·No text on this page.

·tware
॥ श्रीः ॥
SPAPIE
-
-
समीक्षाचकति विद्यावाचस्पति महामहोपदेशक
विद्वद्वर स्व. पं० श्रीमधुसूदन ओझाजी
विरचितम् ।
- वेदधर्मव्याख्यानम्
तदिदं
ग्रन्थकर्तृ पौत्रेण श्रीपद्मलोचनशमणा
सम्पादितं प्रकाशितञ्च ।
द्वितीयावृत्तिः }
विक्रमसम्बत् २००६
{ मूल्यम् ३)
सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ।

·No text on this page.

·भूमिका इस वेदधर्मव्याख्यान के पाँच भाग लिखे गये थे जिनमें से हमें चार भाग ही उपलब्ध हुए जो क्रमग: इसमें हैं- प्रथमभाग उसी व्याख्यान का निबन्ध है जो पूज्य पिताजी ने सन् १६०२ ई० में इङ्गलैण्ड में दिया था। उसी प्रथम भाग के सिलसिले में यह द्वितीय भाग भी उनने लिखा है। तृतीयभाग का आंशिक पुराणसमीक्षा के लेख में जो मिला वह भी इसमें दे दिया गया है और पुराणसमीक्षा का जो इसके प्रारम्भ में कुछ विषय लिखा हुआ है वह भी सम्मिलित है। चतुर्थभाग बहुत खोज करने पर भी हमें आंशिक भी प्राप्त नहीं हुआ जिसका हमें परम खेद है। सम्भव है कभी कहीं पता लग जाय तो हम उसे भी अवश्य प्रकाशित कर इसमें सम्मिलित कर देगें। पञ्चमभाग वह है जो वि, स. १६७१ सन् १९१४ ई० में हरिद्वार ऋषिकुल में जो साहित्य सम्मेलन हुआ था उस अवसर पर जो पूज्य पिताजी ने वक्त ता दी थी उसका निबन्ध है। इस प्रकार वेदधर्मव्याख्यान का जितना कुछ भी विषय हमें मिला वह पुस्तकाकार में विद्वद्गण के समक्ष उपस्थित किया है। उपरोक्त सभी निबन्ध उस समय के "संस्कृत रत्नाकर" मासिक पत्र में क्रमशः निकल चुके थे । अब वह सब एकत्रित होकर एक जगह कर दिये गये हैं। अशुद्धियों के विषय में हम पूर्व में कै बार यह निवेदन कर चुके हैं कि यहाँ जयपुर में संस्कृत के लिये कोई उपयोगी प्रेस नहीं हैं अतः बहुत ध्यान पूर्वक प्रूफ देखने पर भी हमें एक विशेष शुद्धिपत्र लगाना ही पड़ता है । उसी प्रकार इसमें भी प्रत्येक भाग के साथ उसका शुद्धिपत्र लगा दिया है फिर भी और कोई जो अशुद्धियाँ रह गई हों उन्हे पाठक-वृन्द शुद्ध कर लेने की उदारता करें। जयपुर। RESE ARCH INSTITUT प्रद्युम्न शर्मा ओझा। ता०१-८-५२ । ne * b*USWAMI SASINI

·No text on this page.

·INE RUPPUSWAMISASTRI
RES517!!! 'STITUTE
MADIRA 4.
समीक्षा चक्रवर्ति स्व० पं० मधुसूदन शर्म मैथिलाः
Ramkunthamshatrul

·No text on this page.

·। श्रीः॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * ॥ प्रथमो भागः॥ " मात्र अतिनूलं न हि न हि अतिप्रनं रहस्यम् । वेदाः प्रमाणम् , वेदाधर्मो हि निर्बभौ. धर्मेण पापमपनुदति, धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम् , तस्माद्धर्म परमं उदन्ति, धर्मो रक्षति रक्षितः, न लङ्घनीयाः कुलदेशधाः, इत्येवं बहुभिर्भावैर्वेद धर्मश्च भूरिभूरि कीर्तयन्तः श्रीमदार्यमहाशया इदानीं कालेऽपि वेदे धर्मे च महती श्रद्धामु- पदर्शयमाना दृश्यन्ते । तदिदं वेदस्येदृशं गौरवं कस्मात् , कस्माच्च धर्मे तेषामीदृशः पक्षपात इत्येवं जिज्ञामायां तत्स्वरूपविज्ञानाय किञ्चिदुच्यत । न खल्वयमार्यधर्मोऽन्त्यावसायिम्लेच्छा- दिधर्मसमक्षाको धर्मविशेषः, तेषामनार्यधर्माणां राजनीति समाजनीतिमात्रानुरोधेनौचित्यमर्यादया स्वार्थपरायणमनुष्यैः ग्वीयलौकिकोन्नति साधनप्रवणः कल्पितत्वाद्धमैकदेशरूपत्वम् , आर्यधर्मस्यतु सर्व जगत्सृष्टसाधनपरायणस्य जगत्सृष्टसाधनपरायणस्य भगवतः परमेश्वरस्य सर्वजगत्सृष्टिस्थितिलयसा- धनभूतपदार्थ विशेषात्मकतया निर्धारितत्वात् प्राकृतिकस्थितिसामञ्जस्यप्रसञ्जकत्वेनैव विषयभेदेन व्यवस्थापितत्वादीश्वराजासिद्धत्वं सम्राधर्मत्वञ्चति भेदात् । अत एवार्यधर्मस्य बहुशाग्वत्वं बहु- रूपत्वमतिगहनत्वश्चानुभूयते । तद्वै परीत्येनानायगृहीतानां प्रायेणापल्लवितत्वं तुच्छरूपत्वं तद्धा- वलम्बनसोकर्येण तत्र सर्वेषां यथेच्छमधिकारसिद्धिश्च दृश्यते । नत्वेवमार्यधर्मे सहसानार्यः प्रवेष्टु शक्नोति सम्राधर्मेण तेन देशकालपात्रानुरोध्यधिकारिविशेषानुद्दिश्य प्रवर्तमानेनावश्यमधिकारिवि- शेषाणां तेषामनार्याणामायेकदेशे कुत्रापि धर्मविशेषमर्यादाबन्धेन व्यवस्थापितत्वात्ततोऽन्यथा कर्तु. मनात् । अत एव चास्य धर्मस्य सर्वधर्माभ्यर्हितत्वमिति कृत्वा तत्रार्याणां पक्षपातः । तत्प्र- तिपादकत्वादेव च वेदस्येदृशं गौरवमस्तीत्याकलनीयम् ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * अत्रेयं जिज्ञासा समुत्तिष्ठते-कथमस्य धर्मस्येश्वराज्ञासिद्धत्वं कथं वा प्राकृतिक स्थिति- नियामकत्वमस्तीति तदेतदर्थप्रतिपत्तये वेदधर्मयोस्तात्त्विक रहस्यमपेक्षितं भवतीत्युच्यते । इह खलु परमेश्वरेणासंख्याताः शक्तयः समुद्भाविताः । तासु सर्वासु ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्ति- श्चेति द्वे एव शक्ती मुख्य भवतः । सर्वासामेव शक्तीनां भूयसा तयोरेवान्तर्भावात् । तत्रतया बान- शक्त्यैवास्य वेदस्य क्रियाशक्त्या च धर्मस्य संबन्धो द्रष्टव्यः । अनयोश्च क्रियाशक्त्यपेच्या ज्ञान- शक्तिः प्रधानतमा भवति । ज्ञानक्तिविकलानां जड़विषयाणां क्रियाशक्तिमत्त्वेऽपि ज्ञानशक्तिमद्भि- मनुष्यादिप्राणिजातैर्यथेच्छं विनियोक्तु शक्यत्वादुपभोग्यत्वेन ग्रहणात् । अत एव क्रियाशक्ति- सापेक्षानेतानार्यधर्मान प्रति ज्ञानशक्तिसापेक्षस्य वेदस्य पूर्णोऽधिकार इति । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः" "श्रुति प्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै" "वेदप्राणहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः " इत्येवमादिभिर्मानवादिभागवतादिस्मार्तवचनैः समयते । अत एव धर्मस्वरूपनिदर्शनात्पर्य वेदस्वरूपं दर्शनीयम । तत्राप्युक्तं पूर्वम् । अयं वेदो ज्ञानशक्तिसापेक्षस्वरूपोऽस्तीति तस्माद्वेद- स्वरूपं दिदर्शयिषता तावदादौ वेदप्रतिपत्तिमूलभूतासौ ज्ञानशक्तिर्नाम कः पदार्थ इति चिन्तनीयम् । तथा हि সথা इत्र पश्यामस्तावदार्यमहाशयाः पूर्वे महर्षयः खल्वेतज्ज्ञानशक्तिसम्बन्धे यथोपनिषदं प्राहु:- सर्व खल्विदं ज्ञानशक्तिरेवास्ति, अथ च सर्व खल्विदं क्रियाशक्तिरेवास्ति, किन्तु सर्वमिदं ज्ञानशक्ति- रस्तीत्यतः कृत्वा सर्वमिदं क्रियाशक्तिरस्तीत्यतः कृत्वा पर्वमिदं ज्ञानशक्तिरित्येव मास्थेयम् । कुत्रापि दृष्टि प्रवर्तते तत्र सर्वत्रैवास्तीदमिति प्रतिपद्यते तस्मात्सत्तापदार्थः सिद्धः, अथ यथा पूर्वक्षणे पश्यामस्तदेव खलु नोत्तरक्षणे पश्यामस्तस्मानदीस्रोत प्रतिक्षणविलक्षणचैतदवगच्छामः । अतश्च सिद्धः कश्चिदयं क्षोभपदार्थोऽपि । सत्ता हि नाम पदार्थः क्षोभप्रातिकूल्यानुगतो न क्षोभरूपो भवितुमर्हति । तस्मात्सत्ता च क्षोभश्चेत्यर्थान्तरम् । च यतः सत्तानुवर्तते सा ज्ञानशक्तिः । यतस्तु क्षोभोऽनुवर्तते सा क्रिया शक्तिः । अस्तीत्यनेन सत्तानुगता बोध्यते, भवतीत्यनेन तु क्षोभःसमुच्चीयते, उभयोः समुच्चयाच्चैकवस्तु सिद्धिः । तत्र प्रतिक्षणवैलक्षण्यं भजमानेऽपि वस्तुनि चिरायैकत्वप्रतीतिरेक सत्तानुवर्तनात् । तथा ·RESES MAD... STRI * वेदधर्मव्याख्यानम् . - एकस्मिन्नव वस्तुनि नानावस्थाप्रतीतिः तणायावसदने कक्षोभानुवर्तनात् । यतः सत्ता सोमरूमा नास्ति, अत एव नित्यैका सती ज्ञानशक्तिः, एवं यतः सोमः सत्तारूपो नास्ति तत एवानित्या चानेका चासती क्रियाशक्तिः । तस्मादुच्यते-ज्ञानशक्तिस्ति क्रियाशक्तिर्नास्तीति । यतश्च क्रिया- शनिास्ति तस्मादेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, सर्व खल्विदं ब्रह्मा, नेह नानावि किशानेशि । नानाहि क्षोभः क्रियाशक्तिरुच्यते, सा नास्तीति वस्तुतं न भवति । ननु च भोः ! यदि कियाशक्तिर्नास्त्येव-तत्तहि क्षोभ एवायं करमादनुवर्तते । अथ नास्ति क्षोभोऽपीत्यभिप्रेयते चेदयं दृश्यमानो जगदों नितरां प्रकुप्येत, मत्तमलपितमिव च स्याद् यदि ब याद् यदिदं दृश्यते तन्नास्तीति । अत्रोच्यते । भ्रान्तोऽसि । न वयं ब्रूमः क्रियाशक्ति- नास्ति, क्षोभो नास्ति, नाना वा नास्ति, जगद्वा नास्तीति, अपि तु निर्भर प्रतिजानीमः क्रिया- शक्तिरस्ति, क्षोभोऽस्ति, नानाचास्ति जगश्चास्तीति । इदं तु पुनरत्र ज्ञातव्यरहस्यं नान्यथयित- व्यम् । यदुक्तं पूर्वम-ज्ञानशक्तिरस्तीत्यतः कृत्वा क्रियाशक्तिरस्तीति । सत्तात्मिका हि ज्ञानशक्ति- रेका च नित्या च निरवच्छिना च व्यापिका च स्यात् , नानात्वानित्यत्वादीनां क्षोभे समन्वयात् । तस्मात् यदेव किञ्चिदिदं नुब्धात्मकं जगद् वा क्षोभ एव वाः तत्र सर्वत्रायं व्यापकः सत्तात्मको भावोऽनुवर्तते । तस्मात् क्रियाशक्तिक्षोभानुवर्तनाद् यथैका ज्ञानशक्ति नेति कृत्वा प्रति- भाति तथैव ज्ञानशक्ति सत्तानुवर्तनादसती क्रियाशक्तिरस्तीति कृत्वाप्रतिभाति । एकैव सत्तान्यत्र मुख्या, अन्यत्र संक्रान्ता । ज्ञानशक्तो क्रियाशक्त: समवायादविनाभावादेकसत्तयैवोभयोः सत्वव्य- वहारोपपत्तेः । यथाहि-रज्जुरस्तीति कृत्वा सर्पास्तित्वप्रतिपत्तिः । यदि रज्जुन स्यातसर्पोऽस्तीत्य .च्यासोऽपि तर्हि नोदियात् , रजोः सत्यैव रज्जुमपोह्य सर्प तत्राध्यारोप्य सोऽस्तीति मिथ्या- प्रत्ययजननात । सेयं प्रातिभासिकी सत्तापसंक्रान्तिः । यथा वा तूलसत्तया तन्तुसत्ता, तन्तुसत्तया पटमाता, चोष्णीषसत्ता । पवमेव उत्तरोत्तरमनुवतते । तदन्तश्च नाना क्षोभा अवस्थाशब्देनाख्यातास्तत्र क्रमेणावतिष्ठन्ते । मित्रा भिन्ना सत्ता विज्ञायते । अन्यथा यदि तत्र तन्तुर्न स्यादथापि कदाचित पटः स्यात् । न तथा प्रति- पद्यते । यतश्च यदि पटो नास्ति, अथापि तन्तुरस्ति । तस्मात्तन्तौ सत्ता मुख्या, पटे तूपसंक्रान्ता। तदि- स्थमियं व्यावहारिकी सत्तोपसंक्रान्तिः । एवं पारमाथिको सत्तोपसंक्रान्तिरपि चतुर्धा द्रष्टव्या-यथा मक्षिकास्तीति मक्षिकाक्रियाप्यस्ति । सैषा स्वयंभूता अन्तः प्राणाक्रिया प्रथमा । अथवा अस्ति पटत्तिया न च तत्रापि .

·* वेदधर्मव्याख्यानम् रथाश्व इति स्थाश्वक्रियाप्यस्ति सैषा प्रेरितान्तः प्राणक्रिया द्वितीया । अथवा बाणोऽस्तीति बाण- क्रियाप्यस्ति । यदि बाणो न स्याद्वाणक्रियापि तर्हि न स्यात् । बाणक्रियायुक्तेन च बाणेन शत्रुवधो जन्यते, अन्यच्च किश्चित् एवमेव खलु सर्वत्र द्रष्टव्यम् । सैषा पुनराहितान्तः प्राणक्रिया तृतीया । अथवा पताकास्तीति पताकास्फालनक्रियाप्यस्ति, सैषावहिः प्राणक्रिया चतुर्थी । तदित्यं सर्वत्रैव क्रियायां सत्ता न स्वीया, किन्तु परसत्तयैव सा सत्तावती सर्वत्र दृष्टा । तस्माद्यदियमनाद्यनन्ता, जग- दुत्पत्तिस्थितिसंहतिलक्षणा विश्वव्यापिनी काचिदेका धारा स्रोतोरूपामहामायाशब्देनाख्यातामहाक्रिया- नुभूयते । साप्यवश्यं परसत्तयैव सत्तावतीभवेदित्यवधारयामः । यत्सत्तथा तु सा सत्तावती स एवैकः सजातीयविजातयीस्वगतभेदशून्यः कश्चिदर्थः सद्र पत्वात्सत्य इत्युच्यते । अथ तत्मत्ताकृतसत्ताका- सावयवा नानारूपा महाक्रिया-तथा तदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृहीताश्च सर्वे विकारा मिथ्या इत्युच्यन्ते । मेथतिः सङ्गमनार्थः । सङ्गमश्च परप्राणे स्वप्राणसमन्वयादेकात्मतापत्तिः । मिथु- मिथोमिथुनादिषु तथा प्रतिपत्तेः । तथा च मिथ्येति श्रुत्वा नास्तीत्यर्थो नावसेयः किन्तु परसत्ताकृत- सत्ताकोऽर्थः सोऽस्तीति तदर्थः । सत्तासम्बन्धेन हि त्रैविध्यमेव संभवति यदिहावियुक्तिसत्ताकं कञ्चित स्वसत्तावत्त्वे निमित्ततया परसा लेशतोऽपि नापेक्षते तन्नित्यसत्ताकं स्वतः सत्तामित्युच्यते । तदेकम् ॥१॥ यत्तु कदाचित्सत्ताक किञ्चित् स्वसत्तावत्त्वे निमित्ततया परसत्तामपेक्षते । प्राग- सदपि सत्तावति समवेत्य कस्मैचित् कालाय तत्सत्त्तया सत्तावद्भूत्वा पुनस्तां सत्ता परित्यज्यास । दिवावतिष्ठते । तदनित्यसत्ताकं परतः सत्तमित्युच्यते । तद् द्वितीयम ।। २॥ अथयदस्पृष्ट सत्ताक न प्रागासीत्, नास्ति, न वा कदाचिद् भविष्यतीत्टे वंविधमपदार्थ बन्च्यापुत्रायमाणं तक्यते, तदगृहीतसत्ताकमसत्तमित्युच्यते तत् तृतीयम् ॥ ३॥ तत्रैतत् तृतीयं स्वपुष्पायमाणं जगद्र,पं न भवतीत्यतस्तदुपेक्ष्यते । न च तदुपलक्षणात्र किश्चिद्विचार्यते । तस्यावस्तुतया शास्त्रोऽनधिकृतत्वात । अतस्तस्य परित्यागाद विध्यमवशिष्यते । तेन यदिदं जगद्रपणाव भासते तत्मयं द्वधा विभाकमेव प्रतिपद्यते । स्वतः सत्तं परतः सत्तं च । तत्रैतदाद्यमेव सत्यत्वेन परं तु मिथ्यात्वेन व्यदिशामः । च शतपथे श्रूयते "द्रयं वा इदं न तृतीयमस्ति-सत्यं चैवानृतं च । सत्य संहिता वै देवाः- अनृतसंहिता मनुष्याः इति" अत्र न तृतीयमस्तीत्यनेन तृतीयस्यैव सर्वथा प्रदर्शितः । द्वयोस्तु तद्दतिरिक्तयोः सत्तासम्बन्धोऽस्त्येवेति च व्याख्यात प्रायं भवति । तत्रैतयोरुभ- योरपि सत्तासम्बन्धेऽपि तस्याः सत्ताया एकत्वाद् यत्रैषा सत्ता मुख्या तत् सत्यम् । यत्र तु सा सत्तो- . तथा - सत्तासम्बन्धाभावः ·8 बदधर्मव्याख्यानम् * पसंक्रान्ला भौखो सा मिथ्या इति विवेको द्रष्टव्यः । यदिदं जगद्र पेसवभासते तत्सर्व द्वधा विभक्त मेव प्रतिपद्यते । यत्सत्यं सा ज्ञानशक्तिः, या मिथ्यासा क्रिय शक्तः । ज्ञानशक्ती सत्ता मुख्या क्रियाशक्तौ तूपसंक्रान्ता । अवयवशः क्रियाशक्तिधाराविनिवृत्तावपि नानशक्त्यनुसनात् । तस्माज्ञान- शक्तिरस्त्येव न नास्ति, क्रियाशक्तिस्तु स्वतोनास्ति परसत्तया वस्त्येवेदं सर्वम् । इतोत्थं द्वविध्यं विरुद्ध- मध्यविद्धम् । अतएव ज्ञानशक्ति सम्बन्धेन श्र यते कठवल्ल्याम् - नैव वाचा न मनसा प्राप्त शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुक्तोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥१॥ अस्तीत्येवोपलकयस्तस्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलव्धस्य तवभावः प्रसीदति ॥ ॥ इति । क्रियाशक्ति सम्बन्धेन च स्मयते देवीगीतायाम्- न सती साना सती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा ॥ १ ॥ इति । सौरपुराणे च-- नासद्रूपा न सद्रूपा माया नेवोभयात्मिका। सदसद्भ्यामनिर्वाच्या मिथ्याभूता सनातनी ॥ मुख्य सत्तानुवर्तनादेषा न सती किन्त्वसती । यद्येषा सती स्वात्ततहि देवदत्तस्य पूर्व- पुरुषपरम्परा नित्यमकरूप्वेणाप्रलयमनुवर्तेत, सर्वदा वेदानीमपि रामकृष्णौ पूर्ववदाचरितमनुतिष्ठन्ता- अनुभूयेयाताम , गृहवननदीपर्वतादयोऽप्यक्षया ऐकरूप्येणोपलभ्येरन । तस्मादनादिधारावयवभूना महाक्रियाक्षुद्रक्षुद्रतरतुद्रतमादि क्रियाः क्रमेणानुवर्तमानाधिपरिवर्तमानाश्च सर्वो एवासत्य इति निःसंदि- ग्धम् । अश्व परसत्तानुवर्तनादेषा सर्वत्रोपलब्धा हृदप्रत्ययसिद्धा ना सती किन्तु सती। यद्यपी सती न स्यात्तत्तहि प्रतिक्षणं प्रत्यषयवं जयानुवृत्तावप्येकाऽनाधनम्ता महास्त्रोतोलक्षणा जगदुत्पत्तिसंहृति- लक्षणभोगः कृतावयत्रा प्रतिक्षणविलक्षण महक्रिया भवतीति न प्रतीयेत, तस्मात्सली सेत्यवगच्छामः । .

·६ क वेदधर्मव्याख्यानम् के - . अथ क्षोभस्यभावाभावलक्षणत्वेऽपि भावस्य परतोऽनुवर्तनादभावस्य चावस्तुत्वावस्तुभूता सैषा माया न त्वेव सदसती । तस्मान्मुख्यसत्तासापेक्षमसती, परसत्तासापेक्षं सती, तदुभयथा प्रतिपत्तेः सदसती सा क्रियाशक्तिरिति व्यवहारष्टः । परमार्थदृष्ट्या स्वस्तिनास्तिलक्षण सा कियाशक्तिरसतीपर्यस्यति । अस्तिलक्षणा तु ज्ञानशक्तिः सतीत्येवावसीयते तदित्थं द्विविधं तत्त्वं सासच्चेतिसंसिद्धम् । सदर्थे च नित्यमनुवर्तमानां सत्तामसदर्थो गृहीत्वा-गृहीत्वा स्वरूपंधत्ते । हित्वा हित्वा च स्वरूपाच्च्यवते इति हि लोकस्थितिः। तत्र चेयं सत्ता यत्र नित्यमनुवर्तते तस्यमदर्थस्य तथा यत्रेयं सत्ता कद्यचि- दुपसंक्रान्ता तस्या सदर्थस्य सत्तातिरेकेण कीदृशं रूपमिति तु सर्वथा वितुमशक्यमेव अवाङ्मन- सगोचरत्वात् । स्वतः सत्ताक वास्यात् परत: सत्ताक का सर्वथापि तु सत्तावदेव हि किञ्चित् प्रमीयते. लोके । न त्वगृहीतसत्ताकम् । तदतः सत्ताया एव हि यावदर्थज्ञाने सारभूतत्वात् तस्याश्चप्रत्यथमेक- त्वादेकमवेदं सर्वे द्वविध्येन विभाव्यते! सच्चासरचेति सर्वमपीदं प्रत्यर्थ द्विविधं सद्र पं वा सद्र पंच यावदत्र ज्ञानशक्तिभागस्तत् सद्र पं सच्चिदानन्दलक्षणम् । यावच क्रियाशक्तिभागस्तावदसद्र पं नामरूपलक्षणम् । सदिति ब्रह्मत्युच्यते । असदिति मायेत्याख्यायते । उभयोरपि द्वे द्व रूपे निर्वचनीयं चानिर्वचनीयं च । यदनिर्वचनीयं परं रूपं तदिह व्याख्याने परित्यज्यते । अपरं तु रूपं सत्ताविशिष्टम् । तत्सम्ब- न्धादेव प्रतिपद्यमानम्- तत्र यदिदं किञ्चिद्र श्यते तत्सर्व स्त्रीपुंसयोरिव तयोरेव सदसतोः संयोगेन तत्त- दंशम्यां मिथुनीभूताभ्यामेकैकं संजातम् । तस्मात्सर्वमेवेदं जगत् सदसत्समुच्चयरूपं द्रष्टव्यम्। सती हि ज्ञान शक्तिः स्वोत्पन्नाया क्रियायो सताप्रमङ्ग नोपकरोति, तेना सत्यपि क्रिया सती प्रति- पद्यते । यथा चैवं ज्ञानशक्तिः क्रियामा सत्ताप्रसङ्गेनोपकरोति तथा चिति प्रसङ्गन प्रेमप्रसङ्गन चाप द्रष्टव्यम् . अतः एवेदं सर्व चे ते अन्यदन्यस्य प्रतिभाति, तथा अन्यदन्यानुगतं भवति न त्वन्यदन्येनोद्विजते, मिन्नास्वपि क्रियासु धारावाहिकतासन्तानेनैकत्वबुद्धिरनेकास्वनुवर्तते- अत एवैषा ज्ञानशक्तिः सचिदानन्दलक्षणे त्यस्यायते-इत्येवमादिकं सूक्ष्मेक्षिकयावधारणीयम् । एवमेव पुनरसत्यपि क्रियाशक्तिरवस्थाप्रसङ्गन ज्ञानशक्तावुपकरोति, तेनैकापिज्ञानशक्तिर- वस्था भेदानाने प्रतिपद्यते । ततश्चैकमेवेदं सव नानेव कृत्वा प्रतिभाति, अत एवैतयोर्ज्ञान- शक्ति क्रिया शक्त्योः परस्परमुपकार्योपकारकभावमप्यनुपश्यन्ति । किन्तु न क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिव्यभि- चारेण स्वरूपं शक्नोति प्रहीतुमतस्तदुभयतादाम्यांदेक एवार्थः प्रतिपद्यते, न तयोविवेक साधारणबुद्ध्या कत्तु शक्य इत्यस्यदेतत् ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् *
अन एवात्र भावुकानां महर्षिणां त्रीणि दर्शनानि भवन्ति । क्रिया शक्तिरेवास्तीत्येक
दर्शनम् , क्रियाशक्ति विशिष्टज्ञानशाक्तरस्ताति द्वतीयम, ज्ञानशक्तिरेवास्तीति तृतीयम् । तथा हि एके
तावत्पश्यन्ति, क्रिया शक्तिरेवैक तत्त्वम् , न तनोऽतिरिच्यते ज्ञानशकिर्नाम कश्चिदर्थः। सताचैत-
न्यादिकमेव हि ज्ञ नशक्त लक्षणमिष्यते - तदपि न क्रियात्वाद् व्यावर्तने जायते, अस्त, वद्धते,
विपरिणमते, अपक्षीयते, नश्यतीत्येवमेतेषु पट्सु भावविकारे प्रत्यादेरन्तर्भावात् । द्विविधा वा
वस्तुनोऽवस्था स्यादस्ति, स्याद्गच्छत्तीति । तत्र यथा गच्छत्यवस्थाक्रियात्तथास्त्यवस्थापि क्रिया
भवितुमर्ह त । तस्माद्यदस्ति यद्वा भवति तच्चेष्टते यत्प्रतिभाति यद्वाचेतते तच्चेष्टते, अथ यन्मोदते
यद्वा प्रोणाति तदपि चेष्टते । तत्को नामातिरिक्तो भवो ज्ञान शकरतिरिच्याभ्युपगमे प्रमाण
स्यात् तस्मानास्ति क्रियाशक्त्यतिरिक्त किञ्चित ।
यतु क्रिया नाश्रयमन्तरेण स्वरूपं शक्नोति प्रहीतुमित्यतिरिक्तः कश्चिदर्थः क्रिया विजा-
तीयः प्रकल्प्यते-इति कश्चिद्वदति, तदपि नायकल्पते-क्रियाया एव क्रियाश्रयत्वसंभवात् । चतुर्की
हि क्रियाप्रतिपत्तिई श्यते-अवयवमात्रनिष्ठा-यथा
कुनाल चक्रादविवयवाश्चलन्ति
समुदायस्तु
कूटस्थः इत्येका (१)। समुदायमात्रनिष्टा-यथा शिरमा नीगमाने चक्र समुदायश्चलति-अवयवास्तु
तटस्था इति द्वितीया (२) । यावदवयवक्रियासमुचितसमुदायक्रिया-यथा हस्तेन भूमौसंचाल्य नीय-
माने चक्र ऽवयवाञ्चलन्ति समुदायोऽपीति तृतीया ( ३)। अथ यत्किश्चिदवयवक्रियासमुञ्चतसमुदाय-
क्रिया-यथा हया कृष्टरथेसमुदायश्चलति, चक्रावयवावच्छेदेनावयक्रियानुवर्तते-तदितरावयवावच्छे देन
तु नास्तीति चतुर्थी (४) । तत्र तृतीयां चतुर्थी' च सामुदायिकों क्रियामाश्रित्यावयवक्रियाः स्वरूपं
दधत इति शक्यतेक्रियायाः क्रियाश्रयत्वं समर्थयितुम् । अथवान्यथैतद् द्रष्टव्यम् । यथाहि पार्थिवः
पदार्थो द्विविधोभवति-अवयवात्मा, समुदायात्मा च ।
अवयवाः परमारवादयो वस्तुगुणाः,
तेषां
गुणानां कूट एव समुदायात्मकं द्रव्यं भवति । तत्र समुदाये ते गुणात्रियन्ते, तैरेव च गुणैरसो
समुदायो ध्रियते, तद्व्यतिरेके समुदायस्वरूपहानात् । तस्मात्तेऽवयवा धर्मस्तदाश्रयश्च समुदायो धर्मीति
प्रतिपद्यते । एवमेव क्षणिकक्रियाकूटतया महाक्रिया भवति समुदायरूपा सन्तानशब्दवाच्या । तथा
च-फूत्काराद्यने कक्रियाघटिता काचिदेका पाकक्रिया, पुनः पुनः पादविन्यासैः कृतावयवा चैका
प्रामगमनक्रिया, एव मन्यान्या च । तत्रैतां महाक्रियामाश्रित्य क्षणिकक्रिया अवयवभूता धर्मतयानु-
भूयन्ते समुदायो हि नावयवेभ्योऽतिरिच्यते , तस्मादनेकक्षणिकक्रियासमुदायोऽपिक्रियैवेति सिद्ध
किवायत्वं क्रियाया एव । ततो नापेक्ष्यते क्रियायिजातीयः कश्चिदर्थः । सदित्वं कृसैषा पूर्वकोटि-
व्यवस्थापकत्वात् पूर्वमीमांसा ॥ १॥

·C ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * सत्वरजस्तमः अथान्ये पश्यन्ति । न केवलं क्रियाशक्तिरेवास्तीति शक्यते स्वीकर्तुम् तस्या जडत्वात् , लोके च जडचेतनद्वविध्येन परस्पर विलक्षणद्वैतानुवृत्तिदर्शनात् । किञ्च-इयं हि क्षोभलक्षणा क्रिया शब्देस्त्रैविध्येनाख्याता प्रकृतिर्भवति, स च स्वभावः । यदिनान्यः कश्चित् स्यात् कस्यायं स्वभावो वक्तव्यः । तस्मादस्ति कश्चित्पुरुषो यस्येयं प्रकृतिः । अथ ब्रूयात्-अनेककर्मा प्रकृति- शब्दः, स नेह स्वभावार्थः किन्तू पादानत्वमभिधत्ते । विश्वेषां चैषां कार्यजातानामिदमुपादानम् , तस्मात्प्रकृतिरिति । स प्रतिवक्तव्यः-नेदमित्थमनैकार्यम , स्वभाव एव हि मूलं कारणं सर्वत्र, सर्वो हि स्वभावमनुरुन्धे, स्वभावेनैव हि किञ्चिदितरवैलक्षण्येन प्रतीयते, यदत्र भोगाय कार्यजातं संनिधत्त स्वभावमेव तत्रकारणं पश्यामः । तस्मात्स्वभावः प्रकृतिः, स कस्यायं स्वभावः स्याद्यदि पुरुषो न स्यात् । अविविक्तचायं पुरुषः स्वप्रकृत्या । तस्मादग्नि, वायुर्वा आपो वा प्रत्येकं प्रम- तिश्च पुरुषश्च, प्रकृत्या किञ्चिज्जायते यजायते तदात्मनि सनिधत्ते । अनेनात्मना कृतमिति, अयमेव प्रकृतिकृतः फलभोगः पुरुषस्य । यदि ह्रयं ज्ञानशक्तिरूपः पुरुषो न स्यात्तत्तर्हि क्रियाशक्तिरूपाया- स्तस्याः प्रकृतेः क्षणायाप्यवस्थानं नोपलभ्येत, आश्रयाभावान्निरालम्बनमस्याः स्वरूपाध्यनासंभवात् । क्रियाशक्तिः खलूत्पन्नविनष्टक्रमरूपा स्वीक्रियते, तस्मात्सा नाश्रयमन्तरेण स्वरूपं शक्नोति ग्रहीतुम् । अतः सृष्ट्यादिसृष्ट्यन्तक्रियाकलापस्य लहरीरूपस्य जलवत् कश्चिदाश्रयः क्रियातिरिक्तवाद्धृ वा- मकः स्त्रीकर्तव्यो भवति, तस्यैव ज्ञानशक्तिरिति नामकरणं द्रष्टव्यम् । तस्य च क्रियातिरिक्तत्वादेव न तत्र काल सम्बन्धो भवति, क्रिया सम्बन्धेनैव काल स्वरूपाधानात् । तस्मादस्य ज्ञानस्य नित्यत्वम् । जले लहरीवत् तत्रैव कूटस्थे विज्ञानघनेऽनन्ताः क्रियाशक्तयोऽनवरतं यदुत्पद्यन्ते विलियन्ते च, तदेतत्सर्व जगदित्युच्यते । तत्र यद्यपि क्रियाशक्तिव्यतिरिक्तं न किञ्चिदिहानुभूयत इति सत्यम् , तथापि क्रियाशक्तेरव्यक्तादित्वादव्यक्निधनत्वाचासत्त्वेन संप्रति नाया व्यक्तिकालेऽपि" नासतो विधते भावेनाभावो विद्यते सतः” इति न्य येन सत्वं नाभ्युपगन्तु विचारप्राप्तं भवति । दृश्यते तु धारावाहिकोत्पत्तिविनाश प्रभवत्त्वादनेकास्वपि क्रियास्वेकत्वबुद्धिप्रयोजिका काचित्सत्ता तत्रानुवर्तत इति, यत्रास्तीतिबुद्धिस्तत्रैवचेष्टत इति बुद्धः प्रतिपन्नत्वात् । तथा चेयं सत्तावश्यमेता असतीः क्रिया, अनपेक्ष्य स्वरूपं धत्त-इति विस्रब्धं प्रतीयते । तदित्थं प्रत्यर्थं वैविध्यं भावम्य द्रष्टव्यम् यदपेक्ष्य तत्रास्तीतिबुद्धिस्तत्सत् यदपेक्ष्य च विपरिणमत इति बुद्धिस्तदसत् । सती ज्ञानशक्तिः, असती क्रिया- शक्तिः सति हि नित्ये ज्ञान शक्त्याख्ये स्वाश्रये क्रिया पश्चादुत्पद्यत इति संभवति, नत्वसत्या क्रियायां पश्चात मदुत्पद्यत इति किञ्चिदुक संभवति । तथा च श्रुतिः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् + .-KASARALA “ सदेव सौम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धक आहुः, असदेवेदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्-तस्मादसत्तः सञ्जायते । कुतस्तु खलु सौन्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायतेती, सत्त्वेव सौम्वेदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम्” इति । यत्तूकम्-महती क्रियैव तुद्रक्रियाणा- माश्रयो भविष्यतीति तत्तुच्छम् । त्रिक्षण मात्रावस्थायिन्याः क्रियायाः क्रियान्तरग्रहणाय समयालाभात्, एकस्मिन् क्षणे गृहोतस्वरूपायास्तस्या यस्मिन् क्षणे क्रियान्तरग्रहणाय प्रयत्न नाभस्तस्मिन्नवक्षणे स्वरूप व्यापत्तिरिति न शक्नोति सा क्रियान्तरं विधारयितु प्रयत्नग्रहणाय। यत्तु क्रियाया महत्त्वं क्षुद्रत्वं वाख्यातं तदपि भ्रान्तम् , क्रियामात्रस्य त्रिक्षणमात्रावस्थान त् बुद्धत्वमहत्त्व विशेषालाभात् । आश्रयनुद्रत्वमहत्त्वप्रतिपत्तिमूला तु क्रिया क्षुद्रत्वमहत्वभ्रान्तिरूपपद्यते । स यद्याश्रयः पुरुषो नाभ्युपगम्येत. तत्तवाहि क्षणायापि सा क्रिया स्वरूपं नैवाधातुं शक्नुयादिति सूक्ष्मेक्षिकाया समुत्प्रेक्षि- तव्यं समीक्षादक्षः। तस्मादस्त्येव, ज्ञानशक्त्यार नामक पुरुषाश्रिता सा क्रियाशक्त्यपरनामिका प्रकृतिः । मेयं पूर्वेत्तरकोटिद्वयसमुञ्चायकत्वान्मध्यमीमांसा ॥२॥ " तदुक्त'- ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोतशास्त्रविदो जनाः । कर्मनिष्ठां वदन्त्यन्ये यतयः सूक्ष्मदर्शितः ॥ १ ॥ प्रहायोभयमप्येतज् ज्ञानं कर्म च केवलम् । तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा पञ्चशिखेनमे ॥ २ ॥ तेनाह सांख्यमुख्येन स्वदृष्टार्थेन सस्थतः । श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः ॥३॥ (श्रीजनकराजोक्तिः मोक्षधर्मे अ० ३२० श्लो० ३६ । ४० ॥ २७॥) अन्ये तु पश्यन्ति । ज्ञानशक्तिरेकापि वह्वभवत् । सा त्रेधाभूत-निर्विकल्पके ज्ञाने, सविकल्पक ज्ञान, मिथ्याज्ञानं च । प्राधममृतम् ब्रह्मतत्वम् । द्वितीय विधातत्वं कार्यब्रह्म स पुरुषः । तदेवेदं जगत् । तृतीयमविद्यातत्वमवस्तु । आद्य तृतीयं च युक्त' जगतः कारणम् । श्रयुक्त तु प्रत्येकमकारणम् । 'खाद्य तृतीययुक्तावस्थैव सा विद्या । तदिदं जगत् । सा प्रकृतिः । प्रकृतिरेवेदै सवै । विश्व ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * सर्वम् तद्विभागे तु अविद्य वेदं सर्वम् । ब्रह्मवेदं सर्वम्। अविद्य या मृत्यु तीळ विद्ययाऽमृतम- श्रुते । कचित्वविद्यायाः प्रकृतित्वं विद्यायाः पुरुषत्वमाइ अविद्यामाहुरव्यक्त सर्गप्रलयमिणम । सर्गप्रलयनिमुक्त विद्यां वै पञ्चविंशकम् । (मोक्षधर्मे) यतः प्रधानपुरुषो मतश्च तच्चराचरम् । कारगम सकलस्यास्य स तो विष्णुः प्रसीदतु । ( उपनिषन्छ तिः), अयमाद्यः । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते। ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद विद्यते परम् ।। विद्याविद्यति मैत्रेय ! ज्ञानमेवावधारय । (विष्णु पु० २ अं०६ अ०४१-४६ श्लो) भौतिकी भावना पूर्वे, सांख्येत्वक्षरभावना ! तृतीये चरन्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी ॥ १ ॥ (कौर्म अ०२ मो०८६) ज्ञानशक्त.. . ज्ञानशक्तिरेवेदं सर्व यदिह दृश्यते किञ्चित् । तथा हि आश्रयरूपाया कस्याः स्तुपतया व्यः स्थायितत्वात् तत्रोत्पन्नविनष्टानां सर्वास मेवैतासामरुतीनां क्रियाणां स्वाथ यानतिरिक्तत्वं फलति, लहरीकलापस्य जलरूपत्ववस्वाश्रयसमुत्पन्नायास्तस्याः स्वाश्रय एव विलय- नादन्ततरतस्या अपि स्वाश्रयात्मकत्वमेवावसीयते । तस्माद्यदिह क्रियाशक्तिः क्रियाशक्तिरिति कृत्वा सर्वत्र दृश्यते तदिह मायया क्रिया शक्त्या ज्ञानशक्तिरेवैका तत्र तत्रान्यथान्यथा प्रतिभासत इत्यभ्यु- पेयं भवति । तत्र किमिदं ज्ञानशक्तिस्वरूपमस्तीति चेत्तत्रोच्यते । सञ्चचिञ्चानन्दश्चेति । इदं सत् , इयं चित्, अयमानन्दः, इमास्तिस्रः शाखा यस्मादेकस्मान्मूलात्प्रतिस्फुरिता भवन्ति तन्मूल ज्ञानशक्तिरिति व्यपदिशामः तस्या ज्ञानशक्त रत्यर्थं चिन्त्यमानाया अपि सत्त्वचैतन्यानन्दव्यतिरिक्त किश्चिद्र पं प्रतिपद्यामहे । यत्प्रतिपद्यामहे सत्वादिरूपं तदपि स्वप्रकृतेः क्रियाशक्त: स्वेन यः सम्बन्धः स एव क्रियासापेक्षो भावो ज्ञानशक्तिस्वरूपतया प्रकल्प्यते, एवं रूपेणैव हि शानशक्तिः क्रियाशक्तावुपकरोति । यदि ज्ञानशक्तिन स्यात्तप्तहि क्रियाशक्ती प्रतीयमानं सत्त्वं चैतन्यमानन्दल नानुवर्तेत । न च क्रियाशक्त रेव से धर्मा अभ्युपगम्यन्तामिति वाच्यम् , विरोधात् । विरुद्धयोः ·* वेदधर्मव्याख्यानम* प्रकृयोः कदाचिदधिकरणाभेदेऽपि स्वरू गभेदासम्भवात् । क्षे भरूपा हि क्रिया प्रतिक्षणविलक्षणा उत्पन्नविष्ठात्मा नोत्पद्य क्षणायापि स्तो भवितुमर्हति, संश्वार्थः क्षणायाप्यसन भवितु नार्हति । क्रिया तु पूर्व नास्ति-अथ अस्ति-पुनर्नास्ति-इत्येवं त्रिभावा । तत्र यत्राप्यमौ नास्ति तत्रापि कश्चिदर्थोऽस्तीति कृत्वा प्रतीयते । यत्रासौ क्रिया दृष्टा चादृष्टा च सोयमसल्लक्षणायाः क्रिया- शक्त रतिरिच्य मल्लक्षणः स्वीक्रियते । ये वसल्लक्षणादर्थात् सल्ल क्षणातिरेकेऽपि न सल्लतणादर्था- इतिरिक्तोऽयमसल्लणोऽर्थ इति पश्यन्ति तेषां मते नास्ति द्वैधम् । एक एवार्थोऽयं क्रियाशक्ति- रेबोच्यतां ज्ञानशक्तिरेव वेत्यन्यदेतत् । व्यवहारतस्तु विरोधं पश्याम इति द्वैतं मन्यामहे धर्मश्च धर्मी चेति । धर्मः क्रियाशक्ति:-धर्मी ज्ञानशक्तिः । अत एवास्याः क्रियाशक्त व्यवहारकाले स्वाश्रयभेदः काल्पनिक:-परमार्थभावनाकाले तु रवाश्रयाभेदो वास्तविकः, तथा चान्ततः सर्व खल दं ज्ञानशक्ति रेवेति निःसन्दिग्धं सिध्यति । ५३ मेवार्याणां धर्मस्याश्रयो वेदः "वेदाधर्मो हि निबंभौ” । तस्य व्यावहारिके स्वाश्रयभेदेऽपि परमार्थतो वेदादभिन्नो धर्म इति नि:सन्दिग्धं द्रष्टव्यम् । तस्याः क्रियाशक्त वैचित्र्यादनेक- रूपत्वाद् यत्र क्रियाविशेष ज्ञानशक्तिस्वरूपं किश्चिदुद्भूतं प्रतिभासते सा सत्त्वप्रधाना क्रिया- शक्तिरित्युच्यते, यत्र तु सर्वथैव ज्ञानशक्तस्वरूपं तिरोभूतं तत्रैषा तमःप्रधाना क्रिया शक्तिरित्येवं क्रियाशक्तिविशेषाणां द्वविध्यादि सर्व जगदपि द्वधा भिद्यते, चेतनो जडश्चेति । तत्र , अत्रेदं जिज्ञास्यते सत्त्वप्रधानायां क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूपं प्रतिभासने ततश्चेतनो भवतीति यदुच्यते तन्नावकल्पते । प्रतिक्षणविलक्षणप्रसरेपु नान जातीयेषु प्राकृतिकेष्वर्थेषु स्वेत- रंपदार्थप्रकाशप्रधानाया मनोवृत्तेः सर्वेतरक्रियावलक्षण्येनाभ्युपगन्तव्यतया तावतै वेष्टसिद्धौ तत्र सत्त्वे ज्ञानशक्तिस्वरूपावभासस्वीकारस्य नष्फल्यात् । इतरपदार्थप्रकाशनात्मिकाया मनोवृत्त: क्रयानतिरिक्ततया तदतिरिक्तस्य ज्ञानशक्तिस्वरूपस्य कस्यचिदिदानी यावदसिद्धश्च तत्रोच्यते । "यं हि प्रतिप्रसवप्रधाना जगन्निाहिका क्रिया रजःशब्देनाख्यायते सा च संघरप्रतिसंचरस्था- भाव्याद् द्विविधा । संचरः प्रवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिः, प्रतिसंचरस्तु निवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिः । तत्र प्रवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिद्वैधा-इतरया समबल या प्रवृत्त्या बाधिता चाबाधिता च । बाधिता हि स्तम्भलक्षणा सत्या अपि प्रवृत्तेरावरणात्तमःशब्देनाख्यायते-यथोभयतः समबलाकृष्टायां रश्मो सत्यावपि प्रवृती नोपलक्ष्यते । प्रवाधिता तु रजःशब्देनैव । अनयोरुभयोरप्यवस्थयो न.

·१२ * वेदधर्मव्याख्यानम् 8 ज्ञानस्य सत्यस्य शक्तिस्वरूपं नावभासते विरोधात् । विशुद्ध सत्त्वं हि क्रियाविजातीयस्य सत्पदप्रसिद्धस्य स्वं रूपम् , तद्विरुद्धः क्षोभस्तूत्पन्नविनष्टक्रमरूपायाः क्रियाया असत्पदप्रसिद्धायाः स्वं रूपम् । अंशतोऽपिक्षोभेऽनुवर्तमाने विशुद्ध सत्त्वं नास्ति । अथापि यदि निवृत्तिलक्षणा प्रवृत्तिर्भवति तत्र मलिनं सत्त्वमवभासते । यथोत्कटप्रकाशर्मालनप्रकाशयोः शीघ्रातिशीघ्रतेजोगतौ शनैश्चरवाय्वादिगतौ च तारतम्यम् , तथेहापि द्रष्टव्यम् । तदित्थं ज्ञानशक्तेःपुरुषपदसिद्धा- याम्नि विधा स्वभावापरपर्याया प्रकृतिः सिद्धा । सत्त्वलक्षणा च क्षोभलक्षणा च तमोलक्षणा चेति, त्रिविधापि क्षोभलक्षणत्वाविशेषादेकाविधैव वा । ऊचं सत्त्वविशालस्तमोविशालस्तु मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ १॥ ( सां-का-) अथ रजोविशालेऽपि तस्या ज्ञानशक्तेस्तमोलक्षणप्रकृतिप्राधान्ये धातवस्तथा क्षोभलक्षण- प्रकृतिप्राधान्ये मूलानि, अथ सत्त्वलक्षणप्रकृतिप्राधान्ये जीवा इति भूतत्रैविध्यम् । तत्रापि रज. म्तमसोः प्रवृत्तिलक्षणत्त्वविशेषाज्ञानावरणरूपत्वाच्च तमस्त्वमतस्तत्प्रधाना ज्ञानशक्तिर्जडरूपेण मलिन मच्च प्रधाना तु सा चेतनरूपेण प्रतिपद्यत इति सुष्कृत सत्त्वप्रधानायां क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूपं प्रतिभासते ततश्चेतनो भवतीति । एवमेव यत्र तमः प्रधानायं क्रियायां ज्ञानशक्तिस्वरूपं तिरो- हितमिवैवानुभूयते . तत्र जडत्वव्यवहारः । ज्ञानशक्तिस्वरुपं ज्ञानेन्द्रियसत्त्वे प्रतिभासते तदभावे तु तिरोहितं भवति- अत एवाहुराचार्याः- सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियसचेतनम् इति । तस्माज- डेषु ज्ञानशक्तेरनुभूतत्वेऽपि न त्वेव ज्ञानशक्तिर्नास्तीति मन्तव्यम् , तत्रैव तदन्तर्गतसोमस्य मनो. वृत्तम्यया क्रियया विपरिणतावस्थत्वे ज्ञानशक्तेः पुनरुद्भूतत्वदर्शनात् । एतदभिप्रायेणैव "शृणोत "शृणवन्त्वापः” “स्वधिते मै हिंसीः” इत्येवमादिभिश्चेतनोपयुक्तवाक्यनिराशङ्क अंडेषु व्यवहरन्तो दृश्यन्ते महर्षयः । यथा हि रे पाद ! न व्रजसि किं भगवत्प्रदेश रे हस्त ! न स्पृशसि किं भगवत्प्रपन्नम् । रे नेत्र ! पश्यसि न कि भगवद्विभूति रे चित्त : न स्मरसि किं भगवद्गुणोधम् ।। १ ।। . प्रात्रा: -- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३ इत्यादिभिर्वाक्यैः पादाद्यवच्छेदेन कार्यकारिणी आत्मशक्तिरनुरुध्य तत्तत्सर्वशक्तिमानयं देहात्मैवानुरोध्येत न पादादयस्तेषां जडत्वस्य प्रसिद्धत्वात् , एवमेव शृणोत प्रावाणः-स्वधिते मैनं हिंसीरित्यादिभिर्वाक्यै वाद्यवच्छेदेन कार्यकारिणीश्चिच्छक्तीरनुरुध्य तत्तत्सर्वशक्तिमानयं विश्वात्मैवानु- रोध्यत इति सुव्यक्तम् । तस्माद् यथेदानी संप्रतिपन्नेऽपि प्रतिदेहमात्मैक्ये रे पाद रे हस्तेत्या- दयो भेदव्यवहारा व्यवहत प्रवृत्तिवैचित्र्यादुपपद्यन्ते, एवमेवैते शृणोत प्रावाण इत्यादयो व्यवहारा अपीति नैतावता नानेश्वरवादः प्राचामार्याणां व्यवहारलभ्यः । यत्तु पूर्वकाले ऋषीणां ज्ञानदौर्बल्यादग्निवायुसूर्यपर्जन्येन्द्रादिजडप्रकृत्युपासना प्रवृत्ता, पश्चाद्भावयतां क्रमेण ज्ञानवृद्धावै कात्म्यबुद्धिः संजाता इत्युपनिषद्भागः पश्चानिर्मित इत्याहुम्तदिदं संपूर्णवेदमर्मदर्शिनामाद्योपान्त्यवेदचिन्तानिष्णातानामार्यविदुषां न विचारसहम् । संहिताभागेऽपि- 'पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम्' 'तमेकं सन्तंबहुधावदन्ति' इत्येवेमादिभिरनेकात्मत्वेन प्रतिपन्नानामेषामर्थानामैकात्म्यप्रतिपादनात् । उपनिषद्भागेऽपि तेजोऽबन्नादिप्राकृतिकपदार्थानामनेकात्मतया देवत्वेनाख्यानात् । तस्मान्ने यमग्निवाय्वादिजडोपसना ज्ञान- दौर्बल्यात् , अपि तु ज्ञानप्राबल्यात् सर्वत्रैव चिच्छिक्तसमन्वयमीक्षमाणानां चिद्घनोपासनैव पूर्वमे- कदेश वच्छेदेन पश्चाद्विशिष्टावच्छेदेन प्रवृत्तति पश्यामः । सर्वेषामेव मन्त्रभागानां चैकस्मिन्नेवार्थे धर्मरूपे सामान्यविशेषाभ्यां व्याचिख्यासिते तात्पर्यावसायात् । अथ चेतनेऽपीयं क्रियाशक्तिधा-ज्ञानस्वरूपनेदिष्ठसंबन्धा ज्ञानेन्द्रियप्रवर्तिनी, तव्या- पारफलं ज्ञानम् । ज्ञानस्वरूपदविष्ठबन्धा च कर्मेन्द्रियप्रवर्तिनी, तव्यापारफलं क्रिया । श्रोत्रत्वक्वजिह्वाघ्राणानि ज्ञानेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादोपस्थपायवः कर्मेन्द्रियाणि । एतेषा- मुभयेपामधिष्ठातृदेवतापि द्वधा-मन: प्राणश्च । प्राणसहकृतमनोऽधिष्ठितानि ज्ञानेन्द्रियाणि प्राणाश्च । मनःसहकृतप्राणाधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाणि प्राणाश्च । अत एव मनसा सहकादशेन्द्रियाणि, प्राणेन सहै कादश प्राणाः । अथ मनस्यपि क्रियाशक्तिद्वैधा, ज्ञानप्रधाना मतिः, मतिर्बुद धिरित्येकार्थो । क्रियाप्रधाना कृतिः, कृतिर्यत्नइत्येकार्थो । मतिरपि द्वधा-ज्ञानसंबन्धाद्वैराग्यम्- क्रियासंबन्धादध्यवसायः । वैराग्यमपि द्वधा-यतमानसंज्ञा वशीकारसंज्ञा चेत्येवं ज्ञानक्रियाविज़म्भ- णमध्यवसयेम् । अथ क्रियाविशिष्ट ज्ञानं ब्रह्म, ज्ञानविशिष्टा क्रिया कर्म | "ब्रह्मवेदं सर्वम्" "कम वेदै सर्वम्" इत्याहुः ।

·१४ * वेदधर्मव्याख्यानम् के कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ इति । भग्निब्रह्म, सोमो धर्मः, अग्नीषोमात्मकं जगदित्याहुः । - अथ विष- अथेयमुद्भूता ज्ञानशक्तिस्त्रिध्वधिष्ठानेषु विज्ञानं विद्योतयति-विषयजाते, संस्कारजाते, श- ब्दजाते च । स्वतो वा स्वव्याप्यतो वा-इन्द्रियसन्निकृष्ट कस्मिंश्चिद्विषये विज्ञानं विद्योतते नदेक- मधिष्ठानम् ।। तस्य तस्य विषयस्यानुभवेन कश्चिदात्मनि संस्कार आधीयते, तत एव तदनु- भवितुस्तत्तद्विषयासन्निधानदशायामपि तत्तद्विज्ञानं विद्योतते तद्वितीयमधिष्ठानम् ।२। यासन्निधानेऽपि तदीयसंस्काराभावेऽपि शब्दे श्रुते काचित् प्रतिपत्तिरुत्पद्यते तत् तृतीयमधिष्ठानम् ।३। न चैतदधिष्ठानत्रयातिरेकेण किञ्चिद् विज्ञानं कुत्रापि दृश्यते । यत्तु वदन्ति-हस्तसाक्षा- कारात्तत्सम्बन्धिनि मनुष्ये प्रतिपत्तिः, धूमसाक्षात्कारात् तत्सम्बन्धिनि वह्नौ प्रतिपत्तिः एवं कार्यकारणसाक्षात्कारादतीतानागतयोः कारणकार्ययोरप्युत्पद्यते प्रतिपत्तिः । न चैषा तावदिन्द्रियसंनि- कृष्टविषया संस्कारविषया वा शाब्दी वेति चतुर्थमधिष्ठानमभ्युपेयम् । यदि चेन्द्रियसंनिकृष्टसंनिकर्षाद्व्या- प्तिसंस्काराद्वा जायमानत्वात्परम्परया तयोरेवान्तर्भाव इष्यते तहि अलं तृतीयाधिष्ठानस्वीका- रेणापि । इन्द्रियसंनिकृष्टशब्दसंनिकर्षावृत्तिसंस्काराच शाब्दप्रतिपत्तेरुद्भवात्तदविशेषात् इति । अत्रोच्यते । तदिन्दियसंनिकृष्टसंनिकर्षवति तदिन्द्रिययोग्यतासमर्पकसम्बन्धसत्वे तज्ज्ञानस्य वैषयिक- त्वमिष्यते । अर्थस्तु शब्दस्य न श्रुतियोग्यः । अत एव नास्ति तयोः सम्बन्ध कणाद:-" शब्दार्थावसम्बन्धी । सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः" इति ।। इत्याह भगवान तथा च भिन्न देशकालस्थादिन्द्रियसंनिकृष्ठाच्छब्दाद् भिन्न देशकालस्थे विषये तदिन्द्रिया- योग्ये या प्रतिपत्तिः सातिरिच्यते वैषयिकसांस्कारिकप्रतिपत्तिभ्यामिति द्रष्टव्यम् । तस्मान त्रिस्था- नमेव विज्ञानम् । अतश्चाधिष्ठानभेदादस्य विज्ञानस्य त्रीणि नामा.न-ब्रह्म, विद्या, वेद इति । विषयाधिष्ठानसापेक्षत्वेब्रह्मशब्दः १ संस्काराधिष्ठानसापेक्षत्वे विद्याशब्दः २ शब्दाधिष्ठानसापेक्षत्वे च तत्रैव वेदशब्द: ३ तदित्थं ब्रह्म विद्या वेद इति त्रयः शब्दास्तत्तदुपाधिभेदापेक्षया विभिन्नार्था अपि विज्ञानस्वरूपमात्रसापेक्षत्वे एकार्था भवन्ति । अत एव ब्राह्मणग्रन्थेषु तत्र तत्रैकार्थाभिप्रायणैव ब्रह्म- विद्यावेदशब्दाः श्रयन्ते । तत्र सर्वमेवेदं विषयजातं विज्ञानात्मकत्वाद् ब्रह्मसंज्ञं त्रेधा विभज्य .

·वेदधर्मव्याख्यानम् * पश्यामः , व्याख्यातं द्रष्टव्यम् । जाग्रदवस्थापन्नस्थूलशरीराभिमानिनो विश्वस्य विराजो वा स्थूलरूपेण, स्वप्ना- वस्थापन्नसूक्ष्मशरीराभिमानिनस्तैजसस्य हिरण्यगर्भस्य वा सूक्ष्मरूपेण, सुषुप्त्यवस्थापनकारणशरीराभि- मानिनः प्राज्ञस्य सर्वज्ञस्य वा कारणरूपेण च । न चैतत्स्थूलसूक्ष्मकारणातिरेकेण किश्चिद्विषयजातं यथा घटः स्थूलः, पृथिवी सूक्ष्मा, अग्निः सोमो वा कारणाम् । जलं स्थूलम् , आप: सूक्ष्मा, सोमवरुणौ कारणमित्येवमादि । तस्माद् ब्रह्म व्याकुर्वाणेनैतानि सर्वाणि विषयजातान्येव याथातथ्येन व्याकृतानि भवन्ति । १ । एवं विद्यापि त्रेधा परिच्छिद्य व्याख्यायते-आधिदैविक- रूपेण, आधिभौतिकरूपेण, आध्यात्मिकरूपेण च । यानि चैतानि विषयजातानिदृश्यन्ते, तानि सर्वाणि भूतानि । भूतानि उत्पन्नानीत्यनान्तरम् । तथा च यानि बहूनां मूलद्रव्याणामन्योन्यस. मवायेन किश्चिल्लौकिकं स्वरूपं दधते तानि भूतानि । तत्र यान्येषां भूतानां मूलद्रव्याणि तान्येव देवशब्दवाच्यानि, देवानामेव मिथुनधर्मेण युद्धधर्मेण च सर्वमेवेदं जगद्विजृम्भमाणं दृश्यते । एकैकस्मिन् भौतिकवस्तुनि सन्त्येव ववो देवाः परस्परविलक्षणशक्तिमन्त इति हि विलक्षणबुद्धि- मन्तो महर्षयः प्रति जानते श्रुतिषु । स एष जातो जायते सर्वाभ्य एव देवताभ्य इत्यादिषु ॥ (ऐतोरेय) ।। तेषां देवानां यावता याथातथ्येन शक्तयो न विज्ञायेरन्-न खलु तावता भौतिकवस्तूनां सम्यम् विज्ञानं संभवतीति कृत्वा आदावाधिदैविकविज्ञाने प्रवर्तन्ते स्म चिराय महानुभावा महर्षयः । तत्राग्नीन्द्रादित्यप्रमुखास्त्रयस्त्रिंशतसोमपा देवाः, नवनवतिप्रकारा असुराः, अष्टप्रकाराः पितरः, सप्तर्षयः, सप्तविंशतिप्रकारा गन्धर्वा मैथुनधर्मेण युद्धधर्मेण च भूरिभूरि प्रवर्तमाना पाख्याताः । तत्र सर्वत्रैव विज्ञानशक्ति सामान्ये न पश्यतां महीणामविशेषात सर्वत्र त्रिविधावाग्व्यवहारा भवन्ति परोक्षाः प्रत्यक्षा आध्यात्मि झाश्चेति प्रदर्शितं भगवता यास्केन निरुक्ते देवतकार डे । उक्तं तु पूर्वम् सर्वं खल्विदं ब्रह्म वेत । तञ्चतुष्यात् प्रतिपद्यते परं ब्रह्म ब्रह्म, अन्ग ब्रह्म, पराग ब्रह्मति । तत्र ब्रह्मणः स्वरूपेण सतो निर्गुणस्य परब्रह्मसंज्ञा, अथ तदतिरिक्तस्य शुद्ध- सत्वावच्छिन्नस्याहं पदप्रतिपाद्यम्य ब्रह्मत्वं तस्योत्तमपुरुषयो गित्त्वात्तदनुरोधेनाध्यात्मिकव्यवहारः । मलिनसत्वावच्छिन्नस्य त्वांपदप्रतिपादास्य प्रत्यगब्रह्मत्वपराग् ब्रह्म ब्रह्मत्वाभ्यां व्याहतस्यान्वगब्रह्मत्वं तस्य मध्यसपुरुषयोगित्वात्तदनुरोधेने प्रत्यक्षव्यवहारः । रजस्तमोवच्छिन्नस्य तु तत्तत्पदप्रतिपाद्यस्य पराग्ब्रह्मत्वं तस्य प्रथमपुरुषयोगित्वात्तदनुरोधेन परोक्षव्यवहारः । इत्थं जडचेतनसाधारण्येन त्रिविधो वाध्यवहारो महर्षिणाम् । तस्मात्तादशव्यवहारदर्शनमात्रेणैव ते प्राचीना महर्पयो जडोपासका आस- - प्रत्यग , ·क वेदधर्मव्याख्यानम् * नित्यर्थो नाध्यवसातु शक्यते । तस्मादाधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकपर्यन्तयावद्विज्ञानकक्षापरिपक्व- प्र.महर्षिभिर्विज्ञानसौकर्याय परिच्छिद्य व्याचिख्यासया पूर्वमाधिदैविकविज्ञानमुपन्यस्तमिति सिद्धम् । एवमाधिदैविकविज्ञाने परिपक्वमतीनां विद्यार्थिनामनुग्रहाय आत्माकाशवाय्वग्निजलभूमीनां तेजोऽवन्नानां वा भौतिकद्रव्याणां विवेकः प्रवर्तितः । किन्तु भौतिकतत्त्वानां मौलिकतत्त्वानतिरेक पश्यद्भिर्महर्षिभिस्तेष्वपि स्थाश्वशस्त्रशकुनिवृतादिषु भूलोकस्थेषु भूतेषु देवशब्देन व्यवहाराः प्रवर्तिताः. एषां सर्वेषां पार्थिवानामग्निप्रधानत्वाद् अग्नेश्च भूस्थानदेवत्वात् । एवं तत्तदन्तर्गतदेवा- धिकारतारतम्येनेषां सौम्याग्नेयवारुणत्वादिभिरपीप्यन्ते व्यवहाराः । तत्रैतेषां भौतिकानामनन्त- त्वात् प्रतिभूतं च शक्तिरचनादिवलक्षण्यादेकैकभौतिकाधिकारेणानन्ता विद्याः सम्भवन्ति । तास काश्वनाथर्ववेदादिषु संक्षिप्य प्रदर्शिता इति दिग्दर्शनविधया आधिभौतिकविज्ञानमुपन्यस्तमं ॥२॥ इत्थश्च मौलिकतत्त्वतो भौतिकतत्त्वतश्च व्याकृताः सर्वे भावाः-तत्रैतेषां परस्परतो भेदः संसिद्धः किन्तु अयमेषां भेदो व्यवहारोपयोगी न तु वास्तविक इत्येवं पारमार्थिकतत्वमुपदर्शयितुं पश्चात प्रवृत्ता भगवन्तो महर्षयः । ते हि पश्यन्ति यथा वनस्यात्मा वृक्षाः, वृत्तस्यात्मा तत्समवेता रसा. दयो भावाः, रसादीनाञ्च सोमाद्यात्मकत्वम् , सोमादिदेवानाञ्च ब्रह्मात्मकत्वमिति । यत्सत्वे यत्सत्ता स तस्यात्मा। अस्तिकाचिदलौकिकी शक्तिः यदधीनाः सर्वे रसादयो भावाः सोमादयो देवा वा एकत्र समवेता वृक्षस्यात्मतां गच्छन्ति सैव खलु ब्रह्म शब्देनाख्यायते । एवं सर्वत्रैवान्ततो ब्रह्मा- त्मकत्वमिति कृत्वानतेषां पारमार्थिको भेदः । तच्च ब्रह्म विज्ञानशक्तिरूपमित्युक्तम् । तस्मात् सर्व- मेवेदं चराचरात्मकं जगद्विज्ञानात्मकम् । तस्मात् सर्वेषामेषां भावानामैकाम्यमित्येतदाध्यात्मिक विज्ञानम् । तदित्थमगधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकभेदेन त्रिविधा विद्या भवतीत्युपदर्शितम् ॥२॥ अथ वेदोऽपि त्रेधा विभज्य व्याख्यातः-ऋग यजः साम इ.त । शनाधिष्ठानं विज्ञानं वेद इत्युक्तम । शब्दश्च पद्यगद्यगानभेदात् त्रेधा विभक्तः । अत एव वेदस्यापि वैविध्यम् -पदयात्मिका ऋक्, गद्यात्मक यजुः, गानात्मकं साम । इदमप्यत्र बोध्यम् । यच यावच्चेह लोके भूम्था- नमाग्नेयं सा सर्वा ऋक । वेदे महर्षिभिः पद्यमयप्रवन्धेन तत्प्रतिपादनसमेतत् । तथा यच्च यावच्चेह लोके भुवःस्थानं वायव्यं तत् सर्व यजुः । गद्यमयप्रबन्धेन तत्प्रतिपादनमंकेतात । अथ यच्च यावच्चेह लोके स्वःस्थानमादित्यं तत्सर्व साम । गानमयप्रबन्धेन तत्प्रतिपादन- संकेतात तत्रैतेषां पद्यानां संग्रह एव ऋग्वेदशब्देनाख्यायते, तत्र भूस्थानसम्बन्धेनाम्यादिदैवती ·वेदधर्मव्याख्यानम् * मन्त्रा हौत्रकर्मोपयुक्ता आख्याताः । तथैतेषां गद्यानां संग्रहो यजुर्वेद इत्याख्यायते । तत्रान्तरिक्ष- स्थानसम्बन्धेन वाय्वादिदैवता मन्त्रा आध्वर्यवकर्मोपयुक्ता प्राख्याताः । अत्रान्तरिक्षस्थानेषु सर्वे- ध्वेवेन्द्रादिदेवेषु वायुशब्दसंकेतः । अथान्येषां गानोपयुक्तानां मन्त्राणां संग्रहः सामवेद इत्याख्यायते, तत्र स्वःसम्बन्धेनादित्यादिदैवता मन्त्रा औद्गावकर्मोपयुक्ता आख्याताः । एतदभिप्रायेणैव ऐते. रयादिश्रुतिग्रन्थेषु मन्वादिस्मृतिग्रन्थेषु च अग्नेऋग्वेदम्य, वायोर्यजुर्वेदस्य, आदित्यात्सामवेदस्योत्पत्ति- राम्नायते । तदित्थमग्नीन्द्रादित्यसम्बन्धितया सर्व एव जगभावा ऋग्यजुः सामशब्दाभिधेया भवन्ति । ऋग्यजुः सामानि च वेद इत्युच्यते । तस्माद् वेदशब्देनापि सर्वमिदमाख्यातं भवति । न चेह मोऽवशिष्यते यो वेदस्य विषयो न स्यात् । तथा चाग्नीन्द्रादित्यमापेक्षाणामर्थानामग्यजः साम- शब्दैराख्यानाद् ऋग्यजः माम्नां च वेदशब्देनाख्यानाद वेदस्य च शनाधिपानविज्ञानरूपत्वादमुष्पिन वेदे क सम्बन्धेन त्रेधा प्रतिपत्तिर्भवति । विज्ञानमात्राभिप्रायेण वेदस्याकत कत्वम्-ऋग्यजःसामा- त्मकविषयजाताभिप्रायेण वेदस्येश्वरकर्तृ कत्वम्-ऋग्यजुःसामात्मकशब्दप्रबन्धाभिप्रायेण वेदस्य महर्षि- ककत्वमिति । इत्थं ब्रह्मविद्यावेदानामौपाधिकभेदं पुरस्कृत्य तत्तत्स्वरूपाणि संक्षेपानिदर्शितानि किन्तु विज्ञानमात्राभिप्रायेण ब्रह्मविद्यावेदानामै कार्यमित्युक्तम् । तथा च ये भेदा ब्रह्मणि दशितास्ते विद्यायां वेदेऽपि. ये वा विद्यायां वेदे वा तेऽपि तदन्यत्रोभयत्र व्यवहाँ युज्यन्त इत्यतः सर्वमिदं सार्येण संहिताब्राह्मणयोरुपनिबद्धम् । अत एव च- अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दोह यजसिद्ध्यर्थमृग्यजु:मामलक्षणम् ॥ १ ॥ इत्येवं मनुना ऋग्यजःसामभेदैम्भिल क्षणं ब्रह्मा निर्विटम । अथ पुन: शारीरिकमानसिका- त्मिकबलसाधनोपायप्रकारप्रदर्शनपरेण कर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डात्मकेन प्रकरणत्रयेण परिच्छिद्य ब्राह्मणानि प्रोक्तानि । तत्र कर्मकाण्डे शरीरप्रयत्नाभिनिर्वानि सर्वविधलौकिकफलसाध- नानि यज्ञकर्माणि दर्शितानि, तान्येव पुनः श्रौत-स्मार्च-सामयाचारिक - भेदत्रयात्मककल्पैः समुपवृहितानि । अथोपासनाकाण्डे मानसप्रयत्नाभिनिर्वानि सर्वविधालौकिकफलसाधनानि दर्शितानि । ज्ञानकाण्डे पुनरध्यात्मविद्या प्रदर्शिता । तादित्थं प्रकरणः परिच्छिद्य परिच्छिद्य वेदाम्नानाद् ऋग्वेदसंहिताया मण्डलविशेषेऽध्यात्मविद्यापदार्थानामनुल्लेखेऽपि तावता तेषां महर्षी- ·१० * वेदधर्मव्याख्यानम् णामध्यात्मविद्याज्ञानमेव तदानीं नासीदिति न शक्यते वक्तुम् । आधिदैविकपदार्थोल्लेखनयोग्ये प्रकरणेऽध्यात्मपदार्थोल्लेखस्यायोग्यत्वात्तदनुल्लेखेऽपि तादृशार्थप्रकल्पनस्यासंभवात् । तदित्थं ज्ञानशक्ति- सम्बन्धेन वेदस्वरूपमुपन्यस्तम् । अथ क्रियाशक्तिसम्बन्धेन धर्मस्वरूपं दर्शयितव्यम् । इरां हि क्रियाशक्तिद्वैधा-सांसि- द्धिकी नैमित्तिकी च । मा नूनं मांसिद्धिकी-या मस्या आश्रयः कदापि न व्यभिचरति । यत्रा- प्यमौ कुर्वद्र पा स्पष्टं नानभूयते, तत्रावश्यं मत्यपि मा बलवन्न मित्तिकक्रियाविशेषणप्रतिबाधाद नुद्रता भवतीति बोद्धव्यम । यथा कीलनद्ररश्मेतिबलैरप्याकर्षणे नवलफलभूता क्रिया सत्यपि नानुभूयते । द्वधा हि परमाणवः संभवन्ति-गनिम्वभावाः स्थितिस्वभावाश्च । नत्र नै जमपरमाणबो गतिम्वगवाम्नेषु निमित्तमापेक्षा स्थितिर्भवति, स्थिति हेत्वपगमे मत एव गतिः प्रजनने मां मि. द्विकी। एवं पार्थिवपरमाणव: स्थितिस्वभावास्तेषु निमित्तमापेक्षा गतिभवति गतिहेत्वपगमे स्वत एव स्थितिः प्रवर्तते सा सांमिद्धिकी। यत्तु सर्वे गतिस्वभावा एव सर्वे वा स्थितिस्वभावा एव । यदि स्थिताःसन्ति न ते निमित्तमनपेक्ष्य गच्छन्ति यदि गच्छन्ति न पुनस्ते निमित्तमनपेक्ष्य तिष्ठन्ति । तदयं जड़मात्रसाधारणो नियम इति केचिद्व यु:-तचिन्त्यम-सर्वत्र गतिस्थित्यो- रुभयोरेव नैमिनिकत्वस्य मामिद्विकत्वस्य वा विचारामहत्वात । मष्ट यादौ परमाणुषु गतिस्थित्यो- रुभयोरेव स्थापयितुमशक्यत्वात् । तस्मात् सृष्टिप्रलयव्यवस्था मन्यमानानामार्याणां मते केषाश्चिद् गतिः सांसिद्धिकी, स्थितिस्तु नैमित्तिकी, अन्येषां पुनः स्थितिः सांसिद्धिकी, गतिस्तु नैमित्तिकी. इत्येवमन्यत्रापि । यथा नक्तमिव सन्नपि चन्द्रिकाप्रकाशो दिवाभिभवान्नानुभूयते बलवत्मौरप्रकाशन प्रतिबाधान , एवमेव सांसिद्धिकी क्रिया क्वचित् सत्यपि नानुभूयते । तथा जपाकुसुमसन्निधा- नात्स्फटिकादावमन्नपि लालिमा प्रतीयते रक्तकाचान्तरिते वा रक्तता प्रतीयते । एवमेव नैमित्तिकी क्रिया कचिदसत्यपि बलबक्रियाश्रयमन्निकर्षात तत्र संक्रान्ता प्रतीयते । तदित्थं सांसिद्धिकी पचधा-उद्धता, दोषमार्जनात्मक संस्कारोद्भाविता, विषयान्तरे दृष्टा, प्रति- बन्धक तिशयरूपदोषसंयोगादन्तर्हिता, विरुद्धतुल्यबल संयोगात्तिरोभूता चेति । एवं नैमित्तिकी वेधा-स्वरूपकरणात्मक संस्कारजाता, श्रातिशयाधानात्मकसंस्कारजाता, क्रियावत्संसर्गपतिता चेति । तत्रेयं सांसिद्धिकी क्रिया चिरावस्थानलक्षणतया गुणशब्देनाख्यायते, नैमित्तिकी तु क्रिया बलशब्देन क्रियाशब्देनैव का व्यवहियते । तथा हि मूर्यग्नौ वा प्रकाशकत्यमुद्भता प्रथमा क्रिया ।। . सौर प्रकाशे .

