·No text on this page.

·15691 TAE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A 'OLI LEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Worry. ME KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MYLAPOR MADRAS- VĪRA MITRODAYA SRADDHAPRAKĀSA By MAHĀNAHOPADHYAYA PANDIT MITRA MIS'RA Edited with Introduction Index etc., By NYATACEARTA PANDIT PADMA PRASĀDA UPADHYAYA Bhattarai. Vol. IX. FASCIOULAS I-IV. 1-Y PUBLISED BY JAI KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office. BINARES. 1985.

·i Registered According to do XXV of 1867
All Rights Reserved by the Publisher, )
PRINTH BY
JAI KRISHNA DAS CUPTA
Vidya Vilas Press,
Bonares City.

·IME KUPPUSWAMY SASTRI
RESEARCH INSTITUTE
चौखम्बा-सस्कृत-अन्यमाOPARAI
ग्रन्थ-संख्या ३०
ग्रन्थाङ्कः ४१३, ४३१, ४३२, ४३५.
PROF. KI NANBASWAMI AIYANGAR'S
COLLECTION,
वीरमित्रोदयस्य
श्राद्धप्रकाशः ।
श्रीमहामहोपाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचितः !
भट्टराई-इत्युपपदेन
न्यायाचार्यपण्डितपद्मप्रसादोपाध्यायेन
संशोधितः ।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदासगुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस मिटी।
१९६१
राजकीच नियमानुसारेणास्व सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकन स्वायत्तोकताः

·प्रकाशक:
जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटो।

·श्रीगुरुः शरणम् । विज्ञापनम् । हहो तत्तत्पदार्थसार्थनिर्णयनिविष्टमतयो विशिष्टशिष्टोपविष्टनवनवप्र- बन्धावलोकनकुतूहलिनो लोकानुग्रहैककृतिनः कतिनः ! विदितमस्तु तत्र भ- बतां भवतां यत्किल श्राद्धापेक्षितसमस्तवस्तुनिरूपणपरः श्रीमन्महामहोपाध्याय मित्रमिश्रसुधीमहोदयनिर्मितो वीरमित्रोदयाभिधमहाप्रबन्धान्तर्गतः श्राद्ध- प्रकाशाख्यो निबन्धः सम्प्रति सर्वात्मना मुद्रितभावेन प्रकाश्यत्वं समगच्छत। यद्यपि शतशः सन्ति श्राद्धसम्बन्धिपदार्थसार्थनिरूपणपराणि निबन्धान्त- राणि, वथापि नूनं तानि घुमणे: पुरतः खद्योतखेलनमेवानुकुर्वत इति नास्ति तत्र मात्रयापि विचिकित्सालवलेशः । अभिहितश्चात्मनैव- मा कुर्वन्तु मुधा बुधाः परिचयं प्रन्थेषु नानाविधे- प्वत्यन्तं न हि तेषु सर्वविषयः कश्चित् कचिद् वर्तते। पश्यन्तु प्रणयादनन्यमनसो प्रन्यं मदीयं विमं धर्माधर्मसमस्तनिर्णयविधिर्यस्मिन् दरीहरयते ॥ इति । तत्र कोऽयं मित्रमित्रसुधी:, कदा कुत्र कतमो वा भूभागोऽनेन स्वजनुषा सनायीकृतः कतमच विप्रकुलमनेन विशेषतोऽलस्कृतमित्यादिका प्रेक्षावतां प्रबन्धकृत्परिचयप्रतिपित्सा स्वयमेव प्रकाशान्तरे परिहतेति परीक्षकैस्तत एव- शक्यमखिलमप्युन्नेतुमिति कृतमात्मनो वाचाढतामात्रप्रकटनकौशलेन । समा. लोचनायां च वस्तुतस्त एवाधिक्रियन्ते ये ज्ञानविज्ञानसम्पदा भूयसा तपसा च प्रबन्धप्रणेतारमतिशयीरन् , अनेवंविधाश्च समालोचमानाः केवलं चप. लतामेव चिरं चिन्वीरन् न तु वस्तुतध्यातथ्यावधारणदक्षतामिति तत्रान- धिकृता एव वयमिति किं सहसा सहासेन साहसेन। एतन्मुद्रणं च काशीस्थ- गवन्मेण्टपुस्तकालयस्थहस्तलिखितपुस्तकमुपजीव्यैव सम्पादितम् । तत्र च " ·६ ८ भूमिका। वत्र तत्र सन्दिग्धासलँलग्नपाठविशेषो प्रन्थान्तरेभ्यो निर्णीय समावेशितः,. तत्रोपलब्धानि पाठान्तराणि च सत्तग्रन्थनामस्थलनिर्देशपुरःसरं टिप्पण्या मुङ्कितानि । त्रुटितस्थलेषु स्वमनीषाकल्पित एव पाठः ( ) [ ] एतच्चिद्वयान्तर्गततयोन्यस्तः, अधिकतया प्रतिभातो प्रन्थस्थपाठश्च कचित् ( ) एतच्चिह्नमध्य एव निवेशितः, तयोर्युक्तायुक्तत्वे चावहितान्तःकरणः कुशाप्रधिषणरेवावधायें इति । संशाधने व स्वमतिमान्द्यान्नैशिककरणापाट वात् , व्यासङ्गात् , आयसाक्षरनियोक्तृकृतवर्णवैपरीस्यात् , मुद्रणा- वस्थायामक्षरस्खलनप्रभृतिदोषाद्वा बहुत्र 'व्य' स्थाने 'ब्य' इति, 'व' स्थाने 'ब' इति 'ब' स्थाने 'व' इति, 'त्त' स्थाने 'त' इति, 'पु' स्थाने च 'पु' इति पतितं तत्र च पाठकमहोदयैरवधातव्यम् । उक्तदोषायत्तानामन्यासां च कतिपयानामशुद्धीनां ज्ञापकं शुद्धिपत्रं, संक्षिप्तविषयानुक्रमणं चोपन्य स्तमिति कृतेऽपि भूयसि परिश्रमे तत्र तत्र बह्वपराद्धं स्यादिति तत्र कृतबुद्धयो विद्वांस एव शरणमिति कृतमनल्पजल्पनेनेति- संशोधकः।

·THE XUPPLSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, MYLAPORE MADRAS-4 श्राद्धप्रकाशस्थविषयानुक्रमणिका । " " विषयः पृष्ठसंख्या | विषयः पृष्ठसंख्या मालाचरणम् १ पासायनिरूपणम् १४ प्रानमितिप्रवृत्तिहेतुकथनम् वाचनिरूपणम् 48 सोपतो विषयानुक्रमणिकाकथनम् श्राद्धीयवाझणनिरूपणम् भाडप्रशंसा २ प्राणप्रशंसा श्राद्धस्य कर्तव्यता ३ श्वाडोयप्रशस्तबामनिरूपणम् भाद्धस्य स्वरूपकथनम् पडिपावनिरूपणम् मादलक्षणनिरूपणम् ४ पङ्गिपावनपावननिरूपणम् मुख्यगोणभेदेन श्राद्धशब्दप्रयोगविचारः योगिनां श्रादे नियोगकथनम् बाद्धस्य यागदानरूपताविचार गृहस्थाचपेक्षया योगिनां वैशिष्टयकथनम् । पित्रादीनां प्रत्येक देवतात्वनिर्णया प्रशस्तबाहाणानुकल्पकथनम् वस्वादीनां देवतात्वविचार ११ सबिहिबामगानामनतिक्रमणीयत्वम् ७६ पार्वणश्राद्ध देवतानिर्णयः १५ पाद बज्यव्रामाणकयनम् जीवत्पितृकश्राद्धे देवतानिर्णयः १५ निमन्त्रणम् १०९ द्विपितृकश्राद्धे देवतानिर्णयः १९ निमन्त्रणीयबाह्मणस्या १०६ पुत्रिकापुत्रकर्तृकश्राद्ध देवतानिर्णयः १ निमन्त्रणपूर्वकालकृत्यम् १०८ वैदेविकश्रादे देवतानिरूपणम् २२ निमन्त्रि नयमाः विकिरभुत्कोच्छिष्टयोदेवतानिर्णयः २६ कर्तृनियमाः सन्न्यासाचाद्धदेवतानिणया २७ कर्तभोक्तृनियमाः ११४ विधवाकलंकश्राद्धदेवतानिर्णया , ब्राह्मणानां श्राइमोजननियमाः विभक्तिनिर्णयः २८ भोर्जायनियमाः १२० सम्बन्धगोत्रनामोचारणक्रमः २९ प्राचीनावीतयज्ञोपवीवविचार गन्धादिदाने सम्प्रदाननिर्णया ३० शादोयपदार्थाः श्राद्धोचितव्यनिर्णयः ३१ यजमानजप्यानि अधर्मापार्जितव्यनिषेधा ३४ | सहाचिर्मन्द्रः श्राद्धोचितद्रव्योत्पत्तिकथनम् ३५ समाचिस्तोत्रम् १३१ प्राधान्यम् ३. पितृस्तवः १३२ बज्यधान्यम् ३८ श्रावदेशाः ग्राणिमूलफलानि ४१ निदेशः १४० वानि ४३ श्रावदेशादपाल्यानि द्रव्याणि १४८ प्रामक्षीराणि ४९ श्रापकरणानि वज्यक्षोराणि अर्धपात्राणि मांसविचार १. पाकपात्राणि कालविशेषावच्छेदेन वृतिका- भोजनपात्राणि १९६ पदार्थभेदकथनम aftemarani .

·विषयसूची। " १६८ उच्छिष्टोद्वासना विषयः पृष्ठसंख्या विषयः गन्धाः १५. पानासम्मणपाहुटनिवेशनानि वज्यगन्धा १५८ मनसाल्पा पुष्पाणि १५८ सावित्रीजपादि बज्य पुष्पाणि १६० विकिरदानादि धूपाः पिण्डदानका निषिधूपाः १६१ पिण्डदानदेशः दोपार पिण्डदानेतिकर्तव्यता आच्छादनम् १२ पिण्डदानेजविशेषा निषिद्धवस्राणि १६४ अक्षय्योदकदानम् यज्ञोपवीतम् घरयाचना दण्डयोगपही दक्षिणादानम् कमण्डल्वादि १६६ विसर्जनम् छत्रम् १६. पिण्डप्रतिपतिः उपानत्पादुके आसनानि " श्राद्धोत्तरकालीनकर्म शय्यादि श्राद्धानुकल्प: चामरव्यजनदर्पणकेशप्रसाधनानि १७१ मामहेमश्राद्धम् हिरण्यालङ्कारादि बामणानुकल्पा अलारविशेषदाने फलविशेषः सांकल्पिकवाडम् गोमहिष्यादिदानम् १७५ गवां वर्णविशेषाल्फलविशेषा विकृतिभावनिर्णयः १०६ भूगृहपुस्तकामयादिदानम् द्धिमादम् - प्रकीर्णकदानम् १८० सामान्यकृष्णपक्षधाम मादिने पूर्वाहकत्यम् १८२ महालयश्राद्धम् श्राइदिनेऽपरात्पम १८६ भरणोशाखम् पुण्डरीकाक्षस्मरणाविकृत्यम् १९२ अपरपक्षत्रयोदशीवादम ब्राहाणामामासनदानाविकृत्यम् १९. मघाश्रावम् आवाहनम् शस्त्रादिहतचतुर्दशीमावस् २०१ अायुपचार विधिः २०८ दौहित्रककवावम् अचंदानविधिः २१२ नित्यनादम् संत्रवहणम् २१. सांवत्सरिकबादम् गन्धादिदानम् मण्डलकरणादया पदाः २२६ श्राविकृतिहः अनौकरणम् २२७ श्रादाधिकारिनिरूपणम् अनौकरणे देवतामन्त्रावया २३१ जीवच्छाइनिर्णयः हुतावशिष्टप्रतिपत्तिा २५४ संन्यासाश्राद्धनिर्णया परिवेषणम् २३९ अन्यसमातिः इतिसंक्षिसभाकाबस्थविषयानुक्रमणिका । २२१ भादभेदाः

·प्रथ
वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशः।
॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
गवेषितघनाटवीशिखरिकन्दरो जानकी.
वियोगमरमन्दरोन्मथितचित्तवारांनिधिः ।
नवीनघनसुन्दरोल्लसदमन्दरोचिः क्रिया.
अनुर्धरधुरन्धरो रघुपुरन्दरो वः शिवम् ॥ १ ॥
द्राग्दारिग्यदवानलव्यतिकरव्यालीढहविक्षुक.
क्षेमाय क्षितिमण्डले समुदितः श्रीवीरसिंहालया।
विद्वदृन्दशिरोमणिगुणनिधिः श्रीमित्रमिश्रः कृती
तर्कव्यूहविभावुकः प्रकुरुते श्राद्धप्रकाशं परम् ॥२॥
धावप्रशंसा तत्रादौ ततः श्राद्धस्य लक्षणम् ।
श्रावस्य यागदानवकथनं तदनन्तरम् ॥ ३॥
देवतानिर्णयः श्राद्ध विस्तरेण ततः परम् ।
विकिरोच्छिष्टसत्यागे देवता कीर्तिता ततः॥४॥
सन्न्यासस्याङ्गभूते च श्राद्ध युद्देश्यकीर्तनम् ।
त्यागवाक्यप्रयोगच यथावश्च विवेचितम् ॥ ५ ॥
गन्धादिदाने तदनु सम्प्रदानविनिर्णयः ।
श्राद्धद्रव्यार्जनोपायौ कथिती विहितेतरौ ॥६॥
श्राद्धप्रामाणि धान्यानि श्राद्धवानि चाप्यथ ।
ततो मूलफलक्षीरमांसान्युक्तानि च क्रमात् ॥ ७॥
अथ कालविशेषातु तृप्तिकारीणि विस्तरात ।
अथानानि ततस्तोयं श्राद्ध सम्यग्विवेचितम् ॥८॥
श्राचे विप्रास्ततस्तत्रानुकल्पाः परिकीर्तिताः।
सनिकृष्टद्विजत्यागे दूषणं तदनन्तरम् ॥९॥
भाडे वास्ततो विप्रा विस्तरेण निरूपिताः।
ततो निमन्त्रणं भाशिविप्रसङ्गया ततः परम् ॥ १०॥

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- निमन्त्रणात्पूर्वकृत्यं नियमाः कर्तृषिप्रयोः । प्राचीनावीतकथनं जानुपातादिकीर्तनम् ॥ ११ ॥ श्राद्धकाले च जप्यानि कर्तुरकान्यतः परम् । विहिताश्च निषिद्धाश्च श्राद्ध देशास्ततः स्मृताः ॥ १२ भूमिस्वाम्यन्नदानं च कीर्तितं तदनन्तरम् । श्रादेशादपास्यानि सर्वाण्युक्तान्यतः परम् ॥ १३ ॥ दर्भाघपात्रशय्योपवीतच्छत्रासनादिकम् । श्राद्धोपकरणं सर्व प्रत्येकमिह कीर्तितम् ॥ १४॥ श्रावपूर्वविधातव्यं तदनन्तरमीरितम् । ततः श्राद्धप्रयोगश्च सप्रमाण उदाहतः ॥ १५ ॥ उच्छिष्टोदासनं श्राद्धोत्तरकर्म ततः परम् । श्राद्धानुकल्पा विप्राणामनुकल्पाश्च कीर्तिताः ॥ १६ ॥ अथ साङ्कल्पिकश्राद्धं विकृतिश्राद्धनिर्णयः । अष्टकावष्टकावृद्धिधाद्धानामिह कीर्तनम् ॥ १७ ॥ कृष्णपक्षेषु सर्वेषु विशिष्य च महालये । श्राद्धमुक्तं प्रयोदश्यां तत्पक्षे श्राद्धमीरितम् ॥ १८ ॥ श्राद्धं शत्रहतानां च तदनन्तरमीरितम् । दौहित्रप्रतिपच्छ्राद्धं शुक्लपक्षे च कीर्चितम् ॥ १९ ॥ नित्यवाद्धं वार्षिकं च श्राद्धं समनुकीर्तितम् । श्राद्धप्रभेदा विकृतावूहाश्चाथ निरूपिताः । २० ।। धाखाधिकारिणां जीवच्छ्राद्धस्य च विनिर्णयः । सन्न्यासाङ्गस्य तदनु थाद्धस्येह विवेचनम् ॥ २१ ॥ एवमेते पदार्थास्तु मित्रमिश्रेण सरिणा। श्राद्धप्रकाशे कथिता विचार्याचार्यसंहिता ॥ २२॥ तत्र तापच्छाचप्रशंसामाह- सुमन्त श्राद्धापरतरं नान्यच्छ्रेयस्करमुदाहृतम्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ।। ब्रह्मवैवर्तेऽपि देवकार्यादपि सदा पितृकार्य विशिष्यते । देवताभ्यः पितृणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् ॥

·IME KUPTUWAMY SASIRI RESEARCH INSTITUTE. MADRAS-4 MYीद्धलक्षणम् । है. - AmAongs wanamaAHAamnews - पितृणां पूर्वमाप्यानं च सर्वेषु देवतकर्मसु कर्माङ्गनाम्दीश्रावस्य पूर्वमनुष्ठानात् बोध्यम् । यमोऽपि- ये यजन्ति पितृन्देवान् ब्राह्मणांश्च हुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥ इति । ब्रह्मपुराणेऽपि- यो वा विधानतः श्राद्धं कुर्यात्स्वविभवोचितम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः ॥ इति । नागरखण्डेऽपि- श्राद्ध तु क्रियमाणे वैन किञ्चिधर्थतां व्रजेत। उच्छिधमपि राजेन्द्र ! तस्माच्छाद्धं समाचरेत् ॥ इति । श्राद्धकर्तव्यतोक्ता ब्रह्मपुराणे- तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि। कुति श्रद्धया तस्य कुले कश्चिन्न सीदति ॥ इति । यथाविधि यथाप्रकारम् । श्राद्धस्वरूपं चाह- आपस्तम्बः, अर्थतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच, प्रजानिश्रेयसार्थ तत्र पि. तरो देवताः, ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थे, मासि मासि कार्यम् अपरपक्षः स्यापराहः श्रेयानिति । श्रावशब्दं श्राद्धमितिशब्दो वाचको यस्य तत्तथा । त्यक्तद्रव्यप्र: तिपत्त्यधिकरणत्वेनाहनीयकार्यार्थत्वं ब्राह्मणस्य । अपरपक्षस्य कृष्ण. पक्षस्य। बृहस्पतिरपि- संस्कृतं यानाधं च पयोमधुघृतान्वितम् । श्रद्धया दीयते यस्माच्छ्राद्धं तेन निगद्यते । इति । ब्रह्मपुराणे- देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं भावमुदाहतम् ॥ इति । दत्त-प्रतिपादितम् । मरीचिरपि- प्रेताम्पितृनप्युहिश्य भोज्यं यस्मियमात्मनः। प्रया दीयते यताचं परिकीर्तितम् ॥ इति । rupreme ·वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- . 2 प्रेतान् अकृतसपिण्डीकरणान् । पितॄन् कृतसपिण्डनान् । दीयते परिवति । अत्र यदिति क्रियाविशेषणम् । तथा च साशं यहानं तच्छ्रा. बमित्यर्थः। अत्रापस्तम्बादिसकलवचनपर्यालोचनया प्रमीतमात्रोई. श्यकालत्यागविशेषस्य ब्राह्मणाधिकरणकप्रतिपस्याकस्य श्राव पदार्थत्वं प्रतीयते । एवं च गन्धादिदानानौकरणविकिरदानानां न श्रावस्वं किन्तु तदङ्गत्वमेवेति बोध्यम् । ब्राह्मणप्रतिपत्तेरणत्वं च का चित्कं विवक्षितम् । तेनान्यादिप्रक्षेपाङ्गके श्रावविशेषे नाव्याप्तिः । तात्वं च वाचनिकातिदेशव्यतिरिक्तप्रमाणविहितं विवक्षितम् । तेन पिण्डवच्च पश्चिमा प्रतिपति" इतिछन्दोगपरिशिष्टवचनातिदि. तदनके पिगबलिदाने नातिव्याप्तिः । न च तच्छ्राइस्पेन कुतो म सक्ष्यत इति वाच्यम् । धावं वा पितृयज्ञः स्यास्पियो बलिरथापि वा। इति छन्दोगपरिशिष्टस्वरसातस्य श्राद्धभिनत्वप्रतीतः। तथाशिष्टः व्यवहाराभावाच्च । पिण्डपितृयास्तु श्राद्यमेव । "तच्छ्रायमितरदमा. वास्यायाम्" इति गोभिलवचनेन तस्यापि श्राद्धत्वोक्तः। तच्छन्दन पूर्वोक्तपिण्डपितृयज्ञपरामर्शात् । उदाहृतवाक्यैरपि तस्य श्राद्धत्व. प्रतीतिः। पिण्डांस्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा। इत्यनेन याज्ञवल्क्युवचनेन तस्यापि ब्राह्मणप्रतिपत्यशकवसिद्ध। प्रमीतामामुद्देश्यत्वं च देवतात्वरूपम् । तेन फलभागितया तदुरेन्या कब्राह्मणसम्प्रदानकानत्यागे नातिव्याप्तिः। अन्नपदस्य च भोज्य. स्थानीयद्रव्योपलक्षकत्वाश हिरण्यभावादावग्याप्तिः । यस्तु नसि. हपुराणे- दिव्यपितृभ्यो देवेभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । दवा श्राद्धमृषिभ्यश्च मनुष्येभ्यस्तथात्मनः ॥ इति देवादिनाचे श्राद्धशम्दः स मासाग्निहोत्रवद्वाणस्तबममा. प्स्यर्थः । एवं च "दैविक दशम स्मृतम्" इतिषक्ष्यमाणभारविभागो ऽपि गौणमुस्यसाधारण एव । न च तत्रापि मुख्यता किन स्यादितिवा. व्यम् । भावपदव्युत्पादकेषु उदारतवाक्येषप्रेतपतपितपदयोरेगा। वणाप्रमीतमात्रकोहश्यकमावस्यैव मुख्यत्वावगतः। एवं चामोत्सर्ग पिण्डदानयोईयारप प्रत्येक धावत्व सिद्धाति । मत परमपुराणेऽ. فع ·श्रादलक्षणम् । - मोत्सर्गमुक्त्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नेन" इति अनोत्सर्गमात्रे भावपद- प्रयोगोश्यते । गयादी पिण्डदानमात्रेऽपि च शिष्टानां श्रादपद प्रयोगोऽप्युपपद्यते । मत पवाहिताः "पित्रचन पिण्डैरव इति नि गमोऽव्यशकी केवलं पिण्डदानमाह । मघाश्रादादौ पिण्डदानं विना भासिदावपि न तस्य प्राधान्यहानिः। प्रधानस्यैव सतो बचनेन वत्र पर्युदासात् । एतेन- नित्यश्राद्धमदैवं स्यादयपिण्डविवर्जितम् । इतिहारीतषुचनानित्यश्राद्ध, भौजही तिथिमासाद्य यावचन्द्रार्कसङ्गमम् । तत्रापि महती पूजा कर्तव्या पितृदेवते ॥ ऋक्षे पिण्डदानं तु ज्येष्ठपुत्री विवर्जयेत् । इति देवीपुराणामधानावे व पिण्डदाननिषेधोऽवगम्यते । न चा. प्राप्तस्य निषेधो घटते प्रातिधात्रातिदेशेन स चाहानामेवात पिण्ड. दानमङ्गम् । या तु- अग्नौ हुतेन देवस्थाः पितस्था विजतर्पणैः। नरकस्थान तृप्यन्ति पिण्डै दखिभिर्भुवि । इतिपिण्डदाने फलश्रुतिः सोऽर्थवादः "अङ्गेषु स्तुतिः परार्थः स्वात्" (अ०४ पा०३ अधि०७९०१९) इति न्यायात् । गयादी पिण्डदानमात्रविधिस्तु अगभूतपिण्डदानात्कर्मान्तरं प्रकरणान्तरस्था. स्वादिति शलपाण्याधुक्तं परास्तम् । पूर्वोदाहतवाक्यार्थपर्यालोचनया उभयोरपि प्राधान्ये सिरे नित्यश्राबादौ श्राद्धविधिनैवोभयप्राप्तावेक तरपयुदासोपंपतेः । तस्मात्सुक्तमन्नोसर्गपिण्डदानपोः प्राधा. ध्यमिति। केचित्तु "अग्नौ एतेन' इत्यादिवचनेऽनौकरणस्यापि फलश्रव. णात्तदपि प्रधानम् । अनौकरणोद्देश्यानां कव्यवाहनादीनां पितृपदेन सहाल्पाणिहोमपक्षे ब्राह्मणाधिकरणकप्रतिपतिसम्भवावेत्याहुः । शलपाणित सम्बोधनपदोपनीतापित्रादींचतयन्तपदेनोविश्य ह. विस्त्यागः भादमित्याह । अत्र फलमागित्वरूपोरेश्यतानिवृत्यर्थ स. म्बोधनपदोपनीतानिति विशेषणम् । पित्रादीनित्यादिपदेन देवादयो। ऽपि विवक्षिताः । तेन देवभाडादावपि भावशब्दो मुख्य पवेति । मैथिलास्त वेदघोषितपाबालम्भपूर्वकरपिस्त्यागः भादम। मबा ·चौरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- लम्भो न श्रावविशेषणम् । अन्यथा तस्य वेदबोध्यत्वामा. वेन तघटितश्राद्धस्य वेदाबोध्यत्वापत्तेः किन्तूपलक्षणम् । उपल. क्ष्यश्च स्वतो विलक्षणस्स्यागविशेष एव । एतेन यन्मत एको हिष्ट पात्रालम्भो नास्ति तन्मत एकोद्दिष्टश्राद्ध नाव्याप्तिः । नापि सन्न्यासिकर्तृकास्मादिश्राद्धऽपि सा | "दविक दश मं स्मृतम्" इति विभागोऽपि च समजसो भवति । पिण्डदानं त्व. अमेव । श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नेन स्वराक्रोधविवर्जितः । उष्णमयं द्विजातिभ्या श्रद्धया प्रतिपादयेत् ।। इत्यादिवाक्येषु आनन्तर्यवाचिक्त्वाप्रत्ययेनानोत्सर्ग एव श्राद्ध. पदप्रयोगात् । “त्रिषु पिण्डः प्रवर्त्तत" इति चाङ्गमुखन प्रधाननिर्दे शापिण्डपितृयज्ञविषयं वा इत्याहुः । ननु त्यागो न श्राद्धं किन्तु- पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो द श्राद्धमुदाहृतम् । इति ब्रह्मपुराणात्, श्रद्धया दीयते यस्मात्तच्छ्राद्धं परिकीर्तितम् । इति मरीचिवचनात्, प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । इति स्मृत्यन्तरवचनाच्च दानकर्मणो द्रव्यस्यैव श्राद्धत्वावगमाद स्यज्यमानं द्रव्यमेव श्रारम् । एवं च- श्राद्रमामं तु कर्तव्यामिति वेदविदां स्थितिः । इति द्रव्यसामानाधिकरण्यमप्युपपद्यते । न चैवमादिषु श्राव. शब्दस्य लक्षणया द्रव्यपरत्वं प्रमाणाभावादिति चेत्, न । "श्रासंकु. यात्" इत्यादी द्रव्यस्य सिद्धत्वेन साक्षादायमान्वयासम्भवाद । क्रियापरत्वेन साक्षादन्वये सम्भवति अनुपस्थितत्यागादिक्रियाद्वारा परम्परान्वयस्यानौचिस्यात् । “सोमेन यजेत" इत्यादौ तु बलवस्या प्रसिद्धा द्रव्यपरत्वे सोमपदस्याषधारितेसोमस्य श्रीतधात्वर्थद्वारा भावनाम्चयो युक्तो भवति । प्रकृते तु श्रावशम्नस्य द्रव्ये प्रसिध्धमा पादभुतधात्वर्थद्वारकपरम्परयान्वयोऽनुचित एव । किश। कुशयव. तिलगोधूममांसाविद्रव्यं पित्रादिभ्यः श्रद्धया देयमित्यादिना भाडे विधिसितम्यस्य प्राप्तत्वात्तत्प्रख्यन्यायेनाग्रिहोत्रादिपश्वकर्मना.

·971 nurrUwYVINI JADIM RESEARCH INSTITUTE. MYLAPORE. MADRAS-4 पादाब्दस्य कर्मनीमत्वव्यवस्थापनम् । मधेयतैवोचिता। किा नित्यनैमितिककाम्यभेदा अग्रे वक्ष्यन्ते ते व प्रायशः कर्मण्येव प्रसिद्धा इत्यतोऽपि कर्मनामता । अत वाप. स्तम्बेन "प्रायशब्दं कर्म"इत्युक्तम् । प्रमीतस्य पितुः पुत्रैदेयं श्रावं प्रयत्नतः । इति श्रावस्य देयत्वमुक्तम्, यच्च. शाखमामं तु कर्तव्यमिति वेदविदां स्थितिः। इति द्रव्यसामानाधिकरण्यम् , तत् श्राद्धशब्दस्य द्रव्ये लक्षणा. मभिप्रेत्य । एवं च कर्मनामत्वे सिद्ध- श्रयया दीयते यस्मासेन श्राद्धं निगद्यते । इति बृहस्पतिवाक्यं श्राद्धशब्दस्य योगप्रदर्शनार्थम् । तेनान्यत्र प्रयोगाभावाद्योगवशाच योगरूढोऽयं श्रावशब्द इति । यद्यपि च- तस्माच्छूयां समासाद्य धर्म धर्मात्समाचरेत् । इत्यादिविष्णोतिरादिवाक्यः : श्रद्धायाः सर्वकामार्थता तथापि "श्रद्धान्वितः श्राद्धं कुर्वीत इति कात्यायनेन विशिष्य श्राखे श्रद्धायाः पुनरङ्गत्वोक्तेः श्रद्धाविशेषोऽत्राङ्गमिति बोध्यम् । अत एव नन्दिपुराणे- श्रद्धा माता तु भूतानां श्रद्धा श्राद्धेषु शस्यते । इति तस्यास्तत्र प्राशस्त्यमुक्तम् । एवं च सकलस्मृत्यापेक. वाक्यतया श्रावस्य त्यागरूपत्वे सिझे यकैश्विग्रामणभोजनस्य श्राद्धपदार्थत्वमुक्तम् तद्विचारणीयम् । न च- पितॄपितामहान्यक्षे भोजनेन यथाक्रमम् । प्रपितामहान्सर्वाश्च तत्पितश्चानुपूर्वशः । इति ब्रह्माण्डपुराणे भोजनश्रवणात्तस्यैव श्रावत्वमिति वाच्यम् । भोजनपदस्य कर्मव्युत्पत्या-- प्रेताम्पितृनप्युहिश्य भोज्यं यत्प्रियमात्मनः । भखया दीयते यत्तु तच्छा परिकीर्तितम् ॥ इति मरीच्याद्विवचनकवाक्यतया भोज्यपरस्वात् । अन्यथा प्रपितामहपितृनुहिश्य भोजनाभावेन तत्पितश्चानुपूर्वश इत्यस्या- सङ्गतिः स्यादिति । अस्मिन्मते तेषां लेपभागित्वेन स्यागोइश्य. स्वाच्च विरोषः। - ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- . अथ धावस्य यागदानरूपताविचारः । तत्र “य एवं विद्वाम्पितृन्यजते" इति यजिप्रयोगदर्शनापागल. क्षणसवाच्च यागरूपता । न च "पितृभ्यो दद्यात्"इतिप्रयोगदर्श. नाहानरूपताप्यस्येति शूलपाण्युकं युक्तम् । श्रावस्य परस्वत्वजनकत्वा- भावेन तल्लक्षणानाक्रान्तत्वात । तथाहि। न तावत्तस्य पित्रादिस्वत्यो. स्पादकत्वम् । तेषां ममेदमितिस्वीकारासम्भवात् । पित्रादीनां भोक्तृत्वोक्तिस्तु शूलपाणेवताधिकरणविरुदेव । घेदान्तमतरीत्या पित्रादीनां भोक्तृत्वस्वीकारेऽपि"नह वै देवा अश्नन्ति न पिवन्ति एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति' इत्यादिपर्यालोचनया स्वत्वस्वीकार स्वप्रमाणक एव । कथमन्यथा वेदान्तमते यागदानयोः । नापि ब्राह्मणस्वत्वोत्पादकत्वं श्रामस्य । तेषामनुदेश्यत्वात् । ब्राह्मणस्वत्वं तु त्यक्तद्रव्यप्रतिपत्त्या परमुत्पद्यतां यथा देवोद्देशेन त्यक्तहिरण्यादेः ब्राह्मणे प्रतिपादनादेव ब्राह्मणस्वत्वं न तु देवोद्देश्यकत्यागात् । ददा. तिप्रयोगस्तु लाक्षणिको व्याख्येयः। अन्ये तु "पितृवदुपवेश्य" इ. त्याश्वलायनसूत्रेण ब्राह्मणे पित्रभेदबुझेरपि श्राद्धाङ्गस्वप्रतिपादनास्पि: तुरुहेश्यकत्यागेनापि ब्राह्मणगतस्वत्वोत्पत्तेः सुवचत्वात् ददातिर- पि मुख्य एव । अतश्च यागदानरूपतत्याहुः । अथ पित्रादीनां प्रत्येक देवतात्वनिर्णयः । तत्र तावत् "असावेत इति यजमानस्य पिणे; असावेत इति पितामहायासावेतः इति प्रपितामहाय" इति श्रुत्या, "नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नमादौ प्रामुखयोनिवेद्य पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय नामगोत्राभ्यामुदङ्मुखेषु" इत्यादिस्मृस्या च प्रत्येकं देवतात्वावगत: "अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्" इति गौतमोके "पितृम्यो दद्याद्राह्मणान् सनिपात्य' इतिवसिष्ठोध सहितानां तदवगतेस्तु ल्यबलस्वाद्विकल्प इति केचित । वस्तुतस्तु प्रत्येकमेव देवतास्व. मुक्तवचनात् नव्यासक्तम् । "पितृभ्यो दद्यात् इत्यस्य पित्रादीनां प्रत्ये. के क्रियान्वयेऽपि 'गर्गा भोज्यन्ता' 'ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति'. त्यादिवदुपपत्तेः । न च गादीनामुद्देश्यत्वात्ततसाहित्यविषक्षा. भावेन युक्तः प्रत्येकं क्रियान्वयः। प्रकृते तु देवताया उपादेयत्वात्मा. हित्यं विवक्षितमेवेतिवाच्यम् । 'पितृभ्यो दद्यात्स्यत्र पितृपदे दे. पताविधायित्वस्य तवाप्यसम्मतत्वेन तस्यानुवादत्वात् । अनुवापवि.

·पित्रादीनां प्रत्येकं देवतात्वनिर्णयः। शेषणस्य च साहित्यस्याविवक्षितत्वात् इति बहवः । विश्वेषां देवानां मिलितानामेव देवतात्वमुतवचनात् । एततो अनमित्युक्त्वा विश्वान्देवांश्च संयजेत् । इति ब्रह्मपुराणाच तथैव प्रतीतेरिति । तदपि देवतात्वं न सपनीका. नाम् । पित्रे पितामहाय प्रपितामहायेत्यादिदेवताविधिषु तदभवण निरपेक्षश्रुतिबाधप्रसाच्च । न च- सपिण्डीकरणावं यत्पितृभ्यः प्रदीयते । सर्वत्रांशहरा माता इति धर्मेषु निश्चयः ॥ इति शातातपवचने मातुरंशहरायोक्तस्तस्या अपि देवतात्वमिति वाव्यम् । अत्र हि यजमानेन पिघुदेशेन त्यक्तं यद्न्यं तवंशहरवं मा. तु प्रतिपाद्यते नतु यजमानद्रव्यांशहरत्वम् । तेन यजमानेन पित्रुः देशेन त्यक्तस्य द्रव्यांशस्यांशं कामं माता पितुः सकाशाद् गहातु, वतावता याजमाने द्रव्यत्यागे तस्या देवतात्वसिद्धिः। मत एवं प्रविशतामग्निमुद्दिश्य त्यक्तेन द्रव्येण माचतामपि न देवतात्याम स्युक्तम्-"त्रिशच्च परार्थत्वात् (अ० ३ पा० २ अधि०१५॥ इत्यत्रा नच- अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां व क्षयेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह इति शातातपेन पतिना सहत्यभिधानात्सपत्नीकानां देवतात्वमिति पाव्यम् । तथा सति "सहयुक्तप्रधाने"(२२३३१९) इति भवान. विहिततृतीयया प्रत्युत्तरप्राधान्याप समर्पके मातरित्पादियो गप्रमझात् । नचैतदिष्टम् । वचनं तु- स्वेन भर्ना सह भावं माता भुक्के स्वधामयम् । पितामही च स्वेनैव तथैव प्रपितामही। इति भोग एव मातुः पितृसहभाषबोधकवृहस्पतिवचनकवाक्य तया भोगे साहित्यमापरं व्याख्येयम् । मातुरितिसम्बन्धसामारणा मिधायिन्या षष्पा भोगस्वरूपसम्बन्धविशेषपरतयोपपत्तेरिति । न योपिदन्यः पृथक् दद्यादवसानदिनारते। स्वमपिण्डमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता । इति होगपरिशिष्टेन केवलमत्सम्बन्धिपिण्डमागस्यैष पस्वीत. तिहेतुत्वेनाभिधानाच्च न सपत्नीकानां देवतास्वमिति कल्पतरुप्रभृतयः । २व०मी० ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- हेमादिप्रभृतयो दाक्षिणात्यास्तु "न योषिभ्यः पृथक् दद्यात्" इत्यत्र पृथग्दानस्य लोकतोऽप्राप्तेनिषेधे च विकल्पापत्तन पृथग्दद्यादित निषेधायोगादपृथग्दद्यादेकस्यामेव श्राध्यक्तौ पितृन् तद्योषिता देवतांत्वेनोहिशेदिति विधीयते । अतश्च सपत्नीकानां देवतास्व. सिद्धिः। यद्यपि च पतिना सहेति तृतीयाबलात्पत्युरुपसर्जनत्वं प्रती यते तथापि बहुभिः प्रमाणैः पल्या एवोपसर्जनत्वप्रतिस्तमात्र विवक्षितमित्याहुः । एवं चास्मत्पितयशदत्तशर्मन् अमुकगोत्र स. पत्नीकत्यादि प्रयोगवाक्यमनुसन्धेयम् । वस्तुतस्तु- सम्बन्धनामगोत्राणि यथावत्परिकर्तियेत् । इति, नामगोत्रं पितृणां हि प्रापकं हव्यकव्ययाः । इत्यादिवचनस्तस्पत्नीनामपि गोत्रादि कीर्णनीयमेव । तथा चास्मत्पितयज्ञदत्तशर्मन् अमुकगोत्रया सावित्रीनामिकया सहितै. तत्तुभ्यमित्यादि प्रयोगोऽनुसन्धेयः । एवं च बहुपत्नीकस्याप्यस्मिः पझे अमुकामुकनामिकाभिः सहितैतनुभ्यमित्यादिप्रयोगोऽपि यः। "तृप्तिरासाम्" इत्यनेन सर्वासामेव भोगश्रवणात् । न च "माता भुके" इत्यनेन जनन्या एव भोगोऽभिधीयते न सासामिति (१)बहीनामेकपत्नीनामेका चत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥(अश्लो०१८३) इति मनुवचनेन सपत्नीपुत्रेण सपत्न्यन्तरस्य पुत्रवतीस्वातिदेशे सिबेमातृकार्यातिदेशफलकस्य मातृत्वातिदेशस्याप्यास्सिद्धौ पुत्र दचे पितृपिण्डे जनन्या इव विमातुर्भोगसिद्धः। न चैतस्य वचनस्य- पितृन्यभ्रातृमातृणामपुत्राणां तथैव च । मातामहस्यापुत्रस्य श्राद्धादि पितृववेद ॥ इति हेमादिवतजातूकमेवधनैकवाक्यतयाऽपुत्रविमातवेव पतीत्वातिदेशविध्यर्यकत्वमिति वाच्यम् । “सर्वाः पितृपल्यो मातर" इति सुमन्तवाक्ये सर्वपदेन सपुत्राया अपि मातृत्वातिदेशाज्जननी. बायसिबेरिति बहवः । अन्वष्टकायां सपत्नमातुरपि भाखममि- दधानो नारायणवृत्तिकारोऽप्येवम् । हेमाद्रिस्तु सुमन्तुवाक्यस्य विषा. हप्रकरणस्थत्वेन तत्रैव सापिण्ड्यविधानार्थत्वात्"माता भुके"इत्यत्र (1) अत्र बहोनामित्यस्य स्थाने सर्वासामित्यपि पाठः । पाध्यम। " ·वस्वादीनां देवतात्वविचार। - व मातृपदस्य जनन्यामेव शक्तः, "एका चेत्पुत्रिणी" इत्यस्य च जातु. कमेवचनैकवाक्यतयाऽपुत्रविमातृविषयत्वात्सपुत्रायास्तस्याः प्राप कवाक्याभावेन न कुत्रापि भावासतिरस्तीत्याह । वस्तुतस्तु "एका चेत् इतिवचनस्यापि- अपुत्रा ये मृताः केचित्नियो वा पुरुषाश्च ये। तेषामपि च देयं स्यादेकोहियं न पार्षणम् ॥ इत्यापस्तम्बवचनेनापुत्राणामपि तासां पार्वणनिषेधान पार्वणवि. पयत्वं किन्तु आवश्यकसांवत्सरिकाद्वादिविषयत्वम् । पुनामक. नरकत्राणरूपफलप्रतिपादनार्थत्वं चेति सर्वमनवधम् । अथ वस्वादीनां देवतास्वविचारः । ननु न जनकादीनां पाछे देवतात्वं किन्तु पसुरुद्रादित्यादीनां पित्रादिपदोपनीतानाम् । यथाह- मनुः वसन्वदन्ति हि पितॄन रुद्रांश्चैव पितामहान् । प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥ इति । याज्ञवल्क्यः-(भ. १ श्रा०प्र०लो०२६९) षमुरुद्रादितिसुताः पितरः श्रावदेवताः। प्राणयन्ति मनुष्याणां पितन श्राद्धन तर्पिताः ॥ हेमाद्री नन्दिपुराणे- अग्निम्बात्ता ब्राह्मणानां पितरः परिकीर्तिताः । राम बर्हिषदो नाम विशां काव्याः प्रकीर्तिताः॥ सुकालिनस्तु शदाणां स्यामा म्लेच्छान्त्यजादिषु । विष्णुः पितास्य जगतो दिव्यो यज्ञः स एव च। ब्रह्मा पितामहो शेयो यहं च प्रपितामहः । मई-कदः । महाभारते विष्णुवाक्यम्- पिता पितामहाचैव तथैव प्रपितामहः । महमेवान विशेयनिषु पिण्डेषु संस्थितः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे- पितुः पैतामहः पिण्डो वासुदेवः प्रकीर्तितः। पैतामहम निर्दिषस्तथा सहर्षणः प्रभुः ।

·चौरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- . पितृपिण्डश्च विधेयः प्रद्युम्नश्चापराजितः । भारमाऽनिरुतो विशेषः पिण्डनिर्वपणे बुधैः । मात्मा प्रारकर्ता। हेमाद्री स्मृति:- प्रथमो वरुणो शेयः प्राजापत्यस्तथापर। तृतीयोऽग्निः स्मृतः पिण्ड एष पिण्डविधिः स्मृतः ॥ अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । भ्यस्तशखा महाभागाः पितर पूर्वदेवताः ॥ यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषामयशेषतः। बेव यैरुपचाः स्युनियमैस्ताविबोधत ॥ मनोहिरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः । तेषामृषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः ॥ विराट्सुताः सोमषदः साध्यानां पितरः स्मृताः। अग्निवाचाच देवानां मरीच्या लोकविश्रुताः ।। दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सुपर्णकिराणां च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः। सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः ॥ वैश्यानामाज्यपा नाम शुद्राणां तु सुकालिनः । सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽरिम्सुताः । पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः ॥ इति । पूर्वदेवताः अनादिदेवताः । हिरण्यगर्भस्य तदपत्यस्य । मरीचिमध्यशिरसो पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेवच ॥ (अ.१ श्लो०३५) इत्यनेन मनुना पूर्षमुकाः। विराट्सुताः हिरण्यगर्भपुत्रस्य मनुपि- तुर्विराजा सुताः । सोमषदः सोमषनामानः । एते साध्यांनां देवविशे. पाणां पितरो भवन्ति । अग्निष्वाता पतमामानः मरीच्या मरीषि. पुत्रा देवानां पितर इत्यनुषतः । एषमप्रेऽपि । श्रावप्रकरण एतेषा- मुस्पस्यादिकथनमेतज्यानस्यापि भावाङ्गत्वज्ञापनार्थ शेयम् । तस्मा. कथं जनकादीनां देवतात्वमितिवेद, अनोध्यते । “असावेत इति यजमानस्य पित्रेऽसावेत इति पितामहावासावेत इति प्रपिता- महाब" इत्यादिश्रुतेः "एततेऽसी ये च त्वमित्रान्पिति तस्मै तस्मैप ·पार्वणमादे देवतानिर्णया। स एषां प्रेताः स्युः"इत्यादिकल्पसूत्रादिभ्यश्च जनकादीनां देवतात्वावगः मात् स्मृतिपुराणादौ वस्वादिपदप्रयोगस्तपतया ध्यानार्थः । तथा च पैठानसिक, य एवं विद्याम्पितन्यजत इति । एवं-वस्थादिरूपतया। गोत्रनामाभिरामन्य पितृनये प्रदापयेत् । इति, नियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । इति, यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात्पर द्वाभ्यां दद्यात्। इति छन्दागपरिशिष्ट-मनु-विष्णुस्मृतिषु पितृणां नामगोत्रा विभिरामन्त्रणादिविधानाद्वसुरुद्रादीनां च तदभावारजनकादीना मेव देवतात्वम् । केचित्तु यस्य पित्रादयस्त्रयोऽपि जीवन्ति पातित्या. दिना प्राधानहीं वा तत्कर्नुकतीर्थाद्धादौ देवता याज्ञवल्क्यादिव. चनैर्विधीयन्त इत्याहुः। अब पार्वणश्राद्ध देवतानिर्णयः । तत्र छन्दोगपरिशिष्टम् - कषूसमन्वितं मुक्त्वा तथाधं श्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षडिति स्थितिः॥ इति । कसमन्वितम् अन्वष्टकाभायम् । कर्पः बनेदिति गोभिलेन तत्र कविधानात् । कर्ताः। कर्पूसमन्वितं सपिण्डीकरणम् । तत्रापि तत्सस्वादिति हेमादिः। तदयुक्तम् । श्राव- पोरशमित्यनेनैव तत्प्राप्तः । यद्यपि च स्मृत्यन्तरे सपिण्डीकरणस्य पोरशभावेन्यो भेदः स्मर्यते तथापि छन्दोगपरिशिष्टवाक्ये न त दः । द्वादश प्रतिमास्यानि आधषाण्मासिके तथा। सपिण्डीकरणं चेति प्रेतभावानि षोडशा इतिछन्दोगपरिशिष्ट एव सपिण्डीकरणस्य षोडशभावान्तर्भावाभिः धानात । अयवाण्मासिके इत्यत्रैकादशाहे क्रियमाणं भावमाधश ब्दार्थः । मा श्रावषोडशमित्यत्र पोडशभावविशेषणमामिति । तेषां वायत्वं सकलपार्वणेभ्य मादावनुष्ठेयत्वादिति परिशिष्टप्रका. शरा तथा च भाषाशमिति हेमादौ पाठः सर्वथावकादिग्धति. : .

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- रिकपार्वणेषु पदैवत्यता सिध्यति । अत एव मात्स्ये पिण्डान्वहार्यक षट् च तस्मादविशेषात्पिण्डान्दवा तथोदकम् । इत्युक्तम् । विष्णुपुराणेऽपि- पितृमातामहानां च भोजयेच्चाप्युदरमुखान् । इति । बहुवचनं प्रभृत्यर्थम् । पितृणां मातामहानां चेत्यर्थः । तथा देवल:-- एकेनापि हि विप्रेण षपिण्डं श्रावमाचरेत् । परन्दिापयेत्तत्र षड्भ्यो दद्यात्तथाशनम् ॥ इति । येषां तु प्रोऽपि पित्रादित्रिदेवत्यमेव श्राद्धं विहितं वैरपि माता. महभादं कर्तन्यमेव । पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् । भविशेषेण कर्तव्यं विशेषाधरकं व्रजेत् ॥ इत्वकरणे धौम्यादिस्मृतौ दोषाभिधानात् । कोचितु- बाहुल्यं वा स्वगृह्योकं यस्य यावत्प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रायें कते सर्वः छतो भवेत् ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टवचनातैरपि पित्रादित्रयस्यैव भावं कार्यम् । धौम्यवाक्यं तु यच्छाखीयगृो मातामहश्राबमुलं तद्ग्रीकवाक्यतया तच्छाखीयपरमित्याहुः । तन्न । तथा सति धौम्यवाक्यस्यानुवादमात्र. स्वेनानर्थक्यापत्तेः । वस्तुतस्तु तस्य तावतीत्युत्तराः तावन्मात्रकर पक्ष्यानुकल्पत्वं स्वरसता प्रतीयते सर्वकरणस्य तु मुख्यत्वं तदपि चन सर्वशाखोक्तपदार्थानुष्ठानेन तेषां तच्छासीयं प्रत्येव प्रवृतेः। किन्तु शाखाविशेषमनधिकृत्य प्रवृत्तपुराणस्मृत्यायुक्तपदार्यानुष्ठानेन तेन मातामहभाबमपीतरसाधारणपदार्थवत्साधारणमित्युपसंह व्यम्। अन्ये तु मातामहश्रारं पुत्रिकापुत्रस्य धनप्राहिणो वा दौहित्र- स्थावश्यकं नान्येषाम् । तथा च- पुत्रिकायां न यो जातो यो वा रिक्थं न विन्दति । न कुर्यादथवा कुर्यान्मातामहपुर सरम् ॥ इति, कुमातामहमा नियमात्पुत्रिकासुतः। इति, बौधायनः, यमः ·जीवपितृकश्रादे देवतानिर्णयः । १५ मनुः--(१०९श्लो०११२) दौहित्रो यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् । स एव दद्याद द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ॥ लौगाक्षिरपि-- श्रावं मातामहामां च अवश्यं धनहारिणा। दौहित्रेण विधिन कर्तव्यं विधिवत्सदा ॥ इत्याहुः। पुत्रिकापुत्रश्चाधिकारिनिर्णये वक्ष्यते । इति प्रकृतिपार्वणे देवता । एवं विकृतावपि विशेषवचनामावे बोध्यम् । अथ जीवस्पितृकश्राद्धे देवतानिर्णयः । विष्णु:-- पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्याद्यस्य पिता प्रेत: स्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात्पराभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् । यस्य पिता पिता. महन्ध प्रेती स्यातां स ताभ्यां पिण्डं दवा पितामहपितामहाय इचात् । यस्य पितामहः प्रेतः स्यात्स तस्मै पिण् निधाय प्रपितामः हात्परं द्वाभ्यां दद्याद । यस्य पिता प्रपितामहन्ध प्रेतौ स्यातां स ताभ्यां पिण्डी दवा पितामहप्रपितामहाय दद्यादिति । पितरि जीवति पितर्येव जीवतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्र 'यःभावं कुर्यात्' इति यच्छब्दादकरणपक्षोऽपि सूचितः। यथाच- कात्यायनः,. सपितुः पितृकत्येषु अधिकारो न विद्यते । पितुः पितृभ्यो वा दद्यारसपितेत्यपरा श्रुतिः ॥ इति । हारीतोऽपि-- जीवे पितरि वै पुत्रः श्रावकालं विवर्जयेत् । येषां वापि पिता दद्यातेषामेके प्रचक्षते ॥ इति । अन्तर्हितेभ्योऽनन्तहितेभ्यो वा प्रेतेभ्यस्त्रिया क्रमेण श्रावं का. यमिति विष्णुवचनसमुदायार्थः । मतान्तरमाह- मनुः,--(भ. ३ श्लो० १२०/२२११२१२) प्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्षपेत् । विप्रवद्वापि तं पाखे स्वकं पितरमाशयेत् ॥

·. 8 १५ वरिपित्रोदयस्य भामकाजे- पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पितुः स नाम सहीय कीर्चयेत्प्रपितामहम् । पितामहो वा तच्छादं भुखीतेत्यनवीन्मनुः । कामं वा तदनुज्ञातः स्वयमेव समाचरेत् ॥ इति । ध्रियमाणे जीवति । पूर्वेषा-पितुः पित्रादीनाम् । अथ वा स्वपितरमा- शयेत भोजयेत् । विप्रवत् गन्धाधनपूर्वकम् । विप्रविहितनिमन्त्रणा मचर्यादिनियमयुक्तमिति मेधातिथिः । पितामहप्रपितामहस्थाने तुग्रा. मणान्मोजयेत् । पितुर्भोजनपक्षे न पिण्डदानम्- पितरं भोजयित्वा तु पिण्डौ निपृणुयात्परौ । इति यापार्श्वपरिशिष्टाव। अनेन स्वकं पितरमादितो भोजयि स्वा तपूर्व पुरुषत्रयस्य श्रावं कर्तव्यमिति हलायुषग्याल्यानं प्रश. स्तम् । नाम सहीत्यति श्रादोपलक्षणार्थम् । प्रपितामहमिति पूनम पितामहस्याप्युपलक्षणम् । प्रयाणामुदकं कार्य त्रिषु पिण्डःप्रवर्तते । चतुर्थः सम्प्रदातेषां पशमो नोपपद्यते । (ROKलो०१८) इति मनूजेः । “यस्य पिता प्रेतः स्यात् इत्युदाहतविष्णुपचनाच्य। कामं वेति । तदनुहातः तेन जीवता पित्रा पितामहेन वा । उपलक्षणमेत ज्जीवमात्रस्य । कामम् अभिलषितं समाचरेत् । तदयमर्थः। यो जीवति तदााग्रहणमेव तच्छाइस्थानीयम् । तथा च पितरि जीवति पितु राक्षां गृहीत्वा पितामहप्रपितामहयोरेव श्राद्धं कुर्यात् । पितामह जीवति पित्र श्राद्धं दवा पितामहाक्षां गृहीत्वा प्रपितामहायव भावं दधादिति । एवमन्यत्र । एवं च जीवन्तमतिक्रम्य याज्जीवन्तं पा भोजयेदा वा गृहीयादितिपक्षत्रयं सिद्धम् । तत्र भोजनपक्षाला निषिद्धः। प्रत्यक्षमर्चनं श्राद्ध निषिद्ध मनुरखावीत । इति पृथ्वीचन्द्रोदये भविष्यातः । चन्द्रिकायामप्येवम् । एवं जीव. न्मातामहस्य। मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याविचक्षणः । इति जीवपितृकभारोतकमातिदेशकविष्णुषचनातू । पितरि जी. वति स्वमातरि मातामहे च मृते पितुः पितृभ्य इव पितुरेव मातमा तामहोतब्यम ।

·PROF. K. V. RANGASWAMI AIYANGAR'S जीवविकशिवाणियः। येभ्य एव-पिता पधारेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः। इत्यविशेषविधानादिति दाक्षिणात्याः । मदनरत्नादौ तु स्वमातृमाता महेभ्य एवं दद्यादित्युक्तम् । तस्यायमाशयः। यत्र हि "न जीवन्तमतिः क्रम्य किञ्चिदद्यात्" इतिवचनेन जीवदतिक्रमदोषात् श्रावलोपप्रसकि. स्तत्रैव "येभ्य एव पिता दद्यात" इत्यादिवचनैर्देवतान्तरं विधीयते । नच जीवरिपतकेण स्वमातमातामहादिश्राद्धकरणे जीवदतिक्रमो. ऽस्ति, येन पितुर्मात्रादीनां देवतात्वं विधीयेत । "पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।" इति मातामहश्राद्धविधायकवृदयाज्ञवल्क्य. बचनेन श्राद्धकर्तृमातामहानामेव भावविधानापन पितुर्मातामहानां देवतात्वम् । एवं पितामहादिषु जीवत्स्वपि द्रव्यम् । मृते पितरि जीवन्मातकः पितामह्यादिभ्यो दद्यादिति स्मृतितस्वादयः प्राच्याः । दाक्षिणात्यास्तु- पितृवर्ग मातृवर्ग तथा मातामहस्य च । जीवेत्तु यदि वर्गाधस्तं वगै तु परित्यजेत् ॥ इति वचनात्तर्गमेव त्वदित्याहुः । अत्र "जीवे पितरि"इत्यादिवचनाज्जीवपितृकस्य श्रावविकल्प प्राप्त क्वचित्करणपक्षनियममाह- कात्यायना, ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सावर्जिते । व्युत्क्रमाञ्च मृते देयं येभ्य एव ददास्यसौ॥ इति । अत्रादिपदेन चण्डालादिग्रहणम् । पतिते जीवस्यपि । स. अवर्जिते प्रवजित जीवति । अत्र पतितो महापातकी ब्राह्मणादिह तानां पृथगुपादानात् । व्युरुमा-पितामहादी जीवति पित्रादिमरणे। अयम:- व्युत्क्रमाच्च प्रमीतानां नैव कार्या सपिण्डता। इति वचनेन भ्युत्कममृतस्य सपिण्डीकरणनिषेधारस्य पित स्वाप्राप्तः स जीवत्पितकतुल्यत्वायेभ्यः पितामहादिभ्यो ददाति ते. भ्यो दद्यादिति । वस्तुतस्तु “यस्य पिता प्रेता स्यास्स पि पिण्ड निधाय" इत्यादिविष्णुवचने पितुरपि भावविधामारशी व्याख्या युक्ता, किन्तु प्रामणहतादिसाहचर्यात क्युस्कमान्छासमतिकम्यो. परमेदाहिनेति व्यास्पेयम् । बी० मीर ...

·। १८ वीरपित्रोदयस्य श्रावप्रकाशे- यदप्युकं जीवति पितामहादौ पित्रादेः सपिण्डीकरणं ना स्तीति, तदप्यसत् । मृते पितरि यस्याय विद्यते च पितामहः । तेन देयालयः पिण्डा प्रपितामहपूर्वकाः ॥ तेभ्यस्तु पैतृकः पिण्डो नियोक्तव्यच पूर्ववत- इति सपिण्डीकरणं प्रकम्प प्रमपुराणे तस्यापि सपिण्डीकरणाको मैत्रायणीवपरिशिष्टे स्वभ्यत्राप्युक्तो नियमः । उद्वाहे पुत्रजनने पियेष्टयां सौमिक मखे। तीर्थे ब्राह्मण आयाते पडेते जीवतः पितुः ॥ जीवतः पितुः पुत्रस्येति शेषः। अनादरेण वा षष्ठ्यर्थः । जीव म्तमनाडत्य तदूर्वपितृदेवत्यकर्मकाला इत्यर्थः । उहाहे-द्वितीय दिविवाहे। मान्दीभावं पिता कुर्यादाचे पाणिग्रहे बुधः । अत ऊर्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नान्दिकम् ॥ इतिस्मृतेः। पुत्रजननं नामकरणादीनामुपलक्षणमिति निबन्धका- राः। पिज्येष्टिधातुर्मास्येषु साकमेधपर्वणि प्रसिद्धा । सौमिके मवेतृती. यसबने सत्रेषु नाराशंसषु पुरोडाशशकलपिण्डदाने । तीर्थ-शत्या. तौ। वामण आयाते तत्सम्पत्ती। "द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिः" इतियाज्ञव. स्क्येन तत्सम्पत्तेरपि श्रावकालतोक्तो स्मृत्यन्तरमपि, वृषो तीयेंच संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येश्य पर पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ इति । यन सुमन्तुनोचम्- न जीवत्पितकः कुर्यााखमग्निमृते द्विजः। येभ्य एव पिता दद्यातेभ्यः कुर्वीत सानिकः । इति जीवरिपतृकस्य श्राद्धं नास्तीति, तद्वद्धिश्रादेतरविषयम् । अनग्निकोऽपि कुर्वीत जन्मादौ वृद्धिकर्मणि । येभ्य एव विवादमातानेवोहिश्य पार्वणम् । इतिहारीते तस्यापि विभाडोक्तः । पार्वणं तवर्मकम । जीवरिप- तृक इति भाडे देवतात्वेनाधिकारी जीवत्पिता यस्य स इत्यर्थः । तेन संन्यस्तपतितपितृकस्य निरग्नेरपि भावाधिकारलिदिराकषिकर ·5691 द्विपितृकश्रादनिर्णयः अपने नियममाह- कौगाक्षिा, दर्शमा गयावावं आवं चापापक्षिकम् । न जीवपितृका कुत्सिलः कृष्णध तर्पणम ॥ इति । आतुरपि, . अष्टकादिषु सक्रान्ती मन्वादिषु युगादिषु । चन्द्रसूर्यग्रहे पाते स्वेच्छया राजयोगतः॥ जीवत्पिता नैव कुर्याच्या काम्यं तथाखिलम् । इति । अथ द्विपितृकश्रावनिर्णयः । तत्र द्विपितृकमाह-बौधायना, मृतस्य च प्रस्तो या क्लीवस्य व्याधितस्य च । अन्येनानुमते वा स्यात्स्वक्षेत्रे क्षेत्रजः सुतः॥ स एष विपिता द्विगोत्रव, मृतादीनां क्षेत्रेषु मन्येन यः प्रस्तः स क्षेत्रज इत्यर्थः । अत्रविशेषमाह- हारीत: जीवति क्षेत्रजमाहुरस्वातन्मयान्मृते यामुण्यायणमगुप्तबीजवा. दिति । जीवस्यजीवत्यपि क्रियाभ्युपगमात् द्विपितको भवतीत्याह- मनुः (१)क्रियाभ्युपगमारवेवं बीजार्थ यत्प्रदीयते । तस्येह भागिनी दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥ (अ०९. श्लो५३) मपुत्राभ्यां बीजिक्षेत्रिभ्यां मम क्षेत्रं तव बीजम् इत्येवंनियोगेनो- स्पादित उभयोः पुत्रो भवतीत्यर्थः। तत्र- सादल्यायनः--उभावकस्मिन्पिण्डे पितृमेद इति । उभौबीजिक्षेत्रिणी । एकस्मिपिण्डे सकीयेदित्यर्थ:- हारीता, नाबीजं क्षेत्रं फलति नाक्षेत्रं बीजं रोहति उभयदर्शनात् उभयो. रपत्यमित्यपरे तेषामुत्पादयितुःप्रथमः प्रबरो भवति द्वौ द्वौ पिण्डौ निर्वापे वपुरेकपिण्डेषादावनुकीर्तये द्वितीये पुषस्तृतीये पौत्र इति । इम्योरपत्यमिति क्रियानियमे बोध्यम् । तेषांचीनिक्षेत्रिणां पितृणां मध्ये उत्पादयितुः पीजिना प्रथमः प्रबरो भवति ताशेषिणः । तदेत. (१)क्रियाभ्युपगमात्येतदिति भागन्तरम् ।

·२० वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकोशे- कत्वन्तर्गतायप्रवरवरणे बोध्यम् । निर्वापे-पितृयो। एकापण्डे वेत्यत्र एकैकस्मिमिति वासा द्रष्टव्या। "यदि विपिता स्यादेकैकस्मिन्द्वौदावु. पलक्षयेत्" इत्यापस्तम्बवचनानुसारात् । तस्मादकैकस्मिन्नेव पिण्डे द्वौ पितरौ पितामही प्रपितामही वानुकीर्तनीयावित्यर्थः । द्वितीये=पिता महपिण्डे। द्वितीय इति च प्रपितामहस्याप्युपलक्षणम् । पुत्रो चामु ध्यायणस्य । को हौ निर्वापे दद्यात बौदावनुकीर्चयेद्वेत्यर्थः । तृतीये= प्रपितामहपिण्डे । पौत्रोधामुण्यायणस्य । अथ धामुयायणस्य पित्रादयोऽपि यदि चामुण्यायणास्तत्र विशेष: कथ्यते । तत्र यदि घामुण्यायणस्य पितामह [एक] एष चामुण्यायणस्तदा पितृभ्यां पिण्डद्वयं दत्त्वा पितामहाभ्यामपि पिण्डवयं दत्त्वा प्रपितामहेभ्यः पिण्डत्रयं दद्यादित्येवं सप्त पि. ण्डान्दद्यात् । यदा तु यामुग्थायणस्यान्यतः पिता घामुण्या- यणो भवेत्तदा पितृभ्यां पिण्डद्वयं प्रदाय पितामहेभ्यः पिण्ड. अयं दस्था प्रपितामहेभ्यस्त्रयमित्यष्टौ पिण्डान्दद्यात् । यदा तु तस्या. न्यतरः पिता यामुण्यायणः अन्यतमः पितामहोऽपि चामुण्यायणः तदापितम्यां पिण्डद्वयं निरूप्य पितामहेभ्यस्त्रीपिण्डान्दत्वा प्रपि. तामहेभ्यश्चतुरो दद्यादित्येवं नव । यदा तु यामुष्यायणस्य द्वावपि पितरोधामुयायणौ स्यातां तदा पितृभ्यां द्वौ पिण्डौ दत्त्वा पितामहे भ्यश्चतुरो वस्वा प्रपितामहेभ्योऽपि चतुरो दद्यादित्येवं दश । यदा तु चामुण्यायणस्य द्वावपि पितरौ यामुण्यायणी पितामहस्त्वक एव द्या. मुण्यायणः तदा पितृभ्यां द्वौ पिण्डौ प्रदाय पितामहेभ्यश्चतुरो दवा प्रपितामहेभ्यः पा दद्यादित्येवमेकादश। यदा तु यामुण्यायणस्य बावपि पितरौ यामुध्यायणौ द्वावपि पितामही चामुष्यायणौ भवतः तदा पितृभ्यां पिण्डद्वयं पितामहेभ्यश्चतुरः पिण्डान्दवा षट् प्रति. महेभ्यः पयो दद्यादित्येवं द्वादश । यदा तु यामुण्यायणस्य द्वावपि पितरौ चामुण्यायणौ पितामहाभ त्रयो द्यामुण्यायणाः तदा पितृभ्यां पिण्डवयं पितामहेभ्यश्चतुरः पिण्डान्दवा प्रपितामहेभ्या सप्तभ्यः सप्त पिण्डान्दधादित्येवं त्रयोदश। यदा व यामुण्यायणस्य द्वावपि पितरौ चामुण्यायणौ पितामहासत्वारोऽपि चामुण्यायणास्तदा पितृभ्यां पिण्डवयं पितामहेन्यचतुर्यबतुरः पिण्डान्दस्वा प्रतितामहेभ्योऽ.. एतरकोष्ठान्तर्गतः पाठीमूलपुस्तके नास्ति अस्माभिरेव पर्यालोच्य सनिवेशि।।

·पुत्रिकापुत्रकर्टकादे देवतानिर्णयः । भ्योऽध पिण्डान्दधादित्येवं चतुर्दशेत्यागृह्यम् । एकैकस्मिपिण्डे खौ द्वापनुकीर्तयेदित्येतस्मिन्पक्षे तु सर्वेषां त्रय एव पिण्डा भवन्ति नाम: कीर्तनन्तु यथोक्तक्रमणेति। याज्ञवल्क्यः। अपुत्रेण परक्षेत्र नियोगोत्पादितः सुतः। उभयोरप्यसो ऋक्थी पिण्डदाता च धर्मतः॥ (याम० अ०२ दायविभागप्रकरणे श्लो० १२७) नारदः, चामुण्यायणका दधुःभ्यां पिण्डोदके पृथक् । ऋक्थादोशमावर्षीजिक्षेत्रिकयोस्तथा । अशिमिति पूर्णाशयोग्यपुत्रान्तरसद्भावे । मरीचिः, सगोत्रादन्यगोत्राद्वा योभवविधवासुतः। पिण्डं श्राद्धविधानं च क्षेत्रिणे प्राक्प्रदापयेत् ॥ तु ततः पश्चात् क्षेत्री जीवति चेत्कचित् । बीजिने दधुरादौ तु मृते पश्चात्प्रदीयते ॥ उभौ यदि मृतौ स्यातां बीजिन्यादौ तदा ददेत् । पिण्यादौ न दत्तं स्याद्वीजिने नोपतिष्ठति ॥ सगोत्रादन्यगोत्राद्वति सवर्णमात्रादित्यर्थ इति कल्पतः । श्राद्धविधा. नमिति । श्राये देयत्वेन विधानं यस्य । मृते क्षेत्रिणि मृते। पश्चात् क्षेत्रिणे दानानन्तरम् । प्रदीयत इत्यस्य बीजिन इति शेषा, उभयोमरणे पूर्व बीजिने पश्चात्क्षेत्रिणे दाने निन्दामाह-उमाविति । अनियोगजाते व्यवस्थामाह- नारदः, जाता ये त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा । अक्थमाजस्ते सर्वे बीजिनामेव ते सुताः ॥ वास्ते बीजिने पिण्डं माता चेच्छुल्कतोहता। अशुल्कोपहतायां तु पिण्डदा बोदुरेव ते ॥ अऋक्थमाजा क्षेत्रिण ऋक्यं न भजन्ते इति । अथ पुत्रिकापुत्रकर्तृकश्राद्धे देवतानिर्णयः ॥ तत्र पुत्रिकापुत्रश्चतुर्विधः। पुत्रिकैव पुत्रत्वेन गृहीता एका पुत्रि- कापुत्रा, द्वितीयस्तस्याः पुत्रा, तृतीयस्तु दुहितयेवोत्पत्रः संविदा

·३५ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे-
पुत्रत्वेन परिगृहीतो मातामहमात्रसम्बडा, चतुर्यस्तु तारश एवं
जनकमातामहोभयसम्बद्धः। एतद्विस्तरेणाधिकारिनिर्णये प्रपञ्चयि.
न्यते । तत्राचे स्वसन्देह एव । द्वितीये बौधायनयापाभ्यामुतम्-
आदिशेत्प्रथम पिण्डं मातरं पुत्रिकासुतः।
द्वितीयं पितरं तस्यास्तृतीये तु पितामहम् ॥
अपप्येतत्सकलपुत्रिकापुत्रविषवं प्रतिभाति। तथापिद्वितीयस्यैव
भवति तस्य मातुः पितृस्थानीयवादिति हेमादिः । मदनरस्नादयस्वायन्य.
तिरिकानां मातपूर्वकत्वमित्याहुः । उभयसम्बद्धन मातामहमाब
मादौ कार्य मिस्याह--
तस्मादुमयसम्बद्धः पुत्रिकायाः सुतो बसौ ।
पूर्वमातामहाचं पश्चारपैतृकमाचरेत् ॥ इति ॥
अथ वैश्वदेविकश्राद्धदेवतानिरूपणम् ।
तत्र विश्वेषां देवानामुत्पत्तिब्रह्मवैवर्तब्रह्माण्डपुराणयो:--
दक्षम्य दुहिता साक्षादिश्वा नामेति विश्रुता।
विधिना सा तु धर्मशदत्ताधर्माय धीमते॥
तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वे देवा इति श्रुताः ।
विख्यातात्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः ।
यमसंहितायाम्,
विश्वेऽपि विश्वे देवास्तु दक्षिणे बाणपाणयः।
द्विहस्ता वामभागे तु शरासमपरायणाः ।
एतेषां पाखदेवतात्वे इतिहालस्तु ब्रह्मवैवर्तब्रह्माण्डयोः।
समा नव महात्माननं महसपः।
हिमवज्छिसरे रम्ये देवर्षिगणलेषिते ॥
शुखेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाप्नुवन् ।
बरं वृणीवं प्रीता स्मः कं काम करवामहे ।
प्रया चाह महातेजास्तपसा तैस्तु तर्पितः।
प्रीतोस्मितपसानेन कंकामं वितरामि वः॥
एवमुकास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा।
कास्ते सहिताः सर्वे प्रमाण कोकपाधनम् ॥

·वैषदेविकाढदेवतानिरूपणम् । २१ भावेऽस्माकं भवेहेयं स बेषः काहिती बरः। प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा ताम्दै त्रिदशपूजितः॥ भविष्यत्येवमेवेति काहितो वो वरोऽस्तु या। पितृमिश्च तथेत्युक्तमेवमेतत्र संशयः। सहास्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किचिस्यज्यते विह। अस्माकं कल्पिते श्राद्ध भवन्तोऽप्राशिनो हि भविष्यथ मनुष्येषु सत्यमेतदुदाहतम् । माल्यैर्गन्धैस्तथान युष्मानप्यर्चयन्तु । दसे दोऽथ युष्मभ्यमस्मभ्यं दास्यते ततः। विसर्जनमथास्माकं पूर्व पश्चानु दैवतम् ॥ इति । तेषां सविनियोगानि नामान्याह- बहस्पतिः, ऋतुर्दक्षो वसुः सत्यः कामः कालस्तथैव च । धुरिच रोचनव तथा चैव पुरुरवाः ॥ भाईवश्व दशैते तु विश्वे देवाः प्रकीर्तिताः। इटिपाचे ऋतुर्दक्षः सत्यो नान्दीमुखे वसुः ॥ नैमित्तिके कामकालौ काम्ये च धुरिलोचनौ । पुखरवा आवश्च पावणे समुदाहती। उत्पति नाम चैतेषां न विदुर्ये द्विजातयः। अयमुगरणीयस्तैः श्लोकः श्रद्धासमन्वितैः । मागच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः। ये यंत्र विहिता भाद्ध सावधाना भवन्तु ते ॥ इति ॥ अत्र पुरुरवाशब्दः सान्तः। आईवशब्दस्त्वाकारादिरकारान्तः, पुरवसमावमिति शालिखितोततर्पणविधौ तथा दर्शनात् पर निवन्धेषु तथा पाठदर्शनाचेति श्रीदत्तादयः । कामधेनौ तु माकारादिः सकारान्तो मायः शब्दो लिखितः । गौरनिवन्धेषु तु पुरुरवः शब्द कारादियुक्ताघरेफवान् सकारान्तो रश्यते कचित्तु अकारान्त एवं पुरवणदोडश्यते। हरिभाई "कर्माजनवमे प्रोक"मित्यमेन विश्वामि. प्रेणोकम् । तब- निषेककाले सोमेच सीमन्तोषयने तथा। अयं पुंसवने चैव भावं कर्मानमेवा ।

·परिमित्रोदयस्य पादपकाशे- इत्यादिनाभविष्यपुराणादिवाक्येन विवृतम् । नान्दीमुखातु परिभा बात- वृद्धौ यस्क्रियते श्राखं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते। इति भविष्यपुराणेनोक्तम् । वृद्धिा-पुत्रजन्मादि । कल्पतरुकारादयस्तु इटियाडमिच्छाश्रायम् , तच्च "श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव" इत्यनेन या. पल्क्येन विहितमिति व्याख्यातवन्तः । तन्मते च कर्माजश्रावस्य ना. न्दीमुखभावेऽन्तर्भावावसुसत्यावेव तत्र देवौ । नैमित्तिके कामकाला विति । नैमित्तिकपदं चात्र नवान्ननिमित्तश्राद्धपरम् । विश्वे देवाः क्रतुदक्षी सर्वास्विष्टिषु कीर्तितौ नित्यं नान्दीमुखे पाये वसुसत्यौ च पैतृके। नवानलामे देवौ हि कालकामौ सदैव हि । मपि कन्यागते सूर्ये श्राद्धे च धुरिलोचनौ । पुरुरवावी चैव विश्वेदेवाश्च पार्वणे ॥ इति हेमाद्यादिघृतादित्यपुराणवचनकवाक्यत्वात् । इष्टिषु-कर्मामा. देषु । नवाबलाम इति नवानानां लामो यस्मादिति व्युत्पत्या वीहि. यवपाको धान्यपाश्चोक्तः । कन्यागते सूर्य इति काम्यश्रावस्याप्यु: पलक्षणम् । “काम्ये च धुरिलोचनौ' इति वृहस्पतिवचनकवाक्य. स्वात् । कचिनु श्राद्धं चेत्यत्र काम्ये चेति पाठ एव । नवासश्रावस्य नैमित्तिकत्वं शातातपवचने व्यकम् । " यथा. नवोदके नवाने च गृहप्रच्छादने तथा । पितरा स्पृहयन्स्यन्नमयकासु मघासु च ॥ तस्माद्यारसदोधुको विद्वत्सु ब्राह्मणेषु च। : .. नवोदके वर्षोपक्रमे । गृहप्रच्छादने-नवगृहसम्पत्तौ। विद्वत्सु प्रा. मणेषु च प्राप्तेषु । हेमाद्रिस्तु "नैमित्तिके कालकामौ" इत्यत्र यौगिकने. मितिकपदश्रवणात् , आदिस्यपुराणे नवान्नलाभपदं ग्रहोपरागादिनि- मिसकनमितिकश्राद्धमात्रोपलक्षणार्थमित्युक्तवान् । सर्वथा एकोविन्तु यच्छाचं तौमित्तिकमुच्यते । तदध्यदैवं कर्तव्यमयुग्मानाशयेद् द्विजान् । इति भविष्यपुराणवाक्येन परिभाषितैकोदिष्टरूपनैमित्तिके तेनैव देवनिषेधात् । 'नैमित्तिके कालकामौ' इत्यनेन तत्र देवताविशेषविधा .

·वैषदेविकभारदेवतानिरूपणम् । -- ममनुपपत्रमिति नैमितिकशब्देनात्र योगपुरस्कारेण भावान्तरस्वैवा भिधानमिति द्रव्यम् । श्रीदत्तादयस्तु एकोदिएकपे नैमिचिके देवनिये. धात, "नैमित्तिके कामकालौ" इत्यत्र नैमित्तिकपदमेकोहिहरूपनैमि. शिकयोगात्सपिण्डीकरणपरम् । सपिण्डीकरणाचं देवपूर्व निवेदयेत् । इत्यनेन तस्य सदेवत्वाभिधानादित्याहुः । कल्पतरुकारस्तु नैमिति कपदमत्र सानिकक्रियमाणसांवत्सरिकैकोदिष्परम् । तस्य पार्वणवत् क्रियमाणतया तत्र विश्वेषां देवानां सम्मवादियुक्तवान् । काम्मे चेति । काम्यस्य नितिर्मविष्यपुराणे- कामाय तु हितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । इति । भभिप्रेतं धनपुत्रादि । तस्सिद तत्प्राप्तये । तचापस्तम्बापुकं तात्तिच्यादौ प्राचादि । तच्च वक्ष्यते । अत्र विश्वे देवा तुरक्षावि स्यादित्यपुराणादिवाक्येषु सर्वत्र विवचनश्रवणाम्मिलितयोस्तबोभाये देवतात्वम । उत्पत्तिमित्यादि । ये विश्वेषां देवानामुत्पत्ति नाम च न जानन्ति मन्त्रलिजादावाहनकाले मागच्छस्वित्यादिमन्त्रः पठनीया, अत्र तत्तलाचे तत्तदेवताविशेषप्रतिपादनापत्तनामसङ्कीर्तनपूर्वक मेव निमन्त्रणादिवाक्यं प्रयोज्य, न तु केवलविश्वदेवपदेन । संधावि. धेरदेशप्रयोजनस्वात् । अत एव- "इतिश्राद्ध क्रतुनो सकीयों वैश्वदेविक। इतिहेमाद्रिधृतवाक्ये सङ्कीवित्युक्तम् । श्रीदत्तस्तु नेदं वाक्यं क्रतुदक्षादिनामनिर्देशपरं तथा श्रवणा. भाषात्, किन्तु योऽसौ गणो विश्वदेवपदनिर्देश्यस्तत्र क्रतुदक्षा.. दियुगस्य हरिभाडादौ मुख्यत्वं चिन्तनीयमित्येवम्परम् । मुख्यत्वेन चिन्तनीयत्वमण्यभुतमितिवेद, 'प्राधाम्येन व्यपदेशा भवन्ति'ति न्यायात्प्राधान्यं ऋतुरक्षादिव्यपदेशादेव लम्पते, चिन्तनीयत्वं तु एतेषामुपतिनामाशाने आगच्छनिस्वस्यादिमन्त्रपाठविधानात्कल्प्य ते । अत एव सर्वत्र मुनिये बाषचनभवणाणस्यैवोदेश्यता प्रतीयते न तूमयोरेव । यथा “नमोविश्वेभ्यो देवेभ्य इत्येवमादी प्रामुखयोनिवेदयेत्" इति विष्णुः, विश्वान्देवान् यथैः पुण्यरस्यासनपूर्वकम् । इति मत्स्यपुसणम् , “विश्वान्देशानदमावाइयिय" इति कात्यायना, ·२६ वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- . "विश्वे देवास भागत" इत्यावाहनमन्त्रधनवा विश्वदेवपदेन क. तुरक्षाविपदेन च समुपयानिर्देशः समुचिता, निरपेक्षश्रवणात् । किश समुपये कीरशं वाक्यं, विश्वाभ्यां देवाभ्यां क्रतुदक्षास्यामिति पा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्रतुदक्षाभ्यामिति वा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्रतु. दक्षेभ्य इति वा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्रतुदक्षसंझकेभ्य इति वा। नायः । विश्वदेवपदस्य बहुवचनान्तस्यैव सर्वत्र दर्शनासस्य बहुवचनेनैव नि. देश्यत्वावगतः। न द्वितीयः । अनन्वयात् । तुल्याधिकरणयोर्षिशेष. गयो समानविभक्तिवचननियमात् । उर्वश्यन्सरस इतिवत्प्रयोगसा. धुत्वेनान्वयो न विरुद्ध इति चेत्, प्रमाणसिखायां प्रयोगावश्यकत कल्पनायामुचितत्वात् । न चेह तथा । न तृतीयः । क्रतुदक्षयोर्ष स्वाभावेन बाषचनार्थानन्धयात्। अत एव न चतुर्थः। संक्षाशब्दान्त. भावेन देवतास्वाभावाचेति । तस्माचथोतव व्याख्या ज्यायसीत्याह । वस्तुतस्तु "सतीत्यौं वैश्यदेविके" इत्युक्तवाक्यैकवाक्यतया ".. हिमाचे कतुर्दक्ष" इत्यादि बृहस्पतिवाक्यस्य कीर्तनपरत्वे लिखे वि. भवदेवपदस्य सर्वत्र बहुवचनान्तप्रयोगदर्शनेन बहुवचनान्तस्यैव त स्य साधुत्वे निर्णीते उर्वश्यप्सरल इतिवत् कतुदक्षौ विश्वे देवा इस्या विप्रयोगो नानुपपनः । विशिष्य नामाक्षाने विश्वेषां देवानाम् इत्या. घेवप्रयोक्तव्यम् । हेमाद्रिस्तु पूजार्थ बहुवचनमिति मन्वानः क्रतुदक्षसंज्ञका विश्वे देवा इति प्रयोगमङ्गीचकार । अत्र विश्वे देवा इत्यसमस्तमेष प्रयोज्यम् सर्वत्र तथा प्रयो. गदर्शनात् । अत एव गणविशेषवाचकस्यापि विश्वशब्दस्य सर्व नामकार्य न विरुद्धम् । अभिधाय सर्वनामतानिषेधस्मृतिस्तु आधु. निकसतविषयस्यैव विश्वशब्दस्य सर्वनामकार्यनिषेधादुपपना । अथ विकिरमुक्कोच्छिष्टयोर्देवतानिर्णयः । तत्र मनविष्णू- असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्याहौषु विकिरस्तु यः॥ (म० अ०४ श्लोक० २५५) कुलयोषितां त्यागिनामित्यम्बयः। हारी, अबढदता येवमृता गर्भाय च विनिस्ता।

·विधवाकर्तृकवाददेवतानिर्णयः। मृताये चाप्यसंस्कारास्तेषां भूमौ प्रदीयते ॥ मार्कण्डेयपुराणे, अचप्रकिरणं यनु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमथायान्ति ये पिशाचत्वमागताः । येवादन्ताः कुले बालाः क्रियायोग्या संस्कृताः। विपनास्तेऽत्र विकिरसंमार्जनजलाशिनः । मनु, उन्लेषणं भूमिगतमजिमस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तस्पिध्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥ (अ०३ श्लो०२४६) पिश्येपितृकर्मणि ॥ वसिष्ठः, प्राक् संस्कारात्प्रमीतानां सप्रेष्याणामिति भुतिः । भागधेयं मनुः प्राह उच्छिष्टोच्छेषणे उभे । आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टम्, उच्छेषणं भूमिगतं विकिरं लेपनोदकम् । अनुप्रेते च विसृजेदप्रजानामनायुषाम् ॥ इति । अथ संन्यासाशश्राद्धदेवतानिर्णयः । शौनका, देवऋषिदिव्यमनुष्यभूतपितमातृमात्मादीनां पृथक् पि. डानयुग्मैाह्मणैरधौ धावानि कुर्यादिति। तत्राये श्राद्ध ब्रह्मविष्णु महेश्वराः। द्वितीये देवर्षिब्रह्मर्षिक्षत्रियर्षयः । कचितु देवर्षिक्षत्रर्षि। मनुष्यर्षय इति पाठः । तृतीये वसुरुद्रादित्याः । चतुर्थे . समकसन मदनसनातनाः । पञ्चमे पृथिव्यादिभूतानि चक्षुरादीनि करणानि चतुर्विधो भूतमामः । षष्ठे पितृपितामहप्रपितामहा, मातामहप्रमाता. महडप्रमातामहाच । सप्तमे मातृपितामहीप्रपितामः । मष्टम मात्मपितृपितामहाः । एते सर्वे नान्दीमुखविशेषणवन्तो देवताः । जीवछावादिदेवतास्तत्तत्प्रकरणे वक्ष्यामः । अथ विषवाकर्तृकश्राद्धदेवताः। साद चत्वारः पार्वणाः प्रोक्ता विधवायाः सदैव हि। स्वमवशुरादीनां मातापिनोस्तथैव च ॥ ततो मातामहानां च भासदानमुपाकमेत् ।

·वीलमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- मयको तु- -- स्वमप्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । विधवा कारयेच्छा यथाकालमतन्द्रिता ॥ अब विमंजिनिर्णयः । तर विभकिसानस्यावश्यकस्वमुकं नागरखण्डे, विमकिरहितं श्रावं क्रियते यद्विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयात्पितॄणां नोपतिष्ठते । तस्मात्सर्वप्रयतेन ब्राह्मणेन विजानता। विभक्तिभिर्ययोकाभिः श्राद्धं कार्य त्रिभिः सदा ॥ विभक्तिरहितम् विहितविभक्तिरहितम् । तिभिरित्यर्थे त्रिमिरिति छाम्दसम् । एतकोहियामिप्रायेण । तत्रावाहनामावेन द्वितीयाया अप्रयोगात । अन्यत्र चतस्रो वक्ष्यमाणवचनात् । विभकीराह- व्याख:, चतुर्थी वासने नित्यं सङ्कल्पे च विधीयते । प्रथमा तर्पणे प्रोक्ता सम्बुद्धिमपरे जगुः ।। सहरू अनारसगै धर्मोऽपि, पृच्छाक्षयासने षष्टी चतुर्थी चासने मता। अभयवनजनं पिण्डं तथा प्रत्यवनेजनम् । सम्बुबैतानि कुर्वन्ति शब्दशाबविशारदाः । पृच्छा-माद्वारम्भे प्रश्नवाक्यम् । अक्षय्यं सदुदकदानम् । अवनेजन- पिण्डदानात्माक पिण्डायरेखायां, पिण्डदानोतरं च पिण्डेषुः जल- निमयनम्। - मावाहने द्वितीया स्यादेष शासविनिर्णयः । सहकारत काचविशेषमाह- मक्षय्यासनयोषष्ठी द्वितीयावाहने तथा । अभदाने चतुर्थी स्थान्छेषासम्बुदयः स्मृताः ॥ भविष्योत्तरे का चतुर्थी सर्वकार्येषु प्रथमा तर्पणे मवेत । पाठीविभक्तिरक्षध्ये पितृकायें बधाविधि।

·MAAAEमोनानाधारण माविवार । RESEARCH INSTITUTE. MADRAS-a भगुख, गन्धमाल्यं च धूपं च दीपम सदक्षिणम् । अपृथक्त्वेन दातव्यं चतुया विधिमिच्छता। अपृथक्वेनम्भवैषम्येण । अत्र दर्शितवचनेषु यत्र विरोधस्तत्र वि. कल्पो एण्या, एकार्थत्वात् । स च यथाशावं व्यवस्थितः । उकानुः सारेण प्रयोगो ग्रह्यपरिशिष्टे । गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्यकर्मणि । गोत्रस्तु तर्पणे कुर्यादेवं दाता न मुह्यति । सर्वत्रैव पिता प्रोतः पिता तर्पणकमणि । अक्षय्ये तु पितुः कार्य पितृणां तृप्तिमिच्छता । शर्मनध्यादिके कार्य शर्मणोऽक्षय्यकर्मणि । शर्मा तु तर्पणे कुर्यादेवं कुर्वन मुह्यति । गोत्र-तच्छन्दः स्वरान्तम् अजन्तम् । सर्वत्र अपवादादम्यत्र यद्यपि सप्तम्यन्तमन्यजन्तं भवति, तथापि तस्याविहितत्वातज्युदासः। एवं गोत्रस्येत्यादि तत्सविमकिप्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । एकवचनपुंल्लिनपि. प्रादिशब्दाः प्रदर्शनार्थाः। मातृमातामहादिशब्दानामपि तत्र तत्र यो. ज्यत्वात् । उकंच नागरखण्डे- मातर्मात्रे तथा मातुरालने कल्पनेऽनये । गोत्रे गोत्राय गोत्रायाः प्रथमाद्या विमतयः ॥ देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीयेत् । इति विभकिनिर्णयः अथ सम्बन्धगोत्रनामोचारणक्रमः। तत्र प्रता, गोत्रसम्बन्धमामानि यथावत्प्रतिपादयेत् । - ध्यास, मारण्य नामगोत्रेण करव्यं सर्वदेव हि। भत्र सम्बन्धनामगोत्रशब्दानां नानाक्रमदर्शनादिकल्पा। सऐ. छिका शाखामेदेन वा व्यवस्थितः। सम्बन्धस्तु पित्रादिशब्दैरेष निर्देन्यो नास्मन्छब्देनेति केचित्याच्या तसा "बामगोत्रे उचार्य मम पितरेत मम पितामह पतरोऽई मम प्रपितामहैतरोऽधम्" ·बीरभित्रोदयस्य पादप्रकाशे- - " इति मानवस्त्रे स्पष्टप्रयोगविधानात् । मन्त्र च गोत्रसगोत्रपदयोर्यद्यपि पर्याय- "पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः। इत्यादिप्रयोगात्प्रतीयते, तथाप्यत्र गोत्रशब्द एव प्रयोक्तव्यः। "अमुकामुकगोत्रतत्तुभ्यमनं स्वधा नमः" । इति ब्रह्मपुराणादिवचनादिति । अथ गन्धादिदाने सम्प्रदानं निणर्णीयते। तत्र "गन्धानब्राह्मणसात्कृत्वा" इति मरीचिवचने तदधीनवचन- तायां विहितेन सातिप्रत्ययेन दीयमानगन्धादेाह्मणस्वामिकत्वावग- तेर्गन्धादिभोक्तृत्वाच्च "एतस्मिन्काले गन्धमाल्यधूपदीपाच्छाद: नानां प्रदानम्" इत्याश्वलायनेन गन्धादेदानविधानातस्य च प्रतिग्रही. तृव्यापारमाध्यत्वादेवतायाश्चाप्रतिग्रहीतृत्वाब्राह्मणानामेव सम्पदा नत्वम्। अयं धो धूप इत्युक्त्वा तदने व दहेचतः । इति ममपुराणाच्च तथा । अत्र तशब्देन पूर्ववाक्यनिर्दिष्टबाह्य. णानामेवाप्रदेश उच्यते, न तु देवताया, अमूर्सवादु देशाधयायो. गात् । धूपग्रहणं गन्धाधुपलक्षणम् आश्वलायनसूत्रे प्रायपाठात् । उपवेश्यासने शुभं छत्र तत्र प्रकल्पयेत् । आवरणार्थ च तखं ब्राह्मणाय प्रदापयेत् ॥ इति वराहपुराणे चतुर्थीश्रुतेश्च ब्राह्मणसम्प्रदानकत्वावगमः । विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्मानुहिश्य दास्यति । इति विष्णुपुराणीयपितृवाक्ये स्पष्टं विप्राणां देवतानां च सम्प्रदान स्वोदेश्यत्वमेदावगतेश्च । उद्देश्यता तु पितृणामेव सम्प्रदान(१) (न तु सम्प्रदानत्व)मिति हारहरः । श्रीदतादयस्तु "योऽस्मानुदिश्य दास्यति" इति विष्णुपुराणात् , एतानि श्रद्धयोपेतः पितृभ्यो यो निवेदयेत् । इति वाराहाच स्पष्ट देवताया (२)उद्देश्यत्वमवगम्यमानं नापहोतुं श. क्यम । किा " तुमास्तर्पयन्त्येनम्" इत्यादिवचनैः पितृतर्पकता भारस्यावसीयते साच तदेशेन द्रव्यत्याग एवोपपद्यते, लोके तथा दर्शनात् । (७) अयं कोष्टान्तर्गत पाठ भादर्शपुस्तके नास्ति । (२) सम्प्रदानस्वमित्यर्थः । .

·- पादोचितम्यनिर्णयान श्वेतचन्दनकपरकामानि शुभानि च । विलेपनार्थ दचातु यदन्यपितृवल्लभम् । इति ब्रह्मपुराणे पितृवल्लभस्वाभिधानाव- निवेदितं च यत्तेन पुष्पगन्धानुलेपनम् । तभूषितामय स तान्ददर्श पुरता स्थितान् ॥ इति मार्कण्डेयास्पियुदेशेन निवेदनावगते:- लोके श्रेष्ठतमं यच्च आत्मनश्चापि यत्प्रियम्। सर्व पितृणां दातम्यं तदेवाक्षयमिच्छता । इति स्पष्टं पिशुदेश्यत्वावगतेश्च पितृणामेवोहेश्यत्वम् । सातिप्र. त्ययस्तु पित्रुद्देशेन त्यक्तमपि द्रव्यं ब्राह्मणेषु प्रतिपयमानं मोज्या. अमिव तत्स्वामिकं भवतीत्युपपद्यते। ब्राह्मणेभ्यो ददातीति वाक्यम- पि हविशेषमृस्विग्भ्यो ददातीतिवस्समर्पणामिप्रायं व्याख्येयम् । पितृभ्यो ददातीति प्राधानान्तरङ्गभूतदेवतार्थत्वबोधकश्रुतिविरोधात ब्राह्मणानां च बहिरकत्वेन ब्राह्मणेभ्यो ददातीयत्रैव गौणताया न्या व्यत्वाच्च । अत एव पितृभ्यो दद्यादित्यत्र मुख्यदानासम्भवात दानकदेशत्यागलक्षणाप्यदोषः । उपक्रमस्थपितृशब्दानुरोधेनोपसंहा. रस्थददातिशब्द एव लक्षणाया न्याय्यत्वात् । तदप्रेणेति देशसम्ब. न्धस्तु पितृवाझणयोरभेदेन चिन्तनादुपपादनीयः । तस्मात्सुक पितॄणां देवतास्वं गन्धादिद्रव्यस्याग इति । एवं विश्वेषां देवानामपि । इदं यः पाचमध्ये च पुष्पधूपविलेपनम् । अयं दीपप्रकाशश्च विश्वान्देवान्समर्पयेत् ॥ इति ब्रह्मपुराणात । अन्ये तु ब्राह्मणानां पित्रभेदेन चिन्तनविधी सत्वारिपत्रभेदेन तेषामेव सम्प्रदानत्वं घटते, एवं चन ददातिरपि लाक्षणिको भविष्यति अत एव- ब्राह्मणैश्च सहानन्ति पितरोन्तरिक्षगा। वायुभूता न दृश्यन्ते भुका यान्ति परां गतिम् ॥ इति । आचमनीयं दक्षिणादानं च ब्राह्मणार्थमेव शुगर्थवादा नन्त्यार्थत्वाच्चेत्याहुः । इति सम्प्रदाननिर्णयः । भय श्राद्धोचितद्रव्याणि । तत्रापस्तम्बा, एतेस्तीवतरा पितृणां दाप्तिः, दाधीयांसं कालं तथा धर्मानुहतेन द्रव्येण। यमा, ·वीरपित्रोदयस्य भादको- एतैः-पूर्वोकैव्यैः । दाधीयांसम दीर्घम् । धर्मानुहृतेन समोपार्जितेन शलिखिती, धर्मग विसमादाय पितृभ्यो बचात् । भतश्च धम्परेवोपायरब्रितानि द्रव्याणि पावेदेवानि तांबाह- - सप्तविचागमा धा दायोलामः क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह पर (अ०१०प्लो० ११५) वित्तागमा वित्तार्जनोपायाधाः पुरुषस्य प्रत्यवायानुत्पादकाः । स्वस्वामिसम्बन्धेनैव निमित्तेन यदन्यदीयं द्रव्यमन्यस्य स्वं भवति स दायः । मनन्यपरिगृहीतस्य जलतृणकाष्ठावर्धाग्यादेवाधिगमो ला. मः । न्यविनिमयः क्रयः । वैरिपराभवो जयः । वृद्ध परस्य द्रव्यस. मर्पण प्रयोगः । कर्मणा आस्विज्याध्यापनपौरोहित्यादिना शिल्पेन शु. भूषया वा योगः कर्मयोगः । दीयमानद्रव्यस्वीकारः प्रतिप्रहः । स तु अ. निषिदः। अनिषिद्धत्वं च दायादिप्यपि द्रष्टव्यम् । एतेषु च दायला. भनयास्साधारणा,जयः क्षत्रियस्यैव, स च दण्डाऽऽकरकरादीनामु. पलक्षणम् । प्रयोगो वैश्यस्यैव, सच कृषिवाणिज्यादेपलक्षणम् । आरिवज्यादिकर्मयोगः प्रतिग्रहश्च ब्राह्मणस्यैष। शिल्पादिकर्मयोगः कारणामेव । शुश्रूषालक्षणः शूद्रादेरेवेति विवेकः । तथा च-- गौतमः । स्वामी रिक्थसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिक लग्ध क्षत्रियस्य विजितं निर्षि वैश्यशुद्धयोरिति । रिक्ष-पितृपैतामहं धनम् । संविभागः यत्र मात्रादेषिमन्नानादि द्रव्यम् । अनन्यपरिगृहीतस्य जलकाष्ठादे स्वीकारा परिप्रहः । अपि. गमो-निध्यादेःप्राप्तिः । एतेषु निमिचेषु स्वामी भवति । अधिकम् अ. साधारणम् । लब्धप्रतिग्रहादिभिः । विजित=विजयादिमिर्लब्धम् । निर्वि वैश्यकन्यादिलब्धम् , शुशुश्रूषादिलब्धम् । नारदोऽपि, तत्पुनसिविध क्षेयं शुक्लं शवलमेव च । कृष्णं च तस्य विशेयो विमागः सप्तधा पुनः ॥ श्रुतशौर्यता कन्यागतं शिष्यान्वयागतम् । धमषिर्ष शुरुमुदयोऽस्य तु तविषः ॥ कुसीवकृषिवाणितपशिल्पकानुचितः ।

·भादोचितद्रव्यनिर्णयः । कृतोपकाराचमाप्तं शबलं समुदाहतम्॥ पाविकप्तचौरासिंप्रतिरूपकसाहसैः। प्याजेनोपार्जितं यत्तत्सर्वेषां कृष्णमुच्यते ॥ यथाविधन द्रव्येण यत्किञ्चित्कुरुते नरः । तथाविधमवानोति सफलं प्रेत्य चेहच ॥ आगतशब्दः प्रत्येकं श्रुतादिभिः सम्बध्यते । श्रुतं विद्या । शौर्य- शौर्यनिमिसेन यद्विजितम् , अथ च भृतिरूपेण लब्धमिति इयम । कन्यागतं-कन्याप्रतिग्रहकाले श्वशुरादिभ्यो यल्लब्धम् । शिज्याद- भ्याच्यात् पणव्यतिरेकेण यत्प्राप्तं गुरुदक्षिणादि । अन्वयागत-दाय. प्राप्तम् । अत्र ययाधिकार शुक्लत्वं ध्येयम् । म्याग्यवघ्या द्रव्यप्रयोगः कुसीदम् । कृषि लागलकर्म । क्रयविक्रयव्यवहारेण धनवर्धनं वाणिज्यम् । शिल्पकारुकर्म । अनुवृत्तिचिजातिशुश्रूषा । राजादिपावें वर्तमानो या कचित्किञ्चित ते त्वयेदं मम देयं मया च त्वदीयं कार्य कर्तव्यमिः ति पणं कृत्वा यदर्जितं तत्पाविकम् । द्यूतम् अक्षदेवनादि । चौर्यम् शौर्य- निमित्तेन यविजितम् अथ च प्रच्छन्नापहार। बार्तिः परपीडा प्रतिस्पर्क- परवशनार्य मणिसुवर्णादेः प्रतिकृतिकरणम् । साहसम-मारणव्या. पाराकीकारेण पश्यतोहरत्वम् । व्याजदम्भः । अमपुराणे- शुक्लषितेन यो धर्म प्रकुर्यात् श्रद्धयान्वितः । तीर्थ पात्रं समासाद्य देवत्वेन समानुते ॥ राजसेनच भावेन विरोन शबलेन च । प्रदचाहानार्थभ्यो मनुष्यत्वे तदनुते ॥ तमोवृतस्तु यो दयाकृष्ण वित्तं तु मानवः । तिर्यकरवे तत्फलं प्रत्य समानाति नराधमः ॥ एते च यथा सम्भवं सीपुंसयोरविशेषेण धा द्रव्यार्जनोपा. यात्रीणामेव तु विशेषत माह- याज्ञवल्क्यः, (अ.१ दायरलो. १४३) 'पितमादपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् । (१)माधिवेदनिकं चैव स्त्रीधन परिकीर्तितम् ॥ (१)माधिवेदनिकायश्चेति मुद्रितपुस्तके पाठः, मायशब्देन रिक्षापवि. भागपरिमहाधिगमप्राप्तमिति विज्ञानेश्वरः। पी० मि ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- अध्यग्न्धुपागतम् विवाहकाले अनिसमक्षं मातुलादिमिरचम् । भाषिवेदनिकम् भी बत् अधिवेदननिमित्तं दतम् । मनम०९लो. १९४) मध्यग्न्यध्यावाहनिकंदच प्रीतिपूर्वकम् । प्रातृमातृपितृप्राप्त पविधं सीधनम् स्मृतम् ॥ भयाधर्मोपार्जितप्रतिषेधः। जातातप, द्रव्येणान्यायलब्धेन यः करोत्यौपदोहिकम्। न तत्फलमवाप्नोति तस्यार्थस्य दुरागमात ॥ और्बदेहिकम् श्रादादि । विशिष्य निषेधमाहतु:- शातातपन्यासी, वेदविक्रयनिर्दिष्टं ग्रीषु यचार्जितं धनम । अदेयं पितृदेवेभ्योग क्लीवादुपागतम् । वेदविक्रयश्च षड्विध उको भविष्यपुराणे । प्रख्यापनं च दानं च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः । पाजनाध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः । धनमहणार्थमहं वेदविदिति प्रख्यापनम् । दानपारायणादीनाम। भोत्रियपराजयपर्यवसानो वादः । स्त्रीषु आर्जित-सीव्यापारोपजीवने. मार्जितम, सियाऽर्जितं, सीविक्रयार्जितंपा। मार्कण्डेयपुराणे। योत्कोचादिना प्राप्तं पतिताघदुपार्जितम् । (१)अम्याग्यकन्याशुल्काव द्रव्यं चात्र विगहिवम् । पित्र में प्रयच्छस्वेत्युक्त्वा यथाप्युपार्जितम् । वर्जनीयं सदा सद्भिस्तत्तदै श्राद्धकर्मणि। कार्यप्रतिबन्धनित्यर्थमापत्प्रतीकाराय वा राजाधिकृतेभ्यो य. हीयते स उत्कोचः । गोमिथुनाधिककन्याशुल्कम् ; अन्याय्यकमाशुल्कम् । रेवामहे । देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं द्रव्यं चण्डेश्वरस्य च । विविधं पतनंरट दानलानमक्षणात ॥ मत्स्यपुराणे, हस्त्यश्वौ गामनवाहं मणिमुक्कादिकाशनम् । (१)अन्यायकन्याशुल्कार्यमिति निर्णयसिन्धौ पाठः । ।

·श्रादोचितद्रव्योत्पत्तिनिर्णयः। ३५ प्रत्यक्षं हरते यस्तु पश्चाहानं प्रयच्छति॥ सदाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् । परिभुकमविक्षातमपर्याप्तमसंस्कृतम् । या प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तस्मन्यवतिष्ठते ॥ परिसुचकृतोपभोगम् । अपर्याप्त कार्याक्षम जरववादि । अत्र हेमादि:-धन्यैरेषोपायैरजितेन श्राबादीनि कर्तव्यानि नपत्किशिदुपायाजितेनेत्यत्रैषां वचनानां तात्पर्यावर्मोपार्जि तद्रव्यस्व भावानात्वम् । न च (१)लिप्सास्त्रोक्तपुरुषार्यताविरोधा, तेनभ्यायेन पुरुषार्थत्वे सिद्ध एभिवचनैः क्रत्वर्थता बोम्यत इत्याह । तस्माखमोपार्जितैरेव भावादीनि कर्तव्यानि । अथ श्राद्धोचितद्रव्योत्पत्तिः। मार्कण्डेयपुराणे, वीहयश्च यवाश्चैव गोधूमावाणवस्तिलाः । प्रियायो युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः ॥ माषा मुद्रा मसूराश्च निष्पावा सकुलत्थकाः। माढक्यश्वणकाश्चैव शणः सप्तदशः स्मृतः॥ इत्येता अभवन् प्राम्यास्तधारण्याच जज्ञिरे। मोषध्यो यशियास्तासां प्राम्यारण्याचतुर्दश। बीहयश्च यवाश्चैव गोधूमावाणवस्तिलाः । प्रियशसहिता घेताः सप्तमास्तु कुलत्यकाः। श्यामाकास्त्वथ नीवारा जतिलास्सगषेधुकार। कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा घेणुयवासये। प्राभ्यारण्या स्मृता येते ओषध्यश्च चतुर्दश । बीया-पष्टिका महाब्राह्मादयः । अणवसयिका प्रिया का । उदार: चीनः कुरुविन्दो चीहिविशेषः। कोरदूषाः कोद्रवा। नीबारा-मा. रण्याहया। अतिला कृष्णतिलाः । गवेधुन कुसुम्भवीजतुल्याः । मर्कटा स्तुणधाम्यविशेषाः । वेणुपवावंशवीजानि । प्रसवते, स्वा यजमानेन पार्यमाणे महात्मना। पपी शचीपतिः सोमं पृथिव्यां विप्लुषोऽपतर ।. (1) मी० १० १० १०१।

·६ वीरमित्रोदपस्य पादप्रकाशे- श्यामाकास्तु ततो जाता पिर्थमपि पूजिताः। गोधूमास यवाव समुबारकशालयः॥ पते सोमात्समुद्भूताः पितृणाममृतं ततः । तस्मात्प्रयततो देया एते श्राखेषु वंशजैः॥ मत्स्यपुराण, ममृतं पिषतो पात्रात्सूर्यस्यामृतविन्दवः । निपेतुर्य तदुस्था हि शालिमुद्रेक्षवा स्मृताः ॥ शर्करा परतस्तस्मादिक्षुसारोऽमृतात्मवान् । पचाररतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ॥ पाराशुविकारा। नागरसके, सुष्टि प्रकुर्वतोपूर्व पशवो लोककारिणा। बवाीणशाईलाः पूर्व शिष्टास्ततोऽपरे ॥ यो यथा प्रथम दृष्टः स तथा मेध्यतां गतः। गोधूमाघ मसूराश्च माषा मुद्रास्तथाणवः ॥ नीवाराचापि श्यामाका एवं सृष्टा यथाक्रमम् । शाकानि सुजता पूर्व कालशाका स्वयम्भुका ॥ भसुज्यत ततः श्राखेस स्यादक्षय्यकारकः । रसांश्च सुजता पूर्व मधु सृष्टं स्वयम्भुवा । तेन प्रशस्यते श्राद्ध पितॄणां तृप्तिदायकम् । यच्छावं मधुना होने सदसैः सकलैरपि । मिधाचैरपि संयुकं पितॄणां नैव तृप्तये । अणुमात्रमपि भाई यदि न स्याच माक्षिकम् ॥ नामापिकीनीयं स्यापितृणां प्रीतये ततः। पशूप सजता तेन पूर्व गावो विनिर्मिताः । तेन तासां पया शस्तं भाजे सर्पिस्तथैव च ॥ पोगण्डका वाघीणोनिगम अका- विपिवं विन्द्रियक्षीणं यूथल्याप्रेचरं तथा । रकवणे तु राजेन्द्र छायाधीणसं विदुः । मुजेन बलिकं पिवन लम्बतया कर्णाभ्यां यो जलं स्पृशति स विपिका इस्युज्यते । इति प्राधागुपतिः ।

·प्रामाण्यादिविधा १७ अथ प्राथाणिधान्यानि । इषिविररात्राय यच्चानन्याय कल्पते । पितृभ्यो विधिवर तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः॥ (म०३ श्लो० २६६) तिलैवाहियवर्मापैदिमूलफलेन च । दोन मा यिन्ते विधिवस्पितरोनुणाम् ॥(०३०२६७) अत्र चिररामशब्दो दीर्घकालवचनः। तिळादिगणनं नेतरपरि. संख्यार्थम् फलसम्बन्धार्थत्वात् । वचनान्तरवैयापन। तथा, मानम्त्यायैव कल्पम्ते मुन्यमानि च सर्वशः । मुन्यमानिनीवारादीनि। प्रवेता, कणमाषास्तिलाचैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः। अत्रिः, अगोधूमं च याचं कृतमयकृतं भवेत् । बीहितिलैर्मार्गोधूमैश्वणकैस्तथा । सन्तर्परिपतृन्मुः श्यामाकैः सर्षपदवैः । नीवारहरिष्यामाकैः प्रियकुमिरथार्चयेत् । सर्षपा-गौरसर्षपः। मार्कडेयपुराणे, राजश्यामाकको पाखे तचैव प्रशान्तिका । नीवारा पोकराव वन्यानां पितृतप्तये । यवनीही सगोधूमौ तिला मुद्राः ससर्षपाः । प्रियावाकोविदारा निष्पाषामात्र शोमना। प्रशान्तिका अध्यदेशप्रसिबोधान्यविशेषा। पौष्कराः पवीजानि । निपावाबात्र श्वेतवलाः। कूर्मपुराणे, श्रीहिमिस वर्माधरनिर्मूलफलेन था। ग्रामासण शाकै वारे प्रियङ्गुभिः । गोषमैच तिर्मुद्रमास प्रीणयते पितृन ।

·.. वीरमित्रोदय श्रीरप्रकाये- व्यासः, हीविभाखकाले तु पानि माडषिदो विदुः। तानि मे शणु काम्यानि फलं वैषां युधिष्ठिर ॥ पर्वमानतिलैः भावमयं मनुखवीद। गोधूमैरिमिर्मुः सतीनेमणकैरपि । भावेषु व प्रीयन्ते मासमेकं पितामहाः। पतीनाम्कलायाः। "कलायस्तु सतीनका इत्यभिधानात् । मध्य. देश बदुरीति प्रसिद्धः। अथ बोणि धान्यानि । मायुपुराने, मकताप्रयणं धान्यजापरिपाटलाः । राजमापानश्चैव मरांबविवर्जयेत् ॥ अचनिपतावाहितारिधिविशेष प्रयणम् । मनाहितास्तु मांचन स्थाडीपाका । सर्वेषां वा भाखमेवाप्रयणम् । मामाकैरिचमिश्चैव पितृणां सार्वकामिकम् । कुर्यादाप्रयणं यस्तु स शीघ्र सिविमाप्नुयाय। इति तत्रैवोके। धान्यजात=विहितधाम्यमात्रम् । द वाकता. प्रवणमित्यनेन सम्बध्यते । मसूरो-रोमानल्यकास्यसिपिटकाति: शिम्बीधान्यविशेषः। पवितन्मवे, कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेलाडकर्मणि । म.वर्जयेषिकांव धामापांस्तथैव च । बष तिलमुहमाषाणामवर्जनं न जातीयमावेति। मपि पूर्व प्रगुणनिषेधाचस्पेष प्रतिप्रसपार्थ लाघवात् । इतरेषांव. अनसोभावाच । अतश्तरेषां विधि निषेधा. राजमाषाणां तुलित्य निषेध एवं वक्ष्यमाणवचनात् । स्मृतिचारिकापरस्त "मुद्राहकी माषष विक्लानिन दधात्" इतिमाखाजवचने-गम्युकस्य पाठस्य बचनादित्यानाडा-शिम्बिधान्यविशेषः। समाषी असिखौ। पाषा- वन प्रापयो विषा मियते तदविकम् । मायमाडकी अपकविमादीनां विधिः सणेतरविलया। पर गिोधास विस पोदारतवचनाव। यद्वा विहितपतिपिकत्वाविषय।

·प्राधान्यादिविचार। हारीता- माधमसूरकृतपणानि च भावे न बचाव। इतलवर्ण-झारलवणम । माषा:कृष्णमाषेतरा राजमाषशब्दया. व्या, तेषां हि "वो मरका भावे राजमापास्तथैवला. विषय प्रतिषियत्वात् । मकंटा स्वणधान्यविशेषा मकरा इति प्रसिया चतुर्विधतिमते, कोद्रवा राजमाषाय कुलस्था परकास्तथा । निष्पावास विशेषेण पञ्चतांस्तु विवर्जये। यावनालामपि तथा धर्जयन्ति विपखितः। असत्यावेता कृष्णासवाः । कृष्णमुद्रादिवत्ततिप्रसवामा. वात् । परका वनमुद्राः। मधूलिकाशब्दस्थ शालिमेदवामित्वे सर्वे यावनाला वयाः। यावनालविशेषवाचित्वे तर्जम् । मलिका भारकर्मणि प्रचेतसा विहितत्वात । निपावा-श्वेतशिम्विधावतयों प्रसिखाते चष्णा"कष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेत्त्यनुरो. धात् । एवं "निष्पावाधात्र शोमना" इतिपूर्वोकमारको नियावाभ्यनुवाकणेतरविषयम् । निगम यावनालानपि तथा बजवन्ति विपधिता। छमायापदि प्रामाः सम्प्रवछन्ति याक्षिकाः ॥ तलमपिार्जयन्ति इस्पन्वयः। आपवितु उभयोरम्यनुज्ञा " शसस्य विलोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषता इति वचनादिति हेमाद्रिः। विनुषीका मखराब पारकर्मणि गर्हिता। विपीका-शालिविशेषाः। मरीचिा, कुलत्याक्षणका भावे न देयाष कोद्रमा कटुकानि च सर्वाणि विरसानि कटकानि-पिप्पलासीनि। विपि वग्यापार-रामाषमापर्युषितळवणानिक।

·४० वीरमित्रोदयस्य भादकाचे- .. पर्युषितम्, अनिषिद्धमपि । राजमाषाम्ममांग कोद्रवान्कोषकान् । वर्जयेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । कोद्रवोधनकोद्रयः। व्यासः, ग अभाचयानि धान्यानि कोद्रयाः पुलकास्तथा। पुलकाम्पुलाका, तुच्छधान्यानीति यावत् । छान्दसोऽत्र इस्वः। पद्मपुराणे- कोद्रवोहालबरककुसुम्भमधुकातसी। एतानि नैव देयानि पितॄणां प्रियमिच्छता ॥ उहालाइलेज्यातकः । कुसुम्मं प्रसिद्धम् । मधुकं ज्येष्ठीमधु । त. पछासंस्कारकास्वेन प्रसज्यमानं. प्रतिषिध्यते । अतसी प्रसिद्धा। तस्या अपि शाकत्वेन तैलप्रकृतित्वेन वा निषेधः। मास्स्ये,- - कोद्रवोहालवरककपित्थमधुकातसीः। कपित्वं दधित्थफलम्। ब्रह्मपुराणे, सर्वश्राद्धजन पुष्पं कुसुम्भ राजसर्षपाः । तोपरी राजमाषं च कोद्रवं कोरदृषकम् ॥ वज्ये चापक्रियं सर्व निशि यवाहतं जलम् । भजनपुष्पम् अञ्जननुमकुसुमम् । तोवरी:-तूवरीति प्रसिखा। अपकि. "यम् उचितक्रियारहितमनं न्यूनाधिकलवणदानादिना रसादिहीन. मिति यावत् । मार्कण्डेयः, वाचाभिषया नित्यं शतपुष्पं गषेधुकम् । अमिषवा सम्धानानि । शतपुष्प-मिशिः ॥ मे, विभुषान्मर्कटांचाराम्कोद्रवांबापि वर्जयेत् । वर्मपुराणे; माढकीकोविदासंघ (१)पालक्यं सरिचं तथा । (१) पालपामिति मयूखे पाठः ·बाबमूलफलनिर्णयः । ४१ बर्जयेस्सर्वयलेन श्राद्धकाले विजोत्तमः ॥ मरिचान्याद्राणि न शुभकाणीति हेमाद्रि । ब्रह्मावतें, मसूरा शतपुष्पाच कुसुम्भं श्रीनिकेतनम्। . बांधातियवा निस्यं यथा वृषयवासको । श्रीनिकेतनम् रक्तविल्वम् । भतियवा-शालिमेदाः । षोम्बासा । यवासको दुरालमा। इति वज्यानि धान्यानि । अथ प्रामाणि मूलफलानि । आम्रान् पालेवतानिक्षन्मुखीकामध्यदाडिमान् । विदार्याश्च भरुण्डांश्च भाकाले प्रदापयेत् ॥ दद्याच्छ्राचे प्रयत्नेन शृङ्गारबिसकेषुकान् । आमान्-तफलानि । पालेवतं-जम्बीराकारं फलं काश्मीरेषुप्रसि. खम् । मृ'का द्राक्षा । भव्यं कर्मरकाम् । विदार्यान् भूकुष्माण्डीकन्दान् । श्राद्धचिन्तामणौ तु विदारीम् इति पाठः। विडालिकन्द इति च व्याख्या. नम् । भण्डा-काश्मीरदेशे प्रसिद्धो जलप्रभवः कन्दविशेष: मटका सिकाडा इति प्रसिदः। मखाणा इति श्रावमार्याम्। विसं-पतिः नीमूलम् । केवुकं कवकनामा माईकसाशः कन्दविशेषः । ब्रह्मपुराणे, आम्रमानातकं बिल्वं दाडिमं बीजपूकम् । चीणाकं लकुचं जम्बु भव्यं भूतं तथारुकम् ॥ प्राचीनामलकं क्षीरं नालिकरं परुषकम् । नारच सखजूरं द्राक्षा नीलकपित्थकम् ॥ पटोलं च प्रियालैलाकर्कन्धुपदराणि च । वत्सकच एरिवारुकानि च पतानि फलजातीनि श्राचे देयानि यत्नतः। बामातक-कपीतनस्य फलम् अवाडा इति प्रसिद्धम् । विल्वंबाल. श्रीफलम् । चीणाकम् अतिदीर्घाकारमेर्वारुकसाशम् । लकुलिकु. चफलम् षडहरपति प्रसिद्धम् । जम्बु-राजजम्बुफलम् । भूतंबहि:के. सरावृतं फलं कर्णाटके देशे प्रसिद्धम् । आरुकं वन्यमेरिकम् । भारकम् मारु इति प्रसिद्धमित्यन्ये । प्राचीनामलक-पानीयामलकम् । क्षीरं राजादनफलम् । नालिकेलं असिखम् ।परूषक कोकणदेशेप्रसिद्धम् । ६वी मि ·तथा- वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- नालकपित्थकं हरितवर्णकपित्थफलम् । पटोलं स्वादुपटोलफलम् । प्रियालं चारवृक्षस्य फलम् चिरोंजीति प्रसिद्धम् । कर्कन्धु-वनषद रीफलम् । वैककृत-घुवनुमस्य फलम् । वत्सक-कुटजस्य फलम् । एवा स्वादुकर्कटी। वारुकानि वालुकीफलानि । कालशाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तथा। शाकमारण्यकं चैव दद्यात्पुष्पाण्यमून्यपि ॥ मागधी दाडिमं चैव नागराकतिन्तिडी। आम्रातकं जीरकं च कुम्बरं चैव योजयेत् । तन्दुलायोऽल्पमारिषः । वास्तुकं कण्टकवास्तुकमिति हेमादिः । मूलकशब्देन दीर्घमूलं प्रायम् । पिण्डमूलकस्य स्मृत्यन्तरे निषेधा. व, कौमें "दीर्घमूलकमेव च" इत्युक्तेश्च । आरण्यकानि फलीचुशप्रमः तीनि । अनि वक्ष्यमाणानि पुष्पाणि चेत्यर्थः । मागधी-पिप्पली । नागरंशुण्ठी । तिन्तिडी-तिन्तिणी। जारक-गौरजीरकम् । कुम्बरं- कूर्मपुराणे- बिल्वामकलकमृद्धीकं पनसाम्रातदाडिमम् । भव्यं पारावताक्षोटखर्जूगम्रफलानि च ॥ कसेरू कोविदारं च तालकन्दं तथा विसम् । तमालं शतकन्दं च(१) मध्वालुं शीतकन्दली । कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णः सुवर्चला। मांसं शाकं दधि क्षीरं चुञ्चुर्वेत्राऽङ्करस्तथा ॥ कट्फलं कौङ्कणी द्राक्षा लकुचं मोचकं तथा। उष्ट्रप्रीवं कचोरश्च तिन्दुकं मधुसाहयम् ॥ वैकङ्कतं नारिकेलं शृङ्गाटकपरूषकम् । पिप्पली मरिचं चैव पटोल बृहतीफलम् ॥ सुगन्धगन्धिः सिञ्चन्ती कलायाः सर्व एव च । एवमायानि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च ॥ (२)नागरं चात्र देयं दधिमूलकमेव च । (1) गन्धालूरिति श्राद्धकाशिकायर्या पाठ। गन्धालू करशाकमिति व्याख्यातमा (१) नागरं चाक देयमिति निर्णयसिन्धद्धृतः पाठः ।

·- वयंमूळफलनिर्णयः। भामलक-धात्रीफलम् । पारावतं=पालेषतम्। आक्षोटो द्वीपान्तरीय. पीलुफलमिति हेमादिः । कसे रोमशः कन्दः कसेरुनाम्ना प्रसिद्धः। कोविदारं काञ्चनारस्य तत्सशस्य वा वृक्षस्य फलं पुष्पं च । तालकन्दा तालमूलकन्दः । तमालं तापिच्छम् । शतकन्द-शतावरी । मवालुम् मधु. रैकरसकन्दर, मोहालुरिति प्रसिद्धः । शीतकन्दली शीतकन्दः शाल: कमितियावत्। कालेय करालाख्यः शाकः । कालशाकं पूर्वोकम् । सुनिषष्णः चारीसहशोजलप्रभषा शाकविशेषः, सुणसुणेति प्रसिखा। सुवर्चला आदित्यमका । चुचुः चुञ्चुरिति प्रसिद्धः । वेत्राङ्करः प्रसिद्धः। कट्फलं कटफलाख्यस्य वृक्षस्य फलम् । कौडणी द्राक्षा-कोकणदेशप्रभवा। मोचक-कदली। उष्ट्रप्रीव=उष्ट्रप्रीवाकृति फलमुत्तरापये प्रसिद्धम् । तिन्दुक शितिशारकस्य फलम । डिण्डिसमिति कचित् । मधुसाहयं-ज्येष्ठीमधु, मधूकफलं वा । वैककतादीनि व्याख्यातानि । बृहतीफलं-कण्टकारिका. फलम् । सुगन्धगन्धिाकर्पूरकचोरकादिः । कन्दविशेषः इत्यन्ये । सिच न्तीकदन्ती । नागरं शुण्ठी । दीर्घमूलकं-पिण्डमूलकावन्यन्मूलकम् । वायुपुराणे, अगस्त्यस्य शिखास्ताम्राः कषायाः सर्व एव च । सुगन्धिः मत्स्यमांसं च कलाया:सर्व एव च ॥ देया इत्यनुषङ्गाः । अगस्त्यस्य मुनिद्रुमस्य । शिखा किशलयानि । ताम्रा लोहितवर्णाः । कषायाः कषायरसाः। प्रभासखण्डे, कट्फलं कतकं द्राक्षा लकुचं मोचमेव च । प्रियालं काकमाची च तिन्दुकं मधुकाइयम् ॥ आरामस्य तु सीमान्ताः कलायाः सर्व एव तु । एवमादीनि चान्यानि शस्तानि श्राद्धकर्मणि ॥ कतकम् जलप्रसादनम् । सीमान्ता नवपल्लवाः । इति प्रायमूलफलानि ॥ अथ बानि। वायुपुराणे, वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः। लशुनं गृजनं चैव पलाण्डं पिण्डमूलकम् ।। कलम्बा यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः । पिप्पली मरिचं चैव पटोलं वृहतीफलम् ॥

·वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- वांशं करीरं सुरसमर्कजं भूस्तृणानि च । अवेदोकाश्च निर्यासा लवणान्यूषणानि च ॥ श्राद्धकर्मणि वानि याच भार्या रजस्वलाः ॥ बशुनं गृखनं च पलाण्डोरेष भेदौ । उपलक्षणं चैतदन्येषां भे. दानाम् । लशुनादीनां पुरुषार्थे निषेधे स्थितेऽपि श्राद्धार्थत्वेन पुनः निषेधः । गजन-हरिद्रक्तवर्णः कन्दः । पिण्डमूलकं-पिण्डाकृतिमूलम् । कलम्बावेणुपत्राकृतिपत्रो जलजा शाका, ष लफला तुम्बी वा ।क टुपिप्पलीमरीचयोरादयोः स्वतन्त्रशाकत्वेन प्रतिषेधः। यनु तयोः "पिप्पली मरिचं चे"त्यादिपुराणेऽभ्यनुशानं तच्छाकसंस्कारकत्वेन शुष्कविषयमिति हेमादिवाचस्पतिमिश्रादयः । पटोलं लताफलं न आरण्यं, बतायां नपुंसकप्रयोगानुपपत्तेः। “पटोलस्तिकका पटुः" इत्यनुशा. सने पुंल्लिाप्रयोगात् । बृहतीफलं क्षुद्रवााकीफलम् । वांशः करीरोध शाकुरा । सुरस=निर्गुण्डीफलं पत्रं वा । अर्जक-श्वेतकुठेरकपत्रम् । भूस्तृणं-भूतीकसंशः शाकभेदः कश्मीरेषु प्रसिद्धः। स्मृतिचन्द्रिकाकारस्तु यस्य तले प्रन्थिस्थानेषु च परिमण्डला अवयवा भवन्ति स भूस्तृणः । अवेदोका इति-वेदाभ्यनुज्ञातनिर्यासव्यतिरिक्तनिर्यासाः। तथा च-- तैत्तिरीयश्रुतिः, मथो खलु य एष लोहितोयोवा वचनानियेषति तस्य नाश्य काममन्यस्येति । वचनं छदः । लोहितो अवश्चनजोऽपि, वश्चनजश्चालोहितोऽपि । नियेषति-निर्याति । एवं च लोहितनिर्यासाश्च श्राद्ध वा इत्यर्थः । लवणानि-कृत्रिमाणि अनिषिद्धानि च प्रत्यक्षाणि । तथा च- विष्णु-न प्रत्यक्षं लवणं दद्यात् । सैन्धवमानससम्भवयोस्तु प्रत्यक्षयोरप्यनिषेध उको ब्रह्माण्डे, सैन्धवं लवणं चैव तथा मानलसम्भवम् । पवित्रे परमे होते प्रत्यक्षे भपि नित्यशः॥ उषणानि-शाकसंस्कारकाणि मरीचायभ्यनुवाषर्ज निषिद्धानि । स्मृतिचीन्द्रकायां तु लवणान्यूषराणि चेति पाठः । लवणानि ऊषराणि तदा अपरमृतिकाकृतानि लेषणानीत्यर्थः। विष्णुः । भूतणशिमुसर्षपसुरसार्जककूष्माण्डालाबुवाकपाल लोपोदकीतण्डुलीयककुसुम्भमहिषांक्षीराणि वर्जयेत् । "माळात. णकभूस्तृणे" इत्यमरसिंहे मुडागमसहितस्यैव पाठासहितस्यात्र ·पर्यशफलनिर्णयः। प्रयोग छाम्दसः । शिघुः-शोभालना स च श्वेतपुष्पा, रक्तपुष्पस्य सामान्यतः प्रतिषेधेन प्राप्त्यभाषादिति हेमाद्रिः । वस्तुतस्तु उभवो. रपि प्रहणं रतस्य पुरुषार्थत्वेन पृथक निषेधौचित्यम् । सर्षपोऽत्र रा. जसर्षपः कृष्णसर्षपापरनामधेयः। 'कुसुम्भं राजसर्षपा' इति स्मृत्यः म्तरे वय॑त्वेन तस्यैवाभिधानात्, अतश्च गौरसर्षपोऽत्र प्राय एव । कुष्माण्डम्-कारु । मलाघु-तुम्बीफलम् । तर वर्तुलम् , 'मलाम्बु व. तुलं चेति वचनात् । वार्ताक क्षुद्रवा कीफलम् । पालापा-गन्धद्रव्य विशेषः । कुसुम्भशब्देन कण्टकिकुसुम्भस्य ग्रहणम् , अकण्टकि कुसुम्भस्य सर्वदा प्रतिषेधात् । कचितु पिप्पली ससुकभूस्तृणासुः रीसर्षपसुरसाकूष्माण्डलाबुषार्ताकपालकपालयातण्डलायककुसुः म्भपिण्डमूलमहिषीक्षीराणि वर्जयेदिति विष्णुपुराणवचने पाठः । ससुर्क- बदिरशाकम् । अत्र वाचस्पतिमिश्रस्तम्बकमिति पाठलिखितः,बाज- पूरकमिति च व्याख्यातम् । आसुरीसर्पयोराजसर्षपः । सुरसा तुलसी। भस्यत्वेनास्याप्रतिषेध इति वाचस्पतिमिश्रः । पालाशखदिराश्वत्थतुलसीघातकावटाः । एतान्याहुः पवित्राणि ब्रह्मशा हव्यकव्ययोः ॥ इति पुष्पप्रकरणे देवलोक्तेः पुष्पत्वेन तु आदेयैव । सुरसा-निर्गु पडीत्याये। हारीत, पालयानालिकापोतोकाशिनुवार्ताकभूस्तृणकाफलमाषमसरक. तलवणानि च भान दद्यादिति । नालिका जलोद्भवा शाकत्वेन प्रसिद्धा तमालदला वल्लिः । पोती. का उपोदकी परपया निद्रातिशयकारिणी शाकत्वेन प्रसिद्धा । काफल: मारण्यशाका काश्मीरेषु प्रसिद्धः। राशना नालिकासणछत्राककुसुम्भालाबुषिभवान् । कुम्भीकम्युकान्ताककोविदारांश्च वर्जयेत ॥ वर्जपेद् गुम्जनं श्रादे कालिकं पिण्डमूलकम् । करयेऽपि चान्ये बैं रसगन्धोत्कटास्तथा। छत्राकं शतपुष्पा, वर्षाकालोद्भवं छत्रं षा। विग्रहणं चापवि. प्रभूप्रदेशस्योपलक्षणम् । तेन तबुद्भवं न देयम् । कुम्मी श्रीपर्णिका । कंधान्ताकाकारमलावुफलम् । यत्वस्मिन् वाक्ये पृथक् मला.

