·Publisher:
S. S. Wodeyar, M. A., LL, B.
Registrar, Karnatak University,
Dharwar,
Price: Rs 10/-
Copies 1000
August, 1968
Karnatak University, Dharnar.
Pontet,
DV. Ambekar,
Aryabhushan Press
915/1 Shivajinagar,
Poona +

·DEDICATED
TO
Dr. A. S. Adke B E MIE Ph.D.
Vice Chancellor
KARNATAK UNIVERSITY DHARWAR
in token of
high regard and gratitude
for his kind interest in and encouragement of
Sansknt Studies

·Preface Sāyana's Subhāsita-Sudhānidhi has attracted the attention of scholars, particularly historians, for a half-century providing as it does, through its colphon, source-material for the reconstruction of the early bistory of the Vijayanagar kingdom The first reputed king well known to history is Harihara I What is not so well known is that he owed his greatness partly to the prowess of his brother Kampa and that the eastern districts of the empire were entirely under the command and rulership of Kamparāja If the Empire of Vijayanagar stretched from the Western Ocean to the Eastern Ocean, Kamparāja s contribution in this direction was of no mean order Sayana was the trusted counsellor and chief minister, first under Kampana and then under his son Sangama II, until he assumed a similar office later under king Bukka I and, in course of time, under Harihara II This work contains several verses in eulogy of Kampana and calls him purvapascima-samudrādhipata It is a pity that while the colophon is so often quoted, no one has brought out an edition of the work up to date Partly, this may be due to the paucity of complete manuscripts I was tempted to take up this work for publication when I found a complete manuscript of what was called subhasitasudhanidbi by Sayana in the Maharaja s Sanskrit College Manuscript library attached to the Mysore Palace When I read through the transcript of this manuscript bearing No 1904 I was surprised to find that it was only an abridgement of Sayana s original work by some later hand whose identity is unknown The manuscript however contained all the four sections namely Dharmapanan Arthaparvan, Kamaparvan and Moksaparvan The manuscript is in old palm leaves and written in Nandinagari characters The leaves are old and broken but without lacunae I next approached the Mysore Onental Research Institute and compared my text with another manuscript of the same ·11 Subhasıta-Sudhānidhi-Sangraha in Telugu characters, No 1827, and corrected my text Only a few variant readings were there to be noted None of these Sangraha manuscripts contain the colophon mentioning Sāyana's relation to Kampana At this stage, I found in the same library another fragment of a manuscript of the original Subhāsıta-Sudhānıdhs. No 454, in Grantha characters The palm leaves are very broken, many lacunae are found The first few leaves are lost and again forty leaves are missing in the middle When I was very much struggling with it, I got references to a manuscript of the same, No 12138, in the Descriptive Catalogue of Sanskrit manuscripts in the Government Manuscript Library, Madras (VOL XX, PP 8105-8108) But a comparison of the headings showed that this was nothing but a transcript of the Mysore fragment No 454 containing most of the Arthaparvan only The Arthaparvan is complete and ends with the well-known colophon इति पूर्वपश्चिमसमुद्राधीश्वर - अरिरायविभाल - श्रीसम्परायमहाप्रधान - भारद्वाज- वशमौक्तिक-मायणरत्नाकरमुधाकर - माधवारपतरुसहोर-- सायणाचार्य विरचिते सुभा- वितमुधानिधावर्थपर्व सम्पूर्णम् ॥ I searched again the different manuscript catalogues and found that in the Adyar Library there was a transcript of Sayanız a-Subhāstam bearing No TR 352 There was also R 797 in the Madras descriptive catalogue These two contain some more portions in the Dharmaparvan and Kāmaparvan Strangely enough these also turned out to be transcripts only from an earlier Mysore Manuscript from Belür They begin with dambhapaddhati and there are big granthapātas in rāja-laksana-paddhati and rājacātupaddhati, There is the well-known colophon at the end of Artharrvan also and it breaks off in the middle of Saradvarnana etc 19 Waals to the help of frends, Sw S Narayanaswa. of Mysore, Sri Paramesvara Aithal of Madras and authorites of the Manuscript libranes mentioned above, able to get transcribed material which I am now placbefore scholars ·111 Though the text has been collated carefully and im. portant variants noted in the footnotes, some corrupt readings and lacunae have remained because of the inadequate nature of the manuscript material Unlike other Sanskat anthologists, neither Sāyana nor his anonymous Sangrahakāra has bothered to indicate the names of the sources from which the verses have been taken In the nature of things. this editor has to content himself with tracing only a few of them to their sources For portions of text where the original is available, and also confirmed by the Sangraha, this edition may be taken to represent a fairly correct version Regarding other portions, the text given is of the onginal where available, and where not available, only of the Sangraha Thus the Sangraha is wholly given in this text with additions of the original where possible And perhaps, for a fuller text, we have to wait for the discovery of fresh manuscripts Dharwar August 16, 1968 K KRISHNAMOORTHY ·CONTENTS Pages Preface Introduction Date of Subhâsıta-Sudhānidhi -Life of Sayana- Works of Sâyana - Sāyana as an anthologist 1-16 - -- - - - - सुभापितसुधानिधिः धर्मपर्व मङ्गलाचरणम् उपोद्घातपद्धति प्ररोचनापद्धति नमस्कार- पद्धति आशी पद्धति -विप्रप्रशसापद्धति - वेदप्रशसापद्धति हितोपदेशपद्धति आचारपद्धति अनाचारपद्धति धर्मपद्धति - अधर्मपद्धति सत्यपद्धति -असत्यपद्धति दानपद्धति अदानपद्धति तप पद्धति • अहिंसापद्धति क्षमापदति दयापद्धति दमपद्धति शीलपद्धति गृहस्थधर्मपद्धति ---पतिपद्धति साध्वीपद्धति --विद्वत्पद्धति अज्ञपद्धति सज्जनपद्धति दुर्जनपद्धति कलिपद्धति दम्भपद्धति कर्मप्रशसापद्धति -विधिप्रशसापति -दुर्विधि पद्धति - मृत्युपद्धति -- धर्मसकरपद्धति अर्थपर्व विषय प्रतिज्ञापति राजरक्षणपद्धति -राजप्रशसापद्धति असदाजपद्धति अराजकपद्धति - राजविद्यापद्धति आज्ञा पद्धति वृद्धसेवापद्धति नितेन्द्रियपद्धति अजितेन्द्रिय- पद्धति विनयपद्धति अविनयपद्धति उत्साहपद्धति प्रभुशक्तिपद्धति मन्त्रपद्धति कामजयपद्धति -मोधप्रशसा पद्धति -माधनिन्दापद्धतिः-लोभपद्धति -स्त्रीनिन्दापद्धति यतपक्षति मृगयागुणा मृगयानिन्दापद्धति पानदोष- पद्धति वापारज्यपद्धति दण्डपादप्यपद्धति अयंदूषण पद्धति कृषिपद्धति भयापद्धति -साहसपद्धति मान- - - - ·- -- - पद्धति प्रमादपद्धति दिवास्वप्ननिन्दापद्धति परिवाद परति राजवृत्तपति -~-दिनचर्यापद्धति - करादानपद्धति आत्मरक्षापद्धति - राज्यरक्षापद्धति कण्टकशोधनपद्धति रोकरञ्जनपद्धति कीर्तिपद्धति असीर्तिपतति -राजचाटु पद्धति -पुरोहितपदति - दुष्पुरोहितपदति –दा स्थपद्धति वैद्यपद्धति असदैद्यपद्धति कविप्रशसापदति कुकविनिन्दा पद्धति काव्यप्रशसापद्धति अन्तरगनिन्दापद्धति पुत्रपद्धति असत्पुत्रपति भ्रातृपद्धति असभ्रातृपद्धति सभृत्यपद्धति -असभृत्यपद्धति विश्वासपद्धति - अविश्वास पद्धति -सूदनायकपद्धति -मन्निपद्धति -दुष्टमन्निपद्धति बुद्धिप्रशसापद्धति मन्नप्रशसापद्धति मन्त्रदेशपद्धति मन्त्र कालपद्धति --सामपद्धति भेदपद्धति -दानपद्धति दण्डपद्धति -सन्धिपद्धति • सन्धेयपद्धति -असन्धेयपद्धति सनियनिन्दापद्धति -दूतपद्धति दूटदुतपरति पति -पैरपद्धति -विग्रहपद्धति - यानपदति -सुनिमित्त पद्धति भनिमित्तपद्धति आसनपद्धति अभियुक्तप्रक्रिया पद्धति -द्वैधीभावपद्धति ----समाश्रयपद्धति राजलेखकपद्धति कायस्थनिन्दापति गायकनिन्दापद्धति -स्वर्णकारनिन्दा पद्धति --पिशुनपद्धति आधिकारिपद्धति - दुष्टाधिकारपद्धति मित्रपद्धति अमित्रपद्धति कोशसाहपद्धति कोशहानिपद्धति अर्थप्रशसापद्धति अर्थनिन्दापद्धति राष्ट्रप्रशसापद्धति - दुर्गपद्धति सेनापतिपद्धति - दुष्टसेनापति पद्धति--रथपद्धति -सारथिपद्धति -गजपद्धति अश्वपद्धति पदातिपद्धति वीरपद्धति ---वीरवादपद्धति -युद्धपद्धति ---कूट युद्धपति -धीरपद्धति -भीरुपद्धति -मानिपद्धति–मानहीन पद्धति --चीरपत्नीप्रलापपद्धति अभयदानपद्धति -महत्पद्धति -लधुपद्धति कुतापद्धति -उदारपद्धति कृपणपद्धति लक्ष्मी प्रशसापद्धति लक्ष्मीनिन्दापद्धति राजसेवापद्धति रानसेवानिन्दापद्धति - दारिद्रयनिन्दापद्धति आशापदति तृष्णापद्धति -याचापद्धति -रासर्गगुणपद्धति - ससर्गदोपपद्धति -सामान्यपद्धति भन्यापदेशपद्धति सङ्कीर्णपद्धति - - - - - - ४९-२०२ कामपर्व - वेश्याप्रशसापद्धति वेश्यानिन्दापद्धति पुरप्रशसापरति -- ·111 - - - -- - समुद्रपद्धति पर्वतपद्धति - सरित्पद्धति वसन्तपद्धति मलयानिलपद्धति • ग्रीष्मपद्धति -प्रपापद्धति वर्षापद्धति शरत्पद्धति हेमन्तपद्धति शिशिरपद्धति पादादिवर्णन पद्धति यौवनारम्भपद्धति उद्यानपद्धति पुष्पापचय पद्धति मध्याहपद्धति -सरित्पद्धति -सलिलसेउनपद्धति अलङ्कारपद्धति अस्तमयपद्धति अभिसारिकापद्धति चन्द्रोदयपद्धति कलङ्कपद्धति - दूतीपद्धति ---यानपद्धति मानपद्धति मानिनीवाक्यपद्धति मानिनी प्रमादपद्धति मधुपानपद्धति रतारम्भपद्धति रतिपद्धति विपरीतरति पद्धति रतिकलहपदति रत्यनुनयपद्धति विरहिण्यवस्था पद्धति -विरहिणी आलापपद्धति -ससीप्रश्नपद्धति ---सखीवचन पद्धति विरहिमलापपद्धति -प्रभातपद्धति सूर्योदयपद्धति -शृङ्गारसकरपद्धति नातिपद्धति हास्यपद्धति -- - -- २०३-२४१ मोक्षपर्व विपयनिदापद्धति • अनित्यतापद्धति -शोक्पद्धति -सन्तोष पद्धति वैराग्यपद्धति तीर्थसेवापद्धति तापपद्धति भक्तिपद्धति - विवेकपद्धति भावनापद्धति -ज्ञानपद्धति मोक्षपद्धति -स्तोत्रपद्धति -मोहपद्धति सकर्णिपद्धति श्रीरायगुरवे नम 1 - २४२-२४८ 1-39 Index of Verses Errata 1to111 ·Report, 1915 p 37, (111) SI I 18, PCO, No 9 of 1%), Introduction Date of Subhāsıta-Sudhānidhi : Fortunately, we have epigraphic and literary evidences regarding the date, life, and personality of Sāyanācārya Sāyana played a great part both as a politician and as a scholar in founding the mighty kingdom of Vijayanagar and reviving Sanskrit learning in all its branches When the mighty house of Hoysalas collapsed in 1312 A D under the Muslim onslaughts from the North, there was a formative period of about ten years which marked the nse of the new kingdom of Vijayanagar with efforts of five brothers, Harihara, Kampana, Bukka, Märappa and Muddappa, originally the viceroys of the Hoysalas The Hindu values of life and culture inspired them to joint action, and in this they derived immense help from their guides and ministers of whom the three brothers, Madhavacārya (who later became Vidyāranya), Sāyanācārya and Bhoganātha are most significant When the eldest Madhavacarya was minister of Harihara I and Bukka I to begin with, his younger brother Sāyana held the high post of chief minister of Kampana who ruled over the Telugu region of the Nellore district, with the strong fort Udayagiri in it Rev H Heras remains our only authority on the History of Kampana and his rule i He mentions how there are a number of inscriptions eulogising Kampana and Sāyana s good administration and also a number of land grants referring to Sāyana ? One of them, the Bitragunta inscription may be quoted here तस्यानुनश्चिरमशाद्धात्री यम्पभूपतिः । याथार्थ्यमभजन्नाम यस्य कम्पयितु दिपाम् ।' 1 Rev 11 leros Beginnings of Vijayanagar Wiatry, 1) 11-14 CE (1) Lju Ind Vol V-29€, (11) Vyboru. Aroha Jopi ai 2 Hadras 3 Epi Ind 111 p 32 ·2 As Heras says, "This passage shows that Harihara and Kampana ruled both simultaneously and friendly, as both are said to have ruled for a long time and the second is not said to have succeeded the first and “Kampana raost likely died in 1355 + Already in an inscription (1346) he is styled as the Lord of the eastern and western seass Now the Subhasita-Sudhandhi mentions the same title of Kampana Therefore the composition of this work can be dated fairly accurately and narrowed down to the period 1346-1355 Life of Sāyana श्रीमती जननी यस्य सुकीर्तिर्मायण पिता। सायणो भोगनाथश्च मनोयुझिमहोदरौ । यस्य बौधायन सून शासा यस्य च याजुषो । भारद्वान कुल जन्म सर्वज्ञ स हि माधव ॥ The above verse of Madhava gives all details about Sayana's family He belonged to a very celebrated brahmin family His father was Mayana and mother Srimatı His gotra was Bhāradvaja, sūtra Bodhayana and sakha Yajus This is confirmed by inscriptions also 7 If we assume that Sayana must have been at least 30 years of age when he was asked to take charge of the chief ministership of his state by Kampana, we may arrive at Sayana s year of birth as 1316 A D His elder brother Madhava kolding office under Harihara must have been about forty at that time and his younger brother Bhoganātha about to enty There is also reference to his sister Singale who married Ramarasa 8 * Oj Citi Bitterserk U 1 789-79) I arasurasiti slun Vidl 15A l'estran l 0-7 Ili In III 118 South Indian In«cription. Vold, pro 8 ·The present work itself starts with the eulogy of Kampana and gives an autobiography of Sāyana in a nut-shell 1 * King Kampana is a moving treasure-house for the learned The whole world is like a play-ball in the hands of the Goddess, vi: his fame 2 "The king is styled as the lord of the seas not only because of his sovereignty but also because he has sealed up as it were the enemies with his royal seal 3 "His umbrella, so spotlessly white and lovely is unnoticed as it were due to the shade of the world contained withun its fold and overwhelmed by awe 4 "Beholding the Wish-fulfilling Cow tethered down by his virtues in the field of his senses only to be gifted away, the bull of righteousness was in full vigour as it were 5 "The huge earth immersed in the ocean of his fame assumed the beauty of the Great Tortoise submerged in the waters 5 * Mayana s wise son Sayana is the minister of that king It is on account of his good counsel that the snakes of the enemies do not move anywhere near 7 There is a quagmire caused in his courtyard by the overflowing waters that accompany his generous gifts, so much so that not even a bull (of nghteousness ) can lift up its foot stuck therein 6 • Sayana is mounted firmly on the throne of generosity along with the Goddess of Health, while his speech is mounted on another throne, vz, the tongues of the learned 9 "To meet him, to praise his virtues and to listen to hım delightfully, only Sesa, the Primeral Serpent, is capable.

·4
But he is to be ignored because he is only a Bhujanga (beau)
This Subhāsıta Sudhānidhi is composed by minister Sāyana
belonging to the Gotra of Bharadvāja Four are the sections
in the work, Dharma, Artha, Kama and Moksa respecuvely,
and it is a very unique collection calculated to delight the
ears of the good (verses I 11 to 12)
Sāyana's poetic powers are very well illustrated in these
verses as much as in the thirteen verses (47 59) that eulogise
9 १ वीरश्रीक्म्पराजोऽस्ति विदुषा सञ्चरनिधि ।
यत्कीर्तिकामिनीहस्ते ब्रह्माण्ड कन्दुकायते ॥
२ समुद्रामुद्रितान् कृत्वा प्राय प्रत्यर्थिपार्थिवान् ।
समुद्राधिपतिर्योऽभूत् नाम्दुधीशतया परम् ।।
३ यस्यातपन विमल श्यामाकारमलक्षितम् ।
तदन्तर्वर्तिवमुधाच्छायाच्छनमिवादरात् ॥
४ यत्कामकणमध्ये तु धद्धा त्यागाय सद्गुणे ।
कामधेनु समालोक्य वृष सत्त्व इवाजनि ॥
५ यस्य कीर्तिपयोराशौ मन भूमण्डल महत् ।
तदन्तर्वारिलीनस्य कूर्मस्य श्रियमावहत् ॥
६ मतिमास्तस्य राज्ञोऽभूत् मन्त्री मायणसायण ।
यन्मन्त्रेण न सर्पन्ति नित्य शनुबिले शया ॥
७ यस्य दानाम्भसा पूरै पहिले प्रागणे मुहु ।
लन पदमिवोस्त न शक्नोति वृप क्वचित् ॥
८ दानसिंहासनारूढे यस्मिन् लक्ष्म्या सह स्थिरम् ।
तभारती च विदुषा जिह्वासिंहासने स्थिता ।।
९ य द्रष्टु यद्गुणान्वक्तु श्रोतु च सतत मुदा।
शेष एवोचित सोऽपि भुजङ्गत्वान गण्यते ॥
-उपोद्घातपद्धति 2-10

·5 Kampana in the rājacātupaddhatt of Arthaparvan The last two of them are quoted and translated here (1) कम्पक्षितीशमनिश क्थयन्ति सन्त. सङ्गीतदुग्धजलधेरुदित सुधाशुम् । साहित्यमानससरोवरराजहस सवामरगनटनस्थितिसूत्रधारम् ॥ *The good declare that king Kampana is the moon sprung forth from the milky ocean of music 15 the royal swan sporting in the Mānasa lake of literature, and is the stagemanager behind the moving play of soldiers on the battlefield (2) जित्वा यन पुरत्रय सरथिको धन्वी न्यधात्साधन सर्व कम्पमहीप निश्चिनुमहे वायेव दवश्चिरात् । सूत चेतनया तुरङ्गनिर वाया रथाचा चाप धीरतया भुनेन च गुण बाण प्रतापेन च ॥ Oh, king Kampana, it looks as if Lord Siva made over to you all his equipment after defeating the demons of the three cities as a bowman in a war-chariot His charioteer is turned into your mind his horses into your lustre, his bow into your courage, his bow-string into your arms and his arrows into your valour Some of the other kings whose Prasastis appear in the same paddhats are Sundarapāndya, Arjunabhūpala, Āhavarāma, Yadupat: Ranganatha, Tikka Bhūpa, Karna Ganapati, Rāmanatha, Didhimä and Sähasänka Some of these cannot be identified historically But they must have played the role of heroes before the Vijayanagar period We thus see Sayana as a perfect court poet and an onginal author of Prasastis in the Subhasita Sudhānidhi This aspect of Sāyana s personality has not been sufficiently noticed by scholars who generally take Sāyana to be just an unreliable Interpreter of the Vedas Regarding the life of Sāyana we get some glea nings from his other works as well as epigraphs They may be briefly summarised here ·6 The Alankura Sudhanidhi of Sayana is a unique work wherein the illustrative verses under various poetic categories are in praise of Sayana himself Some of these verses might have been written partly by Sayana and partly by Bhogamatha who is said to have a sitten the Udaharanamala These verses glorify Sayana his rule and administration, his vast and profound learning in the ancient lores hus role as a teacher of Sangama II 11 and as a valant fighter on the battlefield who defeated king Champa and stormed the fortress of Garu lanagara 12 That Sāyana lived a happy home life is evident in the verses that speak of his taste for art and literature and his 10 १ सत्य मही भवति शासति सायगार्य सम्प्राप्तभोगसुखिन सक्लाश्च का । तद्वरिणस्तदपि शैलवनान्तरेषु शुष्य त्यमन्दमुखनि श्रुसिता क्षु गर्ता ।। २ रक्ष्मीस्ते म नशौर्याभ्या अहितेभ्यस्समाहिता। आता त्यागभौगा-या अद्भुत सायण प्रभो ॥ ३ मुक्तरम्पमनुस्म्पयन्महीं कम्परापरजनीशपालिता। मण्डरेषु कृतचारमण्डनस्सायणो यति मायणात्मन ॥ ४ सायणसचिवायत्त सगमराजस्य पश्य राज्यमिद । विद्याविनोदरमिक विद्वद्भिबहुमताभोग। 1 आन्वीक्षिक्यामधिविहती हर्षशोरव्युदासे मार्गोख विदधात नृणा मानवे धर्मशास्ने । सम्यक् शिक्षा सचिव गमित शैशवे सायणार्य प्रौढिं माता प्रकटयति त साइमेन्द्र प्रयोगे ॥ लोकोद्वेगकरद्विषद्विइतय प्रावोधयस्त्व प्रभो पार्थ प्रागधुनाप्यपाथममन कार्पण्यविच्छित्तय । बा येपि प्रतिबोधयस्यबादत श्रीराङ्गमःमापति बांधकाम्पद सायणाय भगव्यासावतार स्वयम् ॥ 12 १ गर्नयर धसिन्धुरघासघट्टनष्टाष्टदि- कुदस्सा इतुरङ्गहेपितरवैप्रस्ता-यघ पोदय । धातीमोटनसम्पोद्भग्भटव्याधूतधूठीभर च्छन्नव्योमपथो विनिर्मिगमिषत्युवीजये सायण ॥ (Conted on Page 107) ·7 homely vocations of tending the cow performing rites ( Contn ed fron Page No 6) • भो भो सायणमन्त्रिशासनमिद भूमौ समुटुष्यताम य य स्वामिनि सङ्गमक्षितिपतौ सवानभिना नृपा । 3 शौर्यो-लसङ्गमेश्वरमहासाम्राज्यसम्पादन प्रोद्य सायणमन्त्रिवरभसधुण्णक्षमासम्परा । गूढ आननगह्वरेपु चरतामस्मारुमत्युनते- रेभि कि घनगजितैर्मदगडे किं वा सहयै ॥ ४ अमु शमितशात्रवस्थिरभुनावलेपोदय समीक्ष्य युधि सायण समधिो भवेद्विस्मय । नखाग्रहतवैरिणो नरहरे हरस्यायवा वाम्बुनदलो सनयनमानदग्धद्विप ॥ ५ नगदीश्वरस्य जागर्ति कृपाण सायणप्रभो। रिमित्येते पृथाटोपा गर्जन्ति परिपन्थिन ॥ ६ आर्य यानापटहप्रणादानपोढनिदैस्तव सायणाय । अरण्यसिंहररिभूपतीनामाह यते चित्रगतोपि हस्ती । ७ दिश्या देटिक्भावसम्मृतमहासम्पद्विशेषोदय जित्वा चम्पनरे दमूर्नितयश प्रत्यागतस्सायण । श्रीमत्सङ्गमभूमिपाल भवतस्सवामलीलाविधौ । मानास्थितपुण्यकोरिशिवरस्साक्षी हिरण्यातक । ८ आवेस्मिताननसरोरुहमायताक्षमाजानुलम्बभुजमप्रतिमानरूप । आलोक्य सायण भवन्तममन्दकान्तिमक्ष्णोरुपैति फ्लमायतयोममाठी ॥ ९ वाले व-भ सायणस्य विजयप्रस्थान वार्ता श्रुता वक्तव्य सखि तस्य यानसमय प्रस्तावनीयो न मे। प्रस्ताव सति किं भविष्यति तदेत्यतन विज्ञायते यानाया विजयोस्तु यातु ममना स्वापावकाशे मम ॥ १० गुद्धा तवामनयनासु शुचिस्मितासु वाराङ्गनास्वपि विधत्स्व विकाय वाञ्छा। आर्योपि सन् सचिव सायण मत्सखा त्व स्वमेषु खेदयसि सनिहितो मुधैव ।। ११ क्मिय वसन्तसमय किं वा सोम किमगवान्मदन । सायणनामा सचिव स य सखि नैव केवलो मनुज ॥ १. मोय मायण इ यशषभुवनप्रायातपुण्योदय । शृगार किमु मूर्तिमान् विवशयन् विश्व स्मरो वा विभु । १३ आयोधनेवहिनकुन्तकृपाणवागराहन्यमानमपि यन्न विभिनमासीत् । तस्यैव मायणपतेर्हदय विलग्न तयास्तवायातमता नयनाचरन ॥ । 11 ·0 The second son.Niyam the Kannada form of Mithasa) as snitten a work on Dharmasastra known as Smit-Ra'razit s xell as the San adarsanasangrah He is different from his nclc Madhava, author of Dhătuirtti Jiranmultirelicte He taises his father Siyana thus 1 धामायणार सरोदनजीवभूतार धारा (तो) समुदादरविन्दना ।। श्रीगायण धुनिगुगप्रवासमा मरणवभागफनपासिलोय ॥ 2 एटा मसिया विधाय विविधा यादिया कम- तत्सरक्षण पर निरल पोधिन्तया । क्षणीमभरमनास्तिमहामन्त्रीदमामांशतो मन्ये मायगमायणामधुना निर्माय शर्मामजन् ।। 3 पुरा साऽ५ विपुपं श्या इतित म एवार्य तो द्विजवरपुर गायणविभु । न त धर्मग्रीत्य पुनरधिवमन् मन्त्रिादयी मुम्पानाम्न वियु जनता य रियुगे। 4 भोग्नु राज्यमुम मुग्गन गिरिजाजानिमहीमण्डर भूत्वा सायणमन्त्रिशेवरमस्मित्य रामु जम्भत । नोचदस्य गिरि स्थितिस्ममनमा सर्वतास्यास्य नचित्र दिसुधरिये प्रतिदिन हेमादिवान रति ॥ 5 क्षारया हारनवैभवात्तव मुगचन्द्रामरन्द्रप्रियो गाम्भीयोगततातिरस्कृतनदीनाथावनाभूपत । औदार्यातिशयावधूतदिविजद्रोणेगारमोदय काऽन्या मायणसायणम्य सदशी म्याति परी गम्यत॥ 6 भमुप्मादायुष्मान् भुवनमहितात् सायणविभा समुद्रादुद्भुत प्राटितको माधववियु । सदैन यो मूर्धा वहति स भवेदीश्वरधिया जगदून्य ग्याति भजति भुवि गवत इति च ॥ D Cat of Skt dies in tl o Vadras (set Oriental Manu Tits I abrary, Tol XIV II, 1037 ILSstri o introduc tin m and toxtı 1008 ), NY+ do D) Vo 15309 .

·10 And his colophon is इति श्रीरानाधिराजपरमेश्वरवैदिस्मार्गप्रतिष्ठापक-श्रीवीर- हरिहरभूपालसामाग्यपुरन्धरस्य सायणाचार्यतनूद्भव- माधवाचार्यविरचित स्मृतिरो राम्पूर्णमाविकम् ॥15 Coming from a son this testimony is indeed very remarkable The son s regard for the father is so great that he unhesitatingly takes Sayana to be an avatāra of Visnu (in the third verse quoted above) and Sıva also known as Sarvajba in the fourth Incidentally these verses mall settle once for all, if followed properly, che scholarly controversy around the authorship of the Sarı adarsanasangraha First of all it was fathered upon Madhava the elder brother of Sayana and recently the flare for imagining a number of Madhavas has resulted in the conclusion that the author of the Sarvadarsana sangraha is different from Sagana s son Madhava though he lived in the court of Harihara II 17 We have only to read again the intoductory verses of the Sarvadarsanasangraha against the bachground presented above to te convinced that Sarvajna Visnu could well be a deserved title of Sayana himself and the name Cakrapani or Sarngapam only a synonym for Madhava, the father of Sãyana In Indian decorum the father is regarded usually as a Guru and in thus case we hate evidence that Sayana himself taught his son - श्राशाईपापि तनय निखिगगमन । सर्वज्ञविष्णुगुरुमन्त्रहमाश्रयऽहम् ।। श्रीमत्सायणदुग्धाब्धिरौस्तुभेन महौनमा। क्रियते माधवायेंग सर्वदर्शनसह 1) O cit p 10087 10 Cf (1) Jaratlu article Vijayanagaruci. daraburi gajalelo anek midlias by Sarnai Goyamba I vei lhajuist ra 1937 anka 4, (11) Cinna Bhatta and the author hap of Sarvadarsanasıngınlık by Anantalal Thakura Adyar labran Bulletin, (Silver Jabileo Sol YXY P 024, 1901 ) Ind Ant Vol XLV P 21 Issaracandra Vidyasagar ad Calcutta 18 18 1118 17 18 ·11 This identity of Sarvajna-Visnu and Sayana, as well as of Cakrapam and Madhava deserves further attention of scholars Almost all the well-known Vedabhasyas of Sayana begin with the invocation - यस्य निश्वसित वेदा यो वेदभ्योऽखिल जगत् । निममे तमह दन्द विद्यातीथमहेश्वरम् 119 This lends support indirectly to the practice of his son later on in regarding the Guru as Maheśvara himself Incidentally, it adds force to the tradition of the Srngert Math that Vidyasankara was Vidyatirtha who was the Guru of the Vijayanagar kings and the Madhava brothers as against the Kawcı Kamakoti Math claim that Vidyatirtha and Bharatitirtha are its Gurus 20 क्षोणी सागर मेसला सकलयन भ्रूक्षेपमा स्थितान् । विद्यातीर्थमुने कृपा युधिशशी भोगावतारोऽभवत् ।। In addition to these Szyana seems to have considered Srikantha as his third Guru as he mentions this in his inscription of Kārcı1 And Bhoganatha also has mentioned this in his Mahaganapatistata in a figurative way मन्दारथ तरु परेऽपि तरवो मेस्व शैल परेड प्या शैा कमलागृहस्थशयन चाब्धि परेऽयधय । श्रीकण्ठच गुरु परेऽपि गुरवो लोकत्रयऽन्यद्भुत भक्ताधीन भवाश्च दैवतमहो सर्वेऽप्यमी देवता ॥ Of these Vidyatirtha bas left us a commentary on Muutra Prasna and Tait iritalasära 2 23 From the hyperbolic praise bestowed on Sayana not only by his patron but by his brothers and son and inscription- 11 Wil at rihr was also h noired as (srih hing likha 0 R 1 am. I 90 IHIQ 1.1 II Saral. Drijen Iranatha Gils - Cal utt- Oriental Journal lo Infrent-Jol 11 il Ic Cat ·12 unters, we can conclude that Sāyana was an outstanding personality in the court of Vijayanagar for a remarkable period of at least forty years He took part actively in the administration of the kingdom as well as in the promotion of learning The Creative penod in Sanskrit was over The much needed task was that of preservation and interpretation Towards this end Sayana addressed himself and produced a new form of digests of all existing knowledge in different branches Sudhānidh was the poetic word he coined for digests' And Subhasita-Sudhandha is the first work in this direction Aufrecht has recorded that Saya na died in 1387 A D It is well known that out of respect for las elder brother Madhavācārya to whom he owed his position as well as learning, Sāyana published most of his commentaries dedicating them to Madhavacārya by the superscription Madhaviya' This has confused some scholars into thinking that Madhava alone is the author of Vedabhāsyas and not Sayana They suspect the following verses म प्राह नृपति राजन् सायणार्यो ममानुन । सर्व वेत्त्येष वेदाना व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम् ॥ इत्युचो माधवार्येण वीरबुकमहीपति । अन्वशात् सायणाचार्य वेदार्थस्य प्राशने ॥ occurring in some manuscripts of the Rgveda- and Yajurveda-Bhāsyas as spurious 2 Such viens only indicate the prejudice against the competence of Sāyana which is not deserving in his case The same prejudice has led to scholarly doubts regarding the identity of Madhavācārya and Vidyaranya,25 since Sayana is nowhere said to have referred to Vidyaranya But why the following verse printed in SP Pandit's edition of the Atharvaredabhāsya't should not be genuine after all, one does not know 2 fic aptboralup of the Yrdabls. 513-by Disarnthin Sarmi-Calyutta Oriental Journal Vol II R Ram Rag-Io Cit 20 Bombas, 181) Tol Ip1 ·13 अविद्याभानुसन्तप्तो विद्यारण्यमह भजे । यदकरतप्तानामरण्य प्रीतिकारणम् ॥ To the items of evidence adduced by R Narasimhacarya for establishing the identity of Madhava and Vidyāranya, 27 Mm P. V Kane adds one important consideration --the Viramitrodaja ascribes the commentary on Päraśara composed by Madhava to Vidyaranya Vyakhyātam cedam sankhavacanam indjāranjasrıcaranaih parā sarasmrtıtıkāyām etc To this we might add the corroboration that a pupil of Vidyaranya?) gives by paying respects to Bhāratitirtha and Vidyaranya in his Mahāvākya-Vyakhyā- नत्वा श्रीभारतीतीर्थविद्यारण्यमुनीश्वरी। महागस्यविवेकम्य कुमो व्यारया समासत ॥ Till we have positive evidence to the contrary, we may take it that the tradition of identity of Madhava and Vidyaranya is not baseless as alleged But this is not the occasion for going into the problem in detail since we are mainly concerned with Sāyana Works of Sāyana From the information of the colophons in the various works we may say that the following is roughly the list of works penned by Sayana, perhaps with the assistance of scholarly collaborators, in chronological order – 1 Subhāsıta-Sudhānidhi (published here for the first time) ind int Yol YLY 1. In 24 111-turn of Dharinssostre 29 Colophon sia SARCALATRAIF711 1712 faizvain. दररेण विमा विरचिता महायाश्य याश्या समामा -Triran rasa Oriental librorr Vs Catalogne Vol VII 1P.

·14 II Prayascatta-Sudhandha or Karmanpakaro (A treatise on Dharmaśāstra) III Dhātuvrtti-- (Commonly known as Madhaviyā dkātuvrttı, an authoritative treatise on Sanskrit verbs31 IV Alankāra-Sudhandhz-a treatise on Sanskrit rhetoric 32 The Praiascitta Sudhanidhi Dhaturttı and Alankara Sudha mdhs were composed in the reign of Sangama II sop of prince Kampana, as is clear from verses appearing at the beginning and at the conclusion of the said works V Purusartha Sudhandhi - a collection of pauranha verses on the subject of the ends of human beings It was written at the request of king Bukka and probably is earlier in date than the exposition of the Vedas VI Vedabhasyanı (Vedic commentaries) 33 30 तस्य (मङ्गमस्य) मन्तिशिरोरत्नमस्ति मायणसायण । तेन मायणपुत्रेण सायणे । मनीषिणः। प्रथ कर्मविषाशय क्रियते करुणावता । धामाधवभोगनाथसहोदरस्य मायणनन्दनस्य सायणाचार्यस्य कृती प्रायश्चित्त सुधाानधौ। 31 तन मायणपुषण सायणन मनीविगा। आरयया माधवीयेय धातुतिर्विरभ्यते ।। इात पूर्वपश्चिमसमुद्रावीश्रर सम्रामुत सङ्गममहारान महामन्त्रिणा मायण. सुतेन माधवसहोदरेण सायणाचार्येण विरचिनाया माधवीयाया धातुवृत्तौ ॥ 32 अस्ति श्रीसमक्ष्माप पृथ्वीतलपुरन्दर । तस्य मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायण ॥ इति श्रीमत्पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरसमुद्राधिपति-युक्करायप्रथमदेशिक-माधवा चार्यानुनमन श्रीमत्सनमराजसक्लरान्यधुरन्धरस्य सक्लविद्यानिधानभूतस्य भोग नाथाप्रसन्मन श्रीमत्सायणाचार्यस्य कृतावलक्षारसुधानिधौ ॥ 33 पैदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमां-चतुरो त्याद्विद्यातीर्थमहेवा ॥ इति श्रामहाराजाधिरान-परमेश्वर-वैदिक्मार्गप्रवर्तक-श्रीवीरयुवरापाल साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्य विरचितं माधवीय वेदार्थप्रकाशे ।

·15 VII Ayurveda-Sudhānıdhill-treaties in medical science VIII Yajiatantra Sudhāndhis a treatise ou Vedic ritual The Ayurveda Sudhandhi and Yaznatantra sudhāndiha were composed at the time of Harihara I, the son and heir of Bukka I Sāyana praised the king for his high regard for the Vedic rites at the commencement of these works Sāyana as an Antholgıst: We have in Subhasita Sudhinidh the first anthology in Sanskrit literature arranging choice quotations from Kåı yas and Sästras under the four recognised values of life viz, dharma artha kama and moksa Thus principle of arrangement Itself endows the work with the value of an encyclopaedia on ancient Indian culture Of the four books, the pride of place is assigned to Artha as it is mainly da signed for the guidence of princes and administrators This is a speciality of this anthology Next to it comes Dharma in importance and length of treatment The interest of the work is enriched by singularly beautiful and lyrical gems included under 'Kamaparvan and the whole treatment is founded off with the value of *Moksa 34 आयुर्वेदमुपानिधि यमनिभि श्रीसायणार्योदिन भैषज्यम् ।। (uta in Ind Ant 1910 p 22 ) 35 तस्या ( सङ्गमस्य ) भूतन्वयगुस्स्तत्वसिद्धान्तदर्शक । सर्वज्ञ सायणाचार्यों मायणायतनूद्भव ॥ उपेन्द्रस्येव यम्यामीदिन्द मुमनसा प्रिय । महाकतनामाहर्ता माधवाय सहोदर । अधीता सरला वेदास्ते चहार्यगौरवा । नन्प्रगीतन तदभात्यप्रदीपेन प्रथीयगा ।। इति धीमदाजाधिराजपरमेश्वरहरिहरमहाराजसक्रमाम्राग्यधुरन्धरम्य वैदिक- मागाधानाचार्यम्य सायगावार्यस्य कृतौ यजन्नसुधान्धिौ ।

·16 Scope for inclusion of great masters of literature and great kings of the country is found under kaviprasansa and Rajacatu in the 'Arthaparvan only, poets being the ornaments of courts Among the sources of this vast material, first preference 18 given to the two epics, Rāmāyana and Mahabharata, Kautilya, Manu, Yatavalkya, Kamandaka, and Pañcatantra since the emphasis is on Dharma and Artha For the rest, almost all the classical plays and poems, Satakas of Bhartrahari and Bhallata, even works like Prataparudriya and Ktsnakarnämrta are laid under contribution One noteworthy feature of this anthology is that several Prākrta verses too have found a place The classification and arrangement of the material under headings is both systematic and all embracing and reveals the best taste of the anthologist If we compare this collection with those of Sārngadhara, Vallabhadeva, Sridharadasa etc we will notice that the material included here is mostly new and not more than a dozen out of a hundred can be found in any other collection The Räjacātu section finds room for description of South Indian princes mostly ignored by bestonans A taste of a very high order is shown in the selection of the very best and most representative verses from each work Among the later writers who are indebted to this work very much, Süryapandıta, author of Subhasitaratnahāra (published in the Trivandrum Sanskrit senes) deserves first mention A few verses are quoted by Vallabhadeva and Sarngadhara ·सायणग्रथितः सुभाषितसुधानिधिः धर्मपर्व मङ्गलाचरणम् शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्ण चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥१॥ अगजाननपार्क गजाननमहर्निशम् । अनेकदं तं भक्तानामेकदन्तमुपास्महे ।।०॥ ऐश्वयंमन्याहतमायहन्तु हेरम्बपादाम्बुजपांसवो न । ये निर्वहन्ति श्रुतिसुन्दरीणां सीमन्तसिन्दूरपरागलक्ष्मीम् ॥ ३॥ *Abbreviations used in footnotes S-Ms, Mahārāja s Sansknt College Manuscript library attached to the Mysore Palace No 1904 S2-Mysore Oriental Research Institute, No 1827 Telugu characters M-(1) Mysore Oriental Research Institute, No 454 Grantha characters Fragment (1) No 12138 Descriptive catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Govt library, Madras (vol XXp 8105-8108) (111) Adyar library No TR 352 and (iv) Madras Des Catalogue, R 797 Sbhg Subhāsıtaratna-Bhāndāgara, Nirnyasagar Press, Bombay ·२ सुभाषितसुधानिधि ॥ उपोद्यातपद्धतिः ॥ १॥ दन्ताय दारयेद्विग्नानकदन्तस्य न प्रभा । लीलया यस्य सस्ते वलय कनकाचल ॥१॥ वीरश्रीकम्पराजोरित विदुपा सञ्चरनिधि । यत्कीर्तिकामिनीटस्त ब्रह्माण्ड कन्दुकायत ॥ २॥ समुद्रामुद्रितान् कृत्वा प्राय प्रत्यायपार्थिवान् । समुदाधिपतियोऽभूत् नाम्मुधीशतया परम् । ३॥ यस्यातपन विमल श्यामाकारमलक्षितम् । तदन्तर्वतियसुधाच्छायाउन्नमिवावरात ॥ ४॥ यत्कामकणमध्य तु बद्धा त्यागाय सद्गुण कामधनु समालाक्य वृष सत्य इवाजनि। ५॥ यस्य कीर्तिपयाराशा मन भूमण्डल महत् । तदन्तरिलीनस्य कूर्मस्य श्रियमावहत् ॥ ६॥ मतिमास्तस्य राज्ज्ञोऽभत् मन्त्री मायणसायण । यन्मन्त्रेण न सर्पन्ति नित्य शत्रुविलेशया ॥ ७ ॥ यस्य दानाम्भसा पूरै पहिल प्राङ्गणे मुहु । लग्न पादमियोद्धर्तुं न शक्नोति वृप' कचित् ॥ ८॥ दानसिंहासनारूढे यस्मिन् लक्ष्या सह स्थिरम् । तद्भारती च विदुपा जिह्वासिंहासने स्थिता ॥९॥ य द्रप्दु सद्गुणान्वक्तु श्रोतु च सतत मुदा । शेष एवोचित सोऽपि भुजगत्वान्न गण्यते ।। १०॥ भारद्वाजान्वयभुवा तन सायणमान्त्रणा । व्यरच्यत विशिष्टार्य सुभाषितसुधानिधि ॥११॥ धर्मार्थकाममाक्षाइ यत्र पर्वचतुप्रयम् । भवत्यपूर्वसन्दर्भ [ सता' कर्णरसायनम् ॥ १२ ॥ स कदाचित्समासन कम्पभूप कलानिधिम् । अश्रावयदनृनश्रीनि श्रेयसकर परम् ॥ १३ ॥ + ·सुभाषितसुधानिधिः धर्मपर्वणि कथ्यन्त उपोद्धात': प्ररोचना । नमस्कियाशी देयवेदाश्च हितभापणम् ॥१४॥ आचारश्चाप्यनाचारो धर्माधी च स यता। असत्यदानादानादि तपोऽहिंसा क्षमा दया ॥ १५ ॥ दमः शील गृहस्थरय पति. साध्वी सुधीः क्रमा । अज्ञः सुजनदुर्जन्तुकीलडम्भिकर्म च । विधिविधिमृत्यू च धर्मसंकर एव च ॥ १६ ॥ ॥ प्ररोचनापद्धतिः ।। २ ॥ प्रसिद्ध [अपूर्व : ] यस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद्मावप्ररयं निजरसभराद्धारयति यत् [सारयति च ?] | स्मात्पस्योपास्याप्रसरसुभगं भाव [स' ] यति तत् सरस्वत्यास्तत्त्वं कविसहृदयास्यं विजयते॥१॥ सरस्वतीविभ्रमदर्पणानां सूक्तामृतक्षीरमहोदधीनाम् । सन्मानसोल्लाससुधाकराणां कवीश्वराणां जयति प्रकर्षः ॥ २॥ धर्मार्थकाममोक्षेपु वैचक्षण्य कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेधणम्' ॥ ३ ॥ मूक्तिसंग्रह एव स्यात्प्रयोक्तृणां मनोमुदे । रत्नैः किमुधी कीः परिष्कारार्थिनां फलम् ॥ ४ ॥ मधु स्वादु भृशं स्वादु मधुनोऽपि प्रियामुखम् । प्रियामुखादपि स्वादु सूक्तं सूक्तान्न किंचन ॥ ५ ॥ स्थानास्यानार्पणादेव भासते स तु भूयसा। हारे वा विपणो वा कि रत्नराशिविशोभते ॥६॥ १ तप्रS *Found only in the Sangraha Abbinaragupta's Locana a Rajasekhara Bhamaba ·४ सुभाषितसुधानिधिः काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिवृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥७॥ बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः समयदूषिताः । अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमझे सुभाषितम् ॥ ८॥ कान्तं खलगिरा काव्यं लभते भूयसी रुषम् । घृष्टं श्वंदप्रया हृद्यं यथा हेमचिभूपणम् ॥९॥ सुभाषितं 'हारि विशत्यधो गलान दुर्जनस्याकरिपोरिवामृतम् । तदेव धते हृदयेन सज्जनो हरिमहारत्नमिवातिनिर्मलम् ॥ १०॥ ओजोरजनमेव वर्णरचना चित्रा न कस्य मिया नानालङ्कृतयो न कस्य मनस सन्तोषमातन्वते। काव्ये किन्तु सतां चमत्कृतिकृताः सूक्तिप्रबन्धा स्फुटं तीक्ष्णाम्रा अदिति श्रुतिप्रणयिन कान्ताकटाक्षायिय ।। ११ ॥ । नमम्झारपद्धतिः॥३॥ मयि खलु दक्षिणयामाची हग्वृत्ती सदेति वक्तुमिव । दशनावरखण्डखण्डी दधत बेतण्डतुण्डमिह वन्दे ॥१॥ वमाघातनिमसदन्तजनितच्छिद्रात सुमेरोस्तदात् पत्यु. कुण्डलिना फणामणिमहस्तोमे समुत्तस्थुपि । रत्नस्तम्भ इति भ्रमण करटं कण्इयितुं लक्षिता हेरम्बस्य जयन्ति कृणितदृशो मू! मुधा धृतय ॥२॥ दिकालाधनवच्छिन्नान तचिन्मात्रमूर्तये । स्वानुभृत्येकमानाय नम शान्ताय तेजस ॥३॥ हेतवे सर्वसिद्धीनां कल्मपक्षयहेतवे। भवाब्धिसेतवे तुभ्यं नमोऽस्तु वृपकेतवे।। ४ । आघायामाय बिन्दन्ति येश्यानं शनैः दाने । यत्पादानि महाद-यां तं वन्दे शकारेश्वरम् ॥५॥ १ वा • Bhartrait b Mammafa d Bhartihan ·सभापितसुधानिधिः ५ विशुद्धज्ञानदेहाय निवेदीदिव्यचक्षुपे । श्रेयःमातिनिमित्ताय नमः सामार्धधारिणे ॥ विमलरजमे विश्वोत्पत्ती भवाय नमो नमी जनसुम्पकृत सत्त्वाद्विक्ती मृदाय नमो नमः । प्रबलतमस तनहार राय नमो नमः प्रमहसि पदे निस्वैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥७॥ वागर्थाविव सक्ती वागर्थप्रतिपत्तये । जगत. पितरी चन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥८॥ मारमणमुमारमण फणधरतल्पं फणाधराकल्पम् । मुरमथनं पुरमथनं वन्दे वाणारिमममवाणारिम् ॥९॥ नमस्त्रिभुवनोत्पत्तिस्थितिसहतिहतवे। विष्णवऽपारसंसारसिन्धूत्तरणमेत ॥१०॥ धर्माधी तद्विपाकास्त्रयोऽपि काय लेगा प्राणिनामायतन्ते । तस्मिन्नतनी परामृप्तकोशी यस्तं वन्द विष्णुमांडारवाच्यम् ।। ११ ॥ नमस्तस्मै वराहाय लीलयांद्वरत महीम् । सुरमभ्यगता यस्य मेगः कणकणायते ॥१॥ कौसल्यावदनेन्दु दशरथहृदयारविन्दमार्तण्डम् । सीतामानसहंस रामं राजीवलोचनं वन्दे । १३॥ अतन्द्रितचम्पतिहितहस्तमस्यीकृत- प्रणीतमणिपादुकं किमिति चाकुलान्त पुरम् । अवाहनपरिस्यिं पतगराजमारोहत. करिश्वरबृरिते भगवत स्थिरायै नमः ॥१४॥ निर्याता मुरवैरिणश्चरणतो गड्नेति पाणे कुधा निर्यान्तीमिव निर्मलामसिलतां वन्दे कलिन्दात्मज्ञाम् । दृष्ट्वा यत्करदटकम्बुमहिनाम्ट. शशीति भ्रमा- निर्धारापरिविम्बित कमलभूः स्नातीव नाभीगत ॥१५॥ e Kumārla Bhatta s Tantravarttika h Subhasitavali, ७ f Kälıdāsa s Raghuvams'a g Subhāstāvali,” ·६ सुभाषितसुधानिधिः प्रणौमि कणदोडारमणिघण्टाविभापताम् । कविलोककुटुम्बस्य कामधेनुं सरस्वतीम् ॥१६॥ करबदरसदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः। पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी ॥१७॥ ध्वनिवर्ण पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥१८॥ नमामि यामिनीनाथलेखालंकृतकुन्तलाम् । भवानी भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥ १९॥ नमामि सर्वलोकानां जननीमब्जसंभवाम् । श्रियमुनिद्रपद्माक्षी विष्णुवक्ष स्थले स्थिताम् ॥२०॥ लक्ष्मी क्षीरसमुद्रराजतनयां श्रीरङ्गधामेश्वरी दासीभूतसमस्तदेववनितां लोकेकड़ीपाराम् । श्रीमन्मन्दकटाक्षलब्धविभवब्रह्मेन्दगङ्गाधरां त्वां त्रैलोक्यकुटुम्बिनी सरसिजां वन्दे मुकुन्वप्रियाम् ।। २१॥ रविमावसते सतां कियाय सुधया तर्पयते सुरान्पितॄश्च । समसां निशि मूर्छतां निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥२॥ वन्दे चान्द्रमसी कलां पुरभिद कोटीरभागीरथी- भोगावर्तजपानवतंनदशासम्पन्न सम्बश्रियम् । तस्यैवाङ्गुलिपल्लवे मृगशिशु [ीवन '] बलत्कन्धरं । शड़े वाञ्छति लान्छनत्यविधया यन्मध्यमध्यासितुम् ॥ २३ ॥ कान्ताकटाक्षयपुपे नमः कुसुमधन्वने । जायते येन सच्छायो विरसोऽपि भवदुम ॥२॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । समस्यायवीय तस्मै सुमन्यने ' ॥२५॥ पणमह पणअप्पकुविदगौरीचरणग्गलम्गपीडबिम्बम् । दससुगदप्पणेसु एआदसतणुधर रुदम् ॥ २६॥ I Subandhu's Vasavadatti Į Bhoja's Srngaraprakās'a k. Jayanta's Nyāyamañjarl, 1 Bhavabhati's Asim dhava ·मुभाषितसुधानिधि हसीव निर्मलशशासकलामृणाल- कन्दार्थिनी सुरसरिन्नभस पपात ॥ ७॥ दिक्कालात्मसमैव यस्य विभुता यस्तत्र विद्योतत यत्रामुप्य सुधीभवन्ति किरणा राशे स यासामभूत् । यस्तद्विन्दुमुप स हविपे यस्तस्य जीवातवे बोद्धा यद्गुणमेष मन्मथरिपोस्ता पान्तु वो मूर्तय ॥८॥ च्युतामिन्दालेखा रतिकलहभन्न च वलय सम चीकृत्य प्रहसितमुखी शैलतनया। अवोचद्य पश्यत्यवतु स शिव सा च गिरिजा स च गडाचन्द्रा दशनकिरणापूरिततनु ॥९॥ नटनघटनाव्यग्रश्चपडभ्रमद्भमिमण्डला भवतु भवता मृत्ये कात्यायनीरसिक प्रभु । यदधिकभुजा वात्यागत्या भुवि प्रलमोत्थिता- शलदलदलाशङ्कामडूरयन्ति चलाचला ॥ १० ॥ उमाप्रणामसझान्तचरणालक्तत शशी। सन्ध्यारुण इवाभाति यम्य पा [यात् स व '] शिव ॥११॥ उपस्थास्नोरुष्ण ककुदशिखरास्फालनकला- सलार्वद्दवकिरकटकचूडामणिगण । सहाराहगोरीपदकमलधुलीभरहर कर शम्भो श्रीमन्परमभयमभ्यादिशतु व ॥१०॥ सरम्भादविभाज्यमानभुवनारम्भस्य कामदहा वृत्तारम्भससम्ध्रमेरवयथैर्ब्रह्माण्डमुनिन्दत । निर्यन्मूलविनिर्गताग्रचरणमोनातितोत्पत्य पायाहो बहिरम्बुधि प्रविचलत्कूायमाण वपु ॥ १३॥ का त्व कामिनि जाह्नवी किमिह त भर्ताहरानन्यसा चम्भस्त्य फिल वेत्सि मन्मथकला जानात्यय ते पति । स्वामि-सत्यमिद नहि मियतमे सत्य कुत कामिना इत्यत्र हरजाह्नवीगिरिसुतासजल्पित पातु व ॥१४॥ P Subhastavali ६४ q Subhavtarah ६६ ·सुभाषितसुधानिधिः ९ आकुञ्चितारुणपदाम्बुजकान्तिभने- रापाटलीकृतसुवर्णसमान्तरालम् । आम्नायमौलिपदवीपरिमृग्यमूर्त- रानन्दवृत्तमवतादमृतांशुमौलेः॥१५॥ अमाकृतारभटिलोलजटाघटाभि- रारान्निपातितविनिर्मलतारकाभिः । मध्येसभं बलिसुसम्भ्रममादधान- मानन्दवृत्तमवतादमृतांशुमोलेः॥१६॥ गौरीविहारबहुरिङ्गणमौलिगङ्गा- भगालिभड्नजलबिन्दुपरंपराभिः । संभाव्यमानतपनीयसमान्तराल- मानन्दवृत्तमवतादमृतांशुमौलेः॥१७॥ आरखण्डलादिसुरमण्डलमुच्यमान- मन्दारसद्गमधुवाञ्छितसंस्क्रियाभिः । आपूर्यमाणहरिदन्तमनन्तभाव- मानन्दवृत्तमवतादमृतांशुमलिः ॥१८॥ गौरीविशेषजपविभ्रममात्तभूपं भूपाभुजङ्गरवकृतिमारुतेन । आमृष्टभानुतुरगाननधर्मतोय- मानन्दवृत्तमवतादमृतांशुमौलेः ॥ १९॥ वक्त्रारविन्दविलसड्डमरुपकाण्ड- निध्वानगुम्भितदिशो गजकर्णतालम् । मजीरदीप्तिगुणितारुणपादशोभ- मानन्दवृत्तमयतादमृतांशुमौले. ॥२०॥ गौरीफराजमणितालनिनादभङ्गी- भावानुवादिलयपाटलपाइपनम् । सेवाकृताञ्जलिपदाञ्जलिमावमान (:)- मानन्दमृत्तमयतादमृतांशुमोले ॥ भूषा वेदी भुवनमधरं पुष्करं पुष्पवादी शादीपालाः शतमयमुखाश्चन्दनदमनीमः।

·सुभाषितसुधानिधिः
ट्यामा प्रष्टा भुवनविदिता यस्य वाहाधियाना
देवः पायाग्जलधिशरधिदेवतासाभीमः ॥२२॥
विद्राण दव्यनार्थ सवितरि तरले जातगद्देशनाई
गोविन्द मन्दग यति मधयति सान्तकान्ती फुतान्ते।
अब्रह्मण्य तुयाणे वियाते शतधृतावृदतकामहरते
पायासः काल झटिति कवलयन लीलया नीलकण्ठः ॥२३॥
भी भी दिपतय प्रपात परतः रां मुञ्चताम्भौमुचः
पातालं नग मेदिनि क्षितिधराः कुम्भि विशन्तु क्षणात् ।
ब्रह्मन्नुन्नय दुरमात्मसदनं नायत्य नो नृत्यतः
शम्भो सइटमेतादित्यवतु यः प्रोत्सारणा नन्दिनः ॥ २४॥
वृत्तायाल्पमुदश्चितं तपरि व्यालोम्बना पाणिना
मोक्षार्थ परमो यमित्यभिहितं प्राणाय संसारिणाम् ।
अन्येनापि धृताशिना सशपथं प्रायेण निधारित
श्रीमद्दभसभापतरवतु नः श्रीपादप रुहम ॥५॥
भ्रस्यद्वेध करोटीभ्रमदमरधुनीमजन्मजदिन्दु
क्षुभ्यद्रह्माण्डभाण्डत्यतिकरित विलासाड्य ? | दोर्दण्डपण्डम् ।
वल्गद्वामाइसदस्तनघटघटनादाप यमुजद्रं
भीमं भीमस्य नृत्तं हरतु विहरतः सान्ध्यमाद्यं तमो न || २६॥
वेधःकोटिकरीटिझतिरिविलुवात्स्वलोककल्लोलिनी-
कोलाहातेफुल्लहटकगलल्लालम्बकालाहलाः ।
भद्रे पश्मलयन्तु वः प्रविलसद्भपाभुजङ्गस्फुटा
नृत्तारम्भविनम्भशइरजटाजूटच्छटाइम्बराः ॥२७॥
यो विश्वत्राणभृतरतनुरापे च हरेर्यानकेतुस्यरूप
यं संचिन्त्येव नद्यः स्वयमुरगवधूवर्गगभीः पतन्ति ।
चञ्चच्चश्चोरुतुण्डबुटितफणिवसारवतपट्टाड़ितास्यः
पायाच्छन्दोमयोऽयं संगपतिरमलस्वर्णवर्ण' सुपर्णः ।। २८ ॥
कुर्वन गवाट्टहास घुपुषुधुपिति प्रस्फुरत्केसराय
आझम्याकाशमुरिमररिपुपति. भानुदण्डैपृहीत्वा ।
उत्सानीकृत्य शेपानिशितनसमुसैारयन् तस्य वक्षः
प्रहादाहादकारी मधुभिवतु वः पञ्चवक्त्रो मुरारिः ॥२९॥

·A. सुभाषितसुधानिधिः अभ्यर्णज्वलदी (?) तेजसि दलन्माणिक्यदीपाहुरे पारे वारिनिधः श्रियं परिणयनारायणः पातु व.॥३८॥ ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः शतधृतिभयनाम्भोरुहो नालदण्डः क्षीणीनौकृपदण्डः स्रवदमरसरिरपट्टिकाकेतुदण्ड । ज्योतिश्चमाक्षदण्डत्रिभुवनविजयस्तम्भदण्डोऽड्डिदण्डः श्रेयस्त्रविग्मस्ते वितरतु विबुधद्वेषिणां कालदण्डः ॥३९॥ कि छत्रं किं नु रानं किम तिलकमिदं कुण्डलं कोस्तुभो या च वा वारिज येत्यमस्युवतिमि यदलिद्वपिदेहे । ऊर्व मौली ललाटे श्रवसि हदि करे नाभिदेशे च दृष्टं पायातद्वोऽर्कविम्वं स च दनुजरिपुर्वर्धमान स्मेण ॥ ४०॥ लीने श्रोत्रैकदेशे नभाम नयनयोस्तेजति कापि याते श्वासयासोपयुक्त मरुति जलनिधी पायुरन्धार्धपति । पोत्रप्रान्तैकरोमान्तरविवरगतां मार्गत. झापाणेः सोडाकारस्य पृथ्वीमगणितविभवं वैभवं वः पुनातु ॥४१॥ आकण्ठदेशं पुरुषोऽयमव्यादतः परस्तान्मृगसार्वभौमः । अद्यापि यस्मादसुरे (श्वरा') णां (विस्तम्भवन्ध्या?) नि ग्रहाण्यभूवन ॥४२॥ पझमस्तु भवतां विभूतये सूतिकाभवनमादिवेधसः । श्यामला भुजगभोगशायिनी देयता भवति यस्य दीपिका ॥३॥ सर्वाङ्गडिम्भो रिपुमुन्मायष्यन् तत्रान्तरे भक्तवचो निशम्य । तत्पारवश्यात् ध्रुवमर्धसिंहः स्तम्भात्स पायादि (तो' वृसिंहः ॥४४) येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यो गंगां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः। यस्याहुः शाशमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामरा सोऽव्यादष्टभुजाहारवलयस्यां सर्वदो माधवः ॥४५॥ वीक्षानुयहतारतम्यविहितब्रह्मादिकीटावधि प्राण्युत्कर्पनिकर्प (योग] कथितमाकर्मवैपम्ययो । t Dandins Daśakumaracanta TL nilala u Subhāstāval, 49 ·उनापितउपा॥५. अक्षणोस्ते हरदग्धमन्मथपुनःसज्जीवनकोपधि- लीला देवि समाहितानि तनुतात्सर्वाणि शर्वाण नः॥४६॥ प्रहप्राचीनबर्हिप्रमुखसुरयरानेककोटीरकोटि- स्पष्टश्लिहेन्द्रनीलामलमाणिमधुपश्रेणिजुष्टं कृपीष्ट । श्रीपादाम्भोजयुग्मं नखमणिविलसदस्मि किल्कपुज्ज शिजन्मज्जीरहंसीमुखरितमनिशं मङ्गलं वो भवान्या' ॥ ४७ ।। आकल्पं श्रियमातनोतु भवतामम्भीधरस्यामलं यन्यं तज्जगतामनादिनिधनं श्रीवल्लभाख्यं मह । स्वैरं यस्य मुखाम्बुजे परिलसच्छदारलीलारस- स्रोतस्युन्मदमीनविभ्रमजुपः खेलन्ति गोपीदृशः ॥ ४८ ॥ देवे वर्पति यज्ञविप्लवरुपा वनाश्मधारानिले सीदवालपशन्भियात्मशरण हप्तानुकम्पी स्मयन् । उत्पाचैक करेण शैलमचलो वाच्छिलीन्, (') यथा विभ्रद्गोमवान्महेन्द्रमदभित् पायान्न इन्द्रो गवाम् ॥ १९॥ पीठे पीटनिषण्णवालकगले तिष्ठन्स गोपालको यन्त्रान्तरिस्थतदुग्धभाण्डमवाभिद्याच्छाद्य घण्टारवम् । वक्त्रोपान्तकृताजलि कृतशिर कम्पं पिबन्यः पयः पायादागतगोपिकानयनयोगण्इपफत्कारकृत् ॥५०॥ पाणी पायसभवतमाहितरसं विभ्रन्मुदा दक्षिणे सव्ये शारदचन्द्रमण्डलनिभं य्यङ्गवीनं दधत् । कण्ठे कल्पितपुण्डरीकनखमप्युद्दामदीप्ति यह- न्देवो दिच्यदिगम्बरो दिशतु व सौख्यं यशोदाशिशुः ॥५१॥ वाल्मीकिस्मृतिमन्थरेण मथितः सीतारमासंभव' सुग्रीवामरभूरूहोऽङ्गदगजः सौमित्रिचन्द्रोदयः । [सीतारत्न' ] मणिर्विभीपणसस पौलस्त्यहालाहल: श्रीरामायणदुग्धसिन्धुरमलो भूयात्स यः श्रेयसे ॥५॥ पाराशर्यवचस्सरोजममलं गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यातककेसरं हरिकथासंबोधनाबोधितम् ।

·१४ सुभाषितसुधानिधि लोके सज्जनपदपदरहरह पपीयमान मुदा भूयाद्भारतपरकज कलिमलमध्यसि व श्रयस ॥ ५३॥ कावेरीहृदयाभिरामपुलिन पुष्ये जगन्मनल चन्द्राम्भाजवतीतट परिसरे धाना समाराधिते। श्रीरङ्गे भुजगेन्द्रभोगशयने लक्ष्मीमहीसेवित शेत य पुरुषोत्तम स भगवानारायण पातु न ॥५४॥ भाजापात्य प्रथमसुक्रत भानुमत्पौत्रभाग्य तजाऽयाध्याजनपदजुषा जानकीपाणिसम्पत् । उत्तुङ्गश्रीनिशिचरपतेरुत्सवथोलभूमे- रुत्सहस्थ कनकसरितो [वारिपूरो'] ऽवता न ॥५५ । वपुपा वलभिवच्छिलावलम्बी पदभागुत्तमभक्तभावबिम्बी। हिमधामसरस्तटावलम्बी महिमा रक्षतु यक्षसा कुदुम्बी॥५६॥ आयुस्त शतमस्तु रागरहित [वण्य '] हीन पुन पुत्रा शास्त्रसमन्विता समधिका भक्ति परब्रहाणि। विचाराग्यमभड्डर वितरण विद्या च सर्गचरा रङ्गाधीशमुजान्तरमणयिनीरक्ष्मीकटाक्षेक्षणात् ॥ ५७॥ आयुर्घमरागतामयिकलामेश्वर्यम याहत पुत्रान्भद्रगुणान्ददातु भवत सुत्रामतुल्यपदम् । पारावारसुधापयोधरतटीपाटीरपादित श्याम कामपिता पितामपिता शपाशायी हरि ॥५८॥ का वा घापितमातनोति कल्श मातर्वटेतीरित भृत मा स्पृश मा स्पृशति कथिता माना हठात् पाणिना। तस्यान्तनवनीतमण्डममल पादत्य भूतेन में दत्त दत्तमिति प्रमादभरिता नृत्यन्हरि पातु च ॥ ५९॥ मात—दि किमतदलिपुट तातेन गापाय्यत वत्स स्वादुफलं प्रयच्छति हरस्तत्त्व गृहाण स्वयम् । मात्रैय कथित गुह विघटयत्याकृष्य सन्ध्यानलि शम्भाग्नसमाधिरुद्धमनसो हासाद्गम पातु च ॥६॥ Mahabharata mahatmya ·सुभाषितसुधानिधिः त पायादायासखेदाभितफणिफणारत्ननिर्यत्ननिर्य- च्छायामायापतङ्यतिमुदितविय [त्पद्मिनी ? ] चस्वालम् । अभ्रान्तभ्रान्तन्नडातुहिनकरकरालोक [नीरन्ध्र ? ] नाल- च्छेदामोदानुधावाहहिणरथखगं धूर्जटेस्ताण्डवं नः ॥६॥ वल्गस्वर्गस्रवन्ती प्रपदभरदर [द्दन्तदिग?] दन्तिपदि- वित्रस्तापुष्पगन्धभ्रमणरयसमुध्वस्तसप्ताद्रिसन्धिः। पातु क्षमावारभातिप्रवणनिजवधूदुष्परीरम्भजृम्भ- सम्भोगस्तम्भभोगी त्रिदश...(?) ताण्डवं काण्ड वः ॥ ६९॥ श्रीवेड्दाद्रिनिलयः कमलाकामुकः पुमान् । अभड्डरविभूतिस्ते तरइयतु मङ्गलम् ॥७॥ कल्याणमावहतु यः शिवयोस्तदेकं गात्रं यदीयमसितच्छविकण्ठमूलम्। वामेतरेऽपि कुरुते सितभासि भाग- प्रारब्धशैलतनयापरिणामशहाम् ॥७१ ॥ मेरुरुकेसरमुदारदिगन्तपत्र- मामूललम्बिचलशैलशरीरनालम् । येनोवृतं कुचलयं ललना सलीलं उत्तंसकार्थमिव पातु स वो वराहः ॥७२॥ नवं कैराले कलयति धरित्री व्यपभया- न मुक्तास्तामन्विच्छःयुरगनगरभ्रंशभयतः। न दत्ते ब्रह्माण्डस्फुटनभयतो घर्घररवं वराहः संरम्भाद्दिशतु तव सौख्यं त्वविकलम् ॥७३ ।। पृष्ठभ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावारकण्डूयने- निद्रालोः कमठाकृतेर्भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः। यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद्वेलाच्छलनाम्भसां यातायातमहर्निशं जलनिधे द्यापि विश्राम्यति ॥७४॥ कालिन्दीपुलिनोदरेप मुसली यावद्गतः क्रीडितुं तावत्कर्बुरितं पयः पित्र हरे वधिप्यते ते शिखा । 2. Uipreksivallabha, cf. Suktimuktavali,19. a. Suktimultavali, II. 69.