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १४ उष्णजलस्योष्णतापगमे प्रतिपन्न शैत्यं संस्कारजा द्वितीयोद्भाविता क्रिया । चन्द्रमणिसन्निहिता- ग्नावुष्णत्वाप्रतीतावपि चन्द्रमणिविगमे या पुनरुष्णताऽनुभूयते माप्युद्भाविता द्वितीया क्रिया ।२। संनिधीयमानस्य विषयस्य दहनेनाग्नौ दाहकत्वं प्रतिपद्यते सैषा संक्रान्ता नाम तृतीया क्रिया । ३ । उष्णजले वर्तमानं शैत्यं तथा चन्द्रमणिमन्निहितेऽग्नौ वर्तमानमुष्णा- वमन्तहिनाख्या चतुर्थी क्रिया : ४। परिमिताग्निपरमाणुसंयोगादनुष्णेऽपि जले शैत्यमप्रतीयमान तिरोभूताख्या पश्चमी क्रिया । इयञ्च नैमित्तिकपक्षेऽपि तुल्या-तथा हि-समबलमनुष्याभ्यामुभयतः समाकृष्टायां रश्मौ वत्त मानप्यप्रतीता गतिः पञ्चमी क्रिया भवति ।५। अथ राज्ञां गजमन्त्रि- गामितरेषश्च कर्माधिकारिणां तादशाधिकारसिद्धिरेव स्वरूपकरणसंस्कारः । अतश्चायमधिकारः षष्ठी क्रिया आधिकारिकी नगम । एवमेव ब्राह्मणक्षत्रियादीनां ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादयोऽपि स्वरूप- संस्कारजत्वात् षष्ठी क्रिया । ६। तथा लोष्ठादिपार्थिवपदार्थानामुत्पतनतिर्यगमनप्रयोजकमाधीय- मानबलं सप्तमी क्रिया आतिशयिकी नाम । ७ । अथेयमष्टमी क्रियावत्संसर्गापतिता द्वेधा- आश्रितमूला, आश्रयमूला चेति । तत्र जलीयपरमाणुसंपर्काच्छैत्यम्-आग्नेयपरमाणुसंयोगादुष्णत्वञ्चवायौ प्रतीयमानमाश्रितमूला क्रिया । तथा रथनौकादियानस्थशरीरे पिञ्जरस्थितपनिशरीरे च गतिप्रयोजकमा- धीयमानं बलमाश्रयमूला क्रिया भवति । रथादिक्रियाया रथादिसंसर्गानुरोधेन रथादिस्थे संक्रम- णात् ।। तदित्थमष्टधा क्रिया व्याख्याता । उद्भूता, उद्भाविता, संक्रान्ता, अन्तर्हिता, तिरो- भूता, आधिकारिकी. आतिशयीकी, सांसर्गिकी चेति । तासु च सांसिद्धियाः सर्वविधाया एत्र धर्मशब्देन व्यवहारः-तेन तेन धम्मिणा नित्यं ध्रियमाणत्वात् तत्तद्वस्तुस्वरूपधारणकारणत्वाच्च । अथ नैमितिकीप्वपि स्वरूपकरणात्मकसंस्कारसिद्धायाः क्रियाया धर्मशब्देनैव व्यवहारः-तेन तेन धम्मिरणा नित्यं ध्रियमाणत्वात-तत्तद्वस्तुस्वरूपधारणकारणत्वाच । अथान्यासां नैमित्तिकीनामधर्म- त्वम । तेन धम्मिणा नित्यमधारणात नव्यतिरेकेणापि तद्वस्तुस्वरूपसिद्धश्च । एवमप्यावेशकाले लात्कालि क्वधर्मत्वमासामप्युपचरन्तीत्यपि द्रष्टव्यम रथैकगतिकत्वम्य मनुष्यधर्मत्वाभावेऽपि रथारूट- धर्मत्वसंभावात् । तदित्थमुक्तः सामान्यो धमाधम्मप्रकारः । अत्राधर्मो धर्माभावरूप इत्यपि ध्येयम् ।। १॥ - . अथ सांसिद्धिकशक्तितिरोभावकातिशयावे शस्तु नित्यमधर्मः। तस्य धर्मविरोधित्वात् । अत एव सुखविरोधिपरिणामवतोऽतिशयस्यात्मन्याहितस्याधर्मत्वम-सुखानुभवस्यात्मसांसिद्धिकशक्ति- ·२० * वेदधर्मव्याख्यानम् * -- तत्र तया तद्विरोधिक्रियावेशस्य धर्मत्वासंभवात् । स च सुखविरोधिपरिणामवानतिशयस्रधा दृश्यते-- परव्यापारप्रयोज्यः, स्वव्यापारप्रयोज्यः, अष्ट्रव्यापारप्रयोज्यश्च । परव्यापार प्रयोज्यस्य तु सुतरामधर्मत्वम् ॥ १॥ यत्र तु सुखभोगमिच्छतापि सुखविरोधिपरिणामवानतिशयः स्वयमात्मन्या- धीयते । तत्राज्ञानादिरूपस्यातिशयान्तरस्य पूर्वमाहितस्य प्रयोजकत्वं पश्यामः । तस्मात्तस्यापि कश्चित् परप्रयोज्यत्वावसायादधर्मत्वं मंसिद्धम (२)॥ अथ यत्र सुखविरोध्यतिशयाधाने न त्वेव कश्चित परव्यापारो न वा स्वव्यापारः प्रयोजकतया दृश्यते तत्र माधारणस्य ग्रहादिदैवसंयोगस्य जन्मा- न्तराहितातिशयस्य वा प्रयोजकत्वेन स्वीकर्तव्यत्वादवश्यं तत्रापि तस्य संस्कारस्याधर्मत्वं संसि- द्धम् । यत्र तु परव्यापारप्रयोज्यस्य स्वव्यापारप्रयोज्यस्यादृष्टव्यापारप्रयोज्यस्य वातिशयस्य सम्बविरो- धित्वं न प्रतिपद्यते । तत्रैतेषां दुःखाभावरूपसुखजनकत्वात , सुखजनकातिशयानां च दोषमार्ज- नात्मकसंस्काररूपतया सिद्धमेव धर्मत्वमितिद्रष्टव्यम । मोऽयमपरो धर्माधर्मप्रकार: सप्तमक्रिया- मृलको व्याख्यातः । अत्राधर्मो धर्मविरोधिरूप इत्यपि ध्येयम् ॥ २ ॥ . अथ या क्रियावत्संसर्गापातिताख्या द्विविधा क्रिया व्याख्याता-- तदनुबन्धेनैवार्याणां निक- प्रवृत्तिभिदुराचारिभिर्लेच्छैः सह सहवासादिसंसर्गप्रतिषेधो, वीभत्सदेशनिवासप्रतिषेधः. कुत्सित- मांसादिभक्षणप्रतिषेधः-इत्येवमादिकाः कतिपये आहारविहारव्यवस्थाप्रकाराः प्रवर्तन्ते । यथाहि वायुसंक्रान्तजलाग्निपरमाणुजातातिरेकेण वायौ शीतत्वमुष्णत्वं वा प्रतीयते, एवमेवानिष्टसंसर्गव- शादनिष्टधर्मा यथा न संक्रमेरन तथा चरितव्यम् । विद्यया तु तदिष्टानियत्वे सम्यक् परीक्ष्य सत्रतत्राहारविहाराद्यर्थे प्रवर्तेत निवर्तेत वा न तु देशकाल पात्राद्यनुरोधमकृत्वा यत्र तत्र सहसा प्रवर्ते तैवेत्यार्याणामभिप्रायः । यदि देशः कालः पात्रं वा स्वचाधिकाराख्यषषुक्रियानुकलानि प्रतीयरन., अवश्यं तत्तहि तस्मिन्नाहारविहाराद्यर्थे प्रवृत्तिः साधी । तदेतत्पुण्यं कर्म । तादृश- चकमकुर्वाणा अभ्युदयेन युज्यन्ते । यदि तु तादृशषष्ठक्रियाप्रतिकूलानि देशकालपात्राणि संभाव्यापि स्वस्वाधिकारविरुद्ध आहारविहाराद्यर्थे प्रवर्तेरन-तत्तहि नृनं कुछ ण युज्येरन । न शस्त्रवृत्तिनां कर्माणि शास्त्रवृत्तिभिः, शास्त्रवृित्तिनां वा शस्त्रवृत्तिभिः कत्तु युज्यन्ते, रुग्णन स्वस्थभोज्यानि स्वस्थेन वा रुग्णभोज्यान्यभ्यालयन्ते, पैत्तिक श्लैष्मिकाणां वान्योन्यविरुद्धोपचारानुसेवनमव- कल्पते, कुलीनेन नीचकर्म, नीचेन कुलीनकर्म क्रियमाणमवकल्पते । न शीतकालिक वस्त्रावरगामुणकाले २६ कालिकं वा शोकले निनुमिप्यते । नापि वा शतप्रधान देशोपयुक्ता N ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के २१ वेशभूषाहारविहारा उष्णदेशे उहण्यप्रधानदेशोपयुक्ताश्च ते शीतदेशे युज्यन्ते । तस्मात् सर्वत्र सर्वैः स्वस्वदेशकालकुलपात्रानुरोधेन क्रियमाणं कर्म तस्यान्यस्य च हितायभवति । वैपरीत्येन कुर्वाणा अवश्यं कपूयचरणा भवन्ति कृच्छ्रण च ते युज्यन्ते । यत्न रमणीय चरणा अपि कृच्छण युक्ता दृश्यन्ते । कपूयचरणाश्वाभ्युदयेन, तदेतच्छितादोषात्-इष्टानिष्ट परिमायकविद्यावे. मुख्येन प्रवत्त मानानामिदानीन्तनानामविद्याफलभूतं कृच्छ घुणाक्षरन्यायेन तु क्वचिदभ्युदयः प्रवर्तत इत्यन्यदेतत् । तस्मात् - ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत नाज्ञात्वा किञ्चिदाचरेत् । अज्ञानेन प्रवृत्तानां स्खलनं स्यात् पदे पदे ॥ १॥ आप धम्मोपदेशश्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधचे स धर्म वेद नेतरः ।। २ ॥ सोयमष्टमक्रियामूलको धर्माधर्मप्रकारः संक्षेपान्निदर्शितः । अवाधर्मोऽनिष्टधर्मरूप इत्यपि ध्येयम् ॥ ३ ॥ अथ स्वरूपकरणात्मकसंस्कारानुरोधिनो या क्रिया, तदनुरोधेनापि धर्मस्वरूपं वक्तव्यम् । इयं ह्याधिकारिकी क्रिया यद्यपि पात्रभेदादनेकधा भिद्यते । अथापि सामान्यभावेन प्रतिपत्तौ सर्वाधिकारसाधारण्येन बेधा विजृम्भमाणा दृश्यते । यनो दानं तपश्चेति । स्वस्मिन्नसतां स्वापेक्षितानामतिशयानां परतः स्वस्मिन्ना दानं तपः । स्वोपयोगाधिकानां स्वस्मिन् सतामति- • शयानां परस्मै समर्पणं दानम् । तत्र तपस्तावद् देवाराधनं संयमसाधने शरीरशोषणं व्रत- मित्यादिशब्दैर्व्यवह्वियते-अश्रद्धा परमः पाप्मा श्रद्धा हि परमं तपः-इत्ति बौधायनीये । तेषा- मतिशयान्मं देवाद्यनेकरूपैर्विवक्षणात् । दानश्च स्वस्वत्वनिवृत्तिभावनायां परस्वत्वोत्पादनेद नशब्देन तदनिवृत्तिभावनायां परस्वत्वोत्पादने उत्सर्गशब्देन परस्क्त्वानुत्पादनेऽपि स्वस्वत्वनिवृत्तिभावानायां स्यागशब्देनेत्येवमनेकधा व्यवतियते । बावज्जीवनश्चैते दानादाने जडचेतनसाधारण्येन दृश्यते । जड़ेष्वपि सर्वेषु स्वेतरधर्मप्राहकत्वस्य स्वधर्मध्यासञ्जकत्वस्य चानुशयरूपेण भूयसा दृश्यमानत्वात् । चेतनेषु केवलमैच्छिकदानादानसम्बंधेन प्रवृत्तिनवृत्ती विशिध्येते तदित्यं कर्मविनिमयेन सर्वमिदं अंगदेकशः संपन्ने बलवद्भवति । सथा च संपन्नः सो निरपेक्षं जगताप्यायनाय प्रवर्तेत ·२२ * बेदधर्मव्याख्यानम् * तदिदं जगदाप्यायनं यज्ञ इत्युच्यते । अग्नीषोमीयं हीदं सर्व जगत् । सर्वजगदुपादानभूना हि देवाः प्रायेण सोममाददते अग्नि पुनरन्यत्र व्यासञ्जयन्ति । अग्निहि मुखं देवानां सोमादिह- विर्भोजनाय । यथा हि बुभुक्षाग्नी प्रचलिते तत्रान्नाहुतिः क्रियते, एवमेव सर्वस्मिन्नेवार्थ जाते समिद्धेग्नावितरातिशयाहुति: प्रवर्तते । तस्मादयमपि यज्ञः सर्वसाधारणो धर्मः । यच किञ्चदे दृश्यते तत्सर्वमग्नौ सोमाहुतिर्भवतीति जगत्प्रवर्तते । यद्भुत यदध्यापयति यद्वा किञ्च करोति स सर्वो यज्ञः, यच्चदं राज्ञां राज्यं प्रतपति राजानि वा प्रजानां करप्रत्यपणं स मर्यो यज्ञः । स्त्री- गर्भाग्नौ रेत आहूयते । यस किञ्चिदिहाग्निद्वारा वस्तूत्पाद्यते स सर्वोत्यग्निसाध्यः कर्मकला- पो यज्ञः । यज्ञो हि श्रेष्ठतम कर्म, सर्वेषामेव कर्मणामन्ततस्तत्रैवान्तर्भावात् । श्रत एक - भगवानाह- सहयज्ञाः प्रजाः सृष्टवा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टामधुक् ॥ १.! त दत्यमादानकर्मणा स्वात्महितं दानकर्मणा दानकर्मणा च परहितं विशेषेण एसाध्य ततो यज्ञकर्मणा सामान्यभावेन सर्वजगद्धिताय प्रवर्तेत, न तु वा तत्र फलामिसन्धित्सया व्यक्ति विशेषो लक्ष्यीकरणीयः । यथा हि शरीरस्थिताः सर्वेऽवयवा इतरे इतरकर्मणि व्यापृता भवन्ति । देशान्तरस्थितवस्तुदर्शनाय चतुर्ने प्रभवतोति पादस्तच्छरोरं देशान्तरे नयति तथा चेदं चक्षु- स्तद्देशीयवस्तुदशने प्रभवति न तु वा तावता पादः पश्यति फलान्तरेण वा संबध्नाति,, तस्य तत्कर्तव्यमिति क्रियते एव । तेन तच्चक्षुः पादादिघटितशरीराधिष्ठाता आत्मा संतुष्टो भवति । एवमेव भगवतो विरारूपस्य परमेश्वरस्य सर्वमिदं जगजातमङ्गप्रत्यङ्गमिव भवति । तथा चाङ्ग- भूतेन मनुष्यादिनाऽपि न स्वफलप्राप्तिमनुसन्धायैव सर्वत्र प्रतितव्यम्--किन्तु ममेदमधिकार - सिद्ध कर्तव्य कर्मेति बुद्ध या सर्वथा निष्कामः कर्मसु सज्जेत । तथा चानेन कर्मणा सर्व जगदात्मा भगवान् परमेश्वरः संतुष्टो भवतीत्याव्णाभिमानः । अयं च जगदुपकासे यपि विशेषन तण्याऽनेकधा भिद्यते । तथापि तावत्समस्य-काम्यादिविशिष्टयज्ञविधिः, वर्णाश्रमव्यवस्था, समाजबन्धश्चेति बेधा पारिच्छिद्य व्याख्यातः । तत्र यज्ञविधौ कारीरीष्टयाइयो दृष्टिप्रसञ्जकाः, श्येनयागादय आभिचारिकाः महाभिषेकादयो विजयफलकाश्चेत्येव बहवो यागविषयः समाख्याताः । अत्रेदमपि युक्तमनुसंधातुम् । यद्यपि यत्रतपोदानानि सर्वसाधारणो धर्मः तथापि विशेषप्रतिषि- ·THE KUPPUSWAMISASTRI RESEE MAD.. वेदधर्मव्याख्यानम* २३ सायां यज्ञप्रधानका मनुष्यव्यक्तिर्ब्राह्मण इत्युच्यते ब्राह्मणो हि यजते । तपःप्रधानकर्मा च त्रियः । क्षत्रियो हि प्रतपति । वानप्रधानका तु वैश्यः हि सर्वलोको पयुक्तवस्तुसामग्रीसंभार संपाद्य संपाद्य जिघृक्षरोपसन्नाय समर्पयितुमीहते । यस्तु मनुष्यः स्वकर्तव्यकर्मसु यज्ञं वा तपो वा दानं वा कश्चिदप्येकं माझं प्राय न्येन संलक्ष्य सज्जते स शूद्र इत्युच्यते । शूद्रो हि परप्रेरितः कर्म करोति न तु कर्तव्ये विशिष्यस्वाध्यवसायमनुरक्षति । तदित्य कर्मानुरोधेन चतुर्धा मनुष्य जातिविभज्यते । अथान्ये पुनरत्र पश्यन्ति । विद्याशक्ति, पराक्रमशक्ति, धनशक्ति, शारीरबलशक्ती. नोमकैककस्याः सर्वजगच्छक्य कारकत्वात् क्रमेणैकैकशक्तिसाधनाय मनुष्यास्तत्तदेकशक्तिसिद्धचनुकूलेपु कर्मस्वधिकृत्य नियमेन प्रवार्तिताः । तत्र विद्याशक्तिप्रधाना ब्राह्मणाः । पराक्रमशक्तिप्रधानाः क्षत्रियाः । धर्मशक्तिप्रधाना वैश्याः । शरीरबलमात्रप्रधानाःशूद्राः, इत्येवं प्रायेण पर्व जगन्मनुष्या- श्वतुर्धा विभज्य संस्थापिताः । ब्राह्मणानां विद्याश केाह्मदेवाराधनसाध्या अग्निहिं ब्रह्म । ब्राह्मणे. न ब्राह्मणोऽग्नेश्छन्दपा वार्तितव्यम् । गायत्रमग्नेश्छन्दः । ब्रह्मवर्चसं हि गायत्री, गायत्री- छन्दस्पष्टौ वर्णा भवन्ति । वर्णोऽतरमित्यनान्तरम् । तस्मादष्टमे वर्षे ब्राह्मणा उपनीता भवन्ति एवं क्षत्रियाणां पराक्रमशक्तिरिन्द्रदेवाराधनसाध्या । तस्मात् । क्षत्रियेणेन्द्रच्छन्दस वर्तितव्यम् । त्रैष्टुभमैन्द्रच्छन्दः । वीयं हि त्रिष्टुप् । त्रिष्टुप् छन्दस्येकादशवर्णा भवन्ति तस्मादेकादशे वर्षे क्षत्रिया उपनीता भवन्ति । एवं वैश्यानां धनशक्तिविश्वेदेवाराधनसाध्या । आदित्या हि विश्वे. देवाः । तस्माद् वैश्येनादित्यच्छन्दसा वर्तितव्यम् । जागतमादित्यच्छन्दः । पशवो हि जगती। जगती छन्दसि द्वादशवर्णा भवन्ति । तस्माद् द्वादशे वर्षे वैश्या उपनीता भवन्ति । तदित्थं वर्णच्छन्दमा नियमितेनैषां वर्तनादेते वर्णच्छन्दोऽनुरोधेन वर्णा इत्युच्यन्ते । अथापि विद्याया: सत्वप्रधानत्वादौपचारिक शुक्लत्वम् । पराक्रमस्या प्रधानत्वादौपचारिकं रक्तत्वम् । धनस्य संकीर्ण- गुणप्रधानत्यादौपचारिकं पीतत्वम् । शारीरबलस्य तु तमःप्रधानत्यादौपचारिकं कृष्णत्वम् ।।."अंजा मेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः" इति श्र तौ सत्त्वादिगुणानां प्रकृति- शब्देनाभिप्रेतानामौपचारिकशुक्लादिवणराख्यानात् सर्वेषामेवैषामर्थजातानां प्राकृतिकतया चतुर्मिय- वस्था प्रवर्तते । तस्मात् सत्वप्रधानो ब्राह्मणः शुक्लो वर्णः, रजःप्रधानः 'क्षत्रियो रक्तो वर्णः, संकीर्णगुणप्रधानों वैश्यः पीतो वर्णः । तमोगुणप्रधानः शूद्रश्च कृष्णो वर्ण:-इत्येवमेते गुणानुरोधेनापि वर्णाः इत्युच्यन्ते । तथा चैषां ब्राह्मणत्वाभिमानिनां विद्याशक्तिसाधनायाधिकृतानां स्वाधिकारवैमुख्येन वैश्यशूद्रादिकर्मसु भूयसी प्रवृत्ति श्यते वैश्यत्वशूद्रत्वायभिमानश्च ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * नास्ति । तन एवं व्यभिगरादधर्मात सधर्मपतितत्वाञ्च नितरां भूयमा कृच्छण युक्ता दृश्यन्ते । एवं क्षत्रियवैश्यादयोऽपि स्वधर्मपतिता अवनतिभा जो दृश्यन्ते । तस्मात सबै रेवेदमातवाक्यं सर्वदा शरणीकरणीयम् । देशधर्मजातिधर्म-कुल वर्माश्चाम्नायैरविरुद्धा: प्रमाणम्-गौतमः- जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् । समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्म प्रतिपादयेत् ॥ १ ॥ मनुः । श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधम्मों भयावहः ॥२॥ गीता । विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच न्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ १ ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जंश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति ॥ २॥ मनुस्मृतिः सत्यञ्च तत् , यदि हि नाम कश्चित् सैनिकत्वाभिमानी सैनिकाधिकारसिद्धमर्थं न कुर्यात्- बाणगधिकारसिद्ध वाणिज्यं च कुर्यात् तेनाऽवश्यं सैनिकत्वाभिमानः परित्यकव्यः स्यात् अथवा दण्डादि कृच्छ भोक्तव्यं स्यात् । एवमेव यदि हि नाम कश्चिद् ब्राह्मणवंशजत्वाद् ब्राह्मणत्वाभिमानी क्षत्रियवंशजत्वात्क्षत्रियत्वाभिमानी ब्राह्मणाधिकारसिद्ध क्षत्रियाधिकारसिद्ध वार्थमुपेक्षमाणो वणिगधि- कारसिद्ध वाणिज्यं कुर्यात् तेनावश्यं ब्राह्मणत्वाद्यभिमानः परित्यक्तव्यः स्यात्-अथवा दारिद्रयादि. कृच्छ भोक्तव्यं स्यात् । सुखसौभाग्यौपयिकसर्वकर्मपतितत्वात्। नास्य वाणिज्येनैवार्थसिद्धिः। तदुपयुक्तकतिपययोग्यताया विषयसिद्धिकारणभूताया ब्राह्मणत्वाभिमानेन प्रतिबाधादसत्त्वात् । नाप्यस्य ब्राह्मण्येनैव वार्थसिद्धिः। तदुपयुक्तकतिपययोग्यतासत्वेऽपि तादृशकर्मप्रवृत्तिवैकल्यात्तत्कलानुत्पत्तेः। तस्मादुभयतः पतितोऽसौ सुखप्रयोजकं न कश्चन धर्म धत्त इत्यवश्यं दुःखभाग् भवितुमर्हति । यदि तु कविद् ब्राह्मणो वंशपारम्पर्यक्रमागतवाणिज्यव्ययवसायमाहात्म्याद् वाणिज्योपयुक्तकतिपय- योग्य मपि धत्ते । अथ च वाणिज्य एवाजन्म प्रवृतिं धत्ते सोऽयं यद्यप्यंशतः सुखसौमाग्य प्रयोजक धर्म धत्त इत्यवश्यं सुखसौभाग्येनाप्यसौ संपन्नः कथंचिद् भवत्येवेति दृश्यते । अथापि न तदानीमसौ ब्राह्मणो वक्तव्यः ।

·वधयालयानमा अकुर्वन् पिहित कर्म वर पनवतीति । वचनात्तस्य ब्राह्मण्यपतितत्वात् । स्वधर्मपतितो लोभात पनि समाधितः । अभ्यासात् सम्यासारतसाम्यपणचतीति गमनासस्य विभूतत्वात् । यद्यपि योनिविद्या कर्म चेति त्रयः समुदिता ब्राह्मण्यहेतुस्तथा योनिः पशुः धर्म चेति त्रयः समुदिता वाणिज्यहेतुरित्याप्तसिद्धान्तादको बलियो सरोका पिमित्येक शुक्तमा । अनार्यमार्यकर्माणमार्य चानार्यकम्मिणम् । संप्रधाऱ्यांब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति ।। इति मनूकन्यायेनास्योभयत्ती वैलवण्याभ्युपगमात तथापि योनेमुख्यत्वाभिमानिनां जन्मना वर्णव्यवस्थापक्षपतिनां योनेमुख्यत्वादसी नाम्ना केवलं ब्राह्मणो व्यपदिश्यते । कर्मणो मुख्यत्वाभिमानिनां कर्मणा वर्णव्यवस्थापक्ष गतिनां तु कर्मणो मुख्यत्व दसौ वणिगुपाधिनैव व्यवह्रियते । तदेतदुभयोः सामञ्जस्यं कर्तुमिव भगवानत्रि:- देवो मुनिर्द्विजो राजा वैश्यः शूद्रो निषादकः । पशुर्लेच्छोऽपि चाण्डालो विप्रा दशविधाः स्मृताः ।। ३७१ ।। कृषिकम्मरतो यश्च गवाच प्रतिपालकः । वाणिज्यव्ययसायश्च स विप्रो पैश्व उच्यते ॥ ३७६ ।। इत्येवं पतित ब्राह्मणान सलक्षणं दशधा गणयामास यद्रा तवा भवतु. इदं ववश्यमत्रा- ध्यवसीयते । यदि इत्थं कश्चिदपि स्वाधिकारसिद्ध कर्म परित्यज्यान्वथा वर्तमानो मर्यादाभजाकरो न त्वेव सुग्वीभवितुमर्हति । अधिकारोल्लकनस्याधर्मत्वादधर्मस्य च दुःस्वजनकत्वात् । एवं वेश. भूषापरिच्छदा अपि स्वस्ववृत्तिदेशकालकुलोचितास्तत्तद्वृत्तिदेशकालकुलपरिचयाय नितरामुपयुक्ता नाकारणं परित्यक्तु युज्यन्ते । तस्मादेशकालकुलवृत्तिसापेक्षो यस्य यादृशोऽधिकारसिद्धो धर्मः पूर्व पुरुषरस्मन्मान्यैनियमितस्तस्य तथैव परिपालनेऽस्माकमभ्युदयो नान्यथेति संसिद्धम् । संसिद्ध

·* वेदधर्मव्याख्यानम् ,
यतस्याय्यावतधम्मस्य ज्ञानशाकामयाशावलपमहाशामूलकथा सुदृढत्वात् सर्वदेशीयधर्म शिरो-
गणित्वमित्यपि विदांकुर्वन्तु विद्वांसः ।
इति केतुमालवर्षे प्रधानराजधान्यां लण्डननगरे
संप्रवृत्ता वेदधर्मविषयिणी मधुसूदनवस्तृता पूर्णा
॥ इति वेदधर्मव्याख्याने मूलरहस्यविषयकः प्रथमः समादेशः ।।

·॥ श्रीः ।। RESEARCH Max Slilule वेदधर्मव्याख्यानम् - * प्रथमो भागस्य शुद्धिपत्रम् * पंक्ति पृष्ठ पंक्ति ३ ४ १२ १० १२ १४ १ ४ ११ २ २३ २ २१ m Mom mkkk १६ १६ २२ १३ १४ १८ १२ १३ १३ १३ - १० १० ur w १५ Y अशुद्ध शुद्ध क्षोमोस्ति क्षोभोऽस्ति श्रत्वा श्रुत्वा कञ्चित किश्चित् सतंत्तां सत्तां तद्दतिरिक्तयोः तदतिरिक्तयोः क्रियशक्तिः क्रियाशक्तिः श्रयते श्रूयते महास्त्रोतो महास्रोतो लक्षण लक्षणा कद्यचि कदाचि- स्वतः सत्ताक स्वतः सत्ताक त्वादेकमवेदं त्वादेकमेवेदं द्विविघं द्विविधं तस्मात्सर्वेमेवेदं तस्मात्सर्वमेवेदं सव सर्व महर्षिणां महर्षीणां भवितुमर्हत भवितुमर्हति ह्वयं ह्ययं ध्यनासंभवात् धानासंभवात् विलियन्ते विलीयन्ते विधते विद्यते न्ययेन न्यायेन नत्वसत्या न त्वसत्यां सज्जायतेति सज्जयितेति सूक्ष्मेक्षिकाया सूक्ष्मेक्षिकया मेयं सेयं त्रेधाभूत त्रेधाऽभूत् मतश्चत यतश्चत तो नो अशुद्ध शुद्ध उपनिषछतिः उपनिषछ तिः चरन्तिमा चान्तिमा सर्वास सर्वासा क्षेभरूपा क्षोभरूपा विनष्ठात्मा विनष्टात्मा क्रया क्रिया पावाण: ग्रावारण: शृणवन्त्वापः शृण्वन्त्वापः भगवत्प्रपन्नम् भगवत् प्रपन्नम् चिच्छिक्त चिच्छक्ति कदेश कदेशा चक्ष चक्षु नदेक तदेक ऐतोरेय ऐतरेय ब्रह्म वेति ब्रह्मवेति तञ्चतुष्यात् तिचतुष्पात् त्वांपद त्वंपद मध्यस मध्यम महर्षिणाम् महर्षीणाम् मगधिदैविका मधिदैविका ऐतेरयादि ऐतरेयादि मुष्पिन मुष्मिन् तादित्थ तदित्थं मार्जनात्मक मार्जनामिका मुष्णावम मुष्णत्वम मितरेषञ्च मितरेषाञ्च तत्ता तत्तर्हि शस्त्र वृत्तीनां शास्त्रवृत्तीनां शास्त्रवृित्तिनां शास्त्रवृत्तीनी १२ १६ १६ ६ ७ १ १५ १५ In ११ १२ १५ २३ २५ १८ २० २५ ३ ६ २३ ८ ६ १८ 8 है १६ १६ ६ ११ ३ २१ २२ .

·पृष्ठ पंक्ति १२ १३ पृष्ठ पंक्ति २३ २३ १० ११ २३ १२ २३ १३ २३ १६ १६ अशुद्ध इत्यापि इत्यपि नुरोधिनो नुरोधिनी द नशब्देन दानशब्देन राजानि राजनि श्रेष्ठतम श्रेष्ठतम दशने दर्शने प्रवतितव्यम् प्रवर्तितव्यम् कर्तव्य कर्तव्य नोमकैककस्याः नामेकैकस्याः २२ अशुद्ध प्रवार्तिताः प्रवर्तिताः ब्रह्मि वार्तितव्यम् वर्तितव्यम् छन्दस्पष्टौ छन्दस्पष्टो च्छन्दस च्छन्दसा पराक्रमस्य पराक्रमस्य रजः प्रध्यनत्वा प्रधानत्वा योग्य मपि योग्यतामपि ससिद्धम संसिद्धम् २२ ८ १६ १६ २२ २२ २२ २३ २४ २२ ॥ इति ॥

·॥ श्रीः ॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * द्वितीयो भागः वेदधर्मयोर्विभनिरहस्यम् निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्यव मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥१ श्रीभर्तृहरिः ये नाम केचिदिह नः प्रथ्यन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्यय निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥२॥ भवभूतिः सर्वः शास्त्रमधीते कुरुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्यं केचन विज्ञातुमीशते सुधियः ।। शिरोमणिः मनुष्यरेतैर्बुद्धक्रियेन्द्रियसमन्वयादनिच्छद्भिरप्यनुक्षणं किञ्चिद्बुध्यते किञ्चित् क्रियत इति प्रकृतिसिद्धमेतत् । यतश्च किश्चिद्बुध्यते किञ्चित् क्रियते तत एवास्य सर्वस्य वेदेन धर्मेण च नित्यः सम्बन्धः । न च वेदधर्माभ्यामसम्बद्ध किञ्चिदिह पश्यामः। एवमपीह कार्यकारणभावनि- र्वाहः कचिद्वादप्राधान्येन क्वचित्त, धर्मप्राधान्येन क्वचिञ्चोभयप्राधान्येन । यथा युद्धादौ सन्ति मे पृष्ठोषका महावीरा इति ज्ञानमात्रेणैव शौर्याध्यवसायप्राखर्योदयात् पृष्ठोषकप्रत्यासत्ति- ज्ञायमानेव कार्यकारिणी धर्मस्य तत्र सत्वमसत्वं वा नापेक्ष्यते । प्रदीपजन्यगृहप्रकाशोदये तु ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् * प्रदीपप्रत्यासत्तिर्वस्तुसत्येव कारणामिति वेदस्य तत्र सत्त्वमसत्त्वं वा नापेक्ष्यते । भोजनजन्यसौ- हित्योदये तु भोज्यानप्रत्यासत्तिर्वस्तुसती ज्ञायमाना च हेतुरित्येवं तत्र तत्र वेदधर्मयोस्तारतम्येनोप- योगो द्रष्टव्यः । तञ्च , अथ यानि अथ यदिदं बुध्यते तत्रेधा-ज्ञानमन्यथाज्ञानमज्ञानं च। तस्मिंस्तबुद्धि नम् यथार्थज्ञानं प्रमा सत्यं तथ्यमित्याधुच्यते । अतस्मिंस्तबुद्धिरन्यथाज्ञानम् तचायथार्थ भ्रमो विपर्ययो मिथ्येत्याधुच्यते । अथ विषयानवलम्बन जायमानं ज्ञानमज्ञानम्, तच्च संशयकुण्ठित- बुद्धित्वबुद्धिस्तम्भादिभेदादनेकधा भिद्यते । एवमेव यदिदं क्रियते तदपि त्रेधा-कर्म विकर्माकर्म च। यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिस्तत् कर्म, तच्च पुण्यं सुकृतं श्रेयो धर्म इत्याद्य च्यते । यतोऽनिष्ट परिणमते तद्विकर्म, तच्च पापं दुष्कृतं पातकमधर्म इत्याद्य च्यते । यातयामानि वृथाकाणि स्युस्तान्यकर्माणि । तानि उपचारशुद्धिमज्ञात्वैव यदृच्छया क्रिय- माणानि जलताडनादीनि चैत्यवन्दनादीनि अलसचरित्रादीनीत्येवमनेकधा भिद्यन्ते । इत्येवमुभयो- विध्येऽन्यथाज्ञानाज्ञानाभ्यां विकर्माकर्मभ्यामेव च समन्विताभ्यामसमन्विताभ्यां वा लोके दुःखमुत्पद्यते । यत्र नैतेषां सम्बन्धस्तत्र नास्त्येव दुःखोत्पत्तिरिति व्याप्तिः । न चैतञ्चतुष्टयव्यतिरेकेण किञ्चिददृष्टं दुःखोत्पत्तौ कारणमस्तीति सुनिभृतं सर्वत्र परीक्षाविशेषेण द्रष्टव्यम्। स्वनिष्ठाभ्यां सुलक्षणकुलक्षणाभ्यामेव सुखदुःखोत्पत्तेः सिद्धान्तात। यत्रापि वनपतनादिजन्यं किञ्चिद्द वायत्तं दुःखमुत्पद्यते तत्रापि देवसंयोगोपयोगि किञ्चिदवश्यं लक्षणं स्वस्मिन्नस्ति । तद्विरोधिक्षलणमयोगश्च नास्ति, तत्पतनादिदेशकालज्ञनं तत्संयोगप्रतीकारोपायज्ञानं च नास्तीति स्पष्टं स्वानुगत एव दोषो विज्ञायते । अत एव दुःखं जिहासता सर्नेणापि सर्वत्र स्वानुगतं दोषचतुष्टयं यथाशक्यमपहाय सम्यग्ज्ञानं सच्चारित्र्यं चानुर्वतनीयमिति महतामादेशः । यद्यपीह सर्वदुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपमोक्षसिद्धः प्राङ् नैकहेलया मर्जे दोषाः परिहतुं शक्यन्ते, अथापि तावता नाननुष्ठानलक्षणप्रामाण्यमादेशानामाशङ्कथम् । यावच्छक्य तावत्येवादेशचारितार्थ्यात् । .. तत्रापि न त्वेव चारित्र्यमनपेक्ष्य केवलं ज्ञानमात्रेण नापि वा सम्यगज्ञानमनपेक्ष्य केवलं क्रियामात्रेण सर्वत्रापेक्षितासंसिद्धिदक्ष । अपि तु ज्ञानसमुच्चितक्रियया प्रवृत्तिपक्ष क्रियासमुच्चि- तज्ञानेन च निवृत्तिपक्षे फलसिद्धिरिति सिद्धान्तः । यद्यपि क्रिया न निष्फला भवतीति ज्ञानमनपेच्यापि ·* वेदधर्मव्याख्यानम् निर्वृत्ता किञ्चित्फलं प्रसूत एव तथापि तस्या यत्र कारणत्वं तादृशं शुभमशुभं वा फलमुत्पादयेन्न नियमतोऽभिप्रेतमेवार्थमिति न विज्ञानासमुचितं किंचिकत्तु मारमेत । उसब- किं नु मे स्मादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । इति संचिन्त्य मेधावी कर्म कुर्वीत वा न वा ।। तथा हि " न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्" इति क्रियामात्रकैत व्यतानापाप्तावकर्म- विकर्मनिवृत्तिपुरस्कारेण कर्मणः कर्तव्यतासिद्धर्थ- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समाः । इति श्रुतौ प्रवृतायामप्यकर्महेयतायाः कर्मोपादेयतायाश्च ज्ञानसहकारमन्तरेणसम्भवादवश्य ज्ञानसमन्विवमेव कर्म कुर्वीतेत्यादेशनिष्कर्षः । अतः एवाहुरभियुक्ताः । ज्ञात्वा कर्माणि कुर्वीत- नाबाल्वा विम्चिदाचरेत् । अज्ञानेन प्रवृत्तानां स्खलनं स्यात् पदे पदे ॥१॥ तस्मात्सुखेप्सुदेव किश्चित्कुर्वीत् , विज्ञायैव कुर्वीत, न तु यथा तथा सहसा प्रवर्ते तैवेत्येव- धारणीयम् । - अथ किं विज्ञाय कुर्वीतेति चेदुपचारशुद्धिमेवेति गृहाण । सा च द्वादशभिरुपायनिर्वतते । ते यथा-दशः, कालः द्रव्यम् , पात्रंम् , श्रद्धा, कार्यकारणविज्ञानम् , समुचितेतिकर्तव्यता, स्वनिष्ठकुल- संणदोषासंसर्गः, स्वनिष्ठसुलक्षणगुणसंयोगः, अनुकूलदैवसंयोगः. बलवत्प्रतिकूलदैवसंयोगाभावः. अध्यवसायश्चेति । एतैः समुश्चितैः क्रियमाणं कर्मावश्यमेव संसिद्धिमायाति यथेच्छम् । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं 'दीर्घसूत्रता । षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ॥ इत्येवमादयो नीतिशास्त्रोक्ता बहवो दोषाः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * तथाच उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र तिष्ठन्ति तत्र देवोऽपि शङ्कते ॥ तथा च इत्यादयो गुणाः । न चैतदुपचारशुद्धिविज्ञानमकस्मादुत्पद्यते, तस्मादध्ययनं कार्यम् । तव स्वमेवाध्यायमधीथीत, स्वमेव च धर्ममनुतिष्ठेदित्युपदिश्यते- “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" "स्वधर्मोऽनुष्ठातव्यः” इति । तत्र स्वस्याध्यायोऽध्ययनीयार्थः स्वाध्याय इत्युच्यते, अध्ययन च मनःशरीरेणाध्युपदेशं गमनम् , (१) उपदेशग्रहणमिति यावत् । उपदेशश्च बुबोधयिषया आप्तकृतः प्रमाणप्रयोगः । परीक्षार्थ क्रियमाण इन्द्रियादिप्रयोगोऽपि नूनं भवेदेवोपदेशस्तथापि तत्रापि शब्दप्रयोगस्य नाप्राप्तत्वाद्वद एवाधिगन्तव्यः । ननु (२) वेद इति विज्ञानमाह न देशनाम् , देशनाया प्राप्तोपदेशात्मकशब्दप्रमाणरूपतया विज्ञानभिन्नत्वादितिचेत् सत्यम् । यथैवेदं विज्ञानं वेदशब्देनाहुस्तथैव खलु विज्ञानाधिकरणभूतेष्वप्यर्थेषु वेदशब्दं स्थाने प्रयुञ्जते, विज्ञातानामेवार्थानां विज्ञानौपयिकतया तेषामप्यन्ततो विज्ञानमयत्वात् । त्रयश्च विज्ञानौपयिका अर्था अभिगम्यन्ते, तथाहि (१)-यदिदं विज्ञानं नाम पदार्थः प्रसिद्ध्यति स त्रीण्येवाधिष्ठानान्यधिष्ठायोप- पतिष्ठते-प्रमाणजातं (२। च, संस्कारजातंच विषयाजातंचेति । अर्थवति शब्द प्रयुक्त तदनुबन्धेन किश्चिद् विज्ञानं विद्योतते-स एकः यत्किश्चिद्विषयानुभवाहिते संस्कारेऽतिशयाख्ये तदनुबन्धेन विज्ञानं विद्योतते स घटपटादिविषयजाते चक्षुरादिसंनिकृष्ट सति तदनुबन्धेनापीदं विज्ञानं विद्योतते म एक: स्कन्धः । विज्ञानस्कन्धा विज्ञानोपाधिभूता भवन्ति न चैतद् व्यभिचारेण विज्ञानं कुत्राप्युपलभ्यते । अथ यत्रतत् त्रिविधमपि विज्ञानमेकत्रोपलभ्यते तत्रापि तानि विज्ञानानि भिदान्ते । यथा गमभद्र आसीदित्ययुक्त रेफादिविषयकज्ञानमादौ जायते । ततो विशिष्ट पदप्रतिपत्तिः; ततो दाशरथ्यादिविषयिणी स्मृतिः, ३ शाब्दबोधः, ४ ततो रामभद्र आमीदिति (१) यद्ययध्ययनशब्द इङ धातोस्तथापि तस्यादि गमनार्थ एव पर्यवसानमित्यभिप्राय: । (२) शाब्दज्ञानशब्दप्रमाण योभिन्नताजनाने वेटश दो युको न तु शब्दे विधातोर्मानार्थकत्वात् प्रत्युने तु लोका शब्दे वेद शब्दमः, नदिदं कुत इति प्रश्नः । (१) प्रथमभागादशितमेत दिह विकृत्यच्योने ! (२) प्रमाण श देनात्र श द एक विद्धितः । स्कन्ध', चान्तःकरणनिष्ठे एकः स्कन्धः त्रय एवैते ततः .

·* बेदधर्मव्याख्यानम् ॐ ५ पूर्वसंस्कारवतः : शब्दगृहीतार्थ विषयिणी ..पुनः- स्मृतिः, ५ ततस्तयोरनुभूतस्मृत्योरैक्यावगाहि पार्टिकं ज्ञानमशाब्दमपि परम्परया शब्दनिमित्तकमेव प्रवर्तते, ६। इत्थं घटसु. विज्ञानकाण्डेषु प्रथमद्वितीये वैषयिके, तृतीयपञ्चमे सांस्कारिके, चतुर्थषष्ठे च शाब्दे । तदित्थं भिन्नोपाधिकतया त्रयाणामप्येषां भेदः स्पष्ट एव । . - तस्मादेककोपाधिप्राधान्यापेक्षुयामुष्मिन् - विज्ञाने ...त्रयः शब्दाः प्रवर्तन्ते-वेदश्च, विद्या च, ब्रह्मचेति । प्रमाणोपाधिकं विज्ञान, वेदः,.विज्ञानोपाधिभूतं प्रमाणजातं च वेदः । संस्का- रोपाधिकं विज्ञानं विद्या, विज्ञानोपाधिभूतं सस्कारजातं च विद्या । विषयोपाधिक विज्ञानं ब्रह्म, विज्ञानोपाधिभूतं विषयजातं च ब्रह्म । तथोपाध्यान्तर्भागपेक्षया व्यधिकरणाः अध्येते त्रयः शब्दा विज्ञानमात्रापेक्षत्वे समानाधिकरणार प्रविपद्यन्ते-सबेला विद्या, तद् ब्रह्म (१) . . मतस्मिंश्च सब्दसामान्योपचारे किं वीजमिति नविशेषानिमित्सायां केवलमुपदेशे चाध्ययने पार्थसायमेव तत्त्वतो निमित्तं पश्यन्ति दीर्घदर्शिनः । तथाहि यत्रोपदेश्यमुपदिशत्यनूचानः, स्वाध्यायं चाधीते विधेयः, तत्र नूनमेष शब्दमुपदिरान-शब्दतश्च : स्वानुभूतार्थविषयकं चिराहितं स्वकीयं संस्कारमुपदिशन-संस्कारतश्च स्वानुभूतिविषयीभूतं कंचिदर्धमुपदिशन्नुपदिशतीति व्यपदिश्यते एकेनैव चोपदेशनव्यागारेगते त्रयोऽप्यर्था विषयीक्रियन्ते । अत एवैकस्यामेवानुवचनक्रियायामविशे- षादेवमुपचाग भवन्ति-वेदमुपदिशति, विद्यामुपदिति, ब्रह्मोपदिशति, इति । एवं ताशमेव म्वाध्यायमधीयानम्याप्येकस्यामेव तस्यामध्ययनक्रियायामविशेषात् त्रैविध्येनोपचारा दृश्यन्ते- वेदमधीते, विद्यामधीते, ब्रह्माधीते, इति । एवमेते त्रयोऽप्यर्थाः 'सहैव गृहीता भवन्तीति शब्द- सामान्या धिकरण्योपचारः, प्रावर्तत-सवेदः साद्या, तद्ब्रह्म सूक्ष्मदर्शिनः पश्यन्ति, यथाकथमपि प्रवर्तमान विज्ञानं नत्वेव विषयानाकलितं कुवाप्युपलभ्यते । अतएव शब्दप्रतिष्टोऽपि नूनमयं विज्ञानभावः कंचिद्विषयं गृहीत्वैव कृतशरीरः तथा च शब्दप्रतिष्ठोऽयं विषयप्रतिष्ठोऽपि । श्रथ यावता रूपे नाम्न: समयो न गृहीतः स्यात्-नत्वेव तावता शब्दार्थसम्प्रत्यो भवति, सिद्धश्च तस्माद्पविषयकः संस्कारः सुतरां प्रतिपद्यते। अतश्च शब्दप्रतिष्ठोऽयं संस्कारप्रतिष्ठोऽपि । तदित्थमेक एवायं शब्दादुपजन्यमानो विज्ञानभावः शक्यते वेधाः व्यपदेष्टुम्वेदश्च विद्या च ब्रह्मचेति । एवं संस्कारप्रतिष्ठेऽपि नामरूपयाविषयप्रतिष्ठऽपि नामसंस्कारयोः संक्रमो भवतीत्यनुमन्धेयम् । एक एव तु प्रयाणां तत्र तत्रादौ प्रवर्तते, इतरौ अथ परे स्यात्, ·* वेधर्मव्याख्यानम् ॐ पुनरत्रानुवर्तेते इत्यत एव वेदविद्याब्रह्मणां भेदव्यवहारः । सर्वत्र च सर्वे संक्रमन्ते-इत्यतस्तेषा- मभेदव्यवहारः-सवेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ।।३।। केचित्त्वमुमेवार्थमित्थं पश्यन्ति । यथा कथमपि प्रवर्तमान विज्ञानं न त्वेव विषयाना- कलितं कुत्राप्युलभ्यते। विषयरूपेणैव च तद्विज्ञानस्वरूपाधानात् । तस्माद्विषयरूपमेवतद्विज्ञानरूपमिति प्रमेयप्रमयोरभेदाध्यवसायः । एवं यथाकथमपि प्रवर्तमानं विज्ञानं न त्वेव शब्दानाकलितं स्वरूपं धत्ते । शब्देनैवान्तः सूक्ष्मोच्चरितेन तद्विज्ञानशरीरसम्पत्तेः ॥ उक्त च न मोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सई शब्देन भासते ।। इति । तस्मान्छब्दरूपमेवैतद्विनानरूपमिति प्रमाणप्रमयोरभेदाध्यवसायः । एवं यथाक प्रवर्त- मानं विज्ञानं कञ्चित्संस्कारमुत्पादयदेवोत्पद्यते, न त्वेव संस्कारमनुत्पाद्यतत्क्षणायापि अात्मानं धत्ते यद्यप्यपेक्षाबुद्धिसहकृतविज्ञाने नोत्पाद्यमानः संस्कारो यथा दृढतां याति न तथोपेक्षाबुद्धिमहकृवि- ज्ञानेनोत्पाद्यमानः संस्कारो दृढो भवतीति सत्यम, तथापि सर्वथ संस्कारो नोत्पद्यते इति-वक्त - मशक्यम् . यावदेवौतद्वन्नानं प्रवर्तते तावदेवीतत्संस्कारस्य नाप्राप्तत्वात् तथैवानुभवात् । तस्मात् संस्काररूपमेौतद्विज्ञानरूपमिति संस्कारप्रमयोरभेदाध्यवसायः । इत्थं च निष्प्रतिपक्षं मिद्धयत्यमुष्य विज्ञानस्य शरीरकोटिप्रविष्टाः शब्द-संस्कार-विषया अन्योन्यतादात्म्यशालिनः सन्तीति । विज्ञानशरीरे प्रविष्टानां तेषां भेद पुरस्कारेण विज्ञानस्वरूपासिद्ध: । अतएव शब्दोपलक्षितविज्ञाने विवक्षितस्य वेदशब्दस्य, संस्कारोपलक्षिविज्ञानेविवाक्षतस्य विद्याशब्दस्य, विषयोपलक्षितविज्ञाने विवक्षित- तस्य ब्रह्मशब्दस्य च परस्पराधिकरणसांकरण प्रयोगा उपपद्यन्ते । त्रितयोपलक्षितविज्ञानस्यैकत्वात् । तस्मात स वेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ।। ४ ॥ अथान्ये पुनरन्यथापि चक्षते । यथार्थज्ञानप्रतिपादके शब्दे किञ्चिदर्थविषयकविद्याप्रतिपादके शब्दे देवताप्रतिपादके च शब्दे मन्त्रशब्दश्चिराय रूढः, प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोस्तादात्म्यदृष्टिश्च देवद- त्तोगतः, देवदत्तोऽयमित्यादिलोकव्यवहारप्राप्ता महर्षिव्यवहारसिद्धा च । तथा चोक्त शतपथश्रुतौ- "मधुवाता ऋतायत इति । या देवतामृगभ्यनूक्ता यां यजुः, सैव देवता सा, सो देवता तद्यजुः ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ७ तद्धतन्मध्वेव एष तृचः, रसो वै मधु, रसमेवास्मिन्नतद्दधाति" इति । अत एव यथार्थज्ञाने यत्किञ्चि- द्विद्यायां देवताविशेषे च मन्त्रशब्दः सुवचः । तस्मात् "नकिदेवाँ इनीमसि नकि प्रायोपयामसि । मन्त्रश्रत्वं चरामसि" इति मन्त्र मन्त्रशब्दो वेदार्थः प्रयुज्यते । "ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः" इत्यत्र मन्त्रशब्दो विद्यार्थः, विद्यामेवहि महर्षयः श्रमेण तपसा परीक्ष्य पश्यन्ति । मन्त्रमाराधयेदित्यादिवाक्ये तु ब्रह्मार्थः, तस्यैवाराध्यत्वात् । एवं मन्त्रेऽपि नैगमिका (१) वेदशब्दमागमिका (२) विद्याशब्द तथा "ओ३ मित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन माग्नुस्मरन्" इत्यादिना व्यवहरिश्च ब्रह्मशब्दं प्रयुञ्जते । तदित्थं व्यवहारमांकर्याद् वेदविद्याब्रह्मशब्दानाम प्यैकाय युज्यते-सवेदः, सा विद्या, तद् ब्रह्म ॥ ५॥ " . प्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म । य एतद्विजानाति स ब्राह्मणो भवति, तस्माद् ब्राह्मणस्यायं निष्कारणो धर्मः, ब्रह्माधिगन्तव्यम , विद्याधिगन्तव्या, वेदोऽधिगन्तव्य इति । तथा च श्रूयते "ब्राह्म- णेन निष्कारण षडङ्गःसरहस्योवेदोऽध्येतव्य" इति । ( वाचः ७२ पृ० अङ्ग) अत्र निष्कारण इति वदता षडङ्गसरहस्यवेदाध्ययनं ब्राह्मणस्याधिकारिको धर्म इत्यर्थः संसूच्यते । यद्यवं ब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्म नाधिगच्छेत् स ब्राह्मण्यात् पतितः स्यात् । तस्मान्नित्यं ब्राह्मणस्य ब्रह्माधिगमनं न तु काम्यमिति सिद्धम् । तत्र तावद्यदुच्यते ब्रह्माधिगन्तव्यमिति, तत्रेमे जागता: मर्वे भावा एव ब्रह्म “मर्वेखल्विदं ब्रह्म" "ब्रह्म वेदं सर्वम” इत्यादिश्रवणात ' अथ यदुच्यते विद्याधिगन्तव्येति, तब तानि संस्कारजातान्येव विद्या। विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेव धिष्टे ऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽ ग्रताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा म्याम् । १ । य आतृणत्य वितथेन कर्णवदुःख सम्प्रय- च्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमञ्चनाह । २। अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् । ३ । यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्त मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् यस्ते न द्रुह्मत्क- तमञ्चनाह तस्मै मा यानिधिपाय ब्रह्मन् ।।४।। १ वैदिकाः । अग्निमोले इत्यादि वाक्यात्मके मन्त्र वेदशब्दस्य तैः प्रयुक्तत्वात् ।। २ तान्त्रिका: ह्रीं श्रीं क्रीं स्त्री-इत्यादि पदात्मकमन्त्रे विद्याशब्दम्य तैःप्रयुक्तलात् । .

·धर्मव्याख्यानम् * इत्यादिश्रवणात् । “सेयं विद्या श्रुतिमति बुद्धिः, तस्यास्तपसा पारमीदिसतव्यम्" इति निरुतादिस्मरणाश्च । अथाप्युच्यते वेदोऽधिन्तव्यइति, प्रमाणजातान्येव तत्र वेदः । "वेदेन रूपे व्यपिबत् सुतासुतौ प्रजापतिः” इति श्रवणात् । प्रत्यक्षणानुमिच्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वदस्य वेदता ॥ इत्यादिस्मणाश्च । "आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दार्थसंप्रत्ययः” इत्यारभ्य “मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच एयमाप्तप्रमाण्यात' इत्येतदन्तैरष्टादशसूत्रैःपरमर्षिणा शब्दात्मकप्रमाणाभिप्रायेणैव वेदपदार्थ निर्वचनाञ्च । तत्प्रामा- अथवा यदुच्यते ब्रह्माधिगन्तव्यमिति, ऋग्यजु:समान्येव विषयात्मकानि., तवं ब्रह्म- ऋग्यजुःसामाप्तिरेकेण जगद्विषयाभावात् । यत्किञ्चिदिदं दृश्यते तत्सर्वमृग्यजुःसामसमवायः । अनन्ताश्च ऋग्यजुःसामसमभयाः । "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुभिब्रह्मचर्यमुवास तं ह जीणि स्थविरं शयानम् इन्द्र उपबज्योवाच भरद्वाज ! यत्ते चर्थमायुर्दद्यां मिनेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हैकैकस्मान्मुष्टिमाददे । म होवाच, भरद्वाजेत्यामन्त्र्य । वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः । एतद्वा एतैस्त्रिभिरायुभिरन्ववोचथाः अथत इतरदाननृक्तमेव । ( तै०ब्रा० ३।१०।१०।३।४।) इति तैत्तिरीयश्रवणात । अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । ददोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ इति मनुस्मरणाच । तिस्र एवैता देवता इति नैरुक्ता आहुः-अग्निभू स्थानो. वायुरन्तरिक्षस्थानः सूर्यो धु स्थान इति । तदतो यत्किञ्चिदेवैतस्मिन् जगत्याग्नेयं तत्सर्वमृग्भवति तत्प्रतिपादकच शास्त्र- मृग्वेदः स्यात् । तथा यत्किञ्चिदेवैतस्मिञ्जगति वायव्यं तत्सर्व यजुर्भवति । तत्प्रतिपादकं च शास्त्रं यजुर्वेदः स्यात् । अथ यत्किञ्चिदेवैतस्मिञ्जत्यादित्यं तत्सर्वं साम भवति । तत्प्रतिपा- दकं च शास्त्रं सामवेदः स्यात् । अतश्चैतेभ्य एवैते मन्त्र: संजाता इत्याहुः । C ·वेदधर्मव्याख्यान के -- अथ यदुच्यते विद्याधिगन्तव्येसि । ऋग्यजु:सामान्दै ३ संस्कारातलमानि तन्त्र विद्या--- "देवा नै मृत्योर्षिभ्यतस्त्रयों विद्या प्राविशन्निति (३।४।२ प्रारमिला जान यापन -- स एला मी.' विधामन्यनपन -" अग्नेऋची बायोयंजूषि सामान्यादित्यात् । इति च छन्दोग्यश्रवणात् (१।१७। १-१०) "यहचैव हौत्रं क्रियते यजुबाध्वयैवं सार नोद्गीथं प्यार का यो वि भवति । सब केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति ऋय्या विद्य या इति व यात्" इति । ऐतरेयान (३१५८) अवाप्युच्यते- वेदोधिगन्तव्य इति । ऋग्यजुःसामान्य प्रमाणामकासि वा वेदः । "यस्मिन घेड़ा निहिता विश्वरूपारतेमौदने नातिसराति मृत्युम" इत्याधरणात् ।। ४ । ७ । ५। ६ “वेदेन को व्यकिवत मुतासुतौ प्रजापतिरिति" शुक्रयजुःवरणात् । "त्रयो वेदा अजायल। ऋग्वेद संवारने रजायन । यनुबडो बायो. इत्यैत रे यश्रवणात जादित्या . "ये अर्वाङ उन वा पुराणे वेदं विद्वांसममिती वदन्ति । अदत्यने हैं पर मलिक सर्वे अग्नि- द्वितीय तृतीयं च सम” इति तैत्तिरीयारण्यक (२.) श्रएकात् । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" वेदाद्ध हि निर्वभौ" इत्यादिस्मरणाच ! सद्यान्येतानि ब्रह्मविद्यावेदपदाभिधेयानि ऋग्यजुःसामानि तानि विषयलर का रशददात्रिविधा- नौति निष्कर्षः। तंत्र विज्ञानोपाधिभूतानि विषयरूपाणि ऋग्यजुःस मानि ब्रह्मपदार्थः । विज्ञानो 'पाधिभूतानि संस्काररूपाणि ऋग्यजुःसामानि विद्यापदार्थ । इत्येतदुभयमुपरिष्ट्राशन निविष्यामः इह ताबद्व दपदार्थो निरूप्यते ।। ऋग्यजुःसामानि शब्दरूपाणि चेद इति हीदानी वेद पदार्थो निणीत ! सत्र : शब्दसमुदाया- स्मकः शब्दो योऽपि वा तदेकदेशभूत एकैकवाक्यात्मकः शब्दः, उभयत्रापि पागधगानचे विध्य त सरिछेदत्रयवत्ययं वेदशब्दो निरूढः । शब्दपक्षे पयस्य ऋक्त्वान् । गद्यस्य यजुष्टवात् । ग नस्य ताम- ·* वेदधर्मव्याख्यानम . स्वान् । तत्र कैकापि ऋग् वेदो भति, अथ बह्वय ऋचः समुदिता अपि वेदः। तत्र एकदेशभूते ऐकैक- वाक्यात्मके शब्दे वेदशब्दवन्मन्त्रश दोऽपि सामानाधिकरण्येन प्रवर्तते । एकैका ऋग्, एकैकं वा रजुः एकैकं च साम, भवत्येकैको मन्त्रः । तस्मादेककविषयावबोधकमेकैक वाक्यमेकैको मन्त्र इति सिद्ध चेदापर पर्यायत्याधि मन्त्रस्य वेदक देशत्यम् । अत एक सर्वानुक्रमणीवृत्तिभूमिकाया पाड,गुशिष्यः- मन्त्रबामणयोराहुवेदशब्द महर्षयः विनियोक्तव्यरूपो यः स मन्त्र इति चक्षते ७ विनयोक्व्यरूपच त्रिविधः संप्रदृश्यते । ऋग्यजुःसामरूपेण मन्त्रो वेदचतुष्टये ॥ इत्येवं मन्त्रस्य वेदशब्दप्रतिपाद्यत्वं प्रतिपाद्य तस्य तदतिरिक्तवेदैकदेशत्वमभ्युपैति । "कर्म सम्पत्तिमो वेदे” इति वदन्द निरुक्तकारोऽप्यमुमर्थ द्रढयति । यथा च नगमिका अमुहिमम मन्त्रजाते वैदशब्द प्रयुञ्जते एवमागमिकास्तत्र विद्याशब्दं ब्यवहरन्तीति द्रष्टव्यम् । सदित्थं मन्त्रमानपरत्वाभिप्राययों के इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्या. सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्य स्थानाः सपुराणाः सस्क्राः ससंस्काराः सनिरुताः सानुशासना:- सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याइत्देवमथर्ववेदमन्त्रे वेदशब्दः प्रयुज्यते । यतश्च प्रत्येकमन्त्राणा वेदवं सिद्ध यति तत एव का मन्त्रसंहिताया अपि वेदस्वर्मपरिहार्यम् , यवराशेर्यवत्वक्त् , वाक्यराशेच वाक्यत्वोपचारवत् । तत्र, च वेदशब्दस्यीशब्दसमानाधिकरण इत्यपि द्रष्टव्यम् । अथ मन्त्रैब्राह्मण मत्या : “मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमिति बौधायनापसम्पादिसूत्रे *अम्नायः पुनमन्त्र श्च ब्र हापमान * इत्यथर्ववेदीयकौशिकसूत्रादिषु- उदिते ऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीय वैदिकी श्रुतिः । इत्यादिमन्वादिवचनेषु च मन्त्रैब्राह्मणयोरुभयोरेवायमाम्नायशब्दसमानाधिकरणो वेदशन ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * प्रवर्तते । यतश्च ब्राह्मणेऽप्ययं वेदशब्दः प्रसिद्धोऽत एव मन्त्रब्राह्मणयोमध्यकालसम्भूतानां गाथा- नामपि सिद्धमेव वेदत्वमित्यवधेयम् । अथ पुनः “मनुष्या वा ऋषिक्रामत्सु देवाननु वन्, को न ऋषिभविष्यतीति । तेभ्य एतं तर्कमृषि प्रायच्छन्, मन्त्रार्थचिन्ताम्यूहमभ्यूढम् । तस्माद्यदेव किंचानूचानोऽभ्यूहति-आर्ष तद्भवति- हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्रा ह त्वं विजहुर्वेद्याभिरोह ब्रह्माणो विचरन्त्यु त्वे ॥ : अोहब्रह्माण उहब्रह्माणः-ऊह एषां ब्रह्मति वा । सेयं विद्या श्रुतिमति बुद्धिः, तस्यास्तपसा पारमीप्सितव्यम्" इति निरुक्तपरिशिष्टप्रकरणात् “विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः” इति कल्पसूत्राच्च मन्त्रब्राह्मणातिरिक्तस्य मन्त्रर्थमीमांसारूपस्य तर्कस्यापि वेदत्वमास्थीयते । अत एवं मानवे धर्मशास्त्रे हि विद्यो हैतुकम्तर्की नैरुको धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणः परिषत् स्याद्दशावरा. । दशावरा वा परिषद् यं धर्म परिकल्पयेत् । त्र्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्म न विचालयेत् । आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तकेंणानुसंधचे स धर्म वेद नेतरः । इत्यादिना सत्सर्कस्य वेदार्थरक्षकत्वाव दवदभ्यर्हणीयत्वं मयते 1 तर्कश्च "अविज्ञात- सत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकः" इति पारमर्षसूत्रे स्वरूपतो. दर्शितः । तदित्थं मंत्राच ब्राह्मणानि च तर्कश्च वेद इत्ययमर्थोऽध्यवसीयते । अप्रायमभिसन्धिः-शब्दोपहित विज्ञान घेदः, इति हि तावत्पूर्व व्याल्यातम् , अथ च शब्दोपहितविज्ञानवविज्ञानोपाधिभूतः शब्दोऽपीप्यत एव चेदः, शाब्दविज्ञानस्य तदधिनाभावात । R ·१२ ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् के .. शब्दश्चायं स्वतः प्रमाणमिष्यते, इतरानपेक्षत्वात् । अप्रामाण्यं तु तस्य दोषसमुच्चयादेवा- नुसन्धीयते, तेनाय शब्दस्त्रेधा-स्वतः प्रमाणम् परतः प्रमाणम् , अप्रमाणम् , चेति । अथवैतत त्रयमन्यथा विभाषितव्यम्-आप्तं वाक्यम् , आप्तस्य वाक्यम् , अनाप्तवाक्यं चेति । आप्तस्तु यथाभूतमथ प्राप्तः सत्यनिष्ठः, सत्यं हि प्रमाणानां प्रमाण तमविचालि ब्रह्मतत्त्वम् । तथा- विधसत्यार्थप्रतिपादकत्वात् सत्यनिष्ठमिदं दिव्यभापारूपं प्रथमं शब्दजातं सर्वमपि सत्यमाप्तमस्ती. त्यत एत्राप्तं वाक्य मत्युच्यते । यत्तावत्सत्यार्थप्रतिपादकं . वाक्यं ? तत्कथ नामाप्रमाणं भवितु- महतीत्यत एवैतदसन्दिग्वार्थ प्रामाण्यकं सर्वमिदं वैदिकं वाक्यं नित्यप्रमाणमिष्यते, दोषागन्धा- नावाणात् [५] अथ परीक्षकभाषारूपं द्वितीयं शब्द जजातं दृष्टाने कसमयव्यभिचार भवती त्यतः .. प्रमाणान्तरसंवाद. बिना सत्यमिदमाप्तमनाप्तं ,वेत्येवं संदिग्धप्रामाण्यकत्वात् .स्वप्रामाण्ये वक्त राप्तत्वं, नितरामपेक्षते, आप्तस्य वाक्यं चेत्प्रमाणमन्यथा स्वप्रमाणमिति । प्रमाणान्तरसवादाद्वा-- तदातत्वेन गृह्यते, वाक्यगृहीतोऽर्थो... यदि नाम प्रमाणान्तरेण - प्रत्यज्ञादिनापि गृह्यते तदा तद्वाक्यस्याप्तत्वं सुगृहीतं सुगृहीतं भवति प्रमाणान्तरविसंवाहे वनाप्तत्वम :: अथ ..वाक्य गृहीतेऽये तत्संवाद्य के विसंवादि चैकमित्येवं विरुद्धप्रमाणद्वयसम्पाते तु. बलवत्प्रमाण नुरोधेन व्यवस्था । एतमेवार्थ सर्व सूचयितुमिवैतरेयकश्रुतौ "कोऽहंति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितुम् , सत्यसंहिता वै देवाः; अनृतसंहिता मनुष्याः" इति पूर्वपक्षीकृत्य "एतद्वै मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चक्षुः" इत्यादि समाधाय च देवभाषाया ' नित्यं प्रामाण्यम, मनुष्यभाषासु तु बलवत्प्रमाणान्तरसंवादातरतः- प्रामाण्यमिति, व्यवस्थापितम् । तदित्थं बवचिद्वक्त राप्तत्वग्रहणा. च्छब्दस्य प्रामाण्यम् , क्वचित्तु , प्रमाणान्तरसंवादाद्वाक्यस्याप्तन्वं सुगृहीतं भवतीत्यस्तत्प्रामाण्यादेव तादृशवाक्यप्रयोक्नु राप्तत्वं प्रतिपद्यते । ईदृशमीठशं च वाक्यं शब्दत्वात् . स्वतः प्रमाणमपि दोषसंबन्धानुबन्धशङ्कया परतः प्रमाणं भवति, अत एव प्रथमकक्षाकशब्दप्रामाण्यापेक्षयेदमवर. कथनाकामाएक: भवति : ॥२॥ -अथं लोकभाषारूपं तृतीयं शब्दजातमपरीक्षकोतवाद् वञ्चकोक्तत्वाद्वा निःसन्दिग्धोत्रामाण्यकं भवति, तद्धि सत्याप्रतिष्ठितस्लादर्थं वथांभूतमनाप्त भवतीत्यप्रमाणमेव, दोषगन्धाकुलितत्वात् ।।३।। तथा चैतेषु त्रिविधेषु शब्दजातेषु यत् प्रथम दिव्यभाषारूयं सत्यप्रतिष्ठितत्वादसन्दिग्धप्रामाण्यकमाम्नायते तत्रैव यं वेदशब्दो निरूढो न द्वितीये न त्वेव तृतीये-इति ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १३' अत्रेदं प्रत्यवतिष्ठन्ते-यत्तावदुच्यते, न द्वितीये न तृतीये इति-तदेतत्प्रतिज्ञामात्रं भवति शब्दवेदयोरुभयोरपि शब्दयोः पर्यायाभिधायितया स्मर्यमाणत्वाच्छब्दसामान्ये शब्दशब्दसामानाधि- करण्येन वेदशब्दप्रयोगौचित्यात् । तथा हि भगवान् वादरायणस्तावद् "ईक्षते शब्दम् , शब्दादेव प्रमितः, न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् , युक्त: शब्दान्तराञ्च श्रुतेस्तु शब्द- मूलत्वात् , शब्दाच्च, प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः, पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः, प्राणवता शब्दात् , मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च, अशुद्धमिति चेन्न शब्दात, स एव तु कर्मानुस्मृ- तिशब्दविधिभ्यः, अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् , पुरुषार्थोऽतः शब्दात् , शब्दश्चातोऽका- मकारे ।" इत्येतेषु ब्रह्मसूत्र प्रमाणभूत वेदं निर्दिदिक्षुः शब्दशब्दमभ्यासेन प्रयुक्त । शब्दसामान्ये प्रामाण्याभिमानाच्छब्दवेदयोरनर्थान्तात्वाभिमानाच्च । वेदप्रामाणकोऽर्थो धर्म इत्यभिमन्यमानो भगवान् जैमिनिरपि "चोदनाल क्षणोऽर्थो धर्मः, इत्येवं शब्दसामान्ये संभवन्तों चोदनामविशेषालवणत्वेनोपदिश्य शब्दसामान्यस्य वेदत्वमभिप्रेतीति गम्यते । स्पष्ट चान वेदस्यैव धर्म प्रामाण्यमस्ति न प्रत्यक्षादीनामित्युपदेष्टुम् "श्रौत्पत्तिकस्नु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं वादरायणस्यानपेक्षत्वात्” इति सूत्रण शब्दसामा- न्यस्य धर्मे प्रामाण्यमा वष्टे । यदि शब्दविशेषोऽभविष्यत, नून तत्तहिं लौकिकशब्दस्य धर्म निमित्तत्वं वारयितुमिह केनचिद्विशेषणेन शब्दं व्यशेषयिष्यत् । तस्माच्छब्दसामान्यं धर्मे प्रमाणम् युक्त चैतत् , अन्यथा "धर्मो राजकृतश्च यः” इत्युक्तदिशा राजकृतधर्माणां म्लेच्छादिधर्माणां वा धर्मशब्देन व्यवहारो व्य' कु.येत । कः पुनरपक्षपाती विद्वानेवमर्थं श्रद्दधीत यदिह ब्राह्मण- ग्रन्थोक्त एवार्थो धर्मोऽन्यस्तु धर्म एव नास्तीति । मास्माकं धर्मोऽभूदन्येषां तु सोऽवश्यं धर्मः तस्माद्धर्म सामान्यलक्षणे दिसामान्य प्रमाणम , प्रमाणभूतन्तु शब्दा वेद इत्युच्यते-वेद इति वैदिकभाषाशब्दः 'प्रमाणार्थः, प्रमाणमिति संस्कृतभाषाशब्दो वेदार्थः । स्वे धर्ने यस्य यत्प्रमाण- वाक्यं स तस्य वेदः, तस्माच्छन्दसामान्य वेद इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । परमर्पयश्च भगवन्तो गौतमादयः प्रमाणपरीक्षायां प्रमाणसंग्रहाय निदर्शितेषु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्देष्वविशेषाच्छब्द- सामान्यस्य प्रामाण्यमुपदिशन्ति । यद्यपि चानन्तरं "आप्तोपदेशः शब्दः” इत्येवं विशेषयन्तो- इनाप्तवावयानामुपसंग्रहं निराकुर्वते, तथापि दोषसमुच्चयात् तेषां फलोपधायकं प्रामाण्यं नास्ती- यत्र वा तात्पर्यमवसेयम् . अन्यथा नातवाक्यानां शब्दत्वमेवापलप्येत , तच्चाशस्त्रार्थः स्यात । . " - ·वेदधर्मव्याख्यानम् . प्रामाण्यं तु भवति द्विविधम-अर्थागतं च फलागतं च चेति । यदिह वास्तविकं तांदुपनीयते । तदर्थागतम् , फलागतं तु लोकव्यवहारे दृष्टप्रत्ययम् तञ्चावास्तविकमपि लोकव्यवहारोपयोगितया तदनुरोधादभ्युपगम्यते । तत्रदमागतं प्रामाण्यं शब्दसामान्यस्योपदिश्यते, फलागतं तु नितरामा- सवाक्यस्यैव, नानाप्तवाक्यस्यापि । बलवत्प्रमाणान्तरविसंवादेन विरुद्धज्ञानसहकारात् पूर्वज्ञानोप- जन्यव्यवहारप्रवृत्तिप्रतिबन्धात् । तथा चार्थागतं प्रामाएरा शब्दसामान्यस्यास्तीत जैमिनिशास्त्रार्थः। तत्र दमर्थागतं प्रामाण्यं वेदशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति भवेदयं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेदः । . अपर आह-गौतमीये प्रमाणसंग्रहसूत्रे न प्रत्यक्षमिन्द्रियात्मकम् , नानुमानं व्याप्यम् , न वा शब्दः शब्दः । किन्तु ज्ञानविशेषा एवैते प्रत्यक्षानुमानशब्दशब्दरिष्यन्ते । प्रमा तावद् द्वधा मुख्या, गौणी च । अत एव प्रमाणमपि द्वधैव-मुख्यं गौणं च । तत्र मुख्यप्रमाजनानि ज्ञानान्येव चत्वारि गौणप्रमारूपाणोह प्रत्यक्षादिशब्दनिर्दिश्यन्ते । प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणसूत्र “इन्द्रियाथसंनिकर्षो- त्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्" इत्यत्र स्पष्ट ज्ञानशब्दोल्लेखात् । 'ये तु केचित्साहसिकाः सूत्रमिदं प्रत्यक्षाप्रमालक्षणतया व्याचक्षते ते प्रणम्या एवेत्यलम् । अथ "प्राप्तो- पदेशः शब्दः” इत्यत्र सूव' यद्यपि ज्ञानजनकशब्दप्रयोगार्थोऽयमुपदेशशब्दः प्रयुज्यते तथापि प्रयुज्यमानशब्दजन्यज्ञानमेवात्र तदर्थो नेयः, तथैवौचित्यात् । अयमभिसन्धिः-सिद्ध शाब्दविज्ञान ऐन्द्रियकज्ञाने वा नूनं तद्विरोधिजिज्ञासा पश्चादुपतिष्ठते, स क्षणमन्विष्यमाणो यदि नोपलभते प्रति- बन्दिनं कश्चन दोषं तदा पूर्वज्ञानादेवास्य पार्टिकं ज्ञानमवगमो नाम जायते, सा प्रमा व्यवहारोपयोगिनी, सा मुख्या. सा चैका । तस्या एवोत्पादकानि त्रीणि चत्वारि षडटौ वा ज्ञानान्येव प्रमाणानि । अथ चेदसौ पश्यति कंचन दोषं बलवन्तं विरोधिज्ञानहेतु तत्तहि न त्वेवास्य तज ज्ञानमवगमो नाम जायते, तत्रास्य शाब्दज्ञानस्यन्द्रियकज्ञानत्य वा पार्टिकज्ञानजनकत्वरूपं मुख्यं प्रामाण्यमपोद्यते "प्राप्तोपदेशः शब्दः” 'अव्यभिचारि प्रत्यक्षम्" इति विशेषद्भिराच.यः । अथ गौणं तु प्रामाण्यामन्द्रियस्येव शब्दसामान्यस्यापि न शक्यते प्रत्याख्यातुम् , गृहीतसमयस्याव्यवहितोत्तरमेव शब्दश्रवणदुपजायमानस्य विज्ञानस्य वारयियुमशक्यत्वात् । तत्रास्य गौणप्रामाण्यवतः शन्द- सामान्यस्य शब्दज्ञानस्य वा वेदत्वमस्तीति जैमिनेर्धर्मप्रमाणपरीक्षातोऽवगम्यते, तस्मात्स्पादयं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेदः ॥२॥ .

