·No text on this page.

·सिद्धान्तलिका
मुक्तिपदशक्तिवादश्च
श्रीमद्भिः श्रीभूतपुरवासिभिः
श्री मद्वेङ्कटलक्ष्मणार्य-संयमिसार्वभौमैः
अनुगृहीतः
श्री बालधन्धि जग्गु वेङ्कटाचार्यस्वामिना
१०१ तम जन्मक्षमहोत्सबमधुरस्मृति-संस्करणम्
सम्पादकः
प्रकाशकश्च
महीशूरमहाराजसंस्कृतमहापाठशाठाया विशिष्टाद्वैतविभागप्राध्यापक:
वालधन्वि जग्गु सुदर्शनाचार्यः
साहित्यवेदान्त विद्वान

·श्री बालपन्वि वेङ्काटायग्रत्वमाला-कुसुमम् २१-२१
All Rights Reserved by the Editor de Publisher
BALADHANVI JAGGU SUDARSHANACHAR
SAHITYA VEDANTA VIDVAN
Head of the Department of Vishistadvaita Vedanta
MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE, MYSORE.
First Edition 1975
PRINTED AT SAMRAJYAM MUDRANALAYA MYSORE-4.

·श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीमने रम्यज'मामनये नम. भ मि का लक्ष्मणवरवग्वेङ्कटलमपयोगीन्द्रपादपद्मानि । श्रीवासहारवेङ्कटोरप्याश्रये पदान्जानि ॥ श्रीमदानन्दनाम स. पुप्यबहुल प्रथमा कुजवासरः आश्लेषा यादवाद्रि. २८-१-१९७५ अयि भोन्सहृदयाः गुरुपादपद्मप्रणिहितमनसः मान्याः महान्तः विद्वद्वराः ! शृणुतावहितमनसः । श्रीमन्तः श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्यसंयमिसार्वभौमाः अलमकार्युः खलु श्रीभूतपुरी न केवलं किन्तु- समागरामेवेनां विश्वम्भराम् । ये किल श्रीभूतपुरीनित्यवासरसिका अपि सर्वदेशसर्वकालसर्वावस्थास्वपि श्री- यादवाद्रिविनिक्षिप्तनिजत्रिविधकरणाः, उभयवेदान्तपारावारपारदर्शिनः, श्रीघटि- काचलश्रीमन्महाचार्यलव्धचक्राङ्कनादिकाः, श्रीयादवाद्रिमहाचार्यलब्धसर्वतत्त्व- रहस्यज्ञानाः, भगवन्निर्हेतुककटाक्षरब्धस्वयोगमहिमसाक्षात्कृतपरमपुरुषस्वरूपरूप. गुणविभूत्यादिकाः, श्रीवरवरमुनिवरचरणतरुणसरसिजविरचितनिजप्रावण्याः, निजमन्त्रबलदूरोत्सारितदुरितभरितजननिकरपीडनव्यग्रदुष्टग्रहव्याध्याधयः, स्वा- नुष्ठानत्र र्शितचरमपर्वनिष्ठाकाष्ठागरिष्ठाः, स्वप्रवचनपाटवसमावर्जितपटुतरधी- विलसितशिष्यवृन्दाभिवन्दितस्वचरणार बन्दाः, श्रीयतियरामानुजार्यकैर्यधुर्याः, श्रीभूतपुरीगतं एम्वार मठपीठमधिष्ठिताः, षोडशे वर्ष एव श्रीवेङ्कटाचलाधी. शितुनियमनेन प्रथमाश्रमादेवाश्रमेणोरीकृतचतुर्थाश्रमाः, पराभिभवननिपुणनिज- तेजोगणभितस्वपरलोकाः, श्रीवेङ्कटाचलपतिसर्वकैकर्यनिर्वहणधुरंधरैः परमहंसे- त्यादिभिः तादात्त्विकपेरियजीयर स्वामिभिः सानुग्रहं वितीर्णचतुर्थाश्रमाश्च ॥ तेषां शिष्यगणेषु प्रथितेष्वपि द्वात्तो प्रथिततौँ । यस्त्वेको यादवाद्रि- निवासी पण्डितरतबिरुदाङ्कितः कुप्पण्णास्वामीति प्रसिद्धः स्थानिकं श्रीनिवास. ।

·२ -- ) नरसिंहार्य । अन्यश्च श्रीभूत युग्वमति कुण्टलम्वामी च ॥ नन्परम्परानु शिष्यगणा बवृधिरे। कुप्पण्णाम्वामिना शिष्येषु तर्कतीर्थ म. अ. लक्ष्मीनानार्यः, साम्ब्यर्थि बालधन्धि जमुवेङ्कटाचार्यश्च प्रख्याती । मतीर्थ्यावती प्राचार्यरचितान तालपत्रकोगेषु ग्रन्थलिप्या लिखितान् म्वाचार्य- हस्ते प्रदत्तान ग्रन्थान काश्चनान्ध्रलिप्या प्रतिकृतीचक्रतु । अद्य यावढम्मद्गो- चराणि अदमीयानि ग्रन्थरत्नानीमानि - (१) अष्टाक्षरम्य सर्वाधिकारत्वसमर्थनम् (मद्रितम् ) (२) अम्मद्गुरुचरि- तम् (मणिप्रवाळभाषा; (३) कैवल्यशतपणी (४) चम्मश्लोकटिप्पणीविव- रणम् (५) निक्षेपरक्षाव्याम्च्यानम् (६) न्यायसिद्धाञ्जनभावदीपिका (७) पुगण- मार्गदीपिका (८) प्रपत्त्यनुपायत्वविचारः (मुद्रितः) (९) भक्तिरसायनम् (स्तो- त्रम् ) (१०) भूगोळभगौळनिर्णयम् (द्राविडभाषा) (द्विवारं मद्रितम् )(११) म- हाचार्य दिनचर्या (१२) महाचार्यनङ्गलाशासन्नम् (१३) मुक्तकश्लोकाः (१४) मुक्तिपदशक्तिवादः (१५) मूलमन्त्राधिकाटिप्पणी १६) रहस्यत्रयसग्रह कारिकाः {१७) रामानुजाष्टपर्दा (मदिनम् ) (१८) रामानुजसुप्रभातम् (मु.) (१९) विश्वगुणादर्शभावार्थटिप्पणी (२०) श्रीभाप्यकार दिव्यमझलविग्रहवर्गन- चूर्णिका (२१) श्रीभाष्यकारदिव्याभिषेकचूणिका (द्विता) (२२) श्रीवचन- भूषणव्याख्यानारम्बदम् । मुद्रितम् ) (२३) श्रुतप्रकाशिकाव्याख्या भावदीपिका (२४) सद्दर्शनसुदर्शनम् (चम्पूकाव्यम् ) (२५) सिद्धान्ततूलिका (२६) सिद्धो- पायसुदर्शनम् (२७) सिद्धतात्पर्यटिप्पर्णा (२८, सिद्धधर्मप्रकाशिका (२९). सिद्धधर्मविजयः (३०) सिद्धधर्मविजयमङ्गलदीपिका (३१) हसानन्दम् (महा- काव्यम् ) इति । अन्ये च केचन ग्रन्यास्स्युः ॥ इदानीमस्मद्गुरुवराणां तातपादानाञ्च श्रीबालधन्वि जग्गु वेङ्कटाचार्याणां एकाधिकशततमजन्मःमहोत्सवसमये तन्नामाकितग्रन्थमालाया (२१-२२) ·एकविंशतितनन्धन द्वाविंशतितमन्वेन च प्राचार्याणां ग्रन्धद्वयमेतं प्रकाश्य बहु- तिथा कालादनिंगहामीहां सफल कृत्य कृतकृत्यतामभजम् । अनर्घाणीमानि अन्धरत्नानि समेत्य सहृदया वेदांतिनानुष्यन्तु । मृष्यन्तु चाशस्य आचार्यकै- कूर्यचापलात्प्रवृत्तभ्याम्य साहसम् ॥ श्रुतिशिखरनिकरमहागुहान्तरनिलीनान् मूक्ष्मतमान् सदान् सदाचार्य. प्रज्वालिंतेन ग्रन्धात्मना परिणतेन निजज्ञानदीपेन प्रकाशयन्नयमाचार्यश्वस्य गभीरतां सरलनाञ्चाभित्र्यनक्ति । एतादृशग्रन्थप्रकाशनकैकय साह्याचरण वेदशास्त्रादिविभागेषु परीक्षादि- संयोजने च बद्धादरा मद्रपुरीस्था · Divine : Science Trust (Regd.)" नाम्नी काचन संस्था वरीवति । तस्यासंघटकाः श्रीमन्तः ए. के. शटकोपार्याः । ग्रंथस्यास्य मुद्रणे साह्यमाचरन्यनेभ्यो धन्यवादान् समर्पयामि । एवमग्रेऽपि एतादृशग्रन्धप्रकटने एवमेव साह्यमाचरन्विति च प्रार्थये ॥ एतद्रन्थकर्तृणां ग्रंथान्तगण्यपि मोहमयीनगरीस्थानन्तार्यशताब्दीसमित्या यथाक्रमं प्रकाश्यत इति श्रुत्वा तन्निर्वाहकान् के. के. ए. वेंकटाचार्यमहोदयान् , संस्थाव्यवस्थापकं वासुदेवसोमानिप्रभृति सोमानिकुलजातश्चाभिनन्दामि ॥ श्रीमत्परमहं तेत्यादिबिस्दाकिनाः श्रीभूतपुरीस्थाः एम्दार मठवर्तमानपाठा- धिपतयोऽपि अस्मिन् विषये विशिष्याशिषः प्रयुञ्जीरन्निति तत्सन्निधौ कृतज्ञता- मर्पयनक्तिमेतामुपसंहरामि ॥ इति विज्ञापयिता, आचार्यचरणयुगभावनातरङ्गतरङ्गितान्तरङ्गः दासः बालधन्वि जग्गु सुदर्शनाचार्यः श्रीमन्महार्यक्ररणालब्धविज्ञानसम्पदे । श्रीशैललक्ष्मणाचार्यमुनये नित्यमङ्गलम् ॥

·०-७५ ०-७५ 6--७५ २-०० । १५-०० ।। श्री वलयन्वि वेड्कटायग्रन्थमालाकुसुभानि १. मीका वृत्तमुनामारावली (आन) २. रसगडायरममप्रकाशम्र्मो द्घाटनम् (नागर) ३. कावेरीहिनावा ४. यदुगिरिनारयणम्नव. (इत्यादि) (आव) यादगिरिनाहात्म्यमग्रहः कन्नड) ६. कुवलयानन्दचन्द्रिकाचकोर. (नागर) अलङ्कारतत्त्वम् ८. दशकुमारचरित विमर्गविमर्श. २ वादभूमिविमगैविमर्श १०. विदितपदविचारः ११. यदुकुलयदुशैलसम्बन्ध (मीक ) (कन्नड) १२. भारतकृष्णनगलन् १३. वराहादिमङ्गलम् १४. यतिराजमङ्गलम् (नागर) १५. यतीन्द्रप्रवण भाव द्रनिडोपनिषत्सारसग्रहः (नागर (सर्टीक) १७. दिव्यप्रबन्धप्रामाण्यममर्थनम् । १८. यमकिकरमवादत्र्याच्या (नागर) १९. (कन्नड) २०. दिव्यमूरिचरितानि (नागर) २१. गीतार्थसग्रहव्याम्च्या २२. सिद्धान्ततूलिका । २३. मुक्तिपदशक्तिवादः २४. दयासहत्रम् (श्रीवेङ्कटनाथ) ०-२५ ।। ३-०० ३-०० कन्नड १-५० १-०० ६-०० ३-०० २-५० " ·॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ।। ।। श्रीमने रमजानात्मनये नमः ।। ॥ श्रीमन्महागुरवे नमः ।। ॥ श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्य संयमिने नमः ।। श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणाईसंयमीन्द्रः अनुगृहोता सिद्धान्ततूलिका प्रथमः परिच्छेदः वरवरमुनिवरचरणौ तरुणसरोजातजठरकमनीयौ । अपि मम शिरस्यकस्मात् करुणापरिणामदापितो कलये ॥ मुमुक्षोः मोक्षार्थ प्रमाणसारेण प्रमेयमारनिर्णयः कर्तव्यः । तत्र धर्मज्ञ- समय एव सारभूतं प्रमाणम् । स्वतः प्रमाणस्य वेदस्यापि तत्सापेक्षत्वात् । तदुक्तमापस्तम्बेन १ “धर्मज्ञसमयः प्रमाण वेदाश्च " इति । न च धर्मज्ञसमय यापि साक्षा परम्परया वा वेदसापेक्षत्वं शक्यम् । वेद-योगादगोचरायन्तालौ कार्थसाक्षात्कारक्षम भगवन्निर्हेतुककटाक्षलब्धदिव्य- चक्षुष्काणां पराकशादि पर्मज्ञानां समयस्य वेदसापेक्षत्वाभावात् । तदुक्तं गीतायां २ " नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा" इति ॥ न चैवमपि -३ " नो इतराणि " इति श्रुतिनिषिद्धापचरितानामपि प्रामाण्य- १ आ. घ. सू.प्र. १-२, ३ । २ गीता. ११-५३ । ३ तैत्तिरियोपनिशत् शि.व. अनु. ११ । - ·३ सिद्धान्तलिकाया - वारणाय धर्मनसमये वेदाविरुद्धाश एव प्रमाणमिति वक्तव्यतया तस्य वेद- सापेक्षत्वमावश्यकमिति वाच्यम् ॥ तस्याः श्रुतेः धर्मज्ञसमयानन्तर्गतेन्द्रचन्द्राद्यपचरितविशेषविषयत्वेन तेषा प्रामाण्याफ्त्ययोगान् । तथा हि धर्मज्ञत्वं नाम: अलोकिक श्रेयम्साधनविषयकासङ्कचितमाक्षात्कार- वत्त्वम् । धर्मवीर्यमवधितज्ञानानामिन्द्रचन्द्रादीना न चैतदस्ति । तेषा ज्ञानम्य साधनतारतम्यानुगुणन्वेन सङ्कचिनत्वात् । अधिकारारम्भककर्मणा तिरहितत्वाच्च । तस्मादिन्दचन्द्रपराशरादीनामहल्यानारामत्म्यगन्धिनीगमनादिकं न धर्मजसम्यात- र्गतम् । इति ॥ नन्वेवमपि १ वित्रनारायणकृतदेवदेवीगमनम्य, २ नीलकृतपरद्रव्याप- हारस्य च प्रामाण्यापत्तिवारणाय वेदसापेक्षत्वं धर्मज्ञसमयस्याङ्गीकर्तव्यमेवेति चेन । तयोत्तदशाया धर्मज्ञवाभावेनैव तदापत्त्यसम्भवात् । तयोस्तदनन्तरमेव भगवन्निर्हेतुककटाक्षेण ज्ञानलाभ इति पूर्वाचायरनुगृहीतत्वात् । किञ्च पूर्वोक्तानामपचरितानां प्रामादिकत्वेन समयत्वाभावाच्च । उपादेयत्वेन धर्मज्ञप्रवर्तितो हि धर्मज्ञसमयः ? वेदविन्द्धस्य धर्मज्ञसमयस्याप्रामाण्याङ्गीकारे जामदम्य- कृतमातृशिरश्छेदरूपगुरुवचनपरिपालनस्याप्रामाण्यापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । ३ "जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् । कृत्वा परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा" इति श्रीरामायणे कौसल्या प्रति तस्य प्रमाणतमधर्मशसमय नोदाहृततया तद्विरोधात् । अपि च - १ भक्ताधिरेणु नामा दिभ्यसूरि । ३ रामा. अयो स. २१-३४ । २ परकाल नामा दिव्यसूरिः ।

