक्तं निर्विकल्पेन ज्ञानेनाकाशसमतायां सर्वधर्मान्
पश्यतीति परतन्त्रधर्माणां तथतामात्रदर्शनात् । यदि द्रव्यमेव पर-
तन्त्रः कथं सूत्रे सर्वधर्मा निःस्वभावा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा इति
निर्दिश्यन्ते । नास्ति विरोधः यस्मात् ।
त्रिविधस्य स्वभावस्य त्रिविधां निःस्वभावताम् ।
संधाय सर्वधर्माणां देशिता निःस्वभावता ॥२३॥
त्रय एव स्वभावा न चतुर्थोऽस्तीति ज्ञापनार्थं संख्यानिर्देशः
स्वेन स्वेन लक्षणेन विद्यमानवद् भवतीति । त्रिविधा निःस्व-
भावता लक्षणनिःस्वभावत उत्पत्तिनिःस्वभावता परमार्थनिः-
स्वभावता च । सर्वधर्माः परिकल्पितपरतन्त्रपरिनिष्पन्नात्मकाः ।
इदानी त्रिविधस्य स्वभावस्य या यस्य निःस्वभावता तां तस्य
प्रदर्शयन्नाह-
प्रथमो लक्षणेनव निःस्वभावोऽपरः पुनः ।
नस्वयंभाव एतस्येत्यपरा निःस्वभावता ॥२४॥

·( ५३ ) धर्माणां परमार्थश्च श्च स यतस्तथतापि सः। प्रथमः परिकल्पितः स्वभावः अयं च लक्षणेनैव निःस्वभावः तल्लक्षणस्योत्प्रेक्षितत्वात् रूपलक्षणा रूपं अनुभवलक्षणा वेदने- त्यादि । अतश्च स्वरूपाभावात् खपुष्पवत् स्वरूपेणैव निःस्वभावः । अपरः पुनरिति परतन्त्रस्वभावः । नस्वयंभाव एतस्य मायावत् परप्रत्ययेनोत्पत्तः । अतश्च यथा प्रख्याति तथास्योत्पत्ति स्तिीति अतोऽस्य उत्पत्तिनिःस्वभावतेत्युच्यते । धर्माणां परमार्थश्च स यतस्तथतापि स इति । परमं हि लोकोत्तरज्ञानं निरुत्तरत्वात्त- स्यार्थः परमार्थः । अथ वा आकाशवत् सर्वत्रैकरसार्थेन वैमल्या- विकारार्थेन च परिनिष्पन्नः स्वभातः परमार्थ उच्यते । स यस्मात् परिनिष्पन्नः स्वभावः सर्वधर्माणां परतन्त्रात्मकानां परमार्थः तद्धर्मतेति कृत्वा तस्मात् परिनिष्पन्न एव स्वभावः परमार्थनिः- स्वभावता परिनिष्पन्नस्याभावस्वभावत्वात् । किं पुनः परमार्था- भिधानेनैव परिनिष्पन्नोऽभिधातव्यो, नेत्याह । किं तर्हि, तथ- तापि सः । अपिशब्दान्न केवलं तथताशब्देनैवाभिधातव्यः। किं तर्हि यावन्तो धर्मधातुपर्यायाः सर्वैस्तैरप्यभिधातव्य इति । सर्वकालं तथाभावात् तथता । तथा हि पृथग्जनशैक्ष्याशैक्षावस्थासु सर्वकालं तथैव भवति नान्यथेति तथतेत्युच्यते । किं पुनस्तथता तत्परिनिष्पन्न एव विज्ञप्तिमत्रता उतान्या विज्ञप्तिमात्रता । अत आह -- सैव विज्ञप्तिमात्रता ॥२५॥ अतिविशुद्धलक्षणावबोधाद्, यथोक्तम्- नाम्नि तिष्ठति तच्चित्त तदा तन्मात्रदर्शनात् । नाम्नि स्थानाञ्च विज्ञप्तावुपलम्भः प्रहीयते ॥