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * १५ अपर आह-यथा कामलादिदोषसंयोगात्पीतशङ्खप्रत्यायकस्यापि चक्षुषः पीतत्वांशमात्रे प्रामाण्यमपोद्यते न सर्वथैतदप्रमाणमेव चक्षरिति विश्वासः साधीयान् एकेनेष व्यापारेण जनितस्यै कस्य विशिष्टप्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने शञ्चाद्यशेऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत्त: न चेष्टापत्तिः, प्रतीतिविरोधात् ; एवममुष्य शब्दस्यानाप्तोश्चरितत्वरूपदोषसंयोगादतथाभूतार्थप्रत्याय- कत्वेऽपि कस्मिंश्चिद्विशेषणांशमात्रे प्रामाण्यमपोद्यते, न तु सर्वथैतदप्रमाणमेवानाप्तवाक्यमिति विश्वासः साधीयान् । एकस्माद्वाक्यादेकदा प्रयुक्तादेकेनैव व्यापारेण जनितस्यैकस्य विशिष्ट- प्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगभ्यमाने संभवदर्थी शतोऽपि अप्रमात्वापसे चेष्टापत्तिः, प्रतीतिविरोधात् । तस्मादेवमंशाप्रामाण्येऽपि विशिष्टप्रत्ययस्य प्रमात्वं न व्याहन्यते इति सर्वविधः शब्दः प्रमाणमेवोपपद्यते । प्रमाणभूतश्च शब्दो वेद इति सिद्ध द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेद इति ॥ ३॥ प्रमाया . अपर आह-पीतशङ्खप्रत्ययेनेदं पीतत्वं नितान्तमविषयम् , प्रत्यायके चक्षषि तेजसि पित्तसंयोगात्तद्गोचरे पीतगुणोपलम्भस्य वास्तविकत्वात् । नापि वा तत्र पीतगुणस्य शङ्कन संबन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः, पीतगुणकेन तेन तेजमा संबद्ध तस्मिन शङ्खऽवश्यमस्य पीतगुणस्यो- पसंक्रमणात् , तस्मात् सर्वथा पीनशङ्खप्रत्यायकमपीदं चनः प्रमाणमेव न त्वंशतोऽपीदमप्रमाणं भवितुमर्हति । प्रत्युत यदि पित्तमंयुक्त चदरपीतं शङ्ख प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात सतस्तव दोषकार्यस्य पीतत्वादेरनवयोधात् । पोतं तु शङ्ख प्रत्याययदिदं भवत्येव पित्तविकारप्रत्यय- हेतुत्वादविकलं प्रमाणम् । यदि तु तस्य प्रामाण्यमेवापोद्यत तत्तहि दोषज्ञान संशयविपर्ययादिवि- शेषज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं म्यात् , प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रमङ्गः । तम्मात्सर्व प्रत्यक्षं प्रमाण मेव, किन्तु नैवंविधन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रवर्तनीयो दोषसमुञ्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमव्यभिचारि प्रत्यक्षं प्रमाणं भवतीति विशेषणेन भगवाननुजग्राह । एवमेवायं पथमे इत्यपुत्र पुत्रत्वं विदधद्वञ्चकवाक्यं न नितान्तमविषयं भवति “यन्मनसा मनुते तद्वाचा वदति" इति श्रुतेः प्रत्यायके शन्देऽपुत्रारोपितपुत्रत्वबुद्धिसंयोगात तद्गोचरे पुत्रत्वबुद्ध स्तिविकत्वात् । तद्यमो तत्र पुत्रत्वमभावयमानो ब्रूयात नैव तर्हि म यमानो ब्र यात नैव तर्हि स तथा वाक्यं वक्त मपि शक्नुयात् । अथैवं भावितस्यापि पुत्रत्वस्य तेनापुत्रेण संबन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः स्यादित्यपि न भ्रमितव्यम् , पुत्रत्वारोपबुद्ध्या गृहीते व्यक्तिविशेषे प्रत्याग्य मानस्यतस्य सम्बन्धस्यावश्यो- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् - पगन्तव्यत्वात्-तस्मात् पुत्रत्वगुणकप्रत्यायकमिदं वाक्यं प्रमाणमेव न वंशतोऽप्यप्रमाणं भवतुमर्हति, प्रत्युत यद्यारोपबुद्धिसंयुक्त वाक्यमनारोपितपुत्रत्वं व्यक्तिविशेषं प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात्, सतस्तत्रारोपकार्यस्य पुत्रत्वादेरनवबोधनात् । आरोपितपुत्रत्ववन्तं तु प्रत्याययदिदं भवत्येवारोपप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् यदि तु तस्य प्रामाण्यमेवापोद्यत तत्तहि वश्चकत्वज्ञानमविज्ञत्वज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं स्यात, प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । तस्मात्सर्वः : शब्दः प्रमाणमेव, किन्तु नैवंविधन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रवर्तनीयो दोषसमुचित- त्वादित्येवमर्थ प्रपिपादयितुमिवेदमाप्तवाक्यं शब्दः प्रमाणं प्रभवतीति विशेषणेन भगवाननुजप्राह । इत्थं च सति शब्दानामप्रामाण्य कारणं नोपलभामहे, ततः सर्वविधः शब्दः प्रमाणमेवेति प्रतिपद्यामहे, प्रमाणशब्दस्तु वेद इति भवेदयं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो वेदः ॥ ४ ॥ अथवेदमन्यथान्यथा निरूपयितुं पारयामः । अर्थ मे पुत्र इत्येकमेदेदं वाक्यं पुत्रे पुत्र- ज्ञानं विदधत् क्तचिदपुत्रऽपिपुत्रज्ञानं विधत्त-तत्रैतस्यैकस्यान्यत्र प्रामाण्यमेकत्राप्रामाण्यमिति द्वैविध्यं नोपपद्यते-प्रमाणस्याप्रमाणत्वासंभवात् । अथवा यत्र कचिदस्य प्रामाण्यमुपगम्यते ताव- तैव तु पर्याप्तं प्रामाण्यमेतस्य शब्दस्य प्रतिपत्त पारयामः । न वयं ब्र मो यत् प्रनाणं सर्वत्र प्रमाणं तदेव प्रमाणं स्यादिति, अपि तु यदेकत्रापि क्वचित प्रमाणं तदपि प्रमाणं शक्यं व्यपदे- ष्टुमिति पश्यामः । अथवा सर्वत्र शब्दः स्वविषये स्वत: प्रमाणम् , अप्रामण्यन्तु तस्य परतः प्रतिपद्यते । अयं मे पुत्र इति हि वाक्यं सर्वत्रैव पुत्रे पुत्रज्ञानं जनयत् प्रमाणं भवितुमर्हति तदेतदनाप्तो यद्यपुत्रे प्रयुञ्जीत सोऽयं प्रयोक्त : प्रयोगदोषो भवति न शब्ददोषः । अस्ति यदि पुत्रे प्रयुक्तः, अस्ति वा यद्यपुत्रे प्रयुक्तः सर्वत्रायं शब्दः पुनरेकरूपेणार्थमभिधत्त'; तस्मादयं सर्वविध एव स्वतः प्रमाणमिति मन्यामहे । प्रमाणवाक्यं च वेद इति भवेदेवायं द्वितीयस्तृतीयश्च शब्दो नेदः । अथ व यात्-अस्तु तावदयं सर्वविध एव शब्दः प्रमाणम. अथापि न सर्वाविध एव शब्दः शक्यो बेद इति व्यपदेष्टुम् । न खलु वेदशब्दो यौगिको येनाय प्रमाणंपदसामानाधिक- रण्येन प्रदेशमवगाहेत; अपि तु संज्ञाशब्दोऽयं प्रमाणविशेष रूढः । म यत्र यत्र प्राचामभियु- तानां व्यवहारे भूयसा प्रयुक्तो दृश्यते तत्र तत्रैनं रूई मन्यामहे, न तेषां प्रदेशानामेकस्मादप्येनं बोदशब्दमपवारयामो न वातिरिक्त प्रदेशे प्रौढिवादेन संचार यामः स यथेदं मन्त्रसंहितामात्र" चोटो न ब्राह्मणं न तर्क इति साहसिका नां प्रवादः प्रलापमात्रोऽवज्ञायते तथैव तु निविशेष दिव्यभाषावत ..

·के वेदधर्मव्याख्यानम् के -- परीक्षकभाषा लोकभाषा च वेद इत्यायनभिज्ञानां प्रबादः प्रत्ता पो नास्तोति न जातु मन्यामहे तस्मात् सुष्टकमयं वेदशब्दःप्रथमे रूडो न द्वितीये न तृतीये चेति । अवेदमा वक्ष्महे- प्रत्यक्ष णानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति बेदेन तस्माददस्य वेदता ॥ , इत्येवमादिस्मरणात् प्रमाणविशेषेषु तृतीये प्रमाणसामान्ये वेदशब्दो रूद इति विज्ञायते. अत एव च वेदाः प्रमाणमित्यापि स्मृति: संगच्छते, अन्यथा वेदस्व शब्दातिरिक्तप्रमाणत्वेऽभ्युपगम्य- माने चतुर्थप्रमाणसिद्धौ तदतिरिक्तानामेवप्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं समर्पयत् सर्व प्रामाणपरीक्षःशारूमपर्याप्त स्यात् । दिव्यभाषामात्रस्य वा वेदत्वेऽभ्युपगम्यमाने तस्यैव प्रामाण्यस्मपत्र शास्त्रे संप्रवेशाध्य पाया लोकभाषावत् परीक्षकभाषाया अप्यप्र.माण्यापत्तिरिति सर्वलोकव्यवहारोच्छेनप्रसङ्गो लोकविरोवश्व स्यात् , आपामरं लोके व्यवह्रियमाणानां शब्दानां प्रामाण्यस्याबाल वृद्ध सुपति नत्वात् । तस्माद- नपेक्षत्वात् स्वत: प्रमाणभूताः सर्वविधा एव शब्दाः प्रमाणत्वेनेव वेदत्वेनाप्य बुपगन्तव्याः, प्रमा- पशब्दस्त्वस्यैव वेदशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति सिद्धम् । तथा च सति यदुच्यते न द्वितीये न तृतीते इति साहसमात्रं तु तद्भवतीति । अत्रे प्रतिवक्तव्यम् । नित्यप्रमाणशब्दत्वं वेदशब्दप्रवृत्तिनिमित्त न प्रमाणशब्दत्वमात्रम् , रागद्वषादिदोषसंसर्गशङ्कयोपजायमानासत्यनिष्ठत्वसंदेहनिरासाय प्रत्यक्ष दिप्रमाणान्तरसवादसापेक्ष स्वात परतः प्रमाणे स्मृत्यादिशब्दे प्रमाणतयैवोपगृहीतेऽपि तत्र वेद शन्दव्यवहारादर्शनान् । अथवा स्पष्टशब्देनैवेदानी व्याख्यास्यामः-ऋग्यजुःसामपदप्रसिद्धा मन्त्राः, कल्लारस्यकोपनिषत्पदसिद्धानि ब्राह्मणानि, प्रतिष्ठितसत्तश्च त्येतदर्थत्रयरूपायां नित्यप्रमाणभूत यां दिव्यभापायामेव यं वेदशब्दो निरूढः, प्राचां तथा व्यवहारदर्शनात् । न तु परीक्षकभाषा लोकभाषा वा वेदो भवितुमह त- प्राचां तत्र वेदशब्दप्रयोगादर्शनात् । यत्किञ्चिद्गुणानुरोधप्रकरूपतसमत्रमात्रसाराणां संज्ञाशब्दानां योगरूढ़शब्दानां वा प्रदेशेषु नियतेषु सत्सु योगानुरोधाम्न्यूनातिरिक्तप्रदेशकल्पनमन्याय्यम, तस्मात् तृतीये प्रमाणसामान्ये दशब्दो रूढ़ इति यदुक्त तन्नावकल्पते । प्रत्यक्ष रणानु मत्या घेत्यादिस्मृतिस्तु प्रत्यक्षानुमित्ययोग्येविप्रकृष्टतमेऽतीन्द्रियाद्यर्थे लौकिकपरीक्षकशब्दानामध्ययोग्यतया कथं कर्त्तव्यमित्येवं • विजिज्ञासूनामनुग्रहाय प्रवर्तमाना सत्यज्ञानानन्दमयार्थप्रतिपादयत्वान्नित्यप्रमाणभूतेन दिव्यभाषा- शब्दनानपेक्षप्रमाणेनानपेक्षं ज्ञानं कर्तव्यमित्युपदिशति केवलं न तु तृतीये प्रमाण सामान्ये ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * वेदशब्दस्य वृत्ति प्रतिवादयितुमेषा प्रस्तते तस्मादन्याथै नान्यार्थप्रकल्पनमशास्त्रार्थः । जैमिनीय- शास्त्रास्यापि धम सामान्य प्रति शब्दसामान्य प्रमाणमत एव धर्मविशेष प्रति शब्दविशेषः प्रमाणं स्यात् , तथा चैनस्य चातुर्वर्ण्य चातुराश्रम्यव्यवस्थानरूपस्यार्यधर्मस्य प्रमाणभूतो यः शब्दविशेषो ठे दाख्यः स शब्दतोऽर्थतः सम्बन्धतश्च सम्यग् विचार्यते येन धर्मलक्षणं व्यापन्न न भोदित्येवपर: या प्रवृत्तिन तु शब्दसामान्ये वेदशब्दप्रवृत्तिमाख्यातु तत् प्रवर्तते, तादृशतात्पर्य ग्रहकांचनस्य तत्रप्रत्रात। अथ लोकव्यवहारोपयोगि फलागतं प्रामाण्यमाप्तवाक्यस्यैवास्ति नानाप्नवाक्यस्येत्युपदिशद् गौतमशास्त्र लोकभाषामात्रपरित्यागेनान्येषां दिव्यभाषापरीक्षकभाषयोर- विशे शब्दानो प्रामाण्यमनुविधत्त, न तु तात्रता परीक्षकभाषाशब्दानां वेदत्वमप्यनुसंधत्त इत्यत्र किश्चित्प्रमाणमस्ति । न लोयार्थागतं प्रामाण्यं न तु वा फलागतं बोदशब्दप्रवृत्ती निमत्तं तच्याबादवसीयते, अर्थागतस्य लोकभ पाशब्दे फलागतस्य च परीक्षकभापाशब्देऽतिव्याप्तत्वादुभयत्रापि तु तत्र अदशन्दस्यानिष्टत्वात् । अथ खलु इहैव शास्त्र शब्दप्रामाण्यपरीक्षाप्रकरणे वेदा- प्रामाण्यमाशङ्कय यदुत्तरतो महत्यारभट्या निराकृतं ततः खलु प्रामाणभूतशब्दमात्रस्य वेदत्व- मवसीयत इति तु न भ्रमितव्यम् । आप्तवाक्यत्वाविशेषादिव्यभापायीक्षकभाषयोरविशेषेण प्रामाण्ये विहिते ऽपि येभ्यो लोकमाप.या अप्रामाण्यं निर्धारितं तेभ्य एवानृतव्याघातपुनरुक्त दोषेभ्यः परीक्षकमा घावधि कुत्रचित् प्रामाण्यापवाददर्शनात् तत्सामान्यादेवैतस्या दिव्यभाषाया अपि करमादप्रामाण्यं नावधीयते इति शङ्कायां सत्यां तन्निराकरणेन दिव्यभाषाशब्दे निरपवाद नित्यप्रामामय संस्थाप्य तत्सामान्यादेव तत्सामान्यादेव प्रामाण्यापवादकानृतादिदोषसंयोगाभावात् परीक्षकभाषाशब्देऽपि प्रामाण्यमन्यथा त्वप्रामाण्यमिति संसूच्य दिव्यभाषापरीक्षकभाषायो- भेदसंसाधनायेव तत्पकरणप्रवृत्रोः, तस्माल्लोकभाषापरीक्षकभाषाभ्यामतिरिक्त यं दिव्यभाषा बोद- पद र्थो न शब्दसामान्यम् । यत्त भगवता बादरायणेन भिक्षुसूत्रे वेदपरतया तृतीयप्रमाणार्थः शब्दशब्दो भूयसा प्रयुज्यते न तेनापि शब्दसामान्यस्य वेदत्वमभ्युपगन्तु युक्तम् । औपनिषदार्थमीमांसायामुपनिषद्वच- मानामेव प्रकृतत्वाद तत्रत्यशब्दशब्देन नित्यप्रमाणशब्दस्यैव ग्रहणौचित्यात । अत एव तु परी- क्षकभाषाग्रहणार्थमनेकधा तत्र प्रयुज्यते स्मृतिशब्दः । अन्यथा स्मृतिवचनानामपि शब्दत्वाविशेषा- पुःअगिवैतद् व्यवहारों व्याकुप्येत । तस्माच्छन्दसामान्ये कथंचित् प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि वेदशब्द- ·के वेदधर्मव्याख्यानम् 8 १६ - . अथ तथा च प्रवृत्तिनिमित्तालाभादयं वेदशब्दः प्रथमे दिव्यभाषाशब्द एव रूढो न द्वितीये परीक्षक भाषाशब्दे नापि वा तृतीये लोकभाषाशब्द इति सिद्धम् । अवैतस्मिन् दिव्यभाषाशब्देऽप्यस्ति किञ्चित्तारतम्यम् । तथाहि- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान सपादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समाम्नास्पुिर्वेदं च वेदाङ्गानि च" इति हि भगवान् यास्को निरुक्तकारः प्राह । तथा च ब्राह्मण दिग्रन्थपणेत णामवरषां काले साक्षात्कृतधर्मण मन्त्रद्रष्ट णामेवाप्तत्वमर्थप्राप्तमासीदित्यतस्तदानीमृग्यजुःसामभेदभिन्नानां मन्त्राणामेव वेदत्व व्यवहृतं दृश्यते व्यवहृतं दृश्यते ब्राह्मणग्रन्थेषु ॥१।। अथ मन्त्रब्राह्मणोभयधारेण वेदाङ्गसूत्रनिर्मातृणां ततोऽप्यवरेषां काले मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोरेवाप्तवाक्यत्वोन विवक्षणमर्थसिद्ध भवतीत्यतस्तदुभयोरेव वेदशब्दव्यवहारः प्रावर्तत पुनरनृषीणामतपता मल्पज्ञमनुष्याणां समये तत्तदतीन्द्रियार्थविचारणापराणां ब्राह्मणभागानपि स्पष्टमर्थस्याप्रत्यक्षतया मन्त्रभागवद् दुरधिगमार्थत्वमभवदिति दृश्यते । मुण्डे मुण्डे मतिभिन्न- ति हेतोः क्रमश: प्रवर्तमानाने कार्थविडम्बनातिरोभूतवस्तुयाथात्म्ये काले धम साक्षात्कृत्य यथ भूनार्थ- निर्णयस्य कर्तु मशक्यतया चतुर्दिक्षु धर्मविप्लवप्रकरणे प्रवर्तमाने प्रतिष्ठितसतर्कमन्तरा गतिर्ना- स्तीति गम्यते । तदुक्त' निरुक्त भगवता यास्केन "अयं मन्त्र चिन्ताभ्यूहोऽभ्यूढः । अपि श्रतितः, अपि तर्कतः । न तु पृथक्लोन मन्त्रा निर्वक्तव्याः, प्रकरणश एव तु निर्वाक्तव्याः । न ह्यषु प्रत्यक्षमस्त्यनृपेरतपसो वा, पारोववित्सु तु खलु वेदितृषभूयोविद्यः प्रशस्यो भवति" इति अतित इति ब्राह्मणवचनात् । तर्कत इति निर्वचनतो मीमांसातो युक्तिश्च । अवश्यं हीयं युक्ति- रतीवादरणीया । तथा चाहुरभियुक्ताः, दृष्टसाधम्र्येण चादृष्टमर्थं समर्पयन्ती युकिर नुभवस्य सन्निकृष्यते विप्रकृष्यते, तु श्रुतिः, ऐतिह्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात् । अनुभवावसानं च ब्रह्मज्ञ नविद्याया निवर्तक मोक्षसाघनं च दृष्टफलतयेष्यते । श्रुतिरपि श्रोतव्यो मन्तव्यः इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्कमप्यत्रादर्तव्यं दर्शयति" इति (M० भा० २।११४ ) अन्यत्रापि तु 'पण्डितो मेधावो गन्धारा. नेवोपसंपद्यत, एवमेोहाचार्यवान् पुरुषो द" इत्येवं प्रतिपादयन्ती श्रुतिरेव पुरुषबुद्धिसाहाय्य- मात्मनो दर्शयति । सत्यं चेतत् , अन्यथा सत्तर्कसम्बन्धमनपेक्षमाणानांमतीन्द्रियादिविप्रकृष्टार्थध्वपि- गृहीत्सम्बन्धानां मनुष्याणां स्वतः समुद्भूतकुतर्कमहाग्राहप्रस्तस्वार्था इमे मन्त्रब्राह्मणभागा चोदा अप्योदा एव स्युरिति सम्भाव्यते । भगवान् बेदपुरुषोऽपि- .

·२० * वेदधर्मव्याख्यानम * . उत त्वःपश्यन्न ददर्श वाचमुतत्वःशृण्वन्न शृणोत्येनाम् , उतो त्वस्मै तन्वं विसत्र जायेव पत्ये उशती सुवासाः । चतुष्मन्तःकर्णवन्तःसखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः। अादनास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे दी। इत्येवं शाविज्ञाने प्राज्ञातारतम्यात्तारतम्य मन्त्रयन्नमुमेवार्थ द्रढ़यतीव। तस्मादीहरो पाले सर्ववेदानां वेदत्वसमर्थकः सत्तर्कोऽप्यवश्यं तृतीयो वेद इति महर्षयः पश्यन्ति । अधिक त तर्कप्रामाण्य पमर्थनं मच्छियसूर्यनारायणप्रकाशितात् सत्तो पादेयतासमादेशाख्याद् धर्मविषय- प्रकरण दवधेयम् । तदित्थं शब्दोपहिते विज्ञाने वेदशब्दस्य मुख्या वृत्तिः, विज्ञानोपाधिभूते च नित्यान- माणे शब्दे द्वितीया । तत्रापि पुनमन्त्रे प्रथमा वृत्तिः ब्राह्मणे द्वितीया, तर्के तृतीया इति हीदानी यावदर्थतत्त्वं संसिद्धम् । अथ पुनरन्यदुच्यते । संसिद्धसकलजगत्तत्वविज्ञाने तावदयं वेदशब्दः संसिद्धः । यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम । वेद एवं द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । इत्यादिपु . तादर्थेनैव वेदशब्दव्यवहारात् । एतदभिप्रायेणैव "वेदांश्चैके संनिकर्ष पुरुष ख्या: । अनित्यदर्शनाच्च । उक्त'तु- शब्दपूर्वत्वम् । श्राख्याप्रवचनात् । परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम्" । इति सूत्रेभ्यो भगवान् जैमिनिरपौरुषेयत्वं नित्यत्वञ्च वेदस्य दर्शयामास । न हि तावद्विज्ञानं पुरुषप्रयत्नसाध्यं, नापि शब्दानां गोत्वादिसामान्यविज्ञानैः सह वृत्तिनियामकः कश्चन सम्बन्धः पुरुषप्रयत्नसाध्यः । नापि शब्द: स्वरूपतः पुरुषप्रयत्नसाध्यः । तस्मादपौरुषेयो वेद इति युक्तमेतत् । , अथ तामेतां विद्या व्यवसायसहकारेण बुद्धौ स्वयमेवाविभूतां तत्रभवानाप्तो महादिः परबुद्धिप्रवेशानुग्रहार्थं कयाचित्परिपाट्या मनसैव संनिबध्नाति, तादृशपरिपाटीपरिकल्पिते शब्दा- भिनयनिरपेक्षे सोपक्रमोपसंहारे प्रकाशप्रधाने विषयजाते । छन्दश्रु तिनिबन्धादिशब्दसमानाधिकरणो वेदशब्द प्रवर्तते ।

·बेदधर्मव्याख्यानम् ॐ स . . "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुभिह्मवर्यमुवा । तं ह जोणि स्थविरं शयानमिन्द्र उपन्यो- वाच । भरद्वाज ! यत्ते चतुर्थमायुर्दद्याम् किमनेन कुर्या इति । बह्मचर्यमेवानेन चरेयमिति होवाच । तं ह त्रीन् गिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार, तेषां हैकै कम्मा मुष्टिमाददे । होवाच भरद्वाजेत्यामन्त्र्य वेदा वा एते, अनन्ता वै वेदाः एतद्वा एखभिरायुभिरन्यबोचथाः, ल इतरदननूक्तमेव ।" ( तै० ब्रा० ३०१०१११।३।४ ) इति तैत्तिरीयश्रुत्या तथावगमात् । एतदभिप्रायेणैव-- "न "न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वा तेः । न पौरुषेयत्वं तस्कर्तुः पुरुषस्याभावात् । मुक्त मुक्त योर योग्यत्वात् । नापौरुषेय- स्वान्नित्यत्वमङ कुरादिवत् । तेषामपि तद्योगे दृष्टयाधादिप्रसक्तिः । यस्मिन्नष्टेऽपि कृतबुद्धिरूपजायते खत्मरुपेयम्” इतिसूत्रेभ्यो भगवान्कपिलोऽनीश्वरवादी प्राकृतिकवाद औरुपे यत्र कार्यत्वं च घेदस्य दर्शयामास । भगवान्बादरायणस्तु “शास्त्रयोनित्वात्" इति वदन्नौ रूपेत्यवमोश्वर जन्यस्वञ्च वेदस्य दर्शयामास ॥२॥ बुद्धयुत्पत्तेः प्राग्बुद्धिविषये वा बुद्धिक्रमबन्धे वा बुद्धिस्वरूपे एव वा समर्थते पुरुषः किन्तु प्रकृतिनियमसिद्ध एवायं बुद्धिक्रमोइय इति पयतमेतत् । श्रथ नस्वेवायं प्रतिव्यापारः खलु वागव्यापारमनन्तभव्य प्रवर्तमानो है इत्यवश्य मसौ निबन्ध: शब्देनाभिनीयमानो भवति । सत्र च तादृशे निबन्धच्छायारूपेऽर्थप्रधाने शब्द जाते अन्धसन्दर्भादिशब्दसमानाधिकरणो वेदशब्दः प्रवर्तते । "स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । यो ऽर्थज्ञ इत् सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा" । इत्यादिश्रु तिषु तादर्येनैव तत्प्रयोगात् । एतदभिप्रायेणैव-"बुद्धिपूर्ण वाक्यकृतिदे । आह्मणे संज्ञाकर्म सिद्धिलिङ्गम्" इतिसूत्राभ्यां भगवान् कणादः कृतमत्वं वेदस्य दर्शयामास । मन्त्रसूक्तादिपरिच्छेदचिन्यासानामप्राक्तत्वादृषिसम्बन्धश्रवणाच पौरुषेयत्वं युक्तम् । अब पुनरसौ प्रन्थोऽपि चिराय स्थायित्वसम्पत्तवे लिपिसात् क्रियते । सवैतस्मिन् सोपकमोपसंहारे शब्दलिपिप्रधाने पनजाते पुस्तकादशब्दसमान्यधिकरणो वेदशब्दो व्यवहियते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् श्रयं च व्यवहारः सामान्यतो लौकिकेष्वेव दृश्यते न विशिष्टेषु । श्रुतिस्मृत्यादिषु भूयसा तादर्थेन वेदशब्दानुल्लेखात् । तदित्थमन्तःकरणवृत्तिदूरीकृतान्तरायतया यत्किञ्चिद्विषयावच्छे- देनानुभूयमान प्रकाशात्मके ब्रह्मणि मुख्या वृत्तिः, तस्यैव पुनः क्रमनिबन्धवैशिष्ट्ये निबन्धग्रन्थ- वैशिष्टय निबन्धपुस्तकवैशिष्ट्ये चौपचारिकीत्येवं चतुष्टयी वेदशब्दप्रवृत्तिः, तथाचैकेषामपि वेदाना मन्त्रनिबन्धग्रन्थादिनानाभाकव्यपदिष्टानां स्वस्वरूपेणाकर्तृ कत्व ईश्वरविभूतिरूपसूर्यादि- कतृ कत्वेऽपि वा संभवत्याप औपाधिकं मनुष्यकतृ कत्वमस्तीति विषयभेदाभिप्रायेण सर्व समञ्जसम् । अत एव "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा” १ “यो बै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यश्चास्मै पहिणोति वेदम् ' २ "अजान ह वै पृश्नीस्तपस्यमानान् ब्रह्मस्वयंभु अभ्यानर्ष, तहषयोऽभवन" ३ "यज्ञेन वाचः पदवीयमायं स्तःमन्वविन्दनृषिषु अविष्टाम्” ४ इत्यादिश्रुतिभिस्तथा- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । श्रादौ वेदमयी दिव्या यतःसर्वाः प्रवृत्तयः ।।१।। युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥२॥ इत्यादिभिः स्मृतिभिध योयं वेदानामकृतकस्ववादो दृश्यते, यश्च-"भृगुवै वारुणियरुण पितर मुपससार । अधीहि भगको ब्रह्म ति”-इत्युपक्रम्य “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म" इति श्रुत्या, "विज्ञानमानन्द ब्रह्म"-आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते, आनन्देन जातानि जीवन्ति, आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इत्येवमादिश्रु त्या च ब्रह्मप्रतिपादकत्वात्प्रतिपाविषयप्राधान्यावद एवेश्वर इति प्रयादः, या "अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्यदृग्वेदो बजुर्वेदः सामवेदोऽर्वाङ्गिरस इति" "यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः, तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" । "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि अनि स्तस्माबजुस्तस्मादजायत" ॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २३ , इत्यादिभिः श्रुतिभिर्वेदानामीश्वरजन्यत्वप्रथादः, यश्च "तिस्रो वाच ईरयति प्रवह्नि तस्य- धीतिब्रह्मणं मनीषाम्" | "वह्निरादित्यो भवति । स तिस्रो वाचः प्रेरयति ऋचो यजूषि सामानि, ऋतस्यादित्यस्य कर्माणि ब्रह्मणो मतानि । एष एवैतत्सर्वमक्षरम्" इति यासकीयमन्त्र- निर्वचनपरिशिष्टात् तथा “ये अर्वाकुतवा पुराणे वेदं विद्वांसभितो बदनि । आदित्यमेव ते परिवदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं तृतीयं च हंसम्" । इत्यादितैत्तिरीयकमन्त्रात् - "सैषा त्रयी विद्या तपति य एष तपति" इत्यादिब्राह्मणवचनाच वेदानामीश्रविभूतिजन्यत्वबादः, यश्च "यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिण अन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण तां देवीं वाच हविषा यजामहे स नो दधातु सुकृतस्य लोके" "नमा ऋषिभ्यो मन्त्र कृ यो मन्त्रविद्भ्यः । मामामृषयो मन्त्रकृतो मन्त्रविदः प्रादुर्दैवीं वाचमुद्यासम्" इत्यादिमन्त्राम्नानात् तथा "ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः, एष वै ब्राह्मण ऋषिरायो यः शुश्रुवान, तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच' इत्यादिब्राह्मणवचनाच वेदानां महर्षिप्रोक्तत्वप्रवादः तेषामेषां पञ्चानामपि प्रवादानां परस्परविरोधाः परास्ताः । इत्थं तावच्छन्दपक्षे व्याख्यातम् ॥ यज्ञः - अथ खलु विषयपक्षे तदेतद् ब्रह्म त्रेधा विभज्य व्याख्यायते, आधिदैविक च आधि- भौतिकं च आध्यात्मिकं चेति । यत्किञ्चिदेवेदंजगत्प्रपञ्चमानं दृश्यते तत्सर्व देवोपादानकमेव । अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः । एते वै यज्ञस्या ये तन्वी, यदग्निश्च विष्णुश्च तस्माद्यज्ञविद्यया सर्व जगद्विज्ञायेत । यज्ञश्च हौत्राध्वयंवोद्गात्रसंसाध्यः तत्र हौत्रसाधनमृक् । आध्वर्य्यवसाधनं यजुः प्रौद्गात्रसाधनं साम । इत्थं च ऋङ्मण्डल यजुर्ममण्ड- लसाममण्डलसमवायो सदेतन्मण्डल त्रयप्राधान्याधिकारेणाधिदैविकवेद स्वधा-ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदश्चेति, तदेतदादिमे महायजुर्वेदान्थे प्रपश्चितम् । श्राधिभौतिकविद्याऽपि त्रेधा । भूविद्या, भुवर्षिद्या, स्वर्षिद्या चेति । तत्र चराणामधराणां च ज्योतिषामन्योन्यसंबन्धस्थितिगत्या- दिभिः कालविज्ञानेन देवयोगविज्ञानं स्वर्वेदः । अग्निवायुपर्जन्यादिदेवानामन्तरिक्षस्थानामन्योन्य- सम्बन्धेन वृष्ट चादिविज्ञानं भुषर्वेदः । भूमिष्ठानां धातुजीवमूलानां प्रादेशानां सामाजिकानां चानु- बन्धेनायुर्वेदादि सर्वार्थविज्ञान भूषेदः ॥ तदेतदादिमे पुराणे सृष्टिप्रतिसृष्टिवंशवंश्यानुचरितादिनिरूपण- प्रन्ये प्रसक्तानुप्रसतया सर्व प्रपम्चितम। केचित्तु भाधिदैविकविद्यामधियज्ञत्वेन आधिभौतिक विद्या स्वाधिदैविकत्वेनाभिप्रबन्तीति बोध्यम । प्रथा मास्मिकमपि त्रेधा शारीरिक मानसिकमात्मिकं चेति ।

·२४ * वेदधर्मव्याख्यानम् * । ८ शारीरप्रयत्नाभिनिर्वयं शरोशनुवन्धिफलकं च कर्मजातं यज्ञधर्माख्यं कर्मकाण्डेन ब्राह्मणपदप्रसिद्धन मानसप्रयत्नाभिनित्यं मनोनुबन्धिफलकं च कर्मजातं योगधर्माख्यमुपासनाकाण्डेन आरण्यकपद- सिद्धन अात्मनिर्वय॑मात्मानुबन्धिफलकं कर्मजातं विज्ञानधर्माख्यं विज्ञान काण्डेनोपनिषत्पदप्रसिद्धन, ब्राह्मणग्रन्थे प्रपञ्चितम । तत्र परनिष्ठानां धर्माणां परस्मिन् सम्पादनम् यद्वा परनिष्ठानां धर्माणा- नात्मान सम्पादनम् , यद्वा आत्मनिष्ठानां धर्माणां परिस्मिन्सम्पादनम् , इत्येतत्त्रयं कर्मकाण्डपदार्थः । एषां त्रयाणां यज्ञतपोदानशदैर्व्यवहारः । अथ परस्योत्कृष्टस्य धर्मग्रहणार्थ तस्मिन्नुत्कृष्टे स्वात्मसमर्पणमाश्रयग्रहणं प्रपत्तिर्नाम-यद्वा एकत्रावस्थाप्यमानस्य चित्तस्य स्वास्थ्यात्तदन्तःस्थितानेकशक्तिस्फुरणं सयमयोगो नाम, यद्धा निरवल- म्बस्य चित्तस्य दौर्बल्यनामनकतासाधनात्सुखसाधनं परमयोगो नाम इत्येतत्त्रयमुपासनाकाण्डपदार्थः । एषां त्रयाणां भक्तियागकर्मयोगशब्दैव्यवहारः । अथ कटककुण्डलगवेयकादीनामेकसुवर्णकार्यत्ववदेषां तेजोबन्नानामेकपुरुषकार्यत्वादेषु सर्वेषु प्रपञ्चेष्वेकत्वप्रतिपत्तिः परिणाम्युपादानवादः यद्वास्वाप्नवृत्ति- यज्जाग्रवृत्तेरपि निरालम्बनावस्थानान्नित्यानित्यविज्ञानातिरिक्तानामसत्त्वप्रतिपत्तिविवर्तीपादानवादः, यद्वा नित्यानामेव सतां केषांचिदानां संघातभेदाभ्यां जगत्प्रतिपत्तिरिति प्रकृतिवादः, इत्येतत्त्रयं विज्ञानकाण्डपदार्थः । तदित्य मयं ब्रह्मविद्या सर्वविद्या भवति सर्वासामेवैकदेशिविद्यानामथर्ववेदपरिशि- पाख्यानामेतद ङ्गोपाङ्गभूतत्वतात् ।। सेयमेकैका विद्या विद्योपधायकः शब्दो वा मन्त्रः, मन्त्रैश्च देवताss- राधिता भवति । देवारावनं च यस्य देवस्य यत्कर्म यादृशं वर्तते तस्य यथाद्विज्ञानेन यथावदुपचारेण च यथेच्छाथसंसाधनम् । देवमयं हीदं जगत् सर्वे च देवाः प्रत्येकविलक्षणशक्तिमन्तः । परस्परानुकू- ल्यप्रातिकूल्याभ्यां च तत्तच्छक्तिविजृम्भितमेवेदं जगद्विद्योतते । तदतस्तच्छक्तिविद्यया सर्वे देवा यथेच्छं विनियोक्त शक्यन्ते, सा शक्तिरेव देवानामेषां कर्म, अथ यदस्माकं कर्म तदप्यस्मदन्तर्गतानां तेषां तेषां देवानमेव कम, । यदीदं कर्म, प्रतिकूलकर्मणा बाधितं मूर्च्छितं न भवति तदा व्यद्वियते तत्र चैतन्यम् , तस्मादिदं चैतन्यं तनिष्ठशक्त्यनुसारेण प्रवर्तमानं कमैव । न चैतत्कर्म विज्ञानादति- रिच्यते ? विज्ञानपि वा कर्मणः । देवपदप्रसिद्धतत्तद्वस्तुप्रसादस्य साध्यावस्था कर्मेत्युच्यते, सिद्धा- वस्था तु विज्ञानम् । न च सिद्धावस्थामनपेक्ष्य साध्यावस्था भवति नापि वा कारणसिद्धावस्थामन्तरेण कार्यस्य वस्तुनः साध्यावस्था प्रवर्तते । तस्मात्कर्म च विज्ञानं च प्रसतानुप्रसक्त' भवति तस्मादेक- मनपेक्षमाणस्येतरदनर्थकं भवति । तस्माद् यः कश्चिदेव ब्राह्मणो विज्ञानप्रधान: स्यात् ज्ञानेन्द्रि- यप्रधानः स्यात्सोप्यवश्यं श्रमेण कर्मणाऽऽत्मानमनुबन्नीयात् ॥ यः कश्चिदेव क्षत्रियः कर्मप्रधान: , ·* वेदधर्मव्याख्यानम् २५ स्यात्कर्मेन्द्रियप्रधानः स्यात्सोप्यवश्यं वेदेनात्मानमनुबध्नीयात् । त्रीण्येव तु कर्माणि भवन्ति । यज्ञो दान तपश्चेति । आत्मस्थितानां विषयाणामितरात्मसम्पत्तये समर्पणं दानम् । अन्यतः स्थितानां विषयाणां स्वात्मसम्पत्तये स्वात्मन्यतिशयरूपेण सन्निधिकरणं तपः । एतच्च दानादानद्वयं स्वसम्बन्धेनोक्तम । एतदेव द्वयं यदि परसंबन्धेन स्यात्तदा यज्ञशब्दः । अत्र स्वपरशब्दयोर्विवक्षाविशेषाद्यज्ञदानतपसां सङ्की- ार्थत्वम् । अथापि द्वौ विशेषौ मुख्यतः कर्मणो लभ्यते । केषाञ्चिद्विषयाणां किञ्चिदंशस्य स्वस्मिन्पर- स्मिन् वातिशयरूपेणाधानसंस्कार एकः । आहितस्य वा किञ्चिदंशस्य स्वस्मात्परस्माद्वा परित्यागरूपेण शुद्धिसंस्कार एकः । तत्र प्रकाशफलकोऽतिशयो विज्ञानम् । प्रवृत्तिफलकोतिशयो धर्मः। धर्म एव तु विज्ञानेन गृह्यते विज्ञानमेव च धर्मेणाराध्यते । तदतः खलु धर्म एव द्रव्यगुणादिरूपो विज्ञानस्य विषयः । विज्ञानमेव समुदायाद्यवयविरूपं धर्मस्याश्रयः । अत एव धर्मेष्वेव विज्ञानानि प्रवर्तन्ते तत्रैव चावति- ठन्ते । एवं विज्ञानेष्वेव धर्मा विनियुज्यन्ते तत्रैव चैते प्रतिष्ठन्ति । यत्किञ्चिदेवेदं विषयजातं दृश्यते घटपटादि । म, सर्वोपि कस्यचिदन्यो धर्मः । यद्वा किंचिदिदं विज्ञानजातं धर्मेणावच्छिद्यते घटपटादि । तदपि सर्वे विनानगृहीतं विज्ञानमेव । अण्डतापन्नरसगृहीताण्डस्थरसवत् । अथ विज्ञानमपि धर्मः । आश्रयं धर्मिणमन्तराऽनुपलब्धेः । अथ धर्मोपि विज्ञानमेव । विज्ञानव्यभिचारे तस्याऽसिद्धः। तदित्थं भर्वस्यैव प्रकाशप्रधानत्वात्प्रवृत्तिप्रधानत्वाञ्च सर्व एवायं वेदः, सर्व एवायं धर्मः । तदित्थं वेदधर्मपदयोः सामानाधिकारण यम् । यस्तु पुनरत्र भेदः स ज्ञानक्रियाभेदनिबन्धनः । यथा नीलोघट इत्यत्र नीलगुण- मुखेन नीलपदं घटत्वमुखेन घटपदं चैकमेवाश्रय मभिदधाने तद्वदिदं धर्मपदं क्रियामुखेन वेदपदं तु ज्ञानमुखेनैकमेवाश्रयमभिदधात । व्यावाल भात्तु लोके विशेष्यविशेषणव्यवहाराऽप्रसक्तः । विज्ञान- विशेष सम्बन्धविवक्षायां तु संभवत्येव सर्वथा विशेष्यविशेपणभावोऽपि । तथा च 'वेदाद्धर्मः प्रसीदन्ति, धर्माद्वदाः प्रसीदन्ति । यथा च विषयाणां विज्ञानोपाधित्वे ब्रह्मशब्दवाच्यता । एवमेव तेषां कर्मोपाधित्वे धर्मशब्दवाच्यता । विज्ञानात्त कर्माणि प्रसिद्ध्यन्ति । अत एव च वेदाधर्मो हि निर्वभौ । तस्माद्धर्मा- धिगमनप्रकारान्तरेण ब्रह्माधिगमनं भवति, ब्रह्माधिगमनं च गुरुसंप्रदायेन ग्रहणाद् विद्याधिगमनं भवति । गुरुणाब्रह्मविषयकस्वसंस्कारस्यैव शिष्येष्वाधानात् । तच्च पुनर्वेदाधिगमनं भवति । द्वारभुत- शब्दपुरस्कारेणैव संस्कारस्याप्याधानात् । न च शब्दमप्रयुज्योपदेशः सम्भवति, तम्मान्नत्वेव वेदाधिगम- नमन्तरेण विद्याधिगमनं ब्रह्माधिगमनं वाऽनायासतः शक्यमतः खलु वेदाध्ययनं मुख्यम् । उक्त हि 'प्रमाणोपाधिकं विज्ञानं वेदः, विज्ञानोपाधिभूतं प्रमाणजातं च वेदः' इति । तत्र नाविदुषः प्रमाण जातं ·२६ * वेदधर्मव्याख्यानम् * . प्रमाणोपाधिकं विज्ञानं सम्यगाराधितं भवतीत्युपजीव्यत्वाद्विज्ञानोपाधिभूतप्तमाणाधिगमनमेव वेदाधि- गमनमादौ कर्त्तव्यतामायाति । स चायं प्रमाणरूपो वेदः शास्त्रमित्युच्यते, तदपि त्रेधा, विभज्य द्रष्टव्यम्- पुराणशास्त्रमनुष्ठानशास्त्रमङ्गशास्त्रं चेति । सृष्टः प्राकालमारभ्य प्रलयकालपर्यन्तं यद्यथा प्रकृतिचेष्टितं नियमबद्धं दृश्यते, तत्तथा प्राकृतार्थनियमप्रदर्शनं पुराणशास्त्र ब्राह्मादिभेदेष्टादशधा भिन्नम् । तथा तमेव नियमक्रममवलम्ब्य स्वप्रतिकूलार्थनिरासः स्वानुकूलार्थसंपर्कश्च यदनुष्ठीयते तदिदं संस्कृतार्थनियमप्रदर्शनमनुष्ठानशास्त्रमृगादिभेदचतुष्टयभिन्नम् । अथ तदुभयभेदविज्ञानोपायभूतानां केषा- चिदर्थानां यद्विज्ञानं नियमेन प्रागुपयुज्यते तदङ्गशास्त्रं शिक्षादिभेदैः षोढा भिन्नम् । तत्रेदमनुष्ठानशास्त्रं पुराणशास्त्रं चोपरिणाद्वशद्य न दर्शयिष्येते-अङ्गशास्त्रं तु तावदिहोपक्रम्यते । तत्र यदेव किचित्प्रमाण- आतं लक्ष्यते तत्र सर्वत्रैव तावच्छब्दः प्रधान भवति, इतर सर्व प्रत्ययेष्वप्यनुगमात, अतीतानागतसन्नि- कृष्टप्रविकृष्टयोग्यायोग्ययावद्विषयस्वतन्त्रत्वाच । तदुक्तमभियुक्तः न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्वमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥१॥ प्रत्यक्षणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वदस्य वेदता ॥२॥ इति । तस्माद्वदाधिगमनाय प्रयतमानेनादौ वाग्विषया अधिगन्तव्यास्तदर्थ शब्दसमीक्षातन्त्रमुपयुज्यते । तत्र च वर्णशिक्षा. अक्षरच्छन्दः, दनिरुक्तिः, विभक्तिसंस्कारः, अलङ्कारसाहित्यम, प्रामाण्यव्युत्पत्तिः, कथातर्कन्यायः, मन्त्रसिद्धिश्चेत्येते क्रमेणाष्टौ विषया यथावदधिक्रियन्ते । एवं विज्ञाय वातन्त्रस्वतन्त्रो- भवति स नानृतं वदति-तदेतदुक्त स्थालीपुला कन्या येन प्रातिशाख्ये- बेदस्याध्ययनाद्वमः संप्रदानात्तथा श्रुतेः । वर्णशोऽक्षरशो ज्ञानाद्विभक्तिपदशोऽपि च ॥ इति ॥ एते च विषयाः प्रतिव्याकरणं भिद्यन्ते, व्याकरणं तु यत्किञ्चिद्भाषाभिज्ञानम् , तदेतदेकं वेदा ङ्गम् । एवमन्यान्यपि पञ्च वेदाङ्गानि भवन्ति-तान्यागतः परमेकैकशोऽनेकधा निरूप्यन्ते । तथा हि स्मरन्ति तावत्- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के २७ शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां चितिः । छन्दोविचितिरित्येष षडङ्गो वेद उच्यते ॥ १ ॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ २ ॥ शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३ ॥ इति । ते के शिक्षादयः पदार्था इति जिज्ञासोपतिष्ठते-तत्रानेकदर्शनानि भवन्ति । एके तावदित्थं पश्यन्ति-"छन्दःपुरुष इति यमबोचाम वर्णसमाम्नाय एषः” इतिश्रुतेवर्ण- ममारब्धशरीरस्य सर्वस्यापि वाग्विषयात्मकस्य वेदपुरुषस्य षड्भिरङ्गर्भवितव्यम् । "शरीरमिति मंनां लभते, तच्च षडङ्गम्-शाखाश्चतस्रः, मध्यं पञ्चमम् , षष्ठं शिरः” इति सुश्रुतोक्तरीत्या प्रसिद्धपुरुषशरीरस्यापि षडङ्गत्वेनैव व्यवस्थापनात् । पश्यामि च सर्वस्यापि वेदस्य षडेवाङ्गानि, यस्य कस्याप्यर्थस्य विज्ञाने सार्धायतव्ये तदोया' षडविषयाः प्रदिशता भवन्ति ततः खलु तद्वद- सिद्धिं मन्यन्ते तथा हि - (छन्दः) . यस्य विज्ञानं साधयितव्यं तत्र कियन्तः पदार्थाः कथंभावेन वान्तर्भूताः इत्येवं तदन्त- रङ्गपदार्थानां रीतिबन्धेन यद्यथावदुल्लेखः क्रियते तस्यैतस्य छन्दःसंज्ञा । मिनिश्छन्दः. प्रमितिश्छन्दः प्रतिमितिश्छन्दः, इति यजुर्मन्त्रात् “शिल्पंछन्दः” इत्यैतरेयश्रुतेश्चैतदुभयानुगतस्य रीतिबन्धस्यैव छन्दस्त्वेनाभ्युपगन्तव्यत्वात् । छन्दसश्चास्य वेदपादत्वमभ्युपगछन्ति । यदाधारेणास्य शरीरमेव- तिष्ठते यदाधारेण वासो देशविशेष गच्छति म पादः । रीनिबन्धेनैव हि तस्यतस्यार्थस्य शरीर. मवतिष्ठते - तदाधारेण बासौ बुद्धिदेशं गच्छति - तस्माद्रीतिबन्धस्य तत्तद्वेदपादत्वाभिमानः । अवश्यं च भृत्यशक्तिभिः कृतावयवा स्वामिशक्तिर्भवतीति कृत्वा परस्य स्वामिनः स्वरूपावयवोपचा- सद भृत्यानां परच्छन्दस्त्वम् स्वामिनस्तु स्वच्छन्दस्त्वम् , तच्छक्तरन्यशक्तिस्वरूपारम्भकत्वाविवक्ष- ·२८ * वेदधर्मव्याख्यानम् * णात्, भृत्यस्यापि स्वशक्तिस्वरूपमात्रापेक्षया स्वच्छन्दता तिष्ठत्येव । यत्रापि वचसा छन्दयामा- सेत्याह तत्रापि विधेयव्यक्तिप्रवृत्तः स्वप्रवृत्तिस्वरूपारम्भकत्वं वचनेन चकारेत्यर्थः । तस्मात्सर्वत्र रीतिबन्धश्छन्दः, अन्तरङ्गपदार्थाश्छन्दः, अवयवसंनिवेशश्छन्दः, स्वरूपसंनिवेशश्छन्दः । स्वरूपारम्भ- कावयवानां यद् पेण तत्रावस्थानं तदुल्लेखश्छन्दःशास्त्रम् । इति ।। ( निरुक्तम् ) अथैतस्योत्पत्तिस्थितिसंहतिवचनं निर्वचनं नाम, सा द्वितीया वेदभक्तिः। अवश्यं हि सर्वेषा- मेषामर्थजातानां संपत्तिप्रतिपत्तिविपत्तयो भवन्ति, तत्रापि येयं प्रतिपत्तिः स्थितिनाम्नी सा त्रिधा- उपचयापचयसाम्यभेदात् । स्वस्वरूपेण सतो यथाकथंचिद्धपिचरेऽप्युत्कर्षव्यवहारमात्र न तु स्वरू- पहानिः सा वृद्धिप्रतिपत्तिः लक्ष्मीसौभाग्यादिशब्दयोग्या । यत्र तु स्वस्वरूपेण सतो यथाकथंचिद्ध- पिचयेऽप्यपकर्षव्यवहारमात्र न तु स्वरूपहानिः सा हानिप्रतिपत्तिः निऋतिदरिद्रताक्षीणतादिव्यप- देश्या । यत्र तु तयोः साम्ये योगक्षेमव्यवहारमात्र न तु स्वरूपहानिः, तत्रोपचयेनापचयस्य अपचयेनोपचयस्य वा विशेषानाधायकत्वाद् विपत्तिकारणयोगेऽपि-उपचयेन तदुपक्षयसंभवाद् योगक्षेमशब्दप्रवृत्तिः । तदित्थमुत्पत्तिवृद्धिस्थितिक्षतिसंहृतिभिर्विपरिणामः सर्वेषामिति तदुल्लखो निरुक्तिशास्त्रम् ॥ (व्याकरणम् ) . अथैतस्य निर्वचनेन सिद्धस्य कतिपयधर्मसंयोगे धर्म सापेक्षा सामान्यविशेषबुद्धर्भवति । तथा हि-- तत्रैकत्वेन गृहीतेऽनेकत्वं प्रतिपद्यते, तदिदमेकस्य सतो विविधाकारत्वसमर्पणं व्याकरण नाम, सैषा तृतीया वेदभक्तिः । अवश्यं हि यथा घटो नानाविधः, पटा नानाविध', प्राणी नानाविधः, इत्येवं सर्वस्यैवार्थस्य कस्यचि देकत्वेन गृहीतस्य नानाविध्यं प्रतिपद्यते, नानाविध्येऽपि तस्य तत्त्वं न विहन्यते-विविधाकारत्त्वेऽपि तत्त्वानुवृत्तः, तद् व्याकरणम् । सर्वत्र व ह्यर्थे द्विविधा धर्माः, आत्मधर्मानात्मधर्मभेदात् । तत्रात्मधर्माश्छन्दसि व्याख्याताः । तद् व्याघाते तु तत्स्वरूप- हानिः। अथानात्मधर्म : संपन्नव्यापन्नस्तस्य स्वरूपेण सतो नानाविध्यं भवति, तजज्ञानप्रधानं व्याकरणशास्त्रम् । यथा निरुक्त्या प्रतिपन्ने घटधातौ-घटनम् , घटः, घर ते घटितमित्येवमनेकधात्व ..

·* वेदधर्मव्याख्यानमा व्याख्यानम , यथा वा निरुक्त्या प्रतिपम्ने घटशब्दे घटः, घटो, घटाः, इत्येवमनेकधावयास्याने व्याक- रगं भवति तदिदं शब्दयाकरणम् । एवमेवान्येषामर्थानामपिछया कर गम द्रष्टव्यम् । तथा च समस्तस्य व्यासो व्याकरणाम , संक्षिप्तस्य विवरण व्याकरणम् . एकरच तो निनिधासारत्वसमर्थनं व्याकरणस्य । सदुल्लेखरच ठयाकरणशास्त्रम् । ( गणितम्) अर्थतस्य व्याकरणादनेकधात्वेन गृहीतस्वाधस्य विज्ञानसौक्याथ संकलन गणित मात्र में चतुर्थी वेदभक्तिः । सर्वथा व्याकरणप्रतिकात रे । २५६ जनं व्याकरणम् संकलनं गणनम् । विकासो व्याकरणेन, संकोचो गणनेन । विवृत्तिा करणेन, सवृत्तिर्गणनेह । एकाकारस्य विविधा कारत्वसमर्थन व्याकरणेन, विविधाकारस्यकाकारतापाद गपनेन । विस्तारो 'व्याकरणेन. प्रस्तारो गनेना समस्तस्त्र व्यासो व्याकरणेन, व्यस्तस्य समालो गणनेन । यस गणनशास्त्रे गुणन- कर्मदशनारोनाप्येकस्य प्रपञ्चो न सक्षेप इति कश्चिद् व वात्तत छन् । सर्ववेदानां षडङ्गतया गणितवेदेऽपि गुणनकर्मात्मकव्याकरणसंनिवेशो दृश्यते, नैलारला विशिष्टस्य गरिणतस्य. वैपुल्यमाई- का इष्टव्यम् । बहवो हि लत्प्रकाराः सन्ति-तेषां प्रतिपादन मारिणतशास्त्रमा (शिक्षा) तदित्थं स्वरूपमुखेन सत्तामुखेन विशेषमुखेन सामान्यमुखेम च गृहीतस्याथस्य प्रवृत्ती येऽन्ये पदार्था अपेक्षिता भवन्ति तेसो बहिरङ्गपदार्थाना मुरकरण महत्वाच्या प्रदर्शन शिला नाम । इयं हि पञ्चमी वेदभक्तिः । अवश्यं सर्वेऽध्या येन मचि हे केन्द्रले वाजातेन ससृज्य प्रवतन्ते, अतस्तत्साध्यक्षिायां तानि बहिरङ्गाणि भवन्ति, संपामुष कर जालानामुपन्यासः शिक्षा । यथा ह्यन्यस्वार्थस्याभ्यार्थ प्रत्युपकरणत्वम् , एवमन्यवेदस्यायल्य वेदोष करणच, अतस्तस्य प्यन्यवेद- स्यान्यवेदं प्रति शिक्षात्त्वम् । अतोऽन्यवेदे तदुपयुक्ताम्यवेदी पिन्यासोऽपि शिक्षा र संस्य पार्थक्येनो- ल्लेखः प्रायेणासम्भवी । इतरोपयुक्ततया तत्साहचर्येणैव तदुल्ले बौसियान । यत्र या आधिक्य ते क्वचि- स्पार्थक्ये नोस्लिख्यते तत्रेद शिक्षाशास्त्रं भवति । प्रथा पणिनीयशिक्षादिका पाणिनीयव्याकरणोपयुक्तो करमार्थप्रतिपादकतयच्यते शिक्षाश स्नेम ·३०. दधर्मव्याख्यानम् * य ज्ञकल्ल्यशिक्षानारदशिक्षादिका तु यजुर्वेदीयमामवेदोश्रोत कर्मेपयुक्तशब्दोच्चारणरूपोषकरतार्थप्रतिपाद- ऋतयेष्यते शिक्षाशास्त्रम्। ( कल्पः) इत्थं च स्वरूपधर्मपुरस्कारण कारणधर्म पुरस्कारेण विशेषधर्मपुरस्कारेण सामान्यधर्मपुरस्कारें। चा प्रतिपन्नस्य यस्य कुत्रोपयोगिता-तेन किं किं साधयितु शक्यमिति तस्कर्तव्यताप्समर्थनं. कल्पो नाम ! सैषा षष्ठी वेदभक्तिः । एतदर्थमेव हि तस्क पूर्वाङ्ग द साथ्यते । तैविना तस्याप्रतिपत्त्या तदुपयोगिता ज्ञानं दुर्बलं स्य त् : सर्वस्यैवार्थस्य तत्र तत्रोपयोगितापूर्वक तदितिकर्तव्यतासमर्थनं श्रेयस्करं भवति । किमेतेन कर्तु शक्यते, कथं तेन सोऽर्थः साधयितु शक्यते, किं चैतेन कृतेन फलं. स्यादित्येतदर्थ- विज्ञाने स विज्ञाना स्वतन्त्रो भवति, यथेच्छ मुग्लमश्नुते, मुग्वसिद्धिश्च पुरुषार्थः । तस्मात्सर्वेषामेवार्थ जा- तानां व्यष्ट्या समाध्या या तदुए.योमितेतिकर्तव्य ज्ञान साधयितव्यम् । तदेतदर्थोपन्यासः कल्पशास्त्रम् । ( वेदः) . . . बभिश्चैतरय जगतमान्यस्तै रेक शास्त्र सङ्काया संपूर्ण भवति । एतदर्थषटकोपन्यासस्तस्य वेदो भवति, यस्पम्बन्धेनेते पडुल्लिखिताः स्युः । शास्त्र, तन्वं वेद इत्यनर्थान्तरम् । शास्त्रं वचनप्राधान्यात् । तन्त्र क्रियाप्राधान्यात , वेहो विज्ञानप्राधान्यात् । अत एव शास्त्र वचनमित्यनयोः, तन्त्रं परिपाटी इत्यनयोः, वेदो विद्या-इत्यनयोश्च पर्यायाभिधान प्राप्तिः । वेविद्यायोरभेदाध्यवसायात्तु वेदे ब्रह्मशब्द इत्येवं यथायथं योध्यमिति दिक। यथान्ये पश्यन्ति । इतरयावद्ध दाविगमनेऽधिकारसमकाः षड् वेदा भवन्ति । ते सर्वप्रथम ताव- दष्टमवर्षादृर्श्वमाषोड़शर्श सर्वैरेवाधिगन्तव्याः । तेषां च शिक्षितकम् , छन्दितकम ,गणितकम, भाषित- कम ,भावितकम, व्यवहतकमित्येतानि नामानि । तानि पुनः शिक्षाबन्दोगणितव्याकरणनिरुक्तकल्पपदैः प्रसिद्धानि । तत्र शिक्षायां लोकस्थितिप्रदर्शनद्वारा-श्राचारः संशोध्यते, छन्दसि रीतिबन्धप्रदर्शनद्वारा मयादासमयः संशोध्यते, गणिते-अङ्कप्रदर्शनद्वारा अर्थपरिच्छेदः संशोध्यते, व्याकरणे भाषासाहित्य- प्रदर्शनद्वारा वचनं संशोध्यते, निरुत तर्कप्रदर्शनद्वारा व्युत्पत्तिः संशोध्यते, अथ कल्पे कर्तव्यक्रिया- ·Y CASTRI * देवधर्मव्याख्यानम् * प्रदर्शनद्वारा तत्तदान यः संशोध्यते । तदित्थं षडप्येतान वेदान् विजानतामेवान्यनान्यत्र वे? विशषेऽधि कारः स्यादनधिकारश्चैतदविदुपाम् । तस्मादधिकारसमकतयैतेषां वेदानां वेदाङ्गशब्देन व्यवहार: । एतत्षटकाधिगमनं हि ब्राह्मणानां सामान्यो धर्मः । अथातो विशेषविद्याधिगमनं च तेषामपेक्षानुमारेरणा यथेच्छ भिद्यते । तथा चाहुः। अङ्को रीनिः स्थिति षा तकः कर्तव्यतेति च । सर्वे प्रागधिगन्तव्यास्तत ऊर्ध्व यथारुचि ॥१॥ इति । अमुमेवार्थ कश्चिदेवं पश्यति-अधिगन्तव्यो वेदः षोढा । समयवेदो नीतिशास्त्रं नाम, तेनाधि- गतेन सामाजिकशक्तिसिद्धिः संपाद्यते । वाग्वेदः साहित्यशास्त्रं नाम, तेनाधिगते नवाकक्तिसिद्धः सम्पाद्यते । अध्यवसायवेदस्तकशास्त्र नाम, तेनाधिगतेन मनःशक्तिसिद्धिः संपाद्यते । परिच्छेदवेदो गणनाशास्त्रं नाम, तेनाधिगतेन सर्वार्थव्यवस्था सिद्धिः संपाद्यते । पदार्थवेदो विज्ञानशास्त्र नाम, ते- नाधिगतेन सर्वार्थशक्तिसिद्धिः संपाद्यते । प्रवृत्तिवेदः समारम्भशास्त्रं नाम, तेनाधि- गतेन यथेच्छार्थ- सिद्धिः संपाद्यते । सोऽपौ षड्वेदी ब्राह्मणो यद्यथेच्छति तत्तथाकर्तुं शक्नोतीति भावनीयम् । अथान्ये पश्यन्ति । अत्र वेदाङ्गशब्देऽङ्गशब्दो ह्युपकारकार्थपरः । तथाहि-उक्त तावन्मन्त्रस्य ब्रह्मणो वेदत्वम् , तदुपयुक्तार्थसंग्रहश्च ब्राह्माणं भवति । तत्रोच्यन्ते मन्त्रोपयुक्ताः षड्विषयाः - शिक्षा, निरुक्तम् , व्याकरणम, छन्दः, ज्योतिषम् , कल्पः, इति। तत्र मन्त्रान्तर्गतवर्णोचारणप्रकारप्रदर्शनं शिक्षा ॥१॥ मन्त्रान्तर्गतस्य तस्य तस्य पदस्य कोऽर्थः, कस्माचायमर्थः, इत्येतदर्थनिर्वचनप्रकार प्रदर्शन निरुतम् ।। २॥ मन्त्रस्य पदानां स्वरसंस्कारप्रकारप्रदर्शनं व्याकरणम् ॥३॥ ऋग्यजु सामाधारण मन्त्राणां छन्दःप्रकार प्रदर्शनं छन्दः ॥ ४॥ अथ मन्त्रमारितकर्मणां कालभेदेन कर्तव्यानामुपयुक्तकाल- प्रकारप्रदर्शन ज्योतिषम् ॥ ५॥ तथैतेषां मन्त्राणां तत्तत्कर्मसु विनियोगसमर्थनं कल्पः ।। ६ ।। एषां च मन्त्रोपकारकत्वावदाङ्गत्वं द्रष्टव्यम् । अथवा- उक्त खलु ब्राह्मणानामपि वेदत्वम-एते च शिक्षादयः समुदित अडों ब्राह्मणं भवति, ब्राह्मणग्रन्थ एतेषामेव षण्णामर्थानामुल्लेग्वात् । तस्माद् वेदाङ्गसमुच्च- यात्मकं ब्राह्मणं वेदो न तु वेदाङ्गम् । तदवयवभूताश्चैते षडा वेदाङ्गानि । ये चेदानीं शिक्षाव्य करण- कल्पादिप्रन्था ऋत्विजामन्ति के पृथक् पृथगुपलभ्यन्ते तेर्वाचीनाः स्मृतयः । तद्वीजभूनानि तु ·* वेदव्याख्यानम् * . ब्राह्मणहान शिक्षादिवाक्यानि श्रतय इति विशेषः । तथा च वेदभेदाद ब्राह्मणभेदः, तद्भेदाच्च वेदाङ्गभेद इति बिजायते । तस्मात् सन्तु शिक्षादिपदवाच्यानि षडेव ङ्गानि वेदस्य, अथापि तानि प्रतिवदं प्रायण विलक्षणस्वरूपाणीति भाव्यम् । " अथान्य पश्यन्ति-यान्येतानि वेदषडङ्गानि श्रूयन्ते-उच्चाबचाः खल्वपि ते पदार्था भवन्ति, सन्ति हि बड़ विज्ञानानि सर्वैरेव सामान्येनाधिगन्तव्यानि । लोकशिक्षा, भाषासाहित्यम, ज्यौतिषम , संप्रदायः, व्यवस्था, शिल्पं चेति । तत्रेदमे कैकमने काङ्गम । तथा च लोकशिक्षाया नावल्लोकस्थितयः प्रदर्श्यन्ते । सृष्टिविद्या, इतिहामः, धातुमूलजीवानुबन्धिनी भूगोलविद्या. तत्तदंशाचारव्यवहाराः, तत्तद्दशभापोच्चारणविद्या, धर्मनीतिराजनीतिसमाजनीतयश्च ति-एवादयो लोकशिक्षापदार्थाः । अथ भाषासाहित्ये यत्किञ्चिद्दे शभाषा वर्णत: पदतो वाक्यतश्चनिरूप्यते । वर्णः, वाक्छन्दः, पदकोशः, पदसस्कारः, पदार्थव्यवस्था, अलङ्काराः, व्युत्पत्तिः, तर्कन्यायः-- इत्येवमादयो भाषासाहित्यपदार्थाः । अथ ज्यौतिपं ज्योतिःसम्बन्धेनापेक्षितं विज्ञान श्रेधा विभज्य मुनिभियाख्यातम , गणितं संहिता जातकं चेति, तत्र गणितं द्वधा भौमं दिव्यंच, तत्र 1 अङ्क श्रेढीखातचितिभाण्डक्रकचराशिषु । कुडके मिश्रके छायाक्षेत्रबीजेपुट्टभौमिकम् ।। दिव्यं करणसिद्धान्तभेदाज्ज्योतिष च स्मृतम् ! भौमानामपि केषांचिदिव्यत्वमुपलभ्यते ॥ मंहितायां तु भोमान्तरिक्षदिव्याः सर्वेऽपि प्रकीर्णविषया गणितफलभूतपरिणामसंबन्धन संघ प्रदशिताः, जातके च प्राणिसंबन्धेन भूतभविष्यद्वर्तमानस्थितिविज्ञानानि। अथ संप्रायः, आम्नायः, पद्धतिः, कल्पस्यनर्थान्तरम् । स च यद्यपि कर्मभेदादनेकधा भवति, अथापि त्रेधा विभज्य मुनिभिव्याख्यातः-श्रौतः, गृह्यः, सामयाचारिकश्च ति । औते यज्ञविधयः, गृह्य स्मार्तापरपर्याये संस्कार विधयः, सामयाचारिके तु प्रकीर्णधर्मविषय उल्लिख्यन्ते । अथ व्यवस्था सा च निर्वचनशक्तिः । इयंच निरुक्तिश्चतुर्धा-पदार्थनिरुक्तिः, वाक्यार्थनिरुक्तिः, प्रमाणनिरुक्तिः, तत्वनिक्किच ति ! तत्र पदार्थनिरुक्तिनिरुक्तशब्देनैवाख्यायते, सा च नैषण्टुकनैगमदेवतभेदास १ ·* वेदधर्मव्याख्यानम् . वेध विख्याता। अवाक्या निकिोमसाशन ख्यायो, मपि धर्म गोमांसा भक्तिमोमांस ब्रह्ममीमामा भेदात् वेधा विभज्य व्याख्याता । अथ प्रमाण नसक्तिव्युत्पत्तिशब्देनाख्यायते, यद्यप्यत्र विषये प्रातिस्विकतया मुनिग्रन्थो नोपलभ्यते-प्रथाप्य चीनविद्वद्भिरियमपि या विभज्य व्य ख्याता-- शाब्दिको मैमासिको नाककीचे ते । तत्र शादिदकी व्याडिसंग्रह वाक्यपदीय नुयारिषु मञ्जूषादिप्रथेषु, मैमामिको जैमिनिसूत्रभाहरहस्यानुयायिषु, आपोदेवोयादिप्रन्थेषु, तारिको तु गौतमसूत्रचिन्त मण्यनुया- थिषु पदवाक्यात्नाकरा दियन्थेषु ममुम्भता दृश्यते । अथैवं तत्त्वनिरुकिई निशब्देन ख्यायते-पाप्यणु- चादप्रधानवादाचद दभेदात् त्रेधा विभज्य व्याख्याता । अथ शिल्पम्-तच कौशलम् । तदपि त्रेधा विभज्य व्याख्यातम् आकृतानयतबन्धेन, प्रकृतिबन्धेन, वाग्बन्धेन च । श्राद्य क्षेत्रव्यवहार विद्य लेख्यविद्यादयः, द्वितीये विशकर्म विद्यादयः, तृतोये पैङ्गलादयः । तदित्थमेतेषामने कविषय र शरीराणामेकैक- विषयस्य द्वयोदयरप्यनुत्तिई श्यते, यथा ब्रह्ममीमांसाया वाक्यार्थनिरुतौ तत्त्वनिरुतौच धर्म- मीमा माया वाक्यार्थनिरुको भाषासाहित्ये च, एवमन्यत्रापि । तदित्यमोतप्रोतविषयतयान्योन्य- संकीर्णात्मकान्येतानि षड़पि वेदाङ्गानि न विशिष्य परिच्छेत्त शक्यन्ते, अतएव यत्किञ्चिदे- कविषयमनुमध्यैषां संज्ञाकरणम्-शिक्षा, व्याकरणम्, ज्योतिषम् , कल्पः, निरुतम् , छन्दः-इति । अथ प्येष मेकै कशा बातःप्रायेणान्यान्याः शाखाः समुद्भूय प्रतिपद्यन्ते, यथा भाषासाहित्ये वर्ण- प्रसङ्गलिपिज्ञानम् , छन्दःप्रसङ्गानीतिविज्ञानम् तत्पसङ्गाच वाद्यनृत्यविज्ञानम् , पदार्थव्यवस्था नसङ्गेन परिशिष्टथविज्ञानम, वाक्यार्थव्यवस्थाप्रसङ्गेनोपासनोपनिषदविज्ञानम्, अलङ्कारप्रसङ्गेनरसरीति- विज्ञानम्-इत्येवमन्यत्रान्यत्रापि शाखाप्रतिशाखापरिस्क टेनेतरत्रेतरविषयसंप्रसक्तिरु जम्भते । तस्मादु. ज्जावचाः खल्बप्येते पदार्था भवन्तीत्युक्तमनुसंधेयम ... अथान्ये पश्यन्ति । इह खलु ब्राह्मण समाजस्त्रेधा विभक्तो द्रष्टव्यः। दैवज्ञः, अथर्वा, पण्डितश्च । तत्रासौ दैवज्ञो ज्योतिर्गणप्रवणो देवसूचनाप्रधानः सर्वानेवैतान प्राकृतिकान् भावान् यथायथं विजानानोऽनुकूा प्रतिकूलं वा दैवसंयोगं लोके विज्ञायते । इह हि योग्येन क्रियमाणं योग्य कर्म सत्यनुकूलदैवसंयोगे सर्व सुकरं भवति तस्मात्कर्मसु प्रवर्तमानेनावश्यं सहकारी दैवसंयोगोऽपु- रोढव्यः। प्रतिकूले च देवसंयोगे महता प्रयत्नेनापि क्रियमाणं कर्म निष्फलं भवति, .. तस्मा कर्मकरणकाले सर्वदेव वा प्रतिकूलदैवसंयोगे विझाते. तत्प्रतिबन्धायाथर्वा प्रवर्तते । असावधळ ·३४ * वेदधर्मव्याख्यानम् * -- पुरेधाः अथवोग्निप्रवणः वर्मप्रधानः मर्वाने वैतान प्राकृतिकान् भावान् यथेच्छमितम्ततो किनियोक्त स्मथते, इप्टेन देवेन संयोजयति यजमानमनिष्टेन च वियोजयति । तदित्थं देवपुरुषकागरतेऽस्मन संसारे दैवज्ञपुरुषकारज्ञाभ्यां ब्राह्मणाभ्यां प्रवर्तमानो राजा वान्यो वा न कदाचिदवसीदति, नित्यं चाभ्युदयमासादयति । अथं च पुरुषकारो द्विविधः वैदिको लौकिकश्च । तत्र वैदिकः एषा- ऽनेन,थर्वणानुरुध्यते, यस्तु लौकिकस्तत्रासौ पण्डितः प्रवर्तते । अमौ पण्डितः सदस्यस्क ग्वणो व्यवहारप्रधानः सर्वानेतान् लौकिकान् भावान धर्मनीतिराजनी'तममाजनीतिभिर्व्यवच्छिद्य लोर स्वा- स्थ्यसुखाभ्युदयसिद्धयर्थमनेकधा व्यवस्था व्यवस्थापयति उपदेशकत्वेन प्रावियाकत्वेन समोक्ष त्वेन चासौ धर्मप्रचारको भदति, तदित्यमुक्तस्त्रेधा ब्राह्मणसमाजः। रत्नपरीक्षक-दगार्गलि-शिल्पज्ञ-कृषिविद्या वृष्टिविद्य मौहूर्तिक नैमित्तिक-सामुद्रिकादयो दैवज्ञभेदाः । तत्र दगार्गलं जलवद्भूमिपरीक्षा, शिल्पनि वास्तुविद्या- चित्रविद्या-संगीतविद्या-कौतुकविद्या-पाकविद्या- भोगाष्टकविद्या कामविद्या प्रतीनि चतु:- पटिकलाचातुरीविज्ञानानि । निमित्तानि प्रश्न-स्वर-स्फुरण-स्वप्न-शकुनादोनि भवन्ति । अथ तान्त्रिकौपा- सनिकयाजककर्मठदेशिकभिषगादयोऽथर्वभेदाः। तत्र दैशिको वैज्ञानिको धातुमूलजीवविद्यः, भिषक तु मनुष्यपशुपक्षिचिकित्सकः । सभ्योपदेशकदार्शनिकपौराणिकवैदिकव्यवस्थापकादयः पण्डितभेदाः, नत्र र वस्थापको नीतिज्ञो धर्मशास्त्री। स हि राजनीतिसमाजनीतिधर्मनीतिव्यवहारनीतिगणित भूगोलप्रकृतिभूगोलदेशभूगोलेतिहासदेशाचारकुलाचार देशभाषाद्यभिज्ञ एव स्यान्नान्यथा । .. अत्र देवसंयोगस्याधिदैविकाधिभौतिकाध्यात्मिकभेदेस्वैविध्यात् विविधदैवज्ञानसाधनतया त्रिस्कन्धविद्या वेद्या भवति दिव्यान्तरीक्ष्यविद्या, पार्थिवान्तरीक्ष्यविद्या, शारीरविद्या च । तत्राद्या. ग्रहगणितरूपा वरणतन्वसिद्धान्तशब्दप्रसिद्धा खगोलविद्या, द्वितीया सांवत्सरिकाणां यावदर्थानां ग्रहचार मुहूर्तवृष्टिसस्यजातकादीनामनेकरूपाणां प्रकृतिनियतिज्ञानसाधनरूपा संहिताशब्दप्रसिद्धा भूगोल- विद्या; तृतीया तु लग्नानुरोधिजातकप्रहफलभोगविज्ञानरूपा होराशब्दसिद्धा शारीरविद्या । एतासां तिसूणामपि विद्यानामाधारभूता ग्रहादिज्योतिर्गणितविद्यैवेति सर्वा एवैता ज्योतिषशब्देनोच्यन्ते, तब ज्यौतिषे शिक्षाछन्दोनिरुतयः पार्थगर्थेन द्रष्टव्याः । अथाथर्वणां पौष्टिकमाभिचारिक शान्तिः स्वस्त्ययनं चेति चत्वार्यव कर्माणि । तदुपाय- भूतविद्यापि त्रिविधा-यज्ञविद्या, मधुविद्या, योगविद्या चेति । तस्मादायर्षणिकवेद्यापि विद्या त्रेधा- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * . त्रयी, त-त्रम् , उपासना चेति । एतासां तिलणामपि विद्यान मार धूननदिति कतव्यताक्रमनियामकः कल्प एवेत सर्व क्रियाप्रधानशास्त्र कल्प इत्युच्यते, तत्र कल्पे शिनानन्दानिरुक्तयः पार्थगर्यन द्रष्टव्याः अथ पण्डितानामाचारग्राहकत्वादुपदेशकत्वात्तर्कादिभिरनिनिम्त्वाच जगस्थितिबोधसौ. कर्यार्थरोतिबन्धात्मकशिल्पप्रवर्तकत्वाच्च शिक्षाव्याकरणनिरक्तदन्दांस्यपेक्ष्यन्ते, एतानि हि शब्दानु- बन्धीनि, लायसनच पण्डिनो भवति । वाचामिनिविटया पदसि पाख्यानमुपकल्पमानः परहृदयस्थान दुव्यवसायानपगमय्य व्यवसायान्तरेऽभिनिवेशयति । ne क्रियाव्यमनोऽथर्वा, स हि सम्यकप्रयुक्तया मदमत्क्रयापद्धत्या यथेष्टामिष्टानिष्टान्यतरेणात्मानमन्यं वा संयोजयति । अथवे दृष्टिव्यसनो दैवज्ञः, अयमप्यहनिशं प्राकृतिकान भावान् प्रकृतिविकृनिभावेन विपरिवतमान'नुपस- मीक्षमाणोऽन्वयव्यति रेमभ्यमावापेद्वापाभ्यां च भवतो भूतान् भविष्यमाणांश्च देवपरिपाकान- नुसंधत्ते । तदेतेषां म्वस्ववेदोपकारकतया ज्योतिर्गणितस्य कल्पस्य शिक्षाव्याकरणनिरुक्तछन्दसां च वेदाङ्गत्वमवगम्यत इति भाव्यम्। . अथान्ये पश्यन्ति । यस्य कस्यापि विषयस्य, विज्ञानम वेदः । अनन्ता वै विषयाः, अत एवानन्ताः सन्ति वेदाः । एकैकस्य वेदस्यान्ये कतिपये वेदा उपकारका भवन्ति, उपकरके चाङ्ग राब्दः, “फलवस्प निधावफलं तदङ्गम्" इति मीमांसकोक्तरीत्या प्रधानोपयोगिन्युपकरणे तत्प्रयोगात । तम्माद्वदस्यैवेतर- वेदोपकारकत्वविवक्षायां वेदाङ्गत्वमभिप्रेयते । तथा च यत्र वेदे यावन्त एवेतरवेदा अपेक्ष्यन्ते, तत्र तावतामङ्गत्वमुपचयंते । अस्ति च याज्ञिकानामृविजामधिगन्तव्येपु होतृवेदाध्वयु वेदादिपदप्रसिद्ध यज्ञवेदेषु प्रत्येकस्याधिगमने षण्णामितरेषां वेदानामधिगमापेक्षा । अत एव होतृवेदादिवेदभेदात् षडङ्गा- न्यपि विशेष विधया भिद्यन्ते, अन्ये होतृवेदे शिक्षाव्या हरणकल्पादयः अन्ये च तेऽध्वर्युवेदे भवन्ति । अपेक्षासामान्ये त्वेकस्यैवान्यनान्यत्रोपयोगसंभवादेकस्यैवाने कवेदाङ्गत्वम् । अत एव यथैतस्य यज्ञवेदस्य षडङ्गत्वा, तथायुर्वेदग्याष्टाङ्गत्वम् ज्योतिर्वेदस्य तु व्यङ्गत्वं चतुःषष्टयङ्गत्वं वा यथोपयोग विवक्ष्यते' तदुक्त गर्गसंहितायाम्- यथैव वेदस्याङ्गानि पहुक्तानि मनीषिभिः । चतुःषष्टिस्तथाङ्गानि ज्यौतिषस्य विदुर्बुधाः ॥ इति ॥