·प्रथमः परिच्छेदः ३ न च तम्य वेदाविरुद्धवं शङ्कयम् । १"मातृदेवो भव १" मातृदेवो भव " २" पितु- इशननुणं नाता गो वेणातिरन्यत" इत्यादि प्रमागः पितुशतगुणाधिकन्वेन प्रसिद्धायाः मातुः पितृवचनपरिपालनमात्रार्थ बहनेन परगुना शिरश्छेदनन्या- त्यन्नवेदविरुद्धन्वन्य जुन्यष्टमवगन्धनानवान् । नमात् धर्मनसमय एव सारभूतं प्रमाणमिति सिद्धम् । स च सन्यो द्विविधः । उपदेशरूपो नुष्ठानरूश्चेति । उपदेशोऽपि द्विविधः । विवरणिरूपो विवरणरूपश्चेति । आद्य उपदेशो रहस्यत्रयात्मकः । अन्यम्सहत्रगाधोपनिषदादिरूपः । अनुष्ठानरूपसमयो गुरुपरम्परादिवेद्यः । उपदेशाविसंवादी च । तदेवंविधेनोपदेशाविसंवादिना पराङ्कुशपरकालादि धर्मज्ञानुष्ठानरूपेण धर्मज्ञसमयेन सर्वप्रमाणसारभूतेन सर्वप्रमेयसारनिष्कर्षः कर्तव्य इति सिद्धम् । इति श्रीमद्वधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगभावित श्रीनिवासासेन विरचितायां सिद्धान्ततूलिकायां प्रथमः- परिच्छेदः अ. २ मनुस्मृतिः २-१४५ १ तैत्ति. शि. व. सहस्रन्तु पिन न इति पाठः । 2 ·- अथ द्वितीयपरिच्छेदः अथ प्रमेयसारो तिमप्यते । मोक्षार्थमवश्यज्ञातव्यः प्रमेयः प्रमेय. सारः। स च पञ्चविधः । स्वस्वरूपपरस्वरूपपुरुषार्थस्वरूपोहायस्वरूपविरोधि- स्वरूपभेदात् । तत्र शेषत्वे सति पारतन्त्र्य म्वम्वरूपलक्षणम् । शेपत्वं नाम ; परातिशयाधानेच्छयोगदेयतामात्रन् । तदुक्तं श्रीभाष्यकारैः वेदार्थमनहे १ "परगनातिशयाधानेच्छयोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूप स शेषः , परश्शेषी ।" इति । जेमिनिमूत्रञ्च २ " शेषः परार्थत्वात् ' इति । तम्य च शाबर- ३ “यः पार्थतं वय शेष ब्रमः” इति । तान्त्रिकोक्तिश्च - * तम्बन्पारार्थमेवैकं युज्यते शेषलक्षणम् । पोद्देशप्रवृत्तिश्च पाराय॑मभिधीयते ॥” इति । तदिदं शेषत्व द्विविधम् । स्वरूपयोग्यतारूपम् , फलोगधानरूपञ्चेति । तत्र परगतातिशयाधानेच्छाजन्योपादानमात्राहलारूपं शेषत्व स्वरूपयोग्यतात्म- कम् । तातगोपादानमात्रविषयव फलोपधा रूप शेषत्वमिति ज्ञेयम् । तत्र म्वरूपयोम्यन रूपं शेषत्वं फलोघानरूपशेषत्वनिरूणीयम् । अतएवोच्यते । यथेष्टविनियोगाहश्शेष इत्युच्यते बुधैः । ईश्चरण जगन्सर्व यथेष्टं विनियुज्यते ॥” इति । पुनश्ोषत्व द्विविधम् । प्रधान शेषवं द्वारशेषत्वञ्चेति । स्वयं प्रयो- जनातिशयघटितं शेषन्व प्रधानशेषत्वम् । अन्यार्थातिशयघटितं शेषत्वं द्वार- शेषत्वम् । पुद्विविधम् । अनन्याहमन्याहञ्चेति । स्वाभाविकं शेषत्वं अनन्याहम् । आगन्तुकं शेषत्वनन्याहम् । शेषत्व पुन. चतुर्विधम् । शेषी- च्छाघटितम् । शेषेच्छापटितम् । उभयेच्छाघटितम् । उदासीनेच्छा_टतञ्चेति । १ बेदार्थसाहे शेषलक्षणम् । २ जैमिनि सू. ३-१-२ । ३ शाबरभाष्ये ३-१-२ ।

·हिनीयः परिच्छेदः 4 तदुक्न नन्त्रिक इच्छा यदुपादेयं यन्यानिश पसिद्धये । उभयानुनयकैकजुषा तो शेषशेविगौ ॥” इति । अत्रोभयेच्छाघटितं यच्छेपन्य नदेव हामन्यनियुच्यते । तदेवंविधेषु दोपत्वेषु मध्ये स्वस्वरूपलक्षणतयानिमतं शेषवं भावन्निपितं आचार्यशेषत्व- द्वारकभागवतगेपन्वद्वारकम् । आचार्य निरूपितप्रधानपत्वद्वारभूतं. अनन्याह दाम्यरूपञ्च वेदितव्यम् । इञ्च रोपवं भगवन्छेषत्वभागातशेषत्वाचार्य रोष- त्वरूपांशत्रयघटितम् । अत्र भगवच्छेपत्वरूपोऽशः प्रथमपर्वशब्देनोच्यते । भागवतशेषत्वांशो मध्यमपर्वशब्देन । आचार्यशेषत्वांशश्वरमपर्वशब्देन । तत्त- स्फलोपधानक्रमापेक्षया च तथा व्यवहारः । न च सर्वशेपिणो भगवतः आचार्या पेक्षया द्वारशेषित्वं नोपपद्यत इति वाच्यम् । १ “न ते रूपं न चाकारः इत्यादि प्रमाणवलेन ईश्वरस्वरूप- रूपादीनां भक्तार्थवावगमेन तदनुसारेण भगवतो द्वारदेषित्वस्येवाङ्गीकरणीय- त्वात् । यद्वा स्वरूपतः प्रधान षिणो भगवतः स्वभावतो द्वारशेषित्व- संभवेनानुपपत्त्यभावाच्च न कोऽपि दोषः इति ध्येयम् । अध पारतन्त्र्यं नाम स्वव्यापारानहत्वम् । तच्च त्रिविधम् । स्वरूप- पारतन्त्र्यम् । साधनपारतन्व्यम् । फलपारतन्त्र्यञ्चेति । तत्र स्वभोग्योद्देश्यक- प्रवृत्त्यन्हत्वं स्वरूपपारतन्त्र्यम् । अधद्वारकफलसाधनगोचरप्रवृत्त्यनहत्वं साधन- पारतन्व्यम् । स्वप्रवृत्त्युद्देश्यभोगवत्त्वानहत्वं फलपारतन्त्र्यमिति विवेकः । पूर्वोक्तदास्यरूपभगवच्छेयत्वविशेषवत्त्वे सति त्रिविधपारतन्व्य- विशिष्टत्वं स्वस्वरूपलक्षणमिति फलितम् । अस्य स्वस्वरूपलक्षणत्वं स्वस्व- रूपनिरूपकत्वमेव । तच्च यथावस्थितस्वस्वरूपविषयिताव्यापकविषयताकत्वम् । - तथा च. - ................. प्र. जितन्ता - श्लो. ५ । 3 ·६ सिद्धान्तूलिकाया ननु अहमिति प्रतीतो धमिभूतजावात्मिकाया यथावस्थितन्वम्वरूप- विमयिण्या शेषत्वपारतन्त्र्यविषयकत्वाभावेन तयोक्तम्वरूपानरूपकत्व न सभव- तीति चेन्न । तस्याः प्रतीत. भगवदात्मकम्वात्मविषयकत्वेन, तत्र भगवच्छ- रीरत्वस्यापि विषयतया शेषत्वपारतन्त्र्यविषयकत्वस्याप्यक्षतत्वात् । आधेयत्वे मति विधेयत्व सति शेषचन्येव शरीरत्वरूपचात् । तदुक्तं भाष्यकारे.. १ "-यस्य चेतनस्य यत् द्रव्यं सर्वामिना स्वार्थे नियन्तुं धारयितु च शक्य , तच्छेषतकस्वरूपञ्च तत्म्य शरीरम् ' इति । अत्र शरीरलक्षणान्तर्गते चाधेयत्ववियत्वे अत्यन्तपारतन्व्यरूपे एव । अनो भगवच्छरीरत्वम्य भगवच्छेषचपारतन्त्र्यन्वरूपत्वेन भगवदात्मकस्वात्म- विषयिण्यामहमिति पतीतो तच्छेषवपारतन्त्र्यविषयकत्वस्याप्यक्षततया भगब. च्छेपत्वपारतन्व्ययोः स्वस्वरूपनिरूपकत्वेन स्वस्वरूपलक्षणत्वं सभवत्येवेति सिद्धम् । इदञ्च स्वस्वरूपलक्षण प्रथमरहस्ये प्रणवनम पदाभ्या प्रतिपाद्यते । तत्र प्रणवेन शेषवं प्रतिपाद्यते । तत्राकारोचरजुप्तचतुर्थ्या २"तादर्थे चतुर्थी वक्तव्या” इति शब्दवार्तिकानुशासनानुसारेण पारार्यरूरतादर्थ्याभिधानात् । नमःपदेन च पारतन्व्यत्रयं प्रतिपाद्यते । तत्र प्रणवान्वितेन नम:पदेन स्वरूप- पारतव्यं, मध्यमनम.पदेन साधनपारतन्त्र्यं चरमपद.न्धितनमःपदेन फलपार- तन्व्यं प्रतिपाद्यत इति विवेकः । अत्र ३ " इतिहास. पुरावृत्तं " इत्युक्तरीत्या धर्मज्ञसमयरूपपूर्वाचार- १ श्रीभाष्ये - शरीरलक्षणम् । २ चतुर्थीविभक्तिप्रकरणे वार्तिकम् । ३ नामलिङ्गानुशासने काण्ड १. शब्दादि वर्ग ४ ।

·द्वितीयः परिच्छेदः प्रतिपादकतया प्रबलप्रमाणभूतेतिहास भूतश्रीरामायणपुरुषेषु मध्ये श्रीशेषाव- तारभूतम्य श्रीरामानुजस्य निष्टा शेषत्वे, पारतन्त्र्ये श्रीभरतनिष्ठा, भागवतानां द्वारशेषत्वे श्रीशत्रुननिष्ठा, आचारिक्षया भावतो द्वारशेषत्वे श्रीशबरीनिष्ठा, श्रीगुरुपरम्परावद्यश्रीनधुरकविप्रभृति पूर्वाचार्यनिठा च प्रणतयानुसन्धेयेति सर्व- मवदातम् । - इति श्रीमद्वधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगभावितन श्रीनिवासासन विरचितायां सिद्धान्ततूलिकाया द्वितीयपरिच्छेदे स्वस्वरूपनिरूपणोल्लास: प्रथमः । अथ क्रमप्राप्तं परस्रूपं निरूप्यते । प्रातपित्वे सति परम्प्राप्य. प्रापकत्वं परस्वरूपस्य लक्ष्णम् । प्राप्तशेषित्वं नाम प्राप्तिविशिष्टत्वे सति शेषिन्त्रम् । प्राप्तिान सम्बन्धः । स नवविधः । पितृपुत्रभावः, रक्ष्यरक्षक- भावः, शेष षिभावः, भर्तृभार्याभावः, ज्ञातृज्ञेयभावः, स्वस्वामिभावः, आधाराधेयभावः, शरीरात्मभावः, भोक्तृभोग्यभावश्चेति । तदुक्तमाचा :- १ “पिता च रक्षकश्शेषी भर्ता ज्ञेयो रमापतिः । स्वाम्याधारोऽखिलान्मा च भोक्ता चाधमनूदितः ॥ - इति । BRUImaanmIERawal १ पाचरात्र।