·सुभापितसुधानिधिः १७ इत्थं बालतया प्रतारणवशः श्रुत्या यशोदागिरः पायादः स शिखां करेण विमृशन्क्षीरेऽर्धपीते हरिः ॥७॥ कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमधुना मृद्भक्षिता स्वेच्छया सत्यं कृष्ण क एवमाह मुसली मिथ्याम्ब पश्याननम् । व्यादेहीति विदारिते शिशुमुसे हवा समस्तं जग- न्माता यस्य जगाम विस्मयवशं पायात्स यः केशवः ॥७६।। अडल्या क कवाट प्रहरति कुटिलो माधव. किं वसन्तो नो चक्री किं कुलालो नहि धरणिधरः किं द्विजितः फणीन्द्रः । नाहं घोराहिमदी त्वमसि खगपतिनों हरिः किं कवीन्द्रः इत्येवं गोपन्याप्रतिवचनजङः पातु वः पद्मनाभ ॥७७॥ कस्त्वं शूली प्रविश भिपजां वेश्म वैद्यं न जाने स्थाणुर्वाले न वदति तरुनीलकण्ठः प्रमुग्धे । केकामेकां वद त्वं पशुपतिरबले नैव दृष्टे विपाणे स्त्येवं शेलकन्याप्रतिवचनजड पातु व पार्वतीशः ॥७॥ योपा का सा[नि'] जयं तव शिरसि जटामौलिवासा मणिस्त्र- कामारे कायलामाहर हरदयिते कामिनी का रतिश्च । शुभ्रा वाग्देवतेयं वद धद शठ दयिता वच्मि सत्यं त्वमेवे- त्युक्तिपत्युक्तिमाला वितरतु शिवयोवः सुभृति चिरायु ॥ ७९ ॥ धन्या केयं स्थिता ते शिरसि शशिकला किं नु नमितदस्या नमिवास्यास्तदेतापरिचितमपि ते विस्मृतं कस्य हेतोः। नारी पृच्छामि नेन्दं कथयतु विजया न प्रमाणं यदीन्दु- दया निदोतुमिच्छोरिति सुरमरितंशाध्यमन्याद्रिभाने ॥८॥ भिक्षार्थीश क यात सुतनु वलमरी ताण्डवं कुन भद्रे मन्य वृन्दायनान्ते किमुत मृगशिशु र जाने वराहः । वाले कच्चिस नष्टो जरवृपपतिॉप एवात्र वेत्ता मीदावाश्यं तदेतजलनिधिहिमरकन्ययोः प्रायतां नः ॥ ८१॥ पायाद्गजन्द्रवदन स इमां मिलोकी यस्पान्तन गगन मत्ता करण । मुलायसश्तसितदन्तविसाहुरेण नालायितं तपनवियसरोमहस्य bLItaulasKrmakarnimrta.il.60, c Kroakarnimita, 11 6+ d Ibid. III 105. . Mudrāral wa. I Subhantinath.80. II 45 ·सुभाषितसुधानिधि युप्माकमम्बरमणे प्रथमे मयूखास्त मङ्गल विदधतूदयरागभाज । कुर्वन्ति ये दिवसजन्ममहोत्सवेषु सिन्दूरपाटलमुखीरिव दिक्पुरन्धी . शृगारी गिरिजानन सकरुणा रत्या प्रवीर स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्मू-द्भुतस्तुङ्गया। रौद्रो दक्षरिमर्दन च हसकृन्नग्न प्रशान्तश्चिरा- दित्य सर्वरसाश्रय पशुपतिर्भूयात्सता भूतय ॥४॥ [हस्तेनैव'] विदार्य वक्त्रकुहरादुद्यत्फणान्नासुक तर्जन्या विपकरास्तत इत सस्पृश्य दन्ताकुरान् । एक त्रीणि नवाट सप्त पडिति प्रभ्वस्तसग्याम्मा घाच मोश्चरिपो शिशुत्वयिकला श्रयासि पूष्णन्तु य ॥८५॥ भद्र व प्रसुचीत दृप्तदनुजस्वच्छन्दवन्दीकत- च्छन्द स्थमविधित्सया रचितवान्मात्रय वपुर्माधव । सरम्भोत्पतनोन्नमनिजगिर सङ्घद्दनिर्मिना यश्चम विहति बहिर्जलनिधावूर्वाण्डभीत्यागत (1)॥८॥ कृटस्थ कुशल तनोतु भवता कृर्म पर्मिस्पशि व्यात दुष्कृतिकर्दमे जलनिधाधुत्तारक पैतुपाम् (१)। मन्थक्षोणिधर पयोधिम्यने यापमारोपित- स्तत्काठिन्यकृत यथापरवश प्रायण पाथीभ्रमत् ॥ ७ ॥ एकीभतसमस्तवारिधिपय प्रारभारभारालस क्षाणीक्षेमविधानदक्षिणमहात्साहो वराहोऽस्तु व । कल्पापायघनाघनध्वनिशिर कुट्टाकघाणारव- भ्रटाखण्डलवैरिवर्गगरिमा निरंदविच्छत्तय ।। ८८॥ आतडेवयमऔरत्सु भवतामासन्नवत: भर- दापन्माचनकर्मठ प्रणमतामाचर्यफण्डारय । यत्प्रादुर्भवनन धन्यजठरा लाकस्य मातु श्रिय श्वश्रूभावमराप कापि भवत स्थूणामुराणा रिपु ॥८॥ नायस्थप पितु सतोऽपि जगता मातृत्वमातन्वत पाद पातकभज्जनाय मरतामद्वाय मनहातु । यनायजितमम्बुपद्मजनुषा दयन गौरीपते- माली खेलति मालतीविरचिता मालव नारन्दुना ॥ ९ ॥ g Sublhantasall 73 1 Stigaratılaka ·२० सुभाषितसुधानिधि औत्सुक्यन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना खिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैनीताभिमुख्य पुन । दृप्वाग्रे धवमात्तसाध्वसरसा गोरी नवे सनम सरोहत्पुलका हरेण हसता क्लिष्टा शिवायास्तु व '।। ९८ ।। पाहामस्थितया मुह स्तनभरेणानीतया नम्रता शम्भो सस्पृहलाचनत्रयपथ यान् या तदाराधने । हीमत्या शिरसीहित सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पया विश्लिप्यन्कुसुमाञ्जलिगिरिजया क्षिप्तोऽन्तरे पातु व । ९९॥ क्रोध? दृष्टिपतिस्विभिरुपशमिता यहयोऽमी योऽपि त्रासार्ता ऋत्विजोऽधश्चपलगणहृतोप्णीपपट्टा पतन्ति । दक्ष स्तोत्यस्य पत्नी विलपति करुण विदुत चापि देवै शसन्नित्यातहासी मखमथनविधौ पातु देव्य शिया व तैस्ते पर्वतधारणप्रभृतिभिस्त्रलाक्यजीवातुभि विस्मराणि जगन्ति यस्य चरितैराम्रडितमीडित । तस्याभीरवयस्यताप्रकटित सोलभ्यमाविनत कसाररवतसयामि चरणौ ससारविध्वसिनो ॥ १०१॥ धर्मारण्यजलागमस्तदितरारण्यस्य दावानल कल्की केटभमर्दन स भवतामिष्टाय सञ्चेष्टताम् । यन्निस्त्रिंशनिकृत्तदस्युरुधिरस्रोतस्तरमावलि- स्फारस्फारनभीरुणापि कलिना कालन लीन क्वचित् ॥ १०२॥ कोदण्डकोटिविनिवेशितवाहुदण्ड- मारखण्डलाधमरपातितपुष्पवर्षम् । आयोधनक्षितिरज परिधूसराङ्ग अयास्थित रघुपतेरवसन्नशत्रो ॥ १०३ ।। यद्रावणद्विगुणनिस्सृतवनपिण्ड- रुच्चावचानि शिखराण्यपतन्सुमरो । तस्योत्तमानिकरोद्धरणभवीणो रामो हरत्वनुदिन तव दुष्कृतानि ।। १०४॥ -- k Harsa s Ratnavali 1 Ibid m Ibid ·सुभापितसुधानिधिः मूले चूतमहीरुहस्य निवसन्मूलं जगत्सम्पदा मोहापायरसायनं प्रणमतां मुग्धेन्दुचूडामणिः। कामाक्षीकठिनस्तनातिवपुयाख्यातकामागमः कल्याणं भवतां करोतु भगवान्काञ्चीपुरीनायकः॥ १०५॥ जम्भारातीभकुम्भोद्यमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणु रक्तैः सिकता इवैधिरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो भानवीयाः ॥ १०६ ।। भक्तिमह्वाय दातु मुकुल पुटकुटीकोटरफोडलीनां लक्ष्मीमाक्रप्दुकामा इव कमलवनोत्पादनं कुर्वते ये। कालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियासु किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ।।१०७॥ गर्भेष्वम्भीरुहाणां शिखरिषु च शितापु तुल्यं पतन्तः प्रारम्भे यासरस्याप्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव । निप्पर्याय प्रवृत्तास्त्रिभुवनभवनमाङ्गणे पान्तु युष्मा- नूप्माणं सन्तताध्यश्रमजामेव भृशं विभ्रतो वनपादाः ।। ॥१०८॥ प्रभ्रश्यत्युत्तरीयविपि तमसि समुद्रीश्य बीतावृतीन्द्रा- ग्जन्तूंस्तन्तून्यथा यानतनु वितनुते तिग्मरोचिर्मरीचीन् । ते सान्द्रीभूय सद्यः क्रमविशददशाज्ञादशालीविशालं शश्वत्सम्पादयन्तोऽम्बरममलमलं मङ्गलं वो दिशन्तु ॥ १०९॥ न्यकर्वन्नोपधीशे मुपितरुचि शुचेवौषधीः प्रोषितामा भास्वगायोद्गतेन प्रथममिव कृताभ्युद्गतिः पावकेन। पक्षच्छेदनणासुकनुत श्व दृपदो दर्शयन्प्रातरद्रः आताम्रस्तीवमानोरनभिमतनुदे स्ताद्गभस्त्युद्गमो यः ॥११०॥ शीर्णघ्राणाविपाणीन्णिभिरपधनैर्घधराव्यक्तघोषा- दीर्घाघ्रातानघौधै पुनरपि घटय-येक उल्लाघयन्यः । धर्माशोस्तस्य वोऽन्तदिगुणधनघृणानिम्ननिर्विघ्नवृत्ते- दत्ताा सिद्धसंधैर्विदधतु प्रणयः शीघ्रमहोविघातम् ॥ १११॥ n. 90:-994 Mayūra's Süryaśataha, vv, 1-10.

·२२ सुभाषितसुधानिधि विभ्राणा वामनत्व प्रथममथ तथैवाशव पाशवो व क्रान्ताकाशान्तरालास्तदनु दश दिश पूरयन्तस्ततोऽपि । ध्वान्तादायि दवद्विष इव बलिनो विश्वमाश्वश्नुवाना कृरगण्युच्चयहलोपः सितहरयो हारिदश्वा हरन्तु ॥११॥ उद्गाढनारूणिम्ना विदधति वहुल यऽरुणस्यारुणत्व मूर्धाद्धृतो खलीनक्षतरुधिररुचा य रथाश्चाननपु । शैलाना शेखरत्व श्रितशिखरिशिवास्तन्वते य दिशन्तु प्रेट्दन्त से सराशा खचितदिनमुखास्ते मयूखा सुख व ॥ ११३ ॥ दत्तानन्दा प्रजाना समुचितसमयाकृष्टसृष्टि पयोभि पूर्वाह्न विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि सहारभाज । दीप्ताशोदार्यदु खमभवभवभयोदन्यदुत्तारनाव गावा व पावनाना परमपरिमिता प्रीतिमुपादयन्तु ।।११४॥ बन्धधसैकहेतु शिरसि नतिवदनाबद्धसन्ध्याजलीना लोकाना य प्रवाध विदधति विपुलाम्भाजपण्डाशयव । युप्माक ते स्वचित्तथिमपृथुतरमार्थनाकल्पवृक्षा कल्पन्ता निर्विकल्प दिनकरकिरणा केतय कल्मपस्य ॥ ११५।। ॥ विप्रप्रशंसा पद्धतिः ॥५॥ ॥२॥ मात्मणा जायमाना हिपृथियामधिजायत । ईश्वर सर्वभूताना धर्मकोशस्य गुप्तये ॥१॥ स्वमय बामणा मुदस्व वस्त स्व ददाति च। आमास्याद्राक्षणस्य भुजत हीतर जना हातारादपि पिाहायस्व विषमुच्यत । विषमकापिनन्ति वारय पुनपानकम् ॥३॥ मानणानां गया व पुएमक हिया पृतम् । एका मन्त्रास्तिप्रन्ति विरन्यत्र तिमति॥४॥ या जगाम मन्याधान त देयतम् । मन्मन् मालगाधीन ग्रामगादेयतं महत् ।।"

·सुभाषितसुधानिधि गतश्रीगणकान्दष्टि गतायुश्च चिकित्सकम् । गतश्रीश्च गतायुश्च नाह्मण द्वटि भारत ॥६॥ न स्कन्दत न व्ययत न विनश्यति कहिंचित् । चरिएमग्निहोनभ्या यद्राह्मणस्य मुख हुतम् ॥७॥ यस्यास्यन सदानन्ति हव्यानि त्रिदिवौकस । कयानि चेय पितर किं भृतमधिक तत ॥८॥ अविद्या या सविद्यो या नाह्मणो देवत महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च ययाग्निवत मटत् ॥९॥ तपस्तपन्यासृजद्रह्मा ब्राह्मणान्वदगुप्तय। तृपयर्थं पितृदवाना धर्ममरक्षणाय च ॥१०॥ जाह्मणा कस्य वक्तया कस्य वा उन्दचीरण । गुणैरव वसन्यत कामगा पक्षिणो यथा ॥१॥ सत्य दमस्तपा दानमहिंसेन्द्रियनिग्रह । दृश्यन्त यन राजन्द्र सत्राह्मण उदाहत ॥१०॥ अहिंसानिरता नि य जुदाना जातवदसि । स्वदारनिरता दान्त संवर्गह्मण उच्यत ॥१३॥ गमप्रधानपु तपाधन गृढ हि दाहात्मकमस्ति तज । स्पर्शानुकृला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतजाभिभवाद्वमन्तिः ॥१४॥ ब्रह्मस्वाशनपुणानि वाहनानि महान्यपि । नाशमायान्ति सवाणि शरन्मघाइवाम्बर ॥१५॥ ब्रह्मस्व प्रणयाटुक्त दह्त्यासप्तम कुलम् । विम्मण तु यदुक्त दश पूर्वान्दशापरान् ॥१६॥ यद्राह्मणास्तुमतमा वदन्ति तद्दयता कर्मभिराचरन्ति । तुपु तुष्टा सतत भवन्ति प्रत्यक्षदयपु पराक्षदवा ॥ १७ ॥ o Manu This and the following general references to sources are taken from the Suktiratnahara (Trivandrum Sanskrit Series 1938) Kalidasa s Sakuntala F ·२४ सुभाषितसुधानिधिः मन्त्राः कृष्णाजिनं दर्भाः ब्राह्मणा हविरग्नयः । अयातयामान्येतानि प्रयोज्यानि पुनः पुनः॥१८॥ समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतव. समुस्थितापत्कुलधमकेतयः । अपारसंसारसमुद्रसेतव. पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपांसव ॥१९॥ आपत्कुलध्वान्तसहस्रभानवः समीहितार्थार्पणकामधेनव । समस्ततीर्थाम्बुपवित्रमूर्तयो रक्षन्तु मां ब्राह्मणपादपांसव ॥ २० ॥ अज्ञानभ्यान्तदुर्लक्षविपयाघटसंकटे । वजन्भवबिले वीपं द्विजसंघं भजेसुधीः ॥२१॥ मात्सर्यादा वृथा द्वेषाविजसंघ हि यस्त्यजेत् । सन्मार्गदर्शनं मूढः स हन्यात्स्ये तु चक्षुपी ॥ २२ ॥ द्रिजसहं कथं जह्याममृतास्वादस फलम् । खलसई कथं कुर्या भवाग्न्युद्दीपनानिलम् ॥ २३ ॥ विष्णो. सर्वमयस्यापि प्रधानास्तनवो द्विजा । कथं जन्म वृथा कुर्या त्यक्त्वा ते सद्गति गुरो ।। २४ ॥ गोब्राह्मणाः परं देवं हव्यमन्त्रात्मका यत । विष्णुशक्तिस्तदाधारा समस्तजगदाश्रया ॥२५ ।। सर्वदैवोपजीव्यन्ति यदिष्टा देवयोनय । देवानामपि देवेभ्यस्तेभ्य को न नमेब्रुध ॥ २६॥ जगद्रथ-या ।। वेदप्रशंसापद्धतिः॥६॥ घेदस्वीकरण पूर्ण विचारोऽभ्यसन जप । तद्दानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ॥१॥ योऽनधी य द्विजो वेदानन्यन कुरुते श्रमम् । स जीवनेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः॥२॥ * The manuscript breaks off here Only the Sangraha is followed up to Dambha-paddhati in the text.

·सभापितसुधानिधि २५ अनम्यासन येदानामाचारस्य च लइनान् । आलस्यादन्नदापाय मृत्युविधान जिघांसति ॥३॥ शातय सर्वथैगयों वेदानां कर्मसिद्धय। पाठमात्रायमायी तु पड़े गीरिय सीदति ॥४॥ ॥हितोपदेगपद्धतिः ॥७॥ अनस्य क्षय दृष्ट्वा यल्मीफस्य च बंधनम् । अन्य दिवस कुर्यादानाध्ययनकर्ममि ॥१॥ यदीच्छसि वीर्तु जगदेवन कर्मणा। परापपादसस्यम्यो गाश्चरन्तीनिवारय ।। चिन्तनीया हि विपदामादायव प्रतिक्यिा। न कृपयनन युक्त प्रदीप्ते वद्विना गृह ॥३॥ सय स्यात्मिय न्यान्न व्यात्सयमप्रियम् । निय च नानृत स्यादेप धर्म सनातन ॥४॥ दरिद्रान मर कौन्तय न समृद्धान् कदाचन। व्याधितस्योपध पथ्य नीरागस्य फिमीपधे ॥५॥ दान वित्ताहत पाच कीर्तिधमी तथायुप । परापकरण कायादसारात्सारमुद्धरत् ।। ६॥ नित्य कापात्तपो रक्षेरिव्य रक्षच मत्सरात् । विद्या मानारमानाभ्यामात्मान च प्रमादत ॥७॥ अल दानन विप्रेन्द्र यजनाध्ययनेन वा। इद तस्वर्गसोपानममल यत्प्रिय वच ॥८॥ प्रियवाक्यप्रदानन सर्व तुप्यन्ति जन्तय । तस्मात्तदेव वक्त य वचन का दरिद्रता ॥९॥ सम्पदा जल तरङ्गविलाला योवन पिचतुराणि दिनानि । शारदाभ्रपरिपेलवमायु कि धने परहितानि कुरुध्वम् ॥१०॥ १ प्रS पान्-s, सधयम् S, ३ रज'S ·सुभाषितसुधानिधिः ॥ आचारपद्धतिः ॥ ८॥ आचाराल्लभत ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः। आचाराद्धनमक्षय्यमावारो हन्त्यलक्षणम् ॥१॥ वृत्तं यत्नेन संरक्षद्वित्तमेति च याति च । अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः॥२॥ न जातिर्न कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् । कारणानि द्विजायस्य वृत्तमेव हि कारणम् ॥ २॥ ॥ अनाचारपद्धतिः॥९॥ कपाले यद्वदापः स्युः श्वहतो या यथा पयः। आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ १॥ ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलदिनः । अधर्मज्ञा गताचारास्ते भवन्ति गतायुपः ॥ ॥धर्मपद्धतिः॥१०॥ धर्मः श्रुतो वा दृष्टो या स्मृतो वा कथितोऽपि वा। संमोदितो वा राजेन्द्र पुनाति पुरुपं सदा ॥१॥ यस्य धर्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेय श्वसनेऽपि न जीवति ॥२॥ नाच्छादयति कोपीनं न देशमशकापहम् । शुनः पृच्छमिय व्यय पाडिग्यं धर्मवर्जितम् ॥३॥ ॥ अथर्मपद्धतिः ॥ ११ ॥ अधर्मेधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति॥ ततः सपत्नान जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ १॥ चा-S. दाग-s, ३'कु-S p Mahābhārata q Mahabharata r. Raināyana. :

·सुभाषितसुधानिधि २ एक पापानि कुरुते फल भुत्र महाजन । भोक्तारस्तत्र मुच्यन्त कर्ता दोपेण लिप्यते ॥ २॥ शारीरे कर्मदोपैश्च याति स्थायरता नर । याचिकै पक्षिमृगता मानसैरन्यजातिताम् ॥ ३॥ || सत्यपद्धति ॥ १२॥ न तथ्यवचन सत्य 'नातथ्यवचन मृपा। यटतहितमत्यन्त तत्सत्यमितरन्मृपा ॥१॥ न नर्मयुक्त घनृत हिनस्ति न स्त्रीपु राजन्न विवादकाल । प्राणात्यय सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्यासुरपातकानि ॥२॥ असत्यपद्धतिः॥१३॥ पञ्च पश्यन्ते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमस्वानृत हन्ति महस्र पुरुपात ॥१॥ हन्ति जातानजाताश्च हिरण्यायंऽनृत वदन् । सव भूम्यनृत हन्ति मा स्म भूम्यनृत बंद ॥२॥ दानपद्धतिः ।। १४ ॥ शतपु जायत शूर सहस्रप च पण्डित । वक्ता शतसहस्रपदाता भवति वा न वा ॥१॥ आयासशतलब्धस्य प्राणम्याऽपि गरीयस । गतिरकैव वित्तस्य दान शपा विपत्तय ।। कुल शील श्रुत शाय सर्वमतन्न गण्यत । दुवृत्ते वा सुवृत्त वा जनो दातरि रज्यत ॥ ३॥ ० २ सत्यवचनम्-S, ४ 'ना-S, १ वदत् S २ भूनय -S s Mahabharata t Manu u Mahabharata v Pancatantra w Canakya ·२८ सुभाषितसुधानिधिः यस्यानपानपुष्टाङ्गः कुरुते धर्मसश्चयम् । अन्नस्य दातुस्तस्या कर्तुश्चार्ध न संशयः॥४॥ दातृयाचकयोर्भेदः कराभ्यामेव दर्शितः। एकस्य गच्छताधस्तादुपर्यन्यस्य तिम्रता ॥५॥ दुर्भिक्षे चालदातारं सुभिक्षे च हिरण्यदम् । भये चाभयदातारं स्वर्गेऽपि बहुमन्यते ॥६॥ आक्रम्य यदि के परिक्षीणेश्व बन्धुभिः । गोभिश्च नरशार्दूल राजसूयाद्विशिष्यते ॥७॥ तपः परं कृतयुगे नेतायां ज्ञानमुच्यते। द्वापरे यज्ञमेवाहुनिमेव कलौ युगे॥ ८॥ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न मुझे तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥९॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्य च दानमर्थानाम् । यो हि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥१०॥ देशः कालः पात्रं वितरति वित्तस्य कमपि महिमानम् । अन्धितले शुक्तिपुटे स्नातं घनतोयमेति मणिभावम् ॥ १२ ॥ वानं यत्प्रथमोपकारिपु न तेन्न्यूनस्तु तैराप्यते दीने याचनमूल्यमेव दयिते तक न रागास्पदम् । पौने यत्फलविस्तरमियतया तद्वा(पिक्यं न किं तदानं यदुपेत्य निष्प्रणयिनि क्षीणे जने दीयते ॥१२॥ विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः। आतुरस्य भिपक मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः॥१३॥ ॥अदानपद्धतिः ॥१५॥ वात्यातिपातसिकताचयशर्करानः कण्ठावसक्तशयनस्थतृणावलीका। निर्मासतागडुलमात्मन एव जानुमालिङ्गय शेत इति यत्तदुशन्त्यदानात् ॥१॥ ३ 'न्येन -S. १ योऽपि-S. २ तन्यायस्तु-S1. ३. ते-S... दु-S.. x. Brhatkatha y. Mahabharata. 2. Kalāvilasa.

·२६ सुभापितसुधानिधिः यत्सारमेयरसनापरिलीटशिष्ट- मल्पं कदलमनिशं क्षुधितः कपाले। आलेदि सान्द्रमलदिग्धनखाङ्गुलीभिः स्थूलोपलोत्करतुपं तदुशन्त्यदानात् ॥२॥ ।। तपापद्धतिः ।। १६॥ अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा। एतत्तपो विदु/रा न गरीरस्य शोषणम् ॥१॥ बनेऽपि दोषा प्रभवन्ति रागिणां गृहेषु पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः। अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनन् ॥ २॥ । अहिंसापद्धतिः ॥ १७ ॥ सर्ववेदाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । सर्वयज्ञफलं चैव नैव तुल्यमहिंसया॥१॥ अहिंसानिरता नित्यं वन्दनीयाः प्रयत्नतः । तैरेव धार्यते नित्यं चराचरमिदं जगत् ॥२॥ एकान्नशीलस्य हव्रतस्य पश्चेन्द्रियप्रीतिनिचर्तकस्य । अध्यात्मयोगे दृढमानसस्य मोक्षी यथा नित्यमहिमकस्य ॥३॥ । क्षमापद्धतिः ॥१८॥ श्रमो न चाचां शिरसो न लूनं न चित्ततापो न तनोविमदी। न चापि हिंसादिरनर्थयोगः श्लाध्या परं क्रोधजय शर्मका ॥१॥ a. ascnbed to Kālıdāsa in Sūktiratnahāra (TSS, p. 261). १. '-S.

·सुभाषितसुधानिधि क्रुद्ध स्मेरमुखावधारणमथो द्विष्टे प्रसादक्रमो व्यामोशे कुशलोक्तिरात्मदुरितच्छेदोत्सवस्ताडने। धिग्जन्तोरजितात्मनोऽस्य महतो' देवादपेता विप- दुरातिदयारसाईमनस क्रोधस्य कुत्रोदय ॥२॥ एक क्षमावतो दोयो द्वितीयो नोपपद्यते। यदेन क्षमया युक्तमशक्त मन्यते जन ॥३॥ ।। दयापद्धतिः ।। १९ ।। कामधेनुधरादीना दातार सुलभा भुवि । दुर्लभ पुरुषो लोके सर्वभूतदयापर ॥१॥ फलाभिलापोपहतान्तरात्मा प्रतीक्षते पात्र विशेषमेव । कृपालुकस्त्वर्थितयैव तुष्ट प्रवर्तते दीनजनेषु दातुम् ॥ २ ॥ ॥ दमपद्धतिः॥ २० ॥ दम नैश्रेयस प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिन । ब्राह्मणस्य निशषेण दमो धर्म सनातन ॥१॥ ॥ शीलपद्धतिः॥२१॥ विद्याभ्यास सर्पमतानुकम्पा प्राण्यद्रोह सत्यवादी प्रमाद । शौचाचारो देवताभक्तियुक्न शील शश्वत्पालनीय वुधानाम् ॥१॥ ऐश्वर्यस्य विभूषण चतुरता शौर्यस्य वाकसयमो रूपस्योपशम श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पाने व्यय । अरोधस्तपस क्षमा प्रभवतो धर्मस्य निर्याजता सर्वेपामपि सर्वसाधनमिद शील पर भूपणम् ॥२॥ चह्निस्तस्य जलायते जलनिधि कुल्यायते तत्क्षणात मेरु स्वल्पशिलायते मृगपति सद्य कुरङ्गायते । व्याली माल्यगुणायत विपरस पीयूपवयते यस्यानेऽखिललोकवरभतम शील समुन्मीलति ॥ ३॥ १ती-S . हेम -S b Mahabharata.

·१ द. 51 २स्थ्यो-S, ति-S, ४ स्वमा हरितार्थ सुभाषितसुधानिधिः सर्वे कणकेयूरकुण्डलप्रतिमा गुणा.। शीलं चाकृत्रिमं लोके लावण्यमिव भूपणम् ॥४॥ विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मति । परलोकधनं धर्मः शीलं च निखिलं धनम् ॥५॥ ॥ गृहस्थधर्मपद्धतिः ॥ २२ ॥ अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशवित गार्हस्थो धर्म उच्यते ॥१॥ दूरादतिथयो यस्य गृहमायान्ति निर्वृताः। गृहस्थः स तु विज्ञेय. शेषास्तु गृहरक्षिण | 000 चत्वारस्तु तात गृहे वसन्तु श्रियाभियुक्तस्य गृहस्थधर्मे । श्रान्तो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥३॥ स्वधर्मकांजितजीवितानां स्वेषु दारेषु सदारतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ ४॥ ॥ पतिपद्धतिः ॥ २३॥ पतिहिं भूपणं नार्या भूपणं भूपणादपि । एषा विरहिता तेन भूपणारे न शोभते ॥१॥ यादग्गुणेन भी स्त्री संयुज्येत तथाविधि। ताहरगुणा सा भवति समुद्रेणेव निमग्ना ॥२॥ पत्या विना जीवति या न सा जीवत्यसंशयम् । पत्या विना मृति श्रेयो नार्या क्षत्रियपुड्नच ॥३॥ •पु-S, c. Markandeya f Manu d Mahabharata g Mahābhārata e Rámāyana ·३२ सुभाषितसुधानिधिः ॥ साध्वीपद्धतिः ॥२४॥ कायक्लेशेन महता पुरुष प्राप्नुयात्फलम् । तत्सर्व लभते नारी सुखेन पतिपूजया॥१॥ प्रहृष्टमानसा नित्यं स्थानमानविचक्षणा। भर्तुः प्रीतिकरी या तु सा भार्याऽयेतरा जरा ॥२॥ न गृहं गृहमित्याहहिणी गृहमुच्यते । अरण्यसदृशं ह्येतद्यत्तया रहितं सदा ॥३॥ शुश्रुपस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोपणतया मा स्म प्रतीपं गमः ।। भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधय ॥४॥' ॥ विद्वत्पद्धतिः ।। २५॥ विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान सर्वत्र पूज्यते ॥१॥ प्राझोऽपि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाच. शुभाशुभाः। गुणवद्वाक्यमादत्ते हंस क्षीरमिवाम्भस ॥२॥ प्रस्तावसदृशं वाक्यं स्वभावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसम कोपं यो जानाति स पण्डित ॥३॥ यत्र सूक्तं दुरुक्तं वा समं स्यान्मधुसूदन । न तन प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनम् ॥४॥ विद्वानेच विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् । न हि यन्ध्या विजानाति गुवी प्रसववेदनाम् ॥५॥" अस्व. शस्त्रं शास्त्रं वीणा याणी नरश्च नारी च । पुरुपविशेपं प्राप्ता भवन्त्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥ ६॥" h Daksasmrti Sakuntala. I Mahābhārata J Itihasasamuccaya 1. Mahabharata. m Nitišastra n Kalāviläsa ·सुभाषितसुधानिधिः ३३ निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि चा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा ययेष्टम् । अधेच वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथो न विचलन्ति पर महान्तः ॥७॥ ॥ अनपद्धतिः।। २६ ॥ निर्धनश्चापि कामार्थी दरिदः कलहप्रियः। मन्दशास्त्रो विवादा- त्रिविधं मूर्खलक्षणम् ॥१॥ अनाहूत सम्प्रविशत्यपृष्टो बहु भापते । बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूर्स'चेतसम् ॥२॥ आत्मप्रशंसिनं धृष्ट दुष्टं विपदि धावकम् । सर्वदोसिक्तचण्डं च लोक. सत्कुरुते नरम् ॥ ३॥' नमन्ति फलिता वृक्षा नमन्ति च बुधा जना' । शुष्ककाष्टानि मूर्खाश्च भिद्यन्ते न नमन्ति च ॥४॥ कालमाप्तं महारत्नं यो न गृह्णात्यबुद्धिमान् । अन्यहस्तगत दृष्ट्वा पश्चात्स परितप्यते॥५॥ मूर्खा न द्रष्टव्या द्रष्टव्याश्चेन्न तैस्तु सह तिष्ठेत् । यदि तिन्न कथयेदि कथयेन्मूर्खयत्कथयेत् ॥ ६॥ उच्चैरुच्चरितव्यं यत्किचिदजानतापि पुरुपेण । मूर्खा वहुमन्यन्ते विदुषामपि संशयो भवति ॥७॥ स्तब्धप्रकृतिलॊके वहुमानमुपैति नातिशयमत्र । स्फुटमत्रोदाहरणं पयोधर कुवलयाक्षीणाम् ॥ ८॥ शाठ्येन मित्रं कपटेन धर्म परोपतापेन समृद्धभावम् । सुखेन विद्यां परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥९॥ एक हि चक्षुरमलं सहजो विवेको विद्वद्भिरेव सह संवसनं द्वितीयम् । p Mahabharata I Vyasaśataka s Sundarapandya "क: १ढ°S, २"R'-5 ३ दिवतचण्ड S, ३ O Bhartrhari q Rāmāyana ४ नम्र -S.

·३४ सुमापितसुधानिधिः यस्यास्ति न द्वयमिदं स्फुटमेव सोऽन्यः तस्यापमार्गचलने वद कोऽपराधः॥१०॥ काव्येन मूर्खघनिने प्रणयेन नीचं वेश्यां श्रुतेन शउशाश्वमार्जवन। इच्छन्ति ये जगति वैचयितुं विमूढाः तेषामरण्यरुदितेन समः प्रयासः॥११॥ ॥ सज्जनपद्धतिः ॥ २७॥ सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । सद्धिविवाद मैत्री च नासद्धिः किंचिदाचरेत् ॥ १॥ निर्गुणेप्यपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधयः । न हि संहरते ज्योत्स्ना चन्द्रश्चण्डालवेश्मनः ॥ २ ॥ साधोः यरुषवाक्येन न मनो याति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्य सागराम्भस्तृणोल्कया ॥३॥ गुणवजनसंसगांधाति स्वल्पोऽपि गौरवम् । घुप्पमालानुपरेण सूत्रं शिरसि धार्यते ॥४॥ सत्सु कार्यवतां पुंसामलमेवाग्रतः स्थितिः । पारवृत्तिरधिका सा चेत्करोत्युभयलाघवम् ॥ ५॥ सुवृत्तस्यैकरूपस्य परप्रीत्यै धृतोन्नतेः । साधो स्तनयुगस्येव पतनं कस्य तुपये ॥६॥ वरं तस्करसम्बन्धः सुजनैः सह सङ्गमात् । तस्करो हि हरत्यर्थ साधुस्तु हृदयं हरेत् ।।७।। विद्यामवी धनमवस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥८॥ सन्त एव सतां नित्यमापत्तरणहेतवः। गजानां पइलग्नानां गजा इव धुरन्धरा. ॥ ९ ॥ t. Vallabhadeva a. Bhoja b Mahabharata १ रयितुं-S, २. "नि-S. ३. कृ- u Mahabharata c. Pancatantra ४. 'ते.-S, ५ 'शता-S ·३५ सुभाषितसुधानिधिः गुणः कृशोऽपि प्रथते पृथुरप्यपचीयते। प्राप्य साधुसली चन्द्रः पक्षाविव सितासिती ॥१०॥ काकैः सह प्रवृद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः। खलसनेऽपि नैप्टुर्य कल्याणप्रकृतेः कुतः॥ ११ ॥ मुक्तामृणाल सुधियां निर्मलानां निसर्गतः। च्छिदं यदि स्याइच्छिदं गुणस्तदपि धीयते ॥१०॥ गुणिनो वृत्तविमला सौम्या मुक्कामयत्वत । धार्यन्ते सादरं लोके हारा इव जने«दि ॥१३॥ दर्शितोत्करदानानां भद्राणां स्तम्भमुज्झताम् । साधूनां सिन्धुराणां च पुरः स्तोत्रं न विद्यते ।। १४॥ साधुसन्तानभाजो हि सन्तः संश्रितनन्दनाः। न ते मुञ्चन्ति पञ्चत्वेऽप्यौदार्य स्वर्द्धमा इय ।। १५ ।। कर्णलटिगुणोत्करित्यागिनो धनिनश्च ये । निष्फलान्न विमुञ्चन्नि मार्गणान् सगरे स्थितान् ॥१६॥ दुर्जनैश्च द्विरेफेश्च भ्राम्यद्भिः सुमनोगण । आत्तगन्दोऽपि सहसा मादयं न विमुश्चति ॥ १७ ॥ सरस्वत्यस्तु लक्ष्मी किं ताभ्यां दयया विना। जाते सुमनसा ताप विषादी दुर्लभ. पुमान् ॥१८॥ सुजनो न याति वैरं परहितबुद्धिविनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरु' सुरभयति मुखं कुठारस्य ॥१९॥ स्वल्पापि साधुसम्पनोज्या महतां न पृथ्व्यपि खलश्रीः। सारसमेव पयस्तृपमपनयति न यादसा पत्यु ॥२०॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो विदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनवेक्षितगुणदोप. परोपकार सतां व्यसनम् ॥२१॥ धिक धिक् सज्जनमैत्री दुर्जनसंसर्ग एव नो भवतु । सज्जनवियोगकाले भवन्ति तीव्राणि दुखानि ॥२०॥ f Sundarapandya? d Ravigupta e Bana १ 'त्त-S, २. पनीयते-S.

·सुभाषितसुधानिधिः पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः खादन्ति न स्वादुफलानि वृक्षाः । पयोधरी न क्वचिदात्त सस्य परोपकाराय सतां विभूतयः ॥ २३॥ भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैनवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः । अनुद्धताःसत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैप परोपकारिणाम् ॥२४ उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते याश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः॥ अनुक्तमप्यूति पण्डितो जनः परेडितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥२५॥ नम्रत्येनोनमन्तः परगुणनुतिभिः स्वान् गुणान् ख्यापयन्तः पुष्णन्तः स्वीयमर्थ सततकृतमहारम्भयत्नाः परार्थे । क्षान्त्यैवाक्षेपलक्षाक्षरपरुपगिरो दुर्जनान्दुःखयन्तः सन्तश्चाश्चर्यचर्याः सदति बहुमताः कस्य न स्युनमस्याः॥२६॥ ॥ दुर्जनपद्धतिः॥२८॥ निमीय खलजिह्वायं सर्वप्राणहरं नृणाम् । चकार किं वृथा शस्त्रविषवहीन प्रजापतिः ॥१॥ वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः । श्वा भवत्युपघाताय लिहलपि दशन्नपि ॥२॥ दुर्जनः प्रकृति नैति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । स्वेदनाभ्यानोपायैः श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ ३॥ दुर्जनः सुजनीकर्तुं यत्नेनापि न शक्यते। अपानं मृत्सहस्रेण धौतं नास्यसमं भवेत् ।।४ श्रुतेनापि हदिस्थेन सलो न स्यात्सुशीलवान् । मधुना कोटरस्थेन निम्नः किं मधुरायते ॥५॥ सहजान्याः स्वदुर्नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुपः । स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णमहणेप्वसाधयः ॥६॥ पात्रमपात्रीकुमते दहति गुणान् स्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं "नियच्छति दीपग्यालेय खलमैत्री ॥७॥ 6. Pacatantra १. क्षात्योनाक्षर'-S ३. "ध-S, h. Pancatantra i. Pratapa-Rudra २. 'त्युपकाराय-S, ४. गुण°-S, ५. निध-S ·सुभाषितसुधानिधिः ३७ यथा गजः परिश्रान्त छायामाश्रित्य विश्रमेत् । विश्रम्य च दुमं हन्यात्तथा नीच स्वमाश्रयम् ।। ८॥" चारुता परदारेभ्यो धनं लोकोपतप्तये । प्रभुत्वं साधुनाशाय खले खलतरा गुणाः ॥९॥ कुर्वते स्वमुखेनैव बहुधान्यस्य सण्डनम् । नमः पतनशीलाय खलाय मुसलाय च ॥२०॥ शक्यो धारयितुं जलेन दहनः छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताकुशेन समदा दण्डेन गोगईमा । व्याधेर्भपजमापधैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैरहि सर्वस्यौपधमस्ति तत्र विहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥ ११ ॥ असतामुपभोगाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः ढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥१२॥ लब्धोदयः सलजनः प्रथम स्थजने करोति परितापम् । उद्गच्छन्दवदहनो जन्मभुवं दारु निर्दहति ।।१३।। श्रुतिस्मृतिभ्यां सुजनो नियम्यते परापवादेन च मध्यमो जन.। कपायसंसाधितगुप्कचर्मवत् वधेन नीचः समुपैति माईवम् ॥१४॥ धूम' पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाम्बुभि' शमयति ज्वलनस्य तेजः। देवादवाप्य कलुपप्रकृतिमहत्त्वं माय स्ववन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ १५ ॥ वन्ध्यानिन्दति दुःरितानुपरसत्यावाधते वान्धवान् 'शूरान् द्वेधि धनच्युतानपह सत्युत्तापयत्याश्रितान्। गुहानि प्रकटीकरोति घटयत्यर्यपु जीवाशयं वृते शीघ्रमयाच्यमुज्झति गुणान् गृद्धाति दोपान खलः ॥ १६॥ अदाक्षिण्यादतीयोग्रा. पवना इय दुर्जना । गुम्नपि प्रतिक्षेप्तुं समीहन्ते क्षमाभृतः ॥१७॥ Somessara 'रते- L.Chapphal:-dera २. नर-5 ३ 'शो -S, 1 Bharavi ४ दारान-S, ·३८ सुभाषितसुधानिधि द्विजेन्द्रो वा कलाढ्यो वा कामचारी भवेद्यदि । नित्य निमजन्नप्यब्धी नान्त शुद्धो भवत्यलम् ॥ १८ ॥ जनित्याप्युन्नते चशे भ्रष्टा केचन कण्टका । कुर्युर्जनपदलेश साधुमार्गस्य दूपका । १९ ॥ दुर्जन सुजनीकर्तु यत्नेनापि न शक्यते। सस्कारेणापि लशुनं क सुगन्धीकरिष्यति ॥२०॥ खलाना कण्टकाना च द्विविधैव प्रतिक्यिा। उपानन्मुखभद्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ २१ ॥ अशन कियदेव सम्भवेन्द्धनदादप्यधिकायते खल । अपि चेत्ति पडक्षराणि चेदुपदेष्ट शितिकण्ठमिच्छति ॥२२॥ ॥ कलिपद्धतिः॥२९॥ कलेरन्ते भविष्यन्ति नररूपेण राक्षसा । मनुष्यान भक्षयिष्यन्ति वित्तता न शरीरत ॥१॥ निधी- पृथिवी निरौपधिरसा नीचा महत्त्व गता राजानोऽर्थपरायणा प्रतिदिन विप्रा धिकर्मस्थिता । भार्या भर्तृषु बद्धवेरनिरता पुत्रा पितुपका इत्थभूतमिद जगत्कलियुग धर्म वन प्रस्थित ॥२॥ ॥ दम्भपद्धतिः ॥३०॥ श्रुतदम्भ शमदम्भ स्नातकदम्भ समाधिदम्भश्च । नि स्पृहदम्भस्य तुला यान्ति तु नेते शताशस्य ॥१॥ लोभ पितातिवृद्धो जननी माया सहोदर कूट । सुकुटीरचना च विद्या पुत्रो दम्भस्य हुकार ॥२॥" मुंद्विन्दुलाञ्छितललाटभुजोदरोरु- कण्ठोप्रचुवुकोरुकपोलजानु । चूडापकर्णकटिपाणिविराजमान- दर्भाकुर स्फुरति मूर्त इवैप दम्भ ॥ ३॥" m Kalavilasan Prabodhacandrodaya II 6 १ ३-5, २ मानुशन्-s, ३ हृदया-SI ४ बिन्दु-M ·सुभापितसुधानिधिः वाताहारतया जगीद्वपधरैराश्वास्य निशेपितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीयव्रतहिमिः। तेऽपि चमूरुचर्मयसनैनीता क्षयं लुब्धक- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥ ४॥ गट्नातुगतरङ्गशीतलशिलाविन्यस्तभास्वसी- संविष्टाः कुशमुष्टिमण्डितमहादण्डाः करण्डोज्ज्वलाः। पर्यायप्रथिताक्षसूत्रवलयप्रत्येकीजाग्रह- व्ययायालयो हरन्ति धनिनां वित्तान्यहो दाम्भिकाः ॥५॥ वेश्यावस्मनि शीधुगन्धललनायकत्रासवामोदनेः नीत्वा निर्भरमन्मथोत्सवरसैरुन्निद्रचण्डाः क्षपाः । सर्वज्ञा इति दीक्षिता इति चिरात्प्राताग्निहोत्रा इति ब्रह्मज्ञा इति तापसा इति दिवा धूतर्जगद्वश्च्यते ॥६॥ नास्माकं जननी तथोग्ग्यलफुला सटोत्रियाणां कुले व्यूटा काचन कन्यका किल मया तेनास्मि ताताधिक । अस्मत्स्यालकभागिनेययिता मिथ्याभिशस्ता तत- स्तसंपर्कयशान्मया स्वगृहिणी प्रेयस्यपि प्रोज्झिता ॥७॥ ॥ फर्ममशंसापद्धतिः ॥३१॥ रह यत् कियत कर्म परयोपभुज्यते । सिक्तमूलस्य वृक्षस्य फलं शाररासु दृश्यते ॥१॥ यथा छायातपी नित्य सुसंबद्धी निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च संबद्धी सर्वजन्तुपु ॥२॥ अर्था गृहे निवर्तन्ते श्मशाने मित्रगन्धयाः। सुकृतं दुकृतं चैव गच्छन्तमनुगच्छति ।। ३ ।' अदीर्घदर्शिभिरीन्द्रियरपि । हसद्धिः क्रियते कर्म महद्भिरनृभूयते ॥४॥ o Bhallata P Prabodhacandrodara, II.5 q Prabojhacandrodara, I I . Visalataka S. Mahabharata १. म मातुरमुता-1 • नरो'-s.

·४० सुभाषितसुधानिधिः यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुविन्दति ॥५॥ अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वं कालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम् ॥ ६॥ यं यमिच्छेद्यथाकामं तं तमेव तथाप्नुयात् । यदि न स्यात् पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥७॥ न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये । कर्मपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ ८॥ यः करोति नरः पापं न तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः। आत्मनेय कृतं पापमात्मनेयोपभुज्यते ॥ ९ ॥ विपत्ती किं विषादेन सम्पत्तौ च स्मयेन किम् । भवितव्यं भवत्येव कर्मणामीदृशं गतिः ॥१०॥ मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः स्यलंकृता । वासः प्रासादपि भवन्ति शुभकर्मणाम् ॥ ११ ॥ अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरोऽर्थमीहते। स्वामिवत्प्राक्तनं कामं विदधाति तदन्यथा ॥१२॥ महच्च फलवैपम्यं दृश्यते कमसन्धिषु । वहन्ति शिविकामन्ये यान्त्यन्ये शिविकां गताः ॥१३॥" बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रसंभवा । महञ्च फलवैपम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु ॥ १४ ॥ शयानं चानुशयति तिमन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ १५ ॥ वहुशश्चाग्निसंकान्तं लोहं शुचितमं यथा । बहुदुःखाभिसंततस्तथात्मा शोध्यते बलात् ॥ १६ ॥ वृद्धि हानि सुख दुःसं सच्चासचाभयं भयं । योगपोन भुनाना हश्यन्ते कर्मसाक्षिणः ॥१७॥ t. Vyasāśataka u Visnupurana v. Mahabhirata 1. T-M. २. FI:- AM. 3 °°-S, ४ म-5, ५ °°-AS. ६. भयामयम् M.

·सुभाषितसुधानिधिः यो हि मोहाद्विपं पीत्वा नावगच्छति मानव । परिणामे स वै मूढो जानीते कर्मणः फलम् ।। १८ ॥ कस्य चिन्नहि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः। यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ १९ ।। यथा फलानां पक्कानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥२०॥ आजन्मनो विहितभक्तिरनन्यनाथ सारथ्यकर्मणि च दक्षतया नियुक्तः। नाद्याप्यवापि चरणावरुणोऽपि सूर्या- त्पुण्यैर्विगा नहि भवन्ति समीहितानि ॥२१॥ किं करोति नर प्राज्ञ प्रेर्यमाणः स्वकर्मभि । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धि. कर्मानुसारिणी ॥ २२ ॥ प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लडयितुं न शक्त' । तस्मान्न शोचामि न विस्मयों में यदस्मदीयं न हि तत्परेपाम् ।। २३॥ नैवाकृति फलति नैव फलं न शीलं विद्या न चापि न च यत्नकृतापि सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा खलु संचितानि काले फलन्ति पुरुपस्य समीहितानि ॥१४॥ अवश्यमनूभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोदिशतैरपि । २५॥ नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगा विधिर्वन्द्य सोऽपि प्रतिनियतकमैकफलदः । फलं कर्मायत्तं यदि किमपरे. किंच विधिना नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ।। २६ ।। देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा। तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च याति जन्तु. स्वकर्मभिः ॥२७॥ ब्रह्मा येन कुलालवनियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्यन दशावतारगहने क्षिप्त सदा संकटे ६ क्य नु सलु-M ·सुभाषितसुधानिधिः रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटने कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥२८॥ ॥ विधिप्रशंसापद्धतिः ॥ ३२॥ ब्रह्मणः स्तम्वभावं या स्तम्बस्य ब्रह्मतामपि । स्वेच्छया विधानस्य नाति भारः पिनाकिनः ॥१॥ गुणाः खलु गुणा एव न गुणाः फलहेतवः । अर्थसंचयकतृणि भाग्यानि पृथगेव हि ॥ २॥ आत्मायत्ते गुणाधाने नैगुण्यं वचनीयता । देवायत्तेपु वित्तेषु पुंसः का नाम वाच्यता ॥३॥ करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितम्ततः । फलं पुनस्तदेवास्य यद्विधर्मनति स्थितम् ॥ ४॥ कर्तुमिष्टमनिष्टं वा का प्रभुर्विधिना विना । कर्तारमन्यमारोप्य लोकस्तुष्यति कुप्यति । साक्षान्मघवतः पौत्रः पुत्रो गाण्डीवधन्यनः ।। स्वस्त्रीयो बासुदेवस्य ते गृध्राः पर्युपासते ॥६॥ न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं हि रक्षितुमिच्छति बुद्धया संयोजयन्ति तम् ॥७॥ यो मे गर्भगतस्यापि वृत्ति कल्पितवान प्रभुः। शेषवृत्तिविधानाय स किं सुप्तोऽथचा मृतः ॥८॥ नीलकण्ठं समासाद्य वासुकिर्वायुभक्षणः । प्राप्यापि महतां स्थानं फलं भाग्यानुसारि यत् ॥९॥ अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमत्रातिरिच्यते ॥ १०॥ y. Vallabhadeva, * Bhartrman. w. Mabābharata x.Pazcatantra 2, Māhābhārata, १. रिटमनिष्ट वा-- .. भोजन:-M.

·१३ सुभाषितसुधानिधिः आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पश्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥११॥ गनसापि यदस्पृष्टं दूरादपि यदुज्झितम् । तदप्युपायैर्विविधैर्विधिरिच्छन् प्रयच्छति ॥ १२ ॥ तद्धनुस्तानि शस्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः । सर्वमेकपदे नष्टं दानमश्रोत्रिये यथा ॥ १३ ॥ अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः। तस्मिन्नेवोदरे गर्ने किं नाम न विजीर्यते ॥१४॥ न विधि ग्रसति प्रज्ञा प्रज्ञा तु असते विधिः । विधिपर्यागतानर्थान् प्रज्ञया परिपश्यति ॥ १५ ॥ उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति नच तद्वर्तते तथा ॥१६॥ यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति वलीयसः । धातुरादेशमायान्ति तथा भूतानि भारत ॥१७॥ शूरश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे। कालाभिपन्ना सीदन्ति यथा सैकतसेतवः ॥ १८॥ नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया । शक्या दैवगतिलेौक निवतीयतुमुद्यता ॥१९॥ संप्रयोज्य वियोज्यापि कामकारकरः प्रभुः। क्रीडते भगवान् भूतै. बालः क्रीडनकैरिव ॥२०॥ अज्ञो जन्तुश्च नीचोऽयमात्मन सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव घा ॥ २१॥ मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृपः। धातुरादेशमन्चति तन्मयो हि तदर्पणम् ॥ २२ ॥ वैद्याश्च व्याधिताः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः। श्रीमन्तश्चापरे पण्डा विचित्रो विधिपर्ययः॥ २३॥ c Mahabharata. a. Panicatanta2 b Rudra dMudra-Raksasa १ यु'- M. २. रणाजिरे M ४. शरीरो M. ३. वालुस M.

·सुभाषितसुधानिधिः पिबन्ति मधु पञप भृङ्गाः केसरधूसराः। इंसाः शैवालमभन्ति धिग्देवमसमासम् ॥२४॥ देवमेव परं मन्ये पौरुपं तु निरर्थकम् । एकादशयमूभर्ता यदेकाकी वनं गतः ॥२५॥ सन्ति पुत्राः सुबहबो दरिदाणामनिच्छताम् । वनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥२६॥ उत्पलस्यारविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च । एकयोनिप्रसूतानां तेषां रूप पृथक् पृथक ॥ २७॥ प्रातव्यमेव प्रामोति गन्तव्यं चैव गच्छति । लब्धव्यं चैव लभते दुखानि च सुरसानि च ॥२८॥ सर्व एव महाभाग महत्त्वं प्रति तोद्यमाः। तथापि पुसा भाग्यानि नोद्यमा बुद्धिहेतवः ॥ २९॥" कश्च देवेन सौमित्रे योदमुत्सहते पुमान् । यस्य नु ग्रह्ण किंचित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥३०॥ औदासीन्यं दयालूनामार्थनां भाग्यहीनता । न हि स्वमुखवैरूप्यं दर्पणस्यापराधतः ॥ ३१ ॥ द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घट्यति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।। ३२ ॥' अलिरनुसरति परिमलं लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम् ॥ निम्नमनुसरति सलिल विधिलिखितं बुद्धिरनुसरति ॥ ३३॥ प्रतिकूलतामुपगते हि विधी विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभूत पतिप्यत. करसहस्रमपि ।। ३४ ।। रज्या दिशः प्रवितताः सलिल विपण खातामही हुतभुजाज्वलिता बनान्ताः । व्याधाः पदान्यनुसरन्ति गृहीतचापाः कं देशमानयतु यूथपति गाणाम् ॥ ३॥ e, Mahabharata f. Pratapa Rudra. g Mahabharata h. Rāmāyana i. Rămāyana (II 22, 21.) , Harsa. * MAgba 1. Bhallata. १.M.. २ याताM.

·सुभाषितसुधानिधिः वाली यथा विनिहतः प्रथितप्रतापो दग्धा यदेककपिना प्रसभं च लड्वा । तीर्णो यथा जलनिधी रघुसेतुना च मन्ये यथाभिलषितं तु फलं विधातुः ॥ ३६॥ शशिदिवाकरयोरहिपीडनं गजबिहाभुजद्गमबन्धनम् । मतिमतां च समीक्ष्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥३७॥m परीक्ष्य सत्युलं शीलं विद्यां शौर्य वय. शुभम् । विधिर्ददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ॥ ३८॥" न केवलं मनुष्येषु देवं देयेष्वपि प्रभुः। सति मित्रे धनाध्यक्ष चर्मप्रावरणा हरः॥ ३९॥ दाता बलियाचनको मुरारिदीनं महावाजिमखश्च कालः । दातः फलं बन्धनमेव जातं नमोऽस्तु देवाय यथेटकचें ॥४॥ अरक्षितं तिप्रति देवरक्षितं सुरक्षितं देवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि बने विसर्जित कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति॥४१॥ रागिमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेप्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा मूलतः कमलिनी गज उज्जहार ॥४०॥ यत्रानेकः क्वचिदपि गृहे तर तिप्रत्ययको यत्राप्येकस्तदनु वयस्तर नैकोऽपि चान्ते । इत्थं नया रजनिदिवसी लोलयन्द्वावियाक्षी कालः कल्यो भुवनफलके पीडति माणिशरिः ॥४३॥ पौलस्त्यः स किमन्यदारहरणे दोपं न विज्ञातवान् कारस्थेन कथं न हैमहरिणस्यासंभयो लक्षित । अक्षाणां न युधिष्ठिरेण मत्ता दृष्टो विपाकः कथं प्राज्ञानामपि देववभितधियां प्रायो मतिःक्षीयते ॥४४॥ 0 Blattitan. o Bhartrhari n Vallabhadera p Suvamavistara, ·सुभाषितसुधानिधि. श्रीदेवी जनकात्मजा दशमुखस्यासीदू गृहे रक्षसो नीता चेव रसातलं भगवती पूर्व त्रयी दानवैः। गन्धर्वस्य मदालसां च तनयां पातालकेतुश्च्छलाद् दैत्येन्द्रोऽपि जहार हन्त विपमा वामा विधवृत्तयः॥ ४५ ॥ ॥ दुर्विधिपद्धतिः ॥ ३३ ॥ अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वाविमौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥१॥ सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुपरत्नमलकरणं भुवः। तदनु तत्क्षणभनि करोति चेदहह कष्टमपण्डिनता विधे ॥२॥ खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणे सन्तापिते मस्तके गन्छन्देशमनातपं दुतगतिस्तालस्य मूलं गतः। तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भग्नं सशब्दं शिर. प्रायो गच्छति यत्र दैवहतकस्तत्रैव यान्त्यापद ॥३॥" अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृगी वसु च वृप एको वहुवया.। अवस्थेयं स्थाणारपि भवति सर्वामरगुरो- विधी पके मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥४॥ ॥ मृत्युपद्धतिः ॥३४॥ श्व कार्यमय कुर्वीत पूर्वाह्न चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्यु कृतं वा स्यान्न वाकृतं ॥१॥ यौयनस्थांश्च बालाश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥२॥ इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एचमीहासमायुक्त कृतान्त कुरुते वशे ॥३॥ s (BhartPhan) qPrabodhacandrodaya (III 4 ) I Phalguhastint Pancatantra t Ruyyaka u Mahabharata १ वास्य न वा , २ कृत्य-S, ३ °क्षा- ·सुभाषितसुधानिधिः ४७ बलिनां दुर्बलानां च हस्यानां महतामपि। रामृत्यू हि भूतानां खादितारी काश्यि ॥ ४॥" न कालो दण्डमुद्यम्य शिर कृन्तति कस्यचित् । कालस्य घलमेतायत विपरीतार्थनम् ॥ ५॥ आघातं नीयमानस्य वध्यस्यव पदे पद। आसन्नपदतां याति मृत्युर्जनोदिने दिन ॥ ६॥ मातुलो यस्य गोविन्द पिता यस्य धनभ्यः। अभिमन्युर्वषं प्रातः कालो हि दुरतिस्मः ॥७॥ गुणिनां हीनविद्यानां श्रीमतां क्षीणसम्पदाम् । कृतान्तपण्यशालायां समानः श्यविम्य ॥८॥ तृष्णासूचिविनिभिन्नं सिक्तं विपयसपिंपा। रागद्वेषानले तप्तं मृत्युरश्नाति मानधम् ॥९॥ परिवि महापात्रे प्राणिभोज्ये समन्ततः । न ज्ञायते कथं कालः कस्योपरि विधास्यति॥१०॥ मस्तकस्थायिन मृत्यु यदि पश्येदयं जनः। आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता ॥ ११॥" मृत्युः शरीरगोतारं धनरक्षं वसुन्धरा । असतीच हसत्यन्त स्वपति पुत्रवत्सलम् ॥ १२ ॥ बीजं पिता क्षेत्रमिदं च माता वृष्टिश्च कर्माणि शुभाशुभानि । भूतानि सस्यप्रतिमानि लोके जातानि जातानि लुनाति काल. ॥१३॥ ॥ धर्मसङ्करपद्धतिः ।। ३५ ॥ स्वतो व्यवस्थाशून्यानां दशामिव मृगीदृशाम् । न नियन्ता रुचर्भर्ता यद्यासां को नियामक ॥ अश्रुतेनास्मृतेनान्ध. साधयत्यपथेन य । नीचोपसर्पणवशात्सम्पतेद्वंशवानपि ॥१॥ y Rāwājana Wr. Vyasasataka x Vyasa ataka y Brahmārıdapurāna १ मृत्युर्हि--M • "खा M ३ वर-S ८ ·सुभाषितसुधानिधिः स्थिरोन्नतिप्रमाणत्वाच्छाखाभिर्वितता द्विजाः (१)। अवलम्ब्यागमान कुर्युः कुलायंः सुखमात्मनः ॥२॥ विप्रः सुमनसो हित्वा भृशवदानलिप्सया। आश्रयेन् नृपमातद्वान सीदेच्छतिनिषेधतः ॥ ३ ॥ भोगो यस्य सदा हेयः प्रियः स्यान्नित्यमस्थितः। स सर्वमङ्गलोपेतोऽप्यवस्यं स्यादकिञ्चनः॥४॥ यत्र स्मृतेऽपि नारीणां निर्वृतिं लभते मनः । स दपकोपमानानां सीमा पुरुष उच्यते ॥५॥ कलत्रहरणक्लेशात खिन्नानामात्मनस्तनौ। धर्तुमुत्सुकता नेष्ट. सुशां सुधियामिव ॥६॥ भुवनोत्तरकुल्यानां भोगेष्वव्यभिचारिणाम् । के दाराणां प्रकृष्टानां न तृप्यन्ति कुटुम्बिनः ॥७॥ स्वे क्षेत्रभोगे प्रीतिर्या पर्यस्तकलमेखले ।... भूमिदेवाश्च देवाश्च नित्यमप्यमृताशनाः । हीयन्ते स्वाधिकारासे ये सेवन्ते न वासचम् ॥८॥ चेदत्रयमयो यः स्यात् सोऽपि हीनः क्षणात पतेत् । स्वस्त्यैय...पीतायां वारुण्यां सत्पथाच्च्युतः ॥९॥ इनः स एव सेन्यो यः सालोकन सुधामुचा। द्विजेन्द्रमण्डलं क्षीणं समग्रयति संपदा ॥१०॥ अविवेकात्पीडयतां स्फीतमन्योन्यमण्डलम् । कुचानां कुनृपाणां च पतनाय समुच्व्यः ॥११॥ वैलिनापि विद्विप पुंसे कम्पनीयत चेद्भुवि । महत्त्वं प्राप्य सोऽल्पोऽपि विक्रमेण श्रियं हरेत् ॥ १२ ॥ यस्य राज्ञो न वसुधा सेव्या सुमनसां गणेः । व बहुलदोपोत्थः क्षयः स्यात्तस्य मण्डले ॥१३॥ यो हीनस्य प्रतापेन राजा सम्परिभूयते। स तु नक्षत्रगोटीपु तेजस्वीति प्रतीयते ॥१४॥ इति पूर्वपश्चिमसमुदाधीश्वरारिरायविभालवीरश्रीकम्पराजमहाप्रधानि- भारद्वामयशमौक्तिकायमाणरत्नाकरसुधाकर माधवकल्पतरुसहादर-साय- णार्यविरचिते सुभाषितसुधानिधी धर्मपर्व समाप्तम् ।। १. ° राज,. २. म. ही°क्षी S7. ४ मद्दती-S,. ५ राज्ये-S..

·अर्थपर्व विषयप्रतिज्ञापद्धति ॥१॥ रमीसरस्वतीकोतिबिलासविदतिस्थलम् । आचन्द्रतारक जीयान्मन्त्री मायणसायण ॥१॥ लक्षण भूमिपारस्य तत्पर्शसाप्यसलप । अराजक राजविद्याप्याशा वृद्धानुसरनम् ॥९॥ जयाजयाविन्दियाणा विनयाधिनयापि । शक्तियारिपवर्गसत यसनहर्पका ॥३॥ अमूयासासी मानप्रमादी स्वापनिन्दनम् । परीवादा राजवृत्त दिनचर्या करमर ॥४॥ आमरक्षा राज्यरक्षा तथा कण्टकशोधनम् । लाकानुरआन कीतिरकीता राजचाटव ॥५॥ पुराधा दुष्पुराधाश्च द्वास्था वैद्या भिपकवि । कुकवि' का यशसा चाप्यन्तरङ्गस्य निन्दनम् ।।६।। पुत्रापुंनी च सद्धाता दुर्धाता भृत्य एव च। असमृत्यश्च विश्वास्याऽविश्वास्य सूदनायक ॥७॥ मन्त्र्यमन्त्री धिया मन्त्रमशसा मन्त्रभूरपि। मन्त्रकाल उपायाश्च सन्धि सन्धय पाच ॥८॥ असन्धय सन्धिनिन्दा दूतादूतो चरस्तथा। वैरविमयानानि निमित्तमनिमित्तकम् ॥९॥ आसन चाभियुक्तस्य प्रतीकारा द्विधावति । समाश्रया राजलिपिकार कायस्थनिन्दनम् ॥१०॥ मायक स्वर्णकृन्निन्दा गुन्य चाधिकार्यपि। दुष्टाधिकारी सन्मित्रममित्र काशसह ॥ १ ॥ काशहान्यर्थशसानिन्दा राष्ट्रगुणास्तथा। दुर्गसनान्यसनानी रंथसारथिवारणा ॥१२॥ १ पुत्रावस -S, २ °°---S३ स्तथा-SA ·सुभाषितसुधानिधि अश्व पदातिवीरो च चीरवादस्तथा रणम् । कूटयुद्ध धीरभील मानी मानविहीनका ॥ १३॥ वीरपानीमलापश्चाभयदान महान् लघु । कृतज्ञोदारपणा प्रशसा निन्दन थिय ॥१४॥ राजसेवाप्रशसा तन्निन्दा दारिद्यदूपणम् । आशातृष्णार्थनासद्गगुणदोपा प्रकीर्तिता ॥ सामान्यान्यापदेशो च सवीर्ण चार्थपर्वणि ॥ १५ ॥ ।।*राजलक्षणपद्धतिः ॥२॥ पुत्रा व पितुगेटे विपये यस्य मानवा । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसतम ॥१॥ अगूढविभवा यस्य (पु? पो) रा राष्ट्रनिवासिन । नयापनयवेत्ता य स राजा राजसत्तम ॥२॥ यस्य वृत्त नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवा ॥ पौरजानपदा सर्वे स राजा राजसत्तम ॥ ३॥ प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् । स राजा सर्वसुखद स्वर्गलोके महीयते ॥४॥ ॥राजप्रशंसापद्धतिः॥३॥ राजान प्रथम विन्देत्ततो भायो ततो धनम् । राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या फुतो धनम् ॥१॥ पर्जन्य इव भूतानामाधार पृथिवीपति । विकलऽपि हि पर्जन्ये जीन्यत न तु भूपती! २॥ यस्य प्रसाद पन्नास्त विजयञ्च पराम्मे । मृत्युश्च वमति सोधे सर्वतेजोमयो हि स ॥३॥ माता पिता गुरुशास्ता चद्विवेश्रवणो यम। सत राजगुणानेतान् मनुराह प्रजापति ॥४॥ * only from Sangraha "निन्दा S. २ निवासियन्ति-S, ·सुभाषितसुधानिधिः ५१ एकस्य हि प्रसादेन कृरस्नी लोक प्रसीदति। व्याफुलेनाकुल' सर्वो भवतीति विनिश्चयम् ॥५॥ राजमूलो महाराज । धर्मी लोकस्य रक्षते । प्रजा राजभयादेव न सादन्ति परस्परम् ॥६॥ पिता हि राजालोकस्य प्रजानामनुकम्पिता। संभावयति मातेर दीनमभ्ययपद्यते।।७॥ गुरुर्धर्मोपदेशेन शास्ता च परिपालनात् । दहत्यग्निरिवानिष्टान दमयत्वरितांस्तथा ॥८॥ बालोऽपि नावमन्तव्यो राजापथ्यं प्रतीच्छता। यह्निः स्फुलिङ्गमानोऽपि दहेवाममुपेक्षित ॥९॥ बुद्धिशाख प्रकृत्यगो धनसंवृतिकञ्चुक । चारेक्षणो दृतमुस पुरुप कोऽपि पार्थिव ॥१०॥ अनानां लोकपालानां सम्भवत्यंशतो नृप । तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ॥११॥" बालोऽपि नावमन्त-यो मनुष्य इति भूपति । महती देवता होप नररूपेण तिति ।। १२ ।। तेजसा सह जातानां वय. कुत्रोपयुज्यते। बालस्यापि रवे. पादा पतन्त्युपरि भभृताम् ॥ १३ ॥ स्तव क्षिप्यते धुतहास्यैक्षिप्यते विटै । छन्देन लद्धयते भृत्यैर्भूभृन्मेरुरिवाचल ॥१४॥ आहृतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य बनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः॥ १५॥ द्वि शरं न तु सन्धत्त द्वि. स्थापयति नाश्रितान् । द्विर्ददाति न चाथिम्यो रामो द्वि भिमापते ।। १६ ।। राजास्य जगतो हेतुवृद्धवृद्धाभिसम्पदः। "मयमात्मदात्म सह इनोरम्ये १,२९", १ 'त्य-S1 a Manu ·सुभाषितसुधानिधि गोष्ठागार कोशगृहं पुण्यश्लोक पुरूरवा.। हस्तं दक्षिणमेवासो व्राह्मणानाममन्यत ॥१८॥ निवासवृक्ष साधूनामापन्नानां परा गति । आर्ताना संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम् ॥ १९॥ प्रियवादी च भूताना सत्यवादी च राधव । बहुश्रुतानां वृद्धाना ब्राह्यणानामुपासिता ॥२०॥ अतिसाहसिक श्रीमान मन्त्रिणस्त न्यरूपयन् । विनीत गुरको जिग्युबूंर्तमन्त पुराङ्गना ॥२१॥ येन येन वियुज्यन्ते प्रजा स्निग्धेन बन्धुना। स स पापाहते तासां दुष्यन्त इति घुप्यताम् ।। २२ ॥ तेनार्थवान लोभपराखेन तेन प्रता विनमय क्यिावान् । तेनास लोक' पितृमान विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुनी ॥ २३ ॥ कालो या कारण राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इतिते सशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥२४॥ ॥ असद्राजपद्धतिः॥४॥ उद्वेजनीयो भूताना नृशस पापकर्मकृत् । त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥१॥ अष्टामिन माणिक्यममत्तमिव च द्विपम् । अगर पार्थिवं लोके जात्यमप्यवमन्यते ॥२॥ प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणे । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ३॥ अपन्थानं तु गच्छन्त सोदरोऽपि विमुश्चति। यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् ॥ ४ b Kalidasa, Sakuntala C Kalidasa d Rāmāyana e Mahabharata * Rajalaksana and Rajaprašamsā are missing in M, ·सुभाषितसुधानिधिः भूभभूपणं नास्ति प्रजानामिव रजनम् । अन्यथापि नरस्येव किरीटपणादिकम् ॥५॥ अनात्मवानयद्धपी वर्धयरिसम्पदम् । प्राप्यापि मदेश्वर्य सह तेन विपद्यते ॥ राजोद्रिक्तः रियामूही योऽतिमामति मन्त्रिणम् । अचिरात् तं वृथामन्त्र वशे फुर्वन्ति शाययम् ॥७॥ सर्वातिशड्डी नृपतिर्यश्च सर्यहरो भवेत् । स क्षिप्रमन मुटुम्धः स्वजननैव वाध्यते ॥८॥ प्रसादी निष्फलो यस्य कोपश्चापि निरर्थकः । न त भर्तारमिच्छन्ति पदं पतिमिर विय' ॥९॥ अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् । वर्जयन्ति नरा दृरानदीपट्टमिय द्विपाः ॥१०॥ तीक्ष्णमल्पनदातारं प्रवृत्तं गरितं शठम् । व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावान्ति पार्थिवम् ॥ ११ ॥ प्रजापीडनसन्तापममुद्भुतो हुताशन । राज्ञ श्रियं कुलं माणान् नादग्ध्वा यिनियर्तते ॥१२॥ अदण्डयान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चयाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥१३॥ दुविनीते तु नृपतायकाले म्रियते जनः । राजदेषिविपद्यन्त प्रजास्तरैविधिपालिता. 3॥१४॥ भोगोकांदिवेगेन क्षयं यान्ति क्षितीश्वरा। दृष्टोऽतिहाष्णीनां तृणाधसमुद्भवः ॥१५॥ तदेतत्काकतालीय तदेतच घुणाक्षरम् । यदपथ्यभुजामायुर्यनीतिमतां श्रियः ॥ १६ ॥ (१) भूभृद्भू-M (२) नथ-MS (३) 'ति'M (४) मन्त्रावेशे M. (५)राविधि-M f Kämandaka g Mahabharata. h Manu i Rāmāyana į Harvamasa -k. Srhgara-Prakasa ·५४ सुभाषितसुधानिधि व्यालो सुखेन सेयन्ते यातोद्भुतान वह्नय । न तु नित्यमदामाता राजान कुटिलाशया ॥१७॥ उच्छास्त्रं पदविन्यास सहसैव समापतन् । नृप शत्रमुखग्रासमगत्वा न निवर्तते ॥१८॥ य कोशमेव पुष्णाति त्यागभोगपरा मुख । केवलं राज्यवाणिज्यं स करोति नराधिप ॥१९॥ व्यसनेरेघाघाता शृण्वन्ति वांसि पौपमित्राणाम् । उद्धृतारिटेग्यो हपथ्यमेवाधिक स्वदते ॥२०॥ अन्यबसायिनमलस देवपर पुरुपकारपरिहीणम् । वृद्धमिव पति कन्या नेच्छ युपगृहितुं लक्ष्मी ॥२१॥ सदनुशासनमाश्रितभरण च राजचिह्नानि ॥ अपिपेकपहबन्धी चालल्यजन व्रणस्यापि ॥ २०॥ अहित हितबुद्धिरल्पधीरयमन्येत मतानि मन्त्रिणाम् । चपले सहसैव सम्पनन्नरिसङ्गानित पतत्यध ॥ २३ ॥ शक्तिरर्थपति स्वयम प्रेम कारयति वा निरत्ययम् । कारणस्यमिद निरस्यत प्रार्थनाधिकबले विपरफला ॥२४॥ नना न विदा न गायका न च सम्येतरवादचुञ्चव । नृपमीक्षितुमत्र के वय स्तनभारानमिता न योपित ॥२५॥ स्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति चक्नु देदीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् । मोहात समाक्षिपति जीवितमप्यकाण्डे कमो मनोभव चवरदुर्विदग्ध ॥२६॥ सृप कामासक्ती न गणयति धर्म न च हितं यथेष्ट स्वच्छन्द प्रतिचरति मत्तो गज इय । तती मानाध्मात पतति स यदा शोकगहने तहा भृत्ये होपान क्षिपति न निज येत्यविनयम् ॥ २७ 1 Brhatkathā m Kumanda ka n Bhatthari o Harsacarita p (SBhg ) Parcatantra (.)'म M (२)-M (३) वापि -M ·सुभाषितसुधानिधि रक्षा न क्षमते क्षिपत्यपि कर गिक्षागुणे क्षुम्यति प्रवेष्टि स्वजन त्यज यपि नय मृदाति मार्गस्थितम् । भृति नेच्छति यच्छाते प्रतिमयं दुर्व मना गच्छति राग्रं विनयाइश न सहते भूपालमत्तद्विप ॥२८॥ स्वैर मदानलग्यालादप्रेक्ष परुप रटन् । उत्पाताभ्रवदागाना निराधार दुरीश्वर ॥२९॥ भिक्षागनो विपादी च यस्य स्पानिन सस । तस्य किंपुरुपा कुयुरपदानस्य कीर्तनम् ॥ ३०॥ न तमुग्र प्रभु प्राप्य विश्वस्य रतिरहसेत् । येन कामोऽपि हन्येत भूरिस्नहेन चभुपा ॥३१॥ स्त धस्य नश्यति यशो विषमस्य मिन नप्लस्यिस्य कुलमर्थपरस्य धर्म । विद्याफल व्यसनिन कृपणस्य साग्य राज्य प्रसन्नसचिवम्य नराधिपस्य ॥३०॥ अवज्ञानाद्राज्ञा भवति मतिहीन परिजन- स्तत स्वप्राधान्याचजति न समीप बुधजन । दुधस्त्यक्त राज्ये भाति नहि नीतिर्गुणवती विपन्नाया नीता सकलमवश सीदति जगत् ॥ ३३ ।। ॥ अराजकपद्धतिः ॥५॥ राजा चन्न भवेली के पृथिया दण्डधारक । शूल मत्स्यानिवाधस्यद् दुबलान् बलवत्तर ॥१॥ अराजके दुष्पपु धर्मी नह्यचतिष्ठते। परस्पर च वाधन्त सर्वथा धिगराजकम् ॥२॥ नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वन । अभिवर्षति पर्जन्या महीं दिव्येन वारिणा ॥३॥ विप्रोपितकुमार तद्राज्यमस्तमितेश्वरम् । रन्धानपणदक्षाणा द्विपामामिपता ययौ॥४॥ q Manu ·सुभाषितसुधानिधिः राज्ञा शून्या कुमारैश्च चोरभोग्याभवन्मही । केवलासुरभोग्यैव सन्ध्या चन्द्रार्कवर्जिता ॥५॥ नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित । नाराजके जनपदे वीजमुष्टिः प्रकीर्यते ॥६॥ यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं धनम् । अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥७॥ यः स्यादराजको लोकश्चक्षुप्मानपि सोऽन्धकः। तं विना यन्न शक्नोति कृत्याकृत्यनिरीक्षणम् ॥८॥ सिंहशून्यमिवारण्यं चन्द्रशून्यामिवाम्बरम् । अर्कशून्यमियाहः स्याद्राजशून्यं महीतलम् ॥९॥ आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा चं वाचि प्रतिष्ठिता। यत्ते युरसत्सद्वा स धर्मो व्यहारिणाम् ॥१०॥ ॥राजविद्यापद्धतिः ॥६॥ आन्वीक्षिकी त्रयों वार्ता दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्विद्यैस्तत्कियोपेतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ॥१॥ आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधी त्रयीस्थिती। अर्थानों तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ॥२॥ ॥आज्ञापद्धतिः ॥७॥ एतदर्थ हि राजानः प्रशंसन्ति वसुन्धराम् । यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥१॥ राजा रजतसूपेन न भुड़े, कनकौदनम् । आज्ञासिद्धिरसिद्धा चेत् किं फलं नृपजन्मनः ॥ २ ॥ 1 Rāmāyana. s, Caksusiya t Kamandaka. u Ramayana. v Bharavi. (१)'म:-M.