·३६ * वेदधर्मव्याख्यानम् * . तस्म दुपयोगानुरोधेन वेदभेद द् वेदाङ्ग नि न्यूनातिरिक्तानि विलक्षणस्वरूपाणि चेति संसिद्धम् श्रत एव "इमे सर्व वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्या: सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सतिहामा: सान्वा ख्यानाः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्या." इत्यथर्व वेदीयमन्त्रे वेदस्य त्रयोदशाङ्गानि दर्शितानि, वेदाङ्गत्वसमर्पकसहशब्देनैव कल्पादीन मुल्ले वात् । एवमेवा न्यत्रापि "द्वं विद्य वेदितव्ये परा चैवापरा च, तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽश्ववेदः शिन कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्योतिष म त । सा परा यया तदक्षरमधिगभ्यते" इत्यायां श्रुती दशा नामपरविद्यानां परविद्याङ्गत्वमाभातीति भाव्यम् । तस्माद दानामेवेतरवेदापेक्षितत्वे वेवास्त्वमित्यनन्त वेदा अनन्तान्येव च वेदङ्गानीति ससिद्धम् ।। ६॥ तदित्थं बहुभिरेतैदर्शननिरूपितानि वेदाङ्गानि । वेदाश्च वेदाङ्गानिचेत्येते एवोभये वाग्विषया अध्येतव्यविषया भवन्ति न च वेदवेदाङ्गाभ्यामतिरिच्यते किंचिदध्ययनाय । ननु चतुर्दश विद्यास्थाना नीत्याह भगवान् याज्ञवल्क्यः- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।। इति ।। तत्र वेदवेदाङ्गाभ्यामतिरिच्यन्ते चत्वारीमानि पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि । उच्यते. उतानि खलु वेदाङ्गविषयतयाने कदर्शनानि, तत्र तृतीयदर्शनपक्षपातिनामतिरिच्यन्ते षडङ्गेभ्यः पुराणादीनि, वत्रापि लौकिका एव पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणामर्था मन्त्रार्थानुपयुक्तत्वाद्वदाङ्गत्वं न भजन्ते, वैदि- कानान्नु वृजेन्द्रकोपाख्यानादीनां पौराणि कार्थानां मन्त्राथचिन्ताभ्यूहादोनां तार्किकार्थानां च निरुक्त, ब्र संस्कारादीनां धर्मशास्त्रार्थानां कल्पे चान्तर्भावस्य सुप्रसिद्धत्वात् । अत एव "विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः" इति पारमर्षसूत्रं सङ्गच्छते । तस्माल्लौकिकानामप्यर्थानां यथाकथंचिद्दर्शनेऽपि विद्यास्थानत्वं यथा न परिहीयेतेति पुराणादीनि पृथगुल्लिख्यन्ते, वस्तुतस्तु वेदाश्च वेदाङ्गानि चेत्युभयान्येव विद्यास्थानानि भव- न्तीति निपुणमध्यवसेयम् । ये तूपवेदा ये वानुवेदाः ये चापि वा निगमागमभेदाः प्रवृत्तिसमीक्षायां विशि- ध्योपदशितास्तेषामपि वेद वेदाङ्गान्य.मन तरकत्वाच । कियन्तस्तु-अवान्तरभेदा वेदस्य, कियन्तो का वेदाङ्गानामित्येतत्सर्व प्रवृत्तिसमीक्षायां द्रष्टव्यम् । . ॥ इति वेदविषयकः प्रस्तावः ।।

·अथ धर्मचतुर्दूहसमादेशः। १) धर्मो हि नाम सर्वश्चतुर्द्धा सम्प्रतिपन्न:-केवलसत्तासिद्धः १ केवलभातिसिद्धः २ युगप- ग्यसिद्ध. ३ पर्यायोभयसिद्धश्च ४ इति । तत्र ज्ञानं च क्रिया चेति द्वतत्त्वे नित्यं सत्तासिद्ध भवतः । वैते भातिसिद्ध अस्ति ज्ञानं च क्रिया चेति भातिरुदेति । यदीदं द्वयं न स्यातहि भातिरेव दियात् भातीत्यस्य ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थः । यश्च ज्ञानविषयो भवति तस्य ज्ञानसत्तया सत्ता सिद्धा इति । ज्ञानस्य तु सत्ता स्वतः सिद्धा वक्तव्या, न तु ज्ञानान्तरसत्ताधीना, तथा सत्यनवस्थाप्रसङ्गात् । नुभवसिद्धश्चायमर्थः-यथाभाति जगदर्थ इति कृत्वा सोस्तीत्युच्यते, नैवं भाति भातिरिति कृत्वा तिरस्तीति युज्यते वक्तु म् । तस्मात् सत्तासिद्धमेवेदं नानमिति सिद्धम् । अथ क्रियापीयं ज्ञाननिष्ठा गासिद्धा द्रष्टव्या। किन्तु ज्ञाने सत्ता स्वतः सिद्धा, क्रियायां परतः प्राप्त ति विवेकः, ज्ञानपत्ताया एवं पायां व्यवहारात् । निरूपिते चैते नानक्रिये प्रथमव्याख्याने पुरस्तात् । उपरिष्टाच निरूरयियेते चतु- याख्याने इतीदानी विरम्यते ।। , अथ केवलभातिसिद्धो धर्मो व्याख्यातव्यः । स द्वधा-सामान्यं च विशेषञ्च । अनेकत्वेन तानामेकत्वकरं सामान्यम् , एकत्वेन गृहीतस्यानेकत्वको विशेषः । न चेमौ घस्तुनिष्ठौ कौचिद- यो मन्तव्यौ आपेक्षिकत्वात् । यं कंचिदेवाह विषयमपूर्व पश्यामि, तदाकारा ह्यन्तःकरणवृत्तिस्तत्- देिव जायते । सा च पुनरन्तःकरणस्यातिशयो नाम संस्कारो भूत्वा चिरायावतिष्ठते । यदा खलु स विषयो दृश्यते, पुनस्तादृशी तदा च वृत्तिरुदेति, उद्बोधिकायास्तस्या इहानीन्तन्यावृत्रोः सम्ब- बोबुद्धा सती सा प्राक्तनी संस्कारभूता तादृशी वृत्तिरप्यविलम्बेनोदेति, तत्पश्चाच्च तदुभयवृत्त्या रे- बिगाहिनी काचित् प्रत्यभिज्ञा बुद्धिः प्रवर्तते, तादृशप्रत्यभिज्ञाबुद्ध यवच्छेदेन गृहीतैकत्वा सा विषया- [बुद्धिवृत्तिस्तद्विषयस्य सामान्यम् । यद्यपि च तयैकया बुद्धिवृत्या गृह यमाया व्यक्तयः स भिद्यन्त भेदोपि तासामन्त्र विषयीभवति, अथापि तु भेदविशिष्टतत्तव्यक्तिपरिग्राहिका सा धुद्धिवृत्तिभिन्नका- । सर्वकाकारा न भिद्यते, प्रसिद्धसंस्कारात्मकवृत्त्या तादात्म्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । अथैत- त्येिन विशेषपदार्थः समुन्नेयः । यत्रैकत्वेन गृहीतस्यार्थस्यैकदेशमात्रावगाहिनी भिन्ना भिन्ना .. , 'तत्त्वा-पदार्थादिश दसमानार्थोऽयं धर्म शब्दो द्रव्यः । तत्र हेतुस्तु बहुत्र प्रतिदिन:-प्रतिपा- यत च ॥

·* वेद्धव्याख्यानम् 8 बुद्धिरनेका क्रियते तत्र सा सा बुद्धिवृत्तिविशेषो भवति । विशेषासापेक्षं सामान्यम , सामान्य सापेक्षस्तु विशेषः । बहुविशेषेष्वेकं सामान्यमनुवर्तते । एकस्मिंश्च सामान्ये बहवो विशेषा अन्तर्भवन्ति । उभयं चेदं बुद्धिसापेक्षम् । अत एवेदं द्वयं भावशब्देनाख्यायते भावो भावना प्रतिपत्तिप्रकारः घटो हि भावद्वयेनैव गृह्यत स्याद्वा सामान्यरूपेण, स्याद्वा विशेषरूपेण, न तृतयः प्रकारो वर्तते । अस्ति किञ्चित्सामान्यमेव न विशेषो-यथा सत्ता, सा हि नित्या चैका च र्वानु वृत्ता च । अस्ति काश्चद्विशेष एव न सामान्यं यथा परमाणुव्यक्तिः स न परमाण्वन्तरेऽनुवर्तते । अन्ये तु सर्वे भावाः सामान्यानि च विशेषाश्चेत्युभयथा शक्यन्तेऽभिनेतुम् । अत्र बहु वक्तव्यमस्ति तद्व शद्यन वैशेषिकधर्मसमीक्षायां प्रदर्शयिष्यते । यद्यपि सर्वत्र सर्वेऽर्था बुद्ध्यैव गम्यन्ते, न च प्रतीतिमनपेक्ष्य वस्तुनः सत्ता सम्भवति । यावता न जानीयात्सतमर्थं वक्त मपि न शक्नुयात् । तस्मात् सर्व एवार्था भातिसिद्धा एवेति शक्यते वक्तुम् । तथापि सत्तांप्रयोगे पुरुस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म भवतीत्याहुराचार्याः । यदि ज्ञानात्पूर वस्तुनः सत्ता नापेक्ष्येत, ज्ञानादेव वा वस्तुनः प्रकल्प्येत-तर्हि नैकत्र व नियमतः काशी गङ्ग वा प्रतीयेत । अवश्यं तु यत्र यत्रैव भावयेत् तत्र तत्रैव काशीं गङ्गा वोपलभेत । नैव दृश्यते, तस्मा यथा ज्ञानं नित्योऽर्थो ब्रह्मसंज्ञः, एवं सत्तापि नित्योर्थो ब्रह्मसंज्ञः । भातिना संप्रयुज्यमानोऽस्ति रर्थ जनयति । अस्तिना संप्रयुज्यमानो भातिरथ प्रत्याययति । उभाभ्यां परस्परसंप्रयुक्ताभ्याम सिद्धिः। यथा बरामरितं भातिसिद्धां व्याहरामः, एवमेव तु भाति मप्यस्तिसिद्धां प्रतिपादयामः यद्यप्य स्तरिमा भाति मानुगृहणीयात सा तर्हि कथंनाम स्यात् । यदि न स्यात्कथमेवास्तौ वान्य या प्रभवेदिति विमृश्यताम् । तस्मादस्तिरिति भातिरिति च स्वतन्त्रावेतावों परस्पराविनाभू दृष्टव्यौ । अथवा तत्र यदि सतां धर्माणां बैलक्षण्यात् तत्संप्रयुक्तान्तःकरणे दैलक्षण्य जायते, इति घर तदा सान धर्मान सत्ता सिद्धानाचक्षते । अथ यदि संप्रयुज्यमानान्तः करणलक्षण्यादेव गृह विषये किञ्चिद्वैलदण्यं प्रादुर्भवतीति दृश्यते तदा भातिसिद्धः स धर्म इत्याख्यायते । यावर धर्मा एकैकविषयज्ञाने प्रतीयन्ते तेषु न सर्वे विज्ञेयनिष्ठा एव भवन्ति । ज्ञाता ज्ञयं अतिरिति चतुष्टयी समुचिता ह्य कैकं झानस्वरूपं भवति, तत्र चत्वा- रोड परस्परोपकार्योकारकभावापन्ना एव समुच्चीयन्ते । ततोऽवश्यं तेषां सर्वेषां चित्केचि मस्तित्र विशिष्टज्ञानेऽन्त का भवेयुः । तत्र शेयगता धर्मा यथा ज्ञेयनिष्ठतया गृह्यन्ते, कचिद् नप्तिगता अपि धर्मा नेयनिष्टतयैव गृह्यन्ते, यथा प्रय मेक:-अयमेक:- इति द्वौ'. श ३ ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३ ३ इत्येवं द्विवसंख्या स्पष्ट वद्धिधर्मो न वस्तुधर्मः । तथाप्येषा संख्या वस्तुनिष्ठतया गृह्यते न ज्ञप्तिनिष्ठतया । कस्मादेवं संक्रमो भवतीति निर्वाक मशक्नुवद्भिरपि सुसूक्ष्मं भावद्भिः स्पष्टमित्थं सत्तासिद्धभानिमिद्धयोधम योर्भेदः संलक्ष्यते । यद्यपि चेदानोन्तनैनैयायिकैवैशेषिकैर्वा नैवं सत्तासिद्ध- भातिसिद्धयोदः पुरस्क्रियते, अथापि न प्रतीतिशरणैः प्रतीतिबललभ्योऽर्थः शक्यतेऽपलपितु कस्यचिदुपेक्षा मारणेति दिक् । च अथ कश्चिद् व यात्-याद सत्ता हि नाम पामान्यं भाव इप्यते-सामान्य भातिसिद्ध माल्यायते - तहि सुतरां मत्र एव सत्तासिद्धा अर्था भातिसिद्धा एवेत्यर्थादापन्नम् , स तर्हि कीदृशो भेन: समामिद्धभानिमिद्धयोर्वक्तव्यः । अत्रोच्यते-न वयमित्थं सुसूक्ष्मं भावनायां पारमार्थिकश्याप तयोर्मेदं प्रतिजानीम हे, अस्तिरेव भाति तिरेवास्तिरिति समीक्षकाण सिद्धान्तसिद्धाऽथः । तथा च श्रूयतेऽपि- "अस्तीति त्रु बतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्वभावः प्रसीदति ।" इति । तस्मात्सञ्चिदानन्दा इत्यपेक्षाकृत व्यावहारिक ब्रह्मणो रूपम् । पारमार्थिकं तु ज्ञानमेवैक ब्रह्मणो रूपमिति सिद्धान्तः । अत एव यावन्तः सत्तासिद्धा अर्थाः सर्व एवं ते भातिसिद्धाः क्यन्ते शक् म् । ज्ञानक्रिययोरपि स्वतो रूपेण मिद्धत्व त् । ज्ञानक्रिययोजनान्तरसिद्धत्वं नास्ती- त्यभिप्रायेण तु सत्तासिद्धत्वव्यवस्था क्रियत इत्यास्ताम् । व्यावहारिकं तु सत्तासिद्धत्वभातिसि- द्धत्वयोर्भदं न.पलप्यं मन्यन्ते विद्वांसः । तस्माद् भेदेन तावदर्थाः द्रष्टव्या: । - अथ युगपदुभयमिद्धा धर्मा दर्शयितच्याः। व्यक्तिराकृतिर्जातिरित्येतोस्तिस्रः सहिता एकः पदार्थो भवतीत्याहुराचार्याः । तत्रेतर पदार्थपृथक्त्वेन सिद्धा घटाभिव्यक्तिरेव घटव्यक्तिः । प्राकृतिरव- यवसनिवेशः । जातिः प्रसवतुल्यता । तासु यथेमा घटस्य व्यक्त्याकृति हातयो भवन्ति तास्तथा भाति- सिद्धाः । यथा वा घटोऽयं व्यक्त्याकृतिजातयो भवन्ति तास्तथा मत्तःसिद्धाः । “जातिर्जातं तु सामान्ये व्यक्तिस्तु पृथगात्मता" इति कोशकारो व्यक्ति भातिसिद्धामभिौत । "व्यक्तिगुणविशेषा श्रयो मूर्तिः। श्राकृतिर्जातिलिङ्गाख्या । समानप्रसवात्मिका जातिः" इति भगवान् गौतमो व्यक्ति सत्तासिद्धामभिप्रेति । त एते पर्दार्थाः पुनः पुनरनुसन्धानेन विभिध द्रष्टव्याः ।

·* वेदधमव्याख्यानम् * अथ पर्यायोभयसिद्धा धर्मा वक्तव्याः। येषां केचन पर्यायाः सत्तासिद्धा एव न भातिसिद्धाः- केचन वा पर्याया भातिसिद्धा एव न सत्तासिद्धाः। ते पर्यायोभयसिद्धाः ते त्रिविधाः द्रव्यं गुणः कर्मचेति । तत्र यानि द्रव्यगुणकर्माणि सत्तासिद्धानि तानि पिण्डातिशयारम्भप्रकरणे द्वासप्ततिविधा- न्याख्यास्यन्ते । अथातः परं भातिसिद्धानि दर्श्यन्ते । तत्र द्रव्येषु दिकालो भाति सिद्धौ । पूर्वः, दक्षिणः, पश्चिमः. उत्तरः, ऊध्वम् , अध इत्याद्या दिशो ज्ञानधर्मा एव न वस्तुधर्मः, अपेक्षाभेदेन भिन्नत्वात् । एवमतीतानागतप्रत्युत्पन्नादयः काला अपि ज्ञानधमा एव । श्रापेक्षिरतात्। एवं संख्या- परिमाण पृथकसंयोगविभागपरत्वापरत्वानि भातिसिद्धा गुणाः, न त्वेव हि द्वित्वा त्रत्वादिकं दृस्वत्व- दीर्घत्वादिकं पृथक्त्वादिकं वा किञ्चिदपि दृश्यते वस्तुनि सम्पन्नम् । तद्ग्राहकबुद्धिप्रकल्पिता एवैते धर्माः स्युः। एवं करके दूरदेशपर्यन्तं नीयमाने सति पात्रस्थाकाशस्य यदुरदेशपर्यन्तगमनं, करके वा प्रतिक्षणं प्रवेशनिस्सारौ गम्येते, सा भातिसिद्धा क्रिया। न तु वा वस्तुतः क्रियाऽमुष्मिन्नाकाशे संभवति । व्यापकस्य देशत्यागासंभवात् । एवं कालः समागतः, कालः समागतः, कालो गतः इत्यादयोऽपि कालव्यापारा आपेक्षिका एव। अथवा मरुमरीचिकाजलमलातचक्र कामलादिदोषवता प्रतिपन्नाः पीतत्वादिगुणाः, पित्तप्रकोपादिदोषवता प्रतिपन्नानि विश्वभ्रमणादिकर्माणि चेत्येवं दोषानुगृहीतानि व्यगुणकर्माणि सर्वाणि भातिसिद्धान्येव । अथवा स्वप्नान्तिकानि द्रव्यगुणकर्माणि सर्वाणि भातिसिद्धानि, तथा चैवं त्रिविधा द्रव्यगुणकर्मपर्याया भातिसिद्धाः । प्रदर्शिताः । तदित्थं ज्ञानक्रिये सत्तासिद्ध । सामान्यविशेषौ भातिसिद्धौ । व्यक्त्या कृतिजातयो युगपदुभयसिद्धाः । द्रव्यगुणकर्माणि पर्यायोभयसिद्धानि ॥ ।। इति चतुर्दूहसमादेशः॥ अथ धर्मकाण्डत्रयसमादेशः । अस्य धर्मस्य वीणि लक्षणानि काण्डरूपाणि भवन्ति । पिण्डः, अतिशयः, श्रार भश्चति । मनुष्यपशुमृगपतिकृमिसरीसृपादिर्जीवकलापः ॥ १॥ वृत्तौषधिगुल्लतामणस्तम्बादिलकलापः ।। २ ॥ ६पाषाणरसमृत्तिकासिकताशर्करादिर्धातुकलापः ॥३॥ इत्येवं विभक्ताः पिण्उप्रदेशाः ।। अथ रागाद्रक्त वाससि रागोतिशयः ॥ १॥ जलसंयोगापिण्डीभूतेषु चूर्णेषु स्नेहोति.

·ॐ वेदधमेव्याख्यानम् के शयः ॥२ । यदइष्टचरं किञ्चिइत्याश्चर्येण पश्यति, तदेव पुनभू यसाऽवलोकमानस्य न पुनराश्चर्य मुत्यादयति-तत्रास्य भूयसा दर्शनेनामिनासंस्कारो जात इत्यनुमोयते-सोतिशयः ।। ३ ॥ यदेव कर्म कतु प्रागतिशयेन हणीयते तत्रैव यत्किञ्चिन्निमित्तवशात्प्रवर्त्यमानः क्रमेणासौ प्रमोदति । लदेतघृपाप्रसादप्रयोज कोऽन्तःकरणनिष्ठः कश्चिदतिशयः प्रतिपद्यते ॥ ४॥ इत्थं विभक्ता अति- शय प्रदेशाः ।। एवं सूर्यस्यांशुविकिरणम् ।। १ ॥ वायोः पवनम् ।। २ ।। घटत्य जलाहरणम् ॥ ३॥ बीजस्य सन्तनोपक्रमणम् ॥ ४ ॥ वृक्षाणामुत्सपेणम् ।। ५ ।। वृक्षस्थरसानां सूर्यांशुभिराकर्षणम् ।। ६॥ प्रदीपस्य 'तैलग्रहणम् ।। ७ ।। तैलस्य प्रदीरायात्मसमर्पणम् ।। ८ ।। इत्यादय आरम्भप्रदेशाः ।। इत्थं सर्वेऽपि धर्मास्त्रैविध्येनात्मानं दधाना दृश्यन्ते । न चैतत्व विध्यादतिरिच्य किञ्चिदिह पश्यामः . नत्र पिण्डलक्षणो धर्मो द्रव्यशब्देन, सत्वशब्देन, धर्मशब्देन शरीरादिशब्देन च तत्र तत्रा- ख्यायते । अतिशयलक्षणस्तु क्वचिद्गुणशब्देन, कचिद्धर्मशब्देन, क्वचित्संस्कारशब्देन, क्वचिजन्मान्त- रीयकमशब्देनाप्याख्यायते ! एयमारम्भल क्षणः कर्मशब्देन क्वचित्प्राणशब्देन क्वचिद्धर्मशब्देन क्वचिद्योग्यताशब्देन वचिच्छ कशब्देन, क्वचिद्धल शब्देन क्वचित्परिणाम शब्देन, यांत्निया- शब्देन, प्रवृत्तिशब्देन चाख्यायते । अय पिण्डः पिण्डातिशयारम्भारणामाश्रयभूतः । पिण्डानो प्रायेण पिण्डान्तरवटितत्व- दशेताव्याप्यव्यापकभावसम्बन्धेन पिण्डे पिण्डान्तरसमुच्चयात्-तथा च पिण्डो द्वधा समुदायात्मा अव- यवात्मा चेति । अथातिशयक्रिये पिण्डाश्रयभावमनपेक्ष्य न स्वरूपं दधाते, नाप्यतिशये क्रियायां जातिशयक्रिये अवतिष्ठते । प्रिया हि प्रवृत्तिनिवृत्तिवरूपादेव विरातिशयाभ्यां स्तम्भरूपान्या भिद्यते । पिण्डस्यातिशयक्रियाश्रयत्वादतिशयस्य त्वतिशयक्रियानाश्रयत्वाद भेदः । इदं तु बोध्यम् । अयमतिशयो द्वधोपचर्यते । मुख्यो गौणश्च । सत्र मुख्यायम तिशयोऽतिशयानाश्रयत्वेनाख्यातः । अथ पिण्डमपि सूक्ष्मशरीरतया पिण्डान्तरे उपसन्नमति- शयत्वेन लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते । स पुनर्गौणोऽतिशयो नातिशयानाश्रयः । तथा च तत्साधारण्या- दयमंतिशयस्त्रेधा-पिण्डरूपः, प्राणरूपः, विकाररूपश्च । रक्त वाससि रागः पिण्डरूपः । पिर ·वैदधर्मव्याख्यानम् है भूते चणे रह: प्रए रूपः । अभिज्ञासंस्कारानिर्विकाररूपः । क्रिया पञ्चधा- नित्य क्रिया फलितक्रिया, विभागनिया, परिण' मत्रि या, अमातुव वग, च ॥ तत्र नित्यक्रिय प्राग शब्देनार य यते । द्विविधः लिण्डस्वरूपसिद्धिविनियुक्तोन्न: प्राण स जीवशब्देनाख्यायते । जीवविशिष्ट एव हि पिण्डो भवति । अथ इविषयतासिद्धिधिनियुक्तो बहः प्राणो द्वितीयः । स रूपशब्देनाख्यायते । रूपमेवारय परदृष्टया गृहयते । पणो एक:, फलितक्रिया यथा काचस्यप्रत्येकप्रदेशस्थद्रव्याणां तेजोऽनवरोधकत्वं वायुजलावरोधकत्वं च स्वभावः । प्रत्टे कप्रदेशस्थद्रव्याणि स्वाभिमुख्येन गच्छतो जलविन्द नवरुन्धन्ति तेन काचरात्रे जलस्तम्भनं भवति । तदेतत्काचपात्रस्य जलधारणात्मिका क्रिया फलिता भवति । एवमन्यत्रापि विरुद्धाविरुदकतिपयक्रियासमष्ट्रिरूपा फलितक्रिया दृश्यते ॥ सेयं योग्यताशब्देन ख्यायते । अथ परि- अथ . अथ, विभागक्रिया सा भवति यत्र पिण्यसंयोगजे पिण्डे समवेतयोस्तयोः पिण्ड- योविभागेन सामुदायिकापिण्डोषमादान्तरमुत्पद्यते-यथा तिलसर्पपादिभ्यस्तैलोत्पत्तिः । रणामक्रिया विकारशब्देनास्यायते । यथा दुग्धं दधिरूपेण विकुरुते । अागन्तुक्रिया यथा-हयो गच्छन् रथे क्रियां जनयति । रथो वा गच्छन् रथस्थे क्रियां जनयति-इत्यादि । तदिस्थमेतेपु त्रिषु धपु पिण्डरूपो धर्मो बैशेषिकशास्त्रेचरकादिशास्त्रेषु सुप्रसिद्ध एव । अतिशयल क्षणस्तु तर्कशास्त्रे मन्दादिधर्मशास्त्रेषु च सुप्रसिद्धः । क्रियालक्षणो धर्मो जैमिनीयमीमांसाशास्त्रे “अथातो धर्मजिज्ञासा"-इत्यादिना सविस्तरं व्याख्यातः, कल्पशास्त्रे च । तत्र तत्र शास्त्रे च निरूपणीयांश एक धर्मशब्देन व्यवहर्तव्यो न त्वन्योंश इति हि तवत्या परिभाषा । वैशेषिकशास्त्रे तु पिण्डश्चातिशयश्चारम्भश्च द्रव्यगुणकर्मशब्दर भिहि- तास्त्रयोपि धर्मत्वेन विवक्ष्यन्ते इति विशेषः । अथातो धर्म व्याख्यास्याम इति प्रतिज्ञाय तेषां त्रयाणामधिकृत्य सपरिकरं व्याख्यानात् । ये तु धर्मविशेषप्रसूनादित्यु क्रमाक्षराणि दृष्ट्वा द्रव्यगुणकर्मणां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्वज्ञाने प्रयोजकः कश्चिदलौकिको धर्मः स्यान्न द्रव्यादीनीति केचिदिच्छन्ति ते नितान्तमशास्त्रज्ञा उपरिबुद्धयो बालका एवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ तथा चैवं पिण्डलक्षणश्चातिशयलक्षणश्चारम्भलक्षणश्चेत्येवं धर्माणां तिस्रो जातयः सिद्धाः ।। ॥ इति पिण्डातिशयक्रियाधिकरणं नाम काण्डत्रयसमादेशः।।

·* बेदधर्मव्याख्यानम् * अथ धर्माणामवान्तरविभागसमादेशः । एते पिण्डातिशगरम्भाः सर्वेऽर द्विविधा:-क्रत्वर्थाश्च, पुरुषार्थाश्च । कियार्थानि द्रव्याणि क्रियार्थद्रव्यगुणसंस्कारः क्रियाथक्रिया चैते ऋत्वर्थाः। यथा तन्दुलपाकानि चुह्नीस मिद्भाण्डतन्दुला- दीनि द्रव्याणि । सत्यपि समानेऽग्निसंयोगे चुहीसमिद्भाण्डानां दाहयोग्यानामपाकात् तन्दुलस्य च पाकात् तन्दु ननिष्टः कतिशयः पामार्थः कल्प्यते । भाण्डतन्दुलादीनां जलशुद्धिसंस्कारः पाकार्थः । फूत्कारादयः कर्तृ व्यारा ज्वानादरश्च करणच्या गः कियार्थक्रिया-इत्येवं क्रत्वर्थाः । एवमन्नजलादि द्रव्यं वह्नि संयोग जश्च तत्र पाकसंस्कारः, भोजनक्रिया चैते पुरुषार्थाः । पुरुष तृप्रिफलसम्बन्धात् । एवमन्यत्रान्यत्र द्रष्टव्यम् । . अथोच्यते । यदि पिण्डो यदि वातिशयो यदि वारम्भः, सर्वोपि द्वधा-प्राकृतः संस्कृतश्च । अभिप्रेत्य कश्चिदर्थी यदि अन्तःकरावृत्ति सहकारेण क्रियते स संस्कृतः । स च चेतनव्यापारमन्तरेणा- सम्भूतः । स द्विविधः, बौद्धश्च प्रतिकृतिश्च । गृहकपाट घटपटादिापण्डाः शाधितसूतबटिकौषधाद्यतिशया: घटी कलायन्त्रशकटीकलायन्नादय प्रारम्भा बौद्वाः । हस्त्यश्वमनुष्यादिस्वरूपानुकरणं सामान्य नोहे चुम्बकातिशयानुकरणं मतभीपितचेष्टिताद्यनुकरणं च प्रतिकृतिः । चेतनचेष्टासाध्ययावदातिरिक्ता: सर्वेप्यर्थाः प्राकृताः । द्विविधेभ्योप्येतेभ्यः संस्कतप्राकृतेभ्यः सर्व मदं परिव्याप्तम् । यद्यपीदं संस्कृतं न प्राकृतादतिारच्यते बुद्ध्यादेरपि प्रकृत्यनतिरिकत्वात् । तथापि पाणोच्छासम्प्रयुकत्वासंप्रयुक्तत्वाम्या भेदेन व्यवहारः । सर्वोषि प्राणो सस्कृते स्वतन्त्रः, प्राकृते परतन्त्रः ! अथवा प्राकृतेपि स्वतन्त्रः, स्वप्रक तिबलतारतम्यानुसारेण यथेच्छ परप्रकृतिसिद्धमथ सयोजयितु वियोजयितु समाहत्त, निराकतु, शक्तत्वात् । शक्यः खलु स्वबलानुसारेणेष्टार्थसंयोगोऽनिष्टार्थवियोगश्च संयोगवियोगप्रयोगप्रकार विदुषा । यत्र तु स्वबलमल्पीयः साध्यवलन्तु भूयिष्टमपेक्षते तत्रामौ साधकः परतन्त्रोपी यावबलं प्रयुङ्- के तावतावश्यं परवलं प्रत्याचष्ट एव । स्ववलतुल्यमात्राकम्य परवलस्य प्रत्याख्याने विनियुक्त स्वबलं यद्यपि फलतो नानुभूयते । स्वबलमात्रातो यावती मात्रा पर बलेऽधिकातावत्या परवल जन्यस्यैव फलस्यो- दयात् , तथापि स्वबलमात्रातुल धमात्रायाः परबलसम्बन्धिन्याः फलोन्मुखत्याचे स्वतन्त्र एव स्यात् । तस्मादवश्यं विधिज्ञो यथेच्छं कर्तुमकर्तुमन्यथा कतु समर्थो भक्त्येष' । अत एवं “यस्त्वे ब्राह्मणो विद्याजस्य देवा श्रासन क्शे-इति, । "कुर्वन्न वेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः" इति, "अजितं जेतुम .

·* वेदधर्मव्याख्यानम* नुचिन्तयेन्न क्वचिदप्यलं बुद्धि मादध्यात्” इति -एवमादीनि श्रुतिवाक्यानि सङ्गच्छन्ते । अन्यथा अननु- ष्ठानलक्षणाप्रामाण्यात्सर्वेषामेवोपदेशवाक्यान मुत्सन्नता: स्यात् । . संस्कृताश्च प्राकृताश्च-- द्विविधा अप्यते धर्माः पुनद्विविधाः । भवन्द्र प.व कुर्वद्र पाश्च । सत्ताग्रहणायोद्यतं भवद्पम् । गृहीतसत्ताकं कुर्वरूपम् । कटक कुण्डलस्वस्तिकरुचकादीनां सुवर्ण कारणमुच्यते, कट कादयः परतस्तु पर्याया उच्यन्ते ! सर्वे च पर्यायाः कारण तो गृहीत्वा तयैव सत्तया सत्तावन्तो भवन्ति । न च कारणसत्तातोतिरिक्ता सता कार्यपर्याय भवति । अतिरिक्त सत्ताभ्युपगमे यदि कारणं सुवर्ण न स्यात्तदापीदं कटकादिकं स्यात् । न च तथा दृश्यते । तस्मात्सुवर्णनित्यमव्यभिचारेण स्थितां सत्तामनुकृष्य कटकमरित कुण्डलमस्तीत्येवमादयः कार्यपर्यायसत्ताव्यवहाराः प्रवतेन्ते । तत्र यदा सुवर्णात् कटकरूपमपवर्त्य कुण्डलरूपमाधीयते तत्र कटकाहितां सुवर्णसत्ता कट कात् पृथक्कृत्य कुण्डले समाधीयते, तेनेदं कटकमसद् भवति, निवृत्तसत्ताकत्वाच तन्नोपलभ्यते, सत् वित्तयोरभिचरितत्वात् । कुण्डलं तूत्पद्यते गृहीतसत्ताकत्वात् । तांददानी सुवर्णस्थित मुपलभ्यते । यत्र सत्ता तत्रोपलब्धिरिति नाप्राप्तत्वात् । तदित्थं कार्यपर्यायान्तरोत्पत्ताववश्यं पर्यायान्तरं नश्यत्येवेति व्याप्तिः । अतएव पूर्व नाम निवर्तते अपर च नामोद्भवति । पूर्व कट कमासीन्न कुण्डलम् । अधुनः कुण्डलमस्ति न कटकम् । निवृत्तः कटकशब्दोऽनुवृत्तश्च कुण्डल शब्दः सुवर्णशब्दस्तु न पूर्व निवृत्ता नवेदानी निवर्तते । पर्याय- निष्ठत्वाभावात् । तत्र तावद्भवति काचिदीदृशी सुवर्णावस्था यत्रेमे कटकरूपनामनी निवृत्ते अभूताम्, कुण्डलरूपनामनी तु संप्रवृत्ते भविष्यतः । न चेदानी कटकमस्ति नवा कुण्डलमेव स्ति, अथापि कटक- व्यपगमं च कुण्डलाभ्युपगमं चान्तरा सा सुवर्णावस्था भवद्रूपं कुण्डलमित्युच्यते। एवं संस्कारादयो- तिशयाः साध्याश्च क्रियाः सर्वा एव सन्ति भवद्पाः एवं प्राकृता अपि पिण्डातिशयारम्भा भवद्रूपा उदाहर्तव्याः अथ गृहीतसत्ताकाः सर्व एव कुः द्रूपा उच्यन्ते । अवश्यं हि तेऽनवरतं किञ्चित्कुर्वाणा एव स्वरूपं दधते, न च किञ्चिदप्यर्थजतं क्षणायापि निष्क्रियमवतिष्ठते । यान वै पर्वतगृहादीन निष्क्रिय- त्वेन प्रतिपद्यन्ते लोकाः, तेपि नत्वेव नितान्तक्रिया प्रतिपत्तव्याः । तत्प्रकृतिसिद्धव्यापाराणां प्राणादीनां च नित्यमनुवर्तमानत्वात् । प्रत्यवयवं प्रतिक्षणं परिवर्तमानस्वरूपत्वाञ्च । यदा खलु सत्ता ततो निवृता भवति तदा क्रियापि ततो निवृत्ता भवति । यावदनुवर्तते सत्ता तावदनुवर्तते क्रिया। तस्मात् सर्वमेव सदर्थजातं नित्यं कुर्वपमिति सुनिभृतं द्रष्टव्यम् ।। .. , परेत्वाहुः-एक एवायमर्थो दृश्यताम् पिण्उश्चातिशयश्चारम्भश्च । स यदा भवद्र :

·• वैदधर्मव्याख्यानम् पावस्थया गृह्यते तदानीमुत्पन्नविनष्टप्रायदृष्टक्रमवद्पोयमारम्भ इत्युच्यते । अथ यदा कुर्वपाव- स्थया गृह्यते तदानीं चिरावस्थानयोग्योयमतिशयः कथ्यते पिण्डो वा ! सूक्ष्मोऽयमर्थः सुभृशं पर्यायलोच्यः । अत्र कुर्वद्पा धर्मा द्विविधाः। बीजसमाश्च प्रदीपसमाश्च । यथा हि सहकारि भूतानिमित्तान्तरसंयोगसाध्यक्रियं वृक्षादिबीजं न नित्याकुरजननक्रियं दृश्यते। सहकारियोगादुत्पन्नायां क्रियायां तु बीजं तत्स्वरूपतश्च्यवते, अङकुररादिद्रव्यान्तररूपेण परिणमते । एवमेव यज्ञादिकर्मविशेषजाताः केचिदतिशयानेदानीमेव सुम्वमुत्पादयन्ति, अपि तु सहकारियोगादुत्पन्नायां तत्र क्रियायां सोतिशय: स्वरूप- तश्च्यवते, सुम्बाद्यतिशयान्तररूपेण परिणमते । उर्ध्वं प्रक्षिप्ते लोष्टे हस्तादाहिता नोदना ऊर्ध्वगति- रूपेण परिणमते च स्वरूपतश्च्यवते च। ऊर्ध्वगतिरूपेण फलेन कारणभूतसर्वनोदनापहारे कृते शुद्ध लोष्टं स्वगौरव त् पृथिव्यामापतति । एवंभूता अतिशया योग्यताशब्देन प्रभावशब्देन शक्तिशब्देन गुण- शब्देन बलशब्देन नोदनाशब्देन च विभिद्य निर्दिश्यन्ते । बलादिकं हि निमित्तान्तरयोगेन प्रयुज्यमान सदेव कार्यकारि भवति नत्वनवरतम् । अथ प्रदीपसमास्तु नित्यमनवरतं स्वकर्म कुर्वाणा एव स्वरूपं दधते यथा प्रदीपा न प्रकाशमदधानाः स्वरूपं दधते तथा । अतिदूरादतिमानीप्यादिन्द्रियघातादनवधानात् सौम्याद् व्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराद् व्याघाताद्वा मतामप्यर्थानां कचिदनुपलब्धिर्भवतीत्यन्य- देतत् । प्रदीपसमा अनवरतं क्रियां कुर्वाणा अपि न तावता स्वरूपतश्च्यवन्ते प्रत्युत यदि न क्रियां कुर्वी- रन् तदैव ते स्वरूप तश्च्यवेरन् । स एष भूयान विशेषः परामृश्यते । भवद्प:श्च कुद्रूपाश्च-द्विविधा अप्येते धर्माः पुनर्द्विविधाः समष्टिरूपाश्च व्यष्टिरूपाश्च । पृश्यते हि-संसारधर्मः, प्राणि धर्मः, मनुष्यधर्मः, ब्राह्मणधर्मः, औदीच्यधर्मः, सारस्वतधर्मः, समाज- धर्मः, कुलधर्मः, सम्बन्धधर्मः, व्यक्तिधर्मः, शरीरधर्मः, बालधर्मतरुणधर्मवृद्धधर्माः, देशधर्मः, कालधर्मः, नियोगधर्मः, इत्येवमादयोऽनेकशाखा जटिलक्रमबन्धाश्चानेकविधा धर्मा युगपदे कैकव्यक्तावुपसंचरन्तीति, एषां विप्रतिषेवे बलाबल चिन्ता परीक्षकैरेव शक्यते कर्तुम् । पर्वत: समष्टिः; प्रस्तरो व्यष्टिः । गृहं समष्टिः, स्थूणाभित्तिच्छदिकपाटादयो ठगष्टयः । मनुष्यः समष्टिः हस्तो व्यष्टिः । हस्तः समष्टिः अंगुलिय॒ष्टिः । अंगुलिः समष्ठिः । तत्पर्व व्यष्टिः । एवमुत्तरोत्तरमतिशयपर्यन्तमनुवर्तते समष्टिव्यष्टिभावः सर्वत्र पिण्डेषु । गुणकूटो द्रव्यमितिमिद्धान्तात् । विश्व समष्टिरेव। अतिशयो व्यष्टिरेव । अन्तरा तु सर्वमेव द्रव्यं समष्टिश्च व्यष्टिश्च । जय चिरकालमनुवर्तमान एकाकार ·१० * वेदधर्मव्याख्यानम् एकजातीयश्च क्रियासन्तान: स्थिरतयाऽभ्युपगम्यते, सेयमेकाकारसन्ततक्रियासमष्टिरेवातिशयशब्दे- नोच्यते । तत्र समष्टौ व्यष्टयस्तु सर्वाः क्रिया एव स्युः । यथोवक्षिप्तेलोप्टे हस्तादाहिता नोदना वस्तुतः क्रियैव सती क्षणाधिककालस्थायित्वेन गृह चमाणत्वात् क्षणिक क्रियातोतिरिच्याति- शयशन्देन व्यपदिश्यते । एवमेव शब्दबुद्धिभावनागुरुत्त्रादयः सर्व एवातिशया अन्ततः क्रियारूपा एव । तथा चातिशयः समष्टिः । क्रिया व्यष्टिः । क्रियास्वपि च समष्टव्यष्टिभावोऽनुवर्तते । दशदिनमाविनी प्रामगमनात्मिका, एका क्रिया समष्टिः । प्रतिपदं च पूर्वदेशत्यागोत्तरदेश- संयोगी व्यष्टी । · पाकक्रिया चैको समष्टिः । तदनन्तरं च बहवो विप्रकीर्णाः फूत्कारादयो व्यष्टयः ! फूत्कारः समष्टिः । फूत्कारावयवभूताः क्षणिकाः कतिपय क्रया व्यष्टयः । तदित्थमन्ततः क्षणिकक्रिया व्यष्टिः स्यात् । विश्व तु सर्वान्ते समष्टिः स्यात् । तदन्तर्गताः सर्व एव समष्टिव्यष्टिभूता अर्था सुसूक्ष्मं भावनायां क्रियारूपा एव पर्यवस्यन्ति । यत्किञ्चिदिदं दृश्यते तत्सर्व क्रियातो नातिरिच्यते । क्रियैव समष्टिव्यष्टभेदान्नानाभावेन प्रतिपद्यते । अन्ये समष्टिधर्मा अन्ये व्यष्टिधर्मा भवन्ति । इत्थं समष्टिव्यष्टिभेदो धर्माणां व्याख्यातः । एष च समष्टिव्याष्ट- भावः समुदायावयवरूपो वक्ष्यमाणाभ्यां सामान्यविशेषाभ्यामतिरिच्यते-इति बोध्यम् । कत्वर्थः पुरुषार्थः-इति द्वौ । संस्कृतः प्राकृत इति द्वौ । भवद्र पः कुर्वद्र प इति द्वौ । समष्टि- यष्टिरिति द्वो। त एते षोडश । कुर्वद्र पवै विध्याचतुर्विंशतिः । पिण्डातिशयारम्भभेदाद् द्वासप्ततिः । त पते धर्माणां साधारणभेदाः समाख्याताः। इति अवान्तर विभाग समादेशः ॥ २॥ अथ पिण्डसमादेशः । अथातः पिण्डाधिकारेण किञ्चिदुच्यते । धर्मसमवायो हि धर्मो वस्तुद्रव्यार्थादिशब्दै_मिशब्देन चाख्यायते । तत्र हि धर्मिणि बहवो धर्मा वसन्तीति वस्तुत्वम् । तत्र धर्मा द्रवन्ति धर्मव्यत्यासे चासो धर्मी स्वरूपान्तरे द्रवतीति वा तस्य द्रव्यत्वम् । धर्म समुदाय एवायं पुरुषैरर्थ्यते न तु धर्मिणमगृहीत्वा धर्म प्रहीतु शक्नोतीत्यस्यार्थत्वम् । धर्मत्वेपि धर्माश्रयत्वामित्वम् । तस्मिन् धर्मिणि ये धर्माः समवन्तिते ·* घेदधर्मव्याख्यानम् * पुनर्गुणधर्मभावादिशब्दैर्व्यपदिश्यन्ते तेषां समवायश्चैकात्म्येनावस्थानम् । लोकव्यवहारे च समवा- यस्य प्राधान्यात्तदनुरोधेन तदन्तः प्रतिष्ठानामर्थानां गुणत्वम् । समवाये चैते ध्रियन्ते तैर्वा समवायो ध्रियते इत्येषां धर्मत्वम् । तैरेव सद्भिस्तद्वस्तु तदितरवस्तु वैलक्षण्येन भवतीत्येषां भावत्वम् । सर्वेषां वस्तुधर्माणां समवायेन सत्ताग्रहणं सत्व वा भावः । तास्थ्यात्तदनतिरेकाच्चा सौ समधायोपि भावशब्देन सत्त्वशब्देन चोपचर्यत इत्यन्यदेतत् । एते वस्तुधर्माः पञ्चधा व्यवच्छिद्य गृह्यन्ते-पाश्रयभावाः, प्रयोजक- भावाः, स्थायिभावाः, व्यञ्ज कभावाः, संचारिभावाश्चेति । तत्रैतेषु सर्वेष्वेव धर्मेषु कश्चिदेको धर्मस्तदि- तरेषां सर्वेषामाश्रयी भूयावतिष्ठते । तदुपकारकत्वेन चान्ये धर्मास्तत्रोपतिष्ठन्ते सोयमेकस्तत्राश्रयभावः । तत्रान्नसम्मिते वस्तुन्यग्नेरप्सम्मिते. वस्तुनिसोमस्य वायुसम्मिते वस्तुनीन्द्रस्य तेजः सम्मिते बसुन्या- दित्यस्यालम्बनत्वात्तस्य तस्य तत्र तत्राश्रयभावत्वम् । . प्रसूतः प्रसामि ॥ अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चतुरमृतं मे मासन् । इति मन्त्रवर्णकमनुरुध्यतां तु सर्वत्र वाग्ने रेवाश्रयभावत्वमिति मतमेतत् । अथवा विप्रकीणत्वाचत्र तत्र भिद्यतेऽयमाश्रय भाव इति भाव्यम् । अथ- सवित्रा प्रसवित्रा, सरस्वत्या वाचा, त्वष्ट्रा रूपैः पूष्णा पशुभि, रिन्द्र णास्मे वृहस्पतिना ब्रह्मणा, वरुणेनौजसाऽमिना तेजसा, सोमेन राज्ञा, विष्णुनादशम्या, देवतया ( वाज० अ०१० यजु० ३०) इत्येवमादिमन्त्रबोधितानां शरीरगतभिन्नभिन्नकर्माधिकारविनियुक्तानां तेषां तेषां देवानां प्रयोजकमावत्यम । प्रयोजकत्वं च “सामो राजा यमणो देवा धर्मसुवश्च ये । ते ते वाचं सुबन्ता तेते प्राण सुवन्ता तेते चक्ष : सुबन्तां तेते श्रोत्रं नवन्ताम"-इत्यादिमन्त्रैरुपलक्षणविधया त्तद्धर्मविशेषान् प्रत्येवानुसन्धेयम् । अतएव. सोमस्य त्वां च म्नेनाभिषिञ्च सि, अग्नेस्तेजसा, सूर्यस्य वर्चसा, इन्द्रस्येन्द्रियेण, मित्रावरुणयोर्वीर्येण, मरुतामोजसेति । ( ते० सं० ) एवमादिमन्त्रः सोमाद्यधिदेवतानामध्यात्म द्य म्नादिधर्मसरूपेण परिणतावस्थत्वमेव तत्त- धर्मप्रयोजकत्वं बोध्यते । एत एव च देवप्रयुक्ता धर्मास्तदात्मनः स्वभाव इत्युच्यते । तस्य द्वविध्यमाहोज्वलदत्तः- . .

·१२ * वेदधर्मव्याख्यानम् * बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वाभावोऽथ प्रकीर्तितः । निसर्गश्च स्वाभावश्च इत्येष भवति द्विधा ॥१॥ निसर्गः सुदृढ़ाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपो भाव उच्यते ॥२॥ एतत्संस्कारात्मकनिसर्गसिद्धयर्थमेवाध्ययनतपश्चर्यायोगाभ्यासादिकर्माण्युपयुज्यन्ते इत्यप्यव- घेयम ॥ अथ उपादानद्रव्याणि स्थायिभावाः-यथा घटादीनां मृदादयः, शरीरादीनामन्नादयः । एते त्रयोप्यात्मभावाः । तत्राप्याश्रयभावो जीवात्मा, प्रयोजकभावोऽन्तरात्मा । स्थायिभावो भूतात्मा । यत्सत्ताधीना यस्य सत्ता स तस्यात्मा । स च प्रत्यर्थ वेधेति तत्र तत्रो पेत्यम् ।. अथ येऽनात्मभूता अप्यपृथग्भूता विशेषतो व्यभिचारिणोपि सामान्यतो नित्यानुगतबाह्यास्तेिऽवच्छेदका व्यञ्जकभाषा- दिग्देशकालसंवित्संख्यापरिमाणसाधयाणि । एतैरवच्छिन्नमेव किञ्चिद्वस्तु व्यज्यते । तत्र परिमाणं नामावयव सन्निवेशानुरोधेन जायमानमणुत्वमहत्वहस्वत्वदीर्घत्वादिरूपम् । साधर्म्य तु समानद्रव्यगुणकर्मकत्वम् । नैवान्यनपेक्ष्य वस्तु स्वरूपं धत्ते इत्यवच्छेदकानामेषां तत्तद्वस्तुच्छ- न्दस्त्वमिष्यते । अथान्ये व्यभिचारिणः सर्वे धर्माः संचारिभावाः ॥ यथा आद्रत्वोष्णत्वजल. वेषभूषादयः सांयौगिकार्थाः । एतेऽप्यनात्म भूता एव । तेषां सत्त्वासत्त्वयोस्तद्वस्तुस्वरूपस्य तटस्थत्वात् । तदित्थं प्रत्यर्थ धर्माणां पञ्च प्रकरणानि । परे तु चतुर्थप्रकरणस्थां संविदं पृथक्कृत्य फलितागन्तुकक्रियां चापेक्ष्य सप्त प्रकरणान्या- चक्षते । तथाहि-घटपटादिः शब्दः संविदा प्रतिपन्नः, स न दिग्देशकालसंख्यावदथैः सह सम्बद्धः । शब्दार्थयोरसम्बन्धेऽप्यर्थप्रत्ययस्य सामयिकत्वात् । यश्चासम्बद्धएव सम्बद्धवद्धर्मोभवति सोऽतिरिच्यते सर्वधर्मेभ्यः । एवं क्रियापि कदाचिदनुभूयमाना तत एवोत्पद्य तत्रैव विलीयते, सापि सर्वविलक्षणो धर्मः । तस्मात् सप्त प्रकरणानि पिण्डधर्माणामिति सिद्धम् । यद्यपि च सर्व एवैते प्रकरणस्था धर्मास्त्रिविधा एव, अस्तीमे पिण्डरूपा: स्युः अस्तीमे अतिशयरूपाः स्युः अस्तीमे क्रियारूपाः स्युः । न चतुर्थी विधा भवति । अथापि स्वस्वरूपापेक्षया त्रिविधा एव ते पिण्डसम्बन्धापेक्ष या पञ्चधा परिच्छि. चैकस्मिन्पिण्डे सन्निविष्टा भवन्तीति विवक्तव्यम् । अत्र पञ्चमपकरणस्थो धर्मोऽनवरतं परीक्षणीयः । स एवाभ्यासेनाराध्यमनश्चिरमुपसन्नस्तृतीयप्रकरणे द्वितीयप्रकरणे वा प्रविश्यात्मानं विगुणयति रूपान्तरण ·* वेदधर्मव्याख्यानम् परिणमयति प्रकृतिविपर्ययात सुखाय च परिणमते दुःखाय च । स तदानीमनपाक्रियमाणः क्लेशसाध्यो भवति । तस्मात्पवमे प्रकरणे स्थत एवं स निराकर्तव्यो वा समादर्तव्यो वेति परीक्ष्यम् । एषु पञ्च- मतृतीय द्वतीयप्रकरणम्था धर्मा मात्राशब्देन मावास्यशशब्देन चोपचर्यन्ते-इत्यपि बोध्यम् । तान्येतानि पञ्च धर्मा धेचारप्रकरण.नि । ॥ इति पिण्डसमादेशे पन्चभावाधिकरणम्॥ अथ ये चेमे पञ्चमु पिण्डधर्मप्रकरणेषु चतुर्थप्रकरणपदार्था अवच्छेदास्यास्ते त्रेधा विभज्य शब्दार्थसमयारणे वाच्यतावच्छेदका भवन्ति । तथा हि-दिग्देशकालसंवितसंख्याप्राधान्येन गृहीतास्तेऽवच्छेदा इतरे गुणा वा तद्वस्तुनो व्यक्तिः। एतेषां भेदकानां भेदादेव पृथगात्मत्योपचा. रात् । अय परिणाम राधान्येन गृहीतास्ते तद्वस्तुन आकृतिः। एभिरेव भेदकै होरस्तीदमिदमिति बुद्वौ तदाकरणात् । एवं साधर्म्यप्राधान्येन ग्रहणे ते तद्वस्तुनो जातिः। इतरकालिकेतरपटाकारा- कारितान्त:-करणवृत्त्या प्रत्युत्पन्न तद्घटाकाराकारितान्तः करणवृत्त: सामान्येनोदयत्तत्प्रयोजकस्य तद्वस्तुगतसाधर्म्यस्य साधो ग्लक्षितपरिमाणादेश्चैकत्वाभिमानात् । तत्र साधम्य समानप्रसवप्रकार- निबन्धनमेवेह विवक्षितमित्यतस्तत्र जातिशब्दो रूढः । अत एव मृद्गवके गोसाजात्यनिरासः । जातिरखण्डोपाधिरिति तु केषां चिदपदार्थ कल्पनामात्रम् । एतासां व्यक्त याकृतिजातीना समवायस्तु पदार्थः। भिन्नानामै कात्म्येनावस्थानं समवाय इत्युक्तम् । तन्निरूपितैव च पदे शक्तिरभ्युपेयते । तथा च पारमसूत्राणि- "व्यक्त यकृतिजातयस्तु पदार्थः । व्यक्तिगुणविशेषायो मूर्तिः। प्राकृतिर्जातिलिङ्गाख्या समानपतवात्मिका जातिः। शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्धच पचयत्रण समानुबन्धानां व्यक्तावुप- चाराद्वयक्तिः। श्राकृतिस्तदपेतत्वात् सत्त्तव्य स्थानसिद्धः। व्यक्त्याकृतियुक्त प्यप्रसङ्गात्प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः । तदित्यं व्यक्त य'कृतिजात्य श्रये पदार्थ बहूनां धर्माणां सद्भावेऽपि यं कञ्चिदेकमेवार्थमु- पादाय तत्सम्बन्ध नुबन्धेन गुणिनमर्थ ग्राहयि पदानि संकेत्यन्ते । यथा मदीयः श्वेतः कृष्णकयों महारवस्तुगः सुन क्षणः--इत्यत्र मत्सम्बन्धं श्वेतरूपं कर्णकृष्णत्त्वं शब्दमहत्त्वं त्वरागतिं शुभ- ल सम्बन्धं च विकर्ण तं तमर्थ निमित्तीकृत्य प्रकृतानां तेषां तेषां शब्दानामाकाक्षायशात ·* वेदधर्मव्याल्यानम् सामानाधिकरण्यं भामतेएवमेकमेवार्थमुगदाय प्रवृत्तयोरपि छन्दश्चारकशब्दयोरादाविशेषत् स्वरूपसंरक्षकत्वस्य स्वरूपतिरोभावकत्वस्य चान्यतान्यत्र विषयीकरणाद् वैयधिकरण्यं भासते । तदेवमुखावचा पदार्थमर्यादा भवतीत्यप्यनुसन्धेयम् । ॥ इति पिण्डसमादेशे व्यक्त याकृतिजात्यधिकरणम् ।। अथायं पिण्डः प्रकारान्तरेण पुनः पञ्चधा विभज्यते-मध्य बिम्ब-प्राण-पृष्ठानि परिमण्डलं च । यत्रैव कुत्रापि कश्चित्रिएडोऽनुभूयते तत्र सर्वत्र व पञ्च विभागा एते द्रष्टव्याः । एभिरेव विभागैर्देवानां साहचर्यमुपभोगश्वोपकरते । मध्यं चतुर्द्धा हृदयं, नाभिः, योनिः, गर्भश्च । हृदयस्वान्तयो भिमूलयोर्योनिबुध्नयोर्गर्भोदरयोश्चैकार्यम् । अत्र नाभिरेवैक मुख्यं तत्रैव तरिाण्डस्य नद्धत्वात् । नहेर्बन्धनकर्मण एवेणन्तत्वे सिद्धस्य नाहिशब्दस्य परोक्षवृत्त्या नाभिशब्दसिद्धिः । मूडश्च बन्धन कर्मणः क्तान्तत्वे लान्तत्वे लावृत्तसमासे वा मूलशब्दसिद्धिः । इदं च विष्णोः स्थानमुच्यते । नाभिरेव कस्यां चिदवस्थायां योनि दयं च। तत्र योनिः प्रजापतेः स्थानम् । हृदयं तु ब्रह्मणः । समवर्तुलवृत्तपिण्डे नाभिहृदययोनयो नातिरिच्यन्ते, दीर्घवृत्तपिण्डे भिद्यन्ते । तत्र मण्डलायसमष्ट्या नाभित्रयसत्त्वान्मध्यस्य नाभिशब्दत्वमथ मूोपकल्पितभागस्थस्य हृदयत्वं पादोपकालरतभागस्थस्य योनित्वम् । अथ तदेतन्मभ्यमनाभियोनिव्यासद्ध कल्पितवृत्तान्तःप्रदेशः सर्वो गर्भः। यत्रापि शून्यो- दरपिण्डो घटादिस्तत्रापि गर्भोनुवर्तते । स च सर्वतो दिग्भिह्यमाणत्वाद् गर्भ इत्युच्यते । अत एव स्थूलबिन्दुः सूक्ष्मातिसूक्ष्मबिन्दुश्च गर्भः स्यात् । नाभिस्तु सूक्ष्मातिसूक्ष्मोऽव्यक्तो निरवयवत्वादनिरक्तः कश्चिद्विन्दुः । एतञ्चतुष्टयं प्रत्यर्थे भिन्नक्रमं चातिगहनार्थ चेत्यन्यत्र विशदीकरिष्यामः । अथ यदेतत् स्थानावरोधकतया कश्चित्पिण्डोदृश्यते तदेव तत्र बिम्बम् । चक्षुर्गोल के स्वरूपा- धानेन परिस्फुटितत्वात् । यदि तु सूर्यादिबिम्बं जलकाचादौ स्वरूपमाधाय ततश्चक्षुर्गोलके स्वरूप- माधत्ते तत्रद्वे विम्बे दृश्यते । अतो व्यवहारार्थः शब्दभेदः प्रवर्तते । जलस्थं बिम्ब प्रतिबिम्बशब्देन वस्थं बिम्बं जलविम्बहेतुत्वाद् बिम्बिशब्देनाख्यायते । बिम्बशब्दत्वं तूभयोरपि दृश्यत्वान्न व्यःहन्यते । अर्थतस्माद् बिम्बाद् बिम्बनाभेर्वा सर्वतो दिक्षुप्राणाः प्रसन्ति स यावदत्र प्राणस्तावत्प्राणाः प्रसपंन्ति । क्षुद्रबिम्बस्य नातिदूरं महापिण्डस्य चातिदुमित्यूह्यम् । ते च प्राणाज्योतिर्मया वा हिरएमया वा वात- मया वा रसमया वा सर्वाधारभूतलक्षणशक्तिमया वेति न निर्वार्यते । यदस्तु तदस्तु । एत एव प्राणास्त- . द्वस्तुनो रूपमिति तु निःसन्दिग्धम् । याक्न्तमेव प्रदेशमभिव्याप्य प्राणाः प्रवर्तन्ते तावत्येव प्रदेशे स्थित- ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् 8 । वता चक्षुष्मता तद्बम्बंदृश्यते । यद्बम्बात क्रमेण दूरं स्थूलसूदमकमेष तविम्ब पश्यन्नेवापगच्छति, गत्वा च यत्प्रदेशस्थः पुनातविम्ब दूरत्वदोषादेव न पश्यति तदेतस्य पिण्डस्य पृष्ठम् । बिम्बपृष्ठयो- रन्तरालप्रदेशः प्राणपूर्णो गणितेनोपपाद्य संसाध्यः । पृष्ठपर्यन्तं तु तद्वस्तुनः स्वरूपसत्ताऽनुवर्तते । बिम्बमपि प्राण एव । ते प्राणा अपि बिम्बान्येवेत्यन्यत्र विस्तरेण निरूपयिष्यामः । सूर्यस्य प्राणाः किरण- शब्देन नाडीशब्देन चोच्यन्ते । नेकविधाः सर्वेषां प्राणा इति तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । सर्वस्यापि वस्तुजातस्य बिम्बं शीर्षम् । प्राणा अक्षीणि । पृष्ठं पादाः । भाशीर्षपादं त्वेकं वस्तु भवति । तदेव परिमण्डलं सर्वघटितम् । तद्व्याप्तिः पृष्ठस्थानस्य चरमावयवप्रदेशमभिव्याप्य भवतीति वैदिकाः पश्यन्ति । तस्य पृष्ठं स्वस्थानेमहतोमहीयः । अथ विम्बाभिमुखं क्रमेण हसित्वा नाभिस्थानेऽणोरप्यणीयो भूत्वा न किश्चिद्भवति, विलीयते । एवं विम्ब स्वस्थाने महतो महीयः, अथ पृष्ठाभिमुखं क्रमेण हसित्ता परि- मण्डलस्थानेऽणोरप्यणीयो भूत्वा न किञ्चिद्भवति, बिलीयते । तदिस्थमवारं च पारं च य एवार्थ: कश्चिदणोरप्यणीयान्महतश्च महीयान स एवास्य जन्तोरात्मा प्रजापति म । अत एव तस्य द्वरूपे निरुक्तं चानिरुक्तं च । स निरुक्तो यो महान व्यक्तः, स एव यज्ञशब्देन विष्णुशब्देन चाख्यायते । अथ सोऽनिरुक्तो योणोयानव्यक्तः । स प्रजापतिशब्देनैव भूयसाऽभिचर्यते, अग्निशब्देन च । एतदग्निविष्णवो- रन्तरे सर्वे देवाः । विम्वस्थानाधिकारी तत्रान्यः कश्चिदग्निः। तस्याष्ठावनिशेखरा वसवोऽधिदेवाः । प्राण- स्थानाधिकारी विन्द्रः । तस्यै कादशसोमशेखरा रुद्रा अधिदेवाः । रुद्रपुत्राश्च मरुतः सप्त सप्तकाः प्रत्यधि- देवः । अथ पृष्ठस्थानाधिकारी वरुणः सूर्यो वा तस्य द्वादशादित्या वरुणादयोऽधिदेवाः । अत्राग्ने: साधिदेवतस्य स्थानं बिम्बाख्यं भूनों: । इन्द्रस्य साधिदैवतस्य स्थान प्राणाख्यं भुवर्लोकः । सूर्यस्य साधिदैवतस्य स्थानं पृष्ठाख्यं स्वीकः । यावतासौ अनमयः, तद्विम्बं पृथिवी यावता चापोमयः स प्राणोन्तरिक्षम् । यावता पुनस्तेजो- मयस्तत्पृष्ठ द्यौः । तदिदं विम्बमुन् । प्राणा यषि । पृष्ठं साम । बह्वर्थ' चैतत्रैविध्यमन्यत्रोपपादयि- प्यते । तदित्यं पञ्च प्रकरणानि पाङक्तो यज्ञः । यज्ञो विष्णुः । विष्णुस्रधा विक्रमते-विम्बमित्येकं प्राणा द्वितीयं पृष्ठं चे.त तृतीयं विक्रमणस्थानम् तदित्यं स्थूलात् स्थूलं च सूक्ष्मात् सूक्ष्मं च सर्व हीदं यज्ञः । अत एवोच्यते । विष्णु र्वेवेष्टिकर्मणः । केचित्तु पुनरिहापि सप्तैव प्रकरणानि भवन्ति चितिसंज्ञानी. त्याचक्षते ॥ तदेतच्छतपथश्रुतौ चितिकाण्डे सविस्तरमाम्नातम्-तान्येतानि पञ्चवेदाधिकारप्रक- रणानि ना ।। इति पिण्डसमादेशे यज्ञवेदाधिकरणाम ।।

·१६ * वेदधर्मव्यानाम् * अथ पिण्डद्वययोगो वक्तव्यः तथाहि पृष्ठ परिधिस्पर्शः ॥१॥ किञ्चित्पृष्ठस्र्शः ॥२॥ यजुःपरि. धिस्पर्शः ॥३॥ किश्चिद्यजुः-स्पर्शः ॥ ४॥ बिम्बपरिधिस्पर्शः ॥ ५॥ किञ्चिबिम्बस्पर्शः ॥६॥ उभयनाभिस्पर्शः ॥ ७ ॥ एकनाभिस्पर्शः ॥ ८॥ एकविम्बस्पर्शः ॥६॥ ए.यजुःस्पर्शः ॥ ॥ एक पृष्ठ- स्पर्शः ॥११॥ बिम्वयजुः स्पर्शः ॥१२॥ बिम्बपृष्ठस्पर्शः ॥१३॥ यजुःपृष्ठस्पर्शः ॥१४॥ एतत्पुनद्वैधा एकप्राणयोगः । प्राणभेदयोगश्चेति । एतत्सर्वं यथायथमूह्यम् । अन्यदपीह पिण्डे बहु वक्तव्यं तद्गोरक्षनाथावधूतयोगिप्रदर्शितया सिद्धसिद्धान्तपद्धत्याऽवगन्तव्यमितिदिक् ॥ ॥ इति पिण्डसमादेशे पिण्डद्वययोगाधिकरणम् ।। - ऊष्मजः, एष च पिण्डः द्वधा-चेतनो जडम्यति । तदुक्त' चरके "सेन्द्रियं चेतनन्द्रव्य निरिन्द्रियमचेतनमिति । इन्द्रियाणि चान्तःकरणलक्षणानि बहिः करणलक्षणानि च द्विविधान्यपि ज्ञानप्राधान्यात् क्रियाप्राधान्याञ्च पुनर्द्विविधानि । अथवा पिण्डः पञ्चधा-अण्डजः, उद्भिज्जः, खनिजश्चेति । पुनः पिण्डो द्वधा-प्रणवः स्कन्धाश्च । अणव एवं संघातेन स्कन्धो भवति । स्कन्ध एव च भेदेनाएवो भवन्ति । संघातभेदाभ्यां जगत् प्रवर्तते । पुनः पिण्डो द्वधा-भूतं चाभूतं च, पृथ्वीजलतेजोवाय्वाकाशानि भूनानि । कालदिगात्ममनांस्यभूतानि । अत्राकाशः शब्दघनपिण्डः । अथवा पिण्डोद्वधा मूर्तश्चामूर्तश्च । पृथ्वी जलतेजोवायुमनांसि मूर्नानि आकाशकालदिगामारोऽमूर्ताः । प्रकारान्तरेण पिण्डस्त्रेधाथर्ववेदे व्याख्यातः-आपो वाता ओषधयश्चेति । आपो रस- प्रधानाः । वाता वायुप्रधानाः । ओषधयो घनीभ वप्रध नाः । अथवा पिण्डायैते त्रयो भेदास्ता- ण्डघश्रुतौ तेजोऽबन्नशब्दैरुपचर्यन्ते । ते जांसि विलावयवद्रव्याणि वायव दीनि । आपस्तरलावया जलादयः । अन्नानि निविडावयवानि मृदोषध्यादीनि । अन्यथा वा पिण्डस्त्रेधा-उपरितनः मध्यमः, अधस्तनश्चेति । दैवासुरपैत्र्यापेयप्राजापत्यगान्धर्वर क्षसपैशाचा अष्टौ देवसर्गसम्बन्धादु- परितनाः । मनुष्यो मध्यमः । पशुपतिमृगसरीसूपस्थावराः पञ्च तिर्यग्योनयोऽधस्तनाः । प्रकारान्तरेण पिण्डो द्वेधा-चरश्च, अचरश्चेति । चराचरी जङ्गमस्थावरी जगतस्थिवांसी प्रसस्थास्न चे यनर्थान्तराणि ।