·८ सिद्धान्ततूलिकायां - तदेवं नवविधास्वपि प्राप्तिषु स्वस्वामिभावरूपा प्राप्तिः प्रधानतमा । यद्वस्तुसत्तादिलाभालाभावेव यल्लाभालाभौ तौ स्वस्वामिनो । शेषिचंतनत्वमेव स्वामित्वमिति वदन्ति । तन्न । किचित्कारप्रतिसम्बन्धित्वस्यैव शेषित्वरूपतया तदभावेऽपि स्वस्वामिभावोपलब्धेः । तदुक्तं महाकविना १ " न किंचिदपि कुर्वाणम्सौरव्यैर्दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥” इति । रहस्यमीमासाभाष्यकृतस्तु २ “यथेष्टविनियोगहेतुभूतसम्बन्ध- विशेषान्मकशक्तिविशेषरूपं स्वामित्वं” इति शेषित्वादन्यदेव स्वामित्वं व्याच- स्युः। तथा च. एव रूपस्वस्वामिभावाद्यष्टविधप्राप्तिविशिष्टा, शेषशेषि- भावरूपा प्राप्तिः प्राप्तशेषिचमिति फलितम् । अत्रोच्यमानं शेषित्वं स्वाति- शयोद्देशेन यथेष्टं सकलचेतनाचेतनविनियोक्तृत्वे सति तत्तद्विनियोगजन्यतत्तद- तिशयजनितातिशयविशेषशालिवरूपं बोध्यम् । परमप्राप्यत्वं नाम प्राप्तिविशेषफलीभूत-केवलपरार्थानुभवकैवर्यप्रति- सम्बंधित्वम् । तादृशानुभवकैर्यप्रतिसम्बंधित्वं नाम – तथाविधानुभवकैङ्कर्य- रूपचेतनप्रवृत्युद्देश्यातिशयशालित्वे सति तदनुद्देश्यानुषङ्गिकचेतनभोगजनित- प्रीतिविशेषशालित्वम् । परमप्रापकत्वं नाम - स्वापेक्षया प्रापकान्तरशून्यत्वे सति प्रापकत्वम् । तच्च प्रापकत्वं चेतनप्रवृत्तिप्रतिरुद्धरक्षणप्रवृत्तिमत्त्वे सति वक्ष्यमाणव्याजभूतं- भक्तिप्रपत्तिविषयत्वे च सति निर्हेतुकस्वप्रसादरूपव्यापारसम्बन्धावच्छिन्नयाह- च्छिकादिकैयपर्यन्तफलकारणत्वरूप बोध्यम् । इदञ्च कारणत्वं भगवतो निर- पेक्षपुरुषकारभावविशिष्टलक्ष्मीगुणविग्रह विशेषविशिष्टवेषेण । तेन न प्राप्या. भेदप्रयुक्तप्रायकत्वानुपपत्तिः । १ उत्तररामचरिते ६-५ । २ रहस्यमीमाषाभाष्ये ।

·द्वितीयः परिच्छेदः ननु भगदतो निईनुकरसादबाव मोजकारणचे सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इति चेन्न । प्रातिकूल्यव्यवसायमादाय सर्वरक्तिवसङ्गवारणसंभवान् । तथा हि - ईश्वरस्तावत् भक्तिकृपी बलः पाभाविकेशशितव्यसम्बन्धप्रयुक्तसोहार्द- रूपप्रसादविशेषेण स्वयमेव सकलजगदुञ्जीवनकामः पितृपुत्रभावादिमम्बन्धेन सर्वेष करणकलेबरदानादिपूर्वकं हितं प्रवर्तयन शास्त्र प्रदानन्त्रावतारादिमुखेन स्वप्राप्तये स्वयमेवो गायः इतीममर्थ यथा स्त्रीवालादयोऽपि मुस्पष्टं जानीयुः, तथा कृषि करोति । एवं पुनः कृषिकरोऽपि ये तावत् निर्हेतुकोपायभावादि भग- बद्वैभवेषु अभ्यसूयया भगवत्प्रवृत्तिविरोधिस्वप्रवृत्ति उपभगवत्प्रातिकूल्यव्यवसा- यान्न विरताः भवेयुः, न तानीश्वरम्साधुकर्म कारयति । ये तावत्तथाविध- भगवद्वैभवादिषु अद्वेषपूर्व के निवृत्ताः दुर्यवसायाद्भवन्ति, तानेव भगवानु- निनीषन् उत्तरोत्तरमाभिमुख्या दजनन् पूर्वकं सात्विकसंभाषणसदाचार्य सेवादि. साधुकर्म कारयति । तदिदमुच्यते- १ एष एव साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपति इति । स्मृतिश्च २." ईश्वरस्य च सौहार्द यदृच्छापुकृतं ततः । विष्णोः कटाक्षद्वेषाभिमुख्यञ्च सात्विकः । संभाषणं षडेतानि ह्याचार्यप्राप्तिहेतवः ॥” इति । तदिदमाहुत्स्यिवरदाचार्यास्तत्वसारे ३ " दुष्कर्मव्यवसायस्तु विरतो यस्तस्य पुंसः पुरा भूयो जन्नसमर्जितान्यगणितान्यागांस्यनादृत्य यत् । तस्मानन्तसुखाप्तये च यतते लक्ष्मीसहायमस्वयं तत्काहण्यपुरस्रो गुणगणन्तस्यायमुन्जृम्भते ॥ इति । तदेवं सरिक्तिप्रसङ्गत्य भगवतम्स्वप्रातिकूल्यनिवृत्तिमात्रसापेक्षतास्वी. M १ कौषीतकी ३-९ । २ पाञ्चरात्र । ३ तत्वसारे ।

·१० सिद्धान्ततूलिकाया - कारेण वारणसभवत् , तेन भगवदुपायत्वनिर्हेतुकत्वभङ्गाभावाच्च, निर्हेतुक- स्वप्रमादद्वारा निर्हेतुकपुरुषकारभावविशिष्टलक्ष्मीगुणविग्रहविशेषविशिष्टो भग- वानेव मोक्षकारणमिति सर्व निरवद्यम् । इदञ्च परस्वरूपलक्षणं प्रथमरह-ये क्रमेण पदत्रयप्रतिपाद्यम् । तस्मिन् भगवतः शेपित्वशरण्यन्त्रप्राप्यत्वानामपि क्रमेणाभिधानात् । अत्र परम्य प्राप्तत्वे भगवदवतारभूतस्य चक्रवर्तिमूनो , १ "व्यसनेषु मनुष्याणा भृश भवति दुखितः । उत्सवेषु च सर्वे पितेव परितुष्यति ॥" इत्यायुक्तवृत्ति विशेषः प्राणम् । तेन लोकलाभालाभलतलाभा- लाभवत्त्वात्मकसर्वलोकस्वामित्वावगमान् । २ " राज्य चाहं च रामस्य " इति भरतनिष्ठापि प्रनाणमेव । तेन सर्वेषा भगवत्स्वत्वावगमात् । किञ्च- विश्लि- टाया प्रगयिन्याः सदेशभाषिणे गृध्रराजाय पक्षिण, ३ " मया त्वं समनु- ज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ” इति श्रीचक्रवतिसु नुना सकलविभूतिप्रदानमपि स्वामित्वे शेषित्वविशेषे च प्रमाणमेव । तेन यथष्टं सर्वविभूतिविनियोगहेतु- भूतसम्बन्धविशेषात्मकशक्तिविशेषवत्त्वरूपसर्वस्वामित्वस्य, तथा तद्विनियोक्तृरूप- शेषित्वस्य चावगमात् । ४ "अभिषिच्य च लङ्काया राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ इत्युक्त्वा श्रीरामवृत्तिरपि शेषित्वे प्रमाणमेव । तेन यथेष्टविनियोक्तृत्वे सति तथाविधविनियोगजन्यातिशयजनितप्रीतिविशेषशालित्वरूपशेषित्वावगमात् । तथा- तस्य परमप्राप्यत्वे ५ “ यस्त्वया सह स रूगों निरयो । ३ १ रामाय. अयो. २-४१ । २ रामाय. अयो. ८२-१२ । ३ अरं. ६८-३४ । ४ बाल १-८३ । ५ अयो. ३०-१८ ।

·द्वितीयः परिच्छेदः ११ १ यम्बया विना ।" इति नीतानिष्ठा, १ “एष सर्वस्वनम्तु परिष्वङ्गो हनूमतः" इति भावत्तिश्च प्राणन् । तथा भगवतः परमापाचे निर्हेनुकं तृणपिपीलिकादीनां श्रीरमेण परमपदनयनं प्रमाण यानुरंधेयम् । न च विश्वासरूपसाधनानुष्टानस्य कृत- त्वात् निर्हेतुको रायभावे तम्य प्रमाणत्वं न संभवती ते वाच्यम् । तैः मोक्षोद्दे- शेन विषयवासन्य कृतत्वे प्रमाणाभावात् । २ "पुल्लेरुम्बादियोन्निनिये" इति द्राविडोपनिनिहनुकत्ववचाविरोधाच विषयवासस्य सावनवासंभवेन तस्य निर्हेतुको गायभावे प्रामाण्यसंभवात् । भगवतः चेतनप्रवृत्तितिरुद्धरमणप्रतिसत्त्वे सामान्य निष्ठस्य दशर- थस्य भगवदलाभः प्रमाणम् । अत एव रावणभस्मीकरणशक्रयापि सीतया- ३ “ शरैस्तु स्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नवेद्यदि काकुत्स्थः तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥” इति स्वप्रयत्ननिवृत्तिरनुष्ठिता । पुरुषकारवैशिष्ट्यावश्यकत्वे जीता निधानारं निधानाभ्यां भगवता काक- रावणरक्षणारक्षणे, ४ " सीतासमक्षं काकुत्स्थं” इयादि श्रीलक्ष्मणनिष्ठा च प्रमाणम् । पुरुषकारभावस्य निर्हेतुफत्वे तु आर्द्रापराधराक्षर्स विषयेऽपि तत्प्र. दृत्तिः प्रमाणं इत्यादिकमूह्यम् । इत्यन्यत्र विस्तरः । इति श्रीमद्वधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगभावितेन श्रीनिवासासेन विरचिताया सिद्धान्ततूलिकायां द्वितीयपरिच्छेदे परस्वरूपनिरूपणोल्लासो दितीयः १ युद्ध, १-१३ । २ सहस्रगाथा -५-१ । ३ सुन्दरका. ३९-३० ।

·सिद्धान्ततूलिकाया aar अथ पुरुषार्थस्वरूप निरूप्यते । पुरुषप्रार्थना विषयचं पुरुषार्थमामान्य. लक्षणम् । अत्र पुरुषप्रार्थनाविषयत्वञ्च भगवदतिगयमात्रार्थत्वविशिष्टवेषण । न च - १ " सर्वस्वार्थ समीहते” इति न्यायेन स्वार्थ एव सर्वेषां प्रार्थनोद- येन परार्थमात्रविषयकप्रार्थना न सम्भवतीति वाच्यम् । तस्य न्यायस्य स्वातं- व्यामिमानिमात्रविषयत्वात् । तदाह भगवान्भाष्यकारो वेदार्थसग्रहे । २- आत्मा मिमानो यादृशस्तदनुगुणैव पुरुषार्थप्रतीतिः” इति । तस्मात्परशेषत- करसात्मस्वरूपयाथाम्यज्ञानिना परार्थ एव पुरुषार्थ इति तद्विषयप्रार्थनाया. न कोऽपि विरोधः । ननु- ३ "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ” ४ " शास्त्रफलं प्रयोकरि ” इति सूत्रद्वये चेतनम्यैव कर्तृत्वं कर्तुरेव फलभोक्तृत्वं चेति प्रतिपादनेन, तद्विरोधेन शास्त्रफलस्य पुरुषार्थस्य केवलपरार्थत्वं न युज्यत इति चेन्न । स्वयं प्रयोजन- भगवत्प्रीतिसाधनतया पुरुषार्थत्वेन शास्त्रज्ञाप्तिपरार्थानुभवकैकर्यरूपब्रह्मविषयक- ध्यानाराधनाद्यनुष्ठानकर्तृवस्य, तथाविधध्यानाराधनादि जनितानुपङ्गिकचेतनभोग- भोक्तृत्वस्य च स्वाभाविकस्य तत्सूत्रद्वयप्रतिपादितत्वेन तद्विरोधाभावात् । अन्यथा सर्ववेदमूलभूते प्रथमरहस्ये चरमनमःपदेन चेतनस्य स्वप्रवृत्त्यु- द्देश्यभो सामान्यनिषेधेन प्रथममध्यमना.पदाभ्यां स्वार्थ कर्तृत्वसामान्यनिषेधेन च तद्विरोधेन नन्सूत्रद्र्यस्य प्राण्यापातान् । अत एव स्वरूप प्राप्तविषये कर्तृ त्वस्य तत्फलभोक्तृ त्वस्य च औपाधिकत्वं ज्ञापितं भगवता भाष्यकृता - ५ "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् " इति सूत्रभाष्ये । ६ " यच्च 'प्रकृतेः क्रियमा- णानी 'त्यादिना गुणानामेव कर्तृ त्वं यते इति , तत्सांसारिकप्रवृत्तिष्वस्य कर्तृता सत्वरजस्तमोगुणसंसर्गकृता । न स्वरूपप्रयुक्तेति प्राप्ताप्राप्तविवेकेन १ शिशुपालवधे २-६५ । २ वेदार्थसग्रहे । ३ ब्रसू. २-३-३३ । ४ जैमिनिसू. ३-७-१८ । ५ ब्र. सू. २-३-३३ । ६ गीता ३-२७ ।