·४६ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- प्रहणं तदलाबुपत्रादेः शाकत्वेन प्रतिषेधार्थम् । वृन्ताक घेतवृन्ता कम् । गृजनं गाजरमिति प्रसिद्यमिति हेमाद्रिः । काजिकम् आरनालम् । करज-धिरबिल्वफलं । "चिरबिल्वोरक्कमाल: करजश्च करके" इत्यमरे ऽभिधानात् । भारद्वाज, नकोवृतन्तु यत्तोयं पल्वलाम्बु तथैव च । स्वल्पन्तु कूष्माण्डफलं वज्रकन्दश्च पिप्पली ।। तण्डुलीयकशाकं च माहिषं च पयोदधि । शिम्बिकानि करीराणि कोविदारगवेधुकम् ॥ कुलस्थलणजीराणि करम्माणि तथैव च । अम्जादन्यद्रक्तपुष्पं शिक्षारस्तथैव च ॥ नीरसाण्यपि सर्वाणि भक्ष्यमोज्यानि चैव हि। एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन् श्राद्धकर्मणि ॥ नकोवृतं-रात्रौजलाशयादुद्धतम् । स्वल्पमिति पल्लविशेषणम् । एकस्या गोः तृप्तेर्यावत् पर्याप्तं जलं तन्न प्राह्यमित्यर्थः । वज्रकन्दः= मारण्यपुरणः। शिम्बिकानि-शिम्बिसंवन्धिधान्यानि प्रतिषिद्धानि । करीराणि-बदराकृतिफलानि । जीरकंकृष्णजीरकम् । तथाच व्यासः, कृष्णाजाजी विडं चैव शीतपाकी तथैव च। कृष्णाजाजी कृष्णजीरकम् । विडं लवणम् । शीतपाकी काकजना। कर म्माणि दधिमिश्रा सक्तवः । क्षारं यवक्षारादि । सर्वस्मिनु नित्यश्राबाद. न्यत्र । 'यद पुरुषोभुते तदनास्तस्य देवता' इति नित्यश्राद्धं प्रक्र. म्य रामायणोके। सुमन्तुः । बीजपूरकमाषांश्च श्राद्धे न दद्यात् । बीजपुरो मातुः लुङ्गका । 'फलं पूरी बीजपूरो रुचको मातुलुझक' इति अमरसिंह ऽभिधानात् । ब्रह्मपुराणे, फले करुणकाकोले बहुपुत्रार्जुनीफलम् । जम्बीरं रक्तबिल्वच शालस्यापि फलं त्यजेत् ॥ मलाबुः तिक्तपर्णी च कूष्माण्डी कटुपत्रिका। वार्ताकं शिम्बिजातं च लोमशाधिर्भटानि च।

·RESEARCH INSTITUTE. MYLAPORE MADRAS-4 बज्यमूलफलनिणय: कालिज रक्तचारं च चीणाकं धृतचारकम् । धारकर्मणि पानि गन्धचिटिकं तथा ॥ कपालं काचमांची च करक्ष पिण्डमूलकम् । गृजनं चुक्रिकां चुकं गाजरं पातिकां तथा ॥ जीयकं शतपुष्पां च नालिकां प्राम्यशूकरम् । हलं नृत्यं सर्षपंच पलाण्डं लशुनं त्यजेत् ॥ माणकन्दं विषकन्दं तथैव च गतास्थिगम् । पुरुषालं सपिण्डालुं श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥ नोग्रगन्धं च दातव्यं कोविदारकशिप्रको। अत्यम्लं पिच्छिलं रुक्ष अन्य मुनिसत्तम । नैवदेयं गतरसं मद्यगन्धं च यद् भवेत् । हिप्रगन्धा पनसं भूनिम्बं निम्बराजिके ॥ कुस्तुम्बरं कलिलोत्थं वर्जयेदम्लतसम् । पिण्याकं शिप्रकं चैव मसूरं गृञ्जनं शणम् ॥ कोद्रवं कोकिलाक्षं च चुकं कम्बुच पन्नकम् । चकोरश्यनमांसं च वर्तुलालाबुनालिनी । फलं तालतरूणां च भुक्त्वा नरकमृच्छति । • दत्वा पितृभ्यः तैः सार्द्ध व्रजेत् पृयवहं नरः ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नाहरेत विचक्षणः । निषिद्धानि वराहेण स्वयं पित्रर्थमादरात् ॥ करुणं करुणजातीयं वृक्षफलं गुर्जरदेशे प्रसिद्धम् । काकोकाकोली फलम् उत्तरापथे प्रसिद्धम्। बहुपुत्रा-शतावरी । अर्जुनीफलं-ककुभताफलम् शाल:-सर्ज। अन्ते वर्तुलालाबुनिषेधात् पुनरत्रालाबुग्रहणं उभयालाबु निषेधार्थमिति पृथ्वीचन्द्रः। तितपर्णी कनुकरोहिणी । कटुपत्रिका राजिका । रोमशानि-कपिजम्बूपलानि । चिर्भट गौरक्षाख्यः कर्कटीभेदः । रकचार- लोहितचारफलम् । धृतचारक-चिरसंगृहीतचारफलम् । गन्धचिटिकम्- गन्धयुक्तचिर्भटम्। कपालं नारिकेलम् । गृजनं हरिद्रतवर्णः पलाण्डु भेदः।चुक्रिका चाङ्गरी। 'चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाऽम्बष्ठाम्ललोणिका' इति अमरेऽभिधानात् । गुडमधुकालिकमस्वादिद्रवद्रव्यं धान्यापू. माणि व्यहं सप्ताहादि कालं या अवस्थाप्यातिशुक्ततां नीतं चुकमु. ज्यते । गाजरं गाजरमिति प्रसिद्धं । जीवका जीवसंशयवासराप ·वीरपित्रोदयस्य पादप्रकाशे- सिवः। हलंलपिप्पली। नृत्य-नटी । माणकन्दो महन्छद इति मदन. निघण्टुः। विषकन्द-महिषीकन्दास्या,जुचालुरिति राजनिघण्टुः। गता. स्थिग अस्थिकारहितं यतकिञ्चित् फलम् । पुरुषालं-लक्ष्मणाकन्दः पुंस्क दति राजनिघण्टुः । पिण्डालः प्रसिद्धः। उपगन्धा-बचा। भनिम्बा=किरा तिककः। कुस्तुम्परं कुवरम् । पिण्याणं-तिलकल्का । कोकिलक्षारा। पपका पाकनामा वैद्यानां प्रसिद्धः । चकोरश्येनौ पक्षिविशेषौ । मार्कणेयपुराणे- गन्धारिकामलावूनि लवणान्यौषणानि च । वर्जयेतानि वै श्रादे यावाचा न शस्यते ॥ दात्रा प्रदानकाले सत्कारार्थे वाचा यन्त्र स्तूयते तदपि भावसा. गुण्याय न भवतीत्यर्थः। पति पर्युषितं चैव वार्ताकाभिषवा स्तथा। धर्जनीयानि वै श्राद्ध तथा वखं च लोहितम् ॥ पति-दुर्गन्धम् । पर्युषितं गोधूमविकाराद्यपि। कवितु तथा वसुच लोहितमिति पाठः । तदा लोहितं वसुकाख्यं शाकम् । यता लोहित. वणे वसु द्रव्यं करवीरपुष्पादि। धर्मपुराणे- पिप्पली रुचकं चैव तथा चैव मपरकम् । कुसुम्भपिण्डमूलं च तण्डुलीयकमेव च ॥ वर्जयेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । रुचकं सौवर्चलम् । पपपुराणे- पविल्वकधनरपारिभद्राहरूषकाः । न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा ॥ पारिभद्रो निम्बः। आढरूपका-सिंहास्यः, वासा इति प्रसिद्धः। व्यास:- मवक्षुताधरुदितं तथा श्राखेषु वर्जयेत् । ब्रह्माण्डपुराणे- सुगन्धं पञ्चशिम्बञ्च कलाया:सर्व एव च । सुगन्धगन्धनाकुल्या पत्रादि । निष्पापमस्रराजमाषमठकुलु: स्थास्यामि पाशिम्बधान्यानि । - . - ·४९ प्रासाबाबसीरनिर्णयः। अत्रेयं व्यवस्था भावप्रकरणे यद् द्रव्यं फलविशेषार्थमुपा तब फलविशेषार्थिना देयं, यस्य तु फलसंयोगोनास्ति केवलं भावप्रक रणे विधानं तस्य भावस्वरूपसम्पादकरवेन भाद्वाजत्वम् । तदलामे तु अविहिताप्रतिषिवं विहितसाशंदेयम् । यस्य तु प्रकरणे निषेधा. तत् प्रतिनिधित्वेनापि नादेयम् । यस्य तु भारप्रकरणे विधिप्रतिषेधी, यथा बहुपुत्रापनसचीणाकतण्डलीयचक्रिकाज्येष्ठीमधुहिनुकोविदार कुस्तुम्बरनारिकेलवीजपुरकादौ । तत्र प्रहणाग्रहणवद् विकल्पः । इति बानि मूलफलनि । भव प्रायाणि क्षीराणि। पपपुराणे- अचंच सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् । मासं प्रीणाति वै सर्वान् पितृनित्यप्रवीदजः॥ मनु: । संवत्सरंतु गव्येन पयसा पायसेन च । पायसेन-परमानेन। सुमन्तु। पयोदधि घृतं चैव गवां भावेषु पाषनम् । महिषाणां घृतं प्राहुः श्रेष्ठं न तु पयः कचित् ॥ देवन:- मजाविमहिषाणान्तु पयः श्राखेषु वर्जयेत् । विकारान पयसश्चैव माहिषं तु घृतं हितम्॥ इति क्षीराणि प्राणानि । अथ वानि । भविष्यतपुराण- भावे तु महिषांक्षीरं मजाक्षीरं च वर्जयेत् । गवां चानिर्दशाहानां सन्धिनीनां पयस्त्यजेत् ॥ या कालवये प्राप्तदोहा एकदैव दुखते सा सम्धिनी । यवा वृषण सब्धि प्राप्ता सा सन्धिनी । मृतवत्सा वा वत्सान्तरेण सन्धीयमाना। मार्कणेये- मार्गमाविकमौष्टुं च सर्वमैकशफंच यत् । माहिषं चापरं चैव धेन्वा गोचाप्यनिर्दशम् ॥ वर्जनीयं सदा सद्भिातत् पयःभारकर्मणि । ७वी०मि. - - ·- वीरमित्रोदयस्थ पादनकाशे- गौतमः- स्थन्दिनीयमसूसम्धिनीनां च याश्च वत्सव्यपेताः। क्षीरं अपेय. मित्यनुषाः । स्यन्दिनी स्वयमेवक्षरतक्षीरा,पयोनिर्वा । परसध्यपेता- अवस्खा,वसं विना था दुग्धा । "न हतवत्सायाः शोकाभिभूतत्वात् , न दुग्धाया विना परसात", इति हारीतषचनात् । अत्र शोकापगमे न निषेधः हेतुमभिगदात् । इति वानि । अथ मांसानि। मनुः मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यशानुपस्कृतम् । अक्षारलवणञ्चैव प्रकृत्या हविरुध्यते ॥(अ०३ श्लो० २५७) . । तथा, पितृणां मासिकं श्राद्धं अन्याहार्थ विदुर्बुधाः । तवामिषेण कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः॥ (१०३ श्लो. १२३) मासिक प्रतिमासभवममावास्याश्राद्धं तन्मुनयोऽन्याहार्यमिति वि. दुः। तदामिषेण मांसेन प्रशस्तेनाप्रतिषिद्धेन विशेषविहितेन वा कर्तव्यमित्यर्थः । अयं च मुख्यः कल्पः । तथा च स्मृत्यन्तरम् सर्पि मांसंच प्रथमः कल्पः । अभावे तैलं शामिति । मांसं च व्यञ्जन. स्वेन देयं न तु स्वातन्त्र्येण, गुणांश्व सूपशाकाद्यान् इति वचनात् । स्मृत्यन्तरे, विना मांसेन यच्छाद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् । क्रव्यादाः पितरोयस्मादलामे पायसादयः॥ तथा, मांसं शाकं दधि क्षीरं मधु मुन्यन्नमेव च। तिचिरिं च मयूरंच लावकं च कपिञ्जलम् । वाघीणसं वर्तकं च भक्ष्यान्याह यमसदा ॥ तितिराि चित्रपक्षः। मयूरः शिखण्डी । लावका प्रसिदः । कपिजल:= पभुवर्णः पक्षी । गौरतित्तिर इति केचित् । वाणिसः पूर्वोदाहतनिग मोकलक्षणः । वर्तकः वृत्ताकारः पक्षिविशेषः । मनुः पाठीनरोहितावाची नियुक्ती हव्यकव्ययोः राजीवसिंहतुण्डांब सशल्कांचैव सर्वशः॥ (म०५श्लो०१६) ·कालविशेषावच्छेदेनप्तिकरपदार्थनिर्णयः। हव्यकव्ययोर्विनियुक्ती आद्यौ अदनीयौ । पाठीनः चन्द्रकाया । रोहतो-लोहितवर्णः । राजीवा-पनवर्णः । सिंहतुण्डाः सिंहमुखाः । सश. स्का=पृष्ठप्रतिष्ठितशुक्त्याकारशकलाः । अथ कालविशेषावच्छेदेन तृप्तिकराणि । मनुः, (अ०३ श्लो०२ आरम्य २७ पर्यन्ता) तिलबीहियोसैरद्भिर्मूलफलेन था। दसेन मासं प्रीयन्ते विधिवत् पितरोनृणाम् ॥ दो मासौ मत्स्यमांसेन तीन मासान् हारिणेन तु। औरप्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पश्चतु ॥ षण्मासान छागमसिन पार्षतेनाथ सप्त तु । अष्टाषणस्य मांसन रौरवेण नवैध तु ॥ दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः। शशकर्मयोर्मासेन मासानेकादशैव तु ॥ संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन तु । पाणलस्य मांसेन तृप्तिर्वादशवार्षिकी । कालशाकं महाशलकाः खड्गलोहामिषं मधु ॥ आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः। उरम्रो मेषः। महिषो-लुलायः। आमिष मांसम् । एतस्य च विकल्प, "माहिषाणि च मांसानि श्राद्धेषु परिवर्जयेत्” इति विष्णुपुराणे प्रतिषे. धात् । मावश्यकमांसाभावेऽनुकल्पविधानमिति केचित् । तत्राव. श्यकहारिणादिभ्योऽधिकप्रशंसानुपपत्तेः। मार्कण्डेयपुराणे, विदार्यस्तु परश्च बिसैः शृङ्गाटकैस्तथा। कंचुकश्च तथा कन्दैः कर्कन्धुबदरैरपि। पालेवतरारुकैश्चाप्योटैः पनसैस्तथा। काकोल्या क्षीरकाकोल्या तथा पिण्डालुकै शुमैः । लाजामिश्च सधानामिनपुर्वारुचिर्भटैः । सर्षपाराजशाकाम्या हुदैराजजम्बुभिः । प्रियालामलकैर्मुल्यैः फल्गुभिश्च विलम्बकैः । पंचारैस्तालकन्दैश्चक्रिकाक्षीरिकावचैः ।

·वीरमित्रोदयस्प बांदप्रकाशे- वोवैः समोचलंकुचैस्तथा वै बीजपूरकैः । मुखातका पत्रफलैमत्यभोल्यैस्तु संस्कृतैः । रागखाण्डवचोग्यैध त्रिजातकसमन्वितः। दौस्तु मासं प्रीयन्ते भावेषु पितरोनणां । कन्द-सूरणः । काकोलीक्षीरकाकोल्यो गौरदेशे प्रसिखे । सर्ष पेति नीलिमतया निर्देश: छान्दसा । राजशाकं राजयक्षवाक्यं शाकम् । इदीआपसता । राजजम्बु-जम्बूविशेषः । मुख्यान्यामलका. नि-स्थलाम्यामलकानि । फल्गु क्षुद्रामलकम् । विलम्बकानि-पटोलानि । मुजातकंगोउदेशे प्रसिद्धम् । शर्करामध्वादिद्रव्ययोगेन मधुरीकृता. रसारागाः । अम्लसंयोगेन खाण्डवाः । कास्थापन:- मथ तृप्ति,प्राम्यामिरोषधीभिर्मासं तृप्तिरारण्यामिळ, तदलामे मुलफलैरर्षाि सहाशेनोत्तरास्तर्पयन्ति छागोनमेषा मालब्धव्याः । शेषाणि कारखा लम्वा स्वयं मतानां वा हस्य, यवेन मासम्, मासद्वयं, मत्स्येन, श्रीन मासान् हारिणेन मृगमांसेन, चतुःशाकुनेन, पञ्चरोरवे. ण, पद छागेन, सप्त कौमणाटौ वाराहेण, नव मेषमांसेन, दश मा हिषेणैकादश पार्षतेन, सम्वत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा, या भाणसस्य मांसेन द्वादशवर्षाणि अक्षया तृप्तिः। खङ्गः कालशाकं लोहछागोमधुमहाशको वर्षासु मघासु च श्रावं हस्तिछायायाम् । भय तप्तिरित्यनन्तरं उच्यते इत्यध्याहार । प्राभ्याभिरोषधीमा यवगो. धूमादिमिः सकहताभिर्मासं तृप्तिर्भवतीत्यर्थः । सम्पूर्णतुतिपर्याप्त प्राम्यारण्यालामे मूलफलैरद्भिर्वा मासं तृप्तिः। अत्रादिभिर्मासं तृप्ति मुका मांसदिमासादिवृतिं वक्तुं तदुपादानविधिमाह छागइत्या. दिना । उत्तरा मूलफलादयोऽनेन स्वल्पेन सहैव दचास्तर्पयन्ति न केवलाः । उसोऽनड्वान् । अन्यौ प्रसिद्धौ । इदं च प्राम्योपलक्षणम् । तेच प्रोक्षणादिसंस्कारपूर्वकं मालब्धम्या संझपनीया इत्यर्थः । भारण्यामा पशूनां तु प्रोक्षणादि संस्कारमन्तरेणापि क्षत्रियादिना स्वयं परेण पाहतानां क्रयायुपायसम्पादितं मांसं भावादी देयम् । तथा पुरुस्त्यः बर्जयेतुरता भावे यदप्रोक्षितमामिषम् ।

·कालविशेषावच्छेदेनदाक्षिकरपदार्थनिर्णयः । राजानुस्यादितं या व्याधिनामिहताच्च यत् ॥ भोक्षितं प्रोक्षणादिरहितम् । राजानुत्पादितं मृगव्येन स्वयमनुत्पा. दिसंबर्जयेत् । व्याधिनाभिहतात् पशोर्यत् गृहीतं तदपि वर्जयेत इत्यर्थः । अयं च प्रोक्षितनिषेधोग्राम्यपशुविषयः मारण्यास्तु प्रो. क्षणमन्तरेणापि प्रशस्ता एवेति ब्रह्मपुराणे । भारण्यानां तु सर्वेषां प्रोक्षणं ब्रह्मणा तम् । अत एव तु ते भक्ष्या ब्राह्मणक्षत्रियादिभिः॥ हारीतः, क्षत्रियस्तु मृगव्येन विधिना समुपार्जितम् । भारकाले प्रशंसन्ति सिंहव्याघ्रहतं च यत् ॥ मन (१०५ श्लो० ३२) क्रीत्या स्वयं वाप्युत्पाद्य परोपहतमेव च। देवान् पितृवाचयित्वा सावन मांसं न दुष्यति । अतश्च प्राम्याणां प्रोक्षणादि कन्वैवालम्भनम् । भारण्यानां तु प्रोक्षणादिसंस्कारमन्तरेणैव क्षत्रियादिना स्वयं परेण वा हा कि यादिभिः सम्पाप मांसं देयम् । उशनाः तत्र वीहियर्मारैरचिता मासं पितरस्वप्ता भवन्ति मासाई मात्स्येन, त्रयं हरिणमृगमांसेन, चतुरोमासान् कृष्णसारशेण, पश शाकुनेन, षद् छागेन, सप्त पार्षतेन,अष्टौ घराहेण,नव रुरुणा, मेषेण श, एकादश कुर्मण, पायसेन पयसा गव्येन सम्बत्सरं, वाधीन सस्य मांसेन तिर्वादश धार्षिकी । खहमांसन मानन्दयं अपिबी. दाहरन्ति । सगम कालशाकंच लोहछागं तथैव च । महाशलकश्च मध्य पिध्येऽनन्त्याय कल्पते ॥ मद्भिर्मूलफलैः शाकैः पुण्यव्रीहियवैस्तथा । प्रीणाति मासं दत्तेन श्रादेनेह पितामहान् ॥ मत्स्यः प्रीणाति द्वौ मासौ त्री मासान् हारिणेन तु । शल्यकामतुरोमासारका प्रीणाति पश्चच। शक्षा प्राणाति षण्मासान कूर्मः प्रीणाति सप्त तु। अझ मासान पराहस्तु मेषा प्राणपते नव ॥ यमा ·५४ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- गा माहिषं दश मासांस्तु वयं रुद्रसम्मितान् । गव्यं द्वादशमासांस्तु पयः पायसमेव च ॥ पार्धाणसस्य मांसेन तृप्तिर्वादशवार्षिकी । मानन्त्याय भवेद खड्गमांसं पितृक्षये ॥ पितक्षयोगया या तत्र व महाफलम् । कालशाकच खड्गव लोहछागस्तथैव च ॥ महाशकलमत्स्याश्च पियेऽनन्त्याय कल्पिताः। यत् किश्चिन्मधुसंयुक्तं तदानन्याय कल्पते ॥ उपाकृतन्तु विधिना मन्त्रेणा तथा कृतम् । गवयोगो सहशः पशुः तस्य मांसं गावयम् । नागरख, अप्राप्तौ खड्गमालस्थ तथा वाणसस्य वा । मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतृप्तये॥ तेनापि वार्षिकी तृतिः पितुणाशोपजायते । अभावे चापि तस्यापि शिशुमारसमुद्भधम् ॥ मांसं तु तृप्तये प्रोक्तं वत्सरं मांसर्जितम् । तदभावे वराहोत्यं दशमासप्रतुष्टिदम् ॥ आरण्यमाहिषोत्थेन तृप्तिः स्यानवमासिकी । रुरुश्चैवाष्ट मासान् वै एणे स्यात् सप्तमासिकी। छागस्य मासषट्कन्तु शशकस्य च पञ्च वै। चतुरः शल्यकस्योक्तास्त्रयोविकिरिकस्य च ॥ मासद्वयस्य मत्स्यस्य मांसं कापिालस्य च । नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्य कथञ्चन ॥ एतेषामपि चाभावे पायसेन नराधिप । अथानानि, प्रताः । पायसतिलकशरणासुवर्चलाहरितमुद्रकृष्णमाषश्या. माकप्रियायवगोधूमेक्षुविकारान् दद्यात् । पायसं-पयसिसिख मो. दनः। तिलतण्डसिद्धोदना शरम् । प्रसुवर्चला आंदित्यभका। विकारशब्दाप्रत्येकं सम्बध्यते । इदशोपलक्षणं तेन यावद्विहितं द्रव्यं तस्य सर्वस्य विकारान् दधादित्यर्थः । अत्र विकारपदभषणाम गोधमनीहियवादीनां साक्षात् प्रदेवत्वं किन्तु श्रीहीणां पुरोडाश- ·कालविशेषावच्छेदेनाप्तिकरपदार्थनिर्णया। प्रकृतित्ववत् द्विजातिकर्तृकश्रावणाक्षणभोजनसाधनीभूतानप्रकृति- स्वमेव । आमधातु वचनात साक्षात् प्रदेयता । अत्र च शरा. दीनां सम्भवत समुच्चया भोजनसाधनत्वेन लोके तथैवावगतत्वाव। देवलः, ततोऽनं बहु संस्कारनैकव्यञ्जनभस्यवत । चोव्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्युपकल्पयेत् ॥ संस्कारा मरिचादयः । व्यजन-पादि । दन्तरवखण्डय यदस्यते तद् भक्ष्यम् । चोप्यम्भुखण्डादिकं । पेयपानकादि । ब्रह्मपुराणे- गुन्शर्करमत्स्यण्डी देयं फाणितमुर्मुरम् । गव्यं पयोदधि घृतं तैलंच तिलसम्भवम् ॥ शर्करामदोन्मत्स्यण्डी।षित् कथितस्येचुरसस्य द्रव एव विकार: फाणितम् । गुडमरिचलामिभोगोधूमस्थूलचूर्णविकारो मुर्मुः। तैलस्य विधिःपादौ शाकपाकाथै अभ्यशादौ च शेयः । तथा, पायसं शालिमुहाचं मोदकादींश्च भक्तितः। परिकां च रसालां च गोक्षीरं च नियोजयेत् ।। यानि चाभ्यवहार्याणि स्वादुस्निग्धानि भोद्विजाः । ईषदुष्णकटून्येव देयानि श्राद्धकर्मणि ॥ मोदको लाकः। कूर्मपुराणे, लाजान् मधुयुतान दद्यात् सक्दन शर्करया सह । दघाच्छाचे प्रयत्नेन शृङ्गाटकषिसे तथा ॥ वायुपुराणे, भक्ष्यार पत्ये करम्मच इष्टका घृतपरिका । कुशरं मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च ॥ निग्धं उष्ण योदद्यात् अनिष्टोमफलं लभेत् । इष्टकाइष्टकाकृतिः खण्डेष्टकास्योभक्ष्यविशेषा। सौरपुराणे, विविध पायसं दद्यात् भक्ष्याणि विविधानि च। लेछ चोम्यं यथाकाममुष्णमेव फलं विमा ॥ विविधान्यपि मांसानि पितृणां पितपूर्वकम् ।

·वीरभित्रोदयस्य पादपकाचे- अनामिपाकादनीयात्फलादन्यत् फलम् तस्य तु कष्णस्यैव स्वादुत्वाचारशस्यैव दानमिति हेमादिः । फलमित्युपलक्षणं मपक्व कन्दमूलफलादीनाम् । अत एव । कौमें, उष्णम द्विजातिभ्योदातव्यं श्रेय इच्छता । अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च । वायुपुराणे, घृतेन भोजयेत् विमान् घृतं भूमौ समुत्सृजेत् । शर्कराः क्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः॥ स्युश्च संवत्सरं प्रीता वर्करपणकैः। सक्तून लाजास्तथा पूपान् कुल्माषान् व्यखनै। सह। सर्पिः विग्धानि सर्वाणि दग्या संस्कृतमोजयेत् । भावेश्वेतानि योदधात पितरःप्रीणयन्ति तम् । घृतं भूमौ समुत्सृजेदित्यस्यायमर्थः तथा घृतं परिवयं पथा पात्रमापर्य भूमावुपसर्पति । वरैः स्तरुणैः । देवेला, भोजनैः सतिलैः नेहमस्यैः पूपविमिश्रितः । मैत्रायणीये, तिलपम्मधुमचा सामिषं दद्यात् । पिप्पल्यावयः।प्र. भूतमन्नामि चाद। कामानिनिः, यदिष्ट जीवतोस्थासीसहयात तस्य यत्नतः । अथवान्यनानि । सायायनिः, पद्यम विधा प्रोकं माघमाभयगहितम् । जातितोगर्हित यायच भावादिदूषितम् ॥ अभोज्यानं विजानीयात् अन्नमाश्रयगर्हितम् । लशुनादिकमनं यत् सेयं जातिविहितम् ॥ दुई भावकियावस्थासंसगैस्तु तृतीयकम् । अमोज्यान्न अमोज्याना त्रिविधमपि चाहिक उत्कम् । गोमिला, मातिशुकोप्रलवणं विरसं भावदृषितम् । राजसं तामसव हव्ये कम्ये पवर्जयेत् ॥

·- भक्ष्यामध्यनिरूपणम् । ५७ आतेशुक्तं द्रव्यान्तरसंसर्गेण कालवशावातिकुत्सितरसम् । उप्रलवणं अधिकलवणम् । विरसं-अपगतरसम् । भावदूषितम्-कार्पण्यादि. भिरन्त:करणाधिकारषितम् । राजसतामसे भगवद्गीतासु- कट्वम्ललवणात्युग्णतीक्ष्णलक्षषिदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुखशोकामयप्रदाः। यातयामं गतरसं पृति पर्युषितं च यत् ॥ उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् । हव्ये कन्ये चेति तत्साध्येषु कर्मस्थित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे, आसनासमनाचं पादोपहतमेव च। अमेध्यादागतैः स्पृष्टं शुक्तं पर्युषितं च यत् ॥ द्विस्विनं परिदग्धं च तयैवामावलेहितम् । शर्कराकेशपाषाणैः कीटर्यच्चाप्युपद्रुतम् ॥ पिण्याकं मथितं चैव तथातिलवणं च यत् । सिद्धाः कृताच ये भक्ष्या:प्रत्यक्षलवणीकृताः ।। (१)वाग्भावदुष्टाध तथा दुष्टचोपहता अपि। पायसैचोपभुक्तानि वानि श्राद्धकर्मणि ॥ आसनास-भूव्यतिरिक्ताधिकरणस्थापितपात्रस्थितम् ।पादोपहतं= साक्षात् भोजनद्वारा वा पादस्पर्शदूषितम् । द्विविधारदयं पकम् , तच्च पकस्यौदनादेःशुष्कस्य पुनर्दिवायोदकं निनीय पाचितम्,यस्य तु सुरणादेरधिश्रयणद्वयेनैव पाका प्रसिद्धस्तस्य तु तावदवयव एक एवासौ पाक इति तत्रापिन द्विपकता इति हेमाद्रिः । अप्रावलेहित-अप्रे उपरि भागे मार्जारादिभिरवलीढम् । मथितं आलोडितं दधि । सिद्धाः कृता चिरसंस्थिताः पर्यटादयः। वर्ण्यमुदकमुक्तम् ब्रह्माण्डपुराणे- दुर्गन्धि फोनिलं वयं तथा वै पल्पलोदकम् । न लभेद्यत्र गौस्तृप्ति नक्तं यचैव गृह्यते॥ यन्त्र सर्वार्थमुत्सृष्टं यच्च भोज्यनिपानजम् । सज्य सलिलं तात सदैव पितृकर्मणि ॥ निपानजं कूपसमुदघृतपश्वादिपयोदकधारणार्थजलाशषजम् । इति श्राद्धीयभक्ष्याभक्ष्य निर्णयः । (१) पासमा चावधूतानीति निर्णयसिन्धी पाठः । बी०मि.

·वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकायो- ----- बौधायने, अथ धाबीयब्राह्मणनिरूपणम् । सत्र ब्राह्मणत्वजातिमान् ब्राह्मणः । ब्राह्मणत्वं च विशुबमाता. पितृजन्यत्ववानसहकृतप्रत्यक्षगम्यं जातिकपं रतत्वावान्तरजाति- वत् । तदेव ब्राह्मणपदप्रवृत्तिनिमित्तम्। न च याजनाध्यापनप्रतिप्र. हादि प्रवृत्तिनिमित्तमस्विति वाच्यम् । याजनादिविधौ ब्राह्मणस्योरे. श्यत्वेन पूर्वप्रसिद्धिसापेक्षत्वात, याजनादेर्विधेयत्वेन पश्चादावित्वा वेष्ट्यधिकरणोक्तन्यायेन (१)पूर्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगाव(२)। आ. हवनीयादौ स्वनुपपस्या तदाश्रयणम्(३) । प्रतिग्रहादिनिवृत्तेवग्या. रापदिक्षत्रियादिषु प्रतिग्रहादिप्रवृत्तेप्यतिव्याप्तेश्च । यत्तु यमशातातपाभ्यामुक्तम् । तपो धर्मो दया दानं सत्यं शानं श्रुतिघृणा । विद्याविनयमस्तेयमेतद्राह्मणलक्षणम् ॥ इति न तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तपरं, किन्तु हव्यकव्यसम्प्रदानब्राह्म णप्राशस्त्यपरम् । अत एव- विद्या तपश्च योनिश्च एतद् ब्राह्मणलक्षणम् । विद्यातपोभ्यां योहीनो जातिम्राह्मण एव सः॥ इति विद्यारहितेऽपि जातिमात्रेण ब्राह्मणत्वं दर्शयति । इति ब्राह्मण लक्षणम्। अथ ब्राह्मणप्रशंसा। तैत्तिरीये, यावती देवतास्ताः सर्वाघेदविदिब्राह्मणे वसन्ति । इति। याज्ञवल्क्यः, (अ०१दानप्र० श्लो० १९८) तपस्तप्रवासजमा ब्राह्मणान् वेदगुप्तये । तृप्त्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ॥ इति । भविष्येऽपि, (१) पूर्वमीमां० अ० २ पा० ३ अधि० ३ । (२) यथा “राजानमभिषेचयेत्" इत्यभिषेकविधौ राज्ययोगात् पूर्वमेव प्रयु कस्य राजशब्दस्य क्षत्रियत्वमेव प्रतिनिमित्तं न तु राज्ययोगः, तथा प्रकृतेऽरि ब्राह्मणशब्दस्यादृष्टविशेषप्रयोज्यं ब्राह्मणस्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं न तु याजनादियोग इति ध्येयम् । (३) आधानसाध्यस्यैवाऽऽहवनीयपदार्थत्वादिति भावः । .

·प्रशस्तबामणनिरूपणम् । . ब्राह्मणा दैवतं भूमौ ब्राह्मणा दिवि देवतम् । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति भूतं किञ्चिजगत्त्रये ॥ अदैवं दैवतं कुर्युः कुर्युर्दैवमदैवतम् । ब्राह्मणा हि महाभागाः पूज्यन्ते सततं द्विजाः ॥ ब्राह्मणेभ्यः समुत्पना देवाः पूर्वमिति श्रुतिः । ब्राह्मणेभ्यो जगत्सर्व तस्मात् पूज्यतमा स्मृताः। येषामश्नन्ति धक्रेण देवताः पितरस्तथा । ऋषयश्च तथा नागाः किम्भूतमधिकं ततः॥ इति ब्राह्मणप्रशंसा। तत्र श्राद्धीयप्रशस्ता ब्राह्मणाः । तत्र श्रोत्रियस्य प्रशस्तत्वमाह- वशिष्ठः श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः। अश्रोत्रियाय दत्तं हि नाईन्ति पितृदेवताः। श्रोत्रियलक्षणमाह- देवला, एका शाखा सकल्पां वा षड्भिरझरधीत्य वा । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मषित् ॥ षट् कर्माणि यजनयाजनाध्ययनाध्यापनप्रतिग्रहदानानि । ब्रह्मवैवर्तेऽपि, जन्मना ब्राह्मणो शेयः संस्कारैडिज उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥ अत्रानुस्यूतत्वात सर्वत्र स्वशाखाध्ययनमेव श्रोत्रियपदप्रवृत्ति निमिच्म्, इतरतु प्राशस्त्यार्थमिति बोध्यम् । "श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते" (पा० ५।२८४) इति स्मृत्या कर्मानुष्ठानाधनपेक्ष्यैव छन्दोऽध्येतयेव श्रोत्रियेति निपातनाए । हव्यानि-देवोदेशेन दत्तानि हवींषि । कव्यानि पिनुहिश्य दत्तानि । श्रोत्रियेष्वपि विशेषमाह- मनु, ज्ञानोत्कटेषु देयानि कव्यानि च हवींषि च । नहि हस्तावसन्दिग्धौ रुधिरेणैव शुद्धतः ॥ इति । (म०३श्लो०१३२) ज्ञानोत्कृष्टा=विधोत्कृष्टाः । दिग्धो लिप्तौ । तथा च स एव श्री.

·६० वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- त्रियायैव देयानीत्युक्त्वा- सहनं हि सहस्राणामनृचां यत्र भुजते । एकस्तान मन्त्रविद प्रीतः सर्वानहति धर्मतः॥इति (०३ श्लो० १३१ अनुचाम् अधर्मशानाम् । अध्ययनस्य "श्रोत्रियायैव” देयानि इत्यत एष प्राप्ता, अनधीयानानामप्राप्तः। प्रीतस्तर्पितो भोजित इति यावत् । सर्वान्स्ताननुचानहति स्वीकरोति यैरभेदमापद्यते । एवं च तेषु सह सादिसावपि भोजितेषु यत् फलं तदेकेनापि लभ्यत इत्यर्थ इति हेमाद्रयादयः । वस्तुतस्तु एतस्य पाक्यस्य पूर्वोक्तश्रोत्रियसम्म. दानकदानविधेः प्रशंसार्थत्वमेव युक्तम् । मेधातिथिना तु अनुचा इति प्रथमावहुवचनान्तपाठ उधृतः, तस्मिन् पक्षे अनुचा सहनं यत्र भुजते इति सम्बन्धः। गौतमः, श्रोत्रियान् वारूपवयाशीलसम्पन्चान् युवभ्यो दानं प्रथममेके पिवदिति । वाक्सम्पन्ना: वेदशास्त्रविदः । रूपसम्पन्ना=सुन्दरा वयःसम्पन्नानातिस्थविरा अपरिणतवयसश्च । शीलसम्पन्ना मनो. पाकायैः सकलपाणिहितकारिणः । युवभ्यो दानं प्रधानमेके म. म्यन्ते ते हि श्राद्धीयनियमसम्पादनक्षमा भवन्ति । पितृवदेके पित. रमुहिश्य स्थविरं प्रपितामहमुद्दिश्य स्थविरतरमिति । वशिष्ठः । पितृभ्यो दद्यात् पूर्वधुब्राह्मणान् सन्निपात्य यतीन् गृ. हस्थान साधूनपरिणतवयसोऽषिकर्मस्थान. श्रोत्रियान् शिष्यानन· म्तेषासिन इति । पूर्वदुः श्राद्धदिनात्, सन्निपात्य आमन्व्य । यतयः प्रव. जिवातेच- मुण्डान अटिलकाषायान् श्राद्धकाले विवर्जयेत् । शिखिभ्यो धातुरतेभ्यखिदण्डेभ्यः प्रदापयेत् ॥ इति वचनात् । साधुरुक मादित्यपुराणे- अक्रोधना धर्मपराः शान्ता शमदमे रताः। निस्पृहाच महाराज ते विप्राः साधवः स्मृताः ॥ इति । सौरपुराणेऽपि, गावमुनयोर्मध्ये मध्यदेशः प्रकीर्तितः। तत्रोपचा विजा ये साधषस्ते प्रकीर्तिताः ॥ इति ।

·प्रशस्तश्रामणनिरूपणम् । अपरिणतवयसः नातिस्थविरान् , अविकर्मस्थानप्रतिषिद्धक्रियावर्ज कान् । अनन्तेवासिन-सेषकमिवान् । कात्यायनः । सातकानिति, एके यतीन्, गृहस्थान् साधून वा, श्रोत्रियान् , वृद्धाननवधान् , स्वकर्मस्याँच। कन्यं च प्रशान्तेभ्यः प्रदीयत इति-सातकासिविधाः । तथा च यम:- वेदविद्यावतस्त्राताः श्रोत्रिया वेदपारगा। तेभ्यो हव्यं च कव्यं च प्रशान्तेभ्यः प्रदीयते ॥ इति । वेदमात्रमधीत्य नातो वेदनातः । वेदार्थविचारं समाप्य नातो विद्या. बातः । तानि समाप्य स्नातो व्रतस्नात इति। कात्यायनोऽपि । अयानातका भवन्ति विद्यास्नातकोतस्नातको विद्यावतस्नात क इति । समाय घेदं असमाप्य व्रतं यः समावर्तते स विद्यानातकः । समाप्य व्रतमसमाप्य वेदं यः समावर्तते स प्रतनातकः। उभयंस. माग्य यः समावर्तते स विद्यावतस्नातक इति । वृद्धो विद्यातपोभ्यां श्रेष्ठः न तु पयसा, युषभ्यो दानमित्याधुक्तेः । अवयं-दोषः स स्वतः पित भ्यो मातृतश्च येषां नास्ति ते तथा।ये मातृतः पितृतश्चेत्याश्वलाय. नोक्ता स्ववर्णाश्रमविहितकर्मनिरताः स्वकर्मस्थाः । आपस्तम्बा, शुचीन् मन्त्रवतो विप्रान् सर्वकत्येषु भोजयेत् । मनुः, यतेन भोजयेत् भाडे बढचं वेदपारगम् । शाखान्तगमयाध्वर्यु छन्दोगं पा(१) समाप्तिगम् ॥ इति । ( अ०३श्लो०१४५) बचम् ऋग्वेदिनम् । अध्वर्यु-यजुर्वेदिनम् । घेदपारगशाखान्त गसमाप्तिगशब्दैः सम्पूर्णशानाध्यायिन उच्यन्ते । बृहस्पतिः, योकं भोजयेत् मान्दोगं तत्र भोजयेत् । ऋचो यजूंषि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते॥ (१) समाप्तिकमिति मुद्रितपुस्तके पाठः ।

·३२ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- ऋचा तु तृष्पति पिता यजुषा च पितामहः । पितुः पितामहः साना छन्दोगोऽभ्यधिकस्ततः। शातातपा, भोजयेद्यथर्वाणं देवे पिध्ये कर्मणि । अनन्तमक्षयं चैव फलं तस्येति वै श्रुतिः। अनन्त-चिरस्थापि । अक्षय-अन्यूनम् । यस्त्वन्यं भोजयेन्छाये विद्यमानेष्वथर्वसु । निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितृभिः सह ॥ तस्मात् सर्वप्रयतेन श्राद्धकाले त्वथर्वणम् । भोजयेशव्यकव्येषु पितृणां च तदक्षयम् ॥ इति । एतेन यथा कन्या तथा हविरिति वचनात्माम्यन्तो पजमानवेद समानशाखा एव श्राद्ध ब्राह्मणा इति वदन्तो निरस्ताः। यथा कन्ये त्यादिवाक्यस्य हवियु निर्यातकुलशीलस्वादिसम्प्रदानककन्यासा. हश्यपरत्वेनाप्युपपत्तन कश्चिद्विरोधः। अत एव कुलवंशाविज्ञान मावश्यकमुक्कम मात्स्ये, "शातवंशकुलान्वित" इति । येऽपि "यत्नेन भोजयेच्छाधे" इत्यादिवचनेन बचादीनां प्रयाणामेव प्राप्तस्वात् , "एषामन्यतमो यस्य भुजीत भाखमर्चितः । पितृणां तस्य तृप्तिः स्यात् शाश्वती सासपौरुषी" इति वाक्यस्याथर्वणनिषेधार्थत्वमाहुः स्तेऽप्येतेनैव निराकृताः । उक्तवाक्यस्य तु 'अथर्वाणं भोजयेत्' इति प्रत्यक्षविरोधात षड्वृत्वादिप्रशंसार्थत्वेन छन्दोग वा समाप्तिगमिति चकारार्थसमुखयनिरासार्यत्वेन चोपपत्ते चर्वणनिषेधार्थत्वमिति । याज्ञवल्क्यः, (अ०१ धावप्र० श्लो० २१९ ) अन्याः सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविद् युवा । वेदार्थविद् ज्येष्ठसामा त्रिमधुः त्रिमुपर्णकः ॥ कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पञ्चाग्निब्रह्मचारिणः । पितृमातृपराचैव ब्राह्मणाः पावसम्पदः ॥ इति । (अ०१भावप्रलो०२२१ ) चतुषि वेदेषु अध्येतृणां मध्ये मुख्योऽन्येता अप्रपः । ब्रह्मा-मो. पनिषदात्मा। त्रिमधुम्-त्रिमावास्यत्रतानुष्ठानपूर्वकतदास्पकग्वेदेकदे. शाध्येता । त्रिसुपर्णः मधु मेतु मामित्यादि सिरीयशासाम्तर्गतयञ्ज सितयाध्येता । यदं त्रिसुपर्णमितिश्रुतौ तेम्वेव निर्देशात् । कल्पतरुस्त ·प्रशस्तबामणनिरूपणम् । 'चतुष्कपदी युवतिःसुपेशा' इति ऋग्वेदान्तर्गतं सुपर्णपदोपलाक्षित) ऋत्रयमित्याह । ज्येष्ठसामा सामवेदमागाध्येता । पञ्चाग्निः गाईपत्यः दक्षिणाग्न्याहनीयलम्यावसथ्याः पवामयो यस्य सन्ति स तथा। अथवा छान्दोग्योपनिषत्पठितपक्षाप्रिषिद्याध्येता पश्चाग्निः। एते प्रा. ह्मणाः श्राद्धस्य सम्पदे समखये भवन्तीत्यर्थः। ब्रह्माण्डपुराणे, ये च भाग्यविदः केचिद ये च व्याकरणे रताः। अधीयानाः पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि वा । ये च पुग्येषु तीर्थेषु कृतस्नानाः कृतश्रमा। मखषु चैव सर्वेषु भवस्यवभृथप्लुताः॥ अक्रोधनाः शान्तिपरास्तान भावेषु नियोजयेत् । भाष्याणि पाणिनिसत्रादिभाज्याणि । मात्स्ये, आधर्वणो वेदविद्याशातवंशः कुलान्वितः। पुराणवेता ब्रह्मण्यः स्वाध्यायजपतत्परः ॥ शिवभक्तः पितृपः सूर्यभक्तोऽथ वैष्णवः। ब्रह्मण्यो योगविच्छान्तो विजितात्मा सुशीलवान् ॥ एतांस्तु भोजयनित्यं दैवे पिये च कर्मणि। मण्डलब्राह्मणशा ये ये सूकं पौरुषं विदुः॥ तांस्तु दृष्ट्वा नरः क्षिप्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते । शतरुद्रियजाप्येषु निरता ये विजोत्तमाः ॥ पितृन सन्तारयन्स्येते भाचे यत्नेन भोजिताः । तथा, गायत्रीजाप्यनिरतं हव्यकव्येषु योजयेत् । इति । ब्रह्मपुराणे। षडाविद्यामानयोगी यातत्व एव च ॥ अयाचिताशी विप्रो यः भादकल्पक्ष एव च । अष्टादशानां विधानामेकस्या भाप पारगः ॥ अष्टादशविद्याश्च याज्ञवल्क्योका चतुर्दश- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रामिभिता। बेदाः स्थानानि विधानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति । (म० १ उपाघातप्र० श्लो०३) ·वीरभित्रोदयस्य भादमका- आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्षचार्यशासकम् ॥ इति स्मृत्यन्तरोताम्बत्वारः। शिक्षा कल्पो व्याकरणमित्यादि ष- सानि। मन्वादिधर्मशास्त्रेतिहासवेत्तापि प्रशस्त इत्याह स एव- बहुनान किमुक्तन इतिहासपुराणवित् । अथर्वशिरसोऽध्येता तावुभौ पितृभिः पुरा । तपः कृत्वा नियोगार्थ प्रार्थितो पितृकर्मणि । अथर्वशिरोघेदभागविशेषः॥ ब्रह्मवैवर्ते, अक्लप्तानं घृणिक्लान्तं कशवृतिमयाचकम् । एकातिशीलं हीमन्तं सदा श्राखेषु भोजयेत् ॥ विद्यते क्लप्तमनं यस्यासौ अक्लप्सामः। धूणी दयावान् । क्लान्तो- प्रतश्चान्तः । घृणी चासो क्लान्तश्च घृणिलान्तः । अथवा घृणिभिः सौर किरणः काम्ता तीर्थयात्रादी आतपेन पीडित इत्यर्थः । कृशा प्रतिप्र. हादिसहोचेन वृत्तिर्वर्तनं यस्य स तथा। हीमान् लजावान् वागादि चापलनिवृत्यर्थमेतत् । तथा, पत्नीपुत्रसमायुकान् भारकर्मणि योजयेत् । देहस्याई स्मृता पलीन समनो विना तया॥ नवापुत्रस्य लोकोऽस्ति श्रुतिरेषा सनातनी । इति । लोकः अष्टजन्यः अभ्युदयः॥ नन्दिपुराणे, यतीन् वा बालखिल्यान् वा भोजयेड्रायकर्मणि । पानप्रस्थोपकुर्वाणौ पूजयेत् परितोषयेत् ॥ बार्हस्पत्यसंहितायो, अङ्गिरोनारदभृगुवहस्पत्युदिताः श्रुतीः । पठम्ति ये श्रद्दधानास्तेऽभियोज्याः प्रयत्नतः । वेदान्तनिष्ठाः भावेषु व्याख्यातारो विशेषतः ॥ इति ॥ संवर्तः, प्रयतावस्यकव्यानि पात्रीभूते बिजन्मनि । प्रतिष्ठाप्यानि विद्वादिः फलानरयमभीप्सुभिः ॥

·प्रशस्तबामणनिरूपणम् । ६५ . पात्रलक्षणमाह खशातातप:- स्वाध्यायवानियमवांस्तपस्वी ज्ञानविषयः। क्षारतो दान्तोसत्यवादी विप्रः पात्रमिहोच्यते ॥ इति । स्वाध्यायवस्वं चाध्ययनाध्यापनार्थशानप्रवचनादिमिः । नियमा, स्नानमौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिप्रहाः । नियमा गुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमावता ।। (म०३प्रायश्चित्तप्र० श्लो०३१३) इति याज्ञवल्क्योक्ताः स्नाननित्यं नैमित्तिकञ्च । मौनं-निषिद्धवाक् परिवर्जनम् । उपवासो-विहितः । उपस्थनिप्रहा-निषिधरतोषिमोका. निवृतिः। अप्रमादता-विधिप्रतिषेधयोः सावधानता। याज्ञवल्क्यः, ( अ०१दानप्र० श्लो०२००) न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोमे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥ मस्या, केवलया विद्यया श्रुताध्ययनमात्रसम्पस्या न पात्रत्वं नापि केवलेन तपसा शमदमादिना, अपि शब्दान केवलानुष्ठानेन केवलया जात्याचा दाने पूर्णपात्रत्वं किन्तु यत्र ब्राह्मणे (१)अचम् , हमे विधातपसी चोमे तदेव पूर्ण पात्रं मन्वादयो युवते । यद्यपि केवलवि. पातपसोरपि पात्रताप्रयोजकतास्येव, "किञ्चिद् घेदमयं पात्र किञ्चित् पात्रं तपोमयम्" इति वचनावातथापि नात्र पूर्णपात्रतोता, किशिल्पात्रमित्युक्तरिति । महाभारते साझाँस्तु चतुरो घेदान् योऽधीते वै द्विजर्षभः । षड्भ्योऽनिवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥ पडयो यजनादिभ्यः, अनिवृत्तिः सत्यधिकारे प्रवृत्तिः। त्रिशुक्ल कुशवृत्तिम घूणालुः सकलेन्द्रियः। विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते ।। त्रीणि कुलविद्यावृतानि शुक्लानि विशुद्धानि पातित्यापादकदो. परहितानि यस्य स त्रिशुलः । घृणालु दयालुः । योनिदोषाः योनिलार्य: कारणभूता। (१) मछानमिति विज्ञानेश्वरः । ९वी०मि. १ देवला, ·६६ वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- - वशिष्टः, स्वाध्यायाख्यं योनिमन्तं प्रशान्तं (२)पैतानशं पापभी बहुशम् । स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं प्रतैः क्लान्तं ब्राह्मणं पात्रमाहुः ॥ बीषु क्षान्त सहिष्णुः, स्यलाभजनित दुःखसहनशीलः । प्रतक्लान्तः बतानुष्ठानेन शोषितेन्द्रियशरीरः । परमपात्रमाह न्यासः- किञ्चिदमयं पात्रं किञ्चित् पात्रं तपोमयम् । भसङ्कीर्णन्तु यत् पात्रं सत्पात्रं परमं स्मृतम् ।। असाहीण योनिसाकूर्यपतितसंसर्गरहितम् । बृहस्पत्तिः, ब्रह्मचारी भवेत् पात्रं पात्रं घेदस्य पारगः। तथा, पात्राणामुत्तमं पात्रं शूद्रानं यस्य नोदरे । इति । शुद्रात्पकमनतिकान्तव्यहमामं वा प्रतिगृह्य भुज्यते ततशूदानम् । ऋष्यमा अतिषिश्च तथा पात्रं तत् पात्रं परमं विदुः। अतिथिरुको मनुना- एकरात्रन्तु निवसन्मतिथिळह्मणः स्मृतः। अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुष्यते ॥ (०३। श्लो०१०२) भविष्यपुराणे, क्षान्त्यस्पृहा दमः सत्यं दानं शीलं तपः श्रुतम् । एतदष्टाङ्गमुद्दिष्टं परमं पात्रलक्षणम् ॥ इति । अत्र सर्वत्र किञ्चिदमयं पात्रमित्यादि वचनात विद्यादीनां प्र. त्येकं पात्रताप्रयोजकत्वात्तत्र तत्र गुणाधिक्यं पात्रतारतम्यायेति यमः। ऋषिवती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः । ब्रह्मदेयसुतश्चैव गर्भशुद्धः सहस्रदः॥ ऋषीका ऋषेः किश्चिन्यूनगुणः । (१) बैतानस्थमिति हेमाद्री पाठः।

·प्रशस्तबामणनिरूपणम् । ६७ ऋषेः किंचिद् गुणैयूँनो ऋषीक इति कीर्तितः॥ इति सुमन्तुस्मरणात । द्वादशवार्षिकवदेवतचारी द्वादशवा. र्षिकः । सहलदो गोसहस्रद इति मेधातिथिः । सहस्रदक्षिणक्रतुया. जीत्यपरे। तथा। चान्द्रायणवतचरः सत्यवादी पुराणवित् । विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः ॥ सर्वत-जायमानो वै ब्राह्मण इत्यादिश्रुतिबोधितर्णत्रयादिति शेषः। सर्वतो-ब्रह्मातिरिक्तविषयादिति तु युक्तम् , 'धीरो ब्रह्मभूत इति उत्तरप्रन्धसमभिन्याहारात् । तथा। अनमित्रोऽनचामित्रो मैत्रश्चास्मविदेव च । न विद्यते अमित्रं शत्रु र्यस्य । न च स्वयं कस्यापि शत्रुमैत्रीरतच भवति। तथा। स्नातको जप्यनिरतः सदा पुष्पबलिप्रियः । स्नातकसानोत्तरं प्राग विवाहात । परमेश्वरपूजाधर्थ पुष्पं बलिरुपहारश्च साधनत्वेन प्रियं यस्य स तथा। शकलिखितावपि । अथ पालेयाः । वेदवेदाङ्गवित् पञ्चाग्निरनूचानः साजन्ययोगो. पनिषधर्मशास्त्रषिच्छ्रोत्रियः, त्रिणाचिकेतः त्रिमधुः, त्रिसुपर्णको ज्ये. सामगः। साइपयोगोपनिषद्धर्मशास्त्राध्यायी वेदपरः सदाग्निको मातृपितृशुश्रूषुर्धर्मशाखारतिरिति । साझकापिलम् । योगः पातलम् । उपनिषदावेदान्ताः । पूषा साझगादिविदुक्त उत्तराद्धे तु तदध्येतेति भेदः। सदाग्निको नि. स्यानिमान्। हारीतस्तु । तस्मात् कुलीनाः श्रुतवन्तः शीलवन्तो वृत्तस्था: सत्यवादिनी. ऽव्यझा पाया इत्युपक्रम्य कुलशीलचापान पाक्तयत्वप्रयो. जकान् गुणानाह। स्थितिरविच्छिमधेदवोदिता योनिसंकरित्वमा. यत्वं चेति कुलगुणास्थिति सम्तस्पषिच्छेदा, मापयपि वर्णाश्रमा ·वीरमित्रोदयस्यं पादप्रकाशे- दिधर्माषिच्छेदो घा। पित्रादिपारम्पर्यण वेदवेदित्वापिच्छेदवान. विच्छिमवेदवेदिता, अथवा अविच्छिनो दो बेदी च यस्य स तथा तस्य भाषस्तत्ता । अनतिकान्तविहितप्रतिषिद्धयोनिसंसर्गत्वम्-. भयोनिसंकरित्वम् । स्वीयप्रवरणीयऋषिवातत्वमार्षयत्वम् । एते कुलगुणाः । तथा वेदो वेदाङ्गानि धर्मोऽध्यात्म विज्ञानं स्थितिरिति षड्विध श्रुतम् । पान्केयत्वानिमिचमिति शेषः। घेदाश्चत्वारः । मानि-शिक्षा- दीनि षट् । धधर्मशास्त्रम । अध्यात्मम् मारमानात्मविवेकशा. सम् । विज्ञानं न्यायमीमांसादि । स्थितिः अधीताविस्मरणम् , घेदा: कुतस्य प्रमाणप्रमेयाद्यसभावनापरिहारेण स्थैर्य तात्पर्यावधा- रणं येन जायते तत्, पुराणेतिहासं वा। आहचण्यास:- इतिहासपुराणाभ्यां घेदार्थमुपबृंहयदिति । एतेषां वेदादीनां षण्णां श्रवणं श्रुतमित्यर्थः । तथा ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता समता सौम्यता, अपरो. पतापिताऽनस्यता मृदुता अपारुष्यं मैत्रता प्रियवादित्वं कृतज्ञ. ता शरण्यता प्रशान्तिश्चेति त्रयोदशविधं शीलम् । ब्रह्मणि साधुत्वं ब्रह्मण्यता । दम्भरहितं देवपितृकर्मानुष्ठातृत्वं देवपि. तृभक्तता । रागद्वेषराहित्यं समता सर्वजनधचरित्रत्वं सौम्यता । परपी. सकारित्वाभावोऽ परोपतापिता। दोषानाविष्करणमनसूयता ! अकठिन हृदयत्वं मृदुता । कलहवैमुख्यम् अपारुष्यम् । मनःप्रसादो मैत्रता । शरण्यता-शरणार्हता। विद्याधनुस्सेका प्रशान्तिः । समा दमो दया दानमहिसागुरुपीडनं शौचं बानं जपो होमा तपः स्वाध्यायः सत्यवचनं संतोषो ढवतत्वमुपवतित्वं चेति षोडशगुणं वृत्तम् । स्वत्वनित्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनं दानम् । देव- तोदेशेन द्रव्यत्यागः प्रक्षेपश्च मिलितं होमः । दृढव्रतवं नाम स्वी. तमताऽपरित्यागः । उपनतम् एकमतवाद्याहारलाघवादि, अक्रोधो गुरुशुश्रूषा औचमाहारलाघवम् । भप्रमावश्व नियमाः पञ्चैवोपवतानि च ॥ तिभ्यासो। इति प्रशस्तब्राह्मणाः। अथ पडिपावनादीननुक्रम्य "यत् किश्चित् पितृदेवत्यमेभ्यो वसंतदक्षयम्" इति नियमेन पडिपावनादीनां विनियोगात् पकि- ·पहिपावननिरूपणम् । पावनादय उच्यन्ते । तत्र पडिपावनानां तावल्लक्षणमाहापस्तम्बा- अपाझोपहता पङिः पाव्यते यैर्विजोत्तमैः । तान् निबोधत कास्न्येन द्विजाप्रधान पतिपावनान् । अपाक्या=अपाया धक्ष्यमाणा देवलकादया, तैरुपहता दूषितां पात.ये पाषयन्ति पवित्रां कुर्वन्ति तान् निबोधत । तानाह- अप्रथा सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । श्रोत्रियान्धयजाधैव विशेयाः पडिपावनाः ।। चतुर्पु वेदेषु, प्रोच्यते निरुच्यते वेदार्थो यैस्तेष्वङ्गेषु चाप्रथाः श्रेष्ठाः संशयविपर्ययव्युदासेनानादिसम्प्रदायतोऽधीतषडाविदः । (१)त्रिणाचिकेता पवाग्निलिनुपर्णः षडङ्गवित। ब्राह्मदेयानुसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च ॥ त्रिणाचिकेतः त्रिणाचिकेताख्यवेदभागः, सच (पूर्ण)"पीतोदका जः ग्धतणा" इत्यादिः, तदध्ययनसम्बन्धात पुरुषोऽपि प्रिणाचिकेत उ. व्यते आचीर्णप्रिणाचिकेतास्यवेदभागानभूतव्रतध । ब्रह्मदेयानुसन्ताना ब्राझविवाहपरिणीतापुत्र। तथा वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः। शतायुधैव विक्षया ब्राह्मणाः पतिपावनाः ॥ षडाविदित्यनेन वेदार्थविदोप्युपादानेऽपि वेदार्थमात्रवेतृत्वेन पा. लेयत्वमत्रोतमिति न पौनरुक्त्यम् । केचित्तु षडाध्ययनव्यतिरेके. गापि प्राशतया वेदार्थ यो वेत्ति सोऽत्र वेदार्थविदिति न पौनरुतः, मित्याहुः । शतायुः ज्योतिः शास्त्रादवगतं शतवर्षमायुर्यस्य, स एव न तु शतवार्षिकः । युवभ्यो दानमित्यनेन यूनामेव विधानात इति के चित् विखतम इति हेमाद्रिः । देवला, अनिचित् सोमपाश्चैते ब्राह्मणाः पडिपावनाः । ऋग्यजुःसामधर्मशासातकाचाग्निहोत्रिणः ।। प्रादेयानुसन्तानाः छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ॥ (१)कुत्रचित् तृणाचिकेत इति पाठ उपलभ्यते । तृणवत् सर्वमाचिकेति जानातीति तदर्थः। तथा च ब्रह्मपुराणम् । भाषिताति यो विश्वं तृणवत् सर्वनिस्पृहा । तुणाचिकेत: स ग्रही रागद्वेषविमस्मरः ॥ इति ।

·वीरपित्रोदयस्य मादनकाशे- मन्त्रमाणविद् चतुर्मेधो वाजसनेयी या स्वधर्मानधीते यस्य च पशपुरुषं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञायते विद्वांसा, मातकाचैः ते पडिपावना भवन्ति । चतुर्मेधा-सर्वतोमुखयाजी, अथवा चातुः मास्ययाजी । तयोहि चत्वारो यक्षा सन्ति । बाजसनेयी-वाजसनेयि. शामाध्येता धर्मः प्रवर्यभागः। यमा, वेदविद्यावतस्त्राता ब्राह्मणाः पतिपावनाः। व्रतचर्यासु निरताः ये कशाः कृशवृत्तयः॥ अनुकान्ता स्वधर्मभ्यस्ते विजाः पडिपावनाः । सत्रिणो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतिसम्मताः । प्रतानि कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि । शास्तपोभिः शोषितशरीराः। वृत्तयोऽश्वस्तनादिवृत्तयः । सत्रिण इति स्थाने मन्त्रिण इति चित् पाठा, तदा मन्त्री गायच्यादिस्तनिष्ठा इत्यर्थः । तथा, प्राणिहिंसानिवृत्ताश्च ते द्विजाः पतिपावनाः। अग्निहोत्ररता क्षान्ताक्षमावन्तोऽनसूयकाः ॥ ये प्रतिप्रहनिस्महास्ते द्विजाः पतिपावनाः। हारीतः, दशोमयतः श्रोत्रियाक्षिणाचिकेतत्रिमधुस्त्रिसौपर्णविशीर्षा ज्येष्ठसामगः पञ्चाग्निः षडङ्गवित् रुद्रजाप्यूर्वरता ऋतुकालगामी तत्वषिति पडिपावना भवन्ति । अधाप्यत्रोदाहरन्ति । पचनः पाचननेता यस्य पञ्चानयो गृहे । सायं प्रातः प्रदीप्यन्ते स विप्रः पविपाषनः॥ सहस्रसम्मितं प्राहुनातकं पूर्ववत् गुणैः। पशाम्यादिगुणैर्युक्तः शतसाहन उच्यते ॥ मनूचा यदि वा कृत्स्ना पहिंयोजनमायताम् । पुनाति दषिद् विप्रो नियुक्त पङ्किमूर्धनि । सोमयत इति । मातृतः पितृतश्चेत्यर्थः । त्रिशीर्ष अद्रश्या रशिरसामध्येता । ऊर्ध्वरेता नैष्ठिकब्रह्मचारी । तखवित्-मास्मशान वान् गृहस्थोऽपि । पचन वैश्वदेवार्थपाकोपयोग्यावसभ्योऽम्यो था, केषां बिछाखायामावसथ्यातिरिक्तस्य तस्योक्तस्वात् । पाचन सम्या पस्याप्रयोजकत्वमावसध्यानियतत्वात् गोण्या वृस्यो.

·THE KUPPUSWAMY SASIN RESEARCH INSTITUTE, Mपक्लिनियविननिरूपण-PRASA .. पञ्चर्यते । स्नातक पूर्वोकसिविधः । सहनसम्मिमिति सहप क्युपविष्टब्राह्मणपडिपावकत्वात् । केचिनु सहस्रब्राह्मणभोजनजन्यः फलप्रापकत्वात् सहस्रमिति । एषमनिमान् शतलहनं लक्ष तन्मिता पतिपाययतीत्यर्थः। ब्रह्माण्डपुराणे- षडावित् ध्यानयोगी सर्वतन्त्रस्तथैव च। यायावरच पते विशेयाः पडिपावनाः ॥ ये भाज्ये वैदिके केचिद ये च व्याकरणे रताः। अधीयानाः पुराणं वा धर्मशाखाण्यथापि च ॥ चतुर्दशानां विद्यानामेकस्यापि च पारगः । भाचकल्पं पठेद्यस्तु सर्वे ते पडिपापनाः सर्वतन्त्र शालीनाल्यो गृहस्थः । यायावर: वरणवृत्या यातीति(१) यायावरो गृहस्थविशेषः। विष्णुरपि । भय पतिपावनाः। निणाचिकेता पश्चानि ज्येष्ठ सामगो घेदारस्याप्येकस्य पारगस्तीर्थपूतो यापूता सस्थपूतो दान पूतो मन्त्रपूतो गायत्रीजपनिरतो ब्रह्मदेयानुसन्तानसिसोपों जामाता दौहित्रवति। कूर्मपुराणे, महादेवार्चनरतो महादेवपरायणः । वैष्णवो वाथ यो नित्यं स विप्रा पतिपावनः। इति पङ्किपावनाः ॥ अथ पडिपावनपावना उच्यन्ते । मत्स्यपुराणे। यश्च व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽश्वरम् । सामस्वरविधिक्षश्च पङ्गिपावनपावनः । वृद्धमनु, पूषाई तुल्यमेव । यधावत्यात्मकैवल्यं पडिपावनपावनः । यच व्याकुलते पाचं प्रकृतिप्रत्ययविभागेन याचा संस्कुरुते वैषा- करण इति यावत् । अध्वरं यक्षं मीमांसते विचारयति मीमांसकाति यावत् । भात्मकैवल्यम्=मात्मैकत्वम् । ब्रह्मवैवर्ते । वेदवेदाङ्गाविद यज्षा शान्तो दाता समाधिता।

·वीरमित्रोदयस्य भारप्रकाशे- बीतस्पृहस्तपस्वी व पङ्गिपावनपावनः । न रज्यते न च वेष्टि पङिपावनपावनः॥ सौरपुराणे । यो न निन्दतिन बेष्टिन शोचति न काहति । आत्मारामः पूर्णकाम: पङ्गिपावनपावनः ।। यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं स वै पापनपावनः ॥ मशनाथापिपासाभ्यां शीतोष्णादिभिरेव च । अस्पृष्टः शोकमोहान्यो पङिपावनपावनः ॥ मोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरत्यनिशं शुचिः। आस्मैकताबवीर्योऽसौ पडिपावनपावनः । गरुडपुराणे। साहपशाखानिपुणो योगशास्त्रार्थतत्वविद । वेदान्तनिष्ठबुद्धिश्च प्रत्याहारपरायणः॥ प्रियाऽप्रियाभ्यामस्पृष्टः पडिपावनपावनः । प्राणायामपरो धीरो मैत्रः करुण एव च ॥ अध्यात्मज्ञानपूतात्मा पङ्गिपावनपावनः । सामय घेदाताविरोधि । इति पतिपावनपावनाः ॥ अथ योगिनां श्राद्ध नियोगः । ब्रह्मवैवर्ते। क्रियया गुरुपूजाभिर्योगं कुर्वन्ति योगिनः । तेन चाप्याययन्ते ते पितरो योगवनात् ॥ आप्यायिता पुनः सोमपितरो योगभूषिताः। मायाययन्ते योगेन त्रैलोक्यं तेन जीवति ॥ पितृणां हि बलं योगो योगात्सामः प्रवर्तते । तस्माच्छ्रायानि देयानि योगिनां यत्नतः सदा । बहुछिद्रः पुरा प्रोक्तो मैत्री यज्ञो महर्षिभिः । निप्रत्यूहश्च निश्छिद्रो जायते योगरक्षया । जीवपरयोरकीमावलक्षणः सम्बन्धो; योगस्तवान् योगी । नि. प्रत्यूहन्यातुधानादिकतोपघातरहितः । निश्छिद्रः सकला। मार्कण्डेयपुराणेऽपि- योगिनश्च तथा भाये भोजनीया विपश्चिता। योगाधारा हि पितरस्तस्माचार पूजयेत् सदा ।

·प्रशस्तबामणानुकल्पनिरूपणम् । सदेति, प्रकृतामावास्याष्टकादिकाल इत्यर्थः । तथा, तथा, ब्राह्मणानां सहनेभ्यो योगी त्वग्राशनो यदि । यजमानं च भोक्तॄश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ॥ पितृगाथास्तथैवात्र गीयन्ते पितृवादिमिः । या गीताः पितृभिः पूर्वमैलस्यासन्महीपतेः ॥ कदा नः सन्ततावप्रयः कस्य चिद्भविता सुतः। यो योगिभुक्तशेषान्नाद् भुवि पिण्डान् प्रदास्यति ॥ ऐलस्यैलनानः। इति योगिनां श्राद्ध नियोगकथनम् । अथ तेषामेव गृहस्थादिभ्योऽधिकत्वमुक्तं वायुपुराणे, गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च । ब्रह्मचारिसहस्त्रेण योगी खेको विशिष्यते ॥ कूर्मपुराणेऽपि, तस्माद्यतेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् । भोजयेद्धव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान् । योग्यतिक्रमणे दोषश्चोक्तः, छागलेयेन, योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थं यदि पूजयेत् । न तत् फलमवाप्नोति सर्व गोत्र प्रतापयेत् ॥ गृहस्थम् अयोगिनम् । तत्फलम् तस्य श्राद्धादिकर्मणः फलम् । गो. त्रम् गोत्र जान् , योग्यतिक्रमजनितप्रत्यवायाग्निना, प्रतापयेत् , दाहयेत्। वृद्धशातातपोऽपि- योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थं यदि भोजयेत् । न तत् फलमवाप्नोति स्वर्गस्थमपि पातयेत् ॥ तस्मात् गृहस्थाधतिक्रमेण योगिभ्योऽप्रे देयमिति । इति योगिना श्रादे नियोगः। अथ प्रस्तब्राह्मणानुकल्प उच्यते । तत्र मनु:- एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्वयं यः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥ इति । ( अ० ३ श्लो० १४७) . १०वी० मि.

·- वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- एष श्रोत्रियादिरूपो मुख्यः कल्प उका, गौणस्तूच्यते इत्यर्थः सदा सरिनुष्ठित इति तु प्रशंसामात्रम् । ब्रह्माण्डपुराणे, अलामे योगिभिक्षुणां भोजयेद्धानिनः शुभान् । असम्भवेऽपि तेषां नैष्ठिकान् ब्रह्मचारिणः ॥ सदलाभेऽप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् । उदासीना दातुरसम्बन्धी मित्रारिभावशन्यो वा । मिक्षा वण्डाः। ध्यानिनोचामप्रस्थाः । गृहस्थाश्चोक्तश्रोत्रियत्वादिगुणयुक्ता गृहस्थज्यपि योगिनो मुख्यास्तदभाव वेदार्थक्षाः, तदभाषे कतर दाध्ययनमात्रा इत्युक्तं ब्रह्मवैवर्ते- योगिनः प्रथम पूज्याः श्राद्धेषु प्रयतात्मभिः । तदभावे वेदविदः पाठमात्रास्ततः परम् ॥ विनियोज्या महानेष पात्रसाध्यो विधिर्मतः श्रोत्रियश्रोत्रियपुत्रस्यालामे केवलयोः श्रोत्रियतत्पुत्रयोः प्रसा कस्य मुख्यत्वमित्यपेक्षायामाह मनु:--(अ०३ श्लो० १३६) अश्रोत्रयः पिता यस्य पुत्रः स्याद् घेदपारगः । अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् पिता स्यादु वेदपारगः ॥ ज्यायांसमनयर्मियाधस्य स्याउछोत्रियः पिता। मन्त्रसम्पूजनार्थन्तु सत्कारमितरोहति ॥ (०३ श्लो०१३ अनयोरिति, [स्वयंश्रोत्रियश्रोत्रियपुत्रयोः प्रसक्तौ कस्य मुख्यत्वामि पेक्षायामाह मनुः1] अश्रोत्रियपितृकस्य स्वयं श्रोत्रियस्य, स्वयमश्री यस्य श्रोत्रियपितृकस्य च मध्य इत्यर्थः इतर पित्रश्रोत्रियः स्वयं त्रियः । मन्त्रसंपूजनार्थ वेदपारायणार्थ सत्कारमर्हति न श्राद्ध ब्राह्मण मित्यर्थः । एतब श्रोत्रियपुत्रस्य वृत्तस्थत्वे शेयम् । तथा चाग्निपुर किं कुलेन विशालेन वृत्तहीनस्य देहिनः । क्रिमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ जातूकोऽपि, किंकुलेन विशालेन वृत्तहीनस्य देहिनः । अपि विद्याकुलैर्युतान् वृत्तहीनान द्विजाधमान् ॥ मनहान हव्यकव्येषु वाङमात्रेणापि नाचयेत् । इति ।

·मनुः। प्रशस्तबामणानुकल्पनिरूपणम् । ७५ वृत्तविद्याकुलानां मध्ये विद्यावृत्ते गरीयसी इत्याह- ब्रिाह्मणस्य पितरं किंवा पृच्छसि मातरम् । वृत्तं चेदस्ति विद्या वा तन्मातापितरौ स्मृतौ इति ॥ विद्यावृत्तयोवृत्त ज्याय इत्याह स एव- गायत्रीमात्रसारस्तु वरं विप्रः सुयन्त्रितः। नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । असम्बन्धिनो मुख्या इत्युक्तं तदलामे मनुराह- मातामहं मातुलं च स्वस्नीयं स्वसुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पति बन्धुं ऋषिग्याज्यांस्तु भोजयेत् । (अ०३ श्लो० १४८) गुरु-उपाध्यायः।विशो दुहितुः पतिर्विट्पतिः, जामातेति यावत् । अतिथिरिति मेधातिथिः । बन्धुमातुलशालादिरसगोत्रस्तथा गुणी । कामं श्राद्ध चयन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् ॥ अभिकपंगु. णादि युक्तम् । विष्णुपुराणे। ऋत्विकस्वनीयदौहित्रजामातृश्वसुरास्तथा । मातुलोऽथ तपोनिष्ठः पितृमातृस्वसुः पतिः ।। शिष्याः संबन्धिनश्चव मातापितरतश्च यः । एतान् नियोजयेच्छा पूर्वोक्तान् प्रथम नृप । ब्राह्मणान् पितृतुष्टयर्थमनुकल्पेवनन्तरान् । पूर्वोत्तान्-श्रोत्रियादीन् । अनन्तरान्-मातामहादीन् अन्यगोत्रान् । एतेषामप्यभावे उक्ताः कूर्मपुराणे- अभावे धन्यगोत्राणां सगोत्रानपि भोजयेत् ॥ इति । गर्गोऽपि, मैकगोत्रेहषिर्दद्याद यथा कन्या तथा हविः । अभावे धन्यगोत्राणामेकगोत्रांस्तु भोजयेत् । असमप्रवराभावे समानप्रवरांस्तथा ॥ इति । अत्र विशेष उक्तोऽ त्रिणा, षड्भ्यस्तु परतो मोज्या भादे स्युगोत्रजा अपि।

·वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- - इति॥ षड्भ्यः स्ववंशजेभ्यः। एतेन सगोत्रेषु सप्तमादूर्व भोजनीया इति सिद्धम्। एतदभावे आह-गौतमः । भोजयेन्नित्य ऊर्व गुणवन्तामिति । आपस्तम्बस्तु, भोजयेत् ब्राह्मणान् ब्रह्मविदो योनिगोत्रमन्त्रान्ते. वास्थसंबद्धान् गुणहान्यां तु परेषां समुदतः । मन्त्रसंबद्धः शिष्यः। समुदेताम्लोदर्यः । अत्र च विशेष उक्तोऽत्रिणा- पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाथ सपिण्डकः । न परस्परमाः स्युन श्राद्ध ऋत्विजस्तथा ॥ ऋत्विपित्रादयोऽप्येते सकुल्या ब्राह्मणाः स्मृताः । वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्यते गुणवत्तरा अयं च पित्रादिनिषेधो न तदुहेश्यकश्राद्ध, जीवत्पितृकस्य "वि. प्रवचापितं श्रादे" इत्यादिना पित्राद्युपवेशनविधानात किन्तु भन्यो- हेश्यकश्राद्ध एवेति बोध्यम् । ऋत्विजोऽपि श्राद्ध न भवन्तीत्यर्थः । अतश्च मनुवचनेऽपि ऋत्विग्विधिर्वैश्वदेवस्थान एवेति बोध्यम् । निर्गुणस्याप्यनुकल्पत्वमाह वशिष्ठः- आनृशंस्यं परो धर्मोथाचते यत् प्रदीयते । अयाचतः सीदमानान् सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥ सीदमानेभ्योऽयाचकेभ्यो देयमिति मुख्यो धर्मस्तदभावे याच मानेभ्योऽपीति। ननु मुख्याभावेऽनुकल्पस्य न्यायलभ्यत्वात् वचनमनर्थकमिति घेव सत्यम् , अनियमेन प्राप्तस्य नियमार्थानि पचनानि इति नानर्थ क्यम्, निषिद्धानामपि वा संबन्धिनामनुकल्पत्वार्थ वचनानीति । इत्यनुकल्पनिरूपणम् । भय सन्निहितबाह्मणानामनतिक्रमणीयत्वमच्यते तत्र तदतिक्रमे दोष उक्तः शातातपपराशराभ्याम्- संनिकटमधीयानं ब्राह्मण यस्त्वतिक्रमेत् । भोजने चैव दाने च वहन्यासप्तमं कुलमिति । सनिकृष्ट-निकटस्थम् । समिहितस्याप्यवैदिकस्यातिक्रमे दोषाभाव उक्तो व्यासवशिष्ठशातातपैः- ग्रामणातिकमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ - ·वर्यवाणनिरूपणम् । ७७ यत्तु भविष्यपुराणे, सनिकष्टं द्विजं यस्तु शुक्लजाति प्रियंवदम् । मूर्ख वा पण्डितं वापि वृत्तहीनमथापि वा। नातिकामेनरो विद्वान् दारिद्रयाभिहतं तथा । अतिक्रम्य विजो घोरे नरके पातयेत् स्वकान्॥ तस्मानातिकमेत् प्राशो ब्राह्मणान् प्रातिवेश्यकान् । सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्रं विट्पति तथा । भागिनेयं विशेषण तथा सम्बन्धिनः खग ॥ इति मूर्खस्यापि सनिकृष्टस्याऽनतिक्रम उका, स गुणयुक्तास निहितब्राह्मणालाभे । अत एव बौधायन:- यस्य त्वेकगृहे मूखों दूरे वापि बहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥ इति । एवञ्च सनिहितानतिक्रमश्रवणं गुणयुक्तासनिहितालामे इति ध्येयम् । अथवा सन्निहितानतिक्रमश्रवणं श्राद्धादन्यत्र शेयम् , तत्र श्राद्धपदाश्रवणात्, शेषमोजनपरं वेति । एष चातिक्रमविचारोस. विहितस्य वृत्तस्थस्थे। तथा च मारते, गायत्रीमात्रसारोऽपि ब्राह्मणः पूजितः खग। गृहासमो विशेषेण न भवेत् पतितः स चेत् ॥ इति । अथ श्राद्ध वज्या ब्राह्मणाः। तत्र ज्येषु हव्यकव्यदानं न फलदमित्याह-. यमः, ऊपरे तु ययेहोप्तं बीजमाशु विनश्यति । तथा दत्तमनहन्यो हव्यं फव्यं न रोहति ॥ अपर क्षारमृत्तिकादेशः । न केवलमनहेंभ्यो दानमफलं किन्तु दोषापादकमपीत्युक्तं वाराहपुराणे, न भावे भोजनीयाः स्युरनहीं ब्राह्मणाधमा। यै के नश्यति श्राद्धं पितृन दातुंश्च पातयेत् ॥ पतनप्रयोजकीभूताधर्मयुक्तात्रकुर्यादित्यर्थः । भोक्तुरप्यनईस्य दोष इत्युकं मनुशातातपाभ्याम्- यावतो प्रसते पिण्डान् हम्यकम्येवमन्त्रवित् ।

·वीरमित्रोदयस्य मादनकाशे- तावतो प्रसते प्रेत्य(१) दीप्तान ऋष्टीरयोगडान् ॥ ०३श्लो १३३) अमन्त्रवित्-वेदाध्ययनशन्यः । दातान् अग्नितुल्यान् । ऋष्टी:-मायुध. विशेषान् । अयोगडा अयोगोलकाः । तत्र निन्द्यानाह- मनुः, (अ०३ श्लो० १३८) न श्राखे भोजयन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः । नारि निमन्त्रयेद्विद्वान् न श्राद्ध भोजये द्विजम् ॥ गुणवतोऽपि मैत्रत्वपुरस्कारेण प्रतिषेधः। मनोवाक्कायरानुकू ल्यैकप्रवृत्तिमैत्रीसंग्रहोऽनुरोधः । अरिः-शत्रुः । मित्रनिषेधो गुणवदुदा. तीनातिक्रमणन मित्रनिमन्त्रणस्य निषेधात् । शत्रुस्तु गुणवदुदासी. नाभावे गुणवानप्यनुकल्पत्वेनापि न प्राह्य इत्युक्तं मनुना-- कामं श्राद्धेऽचयन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥ (अ० ३ श्लो०१४४) काममिति पुण्यषबाह्मणाभावे । अभिरूपो-गुणयुक्तः। एकगोत्रा. दयो न भोजनीया इत्युक्तं वायुपुराण, न भोजयेदेकगोत्रान्समानप्रवरांस्तथा । पतेभ्यो हि हषिर्द भुञ्जते न पितामहाः ॥ असगोत्रब्राह्मणासम्भवेऽपि सगोत्राणां भोज्यत्वं षड्भ्य ऊर्य. मेष, अत एव षण्णामेव पुरुषाणां निषेधमाह-त्रिः-- षड्भ्यस्तु पुरुषेभ्योऽर्वा न श्राद्धेयास्तु गोत्रिणः। षड्भ्यस्तु परतो भोज्या श्राद्ध स्युर्गोत्रजा अपि । तस्याप्यसम्भवे गौतम आह- भोजयेदूर्व निभ्यो गुणवत्तममिति । भत्रिः, पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाथ सपिण्डकः । न परस्परमाः स्युन श्राद्ध ऋत्विजस्तथा ॥ योनिमन्त्रसम्बद्धा मपि न मोजनीया इत्युक्तं ब्रह्माण्डपुराणे-- न भोज्या योनिसम्बद्धा गोत्रसम्बन्धिनस्तथा । मन्त्रान्तवासिसम्बद्धाः श्रादेविप्राः कयञ्चन ॥ (6) दीप्तशूलायोपुडानिति मुद्रितमनुस्मृतौ पाठः । -- ·वयवालणनिरूपणम् । ७ ९ शिष्याश्च ऋत्विजो याज्याः सुहृदः शत्रवस्तथा। भाषेषु श्वसुर प्रयालो न भोज्या मातुलादयः । मनुः-(अ०३श्लो० १६८) ब्राह्मणो धनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि इयते ॥ कूर्मपुराणे, यस्य वेदश्च घेदी च विच्छियेते त्रिपौरुषम् । सवै दुाह्मणोऽनहः श्राद्धादिषु कदाचन ॥ वैदिपर्शपूर्णमासिकी, सौमिकी वा । घेदवेदीविच्छेवस्य प्रत्ये. के निमित्तत्वं निमित्तविशेषणस्य साहित्यस्य हविरुभयत्ववत् । विष्णुः, नवार्यपि प्रयच्छेत बिडालवतिके द्विजे। न बकवतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥ बैडालवतिकम्योक्तो मनुना-- धर्मध्वजी सदा लुब्धः सानिको लोकदाम्भिकः । बैडालवतिको शेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ॥ (अ०४ श्लो० १९५) यश्च धर्मध्वजो नित्यं सुराध्वज इथोच्छ्रितः। प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्वतम् । यमस्तु प्रकारान्तरेणाह- यः कारणं पुरस्कृत्य व्रतचों निषेवते । पापं व्रतेन प्रच्छाद्य बैडालं नाम तद् व्रतम् ॥ अर्थ च विपुलं गृह्यं (१) हित्वा लिङ्गं निवर्तयेत् । आश्रमान्तरितं रक्षेत बैडालं नाम तद् व्रतम् ॥ यो बन्यायेन विपुलमर्थ संगृह्य राजादिभिस्तदपहारमाशङ्कमानः पूर्वाश्रमलिनानि परिवातिमाननीयाश्रमस्वीकारेण तद्रव्यं रक्ष ति तस्य तद्वत बैडालसंकं भवति । तथा, प्रतिगृह्याश्रमं यस्तु स्थित्वा तत्र न तिष्ठति । आश्रमस्य तु लोपेन बैडालं नाम तद् व्रतम् ॥ (१) दस्वेति दानखण्डे पाठः।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- यतीनामाश्रमं गत्वा प्रत्यायास्यति यः पुनः । यतिधर्मषिलोपेन बैडालं नाम तद् व्रतम् ॥ बकवृत्तिधोक्तो यमेन, (१)अधोरष्टिनै कृतिका स्वार्थसाधनतत्परः । (२)स्वयं मिथ्याविनीतश्च बकवृत्तिपरो द्विजः॥ अवेदविन्मन्त्रार्थज्ञानशुन्यो नैतिकः । कृतघ्न इति मिश्राः। वायुपुराणे, . प्राह बेदान् वेदभृतो वेदान् यचोपजीवति । उभौ तो नाहतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च ॥ घेदभृतो वेदान् यः प्राहेत्यन्धया, वेदभृतो भृतकाध्यापक वेतनप्रहणेन यः पाठयति स इत्यर्थः, तथा यः सपणं घेदपारायणा. पितो द्रव्यमुपजीवीत तौ, पुत्रिकापतिर्जामाता च प्राधानहीं. इत्यर्थः । व्यासशातातपो- (३)सध्याहीने व्रतम्रष्टे विप्रे घेदविजिते । दीयमानं रुदत्यनं किं मया दुकृतं कृतम् ॥ प्रतानि =महानाम्न्यादीनि तम्रष्टे । केचित व्रतात् ब्रह्मचर्याद भ्रष्ट इति वदन्ति । यमः, न प्रतिग्रहमहन्ति वृषलाध्यापका बिजाः । शद्रस्याध्यापनाविमा पतत्यत्र न संशयः॥ वृषला शूद्रः । श्राद्धानिमन्त्रणीयब्राह्मणानुक्रवाह-कात्यायनः- द्विर्नमशुक्लाषिक्लिधश्यावदन्तविखप्रजननव्याधितव्यङ्गश्वित्रिकुष्ठि कुनखिवर्जनामात । द्विनग्नो दुश्चर्मा, खलतिति हेमाद्रिः । शुक्लोऽति गौरः। विक्लियो हीनौष्ठः। तथाह। सुमन्तु, यस्य नवाधरोष्ठाभ्यां छापते दशनाचली। विक्लिधः स तु विज्ञेयो ब्राह्मणः पतिदूषणः ॥ (१) अघोष्टिनेंस्कृतिक इति मनुस्मृती पाठः । (२) शठ इति दानखण्डे मनुस्मृतौ च पाठः । (३) नष्टशोचे, इति दानखण्डे पाठः ।

·वयवामणनिरूपणम् । विचचिकापाल इति कल्पतरुः । गलवण इति शहापरः । श्या दन्तः स्वभावाद कृष्णवन्तः । विप्रजनन छिनशिश्नोपरितनवर्मा। व्याधितः दुर्विचिकित्स्यव्याधियुक्तः । ताश्च व्याधयो देवलेनोकाः । उन्मादस्वग्दोषो राजयक्षमा श्वासो मधुमेहो भगन्दरो महोदरोड. श्मरीत्यष्टौ महापापरोगाः। वित्री श्वेतकुष्ठी । कुनबी-उपाध्यमावे कु. त्सितनखवान् । शालिखितो, न पै दुष्टान् भोजयेत् । दुधर्मकुनखकुष्ठिश्विनिम्यावदन्ता ये चाम्ये हीनातिरिकालास्तानपि वर्जयेत् । दुबर्मा-गजचर्मरोगी। होनातिरिकालः सहपया परिमाणेन वा हीनमतिरिकं वा यस्य सहीनातिरिकाकः ब्रह्मपुराणे, भोक्तुं श्राद्ध न चाहन्ति देवोपहतचेतसः। पण्डो मूकच कुनखो खल्वाटो दन्तरोगवान् ॥ श्यावदन्तः पूतिनासा छिनाझचाधिकाङ्गुलि।। गलरोगी च गडमान् स्फुटिताच सज्वरः ॥ खातूवरमण्डाश्च ये चान्ये हीनरूपिणः । पण्डामाता देवलेन- पण्डको वातजः षण्डः षण्डः क्लीबो नपुंसकः । कीलकश्चेति षट्कोऽयं क्लीवभेदो विभाषितः । तेषां स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टा स्त्रीधर्मा षण्डको भवेत् । पुमान् भूत्वा सलिङ्गानि पञ्चाग्छिन्धात्तथैव च। स्त्री व पुंभावमास्थाय पुरुषाचारवद्गुणा । वातजो नाम षण्डः स्यात् खीषण्डो वापि नामतः॥ असल्लिङ्गोऽपि षण्डः स्यात् षण्डस्तु म्लानमेहनः । अमेध्याशी पुमान् क्लीबो नष्टरेता नपुंसकः ॥ स कीलक इति शेयो या लेण्यादात्मनः त्रियम् । अन्येन सह संयोज्य पश्चातामेष सेवते ॥ इति ।। मूकाम्यागिन्द्रियरहितः खल्वाटः शिरसि समूलकेशशून्यः। पूति- नासः पूतिवन् नासा यस्य सः। गलरोगीगण्डमालादियुक्तः । गडमान- कुब्जः। खजा-पादहीनः। तूबरो-यौवनेऽजातक्षमभुः। मण्डा अण्डा ११ वी०मि.

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- क्यनेत्ररोगवान् । अथवा जवायां जायमानो प्रणविशेषो मण्डस्त. द्वान् मण्डः। स्कन्दपुराणे । काणाकुण्डाश्च मण्डाश्च मूकान्धषधिरा जड़ा।। अतिदीर्घा अतिइस्वा प्रतिस्थूला भृशं कृशाः ॥ मिलोमानोऽतिलोमानो गौराः कृष्णा अतीव ये। एतान् विवर्जयेत् प्राज्ञः श्रादेषु श्रोत्रियानपि । काण: एकमेवरहितः। अन्धा नेत्रद्वयरहितः । जड: संकल्पवि. कल्पात्मकमनोव्यापारशून्यः। शालहायनः। अविद्धकर्णैर्यत् भुक्तं लम्बकणैस्तथैव च । दग्धकर्णैश्च यद् भुकं तबै रक्षांसि गच्छति ॥ लम्बकर्णश्चोको गोभिलेन, हनुस्थलादधः कर्णी लम्बौ तु परिकीर्तितौ। बङ्गुलौ व्यङ्गुलौ शस्तौ तेन शतातपोऽब्रवीत् ॥ तेन यङ्गुलध्यमुलत्वयोनं लम्बकर्णत्वमित्यर्थः । भविष्यपुराणे- नाब्राह्मणाय दातव्यं न देयं ब्राह्मणक्रिये। न ब्राह्मणानुवे चैव न च दुर्ब्राह्मणे धनम् ॥ अब्राह्मणाधोक्ता व्यासादिभिः- व्यासः- ब्रह्मबीजसमुत्पत्री मन्त्रसंस्कारवर्जितः। जातिमानोपजीवी च भवेदनाह्मणस्तु सः। मनु, नानृक् ब्राह्मणो भवति न षणिक न कुशीलवः । न शूद्रप्रेषणं कुर्वन् न स्तेनो न चिकित्सकः ॥ अनृक्-ऋगवर्जितः। कुशीलबो-नृत्यगीतवृत्तिः । शातातपः प्रकारान्तरेणाह- अब्राह्मणास्तु षट् प्रोक्ता ऋषिः शातातपोऽब्रवीत् । आधो राजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्री॥ तृतीयो बहुयाज्यः स्यात् चतुर्थों प्रामयाजकः । पक्षमस्तावकस्तेषां प्रामस्य नगरस्य वा ॥

·वर्यबामणनिरूपणम् । अनागतां तु या पूर्वी सादित्यां यश्च पश्चिमाम् । नोपासीत द्विजः सम्ध्यां स षष्ठोऽब्राह्मणः स्मृतः। देवलोऽन्यथाह- कृपमात्रोदकामे विप्रः संवत्सरं वसन् । शौचाचारपरिमंशा ग्रामण्याद्विप्रमुच्यते । इत्यबामणाः । ब्राह्मणक्रियो ब्राह्मणस्य क्रियेव क्रिया यस्य स क्षत्रिया. दिः। ब्राह्मणवाधोका व्यासादिभिः । गर्भाधानादिभिर्युका तथोपनयमाप्तवान् । न धर्मधान्न चाधीते स भवेद् ब्राह्मणब्रुवः ॥ दुर्ब्राह्मणाश्चोक्काः हारीतादिभिः । पक्षिमीनवृषना ये सर्पकच्छपघातिनः। नानाजन्तुषधे सकाः प्रोक्ता दुब्राह्मणा हि ते ॥ इति दुर्ब्राह्मणाः । अथ वृषलीपतयः । तत्राशनाः। बन्ध्या च वृषली शेया कुमारी या रजस्वला । यस्त्वेतामुदहेत् कन्यां ब्राह्मणो शानदुर्बलः ॥ अभावयमपाङ्ग्रेयं तं विद्यात् वृषलीपतिम् । चमत्कारखण्ड तु अन्यथोकम् । वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते त्वलम् । वृषलं तं विदुर्देवाः सर्वधर्मबहिस्कृतम् ॥ तथैव या श्री वृषली तत्पतिवृषलीपतिः। अलं-वारणम् । तथैव धर्मनिराकरणकी। प्रभासखण्डे। वृषलीत्युच्यते शुद्रा तस्या यश्च पतिर्भवेत् । कालोयिस्य संयोगात पतितो वृषलीपतिः। स्वषं तु परित्यज्य परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया नशदा पूषलीयते ॥ चाण्डाली बन्धकी वेश्या रजस्था याच कन्यका । ऊढा वाच स्वगोत्रा स्यात् षल्या संप्रकीर्तिताः । आपस्तम्बः। नीलीकर्षणकर्ता तुनीलीवनानुधारकः ।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- किचिन तस्य दातव्यं चाण्डालसहशो हिसः॥ नीलीक्षेत्रेकर्षणकर्तत्यर्थः । अवतैर्दिजैर्भुक्तं परिक्षेत्रादिभिस्तथा। मापाडेयैर्यदन्यैश्च तबै रक्षांसि भुखते ॥ (०३ श्लो० १७०) बता असंयता शौचाचारविवर्जिता इति यावत् । परिवेत्रादय इत्यादिशब्दात् परिवित्तिः । तेषां लक्षणमुक्तं वृद्धयाज्ञवल्क्यादिभिः । तत्र वृद्धयाक्षवल्क्य:- आवसथ्यमनारत्य त्रेतायां यः प्रवर्तते । सोऽनाहितानिर्भवति परिवेत्ता तथोच्यते ॥ भावसभ्यम् औपासनाग्निम्। अनाहत्य-असंगृह्यताहपत्याहवनी. बदक्षिणामयाबनाहिताग्नि-माधानजन्यफलरहितो भवतीत्यर्थः। मनुः । दाराग्रिहोत्रसंयोगं कुरुते योऽप्रजे स्थिते । परिवेशास विशेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः। (अ०३ श्लो०१७) स्थिते दाराग्निहोत्रसंयोग विनेति शेषः । अग्निहोत्रशब्दः कर्मव. चनोऽपि भाधाने लाक्षणिक इति मेधातिथिप्रभृतयः। वस्तुतस्तु यथा श्रुतः कर्मवाचक एव । तेन यथा ज्येष्ठेऽकृतदारे दारसंयोगात दोषः तथा ज्येष्ठेन मनिहोत्रानारम्भे कनिष्ठस्याग्निहोत्र इत्यर्थः। नव गाय णाधाने परिविस्थादरुकत्वादेकश्रुतिकल्पनालापवादग्निहोत्रपदमा धानपरमिति वाच्यम् । मिन्नश्रुतिकल्पनस्व फलमुखत्वेनादुष्यत्वात्त. पनुरोधेनानिहोत्रशन्दे लक्षणायोगात् । शेष्टिं पौर्णमासेष्टि सोमेन्यामनिसंग्रहम् । अग्निहोत्रं विवाहं च प्रयोगे प्रथमे स्थितम् । न कुर्याजनके ज्येष्ठे लोवरे पाप्यकुर्वति ॥ इस्वमिहोत्रस्य विकाण्डमण्डनेन पृथगुपादानाय । ग:- सोदर्य सत्यपि ज्येष्ठे न कुर्याहारसंग्रहम् । मावसध्यं तथाधानं पतितस्त्वन्यथा भवेत् । ।

·वय॑वामणनिरूपणम्। ८५ भावसभ्यम् आवसथ्याधानम् । एतब दायविभागकालेऽसिपरि. ग्रह इत्येतत् पक्षाभिप्रायम, विषाहकालीनस्य तु दारसमहमित्या नेनैव निरस्तत्वात् । पतितः तत्सत्कर्मभ्यो न तु महापातकी परिवे. दनादीनामुपपातकेषु पाठात् । अयमेव पर्याहित इत्युकं लौगाक्षिणा- लोदये तिष्ठति ज्येष्ठे योऽन्याधेयं करोति हि। तयोः पर्याहितो ज्येष्ठ पर्याधाता कनिष्ठकः ॥ इति । केषु चिदपवादमाह शातातपः । पितृव्यपुत्रसापक्षपरनारीसुतेषु च । ज्येष्ठज्वपि हि तिष्ठत्सु मातृणां तु कनीयसाम् ॥ दाराग्रिहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने । परनारीसुताम्म्यामुण्यायणादयः परक्षेत्रे स्वीयपित्रोत्पादिताः। दत्त कादयोऽपीति त्रिकाण्डमण्डनः । तथा- ही देशान्तरस्थे च पतिते भिक्षुके तथा। योगशालाभियुक्त च न दोषः परिवेदने । योगशाखामियुक्ताः अतिविरक्ताः। कात्यायन:- देशान्तरस्थान क्लीबैकवृषणानसहोदरान् । श्यातिसक्तपतितशुदतुल्यातिरोगिणः ॥ একাঘিামনখাদ্ধা। अतिवद्धानभार्याश्च कृषिसक्तान नुपस्य च ॥ धनवृद्धिप्रसकांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकांस्तस्करांश्चापि परिविन्दन्न दुष्यति ॥ एकपषणो-रोगेण प्रवृद्धकवृषणः । अतिरोगी चिकित्स्यरोगवान् । षोडको भनचरणतयः। अभार्यो नैष्ठिकब्रह्मचारी। कामतोऽकारिणः स्वेच्छ. या विवाहमकुर्वाणाः । कुहका वश्वकाः। तस्करा ब्राह्मणसुवर्णव्यकि. रिक्तपरस्वापहारिणः । इतरस्य पतितपदेनैव समहात। देशान्तरस्थे तु वशिष्ठ आह- अष्टौ दश द्वादश वर्षाणि ज्येष्ठं भ्रातरमनिविधमप्रतीक्ष. माणः प्रायश्चित्ती.मवतीति। भनिविडम्मकृतविवाहं देशान्तराषस्थितम् ।

·८६ वीरपित्रोदयस्य मादप्रकाशे- गौतमोऽपि- नष्टे भर्तरीति प्रकम्य द्वादशवर्षाणि ब्राह्मणस्य विद्यासम्बन्धेनेति भर्तृप्रतीक्षाकालमुक्वाभिहितंभ्रातरि चैवं ज्यायसि यवीयान् क. भ्याम्न्याधेयेविति। नष्टे भतीर-कुत्र गत इस्यनिर्णीतेऽत्यन्तदूरदेशस्थित इति यावत् । विद्यासम्बन्धेनेति, विद्याप्रहणार्थ देशान्तराते भर्तरि ब्राह्मणभार्यया द्वाद. वर्षाणि प्रतीक्ष्य भावदोहिक कार्यम् । एवं ब्राह्मणे ज्येष्ठे विद्या प्रहणार्य देशान्तरं भ्रातरि गते द्वादशवर्षे प्रतीक्ष्य यवीयसाऽऽ धानविवाहे कार्य, कार्याय तु गतेऽष्टौ द्वादश वर्षाणि प्रतीक्षणीयानि ततोऽनागमं निश्चित्य कुर्यादिति तात्पर्याः । अत एव सुमन्तुरप्रतीक्षणीयानाह- व्यसनासक्तचितो वा नास्तिको वाऽथवाग्रजः। कनीयान धर्मकामस्तु माधानमथ कारयेत् ॥ पण्डादयस्तु विवाहानहत्वादेवाप्रतीक्षणीया। तथा च स्मृतिः- उन्मत्तः किल्विषी कुष्ठी पतितः क्लीव एव वा । राजयक्ष्म्यामयावी च न न्याय्यः स्यात् प्रतीक्षितुम् ॥ खावामनकुन्जेषु गद्गदेषु जडेषु च । जात्यन्धे बधिरे मूके न दोषः परिवेदने । एवं विधे ज्येष्ठे सति कनिष्ठेन कृते विवाहे न दोष इत्यर्थः। सत्यधिकारिणि ज्येष्ठे तदनुवायां सत्यां कनिष्ठस्याधाने दोषो ना. स्तीत्याह वशिष्ठः- भप्रजम बदाननिरादध्यादनुजः कथम् । अनजानुमतः कुर्यादग्निहोत्रं यथाविधि। अनामिहोत्रशब्देनाधानमुख्यते उपक्रमानुरोधात् । एतबानुका ग्रहणं विषाहातिरिक्त सोदराणाम् । तथा चहारीतः- सोदराणान्तु सर्वेषां परिवेज कथं भवेत् । पारस्तु परिबियन्ते नाग्रिहोत्रेण नेस्यया । इति अग्निहोत्रादिप्यनुमाता न परिविद्यन्ते, दारैः पुनरनुपाता. मपि परिवियन्त इत्यर्य इति हेमादिः ।

·1569) वर्षबामणनिरूपणम् । त्रिकाण्डमण्डनोऽपि आधान एवं विशेषमाह- ज्येष्ठे भवाविहीने सत्याधेयं तदनुकया। पितुः सत्यध्यनुज्ञान नादधीत कदाचन ॥ पितर्यनाहिताप्रावप्वावधीताथवा सुतः। अग्निहोत्रं वजुयादिति लौगाक्षिकारिका । पिता यस्याप्रजो माता न कुर्यादा पितामहः । सपोऽग्निहोत्रं यकंवा सपा कुर्यात् कटाशयात ॥ देशान्तरस्ये स एष- प्रोषितस्तु यदा ज्येष्ठो नहायताऽऽहितानलः । षद् वत्सरान् प्रतीक्षेत आदधीतानुजस्तदा । यद्वा पापं भवेज्येष्ठात् पूर्व भार्यापरिग्रहे॥ इति । न तु माधानादाविति शेष इति कृतं पल्लवितेन । प्रकृतमनुसरामः । अपाङलेयाचोका मनुना, ये स्तेनाः पतिता: लोवा ये वनास्तिकवृत्तयः । तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननहींम्मनुरजवीत् ॥ जटिलं चानधोयानं (१)दुर्वालं कितवं तथा । याजयन्ति च ये पृगान् aiश्व प्राथेन भोजयेत् ॥ चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा। विपणेन च जीवन्ति बस्ते हव्यकव्ययो।। प्रेग्यो प्रामस्य राक्षश्च कुमखी श्यावदन्तकः । प्रतिरोडा गुरोश्चैव स्यकाग्निर्वाधुषिस्तथा ॥ यक्ष्मी व पशुपालश्व परिवेता निराकृतिः। ब्रह्मविद् परिवित्तिय गणाभ्यन्तरगश्च यः॥ कुशीलयोऽधकीच वृषलीपतिरेव च। पौनर्भवच काणच यस्य चोपपतिहे। भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितच यः। शूद्रशिष्यो गुरुष वाग्दुष्टाः कुण्डगोलको । अकारणात् परित्यक्ता मातापित्रोणुरोस्तथा। ब्रालयोनी सम्बन्धैः संयोग पतितर्गतः ॥ (१) दुर्वलमिति पाठान्तरम।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- आगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। समुद्रयायी बन्दी च तैलिका कूटकारका ॥ पित्रा विषदमानच किारो मद्यपस्तथा। पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी। धनुः शराणां कर्ता च यश्चादिधिषूपतिः। मित्र ग् घृतत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥ भ्रामरी गण्डमाली च शिवऽयथो पिशुनस्तथा । उन्मत्तोऽन्धश्च पास्युर्वेदनिन्दक एव च ॥ हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति । पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥ स्रोतसां भेदकश्चैव तंषां वावरणे रतः। गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक एव च ॥ श्वक्रीडचोपजीवी च कन्यादृषक एव च । हिंस्रो वृषलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः॥ आचारहीनः कीबच निस्थयाचनकस्तथा। कृषिजीचीच शिल्पीच सद्भिनिन्दित एव च ॥ औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा । प्रेतनिर्यापकश्चैव वर्जनीयाः प्रयततः॥ एतान् विगर्हिताचारानपाळेयान् द्विजाधमान् । द्विजातिप्रवरो नित्यमुभयत्र विवर्जयेत् ॥ (म० श्लो० १५०-१६७) स्तनाबाह्मणसुवर्णव्यतिरिक्तद्रव्यापहारकाः। पतिता द्विजाति. कर्मभ्यो हानिः पतनं, तत्प्रयोजककर्मकारः। महापातककतेति मेघातिषिः । क्लीपापण्डः । स च पूर्वमुक्तः । नास्तिकाच "ये व्यपेताः स्व. कर्मन्यो नास्तिकास्ते प्रकीर्तिताः" इति यमोका। अन्ये तु नास्ति पर. लोकत्येवमास्थिता नास्तिकास्तेषां चिराचारोऽभधानता तबद वृत्तियोंते नास्तिकवृत्तयः। अथवा नास्तिकेन्यो निर्जीवनं येषान्ते तथा । जटिलंब्रह्मचारिणम् । तं चामधीयानम् , अप्रारब्धाध्ययनम् । प्रारब्धाध्ययनस्य तस्य विहितत्वात् । ननु तस्याश्रोत्रियत्वेन कथं प्रसक्तिरिति चेत् "व्रतस्थमपि दौहित्रम्" इत्यनेन कथाशित् प्राप्तत्या. व । अमुमेधार्थ सहकार आह।

·वय॑ब्रामणनिरूपणम् । निश्चिताध्ययनेनैव गुणेन स्वीकृताखिलः । मुखों यो ब्रह्मचारी तु जटिलस्तं न भोजयेत् ॥ दौहित्रवदयं चापि भ्रान्त्या प्राप्तो निषिध्यते । ईशस्य गृहस्थस्य प्राप्त्यर्थमपरे विदुः ॥ तन्त्र युक्तमविद्वांश्च गृहस्थश्च विरुध्यते । वस्तुतो जटिलो जटावान गृहस्थ एव वैखानसोपा, तथा च जटिलस्य पृथक् निषेधः । दुर्वालः कुत्सितकेशः, खलतिर्वा । दुर्बल. मितिपाठे तु दुर्बलो विकोशध्वजः। पूगयाजका=बहूनां याजकः । अत्र भाड इत्युपादानात् यद्यपि पितृमात्रविषयत्वं प्राप्यते तथापि तद. अभूतवैश्वदेविकोऽपि निषिध्यत एव, मन्द्रं प्रातः सवन इति वत्। चि. कित्सका=वृत्यर्थ धर्मार्थ वा चिकित्साकर्ता । तैत्तिरीयश्रुती निषेधस्या. विशेषेण श्रूयमाणत्वात् तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यम् । "महतो खेषोऽमेध्यो भिषक्" इति स्मृतिचन्द्रिकाकारः । तत्र साम्प्रतम् । निरूप. धिक्रियमाणे तस्मिन शुश्रुतादौ पुण्यश्रवणात्। देवलक उक्तो देवलेन- देवार्चनपरो नित्यं वित्तार्थ वत्सरत्रयात । असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः॥ देवकोशोपजीवी च नाम्ना देवलको भवेत् । अपाडूयः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु सर्वदा ॥ इति । विपणोपजीवी अनापदि वणिगवृत्तिः । तच पाणिज्यं स्वयं कृतं बोध्यम् । कृषिवाणिज्ये चास्वयंकते इति गौतमेन ब्राह्मणस्य मुख्य. वृत्तौ वाणिज्यस्याऽस्वयंकृतस्योपादानात् । मांसविक्रयब पृथगुपा. दानादस्वयंकृतोऽपि निषिद्ध एव । मांसपदं चाविक्रेयोपलक्षणार्थम् । मेधातिथिस्तु मांसस्य पृथगुपादानं विनिमयनिषेधार्थमित्याह । : प्रेष्याआक्षाकरः प्रामस्य रामच। प्रत्येक निषेधः। त्यजाग्निा: बुद्धिपूर्व विच्छिन्नाग्निः। याधुषिकायोक्तो वशिछन- समय॑ धनमुधृत्य महधैं यः प्रयच्छति । सवै वार्धषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ देवलस्त, विप्र वाधुषिकं विद्यादनवृप्युपजीविनम् । १२ वी० मि.