·वेदधर्मव्याख्यानम् * अथवा पिण्डस्त्रेधा-जीयो मूलं धातुश्चेति । संशाप्रधानो मनुष्यादिजीवः । चन्तामो वृतादिमूलम् । निःसंशः प्रस्तरादिर्धातुः । इति पिण्ड समादेशे पिण्डप्रकाराधिकरणम् ।। ।। इति पिण्डसमादेशः समाप्तः । अथातिशयसमादेशः। . प्रथातिशयाधिकारेण कितिदुच्यते । स्वस्य प्रदेशस्य वाम्युल्योऽतिशयः । स च सूक्ष्माणुप्रसररूपः । स चतुर्द्धा-अन्तःप्राणरूपों, बहिःप्राणरूपः, व्यञ्जनरूपो. मलरूपश्च । अन्तः- प्राणरूपो यथा-पिण्डीकृतचूर्णादिषु स्नेहादिः, बलोत्क्षिप्तलोष्टादावुत्क्षेपणबलादिः । इदं यमग्नि- देवतारूपम् । बहिःप्राणरूपो यथा-रूपरसगन्धस्पर्शादिः स हि प्राणीन्द्रियपर्यन्तमनुक्रममाणो रूपरसादिबुद्धिप्रयोजको द्रव्यविशेषः । व्यञ्जनरूपो हि पितोदकसीध्वादिषु सिताभृङ्गादिः, मलरूप- स्तु बहिरेवोपसीदति यथा शरीरवस्त्रादौ मालिन्योपसंक्रमः । यथा वा रक्तवस्त्रादौरागोपसंक्रमः। अथ प्रकारान्तरेणायमतिशयस्त्रेधा-नित्यः, अनित्यः, वश्च । प्रकृतिसम्यो नित्यः । संस्कृतिजन्यस्त्वनित्यः । स पञ्चधा-मार्कामतः सांक्रमिकः प्रावेशनः परकारितः स्वसंभूतश्चेति । बलवत्प्राणस्य स्वव्याप्यपदेशान्तःपातिनि द्रव्ये बलसंचारः, साक्रमितः । यथा लोहखण्डे चुम्बकबलाक्रमणम् । यथा वा जवाकुसुमसन्निहिते स्फटिके रागोपसंक्रमः । रक्तहरितकाचान्तरिते मौरप्रकाशे च रक्तहरितत्वादिरित्येवमादि । यत्र तु परसंसात्तद्गतं द्रव्यं किञ्चिदागत्यान्यस्मिन् संचरति तत्क्रमिकम् । यथोष्णजलसंसर्गाडातुपात्रमुष्णं भवति । तदिदमुष्णजलत्यागेपि कस्मै- चिहालायोष्णमवतिष्ठते । अथायमावेशजो यत्र सर्वात्मना किनिद्रव्यं किठिनद्व्येऽभिनि विशते । यथा सितोदके सितादिः, ज्वरावेशो भूतप्रहाद्यावेशश्चोदाहरणम् । परकारितो यथा- पहिसंयोगेनाङ्गारादौ श्यामता भवति । पिण्डीकृतचूर्णादिषु जलसंयोगेन स्नेहः क्रियते । एवं शिल्पिना कृताः काष्ठादिषु नानाकाराश्चोदाहरणम्। स्वसंभूतो. यथा-वेगो गतिकमेण. स्वयमुत्पद्यते । वस्त्रपत्रादीनां मोटनेऽभ्यासात् स्वयं तद्र पत्वावस्थानसिद्धिश्चेत्येवमादिः अथ बौद्धो बुद्धिजन्यः । स वेधा-बुद्धौमाप्यन्येन निमित्तेन जायमान एकः । बुदया ·१८ * बेदधर्मव्याख्यानम् * निमित्तभूतया अन्यत्र “क्वचिद्व्ये जायमानो द्वितीयः । विषयीभूतद्रव्यसंयोगाद् बुद्ध परिणामविशेषस्तृतीयः । आद्यो: यथा-शृङ्गारवीरकरुणा तहास्यभयवीभत्सरौद्रशान्तिप्रेमादिरूपो बुद्ध यांतशयोऽचिरविश्रमी । संसर्गवशाद् बुद्धिमालिन्यतीव्रतादिधर्मादिरूपश्चिरविश्रमी च । अथ द्वि- तोयो यथा-भ्रमरीकीटध्यानविशिष्टशब्दसम्बन्धेन मर्कटीकीटादेभ्रंमरीरूपत्वम् । संयमिचित्तवलसं- योगाच्च परस्य रुग्णत्वमारोग्य च । अथ तृतायो यथा-अनेकद्रव्यविषयतया द्वित्वादिसंख्याबुद्धिः । रूप- रसादिबुद्ध्युदयप्रयोजकवस्तुगुणविशेषसंयोगाद्र परसादिबुद्ध्युदयश्च । अयं च तृतीयोऽतिशयो बुद्धिमावनिष्ठोपि बुद्धिविषयद्रव्यनिष्ठतया व्यवहियते । एवमन्यत्रापि सर्वत्र यथायथमूह यम् । यदपि उपेक्षाबुद्ध चनालम्बितया बुद्ध्या यत्किञ्चिद्विषयानुभवे तत्र बुद्धौ तद्विषयकार: संस्कार आधीयते सोऽप्राथमकल्पिको बौद्धः । तत्र चत्वारि निमित्तानि भवन्ति । नाम स्थापना द्रव्यं भावश्चेति । गोपाल इति नाम्नि श्रुते तत्सम्बन्धमाहात्म्य बुद्धौ तदाकारो भवति, तदेतन्नामद्रव्यम् । सुप्तोत्थानदर्शनान्नास्ति पिण्डसम्बन्धप्रतिपत्तिः एवं गोपालचित्रदर्शनादु बुद्धौ गोपालाकारोदयः, प्रतिमादर्शनाद्वा, तदेतत्स्थापनाद्रव्यम् । गोपालसम्बन्धितया चिरगृहीतस्यावयवादेः, सांयौगिकस्य वार्थस्य दर्शनात्तदाकारोदयः-तदेतद् द्रव्यद्रव्यम् । अथ गोपालस्यैव दर्शनातहाकार इति भावद्रव्यम् । एतेषां चतुर्णामाकारोदयप्रयोजकतया कथंचिदभेदमभ्युपगच्छन्ति । अथैतद् गोपाल शरीरं भावद्रव्यं वा द्रव्यद्रव्यं या स्थापनाद्रव्यं वा गोपालस्येति विवक्षाधीनम् । अथान्यथाप्ययमतिशय धा-रागो द्वषो मोहश्चति । प्रवृत्तिक्रिया प्रयोज को रागः त्तिक्रियाप्रयोजको द्वषः । स्तम्भक्रियाप्रयोजको मोहश्च । एतेषां मक्षप्रतिद्वन्द्वितया प्रातिकूल्यविवक्षणा- दोषशब्देनोपचारः । अथवा अतिशयो द्वधा-आत्मभूतोऽनात्मभूतश्च । तदाश्रयभूतेनापि वा गृहीतश्चत स आत्मभूत: । अंगृहीतः केवलं तत्रोपसन्नश्चेत् सोऽनात्मभूतः । अनात्म भूतोऽप्यधिकमावत्वात्प्रवल- श्चेदीर्घ कालादरनैरन्तर्य सेवनाद्वा हदभूमिश्चेत् स दीर्घकालमवस्थाय क्रमेात्मसाद भूत्वा तत्रात्मभूतो भवति । आत्मभूतो हि प्रसवधर्मा भवति । दीर्घेण कालेनोपहन्यमानोपि स्वसन्तानमवस्थाप्टव नश्यति । अनात्मभूतस्तु रोगवत् केनचित्कालेन स्वयमेवोत्सीदति, निराकरणाचेति भाव्यम् । अनात्म भूतो द्वधा-क्षणान्नश्वरः क्रियात्मा । चिरानश्वर: कषायात्मा च । आत्मभूतोपि द्वधा-स्वभावो निसर्गश्चेति । शनि- . ॥ इत्यतिशयसमादेशः।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के अथारम्भसमादेशः। अथारम्भाधिकारेण किञ्चिदुच्यते-आरम्भः, क्षोभः, चेष्टा, क्रियेत्यनर्थान्तरम् । इयं हि क्रिया तावच्चतुर्द्धा-स्वीया परकीया सामान्या अपूर्वा च । यत्र क्रियोत्पत्तिकारणं स्वप्रकृतिः, तत्र सा क्रिया स्वीया । सा हि तद्र्व्यस्य स्वधर्मः । यथा अग्नौ तापनस्फोटनविकिरणसंचरणादयो व्यापाराः स्वधर्माः । जले च उर्ध्वतलसाम्येनावस्थानं बिम्वग्रहणमित्यादयो धर्माः । परप्रकृतिसमुत्पन्ना क्रिया यद्यन्यत्र प्रतिभासते सा परकीया । सा हि तद्रव्यस्य परधर्मो नात्मधर्मः । यथा त्क्षिप्त लोष्टजलादावुदाक्रमण- धर्मः । अथ यत्र परकीयैव क्रिया पुनः परकीया भवति सा सामान्या । यथा-शुकपिञ्जरहस्ते मनुष्ये रथमारुह्य गच्छति सति हयधर्मरूपाया गतिक्रियाया रथे मनुष्ये पिञ्जरे शुके च संक्रमः । तत्र हयस्य सधर्मरूपा रथस्य परधर्मरूपा या क्रिया सैव मनुष्यपिञ्जरशुकानां सामान्या, परधर्मत्वाविशेषात् । अथ म्वधर्मपरधर्मयोः संयोगाद् यदि तदुभयविलक्षणः कश्चिद्धा दृश्यते सा नूनमपूर्वा । यथा कीलस्थिरी- कृते कुलालचक्र दण्डप्रतिक्षेपात् परिभ्रमणक्रिया । यथाऽनेकवर्णैरवयवखण्डैर्घटिते चक्र वेगाद् घूर्ण- माने मर्ववर्णोपमर्दाच्छ्वेतरूपोपलब्धिः । यथा पूर्वदक्षिणगत्योः संयोगाग्निकोणगतिः । यथा स्वनिष्ठ- गुरुत्वेन पृथिव्याकर्षणसंयोगाल्लोष्टादीनामधःपतनम् । एवमादयोऽनेके व्यापाराः परस्परसंयोगादपूर्वा उत्पद्यन्ते । तदित्थं चतुर्डी क्रिया सिद्धा। पुनरयमारम्भस्त्रेधा-प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणः स्तम्भलक्षणश्च । यदन्यमधिकरोति सा प्रवृत्तिः । यदन्दमपवृक्त मा निवृत्तिः । यत्प्रवृत्तिनवृत्तो अपवृक्त स स्तम्भः । यत्रान्योन्यनिमित्ता- भ्यामन्योन्यप्रसरो निरुध्ये ते तत्रापीयं स्तम्भक्रियोदेति । यथोभयतः समबलाकृष्टरश्मौ स्तम्भः । एतत्स्त- म्भात्मकक्रियामाहात्म्यादेव च क्रियायाः पिण्डात्मना कचिदतिशयात्मना च परिणताया उपलब्धिः । अत एव पिण्डमतिशयं च क्रियबैल नण्येन सामान्याः प्रतिपद्यन्ते इति भाव्यम् । अथेयं क्रिया युगपदने माश्रित्य स्वरूपं दधाना पश्चावयवा भवति तत्र क्रियावीजं क्रिया- मूलं क्रियानिमित्तं क्रियारूपं क्रियाफनमिति पञ्चावयवाः । यदुपादाय मा क्रिया स्वरूपं धत्ते, तस्यां च क्रियायां सत्यां यस्य स्वरूपोपक्षयो भवति तक्रियाबीजम् , यथोर्ध्वक्षिप्तलोष्ठादावाहितं नोदनाबलम् । या तु मत्यामपि तस्यां क्रियायां क्रियाधारस्य स्वरूपं न विहन्यते तक्रियामूलम् । यथा जलाहरणादि- क्रियासाधनं घटादि : यथोद्ध्वंक्षिप्तं लोष्टादि । अथवाऽतिशयमावं क्रियावीजं विण्डमात्रंतु क्रियामूल- ·२० मिति विवेकः । अथ क्रियानिमित्तं द्वादशधा-देशः-कालःपात्रम्-द्रव्यम-श्रद्धा-कार्यकारणविज्ञानम्- समुचितेतिकर्तव्यता- कुलक्षणदोषासंसर्गः-सुलक्षणगुणसहकारिता- अनुकूलदैवसंयोगः- बलवत्प्रतिकूल- देवसंयोगाभावः-अध्यवसायश्चेति । चेतनप्रयुला नोदनापि देवसंयोगानातिरिच्यते । एषु कतिपया- नामेव जडक्रियासु निमित्तत्वं न सर्वेषाम् । एतच्चोपरिष्टावक्ष्यते । क्रियारूप तु सर्वत्र प्रागवगाहितदेश- त्याग एवा अथ क्रियाफलं द्वधा-सुखदुःखमोहात्मकवेदनीयातिशया, क्रियाफलजननानुकूल क्रियाति शयश्च । तत्र मोहेतरवेदनीयातिशयो न पुनः किश्चिक्रियाफलं जनयतीत्यपवर्गो भवति । तत्र यतिशयः सुखक्रियाबीजरूप: सुखानुभवात्मिकां क्रियां जनर्यात केवल न तु तत्र क्रियाफलं पुनरुत्तरक्रियाबीजं किञ्चि- दुत्पादयतीति निःश्रेयसं भवति । अन्यत्र त्वन्योतिशयो मुख्यो वा गुणः ता क्रियां जनयति या क्रिया किञ्चित्ताक्रियाफलमुत्तरक्रियासंचाराय जनयति स एव बन्धः, तत्राभ्युदयो भवति । यतोऽभ्युदयनिःश्रेय- ससिद्भिः स धर्मः । स च क्रियाया बीजमूलनिमित्तात्मकश्च क्रियात्मकश्च । बीजाद्यनपेक्ष्य क्रियारूपा- सिद्धः। क्रियां विना च बीनादितोपि क्रियाकलासिद्धः। अत एव बन्धस्यातिशयरूपस्य क्रियाफलरूपत्वा- त्तत्र क्रियायाः कारणत्वेऽभ्युपगम्यमानेपि नापवर्ग:प्रति क्रियायाः कारणत्वमोपनिषदाः पश्यन्ति । अप- वर्गस्य क्रियाफलत्वेपि आत्मन्येव विलयनात् तस्य क्रियाफलरूपातिशयरूपत्वासंभगत् । अथवा न क्रियाया अपवर्गरूपत्वं किन्तु विज्ञाने चिद्घने क्रियाविलयनफलितत्त्वमतएव क्रियालमेवेत्यपरे पश्यन्ति । उभ- यथापीदं शक्यते वक्तुम् । यथेच्छसि तथास्तु । अथान्यः प्रकार:-सर्वाप्येषा क्रिया बंधा-यशो दानं तपश्चेति । यथाग्निना परिताप्य सुवर्ण परिशोध्यते विशुद्ध च तत्साधर्म्य याथातथ्येन गृहीत्वा सुशोभते-एवमेव यमनियमाभ्यां परिताप्या- ध्यात्म परिशोध्यते विशुद्ध' च तत्म्वधर्म याथातथ्येन गृहीत्वा सुशोभते. तदयं यमनियमसंसर्गस्तपः । यथा हि चुल्ह्यामग्नेरुपरि स्थापिते पाकपात्रे जलानप्रक्षेपश्चेत्तस्यैव पाको भवति पाकपात्रस्य तदात्यल्पं दाहः । अथ यदिनान्नजनप्रक्षेपः तदा पर्वणाग्निचलेन पाकपात्रस्यैव दाहः प्रसज्जते पाकपात्रविलिप्तस्य गर्थस्य, एवमेव यदि नित्यं प्रत्यवमीयते तदाऽभ्यवहृतार्थस्यैव जाठराग्निना पाको भवति । शरीरस्य तदात्य ल्पं शोषः । अथ यदि नाभ्यवह्रियते-सर्वेणा जाठराग्निबलेन शरीरान्तः करणस्यैव शोष: प्रमजते शरी- रान्तः करणानुगतस्य वार्थस्य । तदित्थं यदि दुरितातिशयलेपः कथं चित्सं जातस्तदा तदुपशोवार्थमनशनं भवति । तथा च तस्य दुरितस्य तावच्छोषो भवति । अथ शरीगन्तःकरणशोषस्तु प्रवृत्तिलक्षण धर्मवता नानुष्ठेयः । अधर्मत्वात् । निवृत्तिलक्षणधर्मवता त्ववश्यमनुष्ठेयः धर्मत्रात् । तदित्थं बालवृद्धातुविना ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २१ ज नियमवन्धप्रयुक्त चान्द्रायणाद्यनशनव्रतमेव तपः, अयं च क्षेत्रस्थतृणकण्टकाद्यपसा रणवत् शरीरान्त: करणस्य क्षेत्रीकरणसंस्कारः । अथवा यथोष्ण जलसंयोजितानि तन्दुलाद्यन्न जातानि महाचिः संयोजि- तानि लोहादिकठिनद्रव्याणि वा मार्दवाद्यपूर्वगुणमर्जयन्ति एवमेव नियमाग्निसंयोजितानि संयमाग्निसंयो- जितानि वा शरीरान्तःकरणादिद्रव्याणि चकिन्दिपूर्वगुणं शान्तिप्रधानमर्जयन्तीति ताशपरिपाकसाधनं तपः । तथा च स्वस्मिन्नसतोऽपेक्षितस्यार्थस्यान्यतो ग्रहणं तपः । एवमन्यतो प्रहणार्थ क्षेत्रीकरणमपि तपः,-इत्यूह्यम् । अथ स्वस्मिन सतोऽर्थस्यान्यस्मैतदपेक्षावते समुपयुक्तपावाय समर्पणां दानम् । अवश्यं हि सर्वेणापि किञ्चिदुपसृज्यते। किञ्चिन्नानुपलं विसृज्यते इति प्रकृतिः । तत्र यद्यपेक्षितीर्थ उपसृज्यते अपेक्षमाणाय च विसृज्येत तत्तहि जगतो महानुपकारः माधितो भवति । परस्परोपकार्योपकारकभावेन च वर्द्धमानादे कता वलात्सर्वो बलवान् भवति । न पुनः क्वचिदजीर्णतादोषः क्वचिद्वा दीनतादोषः प्रभू- यानर्थाय सम्पद्यते । सर्वश्च लोकः प्रसीदति यथा शिरो बुद्धिज्ञान प्रदानेन वक्षः प्राणोत्साहप्रदानेन मध्यमन्नरमपदानेन चरणादिकं तूपरितनत्रितयपरिचर्यासुवप्रदानेन परस्परमुपकुर्वाणाः परस्परद्वारा स्व. मनुगृह्णन्ति परस्परप्रातिकूल्येन नश्यन्ति, एवमेव ब्राह्मणो बुद्धि विज्ञानप्रदानेन क्षत्रियः प्राणोत्साहप्रदानेन वैश्योऽन्नरसप्रदानेन शूद्रस्तूपरितनत्रितयपरिचर्यासुखप्रदानेन परस्परमुपकुर्वाणाः परस्परद्वारा स्वमनुगृ- ह्नन्ति परस्परप्रातिकल्ये तु सर्वे नश्यन्ति तस्माहानं तपश्चसर्वसाधारणो धर्मः । उपलक्षणमेतदभयदान- भूमिदान धनदानादीनामित्यूह्यम् । अथ यदेव किश्चिदृग्यजुःसाम पाध्यमग्निप्रयुक्त कर्मजातं स यज्ञः। एवेदं सव यच्च किञ्चिद् दृश्यते । अग्निषोमात्मकं जगत् । अग्नी सोमो डूयते । अग्निः सोममुपभुङ्क्ते उपभुञ्जान एव चानेकान्देवानुपभोजयति तदुपभोगकाल एवाय तत्तदर्थप्रतिभासः। उपभोगानन्तरं त्वग्निना परित्यक्त तद्विशीर्णे भृतंभवति सोयं सूर्या दागतोऽग्निरेव सर्वस्य जीवात्मा चन्द्रादागतः सोम एव सवस्य भूतात्मा। अथ दिव्यरोचन प्रदेशादागतो देवकलाप एव सर्वस्यान्तरात्मा । येऽप्यनात्मभूता धर्मास्तेऽप्येत एवार्था अग्निभेदाटुपचयन्ते इति सूक्ष्मेनिकया समीक्ष्यम् । अथ यत एवायं सर्वोपि प्राकृतो यज्ञः तत एव सस्कृतीपि यज्ञोऽनुष्ठीयते। यज्ञाद्धि यज्ञा प्रभवात प्राकृतयज्ञं विदुषा तद्विधिमनुसृत्यैव क्रियमाणेन यज्ञेन सर्वे कामा यथेच्छं साध्यन्ते । यज्ञो हि दानं यज्ञो हि तपः । सर्व कमैंवाव परिसमाप्यते तस्माद्यज्ञ एव श्रेष्ठतमं कर्म । ।। इत्यारम्भसमादेश: ।।

·२२ * वेदधर्मव्याख्यानम् १ अथ पुण्यपापसमादेशः। उपदिशन्त्याचार्याः-स्वधर्मोऽनुष्ठातव्यः इति । तत्र न ज्ञायते कोयमनुष्ठानपदार्थ इति । स्व- साध्यं साधयेत् स्वकर्तव्यं कुर्यादित्येव ह्यस्यार्थमभिप्रयन्ति, स कथं नाम साधीयान् स्यात् । यावता क्रिया- निवृत्तौ तिष्ठतिः प्रतिपन्नः । क्रिया च नामेहाभिप्रेयते तिष्ठतिशब्देन । अत्रोच्यते- - अनुरत्र लक्षणे, साध्य लक्ष्यीकृत्याऽन्तःकरणस्यावस्थानमनुष्ठानम् । यदनयाऽन्तःकरणस्थि- त्या लक्ष्यीक्रियते तन्नूनमनया स्थित्या विषयीक्रियते, अत एवेदमनया विशिष्टक्रिययेप्सितं भवतीति विशिष्टक्रियां प्रति कर्मतां भजते । अत एव चाकर्मकोपि तिष्ठतिविशिष्टक्रियापेक्षं सकर्मको भवति । तेन धर्ममनु त्वया स्थातव्यमिति वक्तव्ये स्वधर्मस्त्वयाऽनुष्ठ तव्य इत्युपदिशन्त्याचार्याः । हि यः कश्चित्किञ्चिदर्थ साधयितुमध्यवस्यति तस्योपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तममुष्मिन् साध्ये चित्तवृत्तिरा- श्वस्य विश्राम्यति, तदिदं साध्यमनुसृत्य चित्तावस्थानमेव साध्यानुष्ठानं भवति । तत्र अत्रेदमपि बोध्यम् । साध्यानुभवानन्तरं साध्यानुष्ठानं भवति । यमर्थमनुतिष्ठति नियम- तोऽनुष्ठानात्प्राक् तमर्थमनुभवति । तदर्थाभिमुख्येन प्रवृत्तिश्च तस्यानुभवः । न चानुभवनमन्त. राऽनुष्ठानं सम्भवति । अनुभवन ज्ञानम् , अनुष्ठानं क्रिया । ज्ञानपूर्विका च सर्वा क्रिया साधीयसी भवति । ज्ञानं हि वेदः, क्रिया धर्मः । वेद पूर्वकः सर्वो धर्मः साधीयान भवति । किन्तु यं यमर्थमनुभवति त तमर्थमनुतिष्ठत्येवेति न व्याप्तिः । उत्पन्न हि सुखम- नुभवति केवलं नत्वनुनिष्ठति । सुखमनुभविष्यन् सुबहेतुमनुतिष्ठतीति दृश्यते । यद्यपि कवि- दर्थमनु चित्त भवति च तिष्ठति च, तथापि करणवृत्तोनां कर्तृवृत्तित्वप्रख्यापनस्य लोकप्रसिद्ध- वाञ्चित्तवानपि ततो भवति च तिष्ठति च । यथा चक्षुः पश्यति, पादश्चलति, कर्णः शृणोति, मनः सङ्कल्पते, इत्येतावतैव स पुरुषोपि पश्यति चलति शृणोति सङ्कल्पते, चेति व्यवतियते : अन्यमनस्कं प्रत्याह-'नाय महेदानी तिष्ठति । एवमेवास्य चित्त तिष्टतीत्यत एव.यं पुरुषोऽपि साध्ये सनद्धः साध्यमनुतिष्ठतीति युज्यते वक्त म् । तथा चेदं करिष्यामीति व्यवस्य यत्र साध्येऽसौ तिष्ठति सोयं साध्योऽर्थोऽनुसरणस्थानं भवतीत्यनुष्ठेय इत्युच्यते । समाधानमेवानुष्ठानमुक्तम् । तत्र चास्य इदमनुष्ठेयमनुष्ठानं चोभयमप्युच्यते वृत्त च चरितं च । यत्र वर्तते तवृत्तम ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् ॐ २३ - यत्र चरति तच्चरितम् , चरणं वा चरितम् । अधिकरणे भावे च प्रत्ययो द्रष्टव्यः । यदेव किञ्चित्कर्तव्यमनु बुद्धया च कृत्या च तिष्ठिति तत् खलु कर्तव्यं तस्य वृत्त' भवति चरितं च । या च वा तादशं कर्त मनु देवदत्तस्य स्थिति म, सापि तत्तस्य वृत्तं चरितं च भवति । अथवा यतश्वायमध्यवसायो नाम बुद्धिस्तत्र साध्यधर्माचरणे सञ्चरति वर्तते च, तस्मात्तदाचरणमाचरितं वृत्तं च भवति । वृत्ते वा चरिते वा कश्चिदर्थोऽवश्यमधिक्रियते । यमर्थमधिकृत्यायं वर्तते चरति वा तदेतदस्य चरितः पदं भवति । पदं स्थानमित्यनन्यार्थम् । तस्माञ्चरित्रापरपर्याय- माचरितमेवास्य पुरुषस्य पदं प्रतिपद्यते । आचरिते हि कश्चित्पुरुषो वितिष्ठते प्रतितिष्ठति तत्रेव च स्थितोसो सर्वथा प्रतिपद्यते । तस्मात् स्वयमाचरितमेवास्य जीवस्याजीवन प्रधान स्थानम् । तत्रानेन समानपदत्त्वमाहात्म्येन चारित्र्यस्थानस्य भौमास्थानसाधयंसिद्धयपदेशः समुपगृहीतो भवति । य एवानुबन्धा भौमस्थाने भवन्ति तेऽविशेषादिहापि चारित्र्यस्थानेऽनुकृष्य द्रष्टव्या इत्यर्थो लभ्यते । भौमस्थानसम्बन्धे चेदं द्वयं पश्यामि-सर्वोप्यधिष्ठाता स्वाधिष्टानभूतस्य भौमस्थानस्य साद्गुण्यवैगुण्याभ्यां फलविशेषं गृह्णातीत्यधिष्ठातुरधिष्ठानविशेषसापेक्षा सिद्धिरित्येकम ॥१॥ साद्गुण्यवैगुण्ये चैतस्याधिष्ठानभूतस्य भौमस्थानस्य स्वाधिष्ठातृव्यक्तिविशेषसापेक्षमन्यथा ऽन्यथा गृह्यते । नत्वेकान्ततः किञ्चिदपि स्थान स्वरूपतः सदेव भवत्यसदेव वा । नेदं साधुत्वमसाधुत्वं वा सत्तासिद्धोऽर्थः । किन्तु भातिसिद्ध एवायमर्थ इति सुनिभृतं प्रत्येतव्यम् । परीक्षकदृष्ट्या साधुत्वा- साधुत्वयोः सनिरूपकपदार्थतया गृह्यमाणत्वात् । तस्मादधिष्ठानास्याधिष्ठातृविशेषसापेशा सिद्धिरिति द्वितीयम् ।। २ ।। एतदुभयं चारित्र्यस्थानेऽपि यथायथं परिशीलनीयम् । तथाहि तावत्-अधिष्ठान- सापेक्षा सिद्धिः - यदि कस्यचित् किञ्चिदपि स्थानं सुदृढ़मुदारं स्यात,-परिष्कृतं स्यात् , स्वकीयं स्यात् , अनुपद्रवं स्यात् , तत्रासौ निर्भयं स्थित्वा कृतकृत्यो भवति। यदि त्वस्य स्थानं पङ्किलं स्यात् , अत्युच्चमपि भितिवदनुदारं स्यात् , उदारमपि कण्टकाद्याक्रान्तमपरिष्कृतं स्यात् , दशकीटादियोग्य- स्वादा भयावहमपरिष्कृतं स्यात् , अपरिष्कृतदुष्टवाय्वादिसंकुलंबा स्यात् , परिष्कृतमपि वा दस्यु- पाटचरचौरव्याघ्रानिशङ्को बहुलं सप्राणबाधं स्यात् परोपभोग्यं वा स्यात्-न तत्र स्थित्वा कश्चित्पुरुषः कुशली भवति । स्थित्वैव संशेते, भयभीतो भवति, रोगाक्रान्तो भवति म्रियते वा। दण्डितो . . - ·२४ * धर्मव्याख्यानम् 8 वा भवति । अनुतापं वा चिराय गृह्णाति । न चाकारणं ज्ञानपूर्वकं पुनस्तादृशं स्थानं मीहतेगन्तु । ततोऽवश्यं शुभं स्थानमाश्रयणीयं नाशुभं स्थानमिति सार्वजनीनो निर्विवादः सिद्धान्तः । एवमेधेतच्चारिठ्यस्थानेऽपि सर्वमायोजनीयम्। तथा चोपदेष्टारः शिक्षन्ते । 'सुदृढ़मुदार परिष्कृतमनुपद्र तं स्वकीय स्थानमास्थेयमिति । एतदेव ननमार्यावर्तवतिनां प्राचं महर्षीणामा- देशरहस्यम् । न त्वेव तादृशमाचरितमास्थेयं यदिह निःसारत्वात्फल्गु स्यात् । समाजविरुद्धत्वाद् बहुभिरनुपादेयं स्यात् । अज्ञानकल्पितानेकासदर्थसंकुलत्वादस्फीतं स्यात्। लोकापवादराजदण्डादि- प्रयोजकत्वात् सप्राणबाधं स्यात् । परकीयदेशकालशरीरावस्थाद्यनुकूलतया परोपभोग्यत्वेपि स्वीय- देशकालशरीरावस्थादिप्रतिकूलत्वादनुपयुक्त स्यात् । ईदृशमेवानुचितं चरितमातिष्ठमानाः कपूयचरण- शब्देन गहन्ते, सभ्यसमाजाच्च निकृष्यन्ते । ये पुनरेतद्विपरीतास्त एव रमणीयचरणशब्देनाभि- नन्द्यन्ते । सभ्यसमाजे चोकायन्ते इति लोकस्थितिः । , अथाधिष्ठातृसापेक्षा सिद्धिः । इदं तु पुनरत्रावधेयम् । यदेव स्थानमेकस्योपादेयं भवति तदेवान्यस्य हेयम् । हेयं वान्यस्योपादेयं भवति । यदेव स्थानं शिष्टा अनुमोदन्ते तदेव दुष्टा ऋतीयन्ते । चौरा यदा- श्रयन्ति साधवस्ततः पलायन्ते । मत्स्यादयो जलातबहिश्चिरकालं न तिष्ठन्ति, बलात्स्थापिताः केनचित्कालेन भ्रियन्ते, जलान्तस्तु प्रसीदन्ति । मनुष्याः पुनर्जलान्तर्मनाश्चिाकालं न तिष्ठन्ति, बलात् स्थापिताः केनचित्कालेन म्रियन्ते, जलाद्वहिस्तु प्रपीदन्ति । अात्मप्रच्छादनव्यामक्तानां भीरूमृगादीनां दंशकीटादीनां वाऽपरिष्कृतमेव स्थानं मृग्यम् । दस्युचौरादीनां चैकानविविक्त विषमं प्रच्छन्नं च स्थानमत्यादरमुपादेयम् । यदेवास्माकं परोपभोग्यत्वादग्राह्य तदेवान्यम्य स्वपभोग्यत्वात्संग्राह्यम । दिङमात्रमेतत । सर्वत्रैव तु सर्वमेवेदं स्थानं च भोग्य जातमन्नादिकं च व्यक्तिभेदेनानुकूलं च प्रतिकूलं च भवतीति तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । तथा च भौमस्थानं वा चारित्र्य- स्थानं वा भोग्य जातं वा नत्वेवैकान्ततः किश्चिच्छुभमशुभं वा वक्त युज्यते । अपेक्षाकृतं तु सर्व शुभमशुभं वा द्रष्टव्यम। यदेव हि यस्यानुकूलं तत्तस्य शुभं भवति, तनिष्पादनकर्मैव च पुण्यमृत्युच्यते । यत्प्रतिकूलम् तत्तस्याशुभम् भवति, तनिष्पादनकम्मैव च पापमित्युच्यते। शुभ- शब्देन सुखजनकमुच्यते, अशुभशब्देन तु दुःख जनकम । अनुकूल वेदनीयं सुखम् । प्रतिकूलवेपनीयं .

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २५ । दुःखम् । सुखजनकः शुभधर्मः । दुःखजनकोऽशुभधर्मः । शुभधर्मो धर्मशब्देन अशुभधर्मस्तु अधर्मशब्द- नाख्यायते । सोयं धर्मो वा स्यादधर्मो वा-धर्मावेव तो भवतः । शुभत्वाशुभत्वे पुण्यत्वपापत्वे चानुकूल्य- तारतम्याद्वयक्तिसापेक्षे न तु वस्तुनियते । अत एव वेदाध्ययनं ब्राह्मणेन क्रियमाणं पुण्यं शूद्रेण क्रियमाणं तु पापम । क्षत्रियेण क्रियमाणं शस्त्रधारणं पुण्यं ब्राह्मणेन तु पापमित्यादिकं विविच्य द्रष्टव्यम् । , अथाहुः-यद्यवमानुकूल्यप्रातिकूल्ययोः प्रतिव्यक्ति भेदाच्छुभाशुभे कर्मणी व्यक्तिसापेक्ष अभ्युपगभ्येते तत्तहि शिष्टोयं दुष्टोयमित्येवमादयो व्यवहारा अप्यनवस्थितपदार्था उत्सनाभवेयुरिति । तत्रोच्यते । इदं ह्यानुकूल्यप्रातिकल्यमुपकार्यभेदात्पञ्चधा विज्ञायते । विश्वानुरोधेन, ममाजानुगेधेन, उत्कृष्टानुरोधेन प्रात्मीयानुरोधेन, स्वानुरोधेन चेति । तत्र विश्वमिति निरपेक्षलोकसाधारणाभिप्रायम् ।।। समाज इत्युरलक्षणम् । यः कश्चिदेव समानधर्मणां संघः स इहानुरोद्धव्यः ।। २ । उत्कृष्ट इति स्वस्मा दुत्कृष्टो महोपकारकत्वेन दृष्टः कश्चिदेकोपि व्यक्तिविशेषः । स हि गुरुर्वा ब्राह्मणो वा राजा बान्यो वा भ्यर्हणीयोऽधिकगुणः ।। ३ ।। आत्मोयन्तु कुलकुटुम्बमित्रादिः ॥ ४ ॥ स्वं तु कर्जात्मा सोऽपित्रेधा-भूता- मा वा क्षेत्रमात्मा वा । प्रज्ञात्मा वा, विधा हि प्रतिशरीरमात्मा भिद्यते। यः करोति स स्थूलशगराभि- मानी भूतात्मा ।। ५ ।। यः कारयति स मूमशरीराभिमानी शे यज्ञात्मा ॥६॥ यस्तु कतुश्च कारयितुश्च साक्षी स कारणशरीराभिमानी प्राज्ञात्मा ।। ७ ।। तदित्त्थं सप्रोपकार्या भवन्ति । (१)-तेष्वेतेषु परेषाम- प्रातिकूल्ये स्वानुकूल्यमनुरुन्धानाः शिष्टाः ॥ १॥ परेषां प्रातिकूल्ये तु स्वानुकूल्यमनुरुन्धाना महा. दुष्टाः ॥२॥ (२)-पूर्वस्य परेषां चाप्रातिकूल्ये आत्मीयानुकूल्यमनुसन्धाना शिष्टतोऽप्याधिक्येन शिष्टा विशिष्टाः स्युः ।। ३ ।। पूर्वस्य प्रातिकूल्ये तु तथाभूता विशिष्टतमाः ॥ ४ ॥ परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्धाना दुश्राः ॥ ५॥ (३) - पूर्वेषां परेषां चापातिकूल्ये स्वोत्कृष्टविशिष्टव्यत्तयानुकूल्यमनु- रुन्धाना विशिष्टतोप्याधिक्येन शिष्टायोग्याः ।। ६ ।। पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथाभूता योग्यतमाः ।। ७ ।। परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्धानाः मामान्यदुष्टाः ।। ।। (४)-पूर्वेषां परेषां प्रातिकूल्ये समाजानुकल्य. मनुसन्धाना योग्यतोऽप्याधिक्येन शिष्टा प्राप्ताः म्युः ।। ६ ।। पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथाभता प्राप्त- तमाः ।। १० ।। परेषां प्रातिकूल्ये तु तथानुरुन्धानाः किश्चिदुष्टाः ॥ ११ ॥ (v)-पूर्वेषामपातिकल्ये विश्वानुकूल्यमनुरुन्धाना आततोप्याधिक्येन शिष्टा अभ्याः स्युः ।। १२ ।। पूर्वेषां प्रातिकूल्ये तु तथा- भूता अभ्यर्हतमाः ।। १३ ।। विश्वानुरोधी हि जनः कदापि दुष्ट इति न प्रतिपद्यते ।। ततः पूर्वपूर्वानुरो- धिनस्तु स्वपक्षपातदोषदूषिता भवन्तोति बोध्यम ।।

·२६ * वेदधर्मव्याख्यानम् * अथवा पुनरित्त्यमेतद्दष्टव्यम् । अनुकूलवृत्तयः शिष्टाः, प्रतिकूलवृत्तयो दुष्टा इत्यस्ति पक्ष- द्वयम् । तत्र पुनरेकैकस्मिन् पक्षे तारतम्यं भवति । यथा शिष्ट पने- " " " परानानुकूल्ये " (१) पूर्वापातिकूल्ये पराप्रातिकूल्ये अनुकूलवृत्तयश्चेत्- शिष्टा विभक्तिः । (२) पूर्वप्रातिकूल्ये पराप्रातिकूल्ये शिष्टतमा विभक्तिः । (३) पूर्वापातिकूल्ये परप्रातिकूल्ये दुष्टप्राया विभक्तिः । (४) पूर्वप्रातिकूल्ये परप्रातिकूल्ये मभ्यमा विभक्तिः । दुष्टपने- (१) पूर्वानानुकूल्ये परानानुकूल्ये दुष्टतमा विभक्तिः । (२) पूर्वानुकूल्ये विभक्तिः। (३) पूर्वानानुकूल्ये परानुकूल्ये शिष्टप्राया विभक्तिः । (४) पूर्वानुकूल्ये परानुकूल्ये प्रतिकूलवृत्तयश्चेत् शिष्टा विभक्तिः । अत्रोक्तानां पश्चानामनुरोध्याना मध्यमेषु त्रिषु समाजोत्कृष्टात्मीयेष्वेवेत्सर्व यथावद् घट- ते। किन्तु स्वानुरोधेपूर्वप्रातिकूल्यं पूर्वानुकूल्यं वा नास्ति । विश्वानुरोधे च परानुकूल्यपरप्रातिकल्यं घ नास्तीति विशेषोऽनु सन्धेयः । अत्रैतेष्वष्टसु पक्षेषु शिष्टत्वदुष्टत्वपरामर्शः समाजभेदेन भिद्यते । यत्कर्मा हथ कस्मिन समाजे शिष्टत्वेन प्रतिपन्नः सएवान्यस्मिन समाजे दुष्टत्वेन विगीयते । तत्र विश्व- समाजयोरपेक्षाकृतव्यक्तिबाहुल्यात्तदनुरोधो मुख्यः पक्षः । नतस्तदृत्कृष्टव्यक्तिविशेषस्य । स्वात्मीययो: सम्बन्धानुगृहीतत्वेपि लोकसमाजे तदुपलब्धोपकारापेक्षया विशिष्टोत्कृष्टगुणवता व्यक्ति विशेषेणाधि- कोपकारलाभात् । ततः स्वीयानुरोधः, व्यक्तिबाहुल्याद् आश्रितरक्षायाः समा जानुगृहीतत्वाच्च । ततः स्वानुरोधः । अत एव सर्वदा स्वस्थ प्रतिकूलोप्यर्थो यदि समजाद्यनुकूलः स्यादवश्यं स उपादेयः स्यात् । तथा च बहूना प्रातिकूल्ये एकव्यक्तिगतानुकूल्यं नानुरोद्धव्यमिति सामाजिकः सिद्धान्तः - C पुराणे स्मयते- एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि । बहनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो बधः ।। १ ।।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के एतदभिप्रायेणैव च वधदण्डमनुजानन्ति महानुभावाः । अथान्या प्रतिपद्यते । स्वानुरोधो मुख्यः पतः । ततः स्वीयोत्कृष्ट समाजविश्वानुरोधाः क्रमेणोपयुज्यन्ते । प्रकृत्यनुगृहीतत्वात् । स्वपरयोर्युगपदापनत्वे हि स्वापत्प्रतीकारस्यैव प्राथम्येन प्रयुज्यमानस्य लोके प्रकृत्या दर्शनात् । यथा समाजानुगतोपि सर्वो दुर्भिक्षादिभिः दस्युपाटचरचौ- राय पप्लवादिभिर्वा विपद्यमानः कुटुम्बसहितं स्वं रक्षितु समाज परित्यज्य देशान्तरमनुधावति । आत्मनि कुटुम्बे च समवेते पत्नीपुत्रादिकमसौ परित्यज्य एकहेलया प्रात्मानं परिरक्षतीति दृश्यते । यद्यपि शिक्षितः कदाचिदेतमर्थ व्यभिचरेत् तथापि सोयमस्य संस्कृतोऽर्थः स्यात् । तु सर्वोप्यविशेषादात्मपक्षपातीति सुप्रसिद्धमेतत् । तस्मादात्मपक्षो ज्यायान् । ततः कुटुम्बः । ततः समाज इति । अयं च समाजानुरोधस्त्रेधा-सामाजिकैकव्यक्तिपज्ञपाती, सामाजिकैककुलपक्षपाती, सामाजिकानेककुलपक्षपाती च । तत्रावश्यमुत्तरोत्तरप्राबल्यमिष्यते - उपकारबाहुल्यानुरोधात । एतदभिप्रायेणैव “एकस्मिन् यत्र निधन" मित्यादयः समादेशाः प्रवर्तन्ते । न तु तेषां स्वानुरो- धापकर्षकत्वमास्थेयम् , तदंशे प्रमाणभावात् । अत एव सामाजस्य सर्वदा प्रतिकूलोप्यर्थ उपादे- यो यदि स्वस्य सवदानुकूलः स्यात् । तथा च स्वपातिकूल्ये समाजोपकारकत्वादुत्कृष्टोपि ब्राह्मणा- दिव्यक्तिविशेषो नानुरोद्धव्य इत्याहुमहानुभावाः- प्रकृत्या त्यजेदेकं कुलम्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । देशस्यार्थे त्यजेद् ग्राममात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १॥ गुरुवा ब्राह्मणं वापि अपि वेदान्तपारगम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ २ ॥ ॥ इति ॥ विरुद्धौ चेमो पक्षो तत्रैते धर्ममूत्रकाराः समाजपक्षमनुमोदन्ते । अर्थसूत्रकागस्तु स्वप- क्षम् । तत्र अर्थशास्त्रात्त बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिरिति स्वानुरोधापेक्षया समाजाद्यनुरोध माधी यानिति मन्यन्ते विद्वांसः ।। १ ।। यदि सैकव्यक्तिरेव बहुसमाजोपकारिका स्यात् तदा तद् व्यक्त यनुरोधः । अगुणवद्वय तस्तु समाजानुरोधेन परित्याग इति मध्यस्थाः ॥२॥ समाजत्यागेनाप्यात्मरक्षा प्राकृतधर्मः ।

·२८ * वेदधर्मव्याख्यानम् * आत्मत्यागेनापि समाजरक्षा संस्कृतधर्मः। प्राकृतधर्मापेक्षया च संस्कुतधर्मोऽत्यादरेणोपादयः । विज्ञानानुमोदितत्वादिति विशिष्टा ॥ ३॥ इत्येतत्तत्र तत्रोपेक्ष्यम् । अथैषां पञ्चानां सपानां वेदमानुकूल्यपातिकूल्यमपेक्षाविशेषादुत्पद्यते । अत एवापेक्षितार्थ वैविध्यादिदं त्रेधा-प्राणसापेक्षमुद्दे श्यार्थसापेक्षं चित्तसापेक्षं च। येन जीवनाव्याघातो जीवनपुष्टी रोगानुत्पत्त्यात्मकं स्वास्थ्य, रोगादिप्राणबाधानिवृत्तिश्च त्येवमादिकं सुखं स्यात्तदनुकूलं नाम। येन तु जीवनव्याघातो जीवनहानी रोगोत्पत्तिः प्राणबाधा चेत्येवमादिकं दुःखं स्यात्तत्प्रतिकूलं नाम । इदं तु मुख्यमानुकूल्यपातिकूल्यं सर्वतः प्रबलं प्रत्या सिद्धच । एतच्च श्रेयःशब्देनोच्यते ॥ १॥ मथ येनोद्दे श्यार्थानां धनगृहक्षेत्रादीनां सिद्धिरूपं सुखं संभाव्यते तदनुकूलं नाम । येन तु स्त्रीयार्थ नाशदुःखं तत्प्रतिकूलं नाम । इदं मध्यमम् , प्राणबाधासंभवे स्वीयार्थनाशाद्यनपेक्षणात् । एतच्चांशतः श्रेयोऽप्यशतोऽश्रयः । एवमंशतः प्रेयोऽप्यषतोऽप्रेयः । तस्मादुभयथाऽप्युच्यते ॥ २ ॥ एवं येन चित्तस्य प्रसादप्रीत्यनुरागरुचिलक्षणं सुखमुत्पद्यते तदनुकूलं नाम। येन तु विषादवैमनस्यविरक्तिघृणालक्षणं दुःखमुत्पद्यते तत् प्रतिकूलं नाम । इदं चरमम् । उद्देश्यार्थससिद्ध्यर्थम पीति कर कार्येष्वप्यतितरां प्रवृत्तिदर्शनात् । एतच्च प्रेयःशब्देनोच्यते । तथा च कठश्रुतिः- "अन्यच्छ योऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष मिनीतः। तयोः श्रेय श्राददानस्य माधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रयो वृणीते ॥१॥ श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तो संपरीत्य विविनक्ति धीरः। श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद् वृणोते ॥ २ ॥ सत्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामाभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षोः । नैतां मृकां वित्तमयीमबानो यस्यां मन्जन्ति बहवो मनुष्याः ।। ३ ।। इत्यादिः ।" - . अथ कालसम्बन्धादिदं चतुर्दा-तत्कालमनुकूलं परकालं चानुकूलमिति प्रथमम् तदुत्कृष्ट तमम् ।। १ ।। तत्कालं प्रतिकूलं परकालमनुकूलमिति द्वितीयं तदुत्कृष्टम ।। २ ॥ तत्काल मनुकूलं परकालप्रतिकूलमिति तृतीयं तन्निकृष्टम ।। ३ ।। तत्कालं प्रतिकूलं परकालं च प्रतिकृलमित चतुर्थ तनिकृष्टतमम ॥ ४॥ ततित्थमानु कूल्यं त्रेधा-सार्वकालिकं पारकालिकं तात्कालिकं चेति । एतानी क्रमेणो- त्तमम चोत्तमसमं चाधमसमं च म्युः । प्रातिकूल्यमपि त्रेधा - सार्वकालिकं पारकालिकं तात्कालिक ·THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCT!" TITUTE MADRAC4.२६ ॐ वेधर्मदव्याख्यानम् ॐ - चेति । एतानि क्रमेणाधमं चाधम समं चोत्तमसमं च स्युः । अत्र कालसन्निकर्षविप्रायोधिवक्षा धीनतया तात्कालिकत्वपार कालिकत्वयोः सङ्कीर्णव्यवहारः । विप्रकृष्टपरकालोपि वेधा-ऐदम्भवीयः, माध्यभवीयः, पारभवोयत्र । तत्रैदंभवीयो मरणात् प्रागेवोक्लब्धः । माध्यभवोयस्तु गान्धर्विकः । तत्त्वं च-पूर्वशरोरत्याग दूदा शरीरान्तरपतिपत्तश्च प्रागवान्तर स्थित्या परलोके वर्तमानत्वम् । अन्तराभवसन्त्वस्य गन्धर्वपदार्थत्वात् । स च जन्ममरणयोर्मध्यभयो यातनाशरीरबानित्यभियुक्ता आचक्षते । पारभवीयस्तु तुनहीत जन्मा । यदा पुनः पञ्चम्यामाहुना पापः पुरुषवचसो भवन्ति त- दास्य प्राम्भवीयसस्काराकतिपयफलभुक्ति मन्यन्ते । अतस्ता दशशुभसंस्कारसिद्धिरप्युद्दे श्यार्थः ।। गान्ध. विकत्वं पारमवीयत्वां चान्यत्र विस्तरेण निरूपयिष्यामः । अथेदमानुकूल्यप्रातिकूल्य पुनरवस्थाभेदाच तुर्बा भिद्यते । तथाहि-- प्रागनुकूलं भूत्वा पश्चादायनुकूल स्यादित्ये को भवः ।।१।। प्राक् प्रतिकूलं भूत्वापश्चाद्नुकूल स्यादिति द्वितीयः ।। २ ।। प्रागनुकूल भूत्वा पश्चात्प्रतिकूल स्यादिति तृतीयः ।। ३ ।। प्राक् प्रतिकूलं भूत्वा पञ्चादपि प्रतिकूल स्यादिति चतुर्थः ।। ४ ।। तत्रेद सर्वदानुकूल्यमुत्तमः पक्षः । प्रालिकून्यानुकूल्य मध्यमः पक्षः । आनुकत्यपातिकूल्यं सामान्यःपक्षः । सर्वदा प्रातिकून्यं तु निकृष्टः पनः । एतत्सर्व सर्ववैव तणानुन्धाय कर्म कर्तव्यम ।। उक्त पूर्वम् । यत्रानुकूल्यसिद्धि तत्कर्म पुण्यम् । यत्र प्रातिकूल्यप्रतोतिः तदर्म पापमिति । आनुकूल्यं प्रातिकूल्यं च तेषां पञ्चानां सतानां वोपकार्याणामापेक्षिकम् अत एवैक कर्म यत्किञ्चि- सापेक्षं पुण्यं भवत्यन्यसापेक्षं तु पापम् । तदितिकृया नितान्तं सूक्ष्म विचारसाध्या संयं पुण्यपाप- प्रतिपत्तिः प्रतिभाति । ये नूनं सर्वे कमत्येन विश्वजनीनसिद्धान्तसिद्धाः साधारणा दश धर्मा अख्यात: -दयादानसत्यभाषणादयः तेऽपि नूनं प्रकरण वशेषे पाप-वेन परिगोयने । यदि दण्ड्यान. नायिने दयां कुर्यात् , यदि ब्रह्मवारिणे ताम्बूलदानं चौरायाभयदानं शूद्राय विद्यादान कुर्यान , यदि गोब्र ह्मणवधे सत्यं न याद्-अवश्यं स पतितः स्यात् । तस्मान्न लौकिकेन स्वयमेकहे या पुण्यं पापं वा विनिश्चयानुसारेणैव प्रकल्प्य प्रवयंम् । परीक्षकद्रष्ट्या तु तद्ग्रहीतव्यम् । तथा चोपदिशति भगवान् वेदपुरुषः-“अथ यदि ते कर्म विचिकित्सा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् , ये सत्र ब्राह्मणाः संमशिनो युक्ता आयुक्ता अलूना धर्मकामाः स्युः यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र - ·३० * वेदधर्मव्याख्यानम् * वर्तथाः । एष आदेशः एष उपदेशः" । ( तै० उ० शिक्षावली) भगवान मनुरप्याइ- "यं शिष्टा ब्राह्मणा व युः म धर्मः स्यादसशयः” तथा च शुभकर्म कुर्वाणोऽवश्यं सुबी स्यादित्या स्तां विस्तरः ॥ - .. सोऽयं पुण्यपापसमादेशो लौकिक एवं व्याख्यातः । अस्ति चान्योपि शास्त्रीयः पुण्य- पापसमादेशः पारमार्थिकनिर्भरः । येन कर्मणा क्रियमाणोन दिव्या लोका: सम्गद्यन्ते तत्पुण्यम् । येन तु नारका लोकाः, तत्पापम् । के मे दिव्या लोकाः के वा नारका इत्यन्यत्र विशदीकरि- घ्यामः । पुण्येन कर्मणा पुण्या अतिशया अपूर्वा उत्पाद्यन्ते. तैश्च पुनः काले पुण्या लोका: प्रादु- भवन्तीति क्रम: । एवं पापेन कमणा कलुषा अतिशया अपूर्वा भवन्ति, ततः काले नारका लोकाः लोकाश्चैते शुभाश्चाशुभाश्च भवन्तीत्येतस्मादनुरोधात तत्प्रयोजका अतिशया अतिशयप्रयोजिकाः क्रियाश्च शुभा वा अशुभा वा व्यपदिश्यन्ते । एवं क्रियासु यथा कर्मशब्दस्तथा कर्मफलभूतेष्व- तिशयेष्वपि कर्मशब्दः । तत्कलभूतेषु लोकेषु च पापेन कर्मणाऽधिकमात्रेण प्रबलेन वा दुर्बलं पुण्यमपनुद्यते, पुण्येन च प्रवलेन दुर्बलं पापम् । प्रारब्धं तु पुण्यं पापं वा कर्म नापरेण कर्मणा शक्यमपनेतुम् । प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षयस्य लोके इष्टत्वात् । दृष्टेनैव तु दृष्टान्तेनादृष्टेषु दृष्टिः प्रवर्तते इति लोकसिद्धमेतत-तम्मात्-- अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥ इत्यादयः प्राचाम देशाः प्रारब्धकर्मविषया नेयाः । फलं दातुमप्रारब्धेषु तु कमसु पुण्येन पापं नुदति, पापेन पुण्यं नुदति त्यादीनि श्रुतिवाक्यानि "ज्ञानाग्निः सर्व कर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा"- इत्यादीनि स्मृतिवाक्यानि चावश्यं परस्परोपमर्दनीयत्वं प्रतिपाद- यन्तीति सुव्यक्तमेतत् । इति पुण्यपापसमादेशः ॥ तदित्थं धर्मसामान्यलक्षणं त्रिकाण्डं व्याख्यातम् । तत्राय॑धर्मः शुभश्चेद् धर्मशब्देनास्या- यते, अशुभस्त्वधर्मशब्देनेत्युक्तम्प्राक् । स चाधर्मपरिहारेणसिद्धो धर्मविशेषरूपो धर्म इदानी व्याख्या- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् ३१ .. तव्यः । तत्र सुखसाधनं धर्म इति धर्म सामान्य लक्षणम् , सुखं तु द्विविधं सिद्धम्-अभ्युदयलक्षणं निःश्रेयसलक्षणं चेति । ऐहलौकिकस्रक चपनवनितादिसुखभोगजातमभ्युदयः । पारलौकिकमदुःख- संभिन्नाव्यवच्छिन्नसुखभोगजातं निःश्रेयसम् । प्रवृत्तिलक्षणधर्म साध्योऽयमभ्युदयः । निवृत्तिलक्षणधर्म- साध्यं निश्रेयसम् । प्रवृत्तिलक्षणेन कमणानूनमात्मनि केपि शुभातिशया आधीयन्ते ततः सुखोदयः । . निवृत्ति लक्षणेन तु कर्मणा नूनमात्मस्थाः शुभाशुभाः सतिशया निवर्यन्ते, ततोस्यात्मनः सच्चि द्वानन्दस्य स्वरूपलक्षणानन्दावाप्तिः । कर्मबन्धरूपयावदतिशयपरिमुको लभ्यत्वात तदविना भूतत्वाच तस्यानन्दम्य मुक्तिमोक्षापवर्गादिशब्दरभिनयं कुर्वन्ति । मातिशयपरिमु कौशुद्धोयमात्मा सच्चिदानन्द- रूपत्वादानन्दल क्षणो ज्ञानलक्षणो सत्तालक्षणश्च पर्यवसीयते । मत्ता हि भावलक्षणा नूनमभाव- प्रतिबन्दिनी भवतीत्यतो नित्यभावः सिद्धो भवति । तस्मादुच्यते-नित्यादात्मनो विज्ञानान्नित्यानन्दो लभ्यत इति । परस्सराव्यभिचरितमेतन दिन पर बामं नित्यत्वनानमव । तेन सति ज्ञाने नित्यत्वं लभ्यत इति सुतरां जननमरणादिक्रियानिवृत्तिः । अानन्दो लभ्यत इति सर्वदुःखनिवृत्ति । तत्र च जाने क्रियासमुच्चयो नापेक्ष्यते सर्वक्रियाविनिवृत्तौ हि त दृशनानोपलव्धेः सम्भवात् । तस्मान्नित्य- विशुद्धज्ञानान्नित्यविशुद्धानन्दो नित्य इति सिद्धान्तः । अभ्युदयलक्षणं तु सुख दुरतिशयपरिहारेण शुभातिशय समाहारेण च साध्यम् । शुभातिशयोपादानकत्याच यावदतिशय स्वरूपं गृह्णाति । सुखरूपेण परिणभ्यमानस्यातिशयस्य सर्गपहारे सुम्बस्यापि सर्वामहारः। अर्ची रूपे. परिणम्यमानस्य तृण संघस्य सर्वापहारेऽचिषः सर्वापहारवत् । तस्मानित्यमेवेदं सुखमनित्यातिशयजन्यशदिति सिद्धान्तः । इदं तु बोध्यम । एतदेवं शुभातिशयसमाह रलरमभ्युदयसुग्वं वा, एतदेवं शुभाशुभातिशयपरिहार- लभ्यं निःश्रेयसुखं बा,-उभयत्रापि क्रियापेक्षा कान्तत. प्रत्याख्यायने । यथा हि नानपेक्ष्य क्रियाः कश्चिदतिशयः शक्य उत्पादयितुम् । एवमेव खलु नानपेक्ष्य क्रियाः कश्चिदुत्पन्नोतिशय: शुभोऽशुभो वा शक्योऽपनोदयितुम यथा हि प्रवृत्तिक्रियवातिशयः - सम्पाद्यते, तथैव निवृत्तिक्रियया सोतिशयो- पनोद्यत-इति समानमेतत् । सकामं कर्म प्रवृत्तिलक्षणमुच्यते निष्कामं तु निवृत्ति लक्षणम । तस्माद- भ्युदयमिच्छता वा निःश्रेयसमिच्छता वा न युत कर्म परित्यक्तुम् । फलाभिकांक्षा तु निःश्रेयसमिच्छता परित्यज्यते । प्रवृत्तिमार्गे तावत् बानसमुचितक्रियया गुभातिशयरूप फलप्राप्तिः । निवृत्तिमार्गे तु क्रिया- समुञ्चितसत्त्वेन विशुद्धज्ञानरूपफलप्राप्तिः । तस्मान् कुर्वत एव सम्पत्तिः : ये तु ज्ञानादेव मुक्तिर्भवति नार्थः कर्मणा इत्यभिमानेन कर्मसु न सजन्ते ते नितान्तमशास्त्रमर्मज्ञा भ्रान्ताः पदे पदे स्खलन्ति पापीयांसो भवन्ति दुखैश्च प्रतिपदं युज्यन्ते तस्मात्तथा न व्यवस्थेत् ।

·३२ * वेदधर्मव्याख्यानम् * - कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूमी ते सङ्गोस्त्वकर्मणि ॥ इति भगवदादेशात् । -प्राचार्या अव्याहुः–'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः'- इति । यः समुचितप्रकारेणार्थ पश्यति स यथावदर्थ जानाति । स यथा जानाति तथैव यदि तमर्थ साधयेत् तदाऽवश्यं फलेन युज्यते । अथ यथार्थमन्यथा सन्तमन्यथा पश्येत्-अवश्यं स तमर्थमन्यथैव जानीयात् । अन्यथा सतोर्थस्यान्यथा ज्ञानं भ्रमः । भ्रमेण प्रवर्तमानो यदि चिरा- याऽपि व्यवस्येत् नासौ फलेन युज्यते । तस्मात् सम्यग् दर्शनेन जायमाने सम्यग्ज्ञाने यदि सम्य- गाचरणेन युज्यते स तर्हिनूनं फलेनापि युज्यत इति सिद्धान्तः । तदित्त्थं सम्यक् फलयोग) सम्यगाचरणं कार्यम, तदर्थ' च सम्यगजानं माधयितव्यम तदर्थ सभ्यग् दर्शनं साम्पाद्यम् । तदर्थ च गुरुरुपासनीयः । न चान्तरेण चारित्र्यं सम्यग ज्ञानमात्रेणापि सिद्धिरस्ति । तस्मा- द् ज्ञात्या ज्ञात्वाऽहरहः किञ्चित् कर्तव्यमेव इत्यादिशति भगवान वेदपुरुषः “कुवेह वर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वपि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे" ।। “अजितं जेतुमनु- चिन्तयेन्न क्वचिढायलं बुद्धिमादध्यात्' । . ॥ इति सुखसाधनधर्मसमादेशः ॥

·- वेदधर्मव्याख्यानम्- ॐ द्वितीय भागस्य शुद्धिपत्रम् * पृष्ठ पंक्ति ३ पृष्ठ पंक्ति अद्य व वा १ १ १ ५ १६ तत त्रेधा २ २१ ३ ५ प्रथमें पुत्र ५ 8 ५ on m.mx १८ सा विद्या ६ ७ ३ ७ वेद विषयके प्रस्तावे। अशुद्ध शुद्ध अद्य व १२ प्रथयन्त्य प्रथयन्त्य कचिद्वेद कचिद्वेद कारणामिति कारणमिति २१ तत्रेधा २५ यावच्छक्य यावच्छक्यं दैवसंयोगा देवसंयोगा तव तत्र विपयाजातं विपयजात पाटिक पाठि पटसु पट्स साद्या सर्वथ सर्वथा २१ मन्त्रश्रत्यं मन्त्रश्रुत्यं है कर्णवदुःख कर्णाबदुःखं १० कुर्वन्नमृतं १८ चर्थभायुर्दद्यां चतुर्थमायुर्दद्यां स्मिञ्जत्या स्मिजगत्या १८ १. छन्दोग्य छान्दोग्य ऋग्यजुः ऋग्यजुः २१ ऋग्यजुः ऋग्यजुः १६ ४ ऋग्यजुः ऋग्यजुः १६ त्रेविध्यात् विध्यात १६ ग नस्य गानस्य १६ ऋग ऋग १६ ऋचः ऋच ऋग ऋक १६ विनयोक्तव्य विनियोक्तव्य १६ ऋषि ऋषि चिन्ताम्यूहम चिन्ताभ्यूहम १६ तत्कथ तत्कथं शब्दजातं १६ २२ अशुद्ध शुद्ध सवादद्वा संवादद्वा ब्रह्मसूत्रे ब्रह्मसूत्रेषु शब्दा शब्दो सामान्य सामान्य शस्त्रार्थः शास्त्रार्थ: प्रत्यक्षा प्रत्यन्त पाटिक पाष्ठिकं पाटिक पाठिक प्रथमे तद्यसौ यासो अर्थ अयं अप्रामागयन्तु अप्रामाण्यन्तु येनाय येनायं व्यवहारोच्छेन व्यवहारोच्छेद सुप्रतिहन्नत्वात सुप्रतिपत्रत्वात् शास्त्रास्यापि शास्त्रस्यापि भाषायो भापयो साधनायेव साधनायैव पदों पदार्थो यन्त यत्तु ऋपयो ऋपयो पणेतृणाम प्रणेतृ णाम भयधारण भयाधारण निर्मातृणां निर्मातृ णां भागानपि भागानामपि धम धर्म श्रतितः श्रुतितः मम्त्रा मन्त्रा श्रतित श्रुतित ब्रह्मज्ञ नविद्याया ब्रह्मज्ञानमवि. द्याया मेधावो मेधावी . & & १७ १८ . ६ है है है १० १६ ० ० M.. ११ ११ Im001 शब्दजजतं ·पारा पंक्ति पृष्ठ पृष्ठ १४ अशुद्ध चेतत् ले २० ६ १८ १८ १६ ६ ६ पेक्ष माणे छन्दश्रुति वेदशब्द वैशिष्ट्य कर्तृ कत्व २८ २६ २६ २६ २० २० अशुद्ध दनिरुक्तिः शरीरमेव पर प्रातपद्यते सौकर्याथ सवृत्ति नानेवेन प्रवतन्ते स्याथस्य शुद्ध चैतत काले तु पेक्षप्रमाणे छन्दःश्रुति वेदशब्दः वैशिष्ट्य कर्तृ कत्व इश्- वरत्वे नमो स्त्रिधा ब्राह्मण परस्मिन् संयमयोगो पदनिरुक्तिः शरीरवम परो प्रतिपद्यते सौकर्यार्थ संवृत्ति नानेकेन प्रवर्तन्ते स्यार्थस्य २६ १८ ५ २३ नमा ३० १८ सागतया समुदिताः व्याकरण ३१ २१ सङ्गाया समुदितः व्य करण २२ २४ स्त्रधा ब्राह्मण परिस्मिन सयमयोगो ३ १ २४ ५ २४ ८ ३२ १४ २४ मनत्कता भक्तियागकर्म यथेच्छाथ विनियोक्त प्रविकृष्ट मनस्कता भक्तियोगकर्म ३३ यथेच्छार्थ ३३ ३४ विप्रकृष्ट ३५ श्रतय एखादयो भौमिकम चिन्त अथाप्येष मधुविद्या यथेष्टा श्रुतय एवमादयो भौतिकम चिन्ता अथाप्येषा मधुविद्या २४ १६ विनियोक्त यथेष्ट धर्म विषयके प्रस्तावे - पृष्ठ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति १ १ २ १३ २ ३ ३ १ अशुद्ध विशेषञ्च विशेपश्च अर्थत अर्थते तत्वा-पदार्था- तत्त्व-पदार्था- दिश दिशब्द तृतायः तृतीयः पुरुस्येन्द्रि पुरुषस्येन्द्रि- याणां याणां वस्तुनः वस्तुनः सत्ता अशुद्ध शुद्ध गंगा गंगां वैलक्षण्य वैलक्षण्यं ससिद्ध सत्तासिद्ध पलपितु पलपितु समीक्षकाण समीक्षकाणां क्यन्ते शक्यन्ते रित्येतो रित्येता व्यक्ति व्यक्तिं WW १५ १८ २२ ·( ग ) पृष्ठ पंक्ति २४ २१ ७ २१ २३ १६ s १ ३ कर्तमनु कर्तव्यमनु तत्रैव ६ २४ १ २३ अशुद्ध अशुद्ध पर्दार्थाः पदार्थाः २३ तदुपशोवार्थ तदुपशोषार्थ पृथत्क पृथक्त्व ६ समर्पणां समर्पणं त्रत्वादिकं त्रित्वादिकं १६ सव सर्व हस्वत्व ह्रस्वत्व २१ एवाय एवायं गुल्लता गुल्मलता २१ २१ रागोद्रक्त रागादुक्त भेदादुपचयन्ते भेदादुपचर्यन्ते २१ सस्कृतोपि संस्कृतोपि सन्तनोप- सन्तानोप- २२ यज्ञा यज्ञः क्रमणम क्रमणम नुष्ठ तव्य नुष्ठातव्य पिण्डतिश- पिण्डातिश- कश्चित्किञ्चिदर्थ कश्चित्कञ्चिदर्थ याभ्यां याभ्यां २२ १२ अनुभवन अनुभवनं प्र ए रूपः प्राणरूपः २२ सनद्धः संतद्धः प्राणशब्दे प्राणशब्दे २२ २३ वृत्त वृत्त सामुदायिका सामुदायिक ३ मस्कृते संस्कृते २३ तत्रेव सिद्धमथं सिद्धमर्थ २३ भौमास्थान भौमस्थान परतन्त्रोपी परतन्त्रोऽपि २३ व्याघ्रानिशङ्को व्याघ्रादिशङ्को क कतु २४ मीहतेगन्तु गन्तुमीहते सुवर्णा सुवर्ण ३ चारिव्य चारित्र्य कटकाहितां कटकाहिता ननमार्यावर्त ननमार्यावर्त पर्यायलोच्यः पर्यालोच्यम् १५ भ्रियन्ते नियन्ते २४ भूतानिमि- भूतनिमि- १६ व्थासक्तानां व्यामकानां २४ १६ स्वपभोग्य वात कोपभोग्यत्वात त्तान्तर त्तान्तर २४ सानोप्या २३ मृत्युच्यते मित्युच्यते सामीप्या ज्ञेयज्ञात्मा अर्थाः क्षेत्रज्ञात्मा अर्था अथान्या अथान्य. सोनाराध्य- सोनाराध्य- समाजाद्यनुरोध समाजाद्यनुरोधः मन मान २ विशिष्टा विशिष्टाः साधम्य साधर्म्य ध्यपनो प्यंशतः यशात वशात ससिध्यर्थ मंसिद्ध्यर्थ विष्णवो विष्णवो १५ प्रेयो प्रेयो स्थास्न स्थास्तू २२ एतानी एतानि वाम्युचयो वाऽभ्युच्चयो २६ १० दप्यनुकूल दप्यनुकूलं मारोग्य मारोग्यं पञ्चादनुकूलं पश्चादनुकूलं यदन्द यदन्य २६ १३ प्रतिकूल प्रतिकूलं क्रियवैलक्षण्येन क्रियावैलक्षण्येन २६ सिद्धि सिद्धिः किञ्चित्ता किञ्चित २० दएड्यात दण्ड्यायात ३ १३ ३ १३ २३ २६ १६ १६ २४

·( घ)
पृष्ठ पंक्ति
पृष्ठ पंक्ति
স্বগুড়
ब्रह्मण
२६
२२
ब्राह्मण
३१
३२
স্ময়ঃ शुद्ध
निःश्रेयसुखं निःश्रेयससुखं
सभ्यग सम्यग
साम्पाद्यम् सम्पाद्यम्
६
२६
२२
ब्रयाद
त्यादीनि
व याद्
इत्यादीनि
३२
है
१८

·॥श्रीः॥ पुराणसमीक्षान्तर्गत * वेदधर्मव्याख्यानम् * ॥ तृतीयो भागः॥ -पुराणसमीक्षा- । उपक्रमः ) अखिलचक्रधराय सर्वशक्तिस्वरूपाय श्रीमते परमेश्वराय नमः। " अर्थतेषु (१ सर्वेऽवेव देशेषु सर्व एव मनुष्यास्त्रिविधा दृश्यन्ते, भारवाहिनः, सारग्राहिणो जिज्ञासमानाश्च । तत्र द्वितीया अत्यल्पा बहवस्त्वितरे । सारग्राहिणो हि शास्त्रतो नोकतो वा तात्त्विकमर्थ तत्तच्छास्त्रतात्पर्यविषयभूतं गृहीत्वा कुशलिनः कृतकृत्याः स्युः, अन्येषां च दीनानामु- द्वाराय करुणादया मितभापित्वात् कदाचित्सूत्ररूपेण केचित् किञ्चिदुपदिशन्ति स्म । ते द्विवि- धा:-महर्षयो (२) मुनयच्च १३ । अथ भारवाहिनोऽपि द्विविधाः पण्डितमन्याः, मूर्खमानिनश्च । तत्रैते पण्डितमन्या निरतिशयपक्षपातिनः स्वस्वबुद्धयनुसारेण तत्तन्महर्षिमुन्युक्तमर्थ प्रत्याकर्षयन्तः सारासारार्थसंकीर्णानने कमतवादानाडम्बरयन्तः परसपिरायचीजमावपन्तः एटकितृणान्युत्पाद्य जगत्प- थमाकुलयन्ति । अथैते जिज्ञासमाना श्राप द्विविधा एवं एके जानलबदुर्विदग्धा धृष्टरिता वित- एडावादिनः प्रायेणोपहामप्रधाना भवन्ति, परेतु विनीताः शिक्षितार्थे सयुक्तिके विश्वासमुपयान्ति । तदर्थमेवेदं सर्व शास्त्रमुपयुज्यते । . . (१) पुराणादिशास्त्राधिकारिणः प्रथमं निरूप्यन्त, (२) मन्त्रमुक्तादिद्रधारः, (३) दर्शनादिप्रवक्तारः ।

·* पुराणसमीक्षा , ८ तो शास्त्र द्वधा-लौकिकं वैदिकं च । तद्धि लौकिकं यदनायासेन शिक्षणीयं सामान्यफलं च, यथा भाषाविद्या, शुल्कशास्त्रम् , शिल्पशास्त्र सङ्गीतशास्त्रम् इत्यादि । वैदिकन्तु विशिष्ट- धीवेद्य महार्थ च, यथा द्रव्यगुणविज्ञानम् , (१) दैवविज्ञानम् , कार्यकारणविज्ञानेन भविष्यदर्था- वधारणमित्यादि । तत्र सर्वमेवेदमार्याणां वैदिकं शास्त्रं द्वधा प्रवृत्तं दृश्यते-वैज्ञानिकसमयेन, ऐतिहासिकसमयेन च । तत्राद्य त्रेधा प्रतिरत्तिः अधिदैवतम् , अधिभूतम् , अध्यात्म चेति । तत् खलु तत्राधिदैविकं यत्रैतदनन्ताकाशप्रदेशान्तनिविष्टानां पृथ्वी पूर्यचन्द्रादितत्तद्गोलकानां लोकसंजकानां प्रत्यात्मविलक्षणानेकशक्तिमतां गतिक्रियादिभिः, एवमग्निसोमेन्द्रादित्यादीनां तेजोऽब- नादीनां च संघातभेदादिभिरतिचमत्कारकारि जगत्तस्वं निरूप्यते । अथ तदाधिभौतिकं यत्र पृथिवीगोलकोपरि जातानां पुराकालिकानां शिष्ट-दुष्ट-मूढ़-विपश्चिद्-राज-प्रजा-शत्रु-मित्रोदासीनानामाद- शपुरुषाणामाचरितस्य तदाचरितपरिणामस्य च साक्षात्कारेणाधिगतं कर्तव्यांशस्य तत्तदभीष्टफलस्य च कार्यकारणभावं दृष्ट वा सर्वलोकस्वास्थ्यसंपत्तये देशकालानुरोधेन समाजबन्धनेन च सामयाचारि- कधर्मा राजाप्रजादिषु निरूप्यन्ते । आध्यात्मिकं पुनरिदं भवति-यत्र पुद्गलद्रव्याणां धातुमूलजीवा- मकानामुत्पत्तिस्थितिसम्बन्धिनः स्वरूपधर्मा निरूप्यन्ते । सैषा वैज्ञानिकानां त्रयी विद्या सर्वविद्या भवति, न चान्या काचिदीदृशी विद्या या नास्यामन्तर्भवति, साधिगन्तव्या निपुणमित्यनुदर्शिता वेदसमीक्षादौ । (२) तदधिगमनाधिकारिणश्च पुरुषास्त्रिविधा दृश्यन्ते-उत्तमाधिकारिणः सर्वसिद्धाः, मध्य- माधिकारिणो युक्तिप्रधानाः, सामान्याधिकारिणश्च कोमलश्रद्धा इति । तत्रोत्तमाधिकारिणो विशिष्ट- बुद्धयो वैज्ञानिकसमयेनैव प्रवर्तन्ते, तस्मिंश्च प्रभवन्ति तथा च फलवन्तः कृतकृत्या भवन्ति । मध्यमाधिकारिणस्तु ये तत्र प्रवर्तन्ते ते कृच्छ्रात् प्रभवन्ति, भृशं ग्लायन्ति च, अत एवैतेषां मृदुबुद्धीनां मध्यमाधिकारिणों सुखेन तत्तदतिगभीरार्थप्रतिपत्त्यर्थ विशेषतश्च सामान्याधिकारिणां नितान्तस्थूल बुद्धीनां स्त्रीशूद्रद्वि नबन्धूनां विज्ञाननिर्दिष्ट पद्धतिपरिशीलनार्थ निपुणमुपायमध्याहद्भिः समाजनेतृत्वरश्मिनाहकैः पुराकालिकैरितिहासबन्धः प्राकल्यत । तत्र चैतिहासिकसमये त एव वैज्ञानिकसमयनिर्दिष्टा अर्थाः पदार्थविद्यारूपाः साधारणधीभिर्यथ वदवगन्तुमशक्या , . (१) वस्तुस्वभावावधारणमित्यर्थः। (२) पूर्वोक्तानामधिकारिणां भेदेन विद्याप्रवृत्तिभेदौचित्यमुपन्यस्याते ।

·* पुराणसमीक्षा * बाङ्गोपाङ्गकलिलतेन चेतनप्रपञ्च नेतिहासविधया निर्दिष्टाः सन्ति । अत एवैतेऽपीतिहासास्त्रेधाद्रष्टव्याः पाध्यात्मिसाश्चाधिदैविकाश्चाधिभौतिकाश्च । प्राणवाङ्मनसाहंभद्रोदिताख्याना (१) दीनामाध्यात्मि- त्वम् , मोमाप्रपेयादीनां मृगशीर्षमादुषोपाख्यानादीनां चाधिदैविकत्वम् , हंसडिम्भकोपाख्यानादीनां वाधिभौतिकत्वम् । एषां सर्वेष मप्यर्थवादरूपतया तात्पर्यविषयीभूतयत्किञ्चिद्गुणभूतार्थरहस्यप्रकाश पात्रेण कृतार्थानां सतामन्यत्र स्वार्थमात्रे तात्पर्यविषयता नाभ्युपगम्यते इति प्रपश्चितं मीमांसायाम् । तिहासानामर्थवादत्वं च पुराकल्परूपत्वात् , तस्य च- 'स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः' । इति गौतमेन पृथनिर्दिष्टस्य मीमांसकपरिभाषायां भूतार्थवादेष्वन्तर्भावोऽवगन्तव्यः, भूतार्थवादरूपोऽर्थवादश्च- गुणवादो विरोधे स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ।। इति लौगाक्ष्यादिभिः संप्रतिपन्नस्तात्पर्यावधारणार्थो लिङ्गषटकान्तर्गतो लिङ्गभेदः । उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वतो फलम् । अर्थवादोपपत्ती च हेतुस्तात्पर्यनिर्णये ॥ इत्यभियुक्तोक्तः । अत्रेतिहास इत्युपलक्षणं पुराणाख्यानोपाख्यानगाथानाम् । सृष्टिप्रति- सृष्टिप्रक्रियासंक्रान्तपदार्थनिरूपणं हि पुराणम् , सृज्यमानानां च देवासुरर्षिपित्रादीनां युद्धसंवादादि- कथाप्रसङ्ग इतिहास:- तदुक्त शङ्करस्वामिभिर्वृहदारण्यकोपनिषदश्चतर्थब्राह्मणभाष्ये- "इतिहास इत्युर्वशीपुरूरत्रमोः संबादादिसर्वशी वा अप्सरा इत्यादि ब्राह्मणमेव, पुगणममद्वा इदमप्र श्रासीदि- त्यादि" इति । सायगोऽप्याह ऋग्वेदभाष्योपोद्घाते "देवासुराः संयत्ता भासन्नित्यादय इतिहासाः, इदं वा अग्रेनव किंचिदासीदित्यादिकं जगतः प्रागवस्थामुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं वाक्यजात पुराणम्" इति । . (१) ब्राह्मणप्रसिद्धानाम, एतन्मूलकत्वादेव तु बहूनां पुराणेषु प्रसिद्धानाभपीतिहासानां यथायय मेवंविधत्वं द्रष्टव्यम् ।