·द्वितीयः परिच्छेदः गुणानामेव कर्ने वमिन्दुच्यते " इति ! तन्मात् दोपचपारमा स्वरूपवि छन्न स्वरूपाप्राप्त्योः स्वार्थकत- त्वभोक्तृत्वयोः स्वरूपप्रयुनचाभावात् परार्थक च-आनुपङ्गिकफलपरार्थभोक्तृ- स्वयोरेव स्वरुपप्रयुक्तत्वेन स्वाभाविकन्वाच्च नगर मारेल. पुरुषार्थम्य केवलपरार्थ- वमेवोपपन्नमिति सिद्धम् । एवं रूपः पुरुषार्थो द्विविधः । ज्ञानहेतुकः. ज्ञानविपाकहेतुकश्चति । आद्यो द्विविधः । अनुभवः, केकयञ्चते । निरतिशयाभिनिवेशन चेतनानु. भवक्रमेण व्युत्क्रमेण वा प्रवृत्तं भगवन्तं प्रति तत्तदनुगुणं चेतनेन यत्प्रतिवक्षणप्रदान सोऽनुभव इन्युच्यते । स च ब्रह्मणा सह संलापसंश्लेषादिरूपः । अयमेव सायुज्यमिन्युच्यते । ब्रह्मणा सह एकभोगान्वयस्यैव सायुज्यशब्दार्थ त्वान् । सर्वदेशसर्वकालसर्वावस्थोचितसर्वविध पवृत्तिः कैवर्यम् । अत्र सर्व- विधत्वं स्वकर्तृकप्रार्थनाभावप्रयुक्तप्रकारसंकोचाभाववत्त्वमेव । तेन सर्वचेतनानां प्रत्येकं सर्वविधतकर्यासंभवऽपि न दोषः । तच्च कैकय द्विविधम् । ज्ञानकृतं, भक्तिकृतञ्चति । स्वरूपनाशीतिकृतं यत्तयं तत् ज्ञानकृतम् । गुणानुभव- जनितप्रीतिकारितं कैकय भक्तिकृतम् । ज्ञानकृतं द्विविधम् । इष्टकरणमनिष्टवर्जनश्चेति । एतदुभयमपि शा- स्त्रीयनियमवदेव । भक्ति कृते तु न नियमः । अत्यन्तभक्तियुक्तानां नैव शास्त्रं न च क्रमः" इत्युक्तत्वात् । अत एव श्रीगोभिः कामेन भगवत्परि- चरणेऽपि, घण्टाकर्णेन ब्राह्मणप्रेतोपहरणेऽपि, श्रीशवर्या द्विजदष्टफलसमर्पणेऽपि, श्रीपराङ्कुशादिभिः स्वोपकारिणो भरवतः प्रत्युपकारश्रद्धया अयथावदात्म- समर्पणेऽपि, श्रीगोविन्दभट्टारकैः स्वाचार्याय स्वानुभवपूर्वकं पर्यङ्ककैकर्यकरणेऽपि न दोषः इति ध्येयम् । अथ ज्ञानविपाकहेतुकोऽपि द्विविधः । स्वरक्षणप्रवृत्तिः पररक्षणप्रवृत्ति- IO ·सिद्धान्तलिकाया - . श्चेति । श्रीगोढादिकर्तृक आद्य । कामादिदेवतान्तरभजन-व्रतारण- न्व- मङ्गलाशासनादिरूप. । अन्त्य - आयो यकस्त्रीवृद्धादिकृतदेवतान्तरगम- स्कारः । गोपवृद्धाचरितबालरक्षाबन्धनम् । निर्निमेप्तया नित्यजाररुकाणा सदोद्यतायुधाना नित्यमूरिसङ्घानामन्धानरक्षाव्यसनम् । श्रीनदनन्तेन स्वाक- स्थितभगवद्गोपनार्थ विरो-युपगमनगझ्या स्वमुखसहस्रेण परितो गरलाग्निवमनम् । विरोधिना दुष्प्रेक्ष्यं दुष्प्रवेशच यथा तथा नीरन्ध्रतया परिवृत्य न्विता मुनाना मङ्गलाशासनम् । श्रीकुलशेम्वगचरितयुद्धसन्नाह. । श्रीमाष्यकारकृत- धन्वन्तरिप्रतिष्ठेत्यादिरूप । नन्वेतषा स्वस्वरूपपरस्वरूपाशानकार्यत्वेन ज्ञानविपाकहेतुकत्व न गमव- तीति चेन्न । ज्ञानविपाकस्य म्वजन्याज्ञानद्वारैव हेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च - ज्ञानविपाकस्याज्ञानहेतुत्वं विरुद्धमिति वाच्यम् । ब्रह्मध्यानत्येतर- विषयविस्मृतिहेतुत्वेनाविरोधदर्शनात् । न च नित्यमुक्तादीनामज्ञानासभवशङ्का । तमु दोपरू माज्ञानस्यैव निपे यन्मात् । अत एव स्वतः सर्वज्ञस्यापि भगवतः शास्त्र. १ "अविज्ञाता सहस्रानु २ "अविज्ञाता हि भक्तानामागत्यु कमलेशण. अज्ञानविशेष प्रतिपाद्यते । न च स्वस्वरूपपरस्वरूपायज्ञान दोषरूपमेवेति वाच्यम् । प्रकृतिसंसर्ग- कृततदज्ञानस्यैव दोषरूपत्वेन ज्ञानविपाककृतस्य तस्य तथात्वाभावात् । ज्ञानस्य विधाको नाम निरतिशयप्रेमरूपत्वापत्तिरूपविषयिताविशेषः । तथाविधविषयिता- विशेषस्य च तद्विरुद्धसर्ववियितामिभावकत्वं अवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा- युगपदेवातीतानागताना भगवद्गुणविग्रहविभूत्यवस्थाविशेषाणा सर्वेषामपरिच्छि- नानामप्यपरिच्छिन्ननैव ज्ञानेन समतया नित्यमुक्तस्साक्षात्काराभ्युपगमे भगव- गुणविग्रहविभूतीना नित्यापूर्वत्वभङ्गप्रमङ्गात् । अतो यदा यदा यस्य यस्य गुणानुभवस्य विषाकस्तदा तदा तत्तदनुभवविपाकविशेषः तद्विरुद्धसर्वगुणाद्यनु. १ विष्ण-सह. नामस. ४८३ । २ पाञ्चरात्री इत्यादिना ·द्वितीयः परिच्छेदः तथा च भवाभिभावकः इति स्वीकरणीयम् । अत एव नित्यादीनां भगवद्गुणतारतम्य- विषयकपरम्परविवादेन द्रविडोपनिषदादिरिद्धन न विरोधः । अत एव १" यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा” इत्युक्तभूमलक्षणमपि सर्वेषां गुणानां प्रत्येकं संभवीन्यपरमप्यनुम् । यदा नावत् भगवतः परमत्राप्यत्वज्ञानम्ब विगविशेषश्चे. तनम्य भवति, तदा तादृशविगविपण भगवतः ३.पित्वशरण्यत्वादिज्ञानाना- मभिभवात् तदा तवज्ञानेन स चतनो विन्याक्षमतया नग्रहणादिस्व प्रवृत्ता- वन्वेति । यदा तावत् सौन्दर्यसौकुमार्याद्यनुभवः तदा तेन भगवतः सर्वश- क्तत्वादिज्ञानामिभवात् तदज्ञानेन तद्रक्षणार्थमङ्गलाशासनादौ प्रवर्तत इति रीत्या सर्वसामञ्जस्यान्न कोऽपि दोषः इति ध्येयम् । अत्रोक्तं पुरुषार्थस्य केवलपारार्थ्य प्रथमरहस्ये चरमनमःपदेन प्रति- पाद्यते । तेन स्वभोगनिषेधात् । तत्र कर्यपारार्थ्य २ " याः काश्चन कृतयो मम भगवति तासु भगवत एव ताः मम ममता नास्ती"ति श्रुयापि प्रतिपा- यते । अनुभवपारा रार्थञ्च ३ अहमन्नमहन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्ना- दोऽहमन्नादः ॥ अहमन्नमन्नमदन्तमद्मि इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते । अत्र कैङ्कर्यस्य केवरुपारार्थे, ४ " स्वयन्तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां बद" इत्युक्तश्रीलक्ष्मणनिष्ठा प्रमाणम् । अनुभवपारायें, ५ " बद्धाञ्जलिपुटाः हृष्टाः नम इत्येव वादिनः” इत्युक्तश्वेतद्वीश्वास्यादिनिष्ठाप्रमाणमित्यादिकमनुसन्धेयम् । इति श्रीमद्वधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगभावितेन श्रीनिवासदासेन विरचितायां सिद्धान्ततूलिकायां द्वितीयपरिच्छेदे पुरुषार्थस्वरूपनिरूपणोल्लासः तृतीयः १ छां. ७-२४ । २ उपनिषत् । ३ ते. भृगु. अनु. १. । रा. भर. १५-७ । ५ भारते-शान्ति ३३७-४. । ४ ·सिद्धान्ततूलिकायां अथोपायस्वरूपं निरूप्यते । साध्यत्वे सत्युपायत्वं प्रकृतोपायसामान्यः लक्षणम् । तच्च - निर्हेतुकस्वप्रसादद्वारा सिद्धोपायजन्यत्वे सति दृष्टविधर मोक्षकारणत्वम् । स च पञ्चविध. । कर्मज्ञानभक्तिप्रपत्त्याचार्याभिमानभेदात् तत्र कर्म कैकर्यरूपम् । ज्ञानं स्वरूपप्रकाशरूपम् । भक्तिः प्राप्यरुचिरूपा प्रपत्तिस्वरूपयाथाम्यज्ञानरूपा । आचार्याभिमानस्तत्कर्तृकाभिमानरूपफ्रगत स्वीकाररूपः इति बोध्यम् । अत्र कैडर्यरूपकर्मणा नित्यकैकर्यपर्यन्तमोक्षं प्रति अभ्यासरूपत्वेन, ज्ञानस्यानुभवकैकर्यहेतुभूतस्वरूपज्ञानात्मकत्वेन, भक्तेः भोजनार्थक्षुधावदात्यतिक प्राप्यरुचिरूपत्वेन, प्रपत्तेस्वार्थानुभवकैङ्कर्यादिविरोधिनिवृत्तिहेतुभूतस्वरूपयाथा स्यज्ञानत्वेन, आचार्यामिमानस्याचार्यविषयकभगवत्कर्तृकरक्षासङ्कल्पसम्बन्धघट. कत्वेन च दृष्टविधया मोक्षकारणत्वं बोध्यम् । ननु - एवंरूपकर्मादीनां दृष्टविधया मोक्षकारणत्वाभ्युपगमः, मोक्षस्य निरपेक्षसिद्धोपायसाध्यत्व सिद्धान्तविरुद्ध इति चेन्न । स्वद्वारभूतस्वप्रसादहेतु- तया यत्किंचिच्चेतनप्रवृत्तिनिरपेक्षत्वस्या सिद्धोपायनैरपेश्यत्वेन विरोधाभावात् । ननु चैवं कर्मादीना मोक्ष प्रति समुच्चयेनैव हेतुत्वस्वीकारः कर्मादीना विकल्पेन मोक्षहेतुत्वसिद्धान्तविरुद्ध इति चेन्न । तस्य सिद्धान्तस्यादृष्टसाधनभूतकर्मयो- गादेः स्वार्थानुभवादिरूपमोक्षहेतुताविषयकत्वेन विरोधाभावात् । न चैवं सति मोक्षं प्रति दृष्टकारणभूताना कर्मयोगादीनामननुष्ठाने मोक्षासिद्धिप्रसङ्गः । अनु. ष्ठाने च स्वातिशयोद्देशेन प्रवृत्त्यनर्हत्वरूपस्वरूपविरोधप्रसङ्गः इति उभयतः पाशा रज्जुरिति वाच्यम् । स्वयंप्रयोजनभगवन्मुखोक्तासार्थत्वेनैव तेषामनुष्ठाने तेनैव मोक्षसिद्ध्या मोसोद्देशेन तदनुष्ठानानावश्यकत्वात् । अतएवैतेषु केषाञ्चित् मुक्तिव्याजत्वोक्तिरप्युपपद्यते । अन्यार्थस्यैव सतः प्रसङ्गादुपकारकत्वस्यैव व्या- जत्वरूपवान् ।