·सुभाषितसुधानिधिः ५७ *न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतं धनुः कृतं न चा कोपविजिह्ममाननम् । गुणानुरागेण शिरोमिरहते नराधिपर्माल्यमिरास्य शासनम् ॥३॥ ॥ वृद्धसेवापद्धतिः॥८॥ स्वर्गों धनं वा धान्य या विद्याः पुनारसुसानि च । गुरुवृत्त्यनुरोधन न किंश्चिदपि दुर्लभम् ॥१॥ स्वाधीनं समतिम्म्य मातरं पितरं गुरुम् । अस्याधीनं कथं दे प्रकारेरनुराध्यते ॥२॥ तिन् भाति पितु पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यात संबाहयत सुसंहिचरमी सातस्य किसजके। किं भुक्ते भुवननये धृतिरसी भुक्तोज्झिते या गुरो- रायास' खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तनास्ति कच्चिद्गुण ॥३॥ ॥ जितेन्द्रियपद्धतिः॥९॥ प्रकीर्ण विषयारण्ये धावन्तं विप्रमायिनम् । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥१॥" लोकाधारा श्रियो राज्ञां दुरापा दुप्परिग्रहा । तिछन्त्याप इवाधार चिरमात्मनि संस्कृते ॥२॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एकैकमलमेतेषां विनाशप्रतिपत्तये ॥३॥ यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा । तद्वत् प्रसन्नेन्द्रियवान ज्ञेयं जानन पश्यति ॥४॥ * 5th verse in अराजकपद्धति of Si * Lacuna in M w Bhāravi * Nāgānanda y Kānandaka (१) धानि-5, (२) Eि M (३) युद्धो-M (४) हृदा-M ·सुभाषितसुधानिधि जीयन्तां दुर्जया एव रिपवश्चक्षुरादय । जितेषु ननु लोकोऽयं तेषु कृत्स्नतया जित ॥५॥ अजितेन्द्रियवर्गस्य नाचारेण भवेत् फलम् । केयल देहदाय दुर्भगस्य विभूपणम् ॥६॥ तस्य राज्ञ स्थिरेव श्रीर्यदि स्यानियतेन्दिय । गजस्नानमिवाचारस्तस्य यो ह्यजितेन्द्रिय ॥७॥ राज्ञा मदद्विपो नेय शमालाननिलीनताम् । शमित शोरिणा वाणदग्निश्चमधारया ॥८॥ गिरीन्द्रशिखराकारो लीलयोन्मूलितदुम । करिणीस्पर्शसम्मोहादालान याति वारण ॥९॥ गन्धलुब्धो मधुकरो दानासवपिपासया। अभ्येत्य सुरससंचारां गजकर्णझलज्झलाम् ॥१०॥ स्निग्धदीपशिखालोकविलोभितविलोचन । मृत्युमृच्छत्यसन्देहात पतन सहसा पतन् ॥११॥ दूरेऽपि हि भवन दृष्टेरगाधे सलिले पतन् । मीनस्तु सामिप लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥१२॥ इन्द्रियाण्येव तत्सर्व यत्स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥१३॥ कुमुदान्येव शशाङ्क सविता बोधयति पङ्कजान्येव । चशिनां हि परपरिग्रहसम्लेपपराइमुखी वृत्ति ॥१४॥ स्थ शरीर पुरुषस्य दृष्ट आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्या । तैरप्रमत्त पुशल सदश्व दन्ति कृती याति पद स धीर ॥१५॥ : Kamandaka a Räjaga b Caksusıya c Kamanda ka d Mahabharata e Sakuntala (१) शत-M (.) योगा-M (३)°°N (४) चरन्-1 (५)ति-S,, ते °s. (६) सन्तोष-S, ·सुभाषितसुधानिधिः शुचिलितृणाहारो विदूरकमणक्षमः। लुब्धकाइ गीतलोभेन मृगी मृगयते वधम् ॥१६॥ कुरड्गमातङ्गपतगमीनभृङ्गा हताः पञ्चभिरेव पञ्च । एका प्रमाथी स कथं न वध्यो यस्यां हताः पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १७॥ वर चिराय परिग्रहः श्रियां क्व च दुप्लेन्द्रियवाजिवश्यता। शरदभ्रचलाश्चलेन्द्रियै- रसुरक्ष्या हि बहुच्छलाः श्रियः॥ १८॥ अनित्याः शत्रवो बाह्या विप्रकृष्टाश्च ते यतः। अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्यं पद्रिपूनजयदिपून ॥१९॥ अरिपडवर्ग एचायमस्यास्तानि पदानि पद । तेपामेकमपि च्छिन्दन च्छिन्देय भ्रमरीश्रियम् ।। २० । । अजितेन्द्रियपद्धतिः ॥१०॥ यो जित. पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकशिना। आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराद ॥१॥ पञ्चेन्द्रियस्य मर्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा इतेः पादादिवोदकम् ॥२॥ अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः । इन्द्रियाणामनेश्वर्यादैश्वर्याद भ्रश्यते हि सः ॥३॥ धर्मार्थी यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । श्रीप्राणराज्यलाभेभ्यः क्षि स परिहीयते ॥४॥ एकस्यापि न यः शक्तो मनसः सनिबर्हणे । मही सागरपर्यन्तां स कयं विजिगीपते ॥५॥ दुरासदानरीनुमान धृतेविश्वासजन्मनः । भीगान भोगानियाहेयानध्यास्यापन्न दुर्लभा ॥६॥' f Mahābhārata g Bharavi, h Mahabharata 1 Kamandaka. J. Bharavi (१) Eि-M ·६० सुभाषितसुधानिधि अनर्थमर्थत पश्यनर्थ चैवाप्यनर्थत । इन्द्रियै प्रसृतो बाल सुदु ख मन्यते सुखम् ॥७॥ आवजित्य य आत्मानमममात्यान् विजिगीपते। अजितात्मा जितामात्य साऽवश परिहीयते ॥८॥ काम सोधश्च लोभश मोहो हो मदस्तथा। पवर्गमुत्सृजेदेन यस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृप ॥ ९॥ दौण्डक्यो नृपति कामात् क्रोधाच्च जनमेजय । लोभादैलस्तु राजपिर्वातापिहर्पतोऽसुर॥१०॥ पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद्दम्भोद्भवो नृप । प्रयाता निधन घेत शत्रुपदुर्गमाश्रिता ॥११॥ सप्त दोपा सदा राज्ञा हात या विजिगीषणा। प्रायशो येविनश्यन्ति दृढमूलाच पार्थिवा ॥१२॥ 1 ॥विनयपद्धतिः ॥ ११ ॥ नयस्य विनयो मल विनय शास्त्रनिश्चय । विनयो हीन्द्रियजयस्तयुक्त शास्त्रमृच्छति॥१॥* आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यास्तत पुत्रान ततो भृत्यास्तत प्रजा ॥२॥ श्य हि लोकयतिरेकर्तिनी स्थभावन पार्थियता समुद्धता। घलात्तदेना विनयेन योजयेत् नयस्य वृद्धी विनय पुर सर ॥३॥ शास्त्राय गुरुसयोग शास्त्र विनयवृद्धये । विद्याविनीतो नृपतिर्न फर प्ववसीदति ॥ ४ ॥ k Kamandaka (1) मनाम M (२) सर्वश -M (1) गा-1 (४) ~ ·समापितसुधानिधिः परां विनीतः समुपैति सेव्यतां महीपतीनां विनयो विभूषणम् । प्रवृत्तदानो मृदुसञ्चरत्करः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ५॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकों विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ ६॥" पभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपश्चाङ्गविनिर्णयो नयः। स विधेयपदेषु दक्षता नियति लोक इवानुरुध्यते ॥७॥ ॥ आविनयपद्धतिः॥१२॥ अविनयरतमादराहते वशमवशं हि नयन्ति शत्रवः । श्रुतविनयनिधि समाश्रितस्तनुरपि नेति पराभवं क्वचित् ॥१॥ । उत्साहपद्धतिः॥१३॥ उत्साहो बलवान्न्याय्यो नास्त्युसाहात्परं बलम् । उत्साहारम्भमात्रेण जायन्ते सर्वसम्पदः ॥१॥ योजनानां सहस्र तु शनैर्याति पिपीलिका। अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥२॥ लघीयः प्राज्यं या फलमभिमुखं यातुमनसा निरीहेण स्थातुं कचिदपि न युक्तं मतिमता। कुलालो दण्डेन भ्रमयति न चेचरमनिशं शरायः कुम्भो या न हि भवति सत्यामपि मृदि ॥३॥ I Kämandala m. Bharayi n. Kamandaka. o Rāmāyana (१)-M (२)क्षि'-S ·सुभाषितसुधानिधि यस्य स्यादुद्यमे चित्तं नित्यमुत्साहसमितम् । उत्साशक्ति सा ज्ञेया नृपाणा भूतिमिच्छनाम् ॥ ४॥ ॥ प्रभुशक्तिपद्धतिः ॥ १४ ॥ आज्ञारूपेण या शक्ति सर्वपां मूर्धनि स्थिता। प्रभुशक्तिर्हि सा ज्ञेया प्रभावमाहितोदया ॥१॥ ।। यन्त्रपद्धतिः ॥१५॥ कामक्रोधभयादन्येलोभ्यमानो न लुम्यति । यया शक्त्या युत कार्य मन्त्रशक्निस्तु सास्मृता ॥१॥ प्रभावोत्साहशक्तिभ्या मन्त्रशक्तिस्तु शस्यते। प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा ॥२॥ ॥कामजयपद्धतिः ॥ १६ ॥ न हि कामात्मना राज्ञा सतत शठबुद्धिना। दृशसेनातिलुब्धेन शक्य पालयितु प्रजा ॥१॥ कामा मनुष्यान् प्रदन्त एवं धर्मस्य ये विशकरा नरन्द्र । पूर्व नरस्तान्मतिमान विनिम्नन् लाक प्रशसा लभतेऽनवद्याम् ॥२॥ ॥ क्रोधप्रशंसापद्धतिः ॥१७॥ चापमानय सौमित शराशाशाविषोपमान् । सागर शोपयिष्यामि पद्या यान्तु प्लवद्गमा ॥१॥ न स सङ्कुचित पन्था येन चाली रतो गत । समये ति मुग्रीव मा वालिपथमन्वगा॥om * From Avinaya Paddhat fo Kamajaya Paddhau foun only in Sangraha q Kanin laka . Ramayana (१)शपा-S p Mind ·सभापिनगुनिपिः उदारणमाशीपु प्रयमे से मनस्विनाम। गुफानिरियामा पररानिपु पात्यने ।' मांध भी मार मंति याचा गिरग ममता परन्ति । तायः म यतिभयनयगन्मा मम्मामानं पकार' मध्नामि कौरवातं ममर न फोपात नामनम्य मधिर न पियाम्गुरगत । मंचूर्णयामि गदया न मुर्योधनाम सन्धि करोतु मग नाति पंगेन ।॥ ५॥ श्रुनमनुमतं दृष्टं या यरिद गुम्पातक मनुजपमिनिमयदिभवद्धिमदायुधः । नरकरिपुणा माध तेषां मभीमकिरीटिना- मयमा मसुदामांम करोमि दिनां यलिम् ॥ ३॥" यो य शत्रं विति स्यभुजगुम्मद पाण्डीनां चमूनों यो य पात्रालगांत शिशुरधिकरया गर्भमय्यां गतो या । यो यस्ताकर्मसाक्षी घरति मयि रणे यच यश्च प्रतीप माधान्धस्तम्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकरयान्तकोऽहम् ।। ७॥ ॥ोधनिन्दापद्धतिः॥ १८॥ न कश्चिचण्डकोपानामा मीयो नाम भूभुजाम् । होतारमपि जुहन्तं स्पृष्टी दहति पावकः ॥ १॥ अद्ध पापं न कुर्यात् क इद्धी न्याद्गुम्नपि। उद्धपापया याचा नर. साधूनधिक्षिपत् ॥० नावाच्यमस्ति पद्धस्य नाकार्य विद्यत तथा। वाच्यावाच्यं प्रकुपितो ने विजानाति कहिंचित् ॥३॥ $ Bharayı t Kalidasa u Bhaſta Nārāyana V Vallabhadeva W Rāmāyana (१) रण-M (२) ति(३) पानि कुरते-M.(४) TE-M.

·३४ सुभाषितसुधानिधिः हिंस्यात् क्रोधादवध्यांश्च वध्यान् संपूजयदपि। आत्मानमपि वा कुद्धःपयेघमसादनम् ॥ ४॥ सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः। प्रततस्येव सहसा सपिपस्तोयबिन्दवः ॥५॥ अविधेये जने पुंसां कोपः किमिति कारणम् । विधेयेऽपि च कः कोपस्तनिवेशितजीवने ॥६॥ न पूतो न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् । क्रोधस्य यो वशं गच्छे तस्य लोकद्वयं न हि ॥७॥ यः समुत्पतितं को, दैन्यं वा न नियच्छति। नश्यते स श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि ॥८॥ पुत्रो भृत्यः सृहन्मित्रं भार्या धर्मश्च सत्यता। तस्यैतानपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ॥९॥ अपकारिणि कोपश्चेत् कोपे कोपः कथं न जायेत । धर्मार्थकाममोक्षप्राणयशोहारिणि कूरे ॥१०॥" निर्दहति कुलमशेष जातीनां वैरसम्भवः कोपः। नवमिव घनपवनाहततरुचयसंघट्टसम्भवो दहनः ॥११॥ यत् क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यते' यजुहोति । वैरोचनिर्यस्तद्धरते च सर्व मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥१२॥ बलवानपि कोपजन्मनस्तमसो नाभिभवं रुणद्धि यः। क्षयपक्ष इन्दवीः कलाः सकला शक्तिसम्पदः ॥१३॥ अपनेयमुदतुमिच्छता तिमिरं रोपमयं धिया पुरः । अविभिद्य निशाकृतं तमः प्रभया नांशुमताप्युदीयते ॥१४॥ X, Vallabhadeva. y. Sundarapāndya... Mahābhārata. a. Bharavi. (१)°ति -M. 3 ·सुभाषितसुधानिधि ॥ लोभपद्धतिः॥१९॥ मन सङ्कल्पवीर्येण कामेन विषयेपुभि । विद्ध पतति लोभानो ज्यातिर्लोभात पतगवत् ॥१॥ अक्षमा श्रीपरित्याग हीनाशोऽथ धनक्षय । आभिध्याताज्ञता चैव सर्व लोभात् प्रवर्तते ॥२॥ न हि पूरयितु शक्य लोभ' प्रीत्या कथञ्चन । नित्यगम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवाम्बुधि ॥३॥ सुमहन्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुता । छेत्तार' सशयाना च क्लिभ्यन्ते लुब्धबुद्धय ॥४॥ दानादृष्वमदातृत्वमकारणधनग्रह । लोभमाहुर्महानर्थ तस्मात् त परिवर्जयत् ॥५॥ ययादि स्वयमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथा कृतात्मा लाभेन सहजेन विनश्यति ॥६॥ भूतिलोभाभिभूतस्य भूभर्तुर्भूरिदु खदा। लुब्ध प्राप व्यथा शुक्र' पिनाकिजठरालये ॥७॥ सन्त्येते मदान्तनो मदजलप्रम्लानगण्डस्थला वातव्यायतपातिनश्च तुरगान भूयोऽपि लप्स्येऽपरान् । एतल्लब्धमिद लभे पुनरिद लब्धेत्यभिध्यायता। चिन्ताजर्जरचेतसा बत नृणा का नाम शान्ते कथा ॥८॥ यथा निस्य समुत्थेन घहिना नाशमृच्छति। तथाकृतात्मा लोभेन सजेन विनश्यति ॥ ९॥ ॥ स्त्रीनिन्दापद्धतिः॥ २०॥ न स्त्रीभ्य' किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति वै। स्त्रियो हि मूल दोषाणा तथा त्वमपि वेदिय॥१॥ न स्वमेन जयनिदान कामेन स्त्रिय जयेत् । नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरा जयेत् ॥२॥ c Mahābharata d Mahabhārata (SBh 9 ) (१) श्री.

·६८ सुभापितसुधानिधि प्रायण धनिनां दारा वरयो निरवग्रहा । वाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विनम्भा बहिर्मुरा ॥ १५॥ मन प्रह्लादयन्तीभि मन्द यान्तीमिरप्यलम् । महान्तोऽपि च भिद्यन्ते स्त्रीभिद्भिरिवापगा ॥१६॥ श्रुतस्य रक्षा सतताभियोग कुलस्य वित्त पुरुषस्य विद्या ।। रानोऽप्रमाद प्रशमा धनस्य स्त्रीणा तु रक्षा न हि जातु जाने । ॥ १७ ॥ शक्या वन्यकरी विभिन्नकरट कुन्ते प्रति यूहितु शक्या नीतिबलाश्रयन रिपव छत्रेण सूयाशव । शक्यो वारयितु वैलेन हुतभुक मन्त्रप्रयागरहि सर्वरयौषधमस्ति शास्त्रविहित स्त्रीणा तु नास्त्यौपधम् ॥१८॥ ।। द्यूतपद्धतिः ॥२१॥ बहुनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः। तपु विचिदिन र रात जीया यत्पर ॥१॥ कि त धूतन राजन्द्र बहुदोषण मानद । दवन बहवो दापास्तस्मात् तत् परिवर्जयत् ॥२॥ द्यतादनर्थ सरम्भा द्यूतात सराहक्षयो महान् । पेक्षाणा चापि महता द्यूताद्भद प्रवतत ॥ ३॥" धनक्षय शिष्टगर्दा सदाचारविवर्जनम्। शहाभ पीडन चैव द्यूतासक्तधिया नृणाम् ॥ ४॥ नलश्च राजा धूतन हृत राज्य महोदय । धमदारान्परि यज्य परदास्यरताऽभवत् ॥५॥ पाण्डवा धर्मराजस्तु लाकपाल इवापर । स्वराज्य धनमक्षय्य एणमेकममन्यत॥६॥ m Vallabhadeva n kamandaka Caksusiya (१) उम्बा-M (२) राना-31 (३) 7-S: (४) सपनो-M (५) अ-M (६) १°-st ·सुभाषितसुधानिधिः यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यतास्तदा तेन नूनं तदापि हारितम् ॥७॥ दुरक्षान दीव्यता राज्ञा राज्यमात्मा वयं वधूः। नीतानि पणतां नूनमीदृशी भवितव्यता ॥ ८॥ धननाशोऽसुखं चैव पुत्रदारविभर्सनम् । शत्रुभिः पीडनं चैव द्यूतासक्तधियां नृणाम् ॥९॥ । मृगयागुणाः ॥२२॥ यदि घातयते कश्चित् पापसत्त्वं प्रजाहितम् । सर्वसत्त्वहितार्थाय न तेनासी विहिंसकः ॥१॥ दीपिनं शरभ सिंह व्याघ्र कुञ्जरमेव च । महिपं वानरं चैव सूकरवानपन्नगान् ॥२॥ गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च । वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥३॥ निर्मानुपामिमां सर्व मृगा हीच्छन्नि मेदिनीम् । भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते ॥४॥ या शयधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता । अमाययाप्यच्छलेन मृगाणामिपुधारिभिः ।। स्वर्ग मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः॥५॥ मेदश्छेदकृशोदरं लघु भरन्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयोधयोः। उत्कर्ष स च धन्विनां पदिपव. सिध्यन्नि लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीग्विनोदः कुतः ॥६॥ । मृगयानिन्दापद्धतिः ।। २३ ।। मृगयाक्षो दिवास्वापः परिवादः स्त्रियो मदः । तीर्यत्रिकं वृथादाच्या कामजो दशको गणः॥१॥ p. Veni sambära, a Sakuntala. c. Manu.

·सुभाषितसुधानिधि. कामजेपु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः। वियुज्यतेऽर्थकामाम्यां क्रोधजप्वात्मनेव यः ॥२॥ प्रच्छन्नोपगतैः शैलसरिद्विपिनकुक्षिषु । वधवन्धपरिक्लेशा आसन्नाटविकादिभिः ॥३॥ स्वसैन्यैश्च स्वकुल्यैश्च परिभिन्नैश्च मारणम् । इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसनं स्मृतम् ॥४॥ यस्मान्तु व्यसनं राज्ञस्वनुमोदन्ति शत्रवः । तदसातरं दु ख मैन्यन्ते मरणादपि ॥ ५॥ मृगतृष्णेव मृगया मृगानिव नराधिपान् । हरन्ति पतयन्याराच्छ्यभ्रेप्चिव विपत्तिषु ॥६॥ पाण्डुर्जित्वा बहन् देशान् युधा विक्रमणेन च । मृगव्यवायनिधने कृच्छ प्राप स आपदम् " ॥७॥ नृपतेः प्रतिषिद्धमेव यत् कृतवान् पडिरथोऽविशद्वितम्। अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिता ॥८॥ ॥ पानदोपपद्धतिः ॥२४॥ अकार्यकरणागीत कार्याणां च विवर्जनात् । अकाले मन्त्रभेदाच येन मायेन्न तपिवेत् ।।१॥ अयुक्तं बहु भाषन्ते या क्वचन शेरते ।। नग्ना विक्षिप्य गानाणि ननरंज्ञा इचासते ॥०॥ ये पिबन्ति महामोह पानं पापयुता नरा.। कलिं ते कुर्वतेऽभीक्षणं प्रहरन्ति परस्परम् ॥ ३॥ गुस्नतिघदेन्मत्तः परदारान् धर्पयेत् । सहितं कुरुते शीण्डं न श्रृणोति हितं क्वचित् ॥४॥ s. Manu t Kamandaka u Mabābhārata. V.Kalidasa. (१)-S. (२) स्थि-M. (३) गाय-M.(४)-51.

·७१ . सभाषितसुधानिधिः ॥ वाक्पारुप्यपद्धतिः ॥२५॥ तीव्राण्युद्धेगकारीणि विसृष्टान्यशमात्मकैः । कृन्तन्ति देहिनां मर्म शस्त्राणि च वचोसि च ॥१॥ रक्कचसंकाशे वाक्पारुप्यकरे नृपे। राज्योधानलतालक्ष्मीः पोपणामहते कथम् ।।२।। शपता यत् कृतं पापं शप्यमानं नियच्छति। शप्यमानस्य यत् पापं शपन्तं तं नियच्छति ॥३॥ संरोहति शरैर्विद्धं वरं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाकक्षतम् ॥४॥ कर्णनालीकनाराचा निष्पतन्ति शरीरत। वाकछल्यं तु न निहर्तु शक्यो हदिशयो हि स ॥५॥ वारसायका पदनानिपतन्ति यैराहत शोचति राज्यहानि। परस्परं मर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नापसृजे परेषु ॥६॥ मर्माप्यस्थीनि हदयं तथासून घोरा वाचो निर्दहन्तीव पुंसाम्। तस्माद्वाचं रुशती स्क्षरुपी धर्मारामो नित्यशो वर्जयेत्ताम् ॥७॥ ॥ दण्डपारुप्यपद्धतिः ॥ २६ ॥ अस्थाने छपि च रथाने सततं चानुगामिनी। उद्धो दण्डान् प्रणयति विविधांस्तेजसा वृतः ॥१॥ सन्तापलोभमोहांश्च शत्रूश्च लभते नेप'। कोपांदण्डान्मनुष्येषु विधिना नृपतिर्नयन ॥२॥ w Kamandala Małābharata (१) f-M (२)वि-St-1 (३) 'प्यपि-M. (४) संत-M (५) नर-धन-M (६) क्रोधद-S, (७) येत् -M. SI ·७२ सुभाषितसुधानिधिः तस्माद्विजते लोक सद्वेिश्मगतादिव । दण्डपारुष्यदोपेण विलुप्यन्तेऽखिला प्रजा ॥ क्षपयत्युग्रदण्डो हि जनं राजा यमोपम ।।३।। स्खलित सवलितो बध्य इति चेनिश्चित भवेत्। द्वित्रा यद्यवशिष्येरन् बहदोषा हि मानवा ॥४॥" ॥ अर्थदूपणपद्धतिः ॥ २७ ॥ अर्थानामननुष्टाता कामचारी विकत्थन । अपि सर्वा महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥१॥ अनर्थे चैव निरतमर्थे चेव पराङ्मुखम् । न तं भर्तारमिच्छन्ति पण्डं पतिमिव स्त्रिय ॥२॥ योऽर्थकामस्य वचन प्रातिकूल्यान्न मृप्यते । श्रुणोति प्रतिकूलानि द्विषतां चशमेति स ॥३॥ सुहृदां हितकामानां यो न तिष्ठति शासने । प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नर शत्रुनन्दन ॥४॥ अर्थस्य दूपणार्थ हि परित्यागो महीयस । अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञरर्थदूपणमुच्यते ॥५॥ अन्यायोपार्जितं द्रव्यमर्थदूपणमुच्यते। अपानदान पात्रार्थहरण तस्य लक्षणम् ॥ ६॥ तदकस्मात् सदाविष्ट कोपेनातिनलीयसा। नित्यमात्महिताकाझी न कुर्यादर्थदूपणम् ॥७॥ y. Mahabharata (१)ोभेन (२)भ्येनो-M z Mahabharata. (१) दृष्यस्य-11 (३) 'मा-M.

·७३ सुभाषितसुधानिधि. ॥ हर्पपद्धतिः ॥ २८॥ सम्प्रहात स्वभृत्येपु न कर्त-यो नराधिप। (राजा लघुत्वं) चामोति हाज्ञा तस्य निवर्तते ॥१॥ अवमन्यन्ति भरि लव्यन्ति च तद्वचः । भेष्यमाणा चिकल्पन्ते गूढमप्यनुयुज्यते ॥२॥ अयोच्य चैव याचन्तेऽभोज्यान व्याहारयन्ति च । उत्कांचञ्चनाभिश कार्याणि नन्ति चास्य ते ॥३॥ जर्जर चास्य विपयं कुर्वन्ति प्रतिशासने क्षुत च धीचनं चैव कुर्वते चास्य सनिधौ ।।४।। हयं वा दन्तिनं चापि रथं वा नृपसंमतम् । अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्पलं पार्थिव मृदुम् ॥५॥ हेलयन्तश्च कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् । निन्दन्ति स्वानधीकारान् सन्त्यजन्ति च भारत ॥६॥ न वृत्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च । अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥७॥ एते चान्ये च बहवो दोपा प्रादुर्भयन्त्युत। नृपती मार्दवोपेते हर्पले च युधिष्ठिर ॥८॥ ॥ असूयापद्धतिः ॥ २९ ॥ अनार्यवृत्तमप्रानमसूयुकमधार्मिकम् । अनर्था क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्ट कोपनं तथा ॥१॥ ।। साहसपद्धतिः ॥३०॥ साहसप्रकृतिर्यस्तु क्रियते किंचिदुल्बणम् । अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥१॥ a Mahabharata (४) भर्तारमवमन्यन्ते-M (५)ज-M (६) "वि-M. (७) तमि'-M ()-M (१) खे-M (१०)ज्यमेव'-M. (१) "न्ति च M (२) °-M (३) ग्थ्य-S.

·सुभाषितसुधानिधिः अदाता हनभिस्नेहो दण्डेनावर्जयेत् प्रजाः। साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥२॥ महापापानि कर्माणि यानि केवल साहसात् । आरभ्यते भीमसेन व्यर्थत तानि भारत (?)॥३॥० ॥ मानपद्धतिः ॥ ३१॥ लक्ष्मीलतां प्रमथ्नाति राज्ञा मानमहाशनिः । हदान्तर्मकरीदन्तक्लेश सेहे सुयोधनः॥१॥ अतिमानः श्रियं हन्ति पुरुपस्याल्पमेधसः। गर्भण दूप्यते कन्या गृहवासेन च द्विजः॥२॥ जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मचर्यामसूया ।। क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा हियं कामः सर्वमेवाभिमानः ॥ ३॥ ॥ प्रमादपद्धतिः ॥ ३२ ॥ क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य कोधः सनायते महान् । अधर्माः सम्प्रवर्तन्ते प्रजासम्मोहकारकाः॥१॥" चातुर्वर्ण्य तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च । सर्वमेतत्ममुह्येत यश राजा प्रमाद्यति॥॥ राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यते। अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥३॥ लोकवृत्ताद्राजवृत्तमन्यदाह बृहस्पतिः । तस्माद्राज्ञा विशेपेण स्वायश्चिन्त्योऽप्रमादतः॥४॥ प्रमाई चै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाममादादमृतत्वं ब्रवीमि। प्रमादाद्वासुराः पराभवन्ति सदा प्रमादाह ब्रह्ममृताः सुराश ॥ ५॥ a. b. Mahabharata. (.)द-M. (५) 'ल'-S. (6) बालं-S. १. विशेषतः-M. २. प्रहरन्ति-A1. ३. प्रमादाव-M.

·७६ सुभाषितसुधानिधि अर्थत्यागो हि कार्य स्यादर्थ श्रेयासमिच्छता। बीजोपम्येन कोन्तेय मा ते भूदा सशय ॥५॥d नाममात्रेण सन्तुष्येच्छत्रेण च महीपति । भृत्येभ्यो विसृजेदानैक सर्वहरो भवेत् ॥ ६॥ न चास्य लभ्य लिप्सेत मूलेनातिदृढ सति । न हि दुर्बल मूलस्य रामूलाभोऽपि विद्यते ॥७॥ सिद्ध वञ्चनयोपैति परस्परवधेन वो। निरपाय सुख तत्र यो किमिति चिन्त्यताम् ॥ ८॥ वने प्रज्वलितो वह्निर्दहन् मूलानि रक्षति । समूलमुन्मूलयति वार्यल मृदु शीतलम् ॥९॥ यस्य सिध्यत्ययत्नेन शत्रुस विजयी नृप । य पकतरता गत्वा जयी विजित एव स ॥१०॥ जडोध्यमिति नात्यन्त हीनमप्युधधातयेत् । निर्दयन् निहतोऽस्मापि वमति ज्यातिप कणान् ॥११॥ आयद्वारेषु सर्वेषु कुर्यादाप्तान परीक्षितान् । आददीत धन तेस्तु भास्वानुनरियोदकम् ॥१२॥ कोठागारे ऽभियुक्त स्यात्तदायत्त हि जीवितम् । नात्याय च व्यय कुर्यात प्रत्यवेक्षत चान्वहम् ॥ १३ ॥ समानान्वयजीताना परस्परविरोधिनाम् । परे प्रत्यभियुक्ताना प्रसृते सहति श्रियम् ॥१४॥ सर्वमात्यन्तिक कार्य शृणुयानातिपातयेत् । कृच्छ्रसाध्यमतिकान्तमसाध्यमपि भावयेत् ॥१५॥ अपूर्वदेशाधिगमे युवराजाभिषचन। पुनजन्मनि वा माक्षो वन्धनरय विधीयते ॥१६॥ असंवृत्तस्य कार्याणि प्राप्तान्यपि विशपत । निस्सहाय विपद्यन्ते भिन्न प्लय इचादधी॥१७॥ d Mabābhārata 1 Komandaka (४) लिप्स्येत-M (५) मूल्नातिन वै-AM १च-M २ य-1 ३ गा-M ४ पु युक्त-M. ५ जातीना-M ·सुभाषितसुधानिधिः अपकुर्यात् समस्तं वा नोपकुर्याधदापदि । उच्छिन्द्यादेव तन्मित्रं विश्वस्याङ्कमुपागतम् ॥ १८॥ यतो निमित्तं व्यसनं प्रकृतीनामवाप्नुयात् । प्रागेव प्रतिकुर्वीत तन्निमित्तमतीन्द्रियः ॥१९॥ पुनरावर्तमानस्य निराशस्य च जीविते। अधार्यों जायते वेगस्तस्माद भग्नं च पीडयेत् ॥ २०॥ आस्रावयेदुपचितान् साधु दुव्रणानिव । आयुक्तास्ते च वर्तेरनग्नाविव महीपती ॥२१॥ परीक्ष्य दुर्जनान् राजा स्वरामाद विप्रयासयेत् । क्षीभयिप्यन्ति ते राधू सत्पं समवस्थिताः ॥ २२ ।। तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकर्कशमानयेत् । अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥२३॥ एकया द्वौ विनिचित्य त्रीश्चतुभिर्वशीकुरु । पश्च जित्वा विदित्वा पट् सप्त हित्वा सुखी भव ॥२४॥ धर्मः प्रागेव चिन्त्यः सचिवमतिगती सर्वदाऽऽलोकनीये ज्ञेयं लोकानुवृत्तं धरचरनयनमण्डलं वीक्षणीयम् । प्रच्छाद्यौ रागरोपी मृदुकठिनरसौ योजनीयौ स्वकालेऽ प्यात्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरसि पुनः सोऽपि नायेक्षणीयः॥२५॥ कोऽहं को देशकाली समविपमगुणा. केऽरयः के सहायाः। का शक्तिः कोऽभ्युपायः फलमपि च कियाकीहशी देवसम्पत् । सम्पत्ती कोऽनुवन्धः प्रतिहतवचनस्योत्तरं किं नु मे स्या- दित्येवं कार्यसिद्धाववाहितमनसो नापहास्या भवन्ति ॥२६॥ भीरुः पलायमानोऽपि नायटयो बलीयसा। कदाचिन्टूरतामेति मरणे कृतनिश्चयः ॥२७॥ अणुनापि प्रविभ्यारिच्छिद्रेण बलवत्तरम् । निदो मज्जयेदाज्यं यानपानामिवोदकम् । ॥२८॥ २ या यो-M. ३ अ-AM ५ "पन्य'-AM. ६. 'दागि'-M. c. Kausalya f. Kamandaka. 6 Vallabhadera, ४ 'दि-N..

·७८ सुभाषितसुधानिधिः प्रहरिप्यन् प्रियं चूयात्महरन्नपि भारत । प्रहत्य च प्रियं वयाच्छोचन्निव रुदग्निव ॥२९॥ वलिनं साधये साम्ना लुब्धमर्थनदानतः। शूरं भेदेन च तथा हन्याइण्डेन दुर्बलम् ॥३०॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेद हयात्तस्य सदा प्रियम् । व्याधा मृगवध कर्तु रम्यं गायन्ति सुस्वरम् ॥३१॥ नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया। यदिरल्पोऽपि संवृद्धः कुरुते भस्मसादनम् ॥ ३२ ॥ गृधार्विकालीनः श्वचेटः सिंहविक्रमः। अनुद्विमः काकशबी भुजङ्गचरितं चरेत् ।। ३३॥ घकवचिन्तयेदान सिंहवच्च पराझमेत् । वृकवच्चाललम्बेत शशवच्च विनिप्पतेत् ॥ ३४ ॥ विपाकदारुणो राज्ञां रिपुरल्पोऽप्यरुन्तुदः । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकारः॥३५॥ वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः। अर्थयमागते काले भिन्द्याटमिवारमनि ॥३६॥ आदातटयं न दातव्यमाशामेव प्रदर्शयेत् । आशा फालवती कुर्याकालं विघ्नेन योजयेत् ।। ३७॥ कीर्म संकोचमास्याय महारानपि मर्पयेत् । काले माते तुमतिमानुत्तित् कुद्धसर्पयत् ॥ ३८॥ सुपुप्पितः स्यादफलो दरारोहः फलान्वितः। आम: स्यात् पकसंकाशो न घशीयंत कम्यचित् ।। ३९।। नहि कश्चित् कृते कार्य कर्तारं समवेक्षते। ततः सर्वाणि कार्याणि सायोपाणि कारयेत् ॥१०॥ मम्माप्य पुदि जानीयाहीलं च सह संयमन । शार्च संन्ययहारेण परमापत्सु पीरुपम् ॥११॥ h. Vallabhadera (Sbhs) i Manu. | Prabodhacandralaya. १.९-5.. २. में:-१.३.स्या-11. ४. 1-1. . .-".

·सुभाषितसुधानिधिः ७९ कार्यस्य हि गरीयः स्यानीचानामपि कालवित् । सतोऽपि दोपान प्रच्छाध गुणानप्यसतो वदेत् ।। १२ । याचा भृशं विनीत. स्याट एदयेन तथा शुरः। शुक्ल पूर्वाभिमापी स्यात् सृष्टो रोद्राय कर्मणे ॥३३॥ अश्मना साधयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव च । पिल्वानिव करे विल्वे म्लेच्छान म्लेच्छःप्रसाधयेत् ॥४॥ आत्मना सद्गृहीतेन शत्रणा शमुद्धरेत् । पदलश फरस्थेन कण्टकेनय कण्टकम् ॥४५॥ फर्मणा मनसा याचा चभुपा च चतुर्विधम् । प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ।। ४६ ॥ मूलपातमन्तः परानोपन्ति मानिन । मध्वसितान्धतमस्तत्रोदाहरणं रविः ॥४७॥' ऋणशेपोऽमिशेषश शशेपस्तथैव च। अल्पोऽपि वर्धतेऽत्यर्थ तच्छेपं नैय कारयेत् ॥४८॥ नं सक्षयो महाराज' यःक्षयो वृद्धिमायदेव । क्षयः स त्यिह मन्त-यो ये सध्या पातु नाशयेत् ॥४९॥ प्रजासुखे सुर राक्ष भजाना या हित हितम् । नात्ममियं हितं रादा प्रजानां तु प्रियं दितम् ।। ५० ॥ अदापयन् सूप काल ममानामनुयतिनाम् । कर्मणामानुरूप्येण वृत्ति समनुकल्पयेव ॥५१॥ ण्यं पुत्तस्य राशन सिलीग्टनोपनीविन । विशयित यशोलो लिपिरियाम्भमि ।। ५ ।। भतरतु पिपरीतस्य प्रपतेरना मन । संक्षिप्यते यशो लोक नविनारियाम्मसि ।। ५३ ।।" आम्पन्तराः भयं रक्षेत्र सुरक्षा मारतो भएम् । आभ्यन्तराा भर्य जामद गूले नियन्तति ।। ५॥ Mahishirata. IMicha m Damsuniti n. Kautilya Kinardaka Plaru . पोर.॥

·८० सुभाषितसुधानिधिः अनुरक्तेन हृष्टेन तुष्टेन जगतीपतिः। अल्पेनापि स्वसैन्येन भूमि जयति भूमिपः ॥ ५५ ॥ पुत्रो भ्राता पिता चैव गुरुा यदि वा सुहृत् । अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणाः कर्तव्या भूमिवर्धनाः ॥५६॥ अनुयुक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात् पराक्रमम् । नास्य कृत्यमतः किश्चिदन्यद्दस्युनिबर्हणात् ॥५७॥ अपशास्त्रधनी राजा सञ्चयं नाधिगच्छति । अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥५८॥" इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च । चन्द्रस्य च पृथिव्याश्च नृपः समगुणो भवेत् ॥ ५९॥ यथेन्द्रश्चतुरो मासान वापिकानभिवर्षति । एवं राष्ट्र परीहारैरभिवर्पज्जनाधिपः॥ ६०॥ अष्टी मासान् तथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । एवं राष्ट्र करं राजा हरेदादित्यसंनिभः ॥ ६१॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । चारैरेवं चरेदाजा वृत्तमेतत्तु मारुतम् ।। ६२ ॥ यथा प्रिय वा क्षेप्यं वा प्रातकालं नियच्छति। यथाई दण्डयेद्राजा वृत्तं वैवस्वतं हि तत् ।। ६३ ।। यथा धायन्ति नद्यस्तु सिन्धुमाकाझ्या विना । तथा नाकाझते राजा वृत्तमेतनु वारुणम् ॥ ६४ ॥ परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हुप्यन्ति मानवाः । एवं प्रकृतयो नित्यं हप्यन्ति नृपतेर्गुणेः।। ६५॥ यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । पौरजानपदान् सास्तथा राजापि धारयेत् ॥६६॥ लक्ष्मीपरिपूर्णोऽहं न भयं मेऽस्तीति मोहनि।पा। परिपूर्णत्यवेन्दर्भिवति भयं सिंहिकासूनोः ॥ ६७ ॥ q. Mahabharata. १ नित्यो-M.

·सुभाषितसुधानिधि वसूनि वाञ्छन्न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्येव निवृत्तकारण । गुरुपदिष्टेन रिपी सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मसम्प्लवम् ॥६८॥ विभज्य रक्षा परित परेतरा- नशविताकरमुपेति शड़ित । मियापवर्गप्वनुजीविसात्कृता कृतज्ञतामस्य वदन्ति सम्पद ॥ ६९॥' अनारत तन पदपु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियागसस्म्यिा । फलन्त्युपाया परिवृहितायती रुपत्य सङ्घर्पमिवार्थसम्पद ॥७॥ व्रजन्ति ते मूढधिय पराभव भवन्ति मायाविपु ये न मायिन । प्रविश्य हिनन्ति शठास्तथाविधा- नसतानान निशिता इयपव ॥१॥ वलोपपन्नाऽपि हि बुद्धिमान् नर पर नयन स्वयमव वरिताम् । भिषड्नमास्तीति विचिन् य भक्षय- दकारण को नु विप विचक्षण ॥७२॥ द्विपतामुदय सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरस्तु मृप्यते । न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवण परिक्षय ॥७३॥" अचिरण परस्य भूयसी विपरीता विगणय्य चात्मन । क्षययुक्तिमुपक्षत कृती कुरुत तत्प्रतिकारमन्यथा ।।७४॥ शुचि भूपयति श्रुत वपु प्रशमस्तस्य भवत्यलक्यिा। प्रशमाभरण पराक्रम स नयापादितसिद्धिभूषण ॥७॥ क्षययुक्तमपि स्वभावज दधत धाम शिव समृद्धय । प्रणमन्त्यनपायमुस्थित प्रतिपचन्द्रमिव प्रजा नृपम् ।। ७॥' I Bharavi s Bharau ६ ·८२ सुभाषितसुधानिधिः प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः। स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इयानुरुध्यते ॥७॥ यदैव राज्ये श्यितेभिला- स्तदेव देया व्यसनेषु बुद्धिः . घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसा व्यापदमुद्दिन्ति ॥ ७८॥ उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्र क्रियाविधिज्ञ व्यसनेसक्तम् । शूरं कृत दृढनिश्चयं च लक्ष्मी स्वयं वाञ्छति वासहेतोः॥७९॥ कार्यार्थिन क्षीणतरस्य नैव नि शेपकार्य कुटिलस्य कुर्यात् । दोपाकर प्राप्तविवृद्धदर्पः पलायते दूरतरं हि मित्रात् ।। ८० ॥ सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति । सर्वोद्योगा राजधर्मे निविष्टाः स्थानं चायचं राजधर्म पुराणम् ।। ८१॥ औत्सुक्यमात्रमवसाययति प्रतिष्ठा क्लिभाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेय । नातिश्रमापनयनाय न च श्रमाय राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ ८२ ॥ परोऽपि हितकृदन्धुः बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहलो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ॥ ८३ ॥ केचिन्मृगमुखा व्याघ्रा केचि ह्याघ्रमुखा मृगाः। तत्स्वरूपविपर्यासाद् विश्वासोद्यापदां पदम् ॥ ८४॥ लुब्धमर्थन गृहीयात् स्तब्धमालिकर्मणा। मुर्द छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम् ॥ ८॥ आकाररिद्वितगत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवनविफारश गृह्यतेऽन्तर्गतं मन ॥८६॥ आपत्सु मित्रं जानीया युद्धे शरमृणे शुचिम्। भार्या क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु घ वान्धवान् ॥ ८७॥" t Bharavi u Paticatantra v. Rajasekhara Kalıdāsa X Manu y Hitopadesa १ 'रापा -M २ भि-M.

·सुभाषितसुधानिधि.
वारं पुरस्ताद निशां विभज्य
तारं परस्तात् तिथिमेय पथात् ।
सयन्दुयोगात् करणानि भूप
संश्रावयेदेवविदेय काल ॥ ३॥
तत्र स्थिता प्रजा. सी परिनन्य विसर्जयेत् ।
विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्नयेत् सह मन्त्रिभि ॥४।
एवं सर्वमिद राजा सम्मन्न्य सहमन्त्रिभि ।
व्यायम्याप्पत्य मध्याह्ने भारतमन्त पुरं व्रजेत् ॥ ५ ॥
तत्रात्मभृत्यैः कालराचार्य परिचारकैः ।
सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मन्त्रैविपापी. ॥६॥
विषानरंगदैश्वास्य सर्वद्रव्याणि योजयेत् ।
विपन्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥७॥
परीक्षिता स्त्रियश्चन व्यजनोदकधूपन ।
वंशामरणसंमुद्धा संस्पृशेयुः समाहिताः॥८॥
अलपानं विपादक्षेत् विशेषेण महीपते।
योगक्षमी सदायत्ती धर्माचा यसिन्धना.॥९॥
एवं प्रयत्नं कुर्यात यानदाय्यासनाशने ।
स्थाने प्रसाधने व सर्गलारवेषु च ॥१०॥
माक्षितं नाविति भिरगा नागरक्षितम् ।
नाप्याशितं च सदाच. किशिदत्त्या रंगृप ॥११॥

·सुभापितसुधानिधि ८५ रहस्याग्यायिका र प्रणिधीनां च चेष्टितम् । गत्या कक्षान्तर सम्यक समनुज्ञाप्य त जनम् ॥५॥ ॥ पराठानपद्धतिः ॥ ३७॥ यथा फलेन युज्यत राजा की च कर्मणाम् । तयारश्य नृपो रोट्र कल्पयेत् सतत करान् ॥१॥ पुप्प पुष्पं प्रचिन्वीत मूलच्छेद न कारयेत् । मालाकार इवारामे न तथागारकारक 100 यथा मधु समादत्ते रक्षन पुष्पाणि पश्पद । सदान् मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥३॥ वत्सोपम्येन दोग्धय राप्रमक्षीणमुद्धिना। भृतो वत्सो जातबल पीडा सहति भारत ॥४॥ ऊधरिउनत्ति यो धन्या क्षीरार्थी न लभेत् पय । पर रामयोगेन पीडयन् नाभिवर्धते ॥५॥ कालपातमुपादद्यान्नाथ राजा प्रसूचयेत् । अन्यहनि सन्दुहान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ ६ ॥ जलूकावत् पिवेद्रा मृदुनै नराधिप । व्याघीवापहरत पुत्र न दशेनच पीडयेत् ॥७॥ क्यविस्यमध्यान भक्त च वीहितण्डुलम् । योगक्षेम च सम्प्रेश्य वणिज कारयत् करान् ॥८॥ प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्या बलिममहीत् । सहस्रगुणमृत्स्रष्टुमादत्त हि रस रवि ॥ ९॥" सदय बुभुजे स महाभुज सहसोद्वगमिय बजेदिति। अचिरोपनता स मदिनी नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ १०॥ a Raghuvamsa १ ना- २ 'यी - ३ 'दा-M ६ 'ति-S ७ यते-S. ८ 'भ्मा-M ४ °दा-M ५ °-M.

·सभापितसुधानिधि मृदुव्यवहित तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पयेत् । प्रदीप स्नेहमादत्ते सदयाभ्यन्तरस्तथा ॥ ११ ॥ ॥ आत्मरक्षापद्धतिः ॥ ३८॥ आत्मान सर्वथा रक्षेद्राजा रक्षेञ्च मेदिनीम् । आत्ममूलमिद सर्पमाहुहिं विदुपो जना ॥१॥ जीवतय परो लोक साध्यते यश्च सर्वदा॥ आजीवतस्तथेवास्ति न राज्य न परा गति ॥२॥ रक्ष सर्वात्मनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् । जीविते यत्नमाति जीयन भद्राणि पश्यति ॥३॥ राज्य श्रीश्चैव भद्र ते जीवमानस्य कल्पते । मृतस्य सलु कोन्तेय । नैव राज्य कुत सुखम् ॥ ४॥ मृत कीर्ति न जानाति जीवन कीति समश्रुते । मृतस्य कीतिर्मय॑स्य यथा माला गतायुप ॥५॥ त्यजक कुलस्यायें ग्रामस्यार्थे कुल यजत् । ग्राम जनपदस्याथै आत्मायें पृथिवीं त्यजेत् ॥६॥ आत्माथ सन्ततिस्त्याज्या राज्य रन धनानि च । अपि सर्व समुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥७॥ न च कन्यामविदिता सस्पृशदपरीक्षिताम् । विविधान् कुरुते योगान् कुशला सल मानवा ॥८॥ आजन्मविपसभोगात् कन्या विषमयी कृता । स्पशाच्यासादिभिटन्ति तस्यास्त्वतत् परीक्षणम् ॥९॥ तहस्तकेशसस्पर्शान्म्लायते पुष्पपल्यै । भय्यायो मत्कुणैर्वस्त्र'काभि स्लानवारिणा । जन्तुभिनियत ज्ञात्वा तामेव दूरतस्त्यजत् ॥१०॥ गत्या तवान्तर सम्यक समनुक्षायत जनम्। प्रविशेद्भाजनायेय स्वीकृतोऽन्त पुर पुन ॥११॥ २ स्व-5 १ रानन् रक्ष रक्ष श्य-M ·सुभाषितसुधानिधिः ॥ तत्र भुक्त्वा पुनः किश्चित् तूर्यघोपैः प्रहर्पितः । संविशेच्च यथाकालमुत्ति द्विगतश्रमः ॥१२॥ एतद्वृत्तं समातिदरोगः पृथिवीपतिः। अस्वस्थः सर्वमेवेतद् भृत्येपु विनियोजयेत् ॥ १३॥ ॥राज्यरक्षापद्धतिः ॥३९॥ रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यं चैवाभिरक्षति। गुणश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदक्षते। मित्रामात्यं पुरं राष्ट्र दण्डः कोशो महीपतिः। सतानां पञ्चसघातो राज्यमित्युच्यते नृपः ॥ २॥ राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धर हाकृतात्माभिः । न शक्यमृजुना घोडेमाघातस्थानमुल्यणम् ॥ ३॥ अमात्य शर एव स्याद् युद्धसम्पन्न एव च। तस्मादपि भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनाम् ॥४॥ आन्तरेभ्यः परान रक्षेत्र परेभ्यः पुनरन्तरान । परान् परेभ्यः स्वान स्वेभ्यः सर्वान रक्षेत सर्वदा ॥५॥ जिघांसवः पापकामा परस्वादायिन शठा। रक्षांस्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षदिमा. प्रजा॥६॥ राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपुरुषाः। अनेयेनोपवर्तन्ते ताज्ञः किल्वियं भवेत् ॥ ७ ॥ प्रत्याहमशक्यं स्याद् धनं चोरैर्हत यदि । स्थात् कोशात् तत् प्रदातत्यमरावतेनोपजीविनाम् ॥८॥ स्त्रियः सपुरुषा मार्ग सर्वालड्दारसंयुताः। निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥९॥ निवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते। मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥१०॥ १दुना-M. २. अ-M ३ प्र-िM. ५ या चो-M, ६. प्रस्थ -1. ५.ले-M.

·. सुभाषितसुधानिधिः यदह्रा कुरुते धर्म प्रजा धर्मेण पालयन् । (हस्तो हस्तं परिमुपेड भिधेरन् सर्वसेतवः॥) दशवर्षसहस्राणि तस्य भुक्तं महत् फलम् ॥ ११ ॥ ॥ कण्टकशोधनपद्धतिः॥४०॥ राज्योपघातं कुरिन् ये पापा राजवल्लभाः॥ एकैकशः समेतान् वा तान दूप्यान सम्प्रचक्षते ॥१॥ दूप्यानुपांशु दण्डेन हन्याद्राजा विशङ्कितः। प्रदुष्य वा प्रकाशं वा लोकविद्वपमागतान् ॥ २॥ दण्डये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चाभिदण्डयते । कार्यकारणसिद्धार्थावुभी तो नावसीदतः॥३॥ राजभिधृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४॥ वाणीविय स्रयन्तीपु वनेपूपवनेषु वा । स्वार्थाः स्वैरं तदीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिपु ॥ ५॥ राजा रहसि दृष्यं हि दर्शनायोपमन्त्रयेत् । गृढशस्त्रों विशेयुस्तं पश्चादासज्जिता नराः॥६॥' इत्यादि दूप्यान सन्दूप्य प्रजानामभिवृद्धये। निनीपः श्रियमुत्कर्ष राजाँ शल्यं समुद्धरेत् ॥ ७॥ निःसर्प बस या वस्तुं हि भवने सुखम् । दृष्टानधभुजङ्गे तु निद्रा दुःखेन गम्यते॥८॥ यस्मिन् महीं शासति कौमिनीनों निद्रां विहारार्थपथे गतानाम् । वातोऽपि नास्त्रंसयदंशुकानि को लम्बयेदाभरणाय हस्तन् ॥ ९॥ 'D.Kamandaka. c. Ramayana d. Kamandalka, e. Kamandaka f. Pancatantra. gKalidasa. १ स्ते-5, २. वि-M. ३. 'स्त्र-M. ४. राज्य-M. ५. पाणिनीनां-S ·सुभाषितसुधानिधि यावत्कीर्तिमनुप्यस्य लोके तिष्ठति शाश्वती। तावज्जीवति राजेन्द्र नष्टकीर्तिर्विनश्यति ॥४॥ कीर्तिमानश्रुते स्वर्ग नष्टकीर्तिविनश्यति । यावत्कीर्तिमनुप्यस्य लाके भाति यशस्करी।' तावत्पुण्यकृतालोकान् अनन्तात् पुरुपोऽश्नुत ॥६॥ ।। अकीर्तिपद्धतिः॥४३॥ यस्य कीर्ति न जल्पन्ति मानवा महदद्वताम् । राशिवधनमान तु सेव स्त्री न पुन पुमान् ॥१॥ अर्कातिं कीर्त्यते यस्य लोके पृतस्य कस्यचित् । पतत्येवाधमान लोकान् यावच्छब्द प्रवर्तित ॥०॥ । राजचाटुपद्धतिः ॥४४॥ सरस्वती स्थिता धक्ने लक्ष्मीर्वक्षसि ते स्थिता । कीति कि कापिता राजन् येन देशान्तर गता ॥१॥ यदस्ति तेवदासीति नेतच्चिनमाम्यहम् । भय स्वमेऽपि ते नास्ति तद्दत्त द्विपता कथम् ॥२॥ किं कृतन न यनत्य यत्र त्व किमसी कलि । कलो चद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतन किम् ॥ ३ ॥ वित्त परिभवास्थादम थिन सुलभ न तो। देहीति येन वा नोक्त मुस्त त्वय्यव यन चा ॥१॥ अर्थिना कृपणा दृष्टिस्त्यन्मुसे पतिता सकत् । तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य मुसमीक्षत ।।५।। त्वयि दातरि पृथ्वीश रण वितरणेऽपि च । पुनहीति वचन न प्रथिनि नायिनि ॥६॥ १ 'स्विनी-M २ रयते-M ३ मा-S ५ 4-5 ६ मयत्वमुरम - ७ "क्तमुक्त स्वप्येन-5. भव दातारिभूमीश-S, तब-S, ·सुभाषितसुधानिधि सर्वज्ञ इति लोकोऽयं भवन्ते भाषते मृपा। पदमेकं न जानीपे वस्तु नास्तीति याचके ॥७॥ शोकोष्मलैररिस्त्रीणां निःश्वासपवनर्धनैः। प्रवृद्धो प्रज्वलन्यद्य त्वत्प्रतापवानलः ॥८॥ अहो चित्रं जगन्नाथ प्रतापाग्निरयं तव । वर्धते शत्रनारीणां प्रबलैरथुवारिभिः ॥९॥ अपूर्वेयं धनुर्विद्या भवता शिक्षिता कुतः। मार्गणीघः समायाति गुणो याति दिगन्तरम् ॥१०॥ सर्वदा सर्वदाऽसीति मिथ्या वं कथ्यसे बुधैः । नारयो लेभिरे पृष्ट न यक्ष. परयोषितः ॥२१॥ नृसिंह त्वां प्रपन्नानां योगक्षेमौ न दुर्लभौ । हिरण्यदानव्यापारमगल्भे करपल्वे ॥१२॥ यदाध्वरसमिद्धाऽग्निप्रसूता धूमवलरी। दिशां मुखेषु कुरुते कस्तूरीतिलकश्रियम् ॥१३॥ उद्दण्डः परदण्डभैरव भवद्यात्रासु जैत्रश्रियो हेतुः केतुरतीव सूर्यसरणि भ्राम्यन्निवार्यस्त्वया। नो चेत्तत्पदसम्पुढस्फुदलसच्छार्दूलमुद्रा देव- सारङ्गं शशिबिम्बमेष्यति तुला त्वत्प्रेयसीनां मुखे. ॥१४॥ नाक्षराणि पठता किमपाठि विस्मृत किमथवा पठितोऽपि । अस्थमर्थिजनसंशयदोला- खेलनं खलु चकार नकारः ॥१५॥ अत्युच्चा परित स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानतानपि विनती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुः स्तुतिमिति प्रस्तीमि यावश्य- स्तायविभ्रदिमा स्मृतस्तव भुजो याचस्ततो मुदिताः ॥१६॥ फुलममलिनं भद्रा मूर्तिमंति श्रुतिशालिनी भुजवलमलं स्फीता लक्ष्मीप्रभुत्वमसण्डितम्। , सर्वदावेति-S..

·९२
सुभाषितसुधानिधि
प्रकृतिसुभगास्ते ते भावा मदन्तुतिहेतवो
प्रजाति पुरुषो यैरुन्माई त एव तवाडशाः ॥ १७ ॥
इन्दी निन्या चकोरेरसमयति निशाजागरः पुण्डरीकैः
भृतः शीधुन्यसङ्ग शरदि समधिका ग्लानिरिन्दीवरैश्च ।
भ्रभड्ने यस्य वैराकरयुवतिहशामेकमेवोपमानः
पक्ष्याम्यश्रान्तबाप्पप्रकरमयझरीगूढचाराश्चमर्यः ॥१८॥
चमूरेणुस्तोमं चतुरुदधिमुटिंधयमृपिं
पुरो मावा यिन्ध्यः परिणमति पातालत इति।
तुरुप्कास्त्वच्छड़ां विजहति
दुपानीतो नेताननधिगतवन्तो यदुपते ॥१९॥
त्वत्प्राङ्गणे सुन्दरपाण्ड्यदेव
मतङ्गजा शुह्नलिनो विभान्ति ।
आवासदानादारभूपतीना-
माशान्तशैला इच सापराधाः २०॥
अक्षराणामकारोऽहमिति विष्णु स्वयं यदन् ।
भवता सोऽपि यत्सत्यमाकारेण लघुकृतः ॥२२॥
ऊढा खगलता श्यामा त्वया मातङ्गदारिका।
अत एव भवान्मन्ये दूरं परिहतः परैः ॥२०॥
श्रीमन्न नभूपाल धरामुद्धरति त्वयि ।
हरः करोतु हारं वा कणं वा फणीश्वरम् ॥२३॥
अक्षणाराहवराम किश्चिदरुणे कोणे तवाणीयसा
कोधेन द्विपतां पुरं यदभयद्वोरं तदाकर्ण्यताम् ।
दीव्यद्वयालि दरिद्रकोल विदलत्क।लि रिहद्धलि
कीटत्कालि रणकपालि विहरतालिवेतालि च ॥२४॥
किं छत्रैरुपशोभते मृगपति किं भैरव साम्बर ।
किं नन्दी न तृणाकुराश्चितमुखः किं मो मरुद्धावति ।
चालुक्येश्वर विष्णुदेव भवत मत्यर्थिपृथ्वीभुजो।
हीमुद्रामपसारयन्ति रहसि प्रौढावरोधस्त्रियः ॥२५॥

·सुभाषितसुधानिधिः
सुतलं चरणद्वन्दं पृथ्वी जयनमण्डलम् ।
यत्कीर्तेमध्यमाकाशं सुमनायासभूः शिरः ॥ २६ ॥
द्वारं वेत्रलताकुलं बहिरपि प्रक्लिन्नगण्डैगजे-
रन्तः कञ्चुकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः।
आमान्तं महिपीभिरेय शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे
राजन् सैव चिरन्तना प्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः ॥ २७ ॥
वर्षापायपलायमानजलदच्छेद्रावकाशस्फुर-
न्मुक्तादन्तुरमन्तरीक्षमभित. क्षोणी देणीदृशः।
पश्यन्त्यो निशि राजसूर्यनयनर्धारालवाष्पाम्बुभि-
स्वत्प्रस्थानविरोधिनं प्रसुवते भूयो नयां प्रावृपम् ॥२८॥
राजन राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिता
कुटजे भोजय मां कुमार सचिवेर्नाद्यापि कि भुज्यते।
इत्य राजशुकरतवारिभवन मुक्तोऽध्वगैः पारा.
चित्रस्थानवलोक्य शन्यवलभावककमाभापते ॥२९॥
त्वं द्विवाणि पदानि गच्छसि महीमुल्य यान्ति द्विपः
कम्प्रन्ते सह सैनिकस्त्वदरयस्त्वद्भर्मनाकम्पते ।
ते देवीपतयस बदस्त्रनिहतास्त्वं मानुपीणां पति
निन्दा तेषु कवियि स्तुतिपदं श्रीकर्ण निणीयताम् ।। ३० ।।
राजान. शशिभास्करान्वयभुव के के न साक्षिरे
भर्तारं पुनरेकमेव हि भुवस्त्वां कर्म मन्यामहे ।
येनाई परिमृज्य कुन्तलमथाकृप्य व्युदस्यायतं
चालं प्राप्य च मध्यदेशमसाकाञ्च्यां करः प्रापिनः ॥ ३॥
स्वद्धादीघोरघोटीसुरदलितधरापांसुभिर्मासले स्मि-
नृो नान्यभृते निभुवनवियरे तिकणक्षोणिपाल ।
तेजस्त्वदाहुदण्डे मरुदपसरतां पादयो पाथियानां
पाथस्तद्धाम नेने परिणमति नमस्तनिरालम्बतायाम् ॥३२॥
सादा रुस्य सधि जसरिटो भाजन भूतधापी
तेलापूराः समुदाः कनकगिरिरयं वृत्तवत्तिमरोहा।
अचिंचण्डामुराचिगनमलिनिमा कसलं दह्यमाना
शश्रेणीपतहा ज्वलति रघुपते त्यामतापमदीपः ॥१३॥

·९४ सुभाषितसुधानिधिः कोलाडोऽभून्मृगाड़ो न यसति कमले श्रीरतिः श्रीवराहा प्राप्तो नेपा प्रियस्योरसि रतिविरती लग्नगण्ड प्रसुप्ता। इत्यालापे सरपीनामुपसि सक्तुकं सवपं सानुतापं पाणिभ्यां त्वद्रिपुस्त्री गणपतिपते गण्डपालिं विधत्ते ॥ ३४ ॥ कालिन्दी हाहि कुम्भोद्भव जलधिरह नाम गृहासि कस्मा. छत्राम नर्मदाहं त्वमपि वदासि मे नाम कस्मात्सपरन्या । मालिन्यं तर्हि करमादनुभवसि मिलाकज्जलैौलवीना नेग्राम्भोभिः किमासं समजनि कुपितः कुन्तलक्षोणिपालः॥३५॥ त्वां कश्चिश्चित्रकारी मनुम नरपते स्यन्दनारूढमकं स्नेहादालिख्य पाणावपि च शरवरं चारुकोदण्टकाण्डम् । यन्तारं कं लिखामीत्यवददथ मया शेक्तमम्भोरुहाक्ष देवं ध्यात्वा विरिश्चं व्यलिसदनुपदं चित्रकं दीधिमाइः ।।१६।। गजित्या बहुदूरमुन्नतिभृतो मुञ्चन्ति वार्यम्बुढा भद्रस्यापि गजस्य दानसमये सजायते दुर्मतिः। पुष्पाडम्बरयापने न ददति प्रायः फलानि दुमा नोत्सेको न मदो न कालहरणं दानप्रवृत्तस्य ते ॥३७॥ पृथुरसि गुणै' कीा रामो नलो हरतो भवान् महति समरे शत्रघ्नस्त्वं क्षिती जनकस्थितिः । इति सुचरितैर्बिभ्रत्साम्यं चिरन्ननभूभृतां कथमसिन मान्धातेव त्व त्रिलोकविजय्यपि ॥ ३८॥ कुर्वन्गशाम्भसा क्षोभ तव नि.साणनिस्वनः। स्नातीवारिवधूवर्गगर्भपातनपातकी ॥३९॥ मुन्नति मुन्नति कोशं भजति च भजति प्रकम्पमरिवर्गः। अर्जुनदेवकृपाणे त्यजति त्यजति क्षमामाशु।।४०॥ आपन्न एव यानं देहीत्युच्चारणमेव वैदुष्यम् । स्थित -S, २. नि साल-S १.जनक ·सुभाषितसुधानिधिः यदुपनतमेव देयं त्यागस्ते तिकभूप किं वय.॥४१॥ सन्त्यश्वाः सन्ति भटाः सन्ति गजा भूभृतामिति नृत। तिकक्षितिपादन्यं त्यागिनमुक्त्या न पातके पतत ॥४२॥ यो विधिरलिखदवित्तं लिखति सवित्तेपु रामनाथस्तम् । विधिलिखितं न तु लिरितं लिखितं लिखितं तु रामनाथस्य ॥४३।। चन्यो हस्ती स्फटिकघटिते भित्तिभागे स्थविश्वं दृष्ट्वा दोषान्प्रतिगज इति त्यविषां मन्दिरेप। हत्वा वेगाद्गलितवदनस्तत्पुनर्वीक्ष्य विम्बं मन्दं मन्दं स्पृशति फरिणीशया साहसाइ॥४॥ स्वकीर्तिपचये चमूहद्दसुधामि कयं श्रेयसां कन्ने कुन्दमृणालकोमलरुचामुद्रेलमुलति । जाता दुग्धवद्धयः स्मितरुचः पश्यामि न श्यामिका कण्ठे नास्ति च कालिमा यपुपि च श्रीकण्ठवैकुण्ठयोः॥४५॥ चित्रं कम्पणभूभुजा प्रकटितो दीपः प्रतापात्मक- सिताम्भीनिधिपावर्तनपरी निस्नेहयुज्वलः । प्राचण्डय प्रतिपक्षपार्थिवालपाणानिलः प्रापित- स्तत्कान्ता जननेत्रफजलमचि दरीकरोतु ध्वम् ।।४३ ॥ त्वदोर्दण्डमहीधरात्समुदयच्छ तमः संहरन् पोटासकरः प्रतापतरणिः श्रीकम्पणश्मापते। भास्त्रीनयनोत्पलानि सततं संकोचयन सानली- नच्छवानपहाय चिनमुपरिघटनानगरान्वाधते ॥४॥ राजानः कति यान सन्ति भुग्ने किर्तन ते कम्पको यदाहुँ ममुपाश्रिता बरामती भूयलर मोदते। प्रा-S. २ पिशुनुप-5. ३. पुण्यम्-S, पुण्य.-S. . मामा-S. २'',51 ·. सुभाषितसुधानिधि दिग्दन्तावलशेषमूर्धसु कुलश्मामृत्सु हित्वा पदम् मातगाड्गविजिह्मकापता स्पर्शादिवोद्वेजिता ॥४८॥ कोणेशोपि महाजिरे नयनयो कोपेन सन्नह्मते श्रीमन्कम्पणभूप तादृशगुण त्रैलाक्यमालोक्यते। शत्रूणा रुधिरेमही खगकुलोक्षितैस्तदत्रेवियत् तत्पाणिग्रहतत्परामरवपूहाश्रुभिधौरपि॥१९॥ आकल्प जयतामखण्डविभवो भाण्डानि नारायण खड्काकम्पनतो रिपुक्षितिभृतामाकम्पन कम्पन । तारामोक्तिकदाम यस्य वितत कीांतपत्र मुहु स्वर्णश्माधरदण्डमुज्ज्वलतर धत्ते फणिग्रामणी ॥५०॥ भो भानो भण वारिधे भजसि किं पूर्यापरो पर्वती सतोवी सर्वत । शत्रु सनिहि द्वार नहीरङ्गत्ते पुत्रास्तत्र मनुहृदिकरे कर्णश्च खड्शोऽन्तक ॥५१॥ वर्पन्त्यम्बु निपीय शम्बरनिधे कम्पण्णपृथ्वीपते शेलेप्वाशु पयोधरा पुनरिद चित्र समुदाधिप । त्या स्मृत्वैव पयोधरेषु विसृजत्यश्रान्तमश्रूण्यापि स्थित्वा शेलतटीयरिक्षितिभुजा कान्ताम्बुदा साम्प्रतम् ॥ ५२॥ आयुष्मनधिपद्मप्रकरदिनपते कम्पणक्षोणिपाल प्रागुभूते प्रतापे तव सपदि पर वेरिनारीजनस्य । हारास्ताराविलास शशधररुचय कज्जल ध्वान्तरेसा चेताश्चण्डाशुकान्त सितमपि कुमुद किं च शोक सरोजम् ॥५३ श्रीमन्कम्पणभूप दिछरिक्राकारानुकारी करी वर्धता जयिनोर्ययोविरचित ज्याघातरेसा तय । दोरालाानिकामबद्धवपुष पूर्वापराधीश्वर- श्रीवन्धानयसिन्धुरस्य मदवाखेर गण्डच्युता ॥ ५४॥ देवेन्द्रान्मनुजन्द एप जयति श्रीकम्पपृथ्वीपति यदीया क्षितिभूगणस्य विशत स्थानप्रदानादिव । यशक्षतजे प्रपूर्य जलधीनधपु तपामसी भीति वाटयवाहिना कचरनभ्रान्त्या करीतीति यत् ।। ५५॥

·९७ -- सुभाषितसुधानिधि. विभान्ति ते कम्पण वैरिभूपाः करस्थकालायसहलाभिः । अनित्यलक्ष्मीपरिणीतिहेतो- रिवागते कौतुकसूत्रबन्धैः॥५६॥ त्रयस्त्रिंशत्कोच्या विवि परिणते देवनियहे भवत्खड्गो देव त्रिदशकरणोपायनिपुण । विधत्ते स्योंपिद्धरणमहितान्देव निवहा- नपूर्यास्त्वज्जन्यप्चनुकलमही कम्पण नृप ॥५७॥ कम्पक्षितीशमनिशं कथयन्ति सन्तः सङ्गीतदुग्धजलधेरुदितं सुधांशुम् । साहित्यमानससरोवरराजहंसं सग्रामरदनदनस्थितिसूत्रधारम् ॥५८॥ *जित्या यत्र पुरवयं सरथिको धन्वी न्यधात्साधनं सर्व कम्पमहीप निश्चिनुमहे त्वय्येय देवश्चिरात् । सूतं चेतनया तुरङ्गनिकर वाचा रथाने रुचा चापं धीरतया भुजेन च गुण वाणं प्रतापेन च ।। ५९॥ जातस्त्वं शशिन. फुलात्सजलधेरित्यन्वयात्तद्गुणा दृश्यन्ते त्वयि यादवक्षितिपते श्रीरङ्गनाथप्रभी। मर्यादास्थितिरन्तरच्युतधृती लक्ष्म्या समुन्मीलन गाम्भीर्य गुरुसत्त्वता क्षितिभृतां रक्षा च पक्षाशाम् ॥३०॥ ॥ पुरोहितपद्धतिः ॥ ४५॥ प्रय्यां च दण्डनीयां च शान्तिममाणि पीष्टिके। आथर्य कुशल. सम्यगाजपुरोहिता ॥१॥ यदेको ब्राह्मणो विद्वान् फुर्यात्कार्य नृपस्य यंत् । अक्षौहिणी न दाम्नाति कतु चर्पतिरपि ॥॥ अक्षौहिणी रिपुंन्यात् स्वयं या न हन्यते । घामणी मन्त्रविद्धन्याव सनर रिपून क्षगा ॥३॥ from Sangraha only पारि-S, ·सभापिराहधानिधिः वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्वादरतो नित्यमेप राजपुरोहितः ॥४॥ अलभ्यलाभाय च लन्धवृद्धये यथाहतीर्थप्रतिपादनाय च । यशस्विनं वेदविद विपश्चितं बहुचतं ब्राह्मणमेव सत्यम् ॥५॥ ।। दुप्पुरोहितपद्धतिः॥४६॥ यो धूल्यक्षरवीक्षणं न कृतवान्स्यमेऽपि नाधीतवान् वेई कनन शास्त्रपाठपदवीगन्धं च नामातवान् । विस्मृत्यापि च काव्यनाटकपथं न स्पृष्टवान् कयधी- हा क विधिचेपितं क्षितिपतेः कोऽप्ये शिक्षागुरुः॥१॥ ॥ द्वा:स्थपद्धतिः ॥१७॥ कोटिसारोऽपि सन द्वा.स्थस्ताम्बूलमपि लिप्सते । अन्यत्र राक्ष सर्वस्माद् राज्ञो हि न गृह बहिः॥१॥ ॥ वैद्यपद्धतिः ॥ ४८ ॥ हेती लिड़े प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे। ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजाही भिषक्तरः ॥१॥ अनाथान रोगिणो यश्च पुत्रवत् परिपालयेत् । गुरुणा समनुज्ञात स भिषक्छदमभुते ॥२॥ यथा कञ्चुकमामुञ्चन् नरो हन्ति रणे रिपून। भिपकचुकितो राजा तथा हन्त्यखिला रुजः ॥ ३॥ ध्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश निग्रहः । एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुप.॥४॥ राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्य निवेशयेत् । सर्वथा स भवत्येव सर्वत्र पतिजागृभिः॥५॥ १ रणे-SB वीरो-SRH (Subhāsitaratnahāra) ·१९ सुभाषितसुधानिधिः अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः । बहुश्रुतः कालवेदी जितग्रन्थोऽर्थकमवित् ॥६॥ आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वज्ञप्रियदर्शन। अर्थशीलगुणोपेत एप वैद्यो विधीयते ॥ ७॥ सर्वम्यमेव परमं प्राणा येषां कृते प्रयत्नोऽयम् । वैद्या वैद्याः सततं येपा हस्ते स्थितास्तेऽपि॥८॥ ॥ असद्वद्यपद्धतिः॥४९॥ अज्ञातशास्त्रसद्धावाञ्छास्त्रमात्रपरायणान् । त्यजेद दूरा भिपपाशान एको वैवस्तानिय ॥१॥ यमः कृरो भिपर रो यमात् घरतरो भिपर। यमस्ते हरते प्राणान् वैद्य सवमृन्यसून ॥ ॥ आतुराद्वित्तहरणं मृताच्च प्रपलायनम् । एतद्धस्य वैद्यावं न वेद्य अभुरायुषः ॥३॥ वैद्यनाथ नमस्तुभ्यं मारिताशेषमानव ।। त्वयि विन्यस्तभारो यत् कृतान्त' सुखमेधते ॥४॥ नटोऽपि दद्या गणिकाच दया- दभ्यर्थितः पाशुपतोऽपि दद्यात् । चैयः कथं दास्यति याचम्यो यो कर्तुकामादपिकाम ॥५॥ दृष्ट रची सरमिज कुमुदं हिमांशी नीलाम्चाहनिविडे गगने शिवी च । प्रायस्तथा नहि भजन्ति विकासलक्ष्मी व्याधी यया धनवतां भिपजां मुगनि॥६॥ मूर्धान प्रथम विधूय सदनु ध्यात्या चिरं मीनवा- नाहार प्रथमं निरुध्य मचिरानन्यान् विपानपि । काय पितापमाहरलर . पानापन दत्या दक्षिणया पसु प्यसंममुं त्यक्त्या भिपए धावति ॥७॥ 1 "निव-St. २५'-S..