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- इत्याह। यक्ष्मी-क्षयी । पशुपाला जीवनाथै यः पशून पालयति सः निराकृतिश्चोकः कात्यायनेन, याधायानिमालस्याइवादीनेभिरिष्टवान् । निराकर्ताऽमरादीनां स वै यो निराकृतिः ॥ इति । मधीत्य विस्मृते वेदे भवेद विप्रो निराकृतिः। इति देवलोको वा। प्रमद्विद वेदस्य ब्राह्मणानां च द्वेष्टा। परिवितिः पूर्वोकः। गणाभ्यतरगा गणानां सहानामेकवृत्युपजीविनां मध्ये तिष्ठतीत्यर्थः । शीलवोन्नता अवकीर्णी चोको देवलेन, गूढलिङ्गपवकीर्णी स्यायश्च भावतस्तथा । गूढलिलीब्रह्मचारिलिनत्यागी । भममता स्त्रीलङ्गवान् । पालीपतयक्ष पूर्वमेघोक्ताः । पौनर्भव पुनः द्विपरिणीता तस्याः पुरुषः । उपपतिः= जायाजारा स यस्य गृहे स हत्यर्थः। वेतनमहणपूर्वकमध्यापको भृत. काच्यापकः । एवं भतकाध्यापितोऽपि । शुदशियोध्याकरणादिषु । गुरु व शवस्यैव । बागदुष्टय कात्यायनेनोकः- कारं चासनं चैव लोके यच पिगर्हितम् । मनुकुर्यादनुबूया धाग्दुष्टं तं विवर्जयेत् ॥ अभिशस्त इत्यन्ये, तन्न, अभिशस्त इति पृथगुपादानात् । कुण्ड गोलको "अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलक"इति पराशरोको। न चैतयोरब्राह्मणत्वेन प्राप्त्यभाषात् कथं निषेध इति वाच्यम् । प्रा. मण्यां ब्राह्मणोत्पनो ब्राह्मण इत्यपि ब्राह्मणलक्षणस्योक्तस्तत्प्रस. तस्यैव निषेधः । अथवा भ्रमप्राप्तस्य निषेध इति । गुरुः पितृभिः। पतेषां महापातकव्यतिरेकेण त्यागकर्ता। ब्राझैर्यजनयाजनाध्यापनः । पतितसंसोऽर्वाक संवत्सरात, ऊर्धन्तु तस्यापि पतितत्वात् । आगारदाही चोको देवलेन- (१)मागारदाही स शेयः प्रेतं दग्धा बनेकशः। स चाप्यागारदाही स्याद् द्वेषायो धेश्मदाहकः इति । (१)बगारदाहीत्यन्यत्र पाठः।

·वज्यंब्रामणनिरूपणम् । ९१ गरवात्रिमाकृत्रिमविषदाता। कुण्डाशी च कुण्डगोलकावुक्त्वोको मनुना, यस्तयोरनमश्नाति कुण्डाशी स निगयते ॥ इति । अमपुराणे तु, प्रस्थं षटिपलैः शुद्धैः कुण्डं प्रस्थचतुष्टयम् । भवेत् तदू यस्तु निगिरेत स कुण्डाशी पतत्यधः ॥ इति । निगरणं चैकस्मिन्नेव भोजने सोमविक्रया मुखवत पर्वते जातः औषधिविशेषः सोमः तस्य विक्रेता । केचितु सोमयागसाध्याऽपूर्वविक्रेतेति बदन्ति । बन्दीस्तु तिपाठकः। तैलिका तिलनिष्पीडनकर्ता । कितवो-तस्य कर्ता । केचितु कितव इति स्थाने केकर इति पाठः, तदा केकरोऽध्यर्द्धराष्टिः बिडालरर्वाि । मद्यपः सुराव्यतिरिक्तमद्यपाता, इतरस्य महापा तकिपदेनोपादानात् । पापरोगी अपस्मारवान् । अभिशस्त=सता ऽसता वा पातकेन लोके कर्तृत्वेन प्रसिद्धः। दाम्भिक छमना धर्मकर्ता । रसविक्रया रसस्य पारदस्य विक्रेता, गुढ़ौदलवण. तक्रविक्रेतेति शङ्गधरः । अग्रेदिधिषूपतिरित्यत्र दिधिषशब्दो देहली. प्रदीपन्यायेन उभयत्र संबध्यते, तेन अग्रेदिधिषूपतिरदिधिषधेति । तौ च मनुनोको- परपूर्षापति धीरा वदन्ति दिधिषूपतिम् । द्विजोऽदिधिषश्चैव सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥ पूर्व स्थितेति शेषः। -- ज्येष्ठायां यचनढायां कन्यायामुह्यतेऽनुजा। सा चाविधिोया पूर्वा तु दिधिधर्मता॥ इति प्रकारान्तरेणाप्रविधिषमाह । तस्था वाविधिण्याः पतिरस्मिन् वाक्ये निषिद्धः । अवमनुख प्रकारान्तरमाह- मातुर्मतायां भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः। धर्मेणापि नियुक्तायां स यो विधिपतिः ॥ मित्र-मित्र यो मुखति, मित्रस्य कार्योपघाते वर्तते इत्यर्थः ।

·९२ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- शूतवृत्ति-पूतोपजीवी । पूर्वन्तु कौतुकात् धूतकोंक्त, इदन्तु प्रत्यर्थः मिति भेदः। पुत्राचार्य उजो नारदेन, पुत्राचार्यः स वियो प्रामे यो बालपाठकः । पुत्रावासविद्यो वा पुत्राचार्यः स उच्यते ॥ इति । पुत्राचार्य प्रामरी च निगद्यते । अपस्मारी भ्रामरीति मेधातिथिः, रोगसाहचर्यात् । वित्रिः-श्वेतकुष्ठवान् । पिशुन: परमर्मप्रकाशकः । वेदनिन्दका घेदकुत्सनकर्ता। हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमकः एतेषां विनेता गति. शिक्षयितेति यावत् । नक्षत्रजीवी ज्योतिषिकः। स्रोतसा भेदका सेतुभेद. मेन श्रीखाद्यर्थ प्रवाहनेता। तेषां स्रोतसां आवरणम् आच्छादनं तस्मिरन्तर्येण युक्तः । गृहसंवेशकः वाईकिवृत्त्युपजीवी । दुस्या प्रेष्यः । वृक्षारोपका मूल्येन वृक्षारोपणकर्ता । धर्मार्थ वृक्षारोपणस्य विहितत्वात् । वक्रोडी-स्वभिः क्रीडनकर्ता। श्वमिर्जीवति स खजीवी । कम्पावूषकः कन्याया योनिविदारणकर्ता । षलवृत्तिः वृषलाः शंदा तेषां सेषादिरूपा वृत्तिर्यस्य सः । कचिद् वृषलपुत्रेति पाठः। तदा वृषला एव पुत्रा यस्य सः । गणानां याजका गणा. नामहर्गणानां द्वादशादीनां याजकः । क्लीव असत्वः । नित्ययाचनका नित्यं याचापर इत्यर्थः । कृषिजीवी स्वयं कृषिकर्ता। अस्वयं कर्तृका यास्तस्याः गौतमेन ब्राह्मणमुल्यवृत्तित्वेनाभिधानात्।श्लीपदी-इलीपदः पादोच्छूनतास्यो रोगस्तद्वान्। निन्दितः विनापि दोषं सतां दृष्यः भोरधिका-उरमा मेषास्तैः क्रयविक्रयादिकर्ता, तवृत्युपजीवीति या. पत् । माहिषिकोऽप्येषमिति मेधातिथिः । मन्ये महिषी तूच्यते भार्या या चैव व्यभिचारिणी। तस्यां यो जायते गर्मः सवै माहिषिका स्मृतः॥ इति देवलोको ग्राह्य इत्याहुः । अयं च स्वभर्तुः सकाशाज्जाता, अन्यस्य कुण्डत्वाता प्रमाण्डपुराणे तु, महिषात्युच्यते भार्या या चैव व्यभिचारिणी । तस्यां या क्षमते दोषं स वै माहिषिकः स्मृतः ॥

·वय॑वामणनिरूपणम् इति उक्तः । परपूर्वापतिः परपूर्वा पुन स्तस्याः पतिः। एतान् वि. गर्हिताचारान् उभयत्र देवे पिध्ये चेत्यर्थः । यमोऽपि । अभाखेया बिजाश्चान्ये तान्मे निगदतः शृणु । येभ्यो द न देवानां न पितॄणां च कर्मकृत् ॥ काणाः कुब्जाश्च षण्ढाश्च कृतना गुरुतल्पगाः। ब्रह्मनाश्च सुरापाश्च स्तेना गोना चिकित्सकाः ॥ राष्ट्रकामास्तपोन्मत्ताः पशुविक्रयिणश्च ये। (१)प्रामफूटास्तुलाकूटाः शिल्पिनो प्रामयाजकाः ॥ वृषलीभिः प्रपीताश्च श्रेणीराजन्ययाजकाः। राजभृत्यान्धवाधरमूकखल्वाटपङ्गवः ॥ (२)कल्पोपजीविनश्चैव ब्रह्मविक्रायणस्तथा । दण्डध्वजाच ये विप्रा प्रामकृत्यकराश्च ये॥ आगारदाहिनश्चैव गरदानलदाहकाः । कुण्डाशिनो देवलकाः परदाराभिमर्षकाः ॥ श्यावदन्ता कुनखिनः शिवत्रिणः कुष्ठिनश्च ये। पणिजो मधुहन्तारोहस्त्यश्वदमका द्विजाः ॥ कम्यानां दुषकांचव ब्राह्मणानां च दृषकाः । सूचका पोषकाश्चैव कितवाच कुशीलवाः ॥ समयानां च भेजारः प्रदाने ये च धारकाः । अजाविका माहिषिकाः सर्वविक्रयिणश्च ये॥ वैष्णवीपुच ये सका। शलाकादाहिनश्च ये। धनुष्कर्ता धूतवृत्तिः मित्रभुक् शठ एव च ॥ घुकर्ता तथा धयो यचादिधिषपतिः । पाण्डुरोगी गण्डमाली यक्ष्मी च भ्रामरी तथा ॥ पिशुनः कुटसाक्षी च दीर्घरोगी वृथाश्रमी । प्रव्रज्योपनिवृत्तश्च वृथा प्रवजितश्च यः॥ यस्तु प्रवाजिताजातः प्रवज्यावसितश्च यः। (१)मामफूटा इति कमलाकरोद्धृतः पाठः । (1) कम्योपजीविन इति युक्तम् ।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- तावुभौ ब्रह्मचाण्डालाबाह वैवस्वतो यमः ॥ राशःप्रेष्यकरो यश्च प्रामस्य नगरस्य च । समुद्रयायी वाताशी केशविक्रविणश्च ये। अवकीर्णी च वीरनो गुरुनः पितृदृषकः । गोषिक्रयी च दुर्वालः पूगानां चैव याजकः ॥ मद्यपश्च कदर्यश्च सह पित्रा विवादकत् । दाण्डिको बन्धकीभर्ता त्यक्तारमा दारदूषकः॥ सद्भिश्व निन्दिताचारः स्वकर्मपरिवर्जितः। परिवित्तिः परिवेत्ता भृत्याचायों निराकतिः । शद्राचार्यः सुताचार्यः शशिष्यश्च नास्तिकः। दुष्टस्तु दारकाचार्यों मानकलिकस्तथा ॥ चौरा वार्धषिका दुष्टाः परस्वानां च नाशकाः । चतुराश्रमबाह्याश्च ये चान्ये पतिदषकाः॥ इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तांस्तान् विप्रान्न नियोजयेत् । राष्ट्रकामा पौरोहित्यार्थ परराष्ट्र वशीकर्तु कामयते सः। अलीकव्य. वहारेण प्रामद्रव्यं यो भक्षयति स प्रामकूटः । तुलाकूट:-तुलासु कपः टकर्ता । वृषल्या असकृच्चुम्बितो वृषलीप्रपीतः । श्रेणीयाजका स्वर्ण कारादिपडियाजकः । ब्रह्मवेदः । दण्डध्वजाः अपराधे सति राक्षा कृत. बिहाः । मधुहन्ता=मध्यर्थ मक्षिकाहन्ता । सूचका, परदोषस्येति शेषः । पोषका परापवादकथासु दोषपोषकाः । सूचकपदसमभिन्याहारात् । समया शिकता राजकता वा नियमाः। वैष्णवीषु च ये सका वेश्या. तुरका इति यावत्, अथवा वैष्णवीपु-इन्द्रजालादिमायासु । शलाका. दाहिना ब्राह्मचिकित्सायां लोहशलाकया दाहकार । कल्पतरौ तु मला. जादाहिन इति पाठः, तदा लाजावाहो लाजाहोमस्तदुपलक्षितो वि. बाहो बैन कृत इत्यर्थः । वृथाश्रमीय भाभमान्तरे स्थित्वा आममा. स्तरधर्मवान् सः, वृथा प्रयासकर्ता वा । प्रवज्योपनिवृत्तः अनन्या त्या गसाल्पस्ततो निवृत्तः । वृथा प्रवजितः वैराग्यमन्तरेण प्रबजितः । प्रवज्यावखितः यस्ता स्वीकस्य त्यजति सः। पाताची बोको विष्णुना- देशं गोत्रं कुलं विधामा यो निवेदयेत् । वैवस्वतेषु धर्मेषु वान्ताशी स प्रकीर्तितः।। .

·वयब्रामणनिरूपणम् । ९५ सर्वज्ञापयमित्येवमाभिमानरता नराः। पाताशिनः परित्याज्या: श्राद्ध दाने च लम्पटाइति। वीरमम्बालना कदर्यधोको पद्धगौतमेन, आत्मनं धर्मकृत्यं च पुत्रं दारांश्च पीडयेत् । मोहान्धः प्रचिनात्यर्थान् स कदर्य इति स्मृतः ॥ इति । दण्डेऽधिकृतोदाण्डिकः । बन्धकी पुंश्चली, तस्या भर्ता । त्यक्तात्मा भा. स्मघातार्य कृतोद्यमः। दारदूषकः स्वयं पुरुषान्तरसंयोजनेन च या कुलखीणां दृषकः। दारका अकृतोपमयनास्तेषामाचार्यो दारकाचार्यः । सुमन्तुरप्यपाड्डयानाह। तस्करकितवाऽजपालगणगणिकाशूद्रप्रेन्यागम्यागामिपरितृपरि वित्तिपर्याहितपर्याधातृपोनर्भवान्धवधिरचारणक्लीवावकीर्णिवाधुषि. कगरदायिकूटसाक्षिनास्तिकवृषलीपतिआहुतादोपसृष्टाग्निसोमविक. यिषिकेतपौस्तिककथककुण्डाशीकुण्डगोलकयन्त्रकारकाण्डपृष्ठदुखः मंचण्डषिद्धशिश्नदेवलकषण्डारुढपतितप्रायोस्थितकुनखिकिला. सिक्ष्याघद तिवणिशिल्पधादित्रनृत्यगीतवाद्योपजीविमूल्यसांवत्स. रिकमहापथिकाश्मकुहीनातिरिकाङ्गविरागवाससचापालेयाः। गणादीनां प्रयाणां प्रेण्यः सेवकः । पर्याधातृपर्याहिती चोक्तौ । चारणो बन्दिविशेषः । बहुतादाविना पञ्चयज्ञादिकं भोक्ता। पौस्तिको पुस्तक विक्रेता । पुस्तकलेखनकर्मोपजीवी वा । कथकः बृहत्कथादीनां कथानां वक्ता। (१)काण्डपृष्ठाश्चोक्ता हारीतादिभिः- शूद्रापुत्राः स्वयं दचा ये चैते क्रीतकाः सुताः। ते सर्षे मनुना प्रोक्ताः काण्डपृष्ठा न संशयः॥ स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् । तेन दुश्चरितेनासी काण्डपृष्ठो न संशयः॥ नारदेन तु ब्राह्मणस्यापदि गतायामापत्तित्यागमभिधायोक्तम्- तस्यामेव तु यो वृत्ती ब्राह्मणो रमते रसात् । काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गात सोऽपालेयः प्रकीर्तित ॥ इत्युकः । (१) स्वशाखा त्यक्त्वा परशाखयोपनीतस्तदध्यायी च काण्डपृष्ठ इति ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- वेलस्वम्यथाह, वेश्यापतिः रुग्णपृष्ठः काण्डपृष्ठो भवेदिति । हेमादौ तु काण्डस्पष्ट इति पाठः स च "काण्डस्पृष्टः शखजांधी" इत्यनुशासनात् प्रसिद्ध इत्युक्तम् । चण्डाछिन्नमेहनचति हेमादिः । विशिश्नः शिश्नमूले छिद्रं कृत्वा तत्र सुवर्णघण्टिकाटितमुक्काफ- लादिबन्धनकतेति स एव । प्रायोग्नशमं तत उत्थितो मिवतः प्रायो. स्थितः । किलासी सिमरोगी । शकलिखितो, घाण्डिको देवलका पुरोहितो नक्षत्रादेशवाति शपु. रुष इति । मपालेया इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। घाण्टिकचोक्त उशनसा। राक्षः प्रबोधसमये घण्टाशिल्पस्तु पाण्टिकः ॥ इति । महती घण्टा वादयन् यः प्रतिगृहं भिक्षते स वा पाण्टिका । ब्रह्मपुरुषः यो जीवन मुक्तवेषेण लोकान् प्रतारयन् द्रव्यमर्जयति सः। शातातपः, अग्निष्टोमादिभिर्यौर्य यजन्स्यल्पदक्षिणैः । तेषाम न मोकव्यमपालेयाः (१)प्रकीर्तिताः ॥ भाषेधिकपश्चलवा(षिकाहितुण्डिकप्रत्यवसितभृतकाध्याप काध्यापिततैलिकसूचकनियामककुशीलवादीन् देधे पिये चवर्जयेत्। नास्तिकक्रीवकदोरमकाक्रीडितानृतवादिनो जपहोमसनयाविष- जिंता । नौवयौनमौखसङ्करसङ्कीर्णाऽपुण्याब्राह्मणवृत्तिप्लवबन्धो. पजीविवृषलीपतिशूद्रनामयाचकतस्करागारदागिरदाः सोमषि कयिगायकतकधनु शरयोजककुण्डगोलकनराशंसकपिलदेवघा. प्टिकनक्षत्रजीषिमहोदधिगामिदीर्घरोगिमहापथिकाः पतिताः पति- तपुरोहिताश्वानिवर्तमानाः पतिदूषकाः इति । मरणफलकं प्रीवाटनं भावे कस्तदर्थ यो यथे परिक्रीयते स आवेष्टिकः । पोश्चला पुंबली. शुल्कोपजीवी । माहितुण्डिका-सर्पक्रीड़ी। प्रत्यवसित आश्रमच्युतः । नियामका-कपोतवाहः पराश्रियमयतीति वा । आक्रीडी क्रीनगशीलः । नराशंगेअनुष्यस्तावकः । कपिलोअतिकपिलवर्णः । दीर्घरोगी=मविकि स्स्यव्याधिः। महापथिका अतिदूरदेशादागतः । कल्पतरी तु दीर्घमहाप. (१) अपाङ्गास्ते प्रकीर्तिता इति कमलाकरोदेवतः पाठः ।

·RESEARCH INSTITUTE. Myth people gordy'ADRAS-A BU थिक इति पाठर, तदैकमेव पदम् । दीर्घमहापन्या=मरणम्-तत्र तोचम इत्यर्थः। निवर्तमान प्रायश्चित्तमनिच्छमानः । मापस्तम्बा, वित्री शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधी यः पुत्रः शूद्रोपोग्राम ण्याम् , इत्येते भावे भुखानाः पशिषका भवन्ति । शिपिविष्टः दुश्चर्मा । यः पुत्रः शूदोस्रनो ब्राह्मण्यामिति । असवर्णपरिग्रहे प्रामण्यां पुत्रमनुत्पाद्य शूद्रायामुत्पादित इति कपीति कल्पतकः । हेमाबिस्तु शूद्रसमा ब्राह्मणात् सत्कुलप्रस्तावां सवृत्तायां प्रा. ण्यामुत्पादित इत्याह । वायुपुराणे, यस्तिष्ठेवायुभक्षस्तु चातुराभम्यवाहता। भवतिर्मोक्षवादी च उभौ तौ पशिदूषको । उप्रेण तपसा युक्तः श्चित्रवाली ? बहुश्रुतः । अनामी तपस्तेपेतं विप्रं न निमन्त्रयेत्। तथोपपत्तिकः शाठो नास्तिको वेदनिन्दकः। ध्यानिनं ये च निन्दन्ति सर्वे ते पविदूषकाः। प्रथा मुण्डांश्च जटिलान् सर्वकार्पटिकांस्तथा। निघृणान् मित्रवृत्तांश्च सर्वभक्षांश्च वर्जयेत् ॥ प्राह वेदान् (१)वदभृतो वेदान् यधोपजीवति । उभी तो नाहतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च ॥ वृथा दारांश्च यो गच्छेत् यो यजेताध्वरैर्वथा । नाहतस्तावपि श्राद्धं विजो यश्चैव नास्तिकः॥ मात्मार्थ या पचेदनं न देवातिथिकारणात् । नात्यसाधपि श्रारंपतितो ब्रह्मराक्षसः ॥ सियो रकाम्बरा येषां परिवादरताच ये। अर्थकामरता ये च न तान् श्रादेषु भोजयेत् ।। सन्ति वेदविरोधेन केचिदू विज्ञानमानिनः । अयशपतयो नाम ते (२)ध्वंसन्ति यथा रजः॥ मुण्डान् जटिलकाषायान् श्राद्ध यतेन धर्जयेत् । औपपत्तिका उपपत्तिस्तस्तन्मात्रव्यवहारी हैतुक इति यावत् । (१)वेदविद इति वायुपुराणे पाठः । (१) ते श्राद्धेषु यथा रज इति वायुपुराणे पाठः १३वी मि ·वामित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- शाठोऽत्र चाव्यधर्माभिरतः । यथा मुण्डा अविहितमुण्डनकारारा जटिला अधिहितजटावन्तमाया दाराश्च यो गच्छेदिति । वृथा निषिददिवसे। रकाम्बरधरा-आतषवती। महाभारते, मणहर्ता च यो राजन् यश्च धार्युषिको विजः। प्राणविक्रयवृत्तिश्च राजनाईन्ति केतनम् ॥ ऋणहर्ता ऋणं गृहीत्वा यो दातुं नेच्छति सः । प्राणविक्रयात्तिक प्राणसंशयापादकवृत्तिः। मत्स्यपुराणे- कृतवान्नास्तिकांस्वद् म्लेच्छदेशनिवासिनः। त्रिशकून वर्षरानाम्ध्राचीनद्रषिडकुडणा(१) । कर्णाटकांस्तथा कीरान(२) कलिकांश्च विवर्जयेत् । अयं च म्लेच्छादिदेशातिरिक्तदेशवासिषु कर्तृषु सति संमवे म्लेच्छादिशवासिद्विजनिषेधो न तु तत्तहेश, अन्यथा तस्मिन् देशे भाबलोपापत्तेः। गोभर्तृविश्वस्तान्नदप्रबजितबन्धुमित्रघातका मातृपितपुत्रदारा निहोत्रत्यागिनः यज्ञोपहन्ता वृषलीपतिः सोमविक्रयी वारयो नि. क्रियश्चेति पतिताः । जारोपपतिकुण्डगोलकभर्तृदिधिषूपतिमूलभूत काध्यापकायाज्ययाजकब्रह्मधर्मदुष्टद्रव्यविक्रयिकदर्यवर्णसंभेदकाना यभ्रधशौचाऽधन्यदेवलकवाधुषिकगोत्रभित्परिवित्तिपरिवेतृकष्णपु. छनिकृतिनिराकृत्यवकीर्णिम्लेच्छावरेटकरणागारदाहिनः पविधाः क्रीवाश्चेति उपपातकिनः। अनपत्यकूटोपसाक्षिपृष्ठोपघातिस्त्रीजितसे. तुभेदकतालाषचरणखगोपजीविधर्मपाठकनित्ययाचकप्रायबित्ति धूर्तसाधनिकमृगयुकितवनास्तिकपिशुनराबरवणिकबन्दिपौनर्भवारम. म्भरिशुक्तिसमुद्रयायिकत्याभिचारशीलतैलिकशालिकवैद्यराजभृत्य. ककन्यादृषकभ्रूणनक्रूरकुहकमित्रनुग्दत्तापव्ययिसमयभेदकवाफदण्ड पुरुषाशक्यशिल्पिकहस्त्यारोहकश्वबन्धकाति पातनीयका अमि महारोगैरभिभूता विकलेन्द्रिया हीनामा मधिकागाधेति पडिपका। उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो जलोदः प्रमेहो भगन्दरममा (1) कौणानिति कमलाकरोद्धतः पाठः । २) तथाभारानिति ६मलावरोद्धृतः पाठः ।

·वयंवामणनिरूपणम् । ९९ रीत्यष्टी महारोगाः । जडान्धकाणबधिरकुणि इति विकलेन्द्रियाः। उभय. भागकदा दुष्टवणाः । पापिष्ठतमाश्चेति । पते पञ्चविधाः प्रोक्ता वर्जनीया नराधमाः । स्वसंहालक्षणास्ते स्युः विशेषश्चात्र दृश्यते ॥ पते दुर्ब्राह्मणाः सर्वे क्रमशः समुदाहताः । कर्मणा योनितश्चैव देहदोषैश्च कुस्लिताः ॥ (१)एतेषां कर्मदोषेण पतिता ये नराधमाः। यान्ति ते निरयान घोरान् त्यताः सद्भिरिहैव च ॥ योनिदोषेण ये दुष्टा ये च दोषैः शरीरजैः। इहैव वर्जन तेषां भवेदनपराधिनाम् ॥ कतनः पिशुनः कुरो नास्तिकः कुहकः शठः । मित्रभ्रक चेति सर्वेषां विशेषा निरयालयाः ॥ सर्वेषूत्तरभोज्याः स्युरदानाश्चि कर्मसु । ब्रह्मभावान्निरस्ताश्च पापदोषवशानुगाः ॥ कुण्डगोलकमा यस्तयोः पुत्रत्वेन स्पीकर्ता । वर्णसंभेदकाऽध न्यावरेटकरणकृष्णपृष्ठाश्चोक्ता देवलेन- निकष्टोत्कृष्टयोर्मध्ये यो वर्णवनवग्रहः। आचरत्यपराचारं वर्णभेदकस्तु सः ॥ इति । एकाकी व्यसनाकान्तो ऽधन्य इत्युच्यते बुधैः । वेश्यापतिः कृष्णपृष्ठः काण्डपृष्ठोऽधवा भवेत् । द्वितीयस्य पितुर्योऽनं भुक्त्वा परिणतो द्विजः । अवरेट इति शेयः शुद्रधर्मा स चेभ्यते । भवेव करणसंशश्च यःक्रयव्यवहारवान् । इति । द्वितीयस्येति-पितुः सकाशाद् द्वितीयस्य तन्मातुनिरोधकस्य पुरुषा स्तरस्येत्यर्थः। पृष्ठोपघाती=पृष्ठमैथुनकर्ता; परोक्षापकरणशीलोपाचमरी पुच्छच्छेत्ता पा । तालावचरण तालोपजीवी । धर्मपाठकः अधर्मशीलेभ्यो धर्मस्याध्यापकः । साधनिका-तुरगादिसाधनेष्वधिकृतः। आत्मम्भरि:- पित्रादेरभरणेन स्वोदरमात्रपोषकः । कुहका दाम्भिकः । दत्तापव्ययी= धर्मार्थ प्रतिगृह्याऽसव्ययकर्ता। - (१) एतेषांचकर्मयोनिदेहदोषाणां मध्य इत्यर्थः ।

·१०० वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- कूर्मपुराणे। बुद्धभावकनिर्ग्रन्थाः पश्वपत्रविदो जनाः । कार्याटिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः ॥ यस्याश्नन्ति हर्षी येते दुरात्मानस्तु तामसाः। न तस्य तदू भवेत् श्रावं प्रेत्य चेह फलप्रदम् ॥ इति । पक्षरात्र विरुवाचारयुतं पाशरात्रं, न तु नारदपश्चरात्रादि तस्याधिगीतमहाजनपरिप्रहात् । कश्यपः। दारविनणहन्तुंश्च व्यङ्गानक्षत्रसूचकान् । धर्जयेदू ब्राह्मणानेतान् सर्वकर्मसु यत्नतः। नागरमले। अनहीं ये च निर्दिष्टास्तानेतान् श्रृणु वच्मि ते । हीनाकानधिकारांश्च सर्वभक्षानिराकृतीन् । श्यावदन्तान् वृथावेदान वेदविक्रयकारकान् । वदविप्लावकान् वापि वेदशास्त्रविवर्जितान् ॥ कुनखान योगसंयुकान द्विर्ननान् परहिसकान् । जनापवादसंयुकान् नास्तिकाननृतानपि ॥ वार्धषिकान् विकर्मस्थान् शौचाचारविवर्जितान् । भतिदीर्घान् कशान वापि स्थूलानप्यतिलोमशान् ॥ निर्लोमान् वर्जयेत् श्राखे य इच्छेत पितृतर्पणम् । परदाररताश्चैव तथा यो वृषलीपतिः ॥ शठो मलिम्लुचो दम्भी राजभृच्छ्न्यवृत्तयः । सगोत्रायां च सम्भूतस्तथैकप्रवरासु च ॥ कनिष्ठप्राकृताधानाः कुतोवाहास्त्वपाडयः। प्राग्दीक्षितो यः कनिष्ठः स त्याज्योऽप्रजसंयुतः। मातापितगुरुत्यागी तथैव गुरुतल्पगः ॥ निदोषां यस्यजेत् पती कृतोद्वाहन कर्षकः । शिल्पजीवी प्रमादी च पण्यजीवी धृतायुधः । पतान विवर्जयेच्छा येषां न ज्ञायते कुलम् ॥ इति । सौरपुराणे, अजपाकलिनांच सौराष्ट्रान गुर्जरांस्तथा । भाभीरान कोकणांश्चैव द्रविडान दक्षिणापथान् ॥

·तथा, वैयबामणनिरूपणम् । १०१ आवन्त्यान्मागांश्चैव ब्राह्मणांस्तान् विवर्जयेत् । अपाड्डयेभ्य एव दत्तं न केवलमफलम् । अपि तु तत् पतप. विष्टानामपि दत्तमफलमिति । तथा च मनु, अपाङ्गयो यावतः पायान् भुजानामनुपश्यति । तापतो न फलं तत्र दाता प्रामोति बालिशा ॥ यावता संस्पृशेदङ्गैर्ब्राह्मणान् शुद्रयाजकः । तावतां न भवेहातुः फलं दानस्य पैतृकम् ॥ केषां चिदपालेयानां संख्याविशेषेण सहपड्युपविष्टकस्वमाह स एव- वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः शिवत्री शतस्य तु । पापरोगी सहस्रस्य दातुन शयते फलम् ॥ अत्र चान्धस्य धीक्षणासम्भवात् वीक्ष्यत्यनेन संविधानमात्रं लक्ष्यते तेन संनिधानमेव नवत्यादेः फलनाशकमिति शेयम् । सन्नि विध मावान् देशश्चतुष्मतो दृष्टिगोचरस्तावति देशेऽवस्थितत्वम् । एत काणादौ संख्यापचये दोषलाघवं प्रायश्चित्तविशेषार्थमिति मेधातिथिः। कचिदपवादमाह वशिष्ठः । अथाप्युदाहरन्ति । अथ चेत् मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पतिदूषणैः । अदृष्यं तं मनुः प्राह पङ्क्तिपावन एव सः॥ इति । मन्त्रविदा नवत्या मध्यस्थेन युक्त इत्यर्थः । शारीरा अपि दोषाः शिवयादिव्यतिरिकाः। होनाधिकाङ्गुलिस्वादय इति हेमादिः । अत्र विशेषमाह कश्यपः । काणादीन भोजयेईवे धाबे दाने तु वर्जयेत् । देवे वैश्वदेवे यदि भाई भोजयेत्तदेत्यर्थः । दाने तु वर्जयेदेव । यत्तु वशिष्ठनोक्तम्- (१)विद्वत्सु चेरवविद्वांसो यस्य राष्ट्रेषु भुजते । (२)मान्यनावृथिमिच्छन्ति(३) महद् वा जायते भयम् ॥ इति । तत्, यत्र विद्वसु सत्सु श्राद्ध, अविद्वांसः श्रोत्रियाघसंमिश्रिता भुखत इति व्याख्येयम्। (१) विकोज्यान्यविद्वांसो येषु राष्टेषु भुनते इति पु० मुद्रितवशिष्ठस्मृतौ पाठः । (३)तवर्ष नाशमायाति महावापि भयं भवेत् इति पाठान्तरम् । (३)तान्बनावृष्टिपच्छन्तीति पाठान्तरम् ।

·१०३ वीरमित्रोदयस्य बारकावे- नन्विदं विहित निषिद्धस्वरूपक्षानं न परीक्षणमन्तरेणोपपद्यते तर परीक्षणं विश्वामित्रेण निषिधम् । न ब्राह्मणं परीक्षेत कदाचिदपि बुद्धिमान् । दातून परीक्ष्य दत्सानि नयन्ति नरकं ध्रुवम् ॥ भविष्यपुराणेऽपि । आदित्य उवाच । एवमेव न सन्देहो यथा वदसि खेचर। ममाप्येतस्मतं धीर ब्राह्मणं न परीक्षयेत् ॥ तत् कथं परीक्षणव्यतिरेकेण विहितज्ञानं कार्यमिति । सत्यम् । निषेधस्थानदानपरीक्षापरत्वेनाप्युपपत्तेः। श्राद्ध परीक्षायां पा. धकामावाद। अत एव विष्णुधर्मोत्तरे, अन्नदाने न कर्तव्यं पात्रावेक्षणमेव तु । अन्नं सर्वत्र दातव्यं धर्मकामेन वै विज ॥ सदोषेऽपि तु निर्दोषं सगुणेऽपि गुणावहम् । तस्मात् सर्वप्रयलेन देयमन्नं सदैव तु॥ पिध्ये कर्मणि तु प्राक्षः परीक्षेत प्रयततः। विष्णुरपि । देवे कर्मणि ब्राह्मणं न परीक्षेत यत्नात् परीक्षेत पिध्ये । केषितु स्वयं परीक्षणस्यायं निषेधोऽन्यद्वारा परीक्षणे न दोष इति बदन्ति। परीक्षणप्रकार उको मत्स्यपुराणे । शीलं संवसताक्षेयं शौचं सद्यवहारतः । प्रथा सहयना या त्रिभिः पात्रं परीस्यते ॥ इति । इयं च प्रायब्राह्मणपरीक्षा अतिथिव्यतिरिकस्य । न परीक्षेत चारित्रं न विद्यां न कुलं तथा । न शीलं न च देशादीनतियेरागतस्य हि ॥ कुरूपं वा सुरूपं वा कुचैलं वा सुवाससम् । विद्यावन्तमषिधंधा सगुणं वाथ निर्गुणम् ॥ मन्येत विष्णुमेवनं साक्षानारायणं हरिम् । अतिथि समनुप्रा विचिकित्सेन कहिं चित् ॥ इति भूसिंहपुराणे तत्परीक्षणनिषेधात । गुणागुणविचारेण धमन्ते तेऽवमानिताः। निर्दहत्याशु गृहिणं ताशेवमानना ।

·वयब्रामणनिरूपणम् । १०३ अतोऽतिर्थन कर्तव्या कापि चर्चा कदाचन ॥ इति वायुपुराणे दोषोक्तश्च । न चायं परीक्षानिषेधः श्राबादन्यत्र भावेऽतियेनिमन्त्रणाभावेनाभोज्यत्वादिति वाच्यम् । काले तत्रातिथि प्राप्तमनकामं द्विजोत्तमम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत् ॥ योगिनो विविधरूपैर्भवन्तीत्युपकारिणः । भ्रमन्तः पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं भाखकालेऽतिथि बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रोऽपूजितोऽतिथिः ॥ इति वाराहे तस्य भोज्यताविधानात , अतिथिर्यस्य नाश्नाति तच्छ्राद्धं न प्रशस्यते । इत्यभोज्यत्वे शातातपेन दोषोक्तश्च । अत्राविज्ञातस्वरूपिण पवा. बनीयस्वाभिधानात , यत् केनचिदुच्यते प्रागुवाहतविष्णुवचनाद. तिथेरपि श्रावपरीक्षणं कर्तव्यमेष, यत्तु तस्यापरीक्षवत्वं तच्छाया तिरिकविषयमिति, तत्तिरस्कृतं घेदितव्यम् । अविज्ञातं विजं श्राद्धेन परीक्षेत् सदा बुधः । इति वायुपुराणेऽतिथि प्रक्रम्योक्तेश्च । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञात इति वाक्ये. ब्राह्मणपदस्य निमन्त्रितार्यकत्वात् तदनुशायामेवातिथि ज्य इति भावः। ब्राह्मणातिरिकानामतिथिसमानधर्मिणान्तु श्राद्धोत्तरकालं भोजनम् । तदपि विकल्पेन । तथाच मनुः- यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत् । भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥ अत्र काममित्युपादानात सत्यामिच्छायामिति गम्यते न ब्राह्म णातिथिषत्रियमेनेति । ब्राह्मणोऽतिथिश्व ब्राह्मणपडावुपवेशनीयः । नहि विद्यादयस्तस्मिन् पूज्यताहेतवः स्मृताः। केवलेनातिधित्वेन स भवेत् पङ्गिपावनः ॥ इति वायुपुराणे पडिपावनत्वोके।। यतु- शेषान् वित्तानुसारेण भोजयेदन्यवेश्मनि ॥ इति पुराणवचनं तच्छ्राद्धीयवेक्ष्मन्यवकाशाभाव इति हेमादिः । यतिरूपातिथिस्तु श्रावपट्टोवेवोपवेशनीयः। भाखकाले यति प्राप्तं पितृस्थानेषु भोजयेत् ।

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- इति बृहस्पतिना स्थानविशेषोक्तः । पितृस्थानेपिति बाषचनात पित्रादिस्थानेग्वित्यर्थः । इदं च पितृस्थाने उपवेशनस्थानकल्पना. तः पूर्वमागतस्य, पश्चादागतस्य स्वतिथिवत्पङ्को भोजनमा देय मिति हेमादिः । अत्रय यतिखिदण्डीयः। शिखिभ्यो धातुरकेभ्यखिदण्डिभ्यः प्रदापयेत् । इति ब्रह्मवैवर्तात् । शिखावन्तोगैरिकारक्तवसनानिदण्डाश्च तेभ्यः प्रयलेन दद्यादिति श्राद्धं प्रक्रम्य बौधायनवचनाव। यस्तु, मुण्डान् जटिलकाषायान् श्राद्धकाले विवर्जयेत् । इति निषेधः स त्रिदण्डिव्यतिरिक्तपरः। नच संवर्तन- अष्टौ भिक्षाः समादाय दश द्वादशवा पतिः। अखिला शोधयेत्तास्तु ततोऽश्नीयाद द्विजोत्तमः ॥ इति भैत्यभोजनविधानात् कथं यतेःश्राद्धानियोग इति वाच्यम् । असतोऽनुग्रहार्थे वा यतिरेकानभुग्भवेत् । इति काष्णानिनिनकमिक्षाबा अपि विधानात् नियोगोपपतेः । मन्वेवमपि न यतेः श्राद्ध प्राप्तिः, श्रावस्य मधुमाससाध्यत्वात् यतेच तनिषेधादिति चेन। तद्रहिते श्रावे तभियोगस्य सुवचत्वाव, निषेधमुल्लङ्य प्रवृत्तयतिविषयत्वेनापि नियोगसम्भवायेति । मनु कस्मान् मधुमांसवत्यपि श्राद्ध यतेमधुमांसव्यतिरेकेण भोजनं न न भवति ब्रह्मचारिण इवेति चेत्, विधायकाभावात् । ब्रह्मचारिणस्तु, ब्रह्मचर्य स्थितो नैकमन्नमवादनापदि । ह्मिणा काममश्नीयाच्छ्रादे व्रतमपीडयन् ॥ इति याज्ञवल्क्येन तथाविधानादिति हेमाद्रिः । इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमारीनीराजितचरण कमलश्रीमन्महाराजप्रतापरुद्रतनूजश्रीमन्महाराजमधुकरसाहस नुचतुरुदधिवलयवसुन्धराहदयपुण्डरीकषिकाशदिनकरश्री. मन्महाराजाधिराजश्रीधीरसिंहदेवायोजितश्रीहंसपण्डिता. स्मजश्रीपरशुराममिश्रसूनुसकलविद्यापारावारपारीण. धुरीणजगहारिघ्रमहागजपारीन्द्रविजनजीवा- तुश्रीमन्मित्र मिश्रकृते वीरमित्रोदयामिधनिबन्धे भावप्रकाशे ब्राह्मणनिरूपणम् ।

·निमन्त्रणपकारः। १०५ अथ निमन्त्रणम् । तबाहम विश्वेदेवादिस्थाने भविष्यामीत्येवं ब्राह्मणवी. कारफलको यः वस्यमाणप्रयोगवाक्योच्चारणपूर्वको ब्यापारा। इदं च श्राद्धपूर्वदिने प्रदोषान्ते कार्यम् । "प्रार्थयीत प्रदोषान्ते भुक्तानशयितान् विजान्" इति यमोकः । भुक्तान् इति च निमन्त्रणोत्तरं भोजनव्यावृत्तिमात्र क्रियते न तु तभोजनत्वं वास्तवमपेक्षितमनुपयोगात् । उक्तकाले तदसम्भवे निमन्त्रणं परेपुरपि कार्यम् , असम्भवे परेधुर्वा ब्राह्मणांस्तानिमन्त्रयेत् । इति देवलोक्तेः । इदं च स्वयमेव कार्य "दाता विप्राणिमन्त्रयेत्" इति तस्यैवोक्तः । तदसम्भवे वा स्वयं प्रेषितेन सवर्णेन । "सवणे प्रेषयेदाप्तं द्विजानामुपमन्त्रणे" इति प्रचेतःस्मरणात् , अभोज्यं प्राणस्यानं क्षत्रियाधैर्निमन्त्रितम् । इति हेमादिधृतनिषेधषचनाए । तत्रापि पुत्रो मुख्या "यथैवात्मा तथा पुत्र" इति स्मरणात् । तस्याप्यसम्भवे भ्रातृशिष्यादिरिति यम् । "स्वयं शिष्योऽथवा सुत"इति बृहस्पतिवचनात् । अत्र व पाठ क्रमो न विवक्षितः सुतस्यान्तरङ्गत्वादिति हेमादिः । निमन्त्रणप्रकारश्च प्रचेतसा उक्तः- कृतापसन्या पूर्वेषुः पितृपूर्व निमन्त्रयेत् । भवद्भिः पितकार्य ना सम्पाचं वःप्रसीदत ॥ सव्येन वैश्वदेवार्य प्रणिपत्य निमन्त्रयेत् ॥ इति । भवद्भिरित्यादि च ब्राह्मणोन्मुखीकरणमन्त्रोन तु निमन्त्रणमन्त्र इति हेमादिः । निमन्त्रणं तु अमुकस्य श्राद्ध त्यया क्षणः क्रियता. मित्येवं कार्यम् । ब्राह्मणानां गृहं गत्वा तान् प्रार्थ्य विनयान्वितः। अमुकस्य त्वया धावे क्षणो वै क्रियतामिति । (१)वदनभ्युपगच्छेयुर्विप्राश्चैवोतयेति च । भूयोऽपि व्याहरेत् कर्ता तान् प्राप्नोतु भवानिति ॥ द्विजस्तु प्राप्नवानीति विधिरेष निमन्त्रणे ॥ इति नागरखण्डोक्तः । एवं च ब्राह्मणैरपि सर्वैः सहैवोन्तयेत्युच्चार्य (१) वदेदिति मयूखे पाठः। - १४ वी मि ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- - यजमानेन च प्राप्नोतु भवान् इत्युक्त प्राप्नवानीति च चकव्यमिति हेमादिप्रभृतयः। केचितु, दक्षिणं जानुमालम्य त्वं मयाऽत्र निमन्त्रिता। इति निमन्त्रणवाक्यमित्याहुः । मैथिलास्तु स्वामहमामन्त्रये इति वदन्ति । शूलपाणिस्तु त्वां निमन्त्रये इति प्रयोगवाक्यमित्याह । अन्येतु उभयविधप्रयोगदर्शनात विकल्प एवेत्याहुः । तच्च निमन्त्रणं ब्राह्मणेन दक्षिणं जानुमालभ्य कार्यम् , उदा. हतमत्स्यवाक्यात् । यत्तु प्रागुदाहृतप्रचेतोषचने प्रणिपत्यत्युक्तम् , तत्, शूद्रविषयम्। दक्षिणं चरणं विप्रः सव्यं वै क्षत्रियस्तथा। पादावादाय वैश्यो द्वौ शूद्रः प्रणतिपूर्वकम् ॥ इति आदित्यपुराणात् । निमन्त्रणस्य कचिदपवाहो मार्कण्डेयपुराणे- भिक्षार्थमागतान् विप्रान् काले संयमिनो यतीन् । भोजयेत् प्रणिपाताचैः प्रसाद्य यतमानसः॥ इति । संयमिनो ब्रह्मचारिणः। अथ निमन्त्रणायब्राह्मणसङ्ख्या । तत्र याज्ञवल्क्यः, युग्मान यथाशक्ति पित्रेऽयुग्मास्तथैव च । युग्मान-समसयाकान् । गौतमः, नवावरान् भोजयेत् , अयुजो धा यथोत्साहमय त्रिभ्यो गुणव तमिति। नवभ्या नावरा अधिकसन्याकाः । नवाघेकसङ्ख्याका इति तु हेमादिः । इयं च सत्या प्रत्येकं पित्रादित्रिके सम्बध्यते प्रतिप्रधान गुणावृत्तेन्याय्यत्वात् । नवावरेष्वपि समव्यावृत्यर्थमयुज इत्युक्तम् । यथोत्साहमिति । उत्साहाशक्तिः । ऊर्ध्व नवभ्योऽपि। यत्र तु ब्राह्मणा अनेके न लभ्यन्त तत्र त्रयाणां पित्रादीनामर्थ एको यदि भोज्यस्तदा गुणवानेवेत्याह। त्रिभ्यो गुणवन्तमित्यादिना । इदं च नवावरत्वं वैश्व. देविकेऽपियम् । समसङ्ख्यत्वं परं तत्राधिकं ज्ञेयं स्मृत्यन्तरात्। एवं मातामहेन्यपि अनुसन्धेयम् । तेषामपि च वैश्वदेषिकस्य तन्त्र ·निमन्त्रणपूर्वकालकत्यम् । १०७ स्वपक्षे मेवपक्षे वा गणनया तावन्तो ब्राह्मणा अनुसन्धेया। मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् । इति वचनात् । अशक्तं प्रत्याह विष्णुपुराणे । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ इति । यदा तु अत्यन्तमशक्तेन एक एव ब्राह्मणा प्राप्यते तदा तेषां वर्गद्वयस्थाने एकमेव उपवेश्य देवस्थाने देवतां वा दाम बटुं पा स्थापयेत् । एकेनापि हि विप्रेण पिण्डं श्राद्धमाचरेत् । इति देवलोकः। यधेकं भोजयेच्छाछे दैवं तत्र कथं भवेत् । मन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्राकृतस्य च ॥ देवतायतने कृत्वा यथाविधि प्रवर्तयेत् । इति वृद्धवशिष्ठवचनात । तदभावे कुशमयं स्थापयित्वानिमन्त्रयेदि ति समुद्रकरधूतभविष्यवचनाच्च । पित्रे विषमसङ्ख्या एव ब्राह्मणा भवती त्युक्तम्। यत्तु आश्वलायनेन एकैकस्य द्वौ द्वौ त्रीस्त्रीन् वा वृद्धौ फलभूय. स्त्वं नत्वेकं सर्वेषां पिण्डैव्याख्यातं काममनाद्य इति पित्र्ये लम. सक्यकबामणविधानं कृतं तद्वृद्धिश्राद्धविषयमिति कल्पतरुप्रभृतयः । नत्वेवेक सर्वेषामथै एकं न कुर्यादित्यर्थः । पिण्डैाख्यातं यथा सर्वे पामर्थ एकपिण्डो न भवति तद्वदित्यर्थः। काममनाद्य-आधं सपि ण्डीकरणं तद्भिन्ने कामं इच्छया एकमपि भोजयेदित्यर्थः । अनाये. भाभावे वा, अथवा अनाये-आमश्राद्ध इत्यर्थः। यदा चैकोऽपि भोज्यते तदा प्रकारविशेषो बृहस्पतिनोक्ता- यद्य भोजयेत् श्रादे स्वल्पत्वात् प्रकृतस्य च स्तोकं स्तोकं समुद्धृत्य तेभ्योऽनं विनिवेदयेत् ॥ तेभ्यः पितृभ्यः । उक्केषु पक्षेषुविस्तरपक्षं सवक्रियाविधायकत्वेन अनुकल्पपक्षप्रशंसाथै निन्दति बृहस्पतिः। एकैकमवा द्वौ त्रीन् दैवे पिध्ये च भोजयेत । सक्रियादेशकालादि न सम्पद्येत विस्तरे ॥ इति । अयं च निषेधो नाडधार्थः । हेतु निर्देशात् तेन यो ब्राह्मणवा. दुल्येऽपि सक्रियादि सम्पादनसमर्थः तस्य गौतमीयोका पक्षाया।

·१०८ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- - . अथ निमन्त्रणपूर्वकालकृत्यम् । तोशना:- गोमवनोदकैश्च भूमिमार्जनं भाण्डशौचं कृत्वा स्वः कर्तास्मीति ब्राह्मणान् निमन्त्रवेत् । अत्र गोमयादिग्रहणं सकलशुद्धिसाधनद्र- ब्योपलक्षणम्। देवल:- प्रवः काऽस्मीति निश्चित्य दाता विप्रान् निमन्त्रयेत् । निरामिषं सकद भुक्त्वा सर्वसुप्तजने गृहे ॥ असम्भवे परेधुर्वा ब्राह्मणांस्तानिमन्त्रयेत् । सुप्त्यत्र भुक्तति मैथिलानां पाठः ॥ अत्र निश्चिस्येत्यभिधानात् यत्र तीर्थश्राद्धादौ निश्चयाभाषस्तत्र न निरामिषसहभोजनमङ्गम् , स्फ्याश्लिष्टज्याधिकरणानुरोधा. दिति । अत्र वचनामापूर्व भोजनं विधीयते किं तु रागतः प्राप्तमो जनानुवादेन निरामिषत्वसत्वरूपगुणमा विधीयते अतचोपवा. सदिने न भोजनमिति गौडाः । अत्रच निमन्त्रणात पूर्व श्वा श्राद्धं करिष्यामीति संकल्ल्य ब्राह्मणान् निमन्त्रबेदिति पैठानसिवचनात सङ्कल्पः कार्यः । स चाचारादेवं कार्यः, देशकालौ संकीर्त्य अमुकामुकगोत्रनामकाना. मस्मपित्रादीनां सदैवं सपिण्डं पार्वणश्रायद्वयं करिष्ये इति । एवं सङ्कल्प्य निमन्त्रयेत् । तच्च पितृपूर्वकं कार्य "पितृपूर्व निमन्त्रयेत" इति प्रचेतः स्मरणात् । यस्तु- उपधीती ततो भूत्वा देवतार्थान् द्विजोत्तमान् । अपसव्येन पिध्येऽथ स्वयं शिष्योऽथवा सुतः ॥ इति बृहस्पतिवाक्ये अथ शब्दो न स क्रमपरः, अथशब्दस्य पाठक्रमवत्वेन श्रुतिक्रमापक्षया दुर्बलत्वात् । अन्येतु अथशब्दानुरोधात् विकल्प इत्याहुः। निमन्त्रणाचरंच मियमश्रावणमुकं मात्त्ये- एवं निमन्य नियमान भावयत्पतकान बुधः । भकोधनैः शोचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः । भवितव्यं भवद्भिश्च मया च भावकारिणा ॥ इति ।

·निमन्त्रितानां नियमा। १०९ म निमन्त्रणायब्राह्मणसमपिगमनादिमियमश्रावणान्तं प्रतिमा. झणमनुसन्धेयमिति हेमादिः । अङ्गीकृतनिमन्त्रणेन तु "आमन्त्रितो. जपेद्दोग्नीम्" इति भृगुस्मृतेः "ब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसीत्यादि योगक्षेमो ना कल्पताम्"इत्यन्तानि यजूंषि जप्तन्यानि। तानि जप्यप्र. करणे वक्ष्यम्ते। अथ निमन्त्रितनियमाः तत्र मनु:- कोतितस्तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः । कथं चिदप्यतिकामन् पापः शुकरतां व्रजेत् ॥ केतितो-निमन्त्रितः। स्वीकृत्य निमन्त्रणं यदि कामादिनातिका. मेत्तदा सुकरयोनिप्रदं पापं प्राप्नुयादित्यर्थः । केचितु प्राय॑मानः सन् यदि अतिक्रामेत् नेच्छेनिमन्त्रणमिति- ब्याचक्युः। ननु लिप्सया भाबमोजने प्रवृत्तिन विधिता, तत्र विध्यपरा. धाभाषे कुतो दोष इति चेत् । न । ऋतुगमनवदुपपत्तेः । यथा हि ऋती भार्यागमने रागतः प्रवृत्तिसम्मवेऽपि अगमने दोषश्रवणात् क्रोधादिनाऽगच्छन् प्रत्यवतीति कल्प्यते, एवमिहापि सत्यपि श्राव भोजनस्य रागतः प्राप्तत्वे उक्तवश्यमाणनिन्दावचनैनिमन्त्रणमति कामन प्रत्यवतीति कल्प्यते । - आमन्त्रितस्तु यो विप्रो भोक्तुमन्यत्र गच्छति । नरकाणां शतं गत्वा चाण्डालेग्वाभिजायते॥ अनिन्द्यामन्त्रणमवश्यमङ्गीकर्तव्यमित्याह देवल:- कर्मप्रतिश्रवस्तेषामनिन्द्यामन्त्रणे कृते । भनिन्यनामन्त्रितानां काममस्त्वित्येवं प्रतिश्चवोऽशकार एव युक्त इत्यर्थः । इदं च शक्तविषयम, अशकं प्रति विध्यप्रवृतेः। तथा च ज्वरायमिभवेन भोक्तुमसामर्थे प्रत्यास्थानं कुर्वतोऽपि न दोषः। अनेनैवाभिप्रायेणाह गौतमः । मनिन्दितेनामन्विते शकेन न प्रत्वाख्यानं कर्तव्यमिति । शन भोजनसमर्थनेत्यर्थः। एवं प्रामणं चतुर्मुकं हत्वा देवताः पितृभ्यः सह तदनं समुपा.

·११० वीरमित्रोदयस्य भादप्रकाशे- श्नन्ति तस्मात् स न व्यतिक्रामेदिति यमवाक्यमपि मनिन्द्यामन्त्रिता शकविषयमेव व्याख्येयम् । कूर्मपुराणे, आमन्त्रितो ब्राह्मणो वै योऽन्यस्मिन् कुरुते क्षणम् । स याति नरकं घोरं सूकरत्वं प्रयाति च ॥ मत्स्यपुराणे, आमन्त्रितास्तु गुणिनो निर्धनेनापि च विजाः । नान्यमिष्टान्नलोभेन तमतिक्रमयन्ति हि ॥ निमन्त्रितास्तु येनादौ तस्माद् गृहन्ति नान्यतः। अभ्यस्य पुरुषस्य मिष्ठं यदन्नं तल्लोभेनेत्यर्थः। अत्र गुणिनेत्युपादानात पूर्वमविदितदोषस्यामन्त्रणे स्वीकृते पश्चा- होषे विदिते प्रत्याख्यानं कुर्वन् नापराध्यतीति सूचितम् । कात्या. यनादिवचनेष्वपि निमन्त्रणकर्तुरनिन्द्यताविशेषेण निन्धकतामन्त्र जातिकमणं न दोषायेत्येवमेवार्थ गमयति । तदेतत् सर्वमाव्यविषयम- विद्यमानधनो विद्वान् भोज्यान निमन्त्रितः । कथं चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥ इति षड्विशनमतेऽभिधानात् । अतोऽत्यन्तनिर्धनो बहुदक्षिणा दिलोभेन पूर्वनिमन्त्रणमतिकामनपि न दुष्यतीति गम्यते । केचित्तु सधनस्य दोषाधिक्यज्ञापनार्थमिदं वचनमिति व्या निमन्त्रणं गृहीत्वान्यदलं न प्रतिगृह्णीयादित्याह कात्यायनः । भामन्त्रितोऽन्यदक्ष न प्रतिगृहीयात् । याखाथै निमन्त्रितस्तावनादन्यत् श्राद्धव्यतिरेकेणापि येन केन चिहीयमानमत्रं तदहर्न प्रतिग्राह्यामिति । यस्तु स्वीकृतनिमन्त्रणा केन चिनिमित्तेन कुतुपादिकालातिपत्ति करोति तस्य दोष मादित्यपुराणे उक्तः । आमन्त्रितश्चिरं नैव कुयर्याद्विप्रः कदाचन । देवतानां पितृणां च दातुरन्यत्र चैव हि ॥ चिरकारी भवेद्रोग्धा पच्यते नरकाग्निना। बोना-द्रोहकारी । देवतादीनां द्रोहकारी भवेदित्यर्थः । यावल्क्या, तैमापि संयतैर्भाव्यं मनोवाकायकर्मभिः ।

·निमानितानां नियमाः। देवला, तस्मात् दोषान् परित्यज्य त्रीनेतानपरानपि। प्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा श्राद्धं भुजीत शक्तिमान् ॥ त्रोन्नीसम्भोगाऽन्यप्रतिप्रहपुनर्मोजनाण्यान् । यमा, आमन्त्रितस्तु यः भाये वृषल्या सह मोदते । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं शुकभोजनाः। मन्त्र वृषलीशब्दः स्त्रीमात्रोपलक्षणार्थः । सामान्यत एव ब्रह्मच. यस्य विधानात् । वृषं भर्तारं लाति स्वीकुरुते इति व्युत्पत्या ब्राम. प्यपि वृषल्येवेति हेमाद्री व्याख्यातम् । शुद्रीगमने दोषाधिक्यप. राण्येतानि वचनानीस्यन्ये । अत्र च मैथुनं ऋतुमस्यामपि स्वमार्या. यां न कर्तव्यम् । तथा नियुक्तेन देवतादिनापिनकर्तव्यम् । ऋतुकाले नियुक्तो यो नैवगच्छेत् स्त्रियं क्वचित् । तत्र गच्छन् समातोति यनिष्टं फलमेव तु॥ इति निमन्त्रितं प्रक्रम्य वृद्धमनूतः । निमन्त्रितस्तु यो विप्रो खण्वानं याति दुर्मतिः । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं मलभोजनाः ॥ यमोशनसो- आमन्त्रितस्तु यः श्राचे भारमुखहति विजः। पितरस्तस्य तं मासं भवन्ति स्वेदभोजनाः ॥ - उशना:- मामन्त्रितस्तु या श्राद्ध घृतं संसेवते द्विजः। भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं मलभोजनाः ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्ध आयासं कुरुते द्विजः। भवांन्त पितरस्तस्य तं मासं पित्तभोजनाः ॥ यमा- - अहिंसा सत्यमक्रोधो दुरे चागमनक्रिया। अमारोबहन शान्तिःभावस्योपासनाविधिः ॥ रे-सीम्नः परस्तात् । न गन्तव्यमित्यर्थः। ब्रह्माण्डपुराणेऽपि- नसीमानमतिकामेत् भावार्थ बै निमन्त्रिता।

·११२ वीरमित्रोदयस्य भावप्रकायो- - पर्यटन् सीममम्वे तु कदाचित प्रदुष्यति । भावभुक् पुनर्मोजनादि न कुर्यादिस्याह यम:- पुनर्मोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् । सध्या प्रतिग्रहं होमं भावभुए वर्जयेत् सदा ॥ सदेति, निमन्त्रणक्षणमारभ्य भावाहोरात्रपर्यन्तम् । साया होमादौ विशेषो भविष्यतपुराणे- दशकस्यः पिषेदापो गायच्या भावभुम् द्विजः। ततः सम्भ्यामुपासीत अपेच्च जुहुयादपि ॥ इति । अयं निमन्त्रितनियमः पूर्वदिने श्राद्धदिने वा निमन्त्रणमारभ्य भवति निमन्त्रणप्रयुक्तस्वामियमजातस्येति विक् । इति निमन्त्रितामण नियमाः। अथ कर्तृनियमाः। तत्र देवल:- अक्रोधो निर्वृतः स्वस्थः श्रद्धावानस्वरः शुचिः । समाहितममाः श्राद्धक्रियायामसकद्भवेत् ॥ अकोधाकोधशुन्यः। उपलक्षणमेतनमात्सर्यादीनाम् । निर्वृतः= सुप्रसनः । स्वस्थाअव्याकुलीकृतचित्तः । असक्त याबसमाप्ति पर्यन्तम्। विष्णु:- कोपं परिहरेत् नाथुपातवेत् न त्वरां कुर्यात् । मात्र यस्यामादिलोपः सम्भाव्यते तारशी त्वरा निषिध्यते । प्रयोगमाशुभाषस्तु विध्यनुमत एवेति न निषिध्यते । पैठीनसिः- श्राद्ध सत्यं चाक्रोधं च शौचं च त्वरांच प्रशंसति । पाराहपुराण- दन्तकाष्ठं च विसृजेत ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् । दस्तप्रक्षालनार्थ दन्तकाष्ठं नादधादित्यर्थः । ब्रह्मचर्य चाष्टप्रका. स्मैथुनवर्जनम् । तदाह गोभिलः । स्मरणं कीर्तन केलि प्रेक्षणं गुखमाषणम् । सङ्कल्पोयवसायश्च क्रियानिवृतिरेव च । एतन्मैथुनमा प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाएलक्षणम् । - ·कर्तनियमाः। ११७ व्यास:- - , केलि स्त्रिया सह क्रीडा, आफलप्रातः सुरतसम्पादनं क्रियानित त्तिः । मष्टाम् अष्टप्रकारम् । श्राद्ध यज्ञेच नियमे नाचात् प्रोषितमर्तृका। श्राद्धकर्तुनिषेधोऽयं न तु भोक्तुः कदाचन ॥ दन्तकाष्ठनिषेधे सति कर्तव्यं विशेषमाह व्यास:- अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तथा तिथौ। अपां बादशगण्डूपैर्विदभ्याइन्तधावनम् ॥ इति। मादित्यपुराणे- तदहस्तु शुचिर्भूत्वाऽक्रोधनोऽत्वरितो भवेत् । अप्रमत्तः सत्यवादी यजमानोऽथ वर्जयेत् । मध्यानं मैथुनं चैव श्रमं स्वाध्यायमेव च ॥ तदहः श्राद्धीयेऽहनि । अध्वशब्देन लक्षणया सीमातः परस्तात् गमनं कथ्यते । श्रमो-भारवाहनादिजन्यः क्लेशः। स्वाध्यायशब्देनाध्य. यनाध्यापने विवक्षिते । वृद्धमनुः निमन्च्य विप्रास्तदहर्वजयेन्मैथुनं क्षुरम् । प्रमत्ततां च स्वाध्यायं क्रोधाशोचं तथानृतम् ।। क्षुरं=क्षुरकर्म । जावाल:- ताम्बूलं दन्तकाष्ठं च नेहसानमभोजनम् । रत्यौषधपरानानि श्रावकर्ता तु वर्जयेत् ॥ स्नेहस्नानम् अभ्यङ्गमानम् । अभोजनम् उपवासः। आवश्यकोपवासे प्राप्ते पितृसेवितमाध्रायोपवसेत् । तथा च श्रुतिः "अवधेयमेव तत्रैव प्राशितं तत्रैवामाशितम्"इति । निमन्त्रितम्राह्मणपरित्यागे दोषमाह नारायणः । केतनं कारयित्वा तु निवारयति दुर्मतिः । ब्रह्मवध्यमवाप्नोति शूद्रयोनौ च जायते ॥ एतस्मिनसि प्राप्ते ब्राह्मणो नियतः शुचिः । यतिचान्द्रायणं कृत्वा तस्मात पापात् प्रमुच्यते ॥ मयं च निषेधो दुष्टब्राह्मणत्याग इति बोध्यम् । यतिचान्द्रायणं नाम चान्द्रायणविशेषः । भावकी च निमः १५ वी० मि.

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- - न्त्रणमारभ्याडभाइसमातेराहारो वर्जनीय इत्याहापस्तम्बा, 'भारम्भ बाभोजनमासमापनादितिः । गुरुतरकार्यव्यासङ्गादिना स्वयं श्राद्धं कर्तुमशक्नुवन् यदि कदाचित पुत्रादिना श्राद्धं कारयेत् तदानेन श्राखाधिकारिणा च नियमा अनुष्ठेया इत्युकं वाराहपुराणे । न शक्नोति स्वयं कर्तुं यदा ह्यनवकाशतः। श्राद्धं शिष्येण पुत्रेण तदन्येनाऽपि कारयेत् ॥ नियमानाचरेत् सोऽपि विहितांच बसुन्धरे। यजमानोऽपि तान् सर्वानाचरेत्सुसमाहितः ॥ ब्रह्मचर्यादिभिभूमि ! नियमैः श्राद्धमक्षयम् । अन्यथा क्रियमाणं तु मोघमेव न संशयः॥ भूमीति सम्बोधनम् । एते च नियमाः भावभुक्तानपाकान्तं कर्तव्याः। तदाह लोगाक्षिः- बिनीतः प्रार्थयन् भक्त्या विधानामध्य यत्नतः । श्राद्धं भुक्त्वान्नपाकान्तं नियमानाचरेत्ततः । इति श्राद्धकर्तृनियमाः । अधोभयनियमाः। तत्रादित्यपुराणे- तां निशां ब्रह्मचारी स्यात् श्राद्धकृत् प्राधिकैः सह । अन्यथा वर्तमानौ तौ स्यातां निरयगामिनी पपपुराणे। पुनर्भोजनमध्वानं भारमायासमैथुनम् । श्राद्धकृत श्राद्धभुक् चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ॥ स्मयं च कलहं चैव दिवा स्वापं तथैव च । . हारीतः। भामन्त्रिता आमन्त्रयिता च शुचयस्तां रात्रि बसेयुः। शुचयो-मैथुनकामक्रोधादिरहिताः । मनुर्यमश्च- निमन्त्रितो द्विजः पिठ्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद् भवेत् ॥ यस्य च तत् कर्तव्यं श्राद्धं भवेत्सोऽपि नियतात्मा भदित्यर्थः । विष्णुपुराणे। ततः क्रोधव्यवायादीनायासं च विजैः सह । .... : यजमानो न कुर्वात दोषस्तत्र महानयम् ॥

·कर्तृभोक्तनियमाः। अयम् नियमाकरणरूपो महान् दोष इत्यर्थः। तत्र-क्रोधव्यवाया. दो, मायाले वा। श्राद्ध नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च। व्यवायी रेतसो गर्ने मज्जयत्यारमनः पितृन् ॥ नियुक्तो निमन्त्रितो ब्राह्मणः श्राद्धभोजनात् प्राक् श्राद्धभोजनो. तरकालं वा व्यवायी मैथुनकर्ता यदि भवति तदा आत्मनः स्वस्य पितृन रेतोगते मजयेत् । एवं श्राद्धकर्ताऽपि नियुज्य निमन्त्र्य ब्राह्मण भोजनात् पूर्व भोजयित्वा(१) ब्राह्मणभोजनानन्तरमपिवाभुक्तानपा. मपरिणामावधि यदि व्यवायी स्यात् तदा सोऽपि तमेव दोष प्राप्नुयात् । प्रचेता:- स्यादपरिणामान्तं ब्रह्मचर्य द्वयोस्ततः । अन्नपरिणामान्तं भुक्तानपरिणामान्तम् । तदाह बृहस्पतिः । भुक्तानपरिणामान्तं नियमान विवर्जयेत् । निषिद्धं कुर्वतां दोषस्तद्ववैधमकुर्वताम् ॥ इति । वैधविहितम् । वायुपुराणे । प्रारदाता च भोक्ता च मैथुनं यदि गच्छतः। पितरस्तु तयोर्मासं रेतोऽश्नन्ति न संशयः॥ उभयोनियमानुष्ठाने हेतुर्हारीतेनोकः । पूर्वेधुरामन्त्रितान् विप्रान् पितरः संविशन्ति वै। यजमानं च तां रात्रि वसेयुनियतास्ततः । कात्यायनः। तदहा शुचिरक्रोधनो श्वरितो ऽप्रमत्तः सत्यवादी स्यात् अध्य. मैथुनश्रमस्वाध्यायांश्च वर्जयेत् आवाहनादि वाग्यतः ओपस्पर्श नात् , मामन्त्रिताचवम् । भावाहनादि-मावाहनप्रभृति । ओपस्पर्शनात-उपस्पर्शनपर्यन्तम् । प्रा. बकर्ता वाग्यतो मौनी स्यात् । उपस्पर्शनशब्देन कात्यायनसूत्रोक्तं विसर्जनान्ते जलस्पर्शनं विवक्षितम् । आमन्त्रिताचवमिति । शुचिः स्वादियुक्ता आवाहनादि उदस्पर्शनपर्यन्तं वाग्यताश्च भवेयुरित्यर्थः। इति उभयनियमाः। (1) एतष भोजयित्वेत्यस्यैष विवरण बोध्यम् ।

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- अथ निमन्त्रितब्राह्मणानां श्रादभोजने नियमाः । तत्र विष्णु मनीयुक्षिणा न सोपानका न पीठोपनिहितपादाः । उपानही= वर्मपादुके । पीठात् बहिः कृतपादा अश्नीयुरित्यर्थः। प्रभासमण्डे। यश्च फूत्कारषद मुझे यश्च पाणितले द्विजः। न सदश्नन्ति पितरो यश्च वायुं समुत्सृजेत् ॥ मत्कारवत-फूत्कारादिशब्दवत् । यश्च पाणितल इति-पाणितले प्रासं गृहीत्वान भोक्तव्यम, तेनाकुल्यप्रैसिग्रहणं कर्तव्यमिति विवक्षितम् । वायुसमुत्सर्जनम् अपानवायूत्सर्जनम् । भोजने अन्ननिन्दादि न कर्तब्धः. मित्याह प्रवेताः। पीत्वापोशानमश्नीयात् पादतमगर्हितम् । सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं न कुर्यात् पाणिपादयोः ॥ आयुष्णं सर्वमनं स्याद् भुजीरंस्ते च धाग्यताः । न च विजातयो युत्रिा पृष्ठा हविर्गुणान् ॥ सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं भोजनार्थव्यापारातिरिक्तव्यापारः, इन्द्रि यग्रहणेन पादयोघेहणे सिद्ध पुनस्तग्रहणं पाणिपादचापल्यमाधिक दोषजनकमिति झापनार्थम् । अत्युष्णम् ईषदुणम् । अत्युग्णस्य भोक्तुः मशक्यत्वात् । वाग्यता वाग्व्यापाररहिताः। तेन शब्दोच्चारणं न क. व्यमित्यभिप्रेयते। दात्युपलक्षणम् , अन्येनापि पृष्टा हविर्गुणान् भाडीयात्रगुणाम प्रयुः । वाग्यतानामप्रसक्तं हविर्गुणवचनं न निषेभ्यः मिति चेदभिनयादिनापि हविर्गुणप्रकाशनं न कर्तव्यमित्येतदर्थवाद स्थ पचनस्य । ततश्च ब्युरिति लक्षणया प्रकाशयेयुरिति व्याख्येयम् । अत्रिरपि। अंकारेणापि यो ब्याखस्ताहापि गुणान् वदेत् । इति बजनीयाधिकारे हस्तग्रहणं कुर्वन् हममेषार्थमभ्यसूचयत् । देवला । समपानकशीतोदं दक्जयो अवलोकिता। बकव्ये कारणे संहां कुर्वन् भुशीत पाणिना ॥ भस्य श्लोकस्याः, हेमाद्री इत्थं विवृता, अपेक्षानुसारेणाम्न पानशीतलपायर्यादिदातृभिरपेक्षा ज्ञातुमवलोकितः क्षुत्पिपासालक्षणे ·निमन्त्रितंबामणानां भोजननियमाः । अपेक्षादेः कारणे वक्तव्ये पाणिना संहासतमपेक्षादिस्चकं कुर्वन् भुम्जीतेति। मनुः। याषदनं भवत्युष्णं यावदश्नन्ति वाग्यताः। तावदश्नन्ति पितरो यावत्रोका हविर्गुणाः ॥ (०३ श्लो०२३७) भत्रिः। हुकारेणापि यो बयात् हस्ताद्वाऽपि गुणान् वदेत् । भूतलाबोखरेत् पात्रं मुश्चेद्धस्तेन वा पिवन ॥ प्रौढपादो बहिस्कक्षो बहिर्जानुकरोऽथवा । अकुछेन विनाइनाति मुखशब्देन वा पुनः ।। पीत्वाऽवशिष्टतोयानि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् । खादितार्थान् पुनः खादेन मोदकानि फलानि वा । मुखेन पा धमेदन्नं निष्ठीवेद्भाजनेऽपि वा। इत्थमश्नन् द्विजः श्राद्धं हत्वा गच्छत्यधोगतिम् ॥ पात्रमित्यस्य मुशेदित्यत्राप्यन्धयः । प्रौढपादस्तु- आसनारूढपादस्तु प्रौढपादः स उच्यते॥ इति भविष्यपुराणेऽभिहितः । बहिःकक्षो बहिर्भूतकक्षद्वयः । वायुपुराणेऽपि । यावन्न स्तूपते चान्नं यावदोष्णं न मुञ्चति । तावदानन्ति पितरो यावदश्नन्ति पाग्यताः ॥ प्रभासबन्हें । रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बन्धुगोत्रिणः। राजवादिसंक्रन्दो रक्षावाखस्य लक्षणम् ॥ भोकारो बन्धुगोत्रिणः । पित्रादिस्थाने भोकार इत्यर्थः । श्रार शेषभोजनं तु तेषां विहितमेव । रसशंसादि, रक्षाश्राद्धस्य लक्षणं सूचकम , तत् आवं पितृप्तिकरं न भवतीत्यर्थः । हविर्गुणप्रशंसा- निषेधस्तु प्राबसमाप्तः पूर्वमेवेत्यभिप्रेत्याह वृद्धवशिष्ठः, श्राद्धावसाने कर्तव्या विजैरवगुणस्तुतिः । निगमः, मानपानादिकं पाये वारयेन्मुखतः कचित् । भनिधत्वादूपत्वाता धारणं हस्तसंबया ।

·११८ वीरमित्रोदयस्य पादनकाशे- अनिष्टत्वात अनपेक्षितत्वात् । अपेक्षितस्याऽपि वा पात्रस्थस्य बहुत्वात् यदा अनादि धारयेत् तदा नमुखतः-न शब्दप्रयोगण, किन्तु हस्तसंच्या हस्तसंकेतनेत्यर्थः । शहालिखिती। ब्राह्मणा अनगुणदोषी नामिवदेयुः, नातृप्तं ब्युरन्योन्यं न प्र शंलेयुरनपानं न प्रभूतमिति वदेयुरन्यत्र हस्तसंशया। पात्रे प्रभूत. मनमस्यन्यत्र परिवेष्यमिति भोक्तृमिन वक्तव्यं किंतु हस्तसंकेतेन सुचनीयमित्यर्थः । अपेक्षितं चावश्यं याचनीयमेवेत्याह वृद्धशातातपः । अपेक्षितं याचितव्यं भावार्थमुपकल्पितम् । म याचते द्विजो मूढः स भवेत् पितृघातकः ॥ मनु।। यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद् भुते दक्षिणामुखः। सोपानकच यद् भुवेतद्वै रक्षांसि भुलते ॥ (अ०३ श्लो० ५३८) बेष्टनमुष्णीषादिना । अत्र दक्षिणमुखताया निषेधात् वचना तरविहितोदमुखताया असम्भवे प्रतिनिधित्वेन दिगन्तराभिमुख तेति अवसीयते, निषिद्धस्य प्रतिनिधित्वानुपपत्तेः । पात्रोद्धरणे दोष उक्तो वाराहपुराणे । उखरेद्यदि पात्रं तु ब्राह्मणो शानवर्जितः । हरन्ति राक्षसास्तस्य भुखतोऽनं च सुन्दरि ॥ भुखानैः बुद्धिपूर्वमितरेतरस्पों न कर्तव्य इत्युक्तं वायुपुराणे । श्राखे नियुक्ता ये विप्रा दम्भ क्रोधं च चापलम् । अन्योन्यं स्पर्शनं कामावर्जयेयुर्मदं तथा ॥ प्रमादादम्योन्यस्पर्श किं कर्तव्यमित्यपेक्षित आह शङ्कः । भावपट तु भुजानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् । सदसमस्यजन् भुका गायध्यरशतं जपेत्॥ ब्राह्मणं भुजानम् । बशिष्ठः। यमः नियुक्तस्तु यदा भावे देवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावारकमृच्छति ॥ नियुक्तचैव वाभावे परिकशिव परिवर्जयेत् । पितरस्तस्य तं मासं नैराश्वं प्रतिपदिरे॥नेराश्यम् अनशनम् ॥

·निमन्त्रितामणानां भोजननियमा। अचेताः न स्पृशेवामहस्तेन भुजानोऽयं कदाचन । नपादौ व शिरो वस्ति न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥ बस्ति-मूगपुरीषस्थानम् । वसिष्टः। उभयोर्हस्तयोर्मुकं पितृभ्योऽनं निवेदितम् । तदन्तरं प्रतीक्षन्ते बसुरा दुष्टचेतसः॥ तस्मादशून्यहस्तेन कुर्यादामुपागतम् । भाजनं वा समालभ्य तिष्ठेदोच्छेषणाद् द्विजः । उभयो क्षणहस्तयोरन्यतरेणापि यदा तदमनधिष्ठितं भवति तदन्तरालममुराः सर्वदा प्रतीक्षन्ते, लग्धान्तराध तदनमणहरन्ती. स्वर्थः । तस्मात् पितृभ्यो निवेदितमकं भोजनसमाप्तिपर्यन्तं वामहः स्तेनान्यं कुर्यात् कण्डूयनार्थ वामहस्तव्यापारसमये तु दक्षिण हस्तेन भाजनं समालभ्य वर्तत इति तात्पर्याय इति हेमादी व्याक्या। मन्ये त्वेवं व्याचक्षते असमुभयोईस्तयोरम्यतरेणापि यथा मुकंग भवति तथा कर्तव्यम् । ततश्च भाजनस्थेऽने दक्षिणस्य व्यापूतो तेवामममुक्तं भवति, दक्षिणब्यापृत्यमावे तु उकाचेतोषाक्येन वामेन हस्तेनामस्पर्शस्म निषेधा यामेन भाजनं समालभ्य वर्तते । कचित् उभयोः शाखयोर्मुक्तमिति पाठः । तत्र शाखयोहस्तयो. रत्यवार्थः। जातूकोऽपि, : भाजने परिशिष्टानं हस्तेन ब्राह्मणः स्पृशेत् । रक्षोभ्यस्त्रायते यस्मात् धरणीयं प्रयत्मतः ॥ यस्मात् स्पृशन ब्राह्मणो रक्षोभ्यः भावात्रायते तस्मादित्यर्थः "ब्राह्मणो हि रक्षसामपहन्ता" इति शतपथश्रुतेः । देवतोहेशमान त्यागात् प्राक् न परिविष्टानं हस्तेन स्प्रष्टव्यमित्याहानिः । असङ्कल्पितमा पाणिभ्यां य उपस्पृशेत् । अभोज्यं तद् भवेदनं पितृणां नोपतिष्ठते ॥ असंकल्पितं देवतोदेशनात्यकम् । निगमः- मांसापूपफलेवादि दन्तच्छेदं न भक्षयेद । प्रासशेष न पात्रेऽस्येत पातशेषं तु नो पिवेद ॥ - ·११० . वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- हस्तेन मांसादि धृत्वा स्वल्पं दन्तैश्छित्वा न भक्षयेत् । नास्येव- न निक्षिपेत । प्रचेताः- दन्तच्छेदं हस्तपानं वर्जयेशातिभोजनम् । हस्तपानं हस्तेन जलादिपानम्, न कुर्यादित्यर्थः । बचपरिशिष, या पाणितले दत्तं यश्वाम्ममुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथक्भावो न विद्यते ॥ पाणितले दत्तमग्नीकरणानम् , उपकल्पितं भोजनपात्रेषु पित्राद्यु. देशेन निहितं, तत् उभयमपि एकीकृत्य मिश्रयित्वा भोक्तव्यम् । जमदग्निः । न च्छिन्धुनावशेषयेयुः । छेदन-दन्तच्छेदनम् । नावशेषयेयुः-तृप्तेः प्राक् क्रोधादिनानं न त्यजे. युरित्यर्थः । तदाह सुमन्तुः। आततर्भोजनं तेषां कामतो नावशेषणम् । तृप्ती जातायां तु किश्चिदवशेषर्णायम् । तदाह जमदग्निः। अन्यत् पुनरुत्स्रष्टव्यं तस्यासंस्कृतप्रमीतानां भागधेयत्वात अन्यद-दध्यादिभ्यो निरविशेषभोज्येभ्यः। भोजनपात्रेण जलं न पिवेदित्याह । शातातपः । अर्धभुक्ते तु यो विप्रस्तस्मिन् पात्रे जलं पिबेत् । पद भुक्तं तत् पितृणां तु शेषं विद्यादथासुरम् ॥ इति श्राद्धभोक्तनियमाः। अथ भोजयितृधर्माः। तत्र याज्ञवल्क्यः । ( म०१ श्रा०प्र० श्लो० २४०) अनमिष्टं हविष्यं च दद्यादकोधनोऽत्वरः। एं-ब्राह्मणानां, स्वस्य, उद्देश्यपित्रादीनां च, वाक्चापल्यपहता. नामपिब्राह्मणानां हस्तसंकेतादिना यद्यविष्टं जानीयातसहयादित्यर्थः। अपेक्षिताऽप्रदाने दोषमाह- दशातातपः। अपेक्षितं यो न दद्यात पावार्यमुपकल्पितम् । अधः कृष्छासु घोरासु तिर्यग्योनिषु जायते ॥ - ·RESEARCH INSTITUTE. MYLA ROUTE भोजपतनियमा नियमाMADRAS मनुः । (म.लो २३३) हर्षयेव मारणांस्तुशे भोजयेषाशनं शनैः । अनानासानान् गुणैश्च परिचोदयेत् ॥ भोजमेवाशनं शनैरितिमन्दं मन्दं भोक्तव्यमिति ब्राह्मणान् प्रेर. येदित्यर्थः। तया, यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तसहयादमत्सरः। ब्रह्मोचाश्च कयाः कुर्यात् पितृणामेतदीप्सितम् ॥ प्रमोद्याः कश्चिदेकाकी चरतीत्याधाः। अथवा ब्रह्मप्रधाना मन्त्रा. र्थवादादय इति हेमाद्री। ब्राह्मणान् हविर्गुणदोषो न पच्छेदित्याह-- - प्राधे नियुक्तान् भुजानान् न पृच्छेलवणाविषु । उच्छिष्टाः पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र संशयः ॥ वातुः पतति बाहु जिहा भोक्तुस्तु मियते । एवं च लवणादिन्यूनाधिकमावस्य मानार्थ न ब्राह्मणाः प्रहम्या, किन्तु ब्राह्मणकतहस्तसङ्केतादिना जानीयादित्यर्थः। नच लवणा. दि भुजानेभ्यो दद्यात् । “दातुः पतति" इत्यादिना दोषभषणात्। . स्मृत्यर्थसारे- मोदनसूपपायसमक्यपानादिकं च बहु परिवेष्यम् । बिनुशुण्ठी. पिप्पलीमरीचानि द्रव्यसंस्कारार्यानि श्राखे स्युः प्रत्यक्षेण न भक्ष- णीयानीति। निराकारेण यद् भुक्तं परिविष्टं समन्युना। दुरात्मना च यद् भुतं तद्वै रक्षांसि गच्छति॥ अवेदवतचारित्रातिभिर्वर्द्विजातयः । मन्त्रवत् परिषिष्यन्ते तदै रक्षांसि गच्छति ॥ विधिहीनममष्टा मन्त्रहीनमदक्षिणम् । अभया एतं तबै रक्षांसि गच्छति ॥ मनु:- नावमापातयेजातु न कुप्येनानृतं वदेत् । पादेन स्पृशेदन चैतदवधूनयेत् ॥ (५०३ श्लो. १९९) यमः- १६ वी मिक ·वीरमित्रोदयस्य पायप्रकारे- बरोदनम् । नानुतं बदेदिति पुरुषार्थतया निषिद्धस्याप्यनुत. बदनस्य कर्मार्थोऽयं निषेधः । एवं ग पादेन मशेदवामिलेवमा. दिवपि निषेधेषु षोडष्यम् । अमानपुराणे, नचाभुपातयेज्जातु म (१)शुक्ताहिरमीरयेत् । न चोहीक्षेत भुखानान् नच कुत मस्सरम् ॥ शुक्लां-शोकवतीम् । न घोडीक्षेत मनधरतमिति शेषः । : इष्टं निवेदितं व भुकं जप्तं तपः श्रुतम् । यातुधानाः प्रलुम्पन्ति शौचनविजन्मनः ॥ तथा क्रोधेन यहत्तं भुकं यस्वरया पुनः । उभयं तद्विलुम्पन्ति यातुधानाः सराक्षसाः॥ पितृनावाहयित्वा तु नायुक्तप्रभवो भवेद । तस्मानियम्य पाच क्रोधं च भाखमाचरेत् ॥ नक्रोध कस्य चिद कुर्यात् कस्मिचिदपि कारणे । अकुवपरिविधं हि भाद्ध प्राणयते पितृन् । घोचप्रन्चौचरहितेन कृतं वृथा भवतीत्यर्थः । अयुतप्रभवा अयुकं नियमायोगः यथेष्टाचरणं तस्य प्रभव उत्पत्तिस्मादिति स तथोक। कस्मिचिदपि कारणे क्रोधकारणे सतीत्यर्थः। विष्णुः । माणमासनमारोपये पदा स्पृशेत्, नावक्षुतं कुर्यात् । मासन: प्रहणं माधारोपलक्षणार्थम् । अमम्-अन्नपात्रम् । यात्रादिषु नारोपये. विस्यर्थः । नावक्षुतं कुर्यात्मनोपरि भुतं न कुर्यादित्यर्थः । कात्यायन:। श्रद्धान्वितः श्राद्धं कुर्षांत शाकेनाऽपि । नाधु वा पातयेच्छादेन जल्पेश हसेम्मिथः । म विनमेव संकुण्येनोविजेध्यात्र कर्हि चित् ॥ प्राप्त हि कारणे भावे नैव क्रोधं समुच्चरेत् । माभितः स्विगात्रो वानतिष्ठेत् पितृसनिधी। ": (१) कामिति कमलाकरोवृतः पाठः।

·प्राचीनावीतयज्ञोपवीताचारः। खात्र म्येनकाकादीन पक्षिणः प्रतिषेधयेत् । तपाः पितरस्ते हि समायान्तीति वैदिकम् ॥ को न समुच्चरेश कुर्यात् । माश्रितः भितिस्तम्माधाभित्याव. स्थिवाश्येनकाकादिप्रतिषेधनिषेधस्तीर्थभादविषयः, अन्यथा ज्यादा पक्षिणः भावं नेक्षेरन्' इत्यादिषचनविरोधः। तीर्थभावेच काकादिनिवारणंम कर्तव्यामिति वचनान्तरवाशेन प्रमितमिति हेमाहौ। इति मोजयिनियमा। इति श्राद्धीयनियमाः । अथ प्राचीनापीतयज्ञोपवीतविचारः । तत्रायतावदनत्यागादिप्रधान, तत् "प्राचीनावीतं पितृणाम्" इति श्रुते,प्राचीनावीतिनैव कार्यम, तदभूतास्तु पदार्या विविधा, विहिता मविहिताब, द्विविधा अपि पुनसिविधा, पितमात्रसम्ब.. धिनो, देवमात्रसम्बन्धिन, उभयसम्बन्धिनति । तत्र ये तावनि.. हितग्यापर्कक्षिताः कयादयस्तेषां भावाङ्गत्वाभावान कोऽपि भावकतो नियमः। "नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती" इत्यादिना पर तत्र यज्ञोपवीतं प्राप्यते । एवं येषु केवलदेवसम्बन्धिष्वपि पदार्येषु यज्ञोपवीतमेव "यज्ञोपवीतिना कार्य देवं कर्म विजानता"इत्यादि बच्चनैः प्रास तेम्वपि न पितृदेवत्याखागत्वमात्रेण प्राचीनापीतमा: सक्तिः। येषु तु केवलपितुसम्बन्धिषु न साक्षाद्यशोपीतप्रकि, येषुतु केवलपितृसम्बन्धिषु न साक्षायज्ञोपवीतविधानं तेषु प्रयो. गविधिवलात् प्रधानद्वारा प्राप्तं प्राचीनावीतमेष कार्यम् । यतु देवपितृसाधारणं यथा पाकमोक्षणादि, तत्र यद्यपि सामा. म्यतो देवसम्बन्धित्वेन यज्ञोपवीतमपि प्राप्यते तथापि प्रधानधर्म:' प्राचीनाधीतमेव युक्तः। वस्तुतस्तु एताशस्यन देवत्वम् , मन्यसा- पेक्षत्वेन "दैवं कर्म विजानता" इत्यत्र तद्वितोत्पत्ययोगाद । मन्येवं निरामिषसान्द्रोजनेऽपि प्राचीनावी प्रसन्येत, वस्य विध्यत्वाद, मचेष्टापति, शिवाचारविरोधादिति चेत् । अत्र केचित् । रागतः प्राप्तमोजनानुवादेन गुणमा विधीयते न भोजनमफि, मतम भोजने न तत् प्रसतिरिति । तत्र निरामि. पावसत्वायनेकगुणोपादानात् पाक्यभेदापोजनस्वैर .वि. घेवरवादतस्मादेवं वर्णनीयं निरामिषसायोजनस्व सहक ·१२४ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- नवसामान्यादेकमकविकारस्वम् । अत एष एकभकशब्दप्र. योगस्तत्र श्रीदत्तादीनाम् । एकभकस्य च नित्योदकीस्यनेन यज्ञोपवी. तानाशकत्वाद, अनाप्यतिदेशेन तदेव प्राप्यते । न चौपदेशिकेनाति. देशे कस्य बाध इति वाच्यम् । प्रयोगविण्याश्रितस्यातिदेशिकापेक्षया दुर्षलवाद, तस्य प्रयोगबहिर्भूतत्वाम् । तथा च पाके न तव प्रस. कि। तस्य प्रायशः पत्न्यादिकर्तृत्वेन तत्र प्राचीनावीतासम्भवात् । यजमानकर्तके पाके प्राचीनावी विधाने नित्यानित्यसंयोगविरो. धापरिति हेमादिः। वस्तुतस्तु पाके यजमानस्यैव मुख्यत्वात् पल्यादेस्तदभावे प्र. तिनिधित्वस्य वक्ष्यमाणत्वान नित्यानित्यसंयोगप्रसक्किा, अन्यथा पुत्रककोयदेहिकेऽपि न प्राचीनावीतत्वप्रसङ्गः तत्रापि तदभावे परल्यादेः कर्तुत्वाद, तस्मादि तत्र यज्ञोपवीताचारस्तदा स एव शरणम्, नोचेत् प्राचीनावी तमेव साधु । तथा भावाभूतयोः स्मा. नाचमनयोरपि न प्राचीनावीतम् । अन्यथा तत्र तस्मिननुष्ठीयमाने भाषिकतिभूतायां प्रेतक्रियायामपि प्राधीनापीतप्राप्तौ प्रयोगवि. धिवलाचदानाने तत्प्राप्तः, तत्र पुनः "एकवत्रा प्राचीनावीतिना" इत्यादिना तद्वियानर्थक्यप्रसङ्गात् । भनान्तरपरिसंख्यायें स इति चेत् । शेषपरिसंख्यापेक्षया शेषिपरिसंख्याया विधे. गतस्पेन प्रधानाङ्गबाधाभावेन च वक्तुमुचितत्वात् । तस्मात् प्रेतक्रियायां प्राचीनावीतविधानात्तदतिरिक्तश्रादायाभूतस्ना. नाचमनयोर्यहोपवीतमेवेति सिद्धम् । एवं प्राणायामेऽपि यहोप पीतं कार्यम्, माचारात , प्रयोगबहिर्भूतत्वाच । श्रावसंकल्पपूर्वभा. विजपस्तु यद्यपि प्रयोगबहिर्भूतत्वादुपवीतिन एव प्राप्तस्तथापि भपसम्यं ततः कृत्वा मन्त्रं जया च वैष्णवम् । गायत्री प्रणवशापि तता भावमुपक्रमेत् ॥ इति प्रचेतोषचनात प्राचीनावीतिनैष कार्यम्। परिवेषणं तु पित. पात्रेयपि उपवीतिनेष कार्यम् । अपसम्येन यस्स्व ब्राह्मणेभ्या प्रयच्छति । विष्ठामश्नन्ति पितरस्तेच सर्व विजोत्तमाः॥ इति कार्यानिनिस्मरणात् ।मतियेस्तु सर्व यज्ञोपवीतेनैवकामिति हेमाबिमम्पत्रापि सर्वत्र।

·यजमानजन्यानि । १२५ (९)यज्ञोपवीतिना सम्यगपसव्यमवन्द्रिणा । पिश्यमानिधनाद कार्य विधिविहभपाणिना । (अ०३श्लो०३७९) इति मनुना कर्तव्यपदार्थ वेव प्राचीनावीतविधानात् । अत एवं मामणकर्व केवपि पदार्येषु न प्राचीनावीतम् । भाद्धकर्तारं प्रत्येव प्राचीनावीतविधिप्रवृत्तेः। एवं श्रावशेषभोजनेऽपि न तत् , प्रयोग. बहिर्भूतत्वादिति दिक। भय सामान्यतः श्रादेयपदार्थाः । कात्यायन:, दक्षिणं पातयेज्जातुं देवान परिचरन् सदा । पातयेदितरं जार्नु पितृन परिचरन् सदा । प्रदक्षिणं तु देवानां पितृणामप्रदक्षिणम् । शातावपा, उदङ्मुखेन देवानां पितृणां दक्षिणामुखः । देवानामजवो दर्भाः पितृणां द्विगुणाः स्मृताः ॥ अथ जप्यानि । तत्रताषयजमानजण्यानि । तत्र पद्मपुराणे। स्वाध्यायं भावयेत् पैञ्ये पुराणानि खिलानि च । ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तोत्राणि विविधानि च ॥ खिलानिम्श्रीकमहानाम्निकादीनि। एतानि भुजानान् ब्राह्मणान् भावयेत्। स्वाध्यायं भावयेव पैल्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि। भाग्यानानीतिहासांख पुराणानि खिलानि च ॥ (०३ श्लो०२३२) पाख्यानानि सौपर्णमैत्रावरुणपारिवादीनि बाहव्ये पव्यन्ते । इति- हासा-महाभारतादयामयं च जप उपवीतिना कार्यः । तथा ब्रह्माण्डपुराणे । (१) प्राचीनावसिनेति मनुस्मृतौ पाठः ।

·१२६ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- कुशपाणिः कुशासन उपवीतो जपेत्ततः। घेदोकानि पवित्राणि पुराणानि खिलानि च ॥ अयं व जपो ब्राह्मणानां पुरतः कार्यः । यम, स्वाध्यायं श्रावयेत् सम्यक् धर्मशास्त्राणि चासकर । इतिहासांच विविधान कीर्तयेतेषु चाप्रतः ॥ हर्षयेद् ब्राह्मणान् यो भोजयेदशनं शनैः । प्रचेताः। भुजानेषु तु विप्रेषु ऋग्यजुःसामलक्षणम् । जपेदमिमुखो भूत्वा पिऽयं चैव विशेषतः॥ वित्र्यं पितृदेवत्यम्। बोधायनः। मचोऽथ पवित्राणि भावयेदाशयेन्छन। मणचा मधुमस्य ऋचा पवित्राणि-पुरुषसूक्तादि । मिगमः। मुखत्सु जपेत् पवित्रमन्त्रान् ऋग्यजुःसामेतिहासपुराणरक्षोनीः पाबमानीकधीरतामवरमध्यभवतीश्च । पवित्रमन्त्रान्स्वादशाष्टाक्षरप्रभूतीन् । रक्षोनीकगुप्वपाजा. सितिं न पृथ्वीम्' इत्याचा: पचदशः, 'रक्षोहणं वाजिनमाजिघ. मीति पविशतिः, इन्द्रासोमा तपतं रक्ष उम्जतम्' इति पञ्चवि. पतिः, "अग्ने हंसिन् म्यत्रिणम्" इति नव । पावमान्या='पुनन्तु मा पितर' स्याचा पोडशः । 'तरतसमन्दीति वर्गः। 'पवस्व विश्व. वर्षण' इति द्वात्रिंशत् ऋचः। 'वं सोमासीति द्वात्रिंशदित्येता। 'उदीरतामवर इत्याचाचतुर्दश । मधुमत्या मधुष्पाता ऋतायत. त्याचा, तदा नरासमयेदंसमित्येवं प्रकाराश्च । बनवल्या-पितुं नु म्तोषम्' इत्याचा एकादशः। अपेदित्यनुती । शङ्कालीखती- विविध धर्मशासमप्रतिरथं मध्ये गायत्रीमनुभाग्य इति । अप्रतिरसाम इति भाष्यकारः । 'माशुः शिद्यान' इत्यादिद्वाद शमिस्याये। विष्ण ततस्त्वानुमायणेषु यन्में प्रकामा महोरात्रैया कम्पादिति ---- ·यजमानजप्यानि। १२७ - अपेत्' इतिहासपुराणे धर्मशाखाणि च । सौरपुराणे। धर्मशासपुराणे च तथार्षशिरस्तथा । पेन्द्रंप पौरुष एकं भावयेद्राह्मणांस्ततः ॥ पाममात्स्पप्रभासखण्डेषु। इन्द्रशसोमसतानि पावमानांच शक्तितः । तन्द्राणिमुपत्नुमूतय' इत्यादिस्तत्रयं प्रत्येकं पंचर्चम् , 'इन्द्रमिदायिन' इत्यादिसायंच। ऐशानसूजानिमा रुद्राय तबसे कपर्दिने' इत्येकावर्षे, 'कमुद्राय प्रचेतस' इति नवर्ष, 'आतेपितर्मरतां सुम्समेतु' इति पञ्चशम्। "हमा रुद्राय स्थिरधम्बने गिर' इति चतुर्वचम् । सौम्यानि 'स्वादिष्टया' इत्यादीनि चत्वारिसकानि । याज्ञवल्क्या, मातृप्तेस्तु पवित्राणि जपया पूर्वजपं तथा । (म०१ भावमा श्लो. २४०) पूर्वजपंसपाहतिकां गायत्रीमित्यादिपूर्वोक्तम् । तथा बाधाम- मग्निमीळं इति नवर्ष सूक्तं 'वायवा याहि दर्शते इति 'अधिना य. ज्वरीरिष' इति द्वादशम् । 'गायन्ति त्वा गायत्रिण' इति 'इन्द्र वि. वा.मवीवृधन्' इत्यही ऋचः । अस्य वामस्य पलितस्य होतुः' इति विपशाशचम् । सूकम्-मारण्यकं विदामघवन् विदागातुमिति . साक्पायनीयानां तु 'नवा उदेवा क्षुधमिव ददुः इति नवचे सूक्तम् । 'मग्निमीळे पुरोहितम्' इत्यादीनि एकादशसूतानि । अथ यजुर्वेदिनां जप्यानि। 'मत्र पितर' इति यजुः, 'नमो वः पितर' इति यजुः, 'स्मान्तम्', 'मधुवावा ऋतायत' इति तिनः 'पुनन्तु मा पितर इत्यनुवाका 'स्वं सोमप्रचिकित' इति चैषा पिठ्या संहिता, एतान् जप पितृन प्रीणा. तीति । स्मान्तं वयं तेषां वसिष्ठा भूयास्म'इत्येतदन्तं यशः । बौधायनः । रक्षोमानिच सामानि स्वधावन्ति पडपि।

·१२८ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- । . रमोनानि-रक्षोहननलिनानि च देवव्रतसंहानि सामानि । लपाय. न्ति-स्वधाशब्दयुक्तानि 'पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधानमा हत्येवं प्र. काराणि यजूषि। मात्स्यपाद्मप्रभासखण्डेषु। तथैव शान्तिकाध्यायं मधुबाक्षणमेव च । मण्डलबाह्मणं तद्वद् प्रीतिकारि वयव पुनः॥ विप्राणामात्मनश्चापि तत्सर्व समुदीरयेत् । भारताध्ययनं कार्य पितॄणां परमं प्रियम् ॥ 'शन्नो पातः पवताम्स्यादिशान्तिकाध्यायः। 'यं पृथिवी' इत्यादिमधुबामणम्। 'यदेतामण्डलं तपति' इत्यादि मण्डलमायणम्। तथा । भुजानानां च विप्राणां मात्मनश्चापि यत् प्रीतिकारि प्रीतिकर मितिहासाऽऽख्यानादि वीणावेणुध्वन्यादिकम् । तदतवेदजपवत् । ब्रह्मपुराणे। वीणावशनि चाय विप्रेभ्यः संनिवेदयेत् । अन्यान्यपि पवित्राणि शिष्टाचारात् जयानि । तथा तैत्तिरीयाणां 'दिवो वाजिष्ण उतथा पृथिव्या' इत्यादि विष्णवे इत्यन्तानि यषि, अग्न उदधियात इषुर्युषानामित्यादि पन्या पश्चम इत्यस्तानि च । 'रक्षोहणो व्वलगहनो वैष्णवानखनामीत्यनुवा. कः। सोमाय पितृमते पुरोडाशं षड्कपालं निपेदिस्यनुवाकम 'उश. न्तस्त्वा हवामह उशन्तः समिधीमहीत्यनुवाकः। असो वा मादि. त्यो मस्मिन् लोक आसोदित्यनुवाका। ध्रुवासि धरुणास्मृतस्यनुवाका 'इन्द्रो घूत्रं हस्वेत्यनुवाकः । 'वैश्वदधेन वा प्रजापतिः प्रजा असजता बरुणप्रयासर्वरुणपाशावमुग्धतेत्यनुवाकद्वयम् । 'मयं वा पयः पवत इत्यनुषाकश्यम् । 'ऋचां प्राचीमहतीवमुच्यत इत्यनुवाकः । 'अमू. तोपस्तरणमसीत्यादयः पश्चानुवाकार। 'ब्रह्ममेतु माम्' इत्यनुवाक• अयम् । भणोरणीयान्' इत्यनुवाकः 'मेधां म इन्द्रो ददातु मेधा देवी सरस्वतीत्यादयश्चत्वारोऽनुवाका 'नकशनचशती प्रत्याचक्षातत्यादि य एवं बेदेत्युपनिषदित्यन्तम् । वाजसनेयिनां तु। सप्रणवां सब्याहतिकां गायत्री द्विसदा पठित्वा अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा' इत्याचार षट्कण्डिकाः 'सुराष. समित्याचा सप्तदश, मध्याजास्त्वित्वाचा मवेति पिज्यमन्त्रान 'मा.

·1561 RESEARCH INSTITUTE, MADRAS-4 MYAमानजध्यान । site १२९ शुशिशान स्थादि सप्तदशर्चमप्रतिरथम् 'यजावत' इत्यादि षटना बम'शिवसंकल्प' 'प्रजापति भूतानि इत्यादिपिण्डपितृयाब्राह्मणम्, 'पञ्चैव महायज्ञा' इत्यादिब्रह्मयज्ञब्राह्मणं'इन्द्रस्य वै पत्त्रा' इत्यादिसु. राहोमब्राह्मणमिति । मैत्रायणीयानां तु- 'षेत्वा सुभूतायवीयवदेवोधः सविता' इत्यादयः पश्चानुषाकाः। कठानां तु 'सोमाय पितृमन्याज्यं पितृभ्यो बहिसन्या' इत्य नुवाकाः । 'उशन्तस्त्वा हवामह' इत्यनुवाकाः। 'न प्राक्कृत्यापित या' इत्याधनुषाकाः। भय छन्दोगानां जप्यानि । तत्र गोमिला। मश्नत्सु जपेत व्याहृतिपूर्वी सावित्री तस्यां चैव गाव पिच्या च संहितां माधुच्छन्दसी वस्वलोके महीयते वसं चास्यास भवति। भश्नमुम्भुजानेषु । सावित्री गायत्री, सवितृदेवत्वात् । व्याहत. यश्च महर्जन इति त्यक्त्वा इतराः पञ्च जप्याः। ताध प्राणाया. मपूर्षिकाः । प्राणायामपूर्वकं सत्यान्तं कृत्वा गायत्री सप्रणवां सब्या. हतिकां पठेदिति वरतन्तुस्मरणात् । भूः, भुवः, ॐस्वातपा, सत्यम् इति पञ्च सत्यान्तं कृत्वा भूर्भुवः स्वः, इति प्रणवव्याति पृषी गायत्री जपेदित्यर्थः । तस्यां च गायच्यां गायत्र=साम गायत् । 'तत्सवितुर्वरेणि'उमिति प्रस्तावः, आइति निधनं, यद्वा उविश्पतिः समादग्ने अक्षनभीमदत्तमित्रिपृष्टः मक्रां समुद्रः कनिकदन्तीति व एषा पिठ्या संहिता। माधुच्छन्दसं-इदं धन्वोजसाइति प्रथमोत्तमेवा. मिदेति। 'स यो महोनामिति। 'पुरा भिन्दुरिति। 'उप प्रक्षे मधुमती. तिपयस्य सोमेति। 'सुरूपकनुमिति च प्रचेताः पुरुषव्रतानि ज्येष्ठसा मानि विविधानि च। पुरुषबूतानि-पुरुषसूके गीयमानानि पशसामानि, नत्रप्रथमस्य प्रस्तावः 'सहनशीर्षा पुरुषा, निधनं इडा । द्वितीयस्य प्रस्तावा त्रिपादूर्व उदैत्पुरुषा, निधनं ऊ । तृतीयस्य प्रस्तावः 'पुरुष एवंदं सर्क, निधनं ।। चतुर्थस्य प्रस्तावः एतावानस्य माहिमा, निधनं इद् डा । पञ्चमप्रस्तावः 'ततो विरारजायत, निधनं । छन्दोगाना. मेव पुष्पग्रन्थे दर्शितानि । 'इदं विष्णुः' 'प्रक्षस्य कृष्णो' 'मकाव्यमुः . १७वी. मिक ·. पारमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- शने युवाण' इति वाराहमन्त्यं, पुरुषवते चैषा वैष्णवीसहिता, पताम् प्रयुखन विष्णुं प्रीणाति । अन्यान्यपि समाचारात् सामानि गेयानि । शार्दूलशाखिना तु-- स यो महोनामिति प्रस्तावः स पूज्यों महोना, निधनं मधु. ब्युताः पुरा भिन्दुर्युवा कविरिति । मारुतं प्रस्तावः पुरा मिन्दुर्युषा कविः निधनं पुरुष्टुता हो इडा। उप प्रक्षे मधुमति मियन्त इति वाचः साम प्रस्तावः उवा, उप प्रक्षेमधुमति क्षियम्तः उवा निधनं, पानान्हो. पाचेत्यादिसप्तखण्डानि। कौथुमशाखिना च। यता 'उविश्पतिरित्यादीनि पञ्चदश सामानि, 'असो पा.मादिस्यो देवमवित्यध्यायः। राणायनीयशाखिना। महानाम्नीसामप्रस्तावः विदामघवन् विदा, निधनं एषाहिदेवाः। मथार्षदिनां जयानि । 'इन्द्रस्य बाहू' इत्यप्रतिरथं सूक्तम् । 'प्राणायाम इत्यादीनि त्रीणि प्राणसूक्तानि । 'सहस्रबाहुः पुरुष' इति पुरुषसूक्तम् । 'कालोश्वो बहतु सप्तरश्मिा' इति कालसूक्तम् । उपनिषदमध्यात्मकम् । प्राणामिहोत्र महोपनिषदम्। अथ समाधिमन्त्रः। विष्णुधर्मोत्तरभविष्यत् पुराणयोः । पाप्मापहं पावनीयं अश्वमेधसमं तथा.। मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मानिर्मितम् ॥ देवताम्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमा स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमोनमः। आचावसाने श्रावस्य त्रिरावत जपेत्सदा । अश्वमेघफलं खेतद् द्विजैः सत्कृत्य पूजितम् ॥ पिण्डानवपणे चापि जपदन समाहितः। पितरस्तृप्तिमायान्ति राक्षसा प्रवन्ति च ॥ पितच त्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत। पव्यमानः सदा श्राद्ध नियतैब्रह्मवादिभिः ॥ प्राज्यकामो जपेदेनं सदा मन्त्रमतन्द्रितः। ..