·द्वितीयः परिच्छ: १७ एतेन कर्मज्ञानादीनां दृष्टविधया मोक्षकारणत्वे विधेयत्वानुपात्तिरेत्यपि प्रत्युक्तम् । दृष्टविधया मोक्षसाधनत्वस्यानातन्य ज्ञापनेन स्वयंप्रयोजनभगवन्मु- खोल्लासरूपादृष्टसाधनताज्ञाफ्नपूर्वकमप्रवृत्तप्रवर्तनन च विधेयत्वसंभवान् । तस्मात् सिद्धोपायकृषिफलीभूतानां स्वयंप्रयोजनगगवन्मुखोलासप्रयोजकानां, अत एव तथाविधभगवन्मुखोलासमात्रोद्देश्यकचेतनप्रवृत्ति प्राध्यानां, अत एव मोशसिध- नुद्देश्यकसामग्रीवशसम्पन्नानां, स्वयंप्रयोजनकर्मा दीनां मोक्षं प्रति दृष्टकारणत्वाभ्यु- पगमे न कोऽपि विरोधः इति सर्वमुपपन्नम् । अत्र प्रथमरहस्ये लुप्तचतुर्थ्या कैर्यात्मककर्मणां, मकारेण ज्ञानस्थ, प्रार्थनार्थक क्रियापदेन भक्तेः, स्वस्वरूपयाथास्यपरेण नमःपदेन प्रपत्तेः, स्वस्व- रूपकाष्ठापरेण तेनैवाचार्यामिमानस्य च प्रतिपादनमनुसन्धेयम् । अत्र कर्मादि. पञ्चकविषयपराकुलादि-दिव्यसूरिनिछाः अपि प्रमाणतयानुसन्धेयाः इत्यन्यत्र विस्तरः । इति श्रीमद्वधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगलभावितेन श्रीनिवासासेन विरचितायां सिद्धान्ततूलिकायां द्वित्तीयपरिच्छेदे ज्यायनिरुपणोल्लासः रोषः ·१८ सिद्धान्ततूलिकायां , , अथ विरोधिस्वरूपं निरूप्यते । स्वरूपनाशप्रयोजकाज्ञानविषयत्वं विरोधिस्वरूपसामान्यलक्षणम् । तच्चाज्ञानं द्विविधम् । अन्यथाज्ञानं, विपरीत- ज्ञानञ्चति । तथा च स्वस्वरूपनाशकान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानान्यतरविषयत्वं वि. रोधिलक्षणं फलितम् । स च विरोधी पञ्चविधः । स्वस्वरूपविरोधी, परस्व. रूपविरोधी, पुरुषार्थविरोवी, उपायविरोधी, विरोधिविरोधी चेति । तत्र स्वस्वरूपविनाशप्रयोजकस्वस्वरूपविषयकान्यथाज्ञानविपरीत्ज्ञाना- न्यतरविषयत्वं स्वस्वरूपविरोधिलक्षणम् । स्वस्वरूपविनाशकपरस्वरूपविषयका- न्यथाज्ञानविपरीतज्ञानान्यतरविश्यत्वं परस्वरूपविरोधिलक्षणमिति रीत्या तत्तलक्ष- णानि द्रष्टव्यानि । तत्र स्वस्वरूपविपरीतज्ञानं देहात्मभ्रमादिः । अतो देहादयस्स्वस्वरूपविरोधिनः । स्वस्वरूपान्यथाज्ञानश्चान्यशेषत्वस्वप्रयत्नस्वभोगा. हत्वरूपस्वस्वातन्त्र्यादिज्ञानम् । अतः अन्यशेषत्वादयस्स्वस्वरूपविरोधिनः । एव परस्वरूपाविरीत्ज्ञानं देवतान्तराणा शेषित्वशरण्यत्व प्राप्यत्वादिज्ञा- नम् । कर्मादीनां साधनत्वज्ञानम् । स्वात्मस्वरूपादीनां प्राप्यत्वज्ञानञ्च । अत- स्तानि परस्वरूपविरोगीनि । परस्वरूपान्यथाज्ञानञ्च - अन्याहशेषत्वनिरूपक- त्वेन, सोपाधिकशरग्यत्वेन, स्वार्थानुभवकैर्यप्रतिसंबंधित्वरूपप्राप्यत्ववत्त्वेन च ज्ञानम् । अतस्तान्यपि परस्वरूपविरोधीनि । एवं पुरुषार्थस्वरूपविपरीतज्ञानं त्रैवर्गिकादीनां पुरुषार्थत्वज्ञानम् । अतस्तेषां पुरुषार्थत्वं पुरुषार्थस्वरूपविरोधी । पुरुषार्थस्वरूपान्यथाज्ञानञ्च भग- वदनुभवकैकर्यादीना स्वार्थत्वेन ज्ञानम् । अतस्तेषां स्वार्थत्वमपि पुरुषार्थ- स्वरूपविरोध्येव ।

·द्वितीयः परिन्छः - एवमुपायम्वरूपविपरीतज्ञानञ्च परार्थ – केकयस्थ पपरमपुरुषार्थलक्षण- मोक्षं प्रत्यनुपायभूतानां प्रत्युत -त-प्रतिवन्धकमार्थानुभवादिहेतुभूतानां कर्मयोग- ज्ञानयोगभक्तियोगप्रपत्तियोनाच विषयकस्वगताकाराणां उपायत्वज्ञानम् । अतस्ते उपायस्वरूपविरोधिनः । उमायविषयकान्यधानानञ्च - मोझ प्रत्य- दुष्टसाधनत्वेन जानम् । अतः तदप्युपायस्वरूपविरोधि । अथ विरोधिस्वरूपविपरीतज्ञानं विरोधिभूत देहविरोधित्वेन, भगवदा- स्मकत्वेन चानुकूलभूतानां विषशस्त्रादीनां विगेधित्वेन ज्ञानम् । अतस्तेषां विरोधित्वं विरोधिस्वरूपविरोधि । विरोधिस्वरूपान्यधाज्ञानञ्च विरोधि- भूतस्य देहेंद्रियादेः १ " शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ” इत्यायुक्तसाधनान्तर- साधनत्वादिज्ञानप्रयुक्तानुकूल्यज्ञानम् । अतस्तदपि विरोधिस्वरूपविरोत्रीति । शिष्टं सर्वमन्यत्र विस्तरतो वर्णितमित्यलं पल्लवितेनेति सर्व समञ्जसम् । - इति श्रीमदधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्य- चरणयुगलभावितेन श्रीनिवासबासेन विरचितायां सिद्धान्ततूलिकायां द्वितीयपरिच्छेदे विरोधिस्वरूपनिरूपणोल्लास: चरमस्समाप्तः । अन्यश्च ॥ परवरमुनिचरणौ तरुणसरोजातजठरसुकुमारौ । अपि मम शिरस्यकस्मात् करुणापरिणामवापिनो ककये ॥ NAanax. 2.ADIMER: १ कुमारसं. ५-३३ ।

·शुद्धि (सिद्धान्ततूलिका) शुद्धिपत्रम् पछे पक्ती अशुद्धिः যুক্তি पृष्ठे पंक्ती अशुद्धि ३ ७ तत्र आद्यः इति पाठः यस्तु ८ अन्यः अन्त्यः इति पाठः ९ २० स्मा निरूप १० १९ १७ ग्यो गो (पा) १४ तयु ८ २२ प्रायक प्रापक १६ २० क्ता ८ २१ लक्ष्मीगुण लक्ष्मीस्वगुण यतस्तु स्या ३ क्तवा क्ता ७ तखरयु (पा ल्ला (मुक्तिपदशक्तिवादः) शुद्धिपत्रम् ६ भव भाव ग्नि गि ६ बिरो विशे २२ स्वरूप स्वरूपरूप १७ एतान् एनान् १२ निवृत्त निवृत्ता १६ २१ २३ १२ स्वस्था स्वस्या ६ परमत श्रीवाधूलरमाप्रवाळरुचिरस्रक्सैन्यनाथांशज- श्रीगुर्विन्द्रमहार्यलब्धनिजसत्सत्तं भिताभीष्टदम् । श्रीरामानुजयोगिवर्यविलसत्कैकय संस्थापक श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्ययमिनं तं सद्गुण भावये ॥

·और
श्रीमते रामानुजाय नमः
श्रीमते रम्यजामातमुनये नमः
श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्य-संयमिने नमः
श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्य-संयमीन्द्रः
अनुगृहीतः
मुक्तिपदशक्तिवादः
अञ्जनधनमदभञ्जनमपि च कयाचित्सुरञ्जितं कलया ।
अञ्जनविधुरदृगञ्जनमञ्जनगिरिरञ्जनं भजे भवुकम्
निजगळवकुळगळन्मधुललितकलालापनिगळितश्रीशम् ।
करकलितबोधमुद्रं किमपि विनिद्रं समाश्रये भद्रम्
निगमयुगलसारौ श्रावितो येन धान्ना
परमपि परतन्त्रं पात्रमेवोपकल्प्य ।
तदिह निखिलरक्षादीक्षितं नौमि नत्वा
वरवरयतिवर्येत्यादिनामामिलापैः
कलशजलधिकन्याकान्तवीक्षामृतौधैः
अनुकलमभिषिक्तामार्यगोष्ठी विभाज्य ।
विपलमिह विचारं मुक्तिशब्दस्य शक्तः
कलयति कुतुकाच्छीशैलयोगीशदासः

·२ . युक्तचैतन् - अत्र तावन्मुक्तिशब्दशक्तिविचार्यते । तदिद सर्वतप्रतिपन्नम् - संसारनिवृत्तिन्त्रमेव मुक्तिशागक्यतावच्छेदक मिति । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशस्ससारबन्धस्थितिमोक्षहेतु." इत्यादिश्रुत्या तत्तथात्वावगमात् । :ससारो नाम स्वरूपतिरोबायकाचिन्सतर्ग एब। " तदापीतेस्ससारव्यपदेशात् ' इति सूत्रे अचित्सबन्धस्यैव ससारशन व्यपदेशात् । ननु- " अविद्या कर्मसमान्या तृतीया शक्तिरिष्यते । यया क्षेत्रशशक्तिमा वेष्टिता- नृप-सर्वगा "त इमे सत्या कामा. अनृतापि- धाना ” इत्यादिनु कर्मणामेर तिरोधायकन्यमुक्तम् । तत्कथमचि ससर्गस्य तदुच्यते । इति चेन्न । “परामिध्यानत्त तिरोहित ततोहयस बन्धविपर्ययो देहयोगाद्वा सोऽपि " इत्याभ्या सूत्राभ्यां सिद्धान्ते भगवत्सङ्कल्यात्मकाना कर्मणामचिवारैव तिरो गायकताय स्विद्धन्चात् । तद्युक्तम् - तिरोपायकाचित्संपर्गरूपससार- निवृत्तित्वमेव मुक्तिपदप्रतिनिमित्तमिति । - -- एतेन यजिज्ञासाधिकरणभाष्ये अविद्यानिवृत्तिरेव मोक्षः इत्यनुगृहीतम् , तदपि व्याख्यातम् । तत्रत्याविद्याशब्दस्य पुण्यपापरूपकर्म- परत्वेऽप्यचिद्वारैव कणां प्रतिबन्धकतया तन्निवृत्तिवाचकस्याचिन्निवृत्तावेव पर्यवसानात् । व्यासायन्तु- तत्रत्याविद्याशब्दः प्रतिबन्धकमात्रपरत्वेन व्याख्यात. । प्रतिबन्धकत्वमपि साक्षादचित्संबन्धस्यैव श्रूयते - " तस्य तावदेव चिरं यावन्नविमोत्येऽध संपत्स्ये" । “न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरप- इतिरन्त्यशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः” इति ।

·३ नमामि रुधिपन्यन्वनिवृत्ति बनेर दुनिन्वन् । यत्ताबढन्त्रधिकरण- अवयच्छेद गर्वक वाभा कमानामानुभवनेव मेलमाचक्षते इति । तत्र - न नुक्तिप्रवृत्ति नमिनाम् । किन्तु मारूपया- थात्म्यप्रदर्शनम् । तदुक्तं भवति - रिद्धान्ते अभावस्य भावान्तरल्या- मुदिनगनप्रतिपाद्य सारनिवृत्तिरूपोऽनावः जमवेदां किंग इति चेन् - स्वाभाविकपरमात्मानुभवरूप एव । न स्वरूपोच्छेदादिया इति तस्वरूप- प्रदर्शनम परं तद्भःव्यवच मितिः। अत एवानुगृहीतं " त्रय्यन्तनिष्णाता आचक्षते" इति । अय्यन्त- निष्णाताः- ब्रह्मनिष्ठाः इत्यर्थः । शब्दनिष्ठायाः अर्थनिष्ठाद्वारकत्वात् । अनेनात्मनिष्ठाः व्यावय॑न्ते । एतेनात्मनिष्ठप्रा'यायाः मुक्तेः स्वाभाविकपर- मात्मानुभवरूपत्वाभावेऽपि न क्षतिः । स्वाभाविकपरमात्मानुभवे अविद्योच्छेद- पूर्वकत्वोक्तिः अविद्योच्छेदस्य स्वाभाविकपरमात्मानुभवात्नकत्वज्ञापनार्था । यदुच्छेदपूर्वको यो भावस्तदुच्छेदस्तद्भावात्मकः इति नियमात् । घटोच्छेद- पूर्वककपालत्वावस्थायां घटनाशात्मकत्वस्य, कपालोच्छेदपूर्वककापालिकावस्यायां कपालनाशात्मकत्वस्य च दर्शनात् । तथा च- - ब्रहविहां यमस्वाभाविकपरमात्मानुभवः प्राप्तिदशायो भवति, तस्याविद्योच्छेदपूर्वकत्वेन अविद्योच्छेदात्मकचात् , तद्गतमविद्योच्छेद- स्वमात्रं निमित्तीकृत्य तमेव परमात्मानुभवं ब्रह्मविदो मोझशब्देन व्यवहरन्तीति तद्धाप्यनिर्गलितोऽर्थः । “.येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायम- स्तीतिचके " इति मोक्षदशायामात्मनोऽसद्भावं शङ्कमानं नचिकेतसं प्रति मोबस्य भावान्तररूपत्वज्ञापनपूर्वकं तेन रूपेणात्मसत्ताया एव वक्तव्यत्वेन तदतिरिक्तमातिपदशातिशिक्षायास्तत्राप्रकृतत्वात् ।