·सुभाषितसुधानिधिः यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिप्रितः। स मुहात्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरियाहवन ॥ ८॥ यः पुनः कुरुते कर्म धाष्ट्राच्छास्त्रार्थवर्जितः । सत्सु गहमिवामोति वधमिच्छति राजत ॥९॥ चिकित्सका वै दुष्टा ये लोभमोहसमन्विताः। अद्य ते व्रणकुश्च श्वित्ररोगार्शसंयुताः॥१०॥ गृधी गृधं पृच्छति पितृवनमध्ये न दृश्यते धूमः। मन्ये सम्प्रति वैद्योऽप्यन्यग्राम गती नूनम् ॥११॥ शास्त्राप्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान पुरुषः स विद्वान् । सञ्चिन्त्यतामौषधमातुरं च किं नाम मन्त्रेण करोत्यरोगम् ॥१२॥ कृषीवलानां भुवि कालवर्षादकालवाद भिपजां प्रमोदः । यत् सरयवृद्धिं कुरुते हि पूर्व प्रजासु रोगपचयं द्वितीयम् ॥१३ । कविप्रशंसापद्धतिः ॥ ५० ॥ कविः प्रसूते काव्यानि हृदा दधति सज्जनाः। सूते मुक्ताः पयोराशिः वहन्ति तरुणीस्तनाः ॥१॥ सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे। उत्पादका न ववः कवयः शरभा च ॥२॥ ते बन्धास्ते महात्मानः तेषां लोके स्थिरं यशः। यैर्निर्मलानि काव्यानि ये वा लोकेषु कीर्तिताः ॥ ३॥ निरूप्यमेव न क्षेप्य सूरिभिः सुकवेर्वचः। रानाकारमुपादाय काचः स्यान कदाचन ॥४॥ नवोऽर्थो जातिरग्राम्या श्लेषोऽक्लिष्टः स्फुटो रसः। विकटाक्षरवन्धश्च कृत्स्नमेकत्र दुर्लभम् ॥५॥ निर्गतासुन या कस्य कालिदासस्य सूक्तिः। प्रीतिमधुरसान्दासु मनरीविय जायते ॥ ६॥ h Dania.

·१०१ सुभाषितसुधानिधिः पदवी कालिदासस्य ललिता मृदुलैः पदे । न शक्नुवन्यहो गन्तुं पश्यन्नोऽपि कवीश्वरा.॥७॥ उच्न्द्ररासोऽपि न निर्याति वाणे हृदयतिनि । किं पुनर्विकटाटोपपदबन्धा सरस्वती॥८॥ अपि नानाकवीन्द्राणां जितापल्लयशायिनी। जहात्यद्यापि नो वाणी वाणस्य विरहस्यथाम् ॥८॥ । कुकविनिन्दापद्धतिः ।। ५१॥ नाकविचमधर्माय मृतये दण्डनाय चा। कुरुवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिण.॥१॥ कुकवे, कविचारस्तु वरं य सुजनान् स्वया । नोवजयदुरुस्त्या च सूबन्या चास्य प्रहर्पयेत् ॥ २॥ खलेहिं योज्यते दोघेरपदोपापि भारती। येविमर्शप क्षिता वहिशुद्धापि मैथिली ॥ ३॥ गणयन्नि नापशद वृत्तमई क्षयं च नार्थस्य । रसिकत्वेनाकुलिता घेण्यापतरश्च कवयश्च ॥४॥ कुधिद्धांश्च' श्व राजा लोकोऽथितस्मृतः। अप्रवद्धतया कुर्यावर भृशम् ॥५॥ कवि पिना पोपकस्त पाठका रसिक पति । कविता दयिता नूनं सोदरास्त्वविवेक्नि ॥६॥ ॥ काव्यमशंसापद्धतिः ॥ ५२॥ मधु स्वा मना स्यार मधुनो.पि निगामुखम् । प्रियमुनादपि या सून सामकिशन | आदिराजयमाविम्धमादन प्राप्य वाड्यम् । तपामसनिधानेऽपि न स्यय पश्य नश्यति॥ 1 Bhamaha P.Dandin Lacuna > Lacuna.

·सुभाषितसुधानिधि वेश्यानामिव विद्याना बव सन्नि भोगिन । हृदयप्राणिस्ताला विरला सन्निवा नवा ॥३॥ दुर्जनहताशनात कान्यसुवर्ण विशुद्धिमुपयाति । दर्शयित य तस्मान्मत्सरमनस प्रयालेन॥४ प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीपु महाकवीनाम्।' यत्तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्त विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु॥५॥ त एवाक्षरविन्यासास्ता एव पदपङ्गय । पुसि पुसि विशषेण कापि कापि सरस्वती ॥६॥ चेत शुक्निकया निपीय शतश शास्त्रामृतानि क्रमात वान्तरक्षरमूर्तिभि सुकविता मुक्ताफलर्गुम्फिता। उन्मीलत्कमनीयनायकगुणमामापसवर्णन प्रौढालङ्कतया लुठन्ति विद्या कण्ठेपु हारस्रज ॥७॥ निहदि कचक्षतै किरति किं कर्णामृत बहकी कि या मुञ्चति मालती परिमल पापाणनिष्पवणे । इत्थ नीरसतर्ककर्कशधिया जल्पविकल्पाकुलै- राकृत कमनीयकान्तिदमिद काय कथ स्पन्दत ॥ ८॥ ॥ अन्तरङ्गनिन्दापद्धतिः ॥ ५३॥ य य गुणानुरागेण राजा नयति मुरयताम् । तस्य तस्यापघाताय यतन्ते राजवल्लभा ॥१॥ आयुक्तकेभ्यश्चीरभ्य परेभ्यो राजयल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच नराणा पश्चधा भयम् ॥२॥ राज्योपघात कुर्वन्ति ये पापा राजवल्लभा । एकैकश समेता या तान् दूष्यान् सप्रचक्षत ॥३॥ दूप्यानुपाशु दण्डन हन्यादाजाऽविलम्बितम्। प्रदूप्य वा प्रकाश या लाकविद्वपमागतान् ॥४॥ k Sbhg 1 Anandavardhana m Sbhg n Kamandak 9 Lacuna after this verse 1 no title in M ·१०३ सुभाषितसुधानिधि अन्तरङ्गा हि ये राज्ञ परस्वादायिन शठा । भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षदिमा. प्रजा ॥५॥ न वालिशा न च क्षुदा नापाज्ञा नाजितेन्द्रियाः। नाकुलीना जना पार्श्व स्थाप्या गज्ञो हितैपिणा ॥६॥' द्वेप्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यापधम् । त्याज्यो दुष्ट प्रियोऽप्यासीदमुलीवोरगक्षता ॥७॥" असन्तुष्टादच्युता स्थानान्मानात प्रत्यवरोपिता । स्वयं चोपहता भृत्या ये चाप्युपहताः परैः॥८॥ परिक्षीणाथ लुब्धाश्च उद्धा भाराभितापिताः । एतस्वा मानिनो ये च त्यस्तोपाता महेप्सया ॥९॥ संलालिताश ये केचिद्व्यसनीधप्रतीक्षिण । अन्तहितास्तूपहिता संयं ते परसाधना ॥१०॥ इन्द्रियाण्यन्तरङ्गाणि पातयन्ति जनान् बहन् । अभ्यन्तरास्तथा राष्ट्र भृत्या स्वार्थपरायणा ॥११॥ रिक्ता कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्यलसा भवन्ति ये भया । तेषां जलोकसामिव पूर्णानां रिक्तता का ॥१॥ धनं राज्यं पुत्रदारान् समृद्धि सर्व लुब्धा प्रार्थयन्त परेपाम् । लुब्ध दोषा सम्पतन्तीर से तस्मादाजा न प्रगृहीत लम्धान ।। १३ ॥ ॥ पुत्रपद्धतिः ॥ ५४॥ या तारयेत् पुर उत या प्रेत्य तारये। सर्वथा तारयेत् पुर आत्माये पुत्र उरयो॥१॥ भार्यायो जनित पुरमा स्वमिवाननम् । जनितालादते प्रेक्ष्य स्वर्ग मायेर पुण्यात n Kimandaka. o Kaldása Mahabhirata.

·मुभाषितसुधानिधि नास्ति पुत्रसमो बन्धुर्नास्ति पुत्रसम धनम् । नास्ति पुत्रसमा प्रीतिनास्ति पुत्रसमा गति ॥३॥ जीवतो वाक्यकरणात्मत्यद भूरिभोजनात् । गयाया पिण्डदानाच विभि पुत्रस्य पुत्रता ॥४॥ गर्भक्लेश स्त्रिया मन्य सफलो भविता तदा। यदा स विजयी वा स्यात् सदामे वा हत सुत ॥५॥ कोऽर्थोऽस्ति बहुभि पुत्रैर्गणनापूरणात्मकै'। वरमेक कुलालम्बी यत्र विश्रमते कुलम् ॥६॥ एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तन धीमता। कुल पुरुषसिंहेन चद्रणेव प्रकाश्यते ॥७॥ दिश्वासस गतव्रीड जटिल धूलिधूसरम् । पुण्याधिका हि पश्यन्ति गद्गाधरमियात्मजम् ॥ ८॥ हितन गुरुणा पित्रा कृतज्ञन नृपेण वा। वियुज्यमाना विस्रब्ध किं न कुर्यामह प्रियम् ॥ ९॥ विनीता श्रुतसम्पन्ना शास्त्रषु च कृतश्रमा । गजाश्वाराहणे दक्षा लभ्यन्ते सुकृत सुता ॥१०॥" किं मृष्ट सुतवचन पुनरपि मृष्ट तव सुतवचनम् । मृष्टादपि मृतर सुतपरिपक्क तदव सुतवचनम् ॥११॥ आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहास- रव्यक्तकर्णरमणीयवच प्रवृत्तीन् । अशाश्रयप्रणयिनस्तनयान वन्तो धन्यास्तदनरजसा मलिनीभवन्ति ॥१२॥ ॥ अस पुनपद्धतिः ॥ ५५ ॥ राजपुत्रा मदोन्मत्ता गजा इव निरङ्कुशा । भ्रातर वापि निम्नन्ति पितर वापि मानिन ॥१॥ q Parcatantra r Vallabhadeva s Manu t Kalavılasa u Kalidasa Kamandaka ·सुभाषितसुधानिधि प्रजात्मरक्षणे राजा कुर्वातात्मजरक्षणम् । लोलुम्यमानास्तेऽर्यपु हन्युवमलक्षिता. ॥ ३ ॥ राजपुत्रर्मदोन्मत्तेः प्रार्थ्यमानमितस्ततः । दुसेन लभ्यते राज्य व्याघ्रामातमिवामिपम् ॥३॥ रक्ष्यमाणा यदि च्छिद्रं कथञ्चित् प्रामुवन्ति ते। सिंहा इवाशुतं नन्ति रक्षितार न सशय ॥४॥ तया गवा किं क्रियते या न दोग्धी न गर्भिणी। कोऽर्थ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिक ॥५॥ राजपुत्र परित्यागं सुर्वृत्तोऽपि नाहति । विश्यमान. स पितरं परमाथित्य हन्ति हि ॥ ६॥" पितॄन भातृनपि नन्ति प्राप्तराज्या मृपात्मजा । राजलक्ष्मीहि मोहाय क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् ॥७॥ रक्षयन्ति प्रज्ञा प्राज्ञा मन्त्रिभिपमूनवः । मातराज्या. पुनर्नन्ति बन्धूनपि विरोधिन ॥८॥ माने तपसि गौर्य वा यस्य न प्रथित यश । विद्यायामर्थलाभे या मातुरुचार एप स ॥९॥ यौवनं धनसम्पत्ति प्रभुत्वमायये किता। एकैकमप्यनाय किमु यत्र चतुष्टयम् ।।१०।" ॥ भ्रातृपद्धतिः ।। ५६ ॥ देश देशे कलबाणि देशे देगे च धान्धमा । तं तु दशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः॥१॥ महातवान् यथा येणुनिन्द्ध कण्टकैत । न शक्यते परिन्ठेर्नु भ्रातृसट्टातस्तया॥२॥ Kamaadaka » Kaufily a. पर-1 Kamandala : Paswatantra * Pawatantra ·सुभाषितसुधानिधि स्वभूमौ च वसेत् सर्व परभूमौ न सञ्चरेत् । न च बाहान ससर्ग कश्चिदाभ्यन्तरो नजेत् ॥३॥ अणुरप्यपदन्ति विग्रह प्रभुमन्त प्रकृतिप्रकोपज । अखिल हि हिनस्ति भूधर तरुशाखान्तरघर्पजोऽनल ॥४॥ महोजसा मानधना धनार्चिता धनुर्भूत सयति लब्धकीर्तय । न सहतास्तस्य न भेदवृत्तय प्रियाणि वाग्छन्यसुभि समीदितुम् ॥५॥ अप्राज्ञेन च कातरेण च गुण स्यात् सानुरागेण किं। प्रज्ञाविकमशालिनोऽपि हि भवेत् किं भक्तिहीनात् फलम् । प्रज्ञाविस्मभक्तय समुदिता येषा गुणा भूतये ते भृत्या नृपते कलनामितरे सम्पत्सु चापत्सु च ॥६॥ ॥ असद्भातृपद्धतिः ॥ ५७॥ ईदृश व्यसन माप्त भ्रातर य परित्यजेत् । को नाम सभवेत् तस्य यमप न परित्यजेत् ॥१॥ सोह्दन परित्यक्त नि स्नेह रालयत् त्यजेत् । सोदय भ्रातरमपि किमुतान्य पृथग्जनम् ॥२॥ भवन्ति भेदाज्जातीमा कलहाच महामते। प्रसतानि च चैराणि ज्ञातिधमा न नश्यति ॥३॥ सभा य गोपु सपन्न सभाव्य ब्राह्मण तेप । सभाव्य स्त्रीषु चापल्य सभाव्य ज्ञातितो भयम् ॥४॥ न वा जिघासामि चरेमि यन्मा- मय महात्मा मतिमानुवाच । तस्यैव तद्रामवचाऽनुरूप- मिदं पुन कर्म च मानुस्पम् ॥ ५॥ b Mudraral sasa a Bhara ya १ नृ'-s.

·सुभाषितसुधानिधिः १०७ एकामिपप्रभयमेव सहोदराणा- मुज्जृम्भते जगति वैरमिति प्रसिद्वम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत् कुरुपाण्डवानां तीव्रस्तथाहि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ ६॥ ।। समृत्यपद्धतिः ।। ५८ ॥ प्रख्यातवंशिनं दान्तं लोकसङ्गहिणं शुचिम् । कुतात्महिताकाही परिवार महीपतिः ॥ १॥ ऋरोऽपि योग्यतामेति परिवारगुणव॒तः । न भरपरिवारस्तु व्यालाकान्त इव हुमः ॥०॥ क्षमी दाता गुणग्राही स्वामी दुसेन लभ्यते। अनुकूल शुचिर्दक्षो राजन् मृत्योऽपि दुर्लभः ॥ ३॥ ॥ असद्धृत्यपद्धतिः ॥ ५९॥ कुमृत्यो दुरुपानच्च प्राप्यापि स्नेहसनियाम् । स्वामिन, पदभदाय स्वकाठिन्येन कल्पते ॥१॥ अलसं दुर्भुवं स्तम्धं रं व्यसनिनं शठम् । असन्तुष्टमभक्तं च त्यजेत् भृत्यं नराधिपः ॥ २॥ लन्यपि न सिद्धयन्ति भृत्य कार्याणि दुर्धतः । न च सिक्ताः फल वृक्षा दधते छिन्नपट्या ॥३॥ गुरुज्योतिपिकी वाणः किमेक स्तम्भमूटकः । प्रपितोपाधव पड़ते सेवकाधमाः ॥ ४ ॥ वाश्यं तु यो नाद्रियने तु शिष्टः प्रत्याद्वयं चापि निपुग्यमान.। आत्माभिमानी प्रतिकृलवादी त्याच्याम तात्परयय भृत्यः॥५॥ c. lahābhirata. d. Vallablisdeva. , 'नृy-5, २. गरिकया'- विकिपा-S ·मुभाषितसुधानिधिः ॥ विश्वासपद्धतिः ॥६॥ प्रज्ञाशौर्यातिवृद्धपु वृद्धप्यशठवुद्धिषु । स्थामी विश्वासनिदालुः पाताय न च पार्यते ॥१॥ गुणयुक्ते तथैतस्मिन्विश्वसेच विचक्षणः। सर्वार्थसाधको राजा कुलजाते बहुश्रुते ॥२॥ ॥ अविश्वासपद्धतिः॥६१॥ कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि। प्रच्छन्नं तिते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुणि ॥१॥ नास्ति वैरमतिकान्तं सन्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् । विश्वासाद्धन्यते लोकस्तस्माच्छ्रेट्यो हादर्शनम् ॥२॥ शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्या सन्धि बलीयसा। समाहितश्चरेन्नित्यं कृतार्थश्च न विश्वसेत् ।। ३॥ सपत्नसहित राशि कृत्वा सन्धि न विश्वसेत् । अपकामेत् ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥४॥ न जातु बलयान भूत्या दुर्बलान् विश्वसेन वुधः। भारुण्डसहशा होते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥५॥ अकालमृत्युविश्वासो विश्वसन् हि विपयते। यस्मिन् करोत्यविश्वासं स जीवत्यपरो मृतः॥६॥ विश्वासयेत् परांश्चैव विश्वसेच्च न कञ्चन । पुत्रेप्वपि च राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥७॥ अगइयमपि शत नित्यं शत शहितान् । भयं घशहिताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ ८॥ स्त्रीए राजस सपंषु स्याध्याये शत्रुसेचिपु । भोगे चायुपि विश्वास कः पुमान कर्तुमर्हति ॥ ९॥ १. ते पापे-M. २. 'मि -M. ३. 'सहिता-M. e. Mahābhārata. f. Pancatantra.

·सुभाषितसुधानिधिः १०९ योऽरिणा सह सन्धाय विश्वस्तः स्थातुमिच्छति । स सुप्त इव वृक्षापात् पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १० ॥ न जातु गच्छेद्विश्वासं सहितोऽपि हि बुद्धिमान् । अद्रोहसमयं कृत्वा वृत्रमिन्द्रः पुरावधीत् ॥ ११॥ विश्वसेदपि विश्वस्तं विश्वस्तं नातिविश्वसेत् । यस्मिन् विश्वासमायाति न भूतेः पात्रमेव सः ।। १२ ।' न विश्वसेढुष्टभावमासन्नं शत्रुसेविनम् । स्त्रियं बालं च मूर्ख च नीचं चासत्पलापिनम् ।। १३॥" अपराधी न मेऽस्तीति नैतद विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसभ्यो भय गुणवतामपि ॥ १४ ॥ नखिनां च नदीनां च निणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ १५॥ स्त्रियां धूर्तेऽलसे भारी पण्डे परुपवादिनि। चौरे न कार्यों विश्वासः कृतने नैव नास्तिके ॥ १६ ॥ एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाख्यातं तवानघ । अविश्वासो नरेन्द्राणामपरं गुह्यमुच्यते ॥ १७॥ ।।मूदनायकपद्धतिः ॥ ६२ ॥ असंभेद्यः शुचिर्दक्षः कृतानस्य परीक्षक सदानां च विशेषज्ञ सूदाध्यक्षो विधीयते ॥१॥ । मन्त्रिपद्धतिः ॥६३॥ FManu. देशकालविभागका मर्तृकार्यहितपिण। दण्दनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥ ६ h Manu, Canakya-raja nitt. 1 Hitopadeśa. Mahabharata न विभभिन्न विभागातिनिधमेन् । यघु विभागमायानि न मने पाप्रमेव 7 ॥s, २६रिणा-S. ३. भोर4--S.. - ४. विभाग -11.3 ·११० सुभाषितसुधानिधि कुलीना शुचय शुद्धा श्रुतवन्तोऽनुरागिण । दण्डनीतिप्रयोक्तार सचिवास्तु महीपते ॥२॥ सन्धिविग्रस्तत्त्वज्ञा सतत प्रियवादिन । प्राप्तकाल च य दण्ड धारयेयु सुतेप्चपि॥३॥ सहायसाध्य राज्यत्व चम्मतन्न वर्तते। कुर्वीत सचिवास्तस्मात् तेपा च श्रुणुयान्मतम् ॥ ४॥ नीतिशास्त्रविद शूरा मन्त्रिणो ब्राह्मणप्रिया । ज्ञानवृद्धा शास्त्रवृद्धा धर्मे राज्ञ प्रवर्तका ॥५॥ रागमानमदान्धस्य स्खलत पृथिवीपते । हस्तायलम्बो भवति सुहत्सचिवचेष्टितम् ॥ ६॥ मन्त्रिभिमन्त्रकुशलेरन्ध पथि निपेव्यते। चक्षुष्मास्तु मदान्ध सन् आत्मान हन्त्यशेपत ॥७॥ कृतप्रज्ञ सुमेधावी धीरो बुद्धी जितेन्द्रिय । सर्वकर्मसु सशुद्ध सशुद्ध श्रीतुमर्हति ॥ ८॥" एको ह्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षण । राजान राजपुत्र वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥९॥ स्वेच्छया कुरुते स्वामी यत् किंचन यतस्तत । तत्तत्प्रतिचिकीर्षन्तो दुख जीवन्ति मन्त्रिण ॥१०॥ त्रिवर्गसाधक यत् स्यात् द्वयौवकस्य साधकम् । काय तदपि कुर्वीत न त्वेवार्थ द्विबाधकम् ॥११॥ अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणाम सुखावह । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पद ॥१२॥ निवर्गफलसयुक्तानमात्यान् स्वेषु कर्मसु। न हि कुर्याद्यथाशौचमित्याचार्य व्यवस्थिति ॥१३॥ h Rāmāyana nKamandaka q Pancatantra 1 Kautilya m Mahabharata o Mudraraksasa p Vatsyayana I Kautilya ·सुभाषितसुधानिधि १११ माझे नियोजितेऽमात्ये सन्ति राज्ञानयो गुणाः । यश स्वर्गनिवासश्च पुष्कलश्च धनागम ॥१४॥ यो हि धर्म व्यपाश्रित्य हित्वा मत पियाप्रिये । अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवार ॥१५॥' यस्मिन् याच प्रणश्यन्ति कृपे प्रास्ता शिला इव। न वक्तारं पुनर्यान्ति स वै पण्डित उच्यते ।। १६ ।। सुलभा पुरुपा राजन सततं प्रियवादिन । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुलंभ ॥२७॥ निश्रित्य य' प्रकुरुते नान्तर्वसति कर्मण । अवन्ध्यकालो वभ्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥१८॥ अध्न तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता। नानुशिष्याइपच्छन्तं महदेतद्धि साहसम् ॥१९॥ आयत्या गुणदोपस्तदात्य कृतनिश्चय । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभयते॥२०॥ अहन्यहनि योद्धव्यं किमत्र सुकृतं कृतम्। दत्तं वा दापितं वापि चावसाहामपि या कृतम् ॥२१॥ मतिवलशालिनि मन्त्रिणि लभत को वान सम्पद स्यामर। रत्नावलीमुदयनो लेभे योगन्धरायणनयेन ॥२०॥ अर्थ सप्रतिबन्ध प्रभुरधिगन्तुं सहाययानेय । प्रभपति तमसि न पश्यति दीपेन विना सचभुरपि ॥२३॥ विषमोऽपि विगाहात नयः कृतार्थ पयसामिवाशय । स तु तत्र विशेषदुर्लभ सापन्यस्यति कृत्यधर्म य.॥४॥ Rimāyana t Many v Mälasıkāgnmitta. u Rāmiyana. Bharau ·११२ सुभाषितसुधानिधिः स किं सवा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान य. संश्रुणुते स किं प्रभुः। सदानुकूलेपु हि कुर्वते रति नृपेवमात्येप च सर्वसम्पदः ॥ २५॥" चहिः सर्वाकारप्रवणरमणीय व्यवहरन् पराम्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगगति। जन विद्वानेका सकलमतिसन्धाय कपटे- स्तटस्थ: स्वानर्थान घटयति च मौन च भजते॥२६॥ प्रायः पथ्यपराङ्मुसा विपयिणो भूपा भवन्त्यात्मनो निदोपान सचिवान भजत्यतिमहान लोकापवादो जनात् । वन्याः श्लाघ्यगुणास्त एव गुरवः सन्तोपभाजः परं बाह्योऽयं वरमेव सेवकजनो धिक् सर्वथा मन्त्रिण ॥ २७ ॥ ॥ दुष्टमन्त्रिपद्धतिः॥६४॥ मन्त्रिणः स्वार्थतात्पर्याद दामिच्छान्त विग्रहम् । तेषां तु भोज्यतामेति दीर्घकार्याकुलो कृपः॥१॥' भीरवोऽनीतिशास्त्रज्ञाः कामुका ब्रह्मविद्विप' । अधर्मरुचयो लुब्धाः शत्रधी नैव मन्त्रिणः ॥२॥ अपथ्यस्य च भुक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च। अमात्यस्य च दुष्टस्य समूलोद्धरणं सुखम् ॥३॥ गुणवानप्यसन्मन्नी नृपर्तनाभिगम्यते। प्रसन्न स्वादुसलिलो दुष्पग्राह इव हुदः॥४॥ दुसान्येव प्रसुवते निरुन्धन्ति सुखानि च । अयशांति प्रयच्छन्ति भूपतीनां युमन्त्रिण ॥५॥" नितेजा हि संपृष्टो नेप जात व्यवस्यति। अवयं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान ॥६॥ 1 Dhäras * (Sbhg ) Sälarmādhava. x. Kamindaka. y Pafcatantra : Kautilya. र प्रकृति-1. २. शत्रयो नदि ममिण -S,.

·सुभाषितसुधानिधिः ११३ एवमल्पश्रुती मन्त्री कल्याणामिजनोऽप्युत। धर्मार्थकामसंयुक्तं नाले मन्त्रं समीक्षितम् ॥ ७॥ अनीतिकोविदं हिस्रं दुर्बुद्विमबहुश्रुतम् । त्यस्तोपात्तं मद्यपानहतस्त्रीमृगयाप्रियम् ॥८॥ कार्य महति युभानो हीयतेऽर्थपतिः श्रिया। स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च । मूर्खामात्यप्रतप्तानि शुष्यन्ति जलबिन्दुचत् ॥९॥ निरन्धानाः सतां मार्ग भक्षयन्ति मृपश्रियम् । रात्मानस्तु सचिवास्तस्मात मुसचिवो भवेत्।। १०॥ मू नियोजिताऽमात्ये त्रयो दोपा महीपतेः। अयशश्चार्थनाशश्च नरकच न संशयः॥११॥ अहिते हि हिताकारं धार्याजल्पन्ति ये नरा । अवैश्य मन्त्रवाहास्तै कर्तव्याः कृत्यदूपणाः ॥ १२ ॥ गुणानामयथातथ्यादर्थ विप्लायर्यान्त ये। अमात्यव्याना राज्ञा दूप्यास्ते शटसहिताः॥१३॥ स दोपः सचिवस्यैव यदसत्पुरते नृपः। याति यन्तु प्रमादेन गजो व्यालत्ययान्यताम् ॥१४॥ न स्वल्पमल्पव्ययसायभीरो. करोति विज्ञान विधिर्गुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि निवर्तयत्ययमिद प्रदीप ॥२५॥ अभ्युचिन्ने मन्त्रिणि पार्थिव वा विद्यम्य पादावयतिते श्री। सा म्बीस्यमायादृसहा भरस्य तयोईयारेकतर जहाति ॥१६॥ दुर्मन्त्रिणं कमुपयन्ति न नानिदीपा मन्तापयन्ति कमपण्यभुगं न रोगा। कं श्रीन दर्पयति कंन निरन्ति मृत्युः कं रखीकृता न विषया परितापयन्ति ॥१७॥ a Brhatsamhuta bKimakali dMigha c Pikcatantra. - c Mahabharata. ८ ·११४ सुभाषितसुधानिधि एक भूमिपति करोति सचिव राज्ये प्रधान यदा त मोहाच्यते मद सच मदालस्येन निर्विधत। निर्विण्णस्य पद करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया तत स नृपते प्राणानभिट्टाति ॥१८॥ ॥ बुद्धिप्रशंसापद्धतिः ॥६५॥ एक हन्यात् न वा न्यादिपर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतात्सृष्टा हन्याद्राज्य सराजकम् ॥१॥ अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । दीर्थों बुद्धिमता वाहू याभ्या हिंसति हिलित ॥२॥ न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् । शेष सम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्ववतिष्ठते ॥ ३ ॥ शक्याशक्यपरिच्छेद कुर्याद बुद्धया प्रसन्नया। कवल दन्तभङ्गाय दन्तिन शैलताउनम् ॥४॥ प्रज्ञागप्तशरीरस्य किं करिष्यन्ति सकता। गृहीतच्छत्रहस्तस्य चारिधारा वारय ॥५॥ कार्यमालोचितापाय मतिमद्भिर्विवेचितम् । न कवल हि सम्पत्ती विपत्तावपि शोभत ॥६॥ नागामिनमनयं हि प्रतिघातशतैरपि। शक्नुवन्ति प्रतियाट ऋते बुद्धिबलानरा ॥७॥" प्रज्ञया निर्मितधारास्तारयन्त्यबुधान प्लवे । नाजुधास्तारयन्त्यन्यानारमान वा कथशन ॥८॥ शुश्रुपा श्रवण चैव ग्रहण धारण तथा । जहापाहार्थविज्ञान तत्वज्ञान च धीगुणा ॥ ९ ॥ श्रिय प्रस्ते विपदा रुणद्धि यासि दुग्ध मलिन प्रमाधि। सस्कारशीवन पर पुनीता शुद्धा हि वृद्धि किल कामधेनु ॥१० e Pañcatantra f Mahabharata g Dhoja h Kamanda 1 Viddhasalabhaanka ( Rajasekhara) ·सुभाषितसुधानिधिः ११५ अश्वा नागा. स्यन्दनानां च संधा मन्त्रा. सिद्धा दैवतं चानुकलम् । एतान्याहुः साधनानि स्म राज्ञां येभ्य श्रेयं बुद्धिरुत्कृष्यते मे ।। ११ ॥ शस्त्रहिता न रिपवोऽभिहता भवन्ति प्रज्ञाहतास्तु पुरुपा सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहान्ति पुरुषस्य शरीरमेव प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥१२॥ यदपसरति मेप कारण तत् प्रहर्तु मृगपतिरपि रोपात् सङ्कुचत्युत्पतिप्यन् । हृदयनिहितवैरा गृढमन्त्रचारा किमिय हि गणयन्तो बुद्धिमन्त क्षमन्ते ॥ १३ ॥ ॥ मन्त्रप्रशंसापद्धतिः॥६६॥ मन्त्रयदिह मन्त्रज्ञो राजापि सह मन्त्रिभि । मन्त्रार्यकुशलो राजा सुखं विजयमभुत ॥१॥ अपश्चात्तापकृत् सम्यगनुवन्धिफलप्रद । अदर्घिकालेऽभीष्टश्च मन्त्रःप्राशस्त्यमिप्यते ॥ २॥ आयर्तयन्मुहुर्मन्त्रं धारयेच्च प्रयत्नत । अमयन्नधृता मन्त्रः प्रचलनग्नि दत् ।।३।। आमाप्तसन्नतर्मन्त्रं संक्षेित्र त परस्तु स । अरस्यमाण मन्त्र हि भिनत्यातपरम्पराम् ॥४॥ अम्भसा भिद्यते सेतुस्तया मन्त्रोऽप्यरक्षित । पेशुन्यात भिद्यते स्नेही याग्भिभिंयत कातर ॥५॥ असंवृताकारतया भिनमन्त्रस्य भूपते । सकच्छिद्रघटस्येव न तिमृत्युदयोदकम् ॥६॥ किंस्विच्छिदं भवेद दोष किंस्विद्धि चिनिपातनम् । कुतो मम नया दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥७॥ 1 Palcatantra k Vallabhadeva ·-- सुभाषितसुधानिधिः सततं गुप्तवाक्यस्य नित्यं गुप्तेन्दियाकृतः। फलैंयाः समारम्भाः पुण्यं पूर्वकृतं यथा ॥८॥ आत्मानं मन्त्रिण सूतममात्य वचनक्रमम् । आकारं यते परमेतारान्मन्त्रनिश्चयः ॥९॥ एकं विपरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च बाध्यते। सराष्ट्रं समज हन्ति राजाने मन्त्रविलयः ॥१०॥ यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः। स कृत्स्ना पृथिवीं भुवेतकोशहानोऽपि.पार्थिवः ॥११॥ नासुहृत् परमं मन्त्रं भरतार्हति वेदितुम् । अपण्डितो वापि सुहृत पण्डितो वाप्यनात्मवान् ।। १२ ।। मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो राज्यं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयम् ॥१३॥ पदकों भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णस्तु वाध्यते। द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति ॥१४॥ निमन्त्रमैन रिपवी यातुधाना इच कतुम् । समन्ततो विलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥१५॥" समावायव्ययौ यत्र व्ययो यत्राधिको भवेत् । असाध्यं च शतोपायैः कथञ्चित् तन्न मन्त्रयेत् ॥ १६॥" किं स्यात् परत्याशङ्का कार्य यस्मिन्न विद्यते। नवार्थ च सुखं चेति शिष्टास्तस्मिनस्थिताः ॥१७॥ निष्फलं क्लेदाबहुलम् सन्दिग्धफलमेव च । न कर्म कुर्यान्मतिमान महावैरानुबन्धि च ॥ १८॥ सहसा विदधीत न फ्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ १९ ॥ मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधी विवकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इधार्थदर्शनम् ॥२०॥ 1. Mahabharata. m, Kamandaka. n. Kautilya. o. Mahathārata, p. Pancatantra. q. Bharavi. १. न -5. २. को-S,.

·११७. सुभाषितसुधानिधिः सर्वस्य कार्यस्य समुद्भवार्थ- मागामिनोऽर्थस्य च सङ्ग्रहार्थम् । अनर्यकार्य प्रतिषेधनार्थ यन्मन्यतेऽसी परमो हि मन्त्रः ॥२१॥ भव्यमुरया. समारम्भाः प्रत्ययेक्षा निरत्यया। गर्भशालि सधर्माणस्तस्य गुढं ॥२२॥ ॥ मन्त्रदेशपद्धतिः ।। ६७ ॥ नि स्तम्भ निर्गताक्षे चं निर्मित्यन्तरसंश्रये । प्रासादाग्रेऽप्यरण्ये वा मन्त्रयेदविभावितः ॥१॥' ॥ मन्त्रकालपद्धतिः ॥ ६८ ॥ मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे च विश्रान्नो विगतलम। चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्ध तरेक एव वा ॥१॥ जडान्धरधिरान मूकान तैर्यग्योन्यान्योधिकान् । तान् म्लेच्छव्याधित-यगान मन्त्रकालेऽवसाययेत् ॥ २॥ ॥ सामपद्धतिः॥ ६९॥ फुलीनेषु कृतक्षेप साईचित्तेपु संयतः। कार्यार्थकुशलो विद्वान् पूर्व साम प्रयोजयेत् ॥१॥ साम्नेय सिद्धये विद्वान् यतते यतमानमः । समासिद्धि प्रशंसन्ति समिद्धिषु पण्डिना ॥ प्रलिम्पनिय तेजांसि दृपया साधु पिरनिव। सवनियामृतं साधु प्रयुति भियं वचः॥३॥ साम्नय यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डी वुधेन विनियोग्यः। पित्तं यदि दारया शाम्ये कोऽथ पटोलेन ॥४॥" r. Pawcatantra. s Kausilsa. t. Kamandaka. u Cinakya v. Vallabhadera.

·११८ समापितसुधानिधि ॥ भेदपद्धतिः ॥ ७० ॥ भेदं कुर्वीत यानेन मन्यमात्यपुरोधसाम् । तेषु भिन्न भिन्न हि युवराजे तथोजिते ॥१॥ भयेन भेदयेगी सूरमालिकर्मणा। लुब्धमधमदानेन संख्येनेव सभोजसम् ॥९॥ अमात्यो युवराजश्च भुजावेतौ महीपते । मन्त्री नेन हि तद्भिन एकस्मिन्नपि तद्वध ॥३॥ सर्वावस्थासु मेधावी तत्कुलीन विकारयेत् । विकृतस्तत्कुलीनस्तु स्वयोनि दहतेऽग्निवत् ॥४॥ मत्स्यो मत्स्यमुपादत्ते क्षतिज्ञाति न संशय । रावणोच्छित्तये रामो विभीषणमपूजयत् ॥ ५॥ ।। दानपद्धतिः ।। ७१॥ दारुणं विग्रह विद्वान् दानेत प्रशम नयेत् । इन्द्रोऽपचारे शुकस्य दानेन वशमयिवान् ॥१॥ उपच्छन्द्यापि दातव्यं बलिने शान्तिमिच्छता। समूलमेव गान्धारिरप्रयच्छन् गत क्षयम् ॥ २ ॥ ॥ दण्डपद्धतिः ॥७२॥ सामादीनामुपायानां त्रयाणां विफले नये। विनयेनयसम्पनो रिपु दण्डेन दण्डवित् ॥२॥ ॥ सन्धिपद्धतिः ॥७३॥ बलिना विगृहीत सन् नृपोऽनन्यप्रतिक्रिय । आपन्न सन्धिमन्विच्छेत्कुर्वाण कालयापनम् ॥ १॥ प्रवृत्तचक्रेणासान्तो राजा बलवता बलम् । सन्धिोपरमेव तूर्ण कोशदण्डात्मभूमिभि bur v Kamazdaka x Pañcatantra ·सुभापितसुधानिधिः सन्धिमिच्छेत्समेनापि सन्दिग्धे विजये युधि । न हि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः॥३॥ सगुप्तिमाधाय सुसंहितेन बलेन धीरोऽपि चरनरातिम् । सन्तापयेयेन सुसम्प्रतप्त- स्तप्तेन सन्धानमुपैति तप्तम् ॥ ४॥ आसम्प्रवृद्धरपि वृद्धिकामः समेन सन्धानमिहोपगच्छेत् । अपक्कयोर्या घटयोरवश्य- मन्योन्यभेदी समसंनिपातः॥५॥ ॥ सन्धेयपद्धतिः ॥ ७४ ।। सत्यायी धार्मिकानार्या भ्रातृसवातयान्वली। अनेकविजयी चेति सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः॥१॥ सत्यवन्तो जितक्रोधाः वलवन्तो रणप्रियाः। क्षान्तिशीलगुणोयेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः ॥२॥ ॥ असन्धेयपद्धतिः ।। ७५॥ बालो वृद्धी दीर्घरोगी तया ज्ञातिदहिप्कृतः। भरिको भीरुजनको लुब्धी लुब्धजनस्तथा ॥१॥ विरक्तप्रकृतिश्चय विषयेष्वतिसक्तिमान् । अनेकचित्रमन्त्रथ देवब्राह्मणनिन्दका ।। देवोपटतकीय देवचिन्तक एय। दुर्भिक्षध्यसनापती बलायसनसङ्कुल ल:॥३॥ अदेशस्थी परिपुर्युक्तोऽकालेन यश सः। सत्यधर्मीयता वितिः पुमपा अमी ॥४॥ y, Kamanda ka... Masābhārata. १. घरगरी-1 ·१२० सुभापिराराधानिधिः एतैः सन्धि न कुर्वीत विगृहीयानु केवलम् । एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर्वशम् ॥५॥ शत्रणा नहि सन्दध्यात्संश्लिनान्तरात्मना। प्रततमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥६॥ । सन्धिनिन्दापद्धतिः ।। ७६ ।। वैरमादी समासाद्य यः कश्चित्सन्धिमिच्छति। मृण्मयस्येव भन्मस्य तस्य सन्धिर्न विद्यते ॥१॥ शपथेनाप्यरीन हन्यान्न दोष इति भार्गवः। उभी यदि शपेयातां श्रद्दधानस्तु बाध्यते ॥ २ ॥ सकृत विष्टं तु योऽमित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥३॥ न समयपरिरक्षण क्षमं ते निकृतिपरेपु परेप भूरिधानः । अरिष हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि ॥४॥ ॥ दूतपद्धतिः ॥ ७७॥ कृतमन्त्रस्तु मन्त्रज्ञो मन्त्रिणं मन्त्रिसम्मतम् । यातन्याय प्रहिणुयात् इतं दूत्याभिमानिनम् ॥१॥ प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मी शास्त्रे शस्त्रे च निश्चितः। अभ्यस्तकर्मा नृपते तो भवितुमर्हति ॥२॥ रागापरागौ जानीयाइ दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैः। सहेतानिष्ट्रवचनं काम क्रोधं च वर्जयेत् ॥ ३॥ बध्यमानोऽपि न स्यात्स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिम् । यात्प्रथितया वाचा सर्व वेद भवानिति ॥४॥ इद्भित्ताकारचेष्टाभिः परचित्तप्रवेदिनः। आप्ताः सुशीघ्रगा दूता वाग्मिनो मितभापिणः॥५॥ a. Kamandaka. b Paticatantra CBharavi. d. Kimandaka.

·१२१ सुभाषितसुधानिधिः कुलीनः शीलसम्पन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः । यथोक्तवादी स्मृतिमान दूतः स्यात् सप्तभिर्गुणैः ॥६॥ कार्ये कर्मणि निर्दिष्ट यो बहनपि साधयेत् । पूर्वकार्याविरोधेन स कार्य कर्तुमर्हति ॥७॥ मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ। नहि प्रकृया प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥८॥ अस्तब्धमनीवमदीर्घसूत्रं सानुमहाशक्तमसाध्यमन्यः। अरोगजातीयमुदारवाक्यं दृतं वदनयटगुणोपपन्नम् ॥९॥ रामो नाम स एव येन भगिनीनासारसापडिल: रस्ते खरदूपणत्रिशिरसा धौतः शिर शोणित.। अध्या त्यां चतुरम्बुराशिषु परिभाम्यन मुहर्तन यः सन्ध्यामचयति स्म निस्त्रप कथं तातस्त्वया विस्मृतः॥१०॥ ₹रे वानर को भवानहमरे त्वत्सनुहन्ताहये दूतोऽहं सरखण्डनस्य जगतां कोदण्डदीक्षागुरोः । मद्दोर्दण्डकठोरताडनविधी को या त्रिकुटाचलः को मेरुः क च रावणस्य गणना कोटिस्तु कीटायते ॥११॥ । दुष्टदूतपद्धतिः ॥ ७८॥ भूताचा विपद्यन्ते देशकालविरोधिन । चिलय दूतमासा तम. सूर्योदये यथा ॥१॥ अर्थानान्तरे युद्धिनिश्चितापि नशामते । पातयन्ति हि फार्याणि दूताः पण्डिनमानिन, ॥२॥ । चारपद्धतिः ॥ ७९ ॥ तमरिता स्मृतिमान झालंधुपरारमः। कंसायाससही क्षः चार स्याप्रतिपतिमान् ॥ १॥ Aladishirata. fRimiyana gMaliniraka. bRimiyana.

·१२२ सुभाषितसुधानिधिः तपस्विलिङ्गिनो धूर्ताः शिल्पवभ्योपजीविनः । चाराश्चरेयुः परितः पिबन्ती जगतां मतम् ॥२॥' चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपः। युद्धेवल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥३॥ सूक्ष्मसूत्रप्रचारेण पश्येद्वैरिविचलितम् । स्वपन्नपि हि जागतिं चारचक्षुर्महीपतिः ॥ ४॥ सर्वसम्पत्समुदयं सर्वावस्थाविचेष्टितम् । चारेण द्विपतां विद्यात् तद्देशप्रार्थनादिय ॥ ५॥ चारेण प्रचरेद्राजा सूत्रेणाग्निरिवाध्वरे। दूते सन्धानमायत्तं चारे चर्या प्रतिपिता ॥६ परेप स्वेषु चाक्षिौरविज्ञातपरस्परैः। सोपसगैजागार यथाकालं स्वपन्नपि ॥७॥ ॥ वैरपद्धतिः॥८॥ धैरं पश्चसमुत्थान बुध्यन्ते तच पण्डिताः। स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्ज स्वसपत्नापराधजम् ॥१॥ न वित्तेन न पारुष्यान्न सत्वेन न च श्रुतात् । वैराग्निःशाम्यते रामन् चाडयाग्निरियाणवे॥२॥ न हि वैरामिरुटूतः कर्म वाप्यपराजितम् । अदग्ध्या शाम्यते नृणां विना टेकतरक्षयात् ॥ ३॥ जातवैरश्च पुरुपो दुःखं स्वपिति सर्वदा । अनिर्विण्णेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ॥४॥' अन्योन्यकृतवैराणां वैरस्यान्तं विवित्सताम् । पुत्रपौत्रे विनष्टे तत् परलोकं च गच्छति ॥५॥ दुःशासनामपरजोविकीर्णरोभिर्विनाथैरिव भाग्यनाथैः । केशः कद कृतवीर्यसार कञ्चित् स एवासि धननयस्वम् ॥६॥ 1. Kamandaka. J. Vallabhadeva. k. Mahabharata. 1. Bhāravi, ·सुभाषितसुधानिधिः नास्ति वैजातिकः शत्रुः पुरुषस्य विशांपते । येन साधारणी वृत्तिःस शत्रुर्नेतरो जनः॥७॥ ॥ विग्रहपद्धतिः ॥८॥ यदा मन्येत मतिमान हरपुष्टं स्वकं बलम् । देशकालबलोपेतःप्रारभेतैव विग्रहम् ॥१॥ आत्मनोऽभ्युदयाकांक्षी पीड्यमानः परेण वा । देशकालवलोपेतः प्रारभेतैव विग्रहम् ॥२॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य त्रयं फलम् । यदैतनियतं भाति तदा विग्रहमाचरेत् ॥ ३॥" ॥ यानपद्धतिः ॥८२॥ उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत । उपपस्नो नृपो यायाह विपरीतमतोऽन्यथा ॥१॥" उत्कृष्टबलवीर्यस्य विजिगीर्जियैपिणः । गुणानुरक्तप्रकृतेर्यात्रा यानमिति स्मृतम् ॥ २॥ उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासरा हताः । उत्थानेन महेन्द्रेण श्रेष्ठ प्राप्त दिवीह च ॥३॥ आत्मानं च परं चैव वीक्ष्य धीरः समुत्पतेत् । एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनम् ॥४॥ शरत्काले वसन्ते या रिपो शेऽप्युपस्थिते। निमित्तं शपुनं लब्ध्वा यात्रां कुर्वीत भूपतिः॥५॥ पक्कसस्यापि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा। नैवातिशीतो नात्युष्णं कालो भवति भारत ॥६॥ उत या हणवान मार्गः समो गम्यः प्रास्यते। सुशोध्यत्रिविध मार्ग पद्विधं च स्यकं बलम् ॥७॥ m. Kimandala n. Mahibbarata, o. Kimindaka. Mahibhirata. q. Kimandaka. t. Manu.

·१२४ सुभाषितसुधानिधि साम्परायिककल्पेन यायादारपुर प्रति। अग्रत शकटानीकमसिचर्मभृता भवेत् ॥८॥ पृष्मतश्चापि शकट सनिन मध्यतस्तथा। तस्मात् तदाभियोग स्यात् परेषा व्यसन तया ॥९॥ यतो भवद् भयाशदा ततो विस्तारयत् वलम् । राष्ट्र च पीडयच्छना शस्त्रासिविषमूर्छन ॥१०॥ वधन च मनुष्याणा मार्गाणा दूपणेन च । आकाराणा विनाशैश्च परराष्ट्र विनाशयेत् ॥११॥ उत्थानहीन पुरुषा बलवानपि नित्यश । सुधर्पणीय शणा भुजग इय निर्विप ॥१२॥ अनुत्थानाद् भवेन्नाश प्राप्तस्यानागतस्य च । प्राप्यते फलमुत्थानालभत चार्थसम्पदम् ॥ १३ ॥ रात्राबुलूकोऽपि निहन्ति काक काकाऽप्युल्लक रजनीव्यपाये। इति स्म काल समुदीक्ष्य याया- स्काले भवन्तीह समीहितानि ॥ १४ ॥ ।। सुनिमित्तपद्धतिः ॥८३॥ निमित्तान्येव शसन्ति शुभाशुभफलप्रदम् । तस्मादेतानि शास्त्रज्ञो राजा समुपलक्षयेत् ॥१॥ उदीर्णमनसा योधा वाहनानि च भारत । यस्या भवन्ति सेनाया ध्रुव तस्या जयो भवेत् ॥२॥ हष्टा वाचस्तथा सन्या योधाना यत्र भारत। न म्लायन्ते स्रजश्चैव त तरन्ति रणे रिपून ॥३॥ प्रशस्तेन निमित्तेन विशुद्धनान्तरात्मना। व्यक्तमारभ्यमाणा हि सिद्धिं यान्ति महीक्षिताम् ॥ ४॥ t Kamandakı u Manu s Mahabharata y Mahabharata ·सुभाषितसुधानिधि निमित्तलक्षणानं शकुनिस्वनदर्शनम् । अवश्यं सुखदु खेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥५॥ वामेतरबियाणाप्रष्टनेन करस्य च। वृहितेन गजानां च जानीयाजयमासा ॥ ६॥ ॥ अनिमित्तपद्धतिः ॥८४ कवन्ध परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिकम् । जग्राह सूर्य स्थर्भानुरपर्वणि महाग्रह ॥१॥ छय नरपतेर्यस्य निपते पृथिवीतले। स सराष्ट्रो नरपति क्षिप्रमेव विनत्यति ।। २॥ ॥ आसनपद्धतिः ॥८॥ परस्परविरोधेन क्षीयमाणेपु शन। तद्विनाशो भवेद्यावत्तावत्तित बुद्धिमान् ॥१ तदासन पशंसन्ति बुद्धिमन्त क्षितीश्वरा । परवृद्धी स्वहानी च समिच्छन्ती हित परम् ॥ २॥ । अभियुक्तप्रक्रियापद्धतिः ।।८६|| यदा तु पीडितो राजा भवेद्राक्षा धलीयसा। तदा त्यागत्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ॥१॥ घोपान न्यसेत मार्गपु यामानुत्यापयेदपि । प्रवेशयेध तान् सर्वान शाखानगरकेषु च ।।२।। नदीमागेषु च तथा सामानवसादयन् । जल निनावयेत् सर्वमनिमाय च दूपयेत् ॥ ३ ॥ पुलिद्वारकाणि स्युझरद्धासार्थ कुलस्या। सेपोच हारवा गुनि यायां सर्वात्मना भो ॥ ४॥ * Rimijana Mahabharata y Mabiblarata Alinasollasa a Kāmaadaka

·१२६
सुभाषितसुधानिधिः
द्वारेषु च गुरूपयेव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा।
आरोहयेच्छतानी च स्वाधीनांश्चाधिकारयेत् ॥ ५॥
काहानि निहरेच्चैव तथा कूपांश्च खानयेत् ।।
संशोधयेत् तथा कूपान् कृतान पूर्व पयोऽथिभिः ॥६॥
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पदेनाथ प्रलेपयेत् ।।
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः।
न दिवाग्निचलेद् गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिणम् ॥७॥
भिक्षुकांश्च यतीश्चैव क्लीबोन्मत्तकशीलवान् ।
बाह्यान् कुर्युपश्रेष्ठ दोषाय स्युहि ते शठाः ॥८॥
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदामथ काले तु कुर्वीत न विचालयेत् ॥९॥
अशक्नुवंश्च युद्धाय निप्पतेत् सह मन्त्रिभिः।
कोशेन पैरैिर्दण्डेन ये चान्ये सहकारिणः ।। १० ।।
असम्भवे तु सर्वस्य यथा मुख्येन निप्पतेत् ।
अपचिकमिपुः पूर्व सेना स्वा परिसान्त्वयेत् ॥
विलवयित्वा सत्रेण तत स्वयमुपक्रमेत् ॥११॥
॥ द्वैधीभावपद्धतिः॥८॥
बलिनोपितोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन् ।
वैधीभावेन वर्तेत काकाक्षिवदलक्षितः॥१॥
॥ समाश्रयपद्धतिः ॥८॥
यापयेत्नमास्थाय संनिकृष्टमरिद्वयोः।
उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरम् ॥१॥
स्वयं हीनबलो राजा जयहेतु न पश्यति।
वलिना पीड्यमानो यःक्षमस्थान समाश्रयेत् ॥ २॥

·सुभाषितसुधानिधि, महता बलिना यस्तु पीडितोऽल्पबलो नृपः । तस्य सार्थ प्रतिज्ञाय तमेवाश्रयते नृपः ॥ ३॥ ददत् बलं वा कोश वा भति वा भूमिसम्भवाम् । युधिपिर इवामोति पुनर्जीवन वसुन्धराम् ॥ ४॥ तत्संश्रयोज्यसंसर्गों दुर्गसंश्रयण तथा। इति भेदास्त्रयः प्रोक्ताश्चतुर्यो नोपपद्यते ॥५॥ || राजलेखकपद्धतिः ॥८९|| सर्वदेशलिपिज्ञाने लिखिते कुशलः पटुः । अन्धिती वाचकधीमान नयो राज्ञः स लेखकः॥१॥ सकृद्वाक्यगृहीतार्थों लघुहस्तो जिताक्षरः। मेधावी वाक्पटः माज्ञः एप शासनलेखकः ॥२॥ ।। फायस्थनिन्दापद्धतिः॥९॥ काकाहील्यं यमारकीर्य स्थपतेदृढयातिताम् । आधाक्षराणि सट्टा कायस्थः केन निर्मितः ॥ १॥" कायस्थनोदरस्थन मातुरामिपहाया। आन्त्राणि यन्न जग्धानि तस्य हेतुरदन्तता ॥ २ ॥ कायस्थस्य थ शल्यस्य कायस्थस्य च का गतिः। आम्यामनुप्राविटाम्यां दूप्यन्ते सर्वधातवः ॥ ३॥ चिलेरश्नदशोद्रीण क्षरद्भिःशब्दगुम्फनः। तीक्ष्णा गणकलेतिन्योऽप्यम्यस्यन्तीव पैशुनम् ॥ ४॥ कठिनास्तीश्णयानाश तीक्ष्णोदकास्तर च। गण किन्नु लेगिन्यस्तामिस्ते किं नु मिक्षिताः ॥५॥ गयुग-1. २. दमा-M. b. Kamandaka. c. Minasollasa d. Govindakavi.

·१२८ सभापितसुधानिधिः अङ्गन्यासैर्विपमैर्मायावनितालकावलीकुटिलैः। को नाम कामचारः कायस्थैर्मोहितो न जनः॥६॥ मायामपञ्चसञ्चययश्चितवि वैविनाशितः सततम् । विषयग्रामग्रासः कायस्थैरिन्द्रियैलोकः ॥७॥ ज्ञाता संसारकला केनापि कृतप्रयत्नेन। अज्ञाता दिविरकला केनापि कृतप्रयत्नेन ॥८॥ कूटक लाशतशिबिरेः जनधनविचः क्षयक्षपातिमिरैः। शिखरेरेव समस्तैZस्ता जनता न कालेन॥९॥ लेखकजातिरदुष्टा शीतो वह्निनिरामयः कायः। भिपगपि च पथ्यकारीखी च न दुपत्यसंभाव्यम् ॥ २० ॥ नरेश्वराणां नवनमुक्ताशंखमवालस्थितिमाननन्तः । कायस्थनाम्ना वडवानलेन निपीयते कोशमयः समुद्रः॥ ११॥ ॥ गायफनिन्दापद्धतिः ॥११॥ वर्जितसाधुद्विजयरविबुधायाः सकलकुटिलचरितायाः। शापोऽयमेव लक्ष्क्ष्या गायनभोग्यैव या सततम् ।।१॥ नष्टस्वरपदगीतैः क्षणेन लक्षाणि गायको लब्धा। दासीसुतेन दत्तं किमिति वदन दुःखितो याति ॥२॥ * न त्वीक्षते न वर्ण न वृत्तभङ्ग क्षयं न चार्थस्य । शापोऽयमेव लक्षम्या गायकभोग्येव या सततम् ॥३॥ ॥ स्वर्णकारनिन्दापद्धतिः ॥१२॥ मेरुः स्थितोऽपि दूरे मनुष्यभूमि धिया परित्यज्य । भीतोऽवश्य चौर्याचाराणां हेमकाराणाम् ॥१॥ सहसेव दूषयति यः स्पर्शन सुवर्णमुपगतच्छायम् । नित्याशुचय. पापाशण्डाला हेमकाराश्च ॥२॥ *from Sangraha only. e Kalavilasa.

·१२९ सुभाषितसुधानिधिः अपि पञ्चशत दण्ड्यान दण्डयेत् पृथिवीपतिः। अथवा पञ्चकायस्थानेकं वा स्वर्णकारकम् ॥ ३॥ ॥ पिशुनपद्धतिः ।।९३॥ न सतां शीलमेतद्वै परिवादोन पैशुनम् । गुणानामेव वक्तारः सन्तो नित्यं युधिष्ठिर ॥१॥ विषधरतोऽप्यतिविपम खल इति न मृपा बदन्ति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेपी कुलविद्वेपी पुन पिशुनः ।। खलजिह्वा च नौका च प्रतिकूल प्रतिनि । प्रतारणाय लोकानां दारुणा केन निर्मिता ॥३॥ गुनां च पिशुनानां च प्रतिवेश्म प्रवेशिनाम् । प्रयोजनं न जानीमः पात्राणां दूपणाहते ॥४॥ विवृण्वती पुरस्तेक्षण्यं पृष्ठत कुर्वती गुणम् । कर्णान् विध्यति लोकस्य सूचियत् सूचकस्य याक् ॥५॥ पादाहतोऽपि दृहदण्डविघटितोऽपि य दंष्ट्रया स्पृशति तं विनिहन्ति सपः। कोऽप्यन्य एप पिशुनो हि भुजहधर्मा कणे परं स्पेशति हन्त्यपरं समूलम् ॥ ६॥ । अधिकारिपद्धतिः॥९४॥ यो यद्वस्तु विजानाति तं तन विनियोजयेत् । अंशपरिषयराताविन्द्रियायिन्द्रियम् ॥१॥ फुलशीलगुणोपेतः मत्यधर्मपरायग । भनीण पणे दक्ष राजाध्यक्षा विधीयते ॥ fMann & Mahibhirata i Kinandaka h. Sebandbu, ·सुभाषितसुधानिधि त्रिविधा पुरुषा राजवृत्तमाधममध्यमा । नियोजयेत् यथावत् तास्त्रिविधेवेव कर्मसु ॥ ३ ।। *धार्मिकान धर्मकार्यपु अर्थकार्यपु पण्डितान् । स्त्रीपु कीवानियुशीत हरान् श्रण कर्मसु ॥४॥ ।। दुष्टाधिकारपद्धतिः ॥९५॥ मूर्योऽभ्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारद । प्रजा तिनात्ययोगेन रागद्वेषसमन्वित ॥१॥ जिघासव पापकामा परस्वादायिन शठा । रक्षास्यधिकृता नाम तभ्यो रक्षादमा प्रजा ॥२॥ निर्दोपा शुचयो यस्य लुब्धैरधिकृतैर्नग । धनाय विप्रलभ्यन्ते किं पापमधिक तत ॥३॥ सन्ततकुटिलेकराल पुरुषाकोशी हठाभिघातपर । अधिकारमद पुसा सर्वाशी राक्षस कर ॥४॥ *अनुयातोऽनेकजने परपुरुषधृत सुधर्मशकलयुत । अधिकारस्थ शव इव न वदति न शृणोति क्षत कञ्चित् ॥ ५॥ ।। मित्रपद्धतिः ॥१६॥ त्यागविज्ञानसत्वात्य महापक्ष प्रियवदम् । आयतिक्षममद्वैत मित्र फुर्योत सत्कुलम् । ॥ ददाति प्रतिगृह्णाति कार्यमाख्याति पृच्छति । भुने भाजयत चैव पविध मित्रलक्षणम् ॥ २ ॥ न तत्र तिष्ठति भ्राता न पितान्योऽपि वा जन । पुसामापत्प्रतीकारे सन्मित्र यत्र तिप्रति ॥३॥ *from Sangraha only i Mahabharata h Parcatantra m Mahabharata n Mahabharata १°°M I Kamandaka OK mandala ·सुभाषितसुधानिधिः गुरुवन्मिननाशेन यन्मित्रमुपलभ्यते। शालिस्तम्बाभिभवनं श्यामाकमिव तत् त्यजेत् ॥ ४ ॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्य न चात्मजे। विस्तम्भस्ताहा. पुंसां यावन्मित्रे निरन्नरे ॥५॥ शोकारातिपरित्राणं मीतिविनम्भभाजनम् । केन सृष्टमिदं रत्नं मित्रमित्यक्षद्धयम् ॥६॥ मिनस्रजनन्धूनां बुद्धधर्यस्य चात्मन । आपनिरुपपापाणे नको जानाति सारताम् ॥७॥" सर्व पदस्यस्य सुहद्धन्धरापदि दुर्लभ । ये यान्यापदि बन्धुत्वं सुहृदो बान्धयाश्च ते ॥८॥ स सुदनभ्यो विपन्नाय दीनमभ्युपपद्यते। न तु दुश्चरितातीतकमीपालम्भपण्डित' ॥९॥ मिरे निरहित दुःख दुःसिनो जायते लघु। भारं भारवहस्येव स्कन्धयो. परिवर्तते ॥ १० ॥ ययोचित्तेन वा चित्तं भृत्येन च नभृतम् । समेति प्रज्ञया मज्ञा तस्य मैत्रीन जीयो ॥११॥ आतुरे व्यसने माते दुर्भिक्षे शनिमहे । राजद्वारे स्मशाने च यस्मिति स वाधर ॥१०॥ आकेशमणान्मित्रमरितम्यो निवारयेत् । अवाच्य कस्य वा न रयात् कृतयत्नी यथावलम् ॥ १३ ॥ उपकार्योपकारित्वं दूरे चत् सा हि मित्रता। पुष्पयन्ती फिमासली पन्य कैरवपद्मयोः॥१४॥ असहाय. समर्थाऽपि तेजस्वी किं करिष्यति । नियातपनिती यदि स्वयमेर प्रशाम्यति॥१॥ उतारकमतिस्निग्धं भ्रक्षेपरगति च । सदा मुगर मिण गलन कि a Pascatantra 1 Bihatkathi $ Bhoja r Kalavasa PSohe ·१३२ सुभाषितसुधानिधिः यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । पुरुपणासहायेन किमु राज्यं महोदयम् ॥ १७ ॥ प्रार्थयतैव मित्राणि सति वासति वा धने । नानर्थयन् विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ १८॥" दर्शितानि कलबाणि गृहे मुक्तमशडितम् । कथितानि रहस्यानि सोहः किमतः परम् ॥१९॥ अकिञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्ये दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥२०॥ शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं यतनमुत्सवः । विमलम्भीऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥२१॥ लम्यमेकसुकृतेन दुस्त्यजा रक्षितारमसुरक्ष्यभूतयः। स्वन्तमन्तचिरसा जिगीपता मित्रलाभमनु लाभसम्पदः ॥ २२ ॥ तदा रम्याण्यरण्यानि प्रियाः शल्यं तदासतः। तदैकाकी सबन्धुः सन्निप्टेन रहितो यदा ॥२३॥" विरहानलसन्तापे विरहच्छेदे प्रयोगनिकपे वा। अधिकारकरं मित्रं सत्काञ्चनवत् क्वचिद् भवति ।। २४ ।। उपचारः कर्तव्यों यावदनुत्पन्नसौहृदो भवति । उत्पन्नसोहदानामुपचारः कैतवे भवति ।। २५॥ न तन्मित्रं यस्य कोपाद बिभेति यद्वा मित्रं कांपने नोपशक्यम् । यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत तद्वै मित्रं सद्गतानीतराणि ॥ २६ ॥ मुहलपुः सार्थकरः समीपे महाप्रभाशेन तु विप्रकाप्टः । u Chanakya. v. Mahabharata. w Bhavabhuti, x, Bharavy, y. Bharava - Palacatantra. a Mahabharata, १. दुर्लभा M.

·सुभाषितसुधानिधिः १३३ करोति किं नाम भिपग विपनः सर्व शिरःस्थे शतयोजनस्थः ॥२७॥ ॥ अपित्रपद्धतिः ॥९॥ यसेत्साहसपात्रेण रेणाशीविपेण या। न तु मित्रप्रवाइन संवसेच्छवसेचिना ॥१॥' शसेविनि मित्रे च गूढर्युक्ततरो भवेत् । गतप्रत्यागते चैव स हि कपतरो रिपुः॥२॥ दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञ छन्नं कृपं तृणेरिव । विविर्जयेत मेधावी तस्मिन मैत्री प्रणश्यति ॥३॥ उपलितेषु मूढेपु रोदसाहसिकेषु च तथैवापतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेत बुधः ॥४॥ लोकयावा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता। पक्ष यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तन सद्गतिम् ॥५॥ परोक्षे गुणन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेतादृशं मि विपकुम्भं पयोमुखम् ॥ ६॥ मित्रमपि याति रिपुतां स्वस्थानामच्युतस्य पुरुषस्य। कमलं जलादपेतं शोपयति रविन बाधयति ॥ ७॥ महति विनष्टा प्रीतियद्याचारेण बहुगुणा भवति । च्छिन्ननिदेय लता पूर्यच्छायां न पूरयति ॥ ८॥ नर्मान्तः परिहामो यावत् मत्कियमाणमद्रकत्वं च । स्मरणं च दुष्कृतानां प्रीणि कुमिनस्य चिदानि ॥९॥ ॥ कोशसाह पद्धतिः ॥९८॥ न कोश खभावन नादृशमन जायते। मध्यम पदमास्थाय कोराम चरेत् ॥१॥ b Rāmīyana, c. Mahābhārata. d Ramayana, e Mabibharata. 1. Kaušilya Sundara Piriya. ध्य-.