·यजमानजयानि । . . वीर्यसार्थशौर्यादिश्रीरायुष्याविवर्धनम् ॥ प्रीयन्ते पितरोऽनेन जप्येन नियमेन च । चतुर्मिस चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ॥ इयते च पुनभ्यां समे विष्णुः प्रसीदतु । वस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयक्रियादिषु । न्यून सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ मादिमध्यावसानेषु भाद्धस्य नियमः शुचिः । अपन विष्ण्वायं मन्त्रं विष्णुलोकं समश्नुते ॥ न्यून चैवातिरिक्तं च यत् किञ्चित् कर्मणो भवेत् । सर्व यथावदेव स्यात पितॄश्चैव समुद्धरेत् ॥ "मो श्रावय' इति चत्वारि अक्षराणि, "अस्तु श्रीषट्' इति च स्वारि "यज" इति छ, “येयजामहे" इति पञ्च, "वौषट्" इति द्वे, ए. तो हूयते स विष्णुः प्रसीदस्वित्यर्थः। अथ सप्ताचिस्तोत्रम् । प्रभासखण्डब्रह्माण्डपुराणयोः । सप्ताचिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् । अमूर्तीनां समूर्तीनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां योगचक्षुषाम् । इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ॥ सप्तर्षीणां पितृणां च तासमस्यामि कामदान् । मन्यादीनां च नेता: सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ॥ तासमस्यामि सर्वान् वै पितृनस्वर्णवेषु च । नक्षत्राणां प्रहाणां च वाय्वग्निपितरस्तथा ॥ चापापृथिव्योश्च सदा नमस्ये तान् पितामहान् । देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः॥ प्रातारो ये च भूतानां नमस्ये तान् कृताञ्जलिः। प्रजापतेर्गयां बहुः सोमाय च यमाय च ॥ योगेश्वरेण्यश्व सदा नमस्य तान् कृतालिए। पिथगणेभ्यः सर्वेभ्यो नमो लोकेषु सप्तम् ॥ स्वयम्भुवे नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे लोकचक्षुषे । एतकंच सप्ताबिमार्षिगणपूजितम् ॥

·वीरमित्रोदेयस्य भावप्रकाशे- पवित्रं परमं घेत श्रीमदू रक्षोविनाशनम् । एतेन विधिना युक्तस्त्रीन् घरान् लभते नरः ॥ अनमायुः सुतांश्चैव ददते पितरो भुवि । भत्तया परमया युक्तः श्रधानो जितेन्द्रियः ॥ सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । सप्तद्वीपसमुदायां पृथिव्यामेकराद् भवेत् ॥ अथ पितृस्तवः। मार्कण्डेयपुराणे। प्रक्षा चाह रुचि विप्रं श्रुत्वा तस्याभिवाञ्छितम् । प्रजापतिस्त्वं भविता स्रष्टव्या भवता प्रजाः ॥ सृष्टा प्रजाः सुतान् विप्र समुत्पाद्य क्रियास्तथा । कुताकृताधिकारस्त्वं ततः लिखिमपास्यसि ॥ सवं यथोकं पितृभिः कुरु दारोपसङ्ग्रहम् । कामं चेममनुध्याय कुरु तत् पितृपूजनम् ॥ एवं च तुष्टाः पितरः प्रदास्यन्ति तसितम् । पत्नी सुतांश्च सन्तुष्टाकिं न दधुः पितामहाः ॥ मार्कण्डेय उवाच । इत्यूषे वंचनं श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । नद्या विविके पुलिने चकार पितृतर्पणम् ॥ तुष्टाव च पितृन विप्रस्तवैरेभिरथाऽऽहतः। एकाग्रप्रयतो भूत्वा भक्तिनम्रात्मको रुचिः॥ रुचिरुवाच । नमस्येऽहं पितृन भत्तया ये बसन्त्यधिदेवताः । देवैरपि हितय॑न्ते ये श्राद्धषु स्वधोत्तरैः। नमस्येऽहं पितृन स्वर्गे ये तय॑न्ते महर्षिमिः। श्रावैमनोमयैर्भक्त्या भुक्तिमुक्तिमभीप्सुभिः ॥ नमस्येऽहं पितृन स्वान् ते च सन्तर्पयन्ति तान् । श्रावेषु दिन्यै सकलैरुपहारैरनुत्तमः । नमस्येऽहं पितृन भत्त्या येऽयन्ते गुखकैदिवि । तन्मयस्वेन बायद्भिवृद्धिमास्यन्तिकी शुभाम् ॥

·RESEARCH INSTITUTE. MYLA PORR Fire MADRAS .. नमस्येऽपितृन मत्यैरय॑न्ते भुषि ये सदा । श्रादेषु भवयामीष्टलोकपुष्टिप्रदायिनः ॥ नमस्येऽहं पितन भक्त्याऽभ्यय॑न्ते भुवि ये सदा । धन्यैः पादैस्तथाहारैस्तपोनिघूतकिल्विषैः ॥ नमस्येऽहं पितृन्विप्रैनैष्ठिकवतचारिभिः । संयतास्ममिनित्यं सन्तय॑न्ते समाधिभिः॥ नमस्येऽहं पितृ श्राद्ध राजन्यास्तर्पबन्ति यान् । कल्पैरशेषैर्विधिवत् लोकद्वयफलप्रदान् ॥ नमस्पेऽहं पितृन वैश्यैरय॑न्ते भुषि ये सदा । स्वकर्मनिरतैनित्यं पुष्पधूपानवारिभिः॥ नमस्येऽहं पितृ श्राद्धे ये शुद्वैरपि भक्तितः। सन्तय॑न्ते जगत्यत्र नाम्नाख्याता: सुकालिनः ॥ नमस्येऽहं पितृन् भाडे पाताले ये महासुरैः। सन्तयन्ते सदाहारैस्स्यक्तदम्भमदैः सदा । नमस्येऽहं पितृ श्राद्ध पर्यन्ते ये रसातले । भोगैरशेषैर्विविधैर्नागैः कामानमीप्सुभिः । नमस्येऽहं पितृ श्रादे सः सन्तर्पिताः सदा । स्तुत्वैवं विविधर्मन्त्रैर्भोगसम्पत्समन्वितैः॥ पितृन नमस्ये निषसन्ति साक्षात् ये देवलोकेषु महीतले वा । तथान्तरिक्षेच मुरादिपूज्यास्ते संप्रतीच्छन्तु मयोपनीतम् ।। पितृन नमस्ये परमाणुभूता ये वै विमानेषु वसन्स्यमूर्ताः । यजन्ति यानस्तमला मनोमियोगीस्वराः क्लेशविमुक्तिहेतोः। पितृसमस्ये विषि ये च मूर्ताः स्वधाभुजः काम्यफलामिसन्धौ । प्रदानशकाः सकलेप्सितानां विमुक्तिदा येऽनभिसंहितेषु ॥ तृप्यन्तु तस्मिन् पितरः समस्ता इच्छावतां ये प्रविशन्ति कामान। सुरत्वमिन्द्रत्वमनोधिकत्वं षस्वात्मजान मामबलागृहाणि ॥ सूर्यस्य ये रश्मिषु चन्द्रविम्बे शुक्ले विमाने च सदा वसन्ति । तृप्यन्तु तेऽस्मिन पितरोऽसतोयैर्गन्धादिना तुष्मितो बजन्तु ॥ बेषां तेऽग्नौ हविषापि सुतिर्ये भुखते विप्रशरीरसंस्थाः । ये पिण्डदानेन मुदं प्रयान्ति तृप्यन्तु तेऽस्मिन् पितरोऽवतोयैः ॥ बङ्गमांसेन पुरैरमी कम्गैस्तिलैत्यमहोरगा।

·वीरमित्रोदयस्य पादकाशे- कालेन शाकेन महर्षिवः सम्प्रीणितास्ते मुदमत्र यान्तु ॥ कण्यान्यशेषाणि च यान्यभीष्टान्यतीव तेषाममरार्चितानाम् । तेषां तु सानिध्यमिहास्तु पुष्पगन्धाम्बुभोज्येषु मयाऽऽरतेषु ॥ दिने दिने ये प्रतिगृहतेऽचं मासानुभोज्या भुषि येऽष्टकासु । ये वत्सरान्तेऽभ्युदयेषु पूज्याः प्रयान्तु ते मे पितरोऽध तृप्तिम् ॥ पूज्या विजानां कुमुदेन्दुभासो ये क्षत्रियाणां च नपार्कवर्णाः । तथा विशां ये धनलावभासा नीलीनिमा शुद्रजनस्य येव । तस्मिन् समस्ता मम पुष्पगन्धधूपासतोयादिनिवेदनेन । तथानिहोमेन च यान्तु तृप्तिं सदा पितृभ्यः प्रणतोऽस्मि तेभ्यः। बे देवपूर्वाण्यपि तृप्तिहेतोरनन्ति कव्यानि शुभाहतानि । तृप्तास्तु ये भूतिसृजो भवन्ति तृप्यन्तु तेऽस्मिन् प्रणतोऽस्मि तेभ्यः। रक्षांसि भूतान्यसुरांस्तथोप्रान् निःसारयन्तस्त्वशिवं प्रजानाम् । भाधाः सुराणाममरैश्चपूज्या तुध्यन्तु तेऽत्र प्रणतोऽस्मि तेभ्यः ॥ अमियाजा बहिषद माज्यपाः सोमपास्तथा। वजन्तु तृप्ति भावेऽस्मिन् पितरस्तर्पिता मया ॥ अनिवाता पितृगणाः प्राची रक्षन्तु मे दिशम् । तथा पर्हिषदः पान्तु याम्यां ये पितरस्तथा ॥ प्रतीचीमाज्यपास्तददुदीचीमपि सोमपाः। रक्षोभूतपिशाचेभ्यः तथैवासुरदोषतः ॥ सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे । विश्वो विश्वभुगाराभ्यो धन्यो धर्मः सनातनः ॥ भतिदो भूतिकृत भूतिः पितृणां ये गणा नव । कल्याणः कल्यतां कर्ता कल्यः कल्यतराश्रयः ॥ कल्यताहेतुरनधः परित्येते गणाः स्मृताः। वरो घरेण्यो घरदः स्तुष्टिदः पुष्टिदस्तथा। विश्वपाता तथा धाता सत चैते तथा गणा। महामहा महावेजा मतिमांश्च फलप्रदः । गणाः पतयैवैते पितृणां पापनाशनाः ॥ सुखदो धमक्यान्यो धर्मदोऽन्यश्च भूतिदः । पितॄणां कथ्यते चैष तथा गणचतुष्टयम् ॥

·यजमानजप्यानि । एकत्रिंशत् पितृगणा याप्तमखिलं जगत् । ते मेऽत्र तुष्टाः तुभ्यन्तु यच्छन्तु च सदा हितम् ॥ मार्कण्डेय उवाच । एवं च स्तुवतस्तस्य तेजसा राशिस्थितः। प्रादुर्षभूष सहसा गगनव्याप्तिकारकः । तंष्टा सुमहरोजा समाच्छाच स्थितं जगत् । जानुभ्यामवनी गत्वा रुचिस्तोत्रमिदं जगौ। मूर्तिमाजाममूर्तीनां पितॄणाममितौजसाम । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम् ॥ इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा। सप्तर्षीणां तथान्येषां ताबमस्यामि कामदान् । मन्यादीनां च नेतृच सूर्याचन्द्रमलोस्तथा। तासमस्याम्यहं सर्वान् पितरश्चाणवेषु च ॥ नक्षत्राणां ग्रहाणां च वास्वग्निनभला तथा । चावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥ देवर्षीणां च नेतश्च सर्वदेवनमस्कृतान् । मभयस्य सदा दातृन् नमस्येऽहं कृताञ्जलिः ॥ प्रजापतेः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च । योगेश्वरेभ्यश्च तथा नमस्थामि कृताञ्जलिः ॥ नमो गणेभ्यः सप्तभ्यस्तथा लोकेषु सप्तसु । स्वयम्भुवे नमस्यामि ब्रह्मणे योगचक्षुषे । पदाधारा पितृगणा योगमूर्तिधरा हि ते । नमस्यामि ततः सोमं पितरं जगतामहम् ॥ अग्निरूपांस्तथैवान्यान् नमस्यापि पितृनहम् । अग्नीषोममयं विश्वं यत एतदशेषतः ॥ ये तु तेजोमयाचैते सोमसूर्यानिमूर्तयः । जगत्स्वरुपिणश्चैव तथा ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ तेभ्योऽखिलेभ्यो योगिभ्यः पितृभ्यो यतमानसः। नमोनमो नमस्ते में प्रसीदन्तु स्वधाभुजः॥ मार्कण्डेय उवाच । एवं स्तुता ततस्तेन तेजसो मुनिसत्तम । निश्वकमुस्ते पितरो भासयन्तो दिशो दश ॥

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकायो- निवेदितं च यतेन गन्धमाल्यानुलेपनम् । तभूषितानथ स तान दरशे पुरतः स्थितान् ॥ प्रणिपत्य पुनर्भक्त्या पुनरेव कृताञ्जलिः। नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यमित्याह पृथगारतः॥ ततः प्रसनाः पितरस्तमूचुर्मुनिसत्तमम् । परं वृणीष्वेति स तानुवाचानतकन्धरः ॥ साम्प्रतं सर्गकर्तृत्वमाविष्टं ब्रह्मणा मम । सोऽहं पत्तीमभीप्सामि धन्यां दिव्यां प्रजावतीम् ॥ पितर ऊचुः। .C अधैव सद्यः पनी ते भविष्यति मनोरमा । तस्यां च पुत्रो भधिता रुचिरो मुनिसत्तमः॥ मन्वन्तराधिपो धीमांस्त्वनाम्नवोपलक्षितः। रुचेरौव्य इति ख्याति प्रयास्यति जगाये। तस्यापि बहवः पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः। महाबला महावीर्याः पृथिवीपरिपालकाः ॥ स्वं च प्रजापतिर्भूत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । क्षीणाधिकारो धर्मशः ततः सिधिमवाप्स्यसि ॥ स्तोत्रणानेन हिच योऽस्मांस्तोष्यति भक्तितः। तस्य तु षयं भोगान् दास्यामो शानमुत्तमम् ॥ शरीरारोग्यमैश्वर्य पुत्रपौत्रादिकं तथा । चाद्भिः सततं स्तव्याः स्तोत्रेणानेन यवतः॥ श्रावेच य इमं भक्त्या अस्मत्प्रीतिकरस्तवम् । पठिष्यति विजाग्याणां भुखतां पुरता स्थितः ॥ स्तोत्रश्रवणसम्प्रीत्या सान्निधाने परे कृते । अस्माकमक्षयं श्रावं तद्भविष्यत्यसंशयः ॥ यद्यप्यश्रोत्रियं श्राद्धं यद्यप्युपहतं भवेत् । न्यायोपाचवितेन यदि वा कृतमन्यथा ॥ अशाखाहरुपहरुपहारैस्तथा कृतम् । मकालेऽप्यथवाऽदेश विधिहीनमथापि वा। अश्रदधानः पुरुषदम्भमाश्रित्य यत् कृतम् । अस्माकं जायते तृप्तिस्तथाप्येतदुदारणाद।

·यजमानजन्यानि । यत्रतत् पठ्यते पाये स्तोत्रमस्मत्सुनावहम् । मस्माकं जायते तृप्तिस्तत्र द्वादशवार्षिकी। हेमन्ते द्वादशाग्दानि तृप्तिमेत प्रयच्छति । शिशिर द्विगुणाब्दानि तृप्ति स्तोत्रमिदं श्रुतम् ॥ बसन्ते पोस्शसमास्तृप्तये श्राद्धकर्मणि । प्रीमे व पोरवैतत् पठितं तृप्तिकारकम् ॥ विकलेऽपि ते भारे स्तोत्रेणानेन (१)शोधिते । वर्षासु ततिरस्माकमाया जायते (२)स्तुते ॥ शरत्काळेऽपि पठितं श्राद्धकाले प्रयच्छति । मस्माकमेतत्पुरुषैस्तृप्ति पञ्चदशाब्दिकी। यस्मिन् गृहेऽपि लिखितं पतत्तिष्ठति नित्यदा । सविधानं कृते भाद्ध तत्रास्माकं भविष्यति ॥ तस्मादेतरखया श्राद्ध विप्राणां भुजता पुरः। भाषणीयं महाभाग ! अस्माकं प्रीतिहेतुकम् ॥ इति । मन्त्र ब्रह्मवैवर्तादिपुराणोक्तानि गयाप्रशंसावचनान्यपि शिष्टाचा. पत् पठनीयानि । गयायां धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा। गयाशीर्षे घटे चैव पितृणां दत्तमक्षयम् ॥ गयायां पितृरूपेण स्वयमेष जनार्दनः । तं दृष्टा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥ शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दद्यात् गयाशिरे। उद्धरेत् सतगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् ॥ भूमिष्ठास्तु दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षगामिनः । स्वर्गपातालमत्येषु नास्ति तीर्थ गयासमम् ॥ पितरो यान्ति देवत्वं दत्ते पिण्डे गयाशिरे । इति । मत्स्यपुराणे। सतण्याचा दशाणेषु सुगाः कालजरे गिरौ । चक्रवाका सरोद्वीपे हंसाः सरसि मानसे॥ ? (१) साधिते. इति मार्कण्डेयपुराणे पाठ: (१)रुचे ! इति मा० पु० पाठः । १०बी० मि ·वीरमित्रोदयस्य भादप्रकाशे- तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा घेदपारणाः। प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं तेभ्योऽवसीदत ॥ इति । समप्रसप्तध्याधाल्यानपठनासमर्थस्तु तदसंग्रहरूपमिदं श्लोक इयं पठेदिति हेमादौ । नारदीयपुराणे । आण्यानानि पितृणां च श्रावक्षय्यतृप्तये । गाथा पितृभिर्गीता भुजाना भावये विजान् । पितृगायाभ काश्रित प्रपश्यन्ते । आह विष्णुः। मथ पितगीते गाये भवतः। अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिनरोत्तमः। प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे प्रयोदश्यां समाहितः। मधूत्करे तु यः श्राद्धं पायसेन समाचरेत् । कार्तिकं सकलं वापि प्राक्छाये कुधरस्य वा ॥ इति । कुलेऽस्माकं स तन्तु स्यात् यो मो दद्याजलाअलिम्। नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ मपि जायेत सोऽस्माकं कुले कधिनरोत्तमः। गयाशीर्षे घटे प्राचं यो नः कुर्यात् समाहितः ॥ इति । तथा बृहस्पतिः। काहन्ति पितरः पुत्राबरकापातमीरवः । गयां यास्यति या कधिन सोऽस्मान् सम्तारयिष्यति ॥ करिष्यति प्रषोत्सर्गमिष्टापूर्त तथैव च । पालविष्यति गार्हस्थ्यं श्रावं दास्यति चाम्यहम्। वायुपुराणब्रह्माण्डपुराणयोः। मत्र गाथा पितृगीता कीर्तयन्ति पुराविदः । तास्तेऽहं सम्प्रवस्यामि यथावर निबोधत। अपि नः स कुले जायेत् यो नो दद्यात् प्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पियो छायायां कुअरस्य च । मजेन सर्वलोहेन वर्षासुच मघासु च । पष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां बजेद। गौरी चाप्युबत् भार्यो नलिं वा वृषमुत्यजेत् । इति ॥

·मानदेवानरूपणम् उत्कसर्वप्रकारजपासम्म प्रकारान्तरमुक्त मत्स्यपुराणे- ममावे सर्वविद्यानां गायत्रीजपमारमेव ॥ति । इति जयानि । अथ श्रावदेशाः। तत्र विष्णुषोत्तरे। दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादी वा गृहेऽथवा । भूसंस्कारादिसंयुके श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः ॥ तीर्थक्राषिदेवतालेव्यं जलम् । आदिशब्देन ऋषिसेविताश्रमप. रिप्रहः । भूसंस्कारो गोमयोपलेपादिः । माविपदात् केशायपसारण परिप्रहा। तदुकं तत्रैव। गोमयेनोपलितेषु विषिकेषु गृहेषु च । कुर्याच्छाबमयतेषु वित्यमेव यथाविधि ॥ विविकेषु पवित्रेषु। माझवस्क्या। (१)परिमिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणे तया। ( म०१ श्रा० श्लो. २२७) परिधिते परितश्छादिते । शुचौ गोमयादिनोपलिते । दक्षिणाप्रवणे. क्षिणोपमते देशे। स्वतो दक्षिणाप्रणत्वासम्भवे तु देशस्य यत्नो दक्षिणाप्रवणत्वं कार्यम्। तथाचमनः। शुचि देशं विषिकं तु गोमयेनोपलिप्य च । दक्षिणाप्रषणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥ (अ०३ श्लो० २०६) कसं कमिहतं क्लिनं सङ्कीर्णानिष्टगन्धिकम् । देशं त्वनिष्शब्दं च धर्जयेन्ट्रारकर्मणि ॥ रुक्षम् असिग्धम् । क्लिनमसकर्दमम् । सहीर्णम् पदार्थान्तरस कीर्णम् । अनिष्टगन्धिकं तिगन्धिकम् । अनिष्ट शब्दम् अश्राव्यशब्दम् । मार्कण्डेयः। बया जन्तुमयी कक्षा क्षितिः प्लुछा तथामिना । मानितुशब्दोमा दुर्गन्धा भावकर्माणि ॥ (१)परिस्तृते, इति मुरितमाहवल्क्षे पाठः । यमः।

·१४.. वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- अग्निनाप्लुम्दग्धा । उमा भयजनिका । गोगजाश्वादिपृष्ठेषु कृत्रिमायां तथा भुवि । न कुर्याच्छादमेतेषु परक्यासु च भूमिषु ॥ कृत्रिमाांम्वेदिकादौ । परक्यासुम्परपरिगृहीतासु । तास गृहगो छारामादयो न पुनस्तीर्यादयः। तथा वादिपुराणम् । अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तेषु परिग्रहः ॥ धनानि गिरयो नद्यस्तीर्थान्यायतनानि च । देषखाताश्च गर्ताश्च न स्वामी तेषु विद्यते ॥ तीर्थक्षेत्रविशेषेषु कृतं श्राद्धमतिशयफलप्रदं भवतीस्याह- देवलः। भावस्य पूजितो देशो गया गला सरस्वती । कुरुक्षेत्रं प्रयागश्च नैमिषं पुष्कराणि च । नदीतटेषु तीर्थेषु शैलेषु पुलिनेषु च । विषितवेव तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥ व्यासः। पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतपसि च । महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजाङ्गले ॥ गङ्गायमुनयोस्तीरे पयोष्ण्यमरकण्टके । नर्मदाबादुदातीरे भृगुतुझे हिमालये ॥ गङ्गाद्वारे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा । समिहत्यां गयायां च दत्तमक्षम्यतां बजे। प्रमाण्डपुराणे। नदीसमुद्रतीरेवा दे गोष्ठेऽथ पर्वते । समुद्रगानदीतीरे सिन्धुसागरसमे ॥ नघोर्षा सामे शस्ते शालग्रामशिलान्तिके। पुष्करे षा कुरुक्षेत्रे प्रयागे नैमिषे तथा । शालग्रामेब गोकर्णे गयायां च विशेषता। क्षेत्रेचतेषु यःभावं पिदमकिसमन्वित ·श्रावदेशनिरूपणम् १४५ करोतिविधिवन मर्त्यः कृतकृत्यो विधीयते। वृहम्पतिः। काहन्ति पितरः पुत्रानरकापातमीरवः । गयां यास्यति यः कश्चित् सोऽस्मान् सन्तारयिष्यति ॥ करिबति षोत्सर्गमिष्टापूत तथैव च । पालयिष्यति परत्वे श्राद्धं दास्यति चान्वहम् ॥ गयायां धर्मपृष्ठे च सदसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षे घटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ धर्मारण्यं धर्मपृष्ठं धेनुकारण्यमेव च । क्ष्वैतानि पितृस्तर्ण्य वंशान् विंशतिमुखरेत् ॥ विष्णुरपि । मथ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतणंसि च । पुष्करे स्मातमात्रस्तु सर्वपापेभ्यः पूतो भवति। एवमेव गयाशीर्षे पंढे, अमरकण्टके पर्वते,यत्र कचन नर्मदातीरे, यमुनातीरे, गङ्गायां, विशेषतो गङ्गाद्वारे, प्रयागे च, गङ्गासागरसङ्गमे, कुशावर्ते, बिल्वके, मालपर्वते, कनखले, कुब्जाने, भृगुतुङ्गे केदारे, महालये लालतिका. यां,सुगन्धायां, शाकम्भर्या, फल्गुतीर्थे महागलायां, तन्दुलिकामे, कुमाराधारायां,प्रभाले, यत्र वचन सरस्वत्यां, विशेषतो नैमिषारण्ये, पाराणस्याम् , अगस्त्याश्रमे कण्वाश्रमे, कौशिक्यां, सरयूतीरे, शो- णस्य ज्योतीरध्याश्च सङ्गमे, श्रीपर्वते, कालोदके, उत्तरमानसे, मत. अवाप्या, सप्तचों, विष्णुपदे, स्वर्गप्रदेशे, गोदावो, गोमत्यां, बेत्रव. त्यां, विपाशायां, वितस्तायां, शततीरे, चन्द्रभागायाम , ऐरावत्यां, सिन्धोस्तीरे, दक्षिणे पञ्चनदे, औजसे एवमादिश्वन्येषु तीर्येषु सरि. द्वारा सामेषु, प्रभवेषु, पुलिनेषु, निकुओषु, प्रस्रवणेषु, वनेषूपवनेषु, गोमयेनोपलिप्तेषु गृहेषु, मनोशेषु च । मत्रापि पितुगीता गाथा भवन्ति । कुलेऽस्माकं स जन्तुः स्यायो मो दद्याज्जलालिम् ॥ मदीपु.बातोयासु शीतलासु विशेषतः। मपि जायेत सोऽस्माकं कुले कधितरोत्तमः॥ गयाचा वटे भाई यो नः कुर्यात् समाहितः। पन्या बहवः पुत्रायोकोऽपि गयां ब्रजेत् । बजेतवाश्वमेधेन नीलं पा सुषमुत्सृजेद। . - ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- प्रभवे नदीनामुत्पत्तिप्रदेशेषु, सरिद्वारामु सामेषुषेति प्रस्तुत्य प्रभवेग्विस्वमिधानात् । पुलिननदीतोयोत्थिता प्रदेशः । निकाह ताविपरिवेषितः प्रदेशाप्रसवर्ण-निरः । उपवनं गृहवाटिका । मनो- रमणीयम्। पायुपुराणे। गयायां धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा । (१)गयागुधे घटे चैव भाद्धं दचं महाफलम् ॥ भरतस्याभमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृते । मतहास्य पदं तत्र स्यते सर्वमानुषैः ॥ क्यापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम् । (२)यच्चम्पकवनं पुण्यं पुण्यद्भिनिषेवितम् ॥ यस्मिन् पाण्डुषिशल्येति तीर्थ सद्योनिदर्शनम् । तृतीयायां तथा पादे (३)निश्वीरायाच मण्डले ॥ महाइदे च कौशिक्यां दशं भावं महाफलम् । मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ॥ बाहुन वर्षगणांस्तत्वा तपस्तीवं सुदुस्करम् । मल्पनाबत्र कालेन नरो धर्मपरायणः॥ पाप्मानमुत्सजत्याशु जीर्णो स्वचमिवोरगः । नाम्ना कनकनन्देति तीर्थे जगति विश्रुतम् ॥ उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य (१)ब्रह्मर्षिगणसेवितम् । तर स्नात्वा दिवं यान्ति स्वशरीरण मानवा।। पचापि तथाभावमक्षयं समुदाहतम् । स्नात्वा ऋणत्रयं तत्र निष्क्रीणाति नरोतमः॥ मानसे सरसि स्मात्या श्रावं निर्वतयेत्तता। उत्तरं मानसं गत्वा सिदि प्राप्नोत्यनुतमाम ॥ तस्मितिर्वर्तयेच्छावं यथाशकि यथावलम् । कामान् स लमते दिव्यान् मोक्षोपायांश्च कृत्स्नशः॥ (१) गयायां गबाटे बेति मुद्रितवायुपुराणे पाठः । (२) एवं पवनमिति पा.पु. पाठः। () निःबारे पावमण्डले इति वा.पु. पाठः । (1) देवपाति पा-पु. पाठः।

·आबदेशनिरूपणम् १४१ मत्स्यपुराणे। नन्दाय ललिता तद्वत् तीर्थ मावापुरी तथा। तथा चित्रपदं नाम ततः केदारमुत्तमम् ॥ गासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुमम । तीर्थ ब्रह्मसरस्तद्वच्छतदूसलिलोनमे ॥ कृतशीचं महापुण्यं सर्वपापनिषदनम् । यत्रास्ते नरसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः ॥ तीर्थमिक्षुमती नाम पितृणां वल्लभं सदा । लामे यत्र तिष्ठन्ति गङ्गायाः पितरा सदा ॥ यमुना देविका काली चन्द्रभागा षड़ती। नदी धेनुमती पुण्या पारा वेत्रवती तथा। नीलकण्ठमितिल्यातं पितृन तीर्थ द्विजोत्तमाः। तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च ॥ मन्दाकिनी तथाऽछोदा विपाशा च सरस्वती। तीये मित्रपदं तद् वैद्यनाथं महाफलम् ॥ शिप्रानदी महाकालं तथा कालखरं शुभम् । वंशोऽहरोङ्गेदं गर्मोद्भदं महाफलम् ॥ भद्रेश्वरं विश्नुपदं नर्मदाद्वारमेव च । गयापिण्डप्रदानेन सामान्याहुमहर्षयः ॥ तथा। *कारपिततीर्थ च कावेरी कपिलोदकम । संमेदं चण्डवगायास्तथैवामरकण्टकम् ॥ कुरुक्षेत्राच्छतगुणमस्मिन् स्नानादिकं भवेत् । शुक्रतीर्य च विरुपातं तीर्थे सोमेश्वरं परम् ॥ सर्वव्याधिहरं पुण्यं फलं कोटिशताधिकम् । कायापरोहणं नाम तथा धर्मण्वती नदी। गोमती धरणा तीर्थमाशनसं परम् ॥ भैरवं भूगुतीर्थ च गौरीतीर्थमनुत्तमम् । तीये नायकं नाम षस्वेदश्वरमतः परम् ॥ तथा।

·पीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- परंतथा पापहरं पुण्यं प्रतपती नदी। मूलतापी पयोष्णी व पयोष्णीसामस्तथा। महाबोधिः पाटलाच नगतीर्थमवन्तिका। तथा वेणानदी पुण्या महाशालं तथैव च। महारुद्रो महालि दशार्णा च नदी शुभा । शतरुद्रा शताहा च तथा विष्णुपदं परम् ।। महारवाहिका तबादौ तौ शोणधरौ। कालिका च नदी पुण्या पितराधनदी शुभा ॥ एतानि पितृतीर्थानि शस्यन्ते स्नामदानयोः । श्राखमेतेषु यह तदनन्तफलं स्मृतम् ॥ द्रोणी वादनदी वारा सरक्षीरनदी तथा । द्वारकाकृष्णतीर्थ च तथाqदसरस्वती ॥ नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकर्णिका। धूतपापा तथा तीर्थ समुद्रो दक्षिणस्तथा । गोकों गजकर्णश्च तथा च पुरुषोत्तमः । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्स्यमुच्यते ॥ तीर्थ मधुकरं नाम स्वयमेव जनार्दनः । यत्र शार्षिधरो विष्णुर्मेखलायामवस्थितः॥ तथा मन्दोदरीतीर्थ यत्र चम्पा नदी शुभा। तथा सामलनामान महाशालवती तथा। पयोण्या दक्षिणे तीर्थे देवदेवेश्वरं तथा । कोटेश्वरं तथा देवं रेणुकायाः समीपतः॥ पक्रकोट तथा पुण्यं तीर्थ नाम जलेश्वरम् । अर्जुनं त्रिपुरेशं च सिद्धेश्वरमतः परम् ॥ श्रीशैलं शाकरं तीर्थ नारीसहमतः परम् । महेन्द्रं च तथा पुण्यं तथा श्रीरासंशितम् ॥ एतेष्वपि सदा भाद्धमनन्तफलमश्नुते । दर्शनादपि पुण्यानि सर्वपापहराणि वै॥ तुगभद्रा नदी पुण्या तथा भीमरथी सरित् । भीमेश्वरं कृष्णावेणा कावेरी पन्जुला नदी। नदी गोषरी नाम त्रिसन्ध्यातर्थमुत्तमम् ।

·भारदेशनिरूपणम् तीर्थ यम्बकं नाम सर्वतीर्थनमस्कतम् ॥ यत्रास्ते भगवानीशः स्वयमेव त्रिलोचनः । भाडमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् ॥ स्मरणादपि पापानि व्रजन्ति शतधा द्विजाः। श्रीपर्णी व नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् ॥ तथा मत्स्यनदीकारा शिवधारा तथैव च । भवतीर्थ तु विख्यातं पम्पातीर्थे च शाश्वतम् ॥ पुण्यं रामेश्वरं तबदेलापुरमलम्पुरम् । मजारभूतं विख्यातमामर्दकमलम्बुसम् ॥ आम्रातकेश्वरं चैव तदेकाम्रकं परम् । गोषनं हरिश्चन्द्रं पुरश्चन्द्रं पृथ्वकम् ॥ सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी। रामाधिवासोऽपि तथा तथा सौमित्रिसङ्गतम् ॥ इन्द्रकीलं तथा नादं तथा च प्रियमेलकम् । पतान्यपि सदा श्राद्ध प्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सानिध्यं पठयते यतः॥ दाममेतेषु सर्वेषु भवेत् कोटिशताधिकम् । बाहुवा च नदी पुण्या तथा सिद्धिवनं शुभम् । तीर्थ पाशुपतं नाम तटी पर्वतका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्त कोटिशतोचरम् ॥ तथैव पितृतीर्थ तु यत्र गोदावरी नदी। पुरलिसहस्रेण सव्येतरजलावहा । जामदग्न्यस्य तीर्थ रामायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयादिना यत्र गोदावरी नदी। तीर्य तव्यकव्यानामप्सरोयुगसंयुतम् । श्रावाग्निकार्यानंच तत्र कोटिशताधिकम् । तथा सहस्रलिजंच राघवेश्वरमुत्तमम् । चन्द्रफेना नदी पुण्या यत्रेन्द्रः खेदिता पुरा । निहत्य नमुर्वि शत्रु तपसा स्वर्गमाप्तवान् । तत्र न भावमनन्तफलदं भवेत् ॥ तीर्थन्तु पुष्करं नाम शालग्रामं तथैव च । १९वीमिक ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- शोणापातश्व विख्यातो यत्र वैश्वानरालयः॥ तीर्थ सारस्वत नाम स्वामितीर्थ तथैव च । मणिदरा नदी पुण्या कौशिका चन्द्रिका तथा.॥ विदर्भा वायुवेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखी तथा। कावेरी चोत्तराका च तथा जालन्धरो गिरिरा। पतेषु श्रावतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमुच्यते । लोहदण्ड तथा तीर्थ चित्रकूट तथैव च ॥ विध्ययोगश्च गन्नायास्तथा नन्दातट शुभम् ।। कुम्जाम्रश्च तथा तीर्थे उर्वशीपुलिने तथा ॥ संसारमोचनं तीर्थ तथैव ऋणमोचनम् । पतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमुच्यते ॥ महासं तथा तीर्थ गौतमेश्वरमेव च । तथाशिष्टतीर्थ तु हारीतस्य ततः परम् ॥ ब्रह्मावत कुशावर्त हयतीर्थ तथैव च । पिण्डारकं च विख्यातं शक्लोवारं तथैव च ।। खण्डेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च । तथा च वदरतिीर्थ रामतीर्थ तथैव च। जयन्तं विजयं चैव शुक्रतार्थ तथैव च । श्रीपतेश्च तथा तीर्थ तीर्थ रैवतकं तथा। तथैव शारदातीर्थ भद्रकालेश्वर तथा। वैकुण्ठतीर्थ च तथा भामेश्वरपुरं तथा ॥ अश्वतीर्थेति विख्यातमनन्तं श्राद्धदानयोः। तीर्थ वेदशिरो नाम तंत्रवौद्यवती नदी। तीर्थ घरपदं नाम छागलिङ्गं तथैव च । एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ तीर्थ मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा । सप्तगोदावरीतीर्य सर्वतीर्येष्वनुत्तमम् ॥ तर भाचं प्रदातव्यमनन्तफलमीप्सुभिः। तथा। एषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिण्यते। तस्मात्तत्र प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं समाचरेत् ॥

·श्रादे विहितनिषिद्धदेशनिरूपणम् । कुर्याच्छाखमयैतेषु नित्यमेव यथाविधिः। प्रारदक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया । अत्रच भावे प्रशस्तत्वेन कीर्तितानां नानादेशीयतीर्थाना, स्व. पाणि तत्सदेशवासियोऽधिगन्तव्यानि । अत्र च तीर्थादिदेशेष भानन्त्यादिभवणाद् गुणफलसम्बन्धपरा एव तद्विधयो न तु-वीर्या. दानामझत्वपराः । अतस तदभावेऽपि न श्राद्धवैगुण्यमिति ध्येयम् । अथ निषिद्धदेशाः। पायुपुराणे । त्रिशोर्वर्जयेद्देशं सर्व द्वादशयोजनम् । उत्सरेण महानद्या दक्षिणेन तु कोकटम् ॥ देशबैशायो नाम श्राद्धकर्मणि वर्जितः । कारस्कराः कलिलाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च । मनधाश्रमवांश्च देशा धाः प्रयत्नतः ।। विष्णुः। न म्लेच्छविषये श्राद्धं कुर्यात् । न च गच्छेत् । चातुर्वर्ण्यव्यवस्था यस्मिन् देशे न विद्यते । तं म्लेच्छदेशं जानीयादाविर्तमतः परम्(१) ॥ अमपुराणे । परकीयगृहे यस्तु स्वान् पितृस्तर्पयेज्जडः। तभूमिस्वामिनस्तस्य हरन्ति पितरो बलात् ॥ अग्रभागं ततस्तेभ्यो दद्यान्मूल्यं च जीवताम् । मुंह इति भूमिभागोपलक्षणम् । “पारक्वभूमिभाग" इति यमब बनाव। स्वीयभूमेरभावे कथं श्राद्धं कर्तव्यमित्याकालायामुख्यते । अप्रभागमिति । श्राद्धीयद्रव्यस्य प्रथममेकदेशमुद्धस्य भूमिस्वामिपित. भ्यो दयाव । जीवतामिति-जीवत्सु भूमिस्वामिपितृषु मूल्यं दद्यादिति शूपाण्यादयः। मन्ये चकारोषाचे स्वामिपितृभ्यो अग्रभागं मूल्यं वा दया. दिस्या इदं च पितृभ्योऽप्रदानं पितरीत्या कार्यमिति मैथिलाः । देवरीत्येति उपायकार:। (१) मार्यदेशस्तसः पर इति दानखण्डहेमाद्री पाठः ·१८ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- अन्ये तु पतस्य भावात्वात् पार्वणादिमाये पितरीत्या नाम्दी- मुनेतु देवरीत्येत्याहुः । इंच भावारम्मात् प्राक् कार्यम् । परिवेषणात् प्राकार्यमिति मटव्या पर्वता पुण्या नदीतीराणि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तेषु परिग्रहः ॥ बनानि गिरयो नद्यस्तीर्थान्यायतनानि च। देवखाताश्च गर्ताध न स्वाम्यं तेषु विद्यते । इति श्रावदेवाः । अथ श्राददेशादपासनीयानि द्रव्याणि । तत्र देवलः। हीनाशः पतितः कुष्ठी वणी पुल्कसनास्तिकौ । कुक्कुटाः सूकराः श्वानो वाः श्राद्धेषु दूरतः। धीमत्सुमशुचिं ननं मत्तं धूर्त रजस्वलाम् । नीलकाषायवसनं छिन्नकर्ण विवर्जयेत् । शखं कालायसं सीसं मलिनाम्बरवाससम् ।। अन्नं पर्युषितं वापि श्राद्धेषु परिवर्जयेत् । पुस्कसो ग्लेख्छविशेषः । नास्तिका परलोकत्रासशून्यः । सूकरः- विवराहः । वीभत्सुः जुगुपिलतः। छिन्नकणः सन्धितकर्णः । इतरस्य होनाझवनेष निषेधाव । शस्त्रम् क्षुरकादि । कालायसम् लोहम् । सीसं= मागास्यो चातुः । कालायसादिवत पर्युषितमनमपि भाद्रदेशस. विहित नकार्यम् । विष्णुः। महानाहाधिकाला श्राद्धं पश्येयुः, न शदान पतिताममहारो गिणः, भयं च प्रकरणाव वाखाणभूतो निषेधो.न हीनाशादान पुर पार्थः, फलकल्पनापते। बापस्तम्बः । श्वभिरपपात्रैश्च श्रावदर्शनं परिरक्षेत् । श्वमिरितिक पवनात प्रामस्करादीमां ताडशानां ग्रहणमिति तदाज्यम् । अपा. अपनपामगुणैः । परिरक्षेत-निवारयेत् । . . জিসালীনতাকামতাল পু ·भादस्थानादपासनीयपदार्थनिरूपणम् । २४९ पनेतन्या, भारप्रदेशादिति शेषः। मनुः। चाण्डाल पराहन्ध कुषकुटश्च तथैव च । रजस्वलाच पण्ड नेक्षेरबश्नतो द्विजान् ॥ (१०३ श्लो० २१९) होमे प्रदाने भोज्ये व यदेभिरभितीक्षितम् । देवे हविषि पिध्ये पा(१) तच्छत्यसुराग हविः । (म०३ श्लो० २४०) ईक्षणमत्र सन्निधानस्याप्युपलक्षणम् । होमेअग्निहोत्रादी, शा. म्स्यादिहोमे वा । प्रदानेवादिदाने। भाग्ये अरष्टा ब्राह्मणमोजने। देवे इविषि-दर्शपौर्णमासादौ । पिश्ये श्राद्धे । यद्यपि च भावप्रकरणं तथापि वाक्येन वदवाधित्वा होमादाय प्रतिषेधो यथा सन्तर्दने(२) । अन्ये तु प्रकरणादेवं व्याचक्षते । होमे अग्नीकरणहोमे। प्रदाने- पिण्डदाने । भोज्ये भोज्योपकल्पनदेशे । दैवे-विश्वेदेवसम्बन्धिनि । पोशद्वादम्यस्मिन्नपि स्थाने यदनादिकं तदित्यर्थः । पुनः स एष। घ्राणेन शकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः। श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शनावरवर्णजः ॥ (म० अ०३श्लो० २४१) (३)खओ वा यदि वाऽनोत्र का प्रेन्योऽपि वा भवेत् । हीनातिरिकगात्रो वा तमध्यपनयेचतः ॥ (म०म०३ श्लो०२४९) अवरवर्णजा शुद्रा, तस्य द्विजातिश्राद्ध श्राद्धपकरणस्पर्शप्रतिषे. धोऽयं, नात्मायें। प्रेण्या परिचारकः। हेमादौ स्मृत्यन्तरे। कुक्कुटो विवराहश्च काका श्वापि विडालकः । (१) तद् गच्छत्ययथातथमिति मनुस्मृतौ पाठः। (२) पूर्वमी० अ० ३ पा० ३ मषि. १६ सू. २४-३१। (३) खजो या यदि या काणो दाता प्रेभ्योऽपि वा भवेत् । इति मनुसती पाठः ।

·१५० वीरमित्रोदयस्य भाषकाशे- अषलीपतिश्च वृषला पण्डो(१) नारी रजस्वला । पवानि भारकाले तु परिवज्यानि नित्यशः। कुक्कुटा पक्षवातेन हन्ति भावमसंवृतम् ॥ प्राणेन विवराहव वायसव रुतेन तु । श्वा तु हष्टिनिपातेन मार्जार श्रवणेन त । एषलापतिश्च दानेन पचा वृषलस्तथा । कायया हन्ति वै षण्डः स्पर्शन व रजस्वला। खना काणः कुणि शिवत्री का प्रेज्यकरो भवेत् । ऊनाङ्गो वातिरिकाहस्तमाशु निनयेत्ततः ॥ पिंडालोमाजारः । लशुद्रः। असंवृतम् मनावृतप्रदेशम् । श्रव. गेन-दभवणेन । दानेन पात्रीकता समित्यर्थः । ध्याघ्रपात। मयपः स्वैरिणी यावत् स्वैरिणीपतिरेव च । नैव भावेऽभिवीझरन् । मावापा पाकं कर्तुं तण्डुलादीनां पठि( पिठ )रादौ प्रक्षेप। तत्प्रभृतिमोजननिष्पत्तिपर्यन्तं यावत् पाकस्थाने भोजनस्थाने म्यत्र वां मनादिकं किमपि न वीरनित्यर्थः । मद्यपादिग्रहणं भप्रशस्तानामुपलक्षणम् । गौतमः। चाण्डालपतितापक्षणे दुषं, तस्मात् परिवृते दद्यात् तिलैर्वा विकिरे, पडिपावनो वा शमयेत् । यता दुष्ठं दुष्यति अत: प्रच्छन्ने श्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । गृहस्पतिः । श्वपापण्डपतितश्वानस्करकुक्कुटान् । रजस्वलां व चाण्डालान् श्राये कुर्याच रक्षणम् ॥ परिमितेषु याच तिला विकिरेन्महीम् । निनयेत् परिमूर्धन्यस्तं दोषं पतिपावनः । वपाको निषादः। पण्डो-नपुंसकः। एतान् पहिल्या रक्षणं कुर्यादित्यर्थः । निनयेत्-मपहरेत् । (5)पण्डोमारा रजस्वला । इति कमलाकरादघृतेः पाठः ।

·श्रादस्थानादपासनीयपदार्थनिरूपणम् । विष्णुः। मातंभाचं कुर्यात् न रजस्वला पश्वेत श्यानं न पिड्वराई न प्रामकुक्कुट प्रयत्नात् भाखमजस्य दर्शयेत् । श्रारम्भावस्थान् पदार्यान् । बजः कुष्णच्छागः । मद्यपुराणे । नमादयो न पश्येयुः श्रावमेतत् कदाचन। गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितृन न पितामहान् ॥ धानिहींषीति शेषः । नग्नावेदपरित्यागिनः । मादिशब्दात तस्कर्मानुष्ठानस्यागिनो गृह्यन्ते । तथा चौवोतं। सर्वेषामेव भूतानां प्रयीसंवरणं यतः । ये त्यजन्ति तां मोहाचे वै नाता इति स्मृताः। बौरभावकनिम्रन्यशाकजीवककापिलाः । येऽधर्माननुवर्तन्ते ते वै ननादयो जनाः ॥ बौदा सौगता।। श्रावका श्वेतपटाः । निर्भया जैना। शाखाको. ला। जीवका बाईपस्या चार्वाका इति यावत् । कपिलो लोकायतेक. देशी तेन प्रणीता कापिला। तान् अधर्मान् अधर्मपरान येऽनुवर्तन्त इत्यर्थः। पायुपुराणे । प्रथाजी वृथामुण्डी पृथानमोऽपि यो नरः । महापातकिनो ये च ये च नमादयो नराः ॥ ब्रह्मनांश्च कृतनांश्च नास्तिकान् गुरुतल्पगान् । दस्यूचैव नृशंसांश्च दर्शनेन विवर्जयेत् ॥ ये चान्ये पापकर्माणः सर्कस्तानपि वर्जयेत् । देवतानामृषीणां च पापवादरताच ये॥ मसुरान् यातुधानांध इष्टमेभिवंजस्यधा। मपुमानपविश्व कुक्कुटो प्रामशूकरः। वा चैव हन्ति भावानि दर्शनादेव सर्वशः। नई भूकमिमि, दीर्घरोगिभिरेव च। पतितैमलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कदाचन।

·१५२ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- नागरवडा घरटोलबालोरयेच तथा शब्दे व्यवस्थितम् । शतस्य वा विशेषेण तझाचं व्यर्थतां प्रजेव। व्यवस्थित कतम् । इति अपासनीयानि । अथ श्राखेपकरणानि। तत्र कुशस्वरूपमाह हारीतः । मन्छिसामान सपवित्रान् समूलान् कोमलान् शुमान् । पितृदेवजपार्थ च समादद्यात कुशार विजः॥ इति । मत्रच विशेषता कुशलक्षणं तत्प्रतिनिधयस्तदाहरणप्रकार माहिकप्रकाशोको शेयः। पिण्डास्तरणकुशेषु विशेषो- वायुपुराणे। रतिमात्राः कुशाः शस्ताः पितृतीर्थेन संहताः। उपमूलं तथा लूना पिण्डसंस्तरणे मताः॥ इति । रलिपबमुष्टिः कः । तिलाश्चोता- भारते। -- वर्धमानतिलाखमक्षय्यं मनुरनधीत् । सर्वकामः स यजते यस्तिलेजते पितॄन् ॥ इति । मात्त्य । तिलान्कुष्णानतिश्चक्ष्णानिति । इदंचन तिलान्तरप्रतिषेधार्थ किं तु कृष्णतिलप्रशंसार्थम् । गौराः कृष्णास्तथारण्यास्तथव विविधास्तिला। पितॄणां तृप्तये सृष्टा इत्याह भगवान् मनुः । इति ब्रह्मपुराणात् । वाराहोऽपि । जर्तिलास्तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवर्णा वनोद्भवाः । अतिलाश्चैव ते या अकृष्टोत्पादिताश्च ये॥ देवला। तिलांश्च विकिरेसत्र परितो बन्धयेदजान् । शुध्यत्यजेन वा ॥ इति । अजेनेत्येकवरनं जात्यपेक्षया। विधौ अजानिति बाषचनोपा. असुरोपहतं द्रव्यं तिलैः ·भादोपकरणनिरूपणम् । बवाचोकायमस्कारखण्डे । भावेषु वैश्वदेवानि यानि कर्माणि कानि चिक्ष । यवैरेव विधीयन्ते तानि भोत्रियपुवैः ।। कृष्णाजिनं नागरखण्डे । सविधापयिता यश्च श्राधे कृष्णाजिनं नरः। प्राप्स्यन्ति पितरस्तस्य तृप्तिमाकल्पकालिकीम ॥ भास्तीर्य दक्षिणाग्रीवमेतदुतरलोमकम् । सर्वान् भादस्य सम्भारानस्योपरि निवेशयेत् ॥ रजनन्दिपुराणे । रजतेन समायुक्तं यद्यत् श्राखेषु किञ्चन । तरदक्षय्यतां याति रहस्यं पितृसम्मतम् ॥ मलामे सति प्याणां नामापि परिकर्तियेत् । कप्यहस्तेन दातव्यं यत् कि पितृदेवतम् ॥ रजतं दक्षिणां दद्याच्छ्राद्धकर्मणि चैव हि । रजतस्य हस्ते धारणं च तजन्याम । तर्जन्यां रजतं धृत्वा पितृभ्यो यत् प्रदापयेत् । इति वराहपुराणा। सुवर्णन्तु महाभारते। वश पूर्वान् दशैवान्यान् तथा सन्तारयन्ति ते । सुवणे ये प्रयच्छन्ति इत्येवं पितरोऽनुवन ॥ वर्णविशेषस्तु विष्णुधर्मोत्तरे। जाम्बूनदं तहेवानामिन्द्रगोपकसलिभम् । पितृणां चन्द्ररश्म्यामं दैत्यानाममुरोपमम् ॥ मर्धपात्राणि अर्घप्रकरणे- - कात्यायनः। सौवर्णराजतोदुम्बरखनमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु यानि वा विचन्ते पत्रपुरेषु वा। हारी कांस्यपार्णराजतताम्रपात्राग्य!दकधारणार्थानि सर्वाग्यु पंकल्ल्यानि। बैजवापः। . बादिरोदुम्बराण्यपात्राणि भावकमणि । १०बी०मि.

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- पुनः। (१)माप्याश्ममृन्मयानि स्युरपि पर्णपुटास्तथा ॥ मत्र विशेषो ब्रह्मपुराणे। वस्तभाण्डानि बानि पितृदेवतकर्मणि । सौवर्णताम्ररुप्याश्मस्फाटिकं शशशुक्तयः। मिधान्यपि प्रयोज्यानि पात्राणि पितृकर्मणि ॥ मत्स्यपुराणे। पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं जलजं वापि कुर्वीत तथा सागरसम्भवम् ॥ . सागरसम्भवम् शुक्त्यादि। अपपुराणे। दत्वा हेममये पात्रे अपवान् स्यात् स मानवः । दत्वा रत्नमये पात्रे सर्वरत्नाधिपो भवेत् ॥ पालाशे ब्रह्मवर्चस्वी अश्वत्थे राज्यमाप्नुयात् । पात्रमौदुम्बरं कृत्वा सर्वभूताधिपो भवेत् ॥ दत्वा न्यग्रोधपात्रे तु प्रजां पुष्टि श्रियं लभेत् । रक्षोने काश्मरीपाने दत्वा पुण्यं लभेधशः॥ सौभाग्यं चाथमाधुके फल्गुणात्रे च सम्पदः । श्वेतार्कमन्दारमये दत्वा च मतिमान् भवेत् ॥ बिल्वपात्रं धनं बुद्धिं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । बम्जपत्रपुटे दवा मुनीनां वल्लभो भवेत् ॥ सिके मधुघृताभ्यां च यथा सम्भवमेव च । काश्मरी गम्भारीः । फल्गु-काकोदुम्बरिका । प्रधावतें। पलाशफल्गुन्यग्रोधप्लक्षाश्वस्यविककृताः। उदुम्बरस्तथा बिल्वश्चन्दना यशियाश्च ये॥ सरलो देवदारुश्च शालोऽथ खदिरस्तथा। एते वर्धादिपात्राणां योनयः परिकीर्तिताः॥ () अत्र 'अपाश्ममृन्मयानीति, आदर्शपुस्तके, 'अप्यश्ममन्मयानीति, श्राद काशिकायाम् , अथाश्ममृन्मयानीति, श्राद्धमयूखे, पाठ उपलभ्यते, अस्माभिः पुनः "बस पापि कुतिति मत्स्यपुराणवचनात, अकारपकारघटितादर्शपुस्तकपाठानुगुण्या- प'आप्पाश्मसन्मयानीत्येव पाठो युक्त इति मत्वा स एव सचिवेशित इति ।

·श्रादोपकरणनिरूपणम् । १५५ तत्रैव- राजतं रजता वा पितृणां पात्रमुच्यते। पुनस्तत्रैव । वर्षयजनं तत्रैव पर्जन्यो वेणुपात्रतः । एषां पात्राणामेकस्मिन् प्रयोगे एकजातीयानि प्राद्याणि । एषाम. भ्यतम इति कात्यायनोकः । इत्यर्घपात्राणि । अथ पाकपात्राणि । मागरखण्डे । शुचीनि पितृकार्यार्थ पिठराणि प्रकल्पयेत् । सौवर्णान्यथ रौप्याणि कांस्यताम्रोद्भवानि च । मार्तिकान्यपि भव्यानि नूतनानि दृढानि च । न कदाचित्पचेदनमयास्थालीषु पैतृकम् ॥ अयसो दर्शनादेव पितरो विद्वन्ति हि । अपैतृक घमङ्गल्यं लोहमाहुर्मनीषिणः ॥ देवेषु चैव पित्र्येषु गर्हितं सर्वकर्मसु । कालायसं विशेषेण निन्दितं पितृकर्मणि ॥ फलानां चैव शाकानां छेदनार्थानि यानि तु । महानसेऽपि शस्त्राणां तेषामेव हि सनिधिः। रयते नेतरच्छस्तं शस्त्रमात्रस्य दर्शनम् । अयाशङ्कमयं पीठं प्रदेयं नोपवेशने ॥ आदित्यपुराणे पात्राण्युपक्रम्य- अच्छिद्रेषु विलेपेषु तथानुपहतेषु च । नायसेषु न भिन्भेषु दूषितेग्विव कर्हि चित् ॥ पूर्व कृतोपभोगेषु मृन्मयेषु न कुत्रचित् । पकानस्थापनार्य तु शस्यन्ते दारुजान्यपि ॥" पात्रेषु फलविशेषश्चमत्कारखण्डे । स्वर्णभाण्डेषु कुर्वात पितृणां पाकमुत्तमम् । तेन सौभाग्यमतुलं लभते चाक्षयां श्रियम् ॥ राजतेषु हि पात्रेषु कुर्वन् पाकं हि पैतृकम् । पितृणां कुरुते प्रीति यावदाभूतसम्प्लषम् ॥ पचमानस्तु भाण्डेषु भक्त्या तानमयेषु च ।

·वीरामित्रोदयस्य भावप्रकाशे- समुखरति वै घोरात् पितॄन दुःखमहार्णवाद । इति पाक. पात्राणि भय भोजनपात्राणि । अत्रिः। भोजने हैमरौप्याणि देवे पित्र्ये यथाक्रमम् । हारीतः। তিবন্ধীবানুগাল মজিলাখনি মহারি বালা महान्ति भोज्याचपर्याप्तानि । पर्णम्-पलाशः। 'पलाशेभ्यो विना न स्युरन्थपात्राणि भोजने' इत्यत्रिवचनात्। पाराहपुराणे। सौवर्णानी पात्राणि सम्पाद्यानि प्रयक्षतः । तदलामे तु रौप्याणि कांस्यानि तदसम्भवे । पलाशपर्णजानि स्युः भावे तु द्विजभोजने । अन्यान्यपि च पात्राणि दारजान्यपि जानता। पथोपप कार्याणि मृन्मयानि न तु क्वचित । मायसानि प्रकुर्वीत पैचलानि न हि क्वचित् । नवसीसमयानीहशस्यन्ते अपुजान्पपि । सुवर्णादिविधेरेवाऽऽयसादिनिवृत्तौ पुनस्तनिषेधा, प्रतिनिधित्वे. भावितभिवृत्त्यर्थः। अधिराः। न जातीकुसुमानि दद्यात् , न कदलीपत्रामिति । अत्रापवादः स्मृतिसङ्ग्रहे। कदलीचूतपनसजम्बूपत्रार्कचम्पकाः। मलामे मुख्यपात्राणां प्रायाः स्युः पितृकर्मणि ।। इति भोजन पात्रमणि । अथ परिवेषणपात्राणि। कूर्मपुराणे । काश्चनेन तु पात्रेण राजतौतुम्बरेण च । इसमक्षयतां याति खगेन च विशेषतः ॥ परिवेषणं प्रक्रम्य विष्णुः । .

·भादोपकरणनिरूपणम् । हस्ते न घृतव्यसनादि। पानामावे आह- परशातात: हस्तदा ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोका भुञ्जीत किल्विषम् ॥ तस्मादन्तरितं देयं पर्णेनैव तृणे न वा। प्रधान तु हस्तेन नायसेन कदाचन ॥ इति । पाचव्यवस्थामा पैठीनसिः- देवे सौवर्णानि पित्र्येषु राजतानि परिवेषणपात्राणीति । मार्कण्डेये। नापवित्रेण हस्तेन नैकेन न विना कुशम् । नायसे नायसेनैव श्राद्ध तु परिवेषयेत् ॥ अपवित्रेण दुर्लेपसंसर्गादिनेति हेमाद्रिः; सुवर्णरजतान्यतरहीनेने. स्थपरे । नैकेन किन्तु पामोपगृहीतेनेति हेमादिः; दादिशून्येनेत्यपरे । एकत्राऽऽयस इति सप्तमी । इति परिवेषणपात्राणि । अथ गन्धाः । भगवतीपुराणे। यश्चन्दनेन गन्धेन सुश्लक्ष्णेन सुगन्धिना । अनुलिम्पति वै विप्रान् स कदाचिन तप्यते ॥ तेनैवागुरुमिश्रेण परं सौभाग्यमश्नुते । अगुरोवापि लेपेन भुङ्क्ते भोगाननुत्तमान् ॥ या श्रीखण्डं सकपूर पितृभ्यः प्रतिपादयेत् । यद्यः प्रामोति विपुलं स पृथिव्यां महामतिः ॥ यः कुङ्कमसमोपेतं ददाति मलयोद्भवम् । केवलं कुङ्कुमं वापि रूपवान् स प्रजायते ॥ पचान मलयजं गन्धं यस्तु कस्तूरिकायुतम् । कस्तूरी केवलां वापि स प्रामोति महाभियम् ॥ यो पक्षकदम दसे श्राद्धेषु श्रद्धयान्वितः। ल भूपतित्वमासाद्य महेन्द्र इव मोदते ॥ यस्तु भाये ददेवन्धानानाकुसुमघालितान् । स सर्वकामसंयुक्त स्वर्गे वैमानिको भवेत् ।

·१५८ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- यक्षकर्दमलक्षणम् । कर्परागुरुककोलदर्पकुङ्कुमचन्दनैः। यक्षकर्दम इत्युक्तो गन्धः स्वर्गेऽपि दुर्लभः ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरोतमनुसन्धेयम् । ब्रह्मपुराणे । श्वेतचन्दनकर्पूरकुङ्कमानि शुभानि च । विलेपनार्थ दद्यात्तु यच्चान्यत् पितृवल्लभम् ॥ कुष्ट मांसी बालकं च त्वक्कुष्टी जातिपत्रकम् । नालिकोशीरमुस्तं च प्रन्थिपणे च तुम्बुरम् । मुरा चेत्येवमादीनि गन्धयोग्यानि पैतृके ॥ इति । कुष्टी गन्धद्रव्यभेदः । कुष्टं कुठ इति प्रसिद्धम् । मांसी-जटामांसी । बालक सुगन्धिवाला इति प्रसिद्धम् । स्व-दारचीणीति प्रसिदा। नालिकं-तज इति प्रसिद्धम् । मरीचिः। कर्पूरकुश्मोपेतं सुगन्धिसितचन्दनम् । दैषिकेऽप्यथवा पित्र्ये गन्धदानं प्रशस्यते ॥ इति अथ वर्ण्यगन्धाः । नारसिंहे। श्राद्धेषु विनियोक्तव्या न गन्धा जीर्णदारुजाः। कल्कीभाव समासाद्य न च पर्युषिताः क्वचित् ॥ न विगन्धाश्च दातव्या भुक्तशेषा विशेषतः । ब्रह्मपुराणे। पूतीको मृगनाभि च रोचना रक्तचन्दनम् । कालीयकं जोङ्गकं च तुतुष्कं चापि वर्जयेत् ॥ पूतीका-सुगन्धितृणविशेषः, करो वेति हेमादिः । कस्तूया विहित तप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः । तुतुष्कं सिहकम् । अथ पुष्पाणि । वायुपुराणे । पितृभ्यो यस्तु माल्यानि सुगन्धीनि च दापयेत् । सदा दाता श्रिया युक्तः सोऽपि याति दिवाकरम् ॥ , ·श्राद्धोपकरणनिरूपणम् । - तथा।.. यस्तु श्राद्ध द्विजाग्र्याणां पुष्पाणि प्रतिपादयेत् । सुगन्धीनि मनोज्ञानि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ अतः पत्रैश्च पुष्पैश्च मञ्जरीमिरथापि वा। सुकुमारैः किशलयनवारैरपि ॥ न प्रसनैर्विना पूजा कृता पुण्यतमा भवेत। ब्रह्मपुराणे । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च । गन्धरूपोपपत्रानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥ नन्दिपुराणे । पुष्पजातियंदा सृष्टा तदा प्राक्शतपत्रिका । सृष्टा तेन च मुख्या स्यात् श्राद्धकर्मणि सर्वथा ॥ मार्कण्डेयपुराणे । जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतथिका। जलोद्भगनि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम् ॥ जात्यो मालत्यः । मल्लिका-मुकुरपुष्पाणि । स्मृत्यन्तरे तु 'जातीदर्शनमात्रेण निराशाः पितरो गता' इति जा. त्यो निषिद्धा अतो विकल्पः । पीतजातीविषयो निषेध इति केचित् , तन्त्र जात्यः सर्वा इत्युक्तेः। जलोद्भवानि रक्तान्यपि देयानि "जल. जानि रक्तान्यपि दद्यात' इति विष्णूतः । ब्रह्मपुराणे । शाकमारण्यकं चैव दद्यात् पुष्पाण्यमूनि वै । जातीचम्पकलोध्राश्च मल्लिका वाणवरी ॥ चूताशोकाटरूषं च तुलसी तिलकं तथा । पाटली शतपत्रं च गन्धनेपालिकामपि। कुब्जकं तगरं चैव मृगमारं च केतकीम् । यूथिकामतिशुलं च श्राद्धयोग्यानि भो द्विजाः ॥ कमलं कुमुदं पनं पुण्डरीकं च यत्नतः। इन्दीवर कोकनदं कल्हार व नियोजयेत् ॥ इति । लोधो गालषः । वाण आर्तगवः । वर्वरी-कवरीति हेमाद्रिः । तिलका, ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- तगरः। गन्धनेपालिका वनमल्लिका । कुन्जक्रम् अजकम् । तगरोगन्धत. गरः। सुगमारा आवेणिकापुष्पमिति हेमादि । अतिक-माधवील- तापुष्पम्। यस्तु विष्णुना सर्षपसुरसाकूष्माण्डानि धर्जयेदिति तुलस्वा नि षेध उक्तः स शाकमायपाठाच्छाकत्वेनेत्युक्तं द्रव्यनिर्णये। अथ निषिद्धानि। वायुब्रह्माण्डपुराणयोः। जपादिसुमना भाण्डी रूषिका सकुरुण्टिका । पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥ यानि गन्धाइपेतानि उम्रगन्धीनि यानि च । वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमन्विच्छता सदा ॥ जपादीत्यादिशब्देन करवीरादि । सुमना-जातिः । भाण्डीमविष्ठा। कृषिका अर्कः । कुरुण्टिका=पीताम्लातकपुष्पम् । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यवृक्षोपानि च । पुष्पाणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि च ॥ जलोद्भवानि देयानि रक्ताम्यपि विशेषतः॥ इति । चैत्यवक्षा श्मशानवृक्षः। मात्स्ये। पद्मबिल्वाधतरपारिभद्राटकपकार । न देयाः पितृकार्येषु पय आजाविकं तथा ॥ इति । मन्त्र पनस्थलजम् । जलजस्य विहितत्वादिति हेमादिः । पारि. भदोहरकस्तषको मन्दारः। विष्णुः । सितानि सुगन्धीनि कण्टाकतान्यपि दद्यात् । अमेनानैवंविधानि कण्टीकजातानि न देयानीति गम्यते । अथ धूपाः। धूपाय गुग्गुलं दद्यात् घृतयुक्तं मधूत्कटम् । चन्दनं च तथा दद्यात कपूरं कुडमं शुभम् ॥

·भादोपकरणनिरूपणम् । ब्रह्मपुराणे । चन्दनागुरुणी चोमे तथैवोशीरपाकम् । तुरुष्कं गुग्गुलुं चैव घृताकं युगपहहेत ॥ ब्रह्मवैवर्ते=धूपं प्रक्रम्य । चन्दनागुरुणी चैध तमालोशीरपत्रकम् । वायुपुराणे । गुग्गुल्वादीस्तथा धूपान् पितृभ्यो यः प्रयच्छति। संयुज्य मधुसर्पियो सोऽनिष्टोमफलं लभेत् ॥ अथ निषिद्धधृपाः। विष्णुः। जीवजं सर्व न धूपार्थे, तैलघृते च दद्यादिति । जीवनखकस्तूरिकादि । तेलघृते केवले न दद्यात् . संयुज्य मधुसर्पिभ्यामिति पूर्वादाहतवायुपुराणात् , घृतं न केवलं दद्याद् दुष्टं वा तृणगुग्गुलुम । इति मदनरमधृतवचनाच्च । तृणगुग्गुलु सर्जरस इति तत्रैष. व्याख्या। अथ दीपाः। स्कान्दे । स्थाप्याः प्रतिद्विजं दीपाः श्वेतसूत्रजवर्तयः । गग्येण माहिषेणापि घृतेन भृतभाजनाः ॥ अथवा तिलतैलेन परिता विमलार्चिषः। पितृनुदिश्य दातम्याः प्रत्येकं ते यथाविधि ॥ इति । तेलंघृताभाषे । घृताभावे तु यो दीपं तिलतैलप्रवर्तितम , इति पायोक्तः। तैलाभावे तत्रैव, अभावे तिलतैलस्य नेहः प्राण्याजवर्जितैरिति । दीपं चादिति शिषः । स्नेहा: एरण्डकुसुम्भातसीबी जोगवा न पसादया। घृतेन दीपो दातव्यस्वथवा औषधीरसैः। बसामदोद्भवं दीपं प्रयत्न विवर्जयेत् ॥ इति शङ्खोके बी०मि.११ .

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- कालिकापुराणे । दीपिकां धातुसंयुक्तां सालदारुमर्यामपि । अलामे भृन्मयीं वापि मानाभ्यामधिसंस्थिताम् । यो ददाति पितृभ्यस्तु तस्य पुण्यफलं शृणु । यो धूपदहनं पात्रं पात्रमारार्तिकस्य च ॥ दद्यात् पितृभ्यः प्रयतस्तस्य स्वर्गेऽक्षया गतिः । इति । मानंतैलधारणस्थलम् । अधाच्छादनम्। ब्रह्मपुराणे। अनङ्गलग्नं यद्वखं सम्भवे(१) तु युगं शुभामिति । पपपुराणे । संपूज्य गन्धपुष्पार्दघादाच्छादनं ततः । अधीतं सदशं स्थूलमच्छिद्रममलीमसम् ॥ तस्याभाचे तु देयं स्यात् सवर्णैः क्षालितं च यत । प्रदेयं पितृकार्येषु कारुधौत न कर्हि चित् ॥ अधौतस्य दांनं मण्डराहित्ये । स्मत्यन्तरे। कौशेयं झामकार्पासं दुकूलमहतं तण। आवेष्टनानि यो दद्यात् कामानाप्नोति पुष्कलान् । कौशय कमिकोशोत्थम् । क्षौमम् आतसम् । महतलक्षणमाह- प्रचेताः। षोतं नपं श्वेतं सदशं यम धारितम् । अहतं तद्विजानीयात् सर्वकर्मस्थपावृतम् ॥ इति । ईषद्धीत स्वेनेति शेषः। तथाच वृदमनुः। स्वयं धौतेन कर्तव्याः क्रिया धा विपश्चिता। न निर्णजकधौतेन नोपयुक्तेन वा कचित । स्वयं ग्रहणादेव निर्णेजकनिवृत्तावपि पुनर्निर्णजकप्रतिषेधोऽन्ये. मापि ब्राह्मणादिना शुद्धिः कार्येत्येव मन्तिरपरत्वात् ] "तस्यामा तु देयं स्यात् सवर्णैः क्षालितं च यत्" इति मत्स्यपुराणकवाक्यत्वा । (1) तद् युगं शुभमिति श्राद्धतत्वे पाठः ।

·श्रादोपकरणनिरूपणम् । .. भगवतीपुराणे। अधरीयोत्तरीया उदिश्यकैकमादरात् । वासोयुगं प्रदातव्यं पितृकत्ये विपश्चितैः ॥ निष्क्रयो वा यथाशक्ति वस्त्राला प्रदीयते । स्कन्दपुराणे। महाधनानि पासांसि पितृभ्यो यः प्रयच्छति । धनधान्यसमृद्धोऽसौ सुवेषश्चैव जायते ॥ रूपवान् सुभगः श्रीमान् वनितानां च बल्लभः । मायुरारोग्यसंपन्नः कीर्ति विन्दति चामलाम ॥ चन्द्रिकाजालशुभ्राणि यःक्षीमाणि प्रयच्छति । स चान्द्रमसमासाच लोकं दीव्यति देववत् ॥ दत्वा सोमाणि शोणानि सूर्यलोकं समश्नुते । पीतानि तानि दत्वा वै याति लोकं मधुद्विषः ॥ चित्राणि दत्वा माहेन्द्र लोके नित्यं महीयते । पसूत्रमये दवा पाससी पितृतत्परः । रूपसौभाग्यसंपन्त्री राजराजो मवेदिह ॥ कौशेयान्यपि वासांसि पितृभ्यो यः प्रयच्छति । स नाकपृष्ठे रमते दिव्योगैः शतं समाः। काससूत्र वासः सुसुक्ष्मं चातिशोभनम् ॥ यो ददाति पितृणां वै सोऽनन्तसुखमाप्नुयात् । मजिष्ठायैः शुभै रहै रजितं च मनोहरम् ॥ प्रदाय पितृदेवेम्बा परमामृद्धिमृच्छति ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। यः कम्युकं तथोष्णीषं पितृभ्यः प्रतिपादयेत् । बन्धोद्भवानि दुःखानि स कदाचिन पश्यति ॥ पदाति यः प्रसन्नात्मा पटान् कम्बुञ्चुिकबन्धनान् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सोऽग्न्यां विदन्ति सम्पदम् ॥ श्रीणां श्रादेषु सिन्दूरं वपुश्चण्डातकानि च । निमन्त्रिताम्बः स्त्रीभ्यो ये ते स्युः सौभाग्यसंयुताः ॥ चण्डातक-श्रीपरिधेयवनविशेषः । "मधारक बिलासिम्या पासचण्डातकं विदुः" इति स्मरणाव। '.

·वीरामित्रोदयस्य भावप्रकाशे- - तथा। वस्थापनभाण्डानि सवस्त्राणि प्रयच्छति। यः पितृभ्यः स सम्पाद्भः सर्वाभिरपि पूर्यते ॥ शीतातपसमुद्भूतां पीडां पारयितुं क्षमान् ॥ यः प्राधारानतिश्लणान् विशालान् सुदृढान् नवान् । दद्यात् पितृभ्यस्तस्यह द्वन्द्वदुःखं न विद्यते । ऊर्णायुलोमरचितान् विविधांश्च महापटान् ॥ विचित्रान् विविधैरागैर्वातप्रावरणचितान् । प्रयच्छति पितृणां यः स सदाऽऽरोग्यवान् भवेत् ॥ वायुपुराणे, पलं हि सर्वदेवत्यं सर्वदेवैरभिष्टुतम् । पसाभावे क्रिया न स्युर्यशदानादिकाः क्वचित । तस्मात् वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले विशेषतः ॥ ब्रह्मवैवर्त विशेषः। कौशेयक्षौमपत्रोर्णान् तथा प्रावारकम्बलान् । अजिनं रौरवं यत् स्यात् ऊर्णिकं मृगलोमकम् ॥ दत्वा घेतानि विप्रेभ्यो भोजयित्वा यथाविधि । प्राप्नोति श्रद्दधानस्य वाजपेयस्य यत् फलम् ॥ बह्यो नार्यः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किकराः । वशे तिष्ठन्ति भूतानि धपुर्विन्दत्यनामयम् ॥ अलीं नाशयत्याशु तमः सूर्यादये यथा । विभ्राजते विमानाग्रे नक्षत्रोधिव चन्द्रमाः ॥ नित्यश्रादेषु यो दद्यात् वस्त्रं पितृपरायणः । सर्वान् कामानवाप्नोति राज्यं स्वर्ग तथैव च ॥ अथ निषिद्धवस्त्राणि। बादित्यपुराणे। न कृष्णवर्ण दातव्यं वासः काससम्भवम् । पितृभ्यो नापि मलिनं नोपयुक्तं कदाच न ॥ न छिद्रितं नापदणं न धोतं कारणापि च । अपपुराणे, कार्यासं मैव दातव्यं पितम्यः काममंशुकम् ।

·IME nurruSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE, करणानरूपणमMAN Inp.-१६५ कृष्णं चापि प्रदातव्यमन्यत् कार्पाससम्भवात नामापि न प्रहीतव्यं नीलीरकस्य वाससः। दर्शनात कीर्तनात् भास्या निराशाः पितरो गता। इति वनम् । अथ यज्ञोपवीतम् । आदित्यपुराणे । पितन सस्कृत्य वासोमिर्दघाघशापवतिकम् । यज्ञोपवीतदानेन विना श्राद्धं तु निष्फलम् ॥ तस्मात् यज्ञोप तस्य दानमावश्यकं स्मृतम् ॥ इति । वायुपुराणे । उपवीतं तु यो दद्यात् श्राद्धकर्मणि धर्मवित् । पावनं सर्वविप्राणां ब्रह्मदानस्य तत् फलम् ॥ इति । अत्र शुदकर्तृकश्राद्ध पक्षोपवीतस्य श्राद्धाङ्गत्वेन देयत्वावगमा. दानं भवत्येवेति-हेमादिः । एवं ख्याधुद्देश्यकभावेऽपि । भविष्यपुराणे- दघायज्ञोपवीतानि पितृणां प्रीतये सदा । भद्धावान् धार्मिकस्तेन जायते ब्रह्मवर्चसी। हेमाद्री चमत्कारखण्डे । सितसूक्ष्मण पुत्रेण रचितं मन्त्रपूर्वकम् । उपवीतं ददत् श्राद्धं मेधावानभिजायते ॥ चामीकरमयं दिव्यं पितृणामुपधीतकम् । दत्वा चामीकरमयैर्विमानदिवि दीव्यति ॥ राजतान्युपीतानि पितॄणां ददतः सदा । आयुः प्रज्ञा च तेजश्च यशश्चैवाभिवर्धते ॥ मत्रच यज्ञोपवीतस्य प्राधान्याषगतेः प्रधान्येन दानम् । पसाभावेऽपि दातव्यमुपवीतं विजानता। पितृणां बनवानस्य फलं तेनाप्नुतेऽखिलम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते पसाभावे यज्ञोपवीतस्मरणाच्च प्रतिनिधित्वेनापि। अथ दमयोगप। मिष्णुधर्मोतरे- दण्डात् भावेषु यो दयाद पितप्रीत्यै महामनाः। कदाचितंन बाधत मापदः श्वापदोद्भवाः। - ·वीरमित्रोदयस्य पादपकाशे- दण्डांध योगपट्टांश्च योगिभ्यो यः प्रयच्छति। योगिनामुपयुक्तानि वस्तूम्यन्यानि यानि च ॥ कामस्तमभिवर्धन्ते पितरो योगवित्तमाः। पालाशान वैणवान् वापि यस्तु दण्डान् यथोचितम् ॥ प्रतिभ्यो वा गृहस्थेभ्यो यतिभ्यः परितुष्टये । ददाति योगपट्टांश्च पस्त्रादिनिर्मितान् ।। स योगिनां कुले भूत्वा योगिराजः प्रजायते । आविस्यपुराणे विशेष:- वैणवान् सुहढान दण्डान् ऋजून सनतपर्वणः । पितृप्रीतिकृते दद्यानभयं जातु विन्दति । मायसेन मनित्रेण मूलदेशे परिष्कृतान् । मदकुशानां यथाकामं खननेषु क्षमान् भृशम् ॥ केवलान पाथ दण्डान् वा श्राद्ध प्रतिपादयेत् । तस्य भया च मेधां च शौचमास्तिक्यमेव च ॥ इह जन्मनि चान्यत्र प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ इति । शाल रायना। प्रदाय श्रेणीं यष्टिं नूतनां सुहढामुजुम् । लणामनुल्वणप्रन्थि बिजाय श्रावभोजिने ॥ विजयी जायते नित्यं न पश्यति पराजयम् । ताबद्भवति कल्माषी सवै तरति कल्मषम् ॥ इति । अथ कमण्डल्वादि। अग्निपुराणे। भादे कमण्डलून दद्यात् जलेनापूर्य यनता। सर्वकास सम्पूर्णश्चिरं स्वर्गेऽभिमोदते ॥ प्रभासखण्डे। चक्रवद्धं तु यो पद्यात् श्राइकाले कमण्डलुम् । काशनेन विमानेम किङ्किणीजालमालिना ॥ बनते चिररात्राय सुवृष्णे मेरुमूर्धनि । बाराहपुराणे। याकाशनमयं दिव्यं प्रयच्छति कमण्डलुम् । पितम्या सचिरं भोगैर्मोदते काशनालये ॥

·श्रादोपकरणनिरूपणम् । यो ददाति पितृणां हि राजतं वै कमण्डलुम । सम्पः सकलैौगैः स राजा धार्मिको भवेत्। कमण्डलु तान्नमयं श्रायेषु प्रददाति यः। स महत्या श्रिया युक्तः कुले महति जायते ॥ काष्ठेन रचितं यस्तु नारिकेलमथापि वा। दधात् कमण्डलुं श्राद्ध स श्रीमानमिजायते । चर्मणा निर्मितं वापि पात्रं नानाविधं तु यः। प्रतिपादयति श्रादेस मुखी जायते चिरम् ॥ यो मृत्तिकाविरचितान् श्रादेषु च घटान् नवान् । प्रयच्छति महामेधाः स दुःखं नैव विन्दति ॥ स्कन्दपुराणे। यस्तडागान् तथाऽऽरामान पापीकृपान् प्रपास्तथा। उत्सृजेत् पितृतृप्त्यर्थ ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ माणकानम्भसा पूर्णान् प्रदद्याद्वा गलम्तिकाम् । प्रदद्यात् करका वापि यदि वा करपत्रिका श्रावकाले यथाशक्ति सोऽक्षयं विन्दते सुखम् । करपत्रिका जलपात्रविशेषः॥ वायुपुराणें। दत्वा पवित्रं योगिभ्यो जन्तुवारणमम्भसः । श्राद्ध निष्कसहस्रस्य फलं प्रामोति मानवः ॥ इति । पूयते जलमननति पवित्रम् ॥ अत्र छत्रम् । ब्रह्मवैवर्त। छत्रं शतशलाकं यः सितवस्रोपशोभितम् । पितृणां प्रयतो दद्यात सोऽपि राजा भवेदिह । मयूरपिच्छबहुभिर्निर्मितं रुचिराकृतिम् । छत्रं ददाति यस्तस्य विहारो नन्दने यो । यः प्रदद्याल्लघुच्छत्रं रम्यमातपवारणम् । श्रादकाल स मनुजो न कचित् परितप्यते। वायुपुराणे। (१)श्रेष्ठच्छत्रं च यो दद्यात पुष्पमाल्यादिशोभितम । प्रासादो घुसमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति ॥ (1) पूर्णशय्यान्तु यो दद्यात् पुष्पमालाविभूषितामिति मुद्रित वायुपुराणे पाठः .

·२६८ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- अयोपानतपादुके। ब्रह्मपुराणे। उपानयुगलं यस्तु पारकर्मणि धर्मवित् । एकैकस्मै विजाप्रयाय पित्रथै सम्प्रयाछति ॥ पितृणां तव परे लोके विमानमुपतिष्ठते । दातापि स्वर्गमामोति सुयुक्तं बरवारथैः ।। सौरपुराणे । निर्माय सुरढे दद्याददुर्गन्धेन धर्मणा । न न्यूने नातिरिक्त च पादयोः सुसुखे मृत् ।। उपानही ब्राह्मणेभ्यः पितृणां सुखहेतवे। प्रीयन्ते पितरस्तस्य प्रीता यच्छन्ति वाञ्छितम् । नन्दिपुराणे । यः पादुके प्रदद्यात्तु पितृतृप्त्यर्थमादरात् । तस्य पुण्येषु लोकेषु भवेदप्रतिघा गतिः ॥ अप्रतिघा अप्रत्यहा। हेमाद्री चमत्कारखण्डे । धात्वादिनिर्मितं दद्यात पितृभ्यः पादुकायुगम् । यस्तस्य देवलोकेषु गतिर्वैमानिकी भवेत् ॥ गजदम्तकृते यस्तु पादुके सम्प्रयच्छति । सवै चित्राणि यानानि लभते प्रेत्य चैव हि । या पादुके प्रयच्छेत सारदारूमय शुभे ॥ पितृभ्यः सोपि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते । अथ आसनानि । ब्रह्मपुराण । आसनानि च रम्याणि पितृभ्यो यः प्रयच्छति । सास्ते सुचिरं कालं त्रिदशैरभिपूजितः ॥ देवीपुराणेः । पीठान्यतिमनोवानि पितृणां प्रददाति यः। तस्य पाठश्वरी नित्यं परान् यच्छति बाकिछतान् ।। हेमादौ चमत्कारखण्डे विशेषः, चामीकरमयं भावेष्वासनं यः प्रदापयेत् । तस्यासन मेरुपीठे समीपे परमेष्ठिनः ·भादोपकरणनिरूपणम् । या पितृणों सुघटितं दद्याद्राजतमासनम् । स स्वर्ग सुखमासीमाक्रीडते कालमक्षयम् । येन तावमयं दत्तमासनं पितृकर्मणि । सवै दिन्यासनारूढो न हि प्रव्यवते चिरम् । प्रदद्यादास यस्तु निर्मित सारदामामिः। तस्थमाकंगतस्योः कथ्यते भव्यमासनम् । विष्णुधर्मोत्तरे विशेषः। यस्तु भद्रासनं चारु पितॄणां प्रतिपादयेत् । सवै सिंहासनासीनः शोमते नरराडिव ॥ यस्वासनं वस्त्रमयं हंसपिच्छैः सुसम्भृतम् । प्रयच्छति महीपालास्तमासानमुपासते॥ तूलै पूर्ण बरं वस्त्रमासनं यो निवेदयेत् । पितृणामादपदेनं प्रत्यासीदन्ति सम्पदः ॥ पिनुदिश्य योगिम्यो दत्वा कुशमयीतषीः । सर्वसङ्गविनिर्मुको विमुक्तात्मा स जायते ॥ त्रासनानि चित्राणि पितृभ्यः प्रतिपादये। (१)नीरोगः पुरुषः श्रीमान् पुरुषः सम्प्रदापयेत् ॥ 'यस्त्वासनोपयोगार्थ प्रदद्यात् कम्बलान् नवान् । मटाजयोगसंयुक्तसिदि तस्योपजायते ॥ मशागयोगसंयुकस्य या सिद्धिः सेत्यर्थः। यस्तुणैर्मूदुभिः श्लक्ष्णैर्निर्माय रढमासनम् । दचात् भावेषु तस्याशु स्थिरा। सर्वतः भियः॥ अथ शय्यादि। कूर्मपुराणे। सारदारमयों शय्यां श्रुणामास्तरणान्विताम् । दत्वा सुमनसा लोके दिव्यान् भोगानवाप्नुयाद । प्रमाडपुराणे- शम्यांमास्तरणोपेतामुत्तरच्छदसंयुताम् । उपधानेन संयुक्तां पितृनुहिश्य यो ददेत् ॥ (१) मीरोमा समगा श्रीमान् पुरुषः सम्प्रजायते । इति पाठो युतः । ०मि.२२ ·पारमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- मोदन्ते पितरस्तस्थ सुखिनः शाश्वती समा। दावापि स्वर्गमासाप विमानं दिव्बमास्थित सेम्यते सुरनारीभिर्गीवमानब किस।। विष्णुषोत्तरे। आम्दोलकं सास्तरणं सोपधानप्रसाधनम् । धातुजामिः सुरम्यामिः शुद्धलाभि संयुतम् । मसवारणशोभात्यं प्रथितं सूदुभिः पटः। पदाति पितृकार्येषु यो हि भवापरायणः । गन्धर्वाप्सरसा लोक गायमानो निरन्तरम् । स भुविविधान् भोगान् विदशैरपि दुर्लभान । भाये शय्यां प्रबन्छेचा सर्यलोकेस राजते । गजदम्तमयं दिव्यं भावे दत्वा तु मधकम् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं शरदामयुतं वसेत् ॥ पडपत्रमयः पट्टग्रंथितां च ददाति यः । शस्बा पितृभ्यो मेधावी देवीलोकंस गच्छातिः। कांसस्त्रजैः प? सुद्धा या प्रयच्छति । चन्द्रस्य भवने सोऽपि कामान् मुझे यथेन्सिसान। कृतां शणमयः प? सूत्रोऽविरपि। दत्वा जन्मान्तरे जाता खियो विन्दति सुन्दरी। भवि अविलोमकतप?। हंसपिच्छमयी तूणी पितृभ्यः प्रददाति यः। गन्धर्वाप्सरसां लोके मोदते स यथा मुलम् । कर्पासनिर्मितां बूली दवा ऋदि सुशोमनाम् । उपधानेन संयुक्तां लक्ष्मीषान् जायते नरा। हंसपिच्छमयं रम्यमुपधानं ददाति यः॥ कीर्तिमान् जायते नित्यं सुखानामपि भाजनम् । सौम वा पहस्त्रं वा यो दद्यादुत्तरछदम । लावण्येन सदा युक्तो जायतेऽसौ जनप्रिया । प्रयमदुत्तरपट सूक्ष्मकार्यासस्त्रजम् ॥ तस्याऽऽयुर्विपुलं लोके प्रयच्छति पितामह ।

·पानोपकरणनिरूपणम् । दुधर्ममयीं बचायो नरा पट्टगकाम् ॥ सोऽपि भिया समायुक्तो नीरोगो जायते भुवि । विषिश्चमभिर्युकं रचितं मृदुमिस्तृणैः ।। भाबकाले तु बोगिम्पः स दुःखामिभूयते । अब चामरव्यजनदर्पणकेशप्रसाधमानि । पोखराणे । चामरं तालवृन्तं च श्वेतच दर्पणम् । दत्वा पितृणामेतानि भूमिपालो भवेदिह । पारापुराणे। पामरमाधिकस्य। पितृभ्यबामरं दत्वा स्वर्गे सीमिस्तु पीज्यते । तदेव रुग्णवणे तु वा भूमिपतिर्मवेत् ॥ मयूरपिच्छनिर्माणं हेमदण्डं तु चामरम् । प्रतिपाय पितृभ्यस्तु राजराजो भवेदिह । ज्यामदीरतिश्वेतैरश्ववालधिसम्मवैः । निर्मित चामरं भावे दत्वा माण्डलिको भवेत् ॥ अण्णाषयालरचितं चामरं यस्तु यच्छति । सोऽपि पुण्येन तेनेह धनी भवति धर्मवान् । हेमादी चमत्कारख। न्यजनं ये प्रयच्छन्तीत्युपक्रम्य- रचितं बालकेनाथ यदुशीरेण निर्मितम् । प्रदाय वजनं भावे मनस्तापं न विन्दति । पहस्त्रेण रचितं वरन्यैरथापि वा। प्रयच्छेचालवन्तं यः स भूपालो न संशयः। तालैपिरचितं कृतं भूर्जत्वचापि च ॥ प्रदाय व्यजनं श्रावे महदारोग्यमाप्नुयात् । विदलच्छेदैः मुखत्मैश्चैव गुम्फितम् ॥ दत्वा पितम्बो ब्यजनमनन्तं मुखमश्नुते । भविष्यपुराणे- वर्पणं कलौतेन निर्मलेन सुनिर्मितम् । प्रतिपाय पितभ्यो वै लोकं चान्द्रमसं प्रजेदः । विमनाएकांस्येन पचायपलिकेनतु । .

·वीरामित्रोदयस्य भानप्रकाये- कल्पित दर्पणं दत्वा तेजस्वी जायते ध्रुवमः।- विशत्पलेन कांस्येन कुतमार्शमण्डलम् । पञ्चविंशति पश्चापि दत्वा वै कान्तिमान् भवेद। यो दर्पणं विरचितं कांस्यस्य दशभिः पर प्रतिपादयते सोऽपि लभते चक्षुरुत्तमम् ॥ केशप्रसाधनं दवा करिदन्त विनिर्मितम् ।... पितकमणि धर्मात्मा सोऽश्विनोलोकमश्नुते ।। तालस्य नालिकेरस्य घेणोत्रस्य वा पुनः । शलाकाभिर्षिरचितं दत्वा केशप्रसाधनम् । सुमगध सुवेषध निश्चितं जायते नरः। दारणा निर्मितं दत्वा केशसंस्कारसाधनम् । प्राप्नोति सुन्दरान केशान् दीर्घमायुश्च विन्दति। बराहरोमरचितां सुवैषधस्य कारिणीम् ॥ पितम्यः कुञ्चिकां दत्वा पुरुषः सुभगो भवेत् । भारतीयपुराने। पस्तु भोजनपात्राणि पितृभ्या प्रतिपादये। सौवर्णराजतादीनि तथा कांस्यमयान्यपि।' स पुमान् पात्रतामेति सर्वासामपि सम्पदाम् । धास्वादिनिर्मिता भुक्तिपात्राधारासिपादिकाः ॥ उत्सुजन् स्वपितृप्रात्यै प्रापयेत् ब्राह्मणालये । सजातीनामशेषाणामाधारत्वं प्रपद्यते ॥ पतस्य धातुमयं ष्ठीवनाऽऽयमनादिषु । उपयुक्तं श्राद्धकाले पितृभ्या परिकल्पयेत् ॥ दिजस्य भवनस्थाने श्रियमाप्नोति पुष्कलाम । पात्रापाराणां दानमात्रमेव न तु तेषु पात्राणि स्थायानि । तेषां माझा भूमौ स्थापनविधानात् इति हेमादिः । बबिपुराणे। ताम्बूलं यो ददातीह मुनिकपुरसंयुतम् ।- पेश्व सोऽति विपुलं परत्रेह च विन्दति ॥ यम्पूर्णपर्णपूगादिस्थापनार्थानि करमशः। बचात्तापलपात्राणि पूगाथैः पूरितानिया ·श्राद्धोपकरणनिरूपणम् । तथा कमाण्डश्च कर्पूरेणाभिपरितम् । दिव्यं वर्षसहस्त्रं हि भुढे भोगान् दिवि स्थिता। वायुपुराणे । पात्रदानानि प्रक्रम्य-- लवणेन तु. पूर्णानि भावे पात्राणि दापयेत् ।। रसा समुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च। तिसपूर्णानि यो दद्यात् पात्राणीह द्विजन्ममाम् । वितिले निष्कशतं स ददाति न संशयः । प्रभवेपते । सुरमिद्रव्यतैलैस्तु गन्धवद्भिस्तथैव च पूरयित्वा सुपात्राणि श्राखे सत्कृत्य दापयेत् ॥ गन्धवहा महानद्यः सुखानि विविधानि च । दातारमुपतिष्ठम्ति युवत्यश्च पतिव्रता॥ अभाण्डपुराणे। समाहरफलैलताभिश्व समाकुलान् । भारामीन ये प्रयच्छन्ति पितृभ्यो जलपूर्वकम्। ते चक्रवर्तिनो भूत्वा प्रशासति वसुन्धराम् । ये पुष्पवाटिका रम्यां वृक्षः कतिपयैर्युताम् ॥ प्रयच्छन्ति पितृभ्यस्ते भूमिपाला न संशयः। पेप्येकं फलितं वृक्ष लतामण्डपमेव वा ॥ प्रयति पितृप्रीत्यै ब्राह्मणानां महात्मनाम् । बहुपुत्रा बहुधनास्ते दृश्यन्ते महीतले । ये तक्रीत्वा तु लब्ध्वा वा फलाम्यादाय भक्तिः। पितॄणां सम्प्रयच्छन्ति धनिनस्तेऽपि निश्चितम् । इति । अथ हिरण्यालद्वारादि। तथा व मन्दिपुराणे । हिरण्यदानमुपक्रम्य- मता सम्पूज्य गम्धाद्यैर्वस्त्राचैरभिभूण्य च । हिरण्यं सम्प्रदातव्यमिदमस्मै स्वधेति हि । दक्षिणादौ हि रजतं विध्ये कमणि शस्यते । Rरा प्रदातव्या यथाशक्ति हिरण्मया केयूगारकडकमुद्रिकाकुण्डलादया। सीमावेषु प्रदेश स्युरलारास्तु,योषिताम् ।

·पौरमित्रोदयस्य पादपकाये- मवीरमेखलादामकार्णिकाकरणादयः। हारमाणिक्यमुकागावरमतादिभिः । सर्विरचिता स्वरलहारा मनोहराः। विभ्यः सम्प्रदातव्या निजवितानुसारतः। बानानि शिधिकागन्त्रीतुरबादीनि याता। भावेदेवानि विदुषा स्वसामर्थ्यानुसारतः। भन्नानि च विचित्राणि स्वानि सतिलोनिः । बातम्यानि यथाकामं पितुभ्यो ददता सका। एवं पाकुरले भाई भव्या धार्मिकोसमः। प्रक्षीणाशेषपापस्य तस्य संशुरचेतसः। विच्छिाश जालस्य मुक्तिरेवामलं फलम् । जादित्यपुराणे। पितृन सम्पूण्य वालाच हिरण्यं प्रददातिया। तुलादानसमं पुण्यं लभते नात्र संशयः । रजतस्य प्रदानेन गोसहसफलं लभेत् । दक्षिणायें पृथक देयं स्वर्ण रूप्यमथापि वा। तेनास्य पर्वते लक्ष्मीरायुधिं च विन्दति ॥ अमहारविशेषदाने फलविशेषः। स्कमपुराण । मुर्खालहरणं दत्वा भावेषनोचितम् । मोमिषिको भवति पृथिव्यां नात्र संशयः॥ कर्णभूषणदानेन निश्चितं स्याद बहुश्रुतः ।। कटकालकतिदानासु बाग्मी स्याम्मधुरस्कारः मेधावी जायते विद्वान् ददयभूषणैः । जायते बामषाभिः प्रदत्चाभिर्महाबलः । इस्तालहरणं दत्वा दाता भवति विधुतः। सविश्ववन्यो भवति यो वचाव पावभूषणम्। स्वर्गच्युतानि घेतानि फलाम्युकानि परिभिः। पितषणदानस्थ स्वस्वमुख्यतमं फकम्। सपणेर्दन मुकिरपि दुखमा ।... ... ..

·श्रादोपकरणनिरूपणम् । अपपुराणे । बाह रेयं विशिजतनदेयं पितृन प्रति। बायज वसं भूपयानि विशेषतः ॥ पानाम्यपि प्रदेयानि पितृणां परिवृतये । पानावे विष्णुषोत्तरे विशेषः। शिविकां यः प्रयच्छेनु सापकरणैर्युताम् । रोळावाइनकर्मिभ्यो पति संवत्सरोषिताम् । वर्षपर्याप्तमशनं कुटुम्बाथै द्विजस्य तु । छत्रपदाममध्येवं कर्तन्यं पितृकर्मणि ॥ बस्तु चित्रगति पवाद तुरङ्गं लक्षणान्वितम् । भावेषु तस्य देहान्ते सूर्यलोकेऽक्षयस्थिति। हेमाही चमत्कारयणे। दचाम्मतमा यस्तु युवानं चावलक्षणम्। स लोके लोकपालामामेकैकमयुतं वसेत् ॥ तेजस्विनं चारुगति लक्षण्वं यस्तुरखमम्। बचात् पितृभ्यो विजयस्तस्याप्रतिहतो भवेत् । रयं ददाति यो रम्यं युग्मैयुकं तुरनमः। उक्षाभिर्वा महाकायस्तरुणैः सर्वलक्षणैः। महाहवेषु कुत्रापि न तस्य स्यात् पराजयः । गन्त्री वा शकटं वापि लाहचक्राक्षक्षराम् ॥ रत्वा पितृणामामोति धनर्दिमतिभूषसीम । अप गोमहिण्यादिदानम्। मत्स्यपुरा। प्रादेगावी माहिण्याचवलीपस्तिथैव च । प्रदातम्या महोष्ट्रास यशाम्य वस्तु थोमनम् । हमाहीविष्यपुराणे । वणी सुखसम्दोद्यो जीवत्सां पयस्विनीम् । बमातिधेनुं विप्रेभ्यस्तृप्तिमुहिश्य पैतृकीम् । बस्वस्थ खा दिविस्थस्य सर्वकामदुधा भवेद । राशीक्षणवर्ती सवत्सां यादोहनाम् ।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- : दत्वा पितृभ्यः कपिलां घण्टाचामरभूषणाम्। मुखवस्काययैषीका पृथक् मवति निर्मजा। एवं स सर्वपापेभ्यः पृथक् भवति निर्मला। अयुतानां शतं सा ब्रह्मलोके महीयते । ददाति यस्तु महिषीमव्यमानीमकोपनाम् । भूरिक्षारां गुणवती सापत्यां बहुसर्पिषम् ।। क्षीरस्य सर्पिषो वधः परिपूर्णा दिविहार। पितृनस्योपतिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ दातापि स्वर्गमाप्नोति वर्षाणामयुतानि षट् । यस्तु धुर्यान बलीबन पृष्ठे भारवहानपि । भविखनासिकान् दद्यात् अक्षुण्णवृषणांस्तथा। वृषरूपः स्वयं धर्म: तस्य साक्षात प्रसीदति ॥ क्रमेलकान् भारवहान् बहुयोजनगामिनः । येऽलङ्कृत्य प्रयच्छति राजानस्ते न संशयः॥ अजाधेवावयश्चैव महिषा भारवाहनाः। पितृभ्यः सम्प्रदातम्याः सर्वपापक्षयार्थिना ॥ गवा वर्णविशेषात् फलविशेषो नारदाये। दवा पितृभ्या श्वेतां गां श्वेतद्वीपे महीयते । प्रदाय धेनुं कृष्णाङ्गीं यमलोकं न पश्यति । पीतवर्णी तु गां दरवा न शोचति कृताकृते । प्रदाय रोहिणी धेनुं सर्व तरति दुष्कृतम् ॥ रोहिणीरकाम् । नीलां च सुरभि दरवा वंशच्छेदं न विन्दति । अन्येन येन येनापि धेनुं वर्णेन लक्षिताम् । स्वा पितुभ्यो जयति लोके सुखमनुत्तमम् ।। स्कन्दपुराणे। उष्ट्री वेगवहां यस्तु वद्यादुष्टानथापि वा। तस्य स्वर्गे प्रयातस्य गतिव विहन्यते । पशुनजाधिकांश्चैव यस्तु श्राद्ध प्रयच्छति। प्रजया.पशुभित्रैव गृहं सुपरिपूर्यते ॥

·पादोपकरणनिरूपणम् । .१७७ . । अथ भूगृहपुस्तकामयादिदानम् । प्रमपुराणे। यथाशत्तवा प्रदातव्या भूमिः श्राद्ध विपश्चिता । पितॄणां सम्पदे सा हि सर्वकामप्रसूर्यतः ॥ गारुडे विशेषः। गृहाणि च विचित्राणि पितृभ्यो यः प्रयच्छति । जाम्बूनदमयं दिव्यं यथाकामगमं शुभम् ॥ सर्वसम्पत्समोपेतं विमानं सोऽधिरोहति । ब्रह्माण्डपुराणे। प्रामं वा खर्वदं चापि पितृभ्यः प्रददाति यः। शक्रस्य भवनं गत्वा यावदिन्द्रं स वर्तते। श्राखे ददाति यः क्षेत्रं दशलाङ्गलसम्मितम् । पञ्चलाङ्गलिकं वापि यवा गोचर्ममात्रकम् ॥ अलामे द्विहलं वापि हलमात्रमथापि वा। लागलैः स बलीबयोक्त्रतोत्रादिसंयुतैः ॥ अन्यैश्चैवोपकरणैरज्जुफालादिभिर्युतम् । बाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः॥ काले स्वर्गात् परिभ्रष्टो भूपतिर्धार्मिको भवेत् । सर्वटोहीनो प्रामः । दशलालसम्मितम् दशभिर्लागलैर्यावत् क्रष्टुं शक्यते तावत् क्षेत्रमिति । एषमप्रेऽपि । गोचर्मलक्षणं विशनुस्तेन दण्डेन त्रिंशदण्डानि वर्तनम् । दश तान्येव गोचर्ममानमाह प्रजापतिः॥ इति स्मृत्यन्तरोकम् । ब्रह्मपुराण एव । शालीनामयवेक्षणां यषगोधूमयोरपि । माषमुद्रतिलानां च क्षेत्रमुत्पत्तिहेतुमत् । पितॄणां यनतो दत्वा विष्णोः सालोक्यमाप्नुयात् । पुनर्मानुषमायातो धनधान्यसमन्वितः । तेजसा यशसा युक्तो विद्वान वाग्मी च जायते । बी०मि१३ ·१७५ पारमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- प्रहं पकेटकचितं सुधामिर्षवलीकृतम् । मत्तवारणशोभाढणं गवाक्षवारभित्तिमत । अनेकभूमिसंयुक्तमेकभूमिकमेव च । पितृभ्यो यो ददासीह याति बन्नविष्टपम् ॥ दत्वा गृहं पितृभ्यस्तु तृणन्छनमथापि वा। लभतेऽग्याणि वेश्मानि श्रीमम्ति धनवन्ति च ॥ पुस्तकानि सुवाव्यानि सच्छास्त्राणां ददाति यः । ब्राह्मणानां कुल यज्वा जायतेऽसौ बहुश्रुतः ॥ हेमाद्री चमत्कारखण्डे विशेषः। पुस्तकानि पितृभ्यस्तु वेदाङ्गानां ददाति यः। स श्रोत्रियान्वये भूत्वा जायते वेदवित्तमः ॥ दत्या व्याकरणं तु स्यात् शश्वत् शब्दविदां घर।। मीमांसाया प्रदानेन सोमयाजी भवेन्नरः। प्रदाय न्यायशास्त्राणि भवेद् विद्वत्तमः पुमान् । पुराणदाता भक्तः स्यात् पुराणपुरुषे हरौ ॥ मन्वादिधर्मशास्त्राणां दानाद् भवति धार्मिकः । कलाशासप्रदानेन कलासु कुशलो भवेत् ॥ यः भारदिवसे विद्वान् प्राणिनामभयं विशेत् । भयं न तस्य किञ्चित् स्यात् इह लोके परत्र च ॥ इति । सौरपुराणे । यद्यस्य भयमुत्पनं स्वतोपा परतोऽपि वा। श्रावकर्मणि सम्प्राप्ते तत् तस्यापनयेत् सुधीः । राजतश्चोरतो वापि व्यालाच श्वापदादपि। सखातमुद्धरेन्द्रीतं पितृकर्मणि शक्तिः ॥ एकतः क्रतषः सर्वे इत्यादि अभयदानप्रशंसामभिधायाह स एव । यथा ह्यभयदानेन तुष्यन्ति प्रपितामहाः। न तथा पखपानान्नरखालङ्कारभोजनः । एतस्मादमयं देयं भादकाले विजानता । इति । वामनपुराणे। बन्दकृतास्तु ये केचित् स्वयं वा यदि वा परैः। येन केनाप्युपायेन यस्तान मोचयते नरः॥

·1569) श्रादोपकरणनिरूपणम् । १७९ पितरस्तस्य गण्वन्ति शाश्वतं पदमव्ययम् । भनाभ्यानादयो प्रमवैवर्ते । अञ्जनाम्यानं चैव पितृभ्यां प्रतिपादयेत् । सुस्मं चामिनवं सूक्ष्म पिण्डानामुपरिन्यसेव। तत्र द्रव्यनियमो ब्रह्मवैवर्ते प्रभासखण्डवायुपुराणेषु । श्रेष्ठमाहुबैककुदमानं नित्यमेव च । दीपात् कृष्णतिलोद्भूततैलजा या धारितम् । त्रिककुदि पर्वतविशेषे भषं त्रैककुदं श्रोताजनमिति यावत् ॥ अपाण्डपुराणे । पेषयित्वासनं सम्यग वेद्या उत्तरतो बुधः। गृहीतदर्भपिजूलैत्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ॥ पकं पवित्र हस्ते स्यात् पितृणां तु पृथक् पृथक । तैलं पात्रेण दातव्यं पिण्डेभ्योऽभ्यञ्जनं हि तत् ॥ ब्रह्मवैवर्ते। तिलतैलेन दातव्यं तथैवाभ्यननं बुधैः । असावल्य तथाभ्यवेत्यानादीनि दापयेत् ॥ असावेतत्त इत्येवं सूत्रं चापि नियोजयेत् । इत्येवमानं दत्वा चक्षुष्मान् जायतेनरा । अभ्यजनप्रदानेन लभते रूपमुत्तमम् । लभेद वस्त्राण्यनन्तानि पिण्डे सूत्रप्रदानतः ॥ वायुपुराणे । मज्जनाभ्यजनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा। अश्वमेधफलेनैव संमितं मन्त्रपूर्वकम् ॥ क्रियाः सर्वाः यथोहिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत ब्रह्मपुराणे । सौमं सूत्रं नवं दद्याच्छणकर्पास तथा । पत्रोण पट्टस्त्रं च कौशेयं च विवर्जयेत् । पोर्णम् चौतकौशेयम् । बजयेनु दशा प्राको यद्यप्यहतवसजा। म प्रीणन्ति तथैवाभिदातुधाप्यफलं भवेद ॥ आपस्तन्वेन तु क्शा देयेत्युकम् ।

·वीरामित्रोदयस्य भावप्रकाशे- पाससो दर्शा छित्वापि निदधात, ऊर्णास्तुकां वा पूर्व वयसि, उचरे स्वं लोमेति । ऊर्णास्तुका-मेषलोमानि । कात्यायन:। एतद्व इत्यपास्यति सूत्राणि प्रतिपिण्डं ऊर्णा दशा वा, पयस्युः सरे यजमानलोमानि वेति । उत्तरं वयः, पञ्चाशदुत्तरम् । “पञ्चा. शत अर्द्ध उरोलोम यजमानस्य" इति शाट्यायनिवचनात् । ब्रह्मपुराणे। दद्यात् क्रमेण वासांसि दशां वां श्वेतवस्त्रजाम् ॥ इति । प्रकीर्णकदान प्रभासखण्डे । लोके श्रेष्ठतमं सर्वमात्मनश्चापि यक्ष प्रियम् । तत्तत् पितृणां दातव्यं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ इति । स्कन्दपुराणे। अलङ्कारान् बहुविधान काञ्चनेन विनिर्मितान् । इत्यादिपूर्वोक्तसर्वदानान्यनुक्रम्य, एतान् दद्यात्तु यः श्राद्ध पदार्थान् भोगसाधनान् । न तस्य दुर्लभं किञ्चिदिह लोके परत्र च ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे पितृगाथाः। अपि स्यात् स कुलेऽस्माकं कश्चित् पुरुषसत्तमः । दद्यात् कृष्णाजिनं यो वः स्वर्णशृङ्गविधानतः ॥ मपि वा स्यात् कुलेऽस्माकं कश्चित् पुरुषसत्तमः। प्रस्यमानां यो दद्यात् धेनुं ब्राह्मणपुङ्गवे ॥ बौधायनः । पापीकृपतडागानि वृक्षानाराममेव च । शालाक्षुक्षेत्रकेदाराः समृद्धाः पुष्पवाटिकाः ॥ भाद्धेषु दत्त्वा प्रयतः पितृन आत्मानमेवच । समुद्धरत्यलौ दुःखात यावदाभूतसंयुतात् ॥ वायुपुराणे- घेर्नु भाछेषु यो दद्यात् गृष्टिं कुम्मोपदोहनाम् । गावस्तमुपतिष्ठन्ति गवां पुधिश्व जायते ॥ गृष्टि प्रथमप्रसूता गौः। अत्रोपकरणेवेतेषु यानि पाखागार्चना. अभूतानि तानि नामगोत्राघुच्चारणपूर्वकं पितृभ्यो देयानि गन्धादिषः ·श्राद्धापकरणनिरूपणम् । २८१ त् । यनि तु गोभूहिरण्यादीनि अर्चनानुपयोगीनि तानि श्राद्धकाल एव दानप्रोक्तप्रकारेण देयानि, तेषां उपरागादिकालान्तरवच्छ्राडका. लस्य तत्कालत्वेन विधानाच्छ्राद्धाङ्गत्वाभावात् । अत एव फलश्रव. णमप्युपपद्यते । तथा वदिपुराणे। शक्याथ दक्षिणा देया श्राद्धकर्मणि शक्तितः। प्रामक्षेत्राण्यथारामा विचित्राः पुष्पवाटिकाः ॥ बहुभौमानि रम्याणि गृहाणि शयनानि च । सुवर्णरत्नवासांसि रजतं भूषणानि च ॥ अनडुहो महिण्यश्च विविधान्यासनानि च । पादुका दासदासीश्च छत्रव्यजनचामरम् ॥ लागलान् शकटान् गन्धान गृहोपकरणानि च । येन येनोपयोगोऽस्ति विप्राणामात्मनस्तथा ॥ तत्सत् प्रदेयं श्राद्धेषु दक्षिणार्थ हितैषिणा। यथा हि गुणद् द्रन्यं तच भूरि यथा यथा ॥ जायते फलभूयस्त्वं श्राद्धकर्तुस्तथा तथा ॥ इति । ब्रह्मपुराणे- यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । दक्षिणार्थ तु तदेयं तस्य तस्याक्षयार्थिना ॥ मत्स्यपुराणेऽपि । सतिलं नामगोत्रेण दद्यात शक्त्याथ दक्षिणाम् । गोभूहिरण्यवासांसि यानानि शयनानि च ॥ दद्यादिष्ट विप्राणामात्मनः पितुरेव च । वित्तशाव्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमाचरन् ॥ इति । ब्रह्माण्डपुराणे। सौवर्णरुप्यपात्राणि मनोवानि शुभानि च । हस्त्यश्वरथयानानि समृद्धानि गृहाणि च ॥ उपानत्पादुकाच्छत्रचामराण्याजिनानि च । यज्ञेषु दक्षिणा पुण्या सेति संचिन्तयेत् तदा । या यक्षेषु दक्षिणा सेयं दीयमानदक्षिणेति वुद्धिः कार्या।

·१८२ वीरपित्रोदयस्य प्रारमकाश- सौरपुराणे । वहीभिर्दक्षिणामिस्तु यात्रा प्राणये विजान् । स पितॄणां प्रसादेन याति स्वर्गमनन्तकम् ॥ अशक्तस्तु यथाशक्त्या श्राद्ध दद्यात्तु दक्षिणाम् । अदक्षिणं तु यत् भावं हियते तद्धि राक्षसैः ॥ यज्ञोपवीतमथवा पतिदारिद्रयपीड़िता। प्रवद्याइक्षिणार्थ वै तेन स्यात् कर्म सहुणम् ॥ इति श्रीमत्सकलसामन्तकचकचूडामणिमरीचिमबरीनीराजित অসমীয়া জাঘিমাথহবাসনাল मधुकरसाहसनुचतुरुदधिवलयवसुन्धराहदयपुरण्डरीका विकासदिनकरश्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवीरसिंहदे. घोर्जितश्रीहलपण्डितात्मजपरशुराममिश्रसूनुसकल विद्यापारावारपारीणधुरीणजगहारियमहागज पारीन्द्रविजनजीवातुश्रीममित्रमिथ. कृते वीरमित्रोदयाभिधनिवन्धे भाव प्रकाशे उपकरणानि ॥ . अथ श्रावदिनकृत्यम् । साहिकोतविधिना दन्तधावनरहितं प्रातासमध्यान्तं कर्म कृत्वा स्वशाखोतषिधानेन श्रौतस्मातहामं च कृत्वा पूर्वोक्तं श्राद्धदेशं सं. स्कुर्यात् । तथाच, प्रमाण्डपुराणे । प्रादे भूमिः पचगव्यैप्तिा शोध्या तथाल्मुकैः। गौरमृत्तिकथा छन्ना प्रकीर्णा तिलसर्षपैः ॥ उल्मुकैः शोध्या परितः उल्मकादि निदण्यादित्यर्थः । तत्र "ये रूपाणीति पिण्डपितृयज्ञोपदिष्टो मन्त्रः प्रयोज्य इति हेमाद्रिः । एवं संस्कृतायां भुषि यथोकानि पाकपात्राणि यथाई प्रक्षालनादिभिः संशोग्य पाकोपक्रमं कुर्यात् । तथा व देवलः। तथैव यन्त्रितो दाता प्रात: स्नात्वा सहाम्रा। भारमेत नपारम्बारम्भ चबान्धवैः इति ।

·श्रादोपकरणनिरूपणम् । अशक स्वयं पाकारम्भ करवा बान्धवैरम्यारम्भ समाप्ति कार येदियुत्तरार्थिः। पत्न्यां पाककर्तृवे लिङ्गं चमत्कारखण्डे । ततच अपयामास तदर्य जनकोद्भवा। रामादेशाद स्वयं साधी विनयेन समन्विता। अत्र रामादेशादित्यनेनास्यानुकल्पत्वं सचितम् ॥ अत्र विशेषो महाभारते। रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोस्तथा। निर्धापनोपतिष्ठत संग्रामा नान्यवंशजा। निर्वापे पाकारम्भप्रभृतिश्राद्धकर्मणि । अन्यवंशजामातपितृवंश व्यतिरिक्तवंशसम्बन्धा । मन चौदनपाकोऽनिमता, पितृभ्यो निर्व. पामीति मन्त्रेणायुजो मुष्टोस्तण्डुलानिरूप्य कर्तव्यः । तथा च पाये। अनिमाविपत् पत्र (१)चरं चासप्तमुष्टिमिः। पितृभ्यो निर्वपामीति सर्व दक्षिणतो न्यसेत् ॥ इति। मत्र चरुग्रहणादोदन एवायं विधिः, न सुपादौ । मत एवात्रौदनो. ऽपि अनवनावितान्तरोन्मपक एव कार्यः, चरुशब्दस्य तत्रैव प्रसिद्ध श्राद्धीयम्यस्य च, सकृद प्रक्षालनं कार्यम् , "सकृत् प्रक्षालितं पि. तृभ्यः" इति गोभिलोक्तः । अत्र च साग्निकन श्राद्धार्थ वैश्वदेवाच पृथक पृथक् पाकः कर्तव्यः । पित्रथै निर्षपेत् पाकं वैश्वदेवार्थमेव च वैश्वदेवं न पित्रथै न दार्श वैश्वदेविकम् ॥ इति सानिकं प्रक्रम्य लोगाक्षिवचनात् । इदं च श्राबाद पूर्व मध्ये वा वैश्वदेवकरणपक्षे सर्वेषां, श्राद्धोत्तरकाले तत्करणे तु (भावशे. षात् । ) एवं निररपि श्राद्धशेषेणैव । श्राद्धं निवर्त्य विधिवद् वैश्वदेवादिकं ततः। इति पैठीनसिषचनान् । ततः श्राद्धीयानादित्येवं सकलनिबन्धकारः। कस्तु। वैश्वदेवाचादेव सर्वदा भावं कार्यमित्याह । भावदिने च परिजनेनापि स्नात्वा शुचितया स्येयम् ॥ (1) वासममुष्टिमिरिति कमलाकरोदरता पाठा।

·पीरमित्रोदयस्य वारप्रकापो- तथा च भविष्ये। ... ... ... हारीतोऽपि । कृतकर्माणः सस्त्रीबालवृद्धाः सुरभिस्नाता शुचयः शुचिवास सास्युरिति । सुरभिस्नाता सुगन्धितैलाविद्रव्यस्नाताः । एतचाभ्युदयिकविष. यमिति हेमादिः । ततो निमन्त्रितानां ब्राह्मणानां पूर्वाह्न एव श्मश्रुकर्तनं कारयेत् । स्नानाभ्यञ्जनं च दद्यात् । तदुक्तं भविष्ये। तैलेनोद्वर्तने स्नानं दद्यात् पूर्वाह्न एव तु । श्राद्धभुग्भ्यो नखश्मश्रुच्छेदनं चापि कारयेत् ॥ इति। तत्र विशेषो देवलस्मृती। ततोऽनिवृत्ते मध्याहे क्लसरोमनखान् द्विजान् । अभिगम्य यथामार्ग प्रयच्छेद दन्तधावनम् ॥ तैलमुर्तनं स्नानं स्नानीयं च पृथगाविधम् । पारीदुम्बरैर्दद्यात् वैश्वदेविकपूर्वकम् ॥ इति । क्लामरोमनखान-कुत्तरोमनखान् । अनिवृत्त इति छेदः । अत एव मार्कण्डेयः। महः षट्सु मुहूर्तेषु गतेषु प्रयतान् द्विजान् । प्रत्येक प्रेषयेत प्रेज्यान मानायामलकोदकम् ॥ प्रेष्यप्रेषणं च स्वयं गमनाशक्तौ । अभिगम्येत्यनेन स्वस्यैव गमनप्रतीतेः । तैलदानं चानिषिद्धासु तिथिषु वेदितव्यम् । निषि. तैलासु तु आमलककल्कदानमिति हेमाद्रिः । तदपि च नामावा. स्यायां, "धात्रीफलैरमावास्यायां न बायात" इति निषेधादिति स. तिचन्द्रिकाकारः। अन्ये तु निषेधस्य पुरुषार्थत्वात् श्राचार्यत्वे तैलदानादिकं भ. वत्येवेत्याहुः। बत्तु प्रचेतसोकम् । तैलमुवर्तमं मानं दद्यात् पूर्वाह एव तु । भावभुग्भ्यो नखश्मश्रुच्छेदनं न तु कारयेत् ।

·श्रादादिने पूर्वाह्नछत्यम् । इति, तत् श्मश्रुच्छेदनं निषिद्धतिथिविषयम् । वस्तुतस्तु कर्तविष पमिदं व्याख्ययम्। मत्र व श्मश्रुकरणादि युगपदेव तावतो नापितानुपादार कार्य, न तु प्रतिब्राह्मणमावर्तनीयम् । प्रयोगविधिना तथावग. माद । अत्र च तैलोद्वर्तनादि बानीयदानान्त एक [ए] पदार्थ तथैव प्रसिद्धः। ततः श्राद्धकर्ता कुशजलव्यतिरिक्त सर्व द्रव्यजातमुपकल्प्य, नित्यनानद्रव्याण्यादाय यथालामं तीर्थे कर्मानानं कुर्यात् । तथा चभादमधिकृत्य भविष्ये । कर्तुः सानं भवेत्तीर्थे प्रातमध्याह्न एव तु । पताभ्यामेव नानाभ्यां प्रातमध्याहिकमानयोस्तन्त्रेण सिरिया। बाससि विशेषमाह प्रचेताः । "श्रावकृच्छुल्लवासा स्यात्" इति । तिलके विशेषो वक्ष्यते । ततो मध्याहसन्यान्तं कृत्वा श्राचार्यमुदकं कुशांचाss. हरदिति हेमाद्रिः। भन्ये तु कुशाऽऽहरणं पाकात पूर्व कार्यम्, पाकोत्तरकरणे माना भावात् , 'ऊष्णमनं द्विजातिभ्यः श्रद्धया प्रतिपादयेत्' इति वचनो कोणत्वासमाते, दक्षेण सामान्यतो द्वितीयभागे तस्योक्तेश्व। उदकाहरणे विशेषो भारत । उदाहरणे चैव स्तोतव्यो वरुणः प्रभुः ॥ इति । स्तोत्रे च वरुणदेवत्यो मन्त्रः स्वशाखानुसारेण शेयः। तीर्थोद. काभावे च शुद्धोदकं मणिकादेर्माह्यम् । “कुम्माता मणिकादे"ति तस्य सर्वार्थत्वेन गोभिलोक्तेः । तेनोदकेन किं कार्यमित्यपेक्षायामाह । योगियाज्ञवल्क्या। तेनोदकेन द्रव्याणि प्रोत्याऽऽचम्य पुनगुहे । ततः कर्माणि कुर्षीत विहितानि च कानि चित् ॥ ततो नुवराहपूजां कुर्यात् । तथा च विष्णुधर्मातरे। भाबानि प्रयता सातः स्वाचान्तः सुसमाहितः। शुलवामाः समभ्यव्यं नूवराहं जनार्दनम् ॥ आरमतेति शेषः । बार मि.