·( ५४ ) तदा॥ नोपलम्भं तदा धातुं स्पृशते भावनान्वयात् । सर्वावरण विमोक्षं विभुत्वं लभते इति । सैव विज्ञप्तिमात्रतेत्यनेन वचनेनाभिसमय उक्तः । यदि विज्ञप्तिमात्रमेवेदं कस्मात् चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसस्पर्शनैः रूप- शब्दगन्धरसस्पर्शान् गृह्णातीत्यत आह । यावद् विज्ञप्तिमात्रत्वे विज्ञानं नावतिष्ठति । ग्राहद्वयस्यानुशयस्तावन्न विनिवर्तते ॥२६॥ अथ वा यास्ताः कर्मवासना ग्राहद्वयवासनासहिताः क्षीणे पूर्वविपाकेऽन्य द्विपाकं जनयन्तीत्युक्त तस्मात् कथं प्रहाणमप्र- हाण चेत्यत आह । यावद्विज्ञप्तिमात्रत्वे विज्ञानं नावतिष्ठतीति विस्तरः । यावत् चित्तधर्मतायां विज्ञप्तिमात्रसंशब्दितायां विज्ञानं नावतिष्ठति किं तर्हि, ग्राह्यग्राहकोपलम्भे चरति । ग्राहद्वयं ग्राह्य- ग्राहो ग्राहकग्राहश्च । तस्यानुशयस्तदाहितं अनागतग्राहद्वयो- त्पत्तये बीजं आलयविज्ञाने । यावद् अद्वयलक्षणे विज्ञप्तिमात्रे योगिनश्चित्त न प्रतिष्ठितं भवति तावद् ग्राह्यग्राहकानुशयो न विनिवर्तते. न प्रहीयत इत्यर्थः। अत्र च बहिरुपलम्भाप्रहाणेना- ध्यात्मिकोपलम्भाप्रहाणं दर्शितमिति। अतोऽस्यैव भवति अहं चक्षुरादिभिः रूपादीन् गृह्णामीति । इदमिदानी वक्तव्यं किं अर्थरहितचित्तमात्रोपलम्भात् चित्तधमतावस्थानम् नेत्याह । किं तर्हि- विज्ञप्तिमात्रमेवेदमित्यपि झु पलम्भतः। स्थापयन्नग्रतः किंचित् तन्मात्रे नावतिष्ठते ॥२७॥ इति । अथ वा यः पुनराभिमानिकः श्रुतमात्रकेण जानीयाद् अहं विज्ञप्तिमात्रतायां शुद्धायां स्थित इति तद्ग्रहव्युदासार्थमाह- -

·( ५५ )
-
विज्ञप्तिमात्रमेवेदमित्यपि यु पलम्भत इत्यादि। विज्ञप्तिमात्र
मेवेदं अर्थराहेतं न बाह्योऽर्थोऽस्तीति एवमुपलम्भतो ग्रहणतः
चित्रीकरणत इत्यर्थः अग्रत इत्यभिमुखम् । स्थापयन्निति यथाश्रुतं
मनसा । बहुप्रकारत्वात् योगाचारालम्बनानां किंचिदित्याह ।
अस्थिसंकलिकं वा नीलकं वापि पूयक वा विपडुमकं वा व्या-
ध्मतकादिकं वा । तन्मात्रे नावतिष्ठते विज्ञानोपलम्भानहाणान् ।
कदा पुनः विज्ञानग्राहस्य प्रहाणं चित्तमात्रतायां वा प्रतिष्टितो
भवतीत्यत आह-
यदा त्वालम्बनं ज्ञानं
नैवोपलभते तदा।
स्थितो विज्ञानमात्रत्वे ग्राह्याभावे तदग्रहात् ॥२८॥
इति । यस्मिन् काले देशनालम्बनं अत्रवादालम्बनं प्राकृतं वा
रू.पशब्दाचालम्बनं ज्ञानं बहिश्चित्तात् नोपलभते न पश्यति न
गृह्णाति नाभिनिविशते, यथा भूतार्थदर्शनात् न तु जात्यन्धयत् ,
तस्मिन् काले विज्ञान प्राहस्य प्रहाणं स्वचित्तवर्मतायां च प्रतिष्ठितो
भवति । अत्रैव कारणमाह--प्राह्याभावे तद्ग्रहादिति । ग्राह्य सति
ग्राहको भवति न तु ग्राह्याभाव इति । ग्राह्याभावे ग्राहकाभावमपि
प्रतिपद्यते न केवलं ग्राह्याभावम् । एवं हि सममनालम्ब्यालम्बकं
निर्विकल्पं लोकोत्तरं ज्ञानमुत्पद्यते, ग्राह्यग्राहकाभिनिवेशानुशया
प्रहीयन्ते स्ववित्तधर्मतायां च चित्तमेव स्थितं भवति । यदैवं विज्ञप्ति-