·१३४ सुभाषितसुधानिधि यथा क्रमेण पुणेभ्य चिनोति मधु पक्ष्पद । तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्चीत सत्रयम् ॥२॥ कोशस्तु सर्वदा रक्ष्यो यानमास्थाय राजभि । कोशमूला हि राजान कोशवृद्धिपरो भव ॥ ३ ॥ धर्महतोस्तथर्थाय भृत्यानां भरणाय च । आपदयं च संरक्ष्य कोश कोशवता सता ॥ ४ ॥ अर्थानामार्जन कार्य आर्जितस्य च रक्षणम् । भुज्यमानो निरापाप क्षीयते हि महानपि ॥५॥' को कोश भयं काम व्यसनं देशविनमम् । निग्रहानुग्रही राजा सर्व तरति कोशवान् ॥६॥' कोशादाश्रयणीयत्वामिति तस्यार्थसञ्चय अम्बुगर्भो दि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥७॥ स्वसैन्यपोप मियते धनेन धनेन धन्या धनमाप्नुवन्ति । धनं विना कामकयेव नास्ति राज्यस्य मूल धनमेव नान्यत् ॥८॥ अग्नि स्तीको वर्धते चाज्यसिक्तो वीज चैक बहुसाहस्रमेति। क्षयोदयौ विपुलौ सनियम्य तस्मादल्पं नाधमन्येत वित्तम् ॥९॥ ॥ कोशहानिपद्धतिः ॥१९॥ . दुर्गस्य सस्कारकथैव नास्ति रक्षा घिलोपादपयाति सैन्यम् । पलायते शून्यकरस्य मित्र राज्येन किं कोशविवर्जितस्य ॥१॥ कोशे वितीर्ण जनता नृपस्य वृद्धस्य नावि भवत्यवश्या। दरिद्रदेटोदरदीपदीप्ति- रिव प्रयात्यल्पतरत्वमाज्ञा ॥२॥ h Kamandaka 1 Mahābhārata k Kalidasa 1 Kāmandaka JManu ·सुभाषितसुधानिधिः १३५ चिकायनेच्छन्दगृहीतचित्ते- विवितण्डे. पिशुनैश्च डम्भैः। कायस्थसेनापतिगायनायेः कोशाः प्रणालैरिव नि सरन्ति ॥३॥" ॥ अर्थप्रशंसापद्धतिः ॥१०॥ यस्यास्तस्य मिनाणि यस्यास्तिस्य बान्धवाः। यस्यार्थाः स पुमान लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः॥१॥" ज्ञानवृद्धा वयोवृद्धा शीलवृद्वाश्च ये नराः । सर्वे ते धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्नि किट्टराः ॥ ॥ अर्थस्य पुरुपो दासो दासस्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्य महाराज बद्वोऽस्ययन कौरवैः।। ३।। अर्थार्थी जीवलोकोऽयं ज्यलन्तमुपसर्पति। क्षीणक्षीरा निरालम्व वत्सस्त्यजति मातरम् ॥४॥ अर्थीपश्यपिज्ञानमस्ति यस्य स पण्डितः । सर. सलिलसम्पूर्णमाश्रयन्ति विहङ्गमाः ।। ५॥ अधनेनार्थकामेन नार्थ शक्यो धियित्सता। अथरथी निरभ्यन्ते गजेरिव महाराजा ॥६॥ कार्यार्थी यन्धुजन कायदभिर्भवन्ति मिजाणि। दारा सुताथ सुलमा धनमेकं दुर्लभं लोके ॥७॥ वित्तेन हीन पुरुपं त्यजन्ति दाराश्च पुत्राश सहोदराश। तं वित्तवन्त पुनरेय यान्ति वित्तं हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ ८॥ धईप्युलीनाः फुलीनाः क्रियन्ते धनेनैव पापालरा निस्तरन्ति। धनेभ्यो न लोके महत् कश्चिदन्यो धनान्यजयध्वम् धनान्यर्जयध्यम् ॥९॥ 0. Vrisa. Mahibhirata m Kalkulása n Ramayana p Mahibhirata. q.Kimandaka. s Kalisultss, t. Kemendra, 1. मिने-स. २-1॥

·सुभाषितसुधानिधिः ॥ अर्थनिन्दापद्धतिः ॥ १०१॥ अर्थानामार्जने दुसमार्जितस्य च पालने। आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थ दुःखभाजनम् ॥१॥ राजतः सलिलाग्नेश्चोरतोऽथिंजनाइपि। भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥२॥ पतन्ति खड्नधारासु विशन्ति मकरालयम् । किं न कुर्वन्ति सुभग कष्टमर्थाथिनो नराः॥३॥ यस्य धर्मार्थमर्थहा तस्यानीहेव शोभना। प्रक्षालनाद्धि पदस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ ४ नमोऽर्थेभ्यो विवाद ये भ्रातृणामाप कुर्वते । आक्षीरधारकभुजामागभैंकनिवासिनाम् ॥ ५॥ कुसुमानीव फलानामर्थानां हेतयो गुणाः प्रायः। अत एव कृतार्था धनव.सु गुणा न दृश्यन्ते ॥ ६॥ राष्ट्रपशंसापद्धतिः॥१०॥ भूर्गुणैर्वर्धते राष्ट्रं तद्वदिपवृद्धये । तस्माद्गुणवती भूमि भृत्यै भूपतिरायसेत् ॥१॥ रम्या सकुजरा चन्या चारिस्थलपथान्विता । अदैवमातृका चेति शस्यते भृर्विभूतये ॥२॥ शूद्रकारुणिकमायो महारम्भः कृषीवलः। नानादेश्यसमाकीणों धार्मिकः पशुमान् धनी ।। ईगजनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः ॥ ३॥ जानलं यस्य सम्पन्नमार्यभायमनाविलम् । रग्यमानतसामन्त स्वाजीवं देशमावसेत् ॥४॥ सशर्करा सपापाणा साध्वी नित्यतस्करा। रुक्षा सकण्टकवना सन्याला चेति भूरभूः ॥५॥ u Mahabharata: V.Klavatlasa. w.Karmandaka. y. Manu, VII 69.

·१३७ सुभाषितसुधानिधि शरीरकर्शनात्प्राणा.क्षीयन्ते प्राणिनां यथा। तथा राज्ञामपि प्ररणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्शनात् ॥६॥ भूमी तु जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति। भमि प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम् ॥७॥' ।। दुर्गपद्धतिः ।। १०३ ॥ पृथुसीममहाखातमुच्चप्राकारगोपुरम् । समावसेत् पुरं शेलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥१॥ धन्यदुर्ग महादुर्गमदुर्ग ताक्षमेर च। नृदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्य बसन्हप ॥२॥ सापसाराणि दुर्गाणि भुव सानृपजागला निवासाय प्रशस्यन्ने भभूतां भूतिमिच्छताम् ॥ ३॥ इष्टा पशुमृगा व्याला मत्स्याश्चाभयचारिण । अन्यत्र गुतिस्थानेभ्यो वधबन्धमयानुयु ॥ ४॥ दुर्गाणि दुर्मदाण्यासन तस्य योदुरपि द्विपाम् । न हि सिंदा गमास्कनी भयाद गिरिगुहाश्रय ॥५॥ दुर्गपु चै महाराज पदसु शास्त्रनिनिश्चितम् । सर्यगपु मन्यन्ते नरदुर्ग मुर्गमम् ॥६॥ यन् पुरं दुर्गसम्पन्न धान्यायुधसमन्वितम् । वश्यामान्यग्लो राजा तत् पुरं स्वयमायसेत् ॥७॥ दुगंण रक्ष्यते राजा तस्मात्को स्तता बलम् तम्मादुर्गप्रधाना दि जयलक्ष्मीमहीभृताम् ॥ ८ ॥ जलयद्धान्यधनवदुर्ग कालसह महन् । दुर्गतीनो नरपति लाभारयवै सम ॥ ९॥ 2 Nanu a Mahabharata b Nanu c Kausils a d Kalidasa e Mahibhirat? I.Kamandaka भार7-11व-S.. . स्प-5.

·१३८ सुभाषितसुधानिधि ॥ सेनापतिपद्धतिः ॥१०४॥ हन्तार परसैन्याना दुसाध्यहितनिश्चयम् । इत्यादिलक्षणापत कुर्वति ध्वजिनीपतिम् ॥१॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ सहिष्णु देशज तथा। अलुब्ध लब्धसन्तुष्ट स्वामिमित्र घुभूपकम् ॥ २॥ सेनापति य कुरुते न चैनमवमन्यते । तस्य विस्तीर्यते राज्य ज्यास्ना ग्रहपतरिय ॥ ३ ॥ ऋत सेनाप्रणेतार पृतना सुमहत्यपि। शीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपुट यथा ॥ ४ ॥ यथाप्यकर्णधारा नौ रथशासारथिर्यथा। द्रवद्यथेष्ट तवत्स्याहते सेनापतेबलम् ॥ ५॥ नद्यदिवनदुर्गप यत्र यन भय भवत् । सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छत् व्यूहीकृतैर्वले ॥६॥ दाता प्रियवदो दान्ता मतिमान्दृढनिश्चय । राज्ञ सेनापति कार्य शूरो युद्धधिशपवित् ॥७॥ अभिप्राय यो विदित्वा तु भर्तु सर्वाणि कार्याणि करोत्यवर । चक्ता हितानामनुरक्त आर्य शक्तिज्ञ आत्मेव हि साऽनुकम्प्य ॥ Cl ।। दुष्टसेनापतिपद्धतिः॥१०५ ॥ र व्यसनिन स्तधमप्रगल्भमनायकम् । मूर्रामन्यायकार नाधिपत्ये नियानयत् ॥१॥ & Mahabharata १ राज्ञा-S.

·१३९ सुभाषितसुधानिधिः ॥ स्यपद्धतिः ॥ १०६॥ समेति समराङ्गणं नरपतेः कणकिङ्किणी- झणस्कृतिपरम्परामुखरिताखिलाशामुखः। जयध्वजचलत्पटीनियमितातपाडम्बरो निराकृतनिशाचराधिपमनोरथोऽय रथ ॥१॥ ||सारविपद्धतिः ॥१०७॥ चिकित्सां वेत्ति वाहाना निमित्तशकुनादिवित् । कृतविद्यश्च शूरश्च सारथि. पार्थिवोचितः ॥१॥ ॥ गनपद्धतिः ॥ १०८॥ चारणा यत्र तत्राहं यत्राहं तत्र वारणा। न ते यत्र न तनाहं नाहं यत्र न तब ते॥१॥ ततः पार्घ्यदृशाः कृतिना चोदितो द्विप । प्रसारितकर पाय. स्तम्धकर्णक्षणो दुतम् ॥ २ ॥ सुगन्धिदानस्तुतिशीकरेषु दन्ताभिघातस्फुटितोपलेषु। गजेषु नीलाभ्रसमेष राज्यं नित्यं निबद्धं पृथिवीपतीनाम् ।। ३ ॥ जल स्थले च दुमसंकटे च चलेऽचलं माधु ममेऽसमा साकारहहिरिदारणे च जयो यं नागवतां चलानाम् ॥४॥ मुकल्पित सयनि हामार्गः माऽधिपिता धीरतरेण पुंसा। तरमाणामपि कल्पिताना- मेमो गजः पष्टिदातानिन्ति ॥५.. भयेषु दुर्गाणि नदीपु सेतयो गृहाणि मागंपु रणेषु राक्षमाः । मन प्रमादेषु विनोदासयो गजास्यान्यत्किमिगस्ति माधनम् ॥ h Minbabhirata i. Kimandaka. J Bhoya. -- -- ·सुभाषितसुधानिधिः एकोऽपि वारणपतिपितामनीकं व्यक्तं निहन्नि मदसत्त्वगुणोपपन्नः। नागेपु हि क्षितिभृतां विजयो निबद्ध- स्तस्माद्गजाधिकरलो नृपतिः सदा स्यात् ॥७॥" ॥ अश्वपद्धतिः॥१०९॥ यस्याश्वा विजयस्तस्य यस्याश्वास्तस्य मेदिनी। यस्याश्वाः सम्पदस्तस्य यस्याश्वास्तस्य कीर्तयः॥१॥ नियसत्यश्वसवातैः सङ्कीर्णा यस्य वाहिनी । तस्य सागरपर्यन्ता हस्ते तिति मेदिनी ।।२।। त्यागभोगविलासेपु राज्ञा मित्रपरम्परा। असिसट्टसम्बाधे मित्रमेकं तुरङ्गमः ।। ३॥" श्रान्तं युद्धेषु निर्भिन्नं शस्त्रैः संज्ञाविपर्यये। अतिवाहयते भूपमेक एव तुरङ्गमः ॥४॥" राजारुढे हयो भाति हयस्था शोभते नृपः। उभयोरावशेपत्याद्राज्ञामात्मसमा हयाः ॥५॥ गन्धं च माल्यं च विलेपनं च स्वाई हितं खादनभोजनं च। आहारकालादरणं च सर्व सट्टयामकाले तुरगाः स्मरन्ति ॥ ६॥ बलाभिपूर्णा. स्थिरसत्त्वबन्धाः रहस्विनो लक्षणयोगहृद्याः । तुरङ्गमा यत्र वसन्ति देशे तत्र स्थिरासनमुपैति लक्ष्मीः ॥७॥ --- m. Asvahrdaya. k Kamandaka. I. Asvatastra 1 Salthotra. o Aſyaśāstra.

·सभापितसुधानिधिः किं स्यन्दनै केतनवीर्णमेघे किंवा गजैगण्डविर्णिदानः । कि पतिभिर्वा तुरगो यदि स्यात् स एव संख्येपु जयं प्रसूते॥८॥ कुटप सन्मिनमुढभारं भूपा च विद्या विहृतिप्वमेया। रणाम्बुरागिप्वपि यानपानं तत् किं न य स्यान्नृपतेस्तुरङ्गः ।। ९." रात्रिश्चन्द्रविवर्जितेव नलिनीयोत्सन्नपद्देरुहा योपित्मोपितभर्तृकेव जलदच्छन्ना दिनश्रीरिव । लीलोद्यानमहीमहां ततिरिवानुत्पन्नचूतहमा गच्छत्कुन्नरवीरवस्यपि चमून भ्राजतेऽश्वैविना ॥ १०॥ अपि दिनागभोगीन्द्रमौलिमुस्थिरशालिनी। अहो मी विना नाश्वस्तिमत्युपरिवर्तिभिः ॥११॥ यावन्नभोन यात्यर्कस्तायदेवेन्दुतारकाः। यावद्वाहा न युग्यन्ते तावन्नागा पदातय ॥१०॥ ।। पदातिपद्धतिः ।। ११० ।। पितृपतामही यश्य संहतो दत्तवेतन । विग्यातपीकपो जन्य कुशल कुशलवृत ॥१॥ प्रवासायाम गेषु युद्धेषु च कृतश्रम । अद्वय क्षत्रियमायो पट्यो दण्डभृतां मत ॥ योधा समरवीण्डीरा कृतज्ञा शास्त्रकोपिदा । इप्यकुशला यस्य तस्येयं नृपतमही ।। ३... पित्रा साधना नित्यं कृतास्त्र माम्परायिका तस्य दण्दयता दफ्टं स्वदेवाल विशिष्यते ॥४॥ r Rajaputris 1 Ilahabharata 4 Bhoja • Kasandaka ·१४२ सुभाषितसुधानिधि -- ॥ वीरपद्धतिः ॥१११॥ असमर्थ परित्यज्य समर्थ पर्युपासते। नृपाणामस्ति दायाद्यं वीरभोज्या वसुन्धरा ॥१॥ योपिन्मध्ये सभामध्ये सुलभा खड्गधारिण । असिसवातसविस्फुलिङ्गेषु दुर्लभा ॥२॥" जयन लभ्यते लक्ष्मीम॑तेनापि सुराड़ना क्षणविध्वसिभि कार्य का चिन्ता मरणे रणे ॥३॥ साइयत्येव तेजासि दूरस्थोऽप्युन्नतो रिपु । सायुधाऽपि निकृष्टात्मा किमासन्न करिष्यति ॥४॥ नात्युच्चशिखरो मेरुनातिन चं धरातलम् । व्यवसायद्वितीयानां - हापारी महोदधि ॥५॥ धाव. पदवी लोके नरा शास्त्राण्यधीयत। वीरा केचन राहामधारापातसहिष्णर ॥६॥ सवैगुणविहीनाऽपि वीर्यवान हि सरेदिपून् । मरपि गुणयुक्तो निवार्य किं करिष्यति ।।७।। स्वर्गात पृश्यते धै न्ता त्वरैव पूज्यते। द्वांपव सुखमेधेत हन्ता यथैव एन्यते ॥ ८॥ साधयत्यमायोऽपि कार्यमुघतपीए । सिर पातयते मत्तानेक "ब मतगजान् ॥ ९॥ यथा घराणामनराशा दष्ट्रिणामपि । अगणय पाणिमतामन यारम्य कातरा । १०. क्षमया निगमायुः मामयं मकरालय अममर्थ विजानाविधिक क्षमामाही जन ।।१३।।

·सुभाषितसुधानिधि विक्लवो वीर्यहीनो य स देवमनुवर्तते। वीरा सम्भावितात्मानी न देयं पर्युपासते ॥ १२ ॥ उदायुशे यावदहं तापदन्ये किमायुधैः । यद्वान सिद्धमस्त्रेण मम तत् केन सेत्स्यति ॥ १३ ॥ अजन्मा पुरुपस्ताव गतासुस्तृणमेव वा। यावनेषुभिरादत्त चिलुप्तमरिभिर्यशः ॥ १४॥ ग्रसमानमियोजांसि सदसो गौरवरितम् । नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विपोऽपि स पुमान्पुमान् ।। १५ ॥ अकृत्या हेलया पापमुञ्चे /तु विद्रियाम् । कथंकारमनालम्बा कीर्तिर्यामधिरोहति॥१६॥ गाण्डीयेनाभिधास्यामि क्लीवो हि यचनोत्तर। वक्तव्यमेव सर्वेण चरम पूर्वमेव या ॥१७॥ तासगर्जति मातङ्गो घने मदकलारव । गिरोदगललाङ्गलो यावन्नायाति केसरी ॥ १८॥' नाभिपेको न संस्कार सिंहस्य क्रियते बने। विस्मार्जितसत्त्यस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १९॥ पृथुरयम रशीयान् गम्यो नास्याहमित्यनास्यैपा। किमचलशिरोऽतिमहदिति वज्रमणीयो न दारयति ॥ २० ॥ अङ्गणवैदिवसुधा कुल्या जलाध स्थली च पातालम् । पत्मीफश समग कृतमतिक्षस्य पुरस्य ॥ यदि गण्डयमेष्यति प्रमादान सगणो या परिरक्षितुं महेन्द्र । भारतादितराण्डकुण्डलाना फदन दृश्यति देववाहिनीनाम् ॥ २२ ॥ a Ramayana,II 2317 b Bhattanärivana c Bhitau. alisha c Mahabharata f Vallabhades a 11 Rivigupta 1 Bang i Mahal harata & Patratantra ·१४४ सुभाषितसुधानिधिः को वीरस्य मनस्विनः स्वविपयः को वा विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यद दशनखराडुलिपहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नच हतद्विपेन्द्ररूधिरैस्तृष्णां छिनत्त्यात्मनः ॥२३॥ एकः स एव तेजस्वी सहिकेयः सुरदिपाम् । शिरोमात्रविशेषण जीयन्ते येन शत्रयः ॥ २४॥ स्पृह्यति भुजयोरन्तरमायतकरवालकररुहविदीर्णम् । विजयश्रीवीराणां व्युत्पन्नमौढयनितेव ।। २५ ॥" पुरुषस्य कृतं भुजद्वयं प्रविधातुं द्वयमेव वेधसा। सुदामुदयं च घिद्विपा- मवलेपप्रतिकारमेव च ॥ २६ ॥ सामोपायनयमपञ्चपटयः प्रायेण ये भीरवः शूराणां व्यवसाय एव हि परं संसिद्धये कारणम् । विस्फूर्जद्विकटादवीगजघटापीठेकसश्चर्णन- व्यापारकरसस्य सन्ति विजये सिंहस्य के मन्त्रिणः ॥२७॥" आर्दैः स्वेरपि संग्रताग्रचरणो मूधिरामः क्षणे स्वाधीनप्रणताइशस्त्रसचिचो रोमोद्गमं धर्म यत् । भमानुज्ज्वलयन निजान् प्रतिभटानाधर्पयन् निष्टुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥२८॥ । वीरवादपद्धतिः॥ ११२॥ क्षुद्राः सन्त्रासमेनं विजहत हरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा युष्मदेहेषु लजां दधति परममी सायका निप्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुपां नन्वहं मेघनादः किश्चिद्भूभालीलानियमितजलधि राममन्येययामि ॥ १॥ 1.SBhg. k Paicatantra. (Hitopadesa). m. SBhg. n. Hanuman nataka, ·सुभाषितसुधानिधिः शस्त्राशस्त्रिकथैय काननमगाद्गीर्वाणपाणिधमाः पन्यानो दिवि सङ्कुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते मटान् । लक्ष्मीरप्यरविन्दसोपवलभीनि!हपर्यविका- विश्रान्तरलिभिर्न कुभरघटागण्टोत्करोंदते ॥ २॥ अत्यग्निर्जमदनिराश्रमपरयः श्रोत्रियः श्रूयते यैः श्रूयेऽहमहंयुमिपतिभिस्ते चोमये साक्षिणः ! इश्याकोरथवा भृगोर्भगवतो भावी स्वधाविप्लर: स्वाध्यायेन शपे शपे परशुना पत्या पशूनांशपे ॥३॥ कृष्टों येन शिरोरुहेषु पशुना पाश्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपदत राज्ञां कुरूणां पुरः। यस्यारस्थलशोणितासयमहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं मद्भुजपरे निपतित संरक्षतां कौरवाः ॥४॥ गुप्मच्छासनलहनाभसि मया मोन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामाप । मोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कोरवा- नयकं विवस ममास व गुरुनाहं विधेयस्तय ॥५॥ ॥ युद्धपद्धति ॥११३॥ धनुपा देशते गत्वा तत्र स्थित्या नृपोत्तम । मलयित्या धलं सर्वमेवमाघौषतत ॥३॥ तस्मै दास्यामि नियुतं राजानं हन्ति यो रणे। तत्कुमारनिहन्ता दास्यामि नियुताधकम् ॥ २॥ सामान्तमण्डलाधीरान्तण तु तदर्थकम् । सरियामात्यन्तणां तथा स्यात् पारितोषिकम् ॥३॥ स्थानयाधान्तमा दास्य पासात्रकम् । विसलं प्रदास्यामि रणेऽस्मिन् गनपानिनाम् ॥४॥ SBhs. p. Bhatta Nitivana १-s २येनो'-S, ·१४६ सुभाषितसुधानिधिः सहस्रं प्रतिदास्यामि स्यन्दनस्य निघातिनाम् । अश्वसादिनिहन्तृणां प्रदास्ये पत्रकं शतम् ॥५॥ शतमस्मै प्रदास्यामि समानयति यः शिरः । एवं विलोभ्य तान् सर्वान् प्रयायायुद्धसंमुखः ॥६॥ द्विशतं या तदर्ध वा तदर्ध हयसादिनः। परः प्रस्थापयेद्वाजा युद्धभूमिपरीक्षणे ॥७॥ शूरं महाबलं दान्तं धीरं सूचनवेदिनम् । ईदग्गुणयुतं नागमारोहेद विजयोद्यतः ।।८।। चलं फल्गु यतो भिन्नं यतो भिन्नैरधिष्ठितम्। तरलं प्रथमं न्यादात्मानं चोपयेत् ॥९॥ संहतं तु गजानकः प्रचण्डैरवदारयेत् । प्रचण्डैरिमुख्यैश्च फल्गु सैन्यं विदारयेत् ॥ १० ॥ अश्वव्यूहभटानीकं वाजिव्यूहं तु दन्तिभिः । विपतैलाचितैणिः विभिन्यात् गजयूथपान् ॥ ११ ॥ विमृश्य राजचिह्नानि निश्चित्य नृपतेः पदम् । सर्वसन्येन संयुक्तं तत्र यायाज्जयोन्मुखः ॥ १२॥ एवं निहत्य समरे दुष्ट शर्ट मदोद्धतम् । जयसूर्यनिनादेन हर्पयेत सुभटान स्वकान् ॥ १३ ॥१ पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्त्रियो मातुलस्तथा। सम्बन्धिवान्धवाश्चैव योद्धव्याः क्षत्रीविना ॥१४॥ नाच्छित्वा परमर्माणि कृत्वा कर्म सुष्करम् । नाहवा मत्स्यघातीय पामोति महतीं श्रियम् ॥ १५ ॥ इद हि प्राणयशसां क्रयविक्रयपाटयम् । स्वामिसाकारल्यानामत्रैवोद्धरणक्रिया ॥१६॥ आहतेषु यदन्योन्यं जिघांसन्तो महीभृतः । युध्यमानाः स्वयं शंकया स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः ॥ १७ ॥ 4. Mānasollasa. I. Mahabharata. १°स्त'-S- ·१४७ सभापितसुधानिधि. न च हन्यात्प्रधावन्तं न क्लीवं न कृतालिम् । न मुक्तकेशं नानिं न तवास्मीति वादिनम् ॥१८॥ न सुतं न विसन्नाद्नं न नग्नं न निरायुधम् । नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ।।१९।। नायुधव्यसनं प्राप्तं नात नातिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥२०॥ आकर्णपलितः श्यामो ययसाशीतिकात्परः। रणोपर्यचरद्रोणो वृद्धः पोडशवर्षवत् ॥ २१॥ अधर्मः क्षत्रियस्यैतघद्याधिमरणं गृहे । युद्धे तु मरणं यत्स्यात्सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ २२॥ न ध्रुवं मुखमस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः । इह कीर्तिनिधातम्या सा च युद्धन नान्यथा ॥२३॥ गजाना रथिनो मध्ये रयिनामपि सादिनः । साहिनामन्तरे स्थाप्य पाहातमपि दसितम् ॥२४॥ अमित्रं नैव मुश्चेत अवन्तं करुणान्यपि । दुः तत्र न कुर्यात हन्यात् पूर्वापकारिणम् ॥२५॥ एतद्धनत्रयो वाच्यो नित्योद्युक्तो वृकोदरः। यदर्थ क्षत्रियामृतिस्तस्य कालोऽयमागतः ॥२६॥ अर्थास्त्यजत पापु सुररामामुत कामजम् । प्रियं प्रियम्य. मुमत राजा हि चरते जये।।७॥ यदृच्छया चोपप स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनःक्षरिया' पार्थ लभन्ते युद्धर्मादृशम् ॥ २८॥ रामे तुघाइद्धारमित्येपा वैदिकी श्रुतिः। राक्षा तु सर्वयोद्धम्यो दातव्यमध्यजिते॥२९॥" s. Manu. t. Bhagavadgita. u. Kamandaka. १ गाता -S.

·सुभापिताधानिधिः
।। कूटयुद्धपद्धतिः ॥ ११४॥
शक्तित्रयविहीनेन नृपेण रिपुघातिना।
प्रयोज्याः स्युत्रियो नित्यं विपघातविशारदाः ॥१॥
शानवाणां विरक्ता ये विकृता अन्तरं गताः।
तान वितीय प्रमादेन रसं तैस्तु प्रयोजयेत् ॥२॥
तटाककृपयापीपु तथा लघुसरन्तु च ।
विप विषे नियोक्तव्यं द्विषतां प्राणघातकम् ॥३॥
अने पाने च ताम्बूले फले पुप्पे विभूपणे।
वस्त्रे विलेपने धूपे शय्यायामासनेषु च ॥४॥
स्नानोदके तथा तैले पादाम्यने सपादुके।
क्रीडापुष्करिणीनद्योः प्रयुजीत विपं द्विपाम् ॥५॥
कुमारसचिवामात्यमन्त्रिसेनाधिपेषु च।
•महावारणमुस्येषु तुरगेपूत्तमेषु च ॥६॥
एवं विषप्रयोगेण शत्रूणां क्षुद्रघातनम् ।
क्षीणे तव क्रियते यस्तु विपदण्डः स उच्यते ॥७॥
शूरच दृढभक्तश्च त्यक्तप्राणभयश्च यः।
धीरश्च समयसश्च यधोपायविचक्षणः॥८॥
वधूपुत्रयिरक्तस्तु गृहीतबहुवेतनः।
तेन सार्धं प्रयुनीत प्रमत्तारिप मायया ॥९॥
गीतवाद्यप्रसक्तेषु द्यूतक्रीडारसेऽपि च।
मृगयासक्तचित्तेषु धूतयात्रापसक्ति' ॥१०॥
अङ्कमलविनोदेषु तथान्येपत्तयेषु च ।
अन्तःपुरप्रचारेषु देवपूजापरेषु च ॥११॥
वीरक्रीडानिपपणेषु भोजनस्थानवर्तिषु।
व्यग्रेवन्येषु कार्येषु कुर्याइरिषु धातनम् ॥१२॥
पूर्वोदितगुणैस्तीक्ष्णैः सुभटेयंत्र घातनम् ।
मायया नियंत गई घातदण्डः स कीर्तितः ॥१३॥

·१४९ सुभाषितसुधानिधिः अथर्वविधितत्त्वज्ञाह्मणेविजितेन्द्रियैः। मन्त्रयन्त्रविधान(रादुन्मूलयेद्रिपून ॥१४॥ आमिचारिकहोमैस्तु मन्त्रैः पट्कर्मसाधनैः । संहरेजीवितं यस्तु स्यात् स दण्डोऽभिचारकः ॥१५॥" || धारपद्धतिः ॥ ११५॥ न सन्त्याज्यं च ते धैर्य कदाचिदपि पाण्डया धीरस्य स्पष्टदण्डस्य नेवाज्ञा प्रतिहन्यते ॥१॥ धैर्येण युक्तस्य सत' शरीरं न तु शीर्यते । आरोग्यानु शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥ अय राज्ञा दरः कार्यों न तु कस्यांचिदापदि। अपि चेतसि दीर्णः स्यान्नैव यतेत दीर्णवद ।। ३१० भीतवासंविधातव्यं यावद्यमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतयत् ॥ १ ॥ पुत्रदरिः सुखचैव वियुक्तस्य धनेन च । मन्नस्य व्यसने घोरे पुंसः श्रयस्करी धृतिः ॥५॥ कथितस्यापि हि धैर्यवृत्तेः न शक्यते धैर्यगुणः प्रमा?म् । अधोमुररस्यापि कृतस्य वढेः नाप शिखा यान्ति कदाचिव ६॥ ॥ भीरुपद्धतिः ॥ ११६॥ असन्तो ये निवर्तन्ते चेदेम्य इव नास्तिकाः। नरकं भजमानास्ते प्रतिपद्यन्ति किल्लिपम् ॥१॥ फलायन्ते येत्यत्तास्तांच वैवस्यतो यमः। दण्डयन मार्सयन नित्यं निरयेभ्यो न मुश्चति ॥७॥ मनुष्यापमदा होने ये भवन्ति परामुमाः राशिवर्धनमात्रास्ते नेव से प्रेय नोह ॥३॥ Y. Man solliga. w. Mahabhirata x. Parcatantra. -- ·सुभाषितसुधानिधिः शत्रुभिश्चापि हसितो मानी पौरुपवर्जितः । चेतयानोऽपि को जीवेत् कृच्वच्छत्रुभिरुज्झितः॥४॥ नैप पूर्वः कृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् । श्रेयो हि मरणं युद्धे क्षत्रियस्य पलायनात् ॥ ५॥ यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् । क्षत्रियो विजयाकाली स्तेन इत्येव तं विदुः॥६॥ यच्चास्य सुकृतं किंचिदमृतार्थमुपार्जितम् । भर्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तभदस्य तु ॥७॥ त्यागेन यः स्वनाथानां स्वान् प्राणांस्त्रातुमिच्छति । तं हन्युः कालोन दग्धव्यश्च घटाग्निना ।। ८॥ यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः। अप्रतिष्ठः स नरकं याति नास्यत्र संशयः ॥९॥ निरामर्प निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयेत पुत्रमीदशम् ॥ १०॥" ॥ मानिपद्धतिः॥११७॥ न कदापि बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः। यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरसराः॥१॥ कुसुमरतबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः। मूनि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥२॥ म्रियते मानमापन्नो न च याति पराभवम् । शिलास्तम्भोऽतिभारण भिद्यते नैव नम्यते ॥३॥ यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति। बकोऽपि किं न कुरुते चच्च्या स्वोदरपूरणम् ॥ ४॥ एक एव खगो मानी चिरं जीवतु चातकः। पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम् ॥५॥ y. Mahabharata z Bhartrhari. & Pañcatantra.

·सुभाषितसुधानिधिः तुगत्वामितरा नादी ने सिन्धायगाधता। अलसनीयताहेतुः उभयं तन्मनस्विनि ॥६॥ नीतिरापदि यद्गम्यः परस्तन्मानिनो हिये । विविधुन्तुदस्येव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः॥७॥ सावदाश्रियते लक्ष्या तावदस्य स्थिरं यशः। पुरुपस्तावदेवासी यावन्मानान हीयते॥८॥ दुरासदानन्यायान् गम्यस्तुकोऽपि भूधरः । न जहाति महोजस्क मानप्रांशुमलइयता ॥ ९॥ वरमश्रीकता लोके नासमानसमानता। इतीय कुसुमोनेदारकमलं कुमुदायते ॥१०॥ वरमुन्नतलाङ्गलासटाधूननधूसराद । सिंहात्पनहारोऽपि न सृगालाधिरोहणम् ॥ ११॥ दातुः शोश्च गृहन्ते लुउन्तोऽपि मुमूर्पया। उत्तानप्रसृतं हास्यमपराधं च मानिन· ॥१२॥ अभिमानधनस्य गत्वरैरभि स्थास्नु यशशिवीपतः। अचिरांशुविलाप्तचनला ननु लक्ष्मी- फलमानुपातिकम् ॥१३॥ चलित न हिरण्यरेतसं चयमारकन्दति भस्मनां जनः । अभिभूतिभयादसूनतः सुखमुन्झन्ति न धाम मानिनः ॥ १४॥ अभिमानवतो मनस्थिन प्रियमुचः पदमागमक्षनः । विनिपातनिवर्तनक्षम मतमालम्बनमात्मपीरूपम् ॥१५॥ असमापितकृत्यसम्पदा हविगं विनयेन तावता। प्रभन्न्यभिमानमालिना महामुत्तम्मायत विभूतयः ॥१६॥ अत्युखतिव्यसनिन शिरसोधुनर स्वस्येय चातकनिमु प्रणयं विधताम् । এসবি যদি মসঃ বিঃ ता. स्वरमीतमपुरा क नु नाम नापः॥१७nt c Bharavi. d. bhallata. b,sigha. चोर- ·ઉપર सुभाषितसुधानिधिः स्वल्पेऽप्यामिपवस्तुनि प्रपतितो नीचः करोत्यञ्जाल नाकाररपि चार्थितां कथयति प्राज्ञः स्वभावोन्नतः। श्वा तु प्रोपितपिण्डमप्यभिलपन् लालमुल्लासय. त्यालानापितकन्धरोऽपि च करी यत्नेन सम्भोज्यते ॥२८॥ पुण्ये मामे बने या महति सितपटच्छन्नपाली कपाली- मादायाम्नायगर्भ द्विजहुतहुतभुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् । द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधार्ती मानी प्राणी सनाथी न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येपु दीनः ॥ २९॥ । मानहीनपद्धतिः॥११८॥ जीव्यते धनहीनेन विकलाद्नेन जीव्यते । जीवितप्रियतां पश्य परिभूतोऽपि जीवति ॥१॥ शक्तिर्वंकल्यनम्रस्य निःसारत्वाद् बलीयसः । जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः॥२॥ मुनिरस्मि निरागसः कुतो मे भयमित्येप न भूतयेऽभिमान । परवृद्धिषु बद्धमत्सराणां किमिव हास्ति दुरात्मनामलड्डयम् ॥ ३॥ ॥ वीरपत्नीप्रलापपद्धतिः॥११९।। अतीय खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप। गतासुरपि यां गात्रैर्मा विहाय निषेयसे॥१॥ महास्वमः स्वमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः। त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवश गत ॥२॥ शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वरः। इह कस्मातसुत्पत्वं धरणीधूलिधूसरः॥३ इन्द्रियाणि पुरा जित्वा त्रैलोक्यं विजितं त्वया। स्मरद्भिरेव तद्वैरामिन्द्रियैरिव निर्जितः ॥४॥ e, Bhartrhan. f. Bhoja. g. Bhāravi.

·सुभाषितसुधानिधिः शूरायन प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता। शूरमायर्या हतां पश्य सद्यो मां विभवों कृताम् ॥ ५ ॥ उतिष्ठोतिध किं शेपे भाते परिभवे नवे। अब वै निर्भया लट्टा प्रविभाः सूर्यरश्मयः॥६॥ इना सट्टामयईन नानाप्रहरणाम्भसा। अस्मिनयभृये स्नातः कथं पन्या मया विना ॥७॥ अयं स रशनोत्की पानस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजपनस्पर्शी नीवीविस्वंसनः करः ॥८॥ येनैव बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन । हता गमिष्यामि समीपमस्य नमामृते राम रमेत वाली॥९॥ हृदये वसतीति मत्मियं यदयोचस्तमि कैतवम् । उपचारपद न चेदिदं त्यमनङ्गः कथमक्षता रति ॥१०॥ प्रेमापराधमणिपातकाले मत्पादभूपामणिकोटिलम। केशास्तव श्येननरिदानी क्लिश्यन्त एते क्षितिरेणुरुक्षा ॥११॥ चीर स्वया कौकुममहराग स्नेहादनादत्य विनितिन । आलिप्यते मात्रमिदं सरगिरमीभिरायोधनभूपरागः ॥ १॥ ग्यिधानि मुगनि घुम्वति भुजैर्भूयोऽपि चालिट्ते चारित्रवतदेवता भगवता फान्तेन मन्दोदरी। हा लम्बोदरकुम्भमौक्तिकमणिस्तोमर्मीकान्तया बा कथमन्तकस्य लभतो लड्वेन्द्र निद्वारस ॥१३॥ पयदानपद्धतिः ॥१२०॥ एकतः पतयः संयं सममयरदक्षिणाः। एकतो भयभीतस्य प्राणिनःशणाक्षणम् ॥१॥" पद्धा लिपुटं दनि याचन्तं शरणागतम् । नन्यादादास्यार्थमपि दाउं परन्तर ॥२॥ L.Rimiyana. !.xahdiss a lahisa samuccaya. ....

·१५४ सुभाषितसुधानिधिः आर्ती वा यदि वा त्रस्तः परेषां शरणागत:। अरिःप्राणान्परित्यज्य रक्षितव्य. कृतात्मना ॥३॥ विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षणे शरणागतः। आदाय सुकृतं तस्य सर्व गच्छेदरक्षितः ॥ ४ ॥ विभीषणो या सुयीयो यदि चा रावणः स्वयम् । ऑनयनं नरश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ॥५॥ अमित्रमपि चेचैन शरणैपिणमागतम् । व्यसने योऽनुगृह्णाति सबै पुरुप उच्यते॥६॥ श्रूयते च कपोतेन शः शरणमागतः। अचिंतश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसरभोज्यत ॥७॥ सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद व्रतं मम ॥ ८॥ नृमप्रभृतयो राजन् राजान शरणागताः । परिचार्य महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥९॥ संपामय यज्ञानां क्षीयते कालत' फलम् । भीताभयप्रदानस्य क्षय एव न विद्यते।।१०।। दत्तमिष्टं तपः सत्यं तीर्थसंवा श्रुत तथा। सर्वाण्यभयदानस्य कला नाहन्ति पीडशीम् ॥११॥ चतु सागरपर्यन्तां यो दद्यात्पृथिवीमिमाम् । अभयं यस्तु भूतेभ्यस्तयोरभयदोऽधिकः ॥१२॥ ॥ महत्पद्धतिः ॥ १२१ ] स पुमानर्थवज्जन्मा यस्य नाम्नि पुरस्कृते। नान्यामड्डुलिमभ्येति संख्यायामुद्यताडलिः॥१॥" k Mahābhārata 1 Valmiki-Rāmāyana, Yuddhakānda, 18 33. m. Bharava १.मा-S ·सुभाषितसुधानिधिः १५५ महद्भिद्धवरस्य विपत्तिरपि शोभते । दन्तमगोऽपि नागानां श्लाघ्यो गिरिविदारणे ॥२॥ अधमा धनमिच्छन्ति धनमानी हि मध्यमाः। उत्तमा मानमिच्छन्ति मानं हि महतां धनम् ॥३॥ स्थित्यतिकान्तिीसणि स्वच्छान्याकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीनां मनांसि च मनस्विनाम् ॥ ४॥ छायावन्ती गत-याला स्वारोहाः फलदायिनः। मार्गदुमा महान्तश्च परेपामेव मूतये ॥५॥ पयोमुचः परीतापं हरन्येते शरीरिणाम् । नन्यामलामी महता परदुखोपशान्तये ॥६॥ वादपि कठोराणि मृहनि कुसुमादपि। लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमईति ॥ ७॥" परिवर्तिनि संसारे मृतः को या न जायते। स जातो येन जातंन याति वंशः समुन्नतिम् ॥ ८॥ ब्राह्मणार्थ धनं दत्तं स्वदारे यौवनं गतम् । स्वामिकायें गठा प्राणा: अन्ते दृष्टोऽसि माधय ॥९॥ रघरेयोदय श्लाघ्यो नान्यपामुइयग्रहः । न तमांसि न तेजांसि यस्मिसम्युदिते सति ॥ १०॥ यो न फामान चाधान द्रोहादाभिवर्तते। अमितं वा सुमित्रं या स एवोत्तमपूरुषः ॥ १ ॥ सर्वावस्यास्वकार्पण्यमदर्प सति कारणे। उपकार सपनेऽपि महापुरुपलक्षणम् ।। १. यदि सन्ति गुणा पुंसां विकसन्येय ते स्वयम् । न हि कस्तारिफामा शपथेन निरायते ॥ १३॥' n. Pratápacakravarti o Bhirari p Vallabhadesa q Bhsadhurt. $ Mahabharata, Vallabhadeva r. Bhallata.

·सुभाषितसुधानिधिः ग्रासाद्गलितसिक्थस्य किं न्यूनं करिणी भवेत् । पिपीलिकापि तेनैव स्वं बिभर्ति कुटुम्बकम् ॥१४॥ किं कुलेन विशिष्टेन विपुलेन दुरात्मनाम् । किमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥१५॥ गुरुन् कुर्वन्ति ते वश्यानन्यर्था तैर्वसुन्धरा। येषां यशांसि शुभ्राणि हैपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥१६॥" पतति व्यसने देवाद दारुणे दारुणात्मनि। संवर्मयति वनेण धैर्येण महतां मन ॥१७॥" यत् सहशजनेषु याचा महतां नहि लाधवाय सुहृदर्थे । हरिरपि पाण्डुसुतेभ्यः स्वयमर्थी धार्तराष्ट्रेषु ॥१८॥ उपकृत्य भवन्ति दूरतः परत प्रत्युपकारशइया । इयमेव हि सत्त्वशलिनां मह्तां कापि कठोरचित्तता ॥१९॥ मदसितमुखैमृगाधिपः करिभिर्वर्तयति स्वयं हतै । लघयन खलु तेजसा जगन्न महानिच्छति भूतिमन्यतः ॥२०॥ किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनत. प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृति खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नति यया ॥ २१॥ स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरित वार्मनि यच्छता मनः। विधिहेतुरहेतुरागसां विनिपातोऽपि सम समुन्नतेः ॥२२॥ सावलेपमुपलिप्सिते परैरभ्युपैति विकृति रजस्यपि । अथितस्तु न महान समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् ॥२३॥ करोति योऽशेषजनातिरिक्तां सम्भावनामर्थवती फ्यिाभि । संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणीतं समुपैति संख्या ॥२४॥ विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदासि वाक्पटुना युधि विक्रम । यशात चाभिरतिर्व्यसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ २५ ॥" u Bharavi v Murari w. Bhoja 1 Bhāra vi y. Bharttban. १ यथा-S, ·सुभाषितसुधानिधिः २५७ प्रारभ्यत न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारम्य विनविहता विरमान्त मध्या। विनः पुन' पुनरपि प्रतिहन्यमाना पारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥२२॥ तत्तावदेव शशिन स्फुरितं गरीयो यावन्न तिग्मरुचिरम्बरमभ्युपैति। अभ्युद्गते सकलधामनिधी च तस्मि- निन्दीः 'सिताभ्रशकलस्य च को विशेपः ॥२७॥ लोकोत्तरं चरितर्मपयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं न हि निमित्तमुदात्ततायाम् । वातापितापनमुने. कलशात्प्रसूति- लीलाायितं पुनरमप्य समुद्रपानम् ॥ ८॥ पुंस' पुमान मलिनजापितलुब्धवृत्तिः दैन्यात प्रणाममपि य. शिरसा करोति . कोपाधिकरफुरितपूर्णितलोचनान्तं फान्ताजन किमनुनेप्यति कामुकेण ॥२९॥ प्रदान प्रच्छन्न गृहमुपगते सम्भ्रमविधिः प्रिय कृत्या मौनं सदास करानं चाप्युपकृते । अनुत्सेको लक्ष्म्या अनभिभवनीया परकथाः श्रुतेऽत्यन्तासक्ति पुरुपममिजातं कथयति ॥ ३०१० क्वचिद्र भूमी शायी कचिदपि च पर्यशयन' क्वचिच्छाकाहार क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः। कचिन कन्यामाली क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्थी कार्यार्थी न गणयति दुखं न घ मुम्बम् ॥३१॥ इत सपिति केशव कुलमितस्तदीयद्धिपा- मितोऽपिवारणाधिन भिखरिपरिण शरते। इतोऽपि बढवानल मा समस्तसपतके- रहो। वितनमर्जितं भरस घ सिन्धोर्यपुः ॥१०॥ + Mudraraksasa a Bhaflata + Sarisatikarthibhirani. c Dhartthani 'S, ·१५८ सुभाषितसुधानिधिः ॥ लघुपद्धतिः ॥ १२२॥ आबद्धकृत्रिमस्टायलितांसभित्ति- रारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्वा। मत्तेभकुम्भतटपाटगलम्पटस्य नादं करिप्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥१॥ ॥ कृतज्ञपद्धतिः ।। १२३ ॥ अयं स कालः सम्प्राप्तो धार्तराष्ट्रोपजीविनाम । निवेष्टव्यं मया तत्र प्राणानपरिरक्षता ॥१॥ स ब्रह्मचर्य चरति स सत्यं भाषते गिरम् । तस्य लोकद्वयं पाणी यः कृर्त नावमन्यते ॥ २॥ यो हि मिनेपु कालज्ञः सततं साधु वर्तते। तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनःपूर्वकारिणः ॥३॥ संस्मरन भर्तृपिण्डानां दूरविस्मृतबन्धनः । व्याघ्रमभ्येति कृपणः श्वापि श्वगाणिकरितः॥४॥ प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । सलिलममृतकल्पं दाराजावितान्तं न हि कृतमुपकारं साधयो विस्मरन्ति ॥५॥ 1॥ उदारपद्धतिः॥ १२४॥ अयं बन्धुः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥१॥ आकारमात्रविज्ञानसम्पादितमनोरथाः। धन्यास्ते ये न शृण्वन्ति दीनानां प्राणिनां गिरः ॥२॥ कर्णस्त्वचं शिविर्मासं जीव जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि किमदेय महात्मनाम् ॥ ३॥ d. Mahabharata. e. Rāmāyana. f. Itihāsasa muccaya. १ न स्मरन्ति-S- ·सुभाषितसुधानिधिः १५९. स्तुत्या प्रीते महादेवे वरं प्रार्थयते नरः। लज्जते तु महासत्वो मानमन्यत्र का कथा ॥ ४॥ किं चूत नूनकूप्माण्डफलानां के भवन्त्यमी। अङ्गुलीदर्शनादेव न जीवन्ति मनस्विनः ॥५॥ त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः । परस्परचियुक्ती तु वित्तत्यागी विडम्बना ॥६॥ भावृण्मेघस्य मालिन्ये दोपः को भूरिवर्पिणः । शारदाभ्रस्य शुभ्रायं वद कुत्रोपयुज्यते ॥७॥ स एकधुरो नृणां यः कश्चित् त्यागवारिणा । निमार्टि प्रार्थनापांसुधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ ८॥ प्रत्युपकुर्यन् वदपि न भवति पूर्वोपकारिणा तुल्यः । एकोऽनुकरोति कृतं निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः॥९॥ म्रियते याचमानो वै तमनुश्यिते ददत् । ददत सीवयत्येनमात्मानं च युधिधिर ॥१०॥ अधिहस्ते त्ययि न्यस्तं कियत् क्वणति कड़णम् । एतदेवाविहरतस्थमारावयति रोदसी ॥११॥ धनबाहुल्यमतुः कोऽपि निसंगण मुक्तकरः । भावृषि करयाम्वमुचः सम्पत्तिः किमधिकाम्बुनिधेः ॥१०॥ दुष्करं पत पुर्वन्ति सतोऽप्यस्त्यिजन्तिये। वयंचतान परियवतुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १३ ॥ मूखों हि न ददात्यर्थं नरो दारिद्रासादया। प्राज्ञी हि विसृजत्यस्तियय ननु शट्टया ॥१४॥ दातृत्वमेय संवग्यो गुणग्यो मामतेतराम् । ज्ञातृत्वसहितं तच्चत्स्वर्णरयव सौरभम् ॥ १५॥ माणिः शाणादिः समरविजयी हतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि मरिदायानपुरिना। h.Mahabharata. 1.''-M. F.Vrisa. i Bhoja ·सुभाषितसुधानिधिः कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालबनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिपु नराः ॥१६॥ अस्पृष्टान्यधनः कठोरवचनः जिह्मः परापकिया- गन्धाज्ञः परदारतो विगतह दोषश्रुतौ विश्रवाः। आत्माधीनमना मनस्थितिलकः तत्त्वं परं संविदा न स्तुत्यः स कथं भवेद भवसदुत्तारावतारः कृती॥१७॥ कि जातोऽसि चतुष्पये घनतरं छनोऽसि किं छायया छन्नश्चत्फलितोऽसि किं फलभरैराख्योऽसि कि सनतः । है सवृक्ष सहस्व सम्प्रति सखे शाखाशिखाकर्षण- क्षोभामोटनभञ्जनानि जनतः स्वैरेव दुश्चेष्टितैः॥१८॥ उपकर्तु स्थितं द्रव्यं यत्नस्तत्कालसम्भवः। किमस्ति तालवृन्तस्य मन्दमारुतसङ्ग्रहः ॥१९॥ । कृपणपद्धतिः ॥१२५॥ कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि परेभ्यो यः भयच्छति ॥१॥ शरणं किं प्रपन्नानि विषवत मारयन्ति किम् । न त्यजन्ते न गुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ॥२॥ अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा। तदिदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ ३॥" उभयो स्ति भोगेच्छा परार्थ धनसञ्चयः। कृपणोदारयोः पश्य तथापि महदन्तरम् ॥ ४॥" प्रणामा स्वागतं प्रश्नो हस्तानुकूलता। अप्रदानस्य चिह्नानि प्रभूना लुब्धचेतसाम् ॥ ५॥ त्याग भोगं च विना सत्तामात्रेण यदि धनिनः । वयमपि किमपि न धनिनस्तिप्रति नः काञ्चनो मेरुः ॥६॥ J. Bhattrhari. k. Bhartrhari, 1 Manasoilasa. m. Vallabhaera. n. Sakalavidyadhara. १ रत्नानि-S २ प्रणामस्वागत'-M.

·सुभाषितसुधानिधिः किंशुके किं शुकः कुर्यात् फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्युरुपजीविन ॥७॥ दानोपभोगवा या सुद्भिर्या न भुज्यते । पुंस. स्याद्यदि सा लक्ष्मीरलक्ष्मी कतमा भवेत् ॥८॥ मरी नास्त्येव सलिलं कृच्छाद्यदि च लम्यते। तत्कदुः स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ।। १॥" धनिनोप्यदानभोगा गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यत' पिपासामत समुद्रोऽपि मरुरेव ॥ १०॥ अभ्युपयुक्ता. सद्भिर्गतागतैरहरहः सनिविण्णा। कृपणजनसंनिक संप्राप्यार्या स्वपन्तीय ॥११॥ सञ्चितं स्तुपु नोपभुज्यते सञ्चितं गुणवतो न दीयते। ताकदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहेषु दृश्यते ॥१२॥ चन्दने विषधरान्सहामहे वस्तु सुन्दरमगृप्तिमत्कुतः। रक्षितु वद किमारमसौरमं सभिता खदिरकण्टकं त्वया ॥१३॥ बिनाप्ययवार स्पृशति बहुमानोन्नतपद समायुक्तोऽप्यय परिभवपदं याति कृपण ॥ स्वमायादुद्धतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां दुर्ति सही कि श्वा धृतफनझमालोऽपि लमते ॥१४॥ दृढतरनिवद्धमुटे कानिपण्णस्य सदनमलिनस्य। कृपणत्य कृपाणस्य च केवलमाकारती भेद ॥१५॥ विशालं शाल्मल्या नयनसुभग वीक्ष्य पुसुमं शुभस्यामाद्धि फलमपि भवेतादृशामिति । चिरतर स्थित्या फलमपि च काले परिणत प्रिपाक तलाऽन्त सपदि ममता सोप्यपद्दता ।।१६।' वन्मूल पुमायु गतमिदं न मगुप्यता क्षादीयांसमीप क्षण परमिन गावित युत प्राणितुम् । o Vallabhadesa. Bhallata q Sundarapandra. I Palatantra s Bhallata. t Bhallata. , कापसा-5, २. -SDhe F-11.

·१६२ सुभाषितसुधानिधिः तत् स्वस्त्यस्तु विवृद्धिमेहि महतीमद्यापि का नस्त्वरा कल्याणैः फलितोऽसि तालविज्ञपिन् ! पुत्रेषु पौत्रेषु वा ॥१७॥ अधव श्वः परस्वस्त्रिचतुरदिवसानन्तरं सायमह्नि प्रतापाहे पराहे क्षणमिव निवस प्रस्थितोऽभ्येहि भूयः। इत्थं रेकातिरेकादपिदितकपटप्रक्रियानाथजाता- नत्यर्थ व्यर्थयन्ति प्रतिदिवसमही राजधान्यां वदान्याः॥१८॥ लुब्धस्य लुब्धकस्येव मार्गे तु क्षेपकारिणः । सहसा रूपमलेन जायते हस्तलाघवम् ॥१९॥ प्रीति न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाकया भातः प्रत्युपकारकारणभयानाकृष्यते सेवया। मिय्या जल्पति वित्तमार्गणभयात्स्तुत्यापि न मीयते कीनाशो विभयव्ययव्यतिकरस्तवः कथं माणिति ॥ २० ॥ ॥ लक्ष्मीपशंसापद्धतिः ॥१२६॥ श्रीमद्गलात भभवति प्रागल्भ्यात् सम्प्रवर्धते। दाक्ष्यात स्वीकुरुते रूपं संयमात् प्रतितिष्ठति ॥१॥ या हि'माणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते। सा श्रीनीतिविदां वेश्म न वृथाप्यभिधावति ॥२॥ यमेवाभ्युपयाति श्रीरुपायपरितोषिता । निरुद्विग्ना हि तत्रास्ते न कंचग्रहदूपिता ॥३॥" स श्लाध्यः स गुणी धन्यः स कुलीन. स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्लान्तो यं त्वं देवि निरीक्षसे ।।४ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्ड विकारिए। परीक्ष्यकारिणं दान्तमत्यन्तं श्रीनिषेवते ॥ ५॥ धृतिः क्षमा दमः शौचं सन्तोपं प्रियवादिता। मित्रत्वं चानभिद्रोहः सौताः समिधः श्रियः ॥ ६॥ v. Visnupurana. t. Bhallata u Parcatantra. w. Mababhātata. १पि M. २ कदाचन - M, ·१६३ । सुभाषितसुधानिधिः गुणवद्भिः सह सङ्गमुच्चैः पदमाप्तुमुत्सुका लक्ष्मी । वीरकरवालयसतिर्धवमसिधाराव्रतं चरति॥७॥ ।लक्ष्मीनिन्दापद्धतिः ॥१२७॥ ऐश्वर्यतिमिरं चभुः पश्यन्नपि न पश्यति। पश्चाहिमलतां याति दारिद्यगुलिकाअनः ॥१॥ अस्यार्यमतिदातारं अतिशूरमतिव्रतम् । भाज्ञाभिमानिनं च श्रीभयान्नोपसर्पति ॥२॥ ने गुणेषु रमते निर्गुणं नावतिरति । उन्मत्ता गीरिवान्धा श्री. कचिंदवावतियते ॥३॥ सम्पदेपा जनस्यास्य व्यसनेन समन्विता। आशाराशीविपस्येव विषेण सह जायते | या गम्या. सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः। तासां किया दुखाय विपदामिव सम्पदाम् ॥५° नान्तरक्षा श्रियो जातु धियरासन भूयते । आसक्तास्तास्वमी मूढा यामला हि जन्तयः॥६॥ प्रक्षेप्तुमुधी लक्ष्मी भूयोऽपि चलते मनः। किन्तु प्रक्षिप्त एवायं पुनरायाति चन्द्रमा. 1७.. बरत्वं सहनादिन्दो कालकृटाय मूर्धना। माराया मदी लक्ष्म्या काटिन्य कीस्तुभात् परम् ॥८॥ न मृण्यन्ति न पश्यन्ति नापश्यन्ति हिताहितम् । न विदुः किं विचन्ते य श्रीविप्दता जना ॥९॥ पुष्णात्यधिकमूष्माण निस्ति व्यक्तगपिनाम् । करोति भवतविद्वेषं विषम श्रीकृती ज्यर C. Bharasti Kiuſani : Vallabhadesa. a Pratipcakravartun b Mahabharata d Murān e Kadambarikithžara. गी-M.

·१६४ सुभाषितसुधानिधिः चलितानेकपुरुषा सुबहूच्छ्रायकारिणी। श्री. पिशाचीव संरक्ष्या पणबन्धन नित्यशः॥११॥ काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् । करोति प्रणयं लभमस्तिस्याः स्त्रीत्वचापलम् ॥१२॥ सम्पदो हि मनुष्याणां गन्धर्वनगरोपमाः। दृश्यमानाःक्षणेनैव भवन्ति न भवन्ति च ॥१३॥ आलिङ्गिताः परैयान्ति प्रस्खलन्ति पदेष्वपि । अव्यक्तानि च भापन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥१४॥ उच्चैः पदमधितिमन लोकस्तत्त्वेषु मुह्यति प्रायः। विषममपि पश्यति समं पर्वतशिखराममारूढः॥१५॥ लक्ष्मी म परं पुंसामन्यथाभावकारणम् । घिरलास्ते विकाराय न येषां तत्परिग्रहः ॥१६॥ कमागतेति नैतस्यामायासः कोऽपि विद्यते। या हियपिता लक्ष्मीस्तत्रायेव न दृश्यते ॥१७॥ वातरोगाभिभूतेय भिन्नपादेव कण्टकैः। लक्ष्मीनिंधातुं शक्रोति न कृचिनियतं पदम् ॥१८॥ धूर्तप्रसारिताश्चैव विषयासक्तमानसाः। अकस्मात् प्रलयं यान्ति गीतरक्ता मृगा इव ॥१९॥ शौर्यमदो भुजमदो श्रीरूपमदो दर्पणादिदीच। काममदः स्त्रीदी विभवमदस्त्येव जात्यन्धः॥२०॥ श्रीविशृङ्खलखलाभिसारिका वमभिर्घनतमोमलीमसैः । शब्दमात्रमपि सोटुमक्षमा भूपणस्य गुणिनः समुत्थितम् ॥२१॥ विपुलददयैर्धन्यैः कैश्चिजगजनितं पुरा विधृतमपरर्दत्तं चान्यविजित्य तृणं यथा । इह हि भुवनान्यन्य धाराश्चतुर्दश भुश्ते कतिपयपुरस्थाम्य पुंसां क एप मदग्चरः ॥ २२ ॥ f. Pancatantra. 8. Mahabhārata. h. Vallabhadeva. i.Kadambarikathasara. JBhallata. h, Bharthari and also in SBhg.

·सुभाषितसुधानिधिः कस्मैचित् कपटाय कैटभरिपूर-पीठदार्यालयां देवि त्वामभिवाद्य कुप्यसि न चेत्तत्किश्चिदाचश्महे । यत्ते मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच्च ते नीचास्नीचतरोपसर्पणमपामेतत्किमाचार्यकम् ॥ २३ ॥ तीक्ष्णादुद्विजते मृदी परिभवत्रासान्न सन्तिमृते मूर्खान्दष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽप्यधिकं विभयुपहसत्येकान्तभीरूनपि श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ २४॥" तत्तादृक् फणिराजरजुकपणं संरूढपक्षच्छिदा घातारुन्तुदमप्यहो कथमयं मन्थाचल, सोढवान् । एतेनैव दुरात्मना जलनिधेरुत्थाप्य पापामिमां लक्ष्मीमीश्वर दुर्गतिव्यवद्दतिन्यस्तं जगनिर्मितम् ॥ २५ ॥ शूरं वैधन्यता विबुधमतिरुपा विद्ययोःपादिता मामत्याक्षीजनोऽयं क्वचिदिति सततं मुक्तहस्तं विहाय । कविं मूर्ख कदर्य यदि जगति जनं संश्रिता श्रीवराकी तत् किं सा गहणीया भवति भुवि सदा कस्य न स्वार्थ इष्टः ॥ ६ ॥ ॥ राजसेवापद्धतिः ।। १२८॥ वृत्तस्थं वृत्तसम्पनं कल्पवृक्षोपमं नृपम् । अधिगम्य गुणैर्युक्तं सेवेरननुजीविन ॥१॥ त्यागशीलः प्रभुः सेव्यस्यागशीलाप्रियंवदा। भियंवदाद्विशेषज्ञो विशेषज्ञात्क्षमाएरः॥२॥ आशीविषमिव उद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । यलेनोपचरमित्यं नारमरमीति मानवः॥३॥ चित्तक्षः पुरुते यत् तत्तत् सम्पचते गुणः। विभौचित्तमजानानः फलमारनेव सेवकः॥४ LSBhg. D. Mudririktas2 and in SBhg. 1. Kimandaka. o. Mahabhirata p. Vallabhadeva.

·सुभाषितसुधानिधिः आविसृष्टोऽपि सन् प्राज्ञः स्ववर्गण समं व्रजेत् । प्रविशेदप्यनाहूतस्वन्यथा भर्तुराज्ञया ॥५॥ न नर्मसचिवैः सार्ध किश्चिदप्यमियं वदेत् । ते हि मर्मण्यपि प्रन्ति प्रहासेनैव संसदि ॥६॥ कोऽत्रेत्यहामति यात्सम्यगादेशयेति च । आज्ञामवितथा कुर्याद्यथाशक्ति महीपतेः ।।७।। नैव लामादपमियान्न व्यथेच्च विमानितः। समः पूर्णतुलेव स्याघो राजवसतिं वसेत् ॥८॥ गच्छन्नपि परां मूर्ति भूमिपालनियोजितः । जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ ९॥ यन्मिथो भापितं राज्ञो न कस्मैचित् प्रकाशयेत् । ये चासूरन्ति राजानः परुपं न वदेच्च तम् ॥१०॥ उच्चमानोऽवलम्बेत परकर्मणि मूकताम् । स्वकर्मणि तु माधुर्य स्थैर्य बाधिर्यसौधयम् ॥११॥ आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडा शस्त्राहिपावकः। कोशलेनातिमहता विनतः सानुरुध्यते ॥ १२ ॥ परार्थ देशकालज्ञो देशकाले च साधयेत् । स्वार्थ च स्वार्थकुशलः कुशलेनासकारिणा ॥१३॥ अत्यायासेन नात्मानं धुर्यादतिसमुच्छिटतम् । पातो यथा हि दुखाय नारायः सुखकृत तया ॥ १४॥ निधूतो व्यवधूतोऽपि यो राक्षा द्वारि तिप्रति । सबै राजश्रियं भुके नाभिमानी कदाचन ॥ १५ ॥ मानापमानावुत्सृज्य यो हपद्वारि तिति । सोचिरणव कालेन शरण मा तिति ॥ १६ ॥ 1 Mahābhārata. q.Karivallabha. r.Kimandaka. t. Danda niti UMahabharata. • Sबिलवितम् । -SBhg. . 'मि-S.

·६७ सुभाषितसुधानिधिः अहीनकालं राजार्थ स्वार्य प्रियहितैः सह । परार्थ देशकालज्ञो वदेद्धर्मार्थसहितम् ॥ १७ ॥ नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसन् । नाचरेदहिते नैनं मूलच्छेदकरं हि तत् ॥१८॥ विपश्चिदपि चित्तज्ञो वालिशोऽपि हि भाववित् । अतिप्रियोऽपि द्वेप्योऽपि यात्याशु विपरीतताम् ॥ १९ ॥ मिथः कयनमन्येन केवलो द्वन्द्ववादिताम् । यस्त्रादि राज्ञ सदृशं राजलीला च वर्जयेत् ॥२०॥ न यायान चिरं तिन् क्लेशस्थानावरोधयोः। विवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुबहून्यपि ।। २१ ।। औरसानपि पुत्रांश्च त्यजन्त्यहितकारिणः । समान्यरिगृहन्ति जनानपि नराधिपः ॥ २२ ॥ देवतेय हि सर्वार्यान्पुर्यादाक्षा प्रसादितः। वैश्वानर श्व उद्धः समूलमपि निदेहेत् ॥२३॥ अप्येव दहनं स्पृहा बने तियन्ति पादपाः । राजदोपपरामृप्तान तिष्ठन्त्यपराधिनः ॥ २४ ॥ एकमेव दहत्यशिनर दुरुपसार्पणम् । कुल दहति राजाग्नि सपशुव्यसमयम् ॥ २५ ॥ धर्मार्थसहित वास्यं प्रियं धा यदि चाऽप्रियम् ! अपृष्टी न पुमान् हयाद्यदीच्छेन परामयम् ॥२६॥ शिरोरुएसधर्माणी नरा राजकुलाश्रयाः। पतिता: परिभूयन्ते संधियन्ते पदे स्थिताः ॥२७॥ आकाररिद्वितर्गत्या घेण्या भाषणेन च । नेप्रयविकाराम्या ज्ञायतेन्तर्गत मनः ॥२८॥ बहिसतास्तु मगाः मेक्षिनशास्तु कोसला। अधाश्ता' सापावाला सर्वोक्ता दक्षिणापथाः ॥२९॥ v Rimisana. #. Makābhārata. Vallabbadere. H.Manu8.32 ·सभापित स्पानिधिः उचैः प्रकथनं हासः प्ठीयनं कुत्सनं तथा। जुम्मणं गात्रमद्गश्च पर्वस्फोदं च वर्जयेत् ।। ३० ॥ अप्रातकालं वचनं धृहस्पतिरपि हयन् । लमते बुध्यवहानादवज्ञानं च केवलम् ॥३१॥ वापसंयमो हि नृपतेः सुदुष्करतमो मतः। अर्थवरच विचित्रं च न शवयं धतु भापितुम् ॥३२॥ तुष्टे सपि मध्यस्थे स्वामिनि त्रिविधा गुणाः। दोपा गुणा गुणा द्रोपा दोपादोपा गुणागुणाः ॥३३॥ यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि यं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमेव वशं नयेत् ।। ३४॥ सेवामलध्वी नच दीर्घदीर्घा न चाङ्कलना न च दूरसंस्थः। कुर्वीत भर्तुचलनो हि तेषां श्लिष्टोऽगदाही विफलो विकृष्टः॥३५॥ विमाननं दुश्चरितानुकीर्तनं कथाप्रसङ्गे बचनेप्वनादरः। न दृष्टिदानं कृतपूर्वनाशी विरक्तभावस्य नृपस्य लक्षणम् ॥ ३६॥ लुब्धे भूभाजे लोभभूः स तु सदा चारे सदाचारवान पापे पापरतिर्गुणी गुणवति क्लीवे परं कातरः । दाता दातरि दुर्जने खलतरः शूरे रणोत्साहवान दर्पान्धे मदमूढ एव भवति क्षमापालतुल्यो जनः ॥ ३७॥ * द्वारे बद्धमुपेक्षते कयमपि प्राप्तं पुरो नेक्षते विज्ञप्ती गंजमीलनानि कुरुते गृह्णाति वाक्ये छलान् । निर्यात तु कराति दोपगणनां स्वल्पापराधे यमः स स्वामी यदि सेव्यते मरुतले किं नः पिशाचैः कृतम् ॥ ३८ ॥ ॥राजसेवानिन्दापद्धतिः ॥१२९॥ अपराशुषदासीन गुण्यन्यालित सुधार न त्वेवानात्मसम्पन्नावृत्तिमीहेत पण्डितः॥१॥ * From Sahgraha only. z, Mahābhārata. a. Kamandaka (SBhg.) १. गृह-S..

·१६९ सुभाषितसुधानिधिः- सेवादुम्खामिभूतस्य याचा दुःखाय भूयसे। दीपाध्यपरिखिन्नस्य शैलारूढिरिवाम्भसः ॥ २ ॥ सेवा श्ववृत्तिर्यरुक्ता तैन सम्यगुवाहता। स्वच्छन्दचारी कुत्र श्वा विक्रीतामुक सेवकः ॥ ३॥ सेवादुरामयः पुंसां मरणं फलतुच्छता। नरकः सक्रियाहानिर्नीचसाम्यं तु याचना ॥ ४॥ नृपेणास्यमाणस्य यद्यं हदि तिति । न सत् तिमति शिष्टानां बने मूलफलाशिनाम् ॥५॥ रत्नगर्भितमप्यन्तर्मा गाः स्त्रीभिः समाकुलम् । जात राजभुजङ्गानां वल्मीकमिव मन्दिरम् ॥६॥ स्त्रीपु कुर्वन्ति विश्वास कीडन्ति फणिभिः समम् । राजानमपि सेयन्ते अहो साहसिका नराः॥७॥ प्रमूर्त धनमालोक्य यो राज्ञां द्वारि तिष्ठति । स पद्धः सनिकाश्वेच न शुष्यति न पुप्यति ॥ ८॥ चलेषु स्वामिचित्तेषु सुलभे पिशुने जने। यदि जीवन्त्यही चित्र क्षणमप्युपजीविनः ॥९॥ द्वयं जहाति सेवकः सुखं च मानमेव च। यदर्यमर्थमारते तदेव तस्य हीयते ॥ १० ॥ अतिपरिचयादवका सन्ततगमनाइनादरो भवति । मलये भिल्हपुरभी चन्दनतकामिन्धनं कुरुते ॥११॥ प्रविशन्ति शङ्कमाना राजगृहं प्रायशी भृत्याः। तत्क्षणमपि निताना. कृतदीपा व विनापि दोषेण ॥१२॥ मणमत्युततिहताजावितातोपिमुशति माणान् । उसीयति सावतो. को मूह सेवकाइन्यः । b. Hanbhasta. c. Vallabhadeva. d. Behitkathi, C.SDag. E. Palicatantra. g. Sundarapinsra राडमिन्टन-5.

·२७ सुभाषितसुधानिधिः आराध्यमानो नृपतिःप्रयत्नात् आराध्यते नाम किमत्र चित्रम् । अयं त्वपूर्वः प्रतिभाविशेषो यसेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ १४ ॥ वयमचतुराः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुखं सुकृतचरितैर्भर्तुश्चेतो न वञ्चयितुं क्षमाः। प्रियमपि यचो मिथ्या वक्तुं जनेन तु शिक्षिता क इव हि गुणो योऽस्मान् कुन्निरेश्वरवल्लभान् ॥१५॥ अलक्ष्मनि क्षीणा क्षणमपिन दैन्यं व्यपगतं न वा भोगा भुक्ताः शममपि गता नातिरतुला। न बन्धूनामाशा भवति सकलं सम्प्रति यत- स्तदप्येष श्लोकै कृपणमबुधः स्तोति सुकविः ॥१६॥ मुग्धो मौनी मधुरवचनो वन्दितुल्यः प्रभूणां कृत्याकृत्यप्रवचनपरः स्यानरो दुर्विदग्धः । मन्दप्रेमा विरलगमनो नित्यसेवी विमान्यः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः १७॥ अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तितं स्थलेटजमवरोपितं सुचिरमपरे वर्षितम् । श्वपुच्छमधनामितं दधिरकर्णजापः कृतः कृतान्धमुखमण्डना यवुधी जनः सेवितः ॥१८॥ भेतव्य नृपतस्ततः सचिवतः राज्ञस्ततो यल्लभा- दन्येभ्यश्च भवन्ति येऽस्य भवने लब्धमसादा विटा। दैन्यादुन्मुखदर्शनापलपनैः पिण्डार्थमायस्यतः सेवा लाघयकारिणी कृतधियः स्थाने श्ववृत्ति वितु॥१९॥ नचिन्नौ चरणी नवा निगलितो नैवोद्भुते चक्षुपी जिता दुर्बपतिस्तुति-यसनिनी नैव त्वया दारिता। गच्छामस्तव भद्रमस्तु सकलान्यङ्गानि हीनानि मे लोभो यवृपमन्दिरेषु वसतामकैनिजेनिगमः । २०॥ h. SBhg. i. Bhattrhari. j. Mudriraksasa (SBhg. ).