·वीरमित्रोदयस्य भादप्रकाशे- शिवपुराणे। पूजयित्वा शिर्ष भत्त्या पितृभाई प्रकल्पवेत । अनयोबारमार्थत्वात् समुच्चयाः, तदतिकमनियमकारणामा. वाद। उपासकमेदेन व्यवस्थेत्यपरे । उभयोरभिन्नत्वात् वि. पूजनाभिप्रायमिति तु तत्वम् । इति पूर्वाहकत्यम् । अथापरावास्यम। पभासवर्ड। ततोऽपराइसमये प्राण्य कर्ता समाहितः। स्वयं समाहत विमान सवर्णैर्वा समाप्नुयात् । विष्णुपुराणे। যায়ীকাবিলা মানাল ভিসা। देवलः। ततः स्नानानिवृत्तभ्यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः। पाचमाचमनीयं च सम्प्रयच्छेद्यथाक्रमम् ॥ इदं व पाचादि रथ्यारजोऽपनयनार्थम् । मार्कण्डेयः। बातः स्नातान् समाहूय स्वागतेनार्चयेत् पृथक् । मत्र पृथगित्यभिधानात् युगपदागतेष्वपि पृथगेव स्वागतप्रमा। अस्मिअवसरे पूर्वेद्युः द्वितीय, तृतीयं च सर्वेषु वृत्तेषु.। इतेषु-उपविष्टेषु । अत्र ब्राह्मणानामलकरणं कुर्यादित्याह । यमः। समाहूतानल(तेति। अलङ्करणप्रकारच कूर्मपुराण । यथोपविष्टान सर्वोस्तानलीत भूषणः । नग्दाममिः शिरोदेशे धूपदीपानुलेपनः ॥ इति । इदं च मनुष्यसत्कारस्वात् यज्ञोपवीतिना कार्यमिति हेमादिः । तथा प्रागुक्तं पाधादिकमपि । निमन्त्रणन्त्वपसम्येनेत्युक्तम् । तदन. न्तरं गृहाजणे मण्डलद्वयं गोमयेन [गोमूत्रेण ] कार्यम् । तथा मात्स्ये। [संमार्जिताणं कुर्वीत ] भवनल्याप्रतो भुवि । गोमयेनोपलिप्सायां गोमूत्रेण तु मण्डले ।

·आदिनेऽपराहकृत्यम् । १४७ शम्भुरपि । सम्मार्जितोपलिते तु द्वारि कुर्वीत मण्डले । उदप्लवं उदीच्यं स्यात् दक्षिणं दक्षिणापूवम् । गोमये विशेषमाह जावालिः । अमेध्याशनशन्यानां नीरुजांच तथा गवाम् ॥ अव्यङ्गानां च सायस्कं शुचि गोमयमाहरेत् । गोमयविशेषे निषेधमाह । भृगुः। अत्यन्तजीर्णदेहाया बध्यायाश्व विशेषतः। आाया नवस्ताया न गोगोमयमाहरेत् ॥ मण्डलपरिमाणमाह। लौगाक्षिः। हस्तव्यमित कार्य वैश्वदेषिकमण्डलम् । तदक्षिणे चतुर्हस्तं पितृणामधिशोधने । संग्रहे तु परिमाणान्तरमुक्तम् । प्रादेशमात्रं देवानां मण्डलं चतुरस्रकम् । वितस्तिमात्रं पित्र्ये तु मण्डलं धर्तुलं भवेत् ॥ मण्डललमीपेच गतः कार्य इत्याह स एव । गतः पञ्चाङ्गुलो विप्रे जानुमात्रो महीभुजि ॥ प्रादेशमात्रो वैश्ये स्यात् साधिकः स्यात्तु शूद्रके ॥ इति । तिर्यगर्द्धप्रमाणेन खातभ्यो देवपित्र्ययोः । बौधायनः। चतुरनं त्रिकोणं चावतुलं चाईचन्द्रकम् । कर्तव्यमानुपूर्वेण ब्राह्मणादिषु मण्डलम् ॥ अयं च प्रकारः सङ्गहोक्तेन धर्तुलस्वादिना विकल्पते । मण्डलयोछादनमाह। व्याघ्रपादः। उत्तरेऽक्षतसंयुक्कान् पूर्वापान विन्यसेव कुशान् । दक्षिणे दक्षिणामांच.सतिलान विन्यसे विजः। अक्षतग्रहणं गन्धपुष्पायुपलक्षणार्थम् । “अक्षतामा सपुष्पा मिस्तदभ्यय" इति मत्स्यपुराणात् । अत्र व मण्डलकरणं तत्पूज ·ite वीरामित्रोदयस्य पादप्रकाशे- नच विधिभेदेन पृथक् पदार्थः । पृथक् पदार्थत्वात् क्रमेणानुष्ठेयम् । एवं मण्डलपूजोत्तरं ब्राह्मणपादप्रक्षालनं कार्यम् । तथा चमारस्ये। अक्षताभिः सपुष्पाभिस्तदभ्याऽपसव्यतः विप्राणां क्षालयेत् पादावमिवन्ध पुनः पुनः॥ तब देवपूर्वम् । “पाधं चैव तथाध्ये च देवे भादौ प्रदापयेत्" इतिस्पत्यन्तरात् । अत्र विशेषो ब्रह्माण्डपुराणे । या पाचमधं च चतुर्थ्यन्तं निवेदयेत् । मन मन्त्री ब्रह्मानिसको। शोदेवीति मन्त्रेण पाधं चैव प्रदापयेत् ॥ भविष्ये। अक्रोधनैः पठित्वा तु दद्यात् पाद्यं ततः परम् । एतसे पाद्यमित्युक्त्वा वयात तोयं सपुष्पकम् ॥ एसदाचमनीयं चेत्याभाष्याचमनीयकम् ॥ इति । इदं पायाचमनीयदानं पाधासनान्तरभावि मित्रमेव, अत्रैवाने पुनरभिधानात् । अत्र च पाद्यार्थाचमनीयदानानां पृथक् पदार्थवाद पदार्थानुसमयः कार्यः। आचमनीयं च मण्डलादुचरत उपषि. हेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । मण्डलादुत्तरे देशदद्यादाचमनीकम् । इति लोगाक्षिवचनात् । ग्रामणैश्च तथाऽऽचान्तम्यं यथाऽचमनोदकपाधोदकयोमियः संसों न भवेत्। पत्राचमनवारीणि पादप्रक्षालनोदकैः। सान्छन्ते बुधाः श्रावमासुरंतत प्रचक्षते ॥ इति नारदीयोः । अत्रावशिष्टपादप्रक्षालनोदकं तन्मण्डलोपरि माचाराविक्षिपेत् । ततो द्विराचम्य द्विजैः सह भावभूमिमागस्य भावसिविरस्तु, इति पृष्टा तैश्वास्तु इति उक्त मासनान्युपकल्पयेत् । तथा चतु:। दर्भपाणिविराचम्य लघुषाला जितेन्द्रियः। परिभिते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ॥

·श्रीनदिनेऽपराहकृत्यम् । दक्षिणाप्रवणे सम्यगाचान्तान् प्रणता शुचीन् । मासनेषु सदर्भेषु विविक्तेष्पवेशयेत् ॥ बमोऽपि। ततः सिद्धिमिति प्रोग्य कल्पितेष्वासनेण्यपि। आसज्वमिति तान् ज्यादासनं संस्पृशन्नपि ॥ प्रोच्य वाचयित्वा। भत्रिः। विप्रासनानि देयानि तिलांश्चैव कुशैः सह । पृथक् पृथक् त्वासनानि तिलतैलेन दीपिका तैलग्रहणं घृताधुपलक्षणार्थम् । आसनानि-कुतुपास्यकम्बला. दीनि पूर्षाकानि । ये चात्र विश्वदेवानां विप्राः पूर्व निमन्त्रिता। प्रामुखान्यासनान्येषां विदर्भोपहतानि च । दक्षिणामुखयुक्तानि पितृणामासनानि च ॥ दक्षिणांप्रेकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः । मुखशब्देन पीठादौ कल्पितं मुखं कम्बलादौ च दश उच्यते । मासनानि च परस्परासंसृष्टानि स्थापनीयानि "आसनेषु विविक्तेषु सदर्मेधूपेषशयेत्" इतिक्रतुवचनात् । अत्र हेतुमाह । गायः। स्पर्श स्पर्श भवेत् पापमेकपक्लिनियोगतः। हीनवृत्तादिपतौ च युक्तं तस्माद्विवेचनम् ॥ विवेचनं पतिभेदः। तत् साधनमाह । बृहस्पतिः । एकपडयुपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् । भस्मना कृतमर्यादा न तेषां सङ्करो भवेत् ॥ इदं वासनदानादि देवपूर्वकं कार्यम् "देवपूर्व भाव मिति कातीयोके। [देवपित्र्यमाणानां दिग्विशेषाभिमुख्यप्रकारोऽपि । होवऽथर्वणो विप्रो प्रामुखावुपवेशयेत् । पिध्ये तूबङ्मुखांनीश्च ] बङ्घचाध्वर्युसामगान् ॥ इति शातातपोके।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- . अत्र विशेषः पैठानसिनोकः । प्राङ्मुखान् विश्वेदेवानुपवेशयेत्, इषिष्मत्सु भासनेषु पितन दक्षिणपूर्वेणेति। दक्षिणपूर्वेणब्दक्षिणपूर्वाभिमुखानित्यर्थः। अथवा देवब्राह्मणापे. भया दक्षिणस्यां दिशीत्यर्थः । हारीतेन तु । पियवाह्मणानां पूर्वाभिमुखतया दैविकानां चोत्तराभिमुखतयोपवेशनमुक्तम् । दक्षिणाप्रेषु दर्भेमु प्राङ्मुखान् भोजयेत् । उदङ्मुखान् वैश्व देवे इति। बौधायनेनाप्युक्तम् । सदर्भोपक्लप्तेम्वासनेषु द्वो द्वौ दैवे, त्रीन् पिध्ये, एकैकमुभयत्र या प्रामुखानुपवेशयेदुदङ्मुखान् वेति । तदेवमत्र दिग्विशेषाभिमुख्ये पञ्च पक्षा भवन्ति । तत्र वैद. देविकाः प्राङ्मुखाः, पियास्तूदङमुखा इत्येकः । [वैश्वदेविकाः प्राङ्मुखा, पित्र्यास्तु दक्षिणपूर्वाभिमुखा इति द्वितीयः । वैश्वदे. षिका उत्तराभिमुखाः, पित्र्यास्तु प्राङ्मुखा इति तृतीयः । वैश्व. देविकाः प्राङ्मुखाः, पित्र्यास्तूदङ्मुखा इति चतुर्थः । वैश्वदेविका उदङ्मुखाः पित्र्याः प्राङ्मुखा इति पञ्चमः । अत्र स्वस्वगृह्यानुसा. रेण व्यवस्था । स्वगृह्ये विशेषानाम्नाते तु वैश्वदेविकामां प्राङ्मुः खत्वं पितृणामुदङ्मुखत्वमिति । अयमेघ पक्षोऽनीकर्तव्यो बहुस्मृति. संमतः । अत्र देवं प्रदक्षिणोपचारेण पितृणामप्रदक्षिणोपचारेण का. र्यम् । "प्रदक्षिणं तु देवानां पितृणामप्रदक्षिण"मिति बौधायनोः । तथाच कात्यायने। पिण्डपितृयशवदुपचारा पित्र्ये । पियपितब्राह्मणे । पिण्डपितृयज्ञवदुपचारा पिण्डपितृयश्वत किया। अपसव्यम् दक्षिणाभिमुखेन कर्तव्यम् , दक्षिणसंस्थं कर्तव्यमिति वा। । तथा च यमः। दक्षिणसंस्था आसीरन् न स्पृशेयुः परस्परम ॥ इति । दक्षिणबाहुभांगे संस्था येषां ते दक्षिणसंस्था इति विग्रहः । एतब ब्राह्मणपके पश्चिमोपक्रमप्रागपगत्वे एवोपपयते। अत एवाह ।

·श्राद्धदिने पराहकत्यम् । १९१ कागलेयः। प्रतीच्या समुपकम्य प्राच्य निष्ठा यदा भवेत् । दक्षिणासंस्थता घेषां पितॄणां श्राद्धकर्मणि ॥ इति । ततश्च प्रादक्षिणविधानात् दक्षिणादिगुपक्रममुदगपर्ग विश्वे. देवानामुपवेशनम् । पश्चिमोपक्रम पूर्वदिगपवर्ग पितृणाम् । भत्र विशेषः शालिखिताभ्यामुक्तः । ब्राह्मणानुपसंगृह्योपवेशयेदासनमन्बालभ्येति । यमः। . . आसनं संस्पृशन् सव्येन पाणिना दक्षिणेन ब्राह्मणानुपसंगृह्य समाचमिति चोक्त्योपवेशयेत् । इति । ज्यासस्तु । भासतामिति तान् श्रूयादासनं संस्पृशन्नपि । उपस्तीर्णेषु चासोरन् न स्पृशेयुः परस्परम् ॥ उपवेशने मन्त्री धर्मेणोक्तः । अम्बालभ्य ततो देवानुपपेश्य ततः पितृन् । समस्तामिाहृतिमिरासनष्पवेशयेत । पैतृकाणामेवोपवेशने व्याहृतय इत्यपराकस्मृतिचन्द्रिकाकारी अन्येतु- उभयेषामपि व्याहृतिभिरुषवेशनमिच्छन्ति । धारकोमुखी तु भविष्यपुराणे । यवोदकेन संप्रोक्य स्पृष्ट्वा च पाणिनाऽऽसनम् । सम्यातिकां गायत्री जप्त्वा तानुपवेशयेत । एवं पित्रादिविप्राणामासनान्युपकल्प्य च । तिलोदकैश्च संप्रोक्ष्य जप्त्वा तानुपवेशयेत् ॥ इन्युभयेषामासनदानात पूर्व सम्यातिजप एवोक्तः । अत्र हेमा- हो समन्त्रकमुपवेशनप्रयोगवाक्यं ॐ भूर्भुवः स्वः, समाध्यमिति वा, अत्रास्यतामिति वा, यजमानेनोच्चारणीयम् । तदनन्तरं द्विज. रपि ॐ सुसमास्मह इति प्रतिवद्भिरूपवेष्टव्यम् । एवं पित्रादिया. वार्थान् ब्राह्मणानुपश्य मातामहश्राचार्यानप्युपवेशयेदियुक्तम् । तत्र महाब्याहृतिसमाध्यमित्येतयोःकरणमन्त्रत्वेनाऽऽनातयोरेका. धयोर्विकल्प एष युक्तो न समुच्चयो वचनामावदाज्याहतिगायच्या ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- • - अपार्थत्वे तु भिन्नार्थत्वाधुक्त एव समुच्चयः। उपविष्टमायणनि. यमानाह। सुमन्तुः। पवित्रपाणयः सर्षे तेच मौनवतान्विताः। उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श वर्जयन्तः परस्परम् ॥ इति । मात्र मौनित्वं च ब्रह्मोधकथाव्यतिरिक्तविषयम् । तथाच यमः । ब्रह्मोद्याच कथाः कुयुः पितृणामेतदीप्सितम् । इति । इति प्रामणोपवेशनम् । अथ पुण्डरीकाक्षस्मरणादिकत्यम् । तत्रासनोपविष्टब्राह्मणानामप्रतः कुशरास्तृता भुषि यज्ञोप, बांती प्रामुख उपविश्याविशाताशुचित्वानिवृत्यर्थ पुण्डरीकाक्षम रणं कुर्यात् । तथा चाह कतु:- अपवित्रा पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥ इति । एवं पुण्डरीकाक्षस्मरणं कृत्वा पृथिवीस्तुति कुर्यात् तथा च महाभारते निर्मि प्रति अत्रिवाक्यम् । स्तोतम्या चेह पृधिषी निधापाश्च्योतधारिणी। वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवह क्षयेति च ॥ निवापे पितृदेवत्यद्रव्यत्यागे य पारध्योतः प्रक्षेतयं इण्यं त. स्याधारभूता यस्मात् , तस्मात् पूर्व पृथिवीस्तोतम्या वैष्णवीस्यादि पृथिवी स्तोतव्या । वैष्णवीत्यादि पृथक् नामपदैः इति करणानानात् । ततश्च ॐ वैष्णव्यै नमः । काश्ययै नमः । क्षयायै नमः। क्षयशदी निवासवचनः । तथा च मन्त्र। रेवतीरमध्वमस्मिन् योनावस्मिन्गोष्ठेऽस्मिन् क्षय इति । बराहपुराणे तु अक्षयति पठ्यते । प्रणम्य शिरसा भूमि निवापस्य च धारिणीम् । वैष्णवी काश्यपी चेति अक्षयति च नामतः । तत्रैव पृथिवी प्रति वराहवाक्यम् । प्रणम्य शिरसा भूमि निवापस्थानमागतः। स्तुवीतानेन मन्त्रेण त्वां च भक्त्वा व्यवस्थितः।

·पुण्डरीकाक्षस्मरणादिकस्यम् । प्रचेताः। मेदिनी लोकमाता च क्षितिस्तूर्वी धरा मही । भूमिः शैलशिला च त्वं स्थिरा तुभ्यं नमो नमः। घरणी काश्यपी क्षोणी रसा विश्वम्भरा च भू॥ जगत्प्रतिष्ठा वसुधा स्वं हि मातर्नमोऽस्तु ते । वैष्णवी भूतदेवी च पृथिवी त्वं नमोऽस्तु ते ॥ इति । एवं पृथिवीस्तुतिं कृत्वा श्राद्धभूमि गयात्मकत्वेनाभिध्याय तत्र च गदाधरं ध्यात्वा तयोश्च नमस्कारं कृत्वा तदुत्तरं श्राद्धं कुर्याद । तदुक्कं ब्रह्माण्डपुराणे । श्रावभूमि गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम् । ताभ्यां चैव नमस्कारं ततः श्राद्ध प्रवर्तयेत् ॥ ताभ्यामिति-षष्ठयर्थे चतुर्थी, तयोनमस्कारं कस्वेत्यर्थः। ततश्च ॐ गयायै नमः । ॐ गदाधराय नमः। एवं गयागदाधरनमस्कार करवा जप्यान् मन्त्रान् जपेत् । तथा चाह- अपसव्यं ततः कृत्वा जवा मन्त्रं तु वैष्णवम् । गायत्री प्रणवं चापि ततः श्राद्धमुपक्रमेत् ॥ वैष्णवमन्त्रा"इदं विष्णुः" इत्यादयः। ब्रह्मपुराणे । उपविश्य जपेद्धीमान् गायत्री तदनुज्ञया। पापापहं पावनीयं अश्वमेधफलं तथा। मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः । आधावसाने श्राद्धस्य (१)पिरावर्ता जपेत् सदा ॥ अश्वमेधफलं ह्येतद् द्विजः सत्कृत्य पूजितम् । पिण्डनिर्वपणे चापि जपेदेतत् समाहितः ॥ पठयमानमिदं श्रुत्वा श्राद्धकाल उपस्थिते । पितरा क्षिप्रमायान्ति राक्षसाःप्रद्रवन्ति च ॥ इति । अमूर्तीनां समूर्तीनां पितृणां दीप्ततेजसाम् । (१)विरावसमिति मयूखे, त्रिरावस्या, इति श्रादतखे पाठः । बी०मि२५ तथा। तथा।

·बारमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- नमस्यामि सदा तेषां च्यायिनां योगचक्षुषाम् ॥ इति । चतुर्मिश्च चतुर्मिश्च वाम्बां पञ्चभिरेव च । हुयते च पुनर्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीद तु ॥ इति । अत्र काङ्गभूतदेशकालयोः शिष्टाचारप्रामाण्येन संकीर्तन इत्या ब्राह्मणाभ्यनुशाग्रहणार्थ वक्ष्यमाणेतिकर्तग्यतया पृच्छां कु. ति। तदुकं- ब्रह्माण्डपुराणे। उभी हस्तौ समौ कृत्वा जानुभ्यामन्तरे स्थिती । सप्रश्रयचोपविष्टान् सर्वान् पृच्छेद् द्विजोत्तमान् ।। श्रावं करिष्य इत्येवं पृच्छद्विमान् समाहितः । कुरुम्वेति स तैरुको दद्यात् दर्भासनं ततः ॥ सप्रश्रयो विनयाम्वितः। सर्वान् पृच्छेदिति सर्वप्रश्नपक्षो वैकल्पिकः। तथाच कात्यायनः। - प्रश्नेषु पडिमूर्धन्यं पृच्छति, सर्वान् वेति । प्रश्नेविति बहुवच. ननिर्देशात् सर्वप्रश्नविषयता। पत्रिमूर्धन्या पक यादौ उपविष्टः । अत्र पृच्छाप्रकारे विशेषो- ब्रह्मपुराणे । पितृन पितामहान् पक्षे भोजनेन यथाक्रमम् । प्रपितामहान् सर्वाश्च तत्पितॄश्चानुपूर्वशः। भुज्यते तद्भोजनं तेनेत्यर्थः । सर्वान-पितृपितामहप्रपितामहान् । तापितॄन् प्रपितामहपितृन लेपभाजः। अनुपूर्वशः अनुक्रमेणेत्यर्थः । अपृच्छायां दोषः- कालिकाखण्डे । अपृच्छन् प्रवरेचस्तु नरो विप्रांश्च पार्वति । तस्य प्रियं मत्प्रमुखा नाचरन्ति दिवौकसः ॥ इति । अत्र प्रश्नानन्तरं कुरुष्वेति ब्राह्मणैरतुझातो नीधीबन्धनं कु. यांत । श्रावप्रकृतिभूते पिण्डपितृयो द्वितीयावनेजनानन्तरम् 'मथ नावीमुक्धृत्य नमस्करोति पितृदेवत्या वे नीषिरिति' नीविषिसंसनो. पदेशात् । कात्यायनसोचनीवी विख्रस्य नमो व इति अलिक रोतीति' तब विवंसनस्य बन्धनपूर्वकत्वात सबन्धनस्याऽना. मानेऽपि तद्वन्धनं कर्मादौ कर्तव्यमित्यर्थसिद्धं भवति । तथा च तत्र ·RESEARCH INSTITUTE, MYLAPORE MADRAS पुण्डरीकाक्षस्मरणादिकत्यम् । कर्काचायां माहुः । अब नीषिविलंसनविधानात कर्मारम्भे नीवि. बन्धः कर्तव्य इत्यादम्यत इति । तथा भविष्यपुराणे। बनीयात्तु तथा नीविं न च प्रेक्षेत दुर्जनम् । स्यात् कर्ता नियतस्त्वेव यावच्छ्राद्धं समाप्यते । नीविर्षिपरिवर्तिको व्यत इति सर्वयाक्षिकाः । सा च वामभागकक्षा. यावर्तनेन सिद्धति। हेमाद्रिकारास्तु। नीविनाम तिलकुशान्वितानों परिहितवस्त्रोत्तराचलदशाना वामकटिसललनवस्त्रबहिर्भागेन संवेष्ट्य गोपनम् । नीविश्रद्धालवस्तु "निहनि सर्व यदमध्यवद" इति तिलविका रणे दर्शयिष्यमाणं मन्त्रं नीविबन्धने पठन्ति । अत्र केचित्रीविबन्धनं वाजसनेयिनामच्छन्ति । तेषामेष श्रुतिसूत्रयोर्षिधानात् । अपरेतु भविष्यत्पुराणात् सर्वशाखिनामिस्याहुः । नीविबन्धनानन्तरं श्रादरक्षार्थ वैश्वदेविकप्रदेशे यवान् विकि. रेत् । तदुक्तं- ब्रह्मपुराणे। भक्षतेदेवतानां च रक्षां चक्र गदाधरा । मक्षतास्तु योषध्या सर्वदेवास्त्रसम्भवाः ।। रक्षन्ति सर्वासिदशान् रक्षार्य निर्मिता हिते। देवदानवदैत्येषु यक्षरक्षःसु चैव हि ॥ न कश्चिद् दुष्कृतं तेषां कर्तुं शक्तश्वराचरे। देवतानां हि रक्षार्थ नियुक्ता विष्णुना पुरा ॥ एवं वैश्वदेविकप्रदेशे यवप्रकिरणं कृत्वा पियवाह्मणप्रदेशे प. रितस्तिलान् गौरसर्षपांश्च प्रकिरेदिति । तदुक्तं- निगमे। "अपहता असुरा रक्षांसि वेदिषदः" इति तिलान् गौरसर्षपांच भावभूमौ घनं तिलान् विकिरेविति । घनम् निविडम् । ब्रह्माण्डपुराणे। रक्षाथै पितृसत्रस्य त्रिःकरवः सर्वतोदिशम् ।

·१९६ वीरामनोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- तिलांस्तु प्रक्षिपेन्मन्त्रमुखार्याऽपहता इति । अत्र प्रतीकेन अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा ये क्षयन्ति पृ. थिवीमनु । अन्यत्रेतो गच्छन्तु यत्रैषां गतं मन इति मन्त्रो विवक्षित इति हेमाद्रिः। मन्त्रान्तरमपि- ब्रह्माण्डपुराणे। परितः पितृविप्राणामपेतो यनिषतीरयेत । असुंय ईयुरितिचापसव्यं विकिरेत् तिलान् ।। अपेतो यन्तु पणयो सुना देवपीयवः । शुभिरहोभिरक्तुमिय॑कं यमो ददावसानमस्मै । इति एको मन्त्रः।"असुंय ईयु"रिति च तत्पः दैरुपलक्षित "उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुंय ईयुरवृका ऋतशास्ते नोवन्तु पितरो हवेषु" इति शेयः । मार्कण्डेयपुराणे । रक्षोनांस्तु जपेन् मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् । सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थ श्राद्ध हि प्रचुर छलम् ॥ सौरपुराणे। उपवेश्य ततो विप्रान् दत्वा चैध कुशासनम् । पश्चाच्छ्राद्धस्य रक्षार्थ तिलांश्च विकिरेत् ततः ॥ तथा भविष्यतपुराणे । सिदार्थकः कृष्णतिलैः कार्य वाप्यवकीरणम् । रुरुसूर्याग्निवस्तानां दर्शनं चापि यत्नतः ॥ विष्णुधर्मोत्तरे। अपयन्स्यसुरा द्वाभ्यां यातुधाना विसर्जनम् । तिलैः कुर्यात् प्रयत्नेन अथवा गौरसर्षपैः । अपयन्त्यमुराः पितृरूपा ये रूपाणि प्रतिमुच्याचरन्ति परापुरी निपुरो ये भरन्त्यग्निष्ठाल्लोकात् प्रणुदात्वस्मात् । अपयन्त्यसुरा ये पितृषद उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । मसुंय युरखुका ऋतशा स्तेनोऽवन्तु पितरो हवेष्विति द्वौ मन्त्री तथा तत्रैव। निहम्मि सर्व यदमेध्यवद्भवेत् धृताश्च सर्वऽसुरदानवा मया । ये राक्षसा ये च पिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तिलान सुकृष्णान् विकिरेच्च दिक्षु ।

·ब्रामणानामासनंदानादिकृत्यम् । १९७ द्वारदेशे कुशतिलप्रक्षेपमन्त्र:-- स्कन्दपुराणे। तिला रक्षन्त्वमुरान दर्भा रक्षन्तु राक्षसान् । पति प्रोत्रियो रक्षेदतिथिः सर्वरक्षकः । इति । प्राच्यां दिशि विक्षुमध्ये च तिलविकिरणे मन्त्री-- भविष्यतपुराणे। अनिवाता पितृगणाः प्राची रक्षन्तु मे दिशम् । तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यां ये पितरः स्मृताः। प्रतीच्यामाज्यपास्तद्वदुदीचीमपि सोमपाः ।। अधोयमपि कोणेषु हविष्मन्तश्च सर्वशः। रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ॥ सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षा करोतु मे । वायुभूतपितृणास्तु तृप्तिर्भवतु शाश्वती ॥ इति । एवं तिलविकरणं कृत्वा दुष्टदृष्टिनिपातादिदूषितपाकाविभा. बीयद्रव्यस्य पवित्रमन्त्रैराद्भिः प्रोक्षणं कुर्यात् । तथा च वशिष्ठः। शुक्वतीभिः कूष्माण्डीभिः पाबमानीभिश्च पाकादि प्रोक्षेत् । शुद्धवतीभिः छन्दोगैः पठ्यमानाभिः । कुष्माण्डःच्याजुषैः । पाबमानीभिः बढ्चैः । ताश्च पूर्षमुक्का एव । भविष्ये। ततः श्रादीयद्रव्याणि मृत्तिकातिलवारिभिः । पितृणान्तु समभ्युक्ष्य भवेत् कोंत्तरामुखः ॥ अथ ब्राह्मणानामासनदानादिकृत्यम् । तत्र देवपूर्व श्राद्धमित्युक्तत्वात् पूर्व देवे पश्चात् पित्रे । वयद्यपि। पाणिप्रक्षालनं दत्वा विष्टरार्थ कुशानपि । भावाहयेदनुसातो विश्वे देवास इत्यूचा ।। यवैरम्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके। शनोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यघोसीति यास्तथा। या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेवर्धे विनिःक्षिपेत् । दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं सदपिकम् ।।

·१९८ वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- तथान्छादनदानं च करशीचार्थमम्बु च । अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिणम् ॥ द्विगुणांस्तु कुशान् दत्वा उशन्तस्त्वेतृचा पितॄन् । आवाह्य तदनुक्षातो जपेदायन्तुनस्ततः ॥ यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादादिपूर्ववत् । दत्वा संञवांस्तेषां पाने करवा विधानतः ॥ पितृभ्यस्थानमसीति न्युजं पात्रं करोत्यधः । इति याज्ञवल्क्येनासनाद्याच्छादनदानान्तान् काण्डानुसमयेन है। वान् पदार्थानभिधाय 'अपसव्यं ततः कृत्वेत्यादिना काण्डानुसमये नैव फिच्या पदार्थाः अभिहिताः, तथापि प्रयोगविभ्यनुमतप्रधानप्रत्यासत्यनुप्रहरूपम्यायानुगृ. होतकात्यायनसूत्राईवपित्र्याक्रियासमवायिन मासनावाहनादयः पदार्थानुसमयेनाप्यनुष्ठेयाः। तथा चकात्यायनः । भासनेषु दर्मानास्तीय विश्वान् देवानावाहायेध्ये इति पृच्छति आवाहयेत्यनुज्ञातो "विश्वदेवास आगत" इत्यनयावाह्यावकीर्य "वि. श्वेदेवाः शृणुतेमामति जपित्वा" पितृन भाषाहयिष्यत इति पृच्छति । आवाहयत्यनुज्ञात "डशन्तस्त्वे"त्यनयावाह्याधकीय "आयन्तु न" इति जपित्वा यक्षियवृक्षचमसेषु पवित्रान्तहितेग्वेककस्मिन्नप आसिञ्चति "शनोदेवी"रिति । एकैकस्मिन्नेव तिलानावपति "तिलोसि सोमदेव. स्यो गोसवो देवनिर्मितः। प्रत्नमाद्भिः पृक्तः स्वधया पितृलँलोकान् श्रीणाहि ना स्वाहे"ति सौवर्णराजतौदुम्बरखामणिमयानां पात्राणा. मन्यतमेषु वा यानि वा विद्यन्ते पत्रपुटेषु वैकैकस्यैकैकेन ददाति,सप. वित्रेषु हस्तेषु "या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उत पार्थिवीर्याः। हिरण्यवर्णा यशियास्तान आपः शिवाः शं स्योनाः सुहवा भवन्तु इत्यसावेषते अर्घ इति प्रथमे पाये सवान् सम. घनीय "पितृभ्यः स्थानमसी"ति न्युजं पात्रं निदधाति । अत्र गन्ध. पुष्पधूपदीपवाससां च प्रदानमिति । अत्र पदार्थानुसमयपक्षे पूर्व देवब्राह्मणासने पश्चात् पिठ्यब्राह्मणासने दर्भास्वरणम् । एषमावा. हनादिष्वपि द्रव्यम् । अत्र यद्यपि उपवेशनोत्तरं कुशास्तरणं मा. म्नातम । तथापि सामर्थ्यायवागूपाकवत् पूर्वमनुष्यम्।

·प्रामणानामासनदानादिकत्यम् । १९९ मन्त्र दानिति बहुवचनानिर्देशात् त्रयाणामास्तरणं कार्यम् । अत्रासनदानात् पूर्व विप्रहस्ते पाणिप्रक्षालनार्थमुदकं देयम् । याज्ञवल्क्यः। पाणिप्रक्षालनं दत्वा विष्टरार्थ कुशानपि । आसने इति शेषः । नतु हस्ते । तथा च-- प्रचेताः। दभांश्चवासने दधातु पाणी कदाना देवपितृमनुष्याणां स्यात् स्वष्टिः शाश्वती तथा॥ तपाक्रियमाणे, हस्ते दर्भासने प्रदीयमाने, तत्र देवपिदमा नुष्यप्राजापत्यतीर्थानां सद्भावात् देवादीनां ममेदममेदमिति परस्पर स्वष्टिः कलहा स्यात्। तथा च नागरखण्डे । हस्ते तोयं परिक्षेप्यं न दर्भास्तु कथं चन। यो हस्ते चासनं दद्यात् तं दम बुद्धिवर्जितः ॥ पितरो नासने तत्र प्रकुर्वन्ति निवेशनम् । भत्र विशेषो ब्रह्माण्डपुराणे । मासनं चासने दद्यात वामे वा दक्षिणेऽपि वा ॥ इति । वा शब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तेन पितृब्राह्मणस्य वामे-वाम. भागावस्थिते आसने । वैश्वदेविकाह्मणस्य दक्षिणे। तथा च तदु. तरं तत्रैव पठ्यते। पितृकर्मणि वामे वै दैवे कर्मणि दक्षिणे । अत्र काठके विशेषः। प्रदद्यादासने दानिति प्रकृत्य-- देवानां सयवा दर्भाः पितॄणां च तिलैः सह ॥ इति ॥ विशेषान्तरमप्युक्तं बौधायनेन । प्रदक्षिणं तु देवानां पितृणामप्रदक्षिणम् । देवानां सयषा दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तिलैः ॥ द्विगुणाः संश्लिष्टमूलामाः । तथा च ब्रह्मपुराणे। श्लिष्टमूलाप्रदर्भास्तु सतिलान घेद तत्र वित तानारोप्यासने तत्र ददौ सव्येन चाऽऽसनम् ॥ -- ·पारमित्रोदयस्य पादप्रकाश देवानां तु ऋजव एव दर्भाः। तथा च वृहस्पतिः। भाजून् सम्येन वै कृत्वा देवे दर्भाः प्रदक्षिणम् । द्विगुणानपसव्येन दद्यात पियेऽपसव्यवत् ॥ अपसभ्यवत् अप्रदक्षिणमित्यर्थः। नागरखण्डे च विशेषः। ऋजुमिः साक्षतैर्दभै सोदकैदक्षिणादिशि । देवानामासनं दद्यात् पितृणा स्वनुपूर्वशः ॥ विषद्विगुणदः सतिलवामपावगैः। अत्र पितृणां विषमसंख्यदर्मविधानात् देवानां समसंख्याका दर्भा भवन्तीति प्रतीयते । आसने प्रदत्सकुशानां स्वीकरणेऽपि म. विशेषः प्रचेतसोक्तः। देवे तु ऋजवो दर्मा प्रदातव्याः पृथक् पृथक् । धोऽस्मात्यथ मन्त्रेण गृहीयुस्ते तु तान् कुशान् ॥ "धर्मोऽस्मि विशिराजा प्रतिष्ठित" इति सीत्रामणीप्रकरणपठितेन मम्प्रेण देविका ब्राह्मणा आसने प्रदत्तान् कुशान् गृहोयुः अङ्गीकुयुः स्वीकुयुरिति यावत , न तु हस्तेन गृहीयुः तस्य प्रतिषिद्धत्वात् । केविनु धर्मासीति पाठमाहुस्तत्र धर्मासि सुधर्मेत्यनेन प्रावर्णि: केन मन्त्रेण गृहीयुरिति । केचिनु "धर्मासि सुधर्मा मेन्यस्मे नृक्लानि धारय ब्रह्म धारय भधारय विशं धारयेत्यन्त मन्त्रं पठन्ति । तन्न। धर्मासि सुधर्मः स्वत्र वाक्यस्य परिसमासत्वात् । समुच्चयस्य चान्याय्यत्वात् । वि. नियोगश्च धर्मासीत्युत्क्रामत्युत्तरपूर्वार्द्ध ममेन्यस्मेति खरे करोतीति पृथक् पृथक् श्रुतौ दृष्ट इत्यतोऽपि मन्त्रभेदः । अत्रासनादि देवोपचरणमुदङ्मुखेन, पिश्यं दक्षिणामुखेनेत्याह-- . कतु। उदङमुस्खस्तु देवानां पितृणां दक्षिणामुखः । आसनाादिकं दद्यात् सव्यमेव यथाविधि ॥ इति । अनासनदानवाक्ये पित्रादिपदे "अक्षय्यासनयोः षष्ठी"त्यादिवः चमेन षष्ठी, "चतुर्थी चासने मता" इत्यनेन चतुर्थी वा। ब्राह्मणा अपि मासनादि लप्या स्वासनं सुगन्ध इत्यादि प्रयुः। तथा व नागरवले । ।

·भावाइनप्रकारः। २०१ गन्धमाल्यासनादीनां प्रदानेषु द्विजोत्तमः । सुगन्धोऽस्तु सुदीपोऽस्तु चेत्यादि समुदाहरेत् ॥ एवमासनं दवा पुनर्लाह्मणहस्ते जलं दद्यात् । तथा चावलायनगृह्यसूत्रे। मपा प्रदाय दर्भान् विगुणभुनानासनं प्रदायाप्रदायेति, आसनदानानन्तरं पादयोरधस्तादपि कुशान दद्यादित्युक्तम् । भविष्यपुराणे। कुशानिधाय तत्र द्वौ ब्राह्मणावुपवेशयेत् । पादयोश्च कुशान् दद्यादिति । यद्यपि चात्र ब्राह्मणपादयो। कुशदानं देव एवोक्तम् । तथापि दक्षिणापास्त था दर्भा विष्टगेषु निवेशिताः। पादयोश्चैव विप्राणां येवनमुपभुञ्जते । इति सामान्यतो महाभारतोतः पिश्येऽपि शेयम् । एवं देवब्राह्मणेभ्य आसनं दत्वा पितृब्राह्मणेभ्य आसनं दद्यात् । तत्र विशेषो वृहस्पतिनोक्तः। आसने चार्घदाने व पिण्डदानावनेजने । सम्बन्धनामगोत्राणि यथाईमनुकीर्तयेत् ॥ तथा च मात्स्ये। आसनेषूपक्लप्तेषु दर्भवत्सु विधानतः। उपस्पृष्टोदकान् विप्रानुपवेश्य निमन्त्रयत् ।। इति । [ra] मन्त्रणवत् कार्य, तथा च स एव यथा प्रथममेवं द्वितीय तृतीयं चेति। अथावाहनम् । तत्र कात्यायना। आसनेषु दर्मानास्तीर्य विश्वान् देवानावाहयिष्य इति पृच्छति, "माषाहये"त्यनुज्ञातो "विश्वेदेवास आगते" त्यनयाऽऽवाह्याध कीर्य "विश्वेदेवाः शृणुतेम"मिति जपित्या पितृनावाहयिष्य इति पृच्छति, भाषाहयेत्यनुज्ञात "उशन्तस्त्वे"स्यमयावाह्यापकीर्य "मा यन्तु न" इति जपित्वेति। ब्राह्मणोपवेशानन्तरं यज्ञोपवीती उपमुखो विश्वान दे. बांनाषाहयिभ्य इति पृच्छति पङ्खिमूर्धन्यं सर्वान् वा । "मा बी०मि१६ .

·२०२ परिमित्रोदयस्य मादप्रकाशे- पाहये"ति पडिमूर्धन्येन सर्वानुशातो यजमानो "विश्वेदेवास भागते"त्यनय वायाधकीय भूमो प्रदक्षिणं ब्राह्मणदक्षिणपाद. प्रभृतिशिरापर्यन्तं प्रकीर्य, स्मृत्यन्तराद यवान् । “विश्वेदेवाः शृणुः तेम"मिति जपित्वा प्राचीनाधीनी दक्षिणाभिमुखो भूयोवमुख. पितृब्राह्मणान् सर्वानकं पा पङ्गिमूर्धन्यं पितृनावाहयिष्य इति पृ. छति, "मावाहये"ति पत्रिमूर्धन्येन सर्वैर्वानुक्षातो यजमान "उश. न्तस्त्व"त्यनयर्याऽवाह्यावकीर्याऽप्रदक्षिणं तिलान, "मायन्तु न" इति जपेदिति सूत्रार्थः। अत्र यद्यपि सामान्यतोऽवकिरणमुक्तं तथापि देवे यः, पिज्ये तिलैरिति शेयम्। . तथाच याज्ञवल्क्यः। आवाहयेत्यनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्यूचा । यधैरन्धषकीर्यत्यादि। भविष्यपुराणेऽपि । आषाहयेद्यधामपसव्यं तिलैः पितृन् । अतश्च यत् कर्केण देवेऽपि तिलरेवावकिरणं विशेषानुपदेशा: वित्युक्तं, तत परास्तम् । अपसव्यमित्यनेन पितृसप्रादक्षिण्यविधानात् प्रादाक्षिण्यन देवानामिति सिद्धं भवति । तथा च यमेन देवे सम. नत्र प्रादक्षिण्येन यषधिकरणमुक्तम् । यवहस्तस्ततो देवान् विज्ञाप्याचाहनं प्रति आवाहयेदनुझातो विश्वेदेवास इत्यूचा ॥ विश्वेदेवाः शृणुतेति मन्त्रं ब्रह्माततोऽक्षतान् । ओषधय इति मन्त्रेण विकिरेत्तु प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणम्=पादादिमस्तकान्तमित्यर्थः । तथाच भर्तृयज्ञः। विश्वेदेवास आगत मन्त्रेणानेन पार्थिव । तेषामावाहनं कार्यमक्षतैश्च शिरोऽन्ततः इति ॥ दक्षिणपादप्रभृतिशिरापर्यन्तमित्यर्थः। अयमुक्तो यवाक्षतारो. पणप्रकार प्रचेतसा यषस्थाने पुष्पारोपणमुदाहृत्य प्रदर्शिता, "पा. दप्रभृतिमून्निं देवानां पुष्पपूजन"मिति । मत्स्यपुराणे तु विकरणे. मन्त्रान्तरमुक्तम्।

·आवाहनप्रकार।। २०३ विश्वेदेवास इत्याभ्यामाषाह्य विकिरेघवान् । (१)यघोऽसि धाम्यराजस्वं वारुणो (२)मधुमिश्रितः ॥ निर्णोदः सर्वपापानां (३)पवित्रमुषिसंयुनम् । हाने । अत्र कात्यायनसूत्रे आसनषु दर्भानास्तीर्य विश्वान् देवानावा. हयिष्य इति व स्तरणावाहनयोरानन्तर्यविधानाद् यदासनदानो. तरकालीनं तृतीयं निमन्त्रणमानातं तदापस्तम्बाविषयम् । हेमादिस्तु दर्भानास्तीयस्यनेन दर्भासनदानस्य पूर्वकालतायामभिधीयमाना. पामपि स्मृत्यन्तरानुसारामध्ये निमन्त्रणानुष्ठानेऽपि न पूर्वकाल. वाश्रुतिविरोधमी, इस्याह। एतदावाहनं च निरकुष्ठं ब्राह्मणदक्षिणहस्तं गृहीत्वा फर्सम्यम् । सदुक्तं ब्रह्मपुराणे । देवानावाहयिध्ये तस्माहुरावाहयेति च । निरङ्गुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान् देवान् समाह्वयेत् ॥ अपरे तु विप्राङ्गुष्ठं गृहीत्वेति पाठमाहुः । अत्र विश्वेषां देवाना पुरुरवावादिनामाघशाने विशेषमाह- नाम चैव तथोत्पत्ति न विदुये विजातया। श्लोकमेतं पठेयुस्ते ब्राह्मणानां समीपतः ॥ मागच्छन्तु महाभागा इति श्लोकात्मकं मन्त्रं वैश्वदेविकं प्रा. मणसमीपे "विश्वेदेवाः शृणुतेम"मिति जपानन्तरं जपेयुरित्यर्थः । तथाच पुराणं- ततो मन्त्री जपेन्मौनी विश्वेदेवास आगत । विश्वेदेवाः शृणुतेति द्वितीयं तदनन्तरम् ॥ तृतीयं तु जन्मन्त्रमागच्छन्वित्यता परम्। इति । विश्वेदेवास भागतेत्यनया ऋचा प्रथममावाह्य तदनन्तरं "विश्वेदे. वाशिणुते"ति द्वितीयं मन्त्रं जापित्वा अतः परं "आगच्छन्तु महामा. गा" इति तृतीयं मन्नं जपेदित्यन्धयः। एतच्च प्रागुक्तम् । अत्र वैश्व (१) यवोऽसि धान्यराजो वा इति मन्यत्र पाठ: (२) मधुसंयुत इति पुस्तकान्तरे पाठः । (१) पवित्राषिभिः सत इतीतरत्र पाठः ।

·२०४ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- . देविकब्राह्मणानेकत्वेऽपि न प्रतिब्राह्मणमावाहमाति, सकदावाह. नेनैवानेब्राह्मणाधिष्ठाने देवताध्याससम्भवात् । भाषाहनादूर्व तु प्रतिब्राह्मणं देवताराधनार्य क्रियते यवारोपणादि सनिपत्योपकारक तत्तत्पुरोडाशप्रथनादिवत् प्रतिब्राह्मणमावर्तनीयम् , सभिपत्योपका रकेम्वावृति विना ब्राह्मणान्तरे कार्यासिद्धः। "विश्वेदेवाः शृणु: ते"ति मन्त्रजपस्त्वावाहनांतरकाले क्रियमाणोऽपि आरादुपकारक. स्वामावर्तते सहजपेनेवारष्टसिद्ध, इति हेमाद्रिस्मृतिचन्द्रिकाकारौ । अन्ये तु। निरङ्कुष्टं गृहीत्वा तु विश्वान देवान् समायेदित्यनेन मिरगुधनः हणविशिष्ाषाहनविधाना गृह्यमाणविशेषत्वादावृत्तिरित्याः। पितॄणां तु आवाहने विशेषो मार्कण्डेयपुराणे । दर्भास्तु द्विगुणान् दत्वा तेभ्योऽनुशामवाप्य च । मन्त्रपूर्व पितृणां तु कुर्यादावाहनं बुधः ॥ ब्रह्मपुराणे। पितृनावाहयामीति स्वयमुक्त्वा समाहितः। आवाहयस्वेति परैरुतस्त्वावाहयच्छुचिः । [पितरो] दिव्याः वसुरुद्रादित्या, मानुषा:-यजमानस्य पित्रादयः । मानवे श्राद्धकल्पे तु पितृन पितामहान् प्रपितामहानाबाहयिष्यामीति उक्त्वा ब्राह्मणैरनुशात इति उक्तम् । अत्र विशेषःोकगोभिलभोक्तः । भावाहनेऽमुकगोत्रानस्मपितृपितामहान् । प्रपितामहान् विप्रेन्द्रशमणोऽथ भवेत्तदा । पित्रावाहनरूपे पदार्थेऽनुष्ठीयमाने तदनभूतप्रयोगवाक्येऽमुकगो. मानस्मपितृनमुकशर्मण इत्येतत्पदजातं भवेत्-उच्चारयेदित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे तु विशेषः। पितृनावाहयिष्येऽहं शेषान् विप्रान् वदेत्ततः। आवाहयस्वेत्युक्तस्तैः सावधाना भवन्विति ॥ येषु वैश्वदेविकविप्रेष्यावाहनं कृतं तदितरे शेषाः पिश्यविप्रा इत्यर्थः । इहावाहनप्रश्नोत्तरानन्तरं तान विधान भवन्तः सावधाना भवन्विति यजमानो प्रयात् । अनेन च भवामः सावधाना इति विप्राणां प्रत्युत्तरं गम्यते ।

·आवाहनमकारी। २०५ - अत्र विशेषो ब्रह्मपुराणे । अपसव्यं ततः कृत्वा तिलानादाय संयतः। पितृनावाहयामीति पृच्छेद्विप्रानुदङ्मुखान् ॥ आषाहयेत्यनुक्षात उशन्तस्स्वेत्यूचा पितॄन् । सतः क्षिप्वापसव्यं च पितृन ध्यायन समाहितः ॥ जपेदायन्तु न इति मन्त्रं सम्यगदोषतः । इति । "उशन्तस्त्वत्यूचा पितृपितामहप्रपितामहानाबाह्यानन्तरं मप्र दक्षिण पूर्वापाचास्तिलान् क्षिप्वा पितन ध्यायन "मायन्तु न' इति. मन्त्र जपदित्यर्थः । अपसव्यम् अप्रदक्षिणम् । "तिलेरावाहनं कुर्यादनु. जातोऽप्रदक्षिण"मिति प्रचेतःस्मरणात् । यवत्र तिरिति तृतीयान्तेन तिलपदेन तिलानामाषाहनसा. धनत्वमुकं तदू यवद्धिकरणद्वारैष शेयम् । भावाहनप्रश्नश्व तिष्ठता कर्तव्य इत्युक्त। वैजवापायनमृद्य- तिष्ठन्पितॄनावाहयिष्यामात्यामध्यति । अमेन ब्राह्मणप्रश्नानुशाग्रहणमपि यजमानेन तिष्ठतव कार्य, ति. पुन्नामध्येत्यत्र अनुशाग्रहणरूपस्वप्रयोजनशिरस्कस्थामन्त्रणस्य अव. स्थानसम्बन्धावगमात् । अनुशाग्रहणानन्तरं- तिष्ठन्नासीनः प्रहो वा नियोगो यत्र नेहशः। तदासीनेन कर्तव्यं न प्रहेण न तिष्ठता। इति वचनादुपावश्यावाहनं कार्यम् । अत्र शङ्खलिखिती। उशन्तस्त्वेत्यावाह्येति । पद्ममात्स्ययोस्तु- उशन्तस्त्वा तथायन्तु ऋग्भ्यामावाहयेस्पितम् । इति ऋग्यस्यावाहने करणत्वमित्युक्तम् , तदेतलिखितो. केन सह वैकल्पिक बोध्यम् । अत्र विप्रजानुनि हस्तनिवेशनं पित्रा दीनां ध्यानं व ब्रह्मपुराणे दर्शितम् । तथैव जानुसंस्थेन करेणैकेन तान् पितृन् । मावाइयवराहस्तु तदनुण्यामपूर्वकम् ॥ करणेत्यत्र एकैकबाबणजानूपर्युतानतया स्थापितेनेति शेषा स. माचारादवगन्तव्यः । एकेन दक्षिणेनेस्यर्थः । पितृणामप्रदक्षिणोपचा. .. . .

·३०६ वीरमित्रोदयस्य पादनकाशे- रस्वाद्विजजानुनो वामस्थमनुसन्धेयमिति हेमाद्रिः। तदनुध्यानपूर्वकमिति तेषां पितृपितामहप्रपितामहानां तत्प्रातिस्विकमानुषरूपेण च यदनुः ध्यानं तत्पूर्वकामित्यर्थः । मत्र न केवलमनुष्यानपूर्वकमेवाऽऽवाहनं किन्तु पित्रादिसम्बन्धनामोच्चारणपूर्वकं तत्, वक्ष्यमाणब्रह्मपुराणवच. नाव पूषोंदाहतबैजवापायनगृह्योक्तश्च । तत्र पितृब्राह्मणेषु तावत् पि. तरंध्यायन "मायन्तु न" इत्याचावाहनमावर्तते। एवं पितामहप्रपि. तामहयोर्मातामहानां च, तत्तदावाहनानन्तरं तदधिष्ठानभूतदिजस्य पुरस्ताच्छिरस्तः पादान्तं वा प्रदक्षिणं पूर्वोपात्तान कुशतिलान् पि. गयायव प्रकिरयेत् । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे । भाषाहयेवनुशात उशन्तस्वत्युचा पितृन् । क्षिप्वापसव्यं च तिलान् पितॄन् ध्यानसमाहितः ॥ जपेदापन्तु म इति मन्त्रं सम्यगशेषतः। एतत्तिलविकरणं च मन्त्रवस्कर्तव्यमित्युक्तं- ब्रह्मपुराणे । अपयवन्तरे येवा उच्चस्तिलबार्हिषः । बराहः पितृविप्राणामपेतोयस्वितारयन् ॥ असुंय इत्यूचा वैव रक्षणं चापसव्यतः । ऋत्वा चावाहनं चक्रे पितृणां नामगोत्रतः ॥ एतस्पितरो मनोजवा पागच्छत इतीरयन । पहिषा-कुशाः। "अपेतोयन्तु" "असुंय यु"रिति मन्त्रद्वयं पूर्व प्रदर्शितमेव । अपयन्वन्तरे ये घेति मन्त्रद्वयं कण्वशाखायामुक्तम् । तिलविकरणेऽवयवक्रमस्तु प्रथमं शिरसि ततः सव्येशे दक्षिणांशे सव्यहस्ते दक्षिणहस्ते सव्यजानुनि दक्षिणजानुनि सव्यपादे द. क्षिणपादे त्याचारानुसनध्येय इति हेमाद्रिः । काठके। पितृनावाहयिष्यामीयुक्वाऽययावसु इति द्वाभ्यां तिलैः सर्वतो विकीर्य एवं पितर मागच्छत पितरः इत्यादि मन्त्राणां जप एवं नावाहने करणरवं, अपित्या मावाहयदित्यावाहनस्य पृथक् निर्देशात् । .. माहवप्रचेता। उशंसायन्तु नो मन्त्राअपेढे दक्षिणामुख इति।

·आवाहनप्रकार तेन कल्पसूत्रस्मृतिपुराणेतिहासोपविष्टानां जपमन्त्राणामडधार्थ. स्वारसमुख्य एव । आवाहने करणमन्त्राणां तु रथार्थत्वाद्विकल्प एव, सति वचने तु तेषामपि समुच्चय एव । यथाह विष्णुः। सतो ब्राह्मणानुशातः पितृनावाहयेदपयत्वसुरा इति द्वाभ्या, तिलैर्यातुधानविसर्जनं करवा पत पितरः सर्वास्तानन आमेयं त्वं त. दध इत्यावाहनं कृत्वेति । अत्रापयनिवत्यनयोः समुचिततयोर्षच. मात् यातुधानविसर्जने करणत्वम् । एत इत्यादीनां चावाहने । तेच मन्त्राः एतत्पितरो मनोजना आगच्छत पितरोजवैयेनिखावा पेच प्रपेदिर इत्येकः। आगच्छन पितर इत्येतस्पदोपलक्षितः सर्वास्तानन· मावहविषे अत्तवे । भागच्छत पितरो मनोजवस पितरः शुन्धध्व. मित्यपरः । आमेयन्तु पितरो भागधेयं विराजाहूताः सलिलान्समु. द्वात् । अस्मिन्यज्ञे सर्वकामानालम्मतामक्षीयमाणानुपजीवत्येतानिस्य. न्यः । अन्तर्दधे पर्वतैरतर्मह्यापृथिव्यादिव्याप्तिरसन्तामिरनम्तरेन्या. पितृन्दधअन्तर्दधेऋतुभिरहोसिरात्रैः ससंध्यकैरर्द्धमासैरिति तिल. विकरणे मन्त्रसमुच्चयमाह। गोमिला। उशंतस्त्वानिधीमयुशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत आवह पितॄन्हविषे अत्तवे ॥ एतस्पितरः सोम्यास इति "आयन्तु नः पितर सोम्यासोनि. वाताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन् यो स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु ते घनत्वस्मान"। "अपहता" इति तिलान् विकीर्येति । एत पितर इति मन्त्रश्च एत पितरः सोम्यासो गम्मीरभिः पितृयान मायुरस्मभ्यं . धत प्रजांबरायश्च पोषरभिन सब चमिति । एवमावाहनं कृत्वा श्रावकर्ता वाग्यतो भवति कर्मसमाप्त्युत्तरकालीनमुद कोपस्पर्शना न्तम् । तथा श्राद्धभोक्तारो ब्राह्मणाश्च वाग्यता भवन्ति । 'तथाच कात्यायनः । आवाहानादिवाग्यत ओपस्पर्शनादामान्त्रितावमिति । उपस्पर्श नं चापां तच्च पितृकर्मसमाप्त्युत्तरकालीनं परिभाषाप्राप्तम् । तथा च ऽयम्बकायां श्रूयते पुनरेत्य माप उपस्पृशन्ति रुद्रियणेष वा एतद. वारिषु शान्तिरापस्तदद्भिः शास्या शमयन्तीति । ओपपस्पर्शनादि.

·२०८ चौरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- स्यत्राभिविधावेवा द्रष्टव्यः कर्मविषयत्वात् । मायुप्मादिति कर्मसु कात्यायनवार्तिकात् । केचितु तृप्तान शात्वाऽनं प्रकीर्य सत्सकदपो दवेत्यपां दानमुः पस्पशनमिच्छाम्त । तत् पुननांतीव शोमते । उपस्पर्शनशब्दाभा. बाद । अत्र श्राद्धकर्ता "आयन्तु न” इति जपानन्तरं अपहता असुरा रक्षांसि वेदिषद" इति मन्त्रेण गृहगर्ने सर्वासु विक्षु त्रिरप्रदक्षिणं तिलविकरणं कुर्यात् । तदुक्तं । ब्रह्मपुराणे । जपेदायन्तु न इति मन्त्रं सम्यगशेषतः। रक्षार्थ पितृसत्रस्य विकृत्वा सर्वतो दिशम् ॥ तिलांस्तु प्रक्षिपन्मन्त्रैरुवार्यापहता इति । नथा। ततस्तिलान् गृहे तस्मिन् विकिरेवाप्रदक्षिणम् । श्रद्धया परया युक्तो जपनपहता । इति ॥ ततः-आयन्तु न इति जपोत्तरम् । इति आवाहनावधिः । अथााद्युपचारविधिः। कात्यायनः। यशियवृक्षचमसेषु पवित्रान्तहितेप्वकैकस्मिन्नप आसिशति "श. बोदेवीरिति एकैकस्मिन्नेव तिलानावपति । तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसो देवनिर्मितः। प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितृलँलोकान् प्राणाहिना स्वाहा। इति । सौषणराजतोदुम्बरखड्गमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु यानि वा विद्यन्ते पत्रपुटेषु षा एकैस्वकेकेन ददाति लपवित्रेषु ह. स्तेषु "या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उत पार्थिवी. योहिरण्यवर्णा यशियास्तान आपः शिवाः शंस्योनाः सुहवा भषः न्तु" इति । एषतेऽर्घ इति । यक्षियवृक्षाः चमसाधोपकरणे व्याख्या.. ताः। तेषां च स्थापनं कुशोपरि कार्य, दक्षिणाग्रेषु कुशेषु निधायेति. बैजवापगृह्यो । दक्षिणाप्रत्वं च पितॄणां, देवेषु प्रागप्रेषु निधानम् पवित्राताहिटग्विति । पवित्रं च परिभाषायां व्याख्यातमा पवित्राणां व संख्या उकार चतुर्विशतिमते ।

·अर्घसंपादनप्रकारः। २०९ प्रचेताः। देशलाके देवानां पात्रे करवा पयः क्षिपेत् । शनोदेव्या, यषोऽसीति यवानपि ततः क्षिपेत् ॥ पुष्पधूपादिभिः पूजां कृत्वा पात्रेषु मानवः । पितृपात्रे विशेषोऽयं तिलोऽसीति तिलान् क्षिपेत् ॥ तिम्रस्तिनः शलाकास्तु पितृपात्रेषु पार्वणे ॥ भत्र पवित्रकरणे मन्त्रमर्घपात्रोपरिव पवित्रनिधानमाह- पवित्रस्थ इति मन्त्रेण पवित्र कारये बुधः। ते निधायापात्रेषु शनोदेवत्यिपः क्षिपेत् ॥ पवित्रे स्थ इति यजुःशाखाभेदेन व्यवस्थितं, पवित्रस्थोवैष्णवी वायुवी मनसा पुनरिवति, तथा पवित्र स्थो वैष्णव्यौ इति । अत्र च पवित्र स्थ इति द्विवचनान्तोऽपि मन्त्रः, त्रित्वयुक्त पिठ्यपवित्र ऽपि प्रयोज्य एव, पाशाधिकरणन्यायादिति कर्कः । मन्ये तु बहुषु द्विवचनस्यासाधुत्वाल प एव, मेष्यधिकरणम्या: येनेत्याहुः। अत्र कात्यायनादिमिर्दपूर्णमासप्रकरणे समन्त्रकस्य पवित्रकरः स्याम्नातवाच्छ्राद्ध चोपदेशातिदेशयोरभाषादमन्त्रकमेव, प्रयो. गापूर्व छेदनमिति मैथिला । तन्न । उदाहतप्रचेतोषचनविरोधात् । अत्र च न ब्राह्मणभेदेन पात्रभेदः, किन्तु देवताभेदेनैव । वैश्वदेषिके तु देवतैक्येऽपि पात्रद्वयं तथा च- पाममात्स्ययोरुतं- विश्वेदेवान् यः पुष्पैरन्यासनपूर्वकम् । पूरयेत् पात्रयुग्मं तु स्थाप्यं दर्भपवित्रके । शत्रोदेवीत्यपो दद्याचवोऽसीति यवानपि ॥ इति । तथा च "देवे शलाके देवानां पाने कृत्वा पयः क्षिपेत्" इति । बेइति वीप्सा, अर्घपावित्वे एव सार्यिकाभवति । त्रीणि पात्राप्युप. कल्पयेत, वैश्वदेवे एकम् , एकैकमुभयत्र वेति मानवमैत्रायणीषषचने एकमप्युक्तम् , अतो विकल्पः । एकैकमुभयत्र वेति पात्रालामाविष: यम् । एकबामणपक्षे इदमिति तु हेमाद्रिः । अर्घपात्रस्थापनं च ब्राम. पान इति मदनरत्नः। एवं पात्राणि निधाय तेषु पवित्रनिधानं पकृत्वा एकैकस्मिन्पाने "शनोदेवी"रित्यनपर्चाsप मासिथति । तथा भविष्यपुराणे । पी० मि १५ ·वीरमित्रोदयस्य भाप्रकारे एखोदेवीरभिष्य इत्यूचा प्रयेनलैः । उपमुखो योऽसीति देवपात्रे यवान् क्षिपेत् ॥ ॐतिलोमीति मम्मेण प्रत्येक निर्वपेत्तिनान । इति । अत्र प्रतिपा मन्त्रावृत्ति लालिञ्चने या करणत्वात् । आश्वलायनेन तु "शनोदेवी"रिस्यनेनानुमन्त्रयदित्युकं शन्नोदेवी. रमिष्टय इत्यनुमन्त्रितासु तिलानावपतीत्यादिना । तदा तु सहदेव. मन्त्रा शक्यत्वात्। नागरखण्डे, पिणामर्घषात्रेषु तथैव च जलं क्षिपेत् । तिकोलि सोमदेवत्यो गोलो देवनिर्मितः॥ मनमणिः पृक्तः स्वधया पितृनिमाल्लोकान्मीणाहीति । पृथक् तिलांच तत्रैव पितृतीर्थेन यवतः ॥ इति । तवैव चेतिशोदेषीत्यनेन मन्त्रेणेत्यर्थः । मन्त्रेपाठविशेषश्च यथा पवं ब्यबस्थितो शेयः। अन यवतिलावापानन्तरं गन्धपुष्पप्रक्षेपः कार्य इत्युक्त- चौरपुराणे । शनी देण्या जलं क्षिश्वा सपवित्रे तु माजने । यवान् यबोसीति तथा गन्धं पुष्पं च निक्षिपेत् ॥ माघपुष्पप्रक्षेपमन्त्र उक्त:- चतुर्विधतिमते। बेटे पवित्रे देवानां पात्रे करवा पयः क्षिपेत् । शोदेवीति वै तोयं यवोऽसीति च वै यवान् । श्रीधतेति च पुष्पं गन्धद्वारेति चन्दनम् । पुष्पधूपादिभिः पूज्य देवपात्राणि मानवः । मनाविशब्देन दीपोऽपि संगृह्यते । गन्धाधुपचारानन्तरं उत्प. धनमुकं- मानसे मैत्रायणीयसूत्रे । सुमनसमोत्पूष यवान् प्रक्षिप्येति । उपकानेपानन्तरं "ययोऽसी"त्यादिना मन्त्रेण तायवान प्रक्षि. प्य "भीम" इत्यनेन सुमनसा पुष्पाणि निधाय प्रोक्षणीवपणन कृत्वा वस्यमाणप्रकारेणायदानं कुर्यादित्यर्थ पति हेमादिः । तथा, ·अर्घसंपादनप्रकार।। अनन्तरं बतायचंपात्राणि साविध्याभिमननीयानि सावियो. दकपात्रमभिमन्व्यतिमैत्रसूत्रात् । पाप्रमात्स्पयो, शसोदेवात्यपो दावोऽसीति यवानपि । गस्टपुष्पैस्तु सम्पूज्य वैश्वदेवं प्रतिम्यसेत् ॥ वैश्वदेवब्रामणं प्रति पुरतोग्यसेद, स्थापयेदित्यर्थः। बौधायने विशेषः। दक्षिणेनाग्निं स्वधापात्रं स्थापयेत् । मामागन्तु पितरो देवयाना, तिलोसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रनमद्भिः पृतः स्वधया पितुल्लोकान्त्रीणाहि न स्वधा नमः॥ इति तिलानोप्य "मधुव्वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। मा. वीनः सम्वोषधीः" मधुनकमुतोषसो मधुमत्पार्थिव रजः। म. धुधौरस्तुनः पिता । "मधुमानो वनस्पतिर्मधुमां अस्तुसूर्यः। मावी. वो भवन्तु नः" । "सोमस्य विषिरसि" शनोदेवीरमिध्य भापो भवन्तु पीतये । शंयोरमित्रवन्तु नः । एतैः स्वधां मिश्रीकस्य निरस्त ममुचे शिर इति किञ्चिभिरस्य गन्धपुष्पाक्षतैः पितृभ्यो नमः पिता. महेम्यो नमः प्रपितामहेभ्यो नम इत्यर्चयित्वा दः प्रस्थापयेत् । अस्याबमर्थः। अग्निं दक्षिणेन अन्याहार्यपचनस्यावसध्यस्य वामेक्षिा णतः। स्वधापात्रं मोदकधारणार्थ पात्रं स्थापयित्वा "भामागन्तु पितरो देवयाना" इत्यादिकं मन्त्रमुचारयेत् । तदनन्तरं तिलोसी. त्याविना मन्त्रेण तिलान् प्रक्षिप्य मधुव्वातत्यादिभिर्मम्मम्बालिकामा धुघृतोदकरूपां स्वधां मिश्रीकुर्यात् । तत्र मधुप्रकाशकत्वात् मधुः वाता" इति तुचेन मधुप्रक्षेपः । विषिस्तेजः, तेजो वै घृतमिति घु. तप्रकाशकत्वात "सोमस्य विषिरित्यनेन घृतप्रक्षेपः। अपःप्रका शकत्वात् “शोदेवी"रित्यपाम् । ततो निरस्तं नमुचे शिर" इत्य. मेन तस्मादोदकात्किञ्चिदेकदेशं बहिनिरस्य पितृभ्यो नम इत्या. विमन्त्रायेण प्रत्येकंगन्धपुष्पाक्षतं निक्षिप्य तत्र कुशवयं स्थापयेत् । निगमपरिशि कात्यायनेन तु माहिताप्रिकर्तुके षदेवस्ये भाडेच स्वार्यपात्राणि तेषां दक्षिणाभिमुखोस्लिखितलेखायां स्थापनं स. गादिषदम्योपेतानामद्भिः प्रपूरणं मात्रातराण्युतानि । यथा। उल्लिस्य दक्षिणां खायां करवा लोहांश्चमसांबरा विक ·वीरमित्रोदयस्य पाईप्रकाशे- पयोदधिमधुघृतमिभान महाव्याहत्यापोहिष्ठीयशनोदेवीरित्या पूर्वति । सक्-पुष्पमाला । लौहान ताम्रमया । पुसीसकृष्णायसव्यति. रिकैस्तैजसधातुभिर्विरचितान इति हेमादिः । ताश्चतु:संख्यकान् यथो. कायां लेखायां समासाद्य अत्र चतुर्थस्य मातामहार्थता पक्ष्यते चतु. न मातामहादानवनेज्ये 'विवचनाद । तांच गादिषद्रव्योपेतान कस्वा महान्याहृत्यादिमिमन्त्रैरद्भिः प्रपूरयेत् । महाषाहतयवाज्ये. वप्रसिद्धाः । भापोहिष्ठीयं आपोहिष्ठेतितृवम् । हारीतेन तु भो निषेचने मन्त्रान्तरमपामुत्पधने चोकम् । उदपात्रेषु समन्यायन्तीत्यप मासिअन्य सुमनश्चोत्प्येति । समन्यायन्स्यन्याः समानपूर्व नघः पृणन्ति । तमुशुचिं शुचयोदीविच समपानपानं परितस्थुराप इति । उत्पवनं च प्रोक्षणीवदित्युक्तं प्राक् । तब हस्तद्वयानुष्ठोपकनिष्ठिका. भ्यां कुशपवित्रं गृहीत्वा तूष्णीमुत्पवनं कार्यम् । केचितु प्रोक्षण्युत्पवनमन्त्रेणोत्पवन इच्छन्ति । स च सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरित्यादिः प्रतिया. खं मिषः। ब्रह्मपुराणे तु अष्टावर्षद्रव्याण्युकानि । एष तेऽर्घ इति प्रोच्य तेभ्यो दद्यादथाष्टधा। अलं क्षीरं दधि घृतं तिलतण्डुलसर्षपान् ॥ कुशाप्राणि च पुष्पाणि दत्वाचामेचता स्वयम् ॥ इति । अष्टषेतिउपक्रमात क्षीरायष्टद्रव्योपेतं जलं देयमिति प्रतीयते । इति भर्घसम्पादनविधिः। अथ अर्घदानविधिः। कार्यसम्पादनोत्तरमाह- आतूकर्म्यः । ततोऽपात्रसम्पत्ति वाचयित्वा विजोत्तमान् । तवप्रे चायपात्रं तु स्वाहाा इति विन्यसेत् ॥ अयमर्थः देवार्धपात्रसत्पत्तिरस्थिति कृताञ्जलिदेवब्राह्मणान् पृ. छत् । अस्तु देवार्षपात्रसम्पत्तिरिति ब्राह्मणैः प्रतिषचने छतेस. ति आस्तीर्णदर्भसहितमघंपामुद्धत्यं “स्वाहाया" इत्यनेन वाक्येन वैश्वदेषिकब्राह्मणानां पुरतः स्थापयेत् इति। तदनन्तरं घेवदे. विकासणहस्ते तत्पात्रोदकप्रक्षेपः कर्तव्यः । यथाह--- ·-- 1 RESEARCH INSTITUTE MVLAPORE. MADRAS-. अदानप्रकार। RAC २१७ कासायनः। एकस्यैककेन ददाति सपवित्रेषु हस्तेषु या दिग्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उत पार्थिवीर्याः । हिरण्यवर्णा यशियास्तान आपः शिवा सस्योनाः सुहवा भवन्त्विस्यसावेषते. ऽर्घ इति । भस्यायमर्थः । ब्राह्मणहस्तेषु सपवित्रेषु अर्ध ददाति या दिव्या इति मन्त्रेण, पवित्राणि च प्रकृतत्वाद् यानि अन्त: घानार्थानि तान्येव ब्राह्मणहस्ते स्थाण्यानि आग्नेय्यानीध्रमुपतिष्ठते इतिषत् । न च विनियुक्तविनियोगविरोधः। कुशा दादयो मन्त्रा ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः । नते निर्माल्यतां यान्ति विनियोज्या पुनः पुनः ।। इति वचनेमानेयीमन्नवदेव विनियुक्तविनियोगस्यादोषत्वात्। अ. सावित्यत्र यथादेवतं नामादेशः। असावित्यपनोद इति कात्यायनेन परिभाषितस्वात् । अत्र एकदेवतासम्बन्धेन यावन्तो ब्राह्मणाः तावता इस्तेषु तत्पागताघोंपवेशा प्रतिपाद्यः तत्र च "या दिव्या" इति म. त्रस्यावृत्तिः । मन्त्रप्रकाश्यजलावयवभेदात् । न च वेदिप्रोक्षणमन्त्र- पद क्रियाम्यावृती विहितस्वात् सकृदेवमन्त्र इति वाच्यम् । तत्र प्रका. श्यायाधेदेरभिन्नत्वेन तथा निर्णयात् । इह तु प्रकाश्यप्रकृतजलाव. पबभेदान्मन्त्रावृत्तिरेव युक्ता । केचितु या दिव्या इत्यारभ्य भवन्वितीकारान्तो जपमन्त्रोऽयं । अ. साधेष तेऽर्घ इति अर्धदाने करणमन्त्रः, इतिकारद्वयकरणात् । तथा मानवमैत्रायणीयसूत्रे पवित्र पाणौ प्रदाय हिरण्यवर्णा इत्युक्त्वा विश्वेदेवा एष वो अर्घ इति । तेन करणमन्त्रस्यैव अर्घदाने करणत्वं तत्र प्रतिम्राह्मणं या दिव्या इति अर्यमन्त्रोऽप्यावर्तत इत्याहुः । अपरे तु या दिव्या इति मन्त्रस्य जपार्थत्वेऽपि प्रत्यर्घप्रदानमाव. तिमाहुः । वक्ष्यमाणब्रह्मपुराणवचनात् । अत्र “गन्धपुष्पैश्च सम्पूज्ये"त्यर्घपात्रपूजनमाभिधाय पुनरुक्तं पायमस्स्ययोः । गन्धपुष्पैरलङ्कत्य या दिव्यत्यर्घमुत्सृजेत् । इति । इदं च ब्राह्म. मपूजनम् । तच्च अर्घपात्रस्थितपवित्रमदानानन्तरं सविशेषधर्मक कर्तव्यमित्याह- गापर्यः। दत्वा हस्तं पवित्र पूजाडूत्वा च पादतः ।

·२१४ वीरमित्रोदयस्य मावभकाशे- या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेष्व विनिक्षिपेत् ॥ इति । पादतम् पादप्रभृति मन्तिम् । तथा च- प्रवेता। -- पावप्रभृतिमून्तिं देवानां पुष्पपूजनम् । दक्षिणपादे ततः सव्यपादे, दक्षिणजानुनि सव्यजानुनि दक्षिणकरे सव्यकरे दक्षिणांशे सब्यांशे शिरसीत्येवं क्रमेण, "मो. पचय इति मन्त्रेण विकरेतु प्रदक्षिणमिति" देवे प्रादक्षिण्थदर्श नात् । इति दैवार्घदानम् । पितृणां तु विशेषमाह। जातूकये। ततोऽर्धपात्रसम्पति पाचयित्वा द्विजोत्तमान् । तद चापात्राणि स्वधार्ष्या इति विन्यसेत् ॥ भर्धपात्र अर्घद्रव्यनिधानानन्तरं "पियर्घपात्राणां सम्पति रस्थिति" कृताञ्जलिः पितृब्राह्मणान पृच्छेत् त्रिः। अस्तु पित्रघंपा. प्राणां सम्पत्तिरिति तैः प्रत्युके तेवधोनिहितदर्भः सह पाणिभ्यां एकैकं पात्रमुधृत्य स्वधार्ष्या इति मन्त्रेण पित्रादिब्राह्मणानांपुरतो यथाक्रमं दक्षिणाप्रतया स्थापयदित्यर्थः । ततो वक्ष्यमाणब्रह्मपुरा: णवचनादब्राह्मणहस्ते प्रथममपः प्रदायापानस्थितं पवित्रं च दक्षिः जानं दत्वा ब्राह्मणमभ्याधं दद्यात् । गायः हस्ते प्रादेशमा तु त्रिवृहत्वा पवित्रकम् । सम्पर्य पूर्वतोऽधैं वै दद्यातु पितृदिङ्मुखः॥ त्रित-त्रिशलाकम् । पूर्वतोऽर्घदानात्पूर्वम् । अत्रार्चनं गन्धपुष्पाः सतैः कार्य । तदुक्तं- वराहपुराणे। गन्धपुष्पार्चनं कृत्वा दद्याद् इस्ते तिलोदकम् । अत्र विशेष:- कालिकापुराणे । अभ्यये विधिवद्भक्त्या सृष्टिभ्यायेन मन्त्रविद । अध्ये दद्यात्तता पात्रैशावक्षदलोद्भवः । सृष्टिन्यायेन शिरस्त आरम्येत्यर्थः । शिरोहि प्रथमं जायमा. मस्य जायत इति शतपयश्रुतेः ।

·अर्षदानपकारः। २१७ गार्यश्लोकगौतमवचनयोः "शिरस्तः पादतोऽवापि सम्यगन्य. येत्तत" इति विकल्पाभिधानं देवपित्र्यव्यवस्थयात्रेयम् । तयार प्रचेताः पादप्रभृतिमूर्धान्तं देवानां पुणपूजनम् । शिराप्रभृतिपादान्तं नमो व इति पैतृके ॥ नमोव इति माध्यन्दिनशाखीयस्तावत् "नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरो स्व. घायै नमो वः पितरोधोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो व इति । शाखान्तरीयोऽप्यप्रे दर्शयिष्यते । पूजाक्रम स्कन्दपुराणे । शीर्षाणामादिता स्कन्धपाणिजानुपदद्वये । सतिलैर्गन्धकुसुमैरर्थयात पितृद्विजान् ॥ अत्र विशेषः प्रचेतसोक्तः "पितृन ध्यायन ब्राह्मणेष्वपसन्यं निन· येदिति । ब्राह्मणशरीरेषु पितृन ध्यायमित्यर्थः । शाखायनगृह्ये च। पैतृके याम्यवक्त्रेण पितॄणां परितुष्टये । या दिव्या इति मन्त्रेण हस्ते प्रदापयेत् ॥ याम्यवक्त्रेण दक्षिणाभिमुखेनेत्यर्थः। असावेषतेऽर्ध इति उकं । ग. साविति पात्रादिवाचकस्य विशेषनाम्ना परामर्शः। तथा च पाद्ममात्स्ययोः। एवं पात्राणि सङ्कल्प्य यथालामं विमासरा। या दिव्येति पितृनामगोत्रैदर्भ करे न्यसेत् ॥ इति पित्रादीनां नामगोत्रं चोच्चार्य सपवित्रब्राह्मणकरेऽध निमः येदित्यर्थः । अत्र करे इत्येकवचननिर्देशादेकस्मिन्नेव दक्षिणकरेऽधं दानं कर्तव्यमिति सिद्धं भवति । बैजवापायनेन तु अञ्जलावर्धदानं कर्तव्यमित्युक्तम्। पात्राण्यनुदिश्यति पितः! एतत्तेऽज्य पितामहैतत्ते. यम , प्रपितामह पतत्तेऽयमिति ब्राह्मणाजलिषु निनयेत् इति । पात्राणीति पात्रस्थानि उदकानीत्यर्थः । बसिष्ठः। अप्रदक्षिणमेतेषामेकैकं तु पितृकमात् । संबोध्य नामयोगाभ्यामेष तेऽर्ष इसीरयन ।

·२१६ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- इति । अत्र नामगोत्रग्रहणं सम्बन्धस्याप्युपलक्षणम् । तथाच व्यासः। गोत्रसम्बन्धनामानि पितृणामनुकीर्तयन्। एकैकस्य तु विप्रस्य अर्धपात्रं विनिक्षिपेत ॥ इति । एकैकस्य तु विप्रस्येति एकदेवतासम्बन्धेन यावन्तो ब्राह्मणा। सम्पादिताः तावता हस्तेषु तत्पात्रस्थमर्धोदकं प्रतिब्राह्मण पृथक पृथक् । दद्यात् मन्त्रं जपंश्चाप्ययादिव्या आप इत्यपि । अमुकामुकगोत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् ॥ इति वामहस्तगृहातपात्रस्थमुदकं दक्षिणहस्तपितृतीयेन विप्र. हस्ते निनयेदित्यर्थः । अत्र कात्यायनकृते निगमपरिशिष्टे विशेषः। चमसप्रणानन्तरं तेभ्यो व्यतिषङ्गमवानवधुत्वा हस्तेय पो निषिञ्चत्यमुप्यति नामग्राहं चतुर्थन मातामहादीनामवनेज्येति । अस्थायमर्थः। ये पूर्व चत्वारश्चमसा अर्घद्रव्येण परितास्तेषां मध्ये ये आद्यास्त्रयश्चमसाः पितृपितामहप्रपितामहानामर्थे परिक ल्पितास्तेभ्यस्त्रिभ्यश्चमसेभ्य इत्यर्थः। व्यतिषामवदानवद्धस्वेति । पितु रघंदाने कर्तव्ये पित्रर्धपात्रस्य पितामहप्रपितामहपात्रयोश्चादक स्यैकैकदेशमेकस्मिन्पा गृहीत्वा पित्रेऽर्घदान कार्यम् । ततः पिताम: हाघपात्रस्य प्रपितामहपित्रर्धपात्रयोश्चा?दकस्यैकैकदेशमेकस्मिा पात्रे गृहीत्वा पितामहायार्घ दद्यात् । ततः प्रपितामहार्धपात्रस्य पितृपितामहाघपात्रयोश्चा?दकानामेकैकस्मिन् पात्रे गृहीत्वा प्रपि. तामहायार्घ दद्यात् इत्यर्थः । अयं च प्रकारो महापितृयो दर्शितः । तत्र पित्रोंपक्लप्साघस्यैव पितृसम्प्रदानके दाने प्राधान्यं इतरा? दकयोस्तु तत्र तत्संस्कारकत्वेन गुणभूतता तयोस्तदर्थमनुकलियत. तत्वात् । एवं पितामहप्रपितामहाघयोरपि द्रष्टव्यम् । एवं च सति- संस्कारकार्बोदकग्रहणविस्मरणेऽर्घावृत्तिन भवति प्रधानाघोंदकवि. स्मरणे तु आवृत्तिर्भवत्येव । अमुध्येनि=षष्ठयन्तमेककस्य पित्रादेनाम गृहीत्वा तत्सद् ब्राह्मणहस्तेषु निषिश्चेत् । चतुर्थेनैकेनैव पात्रेण मा तामहादिभ्यत्रिभ्योऽधंदानं कुर्यात् । इदं च न नियतम्, अन्यथा "प. डान् दापयेत् तत्रे"त्यस्यानुपपत्तेः । तेन मातामहानामर्घत्रयमपि भवत्येव । पात्राणामनुमन्त्रणमन्त्रानप्रदाने मन्त्रान्तरम् । या दिव्या ·भर्षदानप्रकारः। इत्यस्य ब्राह्मणहस्तगलितोदकानुमन्त्रणे विनियोग चाह । मावळायन:। पितरिदम्तेडाये, पितामहेदं तेऽध्ये, प्रपितामहेदं तेडायमित्या सुपूर्वता प्रतिप्राहयिष्यन् सरस्वधार्या इति प्रसृष्टास्वनुमन्त्रितानु "या दिया मापा पयसा सम्बभूवुर्या मम्तरिक्षा उत पार्थिवीर्याः । हिरण्यवर्णा यशियास्तान मापः शिवाशं स्योनाः सुहवा भवन्तु" इति। ता पावस्था मापा, ब्राह्मणान्प्रतिग्राहयिष्यन् सरस्वधाया इति मन्नं जपेत् । पितरिदं तेऽयमित्यादिभिः प्रतिप्राहये-दधात् । सासु प्रसृष्टासु ब्राह्मणहस्तेभ्यो भूमि गतासु या दिव्या इत्यनयनुमन्त्र. पेत् । अनुमन्त्रणं च सर्वेषां सकृदेव कार्य, शक्यवादित्युक्तं प्राक् । यमेन तु अर्घदानं तूष्णी कर्तव्यमित्युक्तं "ततः सलिलमानीय तणी दद्यात् पवित्रवत्' इति । पवित्रादिसकलार्धद्रव्यसहितमित्यर्थः। यत्वत्राश्वलायनगृह्यकारिकायां स्वधाळ इत्यास्तानुपबीती निवेदयेदिति पित्रघंदाने उपवीतमुक्तं, तत् "तिलाम्बुनाचापसव्यं दद्यादादिकं द्विज" इति वराहपुराणविरोधानिर्मूलम् । समूलरवे वा माश्वलायनशाखिपरम । इत्यर्षदानम् । अथ समग्रहणम् । तबकात्यायन, प्रथमे पाने संघवान समवनीय पितृभ्यः स्थानमसीति न्युज पात्रं करोतीति । प्रथमे पात्रन वैश्वदेषिके। तथा च- प्रचेता, प्रथमे पितृपात्रे तु सर्वान् सम्भृतसंनषान् । पितृभ्यः स्थानमित्युक्त्वा कुर्याद् भूमाषधोमुखम् ॥ अन सर्वान् इति सर्वशब्देन पितृपात्रगता एव संवा गृह्यन्ते न वैश्वदेविकपात्रस्था अपीति । तथा च याज्ञवल्क्येन काण्डानुसमयेन वैष्वदेषिकमाघनं विधाय पश्चात्पैऽयमर्घदानमुक्त्वा "इत्या संसांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः । पितृभ्यः स्थानमसीति म्युज पात्रं करोत्यध"इति तेषामित्यनेन सर्वनाम्नापितामहपात्रस्थसंबवा. जामेवोकत्वात् । भय इति भूमौ पूर्वलिखितप्रचेतसो वचनात् । संझवा पात्रसंघमा मापा, ब्राह्मणहस्ताङ्गुलिविवरनिःसतमोदकं था । मन्त्र केषित। पीमि ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाश- - "दत्वाघ संत्रास्तषा"मिति बहूनां संत्रवाणां पितृपा करणवि. धानात् पितामहप्रपितामहपात्रयोरेव संत्रयोपादाने च बहुवचनानर्थ. क्यात, "प्रथमे पितृपा तु सर्वान्सम्भृत्य संस्रवानिति सर्वपद. स्यालामजस्या पितामहाविप्रपितामहयोर्मातामहावित्रयाणां चैवं पश्चार्घपात्रसंत्रवाणा सम्भरणं कार्यमित्याहुः । अपरे तु पितृपात्र पितामहप्रपितामहापात्रसंत्रवानेकीकृत्य 'पितृभ्यः स्थानमसीनि' तत्पात्रस्य न्युजीकरणम् , बहुवचनं त्वव. यषापंक्षम्, मातामहानामप्यवामित्यतिदेशेन मातामहपात्रमपि पि. तम्य स्थानमसीत्यनूहितेनैव न्युन्ज कार्यमित्याहुः । संवग्रहणप्रकारमाह- यमः। पैतकं प्रथमं पात्रं तस्मिन् पैतामहं न्यसेत् । प्रपितामहं ततोन्यस्य नोडरेश चचालयेत् ॥ इति एतच्च न्युजीकरणं कुशान्तरितायां भूमौ कर्तव्यम् । तथा व स्मृातः "कुर्याहर्मेप्यांमुख"मिति । अत्र पात्रन्युग्जीकरणभूमेः समन्त्रकं प्रोक्षणमाह- शुन्धन्तालँलोका इति तु सिञ्चद् भूमि क्षिपेत कुशान् । पितृभ्यः स्थानमसीति न्युजं पात्रं करोत्यधः ॥ इति । शुन्धन्ताल्लोकाः पितृषदना इत्यंतदन्तं यजुः, वाक्यपरिपूर्तः । शङ्खधरप्रदर्शिते तु कात्यायनवचनेऽर्धपात्रन्युजीकरणे मन्त्रान्तरमुक्तं शुन्धताललोकाः पितृषरना इत्येकदशमवसिच्य पितृषदनमलीति न्युजं पात्रं करोतीति । एकदेश-उत्तरदेशम् । तथा च- मात्स्यपामयोः । या दिव्यत्यर्घमुत्सृज्य दद्यादन्धादिकं ततः। वस्त्रोत्तरं चानुपूर्व दस्था सम्रवमादितः ॥ पितृपाने निधायाल्पं न्युन्जमुत्तरतो न्यसेत् । पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिवेषयेत् ॥ अस्थाय: । या डिम्या इति अर्धे दत्वा । पितृपात्रे संवमध्यावशे. पम्। आदितः आदौकन्या निषायानन्तरं भावदेशानुसरतो म्युजं तमन्य. सेत् । पिबामणस्योचरस्वां दिशीति कल्पतम् । माक्याताक:

·अर्षदानप्रकारः। समिहितत्वाच्च तस्यैव वामपावं इति श्रादविवेकः । वा दक्षिणा सा प्राची या पूर्ण सोत्तरेति पियामिष्टिमुपक्रम्य ब्राह्मणश्रुतेरुत राप्राचीदिगिति गदाधरः । वैश्वदेविकद्विजपढेरुत्तर पवेति हेमाद्रिः। नागरखण्डच- अधोमुखं तु तत्पात्रं विजने स्थापयेत्ततः। तदिति यस्मिपितृपात्रे संवा संगृहीता। विजने प्राीय ज्यानयनापनयनपरिवेषणादिकर्तृजनसंवरणदोषरहिते। अत्र प्रचे. तसा विशेष उक्त। अर्घसंसवपात्रं तु शुन्धम्तामिति संस्पृशेत् । पितृभ्यः स्थानमसीति न्युजं कुर्यात पवित्राणि आवाव तैः प. वित्र सहापात्रं न्युजं कुर्यात् । बैजवापगृशं तु अर्धे दत्वा अनन्तरमेव शेषस्य कुशेषु मिनयनं उक्तम् । पितृभ्योऽक्षय्यमस्थिति शेषं दर्भग्ववनेजयतीत्युक्त्वा पितामहादिषु अर्घदानस्योक्तत्वात् । दर्भेषु इति-येषु दर्भषु अर्ध. पात्राणि स्थापितानि तेग्वित्यर्थः। तदनन्तरं च तानि पात्राणि तथैव स्थापयेत् । तथा च मैत्रायणीये शिष्टम् । हिषि निनयेदम्युल्य प्रत्यासादयेदिति । यत्र पूर्वमर्घदानार्थमासादितानि अर्ध दरवा तत्रैव पुनरासाद वेद, प्रत्यासादनशब्दात् । अत्रिणा तु संम्रयाणां प्रथमे पात्रे संग्रहं स्त[कस्वा स्वधावाच. मारपूर्वकालं तेषां प्रतिपत्तिरुका। अपसव्यं ततः करवा पिण्डपावं समाहितः। क्षिप्या दर्भपवित्राणि मोचयेत्संञवांस्ततः॥ इदं व संवधारणं पात्रस्योत्तानस्थापने पवोपपद्यते न न्युजी. करणे । अतोऽनेनार्यादुत्तानस्यैव संञवपात्रस्य स्थापनमुक्तं भवति । अस्मिन्पक्षे संसवाधारीकतस्य पितृपात्रस्य पितामहपात्रेण न्युजे. नोत्तानेन वा पिधानं कर्तव्यं तदुपरि प्रपितामहपात्रम् । तथा च कात्यायन:। पैतृकं प्रथम पात्रं तस्मिन् पैतामहं बसेत् । प्रपैतामहं ततोन्यस्य नोदरेज च चालयेत् ॥ इति । मत्र पुत्रकामस्य विशेष उक्तो पबमातातपेम ।

·२२० वीरमित्रोदयस्य पाचप्रकाश प्रथमे पितृपात्रे तु सर्वान्सम्भृत्य संत्रवान् । अनक्ति बदन पत्रात्पुत्रकामो भवेधदि ॥ मत्र संस्रवामिमन्त्रणे मुखाउने च मन्त्रः कास्यायनेमोकः । अयं स्वधया इत्युक्त्वा संसवानमिमन्त्रयेत् । ये देवा इति मन्त्रेण पुत्रकामो मुखं स्पृशेव। ब्रह्मपुराणे तु तेष्वर्षपात्रस्थेषु संम्रवेषु अन्योदकासकेन ताम्यर्धपात्राणि सम्पूर्य तेष्टकेषु पुत्रकामेन यजमानेन स्वमुखप्रतिबिम्बावलोकन कार्यमित्युक्तम् । तेषु संनवपत्रिषु जलपूर्णेषु सद्रसा। पुत्रकामो मुखं पश्येम्मन्नं पूर्वामुखो जपन् । शुधन्ताललोकाः पितृषदनाः पितषदनमसीति । बलपूर्णा जलान्तरपूर्णा इति हेमादिः । मागरखण्णेतु मायुकामस्य यजमानस्य संसपोदकेन नेत्राम्युक्षणमुक्तम् । पितृपाने समाधाय अर्घपात्राणि कृत्वशः। आयुष्कामस्तुतचोयं लोचमाभ्यां परिक्षिपेत् । प्रथमे पात्रे एकीकृतं संत्रवोदकं हस्ते गृहीत्वा "मापः शिवार शिवतमा शान्ताः शान्ततमास्तास्ते कृण्वन्तु भेषज"मिति मन्त्रेण प्रामुखोपविष्टस्य यजमानस्यान्येनाभिषेक क्रियत इति षाजसने. यिनामाचार इति हेमादिः । एतानि च मुबाअनादीनि काम्यानि क माणि पुरुषार्थानि श्राद्धामभूतानि प्राङ्मुखेन यज्ञोपवीतिमा यजमा. मेन कार्याणि एसम्मुखमार्जनादेः काम्यत्वानित्यवस्कृतार्षपात्रसंशय. प्रतिपर्वाधा। अत्रिणा तुगन्धपुष्पादिमिरम्यर्चितप्रदेशे पात्राण्यपास्य न्युजी. करणं, म्युजीकृतस्यार्चितस्य मन्त्रेणैवापिधानम् अपिधायकपात्र स्वाप्यर्धनमुकम्। गन्धादिभिस्तदन्यय तृतीयेनापिधापयेत् । इत्येव यम् । ब्रह्मपुराणे तु। ततस्तेष्वर्घपात्रेषु सापिधानेषु वै पितृन् । पूजये पितर्ष तु पाधायकुसुमादिभिः ॥ इति । पतम्युजीक प्रागुचानकरणास पालनीयम् ।

·गन्धादिदानप्रकार। २३१ मनाहापस्तम्। मोदरेत्प्रथम पात्रं पितृणामपातितम् । मातास्तत्र तिष्ठन्ति यावविप्रविसर्जनम ॥ इति । मत्र यावधिप्रविसर्जनमिति स्वगृह्यसूत्रोक्तपात्रोत्तानकरणकालो. पलक्षणार्थम् । बबरणे दोष शाश्वलायनगृो । उबरेयदि सत्पात्रं ब्राह्मणो शानदुर्बलः। मभोज्यं तद्रष्ट्राचं कुबे पितृगणे गते । उशनसापि उद्धाटने दोष उक्तः। उत्तानं विवृतं पापि पितृपात्रं यदा भवेत् ॥ अभोज्यं तदनं क्रुद्धः पितृगणैर्गतः। वित्तम्यवादितम् । पात्रं ष्ठावजस्याशु पितरा प्रशयन्ति च । उद्धृतमिति सम्बन्धः। अथ गन्धादिदानम्। वैजापग्रहो, तस्योपरि कुशादत्वा प्रदद्यादेवपूर्वकम् । गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं वस्त्रोपवीतक। तस्य-न्युजीकृतस्य पितृपात्रस्योपरि कुशान्कृत्वा गन्धपुष्पादी. निदत्वा अनन्तरं वैश्वदेषिकब्राह्मणकरे गन्धादि दद्यात् । विष्णुनावलङ्करणमप्युक्तम् । निवेद्य चानुलेपनवसपुष्पालङ्कारधूपैः शक्त्वा विप्रान् सम. माध्यति । विशुधर्मोत्तरे- निषेध विप्रेषु ततः पायाध्यौँ प्रयतः क्रमात् । गन्धैः पुष्पैच धूपैश्च पवैधाऽऽप्यविभूषणः । मर्चयेद्राह्मणान् शत्या प्रधान समाहितः। मादौ समयेहिमाम्वैश्वदेवनिवेशिताम् ॥ निषेशिवाय पित्र तता पश्चात् समचयेत् ॥ इति । बौशिकसूत्रे तु मानावर्शयोरपि प्रदानमुक्तम । गन्धमास्यधूपाजामादर्शप्रदीपस्याहरणमिति ।

·२२३ परिमित्रोदयस्य पादनकाशे- अत्राहरणस्वार्थत्वाद् ब्राह्मणेभ्यस्तयमित्युकं भवति । पतइन्धादिदानं च देवतोदेशेनैव तदधिष्ठानभूतहिजकरे कम्यम् । तु द्विजसम्प्रदानकमित्युक्तं सम्प्रदाननिर्णये। यावस्क्येन तु गन्धादिदानस्योदकपूर्वकत्वमुकम् । दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं सदीपकम् । गौतमेन तु विभ्युपविष्टानां सर्वदानानामुक्कपूर्वकत्वमुक्तम् । अनभिक्षादानमपूर्वम् । ददातिषु चैवंधविति । तया सर्वा प्युदक पूर्वाणि दानानि विहारवर्जमिति । अत्र विशेषो- ब्रमपुराणे- प्रवेतचन्दनकर्पूरकुङ्कुमानि शुभानि तु । विलेपनार्थ वयात्तु यचाम्यास्पितबल्लभम् । इति । अत्र मन्त्रं विधिविशेषं चाह- प्यासा, विपवित्र करो गन्धैर्गन्धद्वारेति पूजयेत् । गन्धद्वारेति मन्त्रेण विप्रे गन्धान्प्रदापयेत् । गन्धौगितपवित्रकरः भादकर्ता विप्रान् पूजयेत, ललाटगल. पक्षाकुक्षिकक्षायनेषु विलिम्पेदित्यर्थः। अत्र विपवित्रकरविधान लेपनं कुर्वतः श्रावक रेव, न पुनः करगृहीतगन्धैः स्वाङ्गविलेपनं कुर्वतां ब्राह्मणानामपि । अत एव पद्धशातातपेन । पवित्रं तु करे कृत्वा यः समालभते द्विजान् । राक्षसानां भवेच्छ्राद्धं निराशाः पितरो गताः ॥ इति । भारकरि च विलेपनकारिणि लपवित्रको दोषोऽभिहितः। समालम्भनम-विलेपनम् । केचित्त ब्राह्मणा भपि स्वाकविलेपनं कुर्वाणा पवित्राणि विम्य: सेयुरित्याहुः। अत्र विशेषान्तरं देवलस्मृतिभविष्यत्पुराणयोः । यज्ञोपवीतं विप्राणां स्कन्धावावतारयेत् । गन्धादिपूजासियर्थ देवे पिध्ये च कर्मणि ॥ इति । यजमानो नावतारयदित्यर्थः । शातानपोऽपि, कव्यां त्रिपुष्करं कृत्वा गन्धैर्यस्तु विलिम्पति । पित्यके नवे छिद्र निराशेः पितृभिर्गतैः ॥ इति ।

·गन्धादिदानमकार। २२३ त्रिपुस्करम् उपवीतम् । छिमविवरं विलनमित्यर्थः। त्रिपुष्करप्र. हणमुत्सरीयल्याप्युपलक्षक, तदवतारणे छकवखता स्यात् सा च प्रतिषिता। सध्यादंसात् परिभ्रष्टमम्बरं यस्तु धारयेत् । एकवखं तु तं विद्यादेवे पित्र्ये च वर्जयेत् । इति पचनेन । तथाशनापि दोष उक्तः । उपवीतं कटौ करवा कुर्याद्वात्रानुलेपनम् । पकवासाश्व योऽश्नीयानिराशा पितरो गताः॥इति । विलेपनं चोर्ध्वपुण्डाकारं कार्य न तु धर्नुलादिपुण्ड्राकारमिति हेमादिः । माश्यधारणप्रदेशस्तु वृद्धमनुनोक्तः । उपवीतित्वमुत्सृज्य कारयेत्रानुलेपनम् । न नियुक्त शिखावजे माल्यं शिरसि धारयेत् । इति । नियुक्त प्राधे निमन्त्रितः । अत्र पुष्पदाने मन्त्र उक्तो विष्णुना। "पुष्पवतीरिति" पुष्पमिति । दद्यादित्यनन्तरपूर्ववाक्यावनुषज्यते । पुष्पवतीरिति मन्त्रादिप्रतीकोपात्तो मन्त्रः कस्मिनपि वेदे न लभ्यते तेन पुष्पवतीपदं यस्मिन्मन्त्रमध्ये वर्तते स मन्त्रः पुष्पवतीति प्रती. कोपालोया। सच "या औषधयः प्रतिगृहीत पुष्पवती सुपिप्प. लाः । अयं धो गर्म ऋत्वियः प्रन सधस्थमासदव" इति । धूपप्रदाने मन्त्र उको व्यासेन धूरसीत्युक्त्वेति धूपं दद्यादित्यर्थः । यद्यपीदं यजुः दर्शपूर्णमासयोलिनानोधुरमिमर्शने विनियुक्तं, तथापि विलङ्गक- मपि स्मार्तन वचनेन धूपदानेऽपि विनियुक्तम् । ऐन्द्रया गाईपत्यमुः पतिष्ठत इतिवत् । ब्रह्माण्डपुराणे तु मन्त्रान्तरमुक्तम् । बनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाच्या सुमनो हर। (१)माहाः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ इति । धूपश्च ब्राह्मणसानिध्ये व्यजनादिवातेन प्रेरणीयो न हस्तवातेन । तथा च शातातपः, हस्तपाताहतं धूपं ये पिबन्ति द्विजोत्तमाः। वृथा भवति तच्छ्रावं तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ इति । धूपदानानन्तरं यथोक्तततैलवयादिना प्रवर्तितदीपो देयः। (१)माप्रेयः।

·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- - सम्पासा- इदं ज्योतिरिति प्रोव्य दीपं पचात् समाहितः। एवंदीपं दवा पलं दद्यात् । तत्र पसादाने मन्त्रो, वस्त्रामा प्रतिनिधित्वेन यज्ञोपवीतहानमुकं शासातपेन 'युवासुषासा'इति दद्यात, तदभावे चौप तकमिति। "यु. बासुवास परिवीत आगासउश्रेयाम्भवति जायमानः। तं धीरा. सः कवय उखयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्त इति । मषिणा तु बसदाने मन्त्रान्तरमुक्तम् । “युवं पत्राणि मन्त्रेण बचावखाणि भक्तित इति । "युवं वस्त्राणि पीवसा वसा युवोर. डिझदामम्तयो हसः। अवातिरतममृतानि विश्वकतेन मित्राव रुणासवेथे इति। पतेषां च गन्धादिमन्त्राणां देवपित्र्यसाधारण्यमुक्तम्- भविष्योत्तरे, गन्धद्वारामित्यनेन गन्धं दद्यात्प्रयत्नतः। पुष्पवत्या व पुष्पाणि धूरसीति च धूपकम् ॥ दीपं चेदं ज्योतिरिति देवे पिध्येच कर्मणि । युवं वस्त्राणि मन्त्रेण दद्यात वासांसि शक्तितः । इति । विशेषस्तु आदित्यपुराणेऽमिहितः। अतोऽथ प्रदहेन् धूपं पितृनुविश्य धर्मषित ॥ सङ्कीर्णनामगोत्रादि प्रत्येकं च प्रकल्पयते । इति । यस्माद धूपदानेन पितृणामक्षया तृप्तिः प्रीतिर्जायते मत एतदर्थ नामगोत्राशुच्चारणपूर्वकं पितृनुहिश्य ब्राह्मणानां पुरतो घृतमधुसं. युकं गुग्गुलाधुक्तं धूपं प्रदहेत् । तत्र पित्रादिभ्यः कल्पयेत, पित्रा. पुदेशन दद्यादित्यर्थः । धूपग्रहणं गन्धादीनामुपलक्षणार्थम् । तथाच पैठीनसिः, नामगोत्रे समुच्चार्य दद्याच्छ्रद्धालमन्वितः। पितृनुहिम्य विप्रेभ्यो गन्धादीन देवपूर्वकम् ॥ इति । मादिना पुष्पधूपदीपाच्छादनानि संगृह्यन्ते । अत एवं हारीता, गन्धान पितृगोत्रनाम गृहीत्वाऽ उपस्पृश्यैवमेवेतरयोगन्धधूप दीपमाल्याच्छादनामिति । 'दद्यादिति शेषः । अत्र च गन्धादिदाम.

·गन्धादिदानमकारा। त्रोच्चारणानन्तरं गन्धाविदानवाक्यप्रयोगो- ममपुराणे, इदं वचः [वास.] पाचमर्यपुष्पधूपविलेपनम् । मयं दीपः प्रकाशश्च विश्वेदेवाः समप्यते ॥ . तथा, मयं वो दीप इत्युक्त्वा दीपंहुचं निवेदयेत् । अनलग्नं सद्वखं भवेद्यसधुगं शुभम् ॥ इदं वो पसमित्युक्त्वा त्रितयं वा निवेदयेत् । मत्र दीयमानगन्धादिस्वीकारकाले ब्राह्मणवाच्यं देवळनोक्तम् । "इदं ज्योतिरितिज्योतिः, सुज्योतिरिति तेऽपि चेति । दंयोज्योतिरिति ज्योतिः श्राद्धकर्ता निवेदयेत् । तेऽपि चेति । तेऽपि विप्राः सुज्योतिरिति युरित्यर्थः । अत्र चशम्देन माल. मादितत्तत्पदार्थस्वीकारकाले स्वासनं स्वये सुगन्धः सुपुष्पाणि सुधूपः सुदीपः स्वाच्छादनमिति ते युरित्येतदुक्तं भवति । अत्रा. छादनदानयज्ञोपवीतदानानन्तरं यथाशक्त्यलकरणनकमण्ड. ल्वादीनि देयानीति । तदाने तु सङ्कल्पमात्रं तदा । सम्पादनं तु मा. अणप्रस्थापनकाल एष कर्तव्यमिति हेमाद्रिः। तदेवं गन्धादिवानं क- स्वा कृताञ्जलिः श्राद्धकर्ता "आदित्या रुद्रा वसव" इत्येतामृवं जपेत् । तथा च ब्रह्मपुराणे लिङ्गदर्शनम् । तामाय॑ भूयो गन्धाधूपं दत्वा च भक्तितः । मादित्या रुद्रा पसव इत्येतामजपत्प्रभुः ॥ इति । मादित्या रुद्वा बसवा सुनीथा धावाक्षामा पृथिवी अन्तरिक्षम् । सजोषसो यक्षमवन्तु देवा ऊर्व कृण्वस्वध्वरस्य केतुमिति । विष्णुधर्मोत्तरे तु ब्राह्मणानवलोकयन्निमामृचं अपेदित्युक्तम् । सम्पूज्य गन्धपुष्पाधैाह्मणान्प्रयतः सदा । मादिस्या रुद्रा वसवो द्विजान पक्षिस्ततो जपेत् ॥ सम्पूज्य ततस्तान वीक्षयेत् । अत्र जपवीक्षणयोरेककालतैव, वी., संस्ततो जपेदिति श्रवणात विष्णुना तुकरणत्वमस्य मन्त्रस्योक्तम् । "विप्रान्समभ्ययादित्या नद्रा बसव इति पीये"ति । मस्मिन्पले पीक्षणामस्वाम्मन्त्रोऽपि प्रतिप्रामणमावते । न च धीमणमपि सक बी० मि २६ ·२२६ चौरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- देवास्तु इति पाव्यम् । विप्रसंस्कारार्थवाहीक्षणस्य प्रतिप्रधानमा. वृतेयायप्राप्तत्वात् । इति गन्धादिवानविषिः । अप मण्डलकरणादयः पदाः । - हेमादौ कालिकापुराणे । निर्वयं ब्राह्मणादेशात् क्रियामेव यथाविधि। पुनभूमि च संशोध्य पनरन्तरमाचरेत् ॥ भाजनानि ततो दद्याद्धस्तशौचं पुनः क्रमात् । भूमिशोधनमर्चनप्रसङ्गपतितकुशाद्यपनयनम् । अन्तरंभस्मादि. मिः पात्रस्थापनार्थ परस्परम्भूमर्मयादाकरणम् । भत्र विशेषो भृगुणोक्तः । मस्मना वारिणा वापि कारयेन्मण्डलं ततः। चतुष्कोणं द्विजायस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य तु ॥ मण्डलाकृतिषश्यस्य शूद्रस्याभ्युक्षणं स्मृतम् । बहुचपरिशिष्टे तु देखे चतुरस्रं पित्र्ये वृत्तं मण्डलं कृत्वा क्रमेण सयवान्सतिलान्दर्भान्दद्यादित्युक्तम् मण्डलसाधनानि- ब्रह्मपुराणे, मण्डलानि च कार्याणि नैवारेनचूर्णकै शुमैः । (१)गौरमृत्तिकया वापि प्रणीतेनाय भस्मना । पाषाणचूर्णसङ्कीर्ण मारुतं च विसर्जयेत् ॥ इति । अ मण्डलकरणमेव मर्यादाकरणमिति हेमाद्रिः । प्रयोगपरिजातस्तु नीवारचूर्गादिना मण्डलानि कृत्वा पात्राणि [संस्थाप्य भस्मना मर्यादा कुर्यादित्याह । ततः कृतान्तरायां भूमावेव भोजनपात्राणि स्थापयेत् । भूमावेष निदण्यानोपरिपात्राणीति हारीतोक्तेः । उपरिभ्यन्त्रिकादो। ततो हस्त. शुद्धिं कुर्यात् हस्तप्रक्षालनोदकं च शुचिदेशे प्रक्षिपेत् । प्रक्षाल्य हस्तपादादि पश्चादद्भिर्विधानवित् । प्रक्षालनजलं दर्भेस्ति लैमिनं क्षिपेच्छुचौ ॥ पत पादप्रक्षालनस्थाने क्षेप्यमिति शिष्टाचारः । (1) गौरमृत्तिकया वापि भस्मना गोमवेन वा । इति कमलाकरोद्धृतः पाठः ।

·अनौकरणेतिकर्तव्यता। अथाग्नौकरणम् । अनौकरिष्यबादाय पृच्छत्यकं घृतप्लुतम् । कुरुम्वेत्यभ्यनुज्ञातो दुस्खाग्रोपितृयज्ञषत् ॥ घृतप्लुतमनमादायेत्यन्धयः। पृच्छारूपंच कात्यायनेनोक्तं "दु. त्य घृताकमकं पृच्छत्यनौ करिष्ये" इति । कुरुम्वेत्यभ्यनुज्ञात इति । कौमें तु करोमीति प्रश्नः । कृत्वा समाहितं चित्तं मन्त्रयेद् वै करोमि च । अनुशातः कुरुष्वति। बोधायने तु भग्नौ करिष्यामीति पृष्ट्वा तैरनुशात इत्यर्थः । भाखलायने तु उधृत्य घृताकमन्त्रमनुखापयति । अग्नौकरिये, करौ, करवाणीति पा । प्रत्यभ्यनुषा क्रियता, कुरुष्य, कुर्विति । बापस्तम्बेन तु सरस्वत्युत्तरवासिना विशेष उक्तः "उदीच्यवति. स्वासनगताना हस्तेषदकपात्रानयन उद्धयितामग्नौ व क्रियतामिः स्यामन्त्रयते काममुद्धयितां कामममौच क्रियतामित्यतिसष्ट उद्धरेत् जुहुयाञ्चेति"। उदीच्या-सरस्वत्युत्तरतीरवासिनः। प्रागुवश्चौ विभजते हंसः क्षीरोदके यथा। विदुषां शब्दसिध्यर्थे सा नः पातु सरस्वती ॥ इति वृद्धोकेरिति हेमादिः। वृत्तिःम्माचार पाणहोमे तु शौनके विशेषः । अनग्नि दाज्यं गृहीत्वा भवत्स्वेषानौ करणमिति पूर्ववत् त. थास्वितीति। भाज्य-वन्मिभमभम् । पूर्ववत् करिष्य इत्यादि प्रकारेण । तथा स्त्वितिक्रियतामित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । अनेन च पाणिहोमेऽनुषा नास्तीति स्मृत्यर्थसारो परास्तम् । अजकर्णादी होमे तु अनी का रणं करिष्य इत्येव प्रयोग इति हेमादिः । प्रश्नच सर्वान् पड्डिमडम्यं प्रति था। "अयोधृत्यानि पङ्किम्न्यं सर्वान्वा पृच्छति भनौ करिष्य" इति हारीतो प्रश्न विध्यमायणानामेष, “पैतृकरम्यनु बातो बुहोतियादिति पारस्करो । मात्र विशेषो- ·२२८ वीरामित्रोदयस्य भावप्रकाशे- विष्णुपुरागे । जुहुयाद्यानक्षारवर्जमलं ततोऽनले ॥ इति । यत् ब्रह्माण्डे । पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणां च प्रयत्नतः। अप्रमुढत्य सर्वेषां जुहुयाजातवेदसि ॥ इति । भविशेषण होमस्मरणं तदनाभावे फलपुष्पादिद्रव्यकश्राद्धविष. यम् । न चैताहशविषयेऽनौकरणाभाव इति जयन्तमतं युक्तम् । आमभावं यदा कुर्याद्विधिक्षा श्रद्धयान्वितः । तेनानौ करणं कुर्यापिण्डास्तेनैव निर्वपेत् ॥ इति मत्स्यपुराणे तत्राप्यनौकरणात । अथवा आपस्तम्बाविषयं, तेषामग्रीकरणहोमोत्तरं तदङ्गतया व्यञ्जनक्षारसहितानहोमस्य न क्षारलवणहोमो विद्यते तथापरासंसस्याहविष्यस्य होम उदीची. नमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिन जुहुयातधुतमहुतं चेत्यादिना विहित स्वादिति हेमादिः । अयं च होम आहिताग्नेः सर्वाधानिनो दक्षिणामी "आहितानिस्तु जुहुयादू दक्षिणाम्रो समाहिता" इति विष्णुधमाके। अर्धाधानिमः केवलोपासनिनधीपासने "अनाहितानिधोपसद" इति सत्रैवोके । अत्र चकारादर्धाधानीति स्मृतिचन्द्रिकादयः । अर्धाधानिमो. ऽपि दक्षिणामावेव, आहितानित्वाविशेषादिति कल्पतरुप्रभृतयः। अप रिग्रहेणासनिधानादिना वाग्न्यभावे विप्रपाणी- अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेषोपपादयेत् । इति मनूक्तेः । विप्रश्च पित्र्यपछिमूर्धन्यो देषविप्रमूर्धन्यो वा। पिध्ये या पतिमूर्धन्यस्तस्य पाणाधनग्निकः । छत्वा मन्प्रवदन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ इति कात्यायनोके। निरनिको यदा विप्रः श्राद्धं कुर्याद तु पार्षणम् । अनौकरणवत्ता होमो देवकरे भवेत् ॥ इति कश्यपोकेश्च । अत्र विकल्पो न समुचयः, अभूताधिकर णानुरोधेन प्रधानावरल्याव्यत्वात् । तत्रापि पितुमातामहमादयो. प्रोक्षणमेदभावृत्तिा, गृह्यमाणविशेषत्वात् , अमेदे तु तन्त्रम् । एवं भावजय वैश्वदेविकतन्त्रत्वे वैश्वदेवेऽनौकरणपो सदेव, मेदे तु भेदः । भनौ तु तस्करणे सर्वदा तत्वम् । अथवा यदा महोपवीतस्वाहा - ·भनौकरणेतिकर्तव्यता। १२९ कारेतिकम्यतया क्रियते तदा देवे, यदा प्राचीनाषीवस्वधाकारति. कर्तव्यतया तदा पिध्ये, इति व्यवस्थासम्भवेऽव्यवस्थाया अन्याम्य. वादित्याह हेमादिः । आश्वलायनसूत्रे सर्वपित्रादिवाझविस्युक्तम् । अभ्यनुसायां पाणिषु च घेति बहुवचनात् । अत्राप्येकाहुतिर्विभज्य देया प्रत्येकंपा देदे माहुती इति इत्तिक । ननु- भारस्य दक्षिणानि तु होमार्थ वै प्रयततः। मन्ब लौकिकं वापि जुहुयात् कर्मसिद्धये ॥ इति वायवीये लौकिकानिग्रहणात् कथमन्यभावे पाणिविधिरि तिचेदान । तस्यावसथ्यानिपरत्वादिति कल्पतरः । माहत्य दक्षिणानिं विति सममिन्याहारात् स धानिनः प्रवा. सादिना दक्षिणाग्न्यसमिधाने लौकिकाप्रिविधानं इति स्मृतिचन्द्रिका कारादयः । तस्मादस्स्यगन्यभावे पाणिषिधेरवकाशः। मापस्तम्बीयास्तु भग्न्यभावे सर्वदा लौकिकामावाचरन्ति । आश्वलायनगृह्मपरिशिष्टे तु अन्वष्टक्यं च पूर्वघुर्मासिमास्यथ पार्षणम् । काम्यमभ्युदयेऽष्टम्यामेकोहिष्टमथाष्टमम् । चतुळयेषु सामानां वहौ होमो विधीयते ॥ पित्र्यवाह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि । इति अनिपाण्याव्यवस्था उक्का सा माश्वलायनानामेव द्रष्टव्या। "अग्न्यभावे तु विप्रस्य" इत्यादि वाक्यविरोदिति बहवः । अत्र अन्यष्टक्यम्-अन्वष्टकानावं । पूर्वेयुः अष्टकापूर्वयुः सप्तम्यां कि यमाणम् । मासिमासिम्प्रतिमासं कृष्णपक्षे क्रियमाणम् ।पार्वणम्-अमावा. स्यामाधम् । काम्यम् प्रतिपदादिषु धनकामनया क्रियमाणम् । अभ्यु. दये-पुत्रजन्मादौमिटम्याम् तत्र विहितमएकामाखम् । एकोद्दिष्टम् सपि. ण्डीकरणम् । अंशे तत्र तत्सत्वात् , मुस्यैकोहिटेऽनौकरणाभावादि. विहेमादिः। बदायभाष्यकारस्त्वविशेषात्सर्वस्मिोकोविटेऽपाणिहोममाह । पाण्यमा चाजकर्णादिषु कार्यम् । तथाचमात्त्ये। अग्यभावे विमस्य पाणी वाथ जलेऽपि वा। मजकऽध्यकर्णे या गोष्ठे बाथ शिवान्तिके। .