·४ - किञ्च स्वाभाविकपरमात्मानुभवस्य मुक्तिपदनिमित्तान्तर्भावे सर्वेषां मुक्तिशब्दानां गौणत्वमेवापद्येत । तथाहि - ब्रह्मविद्याफलवाक्येष्वेव हि प्रायशो मुक्तिवाचकानि पदानि श्रूयन्ते । तत्र सर्वत्र तत्तद्विद्यायां " मुक्तिपद- वाच्यं भावयेत्” इति हि विधिवाक्यार्थो वर्णनीयः । तच्च न सम्भवति । स्वाभाविकब्रह्मानुभवस्य मुक्तिपदवाच्यस्य स्वाभाविकत्वादेव अभाव्यत्वात् । कार्यमेव हि भाव्यम् । तदोषपरिहारार्थ “ सविरोषणे ही” ति न्यायेत मुक्ति- पदस्य विशेषणभूताविद्योच्छेदमात्रपरत्वाश्रयणे भवति सर्वेषा प्रयोगाणा गौणत्व. मिति । ननु - ब्रह्मानुभवस्यापि साध्यत्वाङ्गीकारान्न दोषः इति चेन्न । सम्प. द्याविर्भावाधिकरणविरोधात् । “अयं प्रत्यगात्मा अचिरादिना परंज्योतिरुपसपद्य यं दशाविशेषमापद्यते, स स्वरूपाविर्भावरूपः ; नापूकारोत्पत्तिरूपः” इति तद्भाष्यानुगृहीतत्वात् । उपात्तानि च तत्प्रमाणतया तत्रैव शौनकवचनानि - यथा न किाते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनान्मणेः । दोषप्रहाणान्न ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा ॥ यथोदपानकरणात्कियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिमसतसंभवः कुतः ॥ तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥ इति । लघुसिद्धान्तारंभभाप्यश्रुतप्रकाशिकायां च "यद्यप्यनिष्टनिवृत्तिरिष्ट- प्राप्तिश्च द्वयमस्ति । तथापीष्टतमब्रह्मप्राप्तेः स्वतस्सिद्धायाः पृथगुपायसाध्यत्वा. भावात्प्रतिबन्धनिवृत्तिरेव साध्या । स्वत एव सर्वसाक्षात्कारक्षम ज्ञान प्रति- बन्धके निवृत्ते सति ब्रह्मस्वरूपगुणविभवादिकं सर्व साक्षात्करोति । यथा सेतो मिन्ने जलं स्वयमेव गच्छति । न केनचिन्नेतव्यं, तद्वत् । यथा अश्मानयने - ·५ मार्गसमीकरणनन्यापणे उभे अपि पृथपत्रमा ये न: तथेत्यर्थः । यद्वः भावान्तरस्यैवाभाववादविद्यानिवृत्तिरेव ब्रह्मप्राप्ति यनुगृहीतम् ।। तस्माद्ब्रह्मानुभवस्य ब्रह्मानुभवन्त्रेन रूपमा' यत्वात् तस्य मोक्षपद- शक्यतावच्छेदकान्तर्भावाभ्युपगमे ब्रह्मविद्याफलवा यगतानां बहूनां मुक्तिवाचि. शब्दानां गौणत्वापत्तिः दुष्परिहरेवेति संसारनिवृत्तिवमात्रमेव मुक्तिशब्दशक्य- तावच्छेदकमित्यकामेनापि स्वीकर्तव्यत्वात् अत्रविकरणभाष्यवचनं ब्रह्मविद्या- फलमोक्षस्वरूपप्रदर्शनमात्रपरमेव । "ये यं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अम्तीत्येके नायमस्तीति चैके" इति सर्वबन्धविनिमों अलक्षणमोअविशेषदशायामात्मनम्स- द्भावासद्भावी शङ्कमानं प्रति तन्मोक्षस्वरूपस्यैव वक्तव्यतया प्रकृतत्वाच्च ।। ब्रह्मविद्याफलविद्यानिवृत्तिप्राप्तिदशायां निरतिशयानन्दलक्षणो यम्स्वाभाविकपरमात्मानुभवः ‘भावान्तरमभावः' इति न्यायेन तद्गतमविद्या. निवृत्तित्वं निमि कृत्य तमेव मोक्षपदेन सन्तो व्यवहरन्तीति न मुक्तम्य स्वरूपासत्त्वादिशङ्कावकाशः इत्येतावदेवात्त्रधिकरणभाप्यवचनतात्पर्यमिति युक्तं संसारनिवृत्तित्वमेव मुक्तिशब्दशक्यतावच्छेदकमिति ॥ तथा च - किञ्च स्वाभाविकपरमात्मानुभवत्वस्यापि मुक्तिशब्दशक्यतावच्छे. दककोटिप्रवेशे पञ्चाग्निविद्याफले मुक्तिव्यवहारभङ्गप्रसङ्गः । तत्र ब्रह्मानुभव- सद्भावे प्रमाणाभावात् । न च " स एतान् ब्रह्म ममयति" इत्यनेन तत्सि- द्विश्शक्या । गमयतीत्यस्य प्राप्तिमात्रवाचित्वेनान्यथासिद्धत्वात् । देशविशेषा- वच्छिन्नब्रह्मस्वरूपसंबन्धस्यैव प्राप्तिशब्दार्थत्वात् । किञ्च कार्याधिकरणगतेन “दर्शनाच" इति सूत्रेण ब्रह्म गम- यतीत्यस्य " परं ज्योतिस्पसम्पद्य” इत्यनेनैकार्थतायाः दर्शितत्वेन तस्य संपत्ति- रूपत्वसिद्ध्या तस्यानुभवरूपत्वोक्तेस्सम्पत्तिशब्दव्युत्पत्तिविरुद्धत्वाच ॥

·६ मुक्तिपदशक्तिवाद अपि च- " परं ज्योतिरूपसम्पद्य" इत्यत्र ल्यप् प्रत्ययेन सपत्ते. स्स्वरूपाविर्भावपूर्वकालीनत्वावगमेन तदनतिरिक्तायाः "ब्रह्मगमयति” इत्यु- तब्रह्मप्राप्तेस्वरूपतिरोधानकालीनत्वावगमेन तस्या अनुभवरूपत्वोक्ते. बाधि. तत्वाच ॥ यदुक्तं कैश्चित् - " परं ज्योतिरुपसम्पद्य " इत्यत्र ल्यप् प्रत्ययोऽवि. वक्षितार्थः " इति । तत्सप्रदायानभिज्ञतानिबन्धनम् । “उत्तराच्चेदाविर्भूत- स्वरूपस्तु" इति सूत्रभाष्यश्रुतप्रकाशिकायामेव तस्य कण्ठतो निरस्तत्वात् । तथा हि- उपसम्पद्येति निर्देशो 'मुख व्यादाय स्वपिति' इतिवत् इति केचियाचक्षते । तदयुक्तम् इत्यारभ्य, ल्यबन्तपत स्याविपक्षितक्रमत्वं च क्लिष्टम् । गत्यभावद्योतकम् । सम्पद्याविर्भाव इति सूत्रविरोधश्चेत्यादि ॥" किञ्च "अविभागेन दृष्टत्वात् " इति सूत्रभा'यसिद्धान्ते परं ज्योतिरूपसपत्त्या निवृत्तविद्यातिरोधानन्येति वाक्येन सपत्तेराविर्भावहेतुत्वस्यानु- गृहीततया ल्यप् प्रत्ययस्याविवक्षितार्थत्वोक्तेस्तद्विरुद्धत्वाच्च । आविर्भावपूर्व- कालावृत्तिनः तत्कारणत्वासंभवात् । तस्मात् परंज्योतिरुपमम्पद्येति श्रुतायास्सपत्तेः सुषुप्त्यादिसाधारण संपत्तिशब्दव्युत्पत्तिबलात् , ल्यप् प्रत्ययबलाच्च अनुभव- रूपत्वाभवसिध्या तदनतिरिक्तत्वेन कार्याधिकरणगत 'दर्शनाच्चे' ति सूत्रसि- द्धायाः 'ब्रह्म गमयती' त्युत्तब्रह्मगतेरप्यनुभवानात्मकत्वसिध्या न पञ्चाग्नि- विदा ब्रह्मानुभवे ‘स एनान् ब्रह्म गमयती' ति श्रुतिः प्रमाणम् । 'अविभागेन दृष्टत्वा 'दित्यधिकरणे 'अहं ब्रह्मास्मी'त्य- विभागेनानुभवस्यैवात्मना स्वाभाविकतायाः सिद्धत्वेन पञ्चाग्निविदा तादृशानु- भवप्रयोजकाहग्रहोपासनाभावेनैव तादृशस्वाभाविकब्रह्मानुभवाभावस्य सिद्धत्वाच्च । न च तेषामप्यहंग्रहोपासनसभवश्शक्यशङ्कः । तथा सति पञ्चामिविद्याया अपि ब्रह्मविशेष्यकतया विद्याभेदस्यैव दुर्निरूपत्वापातात् । न च- 'अह 'मिति . परञ्च ·मुक्तिपदशक्तिवादः अपरश्च - स्वविशिष्ट ब्रह्मानुसन्धाय तस्यैव स्वविशेषणत्वेनानुसन्धानसंभवात् नानुप- पत्तिरिति वाच्यम् । स्वस्यैव स्वशरीरितावच्छेदकत्वासंभवेन तथानुसंधा- नस्य भ्रांतिरूपत्वापातात् । न च - स्वोपलक्षितं ब्रह्मैवाहमित्यनुसन्धाय तस्यैव स्वविशेषणतयानुसन्धानं शक्यम् । अहमोपलक्षितब्रह्मानुसन्धानस्य अहमित्याकारकत्वायोगात् । विशेष्यप्रतीत्यनन्तर्गतस्यैव उपलक्षणत्वनियमात् । न हि घटत्वोपलक्षितस्य वन्तुनो भानं घट इत्याकारकं भवेत् । तस्मात् पञ्चाग्निविद्यायां ब्रह्मणोऽहंग्रहणस्य दुर्लभतया न तन्निष्ठाना स्वाभाविकब्रह्मानु- भवः इति ॥ कार्याधिकरणदीपे पञ्चाग्निविदां ब्रह्मात्मकात्मप्राप्तिमात्रस्य, ब्रह्मविदामेव यथावस्थितब्रह्मानुभवस्य च मुक्तकण्ठं व्यवस्थापितत्वेन पञ्चाग्निवि- दामपि स्वाभाविकब्रह्मानुभवोक्तेस्तद्विद्धत्वाच्च । तदियं तत्सूक्तिः " पञ्चाग्नि- विदो हि प्रकृतिविविक्तब्रह्मात्मकात्मस्वरूपविदः ते च तत्प्राप्य पुनर्न निवर्तन्ते । परं ब्रह्मोपासीनास्तु यथावस्थित परिपूर्ण परं ब्रह्मैव प्राप्य पुनर्न निवर्तन्ते । तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽचिनमभिसंभवंति इत्युभयविधान्भेदेनोपादायाचिरादिगतिश्रुतेरपुनरावृत्तिश्रुतेश्चैवमिति निश्चीयते " इति । अत्र ब्रह्मवित्प्राप्यस्य यथावस्थितत्वपरिपूर्णत्वादि विशेषणेन पञ्चाग्निवित्. प्राप्यस्य अयथावस्थितत्वापरिपूर्णत्वादिकं ज्ञापितम् । 'अस्यां परिषदि अयं प्रधानः' इत्युक्ते अन्येषामप्राधान्यसिद्धिवदत्राप्युक्तार्थसिद्धेः । तस्मात् पञ्चाग्नि- विदः स्वाभाविकब्रझानुभववैधुर्वेण मुक्तिपदशक्यतावच्छेदककोटौ स्वाभाविक. ब्रह्मानुभवत्वस्यापि निवेशे पञ्चागिवित्फले मुक्तिव्यवहारभङ्गप्रसङ्गो दुर्वार एव । किञ्च केवल भेदोपासनसाध्यायां भेदमुक्तौ सामीप्यलक्षणायां अविभागे- नानुभवलक्षणब्रह्मानुभवामावस्य तत्क्रतुन्यायसिद्धतया तत्रापि मुक्तिव्यवहारभङ्ग- प्रसङ्गो दुर्वार एव । न च - " योऽन्या देवतामुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मि - ·८ मुक्तिपदशक्तिवाद न च- " " न स वेद अकृत्स्नोह्येष." इति निषेधात् भेदेनोपासनमेवासिद्धमिति शङ्कयम् । असिद्धत्वे तन्निषेधायोगात् । योऽन्या देवतामुपास्ते' इति प्रसिद्धवत् निर्देशायोगाच्च ॥ अन्यतः प्राप्तमुपासनमनूध शास्त्र निषेधतीति शक्य वक्तुम् । कळञ्जभक्षणादिवदुपासनस्यान्यतः प्राप्त्यसभवेन शाश्रेणैव प्राप्तः वक्तव्यत्वात् । न च - शास्त्रप्राप्तमेव शास्त्रं निषेधयेत् । तथा सति शास्त्रस्य विप्रलम्भकत्वापातात् । तस्मात् “ अपशवो वा अन्ये गो अश्वेभ्य. इत्यत्रापशुशब्दवत् प्रकृते “न स वेद” इत्येतद्वाक्यमपि केवलभेदोपासनस्या- प्रशस्तवेदनत्वमभिदधत् सत् अभेदोपासनविधेरर्थवादता लभते इति भेदोपासनं प्रामाणिकनेव । ज्ञापितश्चैतदुपासनसद्भाव. तत्फलभूतायथावस्थितप्राप्तिसद्भाव- श्चात्मत्वोपासनाधिकरणपूर्वपक्षभाष्ये “ यथावस्थितञ्च ब्रह्मोपास्यम् । अयथोपासने प्राप्तिरप्ययथाभूता स्यात् । यथा ऋतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति " इति न्यायात् । उपपादितञ्चदमेव पञ्चाग्निविदामयथावस्थित- प्राप्तिज्ञापकेन पूर्वोदाहृतकार्याधिकरणदीपवाक्येनापि ॥" ननु- न वय केवलभेदेन ब्रह्मोपासनं नास्तीति वदामः । कितु - तस्य मुक्तिसाधनत्वं नास्तीत्येतावन्मात्रमेव । अत एवायथोपासने प्राप्तिरप्य. यथाभूता स्यादिति भाष्यश्रुतप्रकाशिकाया " 'अयथाभूता स्यात्' इति - ससारित्वप्राप्तिस्स्यात् , इत्यर्थः ।" इत्यनुगृहीतम् । तरूात् केवल भेदोपास- नस्य सासारिकत्रिवर्गफलार्थत्वान्न सस्य मुक्तिसाधनत्वं प्रामाणिकमिति चेन्न । तर्हि पाग्निविद्याया अपि मुक्तिसाधनत्वाभावप्रसङ्गात् । तस्या अपि केवल. दोपासनात्मकत्वात् । तत्रात्मत्वेन ब्रह्मानुसन्धानमस्तीति चेत् - किन्तेन ! आत्मत्वेनानुसन्धानत्यैव भेदानुसन्धानात्मकत्वेन " पृथगात्मानं प्रेरितारश्च मत्वा" इत्यादि अतिसिद्धत्वात् । स्वशरीरं प्रति स्वस्थात्मत्वेनानुसन्धानस्य विवेक-