·१७ सुभाषितसुधानिधिः ॥धारियनिन्दापद्धतिः॥१३०॥ द्विपन्तमनुवर्तन्ते स्तुवन्ति कृपणं च यत् । तदुर्भरकृतनस्य जठरस्य विजृम्भणम् ॥१॥ आगमादेय नरकाः श्रूयन्ते रोरवादयः । विषयित्वं दरिद्राणां प्रत्यक्ष नरकं विदुः॥२॥ अहिरण्यमदासीकमल्पालाद्यमगोरसम् । गृहं कृपणवृत्तीनां नरकस्यापरो विधिः ॥३॥ किन खादयते खायं किं न वाचयते वचः। किं न कारयते कार्यमहो सर्वेकपा क्षुधा॥४ दरिद्रस्य परामूर्तिर्याचा न द्रविणाल्पता। जरद्वधन. शम्भुस्तथापि परमेश्वरः ॥५॥ भ्रमन्तो देहि देहीति भिक्षा प्रति विनिर्गताः। अपदानस्य माहात्म्य कथयन्ति स्वमूर्तिमि ॥ ६॥ किमकारिन कार्पण्यं किमकारिन भाषितम् । अस्य दग्धोदरस्यायें किमकारिन नाटकम् ॥७॥ घरं हि नरके वासो न सुविहिते रहे। नरकाव क्षीयते पापं कुगृहाइभिवर्धत ॥८॥ धनानि दहतो बढे सगा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौददम् ॥९॥ भिक्षयन्ति न याचते देहीति कृपणा जनाः। अदत्या माशो माभूईत्या त्यसो भव ॥१०॥ धर्मार्थकामहीनस्य परकीयालमोजिन । काकस्येय दरिद्रस्य दीर्घमायुरनयंफम् ॥११॥ शून्यमपुत्रस्य गृह सदिशून्यो यस्य नास्ति सन्मित्रम् । मूर्णस्य हाः शन्याः सर्व शून्यं दरिदस्य ॥१॥ h. Vallabhadeva. 1Pratiparudram. Dhoys. n Sodraka.

·१७२. सुभाषितसुधानिधिः अम्बा कुप्यति न मया न स्लुपया साम्बया न मया । अहमपि न तया न तया वद राजन् कस्य दोषोऽयम् ॥ १३ ॥ एको हि दोयो गुणसन्निपाते निमजतीन्दोरिव यो बभापे। तेनापि भूनं कविना न दृष्टं दारिद्यमेकं गुणराशिहारी॥१४॥ विश्वासं न करोति कश्चिद्धने नाभापते सादरः सम्प्राप्त गृहमुत्सदेपु धनिना सायज्ञमालोक्यते। दूरादेव महाजनः परिहरत्यभ्यर्थनाशङ्कया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं कप्प महापातकम् ॥ १५ ॥ गृभाः मयान्त्येव शवं दग्धाङ्गारिकास्तरम् । न तु दारिद्यसंस्पृष्टं कश्चित स्पृशति पूरुषम् ॥१६॥ शीतलैर्दीनिश्च निरुच्छासमुखैः शकैः । दरिद्रस्तावदुनिद्रः सोच्छ्वासः स्पर्धते कथम् ॥ १७ ।। तृणालघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचकः। वायुना किं न नीतोऽसी मामयं प्रार्थयेदिति ॥ १८ ॥ वासथर्मविभूपर्ण रायशिरो भरमागराग' सदा गौरेकः स च लाइलेश्वकुशलः सम्पत्तिरेतायती। ईशस्येत्ययमत्य याति जलधि रत्नाकरं जाह्नवी कष्ट निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते॥१९॥ | आशापद्धतिः।। १३१ ।। आशाखनिरगाधेय दुप्पूरा केन पूर्यते। सौ महद्भिरपि क्षिप्तः पूरकरेव खन्यते॥१॥ अणुमात्रं मनरतस्मिनाशा नाम लतोत्थिता । यस्या नालमुपनाय भुवनानि चतुर्दशा ॥२॥ 0. Srhgaraprakisa. P. Vallabhadeva. (SBhg-तृष्णानि-). १.या-M.

·सुभाषितसुधानिधि आशा नाम मनुष्याणा काचिदाश्चर्यशृङ्गला। यया बद्धा प्रधावन्ति मुक्तास्तियन्ति कुत्रचित् ॥ ३ ॥ आशाया दासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषा तेपा दासायते लोक ॥ur आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णाताडाकुला रागमाहवती वितकाविहगा धर्यहमध्वसिनी। मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोनुगचिन्तातटी तस्या पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वरा ॥५॥ हते भीष्मे हते द्रोणे कर्णेच निधन गते। आशा बलवती राजन् शल्यो जेप्यति पाण्डवान् ॥६ आशापिशाचिकाविष्ट पुरती यस्य कस्याचिन् । चन्दते निन्दति स्तौति रादिति प्रहसत्यापि ॥७॥ एहि गच्छ पतान्ति चद मीन समाचर। पवमाशायट्यस्तै मीडन्ति धनिनायिभि ॥ ८ ॥ सलारापा सोडा कथमपि तदाराधनतया निगृहान्तर्वाप्प हसितमपि शुन्यन मनसा । कृतचित्तस्तम्भ प्रतितिधियामलिपि विमाशे मघाश किमु परमिता नर्तयारी माम् ॥९॥ निरानन्दा दारा ध्यसनविमुखा बान्धवजना जीभृत मित्र धनपिरहीर्ण परिजन । असन्तुष्ट चत पुलिसकठिन जीवितमिद विधि-मारम्भस्तदपि च मना बाग्छति सुगम् ॥१०॥ ॥ तृष्णापद्धतिः ॥ १३२॥ सृष्ण त्वमास रामान्या निपु स्थानेषु रंज्यसि । च्याधियनपत्यपु जरापरिणत च ॥ a Dharshan SBhg s Bhaztrhati t Mahabharatas u Behackatha Bhartthani Mahabharata १५-S. - -- Dhiagyaloka.

·१४ सुभाषितसुधानिधिः माने नेच्छति वारयत्युपशमे मामालिखन्त्यां ह्रियां स्वातन्त्र्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्य गते तृष्णे त्वामनुबध्नता फलमियत्याप्त जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्पृष्टं न समन्यते॥२॥" जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णका तरुणायते ॥३॥ व्याधीनामाकरस्तोयं पापानामाकरः स्त्रियः। दुःखानामाफरः क्रोधः तृष्णा परिभवाकरः॥४॥" यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्यं व्याधिभिःक्षतम् । जीवितं मृत्युरत्येति तृष्णैका निरुपद्रवा ॥५॥ मनोरथरथारूढं युक्तमिन्द्रियवाजिभिः । भ्राम्यते हि जगत सर्व तृष्णासारथिचोदितम् ॥६॥ नास्त्यन्या तृष्णया काचित्समा स्त्री विषमा क्वचित् । या माणानपि मुष्णाति तथापि भवति मिया ॥७॥ तृष्णे लोकत्रयस्यास्य निर्वेदपरिपन्थिनी। थैरवं निर्माल्यवत् त्यक्ता तेऽत्यन्तं सुखिनो नराः ॥८॥ आसन्नान पुरतो भोगान् दर्शयित्वा पुरः पुरः। छागो हरितमुश्चेव दूरं नीतोऽस्मि तृष्णया ॥९॥ आशागतः प्रतिप्राणि यस्मिन् विश्वमणपमम् । कस्य किं कियदायाति वृथा सा विषयैपिता ॥१०॥ आशाखनिरगाधेयमधाकृतजगत्त्रया। उद्धृत्यादृत्य तत्रस्थानहो सद्भिः समीकृता ॥११॥ गिरिमहानिगररधिः महानन्धेर्नभी महत् । नमसोऽपि महद्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी ॥१२॥ तृष्णे कष्टेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा कोष का कथा। त्रैलोक्यव्यापि यहपं यत्त्वया वामनीकृतम् ॥ १३॥ y. Bhallata. :. Bhartrhari. a. Prataparudra. b. Parcatantra. c. Vallabhadeva. d. Vallabhadera. e. Bhojaraja. १.तोय'-S.

·१७५. सुभाषितसुधानिधिः उत्खातं निधिसइया क्षितितलं ध्माता गिरेर्धातको निस्तीर्णः सरितां पतिपतयो यत्नेन सन्तोपिताः। मन्वाराधनतत्परेण मनसा नीता. श्मशाने निशाः प्रातः काणवराटकोऽपि न मया तृष्णे सकामा भव ॥१॥ उन्नत्यै नमति प्रभु प्रभुगृहं द्रष्टुं वहिस्तिष्ठति स्वद्रव्यव्ययमातनोति हतधीरगामिवित्ताशया। प्राणान्प्राणितमेव मुञ्चति रणे क्लिभाति भोगच्छया सर्व तद्विपरीतमेव कुरुते तृष्णाधव सेवक ॥१५॥ भ्रान्त देशमनकदुर्गविषम मातं न किश्चित्फलं त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला। भुक्तं मानविवर्जितं परगृहस्वागइया काकव- नृष्णे जृम्भसि पापकर्मनिरते नाद्यापि सन्तुप्यसि ॥१६॥" ॥ याश्चापद्धतिः ॥ १३२॥ अदृष्टीसमद्स्य युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो वत महत्कार चष्मानपि याचते ॥१॥ मरणानापरं दुखमस्तीत्युक्तं मर्षिभि । कुतः परगृहद्वारे न क्षण तैरवस्थितम् ॥२॥ गौरवं किं नु मृतके जानेऽहं तर कारणम् । लाघवस्यार्थिता मूलं सा मृतस्य न विद्यते ॥ ३॥ सहशात् पुरुपं सद्य पातयन्तीमधस्तराम् । कथयन्ति कार्य प्राशा याना लाघयकारिणीम् ॥४॥ अरन्यानि भूतानि सृजत्येय प्रजापति । अद्यापि न सनत्येकं योथिनं नायमन्यते ॥ ५॥ कण्ठगद्दता स्वैसी मुरववर्ययेप। नियमाणस्य लिदानि यानि तान्यप याव; }} Ef f Bhartthan i Bloja । & Govindabbasſa Vallabhadeia 1. Bhartthari.

·१७६ सुभाषितसुधानिधिः तापद्यशस्वी मेधावी प्राज्ञः शूरः कुलोद्भयः । पुमानित्युच्यते तावत् यावन्मानान्न हीयते ॥७॥ तृणालघुतरस्तुलः तुलादपि च याचकः। वायुना किं न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति ॥ ८॥ विद्वत्ता समरे शौर्यमाभिजात्यं सुशीलताम् । खिलीकरोति याश्चैका दुःशीलेवागना कुलम् ॥९॥ अन्तःसारोऽपि निर्याति नूनमर्थितया सह । अन्यथा तदवस्थस्य महिमा केन 'देहिनाम् ॥१०॥ मया निवार्यमाणोऽपि भजते प्रार्थनामयम्। इति लजितया मन्ये लज्जयार्थी निराकृतः॥११॥ सेयेय मानमखिल ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् । अच्युतकथेव दुरितं गुणशतमर्थिता हरति ॥१२॥ रोगी चिरप्रयासी परानभाजी परावसथशायी। यजीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽपि विश्रामः ॥१३॥m याचना हि पुरुषस्य महत्त्वं नाशयत्यखिलमेव तथाहि । सद्य एव भगवानपि विष्णुमिनो भवति याचितुमिच्छन् ॥१४॥ ॥ संसर्गगुणपद्धतिः॥१३३॥ त्यज्यते यदि दोपेण गुणेन परिगृह्यते। सर्वसाधारणार्थोऽयमाश्रयस्य कुतः फलम् ॥१॥ गुणः स शर्वकल्पोऽपि सीदत्येव निराश्रयः। अनर्घमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ॥२॥ समाश्रयबलादेव गरुडं यान्तमध्वनि। पिनाकपाणिपाणिस्थः कुशलं पृथ्वानहिः ॥३॥ गुणवत्सु गुणाल्पोऽपि याति विस्तीर्णतां हरः। पतितः स्वादुविमले तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥४॥ k. Vikramaditya 1. Sundarapandya. m. Padcatantr n, Vallabhadeva. o. Rāmāyana. p. Vallabha. १. गच्छति-M.

·सुभापितसुधानिधि. १७७ विद्भिरभिसम्बन्धादधमो भाजनं भवेत् । पापाणोऽपि मणिस्पन्जिायते भूपण परम् ॥५॥ प्रसिद्धिहेतुर्भावाना प्राय श्रेऽपरिग्रह । सहस्र जलधौ शता पाञ्चजन्यस्तु विश्रुत ॥६॥ गुणवजनससर्गावाति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पमालानुपनेण सूत्र शिरसि धार्यत ॥७॥ प्रबलतरतरहे रमु सारितोऽपि प्रथयति तय कीर्ति दक्षिणावर्तशत । परिकलय पयोधे पद्मनाभायोग्य- रतब निकटनिपण्ण भुरके श्लाघ्यता का ॥८॥ महानुभावसमग कस्य नोन्नतिकारणम् । इन्दो शिरशिरसगाव कलापिधमिनन्द्यते।। सम्पर्कण सता प्राय पानता यात्यसलपि । रथ्यातोयमपि शस्य गदा याति पवित्रताम् ॥१०॥ गुण कृशापि प्रथरे पृथुरप्यपचीयते। माप्य साधुरपली चन्द्र पक्षाविव सितासिती ॥११॥ अतिमात्रभासुरत्व पुष्यति भाना परिग्रहादनल'। अधिगच्छति मटिमान चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीत ॥१॥ रयाता नराधिपतय करिसश्रयेण राजाश्रयण च गता करय प्रसिद्धिम्। रक्षा समास्तम क्व परमोपकारी राझा नचाम्ति कचिना सा सहाय ॥१३॥ पासवपरिसठिणए विगुणपरिणा करेइ कि विटणी। जन अद्धरस वरं वा एरियलिआ णिप्पल चेम्॥१४॥ एसा सरी पिणा सराण सात पिणा ण सहि। अग्गोण्णाय अए ए अपाणयर भन्दि ।। १५॥ Abhinava gupta r Prataparudra $hidambart kathisira t.ki.11341 u Gathakosa 14.-5, ·१७८ सुभाषितसुधानिधिः ॥ संसर्गदोपपद्धतिः ॥१३४॥ असतसम्पर्कदोपेण सजनोऽपि विगीते। मार्गस्तिमिरसम्पर्कात् समोऽपि विषमायते ॥१॥ महानप्यल्पतां याति निर्गुण गुणवानपि । आधाराधेयभावाच्च गजेन्द्र इव दर्पणे ।। २ ।। असज्जनेन संसर्गादनय यान्ति साधयः । मधुरं शीतलं तोयं पावकं प्राप्य निर्गुणम् ॥३॥ तिलाश्चम्पकसंश्लेषात् प्राप्नुवन्त्यधियासनाम् । रसोनभक्षास्तद्गन्धाः सर्वे सांसर्गिका गुणाः॥४॥ अपां प्रवाहो गाडोऽपि समुद्रं प्राप्य तदसः। भवत्यवश्यं तद्विद्वानाश्रयेदशुभाः स्वयम् ॥ ५॥ संप्रयस्याभिसम्बन्धाद्गुणयानपि चूप्यते। रात्री वल्मीकसम्बन्धाद्रज्जुः सर्पयते क्लि ॥६॥" असन्त्यागात् पापकृतामपापां- स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मित्रमावात् । शुकणार्द्र दह्यते मित्रभावात् तस्मात् पापैः सह सन्धि न कुर्यात् ॥७॥ यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव। चासो यथा रागवशं पयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥८॥ अहं मुनीनां वचनं शृणोमि गवाशनानां स वचः श्रुणोति । प्रत्यक्षमेतद् भवतापि दृष्टं संसर्गजा दोपगुणा भवन्ति ॥९॥" क्वचिदपि वस्तुविशपे दोषोऽपि गुणेन तुल्यतां याति। मण्डनमेव हि खण्डनमधरतले भवति रमणीनाम् ॥१०॥ v. Kamandaka. W. Pratiparudra 3.Mahabharat १अथ-M.

·सुभाषितसुधानिधिः १७९ । सामान्यपद्धतिः ।।१३५॥ अनुगन्तुं सतां धर्म यदि कृत्स्नं न शक्यते। स्वल्पमप्यनुगन्तव्य मार्गस्थो नायसीदति ॥१॥ यदशक्यं न तदच्छश्यं यच्छक्य शक्यमेव तत् । नोदके शकट याति न नौवी गच्छति स्थले ॥२॥ द्वायम्भसि बिनिक्षेप्यो गाढं बद्धा गले शिलाम् । धाननं चाप्यदातारं दरिद चातपस्विनम् ॥३॥ धनमरतीति वाणिज्य किश्चिदरतीति कर्षणम्। सवां न किश्चिदरतीति नामस्मीति साहसम् ॥ ४॥ नोदन्वानार्थतामेति न चाम्भोभिन पूर्यते। आत्मा तु पात्रता नेय. पात्रमायान्ति सम्पद ॥५॥ राजानं चय संपच ब्राह्मण च चशृतम् । नावमन्येत वै भूष्णु. कृशानपि कदाचन ॥६॥ ते धन्या ये न पश्यन्ति देशभर कुलक्षयम् । परहस्तगतान्दारान्मित्र च व्यसनातुरम् ॥ ७॥ असिधारास्मान्ता चरमेकापि काकिणी । न परभ्रविनिर्दिया सागरान्तापि मेदिनी ॥८॥ परदारा न गन्त-या सर्ववर्णपु करिचित् । नहीशमनायुप्यं यदन्यस्खीनियणम् ॥९॥ प्रज्ञया मानस दुख हल्याच्छारिमीपर्ध । एतद्विज्ञानसामर्थ्य न वाले समतामियात् ॥१०॥ दुख दुखाधिकान्पश्येत्सरे पश्यत्सुशिधिमान् । आत्मानं शोकाम्यां शम्यामिव नापयेत् ।।१॥ समा यान प्रयत्या वस्तये या ममत्रसम् । अनुवन्धिययन्यापि नरो भाति किल्मिपी॥१॥ 7.Tantropikhrina. : Vijitinenara.

·peo सुभाषितसुधानिधि परनिन्दासु पाण्डित्य स्वेषु कार्येष्वनुधम । प्रद्रेपश्च गुणक्षेप पन्थाना ह्यापदा त्रय ॥१३॥ ये तु निमा सुनियता सत्याचारपरायणा । धन्य पन्थानमारूढानेपा वृत्त समाचरेत् ॥१४॥ शक्त्या व दान सतत तितिक्षा दम आर्जवम् । यथाई प्रतिपूजा च शास्त्रमेतदनाकुलम् ।।१५।। यच्उक्त्या अप्युपेक्षन्ने कदाचिदपकारिणम् । समूलकाप कपितुमुपाया नेव मूढता ॥ १६॥ आयुप क्षण एकोऽपि न लभ्य रचर्णकोटिमि । स वृथा नीयते यन प्रमाद सुमहानयम् ॥ १७ ॥ महानहमिति न्यूना महासत्त्व न चालयत् । निप्पिनष्टि गज चापि पाणिना किं न कसरी॥१८॥ अप्युन्मत्तात्मलपती बालाच परिसर्पत । सर्वत सारमाइयादरमभ्य इव काञ्चनम् ॥१९॥ दैवयोगाहुपात्ता हि प्रज्ञाहीनस्य सम्पद । अकस्मादेव नश्यन्ति खलानामिव सङ्गतम् ॥ २०॥ अनादरमृता सवा दाम्पत्य प्रेमवर्जितम्। मैत्री च हेतुसापेक्षा चेतना नाधिकुवत ।। २१ ॥ न्यायार्जितस्य वित्तस्य बोद्धव्यो द्वावतिकमी। अपाने प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ।। २२ ।। अहत च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोचालीकनिबन्ध समानि ब्रह्महत्यया ॥२३॥ आत्मान नावमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभि । आमृत्यो श्रियमन्विच्डेलेना मन्येत दुर्लभाम् ॥२॥ य प्रशासन्ति गणिकाय प्रशासन्नि गायका । य प्रशसन्ति कितवारतमा पुरुषाधमम् ।। २५ ।। a Vallabhadeva b Mahabharata c Vallabhadeva d Mamnata e Manu FManu पता-5, ·१८१ सुभापितसुधानिधिः अभियुक्त वलवता दुर्वलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥२६॥ अपहत्य परस्यायं यः परेभ्यः प्रयच्छति। स दाता नरकं याति यस्यार्थरतस्य तत्फलम् ॥२७॥ पूर्व वयसि यः शान्तः स शान्तः इति मे मतिः। धातुपु क्षीयमाणे शमः कस्य न जायते ॥२८॥ क्षत्रिये सङ्गतिनास्ति न प्रीतिर्न च सौहदम् । कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः सन्त्यजन्ति च ॥ २९॥ सर्वेषामेव शोचानामर्थशुद्धिर्विशिष्यते। योऽर्थ शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥३०॥ कृतस्य करणं नास्ति प्रागेवात' परीश्यताम् । अविचिन्त्य कृतं सर्व पश्चात्तापाय कल्पते ॥ ३१ ॥ मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च । द्विपतां सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ३०." यस्य पुनो वशे भर्नुर्भार्या उन्दोऽनुपतिनी। विभवे सति सन्तोपः स्वर्गरतरय इहव हि। ३३ ॥ मायक्षे गुग्य' स्तुत्या. पराक्षे मित्रवान्धवाः . कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्रा नैव मृता. खियः ॥ ३४॥ वयसः कर्मणोपर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च । वेपवाग्वृत्तिसाम्प्यमाचरन्विचरेदिह ॥ ३५॥ येनारय पितरो याता येन याता पितामहा। तेन यायात्सता माग तेन गच्छन्न दुप्यति॥३३॥ मय्येव जीर्णतां यात यत्त्ययापकृतं मम नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमनुझांक्षति ।। ३७॥ गणागृहन्प्रवद्धत गणरयापि न किन। गणपदाताहीयेत गणस्यापिन किशन & Manu. h. Ninistra. i.Manu 1 Manu. 1. Vasstha. 1. Vallabhideva.

·२८२ सुभाषितसुधानिधिः सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ ३९॥ सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वित्तेन रक्ष्यते ॥४०॥m सम्प्रीतिभोज्यान्यन्नानि ह्यापनोज्यानि वा पुनः। न च सम्पीयसे राजन् न चाप्यापङ्गता वयम् ॥ ४१॥" न हि जानपदं दु:खं एकः शोचितुमर्हति। अन्यभावेन युज्येत तचास्य न निवर्तते ॥४२॥ नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते। मैत्री च सर्वभूतेषु दानं च मधुरा च वाक ॥४३॥ कि काकिणी कः पुरुपः सहस्रं नाधिगच्छति । तथैव किं मुहूर्ताऽपि विद्यापारं न गच्छति ॥४॥ कल्याणी बत गाथेय लौकिकी प्रतिभातिमे। एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥४५॥" नालम्बते दैधिकतां न निपीदति पौरुपे। शब्दार्थी सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ॥ ४६॥ अभिदोहेण मृतानामार्जयन गत्वरीः श्रियः। उदन्वानिय सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥४७॥" नका स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कति । स एव प्रच्युतः स्थानात् शुनापि परिभूयते॥४८॥ विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमा विद्या स्त्रीरलं दुष्कलादपि ॥४१॥ गुणेयु यत्नः फियतो किमाटोपः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टामिः गावः क्षीरविवर्जिताः॥५॥ अभ्रच्छाया तृणाग्निश्च नीचसेवाग्घटे जलम् । वस्यागारः सलगीतिः सर्व बुदसन्निभम् ॥५१॥ m. Manu. P. Masha. n. Mahābhārata. Rāmāyana, q. Bharavi. 1. Vallabhadeva.

·२०३ सुभाषितसुधानिधिः अतस्करकरग्राह्यमराजाज्ञावशंवदम् । अदायादविभागार्ह धनमार्जय तत् स्थिरन् ॥५२॥' कार्यगते वेचिन्यानीचोऽपि क्वचिदलं न जातु महान् । कांस्येनेवादर्श श्यिते राक्षामपि न हेम्ना ॥५३॥ अमियमुक्ता पुरुषा. प्रयतन्ने द्विगुणमप्रिय वस्तुम् । तस्मादयाच्यमनियमप्रियमश्रीतुकामेन ॥५४॥ गन्तव्यं राजकुलं द्रप्रया राजसंमता. पुरुषाः। यद्यपि न भवन्त्यर्था. भवन्यनर्थतीकाराः ॥ ५५॥ मुहदि निरन्तरचिन्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीयु। स्वामिनि शक्तिसमेते निवेद्य दुरां सुखी भवति ॥५६॥ भ्रातरि विपरीतमतिर्मातरि चौर्य पितर्यवृतरादः। राजनि करस्य भेदा मरणाय यतात्मनां भवति ।। ५७॥" प्राप्य चलानधिकारांघुपु मित्रेषु वन्युवर्ग । नापकृत नोपकृतं न सकृत किं कृतं तेन ॥१८॥ अविधेयो मृत्यजन शानि मित्राणि दायक स्वामी। अग्नियमहिमा भार्या दुकृतमूलानि च वारि ॥५२॥ कुलजोऽय गुणवानिति विश्वासो न क्षम सलप्रकृती। ननु मलयवन्दनादपि समुस्थितोऽग्निहत्येव ॥६॥ गितज्यरमिव हृदय गान लघुतरमिरासिनभारम् । तीणांगरस्य च मुख मनो भग्यवसिनमनिस्य ॥ ६१ ॥ असतोऽपि भपति गुणगान सद्योऽपि भवन्त्यसदृत्याः। पदादेति कमल किमय कमलादपि भवन्ति ॥६० यश्या. सुता वृत्तिकरी च विद्या नीरोगता सजनसहातिश। इष्टा च भार्या यशवर्तिनी च दुखस्य मूलाधरणानि पा ।। ६३ " $ Salalasid sadhara t. Pancatantra u Sundarapin sa Vallabhadeia *. Sundarapinya I Rasgupta 7. Din iaith..

·१८४ सुभापितसुधानिधिः द्वै एव लोके शुचिमप्रमत्तं बलादकार्य विनियोजयेते। नीचाभिमानप्रभवो हि मन्युः क्षुधावसनं च गृहे कलत्रम् ॥ ६४॥ इदमेव हि पाण्डित्यमियमेय विदग्धता। अयमेव परो धर्मों यदायान्नाधिको व्ययः॥६५॥ का कालः कानि मित्राणि को देशः को व्ययागमौ। फस्याहं का च में शक्तिरिति चिन्यं मुहुर्महुः ॥६६॥ तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना न चानृपेदर्शनमस्ति किञ्चित् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥ ६७ ॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ ६८ ॥ निम्नेन तीर्य हरितेन गावः सान्वेन बाला विनयेन सन्तः । अर्थन नारी तपसा हि देवाः सर्वो हि लोके हियत प्रियेण ॥ ६९ सत्यं च धर्म च पराक्रम च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ ७० ॥ शास्त्रपु निष्ठा सहजश्च वोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी। कालानुरोध प्रतिभानयत्त्व- मेते गुणाः कामदुधाः कियासु॥७१।। z. Bhavabhūti, ·१८५ सुभापियसुधानिधिः यशस्करे कर्मणि मित्रसष्ट्रहे प्रियासु नारीप्यधनेषु वन्धुप ।। क्ती विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनक्षयोऽश न गण्यते बुधैः ॥ ७ ॥ कुंचेलिन दन्तमलमधारण पदाशिनं नितुरभाषिणं च । सूर्योदये चास्तमये च शायिन विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपापिनम् ॥७३॥" शिरु सुपुप्पं चरणो सुपूजिती वराहनासेवनमल्पभाजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं श्रियः प्रणा नराश्रयन्ति ॥ ४ ॥ पुंसः स्वस्पविनिरूपणमेव रम्य तजन्मस्पचिनिस्पकथा वृथा। का कालकृटमभिनन्दति सागरीय को धारचिन्दमपि निन्दति पदजातम् ॥४५॥ माधुर्य प्रमदानने सुललितं दाक्षिण्यमायं जने शौर्य पु माद गुरुजन मिशता साधुपु । धर्मक्षेप्यनुवर्तनं पशुविध गान जने गविते शाध्य पापजने नरस्य कविता पर्यातमी गुणा | why ॥ अन्यापदेगपद्धतिः ॥ १३६ ॥ अनुभरतु नाम भून पुरवारन्तार्कसम्म एसमम् । किं तत्मययति लोक वियनानिममनाभाग्यम् ॥१॥ पूरतया स्पस्टतया नीलतया दानलालपर्मधुरः । धावितभिराजधिया न्तानीदन्तमा महिप ॥२॥ Mahabharata. b. Pascatarira. c. Palicatantra. पुऽभिमादमपाEि-5.

·१८६
सभापितसुधानिधिः
दानार्थिनी मधुकराः खलु कर्णताले-
दूरीकृताः करिवरेण मदान्धबुद्धया ।।
तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा
भृङ्गाः पुनर्षिकचपद्मवने चरन्ति ॥३॥
इन्द्रो गोत्रभिदेवासीत् गोत्रोद्धरणपेशलः ।
उपेन्द्रो वन्धते तस्मात् किं पौर्वापर्यचिन्तया ॥४॥
विधिना परिहत्य चूतवीथीं
विचरन्यायससङ्कले बनान्ते।
परितः पिचुमन्दवाटिकायां
कलकण्ठः करुणां दशामयासीत् ॥५॥
आरामानपहाय कि क्षितिभृतां शुद्धान्तमुग्धाङ्गना-
हस्तानीतनवाम्बुद्धिततनुर्जातोऽसि जीर्ण बने।
येन प्राकृतदारुवद्वितरति त्यामय कालागरो
धूपोद्गरिसुगन्धिमिन्धनतया चलीपु पल्लीजनः॥६॥
जिह्वा प्रतीपा मधुपेषु दानं कार्कश्यमद्नेषु गतिश्च मन्दा।
तवैव मातङ्ग पुरा कृतेन पुण्येन केनासि महीशमान्यः ॥७॥
मुस्ताफल त्वां द्विपकुम्भसंस्थं
पञ्चाननो मुञ्चतु मांसलोभी ।
किरन्तु गुनाभरणं किराताः
कि तेन हीयेत महार्हता ते॥८॥
जातः समुद्रापमानभूतः
कान्ताधरस्याप्यमृतोपमस्य ।
सौम्योऽसि वात्कठिनत्वमेकं
न चेत्त्वया विद्यम का समानः ॥९॥
यन्मुक्तामणयोऽम्बुधेरुदरतः क्षिप्ता महावीचिभिः
पर्यन्तेषु लुठन्ति निर्मलरुचः स्पष्वाट्टहासा इच।
तत्तस्येय परिक्षयो जलनिधे द्वीपान्तरालम्बिनो
मुक्तानां तु परिग्रहव्यसनिनः सन्त्येव सांयात्रिकाः॥१०॥
अब्धी रत्नमधो धतां धत्तां च शिरसा तृणम् ।
अब्धरेय हि दोषोऽयं रत्नं रत्नं तृणं तृणम् ॥११॥

·१८७ सुभाषितसुधानिधिः वाताधूततरङ्गताण्डबदशागण्डूषितव्योमभिः पूरै. प्लापयितुं जगन्ति जलधे वाञ्छां वृथा मा कृथाः। जीयत्येव स कुम्भसम्भवमुनिः यापाणिपद्मोदरे सोऽयं ते महिमा हिमाम्बुकणिकादुःस्थामवस्था ययौ ।। १२॥ मा गर्व भज वारिधे क्षितिभृतामावासभूम्यात्मनः सत्यं ते स पुरन्दरः सलु रिपुः पक्षाश्च रक्ष्या. स्वयम् । किं च त्वं च भुजङ्गसविषम सत्यं जडात्मा तृपा- मार्तानां न निवारयेस्तव कथं सद्भिः प्रमोद्यं यशः ॥१३॥ रे रे गजसि किं पयोधर तिरोधाय प्रभां भास्वतः सन्मार्ग विपमं विधाय भुवने कालुप्यमापाद्य च। सम्प्रत्येव समीरणव्यतिकरादागामिनी तो दशां जानास्येव ॥१४॥ अपि तय बटो स्पर्धा बीजेन सर्पप साम्प्रतं परिणमसि यो मुष्टिः शाकं सति स्थलसौष्ठवे। जठरकुहरे कीडन् यदेकदलोदरे मलयशिशुको देव शिश्य पुरोति हि शुश्रुम (१) ॥१५॥ शैत्यं नाम गुणस्तयैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता किम शुचितां व्रजन्त्यशचय स्पर्शन यस्यापरे । किं वास्मात्परमस्ति ते स्तुतिपदं त्व जीवनं देहिनां त्वं चन्नीचपथेन गच्छसि पय कस्त्वां निरोढुं क्षमः ॥१६॥ तापो नापगतस्तृपापि न गता धौता न धूली तनो. न स्वच्छन्दमकारि कन्दलबलं का नाम केलीफथा। दुरक्षितकरण हन्त करिणा स्पृष्टा नया पद्मिनी प्रारब्धो मधुपरकारणमही संहारकोलाहल.॥१७॥ छिन्ते ब्रह्मशिरी यदि प्रथयति प्रेतेपु सग्यं यदि। क्षाव' भीदति मातृभिर्यदि रति धत्ते स्मशाने यदि। सवा संहरति मजा यदि रायाप्याधाय भरया मनस्त सेय फरयाणि किं त्रिजगतीगन्यां स एवंश्वरः ॥१८॥ साइलचालनमवशरणावपातं भूमी निपत्य यंदनादरदर्शन च। १. घर-5, ·१८८ सुभाषितसुधानिधि श्वा पिण्टदस्य कुरुते गंजपुङ्गवस्तु धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुते ॥१२॥ यदि काको गजेन्द्रस्य विष्ठां कुर्वीत मूर्धनि । कुलानुरूप तत्तस्य यो गजो गज एव स ॥२०॥ जेतु शत्रुगणान्पा जडधिय मीडन्तु दन्तावलै- स्तज्जेतारमपारवीरचरित गुञ्चन्तु पञ्चाननम् । कुम्भोद्भेदलसन्नखान्तरदरीससस्तमुक्तागणं हवा तेन मृधेऽपि सहृतमदा मुह्यन्ति सिद्धद्विया ॥२१॥ यद्वक्त मुहुरीक्षसे न धनिना पे न चान्मृपा नेपा गर्नगिर शृणोपि न च तान्प्रत्याशया धावति । काले वालवृणानि सदसि पर निन्द्रासि निद्रागमे तन्मे वृहि कुरड्न कुत्र भगता किं नाम तप्त तप ॥ २२}} विरम कलमपालीचापलाद दु स्वभावाद विहर हरिण दूर्वावहरीभिर्वनान्ते। तव च ललितमा रक्षकाणा च रौश्य द्वयमपि गणयि या कम्पते मानस ग ॥३॥ याते समीपमय लुब्धशरा पतन्ति आलोक्य धीवरफरस्यगता मृगी त्या किं करोतु हतधास्तरुण पुरङ्ग ॥४॥ पुप्पासव सुरभिगन्धि रजोऽरुणाह पीत्वा लतासु मधुप क्मल निपण्ण । यद्धोऽधुना शनिकर करुण विरीति सन्तोपहीनमिद कि न भजनयनर्था ॥५॥ आमुलाखल कण्टक यतिकर' पदाननिधशले ससों मधुपैश्च ते कमलमियाग्या प्रसिद्धव हि। त्यामेवविधमप्युपाश्रितवती येन रश्मीरतो यद्येव न भयेनये कथमिर स्य राजसास्पदम् । २६॥ १ दि-S, ·१८९ सुभाषितसुधानिधिः आत्मस्थिति जलधरो गगने विहाय त्वां जीवनं द्रुतमगात्स्वयमेव नाशम् । त्वधारणाद्वसुमती सफलैच जाता तासङ्गमा सरसता भवताम्युपेता ॥७॥ पातालं वसतिः परिच्छदगणाः शेषादय पन्नगा जामाता जगदीश्वरो मधुरिपुः पनी नभोनिम्नगा। कन्या सा कमला धनानि मणयः पुत्री शशाडामृत निस्सामान्यमही महार्णय तय श्लाध्यं कुदुम्बवतम् ॥२८॥ येन पापाणखण्डस्य मूल्यमल्पं वसुन्धरा। अनस्तमितसारस्य तेजसत्तद्विजृम्भणम् ॥ २९॥ चिन्तामणेस्तृणमणेश कृतं विधात्रा केनोभयोरपि मणि वमद समान। कोथितानि दददाथजनाय खिन्नो गृह्णन जरणलवे न तु लज्जतेऽन्य ॥३०॥ श्रीमत्कोस्तुभ रत्नराज भक्त श्लाध्य गुणोल्लासिनी- मज्ञाया स महाम्बुधिर्जदतया धत्तामधस्यामपि। खेद मा कुरु दाप एव जलधेसवं रोधिपां चातुरीः विभ्रकीडसि भ्यसि प्रतिदिनं लक्ष्मीपतेर्वक्षासि ॥३१॥ आघात परिचुम्बित च नसरे क्षुण्णं च यच्चवित शितं यद्त नीरसत्यकुक्तिनति व्यथा मा कृथाः। ऐसदन तवैतव कुदालं यद्वानरेणापदा- दात सारविचारणस्यसनिना चूणीकृतं नाश्मना ॥ ३२॥ सुवर्णकार श्रवणोचितानि यस्तानि तिमिहागतोशन । अद्यापि नाप्रावि फिमत्र पल्लयां पहीपनिस्तापविद्धकर्ण ॥ ३३ ॥ स्वर्णकार सुधिये नमोस्तुते दुलरेप पर परीक्षितम्। परमोगले निरनगा -5, Bhallata ·सुभापितसुधानिधिः यत्वयैतदधिरोप्यते तुला काश्चनाभरणममना समम् ॥३४॥ बुध्यामहे न बहुधापि विकल्पयन्तः कैनीमभिर्यपदिशाम महामतीस्तान् । येषामशेपभुवनाभरणस्य हेतो- स्तत्व विवक्तुमुपलाः परमं प्रमाणम् ।। ३५ ।। न म्लानितान्यखिलधामवतां मुखानि नास्तं तमो न च कृतो भुवनोपकारः । सूर्यात्मजोऽहमिति केन गुणेन लोकं प्रत्यायसिष्यसि शने शपथैविना त्यम् ।। ३६॥ भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबाहिस्ताम्राकृते साम्प्रतं मा भैपीः कलश स्थिरीभव चिरं देवालयस्योपरि । तानत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा तेऽधुना नान्तस्तत्त्वविचारणाकुलधियो लोका बहिर्बुद्धयः ।। ३७॥ निष्कन्दामरविन्दिनी स्थपुटितोद्देशस्थलो पल्बले जम्बालाविलमम्बुकर्तुमनिशं सूते वराही सुतान् । दंष्ट्रायां चतुरर्णयोर्मिपटलैराप्लावितायामलं यस्या एव शिशोः स्थिता विपदि भूः सा पुत्रिणी पुषिणी ॥ ३८॥ नेपालप्रमदाकपोलफलकप्रेकोलकर्णोत्पल- च्छायास्वैरविहारनित्यरसिके कस्तूरि किं ताम्यसि। पापस्य प्रय..... पिण्याकपण्यापण- श्रेणिव्यामृतपामरीकररजाशूर्पणाकारिणः ॥ ३९ ॥ अई मातइनरुभ्रमिरभसहयभ्रान्तनेत्रान्तलक्ष्मी- दोलीलालेपहर्षप्रसमरपुलकग्रन्थिलस्कन्धपीठः। मध्ये हस्तं ज.. प्रतिमलघुतनुःमाप्य दुस्थामवस्था स्नेहे यस्याबलेपं हरिरपि परितः कैर्न वा कुम्भयोनिः (1)॥aorm दावाग्निलोषदुःखं खरपवनजवं क्लेशमकांशुता मातद्वाकर्पणादिव्यसनमपि गुरून्चनपातान्सहन्तः। शीतच्छायां फलानि त्वचाप कुसुमं मभरीपल्लवाद्यैः मत्येभ्यो धारयन्ती प्रतिदिवसमहो साधुवृत्तं तरूणाम् ॥४२॥ १'भव - ६ Bhallata.

·सुभाषितसुधानिधि. अन्तछिद्राणि भूयाति कण्टका यहचो बहिः । कर्थ कमलनालस्य मा भूनन भकुरा गुणा ॥ ४२ ॥ई सट्टोचमेहि शतपत्र जहीहि शोभा दीपाकरोऽयमधुना समुदेति पश्य। वकात्मनि प्रभवति स्मशो विचिन्त्य प्रच्छन्नता गुणरता स्वयमेव युक्ता ॥ १३॥ सुट्यद्गुणोऽपि गतकण्टकसङ्गतोऽपि धान्वितोऽपि बहुकर्दमसम्भवोऽपि । भृडोपजीन्यविभवोऽपि तथापि पद्मो मित्रोदये विकसनं लभते सदेव ॥४४॥ नालस्य प्रसरो जडेप्यपि कृता बासस्य कोशे रुचि- दण्डे कर्कशता मुसे च मृदुता मित्रै मज्जृम्भणम् । आमूलं गुणसयट्यसनिता द्वेपश्च दोपागमे यस्यैया स्थितिरम्बुजस्य वसतियुक्तैव तत्र श्रिय ॥१५॥ साधूत्पातघनौध साधु मुधियां क्षेयं धरायामिई सोऽन्य कर्तुमल तवैव घटते कर्मदृशे दुष्करम् । सर्वस्योपयिकानि तानि कतिचि क्षेगाणि तनादानि' सर्वानापयिका दग्धीसकतारण्यप्वयां वृष्टयः ॥ ४६॥ यस्याम्बुकणिकाप्यारये न विशत्यायनों कचित् । कटमाभानिधि सोऽपि नहीन इति कथ्यत ६७॥ यातु नाशं समुदाय महिमा लावित । यादव रिपपासाता येनकोऽपि न तापत ॥१८॥ अये धारामेको निलय पनि रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातलितमाभिर्जलनिधि । क एवं जानीत निजफरपुटीकोटरगत क्षणादेन ताम्यनिमिनिकरमापास्यति मुनि ॥ १९॥ रूपं हारि मनोरा सागरी पानाय पानं मर श्रीदाम्म मु सरोगरे यसतिस्तेषां रजामण्टनम् । 5. Bhallata ·१९२ सुभाषितसुधानिधिः वृत्तिश्चाभिमता बिसेन सुददश्चारुस्यनाः पट्पदाः सेवादेन्यविमाननाविरहितो हंसः सुखं जीवति ॥५०॥ अस्यां सरखे बधिरलोलनिवासभूमी किं तेन कोलि मनोहरकृजितेन । एते हि देववशतस्तदाभिन्नरूपं त्या काकमेव केलयन्ति कलानभिज्ञाः ॥५१॥ भ्राता गेशक रूक्षनाद श्रृगु ते वक्ष्यामि शिक्षावची मा गास्त्वकलकण्ठकः सह पोद्यानं सदानन्दनम् । दैवादश्रवणेन नूतनपो यदि तदा त्वदेहक सेवते किंवा सुश्रवणस्त्वसौ यदि भवेदाः का गतिः काक ते ।। ५२ ।। ताय कोकिल वैभव कुरु सखे माकन्दसान्द्रे घने यावत्काकविपाककण्ठविगलक्षध्वनिम्भते । आस्ते भिक्षणमेय वर्णविभवादिस्तारिगन्धाग्रहे पड़ोऽपि रतनसाती मृगदृशां करतरिकाधीकरः ॥५३॥ निरानन्द कौन्दे मधुनि विधुरो वालबकुलो न साले सालम्बी लवमपि लय) न रमते। प्रियगी नास रचयति न चूतेऽपि रमते स्मरंलक्ष्मीलीलाकमलमधुपानां मधुकरः ॥५४॥ कैनाघातमुदारमस्य कुसुमं कैश्चुम्बितं केतकी पत्रं पुष्परजोऽस्य केन रजसा चोलितं केन च। भो भो पुष्पमधुव्रत व्रज जवादन्यास्तरून्पुष्पिता- नुत्ताले तु वृयैव पिप्पलतरी किं किंश्चिदास्वाद्यते ॥ ५५॥ इन्दुः प्रयास्यति विनयति तारकश्रीः स्थास्यन्ति लोढतिमिरा न मणिप्रदीपाः। अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्य- त्युन्मेपमेष्यति भवानपि दूरमेतत् ॥५६॥ १ कथयन्ति-s, ·१९३ सुभाषितसुधानिधिः सत्त्वान्तःस्फुरिताय या परगुणाध्यारोपतुच्छाय वा तस्मै कातरमोहनाय महसो लेशाय मा स्वस्ति भूत् । यच्छायाचरितारुणेन लसता ख्यातनाम्नामुना कोटेनाहितयापि जङ्गममणिभ्रान्त्या विडम्व्यामहे ॥५०॥ यथा पल्लवपुप्पास्ते यथा मूलफलर्धय । तथा फलाँधस्चारोहा हा मात' वागमन्दुमाः॥ ५८॥5 अभागधेयेन धुरा कृतेन बनोईरे चम्पक लम्पटोऽसि । भृणामिवाज्ञातगुणागुणानां स्वमेधसे केवलमेक एव ।। ५९॥ सुन्दरोऽयमिति मन्दिरागणे स्थापितोऽप्यकृतसंचनक्रियः। आलवालकृतकालयापना- च्छोपणं ब्रजति चूतपोतकः॥६०॥ लोकानन्दन चन्दननुम सख नास्मिन्वने स्थीयता दुरीः परुपैरसारहदयरामान्तमेतद्वनम् । तेऽप्यन्योन्यनिधपजातदहनज्वालावलीव्याकुला: न स्वान्येव कुलानि फेवलममी सर्व दहेयुर्वनम् ॥१॥ छायाभि प्रथमं ततस्तु कुसुमे पश्चात्फले स्गमि प्रीणात्यप तरुर्महानिति पथि श्रान्तः समाश्रीयते । को जानाति हि तत्र फोटरटे प्रत्यग्रहालाल- ज्वालाजालकरालपाटलफण.: फणी वर्तते ॥६॥ कितै नघतया फिमुन्नततया कि त घनच्छायया किं ते पटयशोमया किमनयाशोक प्रसूनश्रिया। यत्यन्मूलनिपण्णसिनपथिक श्रान्त स्तुवन्नन्वर्ट न रयानि फलानि साइति यहन्याकण्ठमुत्कण्ठितः॥६३ ।। सन्मूल प्रथिकोअतिर्धनतरच्छायः स्थितः सपथ सन्य मटिरितीदमाकलयता तालोऽश्वगेन श्रितः। पुंम. दाविनारयस्यमी स तु पतधर याचाश्या ...॥६॥ Bhallats. . ...

·सुभापितसुधानिधिः जायन्ते कति नाम विन्ध्यकटके वन्ध्याः परे वेणयः कि तेपामभिजन्मना स तु परं जागतिं लोकोतरः। यः सूते शबरेन्द्रचन्द्रवदनातुगस्तनारोहण- श्लाघादुललितगुतीबिनपरिस्फोटेन मुक्तामणीन् ॥६५॥ करान्तिरोधाय तरुनिपीड्य शिला अवस्कन्ध महीयसोऽपि । उज्जृम्भितः कालवशात्तदन्य- स्तेपामधरतात्पुनरेव जातः ॥६६॥ सर्वत्र शुचयो हंसाः पद्मभ्यो बहिरासते। अन्तपिशन्ति मधुपाः श्रीमतामीहशी गतिः॥ ६॥ स्वयममृतनिधानं नायकोऽप्योषधीनां शतभिषगनुयातशम्भुचूडावतंसः । विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाई हतविधिपरिपाका केन वा लडनीयः ।। ६८॥ छित्त्वा पाशमपास्य रूपरचनां भद्रा बलाद्वागुरां पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलानिर्यात्यदूरं वनात् । व्याधानां शरगोचरादातजयेनोप्लत्य धावन्मृग. कृयान्तः पतित' करोति विधुरे किंवा विधी पौरुपम् ॥ ६९॥ क्षुत्क्षामेन न कथं कथञ्चिदलसं गात्रं कृशं बिभ्रता भ्रान्तं येन गृहे गृहे गृहवतामुच्छिष्टपिण्डार्थिना। अस्थमः खण्डमवाप्य देवपतितं शुन्यो त्रिलोकीमिमा मन्यानो धिगहो स एव सरमापुत्रो सिंहायते ॥७॥ पूर्णेषु सत्सु चिमलेपु जलाशयेपु निदैन्यमेव भवता गमितान्यहानि। ... मा गास्त्रिलोकविदितोऽसि दृढनतोऽसि ॥७१॥ अम्मोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्तु नितरां कुपितो विधाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां चैदग्ध्यर्कीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥७२॥ १. क्षे-S ·सुभापितसुधानिधिः वातान्दोलितपङ्कजच्युतरजः पिङ्गाद्गरागोज्वलो यः शृण्वन्कलकृजितं मधुलिहां सनातहोत्सवः। कान्ताचऋपटापवर्जितविसग्रासग्रहेऽप्यक्षमः सोऽयं सम्प्रति हंसको मरुगतः कर्म तृणं याचते ॥७३॥ केलि कुरुप्च परिभुश्च सरोरुहाणि गाहस्व शैलतटनिर्झरिणपियांसि। मावानुपक्तकरिणीकरलालिताङ्ग मातङ्ग मुञ्च मृगराज रणाभिलापाम् ॥७॥ रेसापयं किसलयानि च सलकीनां विध्योपकण्ठविपिनं स्वकुलं च भित्वा । किताम्यासे द्विप गता विवश तरुण्या: स्नेहो हि कारणमनर्थपरम्परायाः ॥७॥ नदीवप्रान्मित्या किसलयबदुपाट्य च तरून मदोन्मत्तान जित्या करचरणदन्तः प्रतिगजान् । जरां प्राप्यानार्या तरुणजनविद्वेपजननी स पवायं नागः सहति कलभेम्य परिभवम् ।। ७६ ।। काकारी गिरिसन्निमः क चगतियंगोपि लीला कसा रेलापनलितक्षणार कच हाः तद्वा क ते ध्रुटितम् । यमाघातरसा कया तय करिनटं यदेवविध स्यामारुध शिशुः पदा परवशं सञ्चारयत्याशया॥७॥ गते तस्मिन भागी त्रिभुवनसमुन्मेपविरह- व्यथां चन्द्रो नेप्यत्यनुचितमिनो नास्ति किमपि। दं चेतस्तापं जनयतितरामन यही प्रदीपाः समातास्तिमिरहतिवादरमियाः ॥७॥ आस्यादितद्विरदशोणितणनामा सन्ध्यारुणामिर कलां नदालाउनस्य । जुम्माधिकारितमुगस्य मुगिस्फुरनी कोलमिच्छति हरेः परिभूय दंष्ट्राम् ॥७॥ . Bhallara H.Mudririkasi.

·सुभाषितसुधानिधिः घसा भास्मनमगरागमजिनं वस्तां च नागोद्गतं कापाली स्रजमाविमर्तु कटकं चाहेयमायुअतु । भूयश्चापि शिवतराणि भजतां देवरतथापि स्वयं सास्वन्येप्यपि देवतेपु शिव इत्येवं समाम्नायते ॥ ८॥ तितनिम्बतरोः फलबलिभुजा कष्टेन पुष्टस्य ते कण्ठे काचन काकली कथमियं जाता जगन्मोहिनी । बाल्ये त्वां कलकण्ठयास पितरौ माकन्दमुग्धाकुरैः प्रेम्णा संभ्रियतां यदि स्वरगुणोत्कर्षः कियांस्ते भवेत् ।। ८१ ।। शाखापुष्पफलादिमत्त्यसमतामानेद्धया स्पर्धया किं मन्दः पिचुमन्द पति गणनां माकन्द साकं त्वया । वैपम्ये युवयोः नवाश्रफलास्वादप्रमोदोद्धती कण्ठौ कोकिलकाकयोः कलकटक्वाणी प्रमाण ननु ॥ ८२॥ शृण्वन्कर्णमहोत्सवानपि मुहुः पुंस्कोकिलस्य स्वरान ध्वान्त. कांक्षति य न कर्तुमनिशं मानेन मौन व्रतम् । तन्नृनं न निरूपयत्यरसतां स्वस्य स्वरस्य स्वयं यद्वासौ गुणदोपयोगणयते लोकं विवेकान्वितम् ।। ८३ ॥ या पीनस्तनकुम्मयुग्मवहनलान्तापि कुम्भाहते. स्वामम्भोभिरपि न्यधात् सुतमिव रनेहन मेहाङ्गणे । तो मुग्धों प्रियाचप्रयोगसमये भूयोऽपि मायासय रतोकव्यश्चितमरीशबलिताकन्द मा कन्दलैः ॥ ८४ ॥ कुप्यत्पर्वतसार्वभौमतनयासाविपद्मार्पणा- लब्धोटेलमहिम्नि मूनि वहता सम्भावितः शम्भुना। मा त्वं मुग्धविधी वृथा कृशतया खिद्यत्स्व हृद्यत्स्व य- नेदानीं तय राहुणा परिभवः सङ्ग कलंकेन था ।। ८५॥ *मृगमद मा कुरु गर्व परिमलमात्रेण राजजुम्मोऽसि । परिमलता निर्मलता शीतलता सौकुमार्यमन्यत्र ॥८६॥ स्वच्छ दर्पणमाश्रिता तनुभृतां छाया सदृश्यस्तु स्तनां विविधां त्वसत्यकरणः कमेन्द्रियैः केवलम् । तद्वति किमु ब्रवीति किमु तहत्तानि सत्यानि कि मायाव्याप्रतिमेव केवलमसी गृहाति मूढो जनः ।।८७॥ * This and the following froro Sangraha only.

·सुभाषितसुधानिधि. पट्टे जन्म जले वासो दण्डकण्टककर्कशा'। इतीव मालितं पद्म रुदत्यलिरवच्छलात् ।। ८८॥ अग्रे व्याधः कृशशरकर पावतो जालमाला धे यहिदहति पवनात्सनिधी सारमेयः । एणी गर्भादलसगमना बालका. शेटलीना इत्यापन्नो गणयति मृग. किं करोमि क यामि ॥८९ तदानीं दृश्यन्ते शतमसमुरा ये दिविषदः विभज्यन्त क्षीराम्बुधिभवरमाद्या खलु यदा । तदानीमामान्ते गरलशिसिना लोकनिरहे विन विश्वशं शियमिद न केऽपि कचिदपि ॥१०॥ जानुभ्यां चरतु सलन्मृदुलया गत्या सहास पदा- न्यादध्यात्तु शिरण्डकं वस्तु व श्रीण्या बहेतिकारिणीम् । शिक्यस्थं नवनीतमप्यपहरेन्मात्रा च सतजितो बालकृष्णपदावृतादनकाटोकान्कय दर्शयेत् ॥ ९२ ।। नायितान्यखिलधामवतां मुरानि नारतं तमो न च कृता भुवनोपकारा भूयीमनोध्यमिनि केन गुणेन लोक प्रत्याययिष्यतिशन शपथविना त्वाम् । ९०६ स्तिर वादि वारि तृपातुरे विरपिपासितचातफपीतर। प्रचलिते ममति क्षणमन्यथा कर भयान कच पय क्कच घातक ।।१३॥ फणिनो घट्द सन्ति भेरुभक्षणतत्परा । पक एव हिमायोऽयं धरणीधारणक्षम ॥१४॥ ।। सङ्कर्णिपटानः ।। १३७॥ नास्ति विधासमं मित्रं नारायविद्यासमो रिपुः। न घास्यसम नेननदेपर इलम् ॥ १... a Vallabhadesa ११- मादिना-5 ·१९८ सुभाषितसुधानिधिः असन्तुप्पो द्विजो नष्टः सन्तुष्टः क्षत्रियस्तथा । सलजा गणिका नया निर्लज्जा च कुलानना ॥२॥ अत्यल्पमपि साधून शिलालेखेव विप्रति। जललेखेव नीचानां यत्कृतं तद् विनश्यति ॥ ३॥ अनभ्यासे विपं शास्त्रमणे भोजनम् विषम् । दरिद्रस्य विपं गोटी वृद्धस्य तरुणी वियम् ॥४॥ नालसाः प्राप्नुवन्यन शठा न च मायिनः। न च लोकरवागीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥५॥ उत्साही रिपुवन्मित्रमालस्यं मित्रवद्रिपुः । अमृतं विपवविद्याऽमृतवद्विपमङ्गना ॥६॥ जीवन्मृतो दरिदास्यस्यज्यते पतितो यथा। श्रीमानाश्रीयते सर्वेः पुष्पवृक्ष इचालिभिः॥७॥ एक: स्वादु न मुञ्चीत नैका कार्य विचिन्तयेत् । एको न गच्छेदध्यानं नैका सुप्तेषु जागृयात् ॥८॥ गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति मूसुराः। चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ॥९॥ राजपुत्र चिरंजीव मा जीव ऋषिपुत्रक। जीव वा मर वा साधो व्याध मा जीव मा मर ॥१०॥ वेदशास्त्रप्रसङ्गेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन चा ॥११॥ माता यदि वियं दयाद्विकीणीते पिता सुतम् । राजा हरति सर्वस्वं का तत्र परिदेवना ॥१२॥ सुवर्णपुष्पा पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः। कृतविद्यश्च शूरश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ १३ ॥ कोऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशा सुविद्यानां का परः भियवादिनाम् ॥ १४ ॥ b. Dandaniti. c. Pratäprudra. d. Mahabharata e SBhg.

·सुभाषितसुधानिधिः १९९ अविद्यः पुरुषः शोच्या शोच्य मिथुनमप्रजम् । निराहाराः प्रजाः शोच्या शोच्यं राष्ट्रभराजकम् ॥१५॥ अमिहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १६ ॥ अलङ्करोति हि जरा नृपविप्रचिकित्सकान् । विडम्बयति वेश्या स्त्री मल्चारणनर्तकान् ॥१७॥ नागः सम्पन्नमभाति नाकुमार प्रमोदते। नश्रीन कृपमाणस्य नाभातुर्वधते पलम् ॥ १८॥ स्वपन्निव गजो हन्ति लिहनिय मुजङ्गमः। हसतिर पो हन्ति मानयन्निव दुर्जनः ॥ १९॥ दहीति वचनं कम नास्तीति वचनं तथा। देहि नास्तीति वचनं मा भूज्जन्मनि जन्मनि ॥ २० ॥ भस्तोपविशतरतुझं बलं भवति तिष्ठतः। आयुश्चमतो मृत्यु स्वपतो धावतोमुखम् ॥२१॥ सा भार्या या प्रियं व्रते स पुनो यन निति । तन्मित्रं यत्र विश्वास स देशो यत्र जीप्यते ॥२२॥ अध्या जरा मनुष्याणामनग्या याजिनां जरा। अमेधुनं जरा खीणां वस्त्राणामातपो जरा॥२३॥ विद्या प्रासतो मित्र भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषष्ट्रिय दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ २४ ॥' मृतो दरिदः पुरुषो मृतं रामराजकम् । मृतमश्रोत्रिय दानं मृतो यशस्वदक्षिणः ॥२५॥ पक्षिण बलमाका मत्स्यानामुकं बलम् । दुलस्य ले राजा शालस्प झदित यलम् ॥६॥ गेलं गेलं न माणिस्य मोतिन गजे गजे। माप न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने ॥ १७ ॥ f SBh: ASBhgh. SBhg with vanaats i. SUhg. . स्मारिद-5, ·२०० सुभाषितसुधानिधिः विनयेन विना का श्री का निशा शशिना विना। रहिता सत्कवित्वेन कीदृशी या विदग्धता ॥२८॥ पूरितं पाणिमुत्तानं जितः कुण्डलितं धनुः। पुनः करोति चेदने धिर दानं धिक च पौरुपम् ॥ २९॥ अपात्रे रमते नारी गिरी वर्पति वासवः। लुद्धमाश्रयत वित्तं प्रज्ञा प्रायेण निर्धनम् ॥ ३०॥ मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः। नीवाः कलहमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधवः ॥३१॥ स्वगृहे पूज्यते मूर्खः स्वग्रामे पूज्यते प्रभुः। स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥३०॥ गर्जति शरदिन वर्षति वर्षति वर्पासु निस्यनो मेघः। नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजन करोत्येव ॥ ३३ ॥ अनुकुरुत खलसुजनावग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्याः। विदधाति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ३४॥' जलधिजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तानि बन्धुहदयानि। पिशुनजनान्तं गूढं दुप्पुनास्तानि च कुलानि ॥ ३५॥ दनि पुत्रं ब्राह्मणी याचितारं गोर्वोदारं शीघ्रगन्तारमश्वः । दास शुद्धी कर्मकारं तु वेश्या शूरं स्ते क्षत्रिया राजपुत्री ॥ ३६॥ तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं युगेन भद्री व्यवहारेष्वसाधुः। शूरो भवेष्वर्थकच्रेषु धीरः कृच्छ्रेश्वापासम्पदश्चारयश्च ।। ३७॥ राजाश्रयस्तरकरताश्यपण्य- माथर्वणं चापि समुद्रयानम् । एतानि सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये प्राणहराणि पश्च ।। ३८॥ 3 Sundara Pandya (SBhg ) १प्रेत-M.

·२०१ सुभाषितसुधानिधिः स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मित्रं नष्टकियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिन कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ ३९॥ दुर्मन्त्रान्नृपतिविनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनाद- विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । हीमद्यादनवेक्षणादपि कृपिः स्नेहा प्रवासाश्रयात मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ ४० ॥ क्षते प्रहारा निपतन्यमीक्षणं धनक्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रप्वनी बहुलीभवन्ति ॥४१॥ शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुरामनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततर्गत सजनो नृपानणगतः खलो मनसि सत्त शल्यानि मे॥४॥m दातारो यदि कल्पशाखिभिरल यद्यर्थिन' किं तृणै. सन्तदमृतं वृथा यदि रालास्तत्कालकृटेन किम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दश पन्थानमेति पिया संसारेऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥४३॥" पको यन्यसवमसि न गृहं यासि योर्थी परेषां धन्योऽन्ध त्यं धनमदवता नेक्षसे यन्मुखानि । श्लाघ्यो मूक त्वमपि कृपणं रतौपि नार्थागया य स्तोतस्यत्वं बधिर न गिरं य सलानां शृणोपि॥४॥ किमासेन्यं पुंसां सविधमनग्धं शुमरितः किमेकान्त ध्येयं चरणयुगल कौस्तुभभृत'। किमाराध्यं पुण्यं किमभिलपणीयं च करुणा यदामस्या घेतो निरवधि रिमुक्ती प्रमाति...... k, Bhartrhan I Papcatantra. (SBhg) n.Kiryapralia. o Bhoya. PRuyraka म Bhartrhari..

·२०२ सुभाषितसुधानिधिः क्षान्तिश्चेत्कवचेन कि किमरिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहदिव्योपधैः किं फलम् । किं सर्यदि टुर्जनाः किमु धनैविद्यानवद्या यदि ब्रीडा चेत्किमु भूपणेन कविता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥४६॥" न कोधिनोऽयों न शठस्य मिन्नं करस्य न स्त्री सुखिनो न विद्या। न कामिनो हीरलसस्य सौख्यं सर्व तु न स्यादनवस्थितस्य ॥४७॥ स स्निग्धो व्यसनानिवारयति यः सत्कर्म यनिमलं सा स्त्री यानुविधायिनी स च पुमान्यः सन्दिरेवार्यते। सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया नोद्यते तन्मित्रं यदयन्त्रणं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः ॥४८॥ आलस्यं खीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् । सन्तोपो भीरुत्वं पव्याघाता महत्त्वस्य ॥४९॥ आरोग्य विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्य विनाप्यर्थः ॥५०॥ वितरणविक्रमविद्यासन्ततिशारीरसत्कलबाणि। पुष्णन्ति जगति पुसा पूर्णतया एव पुण्यपरिपाकान् ॥५१॥ वेदशास्त्रप्रसङ्गेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन च ।। ५२ ।। किमुच्छगफळेहि किंवा कुसुमेहिं चन्दननुमस्स। महसस किं गुणेहिं भूसाये किं सुसिक्करस ।। ५३ ॥ का विसमा देव्चगयी कि लद्धव्य जणो गुणग्गाही। किं सोकसं सुकटतं किं दुक्खं जो खल्लो लोओ॥५४॥" सो अन्थो जो हत्थे तं मितं जं निरन्तरं चसणे । तं सूअं जाथ गुणा ते विण्णाणं जहिं धम्मो॥ ५५॥ इति पूर्वापरसमुदाधीश्वरारिरायविभाळ वीरश्रीकम्पराजमहामधानि- भरद्वाजवंशमौक्तिक-मायणरत्नाकरसुधाकर-माधवकल्पतरुसहोदर-साय- 'णार्यविरचिते सुभाषितसुधानिध। अर्थपर्व सम्पूर्णम् ॥ q Bhattharị, r. Bhoya. s. Saptasati,

·॥कामपर्व ॥
लक्ष्मीसरस्वतीकीर्तिविलासविहतिस्थलम् ।
आचन्द्रतारकं जीयान्मन्त्री मायणसायणः ॥१॥
मनुमान्धातृकल्पोऽयं मायणामात्यसम्भवः ।
जीयादव्याहतैश्वर्यः सायण शरदः शतम् ॥२॥
पुरीवेश्यामशंसा तन्निन्दा पयोधगिरयः सरित् ।
मधुमन्दानिलग्रीष्मप्रपाप्रावृप्रशंसनम् ॥ ३॥
डारद्धेमन्तशिशिरा काम सामान्यवर्णनम् ।
पादादियौवनारम्भप्रदांसोधानवर्णनम् ॥ ४ ॥
पुष्पापचयमध्याह्नसरित्सलिलपेलनम् ।
अलङ्कारश्चास्तमय. सन्ध्याध्यान्ताभिसारिका ॥५॥
चन्द्रोदयः कलाय दूती याना तदन ।
मानं च मानिनी चास्य तापसादमधूसवा ॥६॥
रतिचादुरतारम्भरतिवीरयितान्यपि ।
फलहानुनयो रत्या विरहिण्या अपस्थिति ॥७॥
तदालापसीमन्नतद्वापथिकभाषणम् ।
चन्द्रस्यास्तमयो त्या विरति. काल्यार्णनम् ॥ ८॥
सूर्योदयमांसा च गृङ्गाररससरः।
फामपणि कथ्यन्ते जातिहास्य अपि स्मात् ॥९॥
11 पुरप्रगंमापद्धनिः ।।१॥
भुजाभदिसुभगा पुरी रिजयमालिनी।
कीमाम्बी शाम्भवीर धीरस्ति स्वस्तिमती पुरी॥१॥
या नेत्रे मृगाक्षीणामना मादुलो ययी।
पन्या धनसम्पतिस्पित्तिकारिणी पुरी॥०॥

·सुभाषितसुधानिधिः
यस्योपकण्ठे तटिनी हारयाष्टरिवावभी।
तीरस्थशेषपर्यदलसदच्युतनायका ॥३॥
नीलरत्नमहासौधरश्मिवल्लीवितानकैः ।
यत्र रात्रियु कुर्वन्ति तारकाः कुसुमभ्रमम् ।।४।।
यत्कान्तामुखसौन्दर्य स्मरतीन्दुर्यदा यदा।
घनावकुण्ठं कुरुते लज्जया सद्गुचद्वपुः ॥५॥
यस्यामुच्द्रायसुभगः प्राकारः परिधान्वितः।
चरुवालगिरिः साध्यि...वत इव वीक्ष्यते ॥६॥
इन्दुभास्करयोर्यत्र नभः सञ्चारखिन्नयोः ।
पताकाः पवनाधूताः भजन्ते तालवृन्तताम् ॥७॥
अयोध्यापुरनारीणां मुखसौन्दर्यलिप्सया।
सरोजानि सरोमध्ये चरन्तीव चिरं तपः॥८॥
यत्राष्टमीचन्द्रमुपायवांसमालम्ब्य सौधेष्वसमग्रकान्तिम् ।
केशातैः केतकगर्भपत्रैरापूरयन्त्यर्धमरालकेम्यः॥९॥
या मजुना मारुतकम्पितानां
नादेन सौधध्वजकिट्विणीनां ।
विनोदसल्लापमिव प्रयुके
ययस्यया वासरराजधान्या॥१०॥
कस्तूरिकादिक्रयविक्रयागां
यहच्छया यद्विपणिं गतानाम् ।
सौरभ्यमङ्गेषु समग्रलमम्
न हीयते पञ्चपमप्यहानि ॥११॥
अन्तःप्रतिच्छन्दवती स्वमूर्ति
पद्मेषु पर्याप्तमधुद्रवेषु।
आलोश्य यस्यां सरसीविहारे
पद्मासनेति प्रणमन्तिमुग्धाः॥१२॥
कौशाम्बीमथ सोधसङ्गतरुणीनेत्रांशुनीलोत्पल-
स्रग्बामाभरणां विवेश सुभगः कान्तासहायो नृपः।
आकर्णाश्चितकामकार्मुकलतानद्दारतारैर्मुहुः
प्रत्यग्रोत्सवलोलपोरललनाकाञ्चीरवैः पूरिताम् ॥१३॥

·सुभाषितसुधानिधि ॥ वेश्यामशंसापद्धतिः ॥२॥ दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति गव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे चामलोचनाः॥१॥ पृजिता वा सदा राज्ञा गुणवद्भिश्च संस्तुता। मार्थनीयाभिगम्या च लक्ष्यभूता च जायते ॥ २॥ कलानां ग्रहणादेव सौभाग्यमुपजायते । देशकालावपेश्यासां प्रयोगः सम्भवेन्न वा ॥३॥ कलाभिरुच्छ्रिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥४॥ वत्सः अस्तवने मेध्य श्वा मृगग्रहणे शुचिः। शकुनिः फलपापु स्त्रीमुख रतिसद्गमे ॥ ५॥ धनेनाल्पोपचारण हरन्ति इविणं बहु। विदग्धपण्यटलनाः कणोदकमिवाम्भसा ॥६॥ पुनीयन्यावयं (१) यासां सम्भोगेन धनार्जनम् । कर शिरी या विीय धनं मुग्धेन लम्यते ॥ ७॥ इंदं हि यौवनं घाले तरगगणगत्वरम्। अस्मिन प्रभाते वृद्धानां को ददाति कपर्दिकाम् ॥८॥ कामुके नृतनासद्गगाहालिद्गनकातरे। गणिका गरगणना करोति ध्यानमास्थिता॥१॥ ॥ वेश्यानिन्दपद्धतिः ॥३॥ अभ्यामरहिता विद्या निमोगा दूपश्रियः। वशयोपाच रागिण्यो तस्यायतनमनना ॥२॥ स्मितं नृतं प्रमदित रागो रूहिकदारता। स्वमहमियायमसत्यं यारयोषितः ।। ☆ Rajasekliara b.Vātsyitana c. Mänasoilasa. for-S: Fer-S.. १५-६ ३ान्त-S. 14-S, ·२०६ सुभाषितसुधानिधिः अप्यन्विष्टा न लभ्यन्ते संसक्ता नत्यजन्ति च । वासना इस संसारे मोहनकपराः श्रियः॥३॥ निप्कामाः कामचारिण्यो भोगिन्यो न कुलोद्गताः। नित्यापहारहारिण्यो जुम्भन्ते वारयोपितः॥४॥ प्रहसन्ति विपादिन्यो हष्टाः शोचन्ति लीलया। रागिण्य इव निम्नन्ति कश्चित्तं वेत्ति योपिताम् ॥५॥ दृष्टिच्छटेव तीक्षणान्ता कुटिला भूलतेव च। स्तनस्थलीब कठिना वेश्या सर्वस्वहारिणी ॥६॥ येन येन यदा युक्ता तदा तदागरूपिता। वियुक्तष्यरुचि धत्ते वेश्या किं स्फोटिका शिला ॥७॥ नासा कश्चिदगम्योऽस्ति नासा वयसि संस्थितिः। कुरूपं रुपवन्तं वा पुमानित्येव भुते ॥८॥ साधारणी स्त्री गणिका सा वित्तं परमिच्छति । निर्गुणेऽपि न विद्वेपो न रागोऽस्या गुणिन्यपि॥९॥ संसारादपि साश्चर्य स्वभादप्युनतभ्रमम् । श्वपुच्छादपि निःशेषकुटिलं स्त्रीविचेपितम् ॥१०॥ संमोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निभर्सयन्ति रमयन्ति विपादयन्ति । एता प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥११॥ ॥ समुद्रपद्धतिः ॥४॥ अनग्नंकरिणी भूमेरियं हि मणिमेखला। अयमेव पुरा हन्तुहलाहलमहानसः ॥१॥ अस्यैव शुक्तिशकलं हरकोटीरचन्द्रमाः। विष्णोः प्रियतमा लक्ष्मीरमुष्य जलमानुषी ॥२॥ १ असौ च-s, d.Sbhg.