·२३० वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- मजकर्ण इति कल्पतरुकामरूपमदनरबादी पाठः, सोऽपपाठा, शक्षाविरोधात। मजस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विप्रस्य दक्षिणे । अपवैध शस्तम्बे अनि कात्यायनोऽत्रवीत् ॥ रजते च सुवर्णे च नित्यं वसति पावकः ॥ इति । मग्निं कात्यायन इत्यमेदोक्तिः स्तुत्यर्था । अत्र यद्यपि तुल्यव. विकल्प प्रतिमाति तथापि "अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेषोपपा. दयेत्" इत्यत्रैवकारग्रहणात्पाणिर्मुल्यस्तदभाषेऽजादय इति हेमादिः । समविकल्प इति बहवः । अप्सु होमस्तु जल समीपे श्राद्धकरणे। विष्णुधर्मोत्तरे चाप्सु मार्कण्डेयेन यः स्मृतः। स यदाऽपा समीपे स्याच्छादं शेयो विधिस्तदा । इति मदनरने कात्यायनेनोक्तः । अत्र च याज्ञवल्क्येन पित्यावदि. स्यनेनाग्नौकरणहोमे पिण्डपितृयवधर्माविदेशः कृतः। च धर्मा आपस्तम्बेनोकाः । दक्षिणाप्रागौद मैदक्षिणमनि परिस्तीर्य दक्षिः गं जान्धाध्य मेक्षणेनोपस्तीर्यस्यादिना। सुयोमापि परिसमूह पर्युस्य परिस्तीर्य दक्षिणं जाम्बाव्य यज्ञो. पपीती प्राडासीनो मेक्षणेन जुहोतीति । भासलायनेनापि । प्राचीनापीतीममुपसमाधाय मेक्षणेनाबदाबा. बदानसम्पदा जुहुयादित्यादिना । हारीतेन तु विशेष उक्तः। समितन्त्रेण प्रामुखो मेक्षणेनाहुतिः द्वयं इस्वेति । समितन्त्रेण आहुतिद्वयार्थ पकैपसमिदिति स्मृतिदि; काकारः। ब्रह्माण्डपुराणे समित्रयमुकम्-. दद्यात्तु समिधस्तिनस्तस्मिन्प्रादेशमात्रिकाः । घृताका समियो दक्षिणाप्राः समन्त्रका इति । समिक्षणमारिके परिभाषायामुक्तम् । समिदहावृक्षास्तत्रैव- पळाशफल्गुन्यप्रोषपक्षावस्थाविकाता। उदुम्बरस्तथाविस्वभन्दनं यशिया ये॥ सरलो देवदास सालच खदिरस्तथा । प्रामा कण्टानिष यषिया ये बकेन ।

·अनौकरणेतिकर्तव्यता। २३१ पूजिता समिद ते पितृणां वचनं यथा । मनहास्तु- मातको नक्तमाला कपित्था शाल्मलस्तथा । नीपो विभीतकचैव भाबकर्मणि गर्हिताः॥ चिरबिल्वस्तथा टहस्तिन्दुकामातको तथा। विल्धकः कोविदारख पो धाये विहिताः ॥ निवासाचैव कीटानां गर्हिताः स्युरयलिया। मन्यांश्चैवंविधान् सर्वान् पर्जये अयशियान् ॥ फल्गु काकोदुम्बरिका । टह-हिमारकः । भय देवतामन्त्रादयः। ममुबहस्पती- अनः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनमादितः। हविनेन विधिवत् पश्चात्सन्तर्पयेत्पितन् । इति । अग्न्यादीनां प्रथम होमेनाप्यायनं कृत्वा पश्चापितम्यजोदित्य. था। अत्र यद्यपि सोमयमाभ्यामिति द्वन्द्वोत्तरचतुर्थ्या व्यासकं देव. तात्वं प्रतीयते, तथापि न सद्विवक्षितं, प्रत्येकदेवतावावेदकमन्त्रा. हुतिसंख्यादीनां बहुलं दर्शनात् । किश्च षष्ठ्यर्थ एषा चतुर्थी; अन्य. थाप्यायनपदानम्वयापत्तः। दृश्यते च पाठान्तरमपि "मनिसोमय. माना "ति, तस्मात्प्रत्येकं देवतात्वम् । अतएव- यमा- अग्नये चैव सोमाय यमाय जुहुयात्ततः। मनये हव्यवाहाय स्वाहेति जुहुयायविः । सोमाय च पितमते यमायाङ्गिरसे तथा । इति । मार्कण्डेयेन आहुती, भग्नये कन्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् ॥ इति । वैशब्दः पादपूरणार्थो न मन्त्रान्तर्गतः। एतदेवविपरीतमाह- गोमिला, मेक्षणेनोपघातं जुहुयात्स्वाहा.. सोमाय पितृमत इति पूर्व, स्वा हामये कम्यवाहनायेति द्वितीयम् । अव ऊर्ध्वं प्राचीनावीतीति । ऊर्यमित्युक्त पूर्व यहोपनीतीति गम्यते ।

·वीरमित्रोदयस्प.भादप्रकाशे- छति। अष्टार्थकस्वात्कार्ये इस्यन्ये । परिस्तरणं त्वष्टार्थत्वावत्येव। अग्नौकरणषद तत्र होमो देवकरे भवेत् । पर्वस्तदर्भानास्तीर्य बतो शनिसमो हि सः॥ इति यमोक्तध। पर्यस्तदर्भान् परितः सर्वतोन्यसनीयान् । 'पर्युस्य दर्भानास्तीति कचित्पाठस्तदा पर्युक्षणमपि भवत्येव । इध्मस्तु समिन्धनार्यः त्वान भवत्येव। कर्कोपाध्यायास्तु- परिस्तरणादीनि मेक्षणान्तानि मनिहोमेऽपि न भवन्ति कि पुनः पाणी, पिण्डपितृयशवदुपचार इति कात्यायनवचनेन सर्वेतिकर्तव्य. तायाः प्राप्तौ पिण्डपितृयशवछत्वेति पुनर्वचनस्य परिस्तरणादिपरि- संख्यानार्थवादित्याहुः । तन्मतानुसारिणामाचारोप्येषम् । भय हुतावशिष्टप्रतिपत्तिः। यमः। देवविप्रकरेऽननित्यानाकरणं विजः। शेषयेपितविप्रेभ्यः पिण्डाथै शेषयेत् तथा ॥ अग्नौकरणशषं तु पित्र्येषु प्रतिपादयेत् । दुतशेषं न दधातु कदाचिश्वविके । मत्र कदाचिदित्यनेन यदापि वैश्वदेषिकविप्रकरे होमस्तदापि न तत्र दुवशेषप्रतिपत्तिरिति गम्यते । अत एव- पायुपुराणे । दुत्वा देवकरेऽनग्निःशेष पित्र्ये निवेदयेत् । नहि स्मृताः शेषभाजो विश्वेदेवाः पुराणगैः॥ इति । पतेन देवविप्रकरेऽपि हुतशेषदानमिति गौड़निवम्धोक परा. स्तम्। इदंचयदा पाणिहोमस्तदा पक्तिमूर्वन्यातिरिकेषु पितृपात्रेषु । पिध्ये या पङ्खिमूर्धन्यस्तस्य पाणावनामिकः। दुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ इति कात्यायनेनान्येषामित्युतरिति प्रकाशकार।। अत्र वामन्त्रकापा. वेषु प्रक्षेप उका। दुत्वा स्वनी ततः सम्यग्विधिनानेन मन्त्रवित् वधेत्येव विशेषमादीत समीप च ॥ इति ।

·परिवेषणप्रकार। शेषम हस्तेन हस्तेषु पिण्डवत्प्रदायेति यमनिगमपरिशिष्टयोस्तु स्वधीतमन्त्रण हस्तेषु प्रक्षेप उक्तः । अनयोश्च विकल्पः, स यथाशाख व्यवस्थितः। पतवापसव्येन कार्य। हुवामा परिशिष्टं तु पितृपात्रेवनन्तरम् । निवेवापसव्येनेति शौनकोके । यत्पाणौ हुतं यच्च पात्रेषु हस्तेषु वा प्रक्षिप्तं तद्द्वयमपि भोज्यावेन सह भोक्तव्यम् । या पाणितले दत्तं यच्चान्यदुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥ इति । तथा। यदलं दीयते पाणी पात्रे वापि निधीयते । भुञ्जीरन ब्राह्मणास्तत्तु पितृपको निवेशिताः॥ इति गृह्यपरिशिष्टगार्ययोवंचनादिति हेमादिः । अत्र पाने वापि निधी. यत इत्यनेन हुतशेषमुच्यते पितृपङ्कापिति समभिव्याहारात् । भो. ज्यानस्य वैश्वदेविकेऽपि समानत्वाचद्भोजनविधी वैयर्थ्यात् । पतेन यदाश्वलायनव्याख्याकृतोकं यदि पाणिवाचान्तवन्यदन. मनुदिशतीति सूत्रव्याख्याने परिवेषणात्पूर्व विधायमानमाचमनं पृथक पाणिहुतासभक्षणनिमित्तमिति तदपास्तम् । अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमश्नन्यबुद्धयः। पितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लभान्ति ते । इति बहुचगृह्यपरिशिष्टे निषेधाच्च । आचमनं स्वरा भवि. ज्यति पचनादिति । हरिहरोऽप्येवम् । बौधायनस्तु। हुतशेष प्रकृत्य "तस्मिस्तु प्राशिते दद्याचदन्यत्प्रतं भवे"विति हुतशेषस्य पृथग्भक्षणमाह । एतच्च बौधायनानामेवेति हेमादिः । इति हुवावशिधप्रतिपतिः । इस्यग्नोकरणम् । भय परिषणम् । प्रचेता। हुतशेष पितम्यस्तु दत्वान्न परिवेषयेव । भत्र तशेषप्रदानानन्तरं घृतेन देवपूर्वकमाभासु पक्कमैरय इति मन्त्रेण तणी वा पात्राभिघारणमाचरन्ति । परिवेषणेतिकरी- व्यतामाहा ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- पाणिभ्यामुपसंगृह्य स्वयमन्नस्य खितम् । विप्रान्तिके पितॄन् व्यायशनकैरुपनिक्षिपेत् ॥ भन्नस्य वर्द्धितम् पाकपात्रम् । पाकपात्रोद्घतान्नपूर्णपात्रान्तरमिति मेधातिथिः । स्वपमिति मुख्या पक्षः। पल्यादिरपि वक्ष्यते । विप्रा. स्तिक उच्छिष्टस्पर्शादि यत्र न संभाव्यते तत्राशनकैर्यथा पात्रभेदादि न भवति तथा । उपनिक्षिपेत् परिवेषणार्थ स्थापयेत् । मनुः। उभयोईस्तयोर्मुक्तं यदन्नमुपनीयते । तधि प्रलुपन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः। मुक्तम् आस्थितम्। सप्तमी वा तृतीयाय । परिषेषणं च देवपूर्षम्। "विधिना देवपूर्ण तु परिवेषणमाचरे"दिति शौनकोले। एसच्चा. पपरिवेषणे, द्वितीयादी त्वनियमः । “यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्याद मत्सरी"इति यमेन विप्रेन्छानुविधामोके कारोधर्मभविष्योत्तरयो। फलस्यानम्तता प्रोक्ता स्वयं तु परिवेषणे इति । भार्यया भाखकाले तु प्रशस्तं परिवेषणम् ॥ इति । अत्र पत्न्याः प्राशस्त्योक्तेरन्येऽपि पाककर्तृप्रकरणेअनुशायन्ते । पनी च सवर्णा, विजातिम्या सवर्णायानार्या हस्तेन दीयते इति नारायणो कर्तुर्धर्मविशेषा- पाद्ममात्स्ययोः। उभाभ्यामथ हस्ताभ्यामाहत्य परिवेषयेत् । प्रशान्तचित्तः सतिलवर्मपाणिर्विशेषतः ॥ इति । मनुरपि । (१)उपनीय सर्वमेतब्छनकै सुसमाहितः । परिवेषयेत्प्रयतोऽन्नगुणांस्तु प्रचोदयन् ॥ इति ॥ एतद्भक्ष्यभोज्यादि । गुणान्-माधुर्यादीन् । पायसादिदाने मन्त्र विशेषा मानवमैत्रायणीयसूत्रे । “पयः पृथिव्या"मिति पायसं दद्यात् । मधुव्वाता ऋतायत" इति मधु "मायुर्दा" इति घृतं दद्यात् । कठसूत्रे एषा बोर्धामामु पक्कमिति घृतं क्षीरं वासिध्यति । मन्त्रान्तरण। (१) उपनीय तु तत्सर्व शनकैः सुसमाहितः । परिवषयेत प्रगतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन् ॥ इति मुद्रितमनुस्पती पाठः।

·परिवेषणप्रकारः। २५० स्कान्दे। पायसं गुड़संयुक्कं हविष्यं गुड़परितम् । नमो वः पितरो रसाय परिविषन्नभिमन्त्रयेत् ॥ तेजोसि शुक्रमित्याज्यं दधिकारणेति वै दधि । क्षीरमाप्यायमन्त्रण व्यञ्जनानि च यानि तु ॥ भक्ष्यभोज्यानि सर्वाणि महा इन्द्रेण दापयेत । संवत्सरोसि मन्त्रं तु जप्त्वा तेनोदकं विजः॥इति । हारीतः। न पायां विषमं दद्यादिति। परिषेषणं च दक्षिणहस्तेन कर्तव्यम्। कर्मोपदिश्यते यत्र कर्तुरङ्गं न तूच्यते । दक्षिणस्तर विशेया कर्मणां पारगः करः ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टादिति मिश्राः। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाहत्य परिवेषवेत् ॥ एकेन पाणिना दत्तं शुदद न मक्षवेत् ॥ इति वचनादुभाभ्यां हस्ताम्बामिति गौडाः । हस्ताभ्यामित्यस्या. इत्येत्यनेनान्वयादेकेनेत्यस्य व केवलेनेत्यर्थानिमश्रमतमेव श्रेयो भाति । अत एव- वशिषः। हस्तदचाश्च ये स्नेहा लषणं ध्यानानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुकेच किल्विषम् तस्मादन्तरित देयं पणेनाथ गुणेन वा ॥ इति । ब्राह्मणपरिवेषणसमये च पिण्डामप्येकस्मिन् पात्रे परिवेषये। तथा च माझे। ततोsनं सुरसं स्वादिस्युपकम्य- प्रामणानां च प्रददौ पिण्डपाने तथैव च इति । यमः। ब्राह्मणाददाशुदा ब्राह्मणो ददत् । तयोरमममोज्यं तु भुत्तचा वाडायणं बरेन् । बदल्पात इति शेषः । उपनवनिति मिश्राः। इति परिपेक्षमा ·२१८ परिमित्रोदयस्य पादनकाशे- भय पात्रालम्भजपानिवेशनानि । .. तत्र कात्यायन:। हुतशेष दत्वा पात्रमालभ्य जपति "पृथिवी ते पात्रं चौरपिधानं प्रामणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति" वैष्णव्या यजु. पापाष्टमन्भेषगाध अपहता इति तिलान्प्रकीर्योष्णं स्विष्टमनं दद्या- दिति। इदं विष्णुरित्यृग-वैष्णवी । विष्णो हव्यं रक्षेति यजुः । अवेवपित्र्य पात्रनिहितेऽनौकरणशेषे वयापरिवेषयेत् । निगमे तु अङ्गुष्ठनिषेशनोत्तरं परिवेषणं ततः पात्रालम्मो जपमन्त्रे पाठान्तरं चोकम् । शेषमन्नं हस्तेषु पिण्डवत्प्रदायाङ्गुष्ठमोऽवगाह सोणम बहुपदपादमिमुश्यपात्रं जपति पृथिवी ते पात्रं द्यौरपि- पानं ब्राह्मणानां त्या प्राणापानयोर्मध्येऽमृतं जुहोमि स्वाहेति । अत्रा. कुष्ठनिवेशनं तूष्णीम् । मैत्रायणीयस्त्रे तु पात्रालम्मे मन्त्रान्तरमुकं । अवशिने ब्राह्मणाङ्गुष्ठमुपयम्य द्यौः पात्रं स्वधा पिधानं ब्राह्म- णस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वधेति । अवविधऽनेनोकरणहोमावशिष्टे पितृपात्रदते। पौधायनस्त्रे तु पित्रादिस्थानभेदेनाङ्गुष्ठनिवेशने मन्त्रविशेषः । . थेवरहामणेभ्यो निवेद्य ब्राह्मणस्याङ्गुष्ठेनानवेनानुदिशति । पृथिवी समं तस्य तेनिरुपद्रष्टा ऋचस्ते महिमादत्तस्याप्रमादाय पृथिवी पात्रं चौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृतं जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावा तां प्राणापानयोर्जुहोमि भक्षितमसि मा पितृणां क्षेप्या अमुत्रामु. मिलोक इति । द्वितीयमनुविशति अन्तरिक्षसमं तस्य ते वायुरुप- भोता यषि ते महिमादयस्येत्यादि पूर्ववत् । पितृणामिति शेषः । इतरत-दुतावशिष्म । निषेध पियविप्रपात्रेषु निक्षिप्य । मनुदिशति स्प. यति। प्रयतसापि परिवेषणोत्तरं पात्रालम्भाधुकं सर्वच प्रकृतं दत्वा पात्रमालम्य पतपेदिति। प्रतिभावार्यतया सम्पादितम् । दत्वा परिचय । संजपेत् पृथिवी. तेपात्रमित्यादीति शेषः।

·पात्रालम्मादिप्रकारः। दत्वानं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणम् । कस्वेदं विष्णुरित्यो द्विजानुष्ठं निवेशयेत् ॥ इति याज्ञवल्क्योक्त। पैठनिमिस्त्वनाउदकेचाङ्गुष्ठनिवेशनमाह-पृथिवी ते पात्रं चौरपि. घानं ब्राह्मणस्य मुखेऽमृते अमृतं जुहोमि स्वधा इदं विष्णुर्विव. कम इत्यनेनाष्ठमन्ने चोदके चावधायति । उदकं चात्रवत्पानार्थ परिवेषणकाल एवोपनीतं मत एव । यम:- विष्णो हव्यं च कन्यं च ध्याद्रक्षेति चक्रमात् । पारिवपि प्रदत्तेषु तमङ्गुष्ठं निवेशयेत् ॥ इति । प्रदत्तेषु-पानार्थ परिविष्टेषु । कमात्-देवे हव्यं पिध्ये कन्यमिति । तम्=पूर्वमन्ने निवेशितम् । जलपरिवेषणंच- ब्रह्मपुराणे । अथ दत्वा समनं तु जलान्तं भोजन क्रमादिति । भोजनम् भक्ष्यमोज्यादि । दत्वा परिविष्य । कमात्-विश्वेदेवादि. क्रमेण । प्रतिपादयेदित्युत्तरवाक्यस्थेनान्धयः। मङ्गुष्ठनिवेशनं प जानु निपात्य कार्य अङ्गुष्ठमुपयम्येदं विष्णुरिति जानु निपात्य भू. माविति हलिखितोके । तब देवे दक्षिणं पित्र्ये सव्यं "दक्षिणं पातये. ज्जानु देवान् परिचरनसदे"त्यादिपूर्वलिखितछन्दोगपरिशिष्टात कालिकापुराणे अन्नेऽष्ठम्रामणमुक्तम्- धृत्वाङ्गुष्ठं विजानां तु भावांज्यं मधुप्लुत इति । भावय परिनाम्य । मष्ठनिवेशनमावश्यकं "निरङ्कुठं च यच्छ्रावं न तत्प्रीणाति वै पितृन्' इति हारीताके । अङ्गुष्टग्रहणे मन्त्रान्तरं भ्रामणे च विशेषा- पिप्पलादेसूत्रे। अनुष्टमुपयमन्पाने प्रदक्षिणं देवे, अपसम्यं पिध्ये मतो देवा मव न्तु नो यतोविष्णुरिति जपेज्जानुनी निपात्य भूमाविति । अपसव्यम्सप्रदक्षिणम् । बानुनीति द्विवचनं देवपियामिप्रायम् । मकुछमुपयम्य प्रदक्षिणं देखें, अपसव्यं पिध्ये विष्णुरिति अपेज्जा नु निषध भूमापिति कौशिकेन देवपित्र्ययोरेकजानुनिपातनोके । म छाहणं चानुचानस्य हस्तस्य मनुचानेन हस्तेन कार्यम्।

·पारमित्रोदयस्म भादप्रकाशे- परिवर्त्य न चाकुष्ठं विजस्याने निवेशयेत् । राक्षसं तदेवं पितृणां मोपतिष्ठते । उत्तानेन तु हस्तेन विजाङ्गुष्ठनिवेशनम् । यः करोति बिजो मोहार रक्षांति गच्छति। इति बौधायनोत्तानहस्ते दोषोतः। परिवर्य-उत्तानीकत्य । इति पात्रासम्भजपाष्ठनिवेशनानि । अभिसङ्कल्पः। सत्र प्रभासमडे। पितृपात्रेषु दत्वान्नं कृत्स्नं सङ्कल्पमाचरेत् । पितृप्रहणं देवल्याप्युपलक्षणम् । अत्र कृत्स्नमितिग्रहणादन्न सङ्कल्पोरं उच्छिष्टकाले परिवेषणम् । युक्तं चैतत् , दाने सम्प्रदानविशेषणस्य शुचित्वस्यापेक्षितत्वादिति केचित् । तन्न। भोजनपदार्यस्य लौकिकप्रसिध्या तथैवावगतेः । परिवेक्ष्यमाण स्थापि च सम्प्रदानशुचिताकाल एव त्यागोपपत्तेच। म. तएव परिविष्टं परिवेष्यमाणं चेति सङ्कल्पवाक्यं प्रयुञ्जते शिष्टाः । बद्रोचत विप्रेभ्यस्तपदद्यादमत्सरीतियमोकेश्चोच्छिष्टकालेऽपि तदुख । सङ्कल्पप्रकारमाह- विष्णुः। नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नमादौ प्राप्नुस्वयोनिवेदयेत् । पि- ये पितामहाय प्रपितामहाब नामगोत्राभ्यामुदङ्मुखेषु । नमो विश्वेश्य इति च सतिलेनोदकेन च । प्रामुखेषु च यह तदन्नमुपमन्त्रयेत् ॥ उदमुखेषु बदनामगोत्रप्रकीर्णनः। मन्त्रयेत्प्रयता प्राशा स्वधान्तैः सुसमाहितः ॥ एवं वदत्रिणा। हस्तेमामुक्तमनाथमिदमन्नमुदीरयेत् । स्वाहेति च ततः कुर्यात्स्वसत्ताविनिवर्तनम् ॥ इति स्वाहाम्तत्वमुक्त, तवैश्वदेविकविषवम् । इदं वर्णिक विष स्त्रीशुदयोस्तु मम इति प्रयोग इति शूलपाणिः । पात्रस्वादानंच सम्येन । दक्षिणस्य त्यागे ज्यापृतत्वात् ।

·" nur WOWAMY,SASTRI RESEARCH INSTTTUTL. LIYLAROR ApRANA २४१ सावित्री प्रमपुराणे। एतद्वो मनामित्युक्त्वा विश्वान देवांश्च संयजेत् । एतद्वोऽनमित्येतदिदमिदमनमिस्पनेन सह विकल्पते तुल्यार्थः स्वात् । मत्र पत इति निर्देशाचतुर्थीविभक्या देवतानिर्देशोऽत्र विवक्षितः। अत एव कठसूत्रे पृथिवी ते पात्रमिति सल्पं कृत्वाऽ. मुष्मै स्वधा नमोऽमुष्मै स्वधा नम इति यथालिगमनुमन्य मोजयेत इत्युकम् । इत्यनसहल्पः। अष सावित्रीबपादि। तपारस्करः। सङ्कल्प्य पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमजपः । प्राचं निवेद्यापोशानं जुषावं प्रैषभोजनम् ॥ सावित्री सवितृदेवत्या गायत्री, सा च प्रणवल्याहृतिपूर्षिका । ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुरिति विरुक्त्वेति मानवमैत्रायणीयो। त्रिरि. ति वैकल्पिकम् । “अपोशानं प्रदायाथ जपेद्याहतिपूर्वी गायत्री त्रिः सक"ति कात्यायनोकः । मधुरजपा-मधुवातत्यक्त्रयजपा "मधुन्धाता इति तवं मध्वित्येतस्त्रिकं तथेति प्रचेतःस्मृतेः । अत्र मधुमजपो मधु. दाना "मधुमन्त्रं ततो जपवा अन्ते पचास वै मधु" इति भविष्यो. केरितिगौडा रायमुकुटादयः पितृदयिताच । अन्ये तु भविष्यषचनं कालसम्बन्धार्थमित्या। श्राद्ध निवेदनप्रकारमाह-- (१)मन्त्रहीन क्रियाहीनं मन्त्रहीनं च यद्भवेत् । सर्वमच्छिद्रमित्युक्त्वा ततो जलमपाशयेत् ॥ इति । मच्छिवामित्यस्यानन्तरं जायतामिति वाक्यशेषः । बपोशनं तदर्थे जलम् । दद्यादिति शेषः । अत्र पारस्करवचने सावित्रीजपानन्तरमपोशानदानमुक्तम् । उदाहतकात्यायनेन तु अपोशानदानोचरं सावित्रीजपायुकं तेन तयोर्विकल्पः, स. यथाशाख व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । यम:- (१) मन्त्रहीन क्रियाहीनं भकिहीनं द्विजोत्तमाः। श्राद्धं सम्पूर्णता यातु प्रसादापता मम ॥ इति भावकाक्षिकाया पाठः। सीमि१ ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- अपोशानदानात्पूर्व विलादिविकरणमुक्तं- ब्रह्मपुराणे। तिलयुक्तं च पानीयं सकुशं तेषु चाप्रतः। विकिरोस्पितृभ्यः स्वेभ्यो जपंश्चापहता इति ॥ तेभ्यो दद्यादपोशानं भवन्तः प्राशयन्विति । इदं पिथ्ये । देवे तु यवोसीतिमन्त्रेण यवधिकरणमिति मिश्राः। भ. पहतेत्यनेनैव यधिकरणमिति तु पितृदयिता । अत्र ब्राह्मणैर्भूमौ बलिदानं न कार्यम्। दत्ते वाप्यथवाऽदत्ते भूमौ यो निक्षिपेद्वलिम् । भोजनास्किाशदन्ना धर्मराजाय वै वलिम् ॥ दत्वाथ चित्रगुप्ताय विप्रश्वौर्यमवाप्नुयात् । इत्यत्रिणा बलिदाने दोषोतः । अत्र भूमावित्युक्तेः प्राणाहुतयो भवम्त्येष । जुषध्वं प्रैषमोजनम् = जुषध्वमितिप्रेषेण भोजनमित्यर्थः । तत्प्रकारमाह। मार्कण्डेयः- यथा सुखं जुषध्वं भोरिति पाध्यमनिष्ठुरम् । इति । अश्नत्सु रक्षोउनादिजपो जप्यप्रकरणे द्रष्टव्यः । अथ विकिरदानादि। कात्यायनः। तृप्तान शात्यानं प्रकीर्य सत्सकदपो दत्वा पूर्ववद्वायत्री जप्वा मधुमतीमधुमध्विति च, तृप्ता स्थति पृष्छति तृप्ताः स्मेत्यनुज्ञाता शेषमन्त्रमनुशाप्यति । एतद्याख्यास्यते । याज्ञवल्क्यः । आतृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्या पूर्वजपं तथा। अन्नमादाय तृप्ता स्थ शेषं चैवानुमान्य च ॥ तद विफिरे भूमौ दद्याच्चापः सरसकद ॥ इति । ब्रह्मपुराणे। दत्वामृतापिधाने च विप्रेन्यव सत्सकद । किशिसम्पन्नमेतन्मे भो विप्रा इति तान्यवेत् । तेच प्राहु सुसम्पनं स प तान्पुनराह। मनभवन्तस्तता स्थ तृप्ता स्मेति बदन्ति ते ॥ सतानाह पुनः शेषं क देवं चानमित्यपि ।

·विकिरदानप्रकारा। १४५ इष्टेभ्यो दीयतां चैव तदिदं प्रवदन्ति ते । मथ तृप्तांस्तु वान शात्वा भूमावेवानमुत्सृजेव॥ इति । एवंच पदार्थक्रमो यथाशाखं व्यवस्थितो द्रष्टव्यः। विकिरतिकन्यतामाह- मनुः । भुक्तवत्सु ततस्तेषां भोजनोपान्तिके नृप सार्वषणिकमवाधं सत्रीयानाम्य वारिणा ॥ समुत्सृजे भुक्तवतामग्रतो विकिरन भुवीति । [अ०३ श्लो० २४४] चावणि सर्वप्रकारम् । भाष्लान्य प्रोक्ष्य । अत्र विशेषो- विष्णुधर्मोत्तरे। म सतणमभ्युख्य मामेश्येवेति मन्त्रतः । अत्र देशान्तरमाह- - कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डं दद्यात्समाहितः । तत्समं विकिरं दद्यापिण्डान्ते तु षडङ्गुले ॥ भूमोक्षणं च- बायबाये। प्रोस्य भूमिमयोद्धत्येति । ब्राझे। उच्छिष्टे सतिलान्दर्भान्दक्षिणाप्राविधापयेत् । उच्छिष्टे तत्समीपे, तिलदक्षिणाप्रत्वे पिथ्ये । दैवविकिरे मन्त्र उक्तो-गोमिलेन । असोमपाधये देवा यज्ञभागविवर्जिताः। तेषामचं प्रदास्यामि विकिर वैश्वदेविकम् ॥ पिश्ये कठसूत्रे। मग्निदग्धाच ये जीवा इत्यने विकिरे भुवि । कात्यायन:। येऽनमिदग्धा ये जीवा येच जाता कुले मम । भूमौ दोन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ विकिरप्रक्षेपानन्तरकर्तव्यमुकं- प्रमपुराणे। ताप्रमावस्ती व निराचम्य हरि स्मरेत् ।

·२४४ वीरमित्रोदपस्य भावप्रकाशे- विकिरप्रतिपरिचाह- गौतमः। विकिरमुन्छिौ। प्रतिपादयेत् । सहाथै तृतीया भार्गवस्तु प्रतिपस्यन्तरमाह-- पिण्डवत्प्रतिपत्तिस्यादिकरस्येति तौल्वलिः। पदोबिष्टसाविधी विकिरदानं तदा गौतमोका प्रतिपति, यदा तु पिण्डसनिधी तदा पिण्डवदिति व्यवस्थितं द्रष्टव्यम् । भय पिण्डदानका वत्र बामणमोजनात्पूर्व प्राह्मणेष्वदत्तु वा प्रामणभोजनात. रकालं वा । यदापि पूर्व तदापि ब्राह्मणाचनानन्तरम्, मनो करणानन्तरं वा, यदा तु उत्तरं तदापि ब्रामणेवनाचान्तेषु भाचा. म्तेषुषा । यदापि अनाचान्तेषु तदापि विकिरं प्रक्षिप्य सक गृही. तगणदूषेषु ब्राह्मणेषु गायध्यादि जपं कृत्वा वृप्तिप्रश्नपूर्वकं शेषाभ्यनु हानन्तरं कर्तव्यम् । अथवाऽनाचाम्तेषु विकिरदानम् । पदा तु मा. चान्तेषु तदापि आचमनोचरकालम् । अक्षय्यवाचनोत्तरकालं पा इति पक्षाः । अत्र क्रमेण मूलवचनानि । सावधायनरखे। भुक्तवत्सु पिण्डान् पद्यात्पुरस्तादेके । सदस्सु प्राह्मणेग्वित्यनुवत्ती- विष्णुः। उसिनिधी दक्षिणानेषु पृथिवीदविरक्षितेत्येकं पिण्ड पिडये. निदण्यादित्यादि। छिएसविधी कार्य पिण्डनिषेपणं बुधैः। मादौ वापि ततः कुर्यादमिका यथाविधि । मनुः ।[म० श्लो० २१५] अपसव्यमनी करवा सर्वमावत्य विक्रमम् । अपसव्येन इस्तेन निर्वपेदुदकं शुचिः। प्रास्तु तस्मादविशेषास्पिण्डाकृत्वा समाहितः। [अ०३को०२१५] ·पिण्डदानकाळविचारः। कात्यायनः। -- हविशेषात् भनीकरणशेषात् । तृप्ताहात्या प्रकीर्य सकसकरपो दत्वा पूर्ववद्वायत्री जपि. स्वा मधुमती, "मधुमग्वि"ति च तृप्ताः स्थेति पृच्छति, तृप्ताः स्म इत्यनुवातःतथाच- मनु:- समुत्सजेद्भुतवतामप्रतो विकिरन भुवि । इति । पूर्ववत् इति प्रणवम्यारतित्रित्वसकत्वाविप्राप्त्यर्थम् । मधुमती=मधु. बाता इति तिम्र ऋचा मधुमञ्चिति चेति प्रावर्गिकमन्त्रस्य प्रतीके. न मधुमधुमधुपति विरुवायो तृप्ता स्थति बहुवचनोपदेशात्सर्वेषाम्। यत्तु पङिमदन्यं पृच्छतीति वचनं तदबहुवचनागतेषु अग्नौ करिष्ये इत्येवमादिषु द्रष्टव्यम्। केचित् तृतिप्रश्नस्य दृष्टार्थत्वात्सर्वार्थत्वं न बहुवचनोपदेशा दित्याहुः । तत्र । अरष्टार्थत्वात्प्रश्नस्य सत्सकदपां दानेन उन्मुक्त- पात्रत्वेन ततिप्रमस्य प्रयोजनाभावात् । अतो बहुषचनबलादेव स. बैषां प्राइति युतम् । तृप्ताः स्म इत्यनुज्ञापि सर्वेदातव्या प्रश्नस्य सर्वार्थत्वादिति कर्कः। शेषाम्नानुशाप्रकारस्तु शेषमन्नं किंक्रियतां ? ः सह भुज्यतामित्येवं कार्य इति मदनरस्नः । सर्वशब्दः प्रकृता. पेक्षा तेन प्रकृतश्रादोपयोगिसाधितद्रव्याकिशिदादायेत्यर्थः । उरिकासमीपे शुचिदेश इति यावत, उच्छिष्टस्य प्रतिषिद्धत्वात् । दर्भेषु सदाग्छिन्नेषु पिण्डपितृयक्षषपचार इत्यनेन पितृपिण्डयाधर्माः तिदेशात् । अवनेज्य=अवनेजनं कृत्वेत्यर्थः। यद्यपि चावनेजनं पिण्डपि. तयज्ञातिदेशादेव प्राप्तं तथापि तस्य प्रकृती रेखायां विहितत्वादन दर्भेषु प्राप्त्यर्थे पुनर्षचनमिति वाचस्पतिमिश्राः । केषितु "पित्रादिक्रमतो दद्यादेखायामबनेजन मिति भविष्यव. बनाव रेखायामेवावनेजनं छन्दोगमित्रानामाहुः । "पिण्डासनं समा. स्ती छन्दोगा भवनेजनम्" इति तत्परिशिशत् । सीनिति वीप्सा मातामहविषया। मनमादाय गुप्ता स्थ शेषं चैवानुमान्य च । विकिरे भूमौ दयादापासात् ॥ (म.भावप्र.श्लो. २४५) ·परिमित्रोदयस्य वादमाशे- सर्वमम्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः। उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डाम्दया पित्यावद। मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः । (१०१ धावप्र० श्लो० २४३-२४४ अमं सर्वमिति विज्ञानेश्वरः । शालिखितौ। तृप्तान सात्वा स्वदितमिति पृष्ठा शेषमनमनुशाग्य प्रकृतादना. विकिरं कुर्यात स्पर्धा वाचयित्वा विष्टरांनीग्निदध्यास्त्रीयेवोदपा. प्राणि सतिलानि सपवित्राणि मुन्मयाश्ममयोदुम्बराणि पााधूपगन्ध मास्यादर्शप्रदीपालनादीनि चोपहरेत् । सर्वानप्रकारमादाय पिण्डा- निदण्यात् । स्वधावाचनप्रकारस्तु वक्ष्यते। विधरनिधानं पिण्डा. धारस्वेन । विष्टर पञ्चविंशतिदर्भपिजूलात्मक। उदपात्रत्रयं अवनेज. नार्थ । हेमाद्रो वृहस्पतिस्तु अनाचान्तेषु "तत्समीपे प्रकुर्यात पिण्ड- निर्वपर्ण तत" इत्यादिना पिण्डदानमुक्त्वोपसृष्टोदकानां तु इत्यादिना विकिरदानमाह। कात्यायन:। भाचान्तेग्वित्येके। आचातेग्वित्यत्राचमनोत्तरकालता गम्यते न चात्र सामान्योतर्वक्ष्यमाणयमवचनानुसारादक्षग्यदानोत्तरकाल. स्वेनोपसंहार कि न स्यात् । कास्यायनस्त्रे अक्षयोदकदानादेरेत. सूत्रोत्तरकालविहितत्वात् । एकग्रहणादस्य पक्षस्य परमतत्वमिति हेमादिः । उभयशास्त्रत्वाद्विकल्प इति कर्कः। यमः। स्वधेतिवत्प्रवक्तव्यं प्रीयन्तां पितरस्तथा। अक्षय्यमन्नदानं तु वाच्यं प्रीतर्विजातिभिः ॥ ततो निर्वपणं कुर्यात्पिण्डानां तदनन्तरम् । हारीतस्तु। वाजे बाजे इत्पनुवज्यत्यनुवजनमुक्त्वा शेषस्य पिण्डाम्पित्या- पनिदण्यादिति। एतेच कालास्तराच्छाखाभेदेन व्यवस्थिताः। भोजनापत्तिर- कालयोर्व्यवस्थानन्तरमाह- अप्रशस्तेषु यागेषु पूर्व पिण्डायनेजनम् ।

·पिण्डदानदेशविचारः। २४७ । . मोजनस्य प्रशस्ते तु पश्चादेवोपकल्पयेत् ॥ भप्रशस्तेषु-सपिण्डीकरणापूर्वभाविषु । पिण्डावनेजनम् अवाचीनपाणि- मा पिण्डनिर्षपणमिति स्मृतिचन्द्रिकाकारः । हेमाद्विस्तु पिण्डनिषेपणारम्भपदार्थेन अवनेजनाण्येन पिण्डदानं लस्यते इत्याह । भोजनस्य पूर्व भोजनात्पूर्वमित्यर्थः, इयं च व्यव- स्था यस्यां शाबायां पार्वणादिभावप्रकरणे पूर्वकालता नोका तद्वि: पवेति हेमादिः। स्मृतिचन्द्रिकाकारस्तु पार्षणादिभाचे पश्चात्याह । येषां तु गृह्यादौ पिण्डदानकालो नोक्ता तेषां सोकर्यादाचान्तेचित्येव पक्षो प्राध इति बहवः। इति पिण्डदानकालः । अथ पिण्डदानदेशाः। तत्र लामिकेन तावदग्निसद्भावे अग्निसनिधौ पिण्डदान कार्यम् । "पिण्डपितृयशषपचार पिये" इत्यनेन भाये पिण्डपितृगाधर्मा. तिदेशात् । पिण्डपितृयशवहक्षिणेनोल्लिखति अपरेण वेत्यनेनानि. सविधानस्य विहितवाद । अत एव- देवलः । दुवैषमा पिण्डानां सविधी तदनन्तरम् । पकानेन पलिमेभ्यः पिण्डेभ्यो दापयेद्विजः। पिण्डानां सन्निधौ एवम् उकेन प्रकारेण । मानिंदुत्वा मनन्तरं एभ्यः पकाम्नेन बलि नैवेद्यं दद्यादित्यर्थः । एषश्च पिण्डसन्निधान. मनिहोमस्य बदता पिण्डानामनिसान्निध्यमुकं भवति । तस्मादग्नि. सद्भावे तत्सविधावेव साग्निकेन पिण्डदानं कार्य अग्न्यमावे तुका. त्यायनवचनादुनिष्टसमिधाविति हेमादिः । अपरार्कस्तु । अतिदेशप्राप्तस्यापि अग्रिसन्निधानस्यौपदेशिकेन उसिनि- धानेन बाघोपपत्तेः सर्वैरपि उच्छिष्टसनिधावेव कार्यमित्याह । न चाधिकारिमेदेन अबाधोपपत्तौ बाधो न युक्तः । शरैरपि कुशानाम: बाधापत्ते, तेषामपि कुशाभावे प्रतिनिधित्वेन विधानोपपत्तेः । बद. पिच देवलवचा, तदपि अनौकरणहोमात् पूर्व पिण्डदानकरणे इ. सिविधानस्वाभावादग्निसमिधामझापकमिति न कधिहिरोष। इसिनिषिस्तत्समीपे सदेशो प्रायः । वया च- ·१४८ वीरमित्रोदयस्य भारप्रकाो- व्यास अरनिमात्रमुत्सृज्य पिण्डस्तित्र प्रदापयेत् । यत्रोपस्पृशतां चापि प्राप्नुवन्ति न बिन्दवः । अरनिमात्रमिति नारनिनिषमायें, किन्तु समीपे शुविदेशोपलक्षणा थै यत्रोपस्पृशतामिति वाक्पशेषात् , मत एवात्रिणाऽरनित्रयमुक्कम, 'पितृणामासनस्थानादप्रतालिघरलिषु। उच्छिष्टसन्निधानं तत्रोच्छि शासनसन्निधानम् ।यद त्रिषु मरतिषु स्थानं तदेवोच्छिष्टसम्निधानं न तु उच्छिष्टासनसन्निधानमेव पिण्डस्थानमित्यर्थः। अप्रतापुर. स्तात्, न तु पखापायो, अत एव- देवलः। पुरस्तादुपविश्यैषां पिण्डावापं निवेदवेत् । ततस्तैरभ्यनुज्ञातो दक्षिण दिशमेत्य सः॥ उपलिते शुचौ देशे स्थानं कुर्वीत सैकतम् । मण्डलं चतुरनं वा दक्षिणायनतं महत् ॥ पिण्डावापः पिण्डदानम् । तस्य निवेदनं च पिण्डदानमहं करिष्य इति प्रकारेण । अभ्यनुज्ञानमपि चैवं कुरुम्वेत्येवं कार्यम् । दक्षिणादिक श्रावकत्रपेक्षयति कल्पतरः । श्रावदेशोत्तरस्थदक्षिणाग्न्यपेक्षयेति वाचस्पतिः । सैकतम वालुकानिर्मितम् । यनु- ब्रह्मपुराणे। ततो दक्षिणपूर्वस्या कार्या वेदी यथाविधि । इति दिगन्तरावधानं तच्छाखान्तरविषयविति स्मार्तभट्टाचार्यः । पिण्डदाने देशविशेषमाह- देवलः । छायायां हस्तिनव बस्तदौहित्रसन्निधौ। बस्त छागः । न चेयं हस्तिच्छाया कालविशेषरूपा, देशप्रस्तावे पाठात् । इदं च देशविधानं फलातिशयाथै न पुनर्नियमार्य हस्ति. उछायाया- भोजयेत्तु कुलेऽस्माकं छायायां कुखरस्य च । माकल्पकालिकी तृप्तिस्तेनास्माकं भवेदिति ॥ वायुपुराणादौ प्रशस्ततरत्वामिधानात् । मत एव देवळेन भोज: नारपूर्वमेव पिणवानस्य विहितत्वान्न तवायंदाकिन्तु ममत्यन्तरे ·पिण्डदानतिकर्तव्यता। २४९ विहितभोजनोत्तरकालीनपिण्डदानेऽपि स भवत्येव, प्रशस्ततरस्खयो. धकवाक्ये पिण्डदानसामान्यस्यैव प्रकरणादुपस्थितत्वात भोजनपू: कालीनस्य पिण्डदानस्यानुपस्थितत्वात् । तस्मात्प्राशस्याविश. यार्थमवेद देशविधानमिति हेमाद्रिः । इति पिण्डदानदेशाः । अथ पिण्डदानतिकतं यता। तत्र पिण्डदानानुसाग्रहणे विशेषमाह- देवलः। - अथ संगृह्य कलशं सदर्भ पूर्णमम्भसा । पुरस्तादुपावश्येषां पिण्डावापं निवेदयेत् ॥ सदर्भम् सपवित्रम्। अम्भसा पूर्ण कलशं संगृह्य गृहीत्वा ब्राह्मणानां पुरस्तादुपविश्य पिण्डदाननिवेदनं कुर्यादित्यर्थः । निवेदनप्रकारस्तु प्रारदर्शितः। इदं च कलशग्रहणं येषां तजलन "ततः पानीयकुम्भेन तर्पयेत्प्रयतापितृन्" इत्यादिना किञ्चितर्पणादि कर्म विहितं तेषामेव । अन्येषां तु तहणं विनापि अनुशाग्रहणं भवत्येव । अत एव कलश. ग्रहणमनुक्रवैवानुशाग्रहणमाह- शालकायना। पिण्डावापमनुशाप्य यतवाक्कायमानसः। सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डान् सर्वेण निर्वपेत् । इति पिण्डदाने भाधारविशेषमाह-- देवलः । उपलिते शुचौ देशे स्थानं कुर्षीत सकतम् । मण्डले चतुरखं वा दक्षिणायनतं महत् ॥ स्थान=पिण्डाधारभूतं स्थलम् ।मण्डलं वृत्तम् । चतुरस्त्रं-चतुष्कोणम। दिपरिमाणं च-- बाबा हस्तमात्रा तथा भूमेश्चतुरङ्गुलमुच्छ्रिता । पिण्ड निर्षपणार्याय रमणीया विशेषतः॥ मातामहपार्वणे मित्रा घेदिरिति श्रावकल्पः । इदंच बेदिकरणं छन्दोगयजुर्वेदिव्यतिरिकविषयम् । तेषां घेद्यश्रवणादुछिएसमीप एव पिण्डदानभषणायेति केचित् । तत्र । उच्छिएसमीपेऽपि वेदेो कर्तु बी० मि३२ ·२५० पौरामित्रोदयस्य पादप्रकाशे- शक्यरषात् । अत एव- - भविष्ये । मण्डलं चतुरनं वा निर्मायोज्छिसानिधी। ॐनिहन्मीतिमन्त्रण ततोऽप्यपहता इति । पठन रखा दक्षिणानां कुशमूलेन वैलिखेत् । अपराकसकलमैथिलस्वरसोप्येवं । हेमाद्रिस्तुपेदिकरणं केषाधि देव शाखिना "सूपलित महीपृष्ठे गोशकुन्मूत्रवारिणे"ति मत्स्यपुरा. महीपृष्ठस्याऽधारस्वषिधानादित्याह । पिण्डसंस्कारमाह- - एकदर्भण तन्मण्यमुल्लिखत्रिश्च तं त्यजेत् । एकदर्भ: एकदशिखति हेमादिः । एकदर्भणति सामगातिरिक्त- विषयम्। सामगानां तु- पिजुल्यामिसंगृह्य दक्षिणेनेतरात्करात् । अन्वारस्य च सव्येन कुर्यादुल्लेखनादिकम् ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तपिल्या रखाकरणं बोध्यम् । पिम्जुली पवित्रम्। ब्रह्माण्डपुराणे तु त्रिभिः कुशः स्फेनापि वा लेखाकरणमुक्तम् । चत्रेण वा कुशैर्वापि उल्लिखेत् सन्महीं द्विजः । बज्रो वै स्पय इति श्रुतेषज्रः स्फ्यः। इदं च देशप्राप्तस्यापि वज्रस्य कुशैधि प्रतिप्रसवार्थ पुनःश्रवणं, एवंचोभयोर्विकल्पः। स्मृ. त्यर्थसारेऽप्येवं । हेमाद्रिस्तु स्फ्याभावे कुशविधिमाह-स्पयादिग्रहणं च वामेन कार्य, उल्लेखनन्तु वामान्वारब्धेन दक्षिणेन कार्यम् मत एव छन्दोगपरिशिष्टे । परिग्रहणमात्रं हि सव्येन स्यादिति ध्रुषम् । पिज़ुल्याद्यमिसंगृह्य दक्षिणेनेतरात्कराव । अन्धारभ्य च सव्येन कुर्यादुल्लेखनादिकम् । इति ॥ कल्पतरौ तु सव्येन गृहीत्वा उमाभ्यां हस्ताम्यामुल्लिखेदित्युक्तम् । मत एव पारस्करः। कराभ्यामुल्लिखेत् स्फ्येन कुशैर्षापि महीं विजः। तञ्च यथा रेखायां क्रियमाणायां दक्षिणमुष्टरपरि धाममुष्टिमा ·पिण्डदानेतिकर्तव्यता २५१ वति तथा कुर्यात् । अत एव- पायुपुराणे। सम्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः। तच्चोल्लेखनं आमेय्याभिमुख्येन पराङ्मुखतया कर्तव्यम् । तथा च पिण्डपितृयज्ञे। आपस्तम्बः। दक्षिणाप्राची पराची वेदिमुघृत्येति । दक्षिणाप्राचीम-आग्नेयीम् । पराचीम् पराङ्मुखीम् । सर्वच भाग्ने- याभिमुखोऽवनेजनादिकं कुर्यादिति हेमाद्रिः । अन्ये तु दक्षिणादिक् पितृणामिति श्रुतेर्दक्षिणामुखत्वेनैवेति । रेखाकरणं च त्रिवारम् । एकदर्भण तन्मध्यमुलिखस्त्रिश्च तं त्यजेत् । इति देवलषचनात । इदं च कातीयमिन्नाना, तेषां सकदेव "अथ दक्षिणेनाम्याहार्यपचनं सक्दुल्लिखति" इति श्रुतेः। अत एव हला. युधेन सकदेवेत्युक्तम् हेमादिस्तु विग्रहणं पिण्डयाभिप्रायेण धर्गत्रया. भिप्रायेण वा द्रष्टव्यम् । एवं व यत्र वर्गद्वयं तत्र रेखे इत्याह । रे. साकरणे मन्त्र उको-- ब्रह्मपुराणे। *निम्ति सर्व यदमेध्यवद्भवत हताश्व सर्वेऽसुरदामवा मगा। रक्षांसि यक्षाच पिशाचसङ्का हता मया यातुधानाच सर्वे ॥ भनेन मन्त्रेण सुसंयवात्मा घेदी च सों पिण्डपित्यो कात्यायनेन तु मन्त्रान्तरमुक्तं "तहक्षिणेनोल्लिख. स्वपहता इत्यादिना । अनयोश्च समुच्चयः। नच इष्टार्थानां कथं समुण्यः प्रत्युतातिदेशता प्राप्तस्यापहता इत्यस्य बाध एव स्यादिति वाच्यं । ॐ निहन्मीति मन्त्रेण ततोप्यपहता इति । पठन् रेखां दक्षिणानां कुशमूलेन संल्लिखेत् ॥ इति भविष्यपुराणवचनात् समुच्चयः। रेखाकरणानन्तरमभ्युक्षणमुकमाश्वलायनेन "तामभ्युल्य सकदा. छिरपस्वी स्थादिना। मम्युक्षणानन्तरममिमन्त्रणमुखमापस्तम्बेन । "अवक्षायन्तु पितरो सकृदुल्लिनेच्च ·२५२ पारमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- मनोयवस इत्यभिमन्यति । उल्लेखनानन्तरमुल्मुकनिधाने-- कात्यायन:। उन्मुकं परस्तात्करोति "ये रूपाणी"ति । परस्तात् रेखापरस्ता. त्पुरोमागे । इदं च निरनेरुल्मुकनिधानं न भवति भनेः प्रतिनिध्य भावेन लौकिकालारस्प प्रहीतुमशक्यत्वादिति यज्ञपतिपशुगतिप्रभृ. तया। सति निर श्राद्धाधिकारे निषादस्थपतीष्टिवल्लोकिका. गन्युपादानस्याविरुद्धत्वमिति भानूपाध्यायादयः । अत्र दर्भास्तरण कार्यम्। तथाच देवलः। तस्मिस्थाने ततो दर्भानेक मूलाञ्छिधान् बहुन् । दक्षिणाप्रानुदक्पादान् सर्वास्तांस्तृणुयात्समम् ॥ तस्मिन् पिण्डस्थाने । दर्भान कुशान् । तदभावे काशादि । एकमू- ला सालनबहुशिलान् । शिवान् सानत्वादिगुणयुक्तान् । ते च समूला: सकदाच्छिना इत्याह-- कात्यायन:। उपमूलं सकदाच्छिन्नानि रेखायां करवेति । उपमूल समूलमिति हेमादिः । अत्र लुनातीति शेषः । अत्रच दर्भात निति बहुवचनं कपिलवस्त्रित्वपरमिति न वाध्यम् । दर्भास्तरणस्य दृष्टार्थत्वात्पिण्डाधारस्वेन बहूनामेव प्राप्तः, मत एव पृथक् बहूनिति ग्रहणमेव कल्पत इति हेमाद्रिः । त्रय पवेति पितृभाक्तिः । उदपादान उदङ्मुखान् । स्तृणुयात-विस्तारयेत । समं समाप्रतया समूलतया पाच स्तरणं यदि रेखा दक्षिणाना तदा दक्षिणा क. म्यं यदा तु आग्नेयों दिशमाभित्य लेखा क्रियते तदा तदमिमुख. मेष कुर्यात् । अत एव वायुपुराणे आनेयाभिमुखत्वमुक्त। प्रारदक्षिणाप्राभियतो दद्याद पिण्डाननन्तरम् । प्राग्वक्षिणा आयोति हेमादिः । दर्भास्तरणे मन्त्र उक्त मापस्तम्बेन । सकदाच्छिषहितांमृदुस्योनं पितृभ्यस्वास्तृणाम्यहम् । अस्मिासीदन्तु मे पितरा सोम्याः पितामहाः प्रपितामहायानु: गैः सहति सकदाछिन पहिषा वेदि स्तुणाति ।

·पिण्डदानेतिकर्तव्यता। २५५ शलिखिताभ्यां तु पिण्डभूमौ विष्टरत्रयनिधानमुकं-- विधस्त्रीभिदध्यात् इति । अत्र च संख्यासाम्यादेकैकपिण्डाधारत्वेनैकैको विष्टरो निधेय इति हेमादिः । विटरनिधाने नामगोत्रायुधारणपूर्वस्वमुकं यमेन । विष्टसंखीन् वपेत् तत्र नामगोत्रसमन्वितान् । मनिरभ्युष्य विधिवत्तिलैरभ्यवकीर्य च ॥ तको दर्भेषु तं हस्तं निर्मुजेल्लपभागिनम् । नामगोत्रसमन्धितानिति विष्टरविशेषणमिति । हेमादिः। वस्तुतस्तु निर्मजालेपभागिनमिति उपसंहारात पिण्डदानविध्यभावा. पत्तेः विष्टरांसीनिदध्यादित्यच्याहार, पेत् पिण्डानितिचाध्याहार इति यमवचनं व्याख्येयम् । कल्पतरप्यवम् । दभारतरणानन्तरं आवाहनपूर्वकं पितृणां स्थानकल्पनामाह- अथ सालित्याय स्थित्वा चावाहयेत् पितृन् । पितरो मे प्रसदिन्तु प्रयान्तु च पितामहाः ॥ इति सकीयस्तूष्णी तिष्ठेव क्षणमनुष्सन । मावाहयित्वा दर्भाप्रैस्तेषां स्थानानि कल्पयेत् ॥ तेषां पितृणां स्थानानि कल्पयेत् । आस्तृतभूमाविति शेषः। करे दर्भान्गृहीत्वा पित्रे इदं स्थानमित्येवं क्रमेण व प्रैर्विनिर्दिशेत् । स्थानकल्पनानन्तरं तत्र मार्जनं तिलविकिरणं चाह स एव । तेप्यासीनेषु पात्रेण प्रयच्छेन्मार्जनोदकम् । प्रक्षाल्य विकिरतत्र नानावणरितलानपि । मार्जनोदकं अवनेजनोदकमिति कल्पतरः । मायनेजनसाधन पात्रं उक्तम्, मापस्तम्बेन तु मञ्जलिरुका, मार्जयन्तां मम पितरो मा. जयन्तां मम पितामहा: मार्जयन्तां मम प्रपितामहा इत्येकरखा. यां श्रीनुदकाखलीभिनयति । आश्वलायनेन तु मन्त्रान्तरमुकं प्राची. मावतिी रेखां विरुदकेनोपनयेत् शुन्धन्तां पितरः, शुन्धन्तां पिता- महाः शुन्धत प्रपितामहा इति। [कात्यायनः । बदपात्रेणावमेजयनित्यपसम्यं सम्वनावरणं सामर्थ्यात् ।

·पौरमित्रोदयस्य पादप्रका- । लेखां सदाच्छिनोपस्तीणों अवनेजयति अपसव्यम् दक्षिणे। हस्तेन जलं ददातीत्यर्थः । अपसव्यं तु दक्षिणमित्यमरः । हेमादिरपि मनुवाक्यं अपसव्येन दक्षिणेनेति व्याख्यातवान् । सम्येनोवरणम् पामहस्तेम तस्यानस्योद्धरणं कार्य । मत्र हेतुः सामादिति । बाम. स्य हि उद्धरणे सामर्थ्य दक्षिणस्यावनेजने व्यापृतत्वात् । हलायुधेन तु सव्येन वोधरणसामादिति पा लिखित्वा एवं व्याख्यातमपसव्यं वामहस्तेन यथास्यात्तथा सव्येन दक्षिणेन व हेतुः, उद्धरणसामर्थ्या- दिति, सहि कर उद्धरणे समर्थः। तथा च दक्षिणधामयोर्षिकल्पः । सच शाखाभेदात् व्यवस्थितः। विशेषान्तरमाह- कात्यायनः । असाववनेनिस्वेति यजमानस्य पितृप्रभृवित्रीनिति । असौ इत्युपलक्षणं सम्बन्धनामगोत्रादेः, ! तथाचव्यासः। पिण्डोदकप्रदानं तु नित्यनमित्तिकेयपि । [भालप्य नामगोत्राभ्यां कर्तव्यं सर्वदैव हि ॥] पिण्डवानेषु पिण्डोदकं अपनेजनोदकं नामगोत्रेणालप्य सम्बो. ध्य कर्तव्यमित्यर्थः । यजमानप्रहणं पिण्डपितृयज्ञस्य अध्वर्युकर्नुका त्वात् । अवनेजनोदकं सतिलं सपुष्पं च कर्तव्यं । तया व- तिलोन्मिश्रितेनोदकेनासिच्य दर्भास्तीयां भूमौ पिण्डानि. वेदयेत् । ब्रह्मपुराणे। सपुष्पं जलमादाय तेषां पृष्ठे पृथक् पृथकू । अप्रदक्षिणं तु निर्णिज्यात् गोत्रनामानुमन्त्रितम् । अत्र कात्यायनमते अमुकगोत्र अस्मत्पितः अमुकशर्मअवननि. वेति प्रयोगवाक्यं द्रष्टव्यम् माश्वलायनमते तु शुन्धन्तां पितर इत्यादि। आपस्तम्बेनापि मार्जयन्तां मम पितर इत्याधुक्तम् । अत्राचावनेजमा. प्राक देवताभ्यः इति त्रिः पठनीयम् । मायावसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्या जपेत्सदा । पिण्डनिर्वपणे चैव जपेदेतत्समाहितः। इति ब्रह्मपुराणात्। नच पिण्डनिर्वपणे चेति वाक्यापिण्डनिर्वापान्पूर्वमेषायं अपा उशनाः।

·पिण्डदानेऽमाविशेषः। २५५ . स्यालाधनेजगारपूर्वमिति वाच्यं । अवनेज्य वधादिति कात्यायनसूत्र विरोषादिति मैथिलः। मम्ये तु यथाश्रुतवाक्यास्पिण्डदानात्मागवत्याहुः । अवजनानन्तरं पिण्डाः कायां इत्याह- जातूकर्ण्यः । . कृत्वावनेजनं कुर्यास्त्रीपिण्डांस्तु यथाविधि । श्रीनिति पित्राधेकवर्गापेक्षया कात्यायनादिवाक्ये त्रीस्त्रीनिति वीप्साभवणात, भावे मातामहवर्गऽपि पिण्डनिर्वापस्थावगमात् । अथ पिण्डदान अन्नविशेषः। तत्र यदाप्नौकरणात्पूर्व पिण्डदानं तदाऽग्नौकरणार्यकचरुणा कर्तव्यमित्याह- देवलः। ततश्चरुमुपादाय स पवित्रेण पाणिनेत्यादिना । पिण्डा विमजे. दिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । अग्नौकरणोत्तरकालं पिण्डदाने तच्छे. षेण पिण्डा कार्या इत्याह- - त्रीस्तु तस्मादविशेषात्पिण्डाकृत्वा समाहितः । [अ०३ श्लो. २१५] हविःशेषात् अग्नौकरणशेषात् । भोजनोत्तरकालीनेषु अन्नमाह-- कात्यायन:। सर्वमन्नमेकत उद्धृत्य उच्छिष्टसमीपे दर्भेषुत्रीपिण्डानवनेज्य दधात् । व्याख्यातं चेदं वचनं प्राक् । एतच सर्वप्रकारमन्त्रमनौकरणाव शिष्टेन वरुणा मिश्रणीयमाह-- आश्वलायनः। यदनमुपभुकं तत्स्थालीपाकेन सह पिण्डार्यमुद्धत्येति । उपभुक्तादनाकिश्चिदुधृत्य स्थालीपाकेनानीकरणशिष्टेन सह संयोज्य पिण्डान् दद्यादित्यर्थः। इदं च यत्र पिण्डपितृयाकल्पो विहितः । यथा-- अन्वष्टक्यं च पूर्वार्मासिमास्यथ पार्वणम् । काम्यमभ्युदयेऽष्टम्यामेकोदिष्टं तथाष्टमम् ॥ इति वाक्योक्केवायेषु चतुर्यु तत्रैव तेन संयोजनं अन्यत्र तु के. क्लेनैव भुक्तशिष्टेन कार्यमिति पतिः । अत्र च स्थालीपाकेन सहेत्य ·२५६ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- मिधानास्केवलावसथ्यानिमता पिण्डपितृयज्ञार्थ स्थालीपाकं अप- यिस्वा माछादनदानातं श्राद्धं नित्य स्थालीपाकस्थानानोकरणं होमं कृत्वा ब्राह्मणाम्भोजयित्वा पावशेषेण स्थालीपाकासमेकीकृत्य पिण्डदानं कर्तव्यमित्यमावास्याचा व्यतिषः फलितो भव तीति कल्पतरुप्रभृतयः। एतच्चा मध्वाज्यतिलयुकं कर्तव्यमुकं-- ब्रांझ-- मध्वाज्यतिलसंयुक्तं सर्वव्यञ्जनसंयुतम् । उष्णमादाय पिण्डन्तु कृत्वा विल्वफलोपमम् ॥ दद्यापितामहादिभ्यो दर्भमूलाद्यथाक्रमम् । पितामहपदं पितृपरमिति श्राद्धचन्द्रिका । अत्र च मन्त्रादिभिः पि. ण्डकरणं न तु अन्नकृतस्य पिण्डस्य मध्वादियोगः । अवध- मधुसर्पिस्तिलैर्युकान प्रीपिण्डाविर्वपेबुधः । इति देवलवाक्यमपि एषमेव व्याख्येयम् । मूलभूतश्रुत्यन्तरक. रूपनागौरवात् । श्रादकल्पे तु मधुसंयुक्कामानिमितान् पिण्डान्मध्वा. विदयुक्ता-कृत्वा दद्यादित्युकम् । एतच्च मध्वादित्रयदानं न नियमार्थ किन्तु फलातिशयाथै, स्मृत्यन्तरे द्वयोरकस्थापि वा भवणादिति हेमादिः । मधुदानं च कलियुगातिरिक्तविषयं "श्रावं मांसं तथा मधु" इति भावप्रयोगे कलिषज्येषु पर्जनात् । पिण्डप्रमाणमाह- ध्यामः। बिहायनस्य वत्सस्य विशत्यास्ये यथासुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिण्डानां व्यासभाषितम् ॥ विहायनो-द्विवर्षवयस्कः । प्रमाणान्तरमुक्कं- ब्रह्माण्डे। श्रीपिण्डानानुपूर्वेण साष्टमुष्टिवर्धनाव । साझुटो मुष्टिर्यावान् तावद्वचन पुष्टियेषां ते इति विप्रहा। इवं च परिमाणं मातामहपिण्डविषयम् । पृथक् मातामहानां च केचिदिच्छम्ति मानवा। श्रीपिण्डानानुपूर्वेण साङ्गुष्ठान्मुधिवईनान् ॥ इति वायुपुराणे तत्पिण्ड एव पतत्परिमाणस्यो. कत्वादिति पितृभातिः ।

·पिनदानेतिकर्तव्यता। भाभिरामपि। कपित्थविल्वमात्रान् वा पिण्डादाविधानता। कुक्कुटाण्डप्रमाणान्या यदि वामलकै समान् । बदरेण समान् वापि दद्याच्या समान्वितः। एषां च शकिभेदेन व्यवस्था वेदितव्या । अत्र व्यवस्थान्तरयुक्तानि कानि चिस्परिमाणान्याह- मरीचिः। मामिलकयुक्तांस्तु पिण्डाकुर्वात पावणे । एकोद्दिष्टे बिल्वमा पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ मवश्राद्ध स्थूलतमं तस्मादपि तु निर्षपेत् । तस्मादपि स्थूलतरमाशीचे प्रतिवासरम् ॥ अत्र प्रकरणादेव पार्वणसम्बन्धसिद्ध पार्षणग्रहणंब्यवस्थार्थम् । मत्रचामलकमात्रामेष पावणे कुतेतिन व्याख्येवम्, किन्तु आमलकमाचाम्पार्वण एवेति । मतश्च पार्वऽव्यामलकाधिकपरिमाणपिण्डनिर्वापः । मत एवाचारोऽप्यवम् । बिल्वमात्रमित्यनेन विल्यम्यूनमामलका. विपरिमाणमेव निवत्यते नवाधिकं तषाचाराव। नवा माशीच. मध्ये प्रथमतृतीयादिविषमदिनेषुविहितं श्राद्धम् । माचीचमध्ये प्रा. बमन्तरेणैवावयपिण्डदानं १ प्रतिदिवसं यस्क्रियते तस्मिन् । पिण्डत्रयस्योत्तरोत्तरं आधिक्यमुकं मैत्रायणीयसूत्रे । पितामहस्य नाम्ना स्थधीयांसं मध्यमं, प्रपितामहस्य नाम्ना स्थविष्ठं दक्षिणम् । स्थषीयावं पितृपिण्डापेक्षया। अत्र सम्यजानुनिपातनमुक्तम्-माझे । मधुसर्पिस्तिलयुताखीपिण्डार्विपद् बुधः। जानु कृत्वा तथा सन्यं भूमौ पितृपरायणः । मत्रच श्रुतिक्रमेण पाठक्रम बाधित्वा पिण्डनिर्वापारपूर्व जानु निपातनं कार्यम् । पिण्डदाने पात्रमाह- मरीचिः। पात्राणां बङ्गपात्रेण पिण्डदानं विधीयते । राजतोदुम्बराम्यां वा हस्तेनैवाय वा पुनः॥ पी.मि३५ ·२५० वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- मोदुम्बरं ताम्रमयम् । पिण्डदाने पितृतीर्यमुक्त पात्रंशन्मते- निर्वपितृतीर्थन स्वधाकारमनुस्मरन् । पिण्डदाने मन्त्रमाह- कात्यायनः। यथावनिर्णिकं पिण्डान्ददाति असावेतत्त इति । ये च त्वामः स्विति चैक इति। यथावनिर्णितं यत्र यत्र येन क्रमेण यस्यानेजनं कृतं तत्र तत्र तेनैव क्रमेण तस्य पिण्डं दवाव। असाविति गोत्रसम्बन्धनाम्नामभिधानं विक्षितम् । अत एव पारस्करा । अर्धदान व सरूपे पिण्डदाने तथालये। गोत्रसम्बन्धनामानि यथावत्प्रतिपादयेत् ॥ पहा असत्यागे । अत्र च गोत्रादीनां सम्बोधनान्तानामुधारणं कार्यम् । असाविति प्रथमानिर्देशात, असम्बोधने अपने निश्वेत्यस्य वैधिकरण्यापत्तेश्च । मत एप- बौधायनः। पतले ततालीयेच त्वामत्रान्विति। तत शब्दस्य सम्बोधनान्तस्थमाह। एतदिति-निर्वसमानपिण्डनिः देश । न च पुंलिङ्गस्य पिण्डशब्दस्य कथं नपुंसकलिङ्गेन निर्देश इति वाच्यम् । पिण्डशब्दस्य कुडन्यस्य पिण्डं पततीत्यादौ महामा: बे नपुंसकलिङ्गेनापि प्रयोगदर्शनात् । अत एव पिण्डशम्पस्य पुंल्लि अत्याधजुदिनामपि एष ते पिण्ड इत्येव प्रयोग इति मैथिलमतमपा. स्तम् , पिण्डशब्दस्य नपुंसकलिङ्गेऽपि प्रयोगात् । तेनैतड्छन्डेनैव पिण्डत्योपस्थितत्वावध्याहारं विनव प्रयोगोपपवेरिति स्मृतिचन्द्रिकाका रादयः। हेमाद्रिस्तु "षे त्वे"त्यादौ छिनमीत्यध्याहारवदत्रापि वाक्यपू रणाय अन्नपदं पिण्डपदं वाध्याहार्य अत एव कर्कभाष्ये अनशम उ पलक्षणार्थः। तयोरपि च व्यवस्थोक्ता लौगाक्षिणा । महालये गयाशाखे प्रेतश्राखे शाहिके। पिण्डशब्दप्रयोगा स्यादन्नमन्यत्र कीर्तयेत् ॥ इति । पतवचनोपाषु श्रादेषु एतते पिण्डमिति प्रयोगः । अन्यत्र तु पतचे अचमिति प्रयोग इत्याह ।

·पिण्डदानेतिकर्तव्यता २५९ अन्ये तुषे खेत्यादौ क्रियाविशेषस्यापेक्षितत्वाणुका छिन. प्रोत्यध्याहार, प्रकृते तु द्रध्यविशेषस्यैतन्छब्दनैषसमर्पणादग्नय इदं न मम इतिवनाध्याहार। तेन प्रकृतौ एष ते पिण्ड इति गोमिलया. क्यात् गौमिलीयानामेष ते पिण्ड इत्येव प्रयोगः।वाजसमेयिनामपि 'एतचे पिण्डमित्युक्त्वा दधुर्वाजसनपिन" इति भविष्यपुराणवचनादेत. से पिण्डमित्येव प्रयोगः। एतस्यापि वचनस्य प्रकृताधवानातवाद । भन्येषां तु प्रागुक्तलौगाक्षिवचनाद्यवस्थेत्याहुः । शाखापरतया वा व्यवस्थेति दिक् । अत्र च स्वधानमाशब्दो प्रयोज्यापित्याह- शाव्यायनिः। असावेतत्त इत्युक्त्वा तदन्ते च स्वधानमः । अत्र च नमः शब्दान्तं मन्त्रमुचार्य पुनः पित्रादीन चतुर्यन्वपदे. मोहिश्येदं न ममेति उच्चार्य, शिष्टाचारादिति हेमाद्रिः । अतश्चैवं प्रयो गवाक्यं कातीयानाम्, अमुकगोत्रास्मत्पितरमुकशमन एतत्तेऽपिण्डं पास्वधानमा, इदममुकगोत्रायास्मत्पित्रेऽमुकशर्मणे न ममेति। अत्र माधाराषगतवाक्यापूर्व ये च स्वामन्विति मन्त्रः पठनीय इत्याह- कात्यायनः। येच स्वामन्विति चैके एकग्रहणं पक्षप्राप्यर्थमिति स्मृतिचन्द्रिकाकारः। हेमाविस्तु एकाहणं परमतत्वसूचनार्थ तेन वाजसनेयिनामयं न. भवत्येव । अत एव शतपये ये व स्वामन्विायुहक माहुः तदु तथा नयादिति । हलायुधस्वरसोध्येवम् । बौधायनस्तु मन्त्रान्तरमाह- पतसे तत असौ ये स्वामत्रान्धिति । गोमिलोऽपि। असावेष ते पिण्डो ये चात्र त्यानुतेभ्यश्च स्वधेत्यनुपजेव। विष्णुरपि । उच्छिष्टमनिधी दक्षिणाप्रेषु दभेषु पृथिवीदविरक्षितत्यकं पि. * पिडवे निदण्यात्, अन्तरिक्षं दर्वि रक्षितेति द्वितीयं पितामहाय, द्यौर्दविरक्षितेति तृतीयं प्रपितामहाय। एतन्मन्त्रान्तर्गतासौशब्दे ना. मगोत्रोच्चारणं कर्तव्यमिति हेमाद्रिः । शौनकार्षणभावकल्पे वैते. रेख मन्त्री पिण्डायनोसरणं उक्त्वा एतत्ते प्रपितामहेत्यादिमन्त्री ·२६० वीरमित्रोदयस्य पादपकाशे- - प्रपितामहादारभ्य पितुपर्यन्तं पिण्डदानं उक्तम्। चौदविरक्षितेति ति. सुमिः सर्वानप्रकारमुक्त्याज्येन सन्नीय त्रीपिण्डान् संहतामिद धात्येतचे प्रपितामहेतीत्यादिना । पिप्पलादाथर्वणवासकल्पे तु विपरीतः क्रमो नोकः । एषां च पक्षाणां तत्तच्छाखानुसारेण व्यव. स्थाद्रघण्या। भावपित्रादीनां नामाहाने- मोमिः। यदि मामानि विद्याद स्वधा पितृभ्यः पृथिवषिद्ध इति प्रथमं निदध्यात् स्वधा पितृभ्योऽन्तरिक्षसद्भय इति द्वितीयं स्वधा पितम्यो दिविषभ्य इति तृतीयं निघायेति । गोगाबाने काश्यपगोत्रमाह- ध्याघ्रः। गोत्रनाशे तु काश्यपा, इति । नाशोन्मज्ञानम् । अत्र षड्दैवत्यश्राबादौ मातामहषर्गस्यापि गोत्रसम्बन्धनामानि प्रयुज्य प्रयोगोऽनुष्ठेपः। “योज्या पित्रादिश दानां स्थाने मातामहादिक इत्यापस्तम्बवचनात । एवं नवदेवस्येऽपि मातृवर्गे नीलिङ्गानि गोत्रसम्बन्धनामानि प्रयुज्य प्रयोगा कार्य। अनचावनेजनमन्त्रे आश्वलायनानां शुम्धन्तां मातामहा, शुन्ध तां मातर इत्यादि हो मातामहयोथेयः। अवमेजनमन्त्रे पित्रादि. घम्दानां प्रकृशे समवेतार्यकत्वात् । मातृवर्गे ये त्वामत्रान्धि. त्यूह इति हेमादिः । तत्र। पतत्पिण्डरूपमकं तुभ्यं, ये चान्ये अत्र स्वामनुयाम्ति तेभ्यरत्ययं खल तस्याः। न चानुयाविना पुरु षस्य पुरुषा एव सियो वा बीणामिति नियमे प्रमाणमस्ति, तेन खीणामपि पुंसो अनुयाविनः सम्भवन्तीति माहासविः। आपस्तम्बेन पतचे मातरसौ याच खामत्रान्वित्वेव मन्त्रः पठित इति तेषां वारश एव । अत्र च नवदैवत्ये सपसमात्रादीनामपि भावं भवत्येव " पिपल्या सर्वा मातर" इति सुमन्तुना तास्वपि मातृत्वाचतिदे. शात्। तत्रापि च जनन्यादिस्थानीयब्राह्मणे वपिण्डे वा तासामुदेशो नतु पृथक् । भनेका मातरो यस्य भावे वापरपक्षिके। मयंदानं पृथक्कुर्यापिण्डमेकं तु निर्षपेत् ॥

·15641 पिण्डदानेतिकर्तव्यता। इति गालपवचनात् । एवं च पिण्डदाने एततेऽसौ इति मन्त्र मसौशब्दस्थाने पामिति बूयात् । स्वाइस्थाने युष्मानिति पूयात् । नारायणवृत्तिस्वरसोऽप्येवम् । च मातृभावं बिम्ब रिक्तभावेषु तीर्थमहालयान्वएकादिषु पितृपार्वणानन्तरमेव । क्षयाह केवला कार्या वृद्धावादौ प्रकीर्तिताः। सर्वश्रेष हि मध्यस्था नान्त्याः कार्यास्तु मातरः॥ इति छागलेयषचनादिति हेमादिः । शूलपाणि[स्तुपूर्वमेव । क्षयाहे केवला: कार्या वृद्धावादी प्रकीर्तिता। अष्टकासु च कर्तव्यं श्राद्धं हैमन्तिकासुवै॥ मन्वष्टकासु क्रमशो मातृपूर्व तदिभ्यते । इति ममपुराणवचनादन्वष्टकासु मातृश्राद्धं पूर्वमेवेस्याह । वस्तुतस्तु- पितृभ्यः प्रथमं दधाम्मातृभ्यस्तदनन्तरम् । ततो मातामहेभ्यश्चेत्यान्वष्टक्ये क्रमः स्मृतः॥ इति हेमाइधुवाहतब्रह्माण्डपुराणषचने मध्येऽप्युकत्वाहिकल्पः । एवं "पित्रादिनवदेवत्यं तथा बादशदेवत"मित्यग्निपुराणवचनापत्र वैकल्पिकं तीर्थमहालयादी द्वादशदेवत्यं तत्रापि मातामह्यादीनाम पनेजनमन्त्रादावहो बोज्यः । निवेशस्तु तासां सर्वान्ते "मागन्तुनाम- न्ते निवेश" इति न्यायाल, मालपाणे तु वचनादादी मध्ये पा निवेश स्पतिरमावलीकारादयस्तु पदैवस्वमेव गयान्यतिरिकतीर्थमहाल. पादावित्या। ममावास्यायान्तु केषां चित् षड्दैवतं केषाशिछामिना गया देवत्वं पा तेषां शाखानुसारेण व्यवस्था। अत्र च नवदेवत्ये द्वाद शदेवत्ये वा पार्वणानां पदार्थानुक्रम एव, तत्र पदार्थप्रत्यासचिला. भाव । एवंच दिकरणादयः पदार्या एकस्य कृत्वा मपरस्यापि कच्या प्रवेदिकरणं मातमातामहादीनां गमिषं पश्चिमेन त. स्पतीनां किशिदन्तर्धायेति सांस्यायनग्रो किशिदन्तर्धानाखवा बेधमेदप्रर्ताते। मातामहपार्वणस्य तु भिक्षा दिरितिभाबकल्पः । लेखा तु मातापित्रोमिव अत एवाम्बएकायामाखलायनः । भषेके यो पटून पूर्वासु पितृभ्यो पधावपरामुखीम्या।

·पौरमित्रोदयस्य वारनकायो- कर्पू: अबट। एकग्रहणमतिदेशप्राप्ताया लेखाया अबाधार्थम् । तेन लेखयासह विकल्पायदा कन्धों तदा आयते भवता, यदा षट् तदा परिमण्डलाः। पूर्वासु-पूर्वा च पूर्वाश्च ताः पूर्वाः तासु । तथा चायमः थः। पूर्वस्या लेखायां पूर्वस्यों की पूर्वकर्षषु पितृभ्यो दधात् । पक्षत्रयेऽपि पूर्वस्यामेव पितृभ्यो दद्यादित्यर्थः । अपरामुमत्रापि पूर्व घदेकशेषा तेन की प्रतिपार्षणे लेखा मातापित्रोभिना। यदा तु कर्जूषट्कं तदा प्रतिदैवतं कर्जूभेदः । मातामहपावणे तु लेखा भिव बेहेरेष भिन्नत्वात् । एवं मातामह्यादीनामपि लेखाभेदः । दक्षिणाप्रा. या मातामहलेखाया: पश्चिमेन मातामह्यादीनां पिण्डदानावधानात् । मतश्च दर्भास्तरणाधनेजनादिकमपि भिन्नमेव गृह्यमाणविशेषत्वात् । एवं उन्मुकनिधानमपि मिनं, रेखापुरोभागस्य मिनस्वेन गृह्यमाण- विशेषत्वात् । इदं च नवदेवत्यभावादी मातुः पृथक् पिण्डदानं यदि माता मकृतसहगमना तदा बोध्यम् । यदा तु सा कृतसहगमा ना तदा भर्तारं तां चोहिश्य [एक] एव पिण्डो देयः। मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् । नवश्राद्धं च दम्पस्योरन्धारोहण एव तु ॥ इति लोगाक्षिषचनात् । मताहनि-मृततिथ्येकत्वे । तेन तिथिभेदे पृथगेय प्रायम् । समावेन एकस्मिपिण्डे द्वयोरुपलक्षणरूपेण । पृषक् नबधा चम्चस्त्वर्थो नवभावं तु पृथगित्यर्थः । पृथक्त्वं च पूर्णता समासविपर्यया तेन प्रधानभेदमात्रम् , मकतन्त्रता न भवस्येव । मत एष भृगुः । नवभार युगपतु समापयदिति । समापनं भार म्भस्योपलक्षणम् । अत्रच नवभाव एव पृथक्त्वविधानादम्यत्रती महालयादी पृथक्त्वपरिसंख्यायाः समासोऽवगम्यते । एवं चो. पक्रमगतो मृताहशम्दस्तीर्थमहालयाधुपलक्षणार्थः । एवं च- एकचियां समारूढी दम्पती निधनं गतौ। पृथक श्राद्धं तयोः कुर्यादोदनं च पृथक्पृथक् ॥ इति स्मृत्यन्तरं नवभावविषयमिति मदनपारिजातादयः । श्रावं प्रामणमोजनात्मकं प्रधानं । मोदनं पिण्डरूपं । हेमादिप्रमतयस्तु पताह. नीति विशेषभवणासावरसरिकमात्रविषयमेतत् तेन तीर्थादौ पृथगेव देवमित्याहुः । न च नवभाडे पृथक्वविध्यानर्थक्यं मृताहमात्र एवं समासविधानात मन्या समासाप्रापिति वाच्यं । मनुवादत्वात्पू: .

·पिण्डदानेतिकर्तव्यता। २६३ थक्त्वश्रवणस्य । मत एव नवश्रावग्रहणमितरनाखोपलक्षणायमथ वाजतन्त्रताप्राप्स्यर्थ नवभाजे पृथक प्रहणं भृगुषचनकवाक्यवाद । पितृपार्वणे पिण्डदानानन्तरं प्रपितामहारपरसीनुदिश्य तूष्णी चतुर्थ पिण्डं फलभूमार्थ दद्यादित्यापस्तम्बः । तूष्णीं चतुर्थ स ताकतः प्रपितामहप्रभृतीन । उहिल्येति शेषः । तूष्णीम् अमन्त्रकम् ताकतो वैकल्पिकः। अतश्च करणं फलममाथै, अन्यथा अकरणेनैव साङ्गत्वसिद्धी करणविध्यानर्थक्यापतेः। प्रपित'- महामृतीनिस्यतगुणसंविधानो बहुव्रीहिः। तेन प्रपितामहात्परस्त्री. नुदिश्यत्ययमों लभ्यते । देवलेन तु मातृपार्वणपिण्डदानानन्तरं हा. तिवर्गस्य सामान्यपिण्डोदय इति उक्तम् । हावाशेषं ततो मुष्टिमादायककमादितः । क्रमशः पितृपत्नीनां पिण्डनिर्वपणं चरेत् ॥ ततः पिण्डमुपादाय हविषा संस्कृतं महत् । शातिधर्गस्य सर्वस्व सामान्यमिति निर्षपेत् । पिण्डदानानन्तरं तदग्तिके तच्छेषविकिरणमुकं गाकडे पिण्डशेषविकिरणं च पिण्डान्तिकति गयरूपेण । अत्र च पिण्डदानानन्तरं प्रपितामहात्परस्त्रीनुदिश्य तेषामयं भागो ऽस्तु इति ब्रुवन् दर्भमूले करावघर्षणं कुर्यात् । तथा च- मनुः। न्युष्य पिण्डान्पितम्यश्च प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमुंज्यालेपभागिनाम् ॥ लेपभागिनश्च मत्स्यपुराणे दर्शिताः। [१०३ श्लो० २१६ ] लेपमाजश्चतुर्थाचा पित्राचाः पिण्डमागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं सातपूरुषम् ॥ निर्मार्जनं च मूलप्रदेशे। मत एव विष्णु, दर्भमूले करावधर्षणम् । अत्र मन्त्र उक्तः मैत्रायणीवसूत्र बर्हिषि हस्तं निर्माष्टि पात्रपितरः स्व धातया यूयं यथाभागं मादायन्वमिति अत्र पितरोमादायध्यमितिया। मानवमैत्रायणीये तु पूर्वमन्त्रस्य जपमात्रमुकं दक्षिणां विशमन्धीक्ष. माणो जपतीति । इदं च पित्रादित्रिकदर्भमूल एव करसंमार्जनं वृद्ध प्रपितामहादानामेष लेपमागित्वात् । अत्र च षडवल्याशादी स. पैषां पार्वणानामन्ते करसंमार्जनं कार्य लाघवात् ।

·वीरमित्रोदयस्य भाषकाचे- यतु विष्णुपुराणम्- स्थापिण्ये प्रथम पिण्ड दमादुछिएसविधी पितामहाय चैवाय तस्पिश्ये च ततः परम् । दर्भमूले लेपभुजं प्रीणयेल्लेपघर्षण । पिण्डमातामहांस्तवद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः । मोणयिस्वा द्विजाग्ल्याणां दद्यादाचमनं ततः॥ इति, तक्रमकरूपकं, किन्तु दर्भमूलविधायक, अन्यथा प्रत्यय नेजनादेः प्रागपि तदुक्तब्राह्मणाचमनापत्तेरिति स्मार्तमहाचार्यः। मत एष पितृदयिताधारकम्पप्रभृतिभिः षपिण्डानन्तरमेव करसंमार्जनं लि. खितम्। रायमुकुटादयस्तु यथाश्रुतविष्णुपुराणवचनात् । श्रीस्तु तस्माविशेषास्पिण्डान्कृत्वा समाहितः। मौरकैनव विधिना निर्वदक्षिणामुखः। [अ०३ श्लो०२१५] युप्य पिण्डस्तितस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दमें तं हस्तं निर्मूज्यालेपमागिनाम् ॥ इति मनुवचनाच पितपार्वणे पिण्डदानानन्तरं करसंमार्जनं का यमित्याः। न चैतस्य विष्णुषचनस्य क्रमकल्पकत्वे प्रत्यवनेजनस्या. पिब्राह्मणाचमनोत्तरकालत्यापत्तिः। विष्णुपुराणे प्रत्यवनेजनस्थानुक्तः स्वात् । अत्र चैकोहिष्टे लेपभुजामसंभवेऽपि निदेश्यककरसंमार्ज. नादिकं कर्तव्यमेष, साधारणप्रवृत्तप्रागुक्तब्रह्मपुराणवचनादिति स्मात. भष्टाचार्यः । अत्रच हस्तान्मार्जनस्य दृष्टार्थत्वादि हस्तलेपो नास्ति तदा नोमार्जनं कर्तव्यं शकल्लोहितनिरसनवत् । मेधातिथिहरिहरप्र. मतवस्तु यद्यपि हस्ते लेपो न भवेत् तथापि उन्मार्जनं कर्तव्यमेव, नयस्य प्रतिपत्तिकमत्वं किं तर्हि हस्तोन्मार्जनं महायम् । अत एव विष्णुस्मती करावघर्षणमा श्यते अतश्च ताशस्य लेपाभावेऽपि कर्न शक्यत्वाद्भवत्येवोन्मार्जनं । न च लेपभागिनामित्यस्यानुपपतिः पशब्दस्यात्रामरसोमादिपरत्वात् । पिण्डदाने हि क्रियमाणे मार सोमादिकं किशिवस्ते संक्रामत्येव अतस्ताइसक्रान्ताचरस एव लेपमागिनामवं भागोऽस्थिति शुषन् हस्तं निमज्यादित्याहुः । .

·पिण्डदानतिकर्तव्यता। पिण्डदानामातरम्- मनुः । आचम्योदक् परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसन् । षडप्यूतून्नमस्कुयोपितृनेव च मन्त्रवत् । ३लो०२१७] माचमनंच हस्तप्रक्षालनपूर्वकं कर्तव्यमित्युक्तम्- ब्रह्मपुराणे, ततो दर्भेषु तं हस्तं समृन्य च करी पुनः। प्रक्षाल्य च जलेनाथ त्रिराचम्य हार स्मरेत् ॥ त्रिरिति च "मिर्वयं पितृकर्माणि सकृदाचमनं चरेत्" इत्यस्यापता दार्थमिति हेमादिः । "त्रिः पिबक्षितं तोय"मित्यादिना यत्सामान्यतो विहितं पिराचमनं तदत्र त्रिरावन इति श्रादचिन्तामणिः । एकाचमने त्रिस्तोयपानं यविहितं तस्यैवायमनुवाद इति श्राद्धदीपिका । उदक्पराव स्प-उदीची दिशं परावृत्य, परिवर्तनोत्तराभिमुखो भूत्वत्ययः। र चोदछपरावर्तन पिण्डानामनुमन्त्रणपूर्वकं कर्तव्यामित्याह- आश्वलायनः। निपृताननुमन्त्रयेतात्रपितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायज्व- मिति खव्यावृदुदगावृत्येति । निवृतान् विधिपूर्वकं दर्भेषु निहितान् । सव्यावृत्-सव्यप्रकारमा दक्षिणमित्यर्थः। उदगावृत्य-उदगम्तमेवावृत्य । छन्दोगपरिशिष्ट विशेष रक्तः। वामेनावर्तन केचिदुदगन्तं प्रचक्षते । सर्व गौतमशाण्डिल्या शाण्डिल्यायन एव च ॥ इति । वामन वाममङ्गं पुरस्कृत्य । उदगन्तम्-यावदुबङ्मुखो भवति ता. बदित्यर्थः । केचित गीतमादिव्यतिरिकाः। ते तु सर्व सव्येनापसम्बन चा परावर्तनं प्रचक्षत इत्यर्थः। उदपरावर्तनानन्तरं च उत्तराभिमुखेन श्वासनियमन कार्य प्रागुक्तमनुवचनात् । अत्र च मनुवचन पिरिति श्रवणादुक्तलक्षणं प्रा. णायाम त्रिः कृस्वेत्यर्थ इति मेधातिथिः। बिनय मन्त्रेन प्राणानां निय. मनमिति तु कर्कादिबहुसंमतोऽर्थः । श्वासं नियम्य षट् ऋतून्पिब नमस्कुर्यादित्याह- षट्ऋतूंस्तु नमस्कुपितृनेव च मन्त्रवत् । वीमि ३५ ·२६६ बोराभित्रोदयस्य पादप्रकाशे- - तत्र ऋतुनमस्कारे मन्त्र उक्तो- प्रमपुराणे। बसन्ताय नमस्तुभ्यं प्रीष्माय च नमो नमः। वर्षाभ्यश्च शरत्संक्षऋतषे च नमः सदा ॥ हेमन्ताव नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च। माससंवत्सरेभ्यश्च विवसेभ्यो नमो नमः ॥ इति । पितृनमस्कारे तु मन्त्रो "नमो वः पितर इषे" इत्यादिर्दछज्य इति हमादिः । मन्ये तु मनुवचनमेवं ज्याचक्षते, ऋतूपितृनेव पितृतया ज्यायः व नमस्कुर्याय , मन्त्रवदिति-"वसन्ताय नमस्तुभ्य"मित्यादिमन्ने त्यर्थः। . यतु कात्यायनसूत्रे "नमो वः पितर" इति मन्त्रेण परबलिकर. णमुक्तं, तब ऋतुनमस्काराद् भिन्नमेव, तत्र ऋतुनमस्कारस्यानुका स्वात् । अतश्च कात्यायनरपि मनुक्त ऋतुनमस्कारः पितृनमस्कारच भिवतया कार्य इत्याहुः। अयं च ऋतुनमस्कार उदङ्मुखेनैव कर्तव्य इत्युक्कं गारुडे- पामेन परावृस्योदङ्मुखः प्राणानियम्य षड्भ्यो नम इति नमः स्कृत्य वामेनष परावृत्य दक्षिणामुखोऽमीमदन्तेति जपति । स्मासंभट्टाचार्यस्तु एषमाह, न वसन्ताय नम इत्यनेन ऋतुनमः स्कार इत्येवं मनुवचनं व्याख्येयं किन्तु याजुबैरिकेन नमो वः पितर इति मन्त्रेण रसादिशब्दप्रतिपाद्यान्वसन्तान् ब्राह्मणसर्वस्वे हला. युधब्याख्यातान् षडतूनमस्कुर्यादिस्यर्थ इति व्याख्येयम् । अतश्च कात्यायनादीनां नमो व इत्यनेनैव ऋतुनमस्कारस्य सिदत्वात् न पृथक् लोऽनुष्टयः प्राप्नोति येषां तु सामगादीनां न कशित ऋतु. नमस्कारप्राप्तिस्तेषां ब्रह्मपुराणवचनात्तत्प्राप्तिः, तथा च ब्रह्मपुराणं- तेभ्यः संत्रवपात्रेभ्यो जलेनेवायनेजनम् । दत्वान पितरति जपच्चोदङ्मुखस्ततः ॥ सश्चिन्तयन् पितृन तुष्टान्सर्वान भास्करमूर्तिकान् । अमीमदन्तपितर इति पश्यन् पितृन्पठेत् ॥ नीवी विनस्य च जपेत्रमो वः पितरस्थिति। अत्र षट्पुरुषान्तं च मन्त्रं जरवा कृतालि।

·TIL FIUI I VUIIIII JAJIN RESEARCH INSTITUTE, WIYLA FORE पिदनितिकMAPRA LA • R49 पतः पितरो वास इति जल्पन पृथक पृथक् । अमुकामुकगोत्रैतनुभ्यं वासः पठेचतः ॥ रचारक्रमेण घासालि श्वेतवनभषा दशाः। गते वयसि वृद्धानि स्वानि लोमान्यथापि वा । श्रीमं सत्रं नवं दद्यात शाणं कार्पासमेव च । कृष्णोर्णा नीलरकान्यकौशेयानि विवर्जयेत् ॥ मधु चाज्यं जलं वाध्ये पुष्पं धूपं विलपनम् । वलिं दद्यासु विधिवत्पिण्डोऽष्टाङ्गो भवेद्यथा ॥ सम्पूजयित्वा विस्तु पितॄष प्रणमेहतुन् । घसम्ताय नमस्तुभ्यं ग्रीष्माय च नमो नमः ॥ वर्षाभ्यश्च शरत्संशऋतवे च नमो नमः। हेमन्ताय नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च ॥ माससंवत्सरेभ्यश्च दिवसेभ्यो नमो नमः ॥ इति। एवं च तेषां एतद्वचनानुसारात् ऋतुनमस्कारः पिण्डपूजान. स्तरमेव भवति । अत एव श्राद्धचिन्तामणिरपि ब्रह्मपुराणोक्तऋतुनम. स्कारस्य सामगपरत्वं तत्सूत्रसंवादाविस्याह । क्षौम अतसीप्रभवम् । अतसी स्यादुमा क्षमेत्वमरात् । इदं च ब्रह्मपुराणोक्तं ऋतुनमस्करणं दक्षिणाभिमुखेनैव कर्तव्यम् । एवं च उदकपरावृत्य श्वासं निरुध्य पुनस्तेनैव पथा परावस्येति स्मार्गमते अनुष्ठानक्रमः सिद्धो भवति । उदमुखावस्थानस्यावधिमाह- कात्यायन:। उदास्ते मातमनात् । तमनग्लानि, तदवधि । मतचोदइन्मु. खायस्थानमात्रेण ग्लानेरसम्भवात् कात्यायनानुक्तमपि श्वासनिरो. धात्मकं शालान्तरोपदिष्ठं ग्लानिकारणं अवश्यस्वीकर्तव्यम् । श्वा. सनिरोधानन्तरं- स एव। आवृत्यामीमदन्तेति अपति। मापरीनं तेनैव मागणेति कर्कः । अत एवछन्दोगपरिशिष्टे । जपस्तेनैव चावृत्य ततः प्राणं विमोचबेद। अपम् अमीमदन्तेति मन्त्रामिति शेषः। प्राणं विमोचयेत् उच्छबसे.

·२६८ वीरमित्रोदयस्य बांधभकाशे- B दित्यर्थः। अत्र व जपत्रिति श्रवणाजपतोऽभ्यावृत्तिः प्रतीयते । का. त्यायनादीनां तु अभ्यावृत्युत्तरकालं जप इत्येतायाधिशेषः । मत एव तेषामस्मिन् जपे दक्षिणामुखत्वं प्रागुक्तगरुडपुराणकवाक्य. त्वात् । छन्दोगानां तु [न] दक्षिणामुखत्वं परावर्तनसमय एष जपवि धानात् । अयं च मन्त्रजप उपांशु कर्तव्यः जपत्वात् प्रवासनिरोधेन म्यकजपस्य कर्नमशक्यत्वादिति स्मार्तः । मापस्तम्बेन तु पिण्डविधानानन्तरं मन्त्रान्तरेणोपस्थानमुक्त्वा अन पितर इत्यनयोमन्त्रयो। पाठान्तरेण विनियोगो दर्शितः। पम्मे माता प्रलुलोम यच्चचाराननुब्रतम् । तन्मे रेतः पिता वृतां माभ्युरन्योपपद्यताम् ॥ पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधानमः प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधानम इति उपस्थायात्र पितरो यथामागं मादयध्वमित्युक्त्वा परागावते ओष्मणो ब्याव. तपास्तेऽमीमदन्तपितरा सोम्यास इति । आऊष्मणः पिण्डोमापगमं यावत् । अमीमदन्तस्यस्यानन्तरं पि. ण्डावशिष्टानामाणमुक्त्वा प्रत्यवनेजनमुक्तम्- भावनायनसत्रे। चरोः प्राणमक्ष भक्षयेव। बरोपिण्डावशिवस्य । प्राणभक्ष-अवघ्राणं यथाकृतं भवति तथा भक्षयेत् अवजित् । आपस्तम्बेन तु पिण्डावशेषस्य मात्राणमुक्त्वा तस्य समन्त्रक काम्यं भक्षणमुकम् । या स्थाल्यां शेषस्तमवजिनति- बे समानाः सुमनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोक स्वधा नमो यशो देवेषु कल्पताम् । धीरं मे दत्तपि. तर इति मामयाविना प्राश्यो असाधकामेन प्राश्यो योऽलमनाचाय तेन वा प्राश्यः। आमयावी-दरोगी अस्व चौचिस्याभिवृचिशेषत्वेनैव काम्यत्वम् । समाधम कामोऽपि भक्षयेत् ।यो वा अचाचायालं. समर्थः समरब्यादिना नाचाल तदुत्पत्यथै भक्षयेत् । कात्यायनस्तु अषत्राणमनुक्त्वा अमीमदन्तेत्यस्य जपस्यानम्तरं कर्सबमाह। भवन्ध पूर्ववधीची विक्षस्य नमोष इत्यचालिं करोति । द ·पिण्डदानेतिकर्तव्यता। २४९ चावनेजनं पूर्वाषनेजनजलशेषजलेन । "तेभ्यः संम्रवपात्रेभ्यो जलेनै. बावनेजनम्" इति ब्रह्मपुराणवचनात् । संनवपात्रेभ्यः-पूर्षदचावनेज. नपात्रेभ्यः । मनुवचनेऽपि । उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः [अ०३ श्लो० २१८] इदं च सामगभिवाजसनेयादिपरं, तेषां तु पिण्डपात्रक्षालन जलेन “तत्पात्रक्षालनेनाय पुनरव्यवनेजयेत्" इति छन्दोगपरिशिष्टात् । केचित्तु वाजसनेयिनामपि पिण्डपात्रक्षालनजलेनैवेच्छन्ति । अत्र चावनेजनवाक्यशेषशब्दप्रतिपत्तिकर्मत्वम्। एवं च देवादस्य अलस्य नाशे नेदं प्रत्यवनेजनं कार्यमिति मेधातिथिः । वस्तुतस्तु आश्वलायनसूत्रे नित्यं निनयनमिति नित्यग्रहणात् कर्तव्यमेव । हेमाद्रिरप्येवम् । अवनेजनानन्तरं पिण्डपात्रस्य म्युजीकरणमुक्तम्- गारडे। कृत्वावनेजनं कुर्यात्पिण्डपात्रमधोमुखम् । नावी विनस्येति । वामकट्यां वस्त्रदशासङ्गोपनं नीविरिति हेमादिः । तामुन्मुष्य । नीधिविनंसनानन्तरं आचमनं कार्य नीवी विनस्य परिधायोपस्पृशेदिति बौधायनवचनात् । केचिनु नीषिविलंसनस्य दिराचमनप्रकरणे कात्यायनेन पाठाद् द्विराचमनमेव कार्यमित्याहुः । अन्ये तु न तु कर्मस्थ आचामेहक्षिणं श्रवणं स्पृशेदिति वचना. कर्णस्पर्शमाहुः । किमपि न कार्यमिति पितृभक्तिः । नमो व इति मजलि करोतीति । अजलिः करसम्पुटः । मजलिमावघ्नन्पिण्डाभिमुखः पित. भ्यो नमस्कारान्कुर्यादित्यर्थः । अत्र च प्रतिमन्त्रं षट्कृत्वो नमस्कारः। "भाषट्कयो नमस्करोती"ति श्रुतेः। अतश्च प्रतिनमस्कारमालि. करणमावत इति कर्कः । ते च नमो वः पितरो रसायेत्यादि पित. रो नमो व इत्यन्ताः । अत्र च तत्तच्छाखान्तरे तत्तस्त्रान्तरे च ये मन्त्राः पठितास्ते तत्रैव द्रष्टव्याः । मैत्रायणीयपरिशिष्टेषु तु मजाले पिण्डोपरिकरणमुकम्। निवतेजलिं कृत्वा नमो व इत्यादि । निशुपनं-पिण्डोपरि पाग्योः करणम् । अथ प्रस्तरे निहुपत इत्या. विशु तथा प्रमितेः। गोभिन्तु निहुपने विशेषमाह । मय निहुवते ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- -- पूर्वस्यां दक्षिणोतानी पाणी कृत्वा नमो वः पितरो जीवाय नमो वा पितर शोषावेति मध्यमायां सव्योत्तानौ नमो वा पितरो नमोव इति दक्षिणोत्तानाविति । दक्षिणपाणिमुत्तानं कृत्वा तदुत्तरमुक्तम् । कात्यायनैस्तु नमस्कारानन्तरं वासोदान कार्य तथा च- एतद इत्यपास्यति सूत्राणि प्रतिपिण्डं ऊर्णा दां वा वयस्युत्तरे यजमानस्य रोमाणिवा। सूत्राणीति बहुवचनात्त्रीणि श्रीणीति कर्कः । ऊर्णा-मेषरोमाणि। इयं ऊर्णा श्वेताया प्राया, कृष्णायाः "कुष्णोर्णा नीलरक्तानि अकौशयानि पर्जये"दिति ब्रह्मपुराणे निषेधात् । दशा वस्त्राश्चलसूत्राणि। सूत्राणीत्यने. नेव दशाया अपिसिधे पुनदेशाग्रहणं दशाया अनुकल्पस्वसूचनार्थम्। मत एष वायुपुराणे- बर्जयेत्तु दर्या प्राज्ञो यद्यप्यहतकोद्भवामिति निषेध इति हेमाहिः । अत एव श्वेतवसभवादशा इति ब्रह्मपुराणवचनं पित्र्यनुकल्पत्वपरमिति व्याख्येयम् । न चात्र श्वेतदशाया विधानाद्वायुपुराणीयदशानिषेधः कृष्णदशाविषयोऽस्त्विति वाच्यम् । तत्राहतकोद्भवामितिश्रवणादहत. कस्य च शुक्लत्वेन तस्या अपि निषेधप्रतीते। भानूपाध्येयोऽप्येषम् । अन्ये वहतस्वाहतं यन्त्रनिर्मुक्तमिति वचनान्नूतनपर्यायवावगमान्नूतनक. रणनिषेधार्य वायुपुराणवचनम् । अत एव शुक्रवस्त्रदशाभवं सूत्रमितिपि वृदयिता, वयस्युत्तरे यजमानरोमाणि चेति। शतवर्षस्यायुषा समं भा. गवयं प्रकल्प्य देवयसी कल्पेते तत्रोत्तर उपरितने वयसि वर्तमानस्य यजमानस्थलोमानि तानि च प्रशस्ताङ्गकत्वादुरस्थितान्येष प्राथाणि। उत्तरे षयस्युरोलोमानीति सूत्रान्तरदर्शनात् । पाशब्दादस्मित्रापि व. यसि सूत्रादिना विकल्पो लोसामिति दर्शितमिति हेमादिः । एतच सु. पादिवत्राभावे घेदितव्यम् । अथ वसमभाव दशामू वेति विष्णुष. चनात् । मत्र व प्रतिपिण्डमित्यमिधानादेत इति मन्त्रः प्रतिपिण्ड मावर्तते । बहुवचनं प्रयोगसाधुत्वार्थम् । यस्वत्र वाचस्पतिनाम्यैरपि (१)गौरवकमत एव विपाशिकायां विकृती बहुवचनान्तमेव पाशप प्रयोक्तुमुचित मित्युक्तं(२) पाशाधिकरण इति, तन्मीमांसानवबोध. (1) अत्र कबिदं स्त्रुटित इति । (१). मी. अभ्या. पा. ३० ४.१०-१४।

·पिण्डदानेतिकर्तव्यता। २७१ विलसितम् । अत्रापि च तत्तच्छाखाभेदेन सत्रमेदेन च मन्त्रा उकास्ते तत्रैव ज्ञेयाः। मन्त्रपाठोत्तरं वाक्यप्रयोग उत्को ब्राले- पततः पितरो वास इति जल्पम्पृथक् पृथक् । अमुकामुकगोत्रैतसुभ्यं वासः पठेत्ततः। भयं च वाक्यप्रयोगो मन्त्रपाहोत्तरकालीनस्वास्पतिपिण्डमाष संते । एतापितरो वास इत्युक्त्वा वाक्यपूर्वकम् । सम्बोध्य प्रतिपि. ण्डे तु पलं पापि विनिक्षिपेत्" इति भविष्यवचनाचा एतेन चामुकगोत्रा अमुकशर्माण एतानि वा पिण्डेषु वासांसि स्वधेत्युक्त्वा पता पि तरो वास इति प्रतिपिण्ड दद्यादिति रायमुकुटकारमतं परास्तम् , पूर्वो. कवाक्यविरोधात् । अत्र च नवदवत्यवाखादी मातामहपार्षणे वा नास्य मन्त्रस्योहः प्रकृती पिण्डपितृयो पितृशब्दस्य सपिण्डीकर णसंस्कारवचनत्वात् पितामहप्रपितामहयोरपि मन्त्रप्रयोगात् । पत्र च वस्त्रादीनामभ्युक्षणं कृत्वा दानमुक्तमानवमैत्रायणीयसूत्रे "चास ऊणो दशां वाभ्युक्ष्य पिण्डदेश निदधाति"। अत्र कैश्चित्सूत्रकारैर्वासोदानात्पूर्व गृहायवेक्षणानदानान्युक्ताः नि। तत्र गोभिलस्ताव ग्रहानवेक्षत गृहानः पितरो दत्तेति पिण्डा. नवेक्षत सतो षः पितरो देस्मेति। अत्र गृहशब्देन पल्युच्यते गृहा। पत्नोति तेनैवोक्तत्वादिति स्मात्तः। अञ्जनाभ्यञ्जने त्वाश्वलायनेनाके। असावभ्यश्वासावङ्वेति पिण्डेयभ्यानाञ्जने वासो दद्यादिति । अभ्यञ्जनं तैलम् । अजनं ककुदादि । तदुक्तम्- ब्रह्मपुराणे । श्रेष्टमाहुखिककुदमानं नित्यमेव च । तैलं कृष्णतिलोत्थं तु यत्नात्सुपरिरक्षितम् । श्रेष्टमाहुरित्यभिधानात्सदभावे कजलाद्यभ्यनुज्ञा गम्यते । वास: सूत्रदानानन्तरम् । कात्यायनः । ऊर्जमित्यपोऽभिषिचति । ऊर्जमितिप्रतीकेन सम्पूर्णो मन्त्री गृह्यते । अनेन मन्त्रेण पिण्डानामुपरि दक्षिणानां जलधारां दधादित्यर्थः। বিতরন্তু গ্রাম- विष्णुः। अर्घपुष्पधूपानुलेपनानाधमक्यभोज्यं निवेदयेत् । उदपात्रं मधु.

·. २७२ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- तिलाभ्यां संयुतं च । इदं च गन्धादिदानं तूर्णी कार्यम्, “गन्धादि निसिपलूणी तत आचामये विजान्" इति परिशिध्वचनादिति वाचस्पतिमिश्राः। हेमाद्रिस्तु। पतः पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । पुष्पगन्धादिधूपानामेवं मन्त्रमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनान्मन्त्रपूर्वकमित्याह-कल्पतरौ ब्रह्मपुराणमा. म्ना पठितमिदं वचनम् । गन्धदामोत्तरं ब्राह्मणानाचामयेत्प्रागुकछ. दोगपरिशिष्टवचनात् । कात्यायनः। থাকার অভমান। अवधाय:पिण्डपापिण्डान् निधाय। अवधानं करवति भानूपाण्यायः । अजिघ्रति यजमानः, तत्संस्कारकं चेदं, स्तत्संस्कारकत्वंच"स यजमान. भाग"इतिवचनात् । अतश्चानयुकतुंके पिण्डपितृयक्षे श्राद्धचाप्रतिनि. धिकर्तृकं यजमानस्यवेदम् । न चावधानस्याध्ववादिकर्तृकत्वेन भि. भकर्नुकत्वात् करवाप्रत्ययानुपपत्तिः । पूर्वकालतामात्र एव क्त्वाप्रत्य योपपत्तेः । निरूप्याज प्रातहोहनमितिवदिति कर्कवस्तुतस्तु अवधाने यजमानस्य प्रयोजककर्तृत्वेन समानककत्वस्याप्युपपत्तिः। मनुनातु प्रत्यवनेजनानन्तरं भूमिस्थानामेव पिण्डानां क्रमेणाचप्राणमुक्तम्- उदकं निनयच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । अवजिच्च तान्पिण्डान्यथान्युप्तान समाहितः । यथान्युप्तानित्यनेन निर्वापक्रमेण पिडानामवघ्राणं दर्शितम् । अवघ्राणानन्तरं कात्यायनः। उन्मुकसकदाछिन्नाम्यग्नौ। आदधातीति शेषः । अत्र च सदाच्छिन्नं पूर्व क्षिपेत् सकदा. डिमान्यग्नावस्याददाति पुनरुल्मुकमपिसर्जति इति शतपथश्रुतेः । सूत्रे स्वजायदन्तत्वादरूपान्तरवावा पूर्वनिपातः । आपस्तम्बेन तु उ. मुकापिसर्जने मन्त्र उका, अभूनोद्वतो हविषे । जातवेदा प्रवाह व्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादापितृभ्यः स्वधया ते अक्षम्प्रजानन्नने पुनरप्येतु देवानित्येकोल्मुकं प्रत्यपिसृजति। गोभिलेन तु अमेनैव मन्त्र जोल्मकाभ्युक्षणमुकम् । इति पिण्डदानम् ।

·अक्षय्योदकदानादिविचारा। २७३ भयाक्षम्योदकदानम् । कात्यायन:। सता सुमोक्षितमिति श्रावदेशं प्रोक्य वर्मपाणिः सर्व कुर्वाद । तता पैतृकद्विजपुरासरमाचमनोदकं दत्वा। तत्पुरग्सरपंचदेव. लेनोक्तम् । उदयमुखेषुधनमादी दत्वा प्राइमुलेषुदद्यावा सवय माणमा माचमनोत्तरं- भाधान्तेषूदकपुष्पासतानाग्योदकं च दद्यात् । अक्षताम्यवाः आचान्तेषदकं दद्यात्पुष्पाणि सयवानि च । बयोऽसीति पठन्मन्त्रं अखामक्तिसमन्वितः॥ इति ब्रह्मपुराणवचनात । श्रावकल्पोऽप्येषम् । इदं व यवदान देषकरे, पित्रेतु विलदानम् । तथा वा सतिलाम्खु पितृप्यादा वत्वा देवेषु साक्षतम् । भादावित्यस्य देवेवित्यनेनान्वया । आदौ साक्षतमम्बु देवेषु दत्वा सतिलाम्बु पितृषु दयादित्यर्थः । अत एव कर्केणापि देवपूर्वकत्वमुदकदानादेवकम् । उदकादिवाने मन्त्रा। छन्दोगपशिश। शिवा आपः सन्विति व युग्मानेवोदकेन वा । सौमनस्वमस्त्विति च पुष्पदानमनन्तरम् ॥ अक्षतं वारिष्टमस्वित्वक्षतान् प्रतिपादयेत् । युग्मानिति विभ्यभिप्रायेणेति हलायुधः । शातातपेन तु मन्त्रान्तरा. ज्युकानि । अपांमध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ता शिवा मापो भवन्तु नः। लक्ष्मीर्षसतु पुष्पेषु लक्ष्मीर्षसतु पुष्करे। लक्ष्मीसेस्सदा सोमे सौमनस्यं सदास्तु मे ॥ मक्षतं वास्तु मे पुण्यं शान्ति: पुधितिश्च मे । पद्यच्छ्रेयस्करं लोके दस्तु सदा मम ॥ मनोदकदानादौ वालि मन्त्राणां विमस्य विनियोगः। सय बी० मि३५ .-"-" ·बीमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- । परिशिष्चातातपोकानां मन्त्राणामछिको विकल्प इति मिश्रा- भिप्रायः उदकादिदानं च पिञ्चे अपसव्येनेति कर्कः "वतः पुष्पाणि सव्येन सोदकानि पृथक् पृथक्" इति शातात. पवचनात्सम्येनैवेस्याह । चैतस्य देवपरवमिति वाच्यम् । बान क्यापतेः । पृथक् पृथगित्यस्थानुपपत्तेच। अक्षथ्योदकं च दयादिति। बचानामनादीनामक्षयार्थमुदकमक्षयो. दकम् । इदं चाक्षय्बोदकदानं (ब) नामगोत्राभ्याम् , "उदमुखेन्यो दत्वा विश्वेदेवाः प्रीयतामिति प्रामुखमया" इति वचनाप्रय मला पिडये दत्वा पश्चाईवऽपि अक्षय्योदक यामत्याहुः । अत एवं पनामगोत्राधारणपूर्वकत्वमपि भवति । अत्र गोत्रादिसम्बुद्धिस्थाने पंछी उका- छन्दोगपरिशिष्ट। अक्षय्योदकदानं तु अघंदागवदिव्यते । षष्ठयव नित्वं तत्कुश चतुर्थ्या कदाचन ॥ इति । अर्घदानवस्त्रत्वकमक्षय्योदकवानं कुर्यादित्यर्थ इति हलायुधः । स्मान्तु तन्त्रतानिवृत्ते, अक्षय्याक" इत्यनेनेवलि ज्ये: ठोसरकरत्वप्राप्त्यर्थोऽतिदेश इत्याह । एवं च अमुकशर्मणोऽस्मपि. तुर्दचाचादेरक्षय्यमस्त्विति पिये वाक्य बोध्यम् । दैवे तु पुरवाव. संशका विश्वदेवा तदनपानादिना प्रायन्तामिति । अत्र ब्राह्मण. हस्ते दानामुदकादीनां धारणप्रयोजकमाधिकार्याभावाच्छुची पेशे प्रक्षेपः काति हेमाद्रिः। पुनश्च तेषामुदकाविदान कार्यमित्युक्तं- मत्स्यपुराणे। माचान्तेषु पुनर्दबाजलपुष्पाक्षतोदकम् । दत्वाशी प्रतिगृहीयाद द्विजेभ्यः प्रामुखो बुधः । स्वस्तिवाचनकं कुर्यापिण्डानुत्य भक्तितः ॥ पुनः शब्देन चायेदं द्वितीयं दानमिति सूचितमिति हेमादिस्मृतिच. विकाकारप्रमतयः । माशीघ्रहणप्रकारच कात्यायनेनोका मघोरा पि. तरः सन्तु, सम्वित्युक्ते गोत्रं नो पर्खतां, पर्वतामित्युके, दातारो नोऽभिवतां दा सन्ततिरेव । भवा व नो मा व्यगमत् बहु देयंजनोऽस्विति । - ·वरयाचनादिविचारः। २७५ माशिषः प्रतिगृह्येति । कचित्तु घेदैः सन्ततिरेव चेति पाठ। मत्र बादेयं च नोऽस्वीत्वन्तं मन्नं पठित्वा । अकंच नो बहु भवेदिति श्रीच (१)लमेमहि । याचितारख ना सन्तु मा व याचिष्म कंचन ॥ इत्यधिकं बौधायनेन पठितम् । अत्र व परयाचने क्रियमाणे दा तार स्वेषमादावपि प्रतिवरं ब्राह्मणैर्यथालिङ्ग प्रत्युचरं देयम् । प्रार्थनासु प्रतिमोके सर्वास्वेव द्विजोत्तमः । इति षचनादिति हेमादिः । अन्यस्त्वत्र प्रतिवचनं न लिखितम् । पतु स्मृतिचन्द्रिकाकारण कात्यायनगृह्ये दातार इत्यादिकं नोक्तमिः त्युक्तं तत् (कर्म) कल्पतरुहलायुधादिसकलनिबन्धेषु पाठदर्शनादयुक्तम् । परग्रहणे कालविशेष प्रकारविशेषश्चोतो मनुना । विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः। दक्षिणां दिशमाकान पाचेतेमान घरान्पितॄन् । [अ०३श्लो० २५८] विसज्य पाठेभ्यो मन्त्रेणात्थाप्य । पाकासन अवलोकयन् इति टीका । मत्र च पितृनिति श्रवणापितृप्राह्मण एव परवाचन कार्यमिः ति हलायुधः । इदं च दक्षिणाभिमुखत्वं ब्राह्मणविसर्जनोत्तरकालत्वं । प्रागुकमत्स्यपुराणवचनोकप्राङ्मुखवतामणविसर्जनपूर्वकालत्वाभ्यां विकल्पते । सच विकल्पः शाखाभेदेन व्यवस्थितः। अथवा "वि. राज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु तेषां कृत्वा प्रदक्षिणम्। दक्षिणां दिशमाकाहुन्" इति मनुवचने भाकाक्षअवलोकयन् इति टीकाकृष्याख्यानात् प्रागु पमुखेनैव दक्षिणां विशमालोचयता याचनीयमिस्याहुः । अत्र चा शी प्रतिमहानम्तरं यजमानस्य पुत्रपौत्रादिभिः पिण्डनमस्कारा का यो, भाचारादिति हेमादिः । यद्यपि चाशीहणानन्तरं प्रागुवाहतमा स्यपुराणवचनात् पिण्डोडारणं कृत्वा स्वस्तिवाचन कार्यमिति प्र. तिमाति, तथापि पिण्डोडारणानन्तरं पात्रचालनं कृत्वा तत्कार्यम् । पात्रचालनमकृत्वा स्वस्तिवाचनस्य निषिदत्वात् । तथा च छ. हस्पतिः। भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वन्ति ये विजाः। तदनमसुरैर्भुक्तं निराशः पितमिर्गतः ॥ (१) अतियांब लभेमहीति अन्यत्र पाठः ।

·कात्यायन:। २७६ वीरमित्रोदवस मावकाशे- पापचाउने कार उतार- प्रचेतसा। स्वयं पुत्रोऽथवा पत्र पाछेदभ्युदयं परम् । न सियो न च बालमनान्यजातिनं चावतः॥ एतेन बत् भाडे भोजनपात्राणि स्वयं न चालपेत् इति हेमाद्रि. जोकं सचिरस्तम् । अतोऽनुपनीतः। एवं चोपनीतस्याप्यस्य नि. वृत्यर्य बालग्रहणम् । स्वस्तिवाचनप्रकारस्तु-पारस्करेगोका, "स्वस्ति भवान् बही"ति । सावल्क्येन तु अक्षय्यदानात्पूर्व स्वस्तिवाचनमुक्तं, तथा च क्रमभेदः, शाखामेदेन व्यवस्थितो द्रव्यः । स्वधावाचनीयासपवित्राम्कुद्यानास्तीर्य स्वर्धा वाचविण्य इति पृच्छति वाच्यतामित्वनुशातः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेन्या प्रमातामहेभ्यो खप्रमातामहेभ्यः स्वघोच्यताम् , अस्तु स्वत्युवमाने स्वधावाचनीयेयपो निषिञ्चति । स्वधावाचनीयसंशका ये कुशास्ते सपवित्राः लाप्रस्वादिगुण. विशिक्षा कार्या इति कर्कः । हलायुधहेमाद्रिशूलपाणिप्रमतयस्तु अपवित्रान्= अर्घसम्बन्धिपवित्रसहितानिस्याहुः । मैथिलास्तु नार्घसम्बन्धिपवित्र प्रहणं, बिना वचन विनियुक्तविनियोगस्यायुक्तस्वात् , अन्यथा पिण्ड रेखावामपि भर्घसम्बन्धिपवित्रस्य प्रहणापते, तस्मात्पवित्रान्तरमे पात्र प्रायमित्याः। भास्तीयम्भूमावितिशेषः । पिण्डानामुचरतो दक्षिणामानिति हेमादिः । अत्र पितृभ्य इत्यादौ एकस्वेऽपि बाषचनं प्रयोगमा (१)पाशवत् । प्रकृत्यंशस्य तु समवेतार्यकत्वासवदेवस्या दाहसिये। स्वधोच्यतामिति च प्रत्येकमनुषक्षनीवम् । "स्वधाव. मन एव"ति छन्दोगपरिशिष्टे तन्त्रतानिषेधात्। अत एव अस्तु स्वति प्रत्युत्तरमपि प्रत्येकमेवोक्तम् । भविष्ये । मस्तु स्वधेति षवारान्कुर्युषिप्राः सुसम्नमा इति । मैथिलास्तु यथाश्रुतस्त्रानुसारासकदेव स्वधोच्यतामरतु स्व धेति षकष्यमित्या।। भर्ण निषेचनं उजे वहन्तीत्यनेन मन्त्रण कार्यमित्युक्तम् । (१)पूर्वमीमांचा म. ९ पा. ३ अपि. ४ सू.१.-11। ।

·दक्षिणादानविचारा। ब्रह्मपुराणे। लपवित्रान्कुशान्सामानास्तीर्य सतिलांस्ततः । ततः सम्भवपात्रेभ्यो जलमादाय चार्चितः ॥ ऊजे वहन्तीति जपम्पिण्डांचाप्यवसिति.। पिण्डविति । चकारो दर्भसमुण्यार्थः। मतश्चेदं शाखिविशेषव्य. पस्थितम् । वाजसनेयिनां तु दर्भेष्वेव, कर्कहेमाद्रिरायमुकुटादिस्वरसो. ऽप्येवम् । मैषिलास्तु तेषां पिण्डेवेवेत्याहुः । छन्दोगानां तु पिण्डेषु पवित्राच्छादितेषुः "पवित्रान्तहितापिण्डान् सिवुत्तानपात्रकर" इति छन्दोगपरिशिष्टात् । इदंब निषेचनं प्रागुकप्रवचनावर्घसंस्त्रय जलेन कार्यमिति हेमादिः । मिताक्षराकारस्तु कमण्डलुजलेमेत्याह । निषे. कासायनः। उत्तानं पात्रं कृत्वा यथाशकि दक्षिणां दद्यात् ब्राह्मणेभ्यः । म्युजीकृतं पितुरर्धपात्रमुत्तानीकृत्य दक्षिणां दद्यात् । एवं च "पवित्रातर्हितापिण्डान्सिशेदुचानपात्रात्" इति उत्तरत योज्यम् । मत एषा गोमिलोऽपि । भपो निषेचनानन्तरमुलानं पात्रं कृत्वा यथाशक्ति दक्षिणां चादित्वाह। भानारायणस्माभिट्टाचार्यादयस्तु उत्तानपात्रकत्सिोदिति परिशि. प्रवचनं व्याख्यायोसानं पात्रं कृत्वा निषेचनं कुर्यादित्याहुः । मत्रच येषां मातामहपात्रस्यापि पूर्व न्युजीकरणं कृतं तेषां मते तस्यापि सानता कार्या । यदा तु शूलपाण्यादिमतमाश्रित्य केवलं पिथपात्रस्यैव म्युजीकरणं कृतं तदा तस्वैवोत्तानत्वमिति विवेक। एवं (च) नवदैवत्वादावपि योग्यम् । केचित्तु प्रयाणामपि पात्राणां म्युजीकरणमिछन्ति तन्मते सर्वेषामप्युत्तानत्वम् । मत्रच पिज्युकेशन दक्षिणादाने कृतेऽपि "ब्राह्मणान्मोजयित्वा-तु बचावाच दक्षिणाम् इति वचनात्कर्मकरस्वाद प्रामणानां स्वत्वमुत्पद्यते, यथा देवताप्रतिष्ठादी "प्रतिष्ठाप्य देवतायै सङ्कलिते बसाभरणादौ सर्वमुपकरणमाचाव दयार" इति वचनात् कर्मक रत्वासाचास्य स्वत्वमुत्पद्यते एवमिहापीति स्मृतिवनिका । माधषम ·पौरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- नरत्नादयस्तु बामणोद्देशेन वा दक्षिणादानं पियुदेशेन वा । अत एव देवळपारस्कराम्यां पक्षद्वयमुक्त "माचान्तेभ्यो विजेभ्यस्तु प्रयच्छेद लिणाम्" इति, "हिरण्यं विश्वेभ्यो देवेभ्यो रजतं पितृभ्य इति " तत्र यदा ब्राह्मणोदेशेन सदा बहोपवीतिना कार्य "सर्व कर्मापसम्येन दक्षिणा दानवर्जितम्" इति अमदग्निवचनात् । यतु तेनैवोकं अप. सम्वंतत्रापि, “मरस्यो हि भगवाम्मेने" इति, तस्पिनुविश्य दानपक्ष इत्याहुः। एतच्च दक्षिणादानम्। यत्र यस्क्रियते कर्म पैतकं ब्राह्मणान्प्रति । तत्सर्व तत्र करंज्यं वैश्वदेवत्वपूर्वकम् ॥ इति देवलक्षचनाहेवपूर्वकं कार्यमिति वाचस्पतिः । तख । “दक्षिणा पितृविप्रेन्यो दयापूर्व ततो यो" इति देवलेनैव दक्षिणापुरस्कारेण विपरीतकमविधानात । पितुभ्यः प्रथम भाषा तन्मनस्को नरेश्वर । सुस्वरेत्याशिषा युक्तां दयाच्छत्तवा व दक्षिणाम् ॥ इति विष्णुस्मरणाच्च । न च देवलवचने पितृविप्रेन्य इति श्र. षणात ब्राह्मणोहेश्यकत्वावगतिः,तदुद्देश्यकदक्षिणादानपक्षेऽपि पत. स्योकत्वात् तस्मादुभयथापि पित्राचैव देवा, शूलपाणिपितृदयितादिष्वेवम् । अत्र व दक्षिणाद्रग्यपरिमाणादिकं द्रव्यनिर्णयप्रकरणे प्रागुकं घेदि. तव्यम् । अत्र च ब्राह्मणोदेशेन दक्षिणादानपक्षे अयं प्रयोगकमा, इ हिरण्यमग्निदेवतममुकगोत्रायामुकशर्मणे ब्राह्मणाय सम्पदवे इति पित्रादिसम्बन्धिबामणेभ्यः प्रत्येकं दद्यात् । “दद्याच्चैव द्विजातिभ्यः प्रत्येकं वाक्यपूर्वक"मिति भविष्योतो, यदा तु पिज्युदंशेन दक्षिणादानं तदा अमुकगोत्रायास्मपित्रेऽमुकशर्मण इदं रजतं चन्द्रदेवतं स्वधे. स्वादि वाक्यं बोध्यम्। दक्षिणादानानन्तरं- विम्वेदेवाः प्रीयन्तामिति दैवे पाचयित्वा पाजे पाजेऽवत इति विक्षन्य मामावाजस्येत्यनुवन्य प्रदक्षिणीकृत्योपषिशेत् । पाचनं च विश्वदेवा प्रीयतामिति बहीति देवबामणप्रेरण कार्यमिति भानूपाण्याबहलायुषप्रमृतयः । प्रायन्तामिति बोके देवताभ्य इति त्रिः पठनीयम् । भाणसान इति प्रागुकामापुराणवचनात् । . कात्यायना।

·पिणपतिपचिनिर्णयः। २७९ - भविष्येऽपि । ततो देवरिजाभ्यां तु प्रार्थयेदवचनं रिवह। विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति घृतां युषामिति ॥ तौबदेतां प्रीयतामोमित्येवं तु सम्वचा। सता पठेदेवताभ्या पितृभ्यश्चेत्य, विशा॥ स्मातपितृदयितादयोऽप्येवम् । विसर्जनात्पूर्वकृत्यमाह- याज्ञवल्क्या। इत्युक्योकरवा पिया वाचा प्रणिपत्य विसर्जयेत् । [अ०१ श्रावश्लो० २४७] भवन्दिरहं कताकत इत्यादि प्रिया पाचोरा प्रणिपाय विजयदित्यर्थः। विसर्जनं च पितर्व कार्यमित्याह- सएषा वाजे बाज इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जयवा इति । अत्रच विसर्जनमुबकपात्रं गृहीत्वा कार्यमित्युक्तं- मत्स्यपुराणे। ततस्तानप्रतो स्थित्वा प्रतिगृह्योदपात्रिकम् । बाजे बाज इति जपन् कुशाण विसर्जयेत् ॥ मत्र प्रतिब्राह्मणं मन्त्रावृत्तिः । कुशाग्रस्पर्शपूर्वकविसर्गस्य स. विप्रविषवस्य युगपरकर्तुमशक्यत्वादिति अपराकः । इति विसर्जनाच ब्राझणस्थपितॄणां न ब्राह्मणानां बेषामावाहनं तेषामेव विसर्जनस्य युतत्वात , मतचापात्रकावेपि विसर्जनं भवस्येवेति स्मातः । इति विसर्जनम् । अथ पिण्डप्रतिपत्तिः । तत्र वायुपुराणे। पिण्डमग्नी सदा दद्यादू गोत्रार्थी सततं नरः। परम्यै प्रजार्थी दद्यातु मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥ उत्तमा गतिमन्विच्छन् गोभ्यो नित्यं प्रयच्छति । मात्र प्रशां यशः कीर्तिमप्सु नित्यं निधापयेत् । प्रार्थवेदीर्घमायुध पावसेभ्यः प्रयच्छति । ।

·२८. बीरमित्रोदलस्व बादशकावे- यमः - माकाशं गमवेद विक्षु स्थितो वा दक्षिणामुखः॥ पितृणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक्तयैव । गोत्रं कुलम् । मन्त्रम मा त्वौषधीनां रसं प्राशवामि भूतकतं गर्म धरस्वेति पितृभको लिखितः । पिण्डानां मध्यमं पत्नी प्राशयेव । "आघत पितरो गर्भ कुमारं पुष्करनजम । यथायमरपा असदित्या श्वलायनोको पा। अस्वकं प्लायवेत्पिण्डमकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकंच जुवादमौ त्रयः पिण्डाः प्रकीर्तिताः । पिण्डस्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादनौ जलेऽपि वा। विप्रान्ते पाय विकिरेन पयोभिरथवाऽऽशयेत् ॥ तीर्थ श्रावेतु विशेषो- विष्णुधर्मोत्तरे। तीर्थावे सदा पिण्डाक्षिपेत्तीयें समाहितः। अथोछिटोद्वासनम् । तामनुः। ऊच्छेषणं भूमिगतमजिज्ञास्याशठस्य च। दासवर्गस्थ तत्पिध्ये भागधेवं प्रचक्षते ॥ [०३श्लोक २४६] दासा-मुता। अस्तगते ततः सूर्य विप्रपात्राणि चाम्मसि । निक्षिपेत्प्रयतो भूत्वा सर्वाण्यधोमुखान्यपि॥ द्वितीयेऽहनि सर्वेषां भाण्डानां क्षालन तथा। परदिने झालनं च पात्रान्तरसत्वे । अस्तं गतास्वपि प्रहात. रसत्वे। यामपल्क्यः । सत्सु विप्रेषु विमोच्छिष्टं न मायेव । [अ०१ भावप्र० श्लो० २५७ ] अपाण्डे । शुदाय चातुपेताय भाखोष्टिं न दापवेद । कामं पचास सर्वे तु शिवाय च सुताय च ॥ ब्रामे।

·RESEARCH INSTITUTE MYLAPORE. THE KUPPUSWAMY SASTRI 1569/ श्रीदक्षिरकर्मनिरपणEPA9- २८१ हिजभुक्तावशिष्टं तु सर्वमेकत्र संहरेत् । शुचिभूमौ प्रयत्नेन निखन्याच्छादयेत् बुधः । अथ श्राद्धोत्तरं कर्म। तष -देवला। निवृत्ते पितृमेध तु दीपं प्रच्छाच पाणिना । भाचम्य पाणि प्रक्षाल्य हातीब्छेषेण तोषयेत् । प्रच्छाय-निपाध्यमत्र विशेषो- - मात्स्ये। परिशिष्ट। निवृत्य प्रणिपत्याथ पर्युक्याग्निं समन्त्रवित् । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यकं बलिमेव च । इदं च श्राद्धोत्तरं वैश्वदेवकरणे निरग्निविषयम् । पक्षान्तं कर्म निर्वर्य वैश्वदेवं च साग्निकः । पितृयशं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहायकं बुधः । इति लोगाक्षिणा सानिकस्य श्राद्धात्पूर्वमेव वैश्वदेवस्य विहितत्वात पक्षान्त मन्वाधानम् । अन्वाहाय-दर्शश्राद्धम्। अत्र चलानिकपदं भौता. मिपरमिति हेमाद्रिः । साग्निकस्थापि क्वचिदपवाद उक्त सम्प्राप्ते पावणे श्राद्ध एकोदिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनि ॥ यद्यपि चात्र न सानिकश्रवणं, तथापि निरग्निकस्य सर्वदेष श्राबोचरं वैश्वदेषिकविधानादिदं साग्निकपरमेव युक्तम्। निरग्निकस्य वैश्वदेवे कालान्तरमुक्तम्- ब्रह्माण्डे । (१)वैश्वदेवं ते स्वनौ अर्वाग ब्राह्मणभोजनात् । जुहुया भूतयज्ञादि श्राद्धं कृत्वा तु तत्स्मृतम् ॥ हुते अग्नौ अनौकरणोत्सरमित्यर्थः। भविष्येऽपि । पितृम्सम्तय विधिषद् बलिं दद्याविधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात् पश्चात् ब्राह्मणवाचनम् । बलि विकरबलिः । अस्मिन्नपि पने वैश्वदेवमात्रं तस्मिन्काले, (.) वैश्वदेवाहुनीग्ग्नी-इति मयूखाद्धृतः पाठः । बी० मि३६ ·२८२ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- भूतयज्ञादिकं भावान्त एवेति हेमाद्रिः। यद्यपि चास्मिन्पक्षहवे निरनि. काहणं नास्ति, तथापि साग्निकस्य लौगाक्षिणा पक्षान्तरस्योकत्वा चिरमिकविषयमेवेति हेमाद्रिप्रभृतयः। मार्कण्डेयपुराणे। नित्यकिय पितॄणां हि केचिदिच्छन्ति सत्तमाः। नित्यक्रिया नित्यश्राद्धम् । अयं च विकल्पो यत्र षट्पुरुषवाचं तत्र न भवति, यत्र तु एकोरियादौ ततो न्यून, तत्र भवतीति व्यव. स्थितोवा मत पष- चमत्कारखण्डे। नित्यश्रावं न कुर्वीत प्रसङ्गायत्र सिध्यति । भावान्तरे कृते ऽन्यत्र (१)नित्यत्वासन हापयेत् । मैथिला अप्येवम् । गौडास्तु षट्पुरुषतृप्तर्जातवादकरणे दोषामा. वमात्रं, करणे तु अभ्युदयः, षोडशिग्रहणवदिस्याहु।। मात्स्ये। ततस्तु वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः । भुजीतातिथिसंयुक्तः (२)सर्व पितृनिषेषितम् ॥ शावातपोऽपि । शेषमन्त्रमनुशातो भुञ्जीत तदनन्तरम् । अत्र च यदि ते अभ्यनुज्ञानं प्रयच्छन्ति तदा तत्तेभ्यो दत्वाऽमा न्तरेण स्वयं भुजीतेति हेमाद्रिः। अतवैकादश्यादी भोजनाभावेऽपि न बैगुण्यमिति चिन्तामणिः। गौड़ास्तु रागतः प्राप्तभोजनस्यैवायं नियमोनार्यनुगमनयत् । तस्य च प्रकरणात् श्राखाअभूतस्योपकाराकाङ्क्षायां प्रतिपस्यईकृतार्थ. श्राद्धायद्यार्थता विज्ञायते । अतश्च यस्यैष प्रतिपत्तिन कियते तस्यैव वैगुण्यापत्तेः सर्वमेव भोक्तव्यम् । मासेषु निमन्त्रितवत् यजमानस्य न नियमः । "देवान्पितन्समभ्यर्च्य खादन्मांन दो. षमाक्' इत्युक्तस्वात् । कृतान्याधाने तु प्रताविरोधेन भोकव्यं तस्य श्रौतत्वादिति हेमादिः । एवं फलार्थेन तत्सद्वस्तुत्यागरूपेण (1) षड्दैवते पृथड्नेत्यर्थ इति कमलाकरः । एकोद्दिष्टादौ पितामहादितृप्त्य संभवास्कर्तव्यम् । पार्वणादौ प्रासझिकतृप्तति व्यवस्थेति काशिकाकारः । (१) सर्व पर्वनिषिद्धं मासमाषायपीत्यर्थ इति कमलाकरः ।