·30 पुराणसमीक्षा अत्राप्यने केतिहाससमुच्चयस्यापीतिहासत्वेऽभिप्रेते तवान्तरैकैकेतिहासानामाख्यानत्वमुप ख्यानत्वं च वक्तरष्टश्रु तभेदादुपचर्यते । चतुर्विंशतिसाहस्त्री चक्र भारतसंहिताम् । उपाख्यानविना तावद् भारतं प्रोच्यते बुधैः ।। (म० भा० प्रा०प० १५०) सर्वाख्यानं श्रुतं ब्रह्मन्नतीव परमाद्भुतम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि दुर्गोपाख्यानमद्भुतम् ।। वै० आख्यानश्चाप्युपाख्यानर्गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः । पुगणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः ॥ (पुराणेषु ) भाख्यानानीतिहासांश्च पुराण निखिलानि च । A ( मनुः) इत्यादिस्मृतिवचनैराख्यानेतिहासादीनामैकार्थ्यानेकार्थ्याभ्यां संकीर्णव्यवहारात । संच्यते, गुण पादत्वस्वीकारे यथा ननु (१) चभोः किमित्यमेतेषां सर्वेषामेवेतिहासानामविशेषेणान्यार्थतात्पर्य कतयाऽर्थ बादत्वमभिप्रयते, उत केषांवित स्वाथतात्पयकाया तात्त्विकत्वमप्यवशेष्यते, आधिभौतिकेषु यत्र न दृष्टार्थवाचस्ता कारण प्रमाणाभावात्तेषां तात्त्विकत्वमेगावमीयते, यथापोनप्त्रीयसूकद्रष्टुरैरूषस्य कवषस्योपाख्यानम् , भावयव्यसौदासादि- राजोपाख्यानम , देवरातोपाख्यानं चेत्येवमादीनाम् । व सूर्यचन्द्राग्निवश्यनरपतिसंबन्धिनां जीवनचरितानां पुराणसंविधेयार्थतयार्थवादवानाक्रान्तानाम । तथा चैवंविधाधिभौतिकातिरिक्तानां सर्वेषामेवेतिहासानां काल्पनिकत्वं सिद्धमिति द्रष्टव्यम् । (१) इत्थं पूर्वग्रन्थमोतिहासानामर्थवादरूपतयाऽर्थान्तरतात्पर्यकचे व्याख्याते तत्सामान्यात्सर्वेषामेवेतिहा- मानां [ रामायण महाभारतादीनामणपि ] तथावशङ्का मासाङ बौदिहि प्रसङ्गादिह संक्षेपेण भेद श्राख्यायते उत्तरतस्तु सर्वमेतत् प्रपञ्चयिष्यते ·* पुराणसमीक्षा * ५ अत्राहुः-किमेतस्याः प्रकल्पनायाः प्रयोजनमिष्यते, उच्यते सन्ति हि भूयांसि प्रयो- जनानि-पश्यन्ति ह्याचार्यास्तादृशदुखगाहायामपि पदार्थविद्यायामितिहासस्य नितान्ततुच्छधीभिरपि सुप्रहस्य द्वारा प्रवेशयितुमतिसौकर्यमिति तदर्थमितिहासकल्पनां रोचयन्ते, अवश्यं चैवं सुगृहीतेषु तत्तदर्थेषु परमानुग्राहक वशिष्ट बुद्धिसद्गुरूपदेशद्वारानायासेनेतिहासकक्षोत्तीर्णानां मध्यमाधि- कारिणां तेषां विधेयानामचिराविज्ञानकक्षाधिरोहो भविष्यतीति सुघटस्तेषामुद्धारः स्थावयेषान्तु सामान्याधिकारिणां पश्चादपि नास्ति विज्ञानकक्षाप्रवेशयोग्यता तेषामपिः- 'न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्" ( म० गी० ) . इत्येवं प्रतिषिद्धविज्ञानकक्षाप्रवेशार्थीपदेशानामितिहासविषयाध्यवसाय मात्रेणापि कस्मि- श्चिद्योग्य विषये प्रवृत्तिः, कस्माचिच्चायोग्याविषयात्प्रतिनिवृत्तिः कत्त पार्यत इति फलांशे सत्यत्वाद् असत्येऽप्यतिहासिकल्पितचेतनप्रपञ्च विश्वासोत्पादन न दोषाय । उपेयप्रतिपत्त्यर्था उपाया अव्यवस्थिताः । असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ।। . इति न्यायात् । स्पष्ट चायमर्थः समर्थितो 'गुणवादस्तु” इतिसूत्रव्याख्यानावसरे धर्ममी- मांसायां भाष्यद्भिः--"कथं (१) पुनरनुखिन्नायं वपायां प्रजापतिरात्मनो वपामुक्खिददित्याह, उच्यते-असद्वृत्तान्तावाख्यानस्तुत्यर्थेन प्रशंसाया गम्यमानत्वम् । इहान्याख्याने वर्तमाने द्वयं निष्पद्यते-यच्च वृत्तान्तज्ञानम, यच्च कस्मिंश्चित् प्ररोचना द्वषो वा, तत्र वृतान्तज्ञानं न प्रवर्तकं न' निवर्तकं चेति प्रयोजनाभावादनर्थकमित्यविवक्षितम, प्ररोचनया तु प्रवर्तते, द्वषानिवर्तत इति तयोविवक्षा । वृत्तान्तावाख्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्ता दोषो वेदस्य प्रसज्येत । कथं पुनरिदं निरालम्बनमन्त्राख्यायत इति, उच्यतेनित्यः कश्चिदर्थः प्रजापतिः स्यात्-वायुः, आकाशः, आदित्यो वा । स आत्मनो वपामुदाखिददिति-वृष्टिम, वायुम , रश्मि वा तामग्नौ प्रागृहणात् वैद्युते. आर्चिषे लौकिके वा । ततोऽज इति-अन्नम् , बीजम् , वीरुद्धा-तमानभ्य ( तमुपयुज्य ) प्रजाः पशून् प्राप्नोतीति गौणाः शब्दा इति तरित्थमेतमर्थ स्थाने पश्यन्ति तत्र भवन्तः. • साम्प्रतमेतत् । अत एवोपदेष्टुभेदेनोपदेशवैचित्र्यादेकस्यैव तस्य पदार्थविद्यानिदर्शन र्थस्य नानाभावेन . १- 'प्रजापतिरात्मनो वपामुदक्विदद्' इत्यादिश्रौते तेहासमर्थ वादरूपमधिकृत्य प्रवृत्तं शाबरभाष्यमिदमुद्धियते ।

·* पुराणसमीक्षा वक्तु सुशकतया समानार्थे एव नानाविधकल्पनान्यूनातिरिक्तांशाः परस्परविरुद्धांशा वा दृश्यन्ते तत्र तत्र वेदे पुराणे चेति विशेषपरामर्शप्रवणानामप्रच्छन्नम् (२), विशेषतः सामान्याधिकारिसमु- द्वारोह श्येन निर्दिष्टेऽस्मिन्न तिहासिकसमये प्रवृत्तानां मध्यमाधिकारिणां विशेषसमीक्षापेक्षिणामिदं खलु समुचितं भवति-यदेतेषु तत्र तत्र परस्परविरुद्ध ध्वपि काल्पनिकेष्वितिहासेषु धान्येष्विव सारं तन्दुलमिवोद्धृत्य तुषमिव काल्पनिकांशं परित्यज्य महर्षिसङ्गोपितपरमोत्कृष्टतत्तद्विद्याधिगमाय प्रयतेरन, तथा च ते कृतकृत्या भविष्यन्तीति । अपरमपीदं द्रष्टव्यम्-यथा हि कस्यचिदविदिताश्वगजोष्ट्ररूपस्य सिद्धासमानस्य तत्तत्स्व- रूपविज्ञापनाय प्रवृत्तो विशिष्टबुद्धिमत्तिकया निर्माय दर्शयन पदिशति-अयमश्वः, अय गजः अयमुष्ट्र इति । ततो विधेयोऽतिसामान्य धीस्तां तामेव मात्तिकी प्रतिकृतिमश्वादितया प्रति- पद्यते, व्युत्पन्नबुद्धिस्तु बुद्धिसोपाने तत्र केवलं पदमुपनिधाय पदार्थ विशेषे बुद्धि निधत्ते, इयमेव निदर्शना कल्पनासु तत्र मासूया कर्तव्या यत्रानुप्राहकैस्तत्रभवद्भिर्भगवद्भिर्जगद्गुरुभिर- क्लेशेन शिक्षार्थमनुगमः क्रियते । भवन्ति हि बहवो नितान्तमृदुमतयो गजपुत्रादयोऽपि विधेया:-ते च पुनरेतस्मिन सांसारिके निसर्गसिद्ध विशिष्टबुद्धिप्रादुर्भाविते वा तत्र तत्रभावे विस्मयमादधानाः संदिहानाश्च कौतूहलातिशयाजिज्ञासमानाश्च भवन्ति, किमिदंकिमिदम् , किमर्थ- कथमिदं चेति । तदेतेषां विषयाणां यथावदुत्तरग्रहणेपुनरसमर्थेभ्यो वैज्ञानिकसमयायोग्येभ्यस्ते- भ्योऽनुग्रहाय तबुद्धियोग्यतानुसारेण तत्तद्वैज्ञानिकदुखगाहविषयान् प्राहयितुमुद्युक्त महषिभिरिति- हासमार्गेण प्रववृते, एवं हि कृते सुघटस्तेषां तत्र तत्र बुद्धिसंचारः स्यात् । यथा हि किञ्चि- द्विषयाधिगमाय प्रवर्तिता अपि गद्यद्वारा ग्रहीतुमसमर्था बालास्तद्विषयार्थानां पदानां पद्यबन्धनं कृत्वा तावदभ्यासाय प्रवर्त्यन्ते, तदनुसारेण कालान्तरे पुनस्तेर्थग्रहणेऽपि क्षमन्ते, एवमेव वैज्ञानिक विषयाधिगमाय प्रवर्तिता अपि वैज्ञानिकसमयद्वारा ग्रहीतुमसमर्था राजपुत्रास्तद्विषयाणामितिहास- बन्धं कृत्वा तावद् बुद्धिसन्धानाय प्रवद्न्ते, तदनुसारेण कालान्तरे पुनस्तेविज्ञानग्रहणेऽपि क्षमेरन , यद्य नप्रेक्षावन्तो विशिष्टग्रहणाभिलाषया प्रवर्तेरन् । . २-एवंविधाना वृत्तान्तानां काल्पनिकतयेव तेषु क्वचिदुपलभ्यमानो बहूनां पुराणादीनां परस्परविरोधोऽपि न दोषाय, प्रतिपद्यार्थे विसंवादाभावादित्यु यते । अत एव परस्पर विरोधरूपं कुतर्कसमुद्भाठः तानु- पहसन्तोऽज्ञा: समाहिताः ।।

·* पुराणसमीक्षा के अपि च यथा कयाचिच्छन्दोमर्यादया परिबद्धानि पदजातानि सुगृहीतानि भवन्ति न च होयन्ते, न चातिरिच्यन्ते, एवमेवेतानि विषयजातानि कथाचिदितिहासमर्यादयोपनिबद्धानि सुगृहीतानि स्युः- न च हीयेरन् , न चातिरिच्येत . . अपि च अयं नामेह वेदसमुदायः सर्वासां विद्यानाभाट रोदारोडभूमिरगाधबुद्धिभिरी. वरकल्पैमहर्षिभिः प्रादुर्भावित इत्यवश्यमत्र सर्वाविद्या यथा कथञ्चिदर्शयितव्याः । भवति चे धमितिहास प्रज्ञतिरप्येका राजविद्या, तस्या अप्यङ्क रपात: कर्तव्यः । महानुभावाः शुष्के मनुष्यचरितोल्लेखे श्रद्दधते तथा भूतेन च तेन कस्यचिन्मनुष्यस्य चरितोल्ले- खेनायं महाविद्या समारम्भो विक्लिष्टावयवः स्यात् । अथ पश्यन्ति शुष्कमनुष्यचरितोल्लेखरूपे- तिहामप्रस्तावोपि कत्तव्यः, महती वैज्ञानिकविद्यापि दशयितव्या, तत्र च दुरधिगमायाम यधिगन्त- व्यायां सामान्याधिकारिणोपि प्रवर्तनीयाः । पार्थक्येन चैतेषां त्रयाणामुपन्यासवृथा बेदाड- म्बरोपि नावकल्पते, तस्मादवश्यमिङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेनचपराभिप्रायाधिगमनेऽपि विधेयाः प्रभवेयुस्तथा प्रवर्तितव्यम् , सर्व च खल्वपि सिद्ध भवति इतिहासप्रबन्धेन महती विज्ञानविद्यापि समुद्भाविता, तत्राधिगमाय सामान्याधिकारिणोप्याकर्षिताः, इतिहासविधया यत्किञ्चिदर्थ- निरूपणविद्यापि संसूचिता, प्रसङ्गात् शुष्कमनुष्यचरितस्यापिनाराशंशेति कृताभिधानस्य सूत्रपातः कृतो- भवति, मध्ये वैज्ञानिकसमयाभिसन्धिरपि संभवात । यथा तस्माद् वैज्ञानिकपदार्थाश्चैतन्येन कल्पयित्वेतिहासनायकतया समुद्भाव्य प्रस्तावः प्रवर्त- नीयः-येन स्वल्पेनाधिकं कृतं स्यात् । सम्भवन्ति हि चेतनेष्विा जड़पदार्थेष्वपि यज्ञकरण- युद्धकरणमैथुकनादयो भावाः, चेतनशरीरान्तर्निविष्टानां स्वस्वशक्त्यनुसारेणाव्यभिचरितकर्म कृतां रसासुमांसभेदोस्थिमज्ज शुक्रौ गोमनः प्रभृतीनां पदार्थानामपि जड़त्वाविशेषात् , इन्द्रसोभाग्न्या- दोनामेव च चेतनशरीर इवाखिलब्रह्माण्डे परस्परानुकूलनानाविधकर्मकारित्वदर्शने नोभयत्र पदार्थ व्यष्टय विशेषाञ्चतन शरीरतो व्यवहियमाणमैथुनयुद्धमैत्रीयज्ञकरणाद्यौतिहासिकपदार्थानामिन्द्रसोमा- न्यादिपदार्थसमृढ़ ब्रह्म ण्डतोऽपि व्यपदेशेदोषाभावात् । तस्मान्न नृतं ब्रमः, स्वल्पेन चाधिकं कुर्मः, ततोऽवश्यमितिहासविधया विद्याः संवेदयामः इत्ये- वमितिहासद्वारा पदार्थाविष्करणे नानागुणकलापमनुपश्यन्तः परावरज्ञा मितभाषिणः पूर्वे महर्षयः स्थाने प्रवर्तन्ते स्म पदार्थविद्य तिहासकल्पनायामिति विदाङ्क र्वन्तु ।

·. * पुराणसमीक्षा के (१) सचायमितिहासकल्पनाविनोदो न केषांचिदर्वाचां प्राचां वा कृष्णद्वैपायनादिमुनी- नामवधेयः-किं तर्हि ततोऽतिप्राचीनसमये ब्राह्मणग्रन्थनिर्माणकाले ततोऽपि वा बहुपूर्वमनुवर्ततेस्म (२)। केषांचित्पुनरितिहासानां मन्त्रनिर्माणकाले ततोऽपि वा बहुपूर्व प्रवृत्ता कल्पना; हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ॥१॥ एते ब्राह्मणशब्दाः स्युरुपमाख्यायिका तथा । इत्याहोपनिबद्ध स्यादितिकारपुरस्कृतम् ॥२ ।। इत्येतेषां ब्राह्मणपदार्थानां मन्त्रभागेऽपि तत्र तत्र दृश्यमानतया पुराकल्पेतिहासयोरपि मन्त्ररचनातः प्रागेव प्रवर्तमानतया प्रतिपत्तौ प्रतिबन्धकाभावात् । इतिहासपुराण प्रन्थानां नाति- प्राचीनत्वेऽपिकथोपकथनाधिष्ठतानां तेषां (३) मन्त्रभागतोऽपि प्राचीनत्वावसायात् । सर्ववैदिक- मन्त्रादियावद्वाग्विषयसंकलनातोऽपि बहुकाल प्रागेव प्रवृत्ता तावदाय्येषु विज्ञानविद्या-या वेदशब्देना- भिधीयते, तदेतत्प्रथमप्रवृत्तविज्ञानविद्या सिद्धान्तभूतानामर्यानां सन्धानाय, तथा तदानीं यावदसिद्धपति- पत्तिकानामपरेषां सिद्धान्तानामुद्भावनाय च पश्चात् क्रमेण काले काले ऋषिमण्डलीषु मन्त्र- रचनाव्यासङ्गः प्रावतेत, यथाहि तदुत्तरकालभाविनोऽपि तद्विज्ञानसिद्ध यज्ञाद्यर्थे प्रवर्तरनिति । सोऽयमर्थस्तेषामेव मन्त्रकृतामुक्ति भङ्ग्या इङ्गितेन प्रतिपद्यते-तथा च तैरानातम् । नमः सखिभ्यः पूर्वसद्भयो नमः साकनिषेभ्यः । युञ्ज' वाचं शतपदी शतपदी युञ्ज वाचं शतपदीम् । गायं सहस्रवर्तनि गायत्रं त्रैष्टुभं जगत् । गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वारूपाणि सम्भृताः । देवा प्रोकांसि चक्रिरे (साम० उ०) अग्निः पूर्वेभिषिभिरीड्यो नूतनरुत स देवाँ एह वक्षति (ऋक्०१।१।२।) १-इदानी कुत: प्रभृति प्रवृतेयाम तहासकल्यनति विचिन्त्यते । २–'पुराणंमर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्राह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः' ।। इति वायुपुराणीयं वचनम यत्रालोच्यम् । ३-पुराणेतिहासपदार्थानाम् ।

·* पुराणसमीक्षा * ६ द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजतसमेति यदन्तरा पितरंमातरंच । (शु० य०१६।४७) अत्राहमशृणवमिति पदस्वारस्येन मन्त्ररचनातः प्रागेव तदर्थप्रसिद्धिर्लभ्य इति सुव्यक्तम् । . ननु मन्त्ररचनातः प्राक्तनकालस्तु दूरे आस्ताम , मन्त्ररचनैव तावदनभिप्रेता बहूनामा- र्याणाम् , अशृणवमिति तु छान्दसप्रयोगे सर्व शाब्दिकविधीनां बाहुलकतया व्यत्ययकृतं स्यात्, पूर्वेभिर्नूतनैरिति पदे अपि न वक्त सापेक्षं पूर्णपरकालं प्रतिपादयतः-किं तर्हि पूर्वीपरकालम- नुसंदधतो भगवतः परमेश्वरस्य तावदग्न्युपयोगिविज्ञानसमथनमात्रमेतदिति चेन्नै तत्सम्यगनुपर- न्ति भवन्तः । यद्यपि खलु सुप्रसिध्यन्ति तावदिदानीन्तनानामायातोपगृहीततत्तदर्थानामतलस्वर्शि- वादगृहीतयाथातथ्यानामत एवं मतभेदेन प्रवर्तमानानां त्रिविधा: प्रतिपत्तयः-वेदानामकृतकत्वम , ईश्वरकृतत्वम् , विभिन्न कालिकानेकर्षिगण कृतत्वं चेति । तत्र तावन्न केनचिदपि पुरुषेण प्रणीतो वेद इति मीमांसकानां घण्टाघोषः, तथैव चान्यथा च प्रपिपद्यमाना इदानीन्तनाः केचिदनति- प्राचीनाश्च विचक्षणा इत्थमाचक्षते-यदिस्मिन्ननिर्णीतोपक्रमोपसंहारे धारावाहिक प्रवृत्तिमत्यनाद्य. नन्ते. संसारे यथा वायुतेजोजलादयो नित्या एव पदार्था इश्वरेच्छावशात् कदाचित् संश्लिष्य कदाचिद्विश्लिष्य सृष्टिप्रलयाभ्यां नियतव्यवस्थानुसारेण जगचक्रमेतन्निर्वाहयन्ति, तथैव तथैव जगद- न्तर्गतः शब्दो नित्य एवेश्वरीयशक्त्यावेशातदिच्छानुमारेण च सृष्टिकाले ऋग्यजुरादिप्रकारैः संश्लि- प्यावतिष्ठते न तु केनाचित्पुरुषेण गुम्पयते । अलौकिकानां प्रत्यक्षाद्यगोचराणां तत्तद्देवताविशे- षणां तत्तच्छक्कोनां च वेदे प्रतिपादितानां परः सहस्ररपि मनुष्यैः स्वतो विज्ञातुम शक्यत्मत- 'यज्ञेन वाचः पदवीयमाय स्तामन्वविन्दन् ऋषिषु प्रविष्टाम्" इति, आजातान् ह वै पृश्नीन् तपस्यामानान् ब्रह्म स्वयम्भुरभ्यानर्पत तदृषयोऽभवन्" इति, "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा" ·* पुराणसमीक्षक १० - इति चवमाद्याः श्रुतयः- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः । युगान्तेऽन्तहितान् वेदान् सेतिहम्सान् महर्षयः । लेभिरै तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा । इति चैत्रमाद्याः स्मृतयश्चामुमेवार्थमवगर्भयन्ति । ईश्वरीय ज्ञानानुसारेण स्वयमेव गु- म्फिताः सर्वे शब्दा ऋगादिभावैः परिणम्य महर्षीणां वेदरचनार्थमप्रयतमानानामप्याद्यानां बुद्धिं स्व- यमेवा रूढाः प्रादुरभूवन्निति महर्षयो लेभिर इत्यस्यार्थः । तथा च संघातभेदाभ्यां प्राकृतिको- पादानस्वभावसिद्धाभ्यामनेकभावग्राहिणामर्थानां विभिन्नशक्त यावेशाद्विभिन्न कार्यकारित्वम- नुभूयते, तथैव तु निर्विशेषमेषामपि वाय्वादिसमशीलानां शब्दानां काले काले सन्निवेशविशेष गतना परिवर्तितरूपाणामथरोत्पत्तिक सम्बन्धानुबद्धानां विभिन्नशक्त्याचेशाद्विभिन्नार्थप्रत्यायकत्वमिति नैतावता शब्दममष्ट्य त्मकानमेषां वेदान कृतकत्वभावादयितु युक्तमिति, सोऽयं वेदाना- यथा कृतकत्ववादः । -- अरे पुनरित्थं प्रत्यवतिष्ठन्ते-प्राचीनैरेवातिबुद्धिमद्भिगौतम कविलकणादादिभिमु निभि- ायसांख्यवैशेषिकादिदर्शनेषु वेदानां कृतकत्वप्रतिपादनातनिर्माणस्य च मनुष्यैरशक्यत्वादवश्यमेवैते वेदा ईश्वरकृताः प्रतिपद्यन्ते, स्पष्ट चायमर्थः समर्थितः 'शास्त्रयोनित्वात्' इति वदता भगवता- वादरायणेन ब्रह्ममीमांसायाम् । अत एव 'तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्' इति काणादं सूत्रमीश्व- रोक्तवादस्य प्रामाण्य मित्येव व्याख्यातमुपकारे शङ्करमिश्रेण । माधवोऽपि वेदभाष्ये- "तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुम्तस्मादजायत" इति मन्त्रस्य 'सहस्रशीर्षा पुरुषः' इत्युपक्रान्ततया यज्ञाद्यजनीयात्पूजनीयात्परमेश्वराद- जायन्तेत्यर्थमाचष्ट । एवं च सकलदार्शनिकबुद्धिमजनसंमतत्वाद्य क्तिसिद्धत्वाद्वे दप्रामाण्याञ्च निः सन्दिग्धं वेदानामीश्वरकृतत्वमित्याकलयन्ति कुशलाः । अन्ये पुनर्विशेषसमीक्षाप्रवीणाश्चातुरीचणा ईश्वरकृतत्त्वमप्यक्षमाणा इत्थमाचक्षते - यद्यपि मृत्सुवर्णादिवश्यं शब्दोऽपीश्वर कृत एवेति युक्त प्रतीमः, तथापि यथा घटकङ्कणादयस्तत्सन्निवेश- " ·* पुराणसमीक्षा * विशिष्टाः पदार्था मनुष्यैरेव यथोपयोगं संपाद्यन्ते व्यापाद्यन्ते च, न च तदर्थमपीश्वरो विनि- युज्यते । एवमयं सङ्कतसम्बन्धेनार्थवता शब्दानां सन्निवेशविशेषेण यथोपयोग संपादितो वेद- ग्रन्थोऽपि मनुष्यकृत एव संभाव्यते, तथा च "यज्ञेन वाचः पदवीय" मित्यादयो मन्त्रवए। अप्यमुमेवार्थ भङ्ग या सूचयन्ति । अतएव मन्त्रं प्रयुयुक्षन्न तरेयः “तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच' इत्यसकृत् प्रतिपादयति । अत एव च ब्राह्मणान्तरेऽपि 'तदुक्तमृषिणा' इत्यसकृदुक्त दृश्यते । चात्र 'ऋषिर्वेदमन्त्रः, इति केषाञ्चिदुक्तिः श्रद्धया; "ऋषिष्टुतो विप्रानुमदितः कविशस्तः" इत्येतेषां मन्त्रघटकपदानां निर्वचनपरेण 'ऋषयो ह्य तमोऽस्तुवन् . तस्मादाह ऋषिष्टुत-इति-एते वै विप्राय दृषयः, एते ह्यतमन्वमदन-तस्मादाह विप्रानुमदित इति, एते वै कवयो यदृषयः एते ह्य तमशंसंस्तस्मादाह कविशस्त इति" इति हवियज्ञकाण्डस्थेन तदुपोद्वलकतयेव च “ये ब्राह्मणाः शुश्रवांसोऽनूचानास्ते विप्राः” इत्यध्वरकाण्डस्थेन शतपथब्राह्मणेन, तथा मैत्रायण्यां यजुः संहितायां खिलकाण्डे पुरोडाशब्र ह्मणे “तया वहन्ते कवयः पुरस्तादिति-ब्राह्मणाः कवया ऋषयः कवयः" इत्येवमनूक्तत्वेन; तथा तैत्तिरीयसंहितायां षष्ठ काण्डे षष्टप्रपाठके "एष वै ब्राह्मण ऋषिरायो यः शुश्र वान्" इत्युक्तत्वेन, ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः” इत्यादिना यास्कनिरुक्तवचनेन च मनुष्यविशे- षाणां ब्राह्मणानामेव मन्त्रकृतामूषित्वेन प्रतिपन्नत्वात् । अयमेव च सर्वेषाममीपांगौतमकपिलक- णादादीनां सिद्धान्त. न पुनरीश्वरकृति तेऽभिप्रयन्ति, महाकण्ठैरपितैरुन्मुक्तकण्ठमीश्वर नाम्नोऽनु- पादानात् , "अप सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः" इतिवैशेषिक सूत्र आर्षत्वेन स्पष्टमुल्लेखाच्च (१) । तस्मादस्माकं पृर्वपुरुषैर्मर्षिभिरेव बहुभिर्बहुभिरेवोच्चावचैरभिप्रायैः काले काले चिरभाव- न परिदृष्टार्थ वषयकैर्बहून कालान णीता बहवो मन्त्रा इति सकलवेदभागानव्यप्र मानुसन्धान पर्यालोचयतां निक्षपातानामप्रच्छन्न प्रतीयते ते च ऋषयो द्वधा प्रतिपाद्यन्ते केचिदतिप्राचीना: साक्षात्कृतधर्माणः, परे वनतिप्राचीना असाक्षात्कृतधर्माणः । तेः साक्षत्कृतधर्म भरनेकानेकमहर्षािभ: वेदमन्त्रा असाक्षात्कृत धर्मभ्यो वधेयभ्यः काले काले उपदिष्टाः परम्परया पारायणादिप्रचारेणावस्थिता आसन्, ततो बहुकालानन्तरं क्रमश: पूर्णपेक्षया शिथिल्ल बुद्धिषु जनेषु गुरुमुखाच्छतिमात्रेण बहुविधसकल तत्त- व्याप्य तत्र कृता .(१) • 'मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्याद्' इति गौतम सूत्र तदीयं वात्स्यायन भाष्यं तिन प्रोक्तम' इति सूत्रस्य महाभाध्यंचाप्यत्रालोच्यम् ।

·१२ * पुराणसमीक्षा * न्मन्त्राधारणायासमर्थेषु जातेषु तदनुग्रहार्थमन्ये ऋषयस्तेषां मन्त्राणां यथावद्ग्रहण थतान् विकीर्णान मन्त्रान संकलय्य संहिताग्रन्थं संपादयाञ्चक : । सोऽयमर्थः स्पष्टमुक्तो निरुक्त मुनिनायास्केन- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सप्रादुः, उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समाम्नासिषुवदं वेदाङ्गानि चेति" ।। इति । (२) तदित्थमुपदशितास्त्रयो मतवादाः। वस्तु तस्तु नतगमेवैते प्राचामाचार्याणां मतभेदा भवन्ति, किं तर्हि दूरत एव श्रुतवेदगौरवाणाम परिचितमन्नपदार्थानामपरिशीलितवेदयाथातथ्यानां संस्कृतविद्यामार्गावगाहन्योग्यतासंपादकतया विद्याङ्ग भूतस्य व्याकरणस्यापि खण्ड विशेषमेवाधीयानानां महाभाग्यप्रकर्षादिव कदाचित् क्वचिद्वैशेषिक शारीरकदर्शनानुमतप्रकरणग्रन्थ विशेषस्यार्वाचीन कृतस्याप्येकदेशं यं कंचिदेवैमत्यल्पमधीत्यैव सर्वशास्त्रपारंगामिवताभिमानिनां पण्डितंमन्यानां येन केनचिदेव कृतस्य प्रश्नस्योत्तरादाने स्वकीयसर्वपाण्डित्यव्याघातमनुपश्यतामत एव यथास्वज्ञान यथास्फूर्ति यथा रुचि । यत्किश्चिदेवोत्तर प्रकल्प्य प्रकल्प्यान भिज्ञान व्यामोहयतामविदुषामेव ते प्रवादः प्रयतन्ते इति युक्तमुत्पश्यामः । अत एव यथाकथचित स्वस्वमुखनिर्गलिततद्विरुद्ध- वर्णनायाथात्म्यस्थापने दृढ़ाग्रहेण प्रवर्तमानानां तथा च बुद्धिपागलभ्यं मन्यमानानां तेषां तेषामेवा- विज्ञातवस्तुतत्त्वानामिदमेव तत्त्वमिदमेव तत्त्वमित्येवं विप्रतिपत्तिवागाडम्बरमवलम्ब्य नानामतभेदाः प्रवर्तन्ते स्म । वस्तुतस्तु यथैते भगवन्तस्तत्रमवन्तो मुनिवर्यो जैमिनिकपिलयास्कादयस्तन्तमर्थ समर्थय- न्ते न तत्र विप्रतिपत्तिलेशं पश्यामः ॥ अस्त्येव हि तत्तदुक्तरीत्या वेदानाम कृतकत्वं चेश्वरत्वं चेश्वरनिश्वसितत्व चेश्वरकृतत्व चेश्वरविभूतिरूगाग्निवायुसूर्यसमुद्भूतत्व च ब्रह्मप्रजापति मुखचतु- टयोद्भूतत्वं च मृग्वगिरोऽत्रिवसिष्ठविश्वामित्रप्रमु बानेकमहषिकृतत्वं चेति । सर्व एवैते प्रवादा वेदपदार्थ याथायन समर्थयतां दीर्घदशिनां दृष्टाव्याहतप्रसरा अनाकुलाः स्थाने व्यवतिष्ठन्ते । तथा चैषां प्रवा नां विरोधाभासनिरासार्थ समन्वयविजिज्ञासुधिगदौ तावद् वेदपदार्थः समीक्षणीयो भवति, समन्वयज्ञानस्य तज्ज्ञानाधीनत्वात् । तस्मात् स तृतीयस्मात् वेदधर्मव्याख्यानादुद्धृत्येह प्रदयते-- (२) इदानी त्रिवायेषु मतेष्वविरोध दर्शदितुमुपक्रम्यते ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३ ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् ® "प्रत्यक्षानुमितिशाब्दोपाख्य - सर्वविधविज्ञानान्तरभाविनी संशयविपर्ययादिरूपैर्दोषैरंशतो. ऽप्यरिस्पृष्टा प्रत्यगात्मस्वरूपविकाशानतिरिक्त स्वरूपतया च नित्यमात्मसंतुष्टिकारिणी निरूपाख्या काचिद् वित्तिः प्रमा । प्रमाकरणम् त्रिस्थानमेव तु विज्ञानं प्रमाणम् । (१) अस्ति वा विषयोपहितं विज्ञानम् । (२) अस्ति वा संस्कारोपहितं विज्ञानम् । (३) अस्ति वा शब्दो- पहितं विज्ञानम् इति । विज्ञानन्तु प्रमिति म । तचानः करणवृत्तिप्रतिफलितश्चिद्विकाश इह विवक्षितः । तत्र विषयोपहित ब्रह्मशब्देन, संस्कारोपहितं विद्याशब्देन, शब्दोपहितन्तु विनानं वेद- शब्देनाख्यायते । या पाधिभागानन्तर्भावादेषां ब्रह्मविद्या वेदशब्दानां विशुद्ध तद्विजारतात्पर्येण प्रयोगः क्रियते तदैकार्थ्य' भवतीत्यत एवाम्नायते-"ऋग्यजुः सामभेदात् श्रयं ब्रह्म, त्रयी गिद्या, त्रयो वेदाः” इति । एक एवायमस्त्रिधाकृतः पर्यायाभिधायिभिः शब्दैरन्याख्यातो भवतीति पश्यन्ति । 2 . तत्रेदं विज्ञानं चेतनाविकाशरूपत्वान्न शक्यते केनचित् पुरुषेण कर्तुमित्यपौरुषेयं च भवत्यकृतकं च । अर्चिस्तद्विकाशयोरिव चेतनातद्विकाशयोस्तादाम्यस्य सर्वलोकप्रत्ययसिद्धत्वादुभय- थाऽप्यवकल्पते व्यवहारो भेदेन चाभेदेन च । यद्यभेदबुद्ध्या प्रवृत्तिस्तदाऽमुष्य विज्ञानस्य संवि- दपराज्यस्य प्रत्यगात्मत्वाविशेषात्प्रत्यगात्मनश्च परमात्मानतिरिक्तताया वेदसमीक्षादौ भूयसा प्रघट्ट- केन 'सुदृढ़ निपितत्वादमुष्य विज्ञानस्यापि निर्विवादमेवेश्वरत्वं सिद्धम । अथ यदि भेदबुद्ध्या प्रवृत्तिस्तदाऽमुष्य विज्ञानस्य प्रत्यगात्मप्रयुक्ततया प्रत्यगात्मनश्च परमात्मानतिरिक्ततया सिद्धममुष्य विज्ञानम्येश्वरनिश्वसितत्वम् । उक्त तुविज्ञानमेवैतद्ब्रह्म च विद्या- च वेदश्चेति । तस्मादेष द्विविधो व्यवहारः सम्प्रवृत्तो लोके-वेदोऽयमीश्वरः साक्षादिति वा, वेदोऽयमीश्वरनिश्वसित रूपोस्तीति वा । उभयथाऽपि त्वीश्वरनित्यताया अविसंवादित्वादेष वेदो- ऽप्यकृतमश्चपौरुषेयश्च संसिद्धः । इत्येका प्रतिपत्तिः ॥१॥ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । अस्तु वा विषयसंस्कारशब्दानां विशेषणविधयात्र प्रवेश स्तथापि न क्षतिः । तथा हि विषयाकाराकारितान्तः कारणवृत्तिप्रतिफलितंचैतन्यं ब्रह्मशब्देन, सं. स्काराकारितान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलितं चैतन्य विद्याशब्देन, शब्दाकाराकारितान्तःकरणवृत्तिप्रतिफ- ·* वेधर्मव्याख्यानम् लितन्तु चैतन्यं वेदशब्देनाख्यायत इति द्रष्टव्यम् । तत्र नान्तरेण संस्काराकारापत्तिशब्दाकारापत्ति वा विषयाकारापत्तिरन्तःकरणस्य क्वचिदृष्टा, नापि वान्तरेणैव संस्कारापत्ति विषयाकारापत्ति वा शब्दाकारापत्तिरेव दृष्यते कापि । यत्रैव कश्चित किञ्चिद्विजानाति तत्रास्य विज्ञानं विषयसं- स्कारशब्दरूपेणैव तु परिणम्यमानं सर्वोपरि मृते । । घटं विजानतो बुद्धौ यथा पृथुबुध्नोदशरा- विरूपं संनिधत्ते, तथैव तु पूर्वाने कवार दृष्टघटाकारावभासेऽपि न संनिधत्ते, तथैव च पुनरतिसूक्ष्म- बकाराकारटकारादिचिराभ्यस्तशब्दरूपमेकान्ततस्तत्र सन्निधत्ते एव । . उक्तंच- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन मासते ॥१॥ इति । तथा ह्य त्तरदेशसंयोगपूर्वदेशविभागयोविभिन्नार्थयोरपि परस्परनान्तरीयकत्वादेकात्म्यमिव सम्प्रतीयते एवमेवैतेषां विषयसंस्कारशन्दानां विभिन्नार्थानामपि परस्परनान्तरीयकत्वादेकात्म्यमिव संलक्ष्यते । एतदभिप्रायेणापि स भगवान् जैमिनिः-"औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध" इत्युपदिशन् विषयशब्दयोर्नान्तरीयकत्वमन्वाचष्टे । यद्यप्यष्टपूर्वप्रत्यये संस्कारोबोधः, आजन्ममूकबधिरप्रत्यये सद्योजातशिशुप्रत्यये च घटादिशब्दोद्बोधो नतरां सम्भाव्यते, तथापि तस्मिन् धारावाहिकबुद्धिसंताने पूर्वपूर्वक्षणजात- संस्कारोबोधसमुच्चयस्योत्तरोत्तरक्षणेऽनिवार्यत्वान्न शक्यं संस्कारव्यभिचारमापादायितुम् । एवं भवेदेव तु मूकबधिरप्रत्यये तात्कालिकशिशुप्रत्ययेऽपि कश्चिदलौकिकशब्दसञ्चार इत्यनुमीयते । शब्दसम्ब. धमकृत्वा ज्ञानस्वरूपसिद्धः कुत्राप्यदृश्यमानत्वात् ॥ अथवा - अन्तःकरणे सदाः सञ्जायमानोऽयं विषयाकारोऽतिशयरूपेणैव सञ्जायते अतिशय एव तु संस्कारशब्देनाख्यायते । एवं न खलु शब्देनान- भिनीयमानस्य विषयस्य विज्ञानं स्वरूपेण प्रवर्तते । तस्मानान्तरीयकमिद अयं भवति-विषय- रूपं च संस्काररूपं च शब्दरूपं चेति । किश्च मतमेतद्भवतिनैतानि विषयादीन्यन्त करणोपादानकानीह विवक्षित नि, अपि तु विषयाद्याकाराकारितेऽन्तः करणे प्रतिफलितानि विज्ञानोपादानकानिचैतानि त्रीणि भवन्त । विज्ञानादेवोत्तिष्ठन्ते विज्ञाने प्रतितिष्ठन्ति विज्ञान एव सन्तिष्टन्ते :

·के वेदधर्मव्याख्यानम् *
१५
-
तथा चाभिन्न देशत्वादभिन्न कालत्वान्नित्यसम्बन्धवादव्यभिचरितत्वाचाभिन्ना एवैते विज्ञानस्थाः पदार्थाः
विषयाश्च संस्काराश्च शब्दाश्चेति । एतद्वैज्ञानिकविषयशब्दातिरिक्ता अपि लौकिक: केचन
विषय शब्दाः सन्ति न वा ते, च परस्परं भिद्यन्ते न वा, एकोपादानका वा ते विभिन्नोपादानका, वा
इत्येवमादयोऽर्थास्तु सम्प्रति विचारस्थाने तावन्निधीयन्तेऽप्रक्रान्तत्वान्नेह प्रस्तूयन्ते। ये तु
विज्ञाने
तावदिइ युगपद्दृष्टा विषय संस्कारशब्दास्ते मवें परस्परमापाततो वैरूप्येण प्रतीयमाना अपि विज्ञा-
नरूपेणै कात्म्येनानुभूयमानत्वाद् विज्ञानोपादानकत्वात कार्यकारणयोश्चभिन्नत्वात् तदभिन्नाभिन्मस्य तद-
भेद इति न्यायेनै कायमव्याहतं प्राप्ता: मिद्धाः ॥ तथा च योऽथों ब्रह्मशब्देन विवक्ष्यते. स
प्रवाधिकलं शक्यते व्यपदेष्टुम् विद्याशब्देन च वेदशन्दन च । विषयसंस्कार शब्दानामे कत्वे
निर्धारिते विशेषणभेदनिबन्धनविज्ञानभेदस्य कर्तु मशक्यत्वादेषामेकत्वमनुपश्यन्तो महर्षयो निर्विशेष-
मैकरूप्येणामनन्ति-
"ऋग्यजुः सामभेदात त्रयंब्रह्म, त्रयी विद्या, त्रयो वेदाः" । इति ॥
तवेदं त्रैरूप्येण शब्दथन चोपपद्यमानं विज्ञानमनित्यान्तःकरणवत्तिप्रतिफलितत्वेऽपि न
शक्यमनित्यत्वेन पौरुषेयत्वेन वाऽभिनेतुम् । कादाचित्कजलदृष्टप्रतिविम्बस्य कादाचित्कत्वेऽपि ततो
विम्बिनस्तस्य सूर्यादेरनित्यत्वाप्रतिपत्तेः । नापि वा ब्रह्मविद्यावेदात्मकं तद्विज्ञानं पुरुषप्रयत्नसाध्य
शक्यं वक्तुम "ज्ञानजन्या भवेदिच्छा, इच्छाजन्या कृतिर्भवेत् । कृतिजन्यं भवेत कर्म
इत्याभियुक्तोक्तन्यायेन क्रियां प्रति कारणत्वेन गृहीते प्रयत्ने इच्छायाः कारणत्वादिच्छायां च
विज्ञानस्य कारणत्वात् तद्विषयकविज्ञानात् प्राक तद्विषयिण्या इच्छायाः कृतेर्वा सर्वथैव कर्तुमशक्यतया
तद्विज्ञानस्य प्रयत्नमाध्यत्वासम्भवात् । अथैवं तहि कमिद विज्ञानं प्रवर्तत इति चेत्-प्रत्य-
गात्मनि युक्त विज्ञानस्वरूपावभासयोग्येऽन्तःकरणे व्यापकत्वात् स्वयमेवेदं विज्ञानं प्रतिफलितमव-
भासते-इति ग्रहाण । तेनैव च प्रतिफलितचैतन्यात्मकेन विज्ञानेन सता तदन्तःकरणमन्तःकर-
णाधिष्टितानीन्द्रियाणि च विज्ञप्तिप्रक्रिया करणानि सम्भवन्ति, यदीदं विनानं तत्र फलित न स्यात्
न त्वेव तत्तहीदमन्तःकरणं नाम जइद्रव्यं विषयानावभासाय सुक्षमं स्यात् । तदेतत् सर्व श्र यते
तलबकारश्र तो--
केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथसः प्रति युक्तः ।
केनेषितां वाचमिमा बदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युननि ॥१॥

·१६ * वेदधर्मव्याख्यानम् । श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनोयद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षु पश्चक्षुरतिमुच्यधीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ (केनोपनिषत) इत्यादिना- तस्मात् सिद्धमपौरुषेयं विज्ञानम् ॥ विज्ञानमेव तु वेदशब्देनाख्यायते । तस्मादपौरुषेयो वेदोऽकृतकश्चेति संसिद्धम् । इति द्वितीया प्रतिपत्तिः ॥ २ ॥ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः ॥ ऋग्यजुः सामभेदात् त्रयं ब्रह्म, त्रयी विद्या, त्रयो वेदा इत्याम्नायते । तत्र मतमिदं भवति-नैतानि सन्त्यभिन्नानि । किन्तु प्रत्येकं भिद्यन्ते ऋग्यजुः सामानि । अन्यानि विषयोपाख्यानि, अन्यानि संस्कारोपाख्यानि, अन्यानि पुनः शब्दोपाख्यानि ।। तानि च साकल्येन वेदसमीक्षायां प्रदर्शितानि सुविशदं निरूपितानि चेति तत्रैव तानि द्रष्टव्यानि । तथा च विषयोपाख्यग्युजः सामभेदात् त्रयं ब्रह्म । संस्कारोपाख्यऋर्यजुः सामभेदात् त्रयी विद्या, शब्दोपाख्यग्युजः सामभेदात् वयोवेदाः । भिद्यन्ते चैवं ब्रह्मविद्यावेदपदार्थाः । यदि भिद्यन्ते भिद्यन्ताम् । अथापि तान्ये कस्मादेव सरसः प्रवृत्तानि त्र्यवयवानि त्रीणिमानि स्रोतांसि । ब्रह्म च विद्या च वेदश्च । यतः खलु सतो ह्यवतानि जायन्ते तस्मात् सदेव भवति तच्च तञ्च । यथा हि भिद्यन्ते कटककुण्डलवेयकपदार्थाः । यदि भिद्यन्ते भिद्यन्ताम । अथापि तान्येकजाती- यादेवोपादानात प्रवृत्तानि भिन्नावयवानि त्रीण्याभरणानि । यतः खलु हिरण्याद्ध्येवैतानि जायन्ते तस्माद्धिरण्यमेव भवति तच तच्च । एवमेवैतद् ब्रह्मादित्रयं विज्ञानात्मकैकोपादानकत्वाद्विज्ञानमेव भवति तच्च तच्च । यत्तु कश्चिद् ब यात्-उपादानं नाम परीक्षकाणां वैज्ञानिकानां मतभेदात् त्रैविध्यमापन दृश्यते । केचित्तावदाहुः सर्वमिदमुपादानमारम्भकं नाम । अन्येभ्यः कारणावयवेभ्योऽन्येषां कार्यावयवानामुत्पत्तिरारम्भः । मृदवयवेभ्यो घटावयया प्रारभ्यन्ते ततो मृत्सु समवेतोऽयमुत्पद्यते घटः । अर्थान्तरं चेदं भवति । अन्या मृत्तिका, अन्यो घटः । मृत्तिकाया घटो न तु मृत्तिकैव घट: । नष्टेऽपि घटे मृत्तिकाया अनाशादिति ॥ १ ॥ केचित्पुनराहुः सर्वमिदमुपादानं परिणामि नाम । अवस्थान्तरसिद्धस्यार्थस्य विकार विशेषा- नुवृत्तावबस्थान्तरसिद्धिः परिणामः । मृतकयाचिदाकृत्या युक्ता पिर डो भवति । पिण्डाकृतिमुपमृद्य ·THE KUPPUSWAMISASTRI RESEARC:I!!TUTE * वेदधर्मव्याख्यानम् घटिकाः क्रियन्ते । घटिकाकृतिमुपमृद्य कुण्डिकाः क्रियन्ते । पुनरावृत्तो मृत्पिण्डः पुनरपरया । प्राकृत्या मुक्तो घटो भवति । प्राकृतिरन्या चान्या च भवति, द्रव्य पुनस्तदेव । आकृतिविशेषो विनश्यति न द्रव्यं विनश्यति । अन्याकृति विशिष्टस्य कारणस्याल्याकृतिवैशिष्टय कार्यत्वमुपपद्यते । तदेवमाकृतिविशेषस्य गुणविशेषाणां वा केषांचिदपचयेनान्यस्यातिविशेषस्यान्येषां वा केषांचिद् गुणविशेषाणामुदयेन च प्रकृतौ विकारबुद्धिः प्रवर्तते सैव तत्रावस्थान्तरसिद्धिः । तथा चावस्थान्त- रसिद्धा मृदेवेयमवस्थान्तरसिद्धौ घट इत्याख्यायते । मृत्तिकैव घटो न मृत्तिकायां घट ||२|| अथ केचिदाहुः सर्वामिदमुपादानं विवर्तिनाम । न मतोऽर्थस्य नाशो भवति, नाप्यसतो. ऽर्थस्य समुत्पत्तिः । न चोत्पत्तिनाशाय स्वीकृत्य विकारो नाम कश्चिदर्थः शक्योऽभ्युपगन्तुम् । तस्मानावयविकारः कुत्रापि कारणस्य । न हि घटे जातेऽपि मृत्तिकायाः किञ्चिद्विक्रियते । तत्रैवं निर्विकारेपिमृत्तिकादिकारणद्रव्ये यात्यन्तामद्भूतमिदं घटद्रव्यमवर्तमानमपि वर्तमानवत प्रतीयते मोऽयं मृत्तिकाव्यस्य विवत इत्युच्यने । अथ यत्रापि दध्यादावुत्पन्न दुग्धादेविकारमाचक्षते तत्रापि नायं दुग्धानावयवानामपूर्वार्थरूपतापनि म कश्चिद्विकारो द्रष्टव्य । गुग) कुटो हि द्रव्यमित्युच्यते । तत्रैकस्मात गुणकूटान केषां चदगुणानामपचयेऽन्येषां वा गुणानां समुश्चये तथा बुद्ध रूदयात् । यः शब्दो यावद्गुणकूटे नियतः, स तावद् गुणाभावे निवर्तते । तेनायं दुग्धशब्दो दधनि सति निवतते । तदेवं बैलक्षण्येन प्रकृतिविकारभावप्रतिपत्तिप्रदेशास्त्रयोदशधा वेदसमीक्षायां प्रदर्शिताः । यथा च तेषु तेषु प्रदेशेषु वस्तुगत्या विकारो नास्ति तदपि तत्रैव भूयसा प्रघट्टकेनोपदर्शितम् । तथा चेर्द सर्वभुपादानजातं नित्यनिर्विकारमप्यन्यथा सदन्यथा प्रतीयते तदेतदेव कार्य प्रतिपद्यते ।। ३ ।। इत्थं च मतभेदादुपादानवैविध्ये मिद्ध यदिदमुच्यते - विज्ञानमेवैतद्भवति ब्रह्म च विद्याप वेदश्चेति, तन्नायकल्पते । परिणामवादे विवर्तवादे वा कार्यकारणयोः कथंचिदभेदेऽपि प्रारम्भवादे तदभावात । अत्रोच्यते । वैशेषिकाः खल्वप्यारम्भवादिनो दृश्यन्ते । तेषां मते तावदिष्यतां कार्यः कारणयोर्भदाद्विजानतो ब्रह्मविद्यावेदानां भिन्नत्वम् । अस्तु वा तेषां विज्ञानजत्वत्स्वान् प्रत्यगात्म- जन्यत्व परमात्मजन्यत्वं वा, प्रज्ञाविप्रतिपत्तावप्यर्थ विप्रतिपत्त्य भावात् । इह. तु. विवाह एवास्थीयत इति न भिद्यन्ते कारणत: कार्यम् इति पारमार्थिकी दृष्टिः । तत्रैतानि कारणाव्यतिरिक्तानि कार्याणि यदि कारण दृष्टयैव द्रष्टुमिष्यन्ते तत्तहि कार्य- धर्माणामदर्शनात कारणधर्मा एव तत्रोपतिष्ठन्ते । यत्र पार्थिवद्रव्याणि षष्टिः, प्राप्यानित्रिशत;

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * तत्र भावा तेजसानि दशेत्येकं शतं कार्याणि स्युः, तत्रापि कार्यत्वापलापेन परिपश्यतां त्रय एव आभासन्ते पृथ्वी च जलं च तेजश्चेति । पृथ्वीयं तत्र षष्टेरात्मा । जलं त्रिशतः, तेजो दशानाम् । आत्मन्येव तु निभृतो भेदाभेदव्यवहारः । तस्मात त्रयः पदार्थाः । एषामपि त्रयाणां कार्यत्वात् कार्यत्वापलापेन दिक्षायां सर्वत्रैकमेव तावं नितराभासते-मदतरं परब्रह्मति । स एष सर्वेषामात्मा । एतदात्म्यमिदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् । तथा चैतेषां त्रयाणां ब्रह्मविद्यावेदानां परस्परभिन्नानामपि सद्विज्ञान कार्यत्वात कार्यवापलापेन दृश्यमानानामैतदात्म्यं सुव्यक्त' भवति । यत्रैतदात्म्यं सुव्यक्त भवति तत्र पारमार्थिकदृपया सिद्धोपि नित्याभेदेव्यावहारिकदृष्टयायमुभयथा व्यवहारो दृश्यते लोके-घटोयमस्ति भृत्ति केतिवा, घटोयं मृत्तिकाकृत इति वा । एवमिहाप्यैतदात्म्यं भवतीत्यतो व्यावहारिक या शक्य- मुभयथा व्यपदेष्टुम् ब्रह्मदमीश्वरः, विद्यय मीश्वरः वेदोयमीश्वर इनि बा, ब्रह्म दमोश्वरकृतं विद्यय- मीश्वर कृता, वेदोयमीश्वरकृत इति वा। कार्यकार गायोर्भेदाभेद व्यवहारस्य सर्वलोकप्रत्ययमिद्धत्वात् । तस्मादविरूद्धोयमर्थोयदुच्यते- वेदोयं भगवान् परमेश्वरः साक्षादिति। अथवा यदुच्यते-- वेदोयं भगवतः परमेश्वरस्य साक्षात् कृतिरिति । इत्थं च सति येषामयमीश्वरो वेदस्तेषामयमनाद्यनन्तो वेदो नित्यश्चापौरुषेयश्च । सर्वज्ञान- घनस्य सर्वशक्तिमतः कालत्रयाबाध्यस्य चैवार्थस्येश्वरत्वेन प्रतिपन्नत्वात् । तस्यचेश्वरस्य पुरुषसामान्य- प्रयत्नासाध्यत्वाञ्च ।। येषां त्वयमीश्वरकृतो वेदस्तेषामप्ययमनाधनन्तो वेदो नित्यश्चा पौरुषेयश्च । महापुरुषातिरिक्तलौकिकपुरुषप्रयत्नासाध्यत्वात् । महापुरूषप्रयत्नसाध्यत्वेऽपि महापुरुषस्य नित्यत्वात्त- दिच्छाकृत्यादीनां वैशेषिकगुणानामनित्यत्वासंभवनान्ततो नित्नयत्नसिद्धस्य वेदस्यापौरूषेयत्वे पर्यवसानात् ।। अथ यदीश्वरकृतत्वनिबन्धनं पौरूषेयत्वं बलादापाद्यते चेदिप्रापत्तिः शास्त्रयोनित्वा'- दित्यादिना वेदानामीश्वरकृतत्वस्याभियुक्तरभ्युपेतत्वात् । यद्यपि चैवमीश्वरत्वमीश्वर कुतत्वं पौरूषेयत्व- प्लोमपौरूषेयत्वं चेत्यर्थविरोधः प्राप्नोति तथाप्ययस्ति प्रज्ञावैलक्षण्ये पक्षपातो न तु वस्तुवैल क्षण्ये पक्षपातोऽयम्। सर्वेषामैकमत्येन शब्दोपहितविज्ञानस्य वेदत्वाभिमानात् । तन्मादविरोध:-इति तृतीया प्रतिपत्तिः ।। ३॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम * १६ अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । उक्त तावत्-विषयोपहितं विज्ञान ब्रह्म, संस्कारोपहितं विज्ञानं विद्या, शब्दोपहितं विज्ञानं वेद इति । यद्यपि चैवं विज्ञानमेवैतद् ब्रह्म च विद्या व वेदश्चेति विज्ञायते, तत्र तत्राविशेषेण महर्षीणामुपचारदर्शनात् । तथापि ब्रह्मादिशब्दयान्यथानु- पपत्त्या विषयादीनामत्रविशेषणविधयापीप्यत एव प्रवेशः । तथा च सिद्ध विषय विशिष्ट विज्ञानं ब्रह्म. संस्कारविशिष्ट विज्ञानं विद्या, शब्दविशिष्ट विज्ञानं वेद इति । सामर्थ्याच तदिह गम्यते- विज्ञान विशेषणभूताः सर्व एवैते विषया ब्रह्म । विज्ञानविशेषणभूताः सर्वेसंस्काराविद्या विज्ञान- विशेषणभूता: बंशब्दा वेद इति । सत्याः, विषयास्तावत विधा गृह्यन्ते-पारमार्थिकाः, व्यावहारिकाः, प्रातिभासिकाश्च । ते क्रमेण सत्य नृताः, अनृताश्च भवन्ति । तत्र प्रातिभामिका रज्जुमादयो न ब्रह्म । एवं मस्कारा अपि त्रिविधा दृश्यन्ते । ज्ञानाहिताः अन्यथा ज्ञानाहिता अज्ञानाहिताश्च । तत्र ज्ञाना- हितसंस्कारा एवं विद्या । येत्वन्यथाज्ञानाहिता अज्ञानाहिता वा स्युस्तेषां विद्यात्वं नास्ति । अथ शब्दा अपि त्रिविधा उपपद्यन्ते-दिव्यभाषा, परीक्षकभाषा, लोकभाषा च । नत्र दिव्य भाषेव वेदः स्यात् । लोकभाषायास्तृवेदत्वं नास्ति । विज्ञान विशेषणत्वाभावात् । अश्वा यावद गम्यते, तावत् सर्व म; विद्या, सर्वावेद,-इत्यन्यत्र वेदधर्मव्याख्यानादौ प्रपश्चितम् । तविज्ञानमेवैतत् परब्रह्म च प्रत्यगब्रह्म च । उभयमप्येनत कार्यदशायां स्वरूपवैविध्यं धत्त-अग्निर्वायुः (१) सूर्यश्च । अग्निभू स्थानो विराट्संज्ञः साण्डपरिव्यापि । वायुरन्तरिक्ष- स्थानो हिरण्या संज्ञः सर्वाण्डपरिव्यापी । सूर्यो गुस्थानः सर्वज्ञसंज्ञः सर्वाण्डपरिव्यापी । एता- यदिदं सर्व ब्रह्माण्डम । अथवा अग्निमदरस्थानो वैश्वानरसंज्ञः सवशरीरव्यापी । वायुर्वक्षः स्थानः प्राणसंज्ञः सर्वशरीर परिव्यापी । सूर्यः शिरः स्थानः प्राज्ञसंज्ञः सर्वशरीरपरिव्यापी । एतावदिदं सर्व शरीरम् । ब्रह्म . एवं विज्ञानमेवैतत् परा विद्या चापरा विद्या च । उभयी चाप्येषा कार्यशायां स्वरूप- वैविध्यं धत्त-- अग्निविद्या, वायुविद्या सूर्यविद्या च । यत्किञ्चिदिह वैराज वैश्वानरं वा विज्ञान, (१) वायुग्यं क्वचिदिन्द्रशब्देनाम्नायते-अग्नीन्द्रसूर्या इति । सूर्योऽयं क्वचिदिन्द्रश-देनाम्नायने-अग्निवारिवन्द्रा इति । एतत् सर्व बंदसमीक्षायां वैशयन समोतितम् ।

·२० * वेदधर्मव्याख्यानम् यद्वा किनिदिह पृथ्वीसम्बन्धन विज्ञायते, सा सर्वा आग्नेयी विद्या । यत्किञ्चिदिह हैरण्यगर्भ प्राथविषय वा विज्ञानं यद्वा किनिदिहान्तरिक्षस्थानीयं विज्ञायते सा मर्वा वायव्या विद्या । पश्च किश्चिदिह सार्बज्ञयं प्राज्ञयं वा विज्ञानं, यद्वाकिञ्चिदिह द्य सम्बन्धेन विज्ञायते, सामर्वा सौरी विद्या । एतावत्तीयं सर्वा विद्या । किं किं तु वैराज वैश्वानरं वा, हेरण्यगर्भ प्राणाविषयं वेत्येतत् सर्व वेदसमीक्षायां द्रष्टव्यम् । अध विज्ञानमेवैतत् महासूक्त च क्षुद्र सूक्त च । उभयमप्येतत् कार्यदशायां स्वरूपौ- विध्यं धत्ते-आग्नेयसूक्तम , वायव्यसूक्त, आदित्यसूक्त च । अग्निसाहचर्यभक्तीना सम्बन्धेन य- किश्चिदुच्यते तदाग्नेयम् । वायुसाहचर्यभक्तीनां सम्बन्धेन यदुच्यते तद्वायव्यम् । सूर्यसाहचर्यभाकीनां सम्बन्धेन यदुच्यते तदादित्यम् । नैतान्यतिरिच्य किञ्चिदाम्नायते शब्देन । तदित्थं-ब्रह्मणि वा विद्यायां वा वेदे वा, यदेव किञ्चिदाग्नेयं तत्मवमृक्शब्देन परि. भाष्यते । यद्वायव्यं तद् यजः शब्देन, यदादित्यं तत्सामशब्देन । भक्त या त्वेवेने ऋगादिश- ब्दा आग्नेयादिषु नियुक्ता भवन्ति । वास्तविकं तु ऋगादिशब्दबोध्यमर्थतत्त्वं वेदसमीक्षायां निरू- पिवम । तथा च ब्रह्म वा विद्या वा वेदो वा-प्रत्येकं त्रिविधं भवति-ऋक् च, यजुश्च, साम चेति । ऋग्यजुः सामलक्षणं ब्रह्म वेदं सर्व परिदृश्यते यदिदं किश्चिदिह विषयजातम् । ऋग्यजुः सामलणा विद्य वेयं सर्वा विद्या भवनि यदिदं किञ्चिदिह संस्कारजातम् । ऋग्यजुः सामलक्षणो वेद एवायं सर्व आम्नायते यदिदं किञ्चिदिह शब्दजातम् । नातोऽतिरिच्यते किश्चित । यत्कि- श्चित पृथ्वीस्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायव्यं वा आदित्यं वा तत्सर्वमाग्नेयम् । अग्नेः पृथ्बी- स्थानत्वात् तत्रगतानां सर्वेषामग्निभक्तिमुक्तत्वात् । एवं यक्तिश्चिदन्तरिक्षस्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायरी वा आदित्यं वा तत्सर्वं वायव्यम् । वायोरन्तरिक्षस्थानत्वात् तत्र गतानां मर्वेषां वायुभक्ति- मुकत्वात् । तथा यक्तिञ्चिय स्थाने गृहीतमाग्नेयं वा वायव्यं वा अदित्यं वा तत्सर्वमादित्यम। सूर्यस्थ द्य स्थानत्वात् तत्र गतानां सर्वेषां मूर्यभक्तिभुक्तत्वात । शब्दश्च सर्वस्त्र विध्येन स्वरूपं धारयमाणो दृष्टो लोके पद्यमावेन गद्यभावेन गीति- भावेन च । तत्र पद्य गीतिश्च समर्यादे भवतो निमर्यादस्तु गद्यभावः । अथ त्रैलोक्येऽपि पृथ्वीयं योश्च सायतने समर्यादे दृश्यते अनायतनं तु निर्मातमितमन्तरिक्षम्यान्म। तस्मात्ताबु- ात सर्वमिदमाग्नेयं पृथिवीस्थानं पद्यबन्धेन, सर्वमादित्यं यस्थानं गीतिबन्धेन सर्व च ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के २१ पायव्यमन्तरिक्षस्थानं निगदपाठेन संबद्धमानातं महर्षिभिः । तथा च सिद्ध सामर्थ्यात्-पद्यशब्द नातस्य ऋक्त्वं गद्यशब्दजातस्य यजुष्ट बम गीतिशब्दजातस्य सामत्वमिति । भाक्ता एते शन्दा इत्थ- ख्यायन्ते । तदित्थं पद्यशब्देन सर्वेषामेषां पृथिवीस्थानामर्थज तानामग्निभक्तित्वेन प्रतिपन्नानामे- कत्र संहितानामुपवर्णनमृग्वेदसंहिता नाम ग्रन्थः । अथ गद्यशब्देन सर्वेषामेषामन्तरितस्थानाम- प्रजातानां वायुभक्तित्वेन प्रतिपन्नानामेकत्र संहितानामुपवर्णनं यजुर्वेदसंहिता नाम अन्धः । अथ गतिशब्देन सर्वेषामेषां | स्थानामर्थजातानां सूर्यभक्तित्वेन प्रतिपन्नामेकत्र संहितानामुपवणनं सामवेदसंहिता नाम ग्रन्थः । अत एव विमं पाश्विमेवाग्नि प्रस्तुत्य प्रवृत्तोऽयमृग्वेद ग्रन्थः । 'अग्निमील पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजं होतारं होतारं रत्नधातमम् इति । आन्तरीक्ष्यं तु वायु प्रस्तुत्य प्रत्रतते यजुर्वेदग्रन्थः । "इषेत्वोर्जेत्वा, वायवः स्थ, देवोवः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे ?" इति । दिव्यं त्वग्नि सूर्याख्यं प्रस्तुत्य प्रवृत्तेऽयं सामवेदग्रन्थः । "अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये तिहोता सत्सि बर्हिषि ॥" - शाखाभेदेऽपि नायं मुख्योर्थो व्यभिचरितः स्यात। तस्मादयमुपचारः प्रवृतो लोके- अग्निऋचो बायोर्यजूषि सामान्यादित्यात् प्रवृत्तानोति । यान्यपि च वस्तुभूतानि ऋग्यजुः- सामानि वेद समीक्षायामुपदशितानि तान्यप्यवश्यमग्निवायुसय्येसंप्रवृत्तान्येव भवन्तीत्यत वैतेषाम- ग्यजुः साम्नाग्निवायुसूर्य्यम मुद्भूतत्वं सिद्धम् । ऋग्यजुः सामान्येव तु वेदो विद्या ब्रह्म वा। तस्मा- दग्निवायुसूर्येभ्यो वेदो वा विद्या वा ब्रह्म वा समुत्पन्नानीति व्यवहारः स्थाने संप्रवृनः । अग्निभूस्थानः, वायुरन्तरिक्षस्थानः, सूर्यो गुस्थानः इत्युक्तम् । त्रयोऽप्येते द्विविधा भवन्ति प्रत्यगात्मानश्च, परमात्मानश्च । एकैकशरीराभिमानित्वे प्रत्यगात्मत्वम , ब्रह्माण्डाभिः मानित्वे तु परमात्म- स्वम् । परमात्मनश्च श्वरापर पर्यायस्वैतेऽशाः प्रत्यगात्मानः प्रतिशरीरं भिन्ना जीवात्मान उच्यन्ते । (A - ·२२ *वेदधर्मव्याख्यानम् के प्रत्यगात्मत्वे-अग्निविश्वो वैश्वानरो वा। बायुस्तैजस: प्राणो वा । सूर्य: प्राज्ञः प्राज्ञो वा । परमात्मत्वे तु-अग्निविराट् वैश्वानरो वा, वायुहिरण्यगर्भः सूत्रात्मा वा, सूर्यः सर्वक ईश्वरो वा पौराणिकभाषायामयमेव भूस्थाने विराट् विष्णुशब्देन, अन्तरिक्षस्थाने हिरण्यगर्भो ब्रह्मप्रजापति- शब्देन, अस्थाने सर्वनस्तु सदाशिवशब्देनाख्यायन्ते । प्रत्यगात्मत्वे तु नाभिस्थाने विष्णुर्वैश्वानरः । हृत्पद्म ब्रह्मा प्राणः । ललाटे सदाशिवः प्राज्ञः । एतेषां च ब्रह्मविष्णुसदाशिवानामथतत्त्व- मन पौराणिकदेवतानिरूपणप्रसङ्ग भूयसा प्रघट्टकेन विशदीकरिष्यामः । एतेषु च त्रिषु पुरुषेषु विराट् हिरण्यगर्भसर्वज्ञेषु मध्यमो हिरण्यगर्भो मध्येऽवस्थायैकतः पृथिवीमन्यतो दिवमवष्टभ्य सन्धत्ते । अतोवष्टब्धे त्वेते द्यावापृथिव्यौ दृश्येते मध्यस्थेन केनचिन्महाप्राणेन । स महाप्राणो भगवान हिरण्यगर्भः । तस्यायं महिमोपगीयते-- "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र भूतस्य जातः पतिरेक. प्रासीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम" ॥ १ ॥ " यद्यपि च केषांचिन्मते पृथिव्यभिमानी भगवान् विराट् पुरुषः संचरन् भवति, नैकत्र- वाचतिष्ठेते तथापि नियतमार्गावस्थायित्वादवष्टब्ध इवेहाख्यातः । अथ द्य लोकाभिमानी भगवान् सर्वबपुरुषस्तु स्थाणुरिष नित्यमेकस्थानावस्थायी, न त्वेव स्थानाच्च्यवते । आम्नायते च-- "वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इति । यतश्चायं हिरण्यगर्भोऽन्तरिक्षमनुगृह्णन् द्यावापृथिव्यावनुगृह्णाति पृथिवी शेपं च सर्वम् । यतो वा संवर्गविद्यायां परिमरविद्यायां वाऽमुष्मिन्न वान्तरिक्षस्थाने हिरण्यगर्भाख्ये महा प्राणे सर्वेषामेषां पृथिवीस्थानां द्य स्थानां वाऽर्थजातानां विलयनं तत एव च समुत्थानमाम्नायते । तस्मादमुष्मात्स्वयम्भुवो ब्रह्मप्रजापतेः संभूता एते सर्वे वेदा ऋचश्च यजूषि च सामानि चार्वाङ्गि- रोमन्त्राश्चेत्याख्यायते । किञ्च, हिरण्यगर्भ एवायं स्वयम्भूः सर्वाने जातो भूतपतिः - न ततो- ·वेदधर्मव्याख्यानम् * २३ न्यक्तिञ्चित् । अन्यत्तु किश्चिदिह विविधमेवैतद् भवति-प्रमेयं च प्रमितिश्च प्रमाण चेति । एतदेव त्रयमिदमिथमिहाख्यायते-ब्रह्म च विद्या च वेदश्चति । सर्वमेव प्रमेयजातं ब्रह्मशब्देन, प्रमितिजातं विद्याशब्देन, प्रमाणजातं तु वेदशब्देनाख्यातं भवति । नातोतिरिच्यते किञ्चित् । तस्माद्धिरण्यगर्भादेवैते मरीच्यादयः सप्त वा दश वा ब्रह्माणः संभूताः । सर्वा विद्याः संभूताः । सर्वे च वेदाः संभूता इत्युपगीयते पुराणेषु । सेयं पौराणिकी परिभाषा पौराणिकतत्वनिरूपण प्रसङ्ग नो- परिश्रत स्पष्ट निरूपायध्यते । अथ योऽयमृग्वेदग्रन्थ. पद्यबन्धेनानातो, यश्च यजुर्वेदग्रन्थो गद्यप्रबन्धेनाम्नातो, यो वा सामवेदग्रन्थो गीतिप्रबन्धेनाम्नातो यानि च तत्र तत्र नियतवर्णान्येतानि मन्त्रवाक्यानि दृश्यन्ते तेषां सर्वेषां ऋतकत्वमकृतकत्वं चेति भिन्नोविचारः प्रवय॑ते । नत्रापि तावदेवं त्रेधा विप्रतिपत्तिः प्रतिपद्यते--- केचित नायदाहुः "न केनचित्पुरूपेण प्रणीतोवेदः” इति । यद्याप चावश्यं न केनचित्पुरुषेण प्रणीतो वेद इति सार्वजनीनः सत्यसिद्धान्तः । वेदस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वासम्भव- स्योक्तत्वात् । तथाप्येतेषां वर्णमयशब्दप्रबन्धानामेव तु वेदत्वमम्युपपद्यमाना बहब श्वेदानीन्तना अनतिप्राचीनाश्च विचक्षणा इत्थमाचक्षते- "स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्यवेदं न विजानाति योर्थम् । योऽर्थज्ञ इत सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञान विधुतपाप्मा ॥" इति मन्त्रे वेदमधीत्य योऽथ न विज्ञानातीत्यक्षरस्वारस्यच्छन्दमन्त्र एवं काश्चित प्रबन्धो वेद इति विज्ञायते । दृश्यते च प्रसिद्धिरपिलोके शनमयेध्वेव चतुपु मन्त्रसहिता. ग्रन्थेषु तद्ब्राह्मणग्रन्थेषु च वेदशब्दस्य भूयसोपचर्यमाणस्य । भगवता च वेदव्यासेन शारीरक मूत्रेवीक्षतेन शनमित्यादिषु वेदतात्पर्येण शब्दशब्द एव सर्वत्रोदाहियते न विज्ञानादिशब्दः । 'तस्माछ , तिरमृतिभ्यामाचाराञ्च वाङ्गय एवाग्रं प्रबन्धो वेदशब्देन व्यवहर्तव्यो न तु विज्ञानमयोऽन्यः कश्चिदर्थइति निश्चीयते । एतेन विज्ञानमयस्य प्रबन्धस्य वेदत्वं मन्यमानाः परास्ताः ।

·२४ * वेदधर्मन्यास्यानम् * तस्य च वेदस्य वानयत्वाविशेषेऽपि न भारतादिवत् पौरुषेयत्वमनित्यत्वं (१) या संभाव्यम् । दृश्यते हि लोके सर्वेषामर्थजातानां प्राकृतत्व कृत्रिमत्वाभ्यां विभक्तिः स्वारसिकी । स यथा भृण्मये जलमये तेजोमये वायुमये वा प्रपञ्चः वैविध्येनोपचार प्रवर्तते, एवमविशेषादि- हापिशब्द प्रपन्चे द्वविध्यं स्थान प्राप्त भवति । स यथा वनपवतनद्यादयः प्राकृता अर्थाः, उप- वनस्तूपकुल्यादयस्तु कृत्रिमा इति विभाग: साधीयान् प्रतीयते; एवमिमे वेदाः मर्वेप्राकृता अर्थाः, अश्व कृत्रिमा भारतादय इति विभागो पक्लुप्तिपिनतरां न सम्भाव्यते । यथा खलु बायुतेजो जलादयो नित्या एव पदार्था इश्वरेच्छावशात् कदाचित् संश्लिष्य कदाचिद्विश्लिष्य विशिष्टसंनि- वेशयुक्ताः सन्तः सृष्टिप्रलयाभ्यां नियतव्यबस्थानुसारेण ज्गचक्रमेतन्निर्वाहयन्ति, तथैवायं जगदन्तर्गतः शब्दोऽपि नित्य एवेश्वरीयशक्त थावेशात् तदिच्छानुसारेण च सृष्टिकाले ऋग्यजुरादिप्रकारः मश्लिष्य प्रलयकाले च विश्लिष्यावतिष्ठते न तु केनचिदुत्तरकाले योनिजविग्रहवता पुरुषेण म्परिकरं सानुसन्धान संनिवेशविशेषेण गुम्फ्यते । गुम्फ्यते । नित्यानां वायुते जो जलादीनां संनिवेशविशेषसंमिद्रौ याधानीश्वरेच्छाया उपयोगस्तावानविशेषमिहापि नित्यानां शब्दानां सन्निवेशविशेषसंसिद्धौ द्रष्टव्य इत्ययमेबाथः संसूच्यते- "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा" इत्येवमादिषु अतिवचनेषु । अत्र नित्या वागित्युक्तिः प्रलयकाले विश्लिष्टावयवानां विन- इसन्निवेशानामपि तत्त्वनस्तदिविनाशं दर्शयति । सनिवेशविशेषश्च तेषां शब्दानां मष्टचादौ यथा पूर्व भवत्येव । एतदभिप्रायेणैव- "सैषा त्रयी विद्या प्रथमं जायते" (शत. ब्रा० २।३।२०) इति सर्वभूतजात्पत्त: प्रागमुष्य वेदस्योत्पत्तिराम्नायते । यथैव तु तत्त्वतो बिनाशस्या- संयोगादमुष्मिन् वेदे नित्यापौरुषेयत्वविवक्षा क्रियते, तथैवेदानीम् मन्निवेशविशेषसंयोग दुत्पत्ति- विवक्षापि तत्र क्रियते । तथा चैवं सन्निवेशविशेषस्यानित्यत्वप्रामावपिनत्वेव तावता वेदानामनि- त्यत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम , संवेशोपदेशप्रस्थानावस्थानादिनानाविधसन्निवेशविशेषसयोगेऽपि देवदत्त- व्यक्तरेनन्यत्वाभ्युपपत्त्या सन्निवेशपदार्थस्य तद्वस्तुस्वरूपानन्तर्भावात् । तस्मानित्योऽयं प्राकृतली- भुक्तोवेदोऽपौरुषेयश्चेति संसिद्धम् ।

·* वेदधर्मव्याख्यानम् के २५ .. इदं तु बोध्यम्-ईश्वरेच्छावशात् स्वयमेव सम्भवनापि ससन्निवेशः शब्दानां न वाय्वा दिवदिहान्तरिक्षे पर्याप्नुवन प्रवर्तते, किन्तु नाम तपोविशेषाद्विशुद्धहृदयानां महर्षीणां बुद्धिक्षेत्र- प्वेव तेषां प्राथमिकी प्रवृत्तिः सखातेति सम्भवतो विज्ञायते । वर्णात्मकशब्दस्य बुद्धिमनपेक्ष्य प्रवृत्तेरस्वाभावात् । तथा चायमर्थः स्मर्यते- युगान्ने ऽन्तर्हितान् वेदान सेतिहासान् महर्षयः । लेमिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ।। १ ।। इति । ईश्वरीयज्ञानानुसारेण स्वयमेव गुम्फिताः सर्वे शब्दा ऋगादिभावेन परिणम्य महर्षीणां वसिष्ठादीनां वेदरचनार्थमप्रयतनानामपि बुद्धि स्वयमेवारूढाः प्रादुरभूवनिति “महर्पयो लेभिरे" इत्यस्यार्थः । एतदभिप्रायेगव - "मन्त्रेषु कमाणि कवयो यान्यपश्यंस्तानित्रेतायां बहुधा सन्ततानि | तान्या । चरथ नियतं सत्यकामा ए५ कः पन्थाः सुकृतस्य लोके । १ ।" ( मुण्डकोपनिषत् २ खं० ) "तद्वा ऋषयः प्रतिबुबुधिरे य उ तर्हि ऋपय आसुः" [ शत० ब्रा० २।२।१।१४] इत्येवमादिषु मन्त्रब्राह्मणवचनेषु महर्षीणां द्रष्टत्वमाम्नायते सर्वेषु वा मन्त्रेषु तत्तन्महर्षीणा- मायं स्मर्यते । तदित्थमने केषां महर्षीणां बुद्धिक्षेत्रेष्वेव सन्निवेशविशेषरूपतामागत्य प्रादुर्भवन्नप्यय वेदो न महर्षिकृतत्वेन प्रतिपद्यते न तु वातावतैवानित्यत्वमप्यस्यापद्यते । वाय्वादिनित्यार्थसमशील- त्याच्छन्दानाम् यथा हि गृहगुहाविवरनलिकादिविलक्षणविन्यासविशिष्टेपु तेषु तेषु क्षेत्र विशेषेषु तत्तत्- क्षेत्रसन्निवेशानुसारेण विशिष्टसन्निवशोपलब्धावपि तैस्तै रेतैगृहगुहानलिकादिभिरचेतनैः स स सन्निवेशो वाय्वादीनामक्रियतेति न कश्चित् प्रज्ञावानुत्सह ते विश्वसितुम् । एवमेव खलु वसिष्ठविश्वामित्रभृग्वङ्गि- रोऽत्रिप्रभृतिमहर्षीणां विलक्षणविन्यासविशिष्टेपु हृदयक्षेत्रेषु वैलक्षण्येन सन्निवेशोपलब्धावपि तैस्तै- रचेतसिष्ठादीनामान्तः करगणैः स स सन्निवेशो दानाम क्रियतेतिको नाम सहृदयः श्रद्धातुमीहेत । तस्मा द्वसिष्ठादिक कत्वप्रकल्पनं नितान्तं भ्रान्तम। अन्यदपि च वसिष्ठादीनामायसंबन्धेन बहु वक्तव्यमस्ति तदुत्तरतः समृषिनिरूपण प्रकरणे सविशदं निरूपयिष्यामः । इह तु महर्षीणां बुद्धिक्षेत्रेप्टो- वासीदमीषां बेदानां प्रथम विकाश इत्येवं तावन्निरूपितम् ।