·मुक्तिगदशक्तिवाद:
रूपतया भेदानुसन्धानात्मकत्ववत् , स्वं प्रति ब्रह्मणः आन्मत्वानुसन्धानम्यापि
जीव-परविवेकात्मकत्वेन भेदानुसन्धानरूपत्वात् । अनुगृहीतच - "आन्मति-
तूपगच्छन्ति " इत्यादि सूत्रभाष्यान्ते - पृथमन्मानं प्रेरितारञ्चमन्त्रति
पृथक्त्वानुसन्धानविधानम् ' इति । “स्वशरीरात् स्वात्मनोऽधिकत्वानुसन्धानवन्
स्वात्मनोऽपि परमात्मनोऽधिकत्यानुसन्धान्नत् पृथक्त्कनुसन्धानविधानञ्च रक्षितम्"
इति च । तस्मात् पञ्चाग्निविदामात्मत्वेन ब्रह्मोपासनसद्भावेऽपि तस्यापि केवल
भेदोपासनात्मकत्वात् भेदोपासनस्य मुक्तिसाधनस्वाभावनियमे पञ्चाग्निविद्याया
अपि मुक्तिसाधनत्वाभाचप्रसङ्गो दुर्चार एव !!
तहिं - श्रुतप्रकाशिकासूक्तेः कोऽर्थ इति चेत् - अग्निर्माणवकः
इतिघदयथावस्थितप्राप्तेः संसारतुल्यतया तद् ज्ञापनाथों गौणोऽयं निर्देशः ।
अन्यथा - भेदोपासनफलतथा सर्वसंप्रतिपन्नस्य कैवल्यस्य संसासनतर्भावज्ञापकेन
जीवनमुज्जीवनम्- संसारोन्मोचनम् । समिति कैवल्यव्यावृत्तिः" इति स्व.
बचनेन साकं विरोधस्य दुरूद्धरत्वापात्तात् । अपि च ----
भेदेन वाप्यभेदेन मिश्रेणैव चतुर्मुख !
त्रिधैव मुक्तिरुदिता भेदे कैकर्यलक्षणा ॥
मुक्तियथेह लोकेषु परिचर्यापरा नराः ।
देवस्य तद्वदेवैते वैकुण्ठे परमात्मनः ।।
लोके तस्य समीपस्था मुक्तात्मानस्समाहिताः ।
क्सति किकरास्सन्तः तत्प्रसादपरास्सदा ॥
अभेदमुक्तिरत्यन्तसैक्यं स्यात्परजीवयोः ।
आत्मनो भावना चैत्ये सोऽहमित्येवमात्मिका ॥
मस्यैवमैक्यतापत्तिः जीवात्मपरमात्मनोः ।
सिद्धान्ते मिश्ररूपे तु भेदे स्थित्वार्चनादिभिः ।।

·१० मुक्तिपदशक्तिवाद .. च - " " तोषयित्वा परं देवं ततो युक्तसमाहितः । विज्ञानेनैकतानेन परमात्मनि चिद्घने ॥ ऐक्यं प्राप्नोति सा मुक्तिरुक्ता मायुज्यलक्षणा ।' इति पाद्मसहिताज्ञानपादाष्टमाध्यायवचनैः भेदाभेदमिश्ररूपमुक्तित्रैविध्यस्य, तासा मुक्तीना तन्क्रतुन्यायात् तत्तदनुगुणकृतिसाध्यत्वस्य, तत्र भेदमुक्ते. वैकुण्ठे तु परे लोके " इत्युक्तमुक्तप्राप्यदिव्यनगरावच्छिन्नसामीप्यलक्षणत्वस्य, सर्वलोकसाधारणस्वार्थककर्यलक्षणकेवलभेदोपासनादिभगवदाराधनसाध्यत्वस्य मुक्तकण्ठं प्रतिपादितत्वेन सामीप्यादिभेदमुक्तस्ससारान्तर्गतत्वोक्तिर्दुरुक्तिरेव । एतेन लोकेषु विष्णोनिवसति केचित् समीपमिच्छन्ति च केचिदन्ये । भन्ये तु रूप सदृशं भजन्ते सायुज्यमन्ये स तु मोक्ष उक्तः ॥ इत्यत्र सालोक्यादिषु मुक्तित्वाश्रवणमात्रेण तेषां तदनन्तर्भावसिद्धिरिति केषा- ञ्चित् शङ्का दूरोत्सारिता । " लोके तस्य समीपस्थाः मुक्तात्मानः” इति पूर्वोदाहृतवचनेन सामीप्यादेर्मुक्तित्वोक्ते. । “ मोक्ष सालोक्यसारूप्यं प्रार्थये न कदाचन । इच्छाम्यहं महाभाग सायुज्य तव सुव्रत ।" इति जितन्तावचनेन सालोक्यादीनामपि मोहान्तर्भावसिद्धेश्च ॥ " स तु मोक्ष उक्त.” इति वचनैवैतेषा वचनाना बाध- श्शक्यशङ्कः । अन्यथासिद्धस्य बाधकत्वायोगात् । “स तु मोक्ष उक्तः इत्यस्य अन्यो मोक्षो नोक्त इत.पूर्व तव मयेत्यर्थपरत्वेनाप्यन्यथासिद्धेस्सु- वचत्वात् । किञ्च - नास्मिन् वचने सालोक्यादिकं न मुक्तिरित्युच्यते । येनानेन वचनान्तरबाधश्शक्येतापि सायुज्यमात्रस्य मुक्तित्वोक्तिबलेन अन्येषां मुक्तित्वं न्यायसिद्धमित्युक्तिरपि दुरुक्तिरेव । वचनविरोधे न्यायान. प्रत्युत्त सत्यपि सालोक्यादीनां मुक्त्यन्तर्भावकण्ठोक्ति. नच " वतारात ।