·सुभाषितसुधानिधिः २०७ ब्रह्माण्डमण्डलस्फाराफाटिकस्तम्भविभ्रमै । उनुहविपुलाभोगेस्तरलंहिताम्बरम् ॥ ३॥ आसेव्यमानमभितः पृथुभिमंधसञ्चयैः। मैनाकरक्षासभातयत्ययैरिव भूधरैः ॥ ४॥ संसारमिव निष्पारमायासमिव दुःसहम् । मायाजालमियानन्तं मूर्त खलमिद्धतम् ॥ ५॥ तासामवस्था प्रतिपद्यमानं स्थित दश व्याप्य दिशो महिम्ना। विष्णोरिवारयानवधारणीय- मीदवतया स्पमियत्तया च॥६॥ श्यामायमान क्वचिदिन्दन ल. क्वचित्मवालेररुणायमान । रत्नाकर स्मारयति स्मशम्भो शैलेन्द्रकन्याशनलं शरीरम् ॥ ७ ॥ यया दुरापातिनिददायुवतीननसुलभा- मां तारारायलियलयलक्ष्मी वितनुत । ययायं माणिक्यस्फटिककनकपारगिरे- रशून्यात्मा सेतुम्लिसति महानायक राent पारावारपयस्तरनपटलीपर्यन्तमुनाफल- ज्योत्स्नाफेनिलसस्तप्रियमिय पुष्णाति येलाटरी। शारामण्डललीनपनगफणामाणिक्यवालातप- स्पर्शानंदितपरपीतजतपत्र पसरटम ॥६॥ ॥ पनपद्धतिः ॥ ५॥ अस्ति विद्याधरयषिलासमिनतिः । माहवानिहरोणीप सार्वाजिनमा गिरि ॥६॥ यस्यास्मटमविर्मायसिनरोरियता मुहत तारकायन्ने ध्याम्नि गाम्नुnि c. Muran ·- सुभाषितसुधानिधिः यः प्रांशुरग्निनिवहैः विदधाति मुहुर्मुहुः । त्रिदिवोद्यानहसानां मृणालकवलभ्रमम् ॥ ३॥ यः शुभ्रशिखरो भाति शिवमौलीन्दुदर्शनात् । तरङ्गालिड़िताभ्रश्री क्षीरार्णव इवोत्थितः॥४॥ फेनहासविलासिन्यः फुल्लत्कुवलयेक्षणाः । विभान्ति कटके यस्य तरशिण्यो महीभृतः॥५॥ अस्ति त्रिभुवनाधारो मेरुनीम महागिरिः। गुणन्ति श्रुतयो येन स्थिरधन्यानमीश्वरम् ॥६॥ यस्योभयमपि पावनमतितरसामान्यवैभवस्य गिरेः । स्थावरमाविर्ग जनितजगज्जननि जङ्गमं च वपुः॥७॥ शुनासीरस्तम्बरमदशनदम्भोलिदलन- रफुटवावफूर्जज्ज्वलनकणखद्योतितदिशः । सुमेरोः सीमानः सुरभटवधूटीनिधुवन- श्रमभ्रभ्यन्मुक्तासिकतिलतला जाग्रति मुदे ॥८॥ विन्ध्यादिर्नयने विनोदयति मे येतण्डशुण्डागल- कीटाताडनलोलतालशिखरभ्रश्यद्रसाद्रोपलः। गोलाजुलविधूतपादपशिरः प्रेडोलगोलक्षरत- क्षौद्रस्यन्दिरसाभिलापुकजरनलकनि ढभूः ॥९॥ अग्रेसिंहनखच्युतद्विपशिरोरक्तामुक्तावली- मिथ्यादाडिमबीजखण्डनवृथान्यापारसीदच्छक्काः । अन्तस्त्रासमुहीरयन्त्यजगरमीयामुखान्तर्गत- क्रन्दनैरवभूरिमायुमुखरा विन्ध्याटवीवीथयः॥१०॥ वीक्ष्यन्ते विन्ध्यभागा धनमहिपकुलरशाहप्रहार- न्युट्यद्वल्मीकमुक्तस्फुटितफणिफणाशीर्णरत्नस्फुलियाः । एतेप्वाराधयन्ति प्रचलदसिलतोत्कृत्तकण्ठप्रणाली- निष्ठतस्फीतमुक्तैर्नरबलिभिरमी भैरवा भद्रकालीम् ॥११॥ १ गिरन्ति-5.

·सुभाषितसुधानिधिः ૨૦૨ वकीडाविनम्रो द्विप इति दलिते तीव्रनादे पयोद्दे प्रापीतं धातुतानं विराजति करकैमिश्रितं बारिवर्पम् । सिंहास्तत्कुम्ममुक्तागवलिनरुधिरश्रद्धया यत्र पीत्या व्यायासा व्ययन्ते विदितजलरसा वीश्यतां विन्ध्य तपः ।।१२।। ॥ सरित्पद्धतिः ॥ ६॥ कचिव कृष्णोरगभूपणेच भस्मागरागा तनुरीश्वरस्य। पश्यानवद्यादि विभाति गड्डा भिन्नमवाहा यमुनातरः॥१॥ गच्छ स्वैरं गजमुखमहामोदगर्वोदयाहां गुदापतिः शिथिलितनी श्रीमता शाकरण । पाय मीडापरिचयवती पार्वतीशूलपाण्योः पारावारप्रथममहिषी पावनी कृष्णवेणीम् ॥२॥ आदाचादिपितामहस्य नियमव्यापारपांग्रे जलं पश्चात्पनगायिनो भगवत. पादोडकं पावनम् । भूयः गम्भुजटाविभूपणमणियामहरियं कन्या कल्मषनागिनी भगवती मागीरथी दृश्यते ॥३॥ तस्मात गच्छेरनुकनरलं शैलराजावतीणी जबी कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपट्दिम् । गौरीचक्त्रभृकुटिरचना या विहस्येव फैनः गम्भी काग्रहणमफरोदिन्दुलमोमिहस्ता॥४॥ महाराजोऽपिते तोये मनो भिदिगम्बर। गड़े तहतरगाहमाद कीदृशी गनिः॥५॥ ॥ वसन्नपद्धतिः॥७॥ क्षीरक्षालितचन्द्रेय जलधीताम्बरेय च। हिसितसूर्यय यमन्तश्रीरहश्यत॥१॥ किंशुकव्यपदेशेन तहमा सर्वत। दग्धादग्धामरण्यानी पश्यतीव विमायः॥२.४ f. Kildisi Afechadura. 8. Bhimaha.

·२१० सुभाषितसुधानिधिः कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवाया। यान्ति सार्धं जनानन्दैवृद्धिं सुरभिवासाः ॥ ३ ॥ मूलेप् पुष्पनिविडेषु महीरुहाणा- मारुह्य पुष्पकलिकाकमनीयनावम् । आन्दोलिता मलयमारुतनाविकेन पारं प्रयान्ति मधुपा मकरन्दनद्याम् ॥४॥ बाटीपु घाटीपु वनढमाणां मन्दं भविष्टा मधुमासलक्ष्मीः। कोलाहलैः कोकिलसुन्दरीणां वाचालयन्ती वलय दिशानाम् ॥५ चिरकालवियोगमूच्छिता वनलक्ष्मीमधुना निपिच्य किञ्चित् । मधुना परिवीज्य माधवोऽयं पिकवाचा परिवोधयन्निवास्ते॥६॥ असो मरुच्चुम्बितचारुकेसरः प्रसनताराधिपमण्डलामणीः । वियुक्तरामातुरहाटवीक्षितो यसन्तकालो हनुमानिधागतः ।।७।। उधद्विदमकान्तिामः किसलयेस्तानां विष विभ्रतो भृङ्गालीविरुतः कलेरविशदव्याहारलीलाभृतः । भ्राम्यन्तो मलयानिलाहतिचले शाखासहर्मुहु- भ्रान्ति प्राप्य मधुप्रसद्मधुना मत्ता यामी दुमाः॥८॥ कसा निशा पुण्यवतीभिराप्यते न दृश्यते यत्र निशाकरो रिपुः । इतीच तन्न्याः परिदेवनान्तरे कुहः परित्ययमाह कोकिलः॥९॥ कतिचि दिवसानि काण्टशेपाः पतिताशेषपुराणजीर्णपर्णाः। तरवस्वर्चि गहितप्रयाला समवाप्यन्त न नामतो विवस्तुम् ।। १० ।। h. SBhg. i SDhg ·सुभाषितसुधानिधिः २११ अग्रे स्त्रीनसपाटलं कुरवकं श्याम द्वयोमागयो- लाशोकमुपोढरागसुमग भेदोन्मुसं तिपति। ईपद्धद्धरजःकणायकपिशा चूते नवा मारी मुग्धावस्य च यौवनस्य च सरो मध्ये मधुश्रीः स्थिता॥११॥ पाकातीरेकभाजा हरितरुचिमुचा यत्फलानां रसेन श्रीसौभाग्येन जिग्ये मरकतकुतकमोडजाम्बूनदेन । पुप्पेपोरस्त्रकोश. शुकभवनभर रवरित घरत्य पिकाना- मानः साम्राज्यलक्ष्मीमनुभपतितरामत्र कान्ते वसन्त ॥१॥ भद्रश्रीपर्वतोद्यापवनमृदुचलवल्लरीचारुदोला- हेलारुढान्यपुष्टापरिवृटपरिपद्वन्दिभिन्द्यमानः । माम्नस्य प्रचण्डपथमपरिकरः प्रादुरासीद वसन्तो माफन्दाररगस्यलयललिनीनर्तकीसूत्रधारः ॥ १३ ॥ अहुरित पल्लविते कोररिते कुमिते च सहकार। अङ्कुरित. पलारित कोरफितः कुसुमितश्च हदि मदनः ॥१४॥ वालेन्दुधराण्यविकासभावाद्वभुः पलामान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नरक्षतानीय वनस्थलीनाम् ॥१५॥ मुद्रान्वित माधयेऽस्मिन् देयान स्वयमुपागते । माकन्द प्राप्य मोदन्ते क्लकण्टा द्विजातय ॥१६॥ इह पटम मदु मासी जणस्स हिअआइ घुण मिउटाइ। पन्जा विरह कामोन्टद्धप्पसरे हि मुसम्याहिं (1) ॥१७॥ ॥ मलयानिलपद्धतिः ॥ ८॥ मलयाइवतीर्य लइयन्तः सरित मौक्तिकमातरं ममीराः। मधुरापुरहार्यमण्डनाना परमातन्यत पदिप रिजानाम् ॥१॥ Kaudāsa. k. Dhyanyalola I Kalidasa (Kumarasambhava) ·२१२ सुभाषितसुधानिधिः तुझं तरङ्गनियहं विकिरन् पयोधेः पईच पाण्ड्यवनिताकुचकुडमानाम् । भिन्दन पटीरतरुपलयमुल्लसन्तं मन्द प्रवाति मलयाचलगन्धवाः ॥२॥ विविधविकचपुप्पामोदभारोपजात- श्रम इव कृतमन्दस्पन्दनी गन्धवाहः । उपवनमवीयः शंसतीवोन्मदानां परभृतयुवतीनां दीर्घयन मञ्जुकूजान् ॥३॥ चूतश्रेणीपरिमलमुपश्चश्चरीकानुयाता भूयो भूयः कुवलयकुटीकोटरे लीयमानाः। मन्दं मन्दं सुरतयिरतो वान्ति सीमन्तिनीनां गण्डाभोगश्रमजललवमाहिणो गन्धवाहाः ॥ ३॥ पते बालपटीरपादपशिखादोलावलत्पलगी- खेदस्वेदमुपो वहन्ति मलयाद्वान्ता दिनान्तानिला। ये लड़ापुरहेमहर्म्यवलभनिद्राणनक्तञ्चरी- निःश्वासानिलनीयमानमदिरासौरभ्यसारस्पृशः ॥५॥ कलिकातोरणमादियातरटिनो त्रीभभवं सासमा दीदोळीचयदणं दुमयणा कप्पूरसम्पक्किणो। तकोळादळकीपणाफणिळयाणियिध्यमाहाबिया चण्डं चुम्बिय तिमधलणि सलिमा आयेत्ति चेत्ताळिणा (1)॥६॥ जे ढंकागिरिमहळाहि स्खलिया सम्भोअरिखण्णोरई- फारुप्फुल्लफणावळीकयटणे पत्ता दरिदत्तणं । ते पहि मळ आणिला विरहिणीणीसाससंपक्किणो जा आ झत्ति सिसुत्तणे वि वहन्टा तारुण्णपुण्णाविय ॥७॥" * लतां पुष्पवती स्पृष्ट्वा कृतस्नानी जलाशये। पुनस्तत्सद्गशकीय याति वातः शनैः शनैः॥८॥ * from Sangraha only. m. Rajasekhara. कर्पूरमारी.

·सुभापितसुधानिधिः २१३ । ग्रीष्मपद्धतिः ॥९॥ सुभगसलिलावगाहा पाटलसंसर्गसुरभिवनयाता । प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसा परिणामरमणीया.॥१॥' सर्वाशारुधि दग्धवीरुधि सदा सारङ्गबधि क्षामक्षमारुहि मन्दमुन्मधुलिहि स्वच्छन्दकुन्दहहि । शुप्यास्रोतास तप्तभूरिरजास ज्वालायमानाम्भसि ग्रीमे मासि ततातेजसि कथं पान्य जन जीवसि ॥२॥ अपां मूल लीनं मृदुपरिचितं चन्दनरसे मृणालीरादी कृतलघुपदं चन्द्रमास च। मुटतं विश्रान्स सरसकदलीफाननतले भियागाटालेपे निवसति परंशत्यमधुना॥३॥ विश्लेषो जनित प्रियरपि जनरुज्याम्भितं नालिके मित्रेणापि खरायित तरलया दीर्धायितं तृष्णया । गुर्वी यलमता जैदरधिगता दोपाकर से यते भो फाल किमय फलि 'नहि नहि मात स धर्मागम ॥४॥ फरितीरम्परान्त रया कलशदापि कोकिला। न भा यर्थपरय रती निषण्णा स्थविरोरसि ॥५॥ पक्षान्सरगति शरिरातपार्ता शरन्तका । मुपपु पुत्रितपीया फुलायपु मीरा ॥६ ६॥ तृषिता पानिमुधारिणा मृगतृष्णया। लुरधानो प्रियया याना निर्धना इय माधव ॥७॥ प्रतिगतमा जनानां विधिउसास सम्मपलाक्या स्फुदितं पयमस्तापादिय क्षयमलं तदागस्य ॥८॥ प्रतापी वियमा निमाप्रमत्यर्थमर क्षणायची" उभी निराधाम्यया विभिन्नी मायापती मानुयायिवारनाम् ॥९॥ Kalidasa o Vallabhadesa 1703 p Vallabhrdeu a 1707 4 Vallabhadera 1603 r Kalıd213 SH ·२१४ सुभापितसुधानिधिः अभूदलिविलासिनीदलितकेसरं केसरं जहास कुसुमायुधायुधमतरिका मल्लिका। व्यज़म्भत मनोभवज्वलनपाटलं पाटलं व्यदीर्यत पियोगिनीदयकम्पकं चम्पकम् ॥१०॥ दिने दिने शैवलवनयधस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्जदम्भः । उद्दण्डप गृहदीर्घिकाणां नासनितम्बद्वयसं बभूव ॥ ११ ॥ नवंषु सायन्तनमल्लिकानां विजम्भृणोद्गन्धिषु कुश्मले । प्रत्येकनिक्षिप्तपदा सशब्द संख्यामिवैषां भ्रमरश्चकार ॥१२॥ मलिकामुकुल भाति मजु कृजन्मधुव्रतः । पञ्चवाणमयाणाय सदमापूरयन्निव ॥१३॥ प्रायचरित्वा वसुधामशेषा छायासु विथम्य ततस्तरूणाम् । प्रौटि गते सम्पति तिग्मभानी शैत्य निरन्तरपामयासीत् ॥१४॥ शृङ्गापातविशीर्णपार्श्वसलिला दीर्घ श्वसन्तः शनैः रोमन्थस्फुटदृष्टदन्तनिकराः पर्यन्तमीलनदशः। मजन्तः क्षणमप्सु तत्र सहसोन्मज्जन्त एव क्षणं माद्यन्तो दियसान नयन्ति महिया काले कठोरातपे ॥१५॥ आननन्द मकरन्दपिपासुः मल्लिकाकुसुमकोटरशायी। पल्पदः करिविपाणकरण्डकोडपनिमृगनाभिसनाभिः॥१६॥ समये सुलभभ्रमाम्बुलेशे भृशमशागसमागमासहिष्णौ। अबलासु विलासिनोडम्यभूवन नयनरेव नवोपयूहनानि॥१७॥ पक्षच्छायावकाश जयति सहचरी घर्मित चक्रवाको हा पातुं च पझे मधु मधुपवधू व शक्नोति तप्तम् । अन्तरछायाच्छलेन शुमणिरपि जलं गाहते धर्मतापात् उद्दण्डे पद्मपण्ड कथितजलभयात् गन्तुमुत्तिप्रतीय ।।१८।। s SBhg (quoted in कुवल्यान द) ·सुभाषितसुणनिधि २१५ ॥ प्रपापद्धतिः ॥१०॥ दूरादेव कृतोऽअलिन तु पुनः पानीयपानार्थिना रोमाओऽपि निरन्तरं प्रकटित. प्रीत्यान रीत्यादपाम् । स्पालोकनविस्मितेन चलितो मूर्धान शान्त्या तृपा- मधुण्णी विधिरध्वगन घटितो वीक्ष्य प्रपापालिकाम् ॥ १॥ कुम्भीनालमुखाधलीनविविध-यापारितार्धालि- छायादत्तनवाधिवासरसमाशद्वामियं कामतः। धारा साकापामपागवलनैरावर्जयन्ती मुखे तृष्णां मे किमपाकरोति कुरुते किंवा प्रपापालिका ॥२॥ पिपन्नम्म प्रपापालिमनुरक्तां विलोकयन् । अगस्त्य चिन्तयामास चतुर. सापि सागरान् ॥३॥ ग्रीष्मे मासि कठोरसूर्यकिरणे सन्तप्तगात्रो भवान् अस्मिन्युजपीसुशीतलतल भी पान्थ विश्राम्यताम् । एकाकी च भवानरं च तगणी शून्या मपा वर्तते चतुरो जानासि कालोचितम् ॥ ४॥ ॥ वर्षापद्धतिः ॥११॥ पयोमुच परीताप ररन्यते नारीरिणाम् । नन्यात्मलामा महता पर सांपशान्तये ॥१॥ मेघष्णाजिनधरा धारायसोपरीतिन । मारुतापूरितगुहा माधीताश्व पर्वता ॥२॥ कदाभिरिव रेमीभिावाभिरभितादितम् । अन्तस्तनितनिपापं मवेदनमिवाम्वरम् ॥३॥ सुरतामदविच्छिता स्वर्गस्वीरमीनिकाः । पतन्तीयापुरला दिक्ष तोयधारा समन्ततः ॥४॥ निलीयमानविरंगनिमीलदार पजै । विकसन्या ग मालया गतोऽस्तं जायते रवि ॥५॥ Vallabhadeia. 170-1.

·सभापितसुधानिधिः अदृष्टपूर्वमस्माभिः यदि तादृश्यतेऽधुना। विष विषधरैः पीतं मूछिता पथिकाइनाः ॥६॥ वियोगिनां तुमसन्व्यवस्यन् कृत्वा पुरो मारुतफूत्कृतानि । विद्युन्मणीनभ्रफणादुदस्य- न्धियमुजको विपमुद्भवाम ॥७॥ उपरि धनं धनपटलं तियेग्गिरयोऽपि नर्तितमयूराः । क्षितिरपि कन्दलधयला ह पथिकः क पातयतु॥८॥" उपरि पयोधरपदलं दूर दयिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्योपधयो क्रोधाविष्टः फणी शिरसि ॥९॥ क्षपां क्षामीकृत्य प्रसभमपहत्याम्बु सरिता प्रताप्योवी कृत्स्ना तरुगहनमुच्छोप्य सकलम् । क्व सम्प्रत्युप्णांशुगत इति तदन्येपणपरा. स्तडिद्दीपालोका दिशि विशि चरन्तीव जलदाः ॥ १० ॥ खण्डैरम्बुदकम्बलस्य निविडस्यूतां तदित्तन्तुभिः कन्यामम्बरगर्भसन्तततया गुमिमी विभ्रतः। उद्दीवैः शिखिभिः सचर्मकरकावास्यानिले छत्रिणो धर्मापायदिनाध्वगाः कतिचन प्रादुर्भवन्त्यग्रतः ॥११॥ पार्थादैः पदवेश्मपाइपशुभिः पर्यन्तनिर्यापयो- धारादर्शितदीर्घपाशपटलीसंसक्तदिवशङ्कुभिः । व्यक्तेन्द्रायुधतोरणैः निबिडिताभोग नभोगं वरं प्रस्थानोद्यतपश्चबाणशिविरमलाघां समाकाङ्क्षति ॥१२॥ वर्षापारवधूजन, स्नपयते शेपस्फटामण्डली- माणिक्यासनसंश्रितां वसुमतीमम्भोदकुम्भोदकः । एतस्या घननादमेदुरमदोन्मीलन्मयूरावली- केकाकूहुभूतो भवन्ति गिरयः सस्नेहसोस्नातिकाः ॥१३॥ सन्ध्यारागोत्थितैस्तानैरन्तेप्यधिकपाण्डरः । स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैद्धं व्रणमियाम्बरम् ॥१४॥ u. (Vallabhadeva, 1741 ) Bharttharı. v.Vallabhadeva: 1745. w. SBhg.

·२१७ सुभाषितसुधानिधिः धर्मातवमुपः कदम्बमुकुलग्रन्थिच्छिदः केतकी- प्रेयांसः कलहंसशविपदः क्षेमंकराः केकिनाम् ।। अम्मः शीकरहारिणो जलमुचामप्यग्रमग्रेसराः मायः प्रोपितमृत्यवः प्रतिदिशं प्रेसन्ति चनिलाः ॥ १५॥ काले कथश्चिञ्चरतां धनानां कान्त्या स्वया कर्दमितेऽन्तरिक्ष। अम्मोधराः श्रान्तिजुपामभूयन् आलम्बदण्डा इय वारिधाराः॥१६॥ प्रतस्थिरे पल्लवरागताप्रेरितस्ततो भूतलमिन्द्रगपिः । पयोभिरादाय समं पयोधेः पयोमुक्तेरिव पद्मरागे ॥ १७ ॥ स्फुरन्त. पिछलामासो धरण्यामिन्द्रगोपझा. । सरक्तवान्तपान्यस्त्रीजीवा इव वकागिरे ॥१८॥ कालाम्बुदेन्दीवरकाननानां नाला याभान्ति नवाम्बुधारा॥. १९॥ इन्द्रगोपकपरम्परा भूना काननेप गुशुभे विसपिणी । मावृपः सरभसागमाच्युता पद्मरागघटिव कणिका ॥२०॥ भ्रष्टघशुकाघातैर्दलिताकदाडिमात् । धजिरिव महापित परिता शगोपः॥२१॥ श्यामला प्रथमतोऽपि यामना मझलाय जगता समुनता। पद्मयेय जनितापरिष्कृता व्योम्नि शाईचारमुर्घना ॥२२॥ कन्दलीप कुटजए मालतीजालोए नवकेतकीप च । कन्थरास मधुना मुमकिनां संविभात र पारितादय ॥२३॥ सोधतोरणविटरवासिनो भ्यता मदवाव पलापिनाम् । यामिनीपु तटितां विजिरे दीपिका श्य पयोदशंका ॥४॥ भारपद्धतिः ॥१२॥ स्लपयित्या यसमती जीमूनरलदर। भावृद गताम्बरं श्या गृहीत्या मारदागताप 1.रिषद , २. अन्न ·सुभाषितसुधानिधिः दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नवसङ्गमसबीडा जघनानीच योपितः ॥ २॥ मयूरा नूनमातस्थुः परित्यक्तमदा बने। असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः॥३॥ उत्सृज्य जलसर्वस्वं विमलाः सितमूर्तयः। तत्यजुश्चाम्बरं मेघा विग्रहं योगिनो यथा ॥४॥ अपीतक्षीवकादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम् । अमसादितभूश्माम्बु जगदासीन्मनोहरम् ॥५॥ बभूव गाढसन्तापा मृणालयलयोज्ज्वला। उ.केव चन्दनापाण्डु घनस्तनवती शरत् ॥६॥" अनुदिनधिततापा चाप्यः शुष्का महीनधिततापा । वमाणां कलमवतां भद्रं गीतं च शुश्रुवे कलमवताम् ॥७॥ परवनितयेव शरदा सम्प्रत्युपजनिततीबसन्तापः। क्षपायचा घनसम्पदमम्बरशेपः कृतः सविता ॥८॥ शरदि रवितता विभ्राणा. शोषमतिशयग्लपिताः। ज्वरिता इव लक्ष्यन्ते लानयोग्या महासरितः ॥९॥ चतुरुदधिपानचेष्टा दृष्पपिपासे मुनावुद्यमाने । पाययितुमिवात्मानं विशोध्य सजीभवन्त्यापः॥१०॥ ऐन्द्र धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानाईनखक्षताभम् । प्रमोदयन्ती सकलड़ामिन्, ताप रघरभ्यधिकं चकार॥११॥4 विजितमपि पश्मलाश्या विम्याधरशोभया वराक्रमिदम् । विकसति बन्धूकमहो रागयतः कीदृशी लज्जा ॥१२॥ पद्मगन्धिनि नवोत्पलेक्षणे कोमलेन्दुतिलके शरन्मुखे । बन्धुजीचकुसुमाधरे पिबन्मालतीमपि जही मधुव्रतः ॥ १३ ॥ ,, Valmiki (Kıs. XXX 58), . Vallabhadeva, 1796. y. Vallabhadeva. a. Vallabhadeva.

·सुभाषितसुधानिधिः २१९ योपिता चिकुरवासनिवृतियायतेव विपिने दुरासदा । जार्यतानुदिवसं हतस्थिया केतकेन करुणं स्म शुप्यते ॥१६॥ कालोपलब्धं कलहंसनादमाकर्ण्य कर्णामृतमन्तरिक्षे। सलीलमुद्धारितवारिपरा सरोजिनी सादरमुजगाम ॥ १५ ॥ अमी पृशुस्तम्भभूत पिशङ्गतां गता विपाकेन फलस्य शालयः । विकासिवमाम्भसिगन्धसूचिर्तनमन्ति निर्घातुमिवासितोत्पलम् ॥१६॥ असायनास्थापरयावधीरित सरोरुहिण्या शिरसा नमन्नपि । उपेति शुप्यन्कलभः सहाम्भसा मनोभुवा तर इवाभिपाण्डुताम् ॥१७॥ अय प्रसन्नेन्दुगुखी सिताम्बरा समाययाधुत्पलपत्रलोचना । सपङ्कजा श्रीरिव गां निपेवितुं सहसवाल-यजना शरद्वधू ॥१८॥ नीतोस्मि येन महती सलिलेन वृद्धि संयाजितश्च सतत गुरुणा फलेन। तरछोप्यते दिनकृतत्यतिचिन्तयेव शाकान्वित तदपि शालिवनं विपाण्डु ॥१९॥ अक्ष्णोविपक्ष इति सानुशर्य ललाव नीलोत्पलं यदरला कलमस्य गाजी। भूयस्तदेय शिरसावादुम्लतानां पर विरोधिपु दंन पराजितेपु.. ।। हेमन्तपद्धतिः ॥१३॥ है पान्य प्रियविप्रयोगातभुम्ज्यालामभिक्षोऽसि किं किंवा नास्ति तय निया गतग किं वासि हीनो धिया। येनास्मिनयमोपविल्यामधमानिने पुन्मानन्दितमत्तरपदफ्ले फालं गृहासिगंत ॥१॥ a Bhirau b SBhg d Vallabhrdesa 1822 f Subhittirail *Here cndsst. C Vallabha 1815 Vallabhadera 1820.

·२२० सुभाषितसुधानिधि हेमन्ते दधिदुग्धसपिरेशना प्रक्लिनवासोवृत कास्मीदवसान्द्रलिप्तवपुष खिन्ना विचित्र रतै । पीनोरुस्तनकामिनीकृतधनाश्लेषा गृहाभ्यन्तरे ताम्बूलीदलपूगपूरिसमुखा धन्या सुख शेरत ॥२॥ हे हेमन्त स्मरिप्यामि यात त्वयि गुणद्वयम् । अयत्नशीतल चारि निशाश्च सुरतक्षमा ॥३॥ ॥ शिशिरपद्धतिः ॥१४॥ भावाररदारैर्गर्भगृहे स्तनतटेश दयितानाम् । सन्तजित समन्तानिपतति शीत दरिद्रस्य ॥१॥ आइतोऽपि सहायरमीत्युक्त्या विमुक्तनिद्राऽपि । गन्तुमना अपि पथिक सहीच नव शिथिलयात॥२॥ आश्लेपणे पृथुतरस्तनयातशीत मायामिनीर्घनमुदारमार्युवान । ऊर्या मुहर्वलनबन्धनसन्धिनोऽपि पादान्तसमलिततूलपटा स्वपन्ति ॥३॥ नितम्बालसगामिन्य' पीनान्नतपयोधरा । मनोजाय नमस्तुभ्य यस्यायतनमदना ॥४॥ मुख्याभिधा मुररिपार्हदयागमासी- दङ्गीकृता च गिरिदोन सदायदाय (') आब्रह्मकीटविजयऽप्यनिश सवीर्य सोऽय सुखाय भवतानवता मनाभू ॥५॥ ॥ सामान्यपद्धतिः॥१५॥ मुखमखिल नयनयुग वक्ष सब पयाधरद्वन्द्वम् । मध्यमशेष गगन तस्या कन्दर्पकामले क्यसि ॥१॥ g Subha itavalt 1930 h Quoted by Ananda vardhana १ नागनी-5. २ 'विधौ-5, ३ भिदौ-S, ·२२१ सुभाषितसुधानिधिः आमरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः। उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः॥२॥' कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् । आभाति मकरकेतोः पार्थस्थालानयतिरिव ।। ३ ।। अमृतमगृतं चन्द्रश्चन्द्रस्तथाम्बुजमम्युज रतिरपि रतिः कामः कामो मधूनि मधून्यपि। इति न भजते यस्तु मायः परस्परसङ्कर तदियमबला लक्ष्मी धसे कुतः सकलामिकाम् ॥ ४॥ नेहं मुखं मृगवियुक्तशशाइबिम्ब नेमी स्तनावमूतपूरितहेमकुम्भी। नेवालकावलिरिय मदनास्त्रशाला नैवेदमक्षियुगलं निगट हि यूनाम् ॥ ५॥ अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी। असारे दग्धसंसारं सारं सारलोचना ॥६॥ ॥ पादादिवर्णनपद्धतिः ॥१६॥ प्रवालपट्यच्छायं पादाम्धुजपुगं बभौ । रामसागरसभारादिव लग्नारुणयम् ॥१॥ लावण्यनलिनीपालमृणालयुगलोपमे। जधाकाण्दयुगे यस्या. कान्तिांसी परोचत ॥२॥ विलासपरिकदलीकाण्ायम यमार या। पुष्पायुधपुरीकानदन्ततारणविभ्रमी ॥३॥ नागेन्द्रहरतात्यधि कर्कदात्या- देकान्तसत्याकदलीविशेषाः। लावापिलोक परिणाहिरूपं जातास्तदूर्वोकपमानासा' Kindisi Subhasitivals 1466. LKalidisa. ...SBhg.

·२२२ समापितसुधानिाथ. A पुलिन कान्तिपरित पर्यशयनं हरे । मेसला परिघ यस्या जपनं मान्मथं पुरम् ॥५॥ मग्नो नाभिदावर्ते हरकोपानलामुल । कामेऽनुमीयते यस्या रोमालीधूमलसया॥६॥ अस्या यौवनकानने तनुलताच्उसेन सलाहिता नाभीपल्बलत पयोधरगिरिप्रान्तावधिप्रापिणी। यूनामन च रज्जनानगरलान्याहर्तुमन्विच्छता सैपा मन्मथलुब्धक्न विहिता रोमावलीयागुरा॥७॥ अस्या विधास्यतश्चिनमवलग्न मृगीदृश। अयासीद्वेधसो नृनमभाव परमाणुताम् ॥८॥ अन्योन्यमण्डलामान्ती सन्धिहीनो कराथिनो। तव तन्वि स्तनावेतो राजेते भूभुजारिय॥९॥ दयिताराहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधि । जीवयापित कण्ठे मारयत्यपवारित ॥१०॥" अय ते विट्टमच्चायो मरुमार्ग इचाधर । कस्य ना कुरुते वाले पिपासाकुलित मन ॥११॥ निमेपानिम्नता लोक कृष्णस्निग्धेन चारुणा। कर्णान्त गच्छता चास्या लोचनेनार्जुनायितम् ॥ १२ ॥ अस्या मनाहाकारकवरीभारनिर्जिता । लज्जयेव वने वास चकृचमरवर्हिण ॥१३॥ अस्या दृशा कुवलयश्रियमाश्रयेते धत्ते पयोधरभर करिकुम्भरीतिम् । अङ्ग तरइयति चम्पकदामकान्ति- मशीकरोति मुखमैन्दवमाभिरूप्यम् ॥१४॥ ।। यौवनारम्भपद्धतिः ॥१७॥ हधि शैशववर्जिता प्रतिक्ल प्रागल्भ्यमभ्यस्यति भावृत्कान्तिमुखस्तथापि कुचयो शोभा नवामीरते॥ m Vallabhadeva (1529) Vallabhadeva 1498.

·सुभाषितसुधानिधिः २२३ नो धत्ते गुरुतां तथापि विजिताभोगा नितम्बस्थली तन्व्या स्वीकृतयौवनं विजयते नत्रैकपेयं वपुः॥१॥ । उद्यानपद्धतिः ॥ १८॥ शिक्षा कामपि दक्षिणानिलनदादासाद्य नृत्तोद्यता दृष्ट्वा पल्गितचारुङ्गलका, चञ्चत्वालामुली। यत्रोधानसभासहस्तरुनदास्तन्वीलतालालिकाः श्लाघन्ते चलमालयः परभृतो व्याहारहाहारः।।" यत्र खेचरनारीणां रत्ननृपुरराजिभिः। अशोकाश्चरणाघातरुत्फुल्ला भान्ति रागिणः॥ यत्र विद्याधरवधूमधुगण्नुपनिझरेः । जुम्मेवारम्भमुकुलैः पुप्पाननविकासिभिः ॥३: यत्र दिव्यानातहतनोत्सतरङ्गिताः। मन्दारमकरन्दाम्मुसुन्दरा वान्ति वायवः॥४॥ ॥ पुप्पापचयपद्धतिः॥१९॥ उत्थिताग्रचरणा पृथुस्तनी पुष्पजालमाचिन्वती तरी। मध्यमअनमयापदेशतो निखपा दयिनकण्डमग्रहीत् ।।१।। उच्छिद्य प्रथममधास्थितं मृगाक्षी पुप्पाचं श्रितपिटप प्रहीतुकामा । आरो? पदमधादशीकयो- रामूलं पुनरपि सेन पुष्पितासी ॥२॥ पाणी पाधिया मधयमुमभ्रान्या तथा गण्या- नीलाम्मोगाष्ट्या नयनयान्धकयुद्धयाऽधरे। स्लीयन्ते चिपुरए पान्धवालव्यामोत्यद्वारा र्यारा मधुपा: फियन्ति भरती क्यानानि रक्षिति

·२२४
सुभापितसुधानिधिः
।। मध्याह्नपद्धतिः ॥ २० ॥
उरणालुः शिशिरे निपीदति तरोर्मूलालवाले शिखी
निर्मियोपरिकार्णकारकुमुमान्यासेवते पट्पदः ।
तप्तं चारि विहाय तीरनलिनी कारण्डवः सेवते
क्रीडावेश्मनि चैव परशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥१॥
परपुरुषादिव सवितुः सम्मति भीताः कराग्रसंसर्गात् ।
कुलवध्य इव सलज्जाः प्रविशन्ति गृहोदरं छायाः॥२॥
दुःसहसन्तापभयात्सम्प्रति मध्यस्थिते दिवसनाथे।
छायामिय याञ्छन्ति च्छायामपि गता तरुतलानि ॥३॥
नखंयचेः पट्पदकामिनीनां परागपूरैः परुपोदराणि ।
व्यपायसन्दर्शितकर्णिकानि बगूपुरम्भोरुहकाननानि ॥४॥
छाया संश्रयते तलं विटपिनां श्रान्तव पान्यैः सम
मूलं याति सरोजलस्य जडता ग्लानेव मीनैः सह ।
आचामत्यचिरांशुदीधितिरपल्लप्तेव सत्त्वैः समं
निद्रागर्भगृहं सह प्रविशति लान्तेय कान्ताजनैः॥७॥
॥ सरित्पद्धतिः ॥२१॥
सरो हरति मन्नेतः प्रोन्मज्जापद्मालम् ।
वक्षो हरिणशावास्याः मन्दोदश्वरचं यथा ॥१॥
उत्फुलपङ्कजवनं ददर्श विमल सरः।
स्फाटिक वनदेवीनामिव विभ्रमदर्पणम् ॥२॥
। सलिलखेलनपद्धतिः ॥ २२॥
वारिक्रीडासु गोपीनां वासुदेवात्तवाससाम् ।
प्रावृतः पझिनीपत्रं पाणि पाथ एव वा ॥१॥
पटीः पयोविहारेषु मुष्णन्तं गोपिका हरिम् ।
मौदाः पलाययामातुः पाणिक्षिप्तः पयोधरैः॥२॥

·सुभाषितसुधानिधिः २२५ स्नातोत्थिता वारिधाराहारिण्यस्ताः स्तनभुः। सन्दष्टविसदण्डानश्चस्वकिरिवाहिताः॥३ अजली जलमधोरलोचना लोचनं पतिशरीरपूरितम्। आत्तमात्तमाधिकान्तमुक्षितुं कातरा शफरशङ्कया जहो ॥४॥ ॥ अलङ्कारपद्धतिः ॥२३॥ तालीदलं काचनकर्णपाशी प्रसारयन्ती सुतनुः कराम्याम् । रराज कर्णान्तनिषण्णहमिशागे दधानेय कटाक्षवाणान् ॥१॥ कस्तृरिकातिलकितेन मुखन काचि- नासाग्रसक्तनवमौक्तिकभूषणेन । आस्वदभृगममिलीनहिमाम्बुलेश- मावृत्तफुल्लमरविन्दमधाकरोति ॥२॥ अङ्गानि कुडमरज परिपूरितानि ताम्बूलरागसुभगोऽधरपल्यश्च । अच्छानने च नयने च समं तनीयः कान्तासुभूपणमिदं भवदस्तु शेषः (1)॥३॥ ।। अस्तमयपद्धतिः ॥ २४ ॥ एप वारुणदिगङ्गनामुग्बोझासितकमणिकुण्डलाकृतिः। मानुराप सुरवारसुन्दरीपाणिमुक्तमणिकन्दुकश्रियम् ॥१॥ मि क्वापि गते सरोकापने पद्धानने साम्यति जन्दम भ्रमरपु धीश्य दयितालि पुरः सारसम् । पमान वियोगिना पिसलमा नास्यादिता नोज्झिता चकवलमगलेश निहिला जायस्य निर्गत ' ''-5.. oKiryaprakiia. १५

·२२६
समापितसुधानिधिः
शुद्धमाविलमवास्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् ।
सर्वमेव तमसा समीकृतं धिहत्त्वमसता हतान्तरम् ॥ ३॥
दिवसोऽनुमित्रमगमद्विलयं किमास्यते क्त मयाबलया।
रुचिभर्तुरस्य विरहाधिगमादिति सन्ध्ययापि सपदि व्यगमि ॥४॥
चञ्चन्द्रकरस्पर्शहन्मिीलिततारका
अहो तारावती सन्ध्या जहाति स्वयमम्वरम् ॥ ५॥
नीलाम्बुजैरियाकीर्ण भ्रमरेरिव मूच्छितम् ।
नीलकण्ठरिवोत्कीर्ण चचार रुचिरं तमः॥६॥
पद्मसकोचकिता बभ्रमुर्धमरा मुहुः ।
सध्यया सपदि व्युतारतमोवीजगणा इव ॥७॥
जजृम्भे जम्भारिद्विरद्गुरुगण्डस्थललस-
न्मदस्रोतोवीचीमलिनिम समीचीनमहिमा ।
निशानारीपीनस्तनकलशनीलांशुकनिमो
नभोरन्धं रुन्धन्निव तिमिरपालीपरिकरः॥८॥
। अभिसारिकापद्धतिः ॥२५॥
मन्द निधेहि चरणो परिधेहि वासो
नीलं विधहि बलयावलिमञ्चलेन ।
मा जल्प साहासे निशारदचन्द्रकान्त-
दन्तांशवस्तव तमांसि समापयन्ति॥१॥
मार्गे पङ्किान तोयदान्धतमसे निशब्दसञ्चारया
गन्तव्या दयितत्य मेऽद्य वसतिर्मुग्धेति कृत्वा मतिम् ।
आजाना तनृपुरा करतलेनाच्छाद्य नेत्रे भृशं
कृरनालव्धपदस्थितिः स्वभवने पन्थानमम्यरयति॥२॥
पायोधीतमुखी प्रमृतिलका सालक्तरक्तांशुका
मेघानां निनदेन भीतहदया मत्वा भियस्यालयम् ।
द्वारं नेच्छति लज्जया श्लपितु देवीति चाहता
पासी नूपुरकर्दमप्रतिहती संशब्दयन्ती स्थिता ॥३॥

·२२७ सुभापितसुधानिधि आसारसितावरणांशुकाना- मपि स्तनोप्माण्यभिसारिकानाम् । प्रत्युव्रजन्तः कृतिनोऽन्यभूध- न्नुत्कम्पशालीन्युपगृहितानि ॥४॥ || चन्द्रोदयपद्धतिः ॥२६॥ ॥ अथोज्जगाम ललनारूपोलललिततिः । रराज राजतनयाको कर्पूरतिलकः शशी ॥१॥ दिकान्ताकेलिमुरे निशामौक्तिकमण्डने । स्मररागसितच्छनाशिनि श्रीरम्भत ।। निणयनजटावल्लीपुष मनोभवकार्मुकं ग्रहकिसलयं सन्ध्यानारीनितम्बनरक्षतम् । तिमिरभिदुरं व्योम्न गृहं विशावदनस्मिनं प्रतिपदि गरस्यन्दोविम्वं सुरोयमस्तु वः ॥ ३॥ मनोमवयशस्करा. कुमुदमोदमेदरकरा- स्तमित्रगुणतस्कराः पथियोपिदागस्कराः। कराः कतिचिदन्दय फवलयन्ति तारापथ रथाङ्गचिरहज्वरज्वलनमालतलद्रवा. ॥ ४॥ मयूरनसर तिमिरम्भिरम्भरथलो- अलद्विविधतारकास्पटमीणमुतागणः । पुरन्दरदरीहग्गर्भमुतात्थित- स्तुपारकरकसरी गगनझाननं गाहते ॥५॥ सयिम्वरेगस्तातीयो राजते रजनीकरः जगग्जिापी पपारामिट कामुकम् ॥६॥ फरेः कतिपयरिन्दरिन्द्रीारिदलता। अभिषेकाय पटोपारदररिय पालिसा ॥७॥ फतीदलमा तनी कपुरम्पनाम् । रताच या ज्योत्स्ना फुचयोहरिणीटशाम् It cit . १. मति-s.

·२२८ सभापितसुधानिधिः । फलङ्कपद्धतिः ॥२७॥ अई केऽपि शशविरे जलनिधे. पई परे मेनिरे सारई कतिचिच्च सनगदिरे भूच्छारमैच्छन्परे। इन्दोर्यद्दलितेन्द्रनीलशकलण्यामं दरीश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥१॥ यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते सदाचष्टे लोक शशक दनिनो मां प्रति तथा। अहं विन्दु मन्ये स्वदरिविरहकान्ततरुणी- कटाक्षोल्कापातवणकिणकलवादिततनुम् ॥२॥ ज्योत्स्नाभस्मच्छरणधवला विभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम् । द्वीपाद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्त सिद्धानपरिमल लान्छनस्य च्छलेन ॥३॥ नेदं नभोमण्डलमम्बुराशि ताश तारा नवफेनभाः । नायं शशी कुण्डलितः फणीन्दो नासौ कलकः शयिती मुरारिः॥४॥ ॥ दूतीपद्धतिः॥२८॥ न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते च मयि। निपुण तयनमभिगम्य वदे- रयि दूति काचिदिति सन्दिदिशे॥१॥ उच्यता वचनीयमशेषं नेश्वरे परयता सखि साध्वी आनयनमनुनीय कथं वा चिप्रियाणि कथयननुनयः॥२॥ । १. Kavyaprakasa. p. Bhartrbar. १. पो-, ·सुभाषितसुधानिधिः २२९ || यानपद्धतिः ॥२९॥ मार्ग दृष्टिः करकिसलये वक्त्रमश्रुमवाहो लोलापाने समसखिजनस्यांसके केशपाशः। नीचीलोला मणिगणलसन्मखला जानुभागे त्वय्येवाहो हृदयमसवः कण्ठनाले तरुण्याः॥१॥ चित्राय त्ययि चिन्तिते मनसिजशोऽथ सज्ज धनु- यति धर्तमुपाहितेऽङ्गुलियुगे वापो गुणे रोपित । भारत्धे तव चित्रकर्मणि धनुमुक्तारतु भिन्ना भृशं भितिं द्रागवलम्व्य सिंहलपते सा तत्र चित्रायत ॥ ॥ वाप्पैरम्बु रजोमरेण वसुधा तापेन सूर्यानली पाण्डिम्ना शालाञ्छनं पृथुतरे, श्वासानिलायतम् । त्यनामाध्ययनेन पूरुपमसहव्यावृत्तिमानान्नमो- मूरिट समग्रयत्यपि परं कामेन सा दहाते॥३॥ ।। मानपद्धतिः ॥३०॥ तहकाभिमुर्ग मुसं बिनामित दृणिः कृता पादयोः तत्संलापरतलारलतरे श्रोत्रं निरुद्ध मया। पाणिभ्या च तिरस्कृतः स पुलकः दोहमो गण्डयो सरयः किं करवाणि यान्ति शतधा मरकजुलीसन्धयः ॥१॥ एकत्रासनसद्गति परिदता प्रन्युहमादरत ताम्बलानयनच्टलेन रमसापोऽपि संविीरतः। आलापोऽपिन मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्यान्तक फान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥ २॥ ।। मानिनीस्यपद्धतिः ॥३शा कोपो ग्रन्न भकुटिरचना विपदोयत्र मीन ययान्योन्यस्मितमनुनयो दृटिपाता प्रसादः । १. संस्पिनि: -5.

·२३० सुभाषितसुधानिधिः तस्य प्रेम्स्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुछास न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥३॥ वाले नाथ विमुन मानिनि रुषं रोपान्मया किं कृतं रोपोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि । तरिक रोदिपि गद्देन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यंतो रुद्यते ॥४॥ ॥ मानिनीप्रसादपद्धतिः ॥३१॥ परिग्लाने माने मुखशशिनि तस्याः करधृते मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमात्रैकशरणे । तया पक्ष्मप्रान्तबजगुटनिरुद्धेन सहसा प्रसादी बाप्पेन स्तनतटविशीर्णन कथितः ॥१॥' सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधाऽभूत् । इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताश्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किश्चित् ।। २॥ ॥ मधुपानपद्धतिः ॥३२॥ विनापि कोपं प्रसभं जहास पदेऽपि चसवाल समेऽपि मागें । अपूर्णमानः स मदातिरेका- दाकाशमालम्बनमाललम्वे ॥१॥ कृष्णार्जुनानुरक्तापि हष्टिः कर्णावलम्बिनी। ति विश्वसनीयत्वं कस्य नी कलभापिणि॥२॥ कुसुमे कुसमोत्पत्तिः श्रूयते न च दृश्यते। वाले तव मुसाम्भोजे दृष्टमिन्दीयरद्वयम् ॥३॥ असमयविलोकितेन कान्ते दयितं पश्य परोक निविदा। नहि जातु कुशाग्रपीतमम्मः सचिरणापि करोत्यपेतवृष्णाम् ॥ ४॥ 1. Amaru, इ. Amaru.

·सुभाषितसुधानिधिः २३१ उत्तरङ्गय कुरङ्गलोचने लोचने कमलगर्वमोचने। अस्तु सुन्दरि कलिन्दकन्यकाचीचिदम्बरविडम्बनं वरम् ॥५॥ कथयानिमिपोऽस्यहं कय ते पुरालोकनमार एव जातः। अधरामृतपायिनां भवत्या सुरतावातिररालकेशि युक्ता ॥६॥ पश्यायताक्षि भुवनवितयैकजिष्णोः शिक्षावलं धनुपि सम्बरशासनस्य। भित्या ममैव हृदयं ददये निविद्या वाणा यदभवती न सलु स्पृशन्ति ॥ ७॥ विसृज दयिते हारज्योत्स्ना निमीलनु पङ्कज मिफिर नयने नाच्छायं भवत्वसितोत्पलम् । चितर वचनं लज्जामूका भवन्तु पिकाङ्गनाः परपरिभवो मानस्थाने न मानिनि सहाते ॥८॥ गदावर्तसमाननामिविलसद्वल्मीकरन्धान्तरा- त्तन्वी श्यामलरोमराजिभुजगी निर्गस्य कान्ते तर। वन्दु मसतीति पन्नगभयात्पीनी स्तनी सहा- विन्याख्यातमिय त्यदक्षियुगलं कर्णान्तमाशिश्रिये ।।९।। तम स्तोमः पूर्व तदनु सकल शीतकिरण- स्तन कोकदन्वं तान न च किशिपुनरभूत्। अनम्मस्यावत. कनककदलीकाण्डयुगली ततोश्यानी पनी शिव शिव विधे. शिल्परचना ॥१०॥ पाद पलविता सने मुरलिता या विकासं गता गाने कण्टकिता कपीलफलके पत्रावली मास्थरा। यो मारितालकेप मुरभिर्गक्ये मधुस्थन्दिनी याला यापनमभरी चिदपिकानाकम्य संवर्धते ॥११॥ चन्दायते मुरां कान्तं एसित चन्द्रिकायते । चन्द्रकान्तशिलायन्ते माना चित्तवृत्तयः ॥१॥ अये व्याधायमै कान्ते भ्रस्टता कामुकायते। पदाक्षा विभागायन्त मनो मेरिणायते॥१३॥ '-S ·२३२ सुभाषितसुधानिधिः जागर्ति लोको ज्वलितः प्रदीपः सखीजनः पश्यति कौतुकेन। मुहूर्तमानं कुरु कान्त धैर्य चुभुक्षितः किं द्विकरेण भुझे ॥१४॥ ॥ रतारम्भपद्धतिः॥३३॥ हतांशुकं यद्यदवं सन्ददर्श मृगीदृशः। दृष्टयस्तत्र तत्रास्य न चेरु कीलिता इव ॥१॥ इन्द्राय वीक्षमाणस्तन्मुखमास्यदन्ननन्ताय । स्टहयामि चाय दयितामालिडे कार्तवीर्याय ॥१॥ उनमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्वति प्रियतमे परिवृत्त्या। हुँ ममेति वदनान्तरलग्नं जल्पितं जयति मानधनायाः॥३॥ स्वं नितम्बमपवाहितांशुकं व्यामुला रहसि पश्यति प्रिये । प्रांथितामपि विनैव बल्लभः स्निग्धमुग्धमधरद्वयं ददौ॥४॥ अश्रान्तवर्धितमनोरथयोरलब्ध- सद्धेतयानयनसगतमात्रवृत्त्योः। देवात्समागतवतोः सुकृतेन लभ्या स्त्रीपुंसयोर्विजयते प्रथमाइपाली॥५॥ शय्या प्रासवति प्रिये क्षणमिव स्थित्वा विदित्या स्पृहां आगुच्याभरणानि कञ्चुलिकया न्यस्योषधानान्तिके। कुर्वत्याश्चिकुरैरपास्तकुसुमेवेंनी विमर्पक्षमा सन्नाह स्वदते सरोरुहशः सम्भोगलीलाविधेः॥६॥ ।। रतिपद्धतिः ॥३४॥ धैर्यस्य यदनायत्तं लज्जाया यदगोचरः। यदयुक्तं विचारस्य तदभूत्सुरतं तयोः ॥१॥ मनोरथैर्यदभ्यस्त हृदयेन यदर्थितम्। मन्मथेन यदादिष्टं तयोस्तदभवदतम् ॥२॥ १. "-S. २. 4-5 ३. नामपि-S- ·२३२ सुभाषितसुधानिधि चुम्बनम्वधरदानवर्जित हस्तराधि रशनाविघटन । विनितच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मयेन्धनमभूद्वधरतम् ॥३॥ पाणिपल्लवविधूनन तत सीकृतानि नयनाधनिमपा । योपिता रहास गद्गदवाचामस्वतामुपययुमदनस्य ॥ ४॥ ॥ विपरीतरत्तपद्धति ॥३५॥ विपरीतरतामृता पतन्ति स्थपिन्दय । ननु पुण्यवतामङ्गप्पडनावदनाच्च्युता ॥१॥ मुग्धे तवास्मि दयिता पुरुषो भव स्व- मियुक्तया नहि नहीति शिरावधूय। स्वस्मात्करात्भियकर यल्य क्षिपन्या चाच विनाभ्युपगम कथितो मुगाश्या" तन्च्या कलिकलानस्तक परीकुसुमो िथा । मधुपा मञ्जु गुरुन्त चीत्कारागायता गता ॥३॥ श्रात यमस्ति रुचिर पुरुषाधिताना मेणीदृशा परणनृपुरशिरितम्य गन्तयमाननसरारुह्मव रासस ध्यय तरुयुगल युचमण्दल या ॥४॥ उपरिनिपतिाना स्रस्तधम्मियाना शिथिलगुजलताना फिशिन्गारितानाम् । उपरिसरतखेदरियलगण्डरथलाना मधरमधु वधूना भाग्यन्त पिन्ति ॥५॥ उपरिरतमाचरन्यास्तन्यास्त कार एर पुप्पिण्य । शाणितपूरा शहस्थ पुरुषमाता॥ । रतिकन्दपद्धतिः ॥३६॥ दासे कृतागसि भय युरित प्रणा पादमाहार इति मन्दार नास्मि दूय। उघ कठोरपुरकापुरकण्टका- पंसियत तय पई ननु सा प्यया म॥१॥ Bhartthart

·२३४
सुभाषितसुधानिधिः
उत्तंसयन्तु कुसुमानि मृदूनि मूर्ध्नि
सम्भोगमणिसुभगः सततं युवानः ।
नो नेत्माहर्तुरपराधिनि वल्लभायाः
पादाम्मुजस्य भविता सुलभो विकारः ॥२॥
सिझन्मीरमधुपं यामावामपदाम्बुजम् ।
कामिनः कामकलहे शेखर शिरसावहन् ।॥ ३॥
सालक्तरूं शतदलाधिककान्तियुक्तं
रत्नौषधामनिकरारुणनृपुरायं।
क्षितं रुपा दयितया सुरतापराधे
सौभाग्यचिह्नमिव मूर्धि पदं विरेजे॥४॥
॥ रत्यनुनयपद्धतिः ॥३७॥
राग दृष्ट्योः स्फुरितमधरे भ्रूलतायां च भङ्गं
दैर्घ्य श्वासे सुतन तनुपे किं वृथा मय्यदोपे।
यवस्त्यन्यद्भवतु भगवान्मन्मथस्तन साक्षी
किं वामेन त्वमपि हदि मे साक्षिणी सनिधसे॥१॥
सुम त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योपिता
दूरादेव मयोज्झिनाः सुरभयः नग्गन्धधूपादयः।
कोपं रागिणि मुश्च मय्यवनते हो प्रसीदाधुना
सत्यं त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दृशः॥२॥
॥ विरहिण्यवस्थापद्धतिः ॥३८॥
यामा नितान्तरक्तेन लोचनानन्दकारिणम् ।
उवाह मनसा कान्त पाणिना मुखपङ्कजम् ॥१॥
परिच्युतस्ताकुचभारमध्यात्
किं शोपमायासि मृणालहार ।
नसश्मतन्तोरपि तायकस्य
सत्रावकाशो भवतः किमु स्यात् ॥२॥

·सुभापितधानिधिः २३५ शय्या पुष्पमयी परागमयतामदार्पणादश्नुते ताम्यत्यन्तिकतालवृन्तनलिनीपमाणि देहोप्मणा। न्यस्तं च स्तनमण्डले मलयज दीर्णान्तरं दृश्यते काथादाशु भवन्ति फेनिलमुखा भूपामृणालाकुराः ॥३॥ । विरहिणी-आलापपद्धतिः ॥ ३९ ॥ काल पुरा गरलमम्युनिधेरुतस्था- दद्येन्दुनाम गरलं विषमभ्युपेति। अद्यादिदै स गिरिशो यदि हस्त नक्ष्ये- कार्य रचकण्ठफलितं सखि में भयं च ॥१॥ ॥ सवीप्रश्नपद्धतिः ॥ ४०॥ कथमपि ससि मीडाकोपाल बजेति मयोदिते कठिनदयरत्यक्त्वा शयां चलाइ गत एय स । इति सरभसत्यक्तम्णि व्यपेतपणे स्पृहां पुनरपि हतबीड चेत करोति करोमि किम् ॥ २॥ मुक्त्वा पुरहि शरानपि शूलपाणी ताने किं नु मयि मुमति पत्रमाण.। हिलाकत इद यदय मृगन्द्र मत्तद्विपेच माके च समानवीय ॥२॥ अलसविरले भेमादार्मलीकृत क्षणमभिमुरपर्लजालानिमपपराङ्मु । हदयनिहितं भावाकृत यद्भिरिवेक्षण क्यय सुकृती कोऽय मुग्धे श्ययाध पिलोश्यते ॥३॥ । सावपिनपद्धतिः ॥४१॥ जघनमुलतमाकुलमेवल मुनमपाल विमानतारकम् । इसमपास्य गतो यदि निगा ननु यरोग स एक दिवशि १ ''मा'-S ·२३६ सुभाषितसुधानिधि अनालोच्य प्रेम्ण परिणतिमनाहात्य सुरद त्वयाकान्ते कोपारिकमिति सरले सम्प्रति कृत । समाकृष्धारयेते विरहहरमोदासितशिरा स्वहस्तेनाद्वारारतदलमधनारण्यरुदितै ॥२॥ । विरहिमलापपद्धतिः॥४२॥ तन्वइया विषयुक्तस्य दिवसा यान्ति ये मम। निघणरतानपि यम प्रायेण नमयिष्यति ।।१।। कचग्रटोत्तानितकुसल मुर पावलत्तारकमधीक्षणम् । बलाद्गृहीताधरखण्डनाकुल कदा पिरेय कमलेक्षण मुसम् ॥२॥ अद्यापि तन्मनसि सम्पारवर्तत में रात्री माय भुतवति क्षितिपालपु-या। जीवोत मगलवच परिहत्य रापात् कणेऽपित कनकपनमनालपन्या॥३॥ सद्गमविरहविकल्पे घरमिह विरहो न सङ्गमरतरया। सने सा पुनरेका त्रिभुवनमपि तम्मन विरहे ॥ ४ ॥ ततोऽरण परिस्पन्दमन्दीकृतवपु शशी। दधे कामपरिक्षामफामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥५ut वित्रस्तमाल्यधम्मिल स्वदमज्जाद्वशेषकम् । च्यामीलितार्धनयन तस्या कान्तमभृद्रतम् ।। ६ ।। मयाङ्कमानीय विमर्दयिक्लवा पटान्तलीलाव्यजनेन वीजिता। तथापि सानन्दजलार्दपक्षमया निरीक्ष्य दृपया पुनरस्मि चुम्बित ॥७॥ & Bulhana + Kavyaprakasa ·सुभाषितसुधानिधिः २३७ मुरतविरतिकाले सा समुचिप्रमाना गलितमलकभारं वामहस्ते दधाना । इतरकरगृहीतस्त्रास्तकाची कला पुनरपि च कपोले बुम्वितालिलिता च ॥८॥ गान्ते मन्मथसारे रणभृतां सत्कारमातन्वती वासोदाजघनस्य पीनकुचयोरि श्रुते कुण्डलम् । निम्नोस्य च वीटिका सनयना पाण्यो रणकणे पश्चाम्झिनि केशपाशनिचये युक्तो हि बन्धनमः ॥९॥ । प्रभातपद्धतिः ॥४३॥ अम्लानतारासमोपहार मन्दायमानन्दुमणिभदीपम् । शन समुद्घाटितदिनवाट जातं ग्रहाणां गृहमन्तरिक्षम् ॥ १॥ दम्पत्यौनिशि जल्पतीहशुकेनाकर्णितं यद्वचः त-मातर्मुरुसन्निधी निगदतस्तस्यातिमात्रं यधू' । कर्णालम्बितपद्मरागशफलं विन्यस्य चश्चूपुटे चीडार्ता विदधाति दाडिमफलप्याजेन वाग्बन्धनम् ।। २ ।। श्रुणु सरिख कौतुकमेकं प्रामकनिवासिना याय कृतम् । मुरतमुखमीलिताक्षी मृतेति मत्वा विमुक्तास्मि ॥३॥ ॥ सूर्योदयपद्धतिः॥४४॥ सीधेपु जालान्तरलम्धमार्गी रये पनन्तस्तरुणामयूखा । प्रत्यादिशन्तीव विलामिानां गण्टेषु कर्णाभरणभालान ॥१॥ अयं मयि प्रोपित एव सस्ता हिमविपाय कृतमण्टना सनी। दतीप्ययय दुतमारउनत्ता विविधतारामरणानि भास्करः॥ प्राचीरामाराऽलातभ्रममण्डलमालि किम् । चिोधरागरस्तो या नमरयम्युदिती रजि॥३॥ Ataaru ·२३८ सुभाषितसुधानिधिः ॥ शृङ्गारसङ्करः ।। ४५॥ सनूपुरालक्तकपादताडितो दुमोऽपि यस्यां विकसत्यचेतनः। तदङ्गसम्पर्करसद्रवीकृतो भवत्यहोऽयं न नरस्तदद्भुतम् ॥१॥ भत्तेभकुम्भपरिपातिनि कुडुमा कान्तापयोधरतटे रतिखेडखिन्नः । वक्षो निधाय मुजपमध्यवर्ती धन्यः क्षपां क्षपयति क्षणलब्धनिद्रः॥२॥ पुप्पोद्भेदमवाप्य कैलिशयनादरस्थया घुम्यने कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भूसंज्ञया याचिते। आच्छाद्य रिमतपूर्चगण्डफलकं चेलानलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डलस्तवकया तन्व्या विधूतं शिरः॥३॥ इन्दुर्यत्र न निन्द्यते न मधुरं दूतीवचः श्रूयते नालापा निपतन्ति वाप्पफलुपा नोपैति कार्य वपुः । स्वाधीनामनुकूलितां च गृहिणीमालिन्य यत्सुप्यते तरिक प्रेमगृहाश्रमव्रतमिदं कार्य समाचर्यते ॥४॥ कान्ते तत्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- द्वासी विश्लथमेखलागुणवृतं किश्चिनितम् स्थितम् । एतावत्सखि वैझि केवलमहं तस्याङ्गमई पुनः कोऽयं के घयमन किं नु सुरतं स्वल्पापि मेन स्मृतिः॥५॥ अलं कमलजन्मना कमललोचनेनाप्यलं सहस्रनयनादयः कचन दृरतः शरताम् । प्रतिक्षणविजृम्भणगभयवादुलपः स्तनतितकचकं नमत यौवनं योषिताम् ॥६॥ एदिस्थिताय स्थगिताम्बराय स्वयम्भुव चन्दनचर्चिताय । নবধায়লিমুথায় नमी मुगाक्षीस्तनादराय ॥७॥ Ainaru 1. शोचनाम्-5.

·सुभाषितसुधानिधि ।। जातिपद्धतिः ॥ ४६॥ धूलीधूसरतनयो राज्यस्थितिकल्पितफहपा । धृतमुखवाधविकारा पीडन्ति सुनिर्भर डिम्भा ॥१॥ शृङ्ग गिर श्रयति दिशु ददाति दृष्टिं जम्मा तरदयति जिनति गन्धराहम् । बाल विवर्तयति पुप्यति पूर्वकाय दन्तावलेन्द्रदमनप्रणयी मृगन्द्र ॥२॥ तिर्यक्पश्यति पृतोऽपसरति स्तधीकराति श्रुती शिक्षा न क्षमत शिरा विधुनुत घग्गस्वनायर्यति । सन्दग्धि प्रतिहस्तिा प्रपिता दानाम्गन्ध जि क्ष्मामाहान्त करण याति न वश क्राधाद्यत कुचर ॥३॥ पश्चादड्डी पसाय निम्नतिवितत द्रायिवागमुनी आमाधाभुग्नकण्ठा मुसमुसि साधूलिधून विधाय । घासग्रासाभिलापानपरतवरप्राथतुण्डस्तुरगा मन्द शदायमानो विरिति शयनारथित श्मा सुरण ॥४॥ गजिवा मघधीर यममथ शनमण्डलीय दर शृङ्गाभ्या दारयन्तावभिमुसमयनिं दारयन्ती गुराग्रे । मन्द मन्द समय स्थिरनिहितपद या सरोप युध्यत व्यायतादा जटिएततरल पुच्उयन्ती महासी ॥४॥ आदय हय मूध्ना तमनुषिक्त प्रस्तुत मातम्ध फिश्चिकुचक नानारनवरतचर चामपु उभ्य धना । उत्कण तर्णकस्य ममुदितदया दलकारमुका विस्रसिक्षारफाधिकधर मुरस्यामातीत रदि।। तिर्यपादतल प्रसार्य तरसा र विग्यानना रुपान्तनिहितक्षणा पलटकरम्भ विपृयाम्मना । आलोकारयमातफाप्पर पयापयर रानाकर्षण्वत्परा रमयत रामा मदीय मन' ॥७॥ 4-5 ४ रो-51 ·२४० समापितसुधानिधिः । हास्यपद्धतिः ॥४७॥ प्रायश्चित्तं मृगयते यः मियापादताडितः। क्षालनीयं शिरस्तस्य कान्तागण्डूपशीधुभिः ॥१॥ केतक्यः कण्टकता नलिन्यः पडसम्भवाः । विलासिन्यश्च कुट्टन्या क रत्नमनुपद्रवम् ॥२॥ रण्डाः पापण्डिभियान्ता भर्तृभिः कुलयोपितः । वेश्या द्रविणमिच्छन्ति वयं करपरायणाः ॥ ३ ॥ तपोच्छ्रितान् पातयतः पतितानुद्वरिष्यतः। विधातुरिय दृश्यन्ते भगचित्रा विभूतयः॥४॥ वैयाकरणसिंहेन योऽपशब्दमृगो हतः। कुलटेगणवद्यैर्याज्ञिकैः स तु भक्षितः ॥५॥ प्रमुदितशपसविशेपा येषां भापा समुन्मिपति। गुदवदनविवरभेदो दन्तैरनुमीयते परं तेषाम् ॥६॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रेषितं मनः। तत्त तत्रेच रमते हताः पाणिनिना वयं ॥ ७॥ रे मूर्खा न विरोद्धव्यं नित्यमक्षरकोविदः । साक्षरा विपरीताश्चेद्राक्षसा एव केवलम् ॥ ८॥ किं कारणं स्तनद्वन्द पतितं हि ते प्रिय। पश्याधः खनने मूर्ख गिरयोऽपि पतन्ति हि ॥९॥ गणयति गगने गणिकश्चन्द्रेण समागम विशाखाया। विविधभुजङ्गगृहीतो स्वगृहे गृहिणी न जानाति ॥१०॥ अधरामृतेन पित्तं नश्यति वायुः पयोधरोष्णेन । अनवरतरतेन कर्फ त्रिदोपशमनं वपुस्तस्याः ॥११॥ छिद्रेप्वना वहुलीभवन्तीत्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रवादः। छिद्रं पुरस्कृत्य विलासिनीनामा भयन्तीह नचाप्यनाः॥१२॥ कि किं पश्यसि ते योनी त्रैलोक्यमिह तिष्ठति। पश्य पश्य विशालाक्षी गर्दर्भ मम कम्बलम् ।।१३।।

·२४१ सुभाषितसुधानिधिः कटी मुष्टियाह्या दिपुरुपकरग्राहमुदरं स्तनौ घण्टालोलो जघनमिव गन्तुं व्यवसितो । स्मितं भरीरावो मुखमपि च यत्तद्यकरं तथाप्येषा रण्डा प्रमदयति भिक्षुनतितराम् ॥१४॥ बृहत्कुक्षिस्तथैवास्ते युगपद्रतचुम्बनम् । तथा नास्ति स्वहस्तेन शौचं गुह्यस्य दर्शनम् ॥१५॥ अहो मासोपवासिन्या वैशिष्टयं केन वर्ण्यते । अक्षालयित्वा नारनाति पञ्चगव्येन मेहनम् ॥१६॥ इति सुभाषितसुधानिधिसंग्रहे कामपर्व समाप्तन् ।

·॥ मोक्षपर्व ॥ मोक्षपर्वणि कथ्यन्ते विपयाणां विनिन्दनम् । अनित्यता शोकसन्तोप वैराग्यं तीर्थसेयनम् ॥१॥ तोपभक्तिविवेकाश्च भावनाज्ञानमुक्तयः। स्तोत्रं मोहय सड़कीर्ण सुभाषितसुधानिधो॥२ ॥ विषयनिन्दापद्धतिः ॥१॥ रागो नाम मनस्शल्यं गुणद्रविणतस्कर। राहुविद्याशशाङ्कस्य तपोवनहुताशनः ॥१॥ अन्यत्र भीष्मागाडेयादन्यत्र च हनूमतः। हरिणीपादमात्रेण चर्मणा मोहितं जगत् ॥२॥ विपस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विपयाः स्मरणादपि ॥३॥ आशालतापरिवृतं बद्धमूलमयिद्यया। को हि तापयितुं शक्तः सुखेन भवपादपम् ॥४॥ जन्मान्तरशताभ्यस्तविषयेषु गतिवृणाम् । जरगौरिव सस्येभ्यो दुःखेन विनिवार्यते ॥५॥ विरमत बुधा योपित्सङ्गात्सुखात्क्षणभगुरात् कुरुत करुणामैत्री प्रेक्षावधूजनसद्गमम् । न खलु नरके हाराकान्त वधूस्तनमण्डलम् शरणमथवा धोणीबिम्ब रणन्मणिमेखलम् ॥६॥ भिक्षाटनं तदपि नीरसमेकवारं शय्या मही परिजनो निजदेहमात्रम् । यस्त्रं च जीर्णपटखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विपया न परित्यजन्ति ॥७॥ १. 'पेक्षा-

·सुभापितसुधानिधिः
२४३
। अनित्यतापद्धतिः ॥ २॥
पृथिवी दाते येन मेरुश्चापि विशीर्यते।
शुप्यते सागरजलं शरीरे तस्य का कथा ॥१॥
मेघच्छाया खलप्रीतिर्नवसत्यानि योपितः।
किश्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥२॥
यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य विश्रमेन् ।
विश्रम्य च पुनर्गच्छेत्तद्वद्भूतसमागमः ॥३॥
संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनी धुवं ।
घुडुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥४॥
गतं शोचति यो नाम स प्रायः शोच्यते बुधेः ।
छिन्नहस्तो विहरतस्य कथं वध्नाति कङ्कणम् ॥५॥
यथाचिपोऽग्नेः पवनस्य वैगी मरीचयोकस्य नदीपु चापः।
गच्छन्ति चायान्ति च सन्नतास्तु तद्वच्छरीराणि शरीरिणां च ॥६॥
॥ शोकपद्धतिः॥३॥
मानसनैय दुखेन शरीरसुपतप्यते।
अय पिण्डेन ततेन कुम्भसंस्यमिवोदकम् ॥१॥
अफाण्दजातपातानामाणो मर्मभेदिनाम् ।
गादशीकमहाराणामचिन्तय महीपधम् ।।
पान्थानामिव यात्मनि क्षितिमहा नधामिव भ्रभ्यता
मेघानामिव पुष्करे जलनिधी सायानिकाणामिव ।
संयोगः पितृमातृपधुतनयनाभियाणां सदा
सिद्धी दूरयियोग पय विद्यपी गोकोदयः फलदा॥३॥
को नारायतेशीय शोको मासयते सम्मम् ।
सोफी नारायते सर्व मारित शोकसमो रिपुः ॥२॥

·२४४ सुभाषितसुधानिधिः ॥ सन्तोपपद्धतिः॥४॥ सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्दपादस्य ननु चास्तृतव भूः॥१॥ सुखं वा यदि वा दुःखं द्वयं वा यदि वा प्रियम् । प्रात प्राप्तमुपासीत मुदयेनाविदूयता ॥२॥ ॥ वैराग्यपद्धतिः ॥५॥ किं धनेन करिष्यन्ति देहिनो भङ्गुराशयाः। यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम्॥१॥ यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशद्दवः॥२॥ विहाय कमलालयाविलसितानि विगुनटी- विडम्बनपटूनि मे विहरणं विधत्तां मनः । कपर्दिनि कुमुदतीरमणखण्डचूडामणी कटीतटतटीमवत्करटिचर्माण ब्रह्मणि ॥३॥ आशायाः प्रशमय्य वेगमखिलं निर्णीय विश्वं जर्ड नीत्या शान्तिपयः शनेस्तत इतो दोलायमानं मनः। कृत्या चेतास केवलं पशुपतेरैश्वर्यमव्याहतं कोणे कुत्रचिदास्महे वयममी कोलाहलैः किं फलम् ॥४॥ ॥तीर्थसेवापद्धतिः ॥६॥ समीपतीर्थस्नानानु दूरतार्थ विशिष्यते। ऋपीणां परमं गुह्यमिई भरतसत्तम ।।१॥ यावदस्थि मनुप्यस्य गणातायेषु तिष्ठते। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥२॥ १. डोलाया:-S.. २. 'येऽव. ३. 'गें लोके S.