·२६ * वेदधर्मव्याख्यानम् अथेदमन्यद् द्रष्टव्यम् । अनेकधा हि बुद्धयः प्रकल्प-ते-यत् तावदिह किश्चित् पश्यति तन्ननु बुद्धिं कुरुते, यद्ाकिश्चिदिह श्रृणोति, तन खलु बुद्धिं कुरुते । एवमन्यच्चान्यच । तत्र बुद्धिं कुर्वाणः स शब्दं प्रयुञ्जान एव बुद्धि कुरुते : न शन्दमनन्तर्भाव्यकस्यापि बुद्धिः शक्नोति स्वरूपमाधातुम् श्र यते चायमर्थः कौषीतकीयश्रतो- "यचक्षुषा पश्यति न तचक्षुषाऽऽह- -"इत्यद्राक्षमिति" । वाचैवतदाह तच्च- क्षुर्वाचमप्येति-वाङ्मयं भवति । अथ यच्छौत्रेण शृणोति, न तच्छ्रोत्रेणाह-''इत्य- श्रौषमिति" । बाचैवतदाह । तच्छोत्रं वाचमप्येति, वाङ्मयं भवति । अथ यन्मनसा संकल्पयते-न तन्मनसाऽऽह "इनि समचीक्लपमिति" वाचैव तदाह । तन्मनो वाच- मप्येति वाङ्मयं भवति ॥” इति । तत्र योऽयं दर्शनश्रवणयोबुद्धिविशेषयोर्नान्तरीयकः खल्वपि शब्द प्रयोगः प्राप्नोति तस्यैतस्य यावद्विज्ञाननित्यत्वान्नित्यापौरुषेयवेदत्वं केचन मन्यन्ते तदसत् । आनुश्राविकस्यैव शब्दप्रयोगस्य वेदपदार्थत्वाभ्युपगमात् । विज्ञाननित्यस्य तु शब्दप्रयोगस्य विज्ञानस्वरूपाधायकत्वेऽपि श्रवणे विनि- योगायोग्यत्वात् । तस्माच्छोत्रनित्य एव कश्चन शब्दविशेषो वेद इत्यवधेयम् । शब्दश्च तावत् सर्वोऽपि चतुर्धा विभज्य गृह्यते-दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च तर्क- भाषा च लोकभाषा चेति । तत्राप्तं वाक्यं दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च । प्राप्तमिति यथाभूतमर्थं प्राप्तमाह । तेन वक्तारमनाकलय्यैव यत्र वाक्ये सत्यमर्थमिदमाप्तमस्तीति श्रद्धा सम्पद्यते सा दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा च, तत्प्रमाणम् प्राप्तत्वादप्रामाण्याप्रतक्तः । एतचाप्तं वाक्य द्वेधा-अपौरुषेयं च पौरुषेयं चेति । अकृत्रिमत्वात् पुरुषप्रयत्नासाध्यमपौरुषेयम् । सा दिव्यभाषा भवति । यत्पुनरपरं पौरुषेयं सा परीक्षकभाषा भवति । तत्र तावदिव्यभाषेयमेकान्ततः सत्यमेव ब्र ते नासत्वमित्याप्तमुच्यते । सत्यं हि प्रमाणतमविचालि ब्रह्मतत्वं यत्रो वा प्रजापति म तस्य च नित्यं सत्यत्वमाहुः-सर्वेषामुपादानत्वेन सर्वत्रा व्ययरूपेणोपलभ्यमानत्वात् । तथाविनित्यस- त्यार्थप्रति सदकत्वाद् ऋग्यजुः सामसंहिताविप्रतीतं सर्वमेव वाक्यजात सत्यमेवार्थमाप्तमस्तीत कृत्वा प्राप्तं वाक्य मत्युच्यते । सत्यार्थप्रतिपादकं च वाक्यजातं न जातु प्रमाणं भवितुमहतीत्यत एवैतदसन्दिग्धप्रामाण्यकं वाक्यजातं दिव्यभाषाशब्देनाख्यायते, स एष वेदो नामशब्दः । - ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * तत्र अथपौरुषेयमाप्त वाक्यं व्याख्यास्यामः । द्वयं वा इदं सर्वम्-सत्रां चैवानृतं च । उपा- दानकारणं सत्यम , तदुपात्त कार्यमनृतम् । यथा मृत्सत्या इह कृता घटादयस्त्वनृताः । कार्यपरम्परायां सदेवैकं ब्रह्मनाम सत्यं सुव्यवतिष्ठते । तथा च सर्वेषामुपादानत्वात् सर्वनः सत्यं • तदिदं ब्रह्मनामैकं तत्त्वम् , तद्विज्ञानप्रधानं वाक्यजातमाप्तत्वात् स्वतः प्रमाणम् वेदशब्देनाख्यायते इति हि प्राग् व्याख्यातम् । तदितरन्तु यत्किञ्चिदेवेह दृश्यते तत्सर्व कार्यत्वसापेक्षमनृतं च भवति, कारणत्वापेक्षं सत्यं च । तद्विज्ञानप्रधानं तु वाक्यजातं सत्यानृपपरत्वादु गौणं सत्य- माप्तं च विवक्ष्यते, मुख्यं सत्यमनाप्तं च । तस्मादेवेदं प्रमाणं भवत्यप्रमाणं च, सत्यार्थज्ञानजनकस्यैव प्रमाणपदार्थत्वात् । अतएव नित्यप्रमाणवेदापेक्षयेतेषामुत्तरतन्त्राणां प्रेक्षा- वद्वाक्यानां चावरकता प्रामाण्यं पर्यवसीयते । एवं विधप्रामाण्यवादह सर्व वाक्यजातं परीक्षकभाषा भवति । स एष आप्तोपदेशो नाम शब्दः, उपदेशस्यैवाप्तत्वात् । अथाप्तस्य वायं तर्कभाषा । द्वविध्यमिदं दृश्यते लोकेक्वचित्तादिह वक्त राप्तत्वग्रहण न् तदुक्तौ प्रामाण्यं गृह्यते । अथ क्वचित् प्रमाणान्तरेण संवादाद्वा विसंवादाभावाद्वा वाक्यस्यैव- तावदाप्नत्वं सुगृहीतं भवतीत्यतो वचनस्याप्तत्वग्रहणात् तत्रिबन्धनमेव तद्वतरि सुतरां प्रामाण्यं गृह्यते । तदित्य यत्र वक्त : प्रामाण्यमनपेक्ष्यैव नूनं वचनप्रामाण्यं लभ्यते सा दिव्यभाषा च परीक्षकभाषा चेत्युक्त प्राक् । यत्र पुनर्वत : प्रामाण्यमपेक्ष्यैव तत्र वचने प्रामाण्यं संसाध्यते सेय- मन्या तर्कभाषा भवति । अथवैतदन्यथा व्याख्यास्यामः । इदं हि परीक्षकभाषारूपं द्वितीयं शब्दात पुरुपति- वैषम्यात् दृष्टानेकसमयव्यभिचार भवतीत्यतः प्रमाणान्तरसंवाद मन्तरेणेदं सत्यमाप्तमनाप्न वेत्येव प्रामाण्यविषये नितरां मंदिह्यते । सुतमिदं स्वप्रामाण्यसंपत्तये वक्तराप्तत्वं प्रागपेक्षते । तच्चेत पुनराप्तस्य वाक्यत्वेन गृह्यते. तदातदाप्तस्य सत्यनिष्ठत्वश्रद्धानात तदुकावतुत्पद्यते श्रद्धा, तथा च गृह्यते तत्मामाण्यमन्यथा न गृह्यते तत्प्रामाण्यम् । तदित्थ यत्र तर्काधीनं प्रामाण्यं चाप्रामाण्य च व्यवतिष्ठते तदिह वाक्यजातं तर्कभाषा भवति । सोऽप्येष आप्तोपदेशो नाम शब्दः, उपदेशकस्य तत्राप्तत्वात् । अथानाप्तस्य बाबयमनाप्तं वा वाक्यं लोकभाषा । एतच्च न प्रामाण्येनानुगृह्यते, अर्थ- मैनाप्नुवतो वचनस्य नूनमप्रमाणत्वात् ।

·२८ * वेदधम्मव्याख्यानम् * परेत्वाहुः-इह केवलमनाप्तं वाक्यमेवाप्रमाणं भवितुमर्हति नानापस्य वाक्यमपि । अभ्यु-. पगम्येत हि लोके शाकुनिकः कालविशेपे कथोपकथादिप्रसङ्गात् प्रयुक्तस्य रजकाद्यन्त्यजभाषितकस्य भवितव्यार्थ प्रत्यायकतया दृढं प्रामाण्यम् । स यद्यपि रजकादिर भूदृशं भवितव्यमर्थमनाप्यैव तावदित्थं भाषत इति दृश्यते तथापि तत्तथा वाक्यमभूदृशं भाविनमर्थ न व्यभिचरतीत्येवमानत्वान्न त्वेव तन्नप्रमाणं भवति तस्मादनानमेव हि वाक्यमप्रमाणं च लोकभाषा चेति संसिद्धम् । वाक्य प्रयोग सम्बन्धे चेदमिह द्वविध्यं भवतिविज्ञानानिबन्धनो वाक्प्रयोगो वाकप्रयोग- निबन्धनं च विज्ञानमिति । विज्ञाय तु कश्चिदपूर्व कञ्चिदर्थं परस्मे क्षापयितु वाचः प्रयुक्त । अथाकर्ण्य परस्य वाक्प्रयोग परः कश्चिदपूर्व कञ्चिदर्थ विजानाति । अपि च पश्यामः-प्रत्यक्षयोग्यां सानादिमती काञ्चिद् व्यक्तिमुपलभ्य गौरिती शब्द भावयति । अनुपाख्यमपि तत्तद्विषय जातमुपल. भ्यासौ नान्तरेण तत्तदुचितं शब्दं भावयति। तथैतद्वै परीत्येनापि पश्यामः-गौरिति शब्द भावयमानः साम्नादिभत्या व्यक्ती बुद्धिं कुरूते, मन्त्रवाक्यं वा श्रुत्वा मननीये वाक्यार्थविशेष बुद्धि- कुरुते । तदित्थ वाक प्रयोगनिवन्धने विज्ञाने जाते पुनरयं विज्ञाननिबन्धनो वाक योग प्रसज्जते । स एष द्विविधः शब्द प्रयोगः संसिद्धः। दृष्टवा कञ्चिदर्थ शब्दं प्रयुञ्जानस्यैष दृष्टिनिबन्धन एकः । श्रुत्वा कश्चिदर्थं शब्दं प्रयुञ्जानस्यैष श्रुतिनिबन्धनोऽन्यः । तत्रायमाद्यः श्रुतिशब्देनाभिनीयते द्वितीयस्तु स्मृति शब्देन । यथा हि श्रवणं अतिः, स्मरणं स्मृतिः इति भावव्युत्पत्तिः, एवमिह यतोऽर्थः श्रूयते सा भाषा श्रुतिः, यतोवाऽर्थः स्मयते सा भाषा स्मृतिरिति करणव्युत्पत्तिरपि स्थानेऽभ्युपगम्यते अयमत्राभिसन्धि दृश्यते हि लोके एक कश्चित् पश्यति च व्याहरति चानुव्र ते च अपरः कश्चिच्छृणोति च व्याहरति चानुढे ते च । तत्र तावदयं यत्पश्यांत तन्नूनं व्याहरति । नानारीयकमिदं द्वयं भवति, व्या हरन्नेवासौ पश्यति न पश्यन् कश्चिदव्याहरन् पश्यति । अथ यथायं पश्यति तथा परस्मा अनुब्र ते अनूचानश्चायमाप्तः प्रमाणो क्रियते अर्थ दृष्टत्वात् । अत एवाज्ञावाप्तेपु प्रथमो विवक्षितः । एवमयमन्यो यच्छृणोति तन्नूनं व्याहरति, नान्तरीयकमिदं द्वयं भवति । व्याहरन्नेवासी शृणोति, न शृण्वन् कश्चिदव्याहरन् शृणोति । अथ यथायं शृणाति तथा परस्मा अनुब ते । अनूचानश्चायमाप्तप्रायोऽभिसन्धीयते, अर्थ श्रोतृत्वात् । अत एवासाबाप्त द्वितीयो विवक्षितः । तत्र यदिद दृष्ट वानुत्र ने साश्रुतिः, दर्शनेऽभिनीतस्यार्थस्य तेनानुवचनेन श्रवणेऽवतार्यमाणत्वात् । अथ यच्छ्र त्वानुव ने स: स्मृतिः, द्रष्टशब्देनानुभावितस्यैवार्थस्य पुनरलेन श्रोतृशब्देनानुभाव्यमान- " ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * २६ वात् । यथैव खल्वनुभूतस्य भूयोऽनुभवनं स्मृतिरित्युच्यते, एवंमिदमनुभावितस्याप्यर्थस्य भूयो- नुभावनमुच्यते स्मृतिरेव । अनुभवननित्यत्वादनुभावनस्य तथात्वे बाधकाभावात् । तथा च द्रष्ट; क्यंश्र तिः, श्रोतुर्वाक्यं स्मृतिरित्येषा परिभाषा सिद्धा। तयोश्चषा अतिरेकान्ततः स्वतः प्रमाणंभवति, निरपेक्षरवत्वात्स्वप्रामाण्ये परप्रत्ययानाश्र- यणात् । अथैषा स्मृतिरेकान्ततः परतः प्रमाणं भवति, श्रुतिमास्थायैव तेनार्थसंसाधनात् , द्रष्ट वाक्याधारेणैव तदवस्थानात् । अस्ति हि द्रष्ट वाक्यं प्रमाजनकमिति कल्पते श्रोतुर्वाक्यं प्रमाजन- नाय । यावता द्रष्टु क्यिं न प्रामाण्येनावधीयते न तावता जातुचिच्छोतुर्वाक्ये श्रद्धीयते । तस्माच्छातिप्रामाण्यनिबन्धनप्रामाण्य स्मृतिवाक्यं नतरां परत: प्रामाणं न भवति । बाम्नायते च वेदेऽपि द्रष्ट वाक्यविरुद्धस्य श्रोतृवाक्यस्य नूनमप्रामाण्यं लोकदृष्टान्तेन । तथा हि- "एतद्ध वै मनुप्येषु सत्यं निहितं यच्चक्षुः । तस्मादाचक्षणमाहुः अद्राग् ? इति । स यद्यदर्शमित्याह-अथास्य श्रद्दधाति । यद्य वै स्वयं पश्यति, न बहूनां च नान्येषां श्रद्दधाति" (ऐतरेय श्रुतिः) । "सत्यं वै चक्षुः । सत्यं हि वै चक्षुस्तस्माद्-यदिदानी द्वौ विवदमानावेयताम्-'अहम- दर्शम्' 'अहमश्रौपम्' इति । य एव ब याद 'अहमदशम्' इति, तस्मा एवं श्रद्दध्याम” इति । (शतपथ अतिः । एतेन सर्वस्य पि द्रष्ट बोक्यस्य श्रतित्वं स्वतः प्रामाण्यं च, तथा सर्वस्यापि श्रोतुर्वा- क्यस्य स्मृतित्व परतः प्रामाण्यं चेत्यर्थद्वयं निष्प्रतिपक्षं संसिद्धम् । प्रथमा अथ यद्वाक्यं नार्थटन वार्थश्रोतुः संभाव्यते-अपि तु प्रमाणान्तरविरोधान्मत्तभाषित- मिवापार्थ वा व्याहतार्थ वा विज्ञायते, तदिह न श्रुतिर्न वा स्मृतिः, अपि तु तृतीयो विभागः प्रलपितं नाम कल्पते । तदित्थं त्रेधाशब्द विभक्तिः सिद्धा-स्वतः प्रमाणभूता श्रुतिः परतः प्रमाणभूता स्मृतिद्वितीया । अप्रमाणभूता प्रलापोक्तिस्तृतीया । यावानेव शब्दः प्रयुज्यमानो लोके, कुत्रापि लक्ष्यते- देवानां ऋषीणां वा आर्याणां वा म्लेच्छानां वा, सर्वत्रैव तवेद त्रैविध्यमुपपद्यते ।

·३० * वेदधर्मव्याख्यानम् के 3 तत्र योऽयं वेदो नाम शब्दः पूर्व व्याख्यातस्तस्मिस्तावदिदं द्वैविध्यमुपलभ्यते-स्ति किंचिद्वाक्यजातं स्वतः प्रमाणभूतं श्रुतिर्नाम, अस्ति च किंचिद्वाक्यजातं परतः प्रमाणभूतं स्मृति- र्नाम । अप्रमाणभतं तु तृतीयं वाक्यजातं न तत्रोपलभामहे । तथा हि-सन्तीमे मन्त्रास्तत्र श्रुतयः, सन्तीमानि ब्राह्मणानि तत्र स्मृतयः इत्यासीअतिपत्तिः पुराकल्पे । संप्रति कल्पे तु मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च सन्ति अतयाः, अथ गाथाश्च सूत्राणि च सन्ति स्मृतयः इत्येव दृश्यते भूयसी प्रतिपत्तिः । तथा हि यावन्ति नामेदानी ब्राह्मणानि पश्यामः, सर्वत्रैव तत्र खलु पौराणिकार्थनिरूपणप्रसङ्गन मन्त्रः प्रमाणीक्रियते "तदेतत्पश्यनृषिरभ्यनूवाच” इत्यादिना । तेना- वश्यमयं ब्राह्मणग्रन्थः स्वस्मिन् स्मृतित्वमाकुरुते इति लभ्यते । अथ यावन्ति सूत्राणि श्रौतानि पश्यामस्तानि खल्वेषामुभयेषां मन्त्र ब्राह्मणानां प्रामाण्येन प्रवर्तमानानि दृश्यन्ते । स्पष्टमयमर्थः सूत्र्यते च-तथा हि कौशिकं श्रौतसूत्रम् “अथ विधिं वक्ष्यामः। स पुनराम्नाय प्रत्ययः । अाम्नायः पुनमन्नाश्च ब्राह्मणानि च” इति । तेनावश्यममीषां सूत्राणां स्मृतित्वमथोभयेषां मन्त्र ब्राह्मणानां तित्वमित्यायातम् । तथा च मन्त्रेषु श्रुतितत्वमेव, स्वार्थप्रत्यायने इतरानपेक्षत्वात् । सूत्रेषु च स्मृतित्त्वमेव, स्वार्थप्रत्यायने मन्त्रब्राह्मणादि द्रष्ट वाक्यापेक्षित्वात् । अथ ब्राह्मणेषु च गाथासु च विद्यते श्रुतित्वं च, स्मृतित्व च । कल्पभेदात् प्रतिपत्तिभेदाच तथात्वे बाधकाभावात् । अथवा दश्यते ब्राह्मणेषु मन्त्र गाथयोः, गाथासु च मन्त्रब्राह्मण्योः, प्रामाण्यविधया संप्रवेश इत्यतो द्रष्ट वाक्यं श्रुत्वा प्रवृत्तिदर्शनात्तयोः स्मृतित्वंप्राप्नोति, अथ भूयासि खलु ब्राह्मणवचनानि गाथावचनानि च मन्त्राद्यनपेक्षं स्वप्रामाण्येनैव प्रवतमानानि दृश्यन्ते, तेन द्रष्ट वाक्यत्वोपपत्तयातयोः श्रुतित्वं प्राप्नोति, तस्मात् सिद्ध ब्राह्मणगाथयोरंशतः श्रुतित्वं च स्मृतित्वं चेति भाव्यम् । अथ वा द्विविधाश्चेह ब्राह्मणग्रन्था दृश्यन्ते मन्त्रसंहिता शेषभूताश्च, मन्त्रसंहिताभाष्यभूताश्च । श्राद्यास्तैत्तिरीयब्राह्मणादयः तेश्रुतिशब्दा एव स्युः । परे शतपथ ब्राह्मणादयः, ते स्मृतिशब्दा अपि स्युः । त इमे श्रुतिस्मृति वेदाख्यायां दिव्यभाषायां व्याख्याते । तृतीया तु प्रलापोक्ति- रसत्यपि सत्यांशे विसंवादात्प्रसजते, एकमेव हि वाक्यं वाक्यार्थो वा केनचित्प्रमाणी क्रियते, अपरेण विगीयते । प्रतिपत्तिभेदादित्थं प्रामाण्ये द्वविध्यमवतिष्ठते । यथाहि-श्रमणाः क्रियाप्रधानाः श्रमस्य क्रियारूपत्त्वात् । ज्ञानप्रधानाः, ब्राह्मणो ज्ञानरूपत्वात् । क्रियैकाद्वयवादिनः श्रगणाः, ज्ञोनैकाद्वयवादिनो ब्राह्मणाः । श्रमणा अनीश्वरवादित्वात्पौरुषेयमात्रप्रवणाः, ब्राह्मणस्त्वीश्वरवादित्वाद्- - , ·* वेदधर्मव्याख्यानम् के ३१ ९ ब्रह्मनियतिश्रद्धानाः । “यदहं करिष्यामि तदेव भविष्यति न तु कश्चिन्नियन्तास्तीति" श्रमणा आतिष्ठन्ते, “ईश्वरकृतनियत्यनुसारेणैवेद सर्व भवति-न तद्विरोधेन वयंकिमपि कतु शकम" इति ब्राह्मणाः । स्वतन्त्रता वयमित्युन्मर्यादाः श्रमणाः, ईश्वरपरतन्त्रा वयमिति मर्यादादीक्षिता ब्राह्मणाः । श्रमणा बौद्धाः, ब्राह्मणा वैदिकाः । इत्थमानयोः श्रमणब्राह्मणयोः प्रतिपत्तिभेदाच्छ्र- मणमतं सत्यम् , ब्राह्मणमत त्वप्रमाणमिति बौद्धाः, अथ ब्राह्मणमतं सत्यम् , श्रमणमतं स्वप्रमाण- मितिमिति बौद्धाः, अथ ब्राह्मणमतं सत्यम् , श्रमणमतं त्वप्रमाणमिति वैदिकाः । तदित्यं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं चानकान्तिकं भवति । अथैतस्मिन्नाप्तोपदेशात्मके द्वितीये शब्द जातेऽपि यत्रार्थद्रष्ट्रा स्वप्रामाण्येनैव किंचि- दुच्यते सानूनमितरानपेक्षा द्रष्टुर्भाषा श्रुतिः । अथ यत्र स्वयमर्थमदृष्टवतापि द्रष्ट वचनप्रामाण्यादिह कश्चिदर्थः प्रकाश्यते तत्रैषा सर्वापि श्रोतुर्भाषा स्मृतिः। तदित्थमाप्तानां तन्त्रकाराणां व्यावहारिकाणां चोक्तौ द्वविध्यं द्रष्टव्यम् । तृतीया तु प्रलापोक्तिविसंवादात् प्रसज्जते । दृश्यते हि लोके यान्येव कानिचित्केषां चिदानानां वचनानि कस्मिंश्चित् समाजे प्रमाणी क्रियन्ते-श्रद्धातिशयाद् गृह्यन्ते, तान्येवा परस्मिन् समाजेऽपवर्यन्ते, दोपेण दर्शयित्वा विगीयन्ते । तदित्थं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं च समाजभेदात्प्रतिपत्तभेदाच्च व्यवतियते । स्वतो दर्शनन्तु निरूपधिकं तत्र सत्यम , तत प्रमाणम्-ततो निवर्तते विसंवादः । अथानाप्तावाक्य परतः प्रमाणम् , अप्रमाणेकान्तत्वात् । अथाप्याहुः-नेदमेकान्ततोऽनाप्तवाक्यानामनामाण्यमेवावकल्पते वक्त म , नाटकाभिनयादी गानरोदन- हपंशाककरूण मयोपहातमत्सनादिपराणां वाक्यानामनाप्तानामपि सर्वथा वाक्यानामनाप्नानामपि सर्वथा प्रामाण्यदर्शनात तस्मादिदं प्रामाण्यं चाप्रामाण्यं च संप्रतिपत्तिनित्यं विवक्षाधीनमनैकान्तिकमित्यविशेषात्सर्वासामसां दिव्यभाषा-परीक्षकभापा- तर्कभाषा-लोकभाषाणां शक्यं व्याख्यातुमित्थं प्रामाण्यं चेति दिक । अथान्ये व्याचक्षते इदं तावत्प्रामाण्यं प्रमाजनकत्वं नाम, तत्र कः प्रमापदार्थ इति प्रति पित्सायां केचित्तावदाहु:--'यथर्थानुभवः प्रमा' 'तत्र तद द्धिः प्रमा' इत्यादि, तदसत् । यथार्थायथा- ‘र्थत्वयोस्तदनुगतत्वातदनुगतत्वयोच्च बुद्धिनिष्टयोस्तदनुभावात्पागननुभवात् । अनेनत्वनुभवेन निय- मतः स्वविषयसत्ताऽपि विषयीक्रियत-इति सर्वस्यैकनुभवजातस्य तत्र तद द्धित्व रूपानपायात् । न स्वतः प्रमाण वा चाप्रामाण्य ·३२ * वेदधर्मव्याख्यानम् के - उत्तरानुभवेन तु पूर्वानुभवस्य याथार्थ्यायाथायें निरूप्येते इति यदाहुस्तदप्यापाददृष्टत्वाद् भ्रान्तम् । सर्व एव ह्यनुभवः स्वयाथार्थ्य प्रत्याययन्न वार्थ' प्रत्याययन् दृष्टः । तथा च पूर्वोत्तर कालिकयो- विरूद्धार्थयो रप्यनुभवयोरेकेनान्यस्य याथार्थ्यव्याघातो न शक्यमभ्युपगन्तुम् । पूर्व सत्यत्वेन प्रतीतो- ऽर्थः पश्चादसत्यत्वेन प्रतीयत इति चेत्तावतोत्तरज्ञानेन बाधात्पूर्वज्ञानस्य भ्रान्तित्वमिवे पूर्वज्ञानेन बाधादुत्तरज्ञानस्थापि भ्रान्तित्वं कस्मान्न स्यात् । उभयथापि तु शक्यं भवितुम् स्यादिह पूर्व ज्ञान- मयथार्थमुत्तर यथार्थम् , अथवा स्यादेव तु पूर्व ज्ञानं यथार्थमुत्तरमयथार्थमिति । तत्रेदमशक्यमे- कान्ततो निर्धारयितुमिदं यथार्थमिदमयथार्थमिति । किञ्च, उत्तरानुभवात् प्राक् पूर्वानुभवः प्रमात्वेन प्रतीत आसीत् , अथोतरानुभवेन स्वविरूद्धस्य पूर्वानुभवस्य त्रैकालिकं प्रमात्वं निराक्रियते-नासी- नास्ति न भविष्यति पूर्वानुभवो यथार्थ इत्येवं कृत्वा पश्चादस्य भ्रमत्वं संसाध्यते, तत्रेदमेकस्यैब कदाचित् प्रमात्वं कदाचिद् भ्रान्तित्वमित्यसमञ्जसं भवति । कलप्यतां तावत्-विरूद्धो नामानुभवो यद्युत्तरतः कदाचिदभविष्यत् तदा खलु यस्य भ्रमत्वमापादितमभविष्यत्-तादृशस्यानुभवस्य देवात् सर्वथ वोत्तरज्ञानानुत्पत्तौ प्रमात्वं वक्तव्यमप्रमात्वं वा, न तावत्प्रमात्वं शक्यं वक्त म । वस्तुसत्तया तत्र तद्- बुद्धरभावात् । नाप्यप्रमात्वम् , तद्ग्राहकोत्तरज्ञानानु-पत्त: । अनुत्पन्नेऽपि बाधज्ञानेबुद्धचप्रमात्त्रं स्वीक- रिष्यते चेत्तदा सर्वासामेव बुद्धीनामप्रमात्वापत्तिः प्रसज्जते । तस्मात्तत्र तबुद्धिः प्रमा, यथार्थानुभवः प्रमा इत्यादिकमनाप्तोक्तमलक्षणम् । कस्तहि प्रमापदार्थ इति चेच्छृणु प्रत्यक्षागमानुमानैरर्थ परीक्षणं तावान्न्या इत्युच्यते, स च प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानमन्वीक्षा नाम । प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षि तस्यैव तर्कवि- तर्कभ्यां पुनः पुनरीक्षणात् ! तदित्थमनयान्त्रीक्षया प्रत्यक्षानुमिति शाब्दोपाख्यसर्वविधानुभवोत्थापि- तनानातर्कवितर्कोत्थानप्रत्युत्थानभूमिकासमाप्तो संशयविपर्ययादिकलाशू यं किञ्चिदुपद्यते चित्तसंतोषकर पाष्टिकं ज्ञानम-सोऽवगमः। सचात्मविकाशात्म निरस्तप्रत्यक्षादिभेदः 'इदमित्थमेवास्तीति' कृत- सत्यताप्राणः सत्यविश्रान्तत्वाञ्चित्तविश्रान्तिकरश्च । तद्विज्ञानम् , सा प्रमा । तजनकत्वात्तु प्रत्यक्ष- नुमानागमा ज्ञानरूपास्त्रीणिप्रमाणानि । चक्षुरादीनान्तु परम्परया सिंद्ध गौड़ प्रामाण्यं बालैरभ्युः पगम्यते, वास्तविकन्तु प्रामाण्यमनुभवविशेषाणामे वेत्यन्यत्र विस्तरतः प्रपाञ्चितम् । । तत्रान्तः करणावच्छेदेन दोषदर्शनानुकूल वृत्तिमत्त्वं तर्कवितर्कोत्थाने सहकारिकारणमिति यावदनुवर्तते दोषदर्शनानुकूला वृत्तिस्तावदनुवर्तते तर्कवितर्कसमारम्भ इत्यतो नैकत्र प्रतितिष्ठति चित्तम् । तर्काप्रतिष्ठानाञ्च तत्समाप्तिभूमिकोत्तरभावी सोऽवगमोऽपि न प्रवर्तते : प्रमानुत्पादकत्वाच्च ·ॐ वेदधर्मव्याख्यानम् ३ परम्परया न प्रामाण्यं शक्यमवस्थापयितु कुत्रापि । तथा च तद्विषयकदोपदर्शनानुकूलवृत्तिमतस्तत्राप्रामा- एयमिति निष्कर्षः । कुत्रचित्त, विप्रकीर्णनेकानियतनिमित्तसंयोगादातत्वप्रयोजकगुणकलापसत्त्वा- निश्चयोऽनुवर्तते, स च दोषदर्शनानुकूलवृत्तिप्रतिबन्धिका वृत्ति: श्रद्धानाम् । तथा च श्रद्धातार- तम्यानुसारेण सहकारिविगमाचिरेणैव तर्क वितर्कभूमिकासमाप्त्या निष्प्रतिपक्षमुत्पद्यते सोऽवगमः प्रमा नाम । तज्जनकत्वात्तु तजनकन्यायशरीरभूतानां प्रत्यक्षानुमानागमोपाख्यानुभवानां प्रामाण्य- मविसंवादि जायते । तजनकत्वाच्च प्रत्यक्षानुमानागमानामिन्द्रियलिङ्गशब्दरूपाणामपि प्रामाण्यमुपचर्यते । तत्प्रभवाच वेषांचिदाचार्यत्व गुरुत्वादिभिरभिनीतानां व्यक्ति विशेषाणामपि पारम्परिकं प्रामाण्यमुपचर्य्यते-इत्येष प्रामाण्यविद्यानिष्कर्षः । तथा च न प्रामाण्ये वस्तुताथात्म्यमपेक्ष्यते- अपितु श्रद्धानिबन्धनं स्वचित्तसंतोषमात्रम् । अतएव तु पुरुषमतिवैषम्यात सर्वत्र प्रामाण्याप्रामाण्य- विसंवादधाराः प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । इदन्तु बोध्यम-अयं तावन्नयायः प्रत्यक्षागमानुमानकृतशरीरः प्रवर्तते, स कचित्प्रत्यक्ष- प्रधान्तः, क्वञ्चित्पुनरागयप्रधानोऽन्नुमानप्रधानो वा स यावदयमामप्रधानोऽनुमानप्रधानो वा स्यात्-न तावदियं प्रामाण्याप्रामाण्यविसंवादधारा शक्या निवर्तयितुम् । यावद्वा निवतीयतु प्रयत्यते, तावदेवेयमतितरां क्षुब्धा सती भूय एवं समधिकं प्रबर्द्धते । तस्माद् व्यर्थस्तकेंण वचनेन च तन्निवर्तनप्रयासः । अथायं प्रत्यक्षप्रधानस्तु न्यायो निर्मूलं शक्नोति निवर्तयितु विसंवादचक्रम् । “एतद्वै मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चक्षुः ” इति श्रुतेः प्रत्यक्षस्य सत्यप्रतिमापकत्वात् । सत्यप्रतिष्ठायां च मत्यां विपरीततर्कानुत्थानान्निभृतं तत्रैवार्थे श्रद्धातिशयो जायत इति न शक्यमवस्थातु विसंवादेनेति सूक्ष्मेक्षिकया समीक्ष्यम् । अथ यत्रार्थे न प्रत्यक्षकरणयोग्यता दृश्यते, तत्रापि तदर्थवक्त : प्रति- पादितेष्वन्येषु केपुचित्प्रत्यक्षयोग्येषु विषयेषु फलप्रत्यक्षाय प्रयतनोयम । तथा च सति भूयसा तदर्थश्रद्धानात्तद्वतरि श्रद्धा सुतरां संपत्स्यत इति तदुक्त वन्येष्वपि प्रत्यायोग्येषु विश्वासः साधीया- नुपलप्स्यते । नातोऽन्या गतिः संभवति काचिदिह प्रामाण्यनिन यै, तस्मादिह वस्तुयाथात्म्यनि- बन्धनं प्रामाण्यं फलप्रत्यक्षकरणसापेक्षमिति निष्क । तदित्थमेतनयायाङ्गतया त्रिविधानि प्रमाणान्युक्तानिप्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति, तेषां च 'मुख्यगौणभेदात्प्रत्येकं द्वविध्यमप्युपदर्शितम् अनुभवविशेषा मुख्यानि, तदोपथिकार्थाविशेषास्तु गौणा- ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * . नीति । तत्रेदमिदनी विशेषलक्ष्यं किञ्चिदाचक्ष्महे-न प्रत्यक्षादयोऽनुभवा इन्द्रियलिङ्गशब्दान् विना कृत्वा प्रामाण्याय कचिद् दृष्टाः । न चानुभवान् विना कृत्वामीषामिन्द्रियादीनां प्रामाण्यं कचि- दुपलभ्यते । तस्माद्विज्ञानविशिष्टमिन्द्रियं वा, इन्द्रियविशिष्ट विज्ञानं वा विप्रमुग्धकार्यकारणभेद. मेकं प्रमाणं संपद्यते । एवं शब्द शब्दानुभवौ सहगृहीतौ शास्त्रम् , न शब्दस्यानुभवस्य वा पार्थ- क्येन शास्त्रत्वं व्यवहरन्ति लोके । शास्त्रं च प्रमाणम् , तस्माद्विप्रमुग्धभेदं तदेकं प्रमाणम् । दृष्टं प्रत्यक्षमन्वक्षं समक्षमुपाख्यं साक्षात्करणमित्थनन्तराणि । आगमस्तन्त्रं शास्त्र' शब्दो वेद इत्यनान्तराणि । अत्र शब्द शब्दः शब्दशाब्दयोरविशिष्टः शास्त्रापरपर्यायो भिन्न एव, आप्तो- पदेशः शब्दः' शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इत्येवमादिषु सूत्रजातेषु शास्त्र- तात्पर्येणैव भूयसा शब्दशब्दप्रयोगात् । शास्त्रमिति वेद इति चानन्यार्थी, 'शास्त्रसामर्थ्याच्चे इत्यादिषु वेदतात्पर्येणैव शास्त्रपः प्रयोगात् । 'श्रायुर्वेदः शाखा, विद्या, सूत्रम् , ज्ञानम् , शास्त्रम्, लक्षणम् , तन्त्रमित्यनान्तरम' इति चरके ( सूत्र ३० अ०) पतञ्जलिना वेदशास्त्रयोः पर्यायवा- चित्वेनाम्नानाच्च । अत्रायुरिति शाखादीनां विशेषपरत्वाभिधानाय सर्वशेषवचनम् अन्यथा शाखा- दिशब्दानामायुर्वेदमात्रपरत्वमपदार्थः प्रज्जेत । तथा च वेदः शास्त्र शब्द इत्येवमादयः शब्दाः स्तृतीयप्रमाणाभिप्राया एकार्था-इत्यर्थः सिद्धः । अतएव- "प्रत्यक्षानुमानशब्दाः प्रमाणानि" । [ गौतमः ] प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । वयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता । [ मनुः ] । प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्वदस्य वेदात [ स्मृतिः] । इत्यादीनि स्मृतिवचनानि समञ्जसानि भवन्ति । 'ऋषिवचनं वेदः' इति सुश्रु तोक्ताप (सू० ४० अ०) न शब्दमात्रस्य वेदत्वामाख्यापयति । वचनशब्दस्य शब्दार्थयोरविशिष्टत्वात् । तरमाद्विज्ञानशब्दैतदुभयसंप्रमुग्धसमष्ट यात्कोऽयं वेदो न विज्ञानमात्रं न वा शब्दमात्रमिति दिक् । परे त्वेवं पश्यन्ति शब्दैकदेशस्य प्रमाणकदेशस्य विज्ञानैकदेशस्य चेदानी यावद् वेदत्व- माख्यातम् , तन्नावकल्पते । सर्वविधानामेव शब्दानां सर्वविधानां प्रमाणानां सर्वविधानां वा विज्ञानानां ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३५ , . वेदत्वेनाभ्युपगन्तु युक्तत्वात् । तथा हि शब्दं तावद व्याख्यास्यामः, नित्यसदर्थमाप्तं वाक्यं वा मदर्थमाप्तं वाक्यं वा नित्यासदर्थमाप्तं वाक्यं वा स्याद्, अथवा द्रष्टुर्वाक्यं वा श्रोतुर्वाक्य वा वा प्रमाद्यतो वाक्यं वा स्याद्, यः कश्चन शब्दः स्यात्सर्वथापि तु शब्दो नाम न जातुचिदप्रमाणं भवितुमर्हति । वह्निना सिञ्चती' त्यादौ यत्रापि योग्यताप्रहो नास्ति, शुकभाषितादौ यत्रापि तात्पर्यग्रहो नास्ति, तत्राप्यविशेष या वच्छक्यं तावदर्थप्रत्यायने शब्दानां कृत कृत्यत्वात् । यदि नाम तत्र शब्ढो नार्थ प्रत्याययेत् तत्तहिं तदर्थे योग्यताबाधग्रहोऽपि कथं नामोपतिष्ठेत, न हि बह्निना सिञ्चतीत्येतद्वाक्यार्थानवगमे योग्यता सत्त्वायत्त्वसमीक्षा प्रभवति तत्र प्रवर्तितु जातु । न चैतत्पदार्थोपास्थितिमात्रम् , योग्यताबाधस्य वाक्यार्थे गृहीते तु वाक्यार्थे तावतैव कृतकृत्यः शब्दो न पुनः स्वार्थग्रहणाय विनियुज्यते, 'शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारालाभात्' । तस्मात्तत्रापि शब्दः स्वार्थ प्रत्याययन प्रमाणं भवितुम्हति । यत्तु शब्देन यादशोऽर्थः प्रत्याय्यते, ततो विरुद्धः प्रत्यक्षादिना प्रमाणान्तरेण तत्रार्थो गम्यते । अत एतत्प्रत्या क्षादिविसंवादात्तत्रास्य शब्दस्य प्रामाण्यमपोद्यते, शब्दप्रमाणापेक्षया प्रत्यक्षप्रमाणप्राबल्यात् । विप्रति- पेधेश्पूर्वप्रमाणापेक्षया परप्रमाणप्राबल्याञ्च । दृश्यते हि भ्रमस्थले शुक्तिकाप्रत्यायकोत्तरप्रत्यक्षेण निर्दोषेण सदोषस्य रजतप्रत्यायकस्य पूर्वप्रत्यक्षस्य प्रमाण्यापवाद इति । एतच्च प्रमाणयोः प्राबल्य- दौर्बल्यं सार्वजनीनप्रत्ययसिद्धमित्यनफ्लप्यं भवति । तस्मात्प्रत्यक्षविरुद्धः शब्दोऽप्रमाणमित्याहुः । तदेतद्बालवुद्धिमात्रम, शब्दव्यापारानन्तरं हि तत्र प्रत्यक्षदिव्यापारः प्रवर्तते, ततश्च बाधग्रहो भवति, ततः शाब्दे प्रामाण्यापवादः क्रियते, प्रामाण्यापवादश्व प्रमा न जनयतीति प्रतिपत्तिः । इयं च न प्रत्यक्षांदिव्यापारात्मागासीत , अासीच तदाप्रमा जनयतीति प्रतिपत्तिः । तत्रैव भवतः प्रतिपत्यो. रेव. तु बाध्यबाधकभावः फल त सिद्धो भवति, कालभेदेन प्रतिपत्त्योरेव द्वविध्यात् । तस्याः प्रमाजनम्तायाः शब्द विष्ठायाः, शब्दे कालभेदेन व्यापारद्वयाभावात् । यदा पुनरासीच्छन्दे प्रमाजननव्यापारो न तदा प्रत्यक्षादिविसवादाधीना प्रतिपक्षता स्थानमलभतेति कः शब्दस्य प्रमा जनन व्यापारमवसन्ध्यात् ? अनवरोधाच्च कृते शब्देन स्वीये निसर्गसिद्ध प्रमाजननव्यापारे यदि पश्चात् परः सहस्र रपि बचनभारैः कश्चिद्व् याद् 'नानेन प्रमा जनिता, नानेन प्रमाजनितेति' किमनेन कृतस्यात् ? यथा हि 'नत्र घटोऽस्ति' 'जलेन वृक्षं सिञ्चती'त्यादिरूपं द्रष्ट राप्त वाक्यं यथाविधेन व्यापारेण तत्र स्वार्थ प्रत्यायितु प्रवर्तते, निर्विशेषमिदं 'वह्निना सिञ्चती' त्यादिकमनाप्तं विक्षिप्तवाक्यमपि नूनं तथैव प्रवर्तत इति किं निबन्धनमस्याप्रामाण्यं वक्त युज्ये- , न तु

·३६
* वेदधर्मव्याख्यानम् के
तेति विमृश्यताम् । यत्तु कश्चिद् ब यात्-शब्दो नामायं स्वविषय भूतस्यार्थस्य सत्तया योगं
प्रत्याययति, न च तत्र सत्तया योगमुपलभामहे, ततोऽसन्तमर्थ प्रत्याययतीति प्रतिपद्यामहे,
ततोऽतस्मिंस्तबुद्धि प्रयोजयन् शब्दोऽप्रमाणमस्तीति विज्ञापयाम् इति । तदप्यविचारितरमणीय-
मेव । सत्तायोगाभावोपलब्धेः प्रमाणान्तरसाध्यायाः प्रतिबन्दित्वस्यानुपदमेव निरस्तत्वात् ॥ १ ॥
किञ्च-- प्रत्यक्षमेवेदं प्रमाणं स्वविषयभूतस्यार्थस्य सत्तया योगं प्रत्याययितु प्रवर्तते,
न शब्दोऽपि । शब्दस्तुनामभूतं भवन्तं भविष्यन्तं, सन्तमसन्तं संनिकृष्टं विप्रकृष्टं, चक्षुरादिविषयोकृतं
व्यवहितं च सर्वविधमेवामार्थविशेषादैकरूप्येण प्रत्याययितु कृतव्यापारो भवतीति कथं नामा-
सन्तमर्थं प्रत्यायन्नप्रमाणे भवितुमर्हति ॥२॥
किंच 'भारतवर्षे सुमेरुपवतोऽस्ति' इत्येवं प्रयुज्यमानः शब्दः सत्ताविशिष्टस्य मेरो -
रतवर्षेण सम्बन्धं प्रतिपादयितु विनियुक्तो दृश्यते, स न तस्मात्स्वार्थात्प्रच्यवते, नाप्यधिकं करोति ।
अत एवास्य मेरोर्यद्यापि न वर्तते भारतवर्षेण सम्बन्धस्तथाऽपि नायं शब्दोऽपराध्यति । भारतवर्षण
मेरोः सम्बन्धकरणे तस्य विनियोगायोगात् । भिद्यते तु सम्बन्धकरणं च सम्बन्धबोधनं च ।
तत्र बोधने तावद् । विनियुक्तः शब्दः कृतमकृतं वा सम्बन्धं कृतत्वेनापि शक्नोत्येव बोधयितुम् ।
स तथा बोधयन् शब्दः स्वार्थादनपेतो न शक्यमप्रमाणी कर्तुम् । तस्मादसन्तमप्यर्थ बोधयन
शब्दःप्रमाणमेवेति शक्यमप्रतिपक्षं समर्थयितुम् ॥३॥
-
किं च यथा कामलादिदोषसंयोगात्पीतशङ्क प्रत्यायकस्यापि चक्षुषः पीतत्वांशमात्रे प्रामा-
एयमपोद्यते, न सर्वथैतदप्रमाणमेव चक्षुरिति विश्वासः साधीयान् । एके नैव व्यापारेण जनित.
स्यैकस्यविशिष्ट प्रत्ययस्य सर्वथैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने शङ्खाद्य शेऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत्तेः, न
चेष्टापत्तिः प्रतीतिविरोधात् , एवममुष्य शब्दस्यानाप्तोच्चरितत्वरूपदोषसंयोगादतथा भूतार्थप्रत्यायकत्वे-
ऽपि कस्मिंश्चिद्विशेषणांशमात्रे प्रामाण्यमपोद्यते, न तु सर्वथैतद्प्रमाणमेवानाप्तवाक्यमिति विश्वासः
साधीयान् । एकस्माद्वाक्यादेकदा प्रयुक्तादेके नैव व्यापारेण जनितस्यैकस्य विशिष्ट प्रत्ययस्य सर्व-
थैवाप्रामाण्येऽभ्युपगम्यमाने संभवदर्थाशतोऽपि प्रमाया अप्रमात्वापत्त:, न चेष्टापत्तिः, प्रतीति.
विरोधात् । तस्मादेवमंशाप्रामाण्येऽपि विशिष्ट प्रत्ययस्य प्रमात्वं न व्याहन्यते-इति सवैविधः
शब्दः प्रमाणमेवोपपद्यते ॥ ४ ॥

·* वेदधर्मव्याख्यानम् * ३७ चक्षुः प्रमाणमेव न सतस्तत्र किं च पीतशङ्खप्रत्यये नेदं पीतत्वं नितान्तमविषयम् , प्रत्यायके चक्षुषि तेजसि पिससंयोगात्तद्गोचरे पीतगुणोपलम्भस्य वास्तविकत्वात् । नापि वा तत्र पीतगुणस्य शङ्खन सम्बन्धः प्रत्यायितोऽसदर्थः, पीतगुणकेन तेन तेजसा संबद्ध तस्मिन् शङ्खऽवश्यमस्य पीतगुणस्योपसंक्रमणात्, तस्मात् सर्वथा पीतशङ्खप्रत्यायनमपीद त्वंशतोऽपीदमप्रमाणं भवितुमर्हति । प्रत्युत यदि पित्तसंयुक्त चक्षरपीतं शङ्ख प्रत्याययेत् तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात् । दोषकार्यस्य पीतत्वादेरनवबोधात् । पीतं तु शङ्ख प्रत्याययदिंद भवत्येव पित्तविकारप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् । यदि तु तस्य प्रामाण्येमयावापो- घेत तत्तर्हि दोषज्ञानं संशयविपर्ययादिविशेषज्ञानं वा सर्वथैवापलपितं स्यात् . प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । तस्मात्सर्वे प्रत्यक्षं प्रमाणमेव, किन्तु नैवविधेन प्रत्ययेन लोकव्यव- हारः प्रवर्तनीयो दोषसमुच्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमव्यभिचारि प्रत्यक्षंप्रमाणं भवतीति विशेषणेन भगवाननुजग्राह । एवमेवायं मे पुत्र इत्यपुत्रेपुत्रत्वं विदधद्वश्चकवाक्यं न नितान्तमवि. षयं भवति "यन्मनसा मनुते तद्वाचा वदति" इति श्रुतेः प्रत्यायके शब्देऽपुत्रारोपितपुत्रत्वबुद्धि- संयोगात् तद्गोचरे पुत्रत्वबुद्धस्तिविकत्वात् । यद्यसो तत्र पुत्रत्वमभावयमानो ब्र यात नैव तर्हि स तथा वाक्यं वक्तु मपि शक्नुयात् । अथैवं भावितस्यापि पुत्रत्वस्य तेनापुत्रेण संबन्धः प्रत्यायितो सदर्थः म्यादित्यपि न भ्रमितव्यम् , पुत्रत्वारोपबुद्ध्या गृहीते व्यक्ति विशेषे प्रत्याय्यमानस्यैतस्य- सम्बन्ध स्थावश्योपगन्तव्यत्वात् । तस्मात् पुत्रत्वगुणकप्रत्यायकमिदं वाक्यं प्रमाणमेव न त्वंशतो- ऽप्य प्रमाणं भवितुमर्ह ते, प्रत्युत यद्यारोपबुद्धिसंयुक्त वाक्यमनारोपितपुत्रत्व व्यक्ति विशेष प्रत्याययेत. तदानीमेवेदमप्रमाणं स्यात् , मतस्तत्रारोपकायस्य पुत्रत्वादेरनवबोधनात् । आगेपितपुत्रत्ववन्त' तु प्रत्याययदिदं भवत्येवारोपप्रत्ययहेतुत्वादविकलं प्रमाणम् । यदि तु तस्य प्रामाण्यमेवापोद्यत, तत्तर्हि वचकत्वज्ञानमविज्ञत्र ज्ञानं वा मर्वथैवायलपितं स्यात् प्रमाणाभावादिति लोकव्यवहारोच्छेद- प्रमङ्गः । तस्मात्सर्वः शब्दः प्रमाणमेव, किन्तु नैवविधेन प्रत्ययेन लोकव्यवहारः प्रवर्तनीयो दोष- समुञ्चितत्वादित्येवमर्थ प्रतिपादयितुमिवेदमाप्तवाक्यं शब्दः प्रमाण भवतीति विशेषणेन भगगननुज- प्राह । इत्थं च सति शब्दानाम प्रामाण्यकारणं नोपलभामहे, ततः सर्वविधः शब्दः प्रमाणमे- वेति प्रतिपद्यामहे ॥५॥ अथवेदमन्यथान्यथा निरूपयितुं पारयामः । अयं मे पुत्रइत्येकमेवेदं वाक्यं पुत्रे पुत्रज्ञानं विदधत् कचिदपुत्रेऽपि पुत्रज्ञानं विधत्त-तवैतस्यैकस्यान्यत्र प्रामाण्यमेकत्राप्रमाण्यमिति .

·M * वेद धर्मव्याख्यानम् * द्वैविध्यं नोपपद्यते -प्रमाणस्याप्रमाणत्वासंभवात् । अथवा यत्र कचिदस्य प्रामाण्यनुपगम्यते तावतैव तु पर्याप्तं प्रामाण्यमेतस्य शब्दस्य प्रतिपत्त' पारयामः । न वयंब्र मो यत् प्रमाणं सर्वत्र प्रमाणं तदेव प्रमाणं स्यादिति. अपि तु यदेकत्रापि क्वचित् प्रमाणं तदपि प्रमाणं शक्यं व्यपदेष्टुमिति पश्यामः । अथवा सर्वश्च शब्दः स्वविषये स्वतः प्रमाणम् , अाप्रामाण्यन्तु तस्य परतः प्रतिपद्यते । अयं मे पुत्र इति हि वाक्यं सर्वत्रैव पुत्रे पुत्रज्ञानं जनयत् प्रमाणं भवितुमर्हति, तदेवेदमनाप्तो यद्यपुत्रे प्रयुजीत सोऽयं प्रयोक्नु : प्रयोगदोषो भवति न शब्ददोष: मस्ति यदि पुत्र प्रयुक्तः अस्ति वा यद्यपुत्रे प्रयुक्तः सर्वत्रायं शब्दः पुनरेकरूपेणार्थमभिधत्ते, तस्मादयं सर्वविध एव शब्दः स्वतः प्रमाणमिति मन्यामहे ॥ ६ ॥ यत्त कश्चिद् ब यात्-सर्व विधानामेव शब्दानामविशेषेण प्रामाण्यऽभ्युपगम्युमाने लोक- विरोधः प्रसज्जते । लोके तावदनृतव्याघातपुनरुक्तदोषवत्सु शब्देषु श्रूयमाणेष्वपि न प्रेक्षापूर्ण- कारिणः प्रवृत्तिई श्यते । तस्मादप्रामाण्यमेव विधानां शब्दानां तर्कयाम इति । तत्तु च्छम् । शब्द- प्रमाणोपजनितशब्दाप्रमानन्तरं ततः प्रागेव वा प्रमाणान्तरगृहीतानामनृतादिदोषाणां लोकप्रवृत्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वे संभवत्यपि शब्दप्रामाण्य प्रतिबन्धकतायास्तत्रासंभवदुक्तिकत्वात् , कार्योत्पत्त: प्रागेव हि सर्वत्र प्रतिबन्धकसामग्रथा व्यापारो लभ्यते न कार्योत्पत्तेरुत्तरमापि तेनार्थः । इह तु जनितायां शाब्दयां प्रमायामुत्तरतोयं गृहीतो दोषः समुपतिष्ठते प्रतिबन्धनाय । स च शाब्द- प्रमोत्तरभाविन्यां प्रवृत्तावेव प्रभवेद् व्यापारं लब्धु न पूर्वसिद्धायां तस्यां शाब्द्यां प्रमायामपीति निपुणं भाव्यम् ॥ ७॥ अथवा द्विविधं तावच्छब्दानां प्रामाण्यं भवति । अर्थागतं पारमार्थिकमेकम् , तच्च शब्दानां स्वत: सिद्ध', गृहीतसमयानां तत्र नित्यं च । अथ फलागतं व्यावहारिक मन्यत् तच्च शब्दानां व्यवहारानुरोधात् प्रकल्पितमेवेत्यत एव कचित्परतः प्रामाण्यं कचिद्वा परतोऽप्रामाण्य- मित्युभयथा लोके दृश्यते । तदेतदन्यत्र प्रपञ्चितम् । तथा क्वचिदनृतादिदोषसमवधानेफलागत- गौण प्रामाण्याभावेस्वीक्रियमाणेपि न त्वेव तावता शब्दानां स्वतः सिद्ध पारमार्थिकं मुख्य प्रामाण्यं शक्यं निराकर्तुम् । यथा प्रदीपस्य सुप्रज्वलितस्य स्वतः सिद्धोऽयं नित्यप्रकाशनव्या- पारोघटाद्यावरणान्न बहिर्लोके फलोपधायको भवति, न तथापि तस्यार्थागतं वास्तविकं प्रकाशकत्व- मेवकेनचिच्छक्यमपवदितुम् । सर्वत्रैकरूपेण तस्य प्रवर्तमानत्वात् । अत एवामुष्मिन् शब्देपि ·* वेदधर्मव्याख्यानम् * न्यायो द्रष्टव्यः । फलोपधानप्रतिबन्धकसामग्रीसमवधानेपि शब्दव्यापारस्यानवरुद्धत्वात् । तस्मात् सर्वविध एव शब्दः प्रमाणमेवेति संसिद्धम् । तदिन्थमविकलं निराकृतं योग्यताबाधस्थानीय शब्दाप्रामाण्यम् ॥८॥ न अथ तात्पर्यग्रहाभावस्थानीयं शब्दाप्रामाण्यमप्येवमेव निराकृतं वेदितव्यम् । तथाहि शुक- भाषितादौ वक्त गतायाबुबोधयिषाया अभावो गृह्यमाणः प्रवृत्तिमेव लोकानां प्रतिबध्नाति शब्दानां प्रमाजनकत्वमपि । शब्दस्तु खलु तद्याप्तभाषितः स्याच्छुकभाषितो वा सर्वत्रैकरूपेण व्या- पारं कुर्वन् दृश्यते । तस्यै कत्र प्रामाण्यमन्यत्राप्रामाण्यमिति वैषम्याम्युपगमो न्यायादपेतः स्यात् । सम्मात्तत्रापि प्रामाण्यमेव हस्तलब्धं भवतीत्यवधेयम् । अयंग्रन्थः एतावाने लभ्यते । अतः परमपि क्रोडपत्राण्यासन् परन्तानि व्यपगतानीति सखेदं निवेद्य विरमामः । SWAMI

·No text on this page.

·॥ श्री ॥ -वेदधर्मव्याख्यानम् 8 तृतीय भागस्य शुद्धिपत्रम् * ७ १ " " ." " २२ समूढ " वक्त " + ८ .. " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध ३ तात्त्विकमर्थ तांत्त्विकमर्थं ५ मुनयच्च मुनयश्च ६ बुद्धय बुद्धय २ ८ जगत्तस्वं जगत्तत्वं ३ २२ नाभ नाम २२ यथायय यथायथ ४ २ वक्त ३ साहस्त्रीं साहस्री १६ स्वाथतात्पय स्वार्थतात्पर्य व वा वश्य वंश्य ५ दुःख ५ ५ स्थाव येषान्तु स्यात येषान्तु १० एतिहासिकल्पित ऐतिहासिककल्पित १४ खिन्नाय खिन्नायां मुक्खिद मुदक्खिद २० मुदाक्खिद मुदक्खिद वीरुद्धा वीरुद्रा २३ पदार्थ पदाथ दर्शनर्थ दर्शनार्थ ७ सिज्ञासमानस्य जिज्ञाममानस्य प्रय प्रयं .. २ दुख ८ पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध ६ दशयितव्या दर्शयितव्या १५ संभवात संभवति १८ मैथुकनादयो मैथुनादयो १६ रसासुङमांसभेदो रसामृङ्मासभेद इन्द्रसोभाग्न्या इन्द्रसोमाग्न्या समूहस्य ब्रह्मण्ड ब्रह्माण्ड २५ विदाङ्कव॑न्तु विदाङ्क र्वन्तु १० घिष्ठतानां धिष्ठितानां २३ कल्पनति कल्पनेति २४ ब्राह्मणा ब्रह्मणा है लभ्या समथन समर्थन तत्सभ्यग सम्यग स्पर्शि १३ यदिस्मिन्न यदस्मिन्न १४ इश्वरेच्छा ईश्वरेच्छा १५ तथैव तथैव तथैव १७ केनाचित्पुरुषेण केनचित्पुरुषेण २१ तपस्याभानान् तपस्यमानान् १० हैडिंग पुराणसमीक्ष पुराणसमीक्षा १ चवमाद्याः चैवमाद्याः ४ सेतिहम्सान् सेतिहासान लेभिरे ६ गर्भयन्ति गमयन्ति १० गतनां गतानां १२ ममष्ट यत्मकान समष्टयात्मकान भावादयितु मापादयितु १४ कृतकत्ववाद: मकृतकत्ववाद: " " ६ स्वर्शि " . " . " " " " wr १ " " ५ लेभिरै " " मुक्त महषिभि मुक्त महर्षिभि २२ या न यद्यनु २३ विधाना विधानां २ कथाञ्चिद् कथञ्चिद् '३ चातिरिच्येन् चातिरिच्येरन् ४ भाङ्क रोदारोह माङ्क रोदारोह " ·( ख ) पंक्ति अशुद्ध दृश्यते भासते विषयादीन्यन्तः वा, ते " " श्र यते . " " " • संप्रादु : " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध ६ १४ भिमु १० १६ स्पष्ट २४ मप्यक्षमाणा २५ सुवर्णादिवश्यं ११ है हवियज्ञ तयेव ११ ब्रह्मणे कवया १३ शुश्रवान १५ सिद्धान्त १८ दृष्टार्थावषय २५ प्रोक्तम १२ १ ग्रहण) ५ सप्रादुः सिपुवदं ६ दशितास्त्रयो १० देवेमत्यल्प पारंगामिवता " १३ प्रवादः प्रयतन्ते " यथाकथाचित १४ प्रागलभ्यं १७ मवन्तो ११ सितत्व कृतत्व भूतत्व १२ १६ मृग्वनि , महषिकृतत्वं २० दशिनां २१ धिरादौ २४ दशदितु १३ ३ प्यारिस्पृष्टा ४ वित्तिः १० एवायमर्था १६ निपित पृष्ठ भिमु १४ ३ दृष्यते स्पष्ट १४ है मासते मप्यक्षममाणा २१ विषयादीन्यन्त सुवर्णादिवदवश्यं १५ ३ वा ते, हविर्यज्ञ १८ कथमिद तयैव २० ग्रहाण ब्राह्मणे २१ फलित कवयः २२ विषयानाव शुश्रुवान् सिद्धान्तो १६ ११ पाख्यग्युजः दृष्टार्थविषय ऋर्यजुः प्रोक्तम १२ पाख्य ग्युजः ग्रहणार्थ १३ त्रीणिमानि १६ २२ भबति सिपुर्वदं २५ वबस्था दर्शितास्त्रयो मृतकाया देवमत्यल्प २ मुक्तो पारंगमिता ७ सर्वामिद प्रवादा १० वर्तमानवत प्रवर्तन्ते ११ विवत यथाकथांचित १३ केषांचद प्रागल्भ्यं बुद्ध रूदयत् भवन्तो १४ निवतते सितत्वं १५ तदेवं कृतत्वं २२ जनयत्व भूतत्वं २३ भिद्यन्ते भृग्वाङ्गि २४ दृष्टयैव महर्षिकृतत्वं १८ २ त्रिशतः दर्शिनां ४ तावं भिरादौ नितराभासेत दर्शयितु १० विद्यये प्यस्पृष्टा १२ विरूद्धो विच्छित्तिः १६ धनन्तो एवायमर्थ १७ महापुरूष निपीत १८ नियत्न कथमिदं गृहाण फलितं विषयाणामव श्रूयते पाख्यग्यजुः ऋग्यजुः पाख्यर्यजुः त्रीणीमानि भवति ववस्था मृतकाया युक्तो सर्वमिद वर्तमानवत विवर्त केषांचिद् बुद्ध रुदयात निवर्तते . तदेवं जनयत्वं भिद्यते दृष्ट्यैव त्रिंशतः " " . " " " " " " " " तावन् नितरामाभासते विद्यय विरुद्धो द्यनन्तो महापुरुष । नित्ययत्न " " " " " ·( ग ) " " पौरुषेयत्व " " " " " " " " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध २३ १६ काश्चित् २३ वाङ्गय २४ १ वाङ्गय ३ भृण्मये प्रपञ्च: उपचार ४ द्वविध्यं वनपवत ६ पक्लूप्तिपि ७ इश्वरेच्छा है सश्लिष्य १६ नस्तदिविनाशं १६ भूतजात्पत्तः २२ सयोगेऽपि १ सम्भवन्नापि २ बुद्धिक्षेत्र ४ स्वाभावात् १० तान्या । १५ प्रादुर्भवन्नप्यय २४ प्रथम ३ बुद्धि २० " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध १८ पौरुषेयत्वे पौरुषेयत्वे २० पौरूपेयत्वं पौरुषेयत्व २१ पौरूषेयत्व २२ नोमपौरूषेय मपौरुषेय १६ ४ विशिष्ट विशिष्ट ७ सर्वशब्दा सर्वेशब्दा १० सस्कारा संस्कारा १४ सर्वावेद सर्वोवेद १६ परिव्यापि परिव्यापी २४ समोक्षितम समीक्षितम् ४ प्राणाविषयं प्राणविषयं :१० सवमृक सर्वमृक् १६ किञ्चित किश्चित् १७ पृथ्वी पृथ्वी १८ मुक्तत्वात् भुक्तत्वात् २० मुक्तत्वात् भुक्तवात् २५ द्यस्थानं ३ जतानांम जातोनाम ६ प्रतिपन्नामे कत्र प्रतिपन्नानामेकत्र ६ होतारं होतारं होतारं १० प्रवतते प्रवर्तते १३ प्रवृत्त'ऽयं प्रवृत्तोऽयं १५ तिहोता निहोता १६ स्यात स्यात् प्रवृतो प्रवृत्तो २१ द्विविधा द्विविधा २२ ब्रह्माण्डाभिः ब्रह्माण्डाभिः २३ यस्वैतेंऽशाः यस्यैतेंऽशाः ४ द्य स्थाने १२ दाधार दधार १५ २१ २३ १ विविध त्रिविध प्रमाण प्रमाणे ६ स्पष्ट स्पष्ट , शुद्ध कश्चित् वाङ्गय वाङ्मय मृण्मये प्रपञ्च उपचारः विध्यं वनपर्वत पक्लप्तिरपि ईश्वरेच्छा संश्लिष्य तस्तदविनाशं भूतजोत्पत्त: संयोगेऽपि सम्भवनपि बुद्धिक्षेत्रे स्वभवातू तान्या- प्रादुर्भवन्नप्ययं प्रथम बुद्धि श्रुती इति दर्शन सत्यमेव ब्र ते वाक्यजातं मित्युच्यते ग्रहणात् तन्निबन्धन तदित्थं धुम्थानं " " " ४ तौ " " " ८ इनि १० दशन " " १ " १६ सत्यमेव -२० ब्रते .. " " २२ धु स्थाने द्य लोक द्य स्थानां " २२ वाक्यजात २३ मत्युच्यते ११ ग्रहण १३ तत्रिबन्धन १४ तदित्य १८ वक्तरातत्वं २० वतुत्पद्यते २१ तदित्थ चाप्रामाण्य धु लोक धु स्थानां वक्त राप्तत्वं . " वुत्पद्यते तदित्थं चाप्रामाण्यं "" " ·( घ) ११ ७ परस्मे " " " " " " " " वाक् प्रयोगः " " " " से " " 7 " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध २८ ६ विज्ञानानिबन्धनो विज्ञाननिबन्धनो ३० १६ द्रष्ट्र परस्मै १७ प्रवतमानानि प्रवर्तमानानि क्षापयितु ज्ञापयितु , प्रयुक्त प्रयुक्त पत्तयातयोः पत्त्यातयोः है शब्द शब्द २१ त ते ११ कुरूते कुरुते स्मृति स्मृती १२ वायोग २४ ज्ञानप्रधानाः ब्राह्मणज्ञानप्रधानाः १७ सन्धि सन्धिः ब्राह्मणो ब्रह्मणो एक एक: २५ ज्ञोनैकाद्वय ज्ञानकाद्वय १८ नानारीयक नान्तरीयक ३१ ३ स्वतन्त्रता स्वतन्त्रा २० एवाज्ञावाप्तषु एवासावाप्तषु ४ इत्थमानयोः इत्थमनयोः २४ यदिद यदिदं ५ ब्राह्मणमत ब्राह्मणमतं २५ द्रष्ट द्रष्ट १४ निरूपधिक निरुप्यधिक २६ १ एवंमिद एवमिद १६ अथानाप्तावाक्यं अथानाप्तवाक्यं ३ श्रतिः, श्रुतिः, वक्तःम ४ श्रतिरेकान्ततः श्रुतिरेकान्ततः वक्त म १८ करूण करुण ४ प्रत्ययानाश्र प्रत्ययनाथ १८ समर्क्स सभर्स ५ द्रष्ट द्रष्ट्र १६ सामसां सामासां द्रष्ट्र चाप्रामाण्य प्रमाणं ८ प्रामाणं चाप्रामाण्यं २५ यथानुभवः . यथार्थानुभवः द्रष्ट्र श्रद्दधाति ११ श्रद्दधाति योश्च २५ योच श्रद्दधाति श्रद्दधाति २६ सर्वम्यैकनुभव सर्वस्यैकानुभव १३ मानावेयताम् मानावयेताम् ३२ ३ विरुद्धार्थयो विरुद्धार्थयों १४ एव एवं ४ भ्रान्तित्वमिवे भ्रान्तित्वमिव ब्र याद ब्र.याद् ५ ज्ञानं ज्ञान १६ सर्वस्यपि सर्वस्यापि ६ मयथार्थमुत्तर मयथार्थमुत्तरं श्रतित्वं श्रुतित्वं ८ अथोतरानुभवेन अथोत्तरानुभवेन १८ नार्थद्रष्टर्न नार्थद्रष्टुर्न स्वविरुद्धस्य ३ भतं भूतं विरूद्धो विरुद्धो ४ अतिपत्तिः प्रतिपत्तिः वक्तम् श्रतयाः श्रुतयाः तावान्नया तावच्याय ११ पुमर्मन्नाश्च १७ तर्कभ्यां ताभ्यां १२ अतितत्वमेव श्रतित्वमेव २१ सिद्ध सिद्ध २२ प्रपाञ्चित प्रपश्चितम् । १४ स्मृतित्व स्मृतित्वं ३ श्रद्धानाम् श्रद्धानाम " " : " . " " " " " स्वविरुद्धस्य : १२ वक्त म " " पुनर्मत्राश्च " " ·( 6 ) पृष्ठ पंक्ति " .. " " मेवामर्थ प्रत्यायन्न प्रमाणे ६ सुमेरुपवतो ११ मेरोर्यद्यापि ४ प्रत्यायनमपीद ५ चक्षरपीतं मेवार्थ प्रत्यागयन्न प्रमाणं सुमेरुपर्वतो मेरोर्यद्यपि प्रत्याययनमपीदं चक्षुरपीत " - " " " ६ शङ्ख " " " पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध शुद्ध ११ तावन्नयायः तावन्यायः १२ प्रधान्तः प्रधान पुनरागयप्रधानो पुनरागमप्रधानो ऽन्नुमान ऽनुमान २२ निष्ठयै निष्ठायै २४ मेतनयायाङ्ग मेतन्यायाङ्ग २५ तदौपाथिकार्था तदोपयिकार्थ 32 १ तत्रेदमिदनी तत्रेदमिदानी ६ मित्थर्नान्तराणि मित्यनन्तराणि १० इत्यादिषु -त्यादिषु १३ शब्दा शब्दाः १६ वेदात वेदता ३ वाप्रमाद्यतो प्रमाद्यतो ६ बह्निना वह्निना उपास्थिति उपस्थिति १२ षेधेश्पूर्व पेधेपूर्व १३ प्रमाण्यापवाद प्रामाण्यापवाद १४ विरूद्धः विरुद्धः १५ प्रत्यक्षदिव्यापार: प्रत्यक्षादिव्यापारः १६ शब्दाविष्ठायाः शब्दनिष्ठायाः २० विसवादाधीना विसंवादाधीना ३५ २३ द्रष्टराप्त द्रष्टुराप्त ३ विज्ञापयाम विज्ञापयाम " " ३५ " " ३८ म " ७ प्रत्याययदिंद प्रत्याययादिद प्रामाण्येमयावापो प्रामाण्यमेवापो १५ सदर्थः ऽसदर्थः १६ सम्बन्ध स्याव सम्बन्धस्याव २२ प्रमाण प्रमाणं १ प्रमाण्यनुपगम्यते प्रमाण्यमुपगम्यते ४ याप्रामाण्य अप्रामाण्यं प्रामाण्य प्रामाण्य गम्युमाने गम्यमाने ११ मेवविधानां मेवंविधानां १४ रुत्तरमापि रुत्तरमपि ६ तद्याप्त यद्यात ७ म्युपगमो भ्युपगमो है एतावाने लभ्यते एतावान व लभ्यते ६ " " " ." " ३६ " .