·मुक्तिपदशक्तिवाद: अन्यच्च मद्वचनान्तरे तस्यैव बाधस्यात् । न पाममंहिता जितन्तावचनयाः । “पाञ्च- रात्रं सर्वत्रैव प्रमाणं " इत्युक्तप्रमाणतम श्रीपाञ्चरात्रसारवचनस्य, तेनैव तत्र तत्र मन्त्रतया विनियुक्तस्य खिलऋक्जितन्ताह्वयमनुवचनस्य चात्यन्तप्रबलतया ता. भ्यामेव तद्विरुद्धानां बाधनीयत्वात् । तस्मात् भेदोपासनसाध्यायाः भेदमुक्तः प्रबलप्रमाणसिद्धतया प्रामाणिकैर्दुरपह्नवत्वेन मुक्तिपदशक्यतावच्छेदककोटौ स्वा- भाविकब्रह्मानुभवत्वस्यापि निवेशे तत्र मुक्तिन्यवहारभङ्गप्रसङ्गो दुर्वार एवेति ॥ ब्रह्मानुभवस्यापि मुक्तिशब्दशक्यतावच्छेदकत्वे ब्रह्मानु- भवविधुरतया सर्वसंप्रतिपन्ने कैवल्ये मुक्तिशब्दव्यवहारभङ्गप्रसङ्गो दुर्वार एव । न चायमिष्टः प्रसङ्गः इति वक्तुं शक्यम् । “ मुक्तानां परमा गतिः " इति पञ्चमवेदसारभूतसहस्रनामाध्यायवचनात् ' 'मुक्तानामेव केषाञ्चिदर्वाचीना गति- र्गम्यते । श्रूयते च निर्मुक्तजरामरणकैवल्यलक्षणा, " जरामरणमोक्षाय मामा- श्रित्य यतन्ति ये" इति संसारपरमपदयोर्मध्ये तेषां स्थानञ्च, “ योगिनाममृतं स्थानं स्वात्मसंतोषकारिणां” इत्यादि तद्भाष्यवचनात् , " स्वात्मानुभूतिरिति या किल मुक्तिरुक्ता” इति श्रीवत्साङ्कमिश्रवचनात् , “जीवनमुज्जीवन-संसारो- न्मोचनम् ; समिति कैवल्यव्यावृत्तिः इति श्रुतप्रकाशिकाचार्यवचनात् , मुक्तिः कैवल्यनिर्वाण" इति कोशस्द्धिसमाख्याबलाच्च तत्र प्रामाणिकानां मुक्तित्वव्यवहारस्य दुरपह्नवत्वेन तदयोगात् ॥ 'चतुर्विधा मम जना भक्ताः एव हि ते श्रुताः । तेषा. मैकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः। अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारि- णाम् । ये तु शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः । सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु मोक्षभाक् । " इति वचनैः पूर्वो कवचनानां बाधश्शयः । अन्य- थारिद्धैरेतैः तबाधायोगात् । नपत्र 'कैवल्यं न मोक्षः' इति कण्ठोक्तिः श्रूयते । त्रिविधभक्तत्वावच्छेदेन च्यवनधर्मत्वं श्रूयते इति चेत् - किन्तेन ? कैवल्यार्थिनः तत्त्रिविधभक्तान्तर्भावासिद्धेः ॥ 3B न च- ·१२ मुक्तिपदशक्तिवाद RE " चतुविधा भजन्ते मा जनास्पुकृतिनोऽर्जुन । आतों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥” इति, गीतोक्त चतुर्विशधिकारिणामेवात्रापि प्रत्यभिज्ञानात् । तत्र ज्ञानिशब्दनिर्दिष्ट- स्यैवात्र एकान्तिप्रतिबुद्धशब्दाभ्या निर्देशः इत्यौचित्याद्वक्तव्यत्वेन ज्ञानिव्यति- रिक्तस्य कैवल्यार्थिन. अत्रोक्तत्रिविधभक्तान्तर्भाव. एव सिध्यतीति चेन्न । देवान् देवयजो याति पितृन् यांति पितृव्रताः । भूतानि याति भूतेज्या. यांति मद्याजिनोऽपि माम् ॥” इति श्रीगीतानवमाध्यायोक्तचतुर्विधाधिकारिणामेवात्र प्रत्यभिज्ञानात् । तथाहि चतुर्विधा मम जनाः भक्ता एव हि ते श्रुताः। " इत्यनेन, “येऽयन्यदेवता- भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥" इति वचनार्थः प्रत्यभिज्ञायते । “तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते चैवानन्यदेवताः इत्यादिना, "अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जनाः पर्युपासते । तेषा नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहं ॥” इति वचनार्थः प्रयमिज्ञायते । “ये तु शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः । सर्वे च्यवनधर्माणः” इत्यनेन, "अह हि सर्वयज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु माममिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥” इति वचनार्थः प्रत्यभिज्ञायते | "प्रतिबुद्धस्तु" इत्यनेन “ अभिजानन्ति तत्त्वेन" इत्युक्त- ममिज्ञानं प्रत्यभिज्ञायते । तस्मान्नवमाध्यायोक्तचतुर्विधाधिकारिणामेवात्र प्रत्य- भिज्ञापकबाहुल्यात् प्रतिबुद्धव्यतिरिक्तत्रिविधाधिकारिणा देवतान्तरपरत्वज्ञापकस्य "ते चैवानन्यदेवताः ” इत्यस्याष्टमाध्यायोक्तभगवदेकपरचतुर्विधाधिकारिप्रत्य- भिज्ञाभञ्जकत्याच नात्र कैचल्यार्थिनः प्रतिपादनमिति नानेन कैवल्यमोक्षान्त - वज्ञापकवचनबाधः इति । अनुगृहीतञ्च यामुनाचार्यैरष्टमाध्यायोक्ताना चतुर्विधाधि- ·मुक्तिपदाक्तिवादः कारिणानकान्यांशे तौल्यम् । “ऐकान्यं भगवत्यषां समानमधिकारिणाम्” इति ।। अथास्तु वा अष्टभा यायोक्ताधिकारिचतुष्टयम्यैव अत्र प्रत्यभिज्ञानम् । तथापि नानुपपत्ति: । कैवल्यमुक्तिवस्य निरपेक्षप्रमाणान्तरसिद्धत्वेन प्रत्यभिज्ञा- दिसापेक्षम्यास्य नहायकवायोगात् । उक्त पायोचरखण्डे चतुस्लिंशेऽध्याये- "विरजापरमव्योन्नोरन्तरं केवलं स्मृतम् । तत्स्थानमुपभोक्तव्यमव्यक्तब्रह्मसेविनाम् ॥ स्वात्मानुभवजानन्दमुखदं कवलं पदम् । निश्श्रेयसं च निर्वाणं कैवल्यं मोक्ष उच्यते ॥ श्रीशांघ्रिभक्तिसेवेकरसभोगविवर्जितम् ॥ इत्यादिना कैवल्यस्य मोक्षान्तर्गतत्वं । अत्र “निश्श्रेयसञ्च निर्वाणं कैवल्यं मोक्ष उच्यते " इति मोझवाचकानं बहूनां पर्यायशब्दानां प्रयोगस्य केवल्यविषय- मुक्तित्वव्यवहारमुख्यतास्थापनकप्रयोजकत्वेन तस्य मोक्षान्त वो दुरपह्नव एवेति तत्र तद्व्यवहारभङ्गप्रस्ङ्गोऽनिष्ट प्रसङ्ग एव ।। श्रीर्गाताभाष्ये कैवल्याथिप्राप्यविषयस्य " अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाह: परमां गतिम्" इति वचनगतस्याक्षरशब्दस्य " कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इति वचनगतकूटस्थाअरशन्देकार्थतया व्याख्यानात् । श्रीवेदान्त- दीपादौ "यूटस्थो मुक्तस्वरूपम् ” इति तद्वचनगतकूटस्थशब्दस्य मुक्तवाचितया व्याख्यानाच्च कैवल्यं मुक्तिरेवेति सिद्धम् ॥ किञ्च " अक्षरं ब्रह्म परमं " इत्याद्यष्टमाध्यायवचनभाष्ये कैवल्या- र्थिनां प्रकृतिविनिर्मुक्तात्मस्वरूपस्यैव प्राप्यतया वेद्यत्ववचनात् । आत्मसंबन्धि- भूतसूक्ष्मतद्वासनादीनां त्याज्यतया वेद्यत्ववचनात् । " मुमुक्षुभिः ज्ञातव्यम्" इति तेषां मुमुक्षुत्वव्यपदेशाच्च सिद्धं कैवल्यं मुक्तिरेवेति ॥ "मूर्ध्नि आघायात्मनः प्राणं मनो हृदि निरुध्य च । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ॥ अपि न - ·मुक्तिपदशक्तिवाद अपरञ्च इत्यष्टमा यायवचने ' आत्मनः प्राश मझ्याध य” इति मूर्धन्यनाच्या निष्क्र. मणावगमेन तस्य “ शतश्चैका च हृदयस्य नाच. तासा मूर्धानममिनिस्सृतका । त्यो मायन्नमृतत्वमेति इति मोक्षकनियतत्वात् तस्य मूर्धन्यनाडीनिष्कमानाप कवन्य चन्द्रिकायामङ्गीकृतत्वाच्च तहलेन तत्सिद्धेश्च ॥ कैवल्यार्थितामपुनरावृत्ते श्रीगीताभाष्ये व्यक्तमनु गृहीत- त्वेन तस्याश्च " शुक्लकृष्णे गती ह्ये ते ज.तश्शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्ति- मन्ययावतते पुन ” इत्यष्टमा यायवचनेन अचिरादिगत्यसाधारण्यसिद्ध्या तम्याश्च मोक्षासाधारणत्वेन तद्वलेन रत्सिद्धेश्च । तम्मात् कैवल्ये मोक्षत्र्यवहारस्य प्रामा. णिकदुरपह्नवत्वेन मुक्तिपदशक्यतावच्छे ककोटी स्वाभाविकब्रह्मानुभवत्वस्यापि प्रवेशे तत्र मुक्तिव्यवहारभङ्गामङ्गो दुर्वार एवेति ।। किञ्च - स्वाभाविकब्रह्मानुभवत्वस्य मुक्तिपदशक्यतावच्छेदकान्तर्भाव वदन् वादी प्रव्य, । " तस्य कि प्रयोजनम् " इति । न तावत् परमव्यावृत्तिः प्रयोजनम् । ससारनिवृत्तिस्वरूपभेदमात्रेणेव तत्सिद्धेः । न हि परस्ससारनिवृत्तेः परमसाम्यलक्षणत्वादिकमभ्युपगम्यते । तदभ्युपगमे वा तन्य भोज्य मुक्तिपद- शक्यतावच्छेदकचाङ्गीकारमात्रेण न तव्यावृत्ति सिध्धेत् । तेनापि तदभ्युपगम- सभवात् । तस्मात् ससारनिवृत्तिस्वरूपभेदमात्रेणैव परमतव्यावृत्त्या नात्र तत्प्रयो- जनम् । अथ - नापि मोक्षव्यवहारादिप्रनझादिपरिहारः । ससारनिवृत्तेस्त्वमते स्वाभाविकब्रह्मानुभवव्यायचेन व्यापकधर्मेण व्याप्यातिव्याप्त्यादिवारणासभवात् । केषाश्चिसिद्धान्ते ब्रह्मानुभवरहिते कैवल्यादौ ससारनिवृत्तिसत्त्वेन तत्रातिप्रसङ्गवारणमेव तय प्रयोजनमिति वाच्यम् । तन्मते तत्र मुक्तिव्यवहार- स्यापीरत्वेन तदयोगात् ॥ तस्मात् सर्वसप्रतिपन्न ससारनिवृत्तित्वमेव मुक्तिशब्दशक्यतावच्छेदकं, नान्यदर्पति पूर्वोक्तास्त्रधिकरणभाष्यस्य मुक्तिस्वरूपप्रदर्शनमात्रपरत्वात् , अविद्या- निवृत्तिरेव मोक्ष इति जिज्ञासाधिकरणभाष्यमेव मुक्तिशब्दशक्यतावच्छेदक. नच ·मुक्तिपदाक्तिवाद: शिलापन ति पूर्वोतं तिगेलाय य.दिकनिवृरिलमेव मुक्तिशमशक्य- तावच्छेदकम् । अत्र तिरोधायकचं नाम वायोज्यन्वनंबन्ध बच्छिन्नाधेयत्ता- संवन्धे । तिरो वानविशिष्टयम् । तिरोपानं नाम झानगतङ्कोचात्मकावस्था- विषः । नाहशाचित्सम्बन्धवृित्तित्वं काम नाहशाचिन्निष्ठतिरोधायकतावच्छेदको यसम्बन्धः तप्रतियोगिक वसन्वम् । तथा च विरजालानकालीन मूक्ष्मशरीर. सम्बन्ध मे लक्षणसमन्वयः । तत्सम्बन्धन्य नहान्नम्वरूपतिरोबायकत.यां मूहमा- चिन्निछायामवच्छे कत्वात् । अत्र बन्दकालीनन्धृतशरीरसम्बन्ध-वंसमादायाति- प्रसङ्ग वारणाय तादृशामिसंसर्गसे निदत्व पि विवक्षण.यम् । निश्शेषत्वं नाम स्वयमानाधिकरण व प्रतियोगितावच्छेदका निसन्तासमानकालीनत्वम् । अत्र स्वपदं 'वंसपरम् । तथा च बन्धकालीनदेहरूम्बन्ध-वंतस्य स्वसमानाधिकरणः समानका क्रीनश्च यन्सूदनशरीरसम्बन्धः तन्य म्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतो योऽ चिन्निष्ठतिरोधायफतावच्छेदकत्वरूपो धर्मः । तदवच्छिन्नत्वात् । तमादाय बन्धनायां नातिप्रसङ्गः ॥ (बसमानाधिकरणतिरोधायकाचित्संसर्गासमानकाल ना- चिसंसर्ग:वसन्तं मुक्तिशशक्यतावच्छेदकं इत्युक्तं भवति ।। इन्न्नु चन्द्र इव राहोर्मुम्बात्प्रमुच्य धूवा शरीरमकृतं " इत्यादि श्रुतिवारस्यानुसारान्नोझदशायामात्ननोऽचिद्विश्लेष एव । नाचिदंश वंसोऽपाति पनाभित्रायेण संसर्ग:मपर्यन्तानुधावनम् । चित्संसृष्टाचिदंशस्य चिद्विश्लेष एव नाश. इ.ते रझे तु तिरोबायकाचि-इंस एव मोक्षः । स यद्यपि प्रतियोगि- नामधेन आचिह्नतः । तथापि देशिकविशेषणतासम्बन्धेनैव तस्य मुक्त इति व्यवहारप्रयोजकत्वान्नानुपपत्तिः । चिद्विदलेषजनितचित्संसृष्टाचिद्धंसस्य चिद- वच्छेदेनैव जायमानत्वात् । अत्रापि संसारदशायामतिप्रसङ्गवारणाय तिरोधाय- काचिदनवच्छिन्नत्वेन 'वंसो विशेषणीयः । तथाच स्थलशरीरध्वंसस्य बद्धेषु तथा च ·मूक्ष्मावच्छेदेनैव जायमानत्वात् नातिप्रसगः । चरमशरीरध्वंमाना शुद्धस्वरूपा. वच्छेदेनैव जायमानत्वान्नाव्याप्तित्सभवो वेति सर्वमवदातम् । यत्तु कैश्चिदुक्तम् – स्वसामानाधिकरण्यस्वसमानकालीनत्वोभयसबन्धेन कर्मप्रागभावविशिष्टान्यो य. कर्मध्वंसः स्वसामानाधिकरण्यस्वोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन तद्विशिष्टानन्दत्वं मुक्तिपदशक्यतावच्छेदकमिति तचिन्त्यम् । विशेष्यवैयर्थ्यात् विशेषणेऽपि कर्मध्वंसे कर्मविशिष्टान्यत्वनिवेशनेनैव सामञ्जस्ये प्रागभावपर्यन्तानु- धावनवैयर्थ्यात्। चरमकर्मकालीनोपान्त्यकर्म-बंसमादाय बद्धदशायामतिप्रसङ्गाच्च । किञ्च उन्धानकाल एव सर्वकर्मध्वंसस्य “साम्पराये तर्तव्याभावात्" इत्यादि सिद्धन्वेन तद्दशायामतिप्रसनाच्च । न च तदानीं मोक्षव्यवहारः प्रामाणिकः । " तदापीतेन्ससारख्यपदेशात् " इति मूत्रेण देशविशेषावच्छिन्न. ब्रह्मप्राप्तिपर्यन्त ससारख्यपदेशोक्ते. । तस्मादस्मदुक्तं तिरोधाय काचिदनवच्छिन्न- तादृशाचिद्धमत्वरूपससारनिवृत्तित्वमेव अनुगतमनतिप्रसक्तं लघुभूतं सर्वसंप्रतिपन्नं चेति तदेव मुक्तिमोक्षादिशब्दशक्यतावच्छेदकं सर्वैरादरणीयं इत्यास्तां विस्तरः ।। ननु - अनेकार्थकल्पनायोगात् भगवच्छन्दवत् मुक्तिशब्दस्यापि कुत्र- चिन्मुख्यत्वं तदन्यत्र गौणत्वमेवेति किमिति नाभ्युपगतमिति चेत् भ्रान्तोऽसि । न ह्यत्र योगवृत्तनिमित्त्मन्यते ; येनात्र भगवच्छन्नन्यायावतारस्स्यात् । किन्तु मुक्तिमोक्षामृतनिर्वाणनिश्श्रेयमादिमुक्तिरूढसर्वपर्यायसाधारण रूढिप्रवृत्तिनिमित्त. मेव । यथा शरीरतन्वाकाररूपादिसर्वपर्यायसाधारण रूढिनिमित्त पृथक्सिद्धाधा- राधेयभावादिकं तद्वत् ॥ तथा च मुक्तिमोक्षादिशब्दाना कैवल्यादिष्वपि मुख्यतायाः पामोत्तर- खण्डादिसिद्धन तत्र सर्वत्रानुगतमनतिप्रसक्तं च यत्तदेव मुक्त्यादिशब्दरूढि. निमित्तं वक्तव्यमिति यथोक्तमेव तदुपपन्नतरमिति सर्व समञ्जसम् ॥ श्रीवाधूलमहाचार्यचिन्तासन्तानजन्मना । श्री श्रीनिवासदासेन कृतेयं कृतिरेधताम् ॥

·No text on this page.