·आमहेमश्रादनिरूपणम् । २८३ व्रतेनाप्येतस्य शेषभोजनस्य बाधो शेयः। एकादश्यां तु "मात्राय पितृसेवित"मिति वचनादाघ्राणमित्याहुः । मन्ये तु शेषगुणकमर्थकमैवेदं भोजनं, न तु प्रतिपतिकर्म, तथा सति ब्राह्मणानुमति वैयापत्तेः। अन्यदीयस्यान्यत्र विनियोगे हि अनुमतिरपेक्षते न तु तेष्वेव विनियोगोपयोगिनि संस्कारे, तस्माद. र्थकमैवैतदित्याहुः । इति श्रीमच्छकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमारीनीराजितचरण कमलश्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनूजश्रीमहाराजमधुकर साहसूनुचतुरुदधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरीकविकासदि. मकरभीमन्महाराजाधिराजश्रीवीरसिंहोघोजितहंसप. ण्डितास्मजपरशुराममिश्रस्तुसकलविद्यापारावार पारीणधुरीणजगहारिदद्यमहागजपारीन्द्रविद्धः जनजीवातुश्रीमन्मित्र मिश्रकृते विरमित्रोद. याभिधाननिबन्धे भावप्रकाशे प्रकृति. भूतपार्वणश्राद्धनिर्णयः॥ " अथ तदनुकल्पः। तत्रामहेमश्रावम् ॥ कात्यायनः। पचननौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमभावं द्विजैः कार्य शद्रेण तु सदैव हि ॥ हेमश्राचं प्रकुर्षीत मार्यारजसि संक्रमे । बौधायनोऽपि । संक्रमेऽनद्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । हेमश्राद्धं साहे च द्विजः शूद्रः सदा चरेत् ॥ मात्र सर्वत्र हेमविधिरामाभावे शेयः। अत्र प्रकृतित्वेनाऽऽमस्या. स्तरकत्वात् । "मामासस्याप्यभावे तु श्राद्धं कुर्षीत बुद्धिमान् । धान्याचतुर्गुणेनैष हिरण्येन सुरोचिषा"इति मरीचिवचनाव। पुषजन्मणि तु विशेषः संवतनोतः ।

·२८४ वीरमित्रोदयस्य मादप्रकाशे- पुत्रजन्मनि कुर्षीत भाडं हेम्नव बुद्धिमान । न पक्केनन चामेन कल्याणान्यभिकामयन् ॥ मत एव पुत्रजन्मनि हेम्नोऽनुकल्पत्वम् । प्रहणप्रसवादिषु तु अबाधभाष एतद्विधियः। संक्रमान्यभावयोस्तु स्वतन्त्रयोरेव तबिमित्त्वम् । केचित्तु अग्न्यभावस्थापि पाकासम्भवातमेव निमि तत्वमित्याहुः। मामपरिमाणमाह धर्मः। आमं तु द्विगुणं प्रोकं हेम तवधतुर्गुणम् । असाभावे द्विजातीनां ब्राह्मणस्य विशेषतः॥ व्यासोऽपि। आमं ददतु कौन्तेय तदामं विगुणं भवेत् । त्रिगुणं चतुर्गुणं वापि नत्वेकगुणमर्पयेत् ॥ मत्र हेम्नश्चतुर्गुणत्वमामापेक्षयेति हेमाद्रिः । अनापेक्षवत्यन्ये । स्मृ. स्पर्थसारे तु सममपि आमादि देयमित्युक्तम् । आमारे च पिण्डदाना. चपि मामेनैव कार्यम्, "तेनानौकरणं कुपिण्डांस्तेनैव निर्वपेदि. ति" शातातपवचनादिति गौड़ाः । अन्ये तु। मामश्राद्धं यदा कुर्यापिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकारसमुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन था। पिण्डदानं प्रकुर्वीत हेमश्राद्धे कृते सति । इति भविष्योत्तरादामहेमश्रावे भवत्येव द्रव्यान्तरेण पिण्डदानम्। पतु शातातपवचनं तत् तत्राप्यवाभावे वेदितव्यमित्याहुः । एवं शद्रक केऽप्यामश्रादेअभेनैव पिण्डदानं कार्यम् । शुदस्तु गृहपाकेन तत्पिण्डानिपेत्तथा । सक्तुर्मुलं फलं तस्य पायसं वा भवेत्स्मृतम् ॥ इति हेमाविधृतभविष्यवचनात् । अत्र पिण्डदानग्रहणादिकिरादा वाममेवेति केचित् । नामम्त्रणं नागौकरणं विकिरो नैव विद्यते । प्तिः प्रश्नोऽपि नैवात्र कर्तव्यः केनचिद्भवेत् ॥ इति शुद्ध प्रक्रम्य पनिशम्मताधिकिरो न भवत्येव । अमाकरणे ·. मामणानुकल्पनिरूपणम् । २४५ हुविकल्पो विहितप्रातिषिद्धावाजायः । अत्र ब्राह्मणाधमा स्वर पक्स्वा स्वयमेव भोक्तव्यं न तु कार्यान्तर उपयोक्तव्यम् । क्षत्रिया. दिलब्धं तु यथेष्ट विनियोज्यं, शुद्रलब्धस्य तु भोजन एष स्वीये प. रकीये वा विनियोगो न तु यपेष्टम् । तथा च ध्यासः पत्रिंशम्मते । हिरण्यामं तु श्राद्धीयं लभषं यक्षत्रियादितः। यथे विनियोज्यं स्याद् भुखीयाद्राह्मणः स्वयम् ॥ आमं शुदस्य यत्किञ्चिन्छ्राधिकं प्रतिगृह्यते । तरसर्व भोजनायालं नित्यनैमित्तिके न तु ॥ मामादिभावे व प्राणाहुत्यादिकं लुप्यते । मामाखे मन्त्रेषु केषु केन बिहो मरीचिनोका। आवाहने स्वधाकार मन्त्रा ऊद्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धाविधिः स्मृतः ॥ इति । आवाहनमन्त्रे पितृन्हविषे भत्सव इत्यत्र स्वीकर्तव इत्यूहः । विसर्जनमन्त्रे तृप्ता यातत्यत्र तस्ववेत्यूहः। स्वधाकारमन्त्रे "नमोकः पितर इष इत्यत्रामायेत्यूह इति हेमादिः । रसादिपदवदेतस्याशास्यासप्रतिपादकत्वास प्रदेयानप्रतिपाद करवं तेन स्वधाकारपदेन त्यागमन्त्रो गृह्यते । तत्र चानपदस्थाने धाम्यादिपदेनोहः कार्य इत्याहुः । इदं चामश्रावं प्रहणादन्यत्र मृताहे द्विजानां न भवति । भाखविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सरारते ॥ इति हारीतवचनात् । शे रविहे पित्रो प्रत्याग्दिकमुपस्थितम् । अनासम्भवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः ॥ इति गोभिलेन ग्रहणे आमादेः प्रतिप्रसूतत्वाप । अब दर्शादिपदानि उपक्षणं पौर्णमास्यादे। इस्यामादिश्राखम् । अथ ब्राह्मणानुकल्पः। तामाक्षणाभावे अपात्रकं भादमिति मैषिलाः । तम्न । निधाय वा दर्भवटूनासनेषु समाहितः । प्रैषानुप्रैषसंयुकं विधानं प्रतिपादयेत् ॥ अन्ये तु।

·२८५ वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- इति क्लबचनविरोधात् । ब्राह्मणानामसंपत्तौ करवा दर्भमयान् विजान् । भादं कृत्वा विधानेन पश्चाधि प्रदापयेत् ॥ इति समुद्रकरधृतभीवष्यवचनाच । प्रैषानुप्रैषम् उत्तरप्रत्युत्तरम् । कुश. बटुप्रमाणं चोक्तं व्यासेन । पञ्चाशद्भिर्भवेद् ब्रह्मा तदईन तु विष्टरः। तदनोपनयनं तदन द्विजः स्मृतः। रापमुकुटनिवन्धे। नयमिः सप्तभिर्वपि कुशपत्रैर्विनिर्मितः। साविध्यावर्तितप्रन्थिः कुशब्राह्मण उच्यते । ॐकारेण तु बन्नीयाद् द्विजः कुर्यात्कुशद्विजम् । यत् छन्दोगपरिशिष्टे। बवास्तुनि मुष्टयां च स्तम्बे दर्भबटौ तथा । दर्भसंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेषु च ॥ इस्यनियमा, सोऽपि विभवे सति पक्षान्तरमिति परिशिष्टप्रकाशः । कुशमाक्षणे च निमन्त्रणं लुप्यत इति शूलपाणिः , तत्तु तदभावे कुश- मयं स्नापयित्वा निमन्त्रयेदिति गौडनिबन्धोदाहतभविष्यविरोधा. दुपेक्षणीयम् । इति ब्राह्मणानुकल्पः । अथ सांकल्पिकलाखम्। संवतः। समग्रं यस्तु शक्नोति क नैवेह पार्वणम् । अपि संकल्पविधिना काले तस्य विधीयते ॥ पात्रभोज्यस्य बान्नस्य त्यागः सङ्कल्प उच्यते । ध्यासः। सांकल्पिकं यदा कुर्याग्न कुर्यात्पात्रपूरणम् । नावाहनं नाग्नौकरणं पिण्डं चैव न दापयेत् । पा-मार्थम् । भयानुष्ठानासमर्थ प्रत्याह- व्याघ्रः। महानि पियक्षस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात् । स तदा वाचविप्राम्सकला सिविरस्थिति ॥

·विकृतिवादनिर्णयः। मनुकल्पान्तरमाह देवला। पिण्डमा प्रदातव्यमलामे द्रव्यविप्रयोः । श्राद्धेऽहनि तु संप्राप्ते भवन्निरशनोऽपि वा। अनिषा विप्रसंवादापितॄणां तृप्तिमावहेद । हारीः1 मपि मूलफलैर्वापि तथाप्युदकतर्पणैः। भविद्यमाने कुतनतु प्राप्तं विलन्येव । प्राप्तकाळम् । भविष्ये । किशिदायकदुमकुम्भादिकं विजे। मग्निना वा दहकतंभाचकाले समागते ॥ तस्मिन्नोपवसेदाहिजपेद्वा धावसंहिताम। तिले सप्ताभिर्वापि समवेतं जलालिम। यतः कुतश्चित्संप्राप्य गोम्यो वापि गवाहिकम् । सर्वाभावे धनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । पूर्वादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठन्बुधः ॥ न मेऽस्ति वित्तंन धनं न चान्यत भाद्धोपयोग्यं स्वपितृम्मतोऽस्मि ॥ तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कती भुजी धर्मनि मारुतस्य ॥ इति । इत्यनुकल्पाः । अथ विकृतिश्राद्धनिर्णयः। पत्र प्राचं तावद् द्विविधं पावर्णमेकोहिष्टं च । तत्र पावर्ण भेदास्ताव याज्ञवल्क्येन- ममावास्याटका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनवयम् । द्रव्यं बाह्मणसंपत्तिर्षिषुवत्सूर्यसंक्रमः । व्यतीपातो गजन्छाया प्रहणं चन्द्रसूर्ययो। भाख प्रति रुचिधैव भाखकालाः प्रकीर्तिताः॥ इत्यनेनोकाः । अत्र चामावस्याश्रावस्येतरवासप्रकृतित्वं तत्रैव प्रायशो बहूनामझानामुपविष्टत्वात "पार्षणेन विधानेन तदप्युक्तं गाधिप" इत्यादौ वचनातिदेशाच्च नावाहनमित्यादि लिङ्गाच्च शेयम् । अष्टका अमावास्यान्तमार्गशीर्षाविमासचतुष्टयमाद्रपद कण्याचम्यः । यद्यपि चावलायनेन भाइपरकणाएम्यां हेमन्तशि- ·२८८ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- शिरयोचतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वटका इति, एतेन माज्यावर्ष व्याख्यासमित्यादिना संक्षान्तरं कृतं, तथापि "प्रोष्ठपचरका भूयः पिलोके भविष्यती'त्यादीना तस्या अपि अष्टकात्वसिद्धिः। अत्र व्यविशेष उक्तो ब्रह्मपुराणे । ऐन्द्रयां तु प्रथमायां च शाकैः संतमेयेत्पिनन् । प्राजापत्यां द्वितीयायां मासैः संतपयेत्पितॄन् । वैश्यदेव्या तृतीयायामपूपैश्च यथाक्रमम् । वर्षासु मेध्याय चतुथ्यों चैव सर्वदा । एतस्य व व्यस्य प्राधान्यमा न तु निरपेक्षसाधनवं शाकादीनां केवलानाममोज्यत्वात् वृतमाखानघृतवत । अत्र यस्सा ग्नि प्रति आश्वलायनादिमिः पशुना स्थालीपाकन वेत्यादिना होमप्रकार उका, स संस्कारप्रकाश उक्त पत्र च कामकाली विश्वे. देवी । “अष्टम्यां कामकालो" इति शोके। अष्टकापूर्वोत्तरदिनयो. रपि च भावं कार्य, पूर्वयुः पितृभ्यो दद्यादपरेपुरन्धरक्यमित्याश्चलायन वचनात् । अम्वष्टकासु विशेष उक्तः कात्यायनेन । अन्वष्टकासु नवभिः पिण्ः धाखमुदाहृतम्। पित्रादि मातुमध्यं च ततो मातामहान्तकम् ॥ - यतु ब्रह्मपुराणे। "अन्यष्टकासु क्रमशो मातृपूर्व तदिज्यते" इति मानाविस्वमुकं, तच्छाखामेदेन व्यवस्थितिमिति पृथ्वीचन्द्रोदयः । इदं च जीवस्पित केणापि सपिण्डमेष कार्य "अन्यष्टकासु च स्त्रीणां श्रादं कार्य तथैव " इत्युपक्रम्य- पिण्डनिषेपणं कार्य तस्यामपि नुसत्तम । इति हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे पुनः पिण्डदानविधानस्य श्राविधिनैव पिण्डदानप्राप्ती जीवरिपतकवादिना पिण्डनिवृत्तिप्रसक्ती पिण्डदान प्राप्त्यर्थत्वात, अन्यथाऽऽनर्थक्यापत्तेरिति । मत्र सुवासिन्यपि भोजनीया । भर्तुरले मृता नारी सह दाहेन वा मृता। तस्या स्थाने नियुझीति विप्रैः सह सुवासिनीम् ॥ इति अन्वष्टका प्रक्रम्य वचनात् । अत्र व लपत्नमातुरपि भा कार्यमित्युकं देवतानिर्णये। तत्र सर्वासां नामनिर्देशनको बाणा ·वृदिश्रादनिरूपणम् । २८९ पिण्डस, नामैक्ये तु द्विवचनादिप्रयोग इति नारायणतिः। एतबजी पति भर्तरि कार्यम, मृते तु तस्मिन् लुप्यते "शाचं नवम्यां कुर्यात् सम्मृते भर्वरि लुप्यत" इति वचनादिति दाक्षिणात्याः। तदसत । मस्य वाक्यस्य क्यापि महानिबन्धेऽदर्शनात् । एतच्चानुपनीतोऽपि कुर्यात् । तयाचेदमेव प्रक्राम्य- मास्ये। एतच्चानुपनीतोऽपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । इत्यष्टकान्यकामावनिर्णयः । अथ पवित्रायम्। तनिमित्तान्याह पलंगायः मग्न्याधानामिकादाविष्टापू स्त्रिया ऋतौ । विधा प्रकुर्वीत आश्रमप्रहणे तथा ॥ ऋतावाप एव। गाग्योऽपि। पुत्रोत्पत्तिप्रतिष्ठासु तन्मौजीत्यागबन्धने । चूड़ायां च विवाहं च वृद्धिमा विधीयते । विष्णुपुराणेऽपि । कन्यापुत्रविवाहेतु प्रवेशे नववेश्मनः। नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा। सीमन्तोषयने चैव पुत्राविमुखदर्शने । नान्दीमुखापितगणापूजयेत्प्रयतो पही॥ इति । अत्र चूडाकर्मादिक इत्यादिपाव, मनुकानां गर्भाधानोपनयना. दीनामपि ग्रहणम् । पुत्रस्यादिमं मुखदर्शनं जन्म पुत्रजन्मेति यावत् । पूर्वोक्तगाग्र्याविषचनेषु साक्षात्पुत्रजन्मन एवोपादानात् । बसिष्ठः। पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिभावमुदाहतम । इति । जापालि। यहोवाहप्रतिष्ठासु मेखलावन्धमोक्षयोः। पुत्रजन्मपोत्सर्गे वृधिभावं समाचरेत् ॥ इति । अमपुराणे। कर्मण्यथाभ्युदयिक मारल्ये चातियोभने। जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च ॥ बी० मि३७ ·२९० बारामित्रोदयस्य भावप्रकाशे- . पितृमान्दीमुखानेपं तर्पयेविधिपूर्वकम् ॥ इति । भाभ्युदयिक स्वाभ्युदयार्थकर्म, राज्याभिषेकनवप्रहमखमहादानादि। मानस्यगर्भाधानसीमन्तोनयनादि । अतिशोमन इति माङ्गल्यविशेष. , वेन ब्राह्मण्यश्च वृद्धा जीवत्पत्यो जीवत्प्रजा यद्यदुपदिशेयुस्तत स्कुयुः, अथ खललावचा जनपदधर्मा प्रामधर्माच, तान् विवाह प्रती- यादित्याश्वलायनसूत्रानुमतस्याचारप्रातस्य फलवस्त्रादिमिर्मिणीपू. जनारसवादेर्विवाहाङ्गदरिद्रावन्दनादेश व्यावृत्तिः । मत्स्यपुराणेऽपि । उत्सवानन्दसंताने यशोदाहादिमाले । मातरा प्रथम पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ॥ ततो मातामहा राजन्विश्वेदेवास्तथैव च । उत्सवा-पुत्रजन्म । आनन्दा पुंसवनादिः । यज्ञो-ज्योतिशमादिः। मातरः प्रथममिति मातॄणां पित्रादिश्राद्धापूर्व कर्तव्यता। विश्वेदेवा. इति नक्रमपरम्। इदं चोपलक्षणं वैदिककर्ममात्रस्य, मत एवोकं तत्रैव, "मानिष्ठा तु पितृ श्राद्ध कर्म वैदिकमाचरेत्" इति । उपलक्षणत्वे. ऽपि च पूर्वोक्तगाग्र्यवचने पुत्रोत्पत्तीति ग्रहणास्पुत्रोत्पत्तिरेव निमित्त न तु जातकर्म, तत्र- नाटकासु भवेच्छाचं न श्राद्ध धाडमिण्यते । न सोज्यन्तीजातकर्मप्रेषितागतकर्मसु । इति छन्दोगपरिशिष्टे तनिषेधात् । अतश्च प्रहणवमिचिकं भावं पुत्रजन्मन्यपि भवत्येव न तु कर्माङ्गम् । अत एव- निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तया। देयं पुंसवने श्राद्धं कर्माचं वृद्धिवरकृतम् ॥ इति पारस्करषचने कर्माङ्गश्राद्धविषयत्वेन जातकर्म नोपातं किन्तु वृद्धिवदिति पुत्रजन्मनिमित्तं श्राद्धं दृष्टान्त धेन पृथगेवोपात्तम् । अतएव- यशोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमोक्षयोः । पुषजन्मवृषोत्सर्गे- इति जाबालिवचनेऽपि पुत्रजन्मैव गृहीतम् । अत्राधिकारी विष्णुपुराणे। जातस्य जातकर्मादि क्रियाकाण्डमशेषतः। पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥ - ·दिशानिरूपणम् । कात्यायन:। स्वपितृभ्यः पिता दद्यात सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोबाहनातेषां तस्याभावे तु तस्कमात् ॥ इति तेषां सुतानाम् । ओद्वाहनात् अयमविवाहपर्यन्तम् । पिता स्वपितृभ्यः पिण्डान् तदुपलक्षितं वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । तस्य पितुरभावे तु तस्य सं. स्कार्यस्य] पितृणां या क्रमातेन क्रमेण पितृव्याचार्यमातुलादिःभावं दद्यात्, न स्वपितृभ्य इति हेमाद्रिणा व्याख्यातम् । तत्र कालमाह- वसिष्ठः। पूर्वेधुर्मातृकं श्राद्धं कर्माहे पैतृकं तथा। उत्तरेयुः प्रकुर्षात मातामहगणस्य तु ॥ इति । भत्रिः पूर्वाह वै भवेद् वृद्धिविना जन्मनिमित्तकम्। पुत्रजन्मनि कुर्वात श्राद्ध तात्कालिकं बुधः ॥ इति । अग्न्याधाननिमित्ते श्रादेविशेषकाल उको गालवेन- पार्वणं चापराहे तु वृद्धिश्राद्धं तथानिकम् । इति । आग्निकम् अग्न्याधाननिमित्तं वृद्धिशाखमपराहे कुर्यादिति । एक स्मिपि दिने क्रियमाणानां कालभेदेनानुष्ठान कार्यमित्याह- - शातातपः। पूर्वाहे मातृकं श्राद्धमपराहे च पैतृकम् । ततो मातामहानां च वृद्धौ धात्रयं स्मृतम् ॥ एवंविषस्यापि कालभेदस्यासम्भवे आह- बमनुः। मलामे भिषकालानां नान्दीमात्रयं बुधः । पूर्व प्रकुर्वीत पूर्वाहे मातृपूर्वकम् ॥ इति । बौधायनपत्रे। घेदकर्माणि प्रयोज्यपूर्वेपुरेव युग्मान् ब्राह्मणान भोजये. दिति । नान्दीमुखा नयता उता भवन्ति, काहेनैव देवं विऽयं च कुर्वीत यस्सैकाडा देवं पित्र्यं च कुर्वीत प्रजा अस्य प्रमायुका नया म्ति तस्मास्पितम्या पूर्वेषुः करोति पितृभ्य एव तय निकाय यजमानाप्रवनुत इति ब्राह्मणम् । अप्राणवाक्येऽपि वृद्धिश्रावस्यास्थ प्रजा प्रमायुका भय ·२९२ वीरमित्रोदयस्य मानप्रकाशे- - कालजीवना भवन्तीति निन्दया एकाहेन कर्तग्यताया अप्रशस्त स्वादिनयकन्यतायामतिप्राशस्त्यम् । महत्सु कर्मसु पूर्वपुर स्पेषु तदहरेष- तथा च गृह्मपरिशिष्टम्- महासु पूर्वथुस्तदहरल्पेविति । यदा तु पृथक्करणशक्तचा एकस्मिनेषवासर एकोपक्रमेण करी. व्यं तदा वैश्वदेविकमिति प्रकृतिभूते दर्श। शातातपः। पृथदिनेष्वशकदेकस्मिम्पूर्ववासरे। श्रावत्रयं प्रकुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकम् ॥ "मन च तन्त्रं वा वैश्वदैषिक" मिति प्रकृतिभूते वर्शभाये वैश्व. देषिकस्यतन्त्रत्वे विकल्पाभिधानात्तद्वितिभूते वृद्धिमा तम्त्रवि. कल्पप्राप्ती विकल्पनिरासेनान तन्त्रतैव नियम्यते" वैश्वदेवन्तु ता. त्रिकम् इति। मातृपूजने विशेष:- कूर्मपुराणे । पूर्व तु मातरा पूज्या भक्त्या बै सगणेश्वरा इति । मातृणां पूजनं नामानि चौकानि- चतुर्विशतिमते। तिखाः पूज्याः पितृपक्षे तिनः पूज्यास्तु मातृके । इत्येता मातरम्प्रोकाः पितृमातृवसाटमी । ब्रह्मण्याचा स्मृताः सप्त दुर्गाक्षेत्रगणाधिपाः। वृद्धौ वृद्धौ सदा पूज्या पयाम्नान्दीमुखान पिन् । । गौरी पाशवी दक्षा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमावर। पतास्त्वभ्युदये ज्या आत्मदेवतया सह ॥ लोकमातर इति सर्वासां विशेषणमिति मदनरत्नः । पितृपक्षेपितवगें। तितोमातापितामहीप्रपितामहः पूज्याः । तथा मातृके मातामहगें। तिलो-मातामहीमातु:पितामहीमातुः प्रपितामयः। पितृमातृपसामी= पितृवसा सप्तमी मानुषलाष्टमीच पूज्या इत्यादी मनुष्यमातरमो. खा। एताब प्रत्यक्षाः प्रत्यक्षमेव कुमकुसुमवाभरणभोजनः पू ·वृद्धिश्रादनिरूपणम् । २१३ जनायब्रमण्यायास्तथा सप्तम्बासी वैष्णवी माहेश्वरी ऐन्द्री बाराही कौमारी चामुण्डेत्येताः सप्त देवमातः । तथा दुर्गाक्षेत्रगणाधिपान दुर्गा क्षेत्राधिपं गणाधिपं च वृद्ध्यादौ विभावात्प्राक् षोडशमिरुपचार। पूजयित्वा पश्चान्नान्दीमुखान्पितॄन् श्राद्धन पूजयझिति । आरमदेवता स्वकी. यकुलदेवता। तया सहिताः पूज्या। अन्यत्र स्मृत्यन्तरे ब्रह्माण्या: धास्पष्टौदर्शिताः। ब्रह्माणी माहेशी कौमारी वैष्णवी व पाराही. द्राणी चामुण्डा महालक्ष्मीश्च मातरा प्रोकार। शातातपोऽप्याह। गौरी पमा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः॥ धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिरात्मदेवतया सह। आभ्योऽधै गन्धपुष्पं च धूपं दीपं निवेदयेत् । तत्र मातृपूजन कारभावेऽपि कार्यमिति पनिशम्मत ए. पोकम् । कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणधिपाः। पूजनीवाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥ मासांच पूजाधिष्ठानं बसो रानिर्माणादिकं च तत्रैवोक्तम् । प्रतिमासु च शुभ्रानु लिखित्वा च पटादिषु । अपि वाक्षतपुषेषु नैवेधैश्च पृथग्विधैः ।। अत्र प्रतिमालेखाक्षतपुतानां पूर्व पूर्व फलातिशयार्थम् । कुपलमा बसोपारा पश्चधारा घृतेन तु । कारवेद सप्त वा धारा नातिनीचा नवोज्छिता मायुज्याणि च शान्त्यर्थ जपवा तत्र समाहितः भायुष्याणि मानो भद्रा इति भाग्वेदोकानि । तथा यानि माशी प्रधानानि सुकानि, तथाविधमन्त्राधाराणि सामानिच । एतन्मावपूजनस्याकरणे भविष्यपुराणे दोषो दर्शितः। महत्या मातृयकंतु या श्राद्धं परिषेषवेव। तास्तस्य कोषसंपमा हिंसां कुर्वन्ति दारणाम् । मासां स्वरूपं प्रोक्तम्- मार्कण्डेयपुराणे । हंसयुक्तविमानाने साक्षसूत्रकमण्डलुः ।

·बीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- भायाता ब्रह्मणः शक्तिब्रह्माणी सामिधीयते। माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशुलवरचारिणी। महाहिषलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा । कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना। योधुमभ्याययो देस्थानम्बिका गुहरूपिणी । तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता। शङ्खचक्रगदाशाखड्गहस्ताभ्युपाययो । बाबाराहमतुलं रूपं या विभ्रतो हो। शक्तिः साप्याययो तत्र धारही विनंती तनुम। वजहस्ता तयैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता। प्राप्ता सहस्रनयना यथाशक्रस्तथैव सा॥ ममपुराणे। महालक्ष्मीश्च कर्तव्या नृत्यमाना कपालिनी। भागौरीस्वरूप- कार्तिकी तुखवाङ्गत्रिमालाम्बुजधारिणी। कमाण्डा पातु घर्षरंशिरः१॥ सिद्धार्थपृच्छायाम- चन्द्रार्थनषचक्षुा भास्करणविषयेण? च। वियोतन्ते करा यस्याः पना सा च प्रकीर्तिता। कीरकं व्यसनी वैव व्यजनं समिधं तथा। या विभार्तिकराप्रे साशची नाम्ना प्रकीर्तिता। घरे या समिधं इस्तैः व्यजनीकारकावपि । मतस्तालवृन्तं च सा च मेधाभिधीयते ॥ मक्षसूत्र खुवं चैव शक्तिकाश कमण्डलम् । कलयन्ति करा यस्याः सावित्री सा प्रकीर्चिता। कार्मुकं वार्धपात्रं च योगमुद्रां कपाणिकाम् । पाणिभिर्या क्रमादू धत्ते सा दुर्गा परिगीयते । पोगमुद्रां च चापं च क्रमेणैवार्थमाजनम् । पाणी वैध या धते सा चामुण्डा प्रकीर्तिता। पा कपालंच कौशं च पीयूषं पाशमेव च। माविमति राम्भोजर्षिजया सा प्रकीर्तिता। प्रेतस्था दन्तुरा ·वृद्धिश्रादनिरूपणम् । केमाकोशकपाले च पीयूषं च सपाशकम् । माश्रित्य यत्करामाणि विजयन्ते जयासा॥ तत्वसागरसंहितायाम् । वर्षणं पङ्कजं पचं पुष्टिकं दधतीं स्मरेत् । पुटी लक्ष्मी सिता सौम्यां पङ्कजासनसंस्थिताम् ॥ बलं पान तथा दर्श पीयूषं दधतीं स्मरेत् । साया तुष्टिमहालक्ष्मी स्थिता वीरासनोपरि। विनायकप्रतिमास्वरूपं मत्स्यपुराणे- स्वदन्तं दक्षिणकरे उत्पनं [चाक्षसूत्रं तथापर। लडकं परशुंव वामतः संप्रकल्पयेत। संयुकं बुद्धिऋतिभ्यामधस्तान्मूलकान्वितम् । तदेवं विशेषतः कासांचिन्मातॄणां स्वरूपं प्रदर्शितम् । सामान्याकारण तु सर्वासां स्वरूपं पञ्चरात्र उतम् । पूज्याचित्रे तथाचीयां वरदाभयपाणयः॥ इति । एवं मातृकापूजनं वसोर्धारापर्यन्तं कृत्वा नान्दीभावं कार्यम् । तच नवदेवत्यम्। मातरः प्रथम पूज्या पितरस्तदनन्तरम् । ततो मानामहानां च वृद्धौ श्रावधयं स्मृतम् ॥ इतिमात्स्यात् । कात्यायनवचने- षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् । वसिष्ठोको विधिः कृत्स्नो द्रष्टव्योऽत्र निरामिषः ॥ इस्यत्र षड्म्य इति षड्ग्रहणं मातृवर्गस्याप्युपलक्षणं मातरः प्रथममिति वाक्यात् । आमिष-मांसं, तद्वर्जित इति । अत्र नाम्दीमु. पितृम्पूजयेदित्यत्र नान्दीमुखा स्वपितृपितामहप्रपितामहा। अत्र केचिनान्दीमुखानां पितणां देवतात्वाभिधानायेषां नान्दी मुखसंवा विहितास्ति ब्रह्मपुराणे तेषामेव देवतात्वम् । तथाप- ब्रह्मपुराणम् । पिता पितामहबैष तथैव प्रपितामहः । प्रयो अश्रुमुखा येते पितरा संप्रकीर्तिताः॥ तेन्या पूर्वतरा येच प्रजावन्तः सुखधिता। ते तु नान्दीमुखा नाम पितरः परिकीचिंता।

·२९६ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- .. मत्र पित्रादीनां प्रयाणामश्रुमुखा इति संचा, प्रपितामहपित्रादीनां प्रयाणां नान्दीमुखा इति संबा, तस्माइविभाडे वप्रपितामहादय एवं नान्दीमुखास्त एव च देवता इत्याहुः । तम। "स्वपितृभ्यः पिता तयारसुतसंस्कारकर्मसु" इति छन्दोग परिशिष्टयसनात् , "पूर्वेणुमातृकश्रावं कर्माहे पैतृकंस्मृत"मिति वसि. छोकत्वात् , "एवं प्रदक्षिणावृत्को युद्धौ नान्दीमुखाम्पितन" यजेतेति याज्ञवल्क्यवचनात् , नान्दोमुखाः पितरा पितामहाः प्रपितामहतिका लायनवधनाद, नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो ति गोमिळवचनात्, नान्दोमुखं पितृगणं पूजयेस्त्रयतो गृहीति विष्णुपुरा णात, तस्मास्पितृभ्यः पूर्वेयुः करोति पितृभ्य एवं समिति पूर्वो. दाहतब्राह्मणाच्च, पित्रावित्रिकस्यैव देवतावप्रतीते। नान्दीमुख संहा परं तेषामपि वाचनिकी । तेन पित्रादीनां त्रयाणामेव पूरी देवतात्वं नान्दीमुखत्वं चेति । मन्त्र व पित्रादीनां देवतानां नान्दीमु सत्यस्य गुणस्वासविशिष्टानामेवोल्लखा, यथानये दान इन्द्राय प्रदाने विष्णवे शिपिविष्टायेत्यत्राग्न्यादीनां देवतानां दात्रादिगुणविशिष्ट नामेवोल्लेख इति । प्रपितामहपित्रादीनां तु नान्दीमुखत्वस्य गुणत्या. भाषामोल्लेख इत्यप्रे स्फुटम् । . १ माता पितामही चैव संपूज्या प्रपितामही । पित्रादयतयश्चैव मातुः पित्रादयलयः॥ पते नवार्चनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैः। इत्याश्वलायनवचने स्पष्टमेव मात्रादीनां पितृपितामहप्रपितामहा. नां मातामहादीनां नधानामभ्युदये देवतात्वामिधानात् । तथा "मा. तृपूर्वाम्पितृम्पूज्य ततो मातामहानपि" इति चतुर्विशतिमते, तथा: नान्दोमुखा पितर इति कात्यायनवचनेऽपाति का प्रसा उत्तर त्रिकस्य। : नान्दीमुखे विवाहेच प्रपितामहपूर्वकम् । नाम संकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥ इति वृद्धवसिष्ठवचने पितृपितामहप्रपितामहानामेव देवतात्वे प्रातिलोम्यक्रमी घटते वृद्धौ प्रपितामहपितामहपितर इति म्यु:

·वृदिश्रादनिरूपणम् । २९७ क्रमः, मामावास्यादौ तु पितृपूर्वकं पितृपितामहप्रपितामहा इति क्रमः । उत्तरत्रिकस्य तु देवतास्वे प्रपितामहपदं प्रपितामह प्रपिता. मह परं स्यात् पितृपदं च वृद्धप्रपितामहपरं स्यादिति किश पितुः पितामहप्रपितामहानामेव देवतात्वे भवति जीवरिपतकस्याप्यधिः कारः। तथा हि । "येभ्य एव पिता दद्यात्तभ्यो दद्यात्तु. तस्मुता" इत्यनेनाधिकारे सिखे विष्णूकः पितरि जीवति या भावं. कुर्याचे पां पिता कुर्यादित्युक्त्वा त्रिषु जीवत्सु नैव कुर्यादिति निषधोऽनर्थक एव, प्रयाणां देवतात्वपक्षे तेषां जीविश्वे भवत्यर्थवानिषेधः । यदाद तरेषां देवतात्वं तदा त्रयाणां जीवने जीवन का उत्तरेषामेव प्राप्तत्वा. दयं निषेधोऽनर्थक एव । किच विष्णूका प्रयोगनियमोऽपि पूर्वेषां देवतास्वं घटने नोत्तरेषां यथा “यस्य पिता प्रेतास्यास्स पिने पिण्ड निधाय पितामहात्पराभ्यां दाभ्यां दद्यात्" इत्यत्र पित्र प्रपितामहाय व पिण्डदानं तयोर्देवतात्वे सङ्गच्छत नान्यथेति किम्भूया विस्तरेण । वृद्धप्रपितामहादीनां संक्षाकरणं तु प्रौष्ठपदाधार एवं देवतास्वार्थ, तेषामन्यत्र देवतारवे प्रमाणाभावात् । उकंच तत्रैव । नान्दोमुखाना प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रखी। . पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं बराहवचनं यथा ॥ इति । अत उदाहतेषु वचनेषु मातामह्यादित्रिदेवत्यमुकम् । चतुर्थम. पि पार्वणं कर्तव्यतयोक्तं- चतुर्विशतिमते। पूजयेश्च ततः पश्चात्तक नान्दीमुखान् पितृन् । मातृपूर्वाम्पितन् पूज्य ततो मातामहानपि । मातामहीस्ततः कोचिपुग्मा भोज्या द्विजातयः । मातृवर्ग चतुरादियुग्मसंख्याका ब्राह्मणा भोजनीयाः । तथा र मातृवर्गे चत्वारो मातामहीवगं चत्वारः। उक्तं च- भविष्यपुराण । भोजयेश द्विजानष्टौ मातृश्राखे खगेश्वर । इति । असम्भवकस्मिन्वर्ग द्वौ वावपि भोजनीयौ- तथा व पद्मपुराणे । युग्मा दिजातयः पूज्या पत्रकार्तस्वरादिमिः। वीमि ३८ ·२९८ परिमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- कातिरंभुषण- छागलेयः। एकैकस्य तु वर्गस्य दी हौ विौ समर्वयेव । वैश्वदेवे तथा चौचन प्रसज्येत विस्तरः इति । एवं चाशप्राधणा: सम्पयन्ते । मपिण्यापुराणे हुनबमोऽप्युक्ता- पूर्वाह भोजयहिमानी सर्व प्रदिक्षणम् । तष नवम षिप्रं चतुरले खगोचम इति । विषाणां चरणक्षालनार्थ गोमयेन क्रियमाणे चतुरखे मण्डले ताकाले यःकश्चिदनिधिरागच्छेत् स नवोऽपि भोजनीय इत्यर्थः। मालवगै मतामहीवर्गे वा ब्राह्मणालामे पतिपुत्रान्धिताश्वतखतमः सुवासिन्यो भोजनीया इस्युक्तं वयवशिष्ठेन । मातृभाये तु विप्राणामलामे पूजयेदपि । पतिपुत्रान्विता भण्या योषितोऽष्टौ मुदान्विताः॥इति । मान्दामादस्य वैश्वदेविकपूर्वकस्वमुकं ददशातापेन । "प्रदक्षिणं तु सम्येन भोजयेदेषपूर्वक"मिति । वृद्धिधावेच सत्यवसुसंडका विश्वदेवाः । अत्र कल्पतरकारेणामिहितमाभ्युदयिकप्रस्तावे- मार्कण्यपुराणे। वैश्वदेवविहीनं तु केचिदिच्छन्ति मानवाइति । हलायुषस्तु मातृभादं देवरहितमेव च कार्यमित्याह इति लपा. जो। विभावेऽन्येऽपि धर्मविशेषाः प्रतिपाद्यन्ते । तत्राह- कर्तव्यं चाम्युदायिक भाखमम्युदयार्थिना । सम्येन चोपवीसन ऋजुरभैध धीमता। पितृणां रूपमास्थाय देवा खनं समश्नुते । तस्मात्सम्येन दातव्यं वृद्धिश्रावे तु नित्यशः ॥ पषोपचरेदेवांस्तथा वृद्धौ पितृमपि । घमश्नुते समानुवत इत्यर्थः। मात्र तिलकायें यविनियोगः कार्यः । तथाच। विष्णुधमोत्तरे। वृद्धिमादेषु कर्तव्यास्तिलस्थाने यवास्तथा ॥ इति ।

·- वृदिशानिरूपणम् । पिज्यधर्मस्थाने धर्मान्तरप्रयोगस्तूत - ब्रह्माण्डपुराणे । स्वाहाशब्दं प्रयुखीत स्वधास्थाने तु बुद्धिमान । कुशस्थान तु वा स्युमङ्गलस्याभिवृखये ॥ इति । मार्कण्डेयपुराणे । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा यजमानः समाहितः । वृद्धिधाचं प्रकुति नान्यवक्त्रः कदाचन ॥ इति । अत्रोदमुखत्वप्राङ्मुखत्वयोर्व्यवस्थोक्ता आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे । मम्युदये युग्मा ब्राह्मणाः, अमूला दर्भाः, प्राङ्मुखेभ्य उदमु खो दद्यात् उदङमुखेभ्यः प्रामुखो द्वौ दौं पवित्र इति । भाह-शातात: अपसव्यं न कुर्षात न कुर्यादप्रदक्षिणम् । अपसव्येन यो दद्याइसौ किञ्चिदतिक्रमात ॥ न तस्य देवास्तृप्यन्ति पितरच यथाविधि। पता पित्र्यधर्मविषर्जितदेवधर्मयुक्त नान्दीभादमित्य कार्यम् । माह-जातकर्ण्यः। पूर्वधुस्तहिने वाथ देवपूर्व निमन्त्रणम् । कृत्वा विप्रान्समाहूय पूर्वाडे नियतः शुचिः॥ इत्या मण्डलकं तेषांक्षालयेशरणांस्ततः। भाचान्ताकृतसत्कारानासनष्पवेशयेत्॥ श्लोककात्यायनोऽपि। अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत् । प्रातरामन्त्रितान्धिप्राम्युग्मानुभयतस्तथा ॥ उपवेश्य कुशान्दचारजुनेष हि पाणिना । अस्याः पूर्वपुस्तदहर्षा निमन्त्रितान्धिप्रान्प्रातरेव पूड पक्षा. इस चरणक्षालनामन्तरमृजुदोपकल्पितासमे उपवेशयेत् । उभयत इति-चतुरः पूर्वाभिमुखानेकत उपवेश्य, अभ्यतचतुर दरमुबानुः पवेशयेत्। तथा व भविष्यपुराणे। प्रारमुखांबतुरचैव चतुरच उपमुखान् । निवेश्य जुभिर्दभरवादासममादरा ॥ इति ।

·३०० वरिमित्रोदयस्य पादप्रकाश- कल्पतहकारस्तु । "प्रातरामान्त्रितानिति वचनावैकल्पिकमपि सा. यमामन्त्रणं निवर्तते । उभयतः पितृपक्षे वैश्वदेवपक्षे चेत्याह । उभयतः पितृकृत्ये मातामहकृत्ये चेत्यर्थः। देवे युग्मस्य प्राप्त स्वाविशेषासम्भवादिति शुलपाणिः । अथवा सर्वेऽपि प्राङ्मुखा एवोप- वेशनाया। आह छागलेयः। सर्वानेव तु तान्धिप्रान्प्राङ्मुखानुपवेशयेत् । ब्रह्मपुराणे। विप्राम्प्रदाक्षिणावर्त प्राङमुखानुपवेशयेत् ॥ शक्राग्नियमयात्वम्भोऽनिलचन्द्रारीवांशकान् । समान्प्रशस्तान्सुभगान्पुष्पमालाविभूषितान् ॥ दाहर्भासनं देवान्पिढ्नुहिश्य तेषु च । यातुः रक्षोऽधिपः। वृद्धपाराशरः। मालत्या शतपच्या या मल्लिकाकुब्जयोरपि केतक्या पाटलाया वा देया मालानुलोहिताः॥ तथा। सुवेषभूषणैस्तत्र सालङ्कारस्तथा नरैः । कुङ्कमायनुलिप्ताङ्गभाव्यं तु ब्राह्मणैः सह ॥ स्त्रियोऽपि स्युस्तथा भूता गीतनृत्यादिहर्षिताः। इति । दर्भेषु ऋजुत्ववदमूलत्वमप्युक्तमाश्वलायनकारिकायाम् । ऋजन्दर्मानमूलांस्तु दस्वैषामासनेवथ इति । छान्दोग्यमन्थेऽर्धपात्रसंख्या उत्का।। "चत्वार्यवाघपात्राण्याभ्युदयि के" इति । एतानि मात्रादिभात्रये त्रीणि वैश्वोषिके चैकमित्येवं विभजनीयानि। पात्राणां पूरणादीनि देवेनैव हि कारयेत् । गोत्रनामभिरामन्ऽय पितॄन प्रदापयेत् ॥ नावापसव्यकरणं न पिध्यं तीर्थमिप्यते। ज्येष्ठोत्तरकरान्युग्माकराप्राप्रपवित्रकान् ॥ कृत्याय सम्प्रदातव्यं नेकैकस्य प्रदीयते। देवेन वैश्वदेषिकधर्मेण, स च धर्मो दर्माणामृजुत्वं, यवोपादानं ·वृद्धिश्राद्धनिरूपणम् । यज्ञोपवीतित्वं, देवतीर्थ चेति । ज्येष्ठस्य प्रथमोपवेशितस्य उत्तर उपरि करो हस्तो येषां प्रथमोपवेशितविप्रस्य करः पश्चादुपवेशितविप्रकर स्योपरि यथा भवति तथा कृत्वेत्यर्थः । करामाप्रपवित्रकान् फराप्रेऽग्रं पवित्रस्य येषां, विप्रकरे प्रागनं पवित्रं धृत्वेत्यर्थः। द्वयोयोईस्तो संयोज्य तत्र प्रागनं पवित्र स्थापयित्वा एकैकस्मिन्मातृपित्रादिवर्ग वैश्वदेविके च सकदेवाघः प्रदेयो नैकैकस्य विप्रस्य कर इति निन्छ। छोऽर्थः । अर्घपाने तिलस्थाने यवप्रक्षेपे तिलोऽलीत्ययं मन्त्रो योऽ. सीत्यूहविशिष्टः प्रयोक्तव्य इत्युक्तमाश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे । द्वौ दाँ पषिलोपयामानि पात्राणि चत्वारि। उपयाम-उपग्रहा, पात्राधस्ता. त्कुशधारणरूपः। शन्नो देवीत्यनुमन्त्रितास्वप्सु बवानावपति। "य वोऽसि सोमदेवत्यो गोसषो देवनिर्मितः ।प्रनमद्भिः पृक्ता पुष्ट्या ना. न्दीमुखाम्लोकान्प्रीणयाहि नास्वाहेति। विश्वेदेवा इदंवोऽध्य नान्दी मुखाः पितर इति यथालिङ्गमर्यदानं पितरा प्रीयन्तामित्यपां प्रतिप्रा. णं विसर्जन च, पवमुत्तरयोरपि पितामहप्रपितामहयो, नित्यं चानौ. करणं स्वाहाकारेण होमच "अतो देवा अवन्तु न" इत्यङ्गुष्ठाह इति । अत्राश्वलायनकारिकापि। तिलोऽसीति पदस्थाने बवोऽसीति पदं वदेव । स्वधयेति पदस्थाने पुष्टया शब्दं घदेदिह ॥ इति । अर्धदानं चावाहनपूर्वकं कार्यम् । आवाहनप्रकारे- ब्रह्मपुराणे। मान्दीमुखान्पितन्मक्त्या साअलिश्च समायेत् । पठेत्पवित्र मन्त्रं तु विश्वेदेवास आगत ॥ इति । अर्घदानं च सत्यवसुसंक्षका विश्वेदेवाः इदं घोऽधैं नान्दोमुखा पितरः इदं योऽधमित्येवं रूपं कार्यम् , आश्वलायनगृह्मवचनात् । 'अपः प्रथमपात्रस्थाः स्वाहार्या इति मन्त्रिता" इति प्रयोगपारिजातकार. लिखनात्स्वाहाच्या इत्येवं रूपं चायदानम् । अर्धदानानन्तरं गन्धपु. पादिकं देयम्। भविष्यपुराणे। कृत्वा यस्तिका तुपचाव विधानतः गन्धपुष्पादिकं सर्व कुर्याद्वारप्रदक्षिणम् ॥

·२०२ वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- ब्रह्मपुराणेऽपि। अर्धे पुष्पं च धूपं च प्रशस्तमनुलेपनम् । पासचाप्यहतं शुद्ध देयं च साशं समम ॥ अत्र दीपमित्यपि वक्तव्यम् । गन्धमाल्यपुष्पधूपदीपाच्छादनाना प्रदानमित्याश्वलायनसृत्रितस्वात् । इदं व गन्धादिकमेकैकस्य हस्ते द्विः विदेयम् । तथा चावलायनगृह्यपरिशिष्टे । प्रदक्षिणमुपचारो यवैस्तिला: सर्व विविरिति । मत्रच सर्व विद्धिरिति पचनान्धादिपकस्यापि हिदिन. मिस्खेव प्रतीयते दि इत्यत्रेव विविरिति सुरक्रियाया आवृत्तौ वि. हितत्वाद् दम्यावृत्ति विना तु क्रियावृचरनुपपनस्वासेन गन्धादिव. द्वालोवयमपि देवम् । सममिति बसाविशेषणादपि वित्यप्रतीतिरिति केचित् मन्यच्च- भविष्यत्पुराणे। रक्तपुष्पतिलांचैव अपसव्यं च वर्जयेदिति । इदं च गन्धादिमिरभ्यर्चनं पदार्थानुलमयेन काण्डानुसमयेन बेतियोग्यम्। गन्धादिवानानन्तरं वामीकरणं कम्यम् । गृह्मपरिशिष्टे । नित्यं चानौ स्वाहाकारेण होमवेति । तंत्रव पाणी होमः, अग्नये कम्यवाहनाय स्वाहा । सोमाय पित. मते स्वाहा इति । तथा पृषदाज्यमिश्र उन्को हविः सर्वत्र स्थान दे माहुती हुशादिनि । सर्वत्रेत्यनौकरणविजभोजनविकिरणपि. ण्डदानेषु धिमिश्रमाज्यं पृषदाज्यं तम्मिा मोदनो हविः प्रायव्यं तस्यौदनस्य पूर्वापरा विभागं कल्पयित्वा हिरवदाय होमा कार्य . इत्यर्थः । अत्र च कश्चिद्विशेषो- अमपुराणे । रक्षोनीच्यावही समिद महौषधी। तिलाथै तत्र विकिरे प्रशस्तांच तथा यवान् । अत्र तिलकार्वे यवविधानवत्समिस्कार्य भौषधीविधानं "पृता. का समियो त्वा दक्षिणामा समन्त्रका" इत्यनेन प्रतिमा.लि.

·वृद्धिश्रादनिरूपणम् । - हितो या समिस्साधनको होमस्तस्य] रक्षोडम्योषधीनां लापनत्वं वि धीयत इति । रसोध्न्यश्च पलाशाजनीविष्णुकान्तायाः । अग्नीकरणाम तरं पात्रपरिवेषणीयमनमुक्त- भविष्यपुराणे। पृषदाज्येन संयुकं दध्यादोदनमादितः । पायसं यथाभयं मोदकादिरसोत्तरम् ॥ मधुरं भोजनं दद्यान चाम्लं परिवेषयेत् । बमाण्डपुराणेऽपि । महाव्यं भयभोज्यादि पचादनं पृथग्विधम । गुरमिध खगमेष्ठ साज्यं चोदनं परम् ॥ रसालाम्मोदकांचैवन चाम्लकटुकादिकम् । माविशनादुरेजकतिकादिरससंग्रहः "मधुरं भोजनं दद्यात्' इति प्रालिखितवचनात् । जापुराण । मन दचाच देवेन तीर्थन च जपेत् स्वधाम् । तथा। द्राक्षामलकमूलानि यश्चिाय निवेदयेत् । मूलं माद्रकादीति कल्पतका । सव्यजानुनिपातनंबन] करी व्यमित्याह- श्लोककात्यायनः। निपातोगहि सव्यस्य जानुनो विद्यते कचित् । मच "मतो देवा" इति मन्त्रेणाङ्गुष्टग्रहणम् । उकं चाश्वलायनगृय "मतो देवा अवन्तु न" इत्यकुष्प्रहणमिति । भुखानेषु विप्रेषु जपो. ऽपि तत्रैवामिहिता, पायमानी शंवती रौद्री चाप्रतिरथं च धाव बीत । शंवती द्रानी इत्यादि । रीबी-रुद्राच्यायादि । अप्रतिरपम्- भाशु शिशान इति। प्रमपुराणे । पठेन शाकसूकंतु स्वस्तिमुकं शुमं तथा। युक्तमभुमुखानां तु न पठेपितृसंहिताम् । बाकसूजम्माशुः शिशान इत्यादि । स्वस्तिसूर्णम्वस्तिशपयुक स्वस्ययनं ताय॑मित्यादि । शुभ-नराशंसप्रधानं किशिग्यजुप्रभू ·३०४ वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- तिकं तदपि पठेदिति हेमादौ । तथा पठेच्छकुनिसूकं विति. ब्राझे। शकुनिसूक्तं-कनिकदजुनुषमित्यादिकम् । श्लोककात्यायनः । न चाश्नत्सु जपेत्र कदाचिरिपतृसंहिताम् । अन्य एव जपः कार्यः सोमसामादिकःशुमः॥ इति । सोमसामादिका सोमसामवेनैव प्रसिद्धः। आह- प्रचेताः। न जपेपैतृकंजापं न मांसं तत्र दापयेत् । भत्र जपशब्दाद् भुजानेषु द्विजेषु यः पितृलिङ्गकानां मन्त्राणां जपः स एव निषिध्यते न पदार्थानुष्ठान करणीभूगानां मन्त्राणां निवृत्तिः । यस्मिकमर्माण यस्य मन्त्रस्य करणता नियम्यते तन्मन्त्रनिवृत्ती त. कमलाद्गुण्ये प्रमाणाभावात् । तेन पितृलिङ्गकमन्त्रकरणकं कम त. मन्त्रेणैव कार्य अन्यथा तदकृतमेव स्यादिति । इदमेवाभिप्रेत्याक्त- जातूकण्येन- पितृलान मन्त्रेण यत्कर्म मुनिभिः स्मृतम् । तैनैव तद्विधातव्यममन्त्रमकृतं यतः ॥ इति । कात्यायन:- सम्पन्न मिति तृप्त। स्थ प्रश्नस्थाने विधीयते। सुसंपन्नमिति प्रोक्त शेषमनं निवेदयेत् ॥ तृप्तास्थेति प्रस्थाने सम्पनमित्येवं रूपः प्रश्नः । आह लोककात्यायनः । मधुमग्धिति यस्तत्र त्रिजपोऽशितुमिच्छताम् । गायध्यनन्तरं लोऽत्र मधुमन्त्रविर्जितः॥ इति । अस्या। अशितुमिच्छता विप्राणां सन्निधो गायव्यनन्तरं मधुमती पाठानन्तरं यो मधुमधुमधुइति त्रिवार शब्दप्रयोगरूपो जपो विहितः स मधुमन्त्रविवर्जितः मधुब्याता इति पाठविवर्जितः। गायत्रीपाठोत्तर मधुमतीस्थाने उपास्मै गायना ना इति पञ्चर्च अनन्नमीमवन्तेति च षष्ठीमचं भावयित्वा ततो मधुनधुमध्विति त्रिजपेत् । तथाचोक्त माश्वलायनेन । मधुश्वाता नायत इति तृचस्थाने उपास्मै गायता नर इति पञ्च, मधुमतीः भावयेत् । अननमीमदन्तेति च षष्ठीमिति ।

·वृद्धिश्रादनिरूपणम् । ३०५ अमपुराणे । कषिसंपलमेतन्मे तान्पृच्छेच्च प्रहर्षितान् । सुसम्पनं च ते वूयुः सर्वे सिद्धं ततः क्षिपेत् ॥ सर्वजातीयसिद्धमन्नमेकपात्रे समुद्धृत्य विकिरं कुर्यादित्यर्थः । देवे तु वृतिप्रश्ने रोचत इति विशेषो लिखितो- बसिष्ठन। तृप्तिप्रश्ने तु सम्पन देखे रोचत इत्यपि । भविष्यत्पुराणे। .. एवं भुक्तेषु विप्रेषु दद्यापिण्डान्समाहितः । पध्यक्षतषिमिश्रीस्तु बदरेश्च खगाधिप । ममताभ्यवाः । “अक्षताच यथा" इतिकोशात । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि । दधिकर्कन्धुसंमिश्रान्तथा पिण्डांश्च निर्वव। बाझवस्क्यः। एवम्प्रदाक्षिणावृत्को पखौ नान्दीमुखाम्पितम् । बजेत दधिकर्कन्धुमिधान पिण्डाम्य किया। [अभावम० श्लो० २५०] प्रदक्षिणा आवृषनुष्ठानपद्धतिर्यस्यासौ प्रदक्षिणावत्का प्रदक्षिणमु. पचार पति यावत्। अमपुराणेऽपरो विशेषः। शाल्य दविमध्यकं बदराणि यवांस्तथा। मिश्रीकृत्यानुचत्वारि पिण्डान् श्रीफलसधिमान् ॥ पचानान्दीमुखेम्बश्व पितृभ्यो विधिपूर्वकम् । कात्यायन:। सर्वस्मावलमुघृत्य व्यञ्जनरुपसिष्य छ । उपसेचनम् उपरि प्रक्षेपः। संयोज्य यवकर्कन्धुदधिभिः प्राङ्मुखस्ततः । भवनेजनपरिपण्डाकरवा बिल्वप्रमाणकान ॥ तत्पात्रक्षालनेनाय पुनरप्यवनेजवेद । पिण्डपात्रस्यायोमुखस्थापनं न कर्तव्यमित्याह- बसिष्ठः । पी.मि ३९ ·३१ पीरमित्रोदयस्य मारप्रकोप- प्रारमखो देवतीर्थन प्रापकुलेषु कुशेषु च। बत्या पिण्डा कुन पिण्डपात्रमधोमुखम् ॥ इति । प्राक्लाम्यागमाः । पिण्डदानं वाच्छमानिधो गया । प्रदद्यात्प्राङ्मुखापिण्डाम्वृखौ नानास पाखतः। चायत इति भोजनशालाया बहिनच्छिासनिधाषिस्यः कि. पहा मोमवादिना चतुरस्र मण्डलं कर्तव्यामेति भावेष्यत्पुराणे । निपमण्डले पोरे चतुरखं विचक्षणः । पवित्रपाणिराचाम्त उपविष्टा समाहितः। नामोच्चारणंचा प्रथमपिण्ड एवम द्वितीये। यदुकम- पतुषिधतिमत। छोटी गाभ्युदये पिण्डौ एकैकम्मै विनिक्षिपेत् । एकं नाम्माऽपर तूष्णीं दद्यापिण्डा पृथक् पृथक् ॥ एककस्मै छोडो पिण्डा नाच नामगोत्रसहितं दद्यादपरंतूष्णी पचादित्यः । विश्रा चापण्डदानवैकल्पिकमुक्तम्- विष्णुपुराणे। दण्यक्षतः सबरी प्राङ्मुखोदमुखोऽपि वा। देवतीर्थन दद्यापिण्डाकामेन नृप । कामेननन्छाया|इच्छाभावे न दद्यात् । भविष्यपुराणे तु पिण्डदान करणाकरणयोग्यवस्था कुलधर्मापेक्षिकोक्ता। पिण्डनिषेपणं कुर्याचवा कुर्यान् नराधिप। परिभारी महावाहो कुलधर्म निवेस्य वै॥ तेन येषां कुले वृद्धपरम्परया वृद्धिमा पिण्डदानानुष्ठानं तर. नुष्ठेयमेव येषां तु कुले नानुष्ठानं नैनानुष्टयमेवेति । इयन्तु व्यवस्था निरनिकानामेव । साम्रिकैस्तु सर्वदा सपिण्डकमेव कर्तव्यमित्युकं- ममपुराणे। योऽसौ तु विद्यमानेऽपि वृदो पिण्डा निर्वयेत् । पतन्ति पितरस्तस्य नरके सच पध्यते॥ इति । माह-कात्यायनः। मथानभूमिमालिशेत सुसुप्रोक्षितमास्त्वति । शिवा मापा साविति च युग्मानेवोदकेन । सौमनस्यमस्विति पुष्पदानमनन्तरम् । मक्षतं चारिष्टं चास्वित्यक्षतान्प्रतिपादक।

·INC nur VUTYAMI JMJINI RESEARCH INSTITUTE. MYLAदिमादनिकPRAS-4 १०७ अक्षय तताकुयादवपूर्व विधानतः। पचव नित्यं तस्कुर्यान चतुर्य्या कदाचन ॥ प्रार्थनासु प्रतिप्रोत सर्वास्वेव द्विजोत्तमः। पवित्रान्तहितापिण्डान् सिदुचानपात्रकद ॥ प्रार्थनासु प्रोशितमित्यादिप्रतिमोके अस्तु सुमोक्षितमित्युत्तरिते सति अर्धपात्रसम्बन्धिपवित्राच्छादितान्पिण्डान् “ऊजै वास्ती"रि. स्पनेम सिधोदित्यर्थः। युग्मानेव स्वस्तिवाच्यानकुष्ठप्रहणं सदा । कृत्वा धुर्यस्य विप्रस्य प्रणम्यानुवजेचतः ॥ धुर्यः पड्डिमर्वन्यः। ब्रह्मपुराने। प्राङ्मुखांस्वथ वै धर्मान्दद्यात्क्षीरावनेजनमिति ॥ इदमयनेजनं विप्रहस्ते जलस्थाने क्षीरदानमात्रमिति, क्षारम्फ लातिशयार्थमिति शूलपाणिः । मान्दोमुखास्तु पितरस्तृप्यन्तामिति वाचये। मान्योऽपि विशेषा कात्यायनेमोकः। प्रागप्रेषु च दमेंषु आद्यमामध्य पूर्ववत् । अपाक्षिपन मूलदेशेऽवनेनिस्वेति निस्तिला। निस्तिला इत्यस्माविशेषणात्सयवा कार्या इत्यर्थः। तिलकायदा विधानात्। द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशाप्रदेशयोः। पूर्वाग्रेषु वर्मषु दर्ममूळे पितृन दर्भमध्यभागे पितामहान् दर्भा. प्रदेशे प्रपितामहानिस्यर्थः। मातामहप्रभृतीस्तु एतेषामेव वामतः । उसरोवरदानेन पिण्डानामुत्तरोतरा। मवेदधध करणादधरः भारकर्मसु । तस्माच्छाबेषु सर्वेषु वृद्धिमवितरेषु च । मूलमण्याप्रदेशेषुईपासकांध निर्वपेत् । गम्बादीनिक्षिपेस्तूष्णीं तत आवमये विजान् । पिमानामुत्तरोत्तरदानेनागपवर्गप्रदानेन, यजमान उत्तरोत्तरो मवेद विमोषिको भवेत । पिण्डानामभकरणार-प्रखगपवर्गामात शातातपः। :

·वीरमित्रोदयस्य मादप्रकाशे- अधरो-नचिः पापीयान्मवेदित्यर्थः । ईषत्रसक्तान-षित्परस्परं लमान् । तूष्णीमिति-पिण्डे गन्धादिवाने मन्त्रनिवृत्तिः। अन्यत्र धिभावाति. रिके भावे यवराहिस्यात्तिलसहितो विधिः दक्षिणाप्रवणोदेशो दक्षिणाभिमुखो यजमानः दक्षिणामाः कुशाः । वृद्धिधाचे तु यवस. हितो विधिः । प्राक्प्रवणादिशः। प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा यजमा. नःप्रागमाः कुशाः। "मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामत" इत्यत्र यजमानस्य प्राङ्मुखत्वे पितृपिण्डानां पामतो दक्षिणस्यां विशि मातामहादिपिण्डाः । तेन प्रादक्षिणोपचारोऽनुगृहीतो भवति । पदोदरमुखो यजमानो ददाति तदा पितृपिण्डानां प्राग्दिशि माता. महादीनां पिण्डदानम् । तत्रापि पितृपिण्डानां प्राग्दिगेव वामो भागः। एवं सति तत्रापि प्रदक्षिणमुपचारोऽनुगृहीतो भवति । मत एष पिण्डदाने पितॄणां ध्यानप्रस्तावे। मात्माभिमुखमासाना हानमुद्रा निरायुधाः। बसवः पितरोया रुद्रास्तत्र पितामहाः॥ पितुः पितामहाः प्रोक्ता आदित्या बर्हिषि स्थिताः । इति वाक्यात्प्रामुखस्थस्य कर्तुराभिमुख्येनोपविष्टानां पिता दक्षिणादिगेव वामभागो भवति । एवमुदङ्मुखस्य कर्तुरामिमुख्य मोपविष्टानां पूर्वदिगेव वामभागो भवति । तेन पितृपिण्डेन्यो दक्षि. पविश्येव मातामहपिण्डदानमिति । तपास पथ- अक्षय्योदकदानं च अचंदानवदिष्यते । पष्टयेव नित्यं तत्कुर्यात चतुर्थ्या कदाचन ॥ प्रपितामहसंशाच नान्दीमुख्यश्व मातरः। मातामहः पितामहःप्रमातामह एव च। मातामहेभ्यश्च तथा नान्दीयत्वेभ्य एव हि। प्रमातामहसंम्यो भवद्भिश्च स्वघोच्यताम् ॥ अस्तु स्वधेति ते तं च जल्पन्ति प्रहसन्ति । विश्वेदेवाश्च प्रायन्तामिति दाता ब्रवीति तान् । प्रीता भवन्तु ते तं च वदन्ति मधुराक्षरम् । त्यमूषु वाजिनमिति पठंस्तांश्च विसर्जयेत् ॥ अर्चदानवदिति ज्येष्ठोसरकरवातिदेशार्थो न तु तन्त्रतानिमत्यर्थः।

·वृदिशानिरूपणम् । अक्षम्योदके व पिण्डदानेऽवनेजने । तन्त्रस्य विभिवृत्तिः स्यात्स्वधावाचन एव च ॥ इत्यनेनैव प्राप्तत्वात् । प्रचेताः । प्राङ्मुखो देवतीर्थेन वृद्धौ परिचरेस्पितन् । सव्येनवोपनीतेन क्षिप्रं विप्रविसर्जनम् ॥ क्षिमित्यतः पार्वणवत् न सूर्यास्तं प्रतीक्षेतेति । स्वधेस्यत्रापि स्वाहाशम्दा प्रयोज्यः, न स्वधेति। "न स्वधां प्रयुखीत" इति काल्या. यनवचनात् । यूलपाणिस्तु स्वधेति शाखाभेदव्यवस्थितमित्याह । य[व]बहुषु कात्यायनाश्वलायनगोभिलाधुक्तस्त्रेषु बहुषु स्मार्तवचनेषुच स्वधाशब्दस्य निषिद्धत्वाद्विचार्य प्रदातव्यमिति । ब्रमपुराणे। द्राक्षामलकमूलानि यवांश्चाथ निवेदयेत् । तान्येव दक्षिणार्थ तु दद्याविप्रेषु सर्वदा ॥ इत्यत्र यवानां तिलार्थेऽपि दानं भक्षणार्य दक्षिणार्थेऽपि दान प्रसकं तयथायोगं भृष्टरूपेण स्वरूपेणैव वा विधेयम् । दधिबदराक्ष. तमिधा: पिण्डा इत्यत्रापि अक्षताम्यवा"अक्षताव यवाप्रोका भूधाधाना भवन्ति ते” इति वाक्यात् तान्येव दक्षिणार्थमित्यत्र द्रा. सामळकादीनां दक्षिणार्थे विधानादनयोपदेशिक्या दक्षिणयातिदे. शिक्या दक्षिणाया निवृत्तिः । अन्योऽपि विशेषः। पर- शुभाय प्रथमान्तेन वृद्धौ सङ्कल्पमाचरेत् । न षष्ठया यदि वा कुर्यान्महादोषोऽभिजायते । मनस्मन्छन्दवृद्धानामरूपाणामगोत्रिणाम् । मनानां चातिलायैश्च नान्दीश्राद्धं न सव्यवत् । बहावकारिका च। सम्बन्धनामरूपाणि वर्जयेदन कर्मणि । इति । अत्र च यद्यपि नामगोत्राणां वर्जनमुकं तनु "गोत्रनाममि रामन्य पितृन प्रदापये"दितिकात्यायनवचनेन विरुवं, तथापि था. पामेदव्यवस्थितं सदविरुद्धमेवेति । प्रयोगपारिजाते तु शुभाष प्रथ. मानवी साल्पमाचरेद" इत्युपक्रम्य मनस्मान्दानामित्युगोत्र.

·पीरमित्रोदयस्य भावप्रकाये- नामादिनिषेधा साल्पभाडे सपिण्डके तु वनिषेधो नास्तीत्युकम् । यच वसिष्ठयेक्तं । माग्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । नाम सङ्कीयविद्वानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥ इति स्मृत्यर्थसारे - वृधमुख्यास्तु पितरो वृद्धिमायेषु भुखत इति । सांबान्तरविषयम् । कात्यायने तु नान्दीमुखाः पितर पिता. महाः प्रपितामहा इत्युक्त पितम्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्य इति पहचपरिशिष्टोकेराश्वलायमादीनामानुलोम्येनैव विधानावनुलोम- कम.पव। मनु माश्वलायनव्यतिरिकानां सर्वेषामनुलोमक्रम एवं आश्व.. लायमानामेव केवलं प्रातिलोम्यक्रमः "नाम्दीमुखे विवाहेच"इति पाक्यात् । इदं हि पदवसिष्ठषाक्यमाश्वलायनविषयकमेष-"वा. सिष्ठं बहरेव" इति होलाधिकरणे पार्सिककारैरुकत्वात, "माता पितामही वैव" इत्याश्वलायनवचनं तु नक्रमपरं किन्तु पदार्थमात्र. परमान चवासिष्ठे प्रपितामहपूर्वकालोक्त्या तत् विदेवत्यमा प्राति. लोम्यविधानमस्तु न मात्रावित्रिके नवामातामहावित्रिक इति वाच्या म्। तस्योपलक्षणत्वेन वर्गत्रयेऽपि प्रातिलोम्यविधानस्योचितत्वात् । तस्मास्सिवं नान्दीमुखे विवाहे च मावळायनानां प्रतिलोमक्रम इति वेव। माता पितामही वैव सम्पण्या प्रपितामही। पित्रादयायव मातुः पित्रादयत्रयः। एते नवाबनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैः । इस्याश्वलायनाचार्यवखने, तथा नाम्दीमुखाः पितर चोरी पितामहा प्रपितामहा इति यथालिङ्गमध्यंदानं पिवर प्रीयतामि स्यपा प्रतिमह विसर्जन, एवमुत्तरपोः पितामहपितामहयोरि. त्याश्वलायनगृक्षपरिशि, शौनकीयेऽपि- तत्रे ज्यमित्येष पिवनामपदादिका। पितमहाविप्रेन्यो दत्वा च यथा पुरा। प्रपितामहान्दादिमिदं यमितीरयेत् ॥ प्रत्यापायचानापकाळायनादिवायु प्रतीतो ·वृदिबायनिरूपणम् । सुलोमकमस्तस्यैवाश्वलायनरन्तरजस्वेनाङ्गीकार्यत्वात् । पाशि धोकस्य, तस्य बाहिरकत्वात् । मतवाणानां शाखाविशेष प्रा. तिलोम्यक्रमस्य प्रत्यक्षपठितस्वात् । तरपयो वासिहाका क्रम इति ध्येयम्। पसोवासष्टं परेवेति होलाकाधिकरणे वारिंककारे। गोकमिति, तदपि, तत्रत्यपूर्वपक्षमूलकं न सिद्धान्तमूलक तथा पूर्वपक्ष वानिकं तप गौतमी गौमिलाये, हाम्दोम्पैरेव परिए होते, वासिष्ठं पहचा गडगलतितोकं वाजसनायामा, मापस्तम्भ पौधायिनीय तैतिरायैरेव प्रतिपणे इत्येवं तत्र तत्र धाग्यापन स्थाभ्युपगमाविशनाचारयितव्यं, कितानि धामय प्रमाणानि, तसवाणि सर्वपामिति । कितावत्प्रतिपसव्यंग्यवस्थवति पाठतः। महान्यत्र स्थिताल्लिकालमापन्यवानुमायते ॥ "अनुमानायवस्था" इति पूर्वपमस्त्र अनुमानजीलाम "माचा. रात्मकाल्लिकालिहिलो विधिप्रतिषेधो अनुमीयमानौ तद्विषयावा. नुमातव्यावित्यादिना पूर्वपक्षमुक्या "मपि वा सर्वधर्मः स्याद" इत्य. मेन शतमात्राधिकारियाद्राजा राजसूयन, यो वश्यनामनेत्या. दिवत्कण्यावकविशेषणाभावात, तत्सदाचाराणामनुवराव्या सवाकृतियाख्यत्वदाक्षिणात्यवादिजातिवनयामावाल गृधर्मस अनिववधर्माणामपि सर्वधर्मस्यांमति हि सिद्धान्त वार्षिकम् । वन वासिष्ठं पहचरेवेति पठितवार्तिको नेदं वक्तुं समते। योकं "माता पितामही चिव" इत्यत्र नामावधि:, किन्तु पदार्थमा त दपि न साधु, पाठस्याषि क्रमनियामकत्वमुकं "क्रमेण वा नियम्येत" इत्यत्राधिकरणे । समिधा यजति, तनुनपातं यजतीति क्रमेण पठि साना बागानामनियमेनानुष्ठानमुत पाठक्रमणति ,भुत्वर्थयोरभाषा. पाठक्रमस्थाविधायकत्वाविधानां व पदार्थमात्रपर्यवसानादनियम इति पूर्वपक्षयित्वा राशान्तितं । पथापाठमनुष्ठानं तव प्रतिपादितः । स्मृतिप्रयोगलायां वाक्यैरेषकर्मणाम । इति । यथापाठ क्रियमाणं स्मरणं विदितक्रमं भवतीति पाठकमस्य बलवत्वम् । प्रतिलोमक्रम औपदेशिकातिवाच्यम्।"पते. ..

·३१२ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- कात्यायन:। वाचनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैः" इत्यभ्युदयपुरस्कारेणानुणे मक्रमस्याप्यौपदेशिकत्वात् । न होतोऽधिकमप्यस्ति शान्तरमुपदे. शस्य, एवं सति यदा पित्रादित्रिके प्रातिलोम्यक्रमो निरस्ता तदा कैव कयामपरस्मिन्वर्गहये। अत एव प्रयोगपारिजातकारेण अनु. डोमामाश्रयण कृतम्। यच्च "नान्दीमुखे विवाहे " इति विषा. हेपि प्रातिलोम्यविधानं तनु वत्सगात्रोद्भवाममुख्य [प्रपौत्रीममुग्य] पौत्रीममुख्यपुत्री च पसिष्ठगोत्राद्भपायामुण्य प्रपौत्रायामुण्यपौत्रायामः ज्यपुत्रायेत्यादि. परिशिष्टोक्तभंवत्स्याश्वलायनपरमिति सियो विवाहे प्रतिकोमक्रम इति।नच पुत्रायास्य व पौत्राय नप्त्रेऽस्यामुकगोत्रिणे । पति कारिकोक्तानुलोमक्रमेण स बाधित इति वाच्यम् । परिधि प्रस्यापरवेनाधुनिककृतकारिकया बाधायोगात् । असकृयानि कमाणि क्रियेरन् कर्मकारिभिः। प्रतिप्रयोग(१) नैव स्युमातरः श्राद्धमेव च । कमांवृत्तावपि कुत्र श्राद्धं कार्य कुत्र नेत्युकं तेनैव- माधान होमयोचव वैश्वदेवे तथैव च । पलिकमणि दर्शच पौर्णमासे तथैव च ॥ (२)नवयच यशा बदन्त्येवं मनीषिणः । एकमेव भवेच्छादमेतेषु न पृथक् पृथक् ॥ . एतेषु प्रतिप्रयोगं नावते, एतद्भिने तु सोमयागादो प्रतियो. गायत्त एव । कचिदादावपि श्राद्धनिषेधः । नाटकासु भवेच्छ्राद्धं न श्रादे श्रादमिप्यते । न सोयन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्मसु । विवाहादि कर्मगणो य उक्तो. गर्भाधानं शुश्रूमो यस्य चान्ते । विवाहादावेकमेवात्र कुर्यात् ड्रार नादौ कर्मणः कर्मणः स्यात् । प्रदोषे धाबमकं स्यात् गोमिक्रमप्रवेशयोः। - (9.) नेताः स्युरिति मयूखोद्भूतः पाठः । (२) नवया, भानहायणेष्टिरित्यर्थः ।

·. दिमादनिरूपणम् । न भावं युज्यते कर्नु प्रथमे पुषिकर्मणि ॥ हलामियोगादिषु तु षट्स कर्म पृथक् पृथ। प्रतिप्रयोगमन्येषामादामेकं तु कारयेत् । वृहत्पत्रक्षुद्रपशुस्वस्त्यर्थ परिविष्यतो। सर्वन्डोः कर्मणी ये तु तयोः पाद्धं न वियते॥ न दशाप्रन्धिके नैव विषवकर्मणि । कमिवरचिकित्सायां नैव शेषेषु वियते । गणशक्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजन सकृत् ॥ सकदेव भवेच्छाचमादौ न पृथगादिषु । पत्र यत्र भवेच्छावं तत्र तत्र तु मातरः॥ भसदिति प्रतिदिन प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरंच यानि क्रियम् श्वदेवबलिकमदर्शपूर्णमासश्रावण्यादीनि तेषु प्रथमप्रयोग एवं भावं मातृपूजा ब, प्रत्यव्दं येन पशुयागादि क्रियते तेनापि प्रथमप्रयोग एस भादं कार्य। आधानेच "वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत"इस्था. दिनो। होमयो सायंप्रातहोमवो। सोध्यनस्वा मालमप्रसवाया। बध्वाः सुनप्रसवार्य सोयन्तीमयुक्वेत्यादिना होमादिकर्मोकं गो. भिन्न तत्र तथा प्रीहियवपिष्टेन कुमारजिहामार्जनाक्ये जातकर्मणि, तथा प्रोषितागतकमणि प्रवासादेव प्रोग्यैत्य गृहानुपतिष्ठते" "पुत्रं रहा अपती"त्यादिके कुमारमाभिघ्राणादिक व गोमिलोक्ते, न भवती. त्यर्थः। विवाहादिरिति=(१)समनीयचरुहोमगृहप्रवेशबानारोहणचतुष्प थामन्त्रणाक्षमजसमाधानार्थहोमचतुर्थीहोमानामादिशब्देन ग्रहणं, एषु विवाहादिगर्भाधानान्तकर्मसु सकदेव श्रावं कार्यम । प्रदोष इति । गोनिस्सरणप्रवेशनकर्मणोगोंमिलोक्तयोरभयतम्णकं प्रायम् । तथा गवां पुष्टिकर्मवये गोमिलोके प्रथमे पुष्टिकर्मणि, भादं न कम्यम् । हामियोगादिहलस्याभिमुखेन योगा। पक्केषु चाम्येषु सीताया, एक्षेत्रमध्ये बलयहा, प्रवपनं, प्रस्रवणं, धान्यच्छेदनं, पर्याणं धान्या. नां पहगमनं, एषु हलाभियोगादिषट्सु कर्मसु एकैककर्मणि पृषर पृथक प्रतिप्रयोग भाई कार्यम । अन्येषां भाषणाकर्मादानामावावे भावं कार्यम् । वृहत्पत्रेति-महत्पत्रं-हस्यश्वादिमधुवपशव-मजाग्यावा, तेणे स्वस्यर्थम । परिविष्यतो परिविष्यमाणयोः सूयेन्द्रो कर्मणी गो. (1) समशनीयेति भारतत्वे पाठा । ४०व०मि० ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकायो- भिलपोते तयोः भादंन कार्यम् । यथा गोमिला । वसं वेति पञ्चर्य इति प्रकते द्वितीयया आदित्ये परिविष्यमाणे अक्षततण्डलान् जुहुयात् , बहत्पत्रस्वस्त्ययनकामः तृतीयया चन्द मसमिति तण्डलान्क्षुद्रपशुस्वस्स्ययनकाम इति । न दशान्थिक इति प्रतिमये ध्वनि वादशायां प्रन्थीन्यथादुपेत्य बसनवत: स्वाहाकारान्ताभिमांमषीन मरिष्यसीति, विषवता मात्र रम्युक्षयेत् हतस्तु अत्रिणा मिरिति कमिमन्तं देशमनिरभ्युक्षये. दिति गोमिलोतकर्मत्रये । नैव शेषष्विति । अहंणीयऋषिगादीनां पा. पाविपरमधुपर्कदानादिषु भावं नास्ति। गणश इति । पया यज. मीयेऽहनि नवपक्षवास्तुमनोयबाच योषु समुदायेन क्रियमाणेऽ मावपूजा भावंच सकदेव गणादी न कर्मानुसारेणेति शूलपाणिः । प्रयोगपारिजाते तु गणश इत्यस्य व्याख्या एवं कृता, देशाम्तरगतस्य चिरकालावधूयमाणसद्भावस्य मृत इति बुध्या पुत्रादिनासतौरदेहि कस्य पुनरागतस्य यानि पुनर्जातकर्मादीनि संस्कारकर्माणि क्रियन्ते । तथोपनयनात्प्राक् स्वस्वकाले कथञ्चिदकृतचौलपर्यन्तसंस्कारस्य यानि जातकर्मादीनि उपनयनकाले सम्भूय क्रियन्ते तेषु गणशः सम्भ्य क्रियमाणेषु जातिकर्मादिसंस्कारेषु मात्रादिपूजायां नान्दी. भावस्य च सकृत्तन्त्रण प्रथम क्रियमाणस्य संस्कारकर्मण मादी मनुष्ठान न पृथगादिषु नावृत्या संस्कारकर्मणामादिग्विति। अङ्ग वनकालनेषु तीर्थयात्रां विना गमने कर्मनाशाजलस्पर्शादौ च प्रा. संस्काराणां युगपदनुष्ठानम्। मादी च सदेवेत्यपरे । यत्र यत्रेति । श्राद्धनिषेधोऽष्टकादौं तत्र मावपूजा. निषेधोऽपीति वचनार्थः । अत्र साग्निरमाग्निर्वा वैश्वदेवमादौ कुर्यादा यश्चिततया पुनः मातृपूजा भावं स्मृतिसङ्ग्रहे। वृद्धावादौ क्षये चान्ते दर्श मध्ये महालये। आचान्तेषु च कर्त्तव्यं वैश्वदेवं चतुर्विधम् ॥ इति वचनात् ये वा भद्रं दूषयन्ति स्वधाभिरिति कचिलि. वर्शनादपि वृविभाडोत्तरं वैश्वदेवनिषेधात् । शिष्टा मपि बहवो वैश्वदेवं चतुर्विधमिति बचनास्कृत्वाभ्युदयिकमनुतिष्ठन्तीति । त. दाचारदर्शनाच्छाबारपूर्वमेष कर्तव्यमिति ।

·सामान्य कृष्णपक्षश्रादनिरूपणम् । हेमाद्री तु। शेषमनमनुशाप्य वैश्वदेवक्रिया ततः। श्राद्धाहि श्रावशेषेण वैश्वदेवं समाचरेत् । इति वृद्धिमादप्रयोगे लिखितचतुर्विशतिवचनाच्छाद्वान्ते कर्त. व्यता यद्यपि प्रतीयते तथाप्यत्र वाक्ये श्राद्धाहीति सामान्येन श्रा. खग्रहणात्प्रकृतिभूत एव भावे वैश्वदेवस्यान्ते फव्यता न वृयादी। ननु वृद्धिभावेऽपि विकृतिरूपत्वेन प्राकृतिकर्तव्यताविदेशा. बपि वैश्वदेवस्यान्ते कर्तव्यता प्राप्तिरपि पुनः पृष्ठलनैवेति घेत । सत्यम् । यद्यत्र वृद्धावादाविति वचनं न स्यात् । तेनोपदेशप्राबल्या. दप्यादावेव स इति । अत्रायें शिष्टाचारोऽप्यनुसन्धेय इति । वृद्धिश्राद्ध च तदङ्गतिलतर्पणं न कर्त्तव्यमेव । वृद्धिश्राद्ध सपिण्डे च प्रेतश्रावच मासिके । संवत्सरविमोके च न कुर्यात तिलतर्पणम् । इति बृहमारदीये निषेधात् । नान्दीश्रादे ग्राह्मणाभाव माह- दवशिष्ठः। मातृमाचे तु विप्राणामलामे पूजयेदपि । पतिपुत्रान्विता भन्या योषितोऽष्टौ मुदान्विताः ॥ इति । पञ्चब्राह्मणपक्षो भविष्ये। नाम्दीमुखान्समुद्दिश्य पितॄन् पञ्चद्विजोत्तमान् । भोजयेद्विधिवत्प्राशो वृद्धिमादे प्रदक्षिणम् ॥ वृद्धिश्राद्धाकरणे च प्रत्यवायो वृद्धशातातपेनोका। पद्धौ न तर्पिता ये पितरो गृहमधिभिः॥ तहानमफलं सर्वमासुरो विधिरेव साइति । इस्माभ्युदयिकम् । अथ सामान्यकृष्णपक्षश्रायम् । तत्रकासायनः। भपरपक्षे भादं (तोष वा चतुर्थ्याः। व समदेव न तु प्रतितिथ्यावर्तते । "अश्वयुक्ष्णपक्षे तु भावं कार्य दिने दिने" इतिषद्वीप्साया अश्रवणात् । वसन्ते ज्योति शेमपत् । तेन प्रतिपदादिपर्शान्तासु तिथिषु मध्ये यस्यां कस्यां चिसियो भावं कार्यम् । फलविशेषकामनायां तु पञ्चमीप्रभूति यस्यां कस्यां विद, ततोऽपि विशेषकामनायां दशमीप्रभूति, ततोऽपि ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- विशेषकामनापाममावास्यावाम् । अत एव- कात्यायनः। आवा चतुर्थ्यो। मनुरपि। कष्णपसे दशम्यादी वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । निगमोऽपि। [अश्लो० १७१] मपरपक्षे यदहः सम्पद्यते अमावास्यायां विशेषेण । एवं च निगमवाचनकवाक्यतया मनुकात्यायनोक्तावपि पक्षी फलविशेषायों, न तु अनुकल्पभूतौ शेयो। एते पक्षाः निरमिकवि. पया। सानिकस्य तु अमावास्यामेव "न दर्शन विना भाबमाहि. तानेद्विजन्मन" इति मनुवचनात् । तदा चीमावास्याभावस्य तस्य व तन्त्रेण सिदिः। प्रतिपदादिपक्षेषु चतुर्दशीवर्जनं नन्दादिवर्जन व [न]कार्यम्। नभस्यस्यापरे पक्षे भावं कार्य दिने दिने । नैव नन्दादि षज्य स्थाष वा चतुर्दशी । इति भाद्रपदापरपक्षे तर्जनविषेधात्, (१)अन्यत्र तर्जनप्रती. नन्दादिकंच- नारदसंहितायाम् । न नन्दासु भृगोरे रोहिण्यां च विजन्मसु । रेवत्यां च मघायां च कुर्यादापरपक्षिकम् ॥ भन्दा प्रतिपाषष्ठ्येकादश्यः। त्रिजन्मानि=आघदशमैकोनर्विशानि। बदपि भानौ भौमे प्रयोदश्यां नन्दाभृगुमघासुच। पिण्डदानं मुदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति स्मृत्वम्तरे पिण्डदाननिषेधवचनं तदपि, भारोपलक्षणा थम् । इति सामान्यकृष्णपक्षश्रादनिर्णयः । अथ महालयश्रायम् । तत्र शव्यायनिः । नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोस्शकस्तु । कन्यागतान्वितधेत्स्वास्स कालभारकर्मणि ॥ भत्र देवता उकाबविशतिमते । (१) सहमहालयादावित्यर्थः।

·भावापरपक्षीयवादभेदनिरूपणम् । सयाहं वर्जयित्वा तु श्रीणां नास्ति पृथग्विधिः। केचिदिष्छन्ति नारीणां पृथक् भावं द्विजोचमा आचार्यगुरुशिष्येभ्यः सखिशातिन्य एव च। सर्वेभ्यश्च पितृभ्यश्च तत्पनीभ्यस्तयैव च। पिण्डानेभ्यस्सदा दद्यात्पृथक् भाद्रपदे विजः। अत्र क्षयाहं वर्जयित्वेत्यनेन षड्दैवत्यमुक्तम् । उत्सरान बाद परादेवस्यमुकम् । भाचार्यत्यादिना सर्वदेवत्यम्। अन्या मपि देवता- हेमादौ पुराणान्तरे। उपाध्यायगुरुश्वश्रूपितृव्याचार्यमातुलाः । श्वशुरभ्रातृतत्पुत्रपुत्रविशिष्यपोषकाः । भमिनीस्वामिदुहितजामातृभगिनीसुताः। पितरौ पितपत्नीनां पितुर्मातुध या स्वसा। सखिद्रव्यदशियाधास्ती वैष महालये ॥ इति। पितृपल्यासपतमातरः। धर्मस्तु नवदेवत्यमाह- महालये गयाघाये वृद्धौ चाम्वष्टकासु च । नवदेवस्यमोष्टं शेषं पाटपुरुषं विदुः । इति । पार्षणकममाह- छागलेयः। क्षया केवला: कार्याः वृद्धावादी प्रकीर्तिताः। सर्वत्रैव तु मध्यस्था नात्या कार्यास्तु मातरः। सर्वत्र महालयादाविति हेमादिः । सर्वदेवत्यपक्षे पार्वणैकोदिष्टम्यवस्थोक्ता- बातूकण्येन। सपिण्डीकरणादूर्व पित्रोरेव हि पार्षणम् । पितृव्यनारामातृणामेकोहिष्टं सदैव हि ॥ इति । मातरम्सपतमातरः । पित्रोरेप हीति-पितृप्रहणं मातामहस्याप्युपलक्षकम् । पार्वणको दिशामां पार्षापर्यमाह- मरीचि बोका भवेवातामेकोदिष्ट व पार्वणम् । पार्वणं त्वमिनिर्वर्व एकोदि समापयेत् । - ·३१८ पारमित्रोदयस्य भादप्रकाशे- • --- - मनानपाकस्सन्ण। महालये गवाश्राद्ध गतासमा क्षयेऽहनि । तन्त्रेण थपणं कृत्वा भाद्धं कुर्यात्पृथक् पृथक् । इति पुलस्त्योः । अत्र विश्वेदेवा धुरिलोचनसंक्षकाः। * "मपि कन्यागते सय काम्ये च धुरिलोचनौ' इत्यादिपुराणात । इति भाद्रपदपक्षश्रादनिर्णयः । अस्मिम्पले भरण्यां श्राद्धमुक्तम् । मारस्ये- भरणी पितृपक्षे तु महती परिकीर्तिता। मस्या येन कृतं श्राद्धंस गयाश्रावकद्भवेत् । . इति भरणीधाखम् । अत्रापरपक्षे प्रयोदश्यां श्राद्धं कार्यम् । मपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिनरोसमः। प्रावृट्कालेऽसितिपक्षे त्रयोदश्यां समाहितः। मधुप्लुतेन यः भादं पायसेन समाचरेत् ॥ इति विष्णतः। तथा मधास्वपि- मधुमालैध शाकैश्च पयसा पायसेन च । एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च ॥ इति वसिष्ठोके। उभययोगे प्राशस्त्यमुकं- विष्णुषोत्तरे। मघायुक्ता च तत्रापि शस्ता राजनयोदशी । इति । प्राध्यास्स्वेतस्मादेष वाक्या- प्रोष्ठपचामतीतायां मघायुको प्रयोदशीम् । प्राप्य पावं हि कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ इति वचनाच मघायुकत्रयोदश्यां भावमाः। प्रयोदशीमा बैकवर्गस्य न कार्य, भार नैकस्य वर्गस्य प्रयोदश्यामुपक्रमेत । नवतास्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसन्ति तस्य ते ॥ इति वाणिनिधवनात् । एकवर्गस्स-पितमादवर्गस्य । किन्तु मा वामहवर्गस्थापि कार्यम् । एकवर्गमानमाबि अमावलायन- ·शाखादिहतचतुर्दशीवादनिरूपणम् । यस्तु पावेतियम्। पितृव्यादीनामपि पार्षणमेष कार्यमित्यन्ये । पतवापिण्डक कार्यम्। अयमद्वितीये धावं विषुषद्वितये तथा । युगाविषुव सर्वासु पिण्डनिर्वपणाहते। इति पुकास्स्योतो, महालयत्रयोदश्यां पिण्डनिर्वपणं द्विजः। ससम्तानो नैव कुर्यानित्यं ते कवयो विदुः॥ इति बृहत्पराशरोक्तेश्च । भत्र विभागादिपक्षे महालयमा सम्प्रेण तमा सपिण्डमेव, त्रयोदशीचा पिण्डपर्युदासस्य तत्वाव।के बळपयोदशीवावं त्वपिण्डमेवेति ध्येयम् । एता पुत्रवग्रहस्थ व्यतिरिकेन कार्यम् । "त्रयोदश्या तु वै श्राद्धं न कुर्यात्पुषवाम्ग्रहीतिवचनाद। कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां या भावं कुरुते नरः । पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् ॥ पति ज्योतिवहस्पतिना निषेधः कृतः, स त्रयोदश्यां बाहुपुशे गाः मित्रो दर्शनीयापस्यो युवमारिणस्तु भवन्ती"ति आपस्तम्ोन प्रयोद शीमावस्य युषमारित्वदोषोक्तो काम्यश्राद्धविषय उपसंहव्यः, एकवर्गयजनविषयो पा सपिण्डश्रावविषयो वा पुत्रवत्गृहस्थकई: कभावविषयो वेति हेमादिः । अपशबहतचतुर्दशीनिर्णयः। तत्रमरीचिः। (१)विषमर्पश्चापदादितिर्यगब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगहिता ॥ इति । विषादिमित्रोमणान्तर्घातो येषां ते इति विग्रहः, (३)न तुतान्ये हन्तीति, विषये विषादौ] असम्भवात् , “तेषां ये ब्राह्मणेहता" इति । बमपुराणाचा नागरे- अपमृत्युभवेषां शबमृत्युरथापि वा। उपसर्गमृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम् । पहिना च प्रदग्धानां जलम्रत्युमुपेयुषाम् ॥ (१) विषशवश्वापदापितिर्यगमागणघातिनामित्यन्यत्र पाठः । - ·३२६ वारीमत्रोदयस्य श्रादनकाशे- सर्पम्यानहतानां च शुन्धनैरपि । भावं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप। मापदेयपुराणे- युवानः पितरो यस्य मृता शोण वा हता। तेन का चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिमभीप्सता । इति । पुवत्वं च षोडशवर्षादृर्व त्रिंशद्वर्षपर्यन्तमिति भादकल्पः । पक्ष भूतावादिमिर्मरणमुपसर्गमरणम् । प्रचेता:- वृक्षारोहणलोहाचैविधुज्वालाविषादिमिः। मजदंष्ट्रविपनानां तेषां शस्ता चतुर्दशी । मचाविधिभूतानामेव चतुइंश्यामिति नियमः । न तु चतुरंगा. मेव तेषामिति, भावान्तरषिलोपप्रतात, विषसपश्वापदादितिर्यब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्या क्रिया कार्या अन्येषां तु विहिता ॥ इति। मरीविषचनाच । स्त्रीणामपि, उद्देश्वविशेषणस्याविवक्षित. वादित्युप्राध्यायाः । कचिवैधमरणेऽपि चतुर्दश्यां भावं कार्य यथाह- शातिभेष्वं त्रयोदश्यां चतुइंश्यां तु सुप्रजाः । प्रोपाते पितरस्तस्य ये च शत्रहतारणे॥ शसमुपलक्षणं प्रायश्चित्तानुगमनाचर्यानाम् । जलाग्म्यादिसते. ऽपवादमाह- शाकटायनः। जलानिया विपनानां संन्यासे चागृहे पथि। भावंर्षात तेषां वै वर्जविस्वा चतुर्दशीम् ॥ इति । पतकोदिष्ट कार्यम् । चतुर्दश्यां तु यच्छ्रावं सपिण्डीकरणात्परम् । एकोदिष्टषिधानेन तत्कार्य शसघातिनः ॥ इति गाग्यो- एतपातसपिण्डीकरणस्य न भवति सपिण्डीकरणात्पर, मित्युके, पता देवयुक्त कार्य। प्रेतपक्षे चतुर्दश्यामेकोथिं विधानतः। देवयुकं तु यच्छाधं पितृणामक्षयं भवेत् ॥

·दौहित्रकर्षकवादनिरूपणम् । इति पारिजातोक्तवचनात। शुलपाणिस्तु तत्रापि पार्वणमेवाह-एकोददिष्वाक्यानां मि. मूलत्वात् । अन्ये तु पित्रादीनां पार्वणं भ्राधादीनामेकोवादिष्टमित्या. हुरातत्तुच्छम् । समत्वमागतस्यापि पितुः शत्रहतस्य वा । चतुर्दश्यां तु कर्तव्यमेकोदिष्टं महालये ॥ इति भविष्ये पितुरप्येकोदिष्टविधे।। शत्रहतस्य चतुर्दश्यां श्राधे कृतेऽपि महालये दिनान्तरे पा. वणमितरतृप्त्यर्थ कार्यमेव, पितरि शत्रहते एकमेकोदिष्टं कार्य, बयोः शत्रहतयो एकोदिष्टे समानतन्ने कार्य त्रिषु त्रीणि समा. मतन्त्राणि कार्याणि इति देवस्थामी। अन्ये तु त्रिषु पार्वणमेव कार्य । पित्रादयस्त्रयो यस्य शौर्यातास्त्वनुक्रमात । स भृते पार्षणं कुर्यात् । इति बृहत्पराशरोक्तः। एकस्मिन्या द्वयोर्वापि विधुच्छोण पाहते। एकोद्दिष्टं सुतः कुर्यात्त्रयाणां दर्शवत् भवेत् ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदयोदाहतवचनाम्चेत्याहुः । चतुर्दश्यामेव शस्त्रादिना मृतस्य पार्षणमेकोहि वा यथा. चारं कार्यम् , यस्तु चतुर्दश्यां पार्वणनिषेधः स तनिमित्तस्यैव न क्षयाहनिमितस्येति तदा चतुइंशीनिमित्तकमेकोदिष्टं 'पृथवा का. यम् । चतुईयां विघ्नेनैकोवृदिष्टासम्मवे तत्पक्षे दिनान्तरे पार्षण कार्यमित्युक्तं हेमाद्रौ । इति चतुर्दशीश्राद्धम् । आश्विनशुक्ल प्रतिपदि मातामहाधमुक्तं- हेमाहौ। जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमानेऽपि मातुले। कुर्यान्मातामहश्रावूध प्रतिपाश्विनेऽसिते ॥ इति । एतच जीवरिपतृकेण कार्य सपिण्डरति दाक्षिणात्याचारास कार्यमविशेषषचनादिति तु युक्त, दाक्षिणात्यमिअशिष्टाचाराच्य। इति दौहित्रक कश्राद्धम् । ४१ पो० मि० ·३५२ वीरमित्रोदयस्य श्राद्धप्रकाशे- अथ नित्यवाद्धम् । एकं तु भोजयेद् षिप्रं पितृनुहिश्य सत्तमम् । नित्यावं तु तहि पितृयज्ञो गतिप्रदः । अशकं प्रत्याह- मनुः। कुर्यादहरहा श्राद्धमनाघेनोदकेन वा । पयोमुलफलैर्वाप-इति । [अ०३ श्लो०८२] कौमें। উথ যা যথাকি জিলাছিল। वेदतस्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत् ।। बहरहा कर्तुमसार्थ्य आह- देवलः। अनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्संवत्सरं विजः । विधतुर्वा यथाश्राद्धं मासे मासे दिने [दिने] ॥ संवत्सरे तन्मध्ये द्विषट्सु षट्सु मालेषु, चतुःमासत्रये मा. सत्रये । मन्त्र विशेषमाह- हारीतः। नित्यश्रावमनये स्यात् । अनय=पिण्डादिवर्जितम् । प्रचेताः। नामन्त्रणं न होमनाहानं न विसर्जनम् । भविष्योत्तरे- आवाहनस्वधाकारपिण्डानाकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमो विश्वेदेवास्तथैव च ॥ विस्यभावे त्यजेदेतदिति, तत्रैव- प्रदयाहक्षिणां शक्त्वा नमस्कारैर्विसर्जयेत् इति । बतुन विसर्जनमित्युकं तद् "वाजे वाज" इति मन्त्रेण । इति नित्यत्रायम् ।

·सांवत्सरिकादनिरूपणम्। [अथ सांवत्सरिकत्राखम् ।] तमित्यम। प्रतिसंवत्सरं कार्य मातापित्रोतेऽहनि । पितृव्यस्याप्यपुत्रस्य भ्रातुज्येष्ठस्य चैव हि ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणोक्तः । अत्र प्रतिसंवत्सरमिति घीसार्थकप्रतिपः दोपादानावित्यत्वम् । प्रातुज्येष्ठस्येति अत्र ज्येष्ठप्रहणात्कनिष्ठस्यानाव. श्यकम् । अत एष- न पुत्रस्य पिता कुर्यात्रानुजस्य तथाप्रजः। अपि स्नेहेन कुर्याता सपिण्डीकरणं विना ॥ इति सपिण्डीकरणातिरिक्त श्राद्ध सति मेहेऽधिकार उता। लोगाक्षिरपि। श्राद्धं कुर्यावश्यं हि प्रमीतपितृका स्वयम् । इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यक्षमेव च ॥ इति । स्वयमिति सति सामर्थ्ये । असामये तु प्रतिनिधिनापि कार्यम् । असावेतच इति यजमानस्य पित्रे ऋत्विगादिः पिण्डान् दधादि. ति स्मृतेः। कवितु प्रतिनिधिविधानमिन्दुक्षयादिव्यतिरिकश्रावपरम् , इह स्वयमित्युपादानादित्याहुः। भत्र च पार्वणैकोहिधविधायकानि परस्परविरुधानि बहुनि वा. क्यानि दृश्यन्ते तत्रैकोहिष्टविधायकानि तावल्लिण्यन्ते । यमः। सपिण्डीकरणादूर्व प्रतिसंवत्सरं सुतः। एकोद्दिष्टं प्रकुर्वीत पित्रोरन्यत्र पार्वणम् ॥ गायः। कृतेऽपि हि सपिण्डवे गणसामाम्यतां गते । प्रतिसंवत्सरं श्राद्धमेकोद्दिष्टं विधीयते ॥ लोगाधिरपि । सपिण्डीकरणापूर्वमेकोद्दिष्टं सुतः पितुः । ऊवं च पार्वणं कुर्वात्प्रत्यब्दमितरेण तु ॥ इतरेण एकोद्दिष्टेन । प्रत्यग्दमितरेणेति-प्रत्यब्दं विनेत्यर्थ इति के एकोदिएं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि । अकृतं तद्विजानीयास्स मातृपितृघातकः ॥ चिद।

·३२४ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- इति यमेन पावणे दोषमभिधायकोदि विहितम् । ध्यासः। सपिण्डीकरणादृर्व यत्र यत्र प्रदीयते । तत्र तत्र त्रयं कार्य धर्जयित्वा मृतेऽहनि ॥ प्रतिसंवत्सरं यत्र मातापित्रोः प्रदीयते । मदैवं भोजयेच्छाचं पिण्डमेकं च निर्षपेत् ॥ इत्येवमादीनि । तथा पार्वणविधायकानि । जमदग्निः। मापाच सहपिण्डत्वमौरसो विधिवत्तः। कुर्वात दर्शषच्छावं मातापित्रोमतेऽहनि ॥ शातातपः। सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा । प्रतिसंवत्सरं विद्वाअछागलेयोदितो विधिः ॥ इत्यादीनि। एवं संशये केचिदाः। औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ विधिना पार्षणेन तु । प्रत्यब्दामितरे कुयुरेकोहि सुता दश ॥ इति । यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिण्डीकरणात्परम् । पार्षणेन विधानेन देयमनिमता सदा । इति जाबालिमत्स्यपुराणवाक्याभ्यां सारन्योरोरसक्षेत्रजयोः पार्वणः मितरेषामेकोदिष्टमिति व्यवस्थेति । न च सदेत्युपादनात्साग्निक- पोनित्यं निरनिकयोसैरसक्षेत्रजयो पाक्षिकं पार्वणं, न तु नियमने. कोदिशामिति वाच्यम् । एवं सति विधेषम्यं स्यात्, एक एव विधि: सानिकयोनित्यवत्पार्वणविदध्याभिरनिकयोस्तु पाक्षिकमिति । किच यदि प्रत्यन्दपुरस्कारेण पार्वणविधिः स्याचदा विसवों[ विरुखो] भयदर्शनेन पार्वणस्यानियमतः प्राप्ताविदं नियमार्य स्यात् नच तदस्ति। पे सपिण्डीकता प्रेता न तेषां तु पृथविक्रया। पस्तु कुर्यात्पृथक् पिण्डं पितहा लोऽभिजायते ॥ इति ।

·सांवत्सरिकश्राद्धनिरूपणम् । ३२५ तथा। पार्षणेन विधानेन सांवत्सरिकमिण्यते। प्रतिसंवत्सरं कार्य विधिरेष सनातनः॥ इति । तथा। - सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्षणवत्सदा । प्रतिसंवत्सरं विद्वानित्येवं मनुखवीत् ॥ इति कूर्मपुराणशातातपभविष्यपुराणवाक्येषु प्रतिसंवत्सरपदसत्वा. कथं न वार्षिकपुरस्कारेण पार्वणविधिरिति वाच्यम् । नत्र प्रतिसंवत्सरपदेन क्षयाहश्रावमुच्यते, किन्तु संवत्सरं क्रियमाणं युगमन्वायपि, तथा च. पार्वणविधिस्तत्रैव सावकाश इति न क्षयाहमास्कन्दति । या स्कोदिष्टनिन्दा, सापि सानिकौरसझे. प्रजविषया, तेषां पार्वणविधानात् , तस्मात्सायोगैरसक्षेत्रजयो। पार्वणमन्येषामेकोदिष्टम् । तत्रापि पुत्रिकापुत्रस्योरससमत्वातस्या. पि सामे पार्षणमिति । न च बृहनारदीये "विप्रः क्षयाहपूर्वेषु"रि स्युपक्रम्य "अग्न्यभावे तु विषस्य पाणौ होमो विधीयत" इत्यनेन निरनीनां पाणिरूपविशेषाभिधानेन निरनीनामपि क्षयाहे पार्वणवि धिः कल्यतामिति वाच्यम् । सानिं प्रत्यपि प्रत्यक्षाग्न्यभाषदशा यामेतविध्युपपत्तेः । अत्र हि विच्छिनाग्निरेवाग्न्यभावधानुक्तस्तस्य चामिविच्छेदवशायामप्यस्त्येव । माधानजन्यसंस्कारवस्वादारिता. मित्वम् । एवं- बहमयस्तु ये विप्रा ये चैकाप्नय एव च । तेषां सपिण्डनावमेकोहि न पार्षणम् ॥ इति वाक्येऽपि एकानिमानित्यनेन विछिपत्रेतानिमानर्धा धान्येषामिहितोऽजनाग्निति सोऽप्याहितामिरेवेति । यदपि, कर्तव्यं पार्वणं राजन्नकोथिंकदाचन । सुषहून्यत्र वाक्यानि मुनिगीतानि वक्षते ॥ मल्पानि चैव वाक्यानि एकोद्दिष्टं प्रचक्षते । तस्मादचनसामर्थ्यात्पार्वणं स्यात्मताहनि । इति सर्वसाधारणं सुमन्तुवचनं तदपि न्यायोपन्यासेन न श्रुतिः मूलकम् । न चावशिवन्यायस्थावकाशः । यदि हि मनुषाक्यानां ·बामियोदयस्य भाद्धनकाशे- परस्परसंवादेनव प्रामाण्यं स्यात्तदैतत्कथनं युज्यते, न च तदस्ति, मुनिवाक्यानां स्वतन्त्राणामेव श्रुतिकल्पकत्वादिति। न च तस्यैव पाक्यस्य तीप्रमाण्यमापद्यतेति वाच्यम् । तस्य पार्वणविधायक वाक्यशेषत्वेनापि प्रमाणत्वात् । एतच साम्यौरसक्षेत्रजपुत्रिकापुत्र रप्यमावास्याप्रेतपक्षयोरेव क्षयाहे पार्षणं कार्य। अमावास्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा भवेत् । पार्वणं तस्य कर्तव्यं नैकोददिष्टं कदाचन ॥ इति तेनैव पार्वणस्मृती विहितत्वात् । न चैवं सति तेषामेत. स्कालातिरिक्तकाले श्रादाधिकारविध्यभावाच्छाखमेव कालान्तरे क्षयाहे सति न स्यात् "एकोदिष्टं सुता दश" इति वचने एकोदि. टस्य तान्प्रत्येव विहितत्वात्पार्वणस्य चैतत्कालमात्रविषयत्वादिति वाच्यम् । न छत्र कालो नियम्यते, किन्तु अमावास्याक्षयादिरूपे काले साम्योरौरसक्षेत्रजयोः पार्वणम् । एवं च तदतिरिक्त काले सामान्यविहितमेतेषामप्येकोददिष्टमेव पूर्वोदाहृतवाक्यैरेकोदिष्टस्य सामान्यतो विहितत्वात् । तस्मात्साग्न्योरौरसक्षेत्रजयोरमावास्यायां प्रेतपक्षे वा मृतस्य पार्वणम् । अन्येषामेतेषामपि च कालान्तरे एको. दिष्टमिति । हेमाद्रिस्तु । आपाध सहपिण्डत्वमौरसो विधिवत्सुतः। कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्धं मातापित्रोः क्षयेऽहनि । औरसक्षेत्रजी पुत्रौ विधिना पार्वणेन तु । प्रत्यादमितरे कुर्युरेकोदिष्टं सुता दश ॥ इत्यादिजमदग्निजावालिवाक्यरोरसक्षेत्रजयोस्तत्समस्व पुत्रिका. पुत्रस्य च पार्षणं तदपि साग्रीनाम् । न पैतृयशियो होमो लौकिकेऽनौ विधीयते । न दर्शन विना श्राद्धमाहितार्द्विजन्मनः ॥ [ मनु० अ०३ श्लोक २२] इति मनुवचमेनाहिताग्नेदर्शेन विना दर्शोपलक्षितविधि विना श्राखाभावकथनात् । अग्निप्रधानं सर्वेषामनुष्ठानं गृहाश्रमे । तद्योगात्कृतसामर्थ्यात्सर्वत्राहन्ति पर्षिणम् ॥ तथा।

·S-4 ३२७ - ~unlodiM RESEARCH INSTITUTE. सवित्सरिकीदनि कादनिपणम् RAJ इत्यादिकार्णाजिनिप्रभृतिवाक्यैराहिताग्ने पार्वणविधानाच्च । निरग्नीनां तु औरसक्षेत्रजपुत्रिकापुत्राणां विकल्पः । औरसानां सा. ग्नीनां निरग्नानां च "एकोदिष्टं सुता दश" इति नियमादेको.दि. मेव । तदुकं- भविष्यपुराणेऽपि । निरग्नेरीरसस्योक्तमेकोदिष्टं मृताहनि । प्रत्यब्दं पार्वणं साग्नेरन्येषां तु न पार्वणम् । अन्येषांकादीनां दशविधानां न पार्षणं किन्तु एकोविष्टमे. वेति । अमावास्याप्रेतपक्षमृतानां तु पार्वणमेव, "अमावास्यां क्षय इस्यत्र वाक्ये "नेकोदिष्ट कदाचन" इति पाक्यशेषपालोचनया एकोदिष्टस्य निषिद्धत्वात् , तत्रापि प्रेतपक्षप्रमीतस्य पितुरेव पार्व. णम् । अन्येषामेकोदिष्टमेव । तथा च हेमाद्रावेव पचनं । प्रेतपक्षप्रमीतस्य पितुः कुर्वीत पार्वणम् । पितृव्यभ्रातृमातृणामेकोदिष्टं न पार्वणम् ॥ इत्याह । मिताक्षरामदनरत्नयोस्तु । औरसक्षेत्रजयो साग्मनिरग्नेश्च पार्वणको. दिष्टोमयविधिवाक्यपर्या लोचनया विकल्पः। स च "येनास्य पितरो याता" इत्यादिना पंशसमाचाराद्यवस्थितः। इति अमावास्या प्रेतपक्षयोम॒तस्य । दण्डग्रहणमात्रेण नैव प्रेतो भषेधतिः। मतः सुतेन कर्तव्यं पार्वणं तस्य सर्वदा ॥ इति प्रचेतावचनात् यतेश्च पाणमेवेति । नव्यास्तु "प्रतिसंवत्सरं कार्य" तथा "धावं कुर्यादयश्यं हि प्र. मीतपितृकः स्वयम्" इत्यादिवाक्यः सामान्यतः क्षया श्राद्धमाने विहिते ततधाकासावशात्सर्वप्रकृतिकस्य पार्वणस्य प्रसको "प्र तिसंवत्सरं भावमेकोदिष्टं सुतः पितुः" इत्यादिनातिदेशप्राप्तपा. णवाधपुरासरमेको दिष्टयोर्विकल्पसिद्धौ "ौरसक्षेत्रजौ पुत्री विधिना पार्वणेन तु" इत्यस्य, तथा "एकोदिष्टं हि कर्त्तव्यमारलेन मृतेऽहनी"त्यस्य पैंठीनसिवाक्यस्य, तथा साग्निनिरनिपुरस्कारेण पार्व: गैकोदिष्टविधायकानां वाक्यानां निरर्थकत्वमापत ततश्च विशे. षवाक्यानां निरर्थकरवमयादेव स्वस्ववाक्यापस्थापिता एव विशे. पाः परस्परविशेषणविशेष्यभाषापमा एभिर्विधीयन्ते, पथौरसस्य ·३२८ वीरमित्रोदयस्य श्रादनकाशे- . पार्वणविधायकमेकोदिष्टविधायकंच, अग्निमतच पार्वणविधाय. मेव । तथानौरसानामेकोदिष्टविधायकमेव । एवं चाग्नि मद्वाक्यस्यौरसपुरस्कारेण पार्वणविधायकस्य वैकवाक्यतया निमानौरसः पार्षणं कुर्यादित्यर्थः सम्पद्यते, तथौरसपुर. स्कारेणैकोददिष्टवाक्यानां निरग्निपुरस्कारेण चैकोहिष्टवाक्याना धैकवाक्यतया निरनिरौरस एकोदिष्टं कुर्यादित्यपरोऽर्थः संपद्यते। दत्तकादीनां तु सानीनां चकोदिष्टं सुता दशति वचनादेकोदि प्टमेव, सामान्यप्राप्तविकल्पस्तु अपुत्रमातामहश्राबादिषु सावकाश इति न किञ्चिदनुपपत्रमिति। तत्र। "ब्रह्माबलमयस्तु ये विमा" इत्या. दिना निरनरपि पावणविधानेन निरनिरौरसः पार्वणं कुर्यादित्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मादविशेषाद्विकल्प एव न्याय्यः,स चैछिका, प्रमीतपितृका श्राद्धं पर्वकाले यथाविधि । मृताहनि यथारुच्या वृद्धावभ्युदयक्रिया ॥ इति गार्ग्यवचनात् । अत्र सांवत्सरिकादौ पितृपार्षणस्यैव धर्मा. तिदेशो न मातामहपार्वणस्य स्वस्यापि विकृतित्वात् , न हि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचते सत्यन्यस्मिन्नामिक्षुक इति न्यायात । एवं च पितृक्षयाहे पित्रादित्रयाणामेव श्राद्धं मातृक्षयाहे मात्रादित्रयाणामेष पितृश्रावस्यैकोदिष्टत्वपक्षे तु मातुरप्येकोददिष्टमेव कार्यम् । प्रत्यब्द यो यथा कुर्यात्पुत्रः पित्रे सदा द्विजः। तथैव मातुः कर्तव्यं पार्वणं वान्यदेव च ॥ इति कात्यायनषचनात् । अपुत्राणां मातामहादीनां पार्वणमेको. दिपा कार्यम् । पितृव्यभ्रातृमातृणामपुत्राणां तथैव च । मातामहस्यापुत्रस्य धारादि पितृवन्द्रवेत् ॥ इतिजातूकोक्तः । मातामहपदं मातामया अप्युपलक्षणं दौहित्र वेनाधिकारवाक्येऽधिकार्युके। सपिण्डीकरणादूर्व पित्रोरेव तु पार्वणम् । पितृव्यभ्रातृमातृणामेकोदिष्टं सदैव हि ॥ इति पितृव्यादीनामेकोदिष्टविधानं तस्कर्षपेक्षया कनिष्ठपित ज्यादिविषयम् । पितृव्यनामातॄणां ज्येष्ठानां पार्वणं भवेत् ।

·सांवत्सरिकादनिरूपणम् । ३२९ एकोदिएं कनिष्ठानां दम्पत्योः पार्षणं मियः॥ इति चतुर्विशन्मिनोक्त। मातुलादिश्राद्धं तु एकोदिष्टमेव । मातुःसहोदरो यश्च पितुः सहमवोऽथवा। तयोञ्चैव न कुर्वीत पार्वणं पिण्डनाहते। यश्च मन्धप्रदाता स्यायश्च विद्यां प्रयच्छति । गुरुणामपि कुर्वीत तयांनष तु पार्वणम् । सपिण्डीकरणादृर्व यत्र यत्र प्रदीयते ॥ श्राद्धं भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च। मित्राय गुरवे भादमेकोहि न पार्वणम ॥ इति गर्गसुमन्तुवसिष्ठक्वनेभ्यः । दम्पत्योस्तु परस्परं पार्वणमेव, पूर्वोदाहतचतुर्विशन्मतात् । “भर्तपल्योव"मिति स्मृत्यर्थसारोके। संपन्योरपि परस्परं पार्वणम् । तत्र स्नीकर्तृकामावास्यादिपावणे विशेषः। स्वमप्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । विधवा कारयेच्छाचम्-इतिवचनात भर्तृतस्पितपितामहान स्व. पित्रादीनां प्रयाणां श्रामिति । अत्र च- पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा धुषम् । अविशेषेण कर्तव्यं विशेषामरकं प्रजेत् । इति सामान्यवचनात क्षयाहे यद्यपि मातामहमातिस्तथापि- कसिमन्वितं मुक्त्वा तथाचं श्रासषोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षडितिस्थितिः॥ इति कात्यायनेन पिण्डश्राचे प्रत्याब्दिकपर्युदासानाध्यते । "पि. तुगतस्य देवत्वमारस्य त्रिपूरुषम्" इति पारस्करण त्रिपुरुषश्रादवि. धानात् त्रिपुरुषत्व विधेः षट्पुरुषतानिवृत्यर्थत्वाच । देवत्वं गतस्य-स. पिण्डीकरणेन पितृत्व प्राप्तस्य । संग्रहकारस्तु क्षयाहे मातामहान्सा. क्षाभिषेधति । तथा हि। याज्ञवल्क्येन कालस्तु अमावास्यादि नोदितः । अविशेषण पियस्य तथा मातामहस्य च। युगपञ्च सति यो वाचनावस्यमाणकात् । कालभेदेन तन्त्र स्याद् देशमेदो न चैव हि। तस्मातन्त्रविधानाच्च योगपचं प्रतीयते । वीमि ४२ ·बीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- । . अमावास्यादिकालेषु तोयं न मृतेऽहनि । अमावास्यादिकालेषु कालेकरवारसहक्रिया। मृताहनि तु तदान युज्येत सहक्रिया । इति । अनन्यायप्रदर्शनं यथा तथास्तु"न तोयं मृतेऽहनी"इति तु स्पष्टो मातामहनिषेधः। त्रिपुरुषत्वविधानादेव च "स्वेन भी समं श्राई सा मुझे" इति वचनप्राप्तसपत्नीकरवस्यापि निवृत्तिा, त्रिपुरुषति. रिक्तदेवतामात्रग्यावृत्यर्थत्वात्तस्य । क्रमेण मृतपोर्मातापित्रोताक्ष याहैक्ये तन्त्रेण पाकं कृत्वा मरणक्रमेण भावं कुर्यात, निमित्तक मस्य नमित्तिककमानयामकत्वात । क्रमाशान तु पूर्व पितुस्ततो मातु, पित्रा भाव समं प्राप्त नवं पर्युषित तथा । पितु पूर्व सुनः कुर्यादन्यत्रालत्तियांगतः ॥ इति कष्णाजानवचनात् । अन्यत्रपितृमात्रनिरिक्तस्थले । मात्ति सम्बन्धः, सांसकृष्टस्य पूर्व, तता विप्रकृष्टस्यत्यर्थः । तथा च- ऋष्यमाः। भवेद्यदि सपिण्डानां युगपन्मरणं तदा। सम्बन्धासत्तिमालोच्य तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ इति । यत्तु नैकः भारद्वयं कुर्यात्समानेऽहनि कुत्रचित्" इति प्रचतोषचनं तनिमित्तदैवतैक्ये शेयम् । तथा च- श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तहिने । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं निमिचानुक्रमोदितम् ॥ इति । अन्वारोहणे तु विशेषः तथा च- लौगाक्षिः मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् । नवधाद्धं च दम्पत्योरन्धारोहण एव तु ॥ इति । अत्र पृथङ् नवश्राद्धमित्यन्वया, चस्त्वर्थे । समाखन-संक्षेपेण । द्विपितृकश्राव खोमयोद्देशनका पिण्डो देयः। नवाबेतु भेदेनेत्या जाबालिः। . धाय- या समारोहणं कुर्याद बित्यां पतिव्रता । तां मृताहनि सम्प्राप्त पृथग्पिण्डे नियोजयेत् ॥ प्रत्यब्दं च नवश्राद्धं युगपत्तु समापयेत् ॥ इति, तघेषां वचकादीनामेकोदिमुकं तद्विषयम। मनेकमात. - ·आदमेदनिरूपणम् । भिरेकचिस्यारोहणे तु प्रथमं पितुः ततः स्वजनन्या ततः सपन. मातुः प्रत्यासत्तेः। केचित्तु मृताहश्राद्धं नववाद्धं च पित्रो समासेन समानतन्त्रेण कार्य पिण्डनिर्वपणं तु पृथक् । पूर्वोदाहतवचनावित्याहुः। इति सविस्स. रिकनिर्णयः। अथ श्राद्धमेदाः। विश्वामित्रः। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डनम् । पार्वणं चेति विधेयं गोष्ठ्यां शुध्यर्थमष्टमम् ॥ कर्माङ्ग नवमं प्रोक्तं दैविकं दशम स्मृतम् । पात्रास्वेकादशं प्रोक्तं पुष्ट्यर्थ द्वादशं स्मृतम् ॥ तत्र नित्यं नैमित्तिकं चाह- कात्यायन:। अहन्यहनि यत्प्रोक्तं तन्नित्यामिति कीर्तितम् । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तौमित्तिकमुच्यते ॥ तदप्यदैवं कर्तव्यमयुग्मानाशयेत् द्विजान् ॥ अत्र चैवं "नैमित्तिके कामकालो" इत्येतद्वचनादेकोहिष्टेऽपि तयोः प्राप्तौ "भदेव"मितिवचनाच विकल्पः । स च शाखाभेदेन व्यवस्थितः। न च क्वापि शाखायामेकोद्दिष्टे दैवविधानं नास्तीति वाच्यम् । आश्वलायनेन नवश्राद्धेषु देवविधानात् । काम्यमुक्तं- वसिष्ठेन । अभिप्रेतार्थसिध्यर्थ काम्यं पार्वणवत्स्मृतम् । वृद्धिश्रावमुक्कं तेनैव- पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राचं प्रकीर्तितम् ॥ सपिण्डीकरणमपि तेनैव- नपानीहार्यपात्राणि पिण्डश्व परिकार्यते । पितृपात्रेषु पिण्डेषु सपिण्डीकरणं तु तत् ॥ पार्षणलक्षणमपि तेनैव- प्रतिपर्व भवेद्यस्मात्प्रोष्यते पार्वणं तु तत् । पर्व अमावास्या, संक्रानयापि- चतुर्दश्यमी छष्णा [स्व]मावास्याथ पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रमणं तथा ॥ - - - ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- इति विष्णुपुराणात् । मत एष भविष्यपुराणे द्विविधा पार्षणप दमिति:- ममावास्यां यस्क्रियते तत्पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते पर्वणि च यत्तस्पार्वणमुदाहतम् ॥ इति । युगादिश्राद्धेषु तत्पदप्रवृत्तिस्तवर्मकत्वात् । गोठ्यां यत्कियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुध्यते । बहूनां विदुषां सम्पस्सुखार्थ पितृतृप्तये । बहूनां विदुषाङ्गोष्ठ्यां समुदाय तीर्थयात्रादौ युगपत्कसंग्यतया प्राप्तं भावं पृथपाकाचसम्भवेन प्रत्येकं कर्तुमसामर्थ्य सम्भूय सामग्रीसम्पादने यत्सुखं तदर्थ तल्लिप्सया यन्मिलितः क्रियते दोष्टीचाखमिति शजधरकल्पतरूप्रभृतयः- केचित्तु श्रावस्य गोष्ठयां वार्तायां क्रियमाणायां तजनितोत्सा. हेन यस्क्रियते श्राद्धं तद्वोष्टीश्रादमित्याहुः। शुध्यर्थमिति तत्प्रोकं श्राद्धं पार्वणवत्कृतम् । यथा प्रायश्चित्ताङ्गविष्णुश्राद्धादि । कर्मातादीनां लक्षणमुक्त भ. विष्यपुराणे। निषेककाले सोमेच सीमन्तोनयने तथा। देयं पुंसवने चैव पादं कर्मानमेव च ॥ एतब निषेकादिग्रहणं सकलौतस्मातकोपलक्षणार्थम् । "नानिष्ठा तु पितृन्धाचे कर्म वैदिकमाचरेत" इतिशातातपवचनात् । "शापूर्णादिकं भावं वृद्धिश्रावषदाचरेत्" इति भविष्यत्पुराणाच । देवानुदिश्य यच्छ्राद्धं तदैविकमिहोच्यते । इषिध्येण विशिष्टन सप्तम्यादिषु यत्नतः॥ बसियोऽपि । देषानुहिश्य क्रियते तदैविकमिहोच्यते । तनित्यभावत्कुर्याद्वादश्यादिषु यत्नतः ॥ गच्छेदेशान्तरं यनु भाद्धं कुर्यान्तु सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोकं प्रवेशे च न संशयः ।। गच्छन् तीर्थयात्रार्थ देशान्तरं गच्छन् । देशान्तरप्रहणासमान. देश यात्रामा न भवति । प्रवेशे पर्यागत्य पुनः स्वगृहप्रवेशे । तथाच, ·श्रादभेदनिरूपणम् । ब्रमपुराणे। यो यः कषितीर्थयात्रां तु गच्छेत् सुसंयतः सुमनाः सुसमाहितः । स पूर्व स्वगृहे तोपवासः सम्पूजयविधिवद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ देवांपितृम्ब्राह्मणांश्चैव साधून धीमान्प्रीणन्धित नितिशक्त्या प्रयत्नात। प्रत्यागतश्चाथ पुनस्तथैष देवाम्पितन्याह्मणान्पूजयेच्च ॥ इति । शरीरोपचये श्राद्धमत्रोपचय एव च। पुष्ट्यर्थमिति तत्प्रोक्तमौपचायिकमुच्यते ॥ शरीरोपचये तानिमित्ते रसायनादावित्यर्थः । महन्यहनि नित्यं स्यात्काम्यं नैमित्तिकं पुनः । एकोदिष्टं च विधेयं वृद्धिभावंच पावणम् ॥ पतत्पश्चविध भादं मनुना परिकीर्तितम् । इतिकर्मपुराणे पञ्चविधत्वप्रतिपादनं तद्रोष्ठ्याविभाखानां पार्वणे. कोवृदिष्टान्तर्भावाश्रयणेन । मत्स्यपुराणे तु, नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्रावमुख्यते । इतित्रैविध्यमुक्तम् । तत्तत्र तत्रान्तर्भावेनैवेति बोध्यम् । तत्र नित्यान्याह विष्णुः । अमावास्या तिस्रोऽष्टकास्तिनोऽवटका मघा प्रौष्पवर्ष कृष्ण त्रयोदशी व्रीहियषपाको चेति । एतांस्तु भाकालान् नित्यानाह प्रजापतिः। भासमेतेवकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इति । नैमितिकान्याह- प्रेतभावं सपिण्डान्त संक्रान्ती महणेषु च । संवत्सरोदकुम्भ च वृद्धिभावं निमिततः॥ काम्यानपि स एवाह-- तिथ्यादिषु च या भावं मन्वादिषु युगादिषु । भलम्वेषु च योगेषु तत्काम्यं समुदाहतम् ॥

·१५४ वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- युगादीनां नित्यतापि समयप्रकाशे वक्ष्यते । तिथ्यादीत्याविपदेन नक्षत्रयोगादिग्रहणम् । इदं व विविधमपि पार्षणकोदिष्टभेदेन द्वि. विधम् । तदयमर्थः यत्र द्वादशाविधमुक्त्वा नित्यादिपुरस्कारकारेण विधिस्वत्र तदन्तर्गतमेव नित्यादि प्रायम् । एवं यत्र पञ्चविषमुक्त्वा निस्यादिपुरस्कारेण विधिस्तत्र तथा, यत्र विभागमनुक्त्वा त्रैविध्यं बोक्त्वा धर्मविधिस्तत्र कात्यायनविण्याधुक्तमिति विवेकः। इति श्राद्धभेदाः । अथ श्रादविकृतिषही विचार्यते । अक्रोधः शौचपरी सततं ब्रह्मचारिभिः । भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकर्मणि ॥ सर्षायासविनिर्मुक्कैः कामक्रोधविवर्जितैः। भाषितम्यं भवद्भिर्नः श्वोभूते श्राद्धकर्मणि ॥ इति । पतौनिमन्त्रणानन्तरं श्राद्धारभूतनियमनावणाौँ मन्त्री, प्रकृता. घेकैकस्मिनिमन्त्रितब्राह्मणे प्रयुज्यमानावेकोदिष्टे नोयो, प्रकृती बहु. पचनस्य समवेतार्थत्वात् । प्रकृती सद्यो निमन्त्रणपक्षे बीहिमन्त्रस्य यवेविष द्वितीयमन्त्रस्य लोपः। कोचिस्तु श्वोभूत इति पदद्वयस्यैव लोपो समर्थत्वाच्छेषस्य तु तेन विनापि वाक्यार्थपर्यवसानात्प्रयोगो भवत्येव । अत एवाग्निर्मा तस्मादेनसो गाईपत्या प्रमुञ्चस्वित्यत्रानाहिताग्निकर्तुकेपि पितृयो गाईपत्यपदस्यैव लोप इत्याहुः । विकृती तु मधेत्यूहा। प्रकृती सद्या पक्षे मन्त्रामावस्यार्थिक स्वात् । नचार्थिकं चोदका प्रतिदिशतीति न्यायात् । अत एव विकृ. तो प्रकृती यवप्रयोगे लुप्तस्यापि श्रीहिमन्त्रस्योह इत्युक्तमाकरे । दर्भ बटुपक्षेऽर्थाभावान्मन्त्रलोपे प्राप्ते- निधाय वा दर्भवटूनासनेषु समाहितः । प्रेषानुप्रैषसंयुकं विधानं प्रतिपादयेत् ॥ इति हारीतषचनान्मन्त्रप्रयोगः कर्तव्य एव । आसनोपवेशने- - - यमः। भासध्यमिति तान् पूयादासनं संस्पृशनपि ॥ इति । अनासम्वमिति प्रेषपाठस्यासनसंस्पर्शसमानकालीनत्वादास. नानां च मिनत्वात्प्रतिमाक्षणमाहुवचनस्यासमवेतार्थवादेको.