मात्रतायां चित्तमपस्थितं भवति तदा कथं व्यपदिश्यत इत्याह-
अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौ ज्ञानं लोकोत्तरं च तत् ।
आश्रयस्य परावृत्तिद्धिधा
दौष्ठुल्यहानितः ॥२६॥
स एवानास्रवो धातुरचित्यः कुशलो ध्रुवः ।
सुखो विमुक्तिकायोऽसौ धर्माख्योऽयं महामुनेः ॥३०॥

·( ५६ ) इति । तदनेन श्लोकद्वयेन दर्शनमार्गमारभ्योत्तरविशेषगत्या फल- संपत्तिरभाविता विज्ञप्तिमात्रविष्टयोगिनः। तत्र ग्राहकचित्ताभावात ग्राह्याटपलम्भाच्च अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौ । अपरिचितत्वात् (अक्लिष्टत्वात् ) लोके समुदाचा राभावात् निर्विकल्पत्वाच्च लोका- दुत्तीर्णमिति ज्ञानं लोकोत्तरं च तदिति। तम्य ज्ञानस्यानन्तराश्रयस्य परावृत्तिर्भवतीति ज्ञापनार्थमाह-आश्रयस्य परावृत्तिरिति । आश्रयो अत्र सर्वबीजकमालयविज्ञानम् । तस्य परावृत्तिः या दौष्ठुल्यविपा- कद्वयवासनाभावेन निवृत्तौ सत्यां कर्मण्यताधर्मकायाद्वय ज्ञानभावन परावृत्तिः । सा पुनराश्रयपरावृत्तिः कस्य प्रहाणात् प्राप्यते, अत आह- द्विधा दौष्ठुल्यहानितः। द्विधेति क्लेशावरणदौष्ठुल्यं ज्ञेयावरणदौ- ष्ठुल्यं च । दोष्ठुल्यं आश्रयस्याकर्मण्यता। तत् पुनः क्लेशज्ञेया- वरणयोीजम् । सा पुनराश्रयपरावृत्तिः श्रावकादिगतदोष्ठुल्यहानितश्च प्राप्यते, यदाह-विमुक्तिकाय इति । बोधिसत्त्वगतदौष्ठुल्यहानितश्च प्राप्यते, यदाह - धर्माख्योऽपि महामुनेरिति । द्विधा आवरणमे- देन सोत्तरा निरुत्तरा च आश्रयपरावृत्तिरुक्ता । अत्र गाथा- ज्ञेयमादानविज्ञानं द्वयावरणलक्षणम् । सर्वबीजं क्लेशबीज बन्धस्तत्र द्वयोईयोः ।। इति । श्रावकबोधिसत्वयोः। आद्यस्य क्लेशबीज इतरस्य द्वयाव- रणबीजं तद्घातात सर्वज्ञतावाप्तिर्भवतीति । स एवानास्रवो धातु- रिति स एवाश्रयपरावृत्तिरूपः अनास्रवो धातुरित्युच्यते निदौष्ठुल्य- त्वात्। स त्वास्रवविगत इत्यनास्रवः। आर्थधर्महेतुत्वाद् धातुः । हेत्वर्थो ह्यत्र धातुशब्दः। अचिन्त्यस्तागोचरत्वात् प्रत्यात्मवेद्यत्वात दृष्टान्ताभावाच्च । कुशलो विशुद्धालम्बनत्वात् क्षेमत्वात् अनास्त्रव- धर्ममयत्वाच्च । ध्रुवो नित्यत्वात् अक्षयतया । सुखो नित्यत्वादेव यदनित्यं तदुःखं अयं च नित्य इति अस्मात् सुखः । क्लेशावरण- ·प्राणात् श्रावकाणां विमुक्तिकायः । स एवाश्रयपरावृत्तिलक्षणो धर्माख्योऽप्युच्यते। महामुनेभूमिपारमितादिभावनया क्लेशज्ञेया- वरणप्रहाणात् आश्रयपरावृत्तिसमुदागमात् महामुनेर्धर्मकाय इत्यु- च्यते । संसार परित्यागात् यदनुपसंक्लेशत्यात् सर्वधर्मविभुत्वलाभ- तश्च धर्मकाय इत्युच्यते। महामुरिति परममौनेययोगात् बुद्धो भगगन महामुनिरिति ॥ ॥ त्रिंशिकाविज्ञप्तिमाष्यं समाप्तम्॥ । कृतिराचार्यस्थिरमतेः॥