·सुभाषितसुधानिधिः स्मृताभिलपिता दृष्टा सृष्टा पीतावगाहिता । गडा तारयेत नृणामुभी वंशो विशेषतः ॥३॥ सेतु दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महा गुरुतल्पगः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृतघ्नोऽपि विशुध्यति ॥ ४॥ कावेरी च समासाद्य वितामप्सरगणैः । तर स्त्रात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत् ॥५॥ ॥ तोपपद्धतिः ॥७॥ ययमिह परितुष्टा वल्कलेस्त्वं दुकृलैः समामिह परितोपो नो विशेषोऽस्ति कश्चित् । सच भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः॥१॥ ममेति परमं दुखं न ममेति परं सुखम् । वे हि धन्धस्य मोक्षस्य ममेति न ममेति च ॥॥ तस्य चिन्तामणिहे तस्य कल्पतरु करे। किडरस्तस्य सन्तुएं सन्तुष्टं यस्य मानसम् ॥ ३॥ ॥ भक्तिपद्धतिः ॥ ८॥ अश्वमेघसहस्राणी सहस्रं य समाहरेत् । नासी पदमवानोति मगक्तर्यदवाप्यते ॥१॥ मद्भक्तान्शूद्रसामान्यानवमन्यन्ति ये नरा। नरकेम्वेवमायान्ति यपंकोटीसराधमा ॥२॥ किं यज्ञविपुलाया. किंमते. फायशोपणे। अन्याजसेवा सुभगा मस्तियपी जनार्दन ॥३॥ . गाय, ३ 'R's, 1 मो- ·२४६ सुभाषितसुधानिधिः ।। विवेकपदतिः ॥९॥ अभ्यस्तैः किमु पुरतकैः किमयवा चेष्टाभिरेकान्ततः कष्टाभिः किमु देवतादिविषयः पूजामणामादिभिः । चेतश्चेदिदमर्कतलतरलं शक्येत रोखं बलात्- कामास्ते करपल्लवे खलु मताः सर्वाणि सौख्यान्यपि॥१॥ ॥ भावनापद्धतिः ॥ १० ।। न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायो न कर्दमे । भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावेन भावयेत् ॥ १॥ भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्ववस्तुपु । अन्यथाऽऽलिगते भार्या भावेन दुहितान्यथा ॥२॥ ॥ज्ञानपद्धतिः ॥ ११॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येपा नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवग्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥१॥ तमापरिवृतं वेश्म यथा दीपेन दीप्यते। तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥२॥ ॥ मोक्षपद्धतिः ॥१२॥ पञ्चभूतात्मके देहे को नु देही तमोवृतः। अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कर्मभिर्मतम् ॥१॥ एपोऽस्मीति विचिन्त्यते न परितचित्तेन साधं कृते तत्त्वानां विलये चिदात्मनि परिज्ञाने त्वमर्थे पुनः श्रुत्वा तत्त्वमसीति बाधितभवध्यान्तं सदात्मप्रभं शास्त्रज्योतिरनामयं तदुदितानन्दं समुद्योतते ॥२॥ । १चित्ताना-S.

·सुभाषितसुधानिधिः २४७ }] स्तोत्रपद्धतिः ॥ १३ ॥ अपराधसहस्रभाजनं पतितं भीममहार्णवोदरे। अगतिं शरणागतं हरे कृपया केवलमात्मसात्कुरु ॥१॥ निमज्जतोऽनन्तमहार्णवान्तः चिराय मे कृलेमिवासि लब्धः। त्वयापि लब्धं भगवलिदानी- मनुत्तमं पात्रमिदं दयायाः ॥२॥ तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितामा कथमन्यदिच्छति । स्थितेऽरविन्दे मकरन्दनिर्भरे मधुव्रतो नेभुरंसं हि वीक्षते ॥३॥ [1 मोहपद्धतिः ॥१४॥ पिज्ञातयविज्ञातमभिन्नमपि भिन्नवत् । असत्यं सत्यवद्भाति मायामयमि जगद॥१॥ अन्यथा वेदपाण्डित्यं शास्त्रपाण्डित्यमन्यथा। अन्यथा तत्पदं शान्तं लोकाः क्लिश्यन्ति चान्यया ॥२॥ ॥ सङ्कीर्णपद्धतिः ॥१५॥ उडुगणपरिवारो नायकोप्योषधीनाममृतमयशरीर कान्तियुक्तोऽपि सखल विगतराममण्डलं प्राप्य भानोः परसदननिविष्टः को लपुत्वं न याति॥१॥ किमत्र चित्रं तसन्तः परानुपरतत्पराः। न हि स्योहसग्याय जायन्त चन्दनदुमाः॥॥ अद्यापि नोग्झतिर किल कालान्ट कमा विमति धरणी दिल एमागे। नि:-s. २-गनी हरे-5 ·२४८ सुभाषितसुधानिधिः अम्भोनिधिर्वहति दुस्सहवाडवाग्नि- मड्डीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥३॥ किं तेन हेमागरिणा रजताद्रिणा वा यावाश्रिता हितरवस्तरवस्त एव । वन्दामहे मलयमेव तदाश्रयाणां शाकोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनन्ति॥४॥ अपि सुपवित्रे गोत्रे दुश्चरितोऽपि कश्चिदुद्भवति । शुद्धेऽपि दुग्धजलधौ न भवत्किं कालकूटमपि गरलम् ॥ ५॥ नाभूतपूर्व न च केन हष्टं न सूयते हेममयी कुरङ्गः। तथापि तृष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः॥६॥ दण्डः स्त्रीणामसंसों मित्रदण्डो हामापणम् । तस्करस्य बधो दण्डो दास्या दण्डो हि मुण्डनम् ॥७॥ रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः। विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः॥८॥ कोधी मूलमनर्थानां क्रोधः संसारवन्धनम् । कोधो ह्यर्थक्षयकरस्तस्माक्रोधं विवर्जयेत् ॥९॥ भवेद्यदि खलस्य श्रीः सर्वलोकविनाशिनी। यथा दया पवन उरगस्य पयो यथा ॥१०॥ एकभुक्तं सदारोग्यं द्विभुक्तं बलवर्धनम् । त्रिभुक्ते ाधिपीडा स्स्याचतुर्भुस्ते म॒तिर्भुवम् ॥११॥ एकेन शुप्कवृक्षण पखमानेन यहिना। दद्यते तद्वनं सर्व दुप्पुत्रेण कुलं यया ॥१२॥ कर्णोत्पलं फटाक्षाः कान्तिस्ते कनककञ्युफविशेषः । हसितानि सिन्जुकन्ये हारास्स्तनशैलनि:रविहाराः॥१३॥ बागीशाद्याः समनसः सर्यायांनामुपगमे । यं नाचा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥१४॥ जगजीवनमव्यादा दाम्भोरम्भीमयं वपुः। ब्रह्माण्डमपि यस्यान्तस्तरतुम्त्रीफलायते ॥१५॥ .

·सुभाषितसुधानिधिः
२४९
।। श्रीशंकरायगुरवे नमः ॥
बाहीकृतमहाधेनू गणाधिप विनायक ।
भवतां भवतां पूज्यौ पार्वतीपरमेश्वरो॥
इति सुभाषितसुधानिधिसटहे मोक्षपर्व समाप्तम् ।

·INDEX OF VERSES पृटम् श्लोक पृष्ठम् श्लोक अन्छिन- अ ८१ २४३ अचिरेण ४० १४३ ८ ४३ २२५ ५७ १७२ भकाण्ड- अकार्य- अकाल- अकिञ्चित् अमीर्ति अकृत्रिम- अकृत्वा अक्षमा अक्षर- भनराणाम् अरोहिणी भणो भक्ष्णो अगजानन- भगूट- अग्निहोत्र- अग्नि अमे भनेमिह- भने स्त्री- भट भा- धी रित भाण- भान्या अचोदय- अजमा १३२ अस्ति- अशन- २२१ अज्ञान अशो अजन- १६. अपरी ९२ अणुनापि अणुमान २२९ अणुरपि ९२ अलक्ष्मी १ अलिरनु- अतन्द्रित- २९९ अतस्कर अतस्तु अतिपरि- २०८ अतिमात्र- २२२ अतिमान अतिमाहम- १४८ अतिमाहगिक २२८ भनीव २१ अन्यमि भयत्प- १२८ अन्य १९. भग्यायागन अत्युन्ना १७ भयुप्रति- १८३ Ur २८ १.२ ११८ महानि अस्या ·२ पृधम ३ ११ २० ८ १२ २१ १८ १३ ८ १८ ६ गेक अथ प्रसनेन्दु- अथ राज्ञा अर्थव- अयो अदण्ड- अदृट- अदाक्षिण्यादतीव अदाता अदीर्घ अदृष्टमुख- अदेशस्थ अद्यापि तन्मनसि अद्यापि नोज्यित अद्यैव अधनेन अधमा अधरामृतेन अधर्म अधर्मेणैधते अनभ्यासेन अधि हस्ते अध्वा अनग्न अनभ्यासे अनयम् अनर्थकार्य अनर्थ अनागत- अनात्मवान् अनाथान अनादर- अनारतम पृष्ठम् श्लोक २१९ अनार्य- १४९ अनाहूत १४९ अनारोच्य २०७ अनित्या ५३ अनीति- २१६ अनुकुरुत ३७ अनुक्तेन अनुगन्तुम् अनुत्थान- १५५ अनुन्नि- ११९ अनुभवतु अनुयात ०४७ अनुयुक्तो १६२ अमृत १३५ अन्तक १५५ अन्तरजा- २४० अन्तश्छिद्राणि अन्त प्रति अन्त सार २४ अन्धीकरोमि १५९ अन्नपान अन्नपानानि अन्ते अन्यन अन्यथा वेद- ११७ अन्यथाज्ञान- ७२ अन्यायोपार्तितम् ४६ अन्योन्यकृत- अन्योन्यमण्डलामान्तो १८ अपरिणि १८० अपकुर्यात् ८१ अपकृत्वा १९ २० ६ ८ ४ १९८ २४ ४ ७ १२ २२ ६ ७ ·३ पृष्टम् श्लोक पृष्टम् श्लोक १८३ १३८ ८० ११२ अधीरत्नम् अभाग- ५१ अभिदोहेण १०१ अभिप्रायम अभिमान- अभिमानवतो ११५ अभियुक्तम् १८१ अभूदलि- २०० अभेद्य १७८ अभ्यस्तै अभ्यास- १८७ अभ्युच्छित १४१ अभ्युपयुक्ता भम्र- १२१ १८१ २१४ २४६ ११३ १८२ अपनय- अपन्थानम् अपराध अपराधसहस्त्र- अप गान- अपश्चात्ताप- अपहत्य अचान अपा प्रवाहो अपा मूरे अपि तद अपिदिमाग अपि नाना अपि पत्र अपि मुपवित्र अपि स्थाणु- भरीत- अपूर्व- भपूर्वयम् अहटन अविण अयुन्मनान अप्यब अप्राइन अप्राना- भप्रामफारम भवाचनानि १२९ अमात्यो- ८७ २४८ अमात्य शर- अमित्र १६८ २१८ अमित्रमपि १९ ७६ अमी २२१ ११. . १.८ अमृत- अम्बा अम्भमा अम्भोजिनी- अय त भय बY अय पारामेगा भयम काल अयगरानोला भवाम्यम् १८३ भयुक्त- ११. भयुपगम् . अभियमुन अतिसम्यातिपदार भप्रियायामि अवसाधादम ·४ पृष्टम् २३ ४८ पृष्टम् श्लोक २०४ अविद्य ४५ अविद्यो १७. अविधेये ५५ अविधेयो अविनय- अविवेक- अविस्ष्टो अध्यवसायि- अशक्रवन् अशक्य अशनम् अम्मना अधान्त- अश्वमेध- ७२ १०८ १२१ २४५ भोक अयोध्या भरक्षितम् अरण्य- भराजकेषु अरिपङ्घर्ग- अरे भर्थ्यम् अर्थत्यागो अर्थम् अर्थस्य पुरुषो अर्यस्य दूषणार्थ अर्या गृहे भर्थानान्तरे अर्थानामननुष्ठाता अर्थानामर्जन अर्थानामजने अर्थानामीश्वरो भर्यार्थी भास्त्यजत अर्थिनाम् अर्थोपचय- अलम् अलकार अलकरोति अल दानेन भलभ्य- अलसम् अलसविरलै अवज्ञानाद् अवमन्यन्ति अवश्य- अविजित्य १३४ अश्व यूहै अश्व अश्व शस्त्रम् अश्वा अष्टानाम् ५० ३२ ११५ १४७ ८० ९. अष्टो १७८ २७ २३८ १८३ १७८ असज्जनेन असताम् ४६ असत १९९ असत्सपर्क- २५ असन्तुष्टा ९८ असन्तुष्टा १०७ असन्त असन्त्यागान् असन्धेय १९८ १७८ असमग्र- १४२ ६. असमर्थम् * ·पृष्ठम् पृष्टम् लोक १५१ अहो आ १२ १४७ १३ १५८ ८२ २८ रोक असमापित असम्भवे- असभेद्य असहाय असताकार- असत्तस्य असावनास्था असिधारा- असूया- असो अस्तब्धम् अस्ति अस्ति विद्याधर- भस्थाने अस्पर- अस्याः अस्या मनोहरा- अस्या यौवन- अस्याम् अस्येव अन्यहनि बोद्धव्य अहन्यहनि भूतानि अहम भदापयन अहितहित- अदित भहिरण्यम् औरंगा हिमानिरत अहिंसा सत्यवचन- भरमा गत्यवचनम भीन- आकण्ठ- ११५ आवर्ण- ७६ आक्ल्पम् २१९ आकल्प मुरजित् १७९ आवल्पं श्रियम् आकार- २१० आवार १२१ आकार रिहितै- २०८ आकुश्चित- २०७ आवेश- आक्म्य ९१. आक्रोश- २२२ आक्रोशपरि- आखण्ड- २२२ आगमादेव १९२ आघातम् आघ्रातम् १११ भाघ्रायाघ्राय १७५ आचार- १७८ आचारा- भाजन्मनो ५४ आजन्मवित्र- आहा आज्ञारपेण भात आताभ- २९ आनुरादित- २१ भातुरे सामना १८९ ३ २६ ४१ १८ ·६ श्लोक पृष्ठम् पृष्ठम् लोक १८० १४ १७० १८६ १५४ १४४ १०४ आत्मन आत्मप्रशसिनम् आत्मरक्षा आत्मस्थितिम् आत्मार्थ आत्मानम् आत्मान नावमन्येत आत्मान प्रथमम् आत्मान मन्त्रिणम् आत्मान सर्वथा आत्मायते आदातव्यम् आदावादि- आदिरान- आननन्द अन्तरेभ्य आन्वीक्षिकीम आन्वीक्षिक्य- आपत्कुल- आपत्सु आपन- आप्ताप्त- आबद्ध- आभरणस्या आभ्यन्तराद् आभिचारि- आमूलात् आयत्याम आयद्वारेषु आयास- आयु आयुक्त- १२३ आयुदीर्घ- ३३ आयुर्वेद- ४९ आयुष १८९ आयुष्य- आयुस्ते १२३ आराध्यमानो १८. आरामान् ६. आरोग्यम् आतों आहै ૪૨ आलक्ष्य- आलस्योपहत ७८ आलस्यम् आलिङ्गिता आवर्तयन् २१४ आशा आशाखनि ५६ आशाखनिर- २४ आशा नाम आशापिशाचि- ९४ आशालता- आशाथा दासा १५८ आशाया २२१ आशीविषम् आम्लेपणे १४९ आसनम् १८८ आसन- १११ आसनान ७६ आसम्प्रद्धे २७ आसार- ४३ आत्रावयेदु- १०२ आस्वादित- २०२ १६४ ११५ १७४ १७४ १७२ ८७ १७३ २४० ४४ २२० १७४ ११९ १९५ ·. पृष्टम् पृष्टम् श्लोक २११ गेक आसेव्य- आहतेषु आहत्या आहूत- आहूतो १४६ इह यत् २३९ इह वा १०३ २२० १०६ इदृशम् उ इङ्गित- इशिता- २२८ उच्यताम् १६७ १२५ १५७ उच्यमानो ८४ इतिहास इत्यादि ५४ २२३ ३३ इदमेर १६८ इद हि यौवनम् इन्दुयंत्र उन्छास्त्र ८८ उच्छिद्य ४६ उन्हामोऽपि १८४ उच्चैरुचरितव्य- १४६ उच्च २०५ उच्च प्रक्थन ४८ उद्गण- २०४ उत वा उत्तम- १९२ उत्तियो- .२ उत्थान १७ उत्थानेन ८. रत्थिता- . उत्वोच- उत्तर- उस्मान उत्तरय उतारकम् ३७ उपत- १२४ इदम्या- १०३ इन्द्रियाण इन्द्रियाण्यन्त- इन्द्रियायेव इयम समार- ११७ रगाहमपप्रम् ८२ ·पृष्ठम् श्लाक पृष्ठम् श्लोक क १९८ ऋण- २१८ ऋते उत्साहो उत्साहो रिपु- उत्सृज्य उदायुध उदाहरण- उदीर्ण- उदीरितो- उद्दण्ड उद्गादेना- १२४ ११४ ११६ एक विप- ११४ समत्य १५. एर भूमि २२ १७५ एक हन्यात् २३२ एक एक २१० एर क्षमा- ५० एक पापानि १६. एक स १४४ २४८ १६७ उममम्य उद्यद्विदुम उजनीयो उपकर्तु- उपकार्यों उपकृत्य उपचार उपन्छन्द्यापि उपरि निपतिता उपरि पयोधर उपरि रतम् उपर्युपरि उपलिप्तेषु उपस्था- उभयो- १५६ एकत्रा- १३० एकभुक्त- ११८ एकमेव २३३ एक्या एकस्य एकस्यापि एक स्वादु ४३ एकान्त- एकान्तेन १९८ ८. ८ एकामिप- १६. एकीभूत- १०७ १८ २४८ उमा १०४ उष्णाल ८ एकेन २२४ एकेनापि एको एको हि ९. एको ह्यमात्यो ८५ एतत १७२ ऊ रूढा १०९ रूध- ·१ लोक पृष्ठम् पृष्ठम् भोक २४१ १२७ एतत्यस एवे एते चान्ये ५१ कटी ८७ कटिना २१२ कण्ठ- ७३ कतिचित्- १२. क्थमपि १४६ क्थयानि ८४ कर्थित- ११३ कन्दलीपु १४८ पारे पव २३१ १४९ २१७ एवं प्रयत्न पवमल्प- एव विए- एवातस्य एव सर्व- एप १२५ ६ १९४ एषो.. ८४ कम्पक्षिति- २२५ परबदर- क्रान्तिरोधाय १७३ करोति सिं परोति य श्रोतु २१८ वर्णरहिप- १६३ वर्णावय कणोत्पल ३० पर्तुमिष्टमनि भय- गर्यमण्या- यस्य ३५ १५८ २४८ १ ६ ओ ओजो ४ कर्मणा फलन- बलाना बलाभि- श्री २८ आगुपय- मोमुपदेन- चौदागीन्य औरगानपि परन्त पन्याणमापातुन परवाणमावानुव पस्याय क पहास ·१. १२१ ११३ २३५ ८५ २१७ २१५ का विसमा १९ २०२ १४ २४५ ४ गेर यपि प्रसूते फ्ध कशा- वस्त्व कस्तूरि- वस्तूरिका- यस्मैचित स्मैचित्प्रति- कस्य काक- यागोत्य- का कात्व कान्त कान्ता कान्ते काम- काम काममोधा- कामजेषु कामधेनु- कामा कामुके गयलेशेन कायस्थ- कायस्थ- कार्यम् कार्यगते कार्यस्थ- कार्यार्थिन. कार्यार्थी पृष्ठम् श्लोर १०. कायें ४४ कार्ये महति २१५ कालम् कालप्राप्त २१५ कालप्राप्त- २०४ कालाम्युदे- १६५ कालिन्दी- १९ कालिन्दि बहि ४१ बालिन्दीपुलिनो- १६४ कारे १२७ कालो ३५ कालोपलब्ध ८ कावेरी ६ कावेरों च २३८ काव्य काव्ये ६. काव्येन ६५ काष्ठानि काष्टा ३० किंकरोति ६. किंकाविणी २०५ कि कारण ३२ किमि १२५ किं कुलेन १०७ कि कृतेन ११४ शिञ्चिन- छिन कि छ- ८१ कि जातोऽसि १३५ ते यूतेन १२५ २४० २४० १५६ १२ ९१ १६.

·११ पृष्ठम् गेक १२५ १२१ विते नम्रतया जितेन तिं धनेन बिन निदूत किमकारि स्मिग्र चित्र किमवेक्ष्य रिमामेव्य विमुच्छगफ्ले हिं २२१ १५० १३६ कि मृराम पृष्ठम् प्रोक १९३ कुलममलिन २४८ कुलशील- २४४ कुलिङ्ग- १७१ कुलीन १५९ कुलीना १५१ कुलीनेषु ०४७ कुविद्वाश्च १५६ कुमुम- २०२ कुमुमस्तवक- २.२ कुमुमानि १०४ कुमुमे २४५ दूर- कूटस्थ १६१ कृच्डेपु १४१ कृतप्रज्ञ कृतमन्न- ११५ कृतवैरे कृतस्य ८९ कृपणेन १०१ कृषी- १८५ कृष्टा १९६ कृष्णार्जुना- १०४ कृष्णे- चिन्मृग- २१५ देती क्षेतत्य ५९ येनामातम् १२८ १८ १४१ ११. १२० १०८ १८१ कि यह- क्-ि विशुके बिस्यन्दन मिस्याद विस्वित् कीर्ति कीतिरक्षण- कुकवे बुचरिन पुप्यत्पर्वत- कुम्त्य पुमार- कुम्भी- युमुदा- कुरा- कुर्वन कुन् गुरीगहा- १५ २४. बारिय- का जानु ऽति- १८३ कोदण्:- १९८ ·१२ पृष्ठम् लोक पृष्ठम् २१० ग्लोक कोटि- कोणेशोपि कोऽति कोपम् कोपो फोऽथों कोल- कोलाङ्का- १९५ २०१ ७४ १८१ क चिराय कसा काकारो १३४ क्षते २१९ क्षत्रियस्य १०४ क्षनिये ८३ क्षपा ९४ क्षमया १४ क्षमी १४४ क्षययुक्त १३४ शान्ति- ४९ क्षिप्तो १३४ क्षीर- १३४ भुत्क्षामेन ७६ शुदा को घा- १४२ १०७ ८१ २०२ १५ को वीरस्य कोशस्तु कोशहान्यर्थ- कोशात् कोशे कोठागारे कोऽह १४४ ७८ कौशाम्बी- कौशल्या २१६ १२९ ३८ ५ ३ १६४ सण्डे- खल- खलाना खल्वाटो खर्केहि खलोलापा स्याता क्रमागते- १०१ कुद्धे करम् १०७ ग ७१ २३१ गहा गमावर्त- गच्छन्नपि २४८ क्रूरककच- क्रोध क्रोधे क्रोधो क्वचिच्च वचिदपि वचिद् गच्छ १७८ गजाना १५७ गणयति ·पृष्ठम् १७६ ८९ ७० लोक: गणयन्ति খারি गतश्री- गत गते गन्तव्य गरवा गन्धलुम्यो गन्ध गन्धेन गर्जति १५ ७८ १७२ पृष्ठम् लोक १०१ गुण १८१ गुणात्मा २३ गुरु २४३ गुरुधर्मों १९५ गुरुवत् १८३ गुरुनति ८६ गुरुन् ५८ गृध्र- १४० गृधा १९८ गृधी गोपायितारं गोब्राह्मणा' २३९ गोब्राह्मणहितार्थ- १०४ गोष्ठा- गौरवं ४९ गौरी- १४४ गौरीविशेष- १७३ प्रसमानमिव प्रासा- १४८ ग्रीष्मे २४ गर्जित्वा बहु १७५ ९ . गर्जित्वा मेघ- गर्भरेशः गर्भ गायक गाण्डीवेन गिरिमंहान् गिरीन्द्र- गीतवाद्य- गुण एव गुणयुक्ते गुणवग्जन- गुणवस्थ गुणपति गुणवान घ १०८ धर्माता घोरान- च चाप- मादपेन्द- ४. चतुरुधि- गुणानाम गुभा गुम्निा गुनिगे ·पृतम् पृष्टम् भग २४. चम्याररतु चरवार १९ छिन्त २४८ २३५ जगरनीवन- जगदथ- जपन- १६४ जजम्भे १६९ जडान्ध- ७४ जोऽयम् ११७ ३८ ६२ जनित्वा २१ ४९ चन्द्रायते चन्द्रादय मू- चलम चरिता- चल्यु चातुर्वण्ये चाप- चारता चारेण चिरित्सका- थियित्साम् चित्तज्ञ चित्र चित्राय चिन्तनीया चिन्ता- चिर- चुम्बनेषु व्युता धूतश्रेणी- चत- जन्मान्तर- १२२ जम्भा- जया- जयेन १६५ जरा जर्जर २२९ जलधि- २५ जलवा १८९ जलूका- २१० जरे २३२ जल्पन्ति ७३ २०० ८५ ८ जागति ६७ २३२ १३६ १२२ १८६ २१२ जाइलम् १०२ जातवैर जात छनम् छायाभि छायावन्तो जातस्त्व १२५ जानुभ्या १९३ जायन्ते १५५ जिघासव २२४ नितेन्द्रिय- १९४ जित्वा १९७ १९४ ८७,१३० छाया सश्रयते छित्वा ·१५ शेक पृष्ठम् पृष्ठम् श्लोक १८६ तदस्मात् जीयताम् ५८ तदानी १९७ १३२ २०३ १२५ जीत जीवत जीवनव जाय मृतो मान्यत तु १०४ ८६ १९८ ५ तदा रम्या- तदालाप- तदासनम् तदेतत् तदस्त तद्वक्ताभिमुस तन्यथा तदनुस्तानि तन्व्या ने लड़ा- १८८ २१२ ४३ २३३ सातव्य जाता १३५ १२२ ज्ञानेन ज्योत्स्ना ज्वरित ११८ १५१ २४६ तपस्तप्त्वा तपस्वि- तपोछितान तम परिस्त तम स्तोम तया गत्वा तषितज्ञ ण णमह १२१ १८४ २४७ २०९ त १०२ त एवाक्षर तदार तवामृत- तस्माद तस्माइद्विशते ततोऽरण तसादर तस्य तस्यरान ११२ नत्र भुक्ना ता तारा- ताराधियत ८४ ८४ तर स्थिता तयाम- सम्मध्य तथा ३ तावनी 14 ·प्रलोक पृष्ठम् पृष्ठम् श्लोक तासाम् १४० १६. तिक्ते २०७ त्यागभोग- १९६ त्याग ६५ त्यागविज्ञान- २३९ त्यागशील १५० १३९ त्यागेन १७८ त्यागो जय- तम्या ९७ २१७ ११. ११० १३० तिरस्कुर्वन्ति तिर्यक्पश्यति तिर्यपाद- तिलाश्वपक- तिष्ठन् तीक्ष्णमल्प- तीक्ष्णादुद्विजते तीव्राप्युद्वैग- तुजत्व तुजा-- तुष्ट तृष्णासूचि- तृणच्छनानि तृणालघुतर- तृणोल्कया तृपिता तृष्णे कटोऽपि तृष्णे त्वमसि तृष्णे रोक- तेजसा तेजस्विनि ते धन्या तेनार्थवान् १६५ निनयन- ७१ त्रिवर्गफल- १५१ त्रिवर्गसाधकम् २१२ निविधा १६८ त्वत्कीर्ति- ४७ त्वत्प्राङ्गणे १२६ त्वहोर्दण्ड- १७६,१७२ त्वदाटी- त्वद्विग्राणि २१३ त्वन्मूले ९१ १७४ त्वयि त्वा कश्चित १७३ १७४ ५१ ८८ दण्डप दण्ड दतानन्दा २४८ १५४ २२ १२७ १२. ते वन्या २४२ ददाति २ सस्तै तोप- त्यजति त्यजेन् त्यज्यते शुटपगुणोऽपि २ दन्तान १७६ १९. दम्पयोनिशि ·१७ पृण्म् श्लोक पृष्ठम् श्लोक १३४ दयिता दरिद्रस्य दरिद्रान् । दीयन्ति दर्शितानि दर्शितोत्र- दाण्डस्यो दाता प्रियवदो दाता पति- दातारो ०२० दुर्गस्य १७१ दुर्गाणि २५ दुर्गेण २१८ दुर्गेषु १३२ दुरासदवन- ३५ दुरासदान् ६० दुन- १३८ दुनै- ४५ दुर्नन प्रकृति २०१ दुर्जन स्वजनीकर्ते १५१ वुद्धिम- १५९ दुर्भिक्षे २८ दुमन्मान्नप- २.१ ११३ • दुमन्त्रि- १८६ दुर्विनीत १५९ ५८ दातृत्व- दातृयाचर- दान- दानार्थिनी दानापु- दानो दान भोगा दान यत्प्रथमो- दान वितात दारणम् दावामि- दागे दिकाता- दिवालारम- कालापन- गिवाम- रिने दिवगा प्यारग १६१ दूरादतिययो २८ दूरादेव २८ दूरेऽपि २५ दुष्यानुपाणु दण्टेन हन्यादाना ११८ विरम्यितम दूष्यानुपा दण्डेन हन्यादाजा २३३ वितरित ८८ .. ४ ८ रा 7 १.४ रथिएटर १४ रशि . दुरक्षान ·१८ पृशम् श्लोक पृष्ठम् श्लोक ६८ १०९ घनक्षय १.५ धननाशो २८ धनवाहुल्य १५९ १७९ १९९ धनमस्ती- १०३ १४५ धनुषा १३५ देश- देशे देश देहीति देवमेव देवयोगात् दवाधीन दैवो- दुखा- दुखे दुशामना- दुसह- घूतादनर्थ द्वय द्वय- বাই द्वारेषु ३५ १६२ २३२ धन राज्यम् १८. धनिना २२ ११९ धनेना- ११२ धने १७९ धार्मिरान् १२२ धिक् धिक् २४ धूम ६८ धूली धृति १६९ धैर्यस्य १६८ धैर्येण १२६ धन्य- धन्या १७९ धर्मपर्वणि ५१ धर्म प्रागेव २४ धर्म शुतो ३८ धर्महेतो १४६ धर्मार्थकाम- धर्मास्य- १७१ धर्मार्थकाममोक्षा ४ धर्मार्थकाममोक्षेषु ६९ धर्मार्थभीग-- ३ द्वावम्भसि द्वि शर द्विज द्विजेन्दो द्विशत द्विपतामुदय द्विषन्तम् द्वीपादन्य- द्वीपिन २ १८४ धर्मा मदिन १.३ एमांची . दूप्योऽपि धर्माधी ध्वनि- ध ·१९ पृष्ठम् रोज श्लोक पृष्ठम् १९५ न ११४ १४७ ४७ २७ नरथिन् नयाधिच्चण्ड- नकारी नकार- न कुर २४० ६४ १०३ १८२ नमोश नक नमोधिनो नग्न नविना नगृ" नचन्या नदीव न देवा न ध्रुव न ना न नमयुक्त न नमसचिव नपुमक- न पूतो न वालिशा न बुद्धि- नमन्ति नम्रत्वे नमस्तम्मै नमत्रिभुवन नमम्यामो न मातरि नमामि यामिनी- नमामि सा- नमो नम्तानिनानि नमगयिता नयम्य नपायान नरभराणाम् नमान्न ३२ ०२१ १३१ न च मे न चाम्य- ६ ६ २९ १९० नटिनो न नाति- नानु गच्छेद नपातुबह- १०८ ८ नरन- नगरि मय:- १.८ मरगा गनप्र- नमध्य- नवनिमय न समुप "८ नमेन न हात न 1ि नमा नवाच्य न वा पिांगामि म दिन नविक्षमा ·२० पृष्टम् श्लोक न विषेण न त्या १८ नवेषु १६३ ८४ १४३ १५ २४८ १४७ १८२ १९८ १९१ नवोऽर्थ न शृण्वन्ति नष्टस्चरपद- न स क्षयो न स सकुचित नसताम् नसत्याज्य न समय- नसा सभा नमुप्त न स्कन्दते नत्रीभ्य न स्वनेन न स्वल्पम् नहि कश्चित् नहि कामात्मना न हि जानपद न हि पूरयितु न हि वैराग्नि नहीश नावित्व- नागामिन- नागु नागेन्द्र नाग्नि- नाच्छादयति नाच्छित्या नात्युच्य- पृष्ठम् श्लोक ६७ नाथस्यैप ७३ नानुशिष्याद् २१४ नान्तरज्ञा १०० नाक्षित १६३ नाभिषेक १२८ नाभीसरोज- ७९ नाभूतपूर्व ६२ नाममात्रण १२९ नायुधव्यसन १४९ नाराजके १२० नालम्बते १८४ नालसा नालस्य- २३ नावाच्य- नासा नामुहृत् ११३ नास्ति पुन ७८ नास्ति विद्या ६२ नास्ति पैना- १८२ नास्ति वैर- नास्त्यन्या १२२ नास्मार १८२ नाक्षराणि १.१ नितम्बालस- ११४ नित्य १९९ निन्दन्तु २२१ निमग्नत ६७ निमितरक्षण- निमितानि ११६ १०४ १९७ १२३ १०८ १७४ ... ३ १२४ २०० १४६ निमेपाप्ति- १४२ निम्नेन- ·२१ पृष्ठम् गेश पृष्ठम् गेव नीलाम्बुरिवारीणे नृगप्रभृतयो न १५४ १० ५४ १७३ नत्त- नप नृपते ७० १०. नृपेण १०. नृसिंह त्वा २२८ २२१ १३. १६६ ११६ निरानन्द निरानन्दा निरामय निरम्याना निरूप्यमेव निर्गतामु निर्गुणेष्वपि निदहति निदापा निधनश्यापि निधूतो निमन्त्रम्- निर्मानुपामिमा निर्माय निर्याता निवार्या निदिम् निवमति निवासमक्ष नित्य निचित्य निकन्दाम नियामा: निफ्लम् निमो निस्तम्भे- नातिरादि मीनिगाविद मीनोऽस्मि नीलाई नेद नभोमण्डल- नेद मुख नेपालप्रमदा- नैव लाभातू- नवाकृति नैवान नेप पूर्व नेपा गुणेषु नोदन्वान् नो धत्ते गुरुता नोपेक्षित- न्यर्वन न्यायार्रितस्य न्यायेनातन ३८ ७८ १८. ८७ २.५ २.६ पश्वगम्यापि- ११६ पो जन्म ८८ पो- पय पश्यन्ते हन्ति ." परभूनानके ५पन्द्रियम्य २४६ ४० परमद नलिस्नमहागा- ·२२ श्लोकः पृष्ठम् श्लोक. पृष्टम् २१३ २११ २२३ ६८ १८९ ११ पतन्ति पतिर्हि पत्या पदवी पद्मगन्धिनि- पद्यसोच- पदममस्तु पयोमुचः परदारा- परनिन्दासु परपुरुषादिव परवनितयेव परस्परविरोधेन पराय परी विनीत. परिक्षीणाः परिच्युत परिपूर्ण परिम्लाने- परिवर्तिनि- परिविष्टे- परीक्षिता परीक्ष्य दुर्जनान् परीक्ष्य सत्कुल परेषु परोक्षे परोऽपि १३६ पक्षान्तरगतैः ३१ पक्षिणा ३१ पाकातीरैक- १०१ पाणिपदव- २१८ पाणी पद्मधिया २२६ पाणौ पायसभक्त- १२ पाण्डवो १५५ पाण्डुर्जित्वा १७९ पातालं १८० पातु २२४ पान- २१८ पायोः १२५ पायोधौतमुखी पाद' पादान- पदाहत २३४ पाद पान्तु २३० पान्थानाम् १५५ पायादायाम- ४७ पायाद्गजेन्द्र पारारारपय- १२९ co १५ २४३ ०७ ७ पाराशर्य- १.५ ८० पजन्य इव पिनाहि १.२ पितृपैतामह १३ पितृन् रिया पियन्ति नय ८९ पियन्ति मा .३९ निभा पीट .१४ पुग्ये ग्रामे पर्जन्यमिव भूतानि पवादग्रो पश्यायताक्षि पक्षच्छायाग ·२३ लोक पृशम् पृशम् लगेर १०७ ८० १४६ १०१ पुना इव पुमापुत्रौ च पुत्रीय त्या पुदर पुत्रो मृत्य प्रया भ्राता पिता चैव गुरु पुनो भ्राता पिता चैव स्वनियो पुनरावतमानस्य पुरीवेश्यामासा पुरुपस्य पुराधा दुष्पुरोधान पुरिन काति- पुष्णास्यविक पुष्प पुष्प प्रचि वीत पुपापचयमध्याह- पुपागम पुपान्भेमवाप्य पुष्पगति पुग पुमान् गम्बर ५० पौरस्त्यो राक्षमो ४९ प्रगणे विषयारण्ये २०५ प्रक्षेप्तु १४९ प्रायातबशिनम् ६४ प्रगल्भ प्रच्छन्नोपगते प्रना न रुजयेद्यस्तु प्रजामरक्षण प्रजानामेव १४४ प्रतापन्निगताप- प्रना यस्य विपते ०२३ प्रनामसे मय राम १६३ प्रनया निमितेधारा ८५ प्रज्ञया मान दुख प्रहागुप्त- १८८ प्रमागीय- ०३८ प्रणमति ६५ प्रणाम प्रणामि प्रतस्थिरे प्रनिाल प्रनिगतमय- प्रायनानम १८१ १४८ प्रयामा प्रगुप प्रथमगरगि प्रधान प्रान प्रयत्न ११४ १७९ ११४ १०८ १६. १७ पूरित- १. १८१ ८" पूयमि पूतिगुम पृएग्यमाम पगारे परम पृथिवीपत पत्र साम्य- १० " प्रागार ·२४ पृष्ठम् श्लोक पृष्टम् श्लोक २१४ २४० ११० १६९ प्रायश्चरित्वा प्रायश्चित्त मृगयते प्राय ०४० प्रायेण धनिना २३७ प्रारभ्यते न ६" प्रार्थयेत ११७ प्रावारै २२१ प्रापण्मेघस्य १४१ प्रियवाक्य- १६९ प्रियवादी च प्रीति न ११८ प्रेमापराध- ०१३ १०४ १३२ २२० १५९ ८. प्रभूत- प्रभ्रश्य- प्रमाद व मृत्युमह प्रमुदितशष- प्रम्लानतारा प्रयत्नेन प्रलिम्पभिव प्रवालपरव- प्रवासायास- प्रविशन्ति प्रविश्य सर्वभूतानि प्रवृत्तचक्रेण प्रशद्वतापो- प्रशस्तेन प्रसादो निष्फलरी प्रसिद्ध प्रसिद्धिहेतु प्रस्ताव प्रहरिप्यन् प्रहश्मानसा प्रहसन्ति प्रहप्राचीन- प्राचीरामा प्राजापत्य १६२ १५३ ५३ फणिनो 30 १४९ ३ फराभिलायो ११७ फ्लायन्ते ३० परितकरितश्रेय ७८ परितोदुम्बरान्त - ३. पेनहास- २०८ व 7 २१८ ०३७ बक्वचिन्तयेत् १४ वदाम्मलिपुट वन्ध- १११ बभूव ८३ घरवानपि कोप- ३१ बराभिपूर्णा ८३ घरिन साधयत ४१ यग्निा ४४ यरिना यरिनापि प्राज्ञ विनीत प्राज्ञ नियोरितेऽमात्ये प्राज्ञ नियोज्यमाने प्राज्ञोऽपि प्रातरत्याय नृपति प्राप्तव्यमर्थ प्राप्तव्यमेव १४. ७८ ११८ १८३ प्राप्य ·१५ पृशम् ११८ श्लोक बलिनो बरोपपनोऽपि चहवा पडवो वहर समदृश्यन्ते वहि- बहुशव- बहूनि धर्मशास्त्राणि वार चारे नाथ चालेन्दु- भागेऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य बारोऽपि नावमन्तव्यो राना पाय विघ्राणा २४८ ११७ २ ३८ १०३ १७१ १७ पृष्टम् श्लोक १२६ भद्रभीपर्वतोद्य- ८१ भयेन १४ भययु भवन्ति नम्रास्तरव भवन्ति भेदात् भवेद्यदि ६८ भव्यमुरया ११९ भारद्वान- २३. भार्या २११ भार्यायाम् ५१ भावगुद्धि पर ५१ भिक्षयन्ति २२९ भिक्षाटन २. भिक्षार्थीश ४७ भिक्षाशनो विषादी ५१ भिभुकान भीतवत् भीरद भी पलायमानो ४२ भुक्तोपविशत- २३ भुग- २३ भुवनोत्तर- মুলাধাথা भूतिलोभाभि- २. भूभभूपण १३ भूमि २२ भूमी तु १५. भूयिष्टानि १० भाणे भू- यान १२६ १४९ ११२ युद्धिशाख बुध्यामहे यहत्युक्षि- पादारो प्रमण ७७ ४ २.३ ४८ १२१ प्रस्वाशन- प्रमापडाय- प्रामाण्यमण्डल- प्राणा मानणानाम् मागो ९ म ७ भत ·श्लोक पृण्म् पृष्ठम् रोक १७४ २३२ ६७ भेद कुर्वात भोगो भोगोत्कर्षादि भो भानो भण भो भो श्रमन्तो भ्रश्यद्विश्व- भ्रश्यद्वेध- भ्रटमेघ- भ्रात प्रातरि भ्रान्त देश भ्रातक्षिक ११८ मनोऽनुकूला ४८ मनोभवयशस्कारा ५३ मनोरथरथारुढ ९६ मनोरथै १० मन प्रहादयन्तीभि १७१ मन मारपवीर्येण १५ मन्त्रमूलम् १० मन्त्रयेत् २१७ मन्त्रा १९० मन्त्रिण १८३ मन्त्रिभि १७५ मन्त्र्यमन्त्री मन्थक्ष्माधर- ११५ २४ ११२ ११० ११ मन्द निधेहि म ममेति परम २४५ २३६ १७६ ०१८ १८१ १७५ मग्नो मणि शाणोत्रीद मणि सूत्र इव मतिवलशालिनि मतिभेदतम- मतिमान मत्त मतेभकुम्भ- मत्स्य मध्नामि मदमिक्तमुस मद्भक्तान्शद- मधु स्वादु भृश मध्यन्दिने मनसापि मनुमान्धातृ- मनुष्यापसदा २२२ मयाङ्मानीय मया निवार्यमाण ४३ मयि १११ मयूरनख- ११६ मयूरा- २ मम्येन १२१ मरणानापर २३८ मर्माप्यस्थीनि ११८ मरौ नास्त्येव ६३ मलयादवतीर्य १५६ माकामुकुरे मस्तक- महच्च ११७ महता बलिना ४३ महति- २०३ महद्भि महानपि २११ १४ १५७ १७८ ·पृष्टम् पृशम् लोक २२० श्लोक महानहमिति महानुभावससर्ग महापापानि महारानोऽपि महास्वम महौजस মদিনা १७० ९४ २११ मा गर्व- १८० मुक्त्वा १५७ मुखमखिल ७४ मुख्याभिधा- २०९ मुग्धे तवास्मि १५२ मुग्धो १०६ मुञ्चति २०० मुद्रान्विते १८७ मुनिरस्मि १४ मूर्ख ५. मुर्सशिष्योपदशेन १९८ मूर्या न ७ मुखें नियोजितामात्ये २४ मूसे नियोज्यमाने १८५ मूगों हि २४३ मूधानम् मूरे चूत- १.५ मुलेषु १७४ मृगतृष्णव १२८ मृगमद- ५ मृगयामो १८१ ३३ ११३ मात—हि माता पिता गुरु माता यदि मातुरो मात्सर्य- माधुर्य मानसनैव मानावमान- माने माने नेच्छति मायाप्रपत्र- मारमण- मागरटि मागे परिनि मित्रमपि मित्रस्वतन- मित्रामात्य मित्रापि गत मित्र निवेदित मिप धन १५९ गृत कीति २०६ मतो १३३ मृत्यु १२. मृदुव्यवहिन ८६ ३८ २२५ मेदामोदर मा १. मेपच्छाया यह मियत मानमान्ने विपतमानमागे मुस्तामणल- मुस्तापत- १८ महान ममालिन ·२८ प्रलोक पृष्ठम् लोक पृष्ठम् यथाप्यकर्णधारा यथा प्रिय ८. २४३ पच्चास्य सुकृत यच्छक्त्या यतो निमित्त यतो भवेत यत्कान्तामुख मौन्दर्य- यत्वामणमध्ये यत् कोधेन यत्मोपयुक्त यतदूर्जित- यत् पुरम् यत् सदृशजनेषु यत्सारमेय- यत्र खेचर- या दिल्याइना या ने यत्र विद्याधर- १८० यथा फलाना यथा फलेन १२४ यथा मधु २०४ यथाम्भसि १ यथार्चिपो ६४ यथा पायोस्तृणा- ६५ यथा सर्वाणि भूतानि यथा हि गर्मिणी १३७ यथा हि पथिक १५६ यथा हि रश्मयो ८० यथा धनुदका ५६ १७९ यत्र सूक्त ८८ १२५ २२३ यथेन्द्रश्चतुरो २१३ यदपसरति २०३ यदपि १२३ यशक्य ३२ यदस्ति ४८ यदहा कुरुते ४५ यदा तु पीडित २०४ यदाचरसमिदा १८ यदा मन्येत १३४ यदि काको ३७ यदि साण्डवमेव्यति १४२ यदि पातयते ३९ यदि रान्त २०७ यदि सन्ति १ यदीच्छगि यहच्या ४० पदेशे ६६ यदेतच्चन्द्र- १९१ यदेव राध्ये यत्र स्मृतेऽपि- यत्राने यत्राष्टमीचन्द्र- यथा पाक- यथा क्रमेण यथा गज यथा चराणाम् यथा छायातपी यथा दूरापाति यथादि स्वयमुत्थेन यथा धावन्ति यथा धेनुमहसपु पभा निम्ब यथा पव- १२३ १८८ १४३ १७८ १५५ २२० ८१ ·पृष्ठम् पृष्ठम् श्लोक २०४ १९१ २०७ १४० यदाह्मणा यद्रावण यद्वपन यन्मियो यन्मुस्तामणय यम कूरो यमेव ययोधितेन यशम्बरे २०४ २०८ यस्तु केवल- यस्तु योध. यस्मात्तु व्यसन १९१ १८८ यस्मिन् यस्मिन् मही यस्मिन् वाच २३ यस्यामुच्छाय- २. यस्याम्वुकणिका- १८८ यस्यार्था १६६ यस्याश्मफूट- १८६ यस्यावा ९९ यस्यास्येन १६२ यस्येय १३१ यस्योपवण्ट १८५ यस्योभयमपि या इमा प्रेक्षसे १५० या गया याचना हि १५. यातु नारा ८८ याते समीपमथ १११ यादग्गुणन ९. यापयेत् २ या पीनस्तन- ७८ या मजुना ६७ यावत्वीर्तिमनुष्न्यस्य २ यावत युरुत २६ यावदस्थि- यावनम यात्रवधे या माथि या दि १६० गुष्मन्छामन- युष्यार- यूपायित- ६ निशा १२ नपानमनीभवन २४ यस्य कीर्ति न यस्य कीर्तिपयो- यम्य चाप्रियम् यस्य जिहासहस्र यस्य दानाम्भसा सम्य धर्मविहीनानि यस्य धर्माधम यस्य पुरो यस्य प्रसाद यस्य मन्त्रम यस्य यरय हि यम्परा यम्यरत यस्य सिध्यत्ययानेन यस स्यानुषमे मायातरत्रम् 1. Y १२ १८९ देन पाराग्गरम्य गेन देन पदा ·३० पृधम् ४० धम् श्लोक ५२ य यमिच्छेद या क्रोति १८१ यः कोशमेव १५३ य पुन य प्राशुरमिनिवहै। ६१ य. शुभ्रशिसरो य समुत्पतित १४१ य स्यादराजको . २०८ ६४ र ११ रक्ष राव- ५५ लोक येन येन वियुज्यन्ते ये नास्तिका येनास्य येनैव ये पिवन्ति यो जनाना यो जित' पञ्चवर्गेण योधा यो धूल्यक्षर- योन यामात् योऽनधीत्य यो मे यो य शस्त्र यो यद्वस्तु- योऽर्थयामस्य योऽरिणा यो विधिररिखदवित्तम् यो चित्राण- योपा- योषितां योपित यो हि यो हि तेजो यो हि धर्मम् यो हि मित्रपु यो हीनस्य यौन जरया प्रम्त यौवन धनगम्पत्ति यौपनायाम ८७ . १५५ २४ रक्षन्तु ४२ ६३ रक्षा न १२९ रक्षा वो रक्षित- १.९ रक्ष्यमाणा ९५ रज्वा रजयन्ति रण्डा २१९ रति- १४२ रत्न- रथ १५० १११ रवि- १५८ रवे- २४. ..३ रम्या १७४ रागम् रागमान- ४६ रागापरागो २ रागिगि १८. रागो . य प्रागन्ति ५ य गुणापुराण राजत.

·. पृष्ठ लोक. पृष्ठम् लोकः १२१ १०३ ४१ रिक्ताः राजन् रानपुन- रापुत्र राजपुता राजपुरै रामि राजमूरो राजमेवा १०५ दो १०४ प- १०५ रूप ८८ रेसा पर्य ५१ रे मूर्वा रे रे गर्जमि ५५ रे रे वानर १७९ रोगी १९१ १९५ २४० १८७ १२१ राजा चन राजान चैव ल ११ ८० राजान राजनः कति राजानः शशि- राजा रजत राजा रहमि राना राज- राजा राजाश्रय- राजाम्य रानोदिक्त ९३ लक्ष्मण ५६ रश्मी नेग्रो- ८८ रक्ष्मी परि- ९८ रक्ष्मी म १४. रक्ष्मी स्ता एक्ष्मी सरस्वती ६ लघीय ७४ लयूनि सम्धोदय सम्यम् ८७ राहूल- सावण्य- १८७ सुम्पयन ८० १. ८८ रानी राम्यश्री- राम्य दि गयो भनित राम्योरपान गौरन रात्रि- रात्रिः रात्री ४. एम्भ 11 गा- १.४ म्ययात्रा ७८ ·३२ पृष्टम् श्लोक लोकरजन- लोकवृत्तात- लोकाधारा लोकानन्दन लोकोत्तर लोभ पृष्ठम् श्लोक ८९ वर्जनीयो ७४ वर्जित- ५७ वर्तितव्य १९३ वर्ष- १५७ वर्षापाय- ३८ वर्षापार- १२८ ८९ वल्गत् वश्या ९ वश्येन्द्रिय- १८३ १६२ ८१ वकता वक- वना- ७८ १६३ वसूनि १५५ वसेत् २०५ वहेद- ८५ वहि- १४८ १२४ १२० १७१ पागा- २९ वाक्य- वास्यम् वारसायक- ५ २४७ वागीश- वाचा १ वाटीषु २२० ८८ वत्स वत्सो- वधू- वधेन वध्यमान बनानि घनेऽपि वने प्रवलितो वन्दे बन्ध्या वन्यो पुपा वप्रक्रीडा- वग्राघात वयमचतुरा घयमिद घयस वरमधी- वरमुन्नत पर तम्पर- वर दि १८७ १९५ वाणी- वातरोग- १४ वाताधूत- वातान्दोलित वाताहार- यात्याति- २४५ वामा २८ ८४ १८१ वामेतर- १५१ वारणा १५१ चार- ३४ वारि- १७१ वाई ·३३ पृष्ठम् प्रोक १५६ १६७ ७८ १६४ ४८ ८१ १७ पृष्ठम् श्लोक १३ विपत्ती १७७ विपदि १७२ विपरीत- ८४ विपश्चिदपि २४९ विपाक- १३५ विपुल- १४३ विप्र १८३ विप्रोपित- विभज्य २१८ विभान्ति २४७ विमल- २०२ विमानन १९७ मिमृश्य ९. विभीपणो १३. वियोगिना विरक्त- ११९ विरम क्रमपाली- विरमत ३४ पिरहान- ११ दिरास- १. विनयमाने - वाल्मीकि- वासवपरि- वामधर्म- वाहनानि वाहीकृत- वित्थने विकच विगत- विघ्नेगो विनित- विज्ञात- वितरण- वितर वारिद वित्त वितेन विशेषु विद्या प्रामतो विद्याभ्यास रियामागे पिशुवानिव विदाणे विद्सा विदूत्वम् विद्भि विद्वानर विपिना विनरेन पिनट विन्ध्या- ५ १६८ १८८ ४० १८ १३२ २११ २१० १०९ १७६ वियन- ३२ विविध- १७७ सिवनी ३० १८६ विद- विगार . १.४ रिगा २.८ विभाग ११. विभाम ११ विरपरन १.४ nि बिनाप्य पिनीता ·३४ पृष्टम् पृष्ठम् श्लोकः ५४ व्यानम्रा २४२ व्याला: १८२ ब्रजन्ति २४ ८१ १४८ ५४ भोकः विपमादपि विपत्य विषादपि विष्णो. विसृज वित्रस्त विहाय विहृत्य वीक्षा वीक्ष्यन्ते वीरकोडा- वीर त्वया वीरपत्नी- वीरश्री- वृत्तस्थं वृत्तं १५२ १८० ११४ २३६ शक्तित्रय- २४४ शक्तिरर्थ- ८४ शक्तिवैकल्य- १२ शक्याच २०८ शक्याशक्य- १४८ शस्यो वन्यकरी १५३ शक्यो धारयितुं शतमस्मै २ शतहदाना १६५ शतेषु १४६ २६ शत्रुणा ४. शनुभिः १२० १५० १०८ . १२. वेदनय- वेदवेदाङ्ग- वेदशास्त्र- वेदस्वीररण वेध वेश्यानां- वेश्यावेश्मनि वैद्यनाथ वैद्यच वैयारण- वैरम रमादी व्यमनैः ४८ शत्रुसाधारणे शत्रुसेविनि १९८, २०२ शपथा २४ शपथेन शब्द १०२ ३९ शयनम् ९९ शयनेषु ४३ शय्या २४० शयां १५२ १२२ दारणं २१८ १२. शरत ५४ दशरदि १७४ शरद्धेमन्त शरीर- ध्यापीना व्याधेः ·पृष्ठम् गेक पृष्टम् शोक १५३ २०१ शूराय शशी दिवस- शशी दिवा २१४ १८ १४५ शहापात- १९६ शृङ्गारी ३३ शृण्वन् शैत्य १४८ १८७ १९९ १३१ २४३ २७ शोकाराति- १.० शोरो नाशयते ६. शोरोमरे १८४ शौर्य- श्यामला ०१७ श्यामायमान २९ श्रमो शाखा शाठयेन शानवाणा शान्ते शारीरै शाखाण शानाय হায় शाम्नहिता शिक्षा शिर शिरारह शीतले शीण MIम्बर- गरि भूषयति मुचिर्वाल- गुसमाविल गुनाम गुनामीर- पम्य ११५ २२३ १८५ १६७ १७२ ११४ १ धान्तम चिया श्रीमत्- धीमत्वम्पण श्रीमन्नन- धीरेदी श्रीमान् धीविल धीवादि १.२ १०५ १८ ११४ एतरम्म गुतमनुमा T- भयमपुत्र- .८, . माग- १४ मुनि- भूतनाशि भा एन। राधा- १ ·पृष्ठम् गेष पृशम् मगर प १३. पक्षण स गएव ग पनि १०. ६६ गन्त य सन्तत- सन्तापरोभ- सन्ताप तांत १५९ सन्ति पुरा २ मन्ति भान इव गन्स्यभा १.४ गन्त्येते सन्धिमिच्छेद मन्धिविग्रह- सन्ध्या मन्मूल सपत्न- स पुमान् गप्त सबिम्ब- १०५ सग्रामचर्य सभा ११० १०७ ११९ १०८ २२७ सहदेव सन द्विश- समृद्धशी रायद्वाश्य- स गुप्तिम् मोच- राम- सट्टामान् सरुपात- राधित- सततम् सत्यान्त सत्यवन्त सत्य च रात्य दम- सत्य धूयात् सत्यायों सत्येन १५८ ११६ समये १९३ ११९ १८४ २४ समवाय- समस्त- समानान् समाश्रय- ०३ २५ समीप- ११९ समुद्र- १७६ २४॥ २ १३९ सदनुशासनम् सदय सदृशात १८२ समूल- ३४ समेति ५४ सम्पदपा ८५ सम्पदो अल- १७५ सम्पदो हि ११३ सम्पण ३४ सम्प्रयोज्य- २३८ सम्प्रहास २५ १६४ १७७ ४३ स दोष सद्भिरेव सनपुरालक्त- ·१७ पृष्टम् श्लोक पृष्ठम् ८ १०३ सरम्मा १०६ सरोहति सललिता २०६ सवधयेत् २४३ सारा ३ सलाध्य. सशयस्य १६२ १७८ २०२ भोक सम्प्रीति- सम्भाव्यम् सम्भाष्य सम्मोह- सयोगा- सरस्वतीविभ्रम- सरस्वती स्थिता मरस्वत्यस्तु सरो सर्व एव सर्वज्ञ- सर्वन शुचयो सर्वत्र सम्पद- सर्वदा सर्वदश- सर्वदेव- सर्वमात्यन्तिर सर्वम्वमेव सर्ववेद- सर्वस्य गशान- गर- १५८ १२८ ११० १४६ १४२ २०४ स स्निग्धो ४४ मसारमिर ९१ ससारादपि २९४ सस्मरन् २४४ सहन- सहमा १०७ सहसैव सहर सहाय- राहत २९ साक्षान्- ११७ साधयति १३८ साधारणी १३१ साधु- १२ मायूपात ५३ सानो ११८ सापमाराणि गाभाथा मामवादा १ गामादीनान मामान्त- मानाराय- १८ मानन पर ११ माम्नर गिर १९१ १४ सवातिशाही गमावस्था गवारस्यास्वराज्य- गवानारधि गरे पारण- गरे पाँ- गरपानाहानी गोगमेरो गाना गर ·पृष्ठम् श्लोक पृष्टम् श्लोकः प १३. पवर्ण. सन्त एवं सन्तत- सन्तापलोभ- सन्ताप तनुते ४४ सन्ति पुना सन्ति श्वान इव १०० स एवं स कदाचित् सकि सकृदेव सकृद् द्विष्टं- सकृदंशो सकृद्वाक्य- स गुप्तिम् सोच- सहम- सामान् सघात- सश्चित- २ ११२ १५४ १२० १८२ १२७ सन्त्यक्षाः सन्त्येते सन्धिमिच्छेत् रान्धिविग्रह- सन्ध्या सन्मूल' सपत्न- ११० ०१६ १९३ १०८ १५४ १९१ २३६ स पुमान् २२७ १५८ सविम्ब- सब्रह्मचर्य सभा १०५ १६१ ११६ समये सततम २१४ ११६ १९३ समवाय- ११९ समस्त- १८४ समानान् २३ समाश्रय- २५ समीप- ११९ समुद्र- १८२ समूल- १७६ २ सत्त्वान्त सत्यवन्तः सत्यच सत्य दम- सत्य घूयार सत्यायौँ सत्येन सत्सु सदनुशासनम् सदय सदृशात् स दोप सद्भिरेव सनूपुरालक्त- ३४ समेति ५४ सम्पदेपा ८५ सम्पदो जल- १७५ सम्पदो हि ११३ सम्पण ३४ सम्प्रयोज्य- सम्प्रदास १६४ १७७ ·३६ श्लोक पृधम् श्लोक प पर्ण स स एवं स कदाचित् स किं सकृदेव सकृद् द्विष्ट- सकृदशी सकृद्वाक्य- स गुप्तिम् सोच साम- सामान् सघात- सञ्चित- सततम् सत्त्वान्त सत्यचन्त सत्य च सत्य दम- सत्य यात् सत्यार्यों सत्यन सत्सु सदनुशासनम् सदय सदृशात् स दोप साद्भरेव सनपुरालस्त- सन्त एवं सन्तत- सन्तापलोभ- सन्ताप तनुत १५९ सन्ति पुना २ सन्ति श्वान इव ११२ सन्त्यक्षा सन्त्यत १२० सन्धिमिच्छेत् १८० सन्धिविग्रह- १२७ सन्ध्या ११९ सन्मूल १९१ सपत्न- २३६ स पुमान् सप्त सावम्ब- १०५ सब्रह्मचर्य १६१ सभा ११६ समय १९३ समवाय- समस्त- समानान १३ समात्रय- २५ समीप- ११९ समुद्र- १८२ समूल- ३४ समेति सम्पदपा सम्पदो जल- १७५ सम्पदो हि ११३ सम्पर्षण ३४ सम्प्रयोज्य- २३८ सम्प्रहास ·३५ श्लोक पृष्टम् श्लोकः ८ सम्प्रीति- सम्भाव्यम् १०३ ७८ १८२ संरम्भाद १०६ सरोहति सललिता. २०६ मवर्धयेत् २४३ सरा ३ सश्लाघ्यः सायस्थ १६२ १७८ सम्मोह- सयोगा- सरस्वतीविभ्रम- सरस्वती स्थिता सरस्वत्यस्तु मरो म एव सर्वज्ञ- म स्निग्धो " २.६ सत्र शुचयो मर्वत्र सम्पद- सर्वदा मदा- मदेव- २०6 मसारमिव ९१ ससारादपि यस्मरन् महज- ९१ सहमा १२८ १२७ सहदेव ४२ समात्यन्तिर मम्वमेव मवेद- मुदस्य मसाज- मा- २४ महर सहाय- महत माक्षान- ११. साधयति १३८ गाधारणा सासु- १० मारपात सा सापमारानि मामाका ग्रामवादा २१ सानादीनान ८२ मामान्त- १५. सानापाय- ११ मान्नव व सवातिरासी मर्यापस्थाम सावम्पास्वाम्य- गवाशारधि 114 मरधना- मपाव बनाना मामेव होताना गः ·साम्परायिक- सालफचम् सावलेप- साहस- सिचन्- सिद्ध सिंह- मुकल्पित मुगन्धि- सुजनो सुतनु मुतल मुन्दरो- सुमग- मुभापित टम लोक १२. सेना- २३. सेनादुरामय १५६ सेवादु सा- ७३ सेवानलची २३६ सेवा प्रवृत्ति सेवेव ५६ सो अत्यो १३९ सौधतोरण- १३९ सोधेपु ३५ सौहदेन स्वरित स्तब्धप्रकृति १९३ स्तब्यस्य २१३ स्त स्तुत्या झिय १२६ नियाम् ६६ स्त्रीषु कुर्वन्ति २३७ स्त्रीषु राजसु २१५ स्थान- २४४ स्थित्यति- स्थिरोन्नति- १८९ स्नपयित्वा १९८ स्नातोत्थिता ३४ स्नानोदके स्निग्ध- १८३ स्पृहणीय- १३२ स्पृहयति ३ स्फुरन्त २०३ स्मित ४६ स्मृत- २४५ स्वगृहे मुमन्त्रित मुमहन्त्यपि सुरतविरति- सुरतामर्द- सुख सुलभा सुवर्णकार सुवर्णपुष्पा सुत्त- सुहृदा सुहृदि सूक्ति- सूर्योदय- सृजत्ति सेतु ·पृष्ठम् श्लोक पृष्टम् लोक ह १७३ १३८ ३१ १९९ हन्तारम हय . ११ १८ ७५ हरेलीला- ८२ हस्तनैव २२ हसाण २२ १९४ हालाहल- ११२ १२६ हितेन १४२ हिंस्यात् ५. हीन- स्वच्छ स्वतो स्वधर्म- स्वपभिव स्वप्ने स्वभव स्वभूमी स्वयममृत- स्वय हीनबल स्वर्ग स्वर्गों स्वर्ण- स्वरपापि स्वल्पेऽप्यामिष- स्वसेन्योप स्वसैन्यथ स्व नितम्बम् स्वाधीन स्वे क्षेपभोगे स्वेच्छया स्वच्छोपजात- स्दै १८९ हीयते २३२ ३५ हतागुकम् हृदये EEEEEEEE हया हेतवे १२४ ४ २३२ ५७ हे पान्ध ८ हेमन्ठे ११. हेमादि ७ ५४ हेयन्त ५. हे हेमन्त .

·Errata Page १ २ २ ६ १० ११ 1 १३ १३ Line Incorrect Correct Last but Nirnyasagar Nirnayasagar one 13 राज्ज्ञोऽभूत् राझोऽभूत्। 16 कचित् कचित् 16 प्रयोकृणा प्रयोक्तणा Footnote Srngāraprakāśa Sarasvatikant b 9 उद्धृत्य उदृत्य 19 झातिटि झटिति 21 न्यक्कर्वन् न्यस्कुर्वन 5 दण्डोऽधि दण्डोऽधि सज्जीवन सजीवन 5 पुज्ज पुन 6 शिज्जन्मजीर शिजन्मजीर 12 दृष्ट्वा दृष्ट्वा 17 कृताज्जलि कृताञ्जलि 20 हम्यनवीन हैम्यङ्गवीन Footnote-2 Uiprekshāvallabha Utprekshāvall 10 पूष्णनु पुष्णन 11 निष्टयूत निष्ठथूत विया हिया 9 वहयो वहयो 6 सिकता सिक्का 10 वन वन 23 दव 4 ब्राह्मणस्य यद्राह्मणस्त्य 9 गुप्तय गुप्तये 19 पाडित्य पाण्डित्य 8 सखीति ससीप्रति 12 भवत्येव भवत्येव १३ १३ १६ ૧૮ १९ २१ २३ ·11 Page ४४ ४८ ५१ Line Incorrect 7 क्तृणि Footnote-a Pancatanta 5 सुबहवो 18 घट्यति 17 रार्निगमि 2 कुलाय 2 बलिनापि विद्विषे 12 द्वास्थों 5 राजालोकस्य 25 हेतुद्धे 20 प्रजास्तरविपिपालिता 9 पभव 6 घिया 6 कर 20 विशिदत्याहरेत् 18 पुरुषा 8 मिभापिना 23 पृथिवी 16 लघुकृत Last line faz 16 गजित्वा मण्यापि 5 सवम्वमेव 20 १८ 22 21 निशामुसम् पतिप्पन Correct कर्तृणि Panchatantra सुबहवो घटयति रात्रिर्गमि कुलाय चरिना विद्विषे द्वास्थो राजा लोक्स्य हेतु द्ध प्रजा अविधिपालिता। प्रभव धिया कार विधिदप्याहरेत पूरुषा भिभापिणा पृथ्वी लघुकृत निय कम्पन्त गर्जित्वा मायनि सर्वस्वमेव ८१ ८७ १२ १२ कम्यन्त 13 17 रत्नाकार रत्नापर त्रियामु उम् पतिम्मन् मुर्ग प्रमानना सर 10 15 S 15 16 १२९ १२९ सपा प्रातानि स माया भवमातम प्रया असनाता 18 १३६ ·Incorrect Correct Page Line 10 जङ्गला 18 शस्त्रसचिव १४८ 9 वस्र १५० 10 लोप्टेन १५० 19 मर्मि १५५ 4 मान 13 मदसिकसुखमृगाधिप १५७ 9 चरितर्मपयति 27 बडवानल 17 यजन्ते १६२ 12 स्तत्र १७० 12 स्तोति 25 नैवोदेवे १७३ Footnote 1 Bharthari १८२ 23 गुणेयु १८७ 19 त्व १९८ 3 विष्ठति 11 दहीति २०० 24 कृच्छश्वापत् २०८ 12 स्फुटवावफूर्जज्वलन २०८ 18 जरद्भलक २०८ 20 सीदच्छुक्का २०९ 14 मणिर्जह्योर्म २१४ 6 विमु अदम्भ २१८ बिम्बाधर 9 काण्य २३६ 6 तन्वड्या 6 विवर्तयति 12 पश्चादड्डी २४० Last line fautoreft २४५ 2 तारयेत 20 परिज्ञाने २४८ 22 स्स्याच्च 22 निमुक्त व्याधि २४८ 22 भुके मति जाहला शस्त्रसचिव वने लोरेन मूर्ति मान मदसितमुखैमुंगाधिप चरितमर्पयति घड्यानल' त्यज्यन्ते प्रस्त स्तौति नवोदृते Bhartrhari गुणेषु त्व तिष्ठति देहीति कृच्चयापत् स्फुटावस्फूर्जज्ज्वलन जरद्वल्लूक सीदच्छुका मणि होम विमुश्चदम्भ बिम्बाधर कारण्य तन्वया विवर्तयति पश्चादनी विशालाक्षि तारयते परिझाते स्याच्च निभुक्ताधि 23