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ * वेदधर्मव्याख्यानम् * वैदिकवैभवम् । निबन्धा-विद्यावाचस्पति श्रीमधुसूदनशर्मा मैथिलः जयपुरराजपण्डितः। ( वेदभाषा) - वाचं देवा उपजीवन्ति विश्व वाचं गन्धर्वाः पशवो मनुष्याः । वाचीमा विश्वा भुवनान्यर्पिता सा नो हवं जुषतामिन्द्रपत्नी ॥१॥ वागक्षरं प्रथमजा ऋतस्य वेदानां माता ऽमृतस्य नाभिः ! सा नो जुषाणोपयज्ञमागादवन्ती देवी सुहवा मे अस्तु ॥२॥ अयि विद्धजनमहाभागाः- अद्य खलु देवभाषासाहित्यसम्बन्धिनी कथामभिलक्ष्यैवात्मीयदत्ततानक्षुणमभिर- तितुमिवाध्यक्षतायामस्यादक्षेश्वरस्यहोत्तरापथे मायाक्षेत्रे भगवन्तस्तत्र भवन्तः सर्वे नाना दिग्देशाभिनिवेशेभ्यः साभिनिवेशमभ्यागत्य सभ्या अदभ्या बुभूषन्तः सुशोभन्ते । स्थाने चैतत्कृतं सुकृतं कृतकृत्यम्मन्या वयं मन्यामहो यतोहि पुण्ययुगेऽप्येतां पथ्यास्वस्ति- पदोपेतां देवों भाषां शिक्षितुमिहोत्तरापथ एवागच्छन्ति स्मेति वेदशास्त्रादवगच्छामः ।। अनायते हि कौषोतको यानां श्रुतौ-"अथब्रवीत् पथ्यास्वस्तिः-अहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति । सोदीची दिशं प्राजानात् । वाग्वै पथ्यास्वस्तिः । तस्मादुदीच्यां दिशि प्रज्ञाततरा वागुद्यते । उदच उ एव यन्ति वाचं शिक्षितुम् । यो वा तत आगच्छति तस्य वा शुश्रूषन्ते । इति ह स्माह-एषा हि वाचो दिक् प्रज्ञाता"-इति । तदेते कैदिक वैदिकसनातनधर्मानुयायिनी वयमपीदानों तस्या निखिलविज्ञानमार्ग प्रकाशि- या वैदिक्या देवभाषाया अभ्युदयेनैवात्मनोऽभ्युदये हृदयेन विश्वस्ता हृदयस्येन विश्वमहेश्वरेण प्रेरिताः सन्तस्तस्मिन्नेवोत्तरापथे मनोरथेन समागम्य संभूय च प्रवर्तमाना अजसैवास्यां सिद्धि गमिष्यान इति न नास्ति नोऽयं भूयायानन्दः ।।

·. अथेह केचिदाशङ्कन्ते निरातङ्क धीरङ्काः-इह खलु पुरायुगीयानां वाचं शिक्षितुमुत्तरां दिशमनुधावतां प्रवृत्त्यैवानुमीयते किल-तदात्वेप्येषा देवी भाषा नूनमालीदेव देवपदप्रसिद्धानामनूचानानां विदुषां वैज्ञानिकी भाषा शास्त्रानुगतैव न त्वेवैषा तदात्वेऽपि लोकभाषाऽऽसीदिति ॥ इतरथा मातृभाषाशिक्षणार्थ दूरदेशा-. न्तरानुधावनं श्रयमाणमसंबद्ध स्यादिति ॥ तान् प्रतिब्रमः । न खलु भाषाव्यव- हृतानां नामाख्यातादिपदानामर्थविज्ञानमात्रेणैव भाषाभिज्ञानमभिज्ञा अनुमोदन्ते । सन्ति हि भाषासाहित्यविज्ञानाय भूयांसि तस्या रहस्यानि वेदितव्यानि । तान्यविज्ञाय भाषामात्राभिज्ञा अप्यनभिज्ञा एव तत्र विज्ञायन्ते । उच्यमानमप्यर्थं हृदयेन यथावदिवते नावबुध्यन्ते । अक्बुध्यमाना अपि केचन यथाजाता यथावगतमर्थ परस्मै प्रत्याययितुन पारयन्ते । भवन्ति च केषाञ्चिद्भापरणानि हृदयविदूषणानि, तान्येव पुनरन्येषां विदुषां शुश्रु वुषां हृदयग्राहकाणि हृदयाकर्षणानि च दृश्यन्ते । अथ केषांचिद्वहुलशब्दा- डम्बराणि स्वल्पार्थसाराणि, परेषां पुनः परिमितोपयुक्तानि बहुलार्थगभीराणि । तानेतान् सर्वानेव साहित्यसम्बन्धिनो विशेषभावाना कलय्य यथायथमुपदर्शयन्तिस्म दूरदर्शिनो मन्त्रद्रष्टारः । यथा- . - सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत ।। अत्रा सखायःसख्यानि जानते भद्रे षां लक्ष्मीनिहिताऽधि वाचि ॥१॥ उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्नशृणोत्येनाम् ।। सतो त्वस्मै तन्वं विसन जायेव पत्ये उशती सुवासाः ॥२॥ उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु ।। अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रु वाँ अफलामपुष्याम् ।।३।। यन्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।। यदी शृणोत्यलक शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ।। ४ ।। अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।। आदघ्नास उपकक्षास उत्वे हृदा इव स्नात्वा उत्वे दहश्रे॥५॥ इह मन्त्रवाक्ये सखिरनाल कारसंपन्नाया वाचो व्यवहारे निष्णाता: भाषासाहित्यविदो विद्वांसो विवक्षिताः, सख्यपदेन च साहित्यमिति वयं प्रतीमः ।। अन्येऽप्येवंविधाः कतिवये मन्त्रा उपलभ्यन्ते ततो विज्ञायते मातृभाषाया अप्यनपेक्ष्य ·शिक्षा विचक्षणं दाक्षिण्यं साधारण्येन सर्वेषां तदात्वेऽपि नासीदिति भाषासाहित्य- पाटवं संपादयितुमेवासीत् पुरायुगीयानामुत्तरापथे यातायातम् । एतदर्थमेव चायर- स्माकमप्युत्तरापथे प्रथमः संभूय समारम्भ इति सफलयिष्यत्येव भगवानशेषजगदा- धारः सर्वशक्तिमान् परमेश्वरो नः सकलां प्रत्याशाम् ।। अत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते । श्रुतिष्वेव तावदसकद्वारं श्रूयते पुरायुगीयानां भाषाभेदो दैवी चान्या, मानुषी चान्येति । तथाहि दीक्षितव्रतविधावाम्नायते-"अथ परिहालं वाचं वदति, न मानुषी प्रसृतामिति-" अतएव यर्वाणस्तर्वाणो नाम ऋषयो बभूवुः । ते याज्ञे कर्मणि यद्वानस्तद्वान इति संस्कृतामेव वाचमूचिरे. न तु जणिस्त- र्वाण इत्यसंस्कृताम् ।। तस्या मानुषीत्वात् ।। किन्च कृष्णाजिनग्रहणस्य 'शासि'- इति मन्त्रस्य ब्राह्मणे श्रूयते-"चर्म वा एतत् कृष्णस्थ । तदस्य तन्मानुषम् । शर्म देवत्रा । तस्मादाह-'शासी'-ति ।। एतेनेह शम्र्मेति देवभाषाशब्दश्चर्मेति मानुष- भाषाशब्द इति भाषाभेद उक्तो मवति ॥०॥ अन्यत्रापि अयते “ वाचो वा एषा व्यावृत्ति-देव्यै च मानुष्यैच-यद्धिंकारः । स यद्धिंकृत्य प्रतिपद्यते, वाचमेव तद्वयावर्तयति-दैवीं च मानुषीं चेति । अत्राह भाष्यकारः । दैव्यां वाचि हिंकारः प्रयुज्यते न तु मानुष्याम् । तदेतद्धिकारस्य व्यावर्तकत्वम्-इति । एवमादिभिः श्रुतिभिः स्पष्ट पुण्युगे भाषाद्वयसत्तोपगम्यते ॥ तत्र लोकव्यवहारोपनीताया मातृभाषाया एव मानुषीत्वेनोपचारसंभवात् तद्व्यतिरिकेण गृहीताया देवभाषायाः संस्कृतभाषापरनाम्न्याः शास्त्रभाषात्वमर्थादापन्न भवति । अन्यथा द्वयोर्लोकभाषात्वा- विशेषान्मानुषीतः पार्थक्यकरणं देवभाषाया असमञ्जसं स्यादिति ।।०॥ अस्या अत्रेदं प्रतिवक्ष्यामः । इह तावद्देवभाषाशब्देन संस्कृतभाषाशब्देन च तिस्रो भाषा लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते-या तावन्मन्त्राणां ग्रन्थेषु, या ब्राहाणानां ग्रन्थेषु, या च सूत्रादीनां प्रन्थेषु । युक्त चैतत् । देवसम्बन्धस्य संस्कारयोगस्य च तासु तिसृष्वपि भाषास्वविशेषेण दृश्यमानत्वात् ।। कः खलु भाषासु देवतानां सम्बन्ध इति चेदत्रोच्यते । न ताबद्दवानामिन्द्राग्निवरुणसोमादीनां सूर्यरश्मिस्थानां प्रायाविशेषाणां सम्बन्धेन वाचो देवभाषात्वमध्यवसीयते । तेषामनिन्द्रियाण वागाद्यनुपपत्तः । पञ्चविधा हि देवता रहस्ये व्याख्याता:-ज्योतिष्मत्यो ·( ४ ) रोचनावत्यो मान्त्रवणिक्यो मनुष्यदेवताश्च ति ।।तत्र या मनुष्यदेवतास्तासामिह विवक्षा द्रष्टव्या । तथाहि-आसीत् किल पुण्युगे ब्राह्मणानां चातुर्विध्येन विभागो- विप्राश्च, ऋषयश्च, देवाश्च ब्राह्मणाश्च ति । विद्याकर्म चैषां विभागे बीजम् । इह हि यज्ञकर्मणा देवेन संस्कारविशेषेणास्य यजमानस्य कश्चिदन्य एवात्मा देवः संपाद्यते । “देवो वा अस्य स आत्मा, मानुषोऽयम् । अमृतं वा अस्य तद्रूपं देवरूपम्, मानुषं ह्यास्येदं रूपम् । स यदमूमेवोपदध्यात-नेमामपशिष्यात-क्षिरे हास्माल्लोकाद् यजमानः प्रेयाद्” इति द्वियजुरिष्टकोपधानब्राह्मणादिश्रुतिभ्यस्तथाव- गमात् । त एव दैवेनात्मनाऽभिसम्पन्ना यज्ञकृतामेतां दैवात्मसंपत्तिमभिमन्वते- "सत्रस्य ऋद्धिरस्यगन्म ज्योतिरमृता अभूम । दिवं पृथिव्या अध्यारुहामा विदाम देवानस्वोतिः” इति । तदित्थं देवेनात्मना संपन्ना एव ते कृतकृत्या विद्वांसस्तदात्वे 'देवा'-इत्याख्यायन्ते स्म । श्र यते च "द्वया वै देवाः । देवा अहैव देवाः । अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रवांसोऽनूचाना स्ते मनुष्यदेवाः" इति । तेषामेषां मनुष्यदेवानां संव्यवहारे या वाक् प्रयुज्यते सा देवभाषा नाम । दृश्यन्ते हि यात्रेकर्मणि यथायथं तासां तिसृणाप्युपयोगा:-मन्त्रैश्च प्रषैश्च परिकमिर्मसमादेशैश्च । तस्मात् तिस्रोऽपि ता देवभाषाः स्युः । एवं तिसृष्वप्यासु वैयाकरणाः पदसमाससन्धि- विकारादिनियमा यथायथमनुवर्तन्ते । समाससन्धिविकारनियमेषु च संस्कारशब्दं व्यपदिशन्ति । "स्वरसंस्कारयोश्छन्दसि नियम"- इत्येवं प्रतिज्ञाय प्रातिशाख्ये भगवता कात्यायनेन स्वरनियमानां सन्धिसमासनियमानामेव चोपदर्शितत्वात। एताभ्य- स्निसृभ्योऽतिरिक्तासु तु लोकभाषासु कुत्रापि सन्धिनियमाः समासनियमा वा विशिष्य नोपलभ्यन्ते । तस्मादेता एव तिस्रो भाषाः संस्कारयोगात् संस्कृताः स्युः ।। नन्वेवंतर्हि देवभाषात्वेन संस्कृतभाषात्वेन चासां तिसणामप्यक धर्थे सिद्ध, किं नि- बन्धनं भाषात्रित्वमुपचयंते-इति चेत् तत्रोच्यते । मन्त्रभाषाब्राह्मणभाष योर्भेदस्याति- सूक्ष्मतया दुरुपपादत्वेऽपि तृतीयायाः सूत्रभाषाया स्ताभ्यां भेदः स्पष्टमुपलभ्यतेनामभेदाद् उपचार भेद त् , शब्दभेदात विभत्तयादिभेदात् , मातृकाभेदात् , उच्चारणभेदाच्च ।। तत्र तावत् पाणिविश्छन्दःशब्देन प्रथमा द्वितीये, भाषाशब्देन तृतीयां व्यपदिशति ।

·सगरा यास्कस्तु निरुक्तकारोऽध्याय इति प्रथमाद्वितीये आह ॥१॥ अथोपचारो भिद्यते । द्वितीयायां वाक्यार- म्भपदं वै पदोत्तरं प्रयुज्यते । न त्वेवं तृतीयायाम् ।। "सं नो देवो वसुभिरग्निः सं सोमस्तनुभी रुद्रियामिः ।। समिन्द्रो मद्भिर्यज्ञियः समादित्यैर्नो वरुणो अजिज्ञपत्'-इति मन्त्र 'समजिज्ञपद्'-इत्यस्य सोपसर्गाख्यातपदस्यावृत्तिविवक्षायामादिभूतस्योपसर्गमात्रस्यावृत्तिः क्रियते । न त्वेवं तृतीयायामुपचार इष्यते ॥ २॥ शब्दाश्च भिद्यन्ते शुवुकं छुचुकमिति प्रथमाद्वितीययोः, चिवुकमिति तृतीयायाम् ।। शतद्रूस्तृतीयायाम् । शुतुद्रिरन्ययोः ॥ वगला तृतीयायां वलगत्यन्ययोः॥ एवं सन्दमहः, रात्रिः, यव्या मासाः, सुमेकःसंवत्सरः--इत्येतेषु सब्दादयः प्रथमाशब्दास्तृतीयायां प्रयुज्यन्ते ॥ ३॥ अथ विभक्तिषु सूत्रभाषायां तु चत्वारि-देवः, देवो, देवाः, देवासः-इति ॥ हरी भानू इतिवदकारान्तेषु 'देवा' इत्येव द्विवचनमिष्यते न त्वेवं तृतीयायाम् ।। आदिति पञ्चमीविभक्तिर्नान्न एवोत्तरं प्रयुज्यते तृतीयायाम् । अन्यत्र तु पृथगपि । यथा-श्राद् रात्रीवासस्तनुते सिमस्मै” इत्यादिषु ।। आख्यातपदान्यपि 'सस्ति चाकशीतीत्यादीनि प्रथमायां प्रयुज्यन्ते न तृतीयायाम ॥ भवति, भवात, भविषत् , भविषात् , इत्यादयो लेटप्रयोगा न तृतीयायाम् उपसर्गा इह प्रथमायां च स्वातन्त्रण प्रयुक्ता विभक्त थाऽपि युज्यन्ते-प्रतीनि कर्माणीत्यतिशब्दः प्रतिप्रतीनि करोति, इन्द्रो वै सर्वान देवान् प्रतितिरिति च प्रतिशब्द ॥ न त्वेवं तृतीयायाम् ।। निरुक्त यास्क आह-नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् , उभयमन्वध्याय-प्रतिषेधार्थीयः ॥ ४॥ अथ पुरस्तादुपचारः उपमार्थीय उपरिष्टादुपचार:-इति वर्णमातृकाऽपि प्रथमायाश्चतुःषष्टिवर्णा निर्दिश्यन्ते पञ्चाशद्वर्णा तु तृतीयायाः । दुस्पृष्टयमादीनां प्रथमावर्णनामत्र भाषायामप्रयोयात् ॥५॥ अथोच्चारणं प्रथमाया प्रथमाया यथायथमुदात्तादिभिरेव स्वरैनियम्यते तृतीयायास्तु कामचारेण ॥ ६॥ दिग्दर्शनमेतत् । प्रत्यक्ष तु वेदग्रन्थानाकल यतां संस्कृत- विद्यानिष्णातानीपदे पदेऽयमुपतिष्ठते भाषाभेदो वैलक्षणयोपपादकैर्बहुमिरन्यान्यप्रकारः ।। तदित्थं सिद्ध मन्त्रब्राह्मणसूत्रभाषाणां भेदे प्रश्नोयमुपतिष्ठते-किमासां सर्वासामेब देवभाषाणां शास्त्रभाषात्वमास्थाय लोकभाषात्वं प्रत्याख्यायते, उतासामेकस्या एव कस्याश्चित्-इति । यदि मर्वामां, तहिं का नाम सा चतुर्थी भाषा भनिध्यति या मानुषीत्वेन विश्रता श्रुतिषु । विलुप्ता सेदानी- मिति चेद्-एवमपि तस्याः केनचिल्लक्षणेनावशिष्ट न भवितव्यम् । सर्वासां हि भाषाणां प्रकृतिविकृति- भावो धारावाहिकतया प्रवर्तमानो नियत्या सिद्धो लोकेऽनुभूयते । सा यद्यताभ्यस्तिसृभ्योऽतिरिक्ता काचिन्मानुषी भाषा पुण्युगेऽभविष्यत्-नूनं तर्हि तद्विकृत्या संपन्ना काचिदन्या भाषेदानीमपि लोके कचिद्रक्ष्यत । न च पश्यामः । तस्मानासीन्नूनमन्या मानुषी भाषेति मन्यामहे ॥१॥ अपिच शम्र्मेति देव्यां चम्र्मेति मानुष्याम् । नेत्युपमा यो दैव्यां प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम्-इत्यादिभिः -- .

·प्रदर्शितैनिंदर्शनरासामेवान्योन्यभेदो विवक्षितो दृश्यते । तस्मानासीम्नूनमन्या मानुषी भाषेति मन्यामहे ॥२॥ अपि च प्रचलितलोकभाषातिरिक्तायां भाषायां शास्त्रनिर्माणमेव नोपपद्यते । शास्त्रनिर्माणस्य लोकोपकारार्थतया लोकप्रत्ययवहभाषयैव निर्मातुमौचित्त्यात् । न चाद्यत्वे इव तदात्वेपि शास्त्रिकुलप्रणीतायाः शास्त्रमात्रप्रतिष्ठिताया अस्याः संस्कृतभाषयाः प्रत्युतत्पन्नमात्राया अर्थग्रहणे पुरायुगीयाः साधारणविद्वांसो वा क्षमतामापन्नाः संभाव्यन्ते । न वा प्रचलितभाषायां सत्यामपि तामुपेक्ष्य वृथैव नवभाषानिर्माणे प्राचामध्यवसायः संभाव्यते। तस्मान्नासीदेताभ्योऽति- रिक्ता काचिनन्मानुषी भाषेति युक्तमुत्पत्यामः ॥ ३ ॥ अपि च कस्मिश्चिदपि देशे पाबा- लवृद्धमापामरमाविद्वत्कुलं सत्रा सर्वलोकानां सर्वव्यवहारविषयतया प्रचरिताया एव मातृभाषाया भाषात्वं संभाव्यते । अत्र देशे देशान्तरे वा वर्तमानकाले कालान्तरे वा सर्वथापि लोके व्यवहार- पथमप्राप्तायास्तु कस्याश्चिदपि वाचो भाषात्वे दृष्टान्तं नोपलभामहे । तस्मादासां देवभाषाणां लोकभाषात्वं नासीदिति न प्रतिपद्यामहे । न वा देवभाषातिरिक्ताया मानुष्यः कस्याश्चिद्भाषा- यास्तदात्वे सत्तासीदिति श्रद्धामानयामहे ।। तथा चासीदासामेव तिसृणामेकस्या देवभाषत्वमन्यस्या मानुषीत्वमिति सुनिभृतं प्रत्येतव्यम् ।। तत्र कस्या दैवीत्वं कस्या वा मानुषीत्वमित्यत्र वयं ब्रूमः । श्रुतिपठिताभ्यां दैवीमानुषी- शब्दाभ्यां मन्त्रभाषा-ब्राह्यणभाषयोविवक्षाऽस्तीति प्रतिजानीमः ।। मन्त्रविधानामृग्यजुःसाम्नां देव- पदार्थताया वक्ष्यमाणतया तत्सम्बन्धेन मन्त्रभाषाया एव देवीत्वोपपत्तः। अथा ऋत्कातिव्यपदेश- मलब्धायास्तु प्रचलिममा ब्राह्मणभाषाया मानुषीत्वं युज्यते वक्त म । तथा च श्रूयते चयनश्रुतौ-"तस्य वा एतस्याग्नेर्वागेवोपनिषत् वाचा हि चीयते-ऋचा यजुषा साम्नेति तु देव्या । अथ यन्मानुष्या वाचाऽऽह-'इतीदं कुरुतेदं कुरुते त'-तदुह तया चीयते । सावा एषा वाक् त्रेधा विहिता ऋचो यजू षि सामानि । तेनाग्निस्त्रेधा विहितः" इति ॥ इह हि दैव्या च मानुष्या च वाचा चगनं निदर्शयन्ती श्रतिः स्पष्टमेव ऋग्यजामामामित्कायो मन्त्रभाषाया देवीत्वमितरम्याश्च तदात्वे लोक प्रचरिताया ऋत्विजां ब्राह्मणानां व्यवहारिक्या मातृभाषाया मानुषीत्वं गाकरोति ॥ मानुषी ब्राह्मणभाषैव स्यात । तथाहि'-अग्नेस्तमूरसि वाचो विसर्जनमिति मन्त्रब्राह्मणे श्रूयते । “यां वा अमू हविग्रहीष्यन् वाचं यच्छनि-अत्र वै तां विसृजते । म यदिदं पुरा मानुषीं वाचं व्याहरेत् । तत्रो वैष्णवीमृचं वा यजुर्वा जपेत् । तस्यो हैषाप्रायश्चितिः” इति । इह हि प्रणीता प्रणयनादुर्ध्वमाह- विष्कृदुकाइनान्मानुष्या वाचा भाषणं प्रतिषिध्यते । कामं तु ऋचो यजूषि प्रयुज्यन्ते । ततो हविष्करण- - ·(७) काले जायामन्यं वा हविष्कृतमाह्वयति । तत्र 'हविकृदेहि-इति मानुषीं वाचमुक्त वा तदूर्ध्व यथेच्छे मानुष्या व्याहरति ॥ हविष्कृदेहि-इति च ब्राह्मणभाषा भवति । तथा च श्रूयते "तानि वा एतानि चत्वारि वाचः-एहीति ब्राह्मणस्य । आगहि भाद्रवेति वैश्यस्य च राजन्यबन्धोश्च । आधावेति शूद्रस्य । स यदेव ब्राह्मणस्य, तदाह"-इत्यादिना ब्राह्मणभाषाया एव मानुषीत्वेन निरूपितत्वात् ।। ननु ऋग्यजुः सामयोगावीत्वे- नन्वेवं तर्हि ब्राह्मणभाषासूत्रभाषयोदेवभाषात्वं न म्यात-इति चेदिष्टापत्तिः । मन्त्रभाषातिरि- तासु भाषासु देवसम्बन्धाभावेन देवभाषात्वव्यवहारस्यानौचित्यात् ।। ननु चोक्त तिसृष्वपि तासु भाषासु मनुष्यदेवानां संव्यवहारसंबन्धोऽस्तीति चेत्-सत्यमुक्तम न खलु मनुष्यदेवानां संव्यवहारसंबन्धेन देवभाषात्वमध्यवस्यामः । तथात्वे ब्राह्मण-सूत्रभाषयोरपि देवभाषावापत्त: । श्रुतिविरुद्ध तु तयोर्देव- भाषात्वम् । तस्मादिह देवानामिन्द्राग्निवरुणसोमानां प्राणविशेषाणां सूर्य्यरश्मिप्रतिपन्नानां सम्बन्धेन च वाचो देवभाषात्वमास्थेयम् । देवसंस्कारयोगादेव तस्याः संस्कृतभाषात्वं च ॥ अथ कः खलु भाषाविशेषे प्राणदेवतानां संबन्ध इतिचेत् देवसम्बन्धिनां प्राणविशेषाणांमृग्यजुसाम्नां दिव्यवागविधानामिह मनुष्यवागविधाभिर्यः संबन्धस्तुमिह देवतासम्बन्धमध्यवस्यामः ।। ऽभ्युपगम्यमानोऽपि तासां तिसृणां देवभाषात्वमनिवार्य प्रसज्येत । तेषामृग यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, गोतिषु सामाख्या, शेषे यजुः शब्द ।” इत्येवमाचक्षाणे जैमिन्यादिभिः पद्यगद्यगेयेषु ऋग्यजुःसामपादानां व्युत्पादितत्वात् तासां पद्य दिविधानां मन्त्रभाषावद् ब्राह्मणसूत्रभाषयोरपि निसर्गसिद्धः इति चेन्नैत- दस्ति । जैमिन्यादिस्मरणस्य प्रतीकप्रदर्शनमात्रपरत्वात् । अन्यथा पद्यगद्यगेयमात्राणामृगादित्वेऽभ्युपग- म्यमाने रघुवंशादिश्लोकानां वृहत्कथादिगद्यानां रागरागिन्युदाहरणगीतीनां च त्वंयजुष्टवं सामत्वं वा प्रसज्येत । इनोदंकुरुत'-इत्येवमादिरूपायाः प्रश्लिष्टपठिताया वाचोऽपि यजुष्ट वापत्तौ ऋग्यजुःसामाति- रिकत्वेनाभिप्रेतायास्तस्या मानुषीत्वाख्यामपि ती व्याकुष्येत ।। तस्मान्न पदत्वादिमात्रमृगादित्व- मास्थेयम् ।। किं तहि तामामृगादीनां लक्षणमितिचेद्-अत्र बूमः । मोक्थलक्षणैरन्ता वितैः प्रणीतानां मायतनपृथ्वीदेवताच्छन्दः समभावितच्छन्दः समभावितच्छन्दोभिः कृत परिच्छेदानां गचामृक्त्वम् । महावनलक्षणैस्तथाकतानां वाचां मामत्वम। अग्निलक्षणैस्तु प्रणीतागमनायतनान्तरिक्षदेवतावदच्छन्द- स्कृतानां वाचां यजुष्टवमिति ॥ "त्रयो हदै समुद्रा:-अग्निर्यजुषाम् । महाव्रतं साम्नाम् । महदुक्यमृनाम् ' इत्यादिश्र तिभ्यः ॥ यद्यपि अत्यन्तरे-ऋचो यजूषि सामानि च महोक्थेष्वेवान्त- ·( ) र्भाव्यन्ते-“स वा एष वाचः परमो विकारोयदेतन्महदुक्थम् । तदेतत्पञ्चविधम्-मितममित स्वरः सत्यानृते-इति । ऋगगाथाकुम्ब्या-तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक्-तदमितम् । सामाथो यः कश्च गेष्णः सस्वरः श्रोमिति सत्यम्-" इति । तथापि यावन्मितं तस्यैवेह महोक्थपदेन विवक्षा द्रष्टव्या। यजुरादीनामन्यादिहदैः पृथक्त्वेनेह विवक्षितत्वात् इति बोध्यम् ।। अयमत्राभिसन्धिः । ऋगादीनामतिनिगूढपदार्थतया तद्विज्ञानान्यथानुपपत्तेस्तद्विज्ञानोपायभूता वैदिकाः लेचन पदार्था आदौ प्रतिनिर्दिश्यन्ते ॥१०॥ अस्ति हि सर्वेषामेषां प्रथमोपादानभूतः कश्चिदेकः पदार्थः पुरुषोनाम । “पुरुष एवेदंसर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम्”- इत्यिादि श्रुत्या सर्वस्यास्य जगतः पुरुषतादात्म्येनैव गृहीतत्वात् । स ब्रह्मकर्मोभयात्मकः। ब्रह्म ज्ञानम् । कर्म क्रिया। एकेनान्यदविनाभूतं पुरुषरूपं भवति । सेन कर्मविशिष्टस्य ब्रह्मणः कर्मत्वमिति सर्गणीमानि कर्माणि । ब्रह्मविशिष्टस्य च कर्मणो ब्रह्मत्वमिति सर्व खल्विदं ब्रह्म। यत्त्वोपनिषदाःसजातीयवि- जातीयस्वगतभेदत्रयशून्यमिहाद्वैतमातिष्ठन्ते तदिदं सत्तैकत्वमापेक्षं द्रष्टव्यम् । सत्ताभेदस्यैव सर्वत्र वस्तु भेदेऽसाधारणकारणत्वात् ॥ तावता न सदेकत्वे कर्मप्रतिषेधे वा तेषां पक्षपातः। “ईशावास्यमिद सर्व यत्किञ्च जगत्यां जगद्” इत्यादिभिः श्रतिभिरकम्मैकत्वस्य कर्मबहुत्वस्य च पारमार्थिकतयैवो- पदिश्यमानत्वात् ॥ मिथ्यात्वं तु कर्मणामेषां परसत्तय सत्तावत्वादुपपद्यते न तु सत्तानाश्रयत्वं मिथ्यात्वमिह विवक्ष्यते । तथा च सन्त्येव ब्रह्म कसत्तया सत्तावन्ति सर्वाणीमानि कर्माणि । तेषामेवेदमनुविज्ञानं बहुशाखं वेदशास्त्रम् । तच्चेदं ब्रह्मत्युच्यते। सर्वेषां कर्मणां ब्रह्मतयाऽस्य तद्विज्ञानरूपत्वात्।। यत्वस्य कम्मातीतविशुद्धब्रह्मप्रतिपादकत्वाद्ब्रह्मत्वमातिष्ठन्ते केचन शुष्कश्रद्धानाः -तदसत् । तस्य वाङ मनसागोचरतया निर्विषयत्वात् ॥ संविदन्ति न यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः । यतो वाचो निवत्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुतेश्च ॥ स चैष वेदप्रतिपाद्यः कर्मविशिष्ट ब्रह्मात्मकः पुरुषः सर्वज्ञो ब्रह्मत्वात् सर्वशक्तिमांश्च कर्मत्वात ॥ तत्र ज्ञानसापेक्षः प्रजापतिशब्दः ।। क्रियासापेक्षी यज्ञशब्दः । यज्ञः प्रजापतिरित्त्येकोऽर्थः । स चानेकरूपो भवति, महतो महीयांश्चाणोरणी. यांश्च । तत्र महतो महीयान परमेश्वरः । तच्छरीगन्तर्गता अन्ये बहवः प्रजापतयो यज्ञाः । नत्र प्ये- कैकस्यान्ये बहव इत्येवं क्रमेणान्त्या अणोरणीयांसोऽनन्ताः प्रजापतयो यज्ञाः । तस्य चेदमेकैकस्य यज्ञस्य शरीरं पञ्चधा विभज्यते । यः मर्वमध्यो नाभ्यंस:-मोऽन्तरतमः ! मोऽनिरुक्तः प्रजापति म । यः सर्वान्त्यः पृष्ठांश:-मः परमः । स वषट्कारो नाम । प्रजापतिः च वक्टकारं चान्तरा यज्ञास्य. त्रयो भागा:-प्रथमो मध्यम उत्तमश्चति । तेष्वेवतेपु त्रिषु स्याने पु प्रतिस्थान प्राणाश्च रय्यश्व ·ता पुरुषाः स्युः । तत्रैताः प्राणजातयश्चतुर्विधा लक्ष्यन्ते-परोराजाश्च आग्नेय्याश्च सौम्याश्च प्राप्याश्चति । सर्वाअप्येता:-पञ्चभिर्भक्तिभिःसमानावयवपर्वाणः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धशून्यत्वेन विधारकत्वेन च समानधर्माणः, परमेण मध्यमेनावमेन वैकैकेन प्रजापतिना संवत्सरेण समानायतनाः, परमेण वा, पुष्करेण वा दहरेण वाऽऽकाशेन समाना वपनाश्च ध्यन्ते । कम्मोणि त्वासां प्रभिद्यन्ते । अन्यत्र सुविशदमस्माभिरनुव्याख्याताः ।। तत्राग्नेयप्राणेभ्यस्त्रयस्त्रिंशदेवा अग्न्यादिविष्ण्वन्ता विवर्तन्ते। श्रूयतेहि-"इतिस्तुतासो असथा रिशादसो येऽस्य त्रयश्चत्रिंशञ्च । मनो वा यज्जियासः” इति ॥ "अग्नियज्ञस्यावरा?विष्णुः परायः” इति च ॥अग्निदेवानामवमो, विष्णुः परमः, तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः । एते वै यज्ञस्यान्त्ये तन्वी “यदग्निश्चविष्णुश्व" इति च ॥ त एते नित्यमत्रैवसनिहिताः संस्तब्धास्तिष्ठन्ति नत्वन्यत्र यथेच्छ विचलन्ति। यज्ञशरीरारम्भकत्वाद्-आयज्ञसंस्थं निर्णयात्मकतयावस्थानासंभवात् । तत्रापि चैते प्रति नियतसंनिवेशक्रमा उपनिविश्यन्ते- "बृहस्पतिः पूर्वेषामुत्तमो भवति, इन्द्र उत्तरेषां प्रथमः" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तथाबगमात् ॥ प्रतियज्ञंचैवमेते प्राणा:, प्राणेभ्योदेवाः देवेभ्यो लोका भेदेन द्रष्टव्याः ।। तत्र प्रथमे स्थाने अग्निज्येष्ठा अष्टौ वसवः। स नावानयं पृथ्वीलोकः अग्निर्लोकपतिः। तदूर्ध्व सोमज्येष्ठा एकादश रुद्राः । स तावानन्तरिक्षलोकः । वायुर्लोकपतिः ॥ तदुवं वरुणज्येष्ठाद्वादशादित्या विष्णुपरमा:संनिविशन्ते । स तावानसौद्य लोकः । श्रादित्योलोकपतिः ।। इत्थं च यावानयं विष्णुस्तावानेव यज्ञः स्वरूपं धत्ते । तस्येयं संस्था वषट्कारः ॥ त एते सर्वेऽत्यग्न्यादयो विष्ण्वन्ता देवा एकोऽग्निः । 'अग्निः सर्वा देवताः'-इतिश्रुतेः ।। मोऽयमग्निः प्रजापत्युपक्रान्तो वषट्- कारान्तो विक्रममाणस्त्रीनप्येतान लोगान परिव्याप्नोति ॥ ॥ एव मेते ममानायतनास्त्रिस्थाना ये मौम्याः प्राणा:-तेभ्यस्त्रिस्थानाः पितरो विवर्तन्ते अवमा मध्यमाः परमाश्चेति । "उदीरता- उतपरास, उन्मध्यमाः पितरः सोम्याम:"-इत्यादिश्र तेः ।। सर्वएते पितर एकः सोमः । स हि वषट्कारोपक्रान्तः प्रजापपत्यन्तो नित्यमग्नौ हूयमानस्त्रीनप्येतान् लोकान् यथायथमृत्वात्मना परिव्याप्नोति ॥ २ ॥ एवमेभिः समानायतनास्त्रिस्थाना आप्याः प्राणास्तत्रान्तर्भवन्ति । तेभ्यो वेदा ऋग्यजुःमामाख्या महोक्थाग्निममहावतलक्षणाः प्रवर्तन्ते ।। मवर, - एवमेषामाप्याप्राणानां घनः सरस्वानित्युच्यते। इन्द्रश्च स मर्वलोकव्यापी मर्वरसः । श्रासामेवाप्यप्राण जातीनां याः पञ्च भक्तयः ताः सरस्वत्यः-ता एवापः । ता एवेह वाचो विवतिताः । एतत्परत्यैव श्रूयते-सोऽपोसृजत-वाच एव लोकातू बागेवास्य साऽसृज्यत । सेयं सर्वमाप्नोति ·( १० ) सव यदिदं किश्च । यदाप्नोत्-तस्मादापः। यदवृणोत्-तस्माद्वा" ॥ इति । अन्यत्रापि श्रूयते अंथों वागेवेदं सर्वम्” इति एतामेव नत्यां प्रजापतितादात्म्यसंपन्नों वाचमुपलक्ष्यलक्षणज्ञा विचक्षणाः स्मरन्ति-"अनादि- निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः” इति । अनिरुताद्धि प्रजापतेः समन्तादेता वाच उत्सृज्यन्ते नित्याः। आभ्य एवोपादानभूताभ्योद्भधः सर्वमिदमुत्पेंच प्रवर्तते, सर्वच व्यवहारास्तत एव प्रवर्तन्ते। ऋग्यजुःसामात्मिका चेयं वागस्मिन् महतो महीयसि यज्ञशरीरे नित्याऽपि तदन्तर्गतेषु यज्ञशरीरेषु प्रतियज्ञ तेन तेन यज्ञ न सहेवान्ये जायन्ते ऋग्यजुः सामविशेषः इतितत्तात्पर्येणैवासां जन्यत्वमपि श्र यते-'तस्माद्यज्ञात सर्वहुत ऋचः सामानि जहिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत इत्यादिषु ॥ अतएव नित्यानित्ययज्ञानां प्राधान्याप्राधान्य- विवक्षातारतम्यानुरोधेन-वेदानामीश्वरत्वमीश्वरनिश्वसित्वमीश्वरजन्यत्वमृषिजन्यत्वब्वेति विरुद्धमप्यविरुद्ध यथायथमुपद्यते । ऋचोयजू पिसामानीतितिस्रो वागविधा नित्या यास्ते वाचोनिया एव स्युरनित्याया भापेक्षिका नित्यानित्याः । तत्र ऋक्सामे एकस्यैव तत्वस्य संकोचविकाशाभ्यां रूपभेदाद्भिन्नसंस्थाने भवतः यजुस्तु तत्वान्तरम् । तेषु ऋक्सामाभ्यां न किञ्चिजन्यते । ते एवाश्रित्य स्थितं पुरुषलक्षणं तु यजुः मर्वमिदं चराचरं जनयति । तथाच श्रयते -अयं वाक्यजुर्योयं पवते । एषहि यन्नेवेदं सर्व जनयति । एतं यन्तमिदमनुप्रजायते । तस्माद्वायुरेव यन् । अयमेवाकाशोजू-र्यदिदमन्तरिक्षम् । एतं ह्याकाशमनुजवते । तदेतद् यजुर्वायुश्चन्तरिक्षच । यच्चजूश्च-तस्माद् यजुरेष एवयदेषयति । तदेत- द्यजुक मामयोः प्रतिष्ठितमृक्मामे वहतः तस्मात् समानरेवाध्वरयु प्रहै: कर्म करोति । अन्यान्यन्या- निस्तुतशस्त्राणि भवन्ति" इति ॥ यजुषाऽध्वाय्र्युग्र हंगृह्णाति सउभे स्तुतशस्त्र अनुविभवति उभे स्तुतशस्त्र अनुव्यश्नुते' इति च। ऋचा स्तूयतेइति ऋषमयं स्तुतम् । साम्ना शम्यते इति साममयं शस्त्रम् । तेषामेषां वेदानां रस एवोपनिषत् । स च रसो विसस्तस्य प्रजापते: शरीरात् समुत्पन्नाः समन्तात् प्रसृता आपः । एष खलु संवत्सरोनाम प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विस्र सते । विस्रस्तस्य रसोऽग्र गच्छति । तमनुगच्छन्ति सर्वे देवा मामाभ्यां यजुषा च । तथा च श्रू यते-"म प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रसत । प्रजापतेविसस्तस्यान रसोऽगच्छत् । योऽस्य सोऽय रसोऽगच्छत् महत् तदुक्थमिति ॥ तमस्य तं रसमृकसामाभ्यामनुयन्ति, यजुः पुरस्तादेति । तं संवत्सरे प्राप्नुवन्तिः । तमध्वय्युब हेगा गृह्णाति । तस्मिन्नुद्गाता महाव्रतेन रसं दधाति । सर्वाणि हैतानि सामानि ·( ११ ) यन्महावतम् । तस्मिन् सर्वैः सामभी रसं दधाति । तस्मित् होता महतोक्थेन रसं दधाति । सर्वा हैता, ऋचो यन्महदुक्थम् । तदस्मिन् सर्वाभिऋग्भीरसं दधाति ॥ ते यदा स्तुवते, यदानुशंसति अथास्मिन्नेतं वषट्कृते जुहोति । तदेनमेष रसोऽप्येति । न वैमहाव्रतमिदं स्तुतं पश्यन्ति नो महदिदमुक्थमिति । अग्निमेव, पश्यन्ति । आत्मा याग्निः । तदेनमेते उभे रसो भूत्वा पीत- ऋक् च साम च। तदुभे ऋक्मामे यजुरपीतः" इति ॥ एवमादभिर्बहुभिरेव श्रीलपकरणैः पृथिव्यन्तरिक्षयुलोकानामृग्यजुःसामवेदानामग्निवाय्वादित्यदेवानां परस्परेणान्या- भावास्विनः संस्था लभ्यन्ते । तेन प्राजापत्यरसात्मिकानामासां तिसृणां वाग्विधानामग्निभक्ता ऋचः प्रथमो लोकः, वायुभक्तानि चूंषि द्वितीयो लोकः, अदित्यभक्तानि सामानि तृतीयो लोकः ।। यत्त श्रुत्यत्तरे रामा प्रथमनोकत्वं, मालामन्तीरितत्व, मृचा तृतीयलोकत्व-मित्येवं विरोधेन-श्रूयते । यथा-बामविरिमा शोकानेप्सत् । स एतमात्मानमग्निं व्यधत्त, तेनेमं लोकमाप्नोत् । स आत्मानं महारतं व्यवन, होजाबहिलमाप्नोत् । स प्रात्मानां महदुस्थं व्यधत्त, तेन दिवमाप्नोत् ।। अयं वाव लोक एषोऽमिः । अन्तरिक्ष महावतम् । महदुक्थम तस्मादेतानि सर्वाणि सहोपेयाद् अग्निं महाव्रतं महदुक्थम् । सह हीमे लोका असूज्यन्त" इति । तदिदं पृथिवीस्थानां विदुषां पृथिवीप्राजापत्य- मनपेक्ष्य सूर्यप्राजायत्यानुदर्शनसापेक्षं द्रष्टव्यम् । स्पष्टं चेह सूर्यात्मकप्रजापतिस्थानीयत्वमृगादी- नामानायते-“सा या.सा,वाग असौ स श्रादित्यः । सा वा एषा वाक् व धा विहिताऋचो यजूंषि सामानि, मण्डलमेवर्चः। अर्चिः सामानि | पुरुषो यजूंषि । यदेत-मण्डलं तपति-तत्महदुक्थं. ता ऋचः, स ऋचा लोकः ॥ अथ यदेतदचिर्दीप्यते तन्महावतं, तानि सामानि, स सान्नां लोकः ।। एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निः तानि यषि, स यजुषां लोकः ॥ सैषा त्रय्येवविद्या तपति उभयोरेतस्य चार्चिष, एतस्य च पुरुषस्यैतन्मण्डलं प्रतिष्ठा । तस्मान्महदुक्थम्” इति !। इत्थमेता ऋगादिबोधिकाः काश्चन श्रतयोऽङगुलीनिर्देशमात्रणेहोपदर्शिताः । न चैताः शक्यन्तेऽस्मिन् क्षुद्रले ख निरवशेषार्थपरामर्शपुरस्कृतं वैशयेन व्याख्यातुमतोऽस्मिन् विषये सर्वमर्थ याथातथ्येनाधिजिगासमाना विद्वांसोऽस्माभिः विद्वांसोऽस्माभिः . प्रणीतौ वेदसमीक्षायज्ञमधुसूदनग्रन्थौ सावशेष पालोचयन्तुतमामित्यनुरुन्धमः ।। ।। अथ य . इदमन्यदप्यत्राकल यन्तु । इह हि यज्ञविद्यायां सहस्र परमा संख्या साहस्रकः प्रजापतिः । सहस्र सर्व परिसमाप्यते । अत एवैकाहमारभ्य सहस्रसंवत्सरपरमाः सर्वे यज्ञा विधीयन्ते । पक्षशरीरे माने यमामा सहस्रमंशवो नाम । सहस्रमहानि स्तोमाः ॥ १ ॥ एवं सौम्यप्राणाः सहस्र ·( १२ ) वावो नाम । तत्र त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशच्च वसूनामः । तावत्य एव रुद्राणां वायोः । तावत्यएवा- दित्यानामादित्यस्य । अवशिष्टा सहस्रतमी प्राजापत्या कामधेनुरित्यन्यत्र तैत्तिरीयकादावानातम । एवमाप्यप्राणा अप्येते वाङ्मयाः सहस्र शाखाशब्देनाख्यायन्ते । तत्र नवमी यावद् ब्रह्मा एकविंशति- यावदृचः । एकशतं यावद्यजूषि । सहस्र यावत् सामानीति वेदानी विज्ञानं भवति ॥ विस्तरेणा- यमर्थोऽन्यत्र द्रष्टव्यः ॥ ॥ यद्यपि चतुर्विधाः प्राणाः पूर्व प्रतिज्ञाताः तथापि परोरजसः प्राणस्य ब्रह्मरूपतया दैवतप्राणाभावादिह निरूपणं नापेक्ष्यते इत्यतस्त्रिविधा एव प्राणा इह दश्यन्ते । तेष्वाग्नेयसौम्याप्यभेदात् त्रिविधेषु प्राणेष्वाप्यानां वाक्छब्देन, अग्नेयानां प्राणशब्देन व्यपदेशा भवन्तीत्यप्याहुः ॥ ० ॥ तान्येतानि वाक्माणमाप्ति प्रजापतिशरीरारम्भकद्रव्याणि नित्यमस्मिन् यज्ञशरीरे संनिदधते । नित्यस्याविनाशिनः परमेश्वरस्य महतोमहीयसः प्रजापतैस्तै रैतर्वाशणमनोभि- रविनाभूतत्वात् ॥ प्रत्येकमेतानि षट्विंशतसहस्राणि, प्रत्येकञ्चेतराभ्यां नित्यमन्त्राभक्तान्यभिरूपक- तान्येव यज्ञरूपाणि भवन्ति । प्रत्येकं चैतान्यग्निवाप्यादित्यानां देवानां भक्तिद्रव्यैऋ षिच्छन्द्र संवनस्तो- मपृष्ठाज्यत लोकादिभिः कृतरूपाणि देवभक्तियोगादिव देवानीध्यन्ते । अतएव चैतानिदेवभक्ति- संपन्नानि यज्ञशरीरस्थानि ऋग्यजुःसामान्येव देवी वागिति सिद्धम । इयमेव च संबन्धविशेषात् कचिदन्यथापि श्रूयते ॥ तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निः ॥ तद्यावत्येव वाक् तावती पृथिवी-तावानयमग्निः । पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविति । सः वै दैवी वाक्-यथा यद्यदेव वदति ततद्भवति इति ।।इह हि पृथिवीपदेन सर्वलोकाधारभूता भूमिः परामृश्यते. अग्निपदेव च सर्वा देवताः । न तु प्रथमलोकमात्रे निष्ठा कार्या ।। " अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैस्त विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणोभा विभयंहमि- न्द्राग्नी अहमश्विनोभा ॥ १॥ मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्रागिति य ई शृणोत्यक्तम् । अमन्तवो मां तपक्षियन्ति श्रुधिश्रत श्रद्धिवन्ते वदामि ॥२॥ अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः । यं कामये तन्तमुप्र कृणोमि तं ब्रह्माणंतमृषि तं सुमेधाम् ।। ३ ।। अहमेव वात इव प्रवाम्यारममाणा भुवनानि विश्वा । परोदिवा पर पना पृथिव्य तावती महिना संबभूव ॥४॥ इत्यादिभिः सूक्तमन्त्रैरस्या. वाचः सर्वलोकव्यापित्वेनैवाख्यातत्व त । तदित्थमस्या एव तावदुपपद्यते वाचो मुख्यं देवीत्वम् । तस्या 'एव साधर्म्यसंस्कारेण संस्कृताया मनुष्यदेवानां प्रथमाया भाषाया अपि संपाद्यते देवीत्वम तैषी संस्कृता 'देवभाषा ·( १३ ) भवति । अयमत्राभिसन्धिः । यच्च यावच्चेदं क्वचित् किञ्चिद् दृश्यते-प्राकृतं वा कृत्रिमं वा- प्रत्येकं स एकैको यज्ञएवानुवर्तते। पृथ्वी वा सूर्यो वा चन्द्रो वा वृक्षो वा मनुष्यो वा सर्व एव यज्ञात्मनैव जीवनं धत्त । सर्व एवायं वेद्यामग्नौ सोमाहुत्या स्वं स्वमात्मानं धते । सर्वेषां यज्ञत्वा विशेषादिह यज्ञेनैव यज्ञ इज्यते । बहवो यज्ञा महतो यज्ञस्यान्नं भवन्ति । यज्ञो हि देवानामन्नं श्रयते । निसर्गेण तायमानोऽयमाध्यात्मिको यज्ञः प्रतिपलमाधिदैविके यज्ञे संसृज्यते । श्रूयते च-"श्रहरहर्वा एष यज्ञस्तायते. अहरहः संतिष्ठते, अहरहरेनं स्वर्गस्य लोकस्य गत्यै युक्त, अहरहरनेन स्वर्ग गच्छति"- इति ॥ स एष सर्वोऽयमाधिदैविको वाऽऽधिभौतिको वाऽऽध्यात्मिको वा यज्ञो देवरेवाग्निवाय्वादिभिः प्रवर्तितत्वाद्देवयज्ञ एवोच्यते तमेतमेवं देवं यज्ञ याथातथ्येन दृष्ट्ग तत्सादृश्येनैव लोके यज्ञा प्रवर्त्यन्ते यद्यावदिह जायते यज्ञादेव जायते, तस्माद्यन्तामयामहे यज्ञादेव लप्स्यामहे इति हि याज्ञिकाः पश्यन्ति । "देवा ह वै सत्रमासत-श्रियं यगच्छेम, यशःस्याम, अन्नादाः स्यामेति । तथो एवेमे सत्रमासते ये सत्रमासते-श्रियं गच्छेम, यशः स्याम, अन्नादाः स्यामेति" | " कामैर्ह स्म पुरर्षयः सत्रमासते-असौ नः कामः- स नः समृद्धयतःम्" इत्यादिश्रुतिभ्यो सर्वकामार्थत्वावगतेः । यज्ञे सर्वा आवृतः सर्वं पदार्थाः सर्वाश्च ता वाचो देवयज्ञानुसारेणैव कल्प्यन्ते । तथा च श्रूयते देवानां- वैविधामनुमनुष्या:"- इति । "तद्वा एतत् क्रियते यद्देवा अकुर्वन्” इति च । " नोपदध्यान्न दतिरेचयानीति । एतावद्वा एतद्द वा अकुर्वन्" इति च । यद्देवा अकुर्वस्तत्करवाणि"-इति च । अपि च श्र यते- "यद्व यज्ञेऽभिरूपं तत्ममृद्धम" इति । तथा च यथा देवे यज्ञे देवान्येव सर्वाणि यज्ञसाधनानि भवन्ति एवमिहापि लौकिके यज्ञे सर्वाण्येव साधनानि देवेन संस्कारेण संस्कृत्य संस्कृत्य दैवान्येव संपाद्यन्ते असंस्कृतानामयज्ञियत्वात्। संस्कारेण चायं यजमानो, ब्राह्मणा, अग्नयः, प्रोक्षण्यादि द्रव्याणि च, देवान्येव भूत्वा देवैयुज्यन्ते । तत्रैतेषां यज्ञियद्रव्याणां देवसंस्कारो देवसंस्कारसंस्कृतया वेदमन्त्रमय्या वाचैव संपाद्यते । वाचस्तु तस्या दैवीत्वमृग्यजुः- सामभिर्वेद शब्दयोगात् । स च शब्दयोगो वेदऋगादिभि. साधात् । साधर्म्यञ्च ऋषिच्छन्दः सवनादिदेवभक्तियोगत् ॥ तत्र ऋषिच्छन्दःसवनादिभिः साध्यऱ्या संपाद्यते तथोदाहृत्य प्रदर्शयामः- आरण्यकेन यते- विश्वामित्रं तदहः शसिष्यन्तमिन्द्रःपनिषसाद । सहानमित्यभिव्याहृत्य यज्ञस्य लौकिके तत्र चैतस्मिन् . यथाऽस्या ·( १४ ) स होवाच त्वामेव जानीयामिति । तमिन्द्रउवाच । 'प्राणोवा अहमस्मि ऋषे ! प्राणस्त्वं, प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणोरष-य एष तपति । स ऐतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिण-तद्वैश्वामित्रम् ! एष तपन्नेवास्मीति होवाच । तद्वा इदं बृहतीसहस्र संपन्नम् तस्यषट्त्रिंशतमतराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवतसरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति, तस्य वा एतस्य बृतीसहस्रस्य संपन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवताभयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति-य एवं वेद । तद् योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहम् । तदुक्तामृषिणा सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति” । अस्यायमभिसन्धिः ( हुहाव्रताख्ये कर्मणि माध्यन्दिनसवने निष्केवल्यं नाम शास्त्र पठ्यते । तत्र पाठ्यानां नानाछन्दस्कानां मन्त्राणामक्षराणि पत्रिंशत्सहस्राणि भवन्ति । अक्षरैः गमितानां च प्राणानामप्येवं तावती संख्या संपद्यते । एकैकेन चाह्ना प्रमितानां प्राणानां सूर्यादुत्थिताना तावती संख्या शतसंवत्सरेषु दृश्यते । तथाच शतसंवत्सरात्मकपुरुषायुषोपपाद्या आह्निकाः प्राणास्तेन शस्त्रेण शंसिता भवन्ति । तावतां च प्राणानां य एको घनः स बृहतीसहस्रात्मक एवेह विश्वामित्रो नामेन्द्रः प्राणः । तत्र च गायत्रीतृचाशीतिः बाहतीतृचाशीतिरौष्णिही तृचाशीति-रित्येतास्तिस्रोऽशी तयः क्रियन्ते । तावता सप्तशतानि विंशतिश्चाहोरात्राणि संपद्यन्ते सांवत्मरिकाणि । तदिदमैन्द्र धाम ।। तावतैव षत्रिशतसहस्राणि संपाद्यन्ते । * तत्र या एतास्तिस्रोऽशीतयः क्रियन्ते, तेनैतत् त्रिगन्नमभिव्याहृतं भवति । 'अन्नमशीतय'-इतिश्रुतिसमयात् । तथाचान्नाभिधायिशब्दाभिहितसंख्यया गायत्रीबृहत्युटिए हां सौरतेजोविशेषाणां हिरभिव्याहरणादन्नवतां संवत्मराहोरात्राणामिन्द्रप्रियधानत्वं व्याहृतं भवति । इन्द्रोऽयमात्मा तदवसंयोगात् प्रसन्नः संपाद्यते इत्यतोऽन्नसंपत्या धाम्नः प्रियत्वमाख्यायते । स एव सूर्य एवायं सर्वेषां वाह्यः प्राणो बृहत्या विष्टव्यः प्राणेनैव रूपेण सर्वा दिशो विष्ट इहेन्द्रो विवक्षित, स एवास्माकं सर्वेषां चराचराणामात्मा आत्मत्वादेव : वैष विश्वेषामेषां मित्रमेव भवति, न त्वेवात्मा कदाचिदपि कंचन हिनस्ति । तस्मात् स विश्वामित्रो नाम ! म एवाच्या प्रविशन्न युः सर्वेषाम् । तमेवाराधयितुमुभयोः सन्ध्ययोः सूर्यमुपतिष्ठन्ते । सावित्री च गायत्री वैश्वामित्रों ध्यायमानाः प्रजपन्ति । तसंपत्या च दीर्घायुषो भवन्ति । स्मरंति च-'प्रषयो दीर्घसन्ध्यत्वादीर्घमायुरचाप्नुयुरिति' ॥ ये त्वेतामयथाकुर्वते न ते फलेन सपद्यते । तस्मात कालं देवतां द्रव्यं चाविलोप्य साविहितोऽहरहः सन्ध्यामुपासीत । तथा चात्मा सुप्रसीदेद्, दीर्घ चायुविन्देदिति दिक् । * २४+२४५+२४०-- ७२० ·तदित्थमत्र निष्केवल्ये शस्त्र प्रयोगनिष्टतया विश्वामित्रऋषिविधीयते तत्कर्मदेवताया इन्द्रस्य षत्रिशत्सहस्रात्मकप्राणविषयकत्वमुक्त भवति । एक्मन्यत्रापि सर्वत्र वाचामायसंस्कारेण देवताविष योऽध्यवसीयते । यस्य यस्य मन्त्रस्य य ऋषिः प्रयोगनिष्टतया विधीयते तत्र तन्मन्त्रप्रतिपाद्यदेवताया उत्पत्तिस्थानभूतोऽन्यान्यप्राणघनो निर्धारितो भवति । प्राणेभ्यो देवाः 'देवेभ्यो लोकाः-इति श्रुतिपरिणा भाषात् सर्वेषां देवानां प्राणादुत्पत्त:, यादृशप्राणजन्या या देवता यत्र कर्मणि विवक्षिता तत्र तदायसंस्कृतेरेव मन्त्रः सा देवता निर्दिश्यते । प्राणा वा ऋषयः-इति श्रुतेस्तत्तदृषिनाम्ना प्राणविशे- षस्य विवक्षितत्वात् ॥ स अथच्छन्दांसि वाचा परिच्छेदा भवन्ति । तथा च च्छन्दोविशेषपरिच्छिन्नेन ऋगात्मना मन्त्रेण स्तनाया देवतायास्तादृशच्छन्दः परिच्छिन्नमहोक्थस्थानाविषयत्वं सुगृहीतं भवति ।। तेषां च महोत्वस्थानानामनेकत्वेऽपि गायच्या पृथिवीस्थान, बृहत्या विषुवतस्थान मुष्णिहा दिक्षान्तस्थान, जगत्या द्य स्थानमित्येव परिच्छिन्नप्रदेशविशेषविषयत्वं विशिष्टपरिमाणपरिमितत्वच यथायथमुन्नीयते । एवं तिसृभिस्तृचाशीतिभिः सप्तशतानि विशतिश्चाहोरात्राणि सांवत्सरिकाणि लक्ष्यन्ते । तेन प्रकृते देवताया इन्द्रस्य संवत्सरस्थानीयत्वमुक्त' भवति । अथ यत्र साम्ना मन्त्रण देवताऽनुशंसिता भवति तत्र महाव्रतस्थानीयत्वं देवताया विवक्ष्यते एवं यजुषा देवतानामनायतनान्तरिक्षस्थानीयत्वं विषयी- क्रियते । यजुषामच्छन्दस्कृतानामनायतनार्थोपलक्षकत्वात् ।। स एष वाचां संस्कारेणार्थः ॥ ७ ॥ अथैवं श्रूयते- यदा वा एष प्रातरुदेति अथ मन्द्र तपति । तस्मान्मन्द्रया वाचा प्रातःसवने शंसेत् ।। अथ यदाभ्येति-अथ बलीयस्तपति । तस्मादली यस्या वाचा मध्यन्दिने शंमेत् ॥ अथ रादाभितरामेति अथ वलिष्टतमं तपति । तस्मादलिष्ठतमया वाचा तृतीयमवने शस्त । एवं शंसेद्यदि बाच ईशंत । चाग्धि शस्त्रम्” इति । एतदनुगतमेव स्मयंते व "प्रातः पठेन्नित्यमुरः स्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यन्दिने कण्ठ गतेन चैव चक्रावसंकू जितसंनिभेन तारंतु विद्यात् सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयू हंसान्यधृतम्बराणां तुल्येन नादेन शिरःस्थितेन" इति।। तथा चोरम्ग शंसितं प्रातः सवनं, कण्ठेन माध्यन्दिनं, शिरसा तृतीयसवनमित्यभिरूपकृतेन शस्त्रेण प्रातः सवनीयादय एव तास्ता देवता विषयीकृता भवन्ति ॥ स एष वाचां सवनसंस्का रेणार्थः ॥ ० ।। * ७२४८०=५७६० गा० । १०८४८८-८६४०=वृ० '८४४८०=६७२०३० अतःविच्छन्दोऽ राणि ५७६०+६६४८६७२०-२११२० अन्यच्छन्दोऽक्षराणि १४८८० । सर्वम् २१.१२०५१४८८०% - ३६००० अ०।

·( १६ ) एवमाज्यपृष्ठस्तोमादिरपि दिन्यः पदार्थविशेषेरस्या लौकिक्थाः वाचः संस्कारः कृतो भवतीति वेदसमीक्षायां यज्ञमधुसूदने च वैशयेनोपदर्शितम् । तदित्यमेताभिर्देवताभक्तिभिः संस्कृताया एव वाचो देवतास्वरूपस्थितिसंप्रतिबोधकत्वाद देवीत्वमास्थीयते । ता एव वाचो मन्त्रा उच्यन्ते । तत्राशक्यमेकेनाप्यक्षरेण स्वरेण वा हापयितुमतिरेच यितुमन्यथा वा कर्तुम् ॥ अतो यत्र कर्मणि यया संख्यया यया मात्रया येन रूपेण येनाक्षरेण येन स्वरेण ये मन्त्रा यथा विहितास्ते तत्राविकलं तथैवानुप्रयोक्तव्या इत्यादिश्यते । लेशतोऽप्यन्यथाकरणे छन्दःसवनादिस्वरूपहान्याऽभी- ष्टदेवतास्वरूपव्यभिचारादनिष्टोत्पत्तिप्रसङ्गात् ।। अत एवान्यथाकुर्वाणा यजमानस्यात्मानं लोकात् प्रच्यावयन्ति । तथा च श्रूयते-"सौऽस्यैष सुकृत आत्मा। तद्यस्य हैतमेवं सुकृतमात्मानं कुर्वन्ति एतं ह स सुकृतमात्मानमभिसंभवति । अथ यस्य हैतमतोऽन्यथाकुर्वन्ति-दुष्कृतं । तस्यात्मानं कुर्वन्ति । स ह स दुष्कृतमेवात्मानभभिसंभवति" इति ॥ अयमत्राभिसन्धिः । दैवाधीनं हीदं सर्वम । दैवसंपत्त्यासुरसम्पत्तिभ्यामेवेह सर्वविध- विकारप्रवृत्तेः । देवाश्च सूर्यमण्डलस्था अपि सूर्योत्पादितेषु सर्वेष्वेौतेषु चतुर्दशविधभूतग्रामेषु यथायथं संनिदधते । “जायमानो नै जायते सर्वाभ्य एताभ्यो देवताभ्यः” इति श्रुतेः। ते चैते देवा निसर्गतः सत्यपरायणा भवन्ति । तथा च श्र यते-“देवाश्चासुराश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुर्वाचमेव सत्यानृते । सत्यं चैवानृतं च । त उभयएव सत्यमवदन-उभयेऽनृतम् । ते ह सदृशं वदन्तः सदृशा एवासुः । ते देवा उत्सृज्यानृतम् सत्यमन्बालेभिरे । असुरा होत्सृज्य सत्यमनृतमन्बालेभिरे। ते देवाः सर्वसत्यमवदन् , सर्वमसुरा अनृतम् । ते देवा आसक्ति सत्यं वदन्त ऐषा बीरतरा इवासुरनव्यतरा इव । तस्मादु हेतद् य प्रामक्ति सत्यं वदति ऐषा वीरतर इवैव भवत्यनायतर वेवान्ततो भवति ॥ देवाह्य वान्ततोऽभवन् ॥ ० ॥ हासुरा आसत्तथनृतं वदन्त ऊष इत्र पिपिसुण्ड्या इवासुः । तस्मादु हैतद्-य अमत्त यनृतं वदति- ऊष इनोव पिस्यत्याढ्यइव भवति ।। परा ह त्वेवान्ततो भवति । पग ह्यसुरा अभवन्" इति। अन्य त्रापि श्र यते " सत्यसंहिता वै देवा अनृतसंहिता मनुष्या: इति ॥ सत्यचात्र लोकनियतिरेव । तद्यत् तत्सत्यम् आपएव तत् । आपो हि वै सत्यम् । तस्माद् येनापो यन्ति तत् सत्यस्य रूपमित्याहुः” इतिश्रुते : ।। साचेय लोकनियतिरव्यभिचारेण प्रवर्तये लोके । सेयमव्यभिचारेण प्रवृत्तिरिवै- तेषां देवानां सत्यपण्यणता । अत एव दैवी वागप्यव्यभिवारेण प्रवर्तते । “सा वै देवी वाक् यथा यद्यदेव वदति तत्तद्भवति" इति श्रुतेः ।। ऋग्यजु:सामात्मिका चेयं देवी विद्या याथातत्थ्येन नियति प्रतिपादयति । तथा च त्रय्या विद्यया क्रियमाणाः सर्वे यज्ञा यथाकामं तामेवा नियतिमनु इव।। अथ ·लोमयन्ति । भूयते हि-विधता सरसत्वाची माविद्या । एते देवा अब्रुवन् यज्ञं कृत्वेदं सत्यं तलवामहा" इति ॥ यथा च सज्ञान प्रत्यक्ष समसालणं सथौदाहृतं श्रूयते-'तं हैतमुद्दालकारुति- जिसनेयायः याबवल्क्यायावासिन एक्त्वोबादाय एन युके स्थाणोः निषितायेस्न शाखाः अरोहेयुः पलाशानीति" तान्येवंविधानि बहूनि तत्रतत्र भायमाणानि मामां सत्यताखणानि सत्यायास्त्रय्या विद्यायाः प्रभावो, वाचश्च देव्याः सत्यायाः प्रसनो वेदितव्य इति. दिक् । - इदमत्रापरं बोध्यम् । य एते पांचो दैवीत्वप्रयोजका देवसंस्कारा अतिपुरातन्यां देवविदा महर्षीणां कस्यांचिदेकस्यां भाषायामुपकलुप्ता दृश्यन्ते त ऐते “शक्षन्ते सर्वास्वेव लोकारितासु भाषासु यथेच्छं वेदविद्भिस्पनेतुम् । भाषान्तरेयेतेषां संस्काराणामसंभाव्यत्ययोजकनियमानुपलब्धेः अत एव दाशतभ्यामन्यान्यमन्त्रभाषानिहितमायैव प्रणीतं सूक्तमेकं दृश्यते मूतांशस्यापेथम 'यथा- सृण्येव जरी तुर्फरीतू नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका । उदन्यजेव जेमना मदेरू ता.मे जरास्वजरं प्रयुयुः ॥ १॥ पाव चर्चरं जारं मण्यु सावार्थेषु सर्वरीथ मा । ऋभूनापात् खरमन्नावर वायन पर्फरत् नगद्रयीणाम । धव मधु जठरे सनेरू भगेविता तुफरी फारिवारम् । पतरेव चचरा चन्द्रनिर्णि मनऋङ्गा मनव्या न जम्मी ॥३॥ इति ह्य कादशचे सूक्तम् । तत्रैकादशीमेकामृचं त्यक्त्वा दशान्या ऋचोऽन्यविलक्षणयैव कयाचिद्भाषया संगठिता दृश्यन्ते । मदेरू. सनेरू, उष्ठारा, चचरा, पतरा, रङ्गरा, कीनारा, फारिवा, ग्वरमजा-इत्यादीनामत्र सूक्त पठितानां शब्दानामन्यत्रादृश्यमानत्वात् ॥ इष्यते चासामपि दशानां दैवीत्वं मन्त्रत्वं च । तस्मादिह यत्रैव भाषायां यावतीनां वाचामृक्त्वादयो देवसंस्काराः सम्पद्यरन् तत्र तावतीनामेव-संस्कृतत्वं मन्त्रत्वं दैवीत्वं च । नान्यासां सद्भाषासम्बन्धिनीनां वाचामिति सिद्धम ॥ यथा यज्ञोपनीतास्वप्सु यावतीनामपां प्रोक्षणीत्वादिदेवसंस्कारः नियत तावतीनामेकापां नोक्षणीबादिसिद्धिर्नान्यासां, तद्वत् ॥ एवं स्थिते संस्कृतभाषा, देवभाषा, मन्त्रभाषेति च छाविद्रापाविशेषजतिरतिरिका सिद्धा भवति । एकस्यामेव भाषायां संस्कृतत्वासंस्कृतत्वाखा व्यवहारवेशेष्ये संभक्त्यपि तक्ता भाषाभेदव्यवहारस्याप्रामाणिकत्वात् । अतएव सहा- देवभाषामसनिर्वाचनसौकाय मन्त्रभाषा- नाणभाषा सूत्रभाषेति भाषावैविध्यमाख्यातं तवेदानी भाषा विध्यमेव पर्यवसीयते । मन्त्राणां ·( १८ ) ब्राह्मणानां च भाषाभेदोपपादकधर्मानुपलब्ध्या माषैक्यस्यैवाभ्युपगन्तव्यत्वात् ॥ अतएव सोभयी पुराकालादारभ्येदानीं यावदेकेनैव नाम्रा व्यवहृता दृश्यते-पथ्यास्वस्तिरिति, छन्द इति, अध्याय इति वा । यदि मन्त्रब्राह्मणयोर्भिन्ने भाषे अभविष्याताम-अवश्य तर्हि तो देन व्यवहाराय भिन्ने नामरी' निरदेक्ष्येताम् । तस्मादेव सोभयी भाषेति सिद्धम् ॥ . तस्याश्च छन्दोभाषाया बहुभिः परिकरैर्मानुषीत्वं प्रागाख्यातम् । अत अत एव तस्या अंशतः कतिपयीनां वाचां संस्कृतत्वावीत्वेऽपि मन्त्रत्वेन पृथग्यवहारेऽपि लोकभाषात्वं न व्याहन्यते । दृश्यन्ते हीदानी प्रचलितास्वपि लोकभाषासु बङ्गभाषादिषु मन्त्रभागाः । अथापि न दृश्यते मन्त्राणां भाषान्तरत्वं, न वा बङ्गभाषायास्तावता लोकभाषात्वाभावः । एवमिहापि छन्दोभाषायां क्लृप्तेष्वपि मन्त्रेषु न भाषाया मानुषीत्वं व्याहन्यत इति । लोकभाषात्वं . तदात्वे सिद्धम् ॥1॥ - , अस्यां च छन्दोभाषायां प्राणीतानि शास्त्राणि संकलितानि श्रूयन्ते-आथर्वणे तावत्- "इमे सर्वे देवा निर्मिताः सकल्याः सरहस्याः सब्राह्मणा: सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः - इति । ब्राह्मणे च-"ऋग्वेदो, यजुर्वेदः, सामवेदो, ऽथर्वाङ्गिरस, इतिहासः, पुराणं, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राण्यनुव्या- ख्यानानि, व्याख्यानानि-अम्यतानि सर्वाणि निश्वसितानि । स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम्-एवं सर्वासां विद्यानां वागेकायनम" ॥ इति ॥ उपनिषदि च श्रूयन्ते-"ऋवेदो, यजुर्वेदः, सामवेद, आथर्वणश्चतुर्थ, इतिहास पुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः. पित्र्यो राशिः देवो निधिः, वाकोवाक्यमेकायनम् , देवविद्या, ब्रह्मविद्या, भूतविद्या, क्षत्रविद्या, नक्षत्रविद्या, सर्पदेवजन-विद्या"-इति ।। निबन्धानामेकैकयैवभापयोपनिबद्धानां पुरायुगेऽध्ययना ध्यापनप्रचारोऽनुमीयते ।। - एषां च कापि भाषा न चिरायावतिष्ठते । सर्वासां हि भाषाणां प्रकृतिविकृतिभावो धारा- वाहिकतया प्रवर्तमानो दृश्यते लोके । अत एवान्यामन्यां कामपि भाषामुत्पाद्य सा पूर्वा भाषा कालेन विलुप्यते इति निसर्गः ॥ ततः . एव च्छन्दोभाषाप्यात्मानं लोकप्रचाराद् व्यावर्तयन्ती कालेन भाषान्तर मुदपादयत् । तामेता. सूत्रभाषेत्याचदमहे ॥ तस्याश्च सूत्रभाषाया लोके प्रचारकाले पूर्वा सा छन्दोभाषा शास्त्रमा प्रतिष्टिताऽभूत । अतएव तु तस्याः ।

·अतएव च ( १९ ) पवादशाध्यायनाम्रा निगमनाम्रा चाभूत् प्रसिद्धिः ॥ अध्यायः शास्त्रभाषेत्यैकार्थ्यं प्रतिपद्यामहे ।। तदितरस्यास्तु सूत्रभाषाया लोकभाषात्वादेव तदानीं भाषाशब्देनोपचाराः प्रवृता आसन । पाणिनिव्याकरणादिशास्त्रेषु भूयसा भाषाशब्देनैव तस्या विवक्षितत्वात् ॥१॥ वृत्तिकारभाध्यकारी तद्गतशब्दार्थसन्बन्धस्य लोकतः सिद्धि ब्रु वाणौ तस्या लोकप्रचार दर्शवतः- 'सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे लोकतोऽर्थप्रयुक्त शास्त्रेण धर्मनियमो लौकिक वैदिकेष्विति- एवमेव “लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य"-इति वदता भगवता भाष्यकृता तद्भाषायां लिङ्गविज्ञानस्य लोकव्यवहारतः सिद्धि-रनुज्ञायते । यदि तस्याः शास्त्रमात्रप्रतिष्ठितत्वमभविष्यत्, कथमिव तहिं तस्या लिङ्गविज्ञानं लोकेन साध्यमवक्ष्यत् ॥२॥ अपि च भगवान् पाणिनिः प्राचामुदीचां च विभज्य शब्दान् व्याकरोति । शरावत्या नद्याः पूर्वदक्षिणदेशाः प्राच्या:, पश्चिमोन् स्तूदीच्याः । प्रागुदक्-छन्दौ प्राच्योदीच्यपरौ ॥३॥ भगवान्निरुक्तकारोऽप्याह- “अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते-दमूनाः क्षेत्रसाधा-इति । अथापि नैगमेभ्यो आषिका:- उष्णं घृतमिति ॥ अथापि प्रकृतय एवैत्रेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु-शवतिर्गतिका कम्बोजेष्येव भावेते, विकारमस्यायेंषु भाषन्ते-शव इति ॥ दातिलवनार्थे प्राच्येषु दात्रमुदच्येषु-" च देविशेषण भाषान्तर्गतशब्देषु विशेषाख्यानादजसैवास्या लोक- भाषावमुपपटाते ॥४॥ इत । अत्र सा चेयं सूत्रभाषा छन्दोभाषात एव जन्माधत्त । तद्विकाराणामिह भूयसा दृश्यमानत्वात् तृर्शिताश्चैते विकारा वर्णसमीक्षायामन्ते वर्णनिरुक्तौ । ते तत्रैव द्रष्टव्याः । इह लेखबाहुल्यभयादुपरम्यते।। सर्वथापि पालीभाषातः संस्कृतभाषाया उत्पत्तिरिति वदन्तस्तु नितान्तं भ्रान्ता इत्यन्यत्र विस्तरः ॥॥ छन्दोभाषाजन्यत्वादेव चैतस्याः सूत्रभाषायाः अपीदानी संस्कृतभाषाशब्देन देवभाषाशब्देन चोपचारा लक्षणयोपपद्यन्ते। अथेदमपरं किञ्चिदुक्त्वा प्रकृतं व्याख्यानं समापयामः । इहहि यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति महर्षिभिधम्मस्वरूपं निर्णीतम् । स चायं धर्मो वेदेकवेद्यो न वेदशास्त्रमविदित्वा कथमपि शक्यो वेदितुम् । "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परम श्रुतिः । वेदोऽखिलो धर्मलं वेदाद्धम्मो हि निर्वभौग- ·(.२०) - 1. इत्यादिस्मृतिभ्यस्तथावगमात् ॥ . वस्मादिह सर्वाशङ्कानिवृत्तिपुरस्सरं याथातथ्येन धर्मतत्वं विज्ञातुमिच्छद्भिरवश्यमेषा देवभाषापरनानी संस्कृतभाषा भूगमा परिकरेण सयत्नशिक्षया विज्ञातव्या । तद्विनानमन्तरेण धर्मविज्ञानस्य सर्वथैवाशक्यत्वात् । संस्कृतभाषाविज्ञानेन च वैदिकग्रन्थानां हृदयानि ' विकसितानि भवति । सर्वे च तत्रत्याः पदार्थी याथातथ्ये नोद्भासन्ते । ततः सर्वे धा हृदयतो विज्ञायन्ते । उत्पद्यते च धर्मे भूयसी श्रद्धा। श्रद्धया चानुष्ठिता धा अवश्यमस्माकमभ्युदयाय स्यु- नि:श्रेयसाय चेति पश्यामः॥ श्रूयते च- 'लदेतत्सत्यम्- मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एव वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १॥ यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिण अन्वैच्छन् देवास्तपसा अमेण । तां देवीं वाचं हविषा यजामहे सा नो दधातु सुकृतस्य लोके ॥२॥ अनन्तामन्तादधिनिर्मितां महीं यस्यां देवा अधुर्भोजनानि । एकाचरां द्विपदां षट्पदां च वाचं देवा उपजीवन्ति विश्वे" ।। ३ ।। इति ।। विद्यावाचस्पति-श्रीमन्मधुसूदन-शर्मणा । व्याख्यानं वेदधाणां भाषाविषयकं कृतम् ॥ १ ॥ भू-गोत्र-गो-भू-मितविक्रमाब्दे मायापुरस्थषिकुले सभायाम् ॥ साहित्यसंमेवनसङ्गतानां । तुष्ट यै सतामस्तु निबन्ध एषः ।।२।।

·॥ श्रीः ॥ * वैदिकवैभव शुद्धिपत्रम् , पृष्ठ १ १ ५ ५ १ १ ६ १ ७ १ ११ १८ ६ ६ पंक्ति अशुद्ध ६ विद्धज्जन विद्वज्जन नक्षुणमभिर मनुषणामभिर मस्यादने मस्यदते मन्यामहो मन्यामहे अथब्रवीत अथाब्रवीत १६ चंदिक वैदिका धर्मानुयायिनी धर्मानुयायिनो १६ मार्ग मार्ग हृदयम्येन हृदयस्थेन २२ गमिष्यान गमिष्याम भूयायानन्दः भूयानानन्दः कृष्णस्थ कृष्णस्य तद्धिकारम्य तद्धिंकारस्य १६ पुण्युगे पुरायुगे २ पुण्ययुगे पुरायुगे तपं तद्रूपं ६ ह्यास्यद ह्यस्य १४ तिमृणाप्युप- निमणामप्युप- योगाः योगाः परिकमिर्मस- परिकम्मिसमा- मादेशैश्च देशैश्च १६ सिमभ्यो स्तिमभ्यो २१ तिसणा तिमृणा पाणिविश्छन्द: पाणिनिश्छन्दः प्रतिशब्द प्रतिशब्दः १६ पञ्चाशद्वर्णा तु पञ्चाशद्वर्णास्तु विद्यानिष्णा- विद्यानिष्णा- तानी तानां १८ बहुमिरन्या बहुभिरन्या २१ विश्रता विश्रुता २४ पुण्ययुगे पुरायुगे ४ प्रत्युतत्पन्न प्रत्युत्पन्न काचिनन्मानुषी काचिन्मानुषी मुत्पत्यामः मुत्पश्यामः मानुष्यः मानुष्याः १५ ब्राह्मण ब्राह्मण १६ ऋत्कादि ऋगादि १६ ऋचो चो श्रतिः श्रुतिः २३ स्तमूरसि स्तनूरसि २६ विष्कृदुकाद विष्कृदुद्वाद ११ रणांमृग्यज गामृग्यजुः मानोऽपि मानेऽपि शब्द शब्दः चक्षाण चक्षाणः १७ यजुष्टवं यजुष्ट्वं यजुष्टवा यजुष्ट्वा १६ मानुषीत्वाख्या- मानुषीत्वाख्यान- मपि मपि १६ श्रतो श्रुत २१ रन्तार्भावितैः रन्तर्भावितैः २५ श्रतिभ्यः श्रुतिभ्यः २५ श्रत्यन्तरे श्रुत्यन्तरे ३ ६ ४ ४ ७ ७ ४ 19 ४ ४ a ७ ·( २ ) पंक्ति पंक्ति ४ ६ ६ ११ १३ ५ is it is is a अशुद्ध श्रहरहर्वा अहरहर्वा तत्सादृश्ये तत्सादृश्ये यगच्छेम गच्छेम बृती बृहती देवताभयो देवतामयो तदुक्तम. तदुक्त हुहाव्रताख्ये. महाव्रताख्ये शास्त्र. शास्त्रं धानत्वं धामत्वं २६ २६ ६ क १४ १५ 8 धु लोकः तदव तदन्न ६ ह २१ २४ १८ १६ बोड & १६ १ ६ २४ है अशुद्ध पृष्ठ दिहदैः दिपदैः १३ इत्यिादि इत्यादि सेन तेन १३ श्रतिभिः श्रुतिभि तत्रप्ये तत्राप्ये तेष्वेवतेषु तेष्वेतेषु स्यानेषु स्थानेषु प्रति नियत प्रतिनियत तदूर्ध्व तदू १४ द्यलोकः प्रजापपत्यन्तो प्रजापत्यन्तो माप्याप्राणानां माझ्यप्राणानां एतत्परत्यैव एतत्परतयैव तस्माद्वा तस्माद्वाः नत्यां नित्यां निश्चमित्व निःश्वसितत्व सव सर्व ऋचो ऋचो ऋक् ऋक एकस्यैव एकस्यैव श्रयते श्रूयते यजुऋक १६ यजुऋक मृक मृक भूत्वा भूत्वात मन्तीरिक्षत्व . मन्तरिक्षत्व वधा त्रेधा श्रतयो श्रुतयो जिगासमाना जिगांसमाना १८ वावो गावो एकविंशति एकविंशतिं वाक्माण वाकप्राण १६ सः सा अग्निपदेव अग्निपदेन १६ दित्यैस्त्त दिव्यैरुत १६ ॥ इति ।। १६ २५ वाह्यः विवक्षित, विवक्षितः तत्सपत्या तत्सम्परा साविहितो सावहितो श्रुतिपरिणा श्रुतिपरि भाषात् भाषयात चाग्धि वाग्धि पढ़न्नित्य. पठेन्नित्य मतिरेच यितु मतिरेचयितु श्रयते श्रूयते साचेय साचेयं माणे भाष दृश्यते दृश्यते अभविष्याताम अभविष्येताम पृथग्यवहारे पृथगव्यवहार सकल्याः सकल्पाः ऋग्वेदो भाष्बते भाष्यते दात्रमुदच्येषु दात्रमुदीच्येपु इत इति २४ ११ ३ २२ ६ ११ १२ ३ ऋ वेदो Ji १३ १२ १३

·TR1
THE KI:
RESE
MADiS.