·विकृतिश्रादेहविचारः। पूर्दिष्टादावनूहः। वाहन उशन्तस्त्वेति मन्त्रे पितॄन हविषे वत्सव हत्या बपितृपदस्य प्राप्तपितृलोकपरतया प्रकृताविव विकृतावपि समता. थस्वाम्मातृमातामहाविश्राखेऽनूहः । एकोदिष्टे तु देवतासविधानार्थ सत्यप्यावाहने पचनेन मन्त्रलोपाम्रोहप्रसङ्ग इति मदनपारिजाते । भा. पाइनस्यैव लोपादिनह इत्यपरे। अत्सव इत्यस्य ब्राह्मणकर्तृकादना परतया समवेतार्थवादामहिरण्यधाचे स्वकिवा इत्यूहो यद्यपि न्यायास्मामोति तथापि तस्माचं नोहेदिति निषेधादनूह इति के. चित् । तस्युक्तम् । "आवाहने स्वधाकार मन्त्रा जजिया विसर्जने। इति निरवकाशपौराणवचनेन मन्त्रान्तरे सावकाशोहांनषेधवचनवा. धस्यैव न्याय्यत्वात् । अन्यथा "वाजे बाज" इति विसजनमऽपि लन स्यात, तस्मादृह एवं न्याय्या। "मायन्तुमा पितरा सोम्या. सोनियाचा इत्यत्र नोहा, जपमात्रस्याष्टार्थत्वात् । यसपा वर्धा मितिवदनिवासादिपरतया परविशषणवाद । तिलोऽसीति" मन्त्रस्य प्रतिपात्रे तिलावापकरणत्वादेकस्मिश्च पात्रे पितृबहुस्थान. म्चयेन पितृनिति बहुवचनस्यासमवेनार्थत्वास्पितृशब्दस्य च संस्का. रवचनस्वादेकोवृदिष्टे नोहः । एकपवित्र एकादिष्टे "पवित्र स्थो वै. णव्या विष्णोर्मनसौ पूते स्थ इति पवित्रच्छेदान्मार्जनमन्त्रौ[नोखी, दर्शपूर्णमासापूर्वप्रयुक्तयोमन्त्रयोरुपदेशातिदेशाभावेन प्रकृतिभाशा थत्वाभावेन विकृतावप्राप्तः । गौस्तु सामान्यतो दर्शनेन प्रकृत्यर्थ स्वमप्युत्प्रेक्ष्यत इति तदुपेक्षणीयमिति मैथिलाः। तत्र । प्रागुवाहतप्रचे. तोवचनेन भावेऽपि विहितत्वाद, तस्मादूहः। प्रथमे पाने संञवात्स मानीय पितृभ्यः स्थानमसीति न्युजं पात्रं निदधातीति । अत्रको. दिष्टे पात्रान्तरीयसंबवाभावान्युजीकरणं नास्तीति केचिद । एकस्यापि पात्रस्य न्युब्जीकरण कार्य, पितृस्थानार्थवादष्टावा- अत्यपरे । अतश्च तन्मते पितृभ्य इत्यत्रैकोदिष्टे पित्र इत्यूहः । गन्धा. दिदाने- - शाव्यायनः। एष ते गन्धा, एतले पुष्पम् , एष ते धूपा, एष ते दीपः एतत्त माच्छादनमिति। अत्र पुष्पादीनां बहुत्वेऽपि एकवचननिर्देशो जास्यास्यावाम् । इदं यः पुग्पमित्युक्त्वा पुष्पाणि व निवेदवेद ।

·बीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- इतिगमपुराणवचनात् । चकारो गन्धाधुपसङ्गहार्थः । यत्तु अत्र श्राद्धतत्वे अत एव नवमाध्यायेऽपि सूर्यस्य चक्षुर्गम. यतादिति मन्त्रः सूर्यस्य चक्षुषत्वेऽपि एकवचनान्तपदनिर्देशात्सं. सर्गिद्रव्याणामत्रतोयतेजसा प्रयोग एकवचनान्त: प्रयोग इति वि. चारितमितीत्युक्तम् , तदविचारितमेव रमणीयं गौड़प्रतारणमामि युपेक्षणीयम्। यत्तु कामरूपाये एष वो गन्धा, दवः पुष्पमित्यादि बाब. हुवचनान्तास्सर्गवाक्यानुरोधाच्छक्यत्वास सर्वेभ्यस्तन्त्रेण गन्धा दिवानमङ्गीकृत्वैष ते गन्धा, एतत्ते पुष्पमिति शाट्यायमोक्तैकवचना. म्तमन्त्राणामेकोर्दिष्ट उत्कर्ष इत्युक्तम् । तदसत् । प्रातिपदिकस्य स. मवेतार्थत्येन प्रकरणवाचायोगाद, पाशाधिकरणन्यायेन विकल्पस्यै. बौचित्यात्, न तु सर्वोत्कर्ष इति । मग्नौकरणे पाणिहोमे पाणी करिष्य इस्यूहः । “अन्यभावे तु विप्रस्य पाणावेव जलेऽपि वा" इति मारस्येऽन्यभावे पाणिविधा. नात, पूर्वपले सोमाभाव इव प्रतीकानाम्, अग्निस्थानापन्नत्वेन पाणे. बिकृतिस्वात्। यतु श्रावतस्ये हस्तजलयोरपि अग्नौ करिष्ये इत्येव वक्तव्यं पा. प्रतिनिधित्वादित्युक्तम् । तदयुक्तम् । सारश्याभावेन प्रतिनिधि- स्वाभावाद। अग्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेऽपि वा। अजाकणेऽश्वकर्णेवा गोष्ठ पाय शिवान्तिके । इति मात्स्यप्रत्यक्षवचनविरोधा' मश्वकर्णादीनां प्रतिनिधित्या. योगाय । बटुपक्षेऽपि जल इत्याधूहः । पृथिवी ते पात्रमिति जपे प. टुपक्षे ब्राह्मणस्य मुखे अमृते इत्येतत् पदत्रयस्य लोपा, ब्राह्मणमुख. कार्यकारिणोऽन्यस्य बनावसम्भवात् अनूहः पदान्तरस्य, अमृतं जुहोमीत्येतदपिकृतमेव, निरधिकरणस्यापि होमस्य सम्भवात् । ब्राह्मणस्य मुख इत्यस्य बटावित्यूहो पा । ब्राह्मणस्याहवनीयावा. तत्स्थानापन्नत्वाइटोः। अत्र वैष्णव्यर्चा यजुषा वेति प्रसारयजुः पोलक्षणमभिधाव गीयमानेषु सामसंक्षेति जैमिानना समर्थितत्वात् । यच्चान्यदुकम्- निरङ्कुष्ठं च यच्छावं बहिर्जानु च यव छतम् ।

·विकृतिमादेपूहविचारः। अथ बहिर्जानु च यद् भुकं सर्वे भवति चासुरम् ॥ इति यमवचने निरष्टभावे निम्दाश्रुतेबाह्मणाभावे तत्प्रतिनि. धित्वेन श्राद्धकर्बङ्गुष्ठं निवेशयेदिति । तदप्यसत् । “एकैकस्याथ वि. प्रस्य गृहीत्वाङ्गुष्ठमावरात्" इति ब्रह्मपुराणनिन्दाया ब्राह्मणाङ्गुष्ठा- भावविषयत्वात् । ब्राह्मणीयत्वस्याङ्गुष्ठानत्वावलोपेऽपि प्रधानलोपस्यान्याय्यत्वात् सन्निधानायजमानामुष्टाहणं तर्हि बटुपक्षे यावत् किश्चित् ब्राह्मणानके व्यापारे जान्वालम्मायग्रहण. भोजनादापि यजमान एव समिधानाधजमानः किं न प्राप्नुयात् । तस्मादङ्गुलनिवेशनलोपः। नचैवमर्घस्यापि लोप: स्यादिति वाच्यम्। द्रव्यत्यागस्य ब्राह्मणं विनाप्युपपत्ता, हस्तप्रक्षेपप्रतिपत्तस्तु दृष्टार्थ. स्वायत्र कापि कर्तुमुचितत्वात् । अन्तर्जानुकरणमपि यत किशित कढक कर्तुरसामध्ये सर्वकार्येषु प्राप्नुयामिन्दाश्रवणादिस्यास्ता ता. वत् । अस्मत्सु जपस्तु बटुपक्षेऽप्यस्ष्टार्थत्वाद् रक्षोन्नत्वाच्च भव. त्येव । मधुग्यातेति मधुमतीजपे मधुचौरस्तु नः पितेतिपितृशब्दो पुविशेषणत्वेनादेवतापरत्वादनह्यः । तृप्तास्थेति प्रश्ने पड्डिमर्धन्यप्र. श्नपक्षे बहुवचनस्य पूजार्थत्वादेकरिमनप्यविरोधः। सर्वप्रानपक्षे एकवचनान्तेनैकस्य द्विवचनान्तेन द्वयोमहः । तृप्तोऽस्मि, तृप्तौ स्थ इति च प्रतिवचनोहः। अवनेजनपिण्डदानयोरसौशब्दप्रयोगान्मा. प्राविश्रादेमातरित्यादि प्रयोक्तव्यम् । अत्र पितरो मादयध्वम् । मीमदन्त पितरः । नमो वः पितरः । गृहासः पितर इत्यत्र पितशब्द. स्य सपिण्डनसंस्कारवचनत्वात् , तन्त्रेण प्रयोगाबहुवचनस्य सम. वेतार्थत्वान्माकोद्दिष्टे मातर्यपि पितरित्यूहः । इत्थं च प्रयोगः। अत्र पितादयस्व यथामागमावृषायस्वति श्रीदतादयः । मावृषायथा इति मनिरुवगुणविष्णू । अमीमदन पितः, यया भागमावृषायिष्ठाः । नम. स्ते पिता, रसाय । अघोरः पितास्त्वित्यादि पुल्लिमन्तु मोद्यं पुंल्लि अस्यैव पितृशब्दस्य संस्कारवचनत्वात । एतद्वः पितरो वास इत्यत्र मैथिलाः पितृपदस्य जनकपुरुषशब्दतथा मातृश्राद्ध मानादि पदेनोह इत्याहुः । तस। अत्र पितर इत्येतन्मत्रस्य पितृशब्द समानयोगक्षेमत्वादस्य पितृशब्दस्य । भावविवेकादयोऽप्येवम् । स्वधावाचने तु पितामहादिपदसममिव्याहारात पितशयस्य जनकपुरुषवचनवाद। बहुवचनस्यारष्टार्थवाद मावभाडे माद पदोहा कार्यः। वीमि०४३ ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकारे- मालमाणिः। अत एव देक्षे पशौ एकवचनान्त: पाशमन्त्रो बहुवचनान्तश्च श्रुता, तत्रैकवचनान्तस्य प्रकृतापर्थववाद द्विपाशिकायां विकतो द्विवचनोहः कार्यः बहुवचनान्तस्य तु प्रकृतां वनस्वाद्विकृतावपि नोहा, किन्तु बहुवचनान्तस्यैव प्रयोग इत्युक्तं मीमांसायामिति स्वस्य मीमांसामित्वमाविकृतवान् । कामरूपीयोऽप्येचं, तद्व- योरपि मन्त्रयोर्विकृतावूह इति सिद्धान्तापरिक्षानविजृम्भितमित्युपे. क्षणीयं मीमांसका। आमश्राद्ध केषुचिन्मत्रेषु मरीचिनोहः उक्तः । तथाच- मरीचिः। मावाहने स्वधाकार मन्त्रा ऊया विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूयाः स्युरामश्राद्ध विधिः स्मृतः ॥ आवाहने आवाहनमन्त्रे उशन्तस्त्वा निधीमहीति मन्त्रे पितृन हविष मत्सव इत्यत्र स्वाकर्तव इत्यूहः। विसर्जने तन्मन्ने बाजे बाजे पतेति मन्त्रे तृप्ता यातेत्यत्र तय॑तेति । स्वधाकार इति । स्वधा=पिउयहविदर्दानं तत् करणं स्वषाकारस्तदङ्गभूतमन्त्रे इदमन्नं सोपस्करमिति अनोत्त गमन्त्र इत्यर्थः। अत्रेदमश्चमित्यपदस्थाने इदं धान्यमित्यादिरूपे जोहः कार्यः। हेमाद्रिस्तु स्वधाकारो नमो वः पितर इष इति मन्त्रा, तत्रेषति पद. स्थाने आमायेत्यूह इत्याह । तपयुक्तम् । रसशुस्मादिपषत इष इति पदस्य फलीभूतानप्रतिपादकत्वाभावात् । यद्यपि तस्माचं नोहेदि. ति वचनात् ऋच्यूहो निषिद्धस्तथापि वचनादुकास्वृक्षु भवत्येवो. हा निषेधस्यान्यास्वृक्षु सावकाशत्वात् । विपितृकश्रावे तु एतत्से. ऽसौ ये च त्वामत्रान्धित्यादेरेकवचनान्तस्य प्रकृतावूहाभावाद यो बैकवचनस्यासाधुत्वाल्लोप इति केचित् । तत्र । एकस्मिन्नपि दो बाबुपलक्षयदिति वचनाद् द्विवचनेनोहः कर्तव्य इति धर्तमादत्तादयः । वस्तुतस्तु नानेन वचनेनोहो विधीयते किन्तु एतते ऽसौ येच स्वामवान्विति पिण्डान वद्यादिति षचनेनासौशब्देन सम्बु पन्तक वचनाम्सदेवतानामविधानात् विपितृके चैकैकस्मिन् इति वचनेन तारपद्वविधानादेत कुष्णशर्मन नारायणशचिति प्रयोगे सम्म पति नोहो लोपो वाऽऽभयितुं युक्तः। पुत्रिकापुत्रस्तु पुत्रिकैव पुत्रा ·भादाधिकारिनिरूपणम् । पुत्रीछताया था पुत्र इति पक्षयोर्मातरं पितृशब्देन तस्पितरं पिताम: हशम्देन तपितरं प्रपितामहशब्देनोहित "पौत्री मातामहस्तेन" इति वचनेन पुत्रिकापितुः पौत्रित्वविधानात् । तथाचेत्यं प्रयोगः, एतते तत सक्मिणीदेवि ये व स्वामत्रान्विति । एवं प्रेतश्राद्धषु पितृपद स्थाने प्रेतशब्दोह इति यथान्यायं द्रष्टव्यं विस्तरभयादुपरम्यते । इत्यूहविचारः। अथ श्राद्धाधिकारिणो निरूप्यन्ते । तत्र मरीचिः । मृते पितरि पुत्रेण क्रिया कार्या विधानतः। बहवः स्युयंदा पुत्राः पितुरेकत्र वासिनः ॥ सर्वषां तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । ग्येण चाविभक्तन सर्वैरेव कृतं भवेत् ॥ पुत्रेणेत्यविशेषात् सर्वेषां पुत्राणामधिकारा। पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यो वै कारयेत स्वधाम् । इति ऋष्यवचनाद द्वादशविधपुषसद्भावे नान्यस्याधिकारः । तेषां चाधिकारक्रमो वक्ष्यते । अत्र पुत्रेणेत्येकवचनमविषक्षितम् , "प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नत" इति बृहस्पतिवचनात् । एवं सति सर्वेषां पृथक्वादानुष्ठानप्राप्तावाई-बहव इति । एकत्र वासिनः= भविभक्तधनाः । एकत्रवासिन इत्यनेनैव सिबेद्रव्येण चाविभनेति [यत् ] पृथगुकं तद्विभकधनेनापि साधारणीकृतेन द्रव्येणापृथभा. बानुष्ठानप्रदेशनार्थ, अत एव- लघुहारीतः। सपिण्डीकरणान्तानि यानि श्राद्धानि षोडश । पृथक्पृथक् मुता कुर्युः पृथग्द्रव्या अपि क्वचित् । शङ्कलिखितावपि । योकजाता बहवः पृथक्क्षेत्रा पृथक्धना। एकापण्डाः पृथक्शौचाः पिण्डस्त्यावर्तते त्रिषु ॥ पृषक्षेत्रा-विजातीयमातुजाता। पृथक् [धनाम् विभकाः । एक] पिण्डासपिण्डीकरणान्तेषु षोडशनाखेषु एकमेव पिण्डं वपुः, न पुनः प्रतिपुत्रं पृथकापिण्डदानम् । पृथक्शौचा-विजातीयमावसम्ब. धात पृथक्शावमागिनः । पिण्डस्थितिमापिण्डता त्रिषु पुरुषेषु भव. तीत्यर्थः। १ ·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- सर्वेषामिति अयमत्र तात्पार्थः। एकादशाचा क्रमशो ज्येष्ठस्य विधिवत् क्रियाः। कुर्यु कैकया भावमादिकं तु पृथक् पृथक् ॥ इति प्रचेतोवचनकवाक्यतया ज्येष्ठेनैव एकादशाहादिसपिण्डी. करणान्तानि भावानि कार्याणि । कनिष्ठेन तु तत्र भनुमतिद्रव्यापणे एव विधेये, एवं च प्रयोगानुष्ठातृत्वरूपं साक्षात्कर्तृत्वं ज्येष्ठस्यैष, अनुमतत्वरूपमनुप्राहकत्वरूपं पा कर्तृत्वं कनिष्ठस्य इत्यभिप्रायेणोक्तं सवैरेव इतं भवेदिति। एतेन यत्र वैदेश्यादिवशात्कनिष्ठस्यानुमतत्वद्रव्यसंश्लेषयोरभाषा, तत्र (१)तेन पृथगेष तच्छ्राद्धमनुष्ठेयम् । अन्यथा तस्य प्रत्यवायप. रिहारो न स्यादिति यच्छूलपाणिनोकं तचिन्त्यम् । तस्यानुमतिद्रः व्यार्पणयोरेवाधिकारस्य वाचनिकत्वान तु साक्षावनुष्ठाने, एवं च देशादागत्य तेन ज्येष्ठाय द्रव्यार्पणमात्रं विधेयम्, शक्यत्वात्, ताव. तैव स न प्रत्यवैति । अत एव "ज्येष्ठेनैव" इत्यत्र "पृथक् नैष सुताः कुयु" इत्यत्र च एवकारौ कनिष्ठस्य साक्षात् कर्तृत्वनिषेधार्थों, एवं च ज्येष्ठासानिध्ये कनिष्ठस्य अनिदातृत्वे तेन शाहकत्यमेव कर्त. व्यम्, “यस्त्वग्निदाता प्रेतस्य स दशाहं समापयेत्" इति वचनात् । न बैकादशाहादिकमपि, ज्येष्ठज्यैव साक्षात् कर्तृत्वबोधनात् । यदि च शास्त्रार्थनान्त्यादिना कनिष्ठेनैकादशाहादिकमनुष्ठितं तथापि ज्येष्ठेन पुनः कर्तव्यमेव. तस्यैव साक्षावनुष्ठानविधानात् । न च पृथ. करणनिषेधाव तेन कथमनुष्ठेयमिति वाच्यम् । कनिष्ठकृतभाव. स्थानधिकारिकृतत्वेनाइतकल्पतया तत्र पृथक्करणा-णनिषेधा] भावादिति बहवः । वस्तुतस्तु "बहवः स्युर्यदा पुत्रा" इत्यादि मरीचिवाक्य एकत्र वासिन इत्यस्य एकदेशावस्थिता इत्यर्थः, तथा च बहूनां पु: प्राणां सानिध्ये ज्येष्ठेन प्रयोगोऽनुष्ठेया साधारणधनेन, कनिष्ठै. स्तु अनुमतिद्रव्यार्पणमा विधेयम् । ज्येष्ठासानिध्ये तु कनिष्ठेन षोडशनाखानि यथाकालं यथा क्रम संवत्सरपर्यन्तं कर्तव्यानि, पूणे संवत्सरे ज्येष्ठासनिधाने सपिण्डीकरणमपि तदा कर्तव्य मेष "प्रमीतस्य पितुः पुत्रै भावे देयं प्रयत्नता" इति ग्रहस्पतिवाक्ये (1) कनिष्ठेनेत्यर्थः ·श्रादाधिकारिनिरूपणम् । सर्वेषामविशेषेण श्रारकर्तृकत्वबोधनात् । बहुपुत्रसानिध्य एवं मरीचिना विशेषाभिधानात् । अत एव-- नवधासपिण्डत्वं श्राखान्यपि च षोडश। एकेनैव तु कार्याणि सविभक्तधनेवपि । इति दक्षवचने सर्वेषामधिकारामिप्रायेणाविशेषादेकेनैवेत्युक्तं, न ज्येष्ठेनैवेति। मन्त्र सपिण्ड[व]मिभणम् , अतोन षोडशान्तर्गतसपि. ण्डीकरणश्रादेन पौनरुत्वम् । एतेन "भावानि षोडशापाद्य विद. धीत सपिण्डताम्" इत्यपि ग्यास्पातम् । अत एव रामासानिध्यव. शादरतेनेतच्छ्राद्धं कृतम् । तदुक्तम्- अयोध्याकाण्डे । समतीते दशाहे तु कृतशोचो विधानतः। चक्रे द्वादशिकं भावं त्रयोदशकमेव च ॥ दशाह इति अशौचकालोपलक्षणम् । द्वादशिक द्वादशाहेन निर्व: तम् । यदि पुनरन्तरा ज्येष्ठ सानिध्यं तदा तेनैव कनिष्ठातावशि. धानि श्राद्धानि कर्तव्यानि। बहुपुत्रसानिये मरीचिना ज्येष्ठस्यैव कर्तृत्वनियमनात् । अत एव- प्रेतसंस्कारकर्माणि यानि भावानि षोडश। यथाकालं तु कुर्वीत नान्यथा मुच्यते तु सः॥ इति पहारीतवाक्ये ज्येष्ठप्रतीक्षया कालातिक्रमो न कर्तव्य इत्य. भिप्रायेण यथाकालं तु कृतित्युक्तम् । अन्यथा विधानसामयत्तित्माते. यथाकालमिति निरर्थकं स्यात् । यदि कनिष्ठोऽनिमार ज्येष्ठो निर. निस्तदा- एकादशाहं निर्वयं भर्षा दर्शायथाविधि । प्रकुर्षीतानिमान् पुत्रो मातापित्रोः सपिण्डताम् ॥ इतिछन्दोगपरिशिष्टवचनात् कनिष्ठेन दर्शाद ते सपिण्डीक. रणे ज्येष्ठेन पुन पर्दनीयम् । एवं कनिष्ठस्य ज्येष्ठासनिधाने वृल्ला- पत्नी कनिष्ठेन कृतं सपिण्डीकरणं ज्येष्ठेन पुन वर्तनीयम् । “सपि. ण्डीकरणान्तानी"त्यादिलघुहारीतेन पृथक्करणनिषेधात् । निर्वयति यो मोहात किवामन्यनिवर्तिताम् । विधिप्रस्तेन भवति पिवहा चोपजायते । - ·वीरमित्रोदयस्य भाषकाशे- तस्मात् प्रेतक्रिया येन केनापि च कृता यदि । न तां निर्वतयेत् प्रायः सतां धर्ममनुस्मरन् । इतिवायुपुराणवचनाच। दाक्षिणात्यास्तु ज्येष्ठासनिधाने कनिष्ठेन कृतं सपिण्डीकरणं ज्ये. छेन पुनरावर्तनीयं किन्तु प्रेतशब्दोलखो न कार्य:- कनीवसा कृतं कर्म प्रेतशब्दं विहाय तु । तज्यायसापि कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः॥ इतिषचनादित्याहुः। ज्येष्ठश्चात्र वर्तमानानां मध्ये सर्वज्येष्ठः। न तु- ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । पितृणां मातृणां चैव स तस्मालन्धुमर्हति ॥ [अ०९ श्लो०१०६] इतिमनुक्ता सर्वपूर्वोत्पत एव । तस्य विभागप्रकरणीयत्वेन किं. शोबारादिप्राप्तये ज्येष्ठस्तुतिमात्रपरत्वात् । ज्येष्ठो यौद्धत्यादिव. शात् तन करोति तदा तत्कनीयसा कर्तव्यमेव । श्राद्धकरणस्वरूप. योग्यज्येष्ठ सानिध्याभावात् । प्रेतत्वविमुक्तये च तदनुष्ठानस्यावश्य. कत्वात् । अन्यथा पतितादिज्येष्ठ सानिध्ये का गतिः । सपिण्डीकर णोत्तरं क्रियमाणेषु अमावास्याभावादिषु तु अविभकानामपथगेव, विभकानां तु पृथगेवाधिकारस। तदाह- सहस्पतिः। एकपाकेन बसतां पितृदेवविजार्चनम् । एकं भवेत् विभकानां तदेव स्यात् गृहे गृहे । मनुरपि। एवं सहवसेयुर्वा पृथग्वा धर्मकाम्यया। पृथग्विवर्धते धर्मस्तस्मादा पृथक क्रिया ॥ [अ०९लो. १९१] अत्र विभागस्य पृथधर्मनिमित्तता प्रतीतेरविभागे धर्मानुष्ठान पृथङ् नास्तीति प्रतीयते। यात व्यासपचन- मक्सिंवत्सराज्येष्ठः भाद्धं कुर्याद समेत्य थे। ई सपिण्डीकरणाव सर्वे कुर्युः पृथक् पृथक् ॥ इति, तद- एकादशाचा क्रमशो ज्येष्ठस्य विधिवत किया।

·बादाधिकारिनिरूपणम् । कुर्युनैकैकशः प्राधमादिकं तु पृथक् पृथक् ॥ इति प्रचेतोवाक्यैकवाक्यतया- भविभका विभक्ता वा कुर्युः श्राखमदैवतम् । मघासु च ततोऽन्यत्र नाधिकार पृथग्विना । इत्यापस्तम्बस्यैकवाक्यतयाचाब्दिकश्रादपरं, विभक्तकर्तव्यामावा. स्थाविभाडपरंवा, अस्मिंश्च पक्षे प्रचेतोवचने आदिकग्रहणं सपि. ण्डीकरणोत्तरभाषिभावमात्रोपलक्षणार्थमिति यम् । शूलपाणिस्तु लघुहारीतवाक्ये सपिण्डीकरणान्तानीति विशेषणाद. पिशब्दस्वरसाध सपिण्डीकरणाघे विभक्तानामविभकानामपि पृथक् भावमिति सिद्ध्यति । अत एव ग्यासवाक्ये "ऊर्व सपिण्डी. करणात सर्वेकुयु पृथक्पृथक्" इति विभक्तांविभकसाधारण्येन सर्व इत्युक्तम । मनुवृहस्पतिभ्यां तु अविभकानामपृथग् धर्मः प्रतिपादित स्तस्मात् पृथग्धर्मानुष्ठाने फलातिशयः प्रतीयत इत्याह । अथ द्वादशविधपुत्राणां स्वरूपं श्रादाधिकारक्रमच निमप्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः। औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः। क्षेत्रजःक्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण था। गृहे प्रच्छन्न उत्पनी गूढजस्तु सुतः स्मृतः। कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः। अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भः सुतः॥ दद्यान्माता पिता वायं स पुत्रो दत्तको भवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीता कृत्रिमः स्यात् स्वकृतः॥ दत्तात्मा तु स्वयं दत्चो गर्ने विषः सहोदजः। उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत् सुतः॥ पिण्डदोऽशहरवैषां पूर्वाभावे परः परः। [अ० २७०८ श्लो० १२८-१३२] उरसो जात औरस स धर्मपत्नीजः। सवर्णा धर्मविषाहोदा धर्मः पत्नी तस्यां जात औरसः पुत्रो मुख्य इति मिताक्षरा । मनुरपि- (१)संस्कृतावां सवर्णायां स्वयमुत्पादयेत् तु यम् । (1) स्वक्षेत्रे संस्कृतायां विति मुदितपुस्तके पाठः ।

·३४४ वामित्रोदयस्य श्राद्धभकाशे- तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पिकम् ॥ [१०९लो ११६] तत्सम औरससमः। पुत्रिकायाः सुतः पुत्रिकासुतः । अमातुको प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्कताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥ [इति] बशिष्ठाधुक्तविधानेन दत्तायामुत्पना, स च "यदपलं भ. वेदस्यां तन्मम स्यात् स्वधाकरम्"इतिसंवित्कृतो मातामहमात्रसम्ब. न्धी एका पुत्रिकापुत्रः । “यदपत्यम्भवेदस्यां तद् द्वयोः स्यात् स्वधाक. रम्" इति संविदोत्पन्नोऽपरः। अथवा पुत्रिकैव सुता पुत्रिकासुतः । स विविधा, औरससमः । औरलक्षेत्रजावुवाह- पसिष्ठः। पतीयः पुत्रिकैवेति। पुत्रिकैष तृतीयः पुत्र इत्यर्थः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातास्थिति क्षेत्र मार्या । मनुरपि। यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्रीवस्थ बाधितस्य वा। स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ [अ० १ श्लो० १६७] तरूपं भार्या । स्वधर्मेण-घृताभ्यक्तस्वादिना । तदाह- मनुरेव । विधषायां नियुक्तस्तु घृतातो पाग्यतो निशि । एकमुत्पादयेत् पुत्रं द्वितीयं न कदाचन ॥ [म०९श्लो०६०] अयं च अस्यां यदपत्यं जायते तदाक्योरित्येवंरूपक्रियाभ्युपगमे बीजिनोऽपि । तदाह- (१)क्रियाभ्युपगमारवेवं बीजाय यह प्रदीयते । तस्येह भागिनी रटौ बाजी क्षेत्रिक एव च ॥ [अ०९ श्लो०५३] इत्यादि द्विपितृकश्रावदेवतानिर्णये तत्पपश्चितम् । बीजिनस्व. यं नौरसः "औरसो धर्मपत्नीजा' इति याज्ञवल्क्योक्त, किन्तु पौनमः विशेषः । "अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौगर्मवः सुत"इति याज्ञव- क्यवचनात् । गृह इत्यादि । गूढजः पुत्रो भर्तृगृहे प्रच्छन्न उत्पनो हीना. (१)क्रियाभ्युपगमात्षेतत् इति मुद्रितपुस्तके पाठः। मनुः।

·RESEARCH INSTITUTE. Mौद्धीपिकरिनिरूपणम् (DPRE-३४५ धिकजातीयपुरुषजस्वपरिहारेण पुरुषविशेषजत्वनिश्चयामावेऽपि स. वर्णजत्वनिश्चये सति बोदव्य इति मिताक्षरा। अयं च क्षेत्रिण एव । मनुः उत्पाचते गृहे यस्य नचायेत कस्य सः। स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्वाधस्य तल्पजः ॥ इति । [अ०९ श्लो० १७०] कानीन इति । कन्या अपरिणीता। तथा च- पशिष्ठः। कानीनः पञ्चमोऽयं पितृगृहे संस्तुता कामादुत्पादयत् स काननिो मातामहपुत्रो भवेतरियाह । अथाप्युदाहरन्ति । अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्दत तुल्यतः। पुत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्ड हरेखनम ॥ तुस्यता सजातीयात् । ब्रह्मपुराणे। अदत्तायान्तु यो जातः सवर्णेन पितुर्गहे। स कानीनः सुतस्तस्य यस्मै सा दीयते पुनः॥ पितृषेश्मनि कन्या तुपं पुत्रं जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेवाना वोदुः कन्यासमुद्भवम् । [अ०९ला० १७२] पोदा-उत्तरकालं बोदुः, “अदत्तायां वि"त्यादि ब्रह्मपुराणैकवा. क्यात् । तं कन्यासमुन्द्रवं पुत्रं नाना कानानं घदेदित्यन्वयः। कन्या. समुद्भवमिति कानीनशब्दस्य योगकथनाय । अत्र मातामहपुत्रत्ववि. धायके याज्ञवल्क्यवशिष्ठवाक्ये अपुत्रमातामहविषये। परिणेतुपुत्र. त्वविधायके तु ब्रह्मपुराणमनुवाक्ये अपुत्रपरिणेतृविषये। उमयो सपुत्रत्वे वा उमयोरेवेति सम्प्रदायः । मिताक्षराकारस्तु कानानः कन्यकायामुत्पनः पूर्ववत् सवर्णाद , स. मातामहस्य पुत्रा, यद्यनूढा सा भवेत तथा पितृगृह एव संस्थिता, मथ ऊढा तवा बोदुरेव पुत्र: "पितृवेश्मनी"स्यादिमनुवाक्यादित्या हातन्त्यिम् । “अदचायां तु यो जात इत्यादिनमपुराणवाक्यवि. वीमि ४४ .

·वीरमित्रोदयस्य भारप्रकाशे- रोधात् । “अक्षतायां क्षतायां पा जातः पौनर्मषः सुत' इति माझव' क्यवाचन परिणयोत्तरं परिणेत्रक्षतयोनिकायामुत्पत्रस्य पौनर्मव. स्वाभिधानेन काननिस्वाभावाच्च । अक्षतायामिति । अक्षतायां शतायां पा पुनम् सवर्णादुत्पमा पौनर्भवः । विष्णुः । या तु पत्या परित्यका विधवा स्वेच्छयायवा। उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा ख पौनर्भव उच्यते ॥ मनुरपि। . या पत्या वा परित्यक्ता विधवा या स्वयेच्छया। उत्पादयेव पुनर्भूत्वा स पौनव च्यते ॥ [अ०९ श्लो. १७५] साचेदक्षतयोनिः स्यादतप्रत्यागतापि वा। पौनर्भवेन भर्ना सा पुनः संस्कारमहति । [अ० ९ श्लो. १७६] पुनर्भूत्वा पुनरम्यस्य मायाभूत्वा । सा-श्री दक्षतयोनिः सती भामाश्रयेत् । तदा तेन पौनर्भवेन पुनर्भूत्वसम्पादकेनाम्येन पत्या. पुनर्विवाहास्यसंस्कारमहति । यदि वा कौमारं पति परित्यज्य म. ज्यमाभित्य पुनः पूर्वपतिं प्रत्यागता भवति, तदापि तेन कुमारण भर्ना पुनर्विवाहास्यसंस्कारमहति । अयं च पुत्रः उत्पादकस्यैव । परित्यागेन मरणेन वा तस्यां परिणेतुः स्वत्वाभावात् । स्पष्टमाह- कात्यायनः। क्लीबं विहाय पतितं या पुनर्भजते पतिम् । तस्यां पौनवो जातो व्यक्तमुत्पादकस्य सः ॥ दद्यान्मातेति । अत्र विशेषमाह- मनुः। माता पिता वा यातां यमद्रिः पुत्रमापदि । साशं प्रीतिसंयुक्तं स यो दत्रिमः सुतः॥ [म.९ श्लो० १९८] सरसजातीयम् । प्रीतिसंयुक्त अधिप्रातिपत्रम् "विक्रियं चैव दान वान नेयाः स्युरनिच्छष" इत्येकवाक्यत्वात् । श्रावचिन्तामणी प्रीतिसं. युवापिति पठित्वा प्रीतिसंयुक्तो भयागुपाधिरहिताविति व्याख्यातम् । मसी पुदयात् प्रतिद्धीवादाम्यत्रानुसानं मर्तुरिति पशिष्ठवा.

·पादाधिकारिनरूपणम् । क्येन सिवा मनुक्षां विना दानप्रतिग्रहनिषेधः । स जीवमत्का. विषयः। "माता पिता पा" इत्यनेन मनुयाज्ञवल्क्याभ्यां परस्परनरपेक्षण तयोदातृत्वप्रतिपादनात् । जीवति तु भर्तरि त्रिया अस्वातम्याद नुशाग्रहणावश्यकत्वाभिप्रायेण अन्यत्रानुशानातुः" इत्युक्तं वसिष्ठेन । अत एव तेनैव शुकशोणितसम्भवः पुरुषो मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयत्यागेषु मातापितरौ प्रभवत इत्यनेन मातापित्रोस्तुल्य. मेव प्रभुत्वमुक्तम् । एव- क्षेत्रजादीन सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाः क्रियालोपान मनीषिणः ॥ [अ०९ श्लो० १८०] इति मनुवाक्येन स्त्रीपुंससाधारण्येन क्रियालोपहेतोः पुत्रकरणा• वश्यकत्वप्रतिपादनेनापुत्राया विधवाया अपि विनापि भनुशां पुत्र करणं न विरुद्धम्। वस्तु वसिष्ठवाक्ये त्रियाः प्रतिग्रहनिषेधः स सभत्काविषय इति प्रागेवोकम् । वाचस्पतिमिश्रोऽपि पितुर्मातुश्च द्वयो। प्रत्येकमपि दानाधिकारः, इयां स्तु विशेषो यत् सति पितरि तदनुज्ञानान्मातुर्दातृत्वं असति तु त. दभावेऽपात्यनेनेदमेवाह। मनुवाक्ये आपलहणादनापदिन देयो, दातुरयं प्रतिषेधः। मापदि प्रतिग्रहीतुः पुत्राभाव इत्यन्ये । वसिष्ठः । शुक्रशोणितसम्भवः पुत्री मातापितृनिमित्तकः तस्य प्रदानविक यत्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः नत्येकं पुत्रं दद्यात् । प्रतिगृढीयावा सहि सन्तानाय पूर्वेषां, न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृहीयाद्वान्पत्रानुसा. नागतः। पुत्रं प्रतिग्रहीयन् बन्धूनाहूय राजनि पाऽवेद्य निवेश. नस्य मध्ये ज्यादतिमि त्वाऽदूरबान्धवं बन्धुसनिकृष्टमेष प्रतिगृ. हीयात् । सन्देहे चोत्पने दूरे शवमिव स्थापयेत् । विज्ञायते धेकेन बहूंबायत इति । एकं पुत्रमित्युपलक्षणम् । भनेकपुत्रसगावे ज्येष्ठो नदेयः । “ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः" इति मनु- वाक्येन तस्यैष पुत्रकार्यकरणे मुस्यत्वामिधानात् । बधुन्नाहुयेति दस. कस्य अंशप्राप्स्यायथै, राजनीत्यपि सार्थम्, निवेशन-गृहम् । যগ লাভালানায়খিছিয়ায়ায়াজিব। .

·३४८ वरिमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- संख्या प्राधा भरवान्धवमित्यत्यन्तदेशभाषाविप्रष्टस्य प्रतिषेध इति मिताक्षरा। बन्धुलनिकृष्टं प्रतिप्रायबन्धूनां समीपवर्तिनम् । इदमपि उष्टार्थम् । परीक्षितस्यापि कथञ्चित ब्राह्मण्यादि सन्देह उत्पने यावत्त भिवृत्ति [स्तावद] दूरे शुद्रवत स्थापयेत् तेन न व्यवहरेत् । अपुत्रस्य पुत्र करणावश्यकत्वद्योतनाय श्रुत्युपन्यासो विज्ञायत इति-धूयत इत्यर्थः । एकेन अनौरसेनापि पुत्रेण वहून-पित्रादीन नरकास्त्रायत इति । अत्र दातृप्रतिगृहीतृगोचरो नियमा, क्रीतस्वयंदत्तकृत्रिमापविद्धयपि य थासंभवं द्रष्टव्यो दृष्टार्थत्वात् । स्वयं दचे तु होमोऽपि । तत्रापि प्र. तिग्रहसत्वात् "प्रतिमहीयन्" इत्युपक्रभ्य वसिष्ठेन होमविधानात् । अत्र तु खीशद्रयोर्न होमस्तयोरविद्यत्वात् । पुत्रं प्रतिप्राप्यनित्यस्य तु स्वर्गकामादिपदवत् सविद्यपरत्वेनाप्युपपत्तेः। प्रतिप्रहस्तु तयो. बचनादाचारायः। अत्र विशेष:- कालिकापुराणे । “मौरसः क्षेत्रजश्वे"त्याशुपक्रम्य । दत्ताश्चापि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः। आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवाः । पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते । आचूदान्तं न पुत्रः स पुत्रतां याति चान्यतः ॥ चूड़ाया यदि संस्कारा निजगोत्रेण वैकता। दत्ताधास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते ॥ ऊर्व तु पञ्चमाद्वर्षात दत्ताधाः श्रुता नृप । गृहीत्वा पञ्चवर्षीय पुत्रेष्टिं प्रथमं चरेत् ॥ पौनवं तु तनयं जातमात्र समानवेत् । कृत्वा पौनर्भवं स्तोमं जातमात्रस्य तस्य बै सर्षास्तु कुर्यात संस्कारान् जातकर्मादिकाचर। छते पौनर्भवेस्तोमे सुता पौनर्भवस्ततः। एकोदिष्टं पितुः कुर्यात् न भावं पार्वणादिकम् ॥ क्रीत इति । मातापितम्या मात्रा पित्रा वा विक्रीतः, अत्रापि दत्तक वदेक ज्येष्ठं वर्जयित्वा आपदि सवर्णोऽधिप्रतिपन्नश्चयः । यतु- क्रीणीयाधस्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् । सक्रीतका सुतस्तस्य सरशोऽसरशोपि वा। [4.९ श्लो०१७.]

·३४९ श्रादाधिकारिनिरूपणम् । इति मनुवाक्ये मसाश इत्युक्तं तव केतुर्गुणैरसरश इत्यमिप्रायं नतु विजातीयामिप्रायम्। "सजातीयेस्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधि!" इति याज्ञवल्क्योपसंहारविरोधात् । बौधायनः। मातापित्रोईस्तादन्यतरस्य वा योऽपत्यार्थ गृह्यत सक्रीत इति । कृत्रिम इति । कृत्रिमस्तु पुत्रः स्वयं पुत्रार्थिना धनक्षेत्रप्रदर्शनादिप्रलो. भनेः पुत्रीकृतः अयं च मातापितरहिता तत्सद्भावे तत्परतन्त्रत्वात् । अपषिवस्तु मातापितृभ्यां त्यक्तः । स्वयंदत्तस्तु स्वास्मानं ददातीति ताम्बा कृत्रिमस्य भेदः। (१)सदृशं यं प्रकुर्वीत गुणदोषविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विशेयस्तु कृत्रिमः ॥ [अ०० श्लो. १६९] गुणदोषविचक्षणं-पित्रोरौपदोहकाधकरणे दोषस्ष, तत्करणे गुण. स्य च विवेचकम् । पुत्रगुणैः पित्रोराराधनादिरुपैः। दत्तात्मेति । माता. पितृविहीनस्ताम्यामकारणात् त्यको वा तवाहं पुत्रोऽस्मीति स्वमा. स्मान यो ददाति स स्वयंदत्त इत्यर्थः । तथाच- मनुः। मातापिताविहीनो यस्यको पा स्यादकारणात् मात्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः ॥ [अ०९ श्लो० १७७] अकारणात्-त्यागकारणं बिना। स्पर्शयेत् दद्यात् । गर्भ विन इति । विनः=परम्परया परिणयसंस्कारवान् । सवर्णात्सम्भूतः परिणयन. काले स्थितो गर्भः सहोता, तस्माजातः सहोदजः पुत्रः। तथा च- मनुः। या गर्भिणी संस्क्रियतेहाताशातापिपा सती। घोदुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ॥ [अ०९ श्लो०१७३] माता गर्भवत्वेन, तथा मातापि, बोदुरिति विशेषामिधानाच बीजिनो न कानीनवन्मातामहस्यापि । ननु- पाणिप्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिता। (१)संदृशं तु प्रर्यापमिति मुद्रितपुस्तके पाठः ।

·३५० वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- माकन्यासु कचिन्नृणां लुतधर्मक्रिया हिताः॥ [अ०८ श्लो० २२६] इति मनुवचनेन कन्यास्वेष पाणिग्रहणिकमन्त्रविधानात् कथमत्र गर्मिणी संस्कियत इत्युक्तम् । कन्यात्वं हि दानेनोपभोगेन वा गच्छ- ति "कानीनः कन्यकाजात" इत्यत्र तु कन्यापदमदत्तापरम् । अस्या अनुपभुक्तवासम्भवात् । “कन्यामुपयच्छेत' इत्यत्र तु कन्यापदमः नुपभुक्ताऽदत्तापरम् । अत एव "मनन्यपूर्षिकाम" इत्यत्र याशवल्क्यव. चने दान उपभोगे वा अन्यः पूर्वो यस्या नास्तीति सर्वनिवन्धृमि ख्यिातम् । एवं च "कन्यामुपयच्छेत" इत्यत्र कन्यापदमेतदेक. वाक्यतया अनम्यपूर्षिकापरम् । अत एव च कुन्स्या अदत्ताया अपि सम्मोगेन कन्यात्वापगममवगत्य "कन्येव वं भविष्यसि" इति तस्यै सूर्येण परो दतः। मनुस्मृतौ च । भकन्येति च यः कन्यां याद् द्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाइण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥ [अ०८ श्लो० २२५] इति वाक्ये अक्षतयोनिकायां कन्याशब्दः स्पष्ट एव । एवं च सति सगर्मायाः कथं संस्कार इति चेत् । मंत्रोच्यते । पाणिग्रहणास्यसंस्कारः भार्यास्वलक्षणः कन्या. स्वेवोत्पद्यते माकन्यासु "अनन्यपूर्विकाम्"इत्यनेनान्यपूर्षिकायास्तत्र पर्युदस्तत्वात् । स च संस्कार पाणिग्रहणिकमन्त्ररुत्पद्यते । पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विछया विद्वद्भिः सप्तमे पदे । [अ० श्लो० २२७] इत्यनेन मनुना पाणिग्रहणिकमन्त्राणां दारत्वनिष्पादकत्वाभिधा- नात् । तथा सति ते मन्त्राः कन्यास्व प्रयोज्या नाकन्यासु तत्र सं. स्कारानुत्पा, मत एवोकं "लुप्तधर्मक्रिया हिता" इति । होमादि. कपा संस्कारस्तु तत्राप्यन्यपूर्विकादावनुवर्तत एवेस्यभिप्रायेणोक्त "या गर्मिणी संस्क्रियत" इति, एवध अन्यपूर्विकायां गर्मिण्यां भा. यीत्वानुत्पादेन तस्यां विवाहे तत्सम्पादकाः पाणिग्रहणिका मन्त्रा न प्रयोज्या होमादि संस्कारस्वनुवर्तत एवेति प्रागुतम् । गान्ध ·15641 भाडाधिकारिनिरूपणम्। वोदिविवाहेतु भार्यात्वालियर्थ मन्त्रा: प्रयोज्या एव । अत एव तेन, गान्धर्वादिविषाहेषु पुनर्वैवाहिको विधिः । कर्तब्यश्च त्रिभिर्वणः समयेनानिसाक्षिकः ।। इत्यनेन गान्धर्वादिविषाहेषु सर्वोऽपि वैवाहिको विधिरकः । उत्सृष्टोगृह्यत इति । अत्र विशेषमाह- मनुः। मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा। यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपषियः स उच्यते । [अ०९ श्लो०१७१] उत्पृष्ट-स्यक्तं भरणासामध्येन, गण्डजातस्वादिदोषेण वा, न तु पातित्येन, तस्य असंग्राह्यत्वात । एतेषां च द्वादशपुत्राणां योगि]नार- दस्मृती- औरसा क्षेत्रजधैव पुत्रिकापुत्र एव च । कानीनश्च सहोढच गूढोत्पनस्तथैव च ॥ पौनर्मवोऽपषिद्धश्च दत्तः क्रीतः कृतस्तथा। स्वयं चोपागतः पुत्रा द्वादशैते प्रकीर्तिताः। इत्यन्यथा क्रमोश्यते। एवं मनुस्मृतावपि। औरसः क्षेत्रजचैव दत्ता कृत्रिम एव च । गूढोत्पत्रोपविद्यश्च दायादा बान्धवाच षट् ॥ [अ०९ श्लो० १५९] इति तेषामन्यथा क्रमो श्यते । अत्र पुत्रिकापुत्रो नोकर। पा. रशवापरनामा शौद्रयोक्ता तलक्षणं चाप्रे वक्ष्यते । स न भावाद्या धिकारक्रमतात्पर्यका किन्तु परिगणनमात्रतात्पर्यकः । तत्र याज्ञव. क्येन "पूर्वाभावे परः परा" इत्यन्यथाक्रमाविधानात् । यद्यपि विष्णुस्मृती औरसक्षेत्रजपुत्रिकापुत्रपौन वकानीनगूढोत्प. असहोढदत्तकक्रीतस्वयमुपगतापविद्धयत्रकचनोत्पादितानां प्रथमावि तीयतृतीयादित्वेनाभिधानादेतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् स एव दायहर इत्युक्तेश्चक्रमोऽभिहित एव, दायहरवेन च पिण्डदातृत्वस्योत्सर्गिक- स्वात् पिण्डदाने स एव तदनुमतः क्रम इत्युतीयते । तथा च विष्णू- कयावल्क्योककमयोर्विकल्प इति प्रतीयते।

·वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- तथापि विज्ञानेश्वरादिप्रामाणिकनिबन्धृमिर्याशवल्क्योजकमा श्रीकाराव स एवादरणीयः। विष्णुस्मृतौ तु कृत्रिमो नोका, पारशवा परनामा यत्र कचनोत्पादित उक्तः । तल्लक्षणमाह- मतुः। यं ब्राह्मणस्तु शद्रायां कामादुत्पादयेव सुतम् । स पारयनेष शवस्तस्मात् पारशा स्मृतः ॥ [अ०९ श्लो० १७८] "विवाग्वेष विधिस्मृतः" इति याज्ञवल्क्यदर्शनात शुदायामूढाया मिति कुल्लूकमाः । यत्र कचनोत्पादितस्तु द्वादशाति विष्णुस्मृतिवर्श नाव ऊढायामनूढायां वेति वाचस्पतिमिश्रः । ब्राह्मण इति त्रैवर्णिकोपल. क्षणम् । पारयन् पुत्रान्तररहितस्य पितुरुपकुर्वन् । शवः शव इव शवः असंपूर्णोपकारकत्वाच्छवव्यपदेशः । अत्र क्षेत्रजादीन् पारशवान्तान सुतानुक्रवा। क्षेत्रजादीन सुतानेकानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीना क्रियालोपान मनीषिणः ॥ [अ०९ श्लो० १८०] इति मनुवचनात् । ब्राह्मणेन न कर्तव्यं शुद्रस्यैवौद्धदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवात कचित् ॥ इति पारस्करवचनाच्च पूर्वोक्तद्वादशविधपुत्रामावे शूद्रापुत्रस्या पि द्विजातिपितावादावधिकार इति प्रतीयते । यनु बादशा पुत्रानुक्रवा। य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसनादन्यपीजजाः। यस्यते बीजतो जाता स्तस्य ते नेतरस्य तु॥ [अ०९ श्लो०१८१] इति मनुवचनं तत् सत्यौरसे पुत्र पुत्रिकापुत्रे वा सति ते न कर्तः व्या इत्येवं परम् । “अन्यबीजजा" इति क्षेत्रजादिसकलपुत्रोपलक्ष णार्यम् । अत एव स्वीजजातावपि पौनर्भवशौद्रौ न कर्तव्यो। अतएव- बृहपतिः। आज्यं विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिः स्मृतः। तथैकादशपुत्रास्तु पुत्रिकौरसयोर्षिना ।

·INC MIUI I RESEARCH INSTITUTE. MYभादविकासिनिरूपणमा PAPRAS PAS-३५६ भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् । सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ [म०९ श्लो. १८२ सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत् पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवती मनुः। [अ०९को १८३] इति मनुषचनद्वयम् । तत्राघवचनं भ्रातृपुत्रस्य पुत्रीकरणसंभवे ऽन्येषां पुत्रीकरणनिषेधार्थ [न] पुनः पुत्रत्वप्रतिपादनाय,"तत्सुतो गो प्रजो बन्धुः" इति याज्ञवल्क्यवचनेन भातपर्यन्ताभाव एष मातपुत्रस्या. धिकारप्रतिपादनविरोधात् इति मिताक्षरा । द्वितीयवचनं तु पुत्र स्वप्रतिपादनार्थम् । विदध्यादौरसः पुत्रो जनम्या मोर्षदेहिकम् । सदभाव सपत्नीजा क्षेत्रजाधास्तयारता ॥ तेषामभावे तु पतिस्तदभावे सपिण्डकाः ॥ इति कात्यायनवचने तस्यापि पुत्रकार्यकरणश्रवणात् । अन्ये तु भयं पुत्रित्वातिदेशो भातृपुत्रसद्भावे सपनापुत्रसद्भावे व प्रति निधीभूतपुत्रकरणनिषेधार्थः, त्रियाः सपिण्डनार्थच । मपुत्रेण सुतः খী याहकताहक प्रयत्ततः। पिण्डोदकक्रियातोर्नाम संकीर्तनस्य च ॥ हाते बचने पुत्ररहितस्यैव पुत्रीकरणविधानात् । “पतिपुत्रविही. माया लिया नास्ति सपिण्डनम्" इति वचनेन पुत्रविहीनाया एवं सपिण्डननिषधाच्चेति प्राहुः। वस्तुतस्तु तेन पुत्रेणेतिश्रवणात् अयं पुत्रत्वातिदेशा, पुत्रित्वोप. संहारदर्शनात, पुत्रिस्वातिदेशश्च । तत्प्रयोजनं च पुनामनरकत्राणादि, पुत्रित्वपुरस्कारेण विधिनिषेधप्रवृत्तिश्च । न च तस्य पुत्रीकरणस. म्भवे तत्सद्भावे चाम्यस्य पुत्रीकरणनिषेधा, अपुत्रेणेत्यादिवाक्येन मुख्यपुत्ररहितस्यैव पुत्रीकरणविधानात्। अत एव मनुनापि औरसा. दीन वावविधपुत्रानुक्त्वा "क्षेत्रजादीन् सुतानेतान्" इत्यादिना पुत्रप्रतिनिधि[धी भूतक्षेत्रजादिपुत्रीकरणमुकम् । तस्मान मनूककि वी०मि०४५ ·बोरमित्रोदयस्य पादप्रकाशे- गालोपहतोभ्रातृपुत्रसद्भावेऽपि क्षेत्रजादिपुत्रीकरणं न विरुदमिति प्रतीमः । अत्र मनुवचने भ्रातृपदं सहोदरमात्परम् । तदाह- पहस्पतिः। पयेकजाता पायो भ्रातरस्तु सहोदराः । एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुत्रिणः स्मृताः । पहीनामेकपनीमामेष पव विधिः स्मृतः॥ एका वेत पुत्रिणी तासां सर्वासा पिण्डदस्तु सः॥ इति । मौर्षदेहिक चाऽमुपनीतस्यापि पुडास्याधिकार। म यस्मिन् युज्यते कर्म किशिदामौखिवधनात् । नाभिण्याहारकाम स्वधानिमयमारते॥ [म०२० १७१०-१७२] इति मनुवचनात। कुर्यावनुपनीतोऽपि भावमेकस्तु या सुता। पितृयज्ञाहुति पाणी जुहुयाद ग्रामणस्य सः॥ इति एखमनुवचनाय । स च कृतास्वैष । त्रिवर्षाई स्वात. चूडस्यापि । तथा च- सुमन्तुः। अनुपतोऽपि कुर्वीत मन्त्रवत्पैतृमेधिकम् । यसो तचूड़ा स्यात् चदि स्थाच त्रिवत्सरः॥ इति । कृतचूड़स्तु कुधात उदकं पिण्डमेव च । स्वधाकारं प्रयुशीत घेदोच्चारं न कारयेत् ॥ इति व्याघवचनं तम्मत्रोच्चारणासमर्थपुत्रपरम् । यस्तु पावापनुष्ठानासमर्थः पुत्रा, तं प्रत्याह- कात्यायन:। मसंस्कतेन पत्न्या च अनिदानं समन्त्रकम् । कर्तव्यमितरत् सर्व कारयेहन्यमेव हि ॥ इति । साहशस्याप्यौरसपुत्रस्य सत्व उपनीतेनापि पुत्रिकापुत्रक्षेत्रजादिमा और्वदेहिकादि न कर्तव्यम् । औरसासद्भाव एव तेषामाधिकारात् । एवं पुत्रिकापुत्रादिक्षेत्रजादिसमवायेऽपि बोध्यम् । तदेवं द्वाद. शविधपुत्राभाषे पौत्रस्तवभाषे प्रपौत्रा, विष्णुपुराणादी तथा क्रम दर्शनात्। । ४ ·आदाधिकारिनिरूपणम् । तथा च विष्णुपुराणम् । पुषः पौत्रः प्रपौत्रो वा तवा मातृसन्ततिः। सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियाही नृप ! जायते ॥ छन्दोगपरिशिष्टं च । पितामहः पितुः पश्चात् प्रेतवं यदि गच्छति । पौत्रेणकादशाहादि कर्तव्यं श्रावषोडशम् ॥ नैतत् पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रांश्चेत् पितामहः । पौत्रश्च पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ । रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तिती। इति वृहस्पतिवचनं तत् पुत्रीकृतायाः कन्यायाः पुत्रपरम् । "बकता या कृता पापि यं विन्देत् सस्यात् सुतम् । पौत्री माताम: हस्तेन" इत्यनेन मनुवाक्येन तस्य पौत्रित्वामिधानात्। मतम पौत्रगोणपुत्रयोर्विकल्पार्थ तवचनं "पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वे कारयेत्स्वधाम्" इति ऋष्यशृङ्गवचने पुत्रेविति भषणात् गौणमुल्य पुत्राभाव एवान्येषामधिकारप्रतीतेः। क्षेत्रजादिषु पुत्रत्वोतवेदमेष प्रयोजनं यत् पुत्रग्रहणेन तेषामपि प्रहणमिति । कालादर्श तु- औरसपुत्राभाषे पौत्रस्तदभावे प्रपौत्रस्तदभाषे क्रमेण पुत्रिका पुन-क्षेत्रज-वत्तक-क्रीत-कृत्रिम-स्वयं दत्तापषिद्धा इत्युक्तम् । पुत्र: पौत्रः प्रपौत्रश्च पुत्रिकापुत्र एव च" इति स्मृतिसंग्रहवचनं तत्र प्रमाण. स्पेन लिखितम् । प्रपौत्राभावे पत्नी। तथा चशः। पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्डदानोदककिया। पुत्रामावे तु पक्षी स्यात पत्म्यमा सहोदरः। मार्यापिण्डं पतिर्दधात् भ भार्या तथैव च ॥ श्वनादेव स्नुषा चैष सदभावे सपिण्डकाः ॥ इति । पुत्राभावे विस्यत्र पुत्रपदं पौत्रप्रपौत्रयोरप्युपलक्षणम् । यतु-"न मार्यायाः पतिर्दधात् पत्ये भार्या तथैव " इति छन्दोगपरिशिष्वचनं तत् पुत्रपौत्रप्रपौत्रपर्यन्ताधिकारिसडावे बोध्यम् । बपि “अपुत्रस्य तु या पुत्री सापि पिण्डप्रदा भवेत्" इति अध्य.

·३५६ वीरमित्रोदयस्य श्रादप्रकाशे- राजपचने पुत्राभावे पुज्या मधिकार प्रतीयते । अङ्गादात् सम्भवति पुरषद् दुहिता नृणाम् । तस्यामात्मनि जीवमयां कथमन्यो हरेशनम् ॥ इति मनुवचनेन च पुत्राभावे प्रथमतो दुहितुर्धनाधिकारप्रतिपा. बनेन "गोत्रऋक्यानुगः पिण्ड" इत्यनेन प्रथमतः पिण्डाधिकार: प्रतीयते, तथापि पत्न्यनन्तरं तस्याधिकारो बोदव्यः । पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ मातरस्तथा । तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥ [अ०२०८ श्लो० १३५1 एषामभावे पूर्वेषां धनभागुत्तरोत्तरः। स्वर्यातस्य पुत्रस्य सर्ववर्णेययं विधिः ॥ [अ०२प्र० श्लो० १३६] इति याज्ञवल्क्यवचने पल्यनन्तरं दुहितुर्धनाधिकारप्रतिपादनेन भावेऽपि तथा प्रतीते। अपुत्रा स्त्री यथापुत्रं पुत्रवत्यपि भर्तरि। दद्यात् पिण्डं जलं चैव जलमात्रं तु पुत्रिणी ॥ दुहिता पुत्रवत् कुर्यान्मातापित्रोन्तु संस्कृता । माशौचमुदकं पिण्डमेकोद्दिष्ठं सदा तयोः। इति पव्यमानं पचनद्वयं तदमूलम् । समूलत्वेऽपि बालदेशान्तरित. पुत्रसदावविषयमिति शूलपाणिः । सांवत्सरिकभादविषयमिति केचित्। यदपि च "सर्वाभावे लिगः कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम्" इति मार्क हेयपुराणवचनम् । “कुलदयेऽपि चोच्छन्ने खीभिः कार्या सपिण्डता" इति विष्णुपुराणवचनं तदसवर्णविषयमिति शूलपाणिः । अपरे तु मासुरादिविवाहोढविषयमिदम् । याज्ञवल्क्यादिभिः प्रपौ. पानम्तरं पल्या अधिकारप्रतिपादनेन अत्रत्यत्रीपदस्य पक्षीव्यक [तिरिकाबीपरत्वात । आसुरादिविषाहोढायास्तु पत्नीत्वाभावमाह- धम्यैर्षिवाहिनढाया सा पती परिकीर्तिता। सहाधिकारिणी घेषा यहादौ धर्मकर्मणि ॥ कयक्रोवाचनारी सान पनीस्वाभिधीयते । नसा देवे न सा पिध्ये दासी वां मुनयो जगुः ॥ शातातप:- ·श्रादाधिकारिनिरूपणम् । मात्र क्रयक्रीतेत्युपादानात् धा इति विशेषणाचासुरादिवि. वाहिताप्रतीतिरित्याहुः । अपरे तु अपरिणीताविषयमिति । अत्र यद्यपि पत्नी दुहितरबैवेत्यादिवाक्यस्य विभकासंस्ष्टपरत्वेन अविभक्तस्य संक्षस्य च सहोदरस्य पत्नीत: पूर्व धनाधिकारो वक्ष्यते । मपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती ते स्थिता । पल्येव दद्यात् तत्पिण्डं कृत्स्नमेशं लभेत च ॥ इति मनुवचनमपि विभक्कासंखष्टभर्तृधनपरम् । तथापि अविभ- कस्य संसष्टस्य वा सोदरस्य सत्वे पत्न्या अधिकाराभावेऽपि पल्या भावाधिकारोवाचनिकः। “गोत्ररिक्यानुगा पिण्ड" इत्यस्पोत्सा निकरन प्रकृते अप्रवृत्त । पित्रोधनप्राहित्वेऽपि भ्रातुः भादापि कार।। कालादर्श तु पूर्षाकापविनपर्यन्तपुत्राभावे पत्नी, तदभावे गू. ढकानीमपानर्भवाश्च इत्युकम् । काम नगूढसहजपुनर्भूतनयाश्च ये । पल्यमावे तु कुयुस्ते अप्रशस्ता यतः स्मृताः ॥ इति स्मृतिसंग्रहवचनमत्र प्रमाणत्वेनोक्तम् । परम्यभावे कन्या, "मपुत्रस्य तु या पुत्री सापि पिण्डदा भवेत्" इति ऋष्यशृङ्गवचना. छ । याज्ञवल्क्येन पल्यनन्तरं तस्या धनाधिकारप्रतिपादनाच्च । मनुरपि। पषैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा। तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कयमन्या हरेखनम् ॥ [अ०९ श्लो०१३०] पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया। तदभावे तु पत्नी स्वात् तदभावे सहोदरः॥ इति वचनं, यच्च "भ्रातुर्माता स्वयं चके तद्भायर्या चेन वि. घते" इत्यादिपुराणवचनं तद् विभक्तसंसष्टविषयमिति केचित् । अन्ये तु पत्नीभार्यापदे कन्याया अप्युपलक्षके। "पुत्रेण दुहिता समा" इत्यनेन मनुना तस्याः पुत्रतुल्यत्वकथनेन सहोदरापेक्षया, ब. लवत्वादिति बदन्ति। तत्र प्रथमतोऽनुढा, तस्याः सगोत्रत्वाद, प्रथम धनाधिकारा. इच, "गोत्ररिक्यानुगा पिण्ड" इत्यनेन मनुना पिण्डस्य गोत्रानुगः वाभिधानाद। .

·वीरमित्रोदयस्प भादपकाये- दुहिता पुत्रवत् कुर्यात् मातापित्रोस्तु संस्कता। अशौचमुदकं पिण्डमेकोदिघं सदा तयो । इति भारदाजवाक्यमसंस्कृताया मभावे संस्कवाया अप्यधिकार. प्रतिपादकम् । तदभावे दौहित्रा। बचानां चाप्यदचानां कन्यानां कुरुते पिता । चतुर्थेऽहनि तास्तेषां कुरिन सुसमाहिताः ॥ मातामहानां दौहित्राः कुर्वन्त्यहिने चापरे । इति ब्रह्मपुराणायपाठक्रमात । पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषस्तु धर्मतः। तयोहि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य देहता। [म०९ श्लो० १३३] इति मनुवचनेन पौत्रदौहित्रयोस्तुल्यविधानाच्च । तेन यथा पु. प्राभावे पौत्रस्तथा दुहित्रभावे दौहित्र इति सिखम् । दुहितुरनन्तरं दौहित्रस्य धनाधिकाराच्च स एव पिण्डाधिकारी । न च दत्तक म्यादौहित्राभ्यां प्राक् सगोत्रत्वात् सोदराधिकार इति वाच्यम् । पिण्डदानादेर्धनसाध्यतया गोत्रापेक्षया रिक्चस्व बलवत्वेन रि. क्थप्राहिणोहितदौहित्रयोबलवत्वात् । दौहित्राभावे सहोदर:- पितुः पुत्रेण कर्तग्या पिण्डदानोदकक्रिया। तदभावे तु पत्नी स्यात् तदभावे सहोदरा इतिशडन्धाक्यात । मन्त्र पत्नीपदं दौहित्रपर्वतोपलक्षणम् । अमपुराणमपि । भ्रातुम्रता स्वयं चके तद्भार्या घेत विद्यते । तस्य भ्रातृसुतश्चके यस्य नास्ति सहोदरः॥ तत्र प्रथमतः कनिष्ठस्याधिकारः, तदभावे ज्येष्ठस्य । "नानुजस्य तथाप्रज" इति छन्दोगपरिशिंध्ययनेनानुजे विद्यमाने अपजस्य कनिष्ठः भ्रातभारनिषेधात् । पपप्यनेन ज्येष्ठस्याधिकार एव निषिध्यते । तथापि- पुत्रो माता पिता पापि मातुलो गुरुरेव च । पते पिण्डप्रदायाः सगोत्राश्व बान्धवाः॥ इति प्रचेतोषचनेन धावत्वेन ज्येष्ठनातुरप्यधिकारप्रतिपादनाव ·श्रादाधिकारिनिरूपणम् । ३५९ कनिष्ठसद्भाव एवाचं निषेध इति सम्प्रदायः । भन्ये तु- नपुत्रस्य पिता चैव . न जायायाः पतिर्दधात् अपुत्राया अपि कचित् । नानुजस्य तथाग्रजः॥ इतिछन्दोगपरिशिषचनेन सामान्यतो यद्यपि पत्यादनिषेधः भूयते, तथापि- भार्थापिण्डं पतिर्दधात् भने भायां तथैव च । वश्वादेश्व स्नुषा व तबमा सपिण्डकाः । पतिशयरमेन पत्युरधिकारप्रतिपादनात "पत्री माता पिता पापी'त्यादिप्रचतोषचनन पितराधिकारप्रतियातनादाधकार्यन्तरसदा. के पतिपित्रनिषधकमस्त छनोगपरिशिषवाक्यम् , मात्राधिकारमा तिपादकानां च वाक्यानां कनिष्ठनातृपरत्वेनाप्युपपत"नांनुजस्य तथाग्रजा" इत्येतस्यापि सङ्कोच मानामावः । यदि च- यदि वेहन कुपात सपिण्डीकरणं विना । गया विशेषेण ज्यायानपि समाचरेत् ॥ हति छन्दोगपाराशष्टमाना पठ्यमान वसनं समूलं, तदाऽस्तु ज्याप सोऽपि सपिण्डीकरणातिरिक्तश्राववाधिकार प्रतिपदाम्न। कनिष्ठबाहुल्ये तु प्रथमं मृतानन्तरम्तदभाव तदनन्तरः सनि. कतारतम्यात, एवं ज्येष्ठबाहुल्येऽपि बोध्यमिति वदन्ति । सोद. रामा मात्रेया, तस्याप्येकपितृजन्यस्वरूपभ्रातृत्वसद्भावेन मात्र धिकारप्रतिपादकंवाक्येन तस्याप्यधिकारप्रतिपादनात् । न चकोद. रजन्यत्वमपि भ्रातपदाथांन्त गंतामति वाच्यम् । तथासत्यसहोदरस्य भ्रातृत्वाभावेन परिवदनाप्रसक्तो छन्दोगपाराशनि देशान्तरस्थलो- बैंकषणानसहोदरान् इत्युपक्रम्य "परिविन्दा दुण्यति" इत्यनेन सोदरस्य परिवंदनप्रतिप्रसवानुपपत्तः । तत्रापि ज्येष्ठकनिष्ठयोः क. मशोधिकार पूर्वोक्तयुक्तेः । न च "तस्य भ्रातृसुतश्चक्रं यस्य नास्ति सहोदरः" इति ब्रह्मपुराणवचनात सहोदराभावे म्रातृसुतस्वैवाधिका. रोन बैमात्रेयस्येति वाच्यम् । “भ्रातुर्माता स्वयं चक्रे तद्रा न. विद्यते" इति तत्पूर्वार्थार्थपर्यालोचनया सोदरपदस्य म्रातपरत्वप्रती. तः। तदभाव कनिष्ठः सहोदरस्य पुत्रः, तदभाव ज्येष्ठः सहोदरस्य पुत्रा, तबमात कनिष्टपैमात्रयः, तदभाव ज्येष्टमायः इति क्रमा, .

·३६० बारीमत्रोदवस्य श्रादनकाशे- सहोदरादितुझ्यन्यायस्वात् । तदभावे पिता । "पुत्रो माता पिता पा. पात्यादिप्रचतोवचनोतक्रमत्यागे बीजाभावात । तदभावे माता ज. मनी, "पुत्रो माता पिता पापी ग्यत्रापिशब्देन मातुः समुच्चयात् । "पितरो मातरस्तथा" इत्यत्र याज्ञवल्क्यवचने धनाधिकारे तथा दर्शनात् । असमाप्तवतस्यापि कर्तव्यं ब्रह्मचारिणः । श्रादादिमातापितृभिनं तु तेषां करोति सः। इति ब्रह्मपुराणाश्च । न च माता न च पिता कुर्यात् पुत्रस्व पैतृ कम्" इति कात्यायनवचनन्तु भातृपुत्रपर्यन्तसद्भावे द्रष्टव्यम् । जनन्य. भावेऽपि माता । "सर्वा पितृपन्यो मातर एति सुमन्तुवाक्येन तस्या अपि मातृत्वस्मरणन मातृकार्यकारित्वोपपतः। तदमाये स्नुषा । "वश्वादेश्च स्नुषा वैव" इतिशबषचनात् । आदिपदेन श्वशुरपरि. प्रहः, न तु श्वश्वा अपि श्वश्रूरादिपदार्थ, स्नुषेत्यनुपपत्तेः। तदमावे सपिण्डा, सन्निधितारतम्येन क्रमशोऽधिकारिणा, तदभावे समानो. दका: "सपिण्डसन्ततिर्वागि" इतिवक्ष्यमाणविष्णुपुराणवचनात् । तद भावे मातामहः । मातामहानां रोहित्राः कुर्वन्त्यहनि चापरे । तेऽपि तेषां प्रकुर्वन्ति द्वितीयेऽहनि सर्वदा ।। इति ब्रह्मपुराणात् । तदभावे मातुलः। तदभावे भागिनेयः "स्व. स्त्रीयो मातुलस्य" इति शातातपवाक्यात् , तदभावे सनिधिकमेग मातामहसपिण्डा, तदभावे तत्समानोदकाः। "मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बया ये जलेन वा" इति विष्णुपुराणवाक्यात् । तदभावे सनिधिता. रतम्येन स्ववान्धवाः, तदभाषे पितृवान्धवार, तदभाव मातृवान्धवार, "सगोत्राव बान्धवाः" इत्युदाहर रतप्रचतोवाक्येन बान्धवानामप्यधि. कारप्रतिपादनात् । “तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः" इति याज्ञवल्क्यवाक्येन बग्धूनां धनाधिकारप्रतिपादनाच्च । ते च- आत्मपितुः स्वसुः पुत्रा आत्ममातुः स्वसुः सुताः। मात्ममातुलपुत्राश्च विझया यात्मवान्धवाः ॥ पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर्मातृवसुः सुताः। पितुर्मातुलपुत्राश्च विशेयाः पितवान्धवाः ॥ मातुः पितुःस्वसुः पुत्रा मातुर्मातुः स्वः सुताः । .

·जीवादनिर्णयः। ३६१ मातुर्मातुलपुत्राश्च विछया मातृवान्धवाः ॥ तदभावे श्वशुरः, तदमावे जामाता, "जामातुःश्वसुराश्च तेषां ते चापि संबताः" इति ब्रह्मपुराणात्, तदभावे मातामहीनाता। "भागिनेयीसुतानां च सर्वेषां स्वपरेऽहनि । भावं कार्येच प्रथमे स्नात्वा कृत्वा जलक्रियाम्॥ इति ब्रह्मपुराणात । तदभावे यथाक्रम शिष्यतिषगाचार्या, “पुत्रा माये सपिण्डा मातृसपिण्डा वा शिष्याश्च दद्युः, तदभावे ऋषिगा. चार्याः" इति गौतमस्मरणात् । तदभावे सब्रह्मचारिणा, "शिष्यसन प्रचारिणः" इति याज्ञवल्क्येन सब्रह्मचारिणो धनाधिकारप्रतिपादनात् । तदभावे स्वसुपितृसुखो, "मित्राणां तदपत्यानाम्" इति ब्रह्मपुराण वाक्यात् । स भावे राजा कारयेत् "सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्त स्य रिक्यत" इति स्कान्दोकः । अधिकारिविशेषण क्रियाव्यवस्थोका- विष्णुपुराणे। पूर्वाः क्रिया मध्यमान तथा चैवोत्तरा किया। त्रिप्रकाराः क्रिया होतास्तासां भेदान् शृणुष्व मे ॥ यादाहादादशाहाच्च मध्ये याः स्युः क्रिया नृप । ताः पूर्वा, मध्यमा मासि मास्कोषिसंशिताः ॥ प्रेते पितृत्वमापने सपिण्डकिरणादनु । क्रियन्ते याः क्रिया: पुत्रा [] प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः॥ पितृमातृसपिण्डैध समानसलिलैस्तथा । तत्सका गतगतैश्चैव राधा च धनहारिणा॥ पूर्वा मध्याश्च कर्तव्याः पुत्राचैरेव चोत्तराः। दौहिर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयस्तथा । मृताहनि तु कर्तव्याः स्त्रीणामप्युत्तरा। क्रियाः । [इति अधिकारिनिर्णयः।] अथ जीवच्छादनिर्णयः। तत्र बौधायनः। अथातो जीवच्छ्रायविधि व्याख्यास्यामः। यस्पात्मनः श्रेयसमिया ति अपरपक्षे त्रयोदशीमुपोप्य तस्मिन्नेवाहनि सम्भारानुपकल्पयते, या. न्यौयदेहिकानिमृताना, (१)वषट्कं सुवर्णसूचीमङ्कुशं कन्या रज्जु (1) वषर्क सौवर्णी सूचीमाशं तान्तवं पाशं कन्या पलाशवन्तमौतुम्वरीमास. नदी कलशानीति, अन्यान्यपि च । खोभूते स्नात्वा-इति मुद्रिवोधायनएणसूत्रे पाठः । बी०मि.६ ·बीरभित्रोदयस्य भावप्रकाशे- पालाशवृन्तं कृष्णाजिनमौदुम्बरीमासन्दी कलशादीम्यपि, तस्मिन्नेवा. हनि, श्वोभूते स्नात्वा मध्याहे जले स्थित्वोपोस्थाय(१) पुण्याहं स्व. स्त्ययनमिति वाचयित्वा घस्साङ्गुलीयकं दक्षिणां दद्यात, सघृतं पायसं दक्षिणामुखोऽश्नीयात। अथ श्राद्धोक्तविधिनाग्निमुपसमाधाय परिस्ती. योनिमुखान् कृत्वा पक्काज्जुहोति "चत्वारि शुक्ला" इति पुरोनुवाक्या. मनुष्य विधा हितमिति याज्यवा जुहोति । तत्सवितुर्वरेण्यमिति पुरोमुवाक्यामनूव्य 'योजयित्री सूनृतानाम' इति पाज्यया जुहोति । ये चत्वार इति पुरोनुवाक्यामनूव्य चुती इति थाज्यथा हो ति । (२)वसनि पुरोनुवाक्यामनूज्य यातिरानिपतेहामिति बाजपणा जुहोति । अथाज्याहुतीरुपजुहोति, पौरुषण मुक्तेनाया पशन घृतं दुम्बा गायच्या असहस्रमष्टशतमष्टाविंशति वा जुहुयात् स्विष्टकृत्प्रभृतिसिद्धमाधेनुवरप्रदानात् । धार्य एवाग्निरास. माप्तेः । चक्षुष्पयं गत्वा सूचीमङ्कशं कन्या रज्जुमिति कृष्णतनवे ह्रस्वाय ब्राह्मणाय दत्वा प्रीयन्तां यमकिकराः, इति वाचयित्वा ब्रीहिषु कलशान् सादयेव, तन्तुनापेष्ट्य जलपूर्णान् पुरुषाकर्ति कृत्वा त्रीणि शीर्ण, मुखे त्रीणि ग्रीवायामेकविंशति शरीरे चतुष्टयं, बाहो लिङ्गस्यैकं, पादयोः पञ्च पश्शेति प्रीतोस्तु भगवान् यमा, इति । तत आसन्दी कृत्वा पञ्चगव्येन प्रक्षाल्य पलाशवृन्तः . णाजिने पुरुषाकृति कृत्वा कलशपुरुषे प्राणानभिनिवेश्य वृन्तशरीरे देहमाभिनिवेश्य स्वपेत् । उदिते सूर्य कलशैदेहं स्वयमेषाभिषेचयेत् पौरुषेण सूक्तेन पशगव्येन शुद्धोदकेन, सायाह सतिलमनं सर्पिः षाऽश्नीयात् । ब्राह्मणानपि यमकिङ्करतृप्तये भोजयेत । चतुर्यो यन्त्र दाहा, उदकं पिण्डं चामुकगोत्राय मह्यं पिण्डमामुत्रिकं स्वधेति नमस्कारान्तं कृत्वा समापयेत् । तत्राशीचं दशाहं स्यात् स्वस्य हातेन विद्यते । एकादश्यामेकोदिष्टमिति प्रतिपद्यते । अथाप्युदाहरन्ति । (१) पुण्याहं स्वस्ति-ऋद्धिम्-इति मु० बी० पाठः । (१) अग्ने नय इति पुरोनुवाक्यामनूच्य या तिरश्वी इति याज्यया जुहोति । इति मु.बी. पाठः।

·जीपच्छादनिर्णयः। आपना स्त्री च शूद्रश्च मन्त्रैर्दग्ध्वा स्वकां तनुम् । तदव क्रियाः सर्वाः कुर्यादित्येव हि श्रुतिः। स्त्रीणां तुष्णीं समन्त्रकं वा, मासिमास्येवं संवत्सरादूर्व प्रतिसं. बस्सरमाद्वादशाब्दात् , ततो निवृत्तिा, यदा स्वयं न शक्नुवाद, सदा पुत्रादयः कुर्युः । भथाप्युदाहरन्ति । जीवश्वात्मनः श्राद्धं कुर्यादन्येषु सत्स्वपि । यथाविधि प्रवृत्याशु सपिण्डीकरणाहते ॥ इति । तस्योतं कालं न विलम्बयेत, यतोऽनित्यम् जीवनमिति शेष समापयेत् इत्याह-भगवान बौधायनः । लिमपुराणे। जीवच्छ्राद्धविधि वक्ष्ये समासाच्छुतिसम्मतम् । मनवे देवदेवेन कथितं ब्रह्मणा पुरा । (१)वासिष्ठाय वसिष्ठाय भार्गवाय च साम्प्रतम् । शृण्वन्तु सर्वभावेन सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ श्रादमार्गक्रमं साक्षात श्रावाहाणामपि क्रमम् । विशेषमपि वक्ष्यामि जीवच्छ्रादेषु यः स्मृतः ॥ पर्वते वा नदीतीरे बने देवालयेऽपि वा। जीवछावं तु कर्तव्यं मृत्युकाले प्रयत्नतः । जीवादे कृते जीवो जीवघेव विमुच्यते ॥ कर्म कुर्वनकुर्वन् वा मशानो बानवानपि । श्रोत्रियोऽश्रोत्रियो पापि ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा। वैश्यो वा नात्र सन्देहो योगमारतो यथा। परीक्ष्य भूमि विधिना गम्धवर्णरसादिभिः ॥ शल्पमुद्धृत्य यत्नेन स्थण्डिलं सैकतं भुषि। मण्यतो हस्तमानेन कुण्डं चैवाप्रतः शुभम् ॥ स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यमिषुमा पुनः पुनः । उपलिप्य विधानेन चोलिण्याग्निं निधाय च ॥ अम्बाधाय यथाशास्त्रं (२)परिसमूय सर्वतः । (१) वसिष्ठाय च शिष्टाय भगवे भार्गवाय च । इति मुद्रितलिजपुराणे पाठः । (२) परिपख च सर्वत इति मुद्रितलिकपुराणे पाठ ।

·वीरमित्रोदवस्य बाबमकाये- । परिस्तीर्य स्वशाखो पारम्पर्यक्रमेण तु ॥ समाध्यानिमुखं सर्व मन्त्रैरेतैर्यथाक्रमम् । सम्पूज्य स्थाण्डिले वही होमयेत् समिधादिभिः । मादी करवा समिद्धोमं चरुणा च पृथक पृथक् । घृतेन च पृथकपात्रे शोधितेन पृथक् पृथक् । जुहुयादात्मनोवृधुत्व तत्वभूतानि सर्वतः । ॐ भूमणे नमः । ॐ भूर्षमणे स्वाहा । ॐ भुवः विष्णधे नमः । ॐ भुवः विष्णवे स्वाहा । ॐ स्वः रुद्राय नमः। ॐ स्वः रुद्राय स्वाहा । ॐ महा ईश्वराय नमः। ॐ 'मह, ईश्वराय स्वाहा । ॐ जना प्रकृतये नमः। ॐ जनः प्रकृतये स्वाहा।सपा मुद्रलाय नमः । ॐ तपः मुद्रलाय स्वाहा । ॐ ऋतं पुरुषाय नमः । ॐ ऋतं पुरुषाय स्वाहा । ॐ सत्यं शिवाय नमः । ॐ सत्यं शिवा य स्वाहा। शर्व धरां मे गोपाय नाणे गन्धं शर्षाय देवाय नमः । ॐ शर्वधरां मे गोपाय नाणे गन्धं शर्वाय देवाय स्वाहा धरां मे गोपाय घ्राणे गन्धं शर्वस्य देवस्य पल्यै भूनमः ॐ शर्वधरां मेगोपाय घ्राणे गन्धं शर्वस्य देवस्य पत्म्यै भूः स्वाहा । ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवाय देवाय भुवो नमः। ॐ भव जलं में गोपाय जिज्ञायां रसं भवाय देवाय भुवः स्वाहा । ॐ भव जलं में गोपाय जिवायां रसं भवस्य देवस्य पत्म्यै भुवो नमः। ॐ भव जलं मे गोपाय जिह्वायां रसं भवस्य देवस्य परम्यै भुवः स्वाहा । ॐ रुद्रानि मे गोपाय ने पं रुद्राय देवाय स्वर्नमः । ॐ रुद्रानि मे गोपाय ने रुद्राय देवाय स्वः स्वाहा । ॐ रुद्रामिं मे गोपाय ने सदस्य देवस्य परल्यै स्वनमः । ॐ रुद्रामिं मे गोपाय ने रुपं रुद्रस्य देवस्य परम्यै स्वा स्वाहा।ॐ उपवायुमे गोपाय स्वचिस्पर्श उप्राय देवाय महर्नमः। ॐ उग्र वायुं मे गोपाय स्वचि स्पर्श उपाय दे. पाप महा स्वाहा । उप्र वायुं मे गोपाय स्वचिस्पर्श उप्रस्व देवस्य परन्यै महर्नमः । ॐ उप्र वायुं मे गोपाय स्वचि स्पर्श उप्रस्य देवस्य पस्न्यै महः स्वाहा । [ॐ भीम सुषिरं मे गोपाय भोत्रे शब्दं भीमाय देवाय जनो नमः। ॐ भीम सुषिरं मे गोपाय भोत्रे शब्दं भीमाय देवाय जनः स्वाहा । ॐ भीम सुषिरं मे गोपाय भोत्रे शब्दं भीमस्व देवस्य परल्यै जनो नमः। ॐ भीम सुषिरं मे गोपाय भोरे शर्य ·जीवच्छादनिर्णयः। भीमस्य देवस्य पल्यै जना स्वाहा । ॐश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णां शाय देवाय तपो नमः । ॐ शिरजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णा शाय देवाय तपा स्वाहा। ईश रजो मे गोपाय द्रव्ये तृष्णा शिस्य देवस्य परन्यै तपो नमः । ॐईश रजो मे गोपाय द्रग्ये तु. णामीशस्य देवस्य पल्यै तपा स्वाहा । ॐ महादेव सत्यं मे गोपाय भखां धर्म महादेवाय ऋतं नमः। ॐ महादेव सत्यं मे गोपाय अखां धर्म महादेवाय तं स्वाहा । ॐ महादेव सत्यं मे गोपाय भयो धर्म महादेवस्य पत्न्यै ऋतं नमः । ॐ महादेव सत्यं मे गोपाय भखां धर्म महादेवस्य पत्न्यै ऋतं स्वाहा । ॐ पशुपते पाशं मे गो. पाय भोक्तृत्वं भोग्ये पशुपतये देवाय सत्यं नमः । ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वं भोग्ये पशुपतये देवाय सत्यं स्वाहा । ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वं भोग्वे पशुपतर्देवस्य पत्न्यै सत्यं नमः । ॐ पशुपते पाशं मे गोपाय भोक्तृत्वं भोग्ये पशुपतेदेवस्य पत्न्यै सत्यं स्वाहा । ॐ शिवाय सत्यं नमः । ॐ शि. पाय सत्यं स्वाहा । एवं शिवाविहोतग्यं विरिजच्यन्तं च पूर्ववत् । विरिष्यन्तं [अव्या] पुरानो सृष्टिमार्गेण सुव्रता ॥ पुनः पशुपतेः पनी तथा पशुपति क्रमात् । सम्पूज्य पूर्ववन् मन्त्रोतव्यं वै क्रमेण च । पर्वतमाज्यपूर्ण च समिदन्तं समाहितः। ॐ धरां मे छिन्धि, घ्राणे गन्धं छिन्धि, मेऽधं जहि । भा स्वाहा । भुवः स्वाहा । स्वः स्वाहा । भूर्भुवः स्वाहा । एवं पृथक् पृथक्त्वा केवलेन घृतेन च ॥ सहस्त्रं वा तवर्ष वा शतमष्टोत्तरंतुषा। (१)पशुपत्यम्तमाज्येन शतमष्टोत्तरं पृथक् ॥ प्राणादिभ्यच जुहुयात् घृतेनैव तु केवलम् । प्राणेनिविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवो मा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहा । प्राणाधिपतये रुद्राय वृषान्तकाय स्वाहा । ॐ भूः स्वाहा । - (१)विरजा व घृतेनैवेति मुक्तिलिशपुराणे पाठः । विरजा तत्संबकदीक्षाम. रिति किशापुराणटीका ।

·वीरमित्रोदयस्य भावप्रकाशे- ॐ भुवः स्वाहा । स्वः स्वाहा । भूर्भुवः स्वः स्वाहा। एवं क्रमेण जुहुयात श्राखोकं च यथाक्रमम् । सप्तमेऽहनि (१)विप्रेन्द्रान् भादानि विप्र योजयेत् ॥ सर्वेषां चैव विप्राणां वस्त्राभरणसंयुतम् । वाहनं शयन(२) कांस्यमासनादि च भाजनम् ॥ हेम राजतं धेनुं तिलक्षेत्रं च वे गृहम् । दासीदासगणं चैव दातव्यं दक्षिणापि च ।। पिण्ड पूर्ववयं पृथगुक्तप्रकारतः। ब्राह्मणानां सहस्त्रं च भोजयेष सदक्षिणम् । एकंवा योगनिरतं ब्रह्मनिष्ठं जितेन्द्रियम् ।। प्रत्यहं चैव रुद्रस्य महाचरुनिवेदनम् । विशेषमेतत् कथितमशेषं भाद्धचोदितम् ॥ मृते कुर्षात कुर्याद्वा जीवन मुक्तो यता स्वयम् । नित्यं नैमित्तिकं यत्तु कुर्याद्वा सन्त्यजेत घा॥ बान्धवेऽपि मते तस्य नैषाशीचं विधीयते । सूतकंचन सन्देह नानमात्रेण शुद्धति । पश्चाजाते कुमारे च स्वक्षेत्रे चास्मनो यदि ॥ तस्य सर्व प्रकर्तव्यं पुत्रोऽपि ब्रह्मविद् भवेत् । कन्यका बदि सजाता पश्चात्तस्य महात्मनः ॥ एकपर्णा इवाया अपर्णा इव सुव्रता। भवत्येव न संदेहस्तस्याश्चान्वयजा अपि । मुच्यन्ते नात्र सन्देहः पितरो नरकादपि । मुच्यन्ते(३) सर्वकर्माणो माता पितरस्तथा । कालते द्विजे भूमौ खनेद्वापि बहेत था। पुत्रकृत्यमशेषं वा कृत्वा दोषो न विद्यते ॥ कर्मणा चोत्तरेणैव गतिरस्य महात्मनः । ब्रह्मणा कथितं सर्व मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (१) योगीन्द्रान-श्राद्धाहानपि भोजयेत् । इति मु० लि. पु. पाठ: (२)यानं कॉस्मतामादिभाजनम् । इति मु० लि. पाठक। (३) कर्मणानेनेति मु.लि. पाठः।

·जीवादनिर्णयः। पुनः सनत्कुमाराय कथित तेन धीमता ॥ कृष्णद्वैपायनायैव कथितं ब्रह्मसूनुना । प्रसादात्तस्य देवस्य वेदव्यासस्य धीमतः। ज्ञातं मया कृतं चैव नियोगादेव तस्य तु । पताकथितं सर्व रहस्यं सर्वसिद्धिदम् । नैव दुष्टाय दातव्यं न चाभक्ताय सुव्रताः। अत्र कानिचित पदानि व्याख्यायन्ते । वक्ष्ये इति स्तः श्रोतन प्रत्याह । श्राद्धमार्गेति । जीवच्छावाधि कारप्रकारम् । विशेष देशकालादिरूपम् । मृत्युकाले मरणकाले समास । जीवमेवेति सत्वशुद्धिद्वारेण तत्वज्ञानलामात् मुख्यत एवेत्यर्थः । अप्रत इति । मध्यस्थण्डिलादच्यार्चनार्थात् प्राग्दिशि कुण्डं स्थरिलं बा होमार्थ कार्यम् । एतैः वक्ष्यमाणब्रह्मादिमन्त्रैः। स्थण्डिले ब्रह्मादान सम्पूज्य तैरेव समिधादीन् जुहुयात्। आत्मनोद्धृत्येति । आत्मस्थानि तस्यानि भूतानि च तत्तन्मन्त्रप्रकाशितानि एकैकशः समुद्धृत्य पृथक् कृतानीति भावयित्वा तां तां देवतामुदिश्य जुहुयात् । ततस्तत्तत्तत्वं शुद्धं भावयेत् । अत्र नमोन्तः पूजायां, स्वाहान्तो होमे मन्त्रः। तत्र ब्रह्मादिप्रथमाटके तत्तहेवानां पूजाहोमौ। एवं सृष्टिक्रमेण द्विचतुर्वि शतिमन्त्रानुका संहारे तद्विपरीतताप्रदर्शनार्थ प्रथमाघकप्रान्तमा न्त्रमाधवनोदाहरति । ॐ शिवाय सत्यामेत्यादि । एषमिति । सुरिक्रमेण प्रागुकविरिकच्यादिशिवान्तदेवताष्टकमन्त्रेषु पुनः संहारक्रमेण ॐ शिवाय सत्यं स्वाहेत्यादि ब्रह्मणे स्वाहेत्यन्तम् । तथा पशुपतिप. ल्याविशन्तिं एक्तक्रमेण सम्पज्य घृतवतु[6] समित्कमात् प्रत्ये. कं होतव्यम् । ॐ शर्वत्यादिकेवलाज्यहोममन्त्राः । तत्र शर्थ धरामिति वाक्यत्रयान्ते भुवः स्वाहेति तृतीयो भूर्भुवः स्वाहेति चतुर्थो मन्त्रः । एवं पृथक् पृथक् । अथ भूस्वाहेत्यादिभिकहितैः चतुर्मिमन्त्री होमः तथा विरशिमन्त्रैश्च तथा प्राणे निविष्ट इत्यादि षण्मन्त्रैश्च श्रायोक्तः पितृपितामहप्रपितामहोदेश्यको होमश्च । एवं सप्ताहं प्रत्यहं हुत्वास तमे दिने मवादितस्वोदेशेन विप्रानभ्यर्च्य शर्वादिभ्योऽष्टौ पिण्डा देयाः। एवं कृते जीपच्छा स्वबान्धवे मृते नाशौचं न च पतकम् । तस्मात्पना पुत्रोऽपि पिनादिना जातकर्मादिना संस्कार्य: सच ·वीरमित्रोदयस्य पादप्रकाये- शानी भवेत् । एवं दुहिता च। तथा चैवत् सन्तती योगिनो जाय. स्त इति। आदिपुराणे । देशकालधनश्रद्धाग्यवसायसमुन्द्रये । जीवते चाप्यजीवाय दद्यात् भावं स्वयं नरः ॥ वाशब्दाच्खिकर्षन्तराभावे स्वयमेव स्वस्य श्रावं कर्तव्यमिति। तथा । तोपवासः सुनातखयोदश्यां समाहितः। कारमथ भोकारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत् ॥ जले स्थलेऽम्बरे मूतौ कलशे पुकरे रखा। चन्द्रामिगुरुगोषिप्रमातापितषु सर्वगम् ॥ सदक्षिणाश्च सतिलास्तिनस्तु जलधेनवः । निवेदयेव पितृभ्यश्च तदप्रेषु समाहितः ॥ एवं विष्णुं सम्पूज्य पितुरुहेशेन तिम्रो जलधेनूचात् मन्त्र रित्यपेक्षित आह- सोमायत्वा पितुमते स्वधा नम इति ध्रुवन् । अनये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् । दक्षिण तु निदध्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाङ्गिरसे वाथ स्वधा नम इति स्मरन् । तयोर्मध्ये तु निक्षिप्य विधान पञ्चोपवेशयेत् । अनये कम्यवाहनाय स्वधा नम इतीमं मन्त्रं स्मरन् “दक्षिणेन द्वितीयां निदध्यात"इत्युको, अर्थात् प्रथमावा उत्तरतो निधानं सिवं भवति । तृतीयान्तु तयोः पूर्वोक्तयोन्योर्मध्ये निक्षिप्य पञ्चविधानु. पपेशयेत् इति योजना। मावाहनादिना पूर्व विश्वेदेवान प्रपूज्य च । पसुम्यस्त्वामहं विप्र रुदम्यस्त्वामहं ततः। सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयानीति तान् वदेत् । भाषाहनादिकं सर्व कुर्याच्च पितृकर्मवत् ॥ सौम्यधेनुस्ततो देया पासवाय द्विजाय तु। माग्नेयी बाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु ॥

·भावादनिर्णयः । - विश्वेभ्यनाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निषेदयेत् । वासवाय-वसुभ्यस्वामहं भोजयानीत्येवं निमन्त्रिताय । एष. मप्रेऽपि- स्वस्त्युदकमक्षय्यं जलं दत्वा च तान् विजार। विसर्जयेत् स्मरन् विष्णुदेवमहाक्षरं विभुम् ॥ ततः कामकुलेशान निशि नारायणं स्मरेत् । एतत् सर्व कृष्णप्रयोदश्यां कृत्वा अपरदिने यत् कर्तव्यं तदाह- चतुर्दश्यामथो गच्छेत् यथाप्राप्तां सरिखराम् । पूर्षेण विप्रः सौम्येन राजा वैश्योऽपरेण च । दाक्षिणेन तथा शद्रो मार्गेण विकिरन् यवान् । सौम्येन-उत्तरेण । वस्त्राणि लोहदण्डांश्च जितं(१) सत इति स्मरन् । दक्षिणाभिमुखो वहि ज्वालयेत्तत्र व स्वयम् ॥ पञ्चाशता कुशैब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृति दहेत् । तत्र-सरितीरे । स्वयमित्यन्यनिवृत्यर्थम् । प्रतिकृतिः-शरीराकृतिः । छत्वा श्माधानिक होत्रं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि । पूर्णाहुत्यन्त माशानिक हौत्रं कृत्वा प्रतिकृति संदहेदिति सम्ब. धः । तत्र चायं प्रकार, उत्सनाग्निना पृष्ठोदिविपक्षोत्पादितेऽनौ स्वगृह्योतविधिना पूर्णाहुत्यन्तं कृत्वाग्निप्रदानमन्त्रेणाज्यं दुत्वा प्रति. कृतिदाह कार्यः । पृष्ठादिवि पक्ष कात्यायनेनोक्ता। अन्यनिरिति मन्त्रेण प्रामाग्निं तु समाहरेत् । पृष्ठोदिवीति चादध्यात् सावित्र्या ज्वालयेदय । तत्सवितुर्वरेण्यं तु विश्वानीति स्मृतोऽपरः। प्रामाग्निः लौकिकाग्निः । स च श्रोत्रियागारादाहर्तव्यः । सावित्र्या- तत्सवितुर्वरेण्यमित्यनया विश्वानीति च योऽपरो मन्त्रस्तेन च ज्या- लयेत् । अकृताग्निपरिग्रहेण तु इत्यं कर्तग्यमित्याह- निरग्निरथवा भूमि यमं रुद्रं च संस्मरन् । दुत्वा प्राजाहिके स्थाने पश्चाद दाहापयेच्च ताम् ॥ ताम्-पूर्वोक्तां कुशप्रतिकृतिम् । (१) त इति संस्मरन् । इति मयूखोद्धृतः पाठः । पी० मि ४७ ·३७. वीरमित्रोदयस्य श्रादनकाशे- अपयेच्चापरे यही मुद्रमिकं च ततः। तिलतण्डुलमिभं तु द्वितीयं सपवित्रकम् । अपरे अतिकृतिदाहखाधनीभूतादम्यस्मिन् । ततध परुश्रवणा- र्थमपि पूर्ववदग्निरुत्पादनीयः। सपवित्रकमिति पवित्रपाणिना कर्तव्यमि त्यर्थः। शुतचर्वभिधारणानन्तरकर्तव्यमाह- मधुसारघृताम्भोभिः पूरयेत्कएकात्रयम् । तदुपान्ते समुद्रानि पात्राणि त्रीणि पूरयेत् । ॐ पृथिव्यै नमस्तुभ्यं इति चैकं निवेदयेत् । ॐ यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम् ॥ ॐ नमवाय, रुद्राय श्मशानपतये तथा । ततो दीप्तं समिद्धानिं भूमौ प्रकृतिदाहकम् ॥ कन्यादवहितप्तायै भूम्यै नम इति स्मरन् । क्षीराकं जलकुम्भं तु विकिरेत् तत्पशान्तये ॥ नामिमात्रं ततस्तोयं प्रविश्य यमदिङ्मुखः। सप्तभ्यो यमसंक्षेभ्यो दद्यात् सप्त जलाखलीन् । ॐ नमश्चाथ रुद्राय श्मशानपतये स्मरन् । अमुकामुकगोत्रैतनुभ्यमस्तु तिलोदकम् ॥ सल्मदेष ते पिण्डस्वर्घपुण्य[प]सुगन्धिमान् । धूप दीपो पलिसस्तवैषा तृप्तिरक्षया । दश पिण्डान ततो दत्वा विष्णुं सौम्यमुखं स्मरन् । निरूष्मणस्तु तत्तोयं नाभिमानं प्रविश्य च ॥ प्रक्षिपेत् पूर्णकुम्भेन जलमध्ये पृथक् पृथक् ॥ प्रदयात् पापञ्चायत कुम्भांश्चाथ जलाखलीन् । द्वारोपान्ते गृहे चाय क्षीरं तोयं च निक्षिपेत् ।। जीवात्र बाहि दुग्धं च पिवेदं चाप्यनुस्मरेत् । याम्योन्मुखेषु दर्भेषु स्वपेत् पचादुरमुखः। ममावास्यां प्रकुर्याध जीवच्छाबमा परम् । स्तानमांसदधिमिः पूषेत् क कायम । कुर्याच मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः।

·सन्यासाजश्रादनिर्णयः। . अशोचावे यता सर्व मारमनो वापरस्य च। कुादस्थिरतां चावा भत्त्यारोग्यधनायुषाम् । इति जीवरछावनिर्णयः। अथ संन्यासाश्रावनिर्णयः। तत्र संन्यासमधिकृत्य- बोधायनसूत्रे। मादौ अग्निमान् पार्वणविधिनाष्टौ श्राद्धानि कुर्यात् । पूर्णमास्या- ममावास्यायां वा देवश्राधम्, ऋषिश्राचं, दिग्यावं, मानुषश्राद्धं, भूतश्नाचं, पितृश्राद्धं, मातमाखम् आसनःक्षा चेति । देवश्रावे देवतात्रयं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऋषिश्रावे देवतात्रयं देव. र्षिब्रह्मर्षिक्षत्रर्षयः । दिव्यश्राद्धे देवतात्रयं वसुरुद्रादित्या । मनुष्यश्रावे दे. बतात्रयं सनकसनन्दनसनातनाः । भूतश्राद्ध देवतात्रयं पृथिव्यादीनि, [भूतानि] चक्षुरादीनि करणानि, चतुर्विधो भूतप्रामः पितृश्राद्ध देवतात्रयं पितृपितामहप्रपितामहाः, मातामहमातु:पितामहमातुम्प्रपितामहाश्च। मातृश्राद्धे देवतात्रयं मातृपितामहीप्रपितामह्यः। आत्मश्राद्ध देवतात्रयं, आत्मपितृपितामहाः। अथात:शौनकप्रोक्तं संन्यासविधि व्याख्यास्यामः। पूर्वपुर्नान्दी. मुखमादं कुर्यात् । देवर्षिदिव्यमनुष्यभूतपितृमातृ आत्मनश्च पृथक पृथक् पिण्डदानयुग्मैाह्मणैः पिण्डोदकं दद्यात् । देषभाद्ध देवता अयं प्रविष्णमहेश्वरा, पिण्डत्रयं दद्यात् । ऋषिश्रावे देवतात्रयं,] देवर्षिक्षत्रर्षिमनुष्यर्षयः, पिण्डप्रयं दद्यात् । दिव्यभावे देवता. अयं पसुरुद्रादित्यात पिण्डत्रयं दद्यात् । मनुष्यभाये देवतात्रयं सनकसनन्दमसनातनाः पिण्डत्रयं दद्यात् । भूतथाखे देवतात्रयं पृ. थिव्यादीनि भूतानि, चक्षुरादीनि करणानि, चतुर्विधो भूतप्रामा, [पिण्डत्रयं दद्यात् । पितृमाबे देवताषट्कम्, पितृपितामहप्रपि. तामहार, मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहाच पिण्डषट्कं दया. ६. मातृभावे देवतात्रयं मातापितामहीप्रपिताम] पिण्डनयं दद्यात् । आत्मभाने देवता मात्मपितृपितामहा पिण्डन चात् । नामगोत्रसम्बधारिपण्डोदकंपचानमनन्तरं पुण्याहवाच. यदिति । इति संभ्यासायनिर्णयः ।

·वीरमित्रोदयस्य श्रादमकाशे--
प्रत्याशं परिवतेऽयिजनतादन्यान्धकारापहे
श्रीमवीरमृगेन्द्रदानजलधिवक्त्रचन्द्रोदये ॥
राजादेशितमित्रमिभाविदुषस्तस्योक्तिमिनिर्मिते
प्रन्येऽस्मिन् खलु निर्मितः सुरुचिरा भावप्रकाशोऽगमत् ।।
इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूड़ामाणिमरीचिमारीनीराजितवर.
Uন্ধসীমাঘলবাক্ষীমন্মহাজন
धुकरसाहसूनुचतुरुदधिषलयबसुन्धराहदयपुण्डरीकविका
सदिनकरश्रीमन्महाराजश्रीवीरसिंहदेषोयोजितश्रीहंसप.
ण्डितारमजश्रीपरशुराममिश्रसूनुसकलविद्यापारावार.
पारीणजगहारिग्यमहागजपारीन्द्रविद्वज्जनजीवातु
श्रीमन्मित्रमित्रकृतं वीरमित्रोदयामिधनिबन्धे
भाद्धप्रकाशः समाप्तः ।
सर्वविधपुस्तकमाप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी।

·THE KUPPUSWAMY SASTRI RESEARCH INSTITUTE MYLAPORE. MADRAS शुद्धिपत्रम् । प. " " ७. मिश्रेयसार्थम् निःश्रेयसार्थम् ३ १८ तण्डषित तण्डलसिम प्रकरणान्तरस्था.प्रकरणान्तरम्याया मुमुरु ५५ १४ त्वादिति दिति. स्तरुणः तरुपः प्रत्युत्तरप्राधा. परयुरप्राधान्यापत्तेः दवेला देवल म्यापते श्रेत्रिय श्रोत्रिय हव्यकव्ययोः हम्मकम्बयो १. ११ शान्ता शान्ता ६. २८ बहीनामिस्पस्य होनामिायस्य माह माह पिण्डान्वहार्यकं पिण्डान्बाहार्यकं. १४२वं प्रमत्यर्थम् प्रभूतार्थम् मेदिता योनि बदिताऽयोनि चामुण्यायणस्य बामुख्यायणस्य मिरता ये निरताचे प्रतिमहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः २५ बरणमा बरयावस्या प्रयितामहेभ्यो प्रपितामोभ्यो प्रस्त पुरुरवा पुरुरवा २३ २४ तीनातिकमणेन सानातिकमणेन .. धावं श्रादे २४ १९ मोज्या भोज्या निषेपात। निषेषाद ३२ धावानिमन्त्रणीय श्राद्धनिमन्त्रणीय .. २३ पैश्यदेविक २६ १४ | स्थूला पशं येच ३२ गाहपत्या गाईपस्या ८४१२ प्राधान प्रधान ३.१४ कादयोऽपीति कादयोऽपति ८५ १३ लक्षणाप्यदोषः। लक्षणायामप्रदोषः।,, १७ व्यतिरिक व्यतिरिक कानुत्तितः शुरुकावत्तिता १२ १२ कोडबोप श्वक्रीड़ी श्वोप ८८ १४ और्षदेशिकम् भौर्षदेशिकम् ३४ " गणाध्यतरगा गणाभ्यन्तरग: १ वा ३५३.गणगणिका गणकगणिका प्राय बर्थ प्रकीर्तित प्रकीर्तिता सम्बत्सरं संवत्सरं ५२ १८ खेल मात्रादिमिर्मासं अत्रौषष्यादिमिमांसं, २३ त्रिीम तिम ९ स्थूला म प्रामाण ५३ १५क्षिणा मामणः १.४ १. ":२२ / रिश प्राभ्याणा सम्बसारं गव मदत पिणी गाव महतं मितृणा पादो ५ कर्ण १५ पपूर्वकामकृत्यम् णीयवासमसंख्या...

·शुद्धिप्रणम्। . . शा तुणेन १७४ १२ . भ. पु. ज्यापूतो ध्यापतो १५९ १७ स्वत्यन्तरे मुत्यन्तर देणे कस्व देशिवस्व. १२४ ५ अपनेयवित्य अपनेजयल । तेऽच तेची १३४ ५ सम्यनाबर सम्मेगोबरणं स्वरुपिण स्वपिण १३५२० निर्वस्य मुखता मुंजी १३.१४ कवित्रु कषिशस्त्रु शा १४४ १५ क्षप्यादक बस्योदके অবস্থানঃ करोतः १५. ३१ पवित्राच्छादित पवित्राच्छादिवेषु तन ते पर्षिभ्यामिति पाभ्यामिति १६१ १४व्यवस्थिति व्यवस्थित दान १६२ १७ नियुजीति निथुजीत पुराणेः पुराणे १६. २८ गच्छतिः गरछवि मानामहानां. मातामहानों ९९ ३३ १॥ ऽति विपुलं तिविपुक १७२३१ विका विको दधि सर्वाः यथो सर्वा यथो १७९ १५ बीरे पत्रों पनो चतुर स्तन्वेन -स्तम्बेन इच्छाया इच्छया दानं पितसहा श्रायो १८१,होलाका होलका यनि यानि श्रादे कार्या कार्या [ गोमूत्रेण ] - ( उपलितायां गोमू . त्रण] १८६२९ | इति । पिता २०. १लोपोस लोपोऽस दो दम प्रयक् पृथक् पृथरमा सोषण चौवर्ण १०८ २३ / पाषा २.९१५ / तुस्यता पात्राप्युप पात्राण्युपं मधूना विनियोज्या विनियोग्य २१३" नेका नेता भवन्धि भवन्ति २०. मातु भ्रोप লাগা १५. संलवा "तयारता २१८ तबारसा चा १५३ विहानाया प्राप्नुवयों प्रारमुरेभ्यो . २४० २० मंच नि २९ बतुरले ३२ पितामा २ पितृगा लोप एक २५७ : .

·No text on this page.